/Archiwum_003_06_049_0001.djvu

			London, 4th March, 1956 
Registered at the G.P.O. as a newspaper 


Cena 2s. 6d. , Dzis 6 stron 
Rok XI nr 10 (518) 
LONDYN 4 marca 1956 


TYGODNIK 


.. 


Redakcja f administracja: 54, Bloomsbury St., 
London, W.C.1, tel. LAN 6894. - Prenumerata 
kwartalna 20s., w Stanach Zjednoczonych i 
Kanadzie 8 dolary, w BeIgii 150 fl'. bel g., we 
Francji 980 fr., w Niemczech 13 DM., w 
Szwajcarii 14 fl'. szw., we Wloszech 1750 
lir6w, w innych krajach r6wnowartosc 3 do- 
lar6w. Zmiana adresu 15. Czeki nalezy wysta- 
wiae na WiadomoSci". Ogloszenia: admini- 
stracja "Wiadomo
ci". Cena z.a. 1 cal X 1 
szpalta £1.0.0. 


Przypominamy ze 1 marca b.r. uptywa termin 008YtANIA prac na konkurs na szkic literacki (nagrody 100 gwinei, ofiarowane przez firm
 
"Tazab") oraz odpowiedzi na konkurs "Tysillc lat historii Polski w obrazach" (nagrody 20 funtow ofiarowane przez "Wiadomosci"). 


CZESLA W JESMAN 


CIENIE 


NAD 


CYPREM 


W nr. 500 "Wiadomosci" Pandora 
slusznie nazwala arcybiskupa Cypru 
Makariosa pasterzem baran(,w. . 
Bolszewicy rzeczywiscie uderzaJq. 
teraz od dolu w panstwa zachodnie, 
w soft underbelly" - rni
kkie poo- 
brz
sze - churchillowskich plan6'Y 
zwyci
stwa drugiej woj!lY 
wiatlno Robin Hoodami anlzeU zb6jcami w Przylq.czenle Rodosu I wysp oko- 
im bylo nosll: kolorowych stroJ6w, w
zszym znaczeniu slowa. St08unki Ilcznych do Greejl bylo wielkim fe- 
klejnot6w i brOIl I i jezdzil: k0':lno. ich z wiejskim klerem byly za:l:yle. stynem narodowym. Cos tak jak z 
01brzymie ich bogactwa pomnazaly Wielu zasluzonych rozb6jnlk6w przyj- Zaolziem. W praktyce to ..przylQ.Cze- 
si
, ale nie mogly promieniowal:. 
y- mowalo j:jwi
cenla w starszym wieku. nie do macierzy" oznaczalo powl
k- 
:i.ywali si
 w nostalgii, w glupICh Grabill przewaZnle muzulmanskich szenle kr61estwa Hellen6w 0 archi- 
mlrygach osobistych i w bezplodneJ. wielmoz6w. pelag malowniczy i nieurodzajny i 
st
rannie. u
ryw8:Dej i dokladnle od- Rzeczywij:jcie bez pop6w, bez pra- sto kllkanaScle tysl
y chlop6w i ry- 
mlerzoneJ menawlpci. i pogarl:1
le dla woslawia, wyspy Egejskie bylyby bak6w prawoslawnych i m6wiq.cych 
t
pych, barbarzynsklch zwycI
zc6w. dzij:j muzulmaf1skie czyIl tureckie. Po- po grecku. Nowa administracja przy- 
Jedynq. drogq. wyprowa
ajq.cq. ze 
Ie- pi greccy byIl I &l 
wladomyml I jeehala z 
ten w kompleeie.. 2.andW:: 
pej uliczki .byla ap
t
z]a. W h';
OlC
- dobrowolnymi slugaml grecktego na- merla tez. Tureck
 ..m
leJszoM 
nym okresle tureCkle] ekspansJI na],: cjonalizmu. Po przylq.czeniu Krety do 
r
ycupn
la po. g6:s
{}ch wSlach. Jest 
wyzsze urz
y "domu padyszacha kr6lcstwa Grecji micjscowa ludnoS
 ]eJ malo, co naJwyze
 7 - 8% og6lu lud- 
C:lYU I".t!.:!twa turcckl... 0 oy l 1 (JuS,!- mnhometMska wolala wyemigrowac n
1. C1
:l:ar represJI .i szykan spadl 
dzane przez renegat6w grecklch. do Cyrenajkl n.nizeU Ipozostat! pod tymczasem na bardzl
J bezpoj:jrednich 
rz
daml pobratymc6w-chrz
ijan. ex-cleml
zycieH - kllka setek Wlo- 
2;YCIE \V TURCJI Pod rzq.daml tureeklml Greeja zo- ch6w, kt6rzy pozostaIl na wyspach. 
Sluzba na najwytszych szczeblach stala doprowadzona do stann w jn- Popla nienawiM zbiegla si
 tu z po- 
urzl;)dniczych cesarstwa ture';kiego kim znalnzlaby sl
 polska po stu 1a- htyk
 ...panstwowq.... Boglem a praw- 
nle byla synekurq.. Cz
sto konczyla tach zwyci
sklch r
d6w nlemiec- dq. byh to malo przebojowi przedsta- 
si
 
tryczkie
.. . klch. Z "pozagreckimi" Grekaml nie- wiciele mussoIlni
nskiej epok!. Prze- 
Nle
przY
lleJowanl Grecr, bard:
aej szcz\!j:jIlwe zabiedzone wloskl Attyki warnle lew
tynscy uchodzcy z
 
przYWlq.zanl do wlary oJc6w, zyh i Morei nle mialy nlc wsp6lnego. Nle Smyrny, pozenleni z Greczynkaml. 
tymczasem. pcza pol!ty
znym obr
: mialy l
cznoSci pomi
dzy sob
. Pra- NieIicznych dodekanezyjskich katoli- 
be
n swojeJ urz
do
eJ O?,czyzny. Byh wie nie miaty 
wladomo
c1 samych k6w zmuszano cz
sto 
o apostW: ji , 
om zrzeszeni w "millets, grupy wy- siebie. Ateny byly nlewlelk
 kupq. za- przej:jladowano ich na zlmno, perfld- 
znaniow
. Rzcno wyszczeri:Jion'l- dzlesl
cloletniego arcyblskupa kato- 
kolwlek dzialalnoj:jci politycznej. Dla przez weneckie dziala. licklego, Mgr. Acciari. zmuszono do 
tureekiego prawa zwyczajowego nie Na etapy narodowego odrodzenla opuszczenia wysp. 
posladaly one ..twarzy". Stanowily Greeji zlozyly si
 fllhellenizm I za- Tyrnczasem jezell kto i gdzlekol- 
bydlo przynalerne do sultana z apro- chwyt klasycyzmem, Byron, Winckel- wlek m6g1 byl: bez zastrzezeiI dumny 
batq. Koranu. mann i St. .Just. rewolucja francuska z osiQ.gnl
l: kolonlalnych, to wlMnie 
W polowie XVIII w. nastal w Tur- I fala romantyzmu. Naiwny nacjo- Wlosi I wlaj:jnie na Dodekanezie. 
cji czas liberalizmu a co najmniej nalizm XIX w. polq.czyl sl
 z zamar- ZdobyH go oni w r. 1911. Wyspy 
sil; tego co uchodzilo w
r6d Turk6w za lym dziedzlctwem Blzancium. z u- byly n.ieomal wymarle - miejsce 
liberaHzm. roszczeniami do uniwersaHstycznych wygnama szczeg61nle paskudnych tu- 
Fanarioci mogH teraz osl
gal: wy- hasel Nowego Rzymu, odcedzonych reckich gUbernator6'Y. W l:wlerl: wle- 
s
kie swnowi"ka w Turcji bez ko- przez 5zowinistyczne sitko. "Enosls". ku p6zn
eJ byl to Jeden z ogrod6w 
meeznoSci zaprzanstwa. Tak np. ho- polq.czenie, zebranie, zjednoczenle wschodmeJ cz
j:jcl morza Sr6dziemne- 
spodarstwa Multan I Woloszczyzny zlem greckich, t.zn. zamie:!zkalych go. Ludnoj:jl: byla bogata i zadowo- 
staly si
 ich apanaZami. ZdobyH onl przez autochton6w m6wlq.cych po lona. Mogla wybieral: poml
zy miej- 
zresztq. tam znacznie gorsze imi
 grecku I przynaletnych do prawosla- scowym obywate
stwem albo, po od- 
anizeH muzulmailscy namiestnicy. wia, stalo si
 aktem wiary dla No- byciu rocz':lej sluzby 
ojskowej, wlo- 
Grabi1i bojar6w i chlop6w pospolu wej Grecji. skim. Marlo Lago, medawno zmarly 


CZESLA W 


BEDNARCZYK 


XA WERY 


GLINKA 


Muza 


Wspomnienie 
Pamitjtam grzqdki narcyzow 
1 tulipanow grzq,dki - 
W domu myje si
 olena, 
Robit] po-rzq,dki. 
Przy plocie !wlki, konwalie 
W samym koncu ogroou. 
Pami
tam, jak bilo serce 
M oje za mlodu. 
1 dziS gdy wspomn
 te chwile, 
Serce uderza mlotem - 
1 dzikq, strasznq, bol.esnq 
Czujr t
knot
. 
0, daicie lIti troch
 fmiegu: 
N a sercu go polozf. 
Moze ukoi - uciszy. 
M oze - po-moze! 


A moja Muza, prosz
 ja pmlstwa, 
ma dzwonek w dloni, 
zgrzelYnq, BUkman
, krzepkie ramiona 
i prd stu koni. 
Lubi poslucltac brz
ku komara 
na strunie jednej 
i poslae uSmiech wierzbie rosnqcej 
na ziemi biednej. 
Przed lisciem, ktOrY opadl juz z drzewa, 
odkrywa glow
 
i wiwatuje, gdy zalopocze 
na wiosn
 nowy. 
A zapach skiby odwroconej 
w skowronkow spiewie 
od lat jui!, n<>si zawsze 'prZY 
N ikt 0 tym nie wie. 


swiezo 


sobie. 


MIECZYSLA W 


LURCZYNSKI 


J6ZEFA 


RADZYMINSKA 


Sezon w piekle 


Pozegnanie 
Biala ciszo - chwilo dobrych wspomnien, 
mroku szary - chwilo wspomnien zlych - 
nie przychodzcie juz wi
cej do mnie: 
POZeO'iULlam milosc i widzialam lzy. 
Nic wspomnienia dobre nie pomogq.. 
N ie pomogq wspomnienia zle. 
Pozef,nala"rn. Nie kochalam nikogo. 
Oczy mam za BUche na lz
. 
J esli jednak prayniesz, Biala Ciszo, 
jesli pragniesz i ty takze, Mroku Zly, 
wz do niego. Do Kochanka. Niech uslysz
 
spadajqce z jego oczu lzy. 


Te same kr
gi i te same stopnie 
Prz.ez czarne bagna i popielne 
y 
Zda si
, tl! same by.lY ml!je czasy, 
Tylko ze Jeszcze dzialy s'/.
 ok"ropniej. 
Dante. uparJ..ac mogl kiedy,8, z.emdlony, 
Aby S1.
 W tnnym, 
ez trwo(l, budzic lcr
gu- 
Me dn'/. bez omdlen b'}Jly '/. bez j
ku. _ 
Kto tam upadal, me bywal dzwigniony. 
Wi
c jesli kiedy do niebieskich zniczy 
Dojd
 azeby swfatlo w nich napotkac, 
Rzekn
 zem umw,l sam podrozy sprostac, 
Bez Wergilego i bez Beat?yczy. 


CYPR 
Cypr, podobnie jak Kreta, odegral 
niewielkq. ro)
 w dziejach starozytnej 
Greeji. KwiU natomiast w przedhel- 
lenskim okresie. Najwcze
iejsze 
Ia- 
dy cywllizacjl pochod
 z poc
tk6w 
III tysiq.clec1a przed Chrystusem. W 
Pafos, jednym z port6w tamtejszych, 
miala narodzll: sl
 Wenus z morskiej 
piany. Do dzlj:j dnla 0 wschodzle slon- 
ca, w kolumnach wodnego kurzu, 
rozbljajq.cego sl
 0 skaHste wybrze- 
:l:e, przy du:l:ym wysilku dobrej woli 
motna dopatrze<: si
 sylwetki nagiej 
dzlewczyny. 
Historia Cypru byla zawsze cz

ciq, 
dziej6w 
wiata zachodnlego. Byla to 
luksusowa, chociaz stale zagrozona 
FIoryda 
redniowieeznej Europy. 
Muzulmanie pospohI z odkryclaml 
Kolumba wykonczyli najpierw bogac- 
two wyspy a potem jej politycznq. 
niezawlsl
l:. Za Lusignan6w w XIn 
I XIV stuleclach ludnosl: jej wynoslla 
okolo trzech mUion6w. DzIA IIczy 
nieeo ponad p61 m1l10na - 0 polow
 
wi
ej anlzeli w r. 1878 kiedy AngIi- 
cy przej
li jej adminlstracj
 00 Tur- 
k6w. 
Brytyjskq. kolonlq. Cypr stal sl
 
oficjalnie dopiero po traktacie wer- 
salskim. LudnoSl: jego korzystala I 
korzysta w pelni z przywilej6w oby- 
watelstwa Zjednoczonego Kr6lestwa. 
Kelnerzy I notowcy z Soho, sanita- 
rluszki I panienkl lekkiego prow a- 
dzenla si
 w Londynie, w znacznym 
odsetku wywod
 sl
 stamtq.d, po- 
dobnie jak z Malty I Gibraltaru. 
dw6ch innych 
r6dziemnomorsk1ch 
perel Korony. 
Rzl}d brytyjskl nadal tytuly szla- 
cheekle kllku mlejscowym bankle- 
rom. Urz
lcy slu:l:by kolonlalnej Iu- 
b1l1 wysp
. Zadratnleil z ludnOj:jc11i 
bylo malo, klimat gorq.cy ale przy- PMBA KOl,,'KLUZJI 
jemny. Wielu emeryt6w brytyjsk1ch Nie ma Greka na Jakim takim po- 
kupowalo tam niewielkie posiadioj:jci ziomie umyslowym kt6ry by nle ma- 
I osladalo na stale. rzyl 0 greekim Konstantynopolu. Mo- 
Podczas ostatnlej wojny Cypr 1'0- ze to byl: chimera, albo dalszy plan 
bil doskonale interesy jako baza wy- polityczny, albo estetyczne marzenie. 
poczynkowa i zaopatrzeniowa armU ..Enosis" jest cz
j:jc1q. tego marzenia. 
Blisklego Wschodu. Trzymano tam Czy ma ono sens praktyczny czy nie, 
Polak6w wyc1q.gni
tych z Rosjl, nie jest oboj
tne. Nie jest natomiast obo- 
doM sprawnych :l:eby dostal: si
 do j
tne co 0 tym sq.dzl "starszy brat" 
wojska ale doSl: sprytnych zeby nle z Moskwy. Nie ulega wq.tpIiwoScl te 
dostal: si
 do Kenii, Ugandy I Tan- w chwUi obecnej uzywa go dla roz- 
ganik1. Istnialy tam tez przymusowe bicla resztek anglelskich wplyw6w 
obozy dla nielegalnych uchodtc6w do we wschodniej cz
j:jci morza Sr6d- 
Palestyny. zi€mnego, tyle te zamiast bladolicych 
Po czym pojawilo sl
 nleuniknlone a pryszczatych agent6w Kominformu 
..Enosis';. I komunisc1 i popi, jedyne iprotagonistami 5q. naml
tnoj:jc1 hlsto- 
dwle zorganizowane sily polityczne ryczne. I, jak si\! zdaje, tym razem 
nowoczesnej Greeji. zacz
li przelicy- nawet nagle znikni
c1e Sowiet6w z 
towywal: si
 w plonfj,cej tq.dzy zjed- areny nle wptyn
loby ani na napl
cie 
noczenia z ..macierzq.". uczul: na Cyprze ani na ostateezny 
Jak za dotkni
iem czarodzlejsklej wynik. Wbrew rozsq.dkowl, wbrew 
r6MZki wszystko na wysple zabar- wszystklm argumentom, Cypr po 0- 
wilo si
 na "Enosls". Kto jest ..za" kresie walk i niewyraZnych kompro- 
- jest Grek
em, kto jest "przec1w" mis6w polq.czy si
, podobnle jak Kre- 
jest - zdra]cq. I nale:l:y podertnq.
 ta I Rodos, z Greejfj, i, podobniC'. be- 
mu gardlo. dzie glodowal w iml
 historycznej 
Nie-komunlstycznej, olbrzymlej wl
- chimery. 
kszo
c1 Grek6w cypryjsklch przy- 


wleloletni gubernator terytorium, by! 
idealem wielkorzq.dcy. Rodos, Kos, 
Leros, Kalymnos wynurzyly si
 z 
wiekowych brud6w i gruz6w, klej- 
noty archltektoniczne i krajobrazowe. 
Wydawalo si
 it w innej formie, nad 
wyspami morza Egejskiego za8wital 
nowy zloty wick. 
Lago zostal odwolany bo uznano 
ze byl za malo narodowy. Potem rzq.- 
dy faszystowskie napsuly wiele jezeli 
chodzl 0 atmosfer
 sielanki. Ale w 
praktyce oznaczalo to tylko tyle iz 
Grekom zabroniono wywieszal: bialo- 
niebieskie sztandary greekie, zakaza- 
no zgromadzeil, zawsze ckliwie pat- 
riotycznych ale nlebezpieeznych w6w- 
czas wylq.cznie kiedy sl
 je zakazuje. 
Zamkni
to szkoly z greeldm j
zy- 
kiem wykladowym. Wloscy hierar- 
chowie partyjni, niedouczki, zacz
li 
uprzywUejowywal: Turk6w w grubo- 
sk6rny spos6b. 
Podczas druglej wojny j:jwlatowej 
wyspy przeszly c1
zki ok res. Bloka- 
da, okupacja niemieeka, rozbrojenie 
garnizonu wloskiego przez Niemc6w. 
Dow6dztwo jego w 1', 1943 opowie- 
dzialo si
 przy kr61u i zo
talo zma- 
sakrowane na osobisty rozkaz Hitle- 
ra. 
W r. 1945 nastq.pilo wyzwolenie i 
dwuletnt troch
 zuIikowaty balagan 
U.N.R.R.A. i brytyjskiej admlnistra- 
cjl wojskowej. 
Patriotyczne wyzwolenle przyszlo 
z chwUq. przej
cia rzq.d6w przez Ate- 
ny. W polltyce, jak zawsze, zludzenie 
bylo i b
dzie sUnlejsze od rzeczywi- 
stoSc1. Wszyscy wiedzieli iz gospo- 
darczo b
dzie to katastrofa. "Kapi- 
tanlosy" - wlMciciele stateezk6w, 
rybacy, handlarze gq.bek i hodowcy 
oliwek, mt
dzy sobq. kl
Ii na czym 

wlat stoi. Ubogi kraj, znajdujfj,cy sl
 
w6wczas w przede dniu morderczej 
w01ny domowej, przesadnie protek- 
cjonistyczny, obejmowal w posiada- 
nie terytorium kt6re mogloby jako 
tako wyzyl: z rybol6stwa, przemyslu, 
gq.bek, turyst6w i wolnego obrotu fi- 
nansowego. Rodos m6g1by si
 stae 
trzeeim Tangerem czy drugim Dzibu- 
ti. A stal si
 zapomnianq. prowincjq. 
subsydiowaneJ, chronlcznej bieJoty. 
Do dzij:j rachunki w hotelach s
 zni- 
zane 0 30% 0 He si
 je reguluje w 
"walucie" a nie w narodowych drach- 
macho 
Przed kilkoma laty jeszcze budyn- 
ki odremontowane z amerykai1skich 
fundusz6w byly przyozdabiane "tab- 
Hcaml wdzi
znoj:jcl Ameryce". Ale 
cien Bizancjum sparalizowal rozsq.d- 
ne rozstrzygni
cie. Kto byl przeciwny 
..Enosis", byl wrogiem odwiecznej 
Heliady a co waZniejsze dawal do 
rlJk przeciwnika politycznego wspa- 
nialq. bron przeeiw sobie. Komunij:jci 
i monarchi
ci przelicytowywali si
 w 
"enosizmie". Kiedy sztandar greekl 
wciq.gni
to na maszt nad gmachem 
gubernatorstwa na Rodos w dniu 
przej
id. wladzy, Uum dodekanezyj- 
czyk6w na placu padl na kola:la w 
patriotycznym zapatrzeniu. 


chodzi oczywi
cie do glowy iZ z go- 
spodarczego punktu widzenia "Eno- 
SIS" bylaby katastrofq.. Du:ia, wylud- 
niona, biedna i nieurodzajna wyspa 
stalaLy si
 cz

ciq. biedncgo kraju zy- 
jllcego z dar6w w cieniu sowieekiej 
nRwaly. Prawda jest rzadko kiedy 
przyjemna. Moze dlatego wlaAnie 
grecka anglofilia poszla w kq.t z ta- 
KIi gwaltownoSclq. i na Cyprze i w 
Grecjl, posYl'aly si
 natomiast ka- 
micnie na kordon policji i skrytob6j- 
cze granaty przez okna barak6w 
wojskowych. 
Doszlo tu znacznle bardziej zrozu- 
mlale rozdraZnienie terminologiczne. 
Niepodlegle SQ. i Indie i Cejlon i bez 
mala Brytyjska Gujana i Malta. A 
tu tymczasem Cypr w dalszym Clq.gU 
jest koloniq., terytorium urzo:dowo 
drugiej klasy. Tyrnczasem "Enosis" 
tak zatrulo atmosfer
 ze dzlA zadna 
zmiana nazwy nie pomo:l:e. A do te- 
go okolo 20% muzulman6w cypryj- 
skich po prostu boi si
 rzq.d6w chrze- ) 
j:jcijailskich Grek6w i dlatego muzul- 
ma:l1scy Turcy urzq.dzUi pogrom Gre- 
k6w w KonstantynopoJu. To tylko 
pani Roosevelt s
dzi ze historia jest 
wymyslem zlych arystokrat6w i ban- 
kier6w i ze nie ma spraw, kt6re lu- 
dzie dobrej woli, np. nieboszczyk 
Harry Hopkins, nie mogliby roz- 
strzygnq.l: metodq. okrq.glego st..:>lu. 


FlLHELLENIZ.." W ANGLII 
I ANGLOFILIA W GRECJI 
W
r6d AngIik6w filhellenizm jest 
instytucjq. uj:jwi
conq. przez tradycj
. 
Utrzymujq. jq. tet pewne ambarasu- 
jq.ce sklonnoj:jci wj:jr6d znacznego 00- 
setka wyspiarskich intelektualist6w. 
Byron umarl w Missolunghi, pod Na- 
varinem salwy angielskich okr
t6w 
liniowych zdecydowaly 0 powstaniu 
nowoczesnej Greejl. Rok w rok nie- 
dogoleni belfrzy w przykr6tkich ma- 
rynarkach z ryzego tweedu i skrom- 
ni duchem wielbiciele starozytnoSci 
z Nottingham czy Newcastle-upon- 
Lyme j:jliniq. si
 przed wolowookimi 
pO&lgami w Muzeum Narodowym w 
Atenach i zwiedzajq. "tawerny" w 
Pireusie w celach Ize-etnograficz- 
nych. 
Politycznie filhellenlzm angielski 
jest kierunkiem elitarnym I malo 
wplywowym. Nie da si
 por6wnal: np. 
z proarabskim sprzysi
zeniem. W 
spoleczeilstwie angielskim raczej 
nloma by m6wil: 0 hellenofobU. Setkl 
tysi
cy zolnierzy brytyjskich zostalo 
bezlito
ie zlupionych przez Grek6w 
jak dlugi i szeroki jest BIlski Wsch6d 
1 wszelkie Afryki. .Jednym z argu- 
ment6w przeciw malzeilstwu Elzbie- 
ty II z FiHpem bylo to iz ten rRSOWO 
Niemiec czystej krwi z pochodzenia 
byl ksi
ciem greekim. Dla angielskie- 
go ludku Grecy byli i &l "wogs" _ 
"wlly oriental gentlemen". Najbliz- 
szym polskim odpowlednikiem b
dzie 
tu chyba "zydlak". 
Podobnie w Greeji naprawd
 anglo- 
filem byl tylko Jerzy II (a i on nie 
przez cale zycie), Venizelos i dyrek- 
cja Banku .Joilskiego, majq,cego po- 
wiq.zania w City. 
Chocia:l: podczas druglej wojny 
j:jw18towej Anglicy wyzwoIili Grecj
 
00 Niemc6w i w znacznej mierze ..:>a 
bolszewik6w, dla Grek6w przyjami i 
wdzi
czno
ci mi
dzynarodowe znaczq. 
jeszcze mniej aniZeIi dla AngIik6w. 
DzlA Wlelka Brytanla oj:jmielila si
 
sprzeciwil: najj:jwi
tszemu "EnOSiS". \ 
C6:1: szanujq.cy si
 Grek moze przy- 
toczyl: na obron
 perfidnego Albio- 
nu, przyjaciela Turk6w? ..Kato Eden 
(Precz z Edenem)!" - ryczaly nle- 
dawno tlumy w Atenach w poczuc1u 

t
to
ci slusznej sprawy. 


ROSJA 
A:I: do poc
tk6w XIX w. zwiq.zki 
Rosji z nieuchwytnq. a wszechpot
- 
nq. duchowo Greejq. chrzej:jcijailskq. 
byly przewatajq.ce w tyciu kolejnych 
nawarstwieil pa:l1stwowych Rusi. 
Trwalo to 00 zarania jej dziej6w. 
Udzial Rosjan w walce 0 niepodleg- 
losl: byl malo Istotny. Ale nie bylo 
to wazne. Rosja dla Grek6w byla 
zawsze otwarta i goj:jcinna. W "Mogi- 
Ie" 2eromskiego wyst
puje pulkow- 
nik Plzlpios 0 pi
knych oczach i 
chrzl}Stkowym nosie. Bohaterem so- 
wieekiego lotnictwa drugiej wojny 

wiatowej byl oficer 0 grecklm na- 
zwisku Kokinakl. Odessa byla mia- 
stem zbudowanym przez ks. Riche- 
lieu, rzq.dzonym przez rosyjskich gu- 
bemator6w i wyzyskiwanym przez 
Grek6w. Dzi
 jeszcze w Lindos, na 
wyspie Rodos moma oglq.dal: por- 
trety Mikolaja II i jego rodziny po- 
rozwleszane poml
zy bizantyjskimi 
ikonRmi. 
Rosja, oboj
tnle jaka, byla i jest 
dla Greeji wielkim, starszym "bra- 
tern", chronilicym przed Turkiem. 


OzC!iilaw JesIllan.
		

/Archiwum_003_06_050_0001.djvu

			r 


2 


WIADOMOSCI 


Nr 518 


KAZIMIERZ SMOGORZEWSKI 


Odpowiedzialnosc za wywolanie drugiej 
wojny swiatowej 


Sprawa odpowiedzialno9ci Niemiec 
za wywolanie drugiej wojny j:jwiato- 
wej jest tak oj:jlepiaJq.co jasna ze nikt, 
nawet w Niemczech, nie pr6buje za- 
przeczal:. W niemieckiej literaturze 
historyczno-pami
tnikarskiej na te- 
mat drugiej wojny j:jwiatowej pr6bujc 
si
 oczywiBcie t
 odpowiedzialnosl: 
ograniczyl: do samcgo Hltlera, a na- 
wet usiluje si
 jq. pomniejszyl: bam- 
muctwami 0 "polskim bezprawiu" 
wobec niemieckiej mniejszoj:jci naro- 
dowej. Ale plonne to wysilki. Nic le- 
piej nie charakteryzuJe istoty polity- 
ki Trzeciej Rzeszy i jej FUhrera niz 
dzieje pi
ciu i p61 miesi
y dzielq.- 
cych zaj
cie Pragi od napWici na 
Polsk
. Na ten wlasnie temat uka- 
zala si
 naprzod po niemiecku, a na- 
stl;pnie w przekladzie angielskim, 
ksiq.zka Walthcra Hofera, Szwajcara 
rodem, wykladajq.cego dzieje nowo- 
tytne na wolnej wszechnicy w za- 
chodnim Berlinie*). Hofer naplSal 
studium na og61 bezstronne, kr6tkie. 
przejrzyste, b
d
ce - jak dotychczas 
- najlepszym wykladem tych tra- 
glcznych miesi
y. 
CharakteryzuJq.c polityk
 brytyj- 
skq. w omawianym okresie, Hofer 
slusznie stwierdza ze dopiero zbrojne 
zaj
cie Prag.i I rozbicie kadlubowej 
Czechoslowacji olworzylo oczy tym 
wszystkim w Londynie, kt6rzy jesz- 
cze si
 ludzlli ze Hitlerowl zalezalo 
Da wlllczeniu w ramy Wielkiej Rze- 
szy jedyme tych ziem pogranicznych, 
gdzie ludnosl: niemiecka byla w wi
k- 
szoj:jci. Brytyjska polityka "appeas- 
ment"u zakonczyla si
 bankructwem, 
bo rozwialy si
 rachuby na wsp61- 
1stnienie z Trzec1q. Rzesz
 na ulozo- 
nych z g6ry warunkach. Hitler chcial 
oczywij:jcie uniknQ.l: wojny na dw<
 
fronty, wobec tego jedynq. nadziej
 
utrzymania pokoju bylo "osaczyl: 
tarlocznq. dzikq. besti
". Zrodzila si
 
myj:jl gwarancji brytyj:skiej dla Pol- 
ski. Nie oznaczalo to, zdaniem Hofe- 
ra, jakoby rqd brytyjski postano- 
wil, ze gran1ca polsko-niemiecka byla 
ostateczna, ale jej rewizja moglaby 
nastij.pil: tylko w wyniku dobrowol- 
nych rokowaD mi
dzy stronaml zain- 
teresowanymi. Nie to, rzecz jasna, 
bylo celem Hitlera. Marqc 0 bez- 
rnielnym "Lebensraum"ie na wscho- 
dzie, wledzial, ze celu tego nie usku- 
teczni bez zmiaZdZenia Polski. W 
kwietniu 1939 jednostronna gwaran- 
cja brytyjska dla Polski zostala prze- 
ksztalcona w dwustronny uklad wza- 
jemnej pomocy. "Czego od chwili za- 
warcla traktatu wersalskiego nle 
zdolala oslq.gnq.l: dyplomacja francu- 
ska, tego w ciij.gu kilkunastu dnl do- 
konal Hitler. Wielka Brytania nle 
tylko podtrzymala francuski system 
sojusz6w we wschodniej i poludnlowo- 
wschodniej Europie, ale nawet poszla 
dalej, tak ze Francuzi musieli teraz 
za nlq. podq.zal:, aby dotrzymal: swo- 
1ch zobowiq.zan". 
Starajij.c si
 sprawiedliwie rozdzie- 
Ial: j:jwiaUa I cienie, Hofer krytycznle 
ocenla polskq. polityk
 zagranicznq. 
"Iawlrowania mi\!dzy Ni=ami a 
Zwiq.zklem Sowieckim, nieprowoko- 
wania jednego 
iada przez wiq.za- 
nie sl
 z drugim". Zdaniem Hofera 
koncepcja Becka (powinien by ra- 
czej napisal: marszalka Pilsudskiego) 
opierala si
 na przekonaniu te dwu 
pot
znych sq.siad6w Polski dzieli 
trwaly konflikt ideologiczny, a takze 
:l:e w interesie samych Niemiec leza- 
10 utrzymanie panstwa polskiego. 
Hofer nie zaprzecza, ze w swej isto- 
cie takie rozumowanie bylo rozsq.dne, 
ale dodaje, ze "nie bylo zgodnc z rze- 
czywistosciq., a rzeczywistoj:jciij. byl 
Hitler". Autor powiada: "Wielkim 
bl
em Becka bylo, ze falszywie oce- 
nil Hitlcra I jego zamiary. To osta- 
tecznle spowodowalo ruin
 jego poll- 
tyki. W dodatku lekkomyj:jlme prze- 
cenil sily wlasne oraz rol
, jakq. Pol- 
ska mogla odegral: w systemle euro- 
pejsklm; niewybaczalne bylo r6wnlez 
jego nledocenienie siJ Rosji i Nie- 
miec". 
Ale w 
ietle dalszych wywod6w 
Hofcra - no i samej historii - ta 
krytyka polskiej polityki zagranicz- 
nej brzml nieprzekonywajq.co. Hofer 


*) War Premeditated 1939. Wal- 
ther Hofer. Translated by Stanley 
(
odman. The original German edi- 
tion was published... under the title 
"Die Entfesselung des zweiten Welt- 
krieges". Londyn, Thames and Hud- 
son, 1955; str. 227 i 1nl. 


......... ..... 


slusznie stwierdza ze "mocny wschod- 
ni front przeciwniemiecki byl nie do 
pomyj:jleDia bez Zwiq.zku Sowieckie- 
go". Aby taki front powstal, trzcba 
uylo jednak dobrej woli Moskwy, 
oraz jej gotowoj:jcl do wojowa- 
nia z Niemcami w r. 1939. W celu 
zbudowania takiego frontu Wlelk'j, 
Brytania i Francja nawiq.zaly jawnc 
rokowania ze Zwiq.zkiem Sowieckim. 
Ale r6wnocz
e z inicjatywy Mosk- 
wy rozpocz
ly si
 tajne roKowania 
sowiecko-niemieckie. Stalin wolal si
 
zwiq.zal: z Hitlerem, albowiem na 
podstawie tajnego protok61u do trak- 
taLU rzekomej "nie-agresji" z 2J 
sicrpnia 1939, zyskiwal ogromne ob- 
szary niemal bez wystrzalu. Hitler 
zaplacil t
 wielkq. cen
 aby si
 upcw- 
nil:, ze zniszczenie pailstwa polskiego 
b
dzie operacj/l. szybkq., kt6ra nie 
wywola wojny na dwa fronty. Byl 
bowiem przekonany ze neutralizujq.c 
Zwiq.zek Sowiecki sparalizuje woJ
 
mocarstw zachodnich i zmusi Je do 
niewykonania ich zobowiq.zail sojusz- 
n1czych wobec Polski. Aczkolwiek u- 
klad ze Stalinem m6g1 sugerowal:, 
ze Hitler porzuca swe plany w::;chod- 
nie wylozone w "Mein Kampf", to 
jednak - zdaniem Hofera - caly 
dost'i'pny material historyczny wyka- 
zuje ze w rzeczywistoj:jc! Hitler me 
wierzyl w trwaloj:jl: swego ukladu ze 
Zwiq.zkiem Sowieckim. Odkladal tyl- 
ko zbrojnq. z nim rozpraw
 na poz- 
niej. 
A czy Stalin wierzyl w trwaloj:jc 
ukladu podpisanego przez Molotowa 
i Ribbentropa? "Arcana imperii"' 
Zwiq.zku Sowleckiego mozna tylko 
odgadywal: na podstawie zr6del nie- 
sowieckich, bo sowieckie nie ujrzaly 

wiaUa dziennego. Majq.c do wyboru 
sojusz z demokracjami przeciw "fa- 
szyzmowi" albo sojusz z "faszyz- 
mem" przeciw demokrficjom, Stalin 
wybral ten drugi. Zdaniem Stalin a 
interes panstwa sowieckiego byl waz- 
niejszy Old komunistycznej ideologii. 
Sowieckle obawy jakoby Wielka Bry- 
tania gotowa byla "przyglq.dal: si
 
biernie hitlerow8kim podbojom w Eu- 
ropie" byly niezgodne z prawdq., totez 
autor krytycznie sl
 odnosi do tyeh 
pisarzy Zachodu, J;:t6rzy "przywiq.zu- 
jq. zbytniq. wag
 do sowleckiego po- 
wq.tpiewania 0 szczeroSci mocarstw 
zachodnich". Stajq. si
 oni "mimo- 
wolnymi ofiarami propagandy so- 
wieckiej". Hofer jest przekonany, ze 
wysuni
te 14 sierpnia przez Woro- 
szilowa zq.danie okupacji Wilna i 
Lwowa przez wojska sowieckie mialo 
na celu "zerwanie rokowan z mo- 
carstwami zachodnimi" albowiem u- 
klad z Hitlerem juz dojrzewa!. 
Nie mozna wszelako analizowal: 
polityki sowieckiej w oderwaniu od 
komunistycznej ideologii. To co w 
sierpniu wyglq.dalo na zdrad
 rewo- 
lucjl j:jwiatowej, w rozumleniu Sta- 
lina bylo posuni
iem t
 rewolucj
 
przyj:jpieszajq.cym. Wywolanie drugiej 
wojny j:jwiatowej mi
zy "imperiali- 
stami" z zachowaniem neutralnoj:jc1 
ZWlqz.kU 3C1Wi
du
gu Inlo.lu w um..- 
teczncj konsekwencji polozyl: kres 
"kapitalistycznemu osaczeniu". Mo- 
carstwa zachodnie chcialy utrzymal: 
pok6j - Hitler chcial wojny. Mocar- 
stwa zachodnie Zwiq.zkowi Sowiec- 
kiemu nie zagrazaJy - Trzeciej Rze- 
szy Stalin si
 I
kal. "Ostrozna poli- 
tyka rewolucji j:jwiatowej - pisze 
Hofer - powinna byla zach
cal: im- 
perialist6w do wzajemnego oslabiania 
si
, aby Zwlq.zek Sowiecki m6g} 
wzrosnq.l: na sUach oraz interwenio- 
wal: we wlWiciwej chwili w celu przy- 

pieszenla rewolucji". Aczkolwiek i 
Stalin sl
 w swych rachubach pomy- 
lil, bo Hitler napadl na Zwi
zek 80- 
wiecki juz w dwadziescia miesifi!cy 
po kremlinskim ukladzie, to jednak 
"fakt ze pot
ga Zwiq.zku 8owieckie- 
go rozclq.ga si
 dzij:j na Europ
 srod- 
kowq. jest historycznym skutkiem 
tajnego ukladu niemiecko-sowieckie- 
go z 23 sierpnia 1939". Tak wnio- 
skuje Hofer, ale w tej perspektywie 
polskie omylki w ocenie og6lnego po- 
10zen1a bardzo malejq., a ich krytyka 
mija si
 z celem. Nie mozna miel: 
pretensji do muru ze p
kl .gdy ziemia 
si
 zatrz
la. 
* 
W teorli, skoro slly wlasne Polski 
nie wystarczaly aby stawil: czolo jed- 
nocz
ie obu sli5iadom, nalezaloby 
si
 zwiq.zal: z jednym przeciw dru- 
glemu. 
Przymlerze ze Zwiq.zkiem Sowiec- 
kim grozllo nie tylko utratq. ziem 


KONKURS NA SZKIC LITE RACK I 


I nagroda - 50 gwinei, II nagroda - 25 gwinei, III na- 
groda - 15 gwinei, IV nagroda - 10 gwinei, ofiarowane 
przez firm
 "T azab" 
WiadomoSci" w porozumieniu z firm
 "Tazab" ogJaszaj1'! 
konkurs na szkic (essay) literacki 0 dowolnym temacie, poswi
- 
cony tw6rczoSci, pisarzowi lub k.si
Zce. Szkic Die mow przekra- 
czaC 3W wierszy drnku, t.zn. dw6ch szpalt "Wiadomosci", czyli 
6-7 stron maszynopisu na papierze formatu handlowego z po- 
dw6jnym ods
pem pomi
dzy wierszami. 
Sposr6d nadesJanych prac redakcja "Wiadomosci" wybierze 
najIepsze (Hooc wybranych prac nie moze przekraczac dwunastu) 
i ogJosi je razem w jednym numerze "WiadomoSci". Z kolei czy- 
telnicy wi
kszoSciQ. glosOw zdecydujl} kt6re prace majQ. zostae 
naKrodzone. 
Prace, przepisane na maszynie, zaopatrzone godJem i niepod- 
pisane, nalezy wysyJae do 1 marca 1956 wJ
cznie p.a. redakcji 
"Wiadomooci" (54 Bloomsbury St., London, W.C.l) w kopercie 
z napisem "Konkurs". Do pracy naleiy doJ
czyc zapiecz
towanq. 
kope
 z godJem, imieniem i nazwiskiem oraz adresem autora. 
Koperta ta 
zie otwarta jedynie w wypadku nagrodzenia pracy. 
Prace 
dQ. drukowane bez Zadnych zmian redakcyjnych. 


ZW
ZEK PISARZY POLSKICH NA OBCZY2NIE 
Instytut Historyczny im. Gen. Sikorskiego, 20 Princes Gate, S.W.7; 
16 marca (plq.tek), godz. 7.30 


Ezra Pound - 
wielki poeta amerykanski 
Wlersze z "Luster" odczytajq. Tola Korlan i Bronlslaw Przyiuskl. 
Przemawlajq.: J6zef Jaksifl8ki i Jerzy Nlemojewski. 


wschodnich, ale takze utrat:'}, niepod- 
leglosci politycznej. Pailstwo sowiec- 
kie jest - jak to si
 dzis m6wi - 
paiistwem "nowego typu", kt6re nie 
tylko nie moglo si
 zobowi
zal: do 
obrony niepodlegloj:jci Polski wraz z 
jej ustrojem, ale kt6re musialo dq.zyl: 
do obalenia tego ustroju i zast:'},pie- 
nia go ustrojem "nowego typu", czc- 
go ubocznym produktem musialo byl: 
zwi
kszenie zaludnienia sowieckich 
lagr6w przez tych Polak6w, kt6rzy 
byli elit:'}, panstwa "starego typu". 
Jak si
 mozna dziwil: ze poza ko- 
munistami - a tych bylo bardzo ma- 
lo - nikt w Polsce takiego "przy- 
mierza" nie chcia!. Bylo wielu odpo- 
wiedzialnych Polak6w, kt6rzy byIiby 
gotowi na przymierze przeciwnie- 
mieckie z pailstwem 0 narodowych 
interesach rosyjskich, ale takiego 
pailstwa nie bylo. Byl Zwiq.zek So- 
wiecki, "baza" rewolucji j:jwiatowej. 
Polska i Z.S.'R.S. to byJy dwa r6mc 
j:jwiaty, jak morze i IQ.d. 
yjl! Ho- 
lendrzy ponizej poziomu morza, alc 
jedynq. form:'}, ich z morzem sojuszu 
jest wal ochronny. 
Przymierzc z Niemcami? Z tej 
strony morze nicmieckie porobilo juz 
w ci:'},gu wiek6w ogromne wyrwy w 
Iq.dach polskim, czcskim i sloweil- 
skim. Trzeba bylo temu polozyl: kres. 
A tymczasem pierwszym warunkiem 
sojuszu z Niemcami bylyby dalsze 
i szczeg61nie bolesne wyrwy na za- 
chodzie. Jednoczej:jnie Hitler nama- 
wial Polskfi! do wspolnego marszu na 
Moskw
. Wojskowo, byl: moze, mia- 
loby to zgubne skutki dla "bazy", ale 
jak wyglq.dalaby Europa po "wsp61- 
nym" zwyci
stwie? Bylaby to Euro- 
pa nie tylko niemiecka, ale El;ropa 
"nazistowska", Europa lotrowska. 
"Sprzymierzylismy si
 z lotrami" - 
napisal hr. Teleki, 6wczesny premier 
w
gicrski, do regenta Horthy'ego w 
kwietniu 1941 i na znak protestu - 
on, wierzq.cy katolik - popelnil sa- 
mob6jstwo. 
Przebywalem szeM lat w "nazi- 
stow skim" Berlinie, pi
l: razy mialem 
sposobn
l: nie tyle rozmawiania z 
Hitlerem ile sluchania jego monolo- 
g6w. Patrzq.c si
 w jego szklane oczy 
zawsze myslalem ze to co on do Pol a- 
k6w m6wi jest tylko podst
pem. Nie 
mozna bylo miel: najmniejszego za- 
ufania do Trzccicj Rzeszy. W razie 
"wsp6Inego" z niq. zwyci
stwa nar6d 
polski w najlepszym wypadku bylby 
zn6w dalej odsllni
ty od swych 1'0- 
dzimych ziem piastowskich, bylby 
pchni
ty dalej na wsch6d, na ziemie 
innych narod6w slowianskich i nie- 
slowianskich. Jesieni
 1938 rozma- 
wialem w Budapeszcie z redaktorem 
"Berliner Borsen-Zeitung". Gdy przy- 
pomnialem mu ustt:p jednej z m6w 
Hitlera (ze trzydziestomilionowy na- 
r6d polski musi miel: zapewniony do- 
st
 do morza) uslyszalem cyniezn:'}, 
odpowiedz: 
--- Warum nicht in Libau? Dort 
sind Sie erwartet! 
Czy Polacy pI7.ccenlaIi sny w}asnc, 
me doccnlnj"q.c. ci.l i:jq.mcvdVn" '? D;rl- .lTLO- 
ze, ale to w niezym nie zmienialo 
sytuacjl. W maju 1939 marszaJek 
Smigly-Rydz zapytal mnie jak oce- 
niam polozenie z m€go berliilskiego 
posterunku. 
- Hitler chce wojny - odpowic- 
dzialem. - Ma ogromnq. przewag
 
w powietrzu i w broni pancernej... 
Tu si
 zawahalem. 
- No j:jmialo, panie redaktorze, - 
rzekl marszalek niemal po ojcowsku, 
- nicch pan mysli dokoilczy. 
- Panie marszalku, - rzeklem, - 
obawiam si
 ze Francuzi nie wyjdq. 
z linii Maginot, ze niemieckie lotnic- 
two zdezorganizuje nam tyly Il nie- 
mieckie dywizje pancerne nas rozja- 
d
. 
Marszalek nie skarcil mi
 za takq. 

mialoj:jl:. Uj:jmiechnq.l si
 tylko dob- 
rotliwie i rzekl: 
- Panie redaktorze, niech pan b
- 
dzie dobrej myj:jli. Jej:jIiby Hitler woj- 
n
 rozp
tal, bfi!dzie musial od razu 
bil: si
 na dwa fronty i wojn
 t
 prze- 
gra! . 
W kilka dni p6zniej rozmawialem 
z gen. Tadeuszem Kutrzebq. i powt6- 
rzylem mu swq. rozmow
 ze Smiglym. 
Kutrzeba powiedzial: 
- Nie sta<: nas na tyle czolg6w 
i samolot6w He majq. Niemcy. Bil: si
 
musimy tanio, ale w decydujq.cej bit- 
wie, jakq. Niemcom wydamy, ich 
krew polejc si
 potokami. Ta z nimi 
rozprawa jest, byl: moze, konieczno- 
sciq. historyczn:'},. Dopiero po takiej 
rozprawie Niemcy nauczq. si
 nas 
szanowal: i naszych granic nie ru- 
szal:. Przeciez oni do dzis dnia s:). 
zdania ze niepodJegloSl: Polski jest 
tylko wypadkowQ. szczfi!j:jliwego dla 
nas zbiegu okolicznoj:jcl. 
W r. 1945 spotkalem zn6w gen. 
Kutrzeb
 w Londynie, gdy przybyl 
tu z niewoli niemieckiej. Przypomnia- 
lem mu naszq. rozmow
 w Warsza- 
wie. 
- Niestety, - zauwazyl, - ze 
wzgl
6w bardziej uczuciowych niz 
wojskowych rozrzuciIij:jmy nasze dy- 
wizje wzdluz calej granicy niemiec- 
kiej. Niemcy nam front posiekali a 
prawdziwcj bitwy nie zdolalismy 1m 
wydal:. 
Latem 1939 Polska znalazla si
 w 
sytuacji, z kt6rej byly tylko dwa 
wyjj:jcia: albo si
 Niemcom poddal:, 
albo si
 z nimi bil:. Tamto wylq.czala 
jednomyj:jlna postawa calego narodu. 
Znalij:jmy Nicmc6w, przejrzeHj:jmy 
istot
 hitleryzmu. Niemcy zawsze 
uwataH, ze ten czy inny bozek ger- 
mailski wyznaczyl im misj
 niesie- 
nia "kultury" na wsch6d. Hitler zbu- 
dowal na tych zachciankach i t
skno- 
taC'h doktryn
 ludob6jstwa. To byl 
nowoczesny germaiiski Dzengis-cha- 
nek czy Timurck, kt6ry dostal sifi! 
do wladzy nle tyle dzi
ki wlasnemu 
geniuszowi ile przez gJupot
 pruskich 
junkr6w majllcych stanowiska w ar- 
mii, w poIityce, w dyplomacji i w 
przemy!He. Traktowali oni hitlerow- 
skij. zgraj
 z pogard
, ale dopuj:jcili 
j
 do wladzy iudzq.c Si
 ze jQ. zdo- 
laj
 wziq.l: w cugle. W Hitlerze wi- 
dzieIi przydatne narz
zie utrzyma- 
nia w karbach mas robotniczych, 
propagandy patriotycznej wj:jr6d tych 
mas, oraz szybkiego dozbrojenia. By- 
10 im to potrzebne dla ich "malej" 
ekspansji terytoria1nej - "malej" w 
tym sensie, ze obIiczonej tylko na 
"Anschluss" Austrii oraz na okroje- 
nie Polski i Czechoslowacji. Gdy Hit- 
ler dostal si
 do wladzy, dynamizm 
jego ruchu szybko zni6s1 wszelkie 
hamu1ce, w Jakie niemieccy konser- 


watyj:jci pr6bowali zaopatrzyl: r
d- 
wan Trzeciej Rzeszy. Epigoni me- 
mieckiej reakcji i mllitaryzmu pchn
- 
Ii sw6j nar6d na r6wni
 pochylq., 
na kt6rej nie bylo inn ego zatrzy- 
mania niz zamaeh stanu dokonany 
przez armi
 przeciw Hitlerowi. Na to 
generalowie si
 nie zdobyli. Wi
k- 
szoSl: uwazala, ze z Hitlerem moma 
bylo rozbil: Polsk
, a obalenie Hitle- 
ra oznaczaloby utrzymanie tego co 
pozostalo z wersalskiego ladu. Wa- 
hali si
 mi
dzy troskq. 0 losy Niemiec 
a rozbojem na Wschodzie. Wybrali 
rozb6j, a wynikiem tego jest obecna 
mapa Europy. Z Europy wschodniej 
i poludniowo-wschodniej odplyn
lo za 
Odr
, Nys
 i za Czeski Las 13 miIio- 
n6w Niemc6w. Pozostaly niemiecki 
obszar narodowoj:jciowy zostal po- 
dzielony na trzy pailstwa: Republik
 
Zwiq.zkowq., Republik
 Demokratycz- 
nq. I Austri
. Saary nie licz
, bo jej 
obecny statut jest tymczasowy a jej 
powr6t do Republiki Zwiq.zkowej wy- 
daje si
 nieunikniony. 
* 
Hofer nie wykracza w swym wy- 
kladzie poza dat
 3 wrzej:jnia 1939, 
ale powytsze przypomnienia byiy ko- 
nieczne by wykazal: nierzeczowoSl: je- 
go krytycznych uwag 0 polityce pol- 
skiej. Sam zresztq. dochodzi do wnio- 
sku, ze "paJistwo polskie nie mialo 
innego wyboru nit stawil: op6r i bil: 
si
". 
Wa.Zny takze jest rozdzial ksiQ.tki 
Hofera 0 stosunkach polsko-francu- 
skich. Autor przypomina, ze na pod- 
stfiwie tajnej umowy wojskowej, b
- 
dq.cej tajnym dodatkiem do ukladu 
politycznego z 19 lutego 1921, Fran- 
cja i Polska, na wypadek napa.9ci 
niemieckiej na jednq. ze stron, zobo- 
wilj.Zaly si
 "przyjM sobie ze sku- 
tecznq. i szybkq. pomOCQ. i dzialal: ra- 
zem (de se preteI' un concours efti- 
caee et d'agir en commun)". Wiosnq. 
1939, po ukladzle brytyjsko-polskim 
o wzajemnej pomocy, trzeba bylo te 
zobowiq.zania sprecyzowal:. 19 maja 
1939 podpisano w Paryzu szczeg610- 
wq. konwencj
 wojskowq., w kt6rej, 
na wypadek napaj:jci niemieckiej, 
Francja zobowiq.zala si
 ze "rozpocz- 
nie automatycznie dzialanla swych 
r6znych sU zbrojnych (d
lenchera 
automatiquement une action de ses 
diverses forces armees)". Ale juz 
wkr6tce po zawarciu konwencji gen. 
Gamelin napisal do gen. Tadeusza 
Kasprzyckiego, Ze wykonanie zobo- 
wiq.zan wojskowych zalezy 00 zawar- 
cia nowego ukladu politycznego. Ten, 
jak wiadomo, podpisano dopiero 4 
wrzej:jnia 1939; zobowiq.zaD wojsko- 
wyeh nigdy Francja nie. wykona}a. 
Minister spraw zagranicznych w 
gabinccie Daladiera Bonnet do ostat- 
niej chwili usilowal zalatwil: "poko- 
jowo" - czyIi po monachijsku - 
niemieckle pretensje do Polski. Sla- 
wetne warunki, kt6re Ribbentrop od- 
czytal Hendersonowi 0 p61nocy z 30 
na 31 sierpnia, przewidywaly nie tyl- 
ko powr6t Gdaiiska do Rzeszy, ale 
t.n.h:t.c "plt..1.Jl:n..yl... un runlU.lL..U hLOJ.Y 
Polska musialaby przegral:. Projek- 
towany bowiem obszar plebiscytowy 
mial byl: natychmiast opr6tniony 
przez polskie wojsko, policj
 i admi- 
nistracj
 i zaj
ty przez Niemc6w, a 
do glosowania mieli byl: uprawnieni 
tylko ci, co tam mieszkali 1 stycznia 
1918! Plebiscyt mialby si
 odbyl: na 
blizej nieokreslonym obszarze. Jedy- 
nij. w tym wzgl
dzie wskaz6wkq. bylo 
to co GOring powiedzial tej samej 
nocy Dahlerusowi, a mianowlcie ze 
Hitler "rezygnowal" z duzej cz
j:jci 
wojew6dztwa pomorskiego le:l:q.cej na 
prawym brzegu Wisly i "zadowalal" 
si
 liniq. GrudziQiiz-Chelmno-Byd- 
goszcz-Pila. Dodajmy w nawiasie ze 
Dahlerus, szwedzki bl
y rycerz 
dobrej woU, sam doszedl w koncu do 
wniosku ze Hitler go oszukiwal i ze 
"jedynq. szansq. utrzymania pokoju 
bylo usuni
cie tego czlowieka nie b
- 
dQ.cego przy zdrowych zmyslaeh". 
Hofer podkresla z naeisklem 
"chwiejnoM" i "niepewnoM" polityki 
francuskiej nie tylko w omawianym 
przezen okresie ale juz 00 r. 1933. 
W lutym 1933, kiedy zUkwldowanie 
Hitlera bylo zadaniem bardzo lat- 
wym, Francja odrzucila dyskretne na 
ten temat sugestie marszalka Pilsud- 
skiego. Nie wspomina 0 tym Hofer, 
bo nie ma 0 tym epizodzie zadnego 
ogloszonego dokumentu dyplomatycz- 
nego. .Jak wiadomo, gdy chodzilo 0 
sprawy szczeg61nej wagi, Pilsudski 
nie poslugiwal si
 drogq. dyploma- 
tycznQ., wolq.c w takich wypadkaeh 
wysyla
 swych osobistych emisariu- 
szy. Morna si
 bylo z Hltlerem sto- 
sunkowo latwo uporal: jeszcze w 
marcu 1936, kiedy - lamiq.c traktat 
wersalski i uklady 10careJiskie - 
obsadzil wojskowo Nadreni
. Byl to 
casus belli przewldziany w obu trak- 
tatach. Francja mogla liczyl: na Pol- 
skt:, ale francuscy m
zowie stanu - 
jej:jIi takim m1anem morna obdarzyl: 
pp. Alberta Sarraut I Flandina, 
premiera i ministra spraw zagran1cz- 
nych - po prostu stch6rzyU. TIuma- 
czyli sl
 potem :l:e Wielka Brytania 
nie chciala maszerowal:, no 1 ze nle 
mieli zaufanla do Becka. Wystarczy- 
loby dal: rozkaz wojskom francusklm 
wkroczenia do Nadrenii, oraz wezwal: 
Polsk
 do wykonania swych zobowlq.- 
zan sojusznlczych. Ten dziejowy blq.d 
polityki francuskiej zdecydowal wla- 
j:jciwle 0 dalszych wypadkach. We 
wrzej:jniu 1938 Francuzi nie chclell 
"umieral: za Prag
", a w rok p6miej 
nie chcieli "umleral: za GdaJisk". 
Gdyby chodzUo tylko 0 Gdailsk, to 
istotnle nie warto bylo zail umieral: 
ani Francuzom ani polakom. Chodzi- 
10 przeciez 0 cos wa.Znlejszego. Cho- 
dzilo 0 nlepodlegloM Polski, chodzUo 
o honor i mocarstwowe stanowisko 
Francjl. W pocqtkach wrzesn1a caia 
nlemal armla nlemlecka byla zwlq.za- 
na na fronc1e polskim. Francuzi mog- 
li bez wielkich ofiar zajq.l: lini
 Re- 
nu. Nawet zakladajq.c, :l:e ta operacja 
nle uratowalaby Polki od tymczaso- 
wego podboju, jak:l:e inaczej wyglQ.- 
dalyby szanse p6tniejszej ofensywy 
niemieckiej na zachodzie! 


WANDA PELCZYNSKA 


Wsrcid ludzi, zabytkciw 
BAT 



 ; 
"
:
I ':1
 .
 k 
g :

/

 
:' 
't"" " 
;,,;,,: 
>
 .. 


.Jest wczesny ranek. Nad wlezami 
opactwa w Bath nlebo plynie bl
ki- 
tern. 0 tej porze turyj:jci nie m:'},cq. 
ciszy przed ko
ciolem, tylko goi
bie 
trzepocq. si
 nad okruchami chleba, 
kt6re im syple siwowlosa pani. Usta 
w sleci drobniutkich zmarszczek u- 
kladajq. si
 w lagodny uj:jmiech sta- 
roj:jc1. Blaia gol
bica, lapiq.c skrzyd- 
lami r6wnowag
, siada na wyciq.g- 
ni
tej r
ce i dziobie pokarm z dloni. 
W przezroczystym powietrzu na 
obu wlezach opactwa aniolowie pan- 
scy wspinajq. si
 po drabinach ku g6- 
rze i schodzq. ku ziemi. Splukiwane 
deszczaml i smagane wiatrem, na 
wp61 istniejq.ce, calkiem surreali- 


!. 
I 


-_ .
L.. 


- ...
 I. .; 


.
 . . 


.:4. ,:.......... 
:.-'""'> >.: 


,i
 , !t .. 
) "
 

1 " '" 


!' ; 'J...l 
\,J>", " 


Ii. 


" , 
i " 
T 


{; 
i.iJ-. . 


.
 


i wspomnien 
H*) 


quire of my church of Bath". Ponie- 
waz roboty bud ow lane posuwaly 131
 
powoJi, przewidujq.cy biskup na 
wszelki wypadek wybudowal sobie w 
r. 1492 grobowiec w innym miejscu: 
na zamku Windsor. Dbal nie tylko 
o zycie wiekuiste dla dUszy, ale i 
o godny przybytek dla swych pro- 
ch6w. Grobowiec sw6j w kaplicy j:jw. 
.Jerzego na zamku kr61ewskim umie- 

cil w malej "chantry chapel". Tutaj 
go prawdopodobnie pochowano. Kap- 
liczka po dzij:j dzien nosi jego imi
: 
"Little Oliver King Chapel". 
Dzi
ki biskupowi Oliverowi, mi
dzy 
obu j:jwiq.tyniami w okresie prac ar- 
chitektonicznych byla zywa lq.cznosl:, 


gdyby nie to te biskup kazal jednq. 
z tarcz herbowych opasal: podwiq..z- 
kq.: "Honl soit qui mal y pense". Po- 
lq.czyl lacinskq. pochwal
 dobra I ra- 
doj:jcl z francuskq. przestrogq., kt6rq. 
legenda dworska wlozyla w usta 
brodatego Edwarda ill, fundatora 
orderu. 
. 
Na placu przed opactwem trzeba 
byl: we wczesnych godzinach, gdy 
jeszcze n1e ma halasu zwledzajq.cych. 
W mi
kkim swietle, w
r6d iopotu 
skrzydel ptasich, k09c161 jest pelen 
szlachetnego spokoju. 
Ale tego poranka bylo inaczej. 
Sploszone gol
bie poderwa}y si
 nag- 


.. 


<:' 

 " 
t.. I " ;i. 

 
: 
.. 


,J 


\".'- 
i 


.. , r 
, 



:
 .. 

"r.\ , .1 : 1 ; , '. .. 
ff': =' 
: > . 
':l/'i 
', -- I 
, --.:, 
h., ,." " 
T 


.
 . 
:f<
 .. . 
 
1 f-. 


I 
 ';- t 
.. ;. 
 
.
: 


..x: t 


':" 


'''. 
.. 
..... 


, t 


! : 


,i. 


... 


,:, . 


"'- 
- -......'t?.
- 

 






 


aJ", 
f,.,! 


... r' 
. 


,

 
r i, :: f: I 
 lh\"'" '"." 
,,!
 
..! ',t -r)
_ :;...
: 
1 '-E
 ' ",\.- 
.......... 



. 


..
. ::: .., 



 
, 


j 
,:'1 


",___, I 


"':" :-:',.:' 


Opa.ctwo w Bath... 


.styczne, SQ. dzisiaj bardziej niZ przed 
wiekami sennq. zjawq. biskupa Olive- 
ra Kinga, wykutq. w kamieniu. Ja- 
kub syn Izaaka "ujrzal w j:jnie dra- 
bin
 stojq.cq. na ziemi, a wierzch jej 
si.,;gajq.cy nieba i anioly Boze wst
- 
pujq.ce i zst
pujq.ce po niej". W kon- 
cu XV w. Oliver King, biskup Bath 
i Wells, mial .Jakubowy sen, widzial 
anie1skie "anabasis" I "katabasis" i 
slyszal glos Pana, nakazujq.cy mu 
wzniesienie nowej j:jwiq.tyni na miej- 
seu chylq.cego sl
 do upadku koscio- 
ia j:jw. Piotra. Ow normanski kosci6} 
liczyl sobie lat ponad trzysta i stal 
na ruinach koj:jciolka saksoilskiego. 
Legenda i historia umilowaly ten 
zakq.tek ziemi angielskiej, kt6rej od- 
nl
\..LlJ.I.'yJ.J.J. 1J1.ve,vo;nU.""1...."O'o;J'"'''............. ....... A-"" 
dla gorQ.Cej wody leczniczej, wytry- 
skujq.ce wspanialq. obfitoSciq.. 
W bibIiotece miejskiej w Bath 
zgromadzono dokumenty, r
kopisy, 
opracowania monograficzne, mapy i 
szkice, stanowlq.ce nieprzebrane bo- 
gactwo wiadomoj:jci 0 Bath, kt6rego 
wladze miejskie powstaly w X w. 
i trwajq. w pracach swych bez prze- 
rwy az po nasze dni. 0 ziemio po 
stokrol: szcz
j:jliwa! 
Historia Bath m6wi 0 wlelkiej wa- 
rowni ceItyckiej i 0 bogatym osiedlu 
Rzymian. Legenda snuje opowiej:jl: 0 
ksi
ciu Bladud, 0 kr6lu Learze i 0 
jego trzech c6rkach. 
Mr. Pickwick, kt6ry przebywal w 
Bath par
 miesi
cy, znaJazl w szuf- 
ladzie r
kopis, a stwierdziwszy ze 
dokument nie ma charakteru prywat- 
nego, rozjWinU plomyk 
wiecy, przy- 
sunq.l fotel do kominka i przeczytal 
tytul, kt6ry go mocno zaintrygowa}: 
"The True Legend of Prince Bla- 
dud". Historia prawdziwa byla pel- 
na cud6w i miloj:jci nieszcz
j:jliwego 
ksi
ia do pi
knej Greczynki. Tak 
wi
c ksiQ.t
 Bladud zwiq.zal Bath z 
Dlckensem, a kr61 Lear - z Szekspi- 
rem. Wielblciele Bath mobilizuj:}, do- 
wody, :l:e Szekspir musial przebywal: 
w tym miej:jcie i ze w dw6ch swoich 
sonetach (153 i 154) m6wi 0 Bath, 
niestety, bez wymienienia jego na- 
zwy. Szekspirolodzy kr
cq. z niedo- 
wierzaniem glowq., chol: nie wylQ.cza- 
jq., :l:e Szekspir m6g1 tu zaglq.dal: i 
korzystal: z dobrodziejstw gorq.cych 
zr6del. 
Za czas6w Szekspira rzymskic 
Bath lezalo przykryte gruzem i nie- 
pami
clq.. Gdzleniegdzie tylko ster- 
cza}y resztki antycznych mur6w, ko- 
lumn i nagrobk6w. Bo przeciez Rzy- 
mianie w ciq.gu czterystu lat budo- 
wali tu domy, 
wiij.tynie, forum, 
wznle
U bazylik
, szpitale, wspaniale 
lamie, zwali to miejsce Aquae Sulis 
i oddall je pod opiek
 bogini, milo- 
j:jciwej Sulis-Minerwie. 
Dzielo rzymskie zniszczyli Sakso- 
nowie. W ruinach lazni rzymskich 
grzebali zmarlych lub przemieniali 
je na schrony dla owiec, gdy zimna 
i 
legi zganialy stada z pobliskich 
wzg6rz. Tuz obok lazni stanlll w r. 
676 maly koj:jclolek saksonski, prze- 
budowany nastt:pnle w epoce Nor- 
man6w na koj:jc161 j:jw. Piotra. Kosci61: 
byl w klepskim stanle, gdy progi 

wiq.tynl przekroczyl pan moZny, roz- 
mUowany w sprawach budownictwa, 
biskup Bath i Wells, Oliver King. 
"Gallant bishop" - jak go zwij. kro- 
niki mlasta. Byl to czlowiek niepow- 
szedniej energii 1 niemalych dla ko- 
rony zasiug, skoro zostal obdarzony 
przez Henryka VII urz
dem "Regi- 
ster of the Order of the Garter". 
Do budowy opactwa przywiq.zywal 
duzq. wag
, nakladajq.c odpowiedzial- 
noM za wykonanie rob6t na przeora 
i mnich6w. Chcial tu miel: wlasny 
grobowlec. Wybral soble miejsce bli- 
sko wielkiego oUarza, pod pierwszym 
prawym sklepieniem, "in the new 


*) W jednym z najblizszych nume- 
r6w "Wladomoj:jci": "Bradford-on- 
Kazlmierz Smogorzewskl. Avon", 


TYMON 
POLSKA A 
Cena 


TERLECKI 
ZACHOO 
18. 


1 drz\\ I gl6wne 


i tu nalezy molm zdaniem, szukal: Ie. Na plae wchodzi wojskowym kro- 
wyjMnienia bliskiego pokrewieilstwa kiem grupa wyrostk6w. Kr6tkie spod- 
mi
zy elewacjq. frontowq. opaetwa w nie, nogl muskularne. Oczy bardzo 
Bath I kaplicy j:jw. .Jerzego w Wind- niebieskie. 
501". - Kto oni sq.? - pyta l3iwowlosa 
Po j:jmlerci Olivera Kinga w r. 1506 pani, kt6rej wystraszono gol
bie. _ 
pl'zyszly ci
zkie czasy dla katolickich Co to za chlopcy, po jaklemu onl m6- 
koj:jciol6w I klasztor6w. Opactwo w wiq.? 
Bath nie uszlo chciwego oka Crom- - To SQ. Niemcy - odpowiadam 
wella. W bibliotecc miejskiej motna z nle dajq.cq. si
 ukryl: niech
ciii. 
znalezl: kllka wersji 0 upadku opac- Podkute buty bijq. 0 kamlenie. 
twa. Wedlug jednej z nich Cromwell Znam ten chrz
st zelaznych gwoZ	
			

/Archiwum_003_06_051_0001.djvu

			ii 


Nr 518 WIADOMOaCI 


JULIUSZ SAKOWSKI 


WINCENTY GORTAT 


daeh 


Nasz 


PROSTE". 


KS lEG I 
c 


"TE 


. 


. 


przygod, Nervala doprowadzdo do sa- 
moboJstwa, Holderhna - do obl
du. 
WelntIaub lowmez Jest zdama ze 
MickiewIcz sbacil talent, ale zamlast 
malo przekonywaJ
cych pOIownan 
plzytacza dowody Mlmo swej pate
 
tyczr:eJ decYZJI, MickiewIcz plObowal 
plsac I po r. 1834, ale ze zlym skut- 
klem. Trudno dopatrzyc Sl
 lskry ta- 
lentu W Jego dramatach francusklch 
sladu dawneJ sWletnoscl W taklch hla: 
hostkach, Jak "Kr61ewna Lala" czy 
"Pan baron". Stwlerdzeme Jednak 
faktu (utrata talentu), me wYJasma 
plZyczyny, Jest to - mowl Wem- 
traub - zast
pleme jedneJ mewlado- 
meJ drug
. 
ZdaJe Sl
 ze do zagadkl me tl zeba 
szukac klucza, bo W dZleJach poeZJI 
me Jest ona zJawlsklem mezwyklym 
W arto SI
 zastanowlc czy proces twor- 
czy rOZWIJa Sl
 'll poety, podobme Jak 
u kazdego mnego pisarza, czy me 
podlega prawom bardzleJ zlozonym 1 
skazuJ
cym go kledys na mllczeme. 
Innyml slowy: czy gemusz poetyckl 
moze buchac trwale tym samym plo- 
mlemem, czy me musl Sl
 kledyS wy- 
pahc? Jesh chodZl 0 wlelklch poet6w 
(bo tylko 0 mch tu mowa) , W cza- 
sach nowszych znamy dwa przyklady 
plsama do pozneJ staroj:jcl to Goethe 
I VIctor Hugo PomlJaj
c cal
 me- 
r6wnosC lch dorobku (wiele w mm 
plew I sleczkl), mozna lch raczeJ 
uznae za WYJ
tkl. Na og6l, poecl 
umlerah mlodo (Lermontow z)l lat 
27, tyle sarno Keats, Shelley 
 30, 
Kleist - 33 Byron - 36 Oak No- 
vallS), Puszkm - 38, Leopardl - 
39, Slowackl 40, Schiller 
46) (OCzYWlj:jcle przypWICZ 
me m6g-1 pl!iR
 bo ,,}edyne 
dame 
poety" juz spelml. 


ble JedneJ z wa1czq.cych dYWIZJI, 
zwykle gdzlej:j 0 15 - 20 km poza hmq. 
bOJowij. Cala nasza armla szla na- 
prz6d, front przesuwal Sl
 na wsch6d, 
WI
C cz
to zlmemahj:jmy mrejsce po- 
stoJu Pewnego dma, W przeJezdzle 
do noweJ mleJscowoj:jCI, zatrzymah- 
j:jmy Sl
 na oblad obok JakleJj:j WIO 
ski W polu, 150 m od drogl wldal: 
bvlo rzek
 dosy<: szerokq. Ktoj:j ml 
powledzlal ze Jestesmy nad Nlemnem 
Obladu ]eszcze me wydawano Po- 
bleglem szybko i znalazlem Sl
 nad 
rzpkq. plynq.cq. wj:jr6d WYSOkICh, plasZ- 
czystych brzeg6w Na calcJ szeroko- 
j:jCI plynfi!la woda spokoJn,1 I czysta 
W szerokleJ tafh wodneJ prze- 
gillda}o Sl
 mebo, dolem, Jak g6rq., 
blegly plerzaste chmurkl a za mml, 
daleJ I daleJ bl
klt meblcskl za;>adal 
W gl
bl
 meskonczonq. BI
kltny Nle- 
men' Naprawd
, Nlcmen Jest bl
klt- 
ny' 
Nle bylo czasu na dlugle PodZIWY 
I medytacJ
 Szybko wr6cllem znad 
Izekl bo wydawano ]UZ oblad Ale 
szef kompann wldz181 jak breglem 
I wracalem od rzekl, WI
C przypadl 
do mme z krzvklem 
_ Gdzle Sl
 wl6czyles W czaSle po- 
stoju? To me Wlesz ze me wolno na 
krok oddalal: Sl
 od oddzmlu?' Blerz 
karabm na raml
' Inm b
dq. Jej:jl: 
oblad, a ty st6J za kar
' Ja CI
 nau- 
cz
, Ja CI pokaz
' 
Mmlem tym razem wI
ceJ szcz
- 
j:jcla mz kledyj:j Po kllkunastu mmu- 
tach st6Jkl nadszedl dow6dca kompa- 
nn, a dOWledz18wszy Sl
 od slerzanta 
Jakie przes
pstwo popelmlem, zwol- 
ml mme 00 kary I kazal ml wydal: 
ob18d OczYWlsta, me wiedzlal co 
mme nad rzek
 powlodlo Gdyby Wle- 
dZlal, moglo byl: gorzeJ A moze nie, 
bo to byl "morowy chlop", krakow18- 
mn pOI' Daun Mile go za to wspo- 
mlnam 
Po doj:jl: dluglm mal 
zu szlaklem 
;:>ddz1810w armn gcn LurJana 
eh- 
gowsklego, przez Nowogr6dczyzn
, 
przez Lld
 i Oszm18n
, gdzlej:j W po- 
10WIe pazdzlermka poznalem drug
 
mlcklewlczowskq. rzek
 Rzek
 0 kt6- 
reJ X. KaJrukszto, proboszcz z 
bh
kieJ mOJeJ rodzmneJ para- 
fn, bywajq.c W goj:jclDle u zamoz- 
meJszych gospodarzy, po kleh"zku 
]ednym I druglm 'ntonowal j:jwletnym 
tenorem swq. ulublonq. plej:jn 


:\lIsTERlt: \I I Rt PORT,\z 
o "Dzladach" CZfi!SCI III", Jako plZe- 
ZYClU, pIsze tylko Ignacy Wlemewskl, 
podkleslaJ
c aktualnosc pohtycznli 1'0- 
mantycznego mlstenum. ktore dZIS 
chwyta Zd gardlo relacjq. 0 clerple- 
mach Clchowsklego, scenaml WI
zlen- 
nyml, m
k
 RolhsonoweJ, 1 nasuwa 
nam Jakze wstrz
saJ
ce skoJarzema 
Dobrze ze w kSI
zce znalazl Sl
 takl 
glos 0 "DZIadach", dZlwne - ze tyl- 
ko jeden. 
Za malo podzlwmmy odwag'f poety 
romantycznego ktory W wlzJe swe 
wploU krwawy strz
p zYCla, obok du- 
chow '
prowadzd do mlstellum znane 
wtedy postacle pod mezmlemonyml 
nazwiskami - I me drzal ze takl re- 
portaz obmzy mu lot poetyckl me 
bal Sl
 zm
cema nastroju - z
y- 
tu' \V medawnej dyskusJI radloweJ 
w ktolej braletp. udzlal, dwaJ pisarz
 
mleh watphwosCI czy moona ostatm
 
kSlazk
 Wankowlcza (..Droga do U- 
rz
dowa") traktowac jako utwor na 
pOZlomle artystycznym; razllo lch ze 
autor wprowadza ogolme znane oso- 
by, zyj
ce ml
dzy naml, g-orszyla lch 
martyrolos,rla uj
ta pOW1e
ciowo 
KSI
zka Wankowlcza plsana jest pro- 
za, me jest nowosclq. je
h chodzi 0 1'0- 
dzaJ, autor uprawla goo od dawna 
Wyobrazmy soble teraz ze ktos do- 
pu
cII Sl
 znaczme wI
kszeg-o zuch- 
walstwa, 1 W dodatku w formle poe- 
tyckIej, ze Lechon naplsal dramat 
wlerszem, w kt6rym, tak jak W DZla- 
dach" NOWOSllcow na czele p:;plecz- 
mk6w, wvst
powalbv Rokossowskt 
wsrod sfory otaczajacych goo szuj i 
podskaklewlczow. Zdr
twialyby me 
tylko sawantkl i pI
knoduchy 
wstrz
s bylby duzy 1 mocno ryzykow- 
ny. A takle rzeczy rob II l\Ucklewlcz 
W przeszlym stuleclU Moze on Jeden 
m6g1 soble na to pozwohc. 
PIE
lQ NAD PIE

"UII 
MickiewICz, pISZ
C "Pana Tadeu- 
sza" zszedl z wleszczych koturn6w 
I wlelu emIs,rl antow zzvrnalo SI
 
 
mag-owl W skrzydlatej g-IOMI, wladcy 
dusz, kandydatowl na ploroka porlob- 
ne swawole me przystoj
 DzHi sielan- 
k
 0 zYClU zwrklych soble poczcnv- 
COW daJe wI
ceJ pola do anahz 1 rl
 
clekan mz wszystkle "Krole-Duchy" 
kosmlczne wlzje rOJ
ce Sl
 od hero.: 
SOW, naoludzl, p6lbog-ow "Panu Ta- 
deuszowl" zawdzleczamy najmocmE>j- 
sze pozycje W "Mlcklewlczu zvwvm". 
mepospohty SZklC Jozefa Wltthna 
(zamyslonv u
mlech pogodnei maoro- 

CI), wmkhwe rozprawy Stefann Za- 
hOIskleJ I Juhusza MIProszewsklego 
wspommeme Hermmn Naglerowej --..: 
nalcenmejsza ozdo
 tej (I kazdej ') 
polskleJ antologn 
DZIS Wltthn plszac 0 PrlDll Ta- 
oeuszu". wspomma m mmei m wi
cej 
tvlko Prousta; W obu tak roznych 
..POszuklwamach czasu straconego" 
wldzl powmowactwo aury Zahorska 
Iozpatruje "Pan a Tadeusza" z punk- 
tu wHlzema teoni Jung-a Czeg-o 00- 
czekah
mv? Takle to nazwiska paoa- 
j
 p1Zy slelance ktoreJ wypommano 
..wIE>prZowato
c", plaskl stosunek do 
Zy<'Ja, nalwno
c w
tku' 
Do rodza]u ktory chI ZCI sle tel az 
m18nem "htteraturp engagce". nale- 
za w tworczo
cl MlCklE>WICZa "Konrao 
Wallen rod", "KSI
g-1 plels,rrzymstwa" 
"Dzladow" cz
sc trzE>cla". mnostw
 
v; Icrszv - znaczme mmej naJmmeJ 
"Pan Tadeusz" I oto on, a' me tamte 
utworv zamlenm Slfi! dla naq w pa.s 
ratunkowv. W "ojczyznl;! do kt6rel po- 
wr6t ml!'rly me lest odCI
ty" (Mlelo- 
SZ
'YSkl), on" wla
me wvr:J.za "pew- 
nosc trwama , ..mesmlertelno
c zhlO 
lowego !:lalZema" (Zahor"ka) "Pan 
Tadeusz , to polski oach narl wyg-nan- 
cz
 glowa. przystan naJbezpleczmeJ- 
sza I Wleczme promlemeJaca 
Sluszme mowl Zahorska ze w na- 
szej hteratm ze 1'01 Sl'f od rlzlCl pa- 
trlOtycznych 0 wysoklm napu;clU a 
zadne z mch nle itziRla n,! nas tak 
jak "Pan Tadeusz" SzukaJlic przy- 
rzyn teJ taJemmcy Zflhorska j:jladem 
Junl!'a, odnaJdule Ja w pod
wlado- 
mo
cl zblOrowej, t
skm
cei do mitu 
optyml!':tvczneg-o, do mltu kt6rv 
ta- 
nowllby kompensat{! za wszystkle klt:- 
Ski:, kt61 y potwlel rlzalby przynalez- 
nosc do narodu "od strony SZCZ
SC18" 
a me clel plema 
Moze me trzeba sl
g-ac az rlo Jun- 
g-a a znaidzle Sl
 wYJaslIleme plO- 
stsze \V zadnvm utv; orze naszej h- 
teratury me ohlawll Sl
 W spos6b po- 
rlobme do
konaly. tak meporowname 
I oI
n,
ewaJ
co, curl J
zyka "Pan Ta- 
rleusz , to sezam mowv polskleJ. JeJ 
KohinoOl, "oiczvzna polszczyzna" w 
zbawczym 1 wladczym blasku To mo- 
ze cala taJemmca POrlZIWU i uWlelble- 
ma dlf1. teg-n dZlela MfI
la Jt:zyka w 
tr agedmch Rasyna podobnlC' dziala na 
Francuz6w I z medowH'rzamem przy]- 
muja ze moze ona byl: dost
pna cu- 
dzozlemcom I mew
tphwle bylaby 
1m medostt:pna gdVhv Ra
yna znah 
tylko z przeklad6w T1 ag-erhe Rasvna 
pozbawlOne sa patIlotyczncl trescI, a 
wzruszeme artystyczne kt6re pod Ich 
wplvwem u(lzlela Sl
 Franruzom l
- 
{'Zy Sl
 u DIch ze wzruszeniem naro- 
dowvm. jest Dim duma ze sweg-o j
 
zyka, clagle upoJeme Jego urodli 
Zlozona z gory wspommen opowle
c 
N aglel owej (bo tak trzeba nazwac 
ten utwor, choe mle!':CI Sl
 na o
ml1l 
tvlko st! om{'ach rll uku) ma tvtu} 
llatunpk" W pIWmCZne] I'eh SOWIPC- 
klel. 1 atl1nklem 00 m
kl, od sWlado- 
moscl konc"l 
tawaly Sll:
 wzywane na 
pomnc, bpzlaome wvwolywanp z pa- 
ml
CI, slowa , Pana Tarleusza" Budzl- 
ly 
wladomo!':e l
tmema ocalaly od 
lozkladu Pan Tadeusz" byl znow, 
Jak W slPIsklm dZleclnstwlc. "wvob- 
razempm k
Htzkl w og6Ie, a poezjl W 
szczeg-oinoscl" . 
Oto "hvre umque", 0 kt6rym ma 
rzvl Mallarme lako 0 naJwvzSZVfYJ 
,]edvnym", zadanlU poety W hScle 
do Verlame'a pl!':'!1 0 k
lazce kt61a 
zamykalabv W soble cala I
tot{! poezit. 
kt61a 
zmo
labv Sl!;) nad mne 1 mos,rla 
zast
plc wszystkJe - 0 ktolej mowl- 
lobv Sl
 me "un hvre", ale "Ie livre" 
MickIeWICZ dal swemu narodowl to 
o czvm po lat'1ch 1'''11 Mallarme Na- 
plsal kSI
zke Polakow. 
J)L ,\{'7':F.C.o PRZF.ST" I. PIS,\C" 
Spl a" fi! nag-Iep"o 7."mllkm!;)cu! poetv 
nOJ"1Iszyh w "Mlcklewlczu zywym" 
Wlktor Wemtraub oraz Stamslaw 
Sb rmskl 
Plsza{' 0 MlCkipwlrzl1 w Wlad
 
mosclach" (m 497), hylem zoama ze 
oecvzJ
 zamlenUlll}Ca pote:?
 slow na 
zlud
 czynu mogl porlvktowac Jedvme 
UWI
O tWOICZY 
zukalem rowme tra- 
s,rlcznych p1 zyklaoow wypalema SI
 
gpmuszu poetvckleg-o. lllmhauoa 
pchn
lo ono na drog
 awanturmczych 


Po j:jmlerc1 TolstoJ!l w I' 1910 
Andre Suar
3 OglOSl1 0 mm studlUm 
w "Cah!ers de la Qulnzame" I zaty- 
tulowdt Je "I'obtoJ zywy'. B"lrdzo 
byl dumny z tego zeslawlpma, kt6re 
wvdalo mu Sl
 odkrywczo j:jmmle, I 
me uWlerzJlby zc mozna, mezalezme 
od mego, wpaj:jl: nl1 podobny pomysl 
Tymczasem zal 0110 Sl
 od kSlq.zek 
o "zywych" zmarlych w r6tnych J
- 
zykach j:jwmta We Fr,lDCJI byl ,Bud- 
da zywy" I "Apollm81re zywy", we 
Wloszech poczet "zywych" wieikosci 
p
czmal 00 Dantego - do Mussoh- 
mego Suar
s zawlzal gmewem Nle 
przestawal naml
tnym slowem scigal: 
SW) ch rzekomych nasladowc6w, wy- 
myj:jlaJq.c 1m od plrat6w N"lJbaldzleJ 
bolalo go ze Jego tytul Zrobll kane- 
r
, a ludzkoM nawet me domyslala 
Sl
 komu to zawdzl
cza 
Suar
s JUZ me zYJe, WI
C mkt Sl
 
me pognlewa 0 "MICklcwlcza zywe 
go" w t) tule zblOrOWe] kSlq.zkl pol- 
skleJ, wydaneJ Vv Londymc.) Tytul, 
kt6ry ma na pew no wI
kszy sens w 
zastosowamu do Mlcklewlcza mz do 
TolstoJa, tutaJ ma nawet sens po- 
dw6Jny dotyczy poety I kSlq.zkl 0 
mm .Jest w mm stwrerdzemc ze tw6r- 
czoj:jc MICklewlczd trw,l w nlezmlen- 
nym blasku - I zapowledz ze kSlq.Z- 
l{a 0 mm me b
dzle <1m kadzldlana 
am przyczynkarskJ. M,l ona ukazac 
Mlcklewlcza tak ]ak go wldzq. I czu- 
Jq. pisarze dZISICJSI, korzystaJq.cy w 
tym celu z pelneJ swobodJ I w wy- 
borze tematu I formy 


wle, uparcle prze
ladowalo mmc pra- 
gmemc, by kledys zobaczyl: Je na 
sceme Nlestety, dla mleszkanca WSI 
bylo to marzeme melatwe do OSIq.g- 
m
cla 


mlehsmy klopot memaly, co zam6- 
WIl:, co wybrac z katalogu Jakl 
mlehj:jmy w domu Bylo to przemlle 
bl
dzeme wsr6d meznanego lasu ty- 
tul6w I nazwisk autor6w. .Jakze 
wspamalq. przewodmczkq. w tvm le- 
sle okazala Sl
 zdobyta p6zmeJ kSlq.Z- 
ka WI M Kozlowsklego "Co I Jak 
czyta<: ?", 


MIckiewIcz me dozyl skromneJ "po- 
cleehy", kt6rq. tak wymowme okre- 
shl " zeby te kSI
gl zblq.dzlly pod 
strzechy" Mozna powlCdzlel: ze by 
10 to w owych czasach marzeme 1'0- 
mantyczne Eo Jeszcze w p(,} wleku 
po smlerCI MlCklewlcza, czytelmctwo 
kSlll:l:ek, a wj:jr6d mch I Jego utwo- 
r6w, bylo na WSI zmkome NaJlepleJ 
dZlalo Sl
 w z Iborze austnacklm, 
gdzle szerzemem czyte]mctwa zaJmo- 
Walo Sl
 skuteczme Tow Szkoly Lu- 
doweJ, naJgorzeJ - w zabolze rosYJ- 
skim Wladze Cl1rSkle uwazaly me- 
hezne na WSI szkoly elementarne za 
narz
dzle rusyflkacJl, szkolmctwo 
polskle przej:jladowano, gn
blOnO, 
wskutek czego z komecznoj:jcl nauka 
po pol sku odbywala Sl
 poza szkol:'j" 
naJcz
scleJ taJmc, WI
 l{8zdy uczq.cy 
byl zagrozony aresztow lmem Mlmo 
to rozpowszechnlala Sl
 zywlOlowo 
CZ
sto tez - ma]q.c gz1;:ol
 we WSI 
o mledz
 - chlopl me posylah do 
nil'] dZlecI, bo me chcleh by Je tam 
uczono po rosYJsku posylah nato- 
mlast do kogos, kto w domu, Clcha- 
czem, urzyl po polsku Nleraz na 
zebranmch gmmnvch chlopl domaga- 
h Sl
 od przedstawlcleh wladz car- 
skich aby dzieci w szkolach uczono 
po pol sku UWleczml to Wladyslaw 
Reymont w sweJ epopcl 0 zyClU 
chlopsklm na przelomle XIX I XX w 
.Jednakze doplero po stra]ku szkol- 
nym w mm
tach, z
dama te w pew- 
ne] mlerze uwzgl
dmono. w szkole, 
do kt6reJ ucz
szczalem przed plerw- 
sZIl wOJnq. j:jW18toWI}. we WSI rodzm- 
neJ, nauczycle] (Polak) uczyl po 1'0- 
SYJsku ty]ko dwre godzmy tygodmo- 
Wo 
Mlmo braku szk61, hczba mlesZ- 
kanc6w WSI l{t6rzy umleh czytal:, 
byla duza, wI
ksza od hczb oglasza- 
nych w r6znych wydawmctwach Nle- 
stety, od znaJomoj:jcl SztUkl czytanla 
do czytelmctwa plsm I kSlq.zek Jest 
zazwyczaJ bardzo daleko Mozemv to 
I dZISia] stwlerdzll:, gdy zestawlmv 
l]o<;l: Po]ak6w na emlgracJI - a bo- 
da] wszyscy umleJIl czvtal: - z na- 
kladaml plsm I kSI
zek emlgracYJ- 
nych Na tie tel;o, mezbyt pochlebne- 
go dla wsp61czesnych przykladu, 
mozna oceml: Jak wlelkq. zaslug-: ma- 
Jq, CI malo JUZ wspommam OSW18tow- 
cy, kt6rzy umleJij.cych czytal: potra- 
flh zach
cIl: do korzvstama ze sweJ 
UmleJ
tnoj:jcl, a WI
C do czytama plsm 
I kSlq.zek polsklch .Jednym z plerw- 
sZYch kt6rzy t
 dZ181alnoj:jl: podJ
h, 
bYI WI L Anczyc, duze wynlkl 0- 
sllj.gnq.l Konrad Pr6szynskl (KaZI- 
mlerz Promyk) za mm ldzle spora 
hczba oSwiatowc6w I popularyzato- 
r6w wledzy Jak MlecZyslaw Brzezm- 
Ski, Wladvslaw Ummskl, He]en I 01- 
sza-Radhflska, Maksymll18n Mah- 
nOWSkl Pr6szyflskl ma szczeg61ne 
ZaSlugl, bo opracowal I wydawal ma- 
sowo "Elementarz" z now
 latwl}. 
mE>todlj. naukl czytama a poza tvm 
P<>trafll pozyskal: dla swe] akcJI 
OSWlatoweJ kSlfi!ZY ktorzy rozpOW- 
szechmah jeg-o wydawmctwa Pro- 
SZynSkl wydawal r6wnlez poczytnl}. 
lJ1t WSI ,Gazet
 (;wI
teczna", kt6ra 
okol o I' 1910 mrala naklad 70000 
egZemplarzy (M6wIl ml 0 tvm se- 
Pr lL <1l< 1>1,,_ 
l nur;, z:c- 
t; z c5rkq. 
6SZy1\9klego) Dada.:! trzeba ze ga- 
zety w tamtych latach czytywano 
ZbIOroWO, bo gdy kto m181 Jakles plS- 
me, schodz1l1 SIt: do me go saslcdz" 
proszlj.c 0 czytame na glos, I chfi!tme 
sluchah "WladomoSCI z gazetv" 
Na grunt, utorowany prze
 elemen- 
tarze I Gazet
 
wI
tecznq. , powoh 
traflaly kSI
zkl OCZYWlsta, najplerw 
Sklomne, popularne wydawmctwa 
Pr6szynsklego, nastfi!pme JUz powaz- 
nleJsze _ z Wydawmctwa 1m Sta- 
SZlca KSllj.Zek micklewlczowskiCh 
Jeszcze wSlod mch me bylo. 
. . . 
SZtUkl czytama nauczyl mme oj- 
CICC W domu na elementarzu ot!zy- 
manym od kSI
dza (6wczesny pro- 
bos zcz w czaSle koI
dowama w pa} a!n 
rozdawal dZleclOm me tylko pOSW1
,; 
cane obI azkl ale 1 .,Elementarze 
PIOmyka) Gov poszedlem do szkoly. 
Juz po kllku dmach nauczyciel kazal 
mi fJrzeJ
c do trzeclego oddzlal u , a 
",lasclwle do trzecle] lawki Tam 
trzeha JUZ bvlo mlee ..WypISY poI- 
skle" A A. Jeskeg-o Wla
me z tych 
"WVPISOW" po('hodz
 mOJe plerwsZ e 
wladomoScI 0 Mlcklewlczu; z mch tez 
Uczylem Sl
 na pamlec plerwsz
O 
Wlel sza W szkole Bvl to "Powrot 
taty" Nlech soble dZIsleJ51 znawCY 
PoeZJI WypISUJ
 co chca na tern at 
mickleW1czowsklCh ballad I wlerszy 
ll1100zlenczych, faktem Jednak pozo- 
stame ze "Powr6t taty" robll na ucz- 
nlach z wleJskleJ szk61kl mezwy- 
kle WI azeme I z wlelu wlerszy ja- 
klCh 
w uczono ten naJtIwaleJ zacho- 
wyWal Sl
 w pamlt: cl 
Slowa dl ukowaneg-o pod 10dzm n li 
strzecha mlalem do przeg-Iadama spo- 
10 OJClec prenumerowal "Gazet!;) 
SWI
teczna", po mej "ZOlZ
", wlesz- 
Cle od plerwszego numeru bvl odbIO
,- 
ca I g-OI hwym czytelmklem ..Zarama 
(Z tym Zalamem" prowadzll ZaCI!;) 
tlj. w Ilk
' kler, Dl£'ktorzy ksleza w';,- 
klmah z ambony ,zaramarzv, 
odmawlah rozgl zeszema przv spo- 
WledZl, OTmjah domy lch P1Zy kolt: oo - 
wanm. Mahnowskleg-o zas, ktory ..Za 
lame" W, oawal, przezywano maso- 
nem I zydem). 
Z przegilldama nag-Iomadzonych 
roczmk6w tych 
azet mlalem vilele 
I aoo
cl a czytame Ich zacz
lo SI
 od 
rlorlatku 00 "ZOIZY" P t "Dla DZlecl 
I 1\UorlzIPzy" SWletme 1 edagowanego 
przez Faustyn
 Morzyck
 Po g-aze- 
tach przyszla koleJ na czytame kSlli- 
zek z mewlelkleg-o ZhiOI u ojca 
OJCle<', wlozac m6J ,g-16d kSI
zek", 
kupowal ('zasem kSI
zkl ola mme, 
g-dy bywal na zebl amach k61ek ro!- 
mczvch W mleSCle powlatoWym Wlas- 
clclelka kSI
garm umulla dOl adZle ku- 
pu]
cemu, co naJlepsze i najclekav:- 
sze dia malego czytelmka. Nleraz OJ- 
Clec plzyno
11 kSI
zk
 wypozyczon
 
ze d",oru Plobowalem sam chodzlc 
tam po kSI
zkl, ale me latwo Sl!;) bylo 
dostal: Wleczorem przv bramle ble- 
galy g-rozne psy A goy mmlem ]u:l: 
,swoJe" plemq.dze Ilm6wllem Sl
 ze 
 
sluzq.cym 1 wspolme naplSahsmy x 
plerwszy h
t do kSI
garm w Warsza- 
WIC po wybrane z ol;loszema kSI
Z- 
kl Gdy przvszlo z poczty zawmdo- 
mlemC' 0 nade]SClU paczkl, sluz
cy w 
nledzlel
 wybral 
l
 po Jej odbl6r ale 
wst
pll do ko.4rlOia I 0 kSI
zkach 
zapommal Wrorll I wchodZllc do IZ 
by pI zypomnwl sohle poczt
 Nle 
rn6w14c nlkomll am slowa, zawrocil 
I pOblPgl z powrotem szej:jl: kl- 
lornetr6w po kSlazkl i przym6
1 
Je z wlelklj. radoscla I duma A gdv 
O]cIPC wyhleral SIt: n,l ZJH7.r1 dp]eg-a- 
t6w k61pk rolmczych w WarszawlE' 


i 


. 


. 


. 


By}em w wOJsku Kadra kompann 
telegraflcznych w pewnym duzym 
mlej:jcle N auka obslugl r6znych apa- 
rat6w I budowy hnn trwala dlugo 
Aby wY]SC do mlasta, trzeba bylo 
uzyskal: przepustk
 Nle myslalem 0 
korzystamu z tego przywlleJu do 
chwilI, gdy w mleJscoweJ gazecle 
spotkalem ogtoszeme teatralne W 
kllku teatraeh grano r6zne SZtUkl, ale 
Ja czekalem na wystawleme "Dzla- 
d6w" a me mogq.c Sl
 doczekal:, po- 
stanowllem p6Jsl: na "Zaczarowane 
kolo" LucJana Rydla. Zglosilem Sl
 do 
raportu Slerzant-szef wplsal mOJe na- 
zWlsko do kSI
gl raport6w I kazal 
stanq.l: w szeregu Bylo to w sobot
, 
w godzmach POPOIUdnlOWych ostatma 
czynnosl: sluzbowa, bo popoludme 
wolnc bylo od zaJ
l: Po dosl: dluglm 
oczeklwamu, wszedl na sal
 dow6dca 
kompann 
- Pan Ie poruczmku, - wyrecyto- 
walem, gdy pI zyszla na mmeJ koleJ, 
- szeregowlec N N prOSI posluszme 
o udzlelenle przepustki do 11-eJ 
- Chcesz sl
 wl6czyc za k . 
po mlej:jcle, co? Wystarczy do 7-e] 
- Pame poruczmku, Ja chc
 p6Jsc 
do teatru GraJq. dZlslaJ "Zaczarowa- 
ne kolo" Rydla 
Poruczmk spoJrzal grozDle, nuerzq.c 
mme wzroklem 00 st6p do gl6w, zdu- 
mlOny tak mespodzlewanq. zachclan- 
kq. Zdawalo ml Sl
 ze odm6wI, bo 
spoJrzal na slerzanta jakby z wy- 
rzutem "Slabq. szkol
 daJesz kom- 
pann Wldzl"Z, teatI u Sl
 taklemll 
zachclewa " ale szepn
l w koncu Jak- 
by mech
tme I clcho 
- Wydal: 
Slerzant, notujq.c decyzj
 dow6dcy 
w kSI
zce raportoweJ, spoJrzal na 
mOle plOrunuJq.cym wzroklem, ale ka- 
zal po apelu zglOSIl: Sl
 pod odbl6r 
przepustkl 
Wleczorem poszedlem do teatru 
Plerwszy raz do wle]klego, prawdzl' 
wego teatru Bylem uradowany, moz. 
na POWledZlel: - szcz
j:jhwy ,Zacza. 
rowane kolo" prz<'Dloslo mme w za- 
czarowany j:jWlat poeZJI 
Gdy wyszedlem z teatru bylo Jesz- 
cze kllka mlDut do 11-eJ Nle czeka- 
Jq.c na tramwaJ, pobleglem szybko 
bocznyml uhcaml do koszar, by zdq.- 
zyl: na czas 
StoJq.cy przy bramle wartowmk 
odebral przepustk
 bez slowa uwagl Nle zapommal mlly staruszck 0 
ze wracam za p6zno Wesolo poszed- rzece mlodzlenczych swolch lat, t
sk- 
lem do koszar Ale na schodach do ml do swoJeJ Lltwy z parafn w stro- 
sah sYP18lne] spotkalem slerzanta me Kahsza gdzle uplywalo mu zycle 
_ Skq.d ldzlesz tak p6zno? _ za- daleko 00 WI]n I Nlemna 
pytal wlecznle zloj:jhwym, zupacklm Bylem w tamtych stronach cale 
g}osem poltora roku MH!lem okl1z]
 pozna- 
_ Wracam z mlasta, mlalem plze- ma Wllna I modlema Sl
 przcd cu- 
pustk
, panle szefle downym ohrazem w Oslrp] BI amle 
_ Przepustka bylo do 11-ej Te- Poznalem lasy I pola I lq.kl, nuasta 
raz Jest pl
tnMcle mmut po 11 eJ i mile, wleJskle zMclankl I ludzl dob- 
Jutro, po ape]u ZglOSISZ Sl
 do mOle rych, goscmnych l serdecznych Wy- 
Gdy naza]utrz, w nledzlel
 po ape- dawalo ml Sl
 ze sl}. lepsl od ludzl 
lu porannym zglOSllem Sl
 do kan- z mOlch lodzmnych stron Po latach 
celani. slerzant wezwal podoflcera z wlc1kq. przYJemnoscl
 }echalem z 
sluzbowego 1 wskazu]
c na mme, wycleczk
 na Wllenszczvzn
, do 
rze1d Trok, do Wilna, do Podbrodz18, £';WI
- 
_ Nlech kapral wezmle tcgo rek- clan, l..yntup I HoduClszck, nad ]e- 
ruta t postawl na dWle godzmy pod ZIOI a SWlr I Narocz PI
kny kraJ, uJ- 
karabm Na podw6rzu, pod j:jc18nq. mUJq.cy kazdego kto nIlal sZcz
j:jcle 
Za wl6czenie Sl
 po miej:jcle po 11-eJ go poznal: 
A uwazal: aby stal przepisowo, na Kra] mlloj:jcl i t
sknoty Wlelklego 
"bacznoj:jc" Mlcklewlcza 
St6]k
 pod karabmem Sp
dzllem na 
wesolo Bo dotkl1wsze wydawaly ml 
Sl
 meraz kl
twy, wymyj:jlama I 
oldynarne slowa jaklml 6wczesna 
kadra podoflCerska (kompletowana w 
wlt:kszoSCI z zolmerzy wysluzonych 
w b arm18ch zaborczych) obflCIC da- 
rzyla szeregowc6w DZialo sl
 to me- 
raz w obecnoSCI ofICer6w i dow6dc6w 
- bez slowa protestu z lch strony 
Wldocznle tak byc mus18lo, takl byl 
"system wychowawczy", ObOWIq.ZUJq. 
cy w koszal ach 
Byla to dla mnle plerwsza kara 
w wOJsku, ale mlmo to nadal bylem 
nlepopl awny w Bwych "nledorzecz- 
nych marzemach Pragnq.lem Jak 
na]Szybclej wyjechal: z koszar gdzlej:j 
w nowogr6dzk
 stron
" I do \Vllna. 
Przeczytany przed wojsklem Mickie- 
WICZ - dZlalal Zreszt
, Jak w r 
1918 Lw6w, tak w nast
pnym Wllno 
bylo na ustach wszystkICh Oddz181y 
wOJskowe I front medaleko Wllna 
Czekalem OkaZ]1 by ZgIOSIl: Sl
 do od- 
dZ181u uzupelma]q.cego I znalezl: Sl
 
w kraJu za Nwmnem, nad Wlhij. 
GdZICS tam lezq. Tuh,mowlcze, SWI- 
tez, Nowogr6dek I Sophcowo All' 
z tym ploJektem me poszlo latwo 
Plzeszkodzlla choroba, pobyt w SZPI- 
talu, urlop zdrowotny Gdy ponowme 
znalazlem Slfi! w koszarach, bylo ]UZ 
pelnc lato Ze wschodu szla burza 
W kadrze szybko formowano oddzlR- 
ly uzupelnla]!j.ce I wysylano do dy- 
WIZ]1 walczq.cych Zglosllem Sl
 na 
WYJazd I zostalem przYJ
ty Los ml 
Spl zYJal Juz wkr6tce mlalem zoba- 
czyl: zleml
 i kraj Mlcklewlcza 
Ale I tam spotkala mme podobna 
jak w kadrze kal a, wymlerzona przez 
innego slerzanta-szefa Druga i osta- 
tma kara w Cl:j.gu trzyletmeJ "ka- 
nery" wo]skoweJ Nowa st6Jka pod 
karabmem 
Kompama telegraflCzna, do kt6re} 
nalezalem pelmla sluzb
 przy szta- 


l- 
t. 
i 


. 


. 


. 


Mlmo wszelklch usllowan czytanle 
kSI
zek kulalo, bo na zakup nowych 
mewlele mlalem plem
dzy Zmlemlo 
Sl
 to doplero podczas plerwszeJ WO]- 
ny j:jwmtowej, gdy do pobhsklego 
mlasteczka sprowadzll Sl
 z mlasta 
Lodzl kSI
garz zydowskl I przy ma- 
leJ kSI
garence otworzyl wypozyczal- 
m
 kSlq.zek za malq. oplatq. Korzy- 
stalem z teJ wypozvczalm obflcle, a 
wyb6r byl duzy Nle tylko dla mme 
lata plerwszeJ WOJny j:jwlatoweJ przy- 
mosly prawdzlwy przelom Kazdy, 
kto umlUl czytal:, chclwle wyclq.ga} 
r
k
 po gazet
 by Sl
 dowledzlel: 0 
zmlanach na frontach WOJennych Z 
mlast, zagrozonych glodem, ludzle 
wyprowadzah Sl
 na prowlDcJ
, gdzle 
latWleJ bylo I 0 zywnoj:jl: I 0 zarobek 
NleJednl przywoz1l1 na Wles I swo]e 
kSUlZkl Z mml to "zbl
dzll" pod 1'0- 
dzlnnq. strzech
 du:l:y tom poeZJI MIC- 
klewlcza z obszernq. przedmowq. Plot- 
ra Chmlelowsklego Gdy dostalem 6w 
tom do przeczvtania, me moglem Sl
 
z mm rozstal: przez dlugl czas Opa- 
nowalo mme pragmeme by zdobyl: 
I poznal: wszystkle utwory Mlckle- 
WICza 
W okohcach, kt6re untkn
ly wl
k- 
szych zmszczen, JUZ podczas wOJny 
w wlelu wSlach rozpocz
la Sl
 praca 
organlzacYJna wj:jr6d mlodzlezy Po- 
wstawaly corflZ hcznleJ kola mlodzle- 
zy wle]skleJ (meraz w kontakcle z 
POW) Liczyly one meraz setkl 
czlonk6w z caleJ parafn I okohcy Ze 
skladek czlonkowsklCh oraz z docho- 
dow z przedstawlen amatorsklch I z 
zabaw, kupowano kSlq.zkl. a wsr6d 
mch dZlela MICklcwlcza, do plerw- 
szych WleJsklch blbhotek KSlq.zkl te 
me lezaly na p61kach bezczynme, 
kazdQ, wypozyczano I ch
tme czytano 
. . . 


I. 
'f 


1 
1 


I 


ST,\T\ ST\ K,\ 
I I:\STRU:\m
TACJA 
Na tak zamlerzony tom zlozylo Sl
 
32 autor6w emlgracYJnych, w tym 
20 z Anglll, 6 ze Stanow ZJednoczo- 
nych 3 z FrancJI I 3 z kr,!J6w me co 
bardzlej cgzotycznych Sto
unel{ kt6- 
ry dose tn.fme wyraza nasza rzeczy- 
WIStOse hterackq. na uchodztwle Og6- 
lem 9 utwor6w Wlerszem, 23 - pro- 
ZQ. Pod wzgl
dem formy, tez stosu- 
nek z grubsza odpowladaJq.cy rzf'czy- 
wistemu ukiadowl sll W POCZJI - 
autorka tylko Jedna, za to w pro- 
Zle - autorek dZlesl
l:, tam - zm- 
koma kobleca mme]szoj:jl: (za]f'dWle 
j:jlad) , tu - stosunek memal wyr6w- 
nanv Czy 8wladczy on 0 r6wnowa- 
dze plCI w naszeJ prozle? Wlemy ze 
]cst maczeJ, m
zczyzm ma]q. w meJ 
daleko wI
ksz
 przewagt: (hczcbn
' 
ty]ko 0 meJ mowa) Czy to znak 
ze plsarkl maJq. wI
cej do powlCdze- 
ma 0 Mlcklewlczu nlZ pisarze? By- 
naJmme} lprzeczy temu ankleta mlC- 
klewlczowska "Wladomoj:jcl") To tyl- 
ko dow6d ze koblety SQ. gotowe do 
czynu, nlezawodne w potrzeblC plerw- 
sze na placu M
zczy:znl uchylaJq. Sl
 
od ObOWIq.zku, me skorzy sq. do wy- 
s'lku (zwlaszcza bezmteresownego), 
kaprysm, mesform fantaj:jcI - pOecl 
W hteraturze me dzleJe Sl
 In,lczeJ 
mz w zYClU 
W skladance, z rozrnyslu dowolneJ 
mozna bylo obawlal: Sl
 g,ldulstwa I 
dluzyzn Wbrew obawom a kSl!j.zcc 
na chlub
, wszystkle w meJ utwory 
sq. zWI
zle Taslemc6w am j:j]adu Co 
za mespodzlanka I zach
ta do czyta- 
ma' Zgodme z zamlerzemem, oby}o 
Sl
 tez bez )Ubl1eu
zowe) pompy I me- 
strawnych uduehowleii. :Zadnego za- 
wllstwa i m
tmactwa, rozhryczmen 
w prozle - tylko mglelka KSlq.zka 
odznacza Sl
 spokoJnym, r6wnym to- 
nem, moze zbyt wyr6wnanym Jak na 
tak hczne I mleszane towarzystwo 
Nle Jest ono dostoJme namaszczonp, 
co mu Sl
 chwah, szkoda ze az tak 
]ednohte tak naJPoprawnleJ zgrane' 
W teJ orklcstrze brak wSZYStklCh 10- 
strument6w Nle zaWadzllybv nawet 
puzony Sluszme ktos na to powle ze 
w holdZle me ma mleJsca d]a obrazo- 
burc6w i protestowlCzOW I - rzecz 
jasna - me 0 mch chodzl ale 0 
"holdowmkow" kt6rzy wmeshby swo- 
]q. dynamlkfi!, naml
tnoj:jl: s
du, prze- 
kor
 olsmen, sw6J humor I humory 
Hold me by na tym me uClCrp181 - 
"MICkiewicz zywy" bylby tylko zyw- 
szy 


Od lat naJmlodszvch slyszalem 
wiele opowladan 0 walkach powstan- 
czych I' 1863, kt6re rozgrywaly Sl
 
w okohcach WSI rodzmneJ Przygoto- 
wany tymi opow18damaml (uzupel- 
monyml przcczytamem paru k"l
zek 
walerego Przyborowsklego), dozna- 
lem wlelkleJ radoScl zobaczywszy w 
I' 1914 wOJsko polskle Byl to bata- 
hon leglOmst6w pod dow6dztwem p6z- 
me]szego generala Mleczyslawa Nor- 
wlda-Nellgebauera, Idq.cy z cofaJlj.cymt 
Sl
 spod Warszawy oddz181aml armn 
austnackle] WOJsko to dlugo bylo 
tematem oZyWlOnych rozm6w caleJ 
okohczneJ ludnoj:jcl w mlescle i na 
WSI A r6zme wtedy m6WlOno Apte- 
karz z pobhsklego mlasteczka po- 
wlcdzlal "To nle zadne wOJslm, to 
pastuchy" Aptekarz byl wyrocznlq. 
w mm.<;teczku z raC]1 sWOlch przemo 
Wlen trzE>clOmaJowych I innych, wy- 
glaszanych z lezkq. patnotycznq. Ale 
byl przv tym entuz)astq. leglOnu two- 
rzonego na wezwame wlelklego kSI
- 
cia 
f'ko}aJa J,...kolnJew'eza rrzy ar- 
mil carsklej Gdyby aptekarz byl 
mtodszy, na pewno sam by Sl
 wy- 
bral do tych leglon6w w ROSJI Ale 
c6z? Szerokl og61 znwsze lubl my- 
slec maczeJ mz przyw6dcy Nawet 
rodzony syn me rozumlal racJI oJ- 
ca, bo zgmq.l w leglOnach Pilsud- 
skiego 
LeglOmj:jcI walczyh daleko na 
wschodmm froncle, all' nawet do CI- 
chych, ustronnych wsl naplywalo co 
raz wI
ceJ Wllldomosci Gazecl8rze, 
przychodzQ.CY na wlej:j z plsmaml na 
sprzeda:l: roznosdi bloszury Z ple- 
smaml leglonowyml kt6re mlodzlez 
rozchwytywala Byly broszury 0 wal 
kach nad Nldlj. 0 SZaIzy pod Rolutnq., 
p6zmeJ 0 wa]kach nad StYI em Bu- 
dZlly one sympabe dla legIOn ow, 
przygotowywaly teren dla pow"taJq.- 
cych oddzia}6w POW 
W owych to latach ,osobhwych" 
plerwszy raz czytalem ,Pana Tarleu 
sza" Czas wOJny slb
 rzeczy klerowal 
uwag
 w stronfi! oddzmlu kapltana 
Rykowa I majora Pluta I pott:gowal 
zadowoleme z Jego losu Wrozebna 
wydawala Slfi! plej:jn roku, w kt6rym 
"B6g Wo]ny" maszerowal ze swq. ar- 
mil). I WO]Sklem polsklm przeclw 
MoskwlC I carowl Dlatego "P:J.n Ta- 
deusz" po przE>czytantu me znalazl 
Sl
 na polce z kSIq,zkaml, lecz pozo 
stal na stole W kazdeJ wolne] chwdl 
chCIWle bralo sl
 go do r
kl a otwle- 
raJ
C, me zwracalo uwagl na cyf- 
r
 stromcy czy kole]nosl: kSlt:gl Czy- 
tame zaczynalo Sl
 tam gdZIP kSI
zka 
sl
 otwarla, I czytal: mozna bylo Wlf'- 
Ie razy to sarno z zywym zawsze za- 
lntpresowanlem Tym wlasme ,Pan 
Tadeu sZ " przewyzsza wszystko w na- 
szeJ hteratnrze Nawet doskonala 
Trylogla" SlenklPwlcza me zdolala 

l
 skloml: do JeJ powt6rnego prze- 
czytama Pana Tadeusza" czytalem 
Wle]okrotme 


Wth,a w pu;knej kOW'lenskiej 
[ dohnie 
Wsrod tul1panow t narcysow plyme. 


TI R
IF.' "01<'T('I\\' 
KSI
zk
 0 Mlcklewlczu Ulozmalcaj
 
Wlersze dZleWlfi!ClU poet6w OZVWIa]
 
Ja l}a pewno graflczme, ('hoc mozna 
mlec ,
atphwosci czy '" zhog-acaJ
 Jq. 
now
 Iub zywsza nutlj. Wlersz 0 po- 
I!'rZeble gen Bema (czy kapltana 
Mayznera) moze hvc arcydzlelem 
dZlewl
e wlerszy na ten sam temat' 
choeby na]swletme]szych, wypadm
 
blado W wlencu WIPI szy okohczno- 

clo
ych malo kt6ry wYl6zm Sl
 a 
nal!':wletmeJszy straci 
Wlelsze zE>brane W "Mlcklewlczu 
zvwym" odznaczaJ
 Sl
 OObl vm po- 
ZlOmem, mekt6le na",et baTdzo wy- 
soklm (na]kunsztowmeJszy z mch to 
. Maryla" Wlerzynskleg-o), alp slawlc 
MlckleWlcza hryka okohcznoSclOwa, to 
tak Jak wyg-rywae na czesc Chopma 
cudze mazU1 kl, skomponowane blegIe, 
I nawet z talentem 
Dlat
go wyrozma Sl
 tu, orlbleg-alac 
od og-olneg-o tonu, "lmlOnmk matkl" 
Antomeg-o Bog-uslaw
kleg-o - g-aw
oa 
wywodzaca Sl
 Z naJlepszych tradycJI 
Gomuhcklego, ze smaklem utrzyma- 
na w odpowlcdmm stylu 
Dlatego odr
bnli nuta (echem SZPI- 
netu) gra BlUrko MICklPWlcza' Sta- 
mslawa Bal1nsklego, zresztlj. Wlersz 
me nowy - fra
ent poematu "Po- 
st61 w Paryzu" wydanego w I' 1941 
Clekawsze mz Wlersze bylvby uwa- 
g-l poetow 0 sztuce welsyflkacYJneJ 
Mlcklewlcza, 0 Ich wrazemach 1 prze- 

ycmch w zWlazkll z POSZczPl;olnymi 
Jes,ro utwOlaml Tuwlm klPoys opo- 
w18dal (proz
) ze w rlzleclnstwle za- 
czarowfll go tytul k
II,'g-1 X Pnn I 
Tadeusza; slowa "Emls,rracja Jacek" 
brzmmly mu ]ak Iomantvczne zaklE>- 
Cle, nastraJaly do blog-ICh zamyslen. 
w tym meoczeklwanym zestawlem
 
slownym zawlerala Slfi! dia meg-o me 
tylko wtedy, ale olugo pozmej,' me- 
zgleblona I grozna ta]emmca r>Of'Z]l 
Przekazuj
 to wspommeme mloovm 
poetom na emIs,rracJI, poleca]
c lch 
uwadze I wzg-l
dom mne smakowlto- 
sel pootvtuly z poszczeg-6lnych kSIRg- 
"Pana Tadeusza" N a przyklarl 
,.ZIfi!Czne uzycle tabaklery zwraca 
oyskusJfi! na wla
clwa dro
", "Ta- 
deusza uwagl malalskle nad drzewa- 
ml 1 oblokaml", "KmazI6w.cZ uoarrl- 
wany" We wszvstklch zresztlj. zna]- 
dZle Sl
 temat 00 zamy
len - Jesh 
me upOJen Ze sweJ strony przekla- 
dam nad mne ,Rzut ok I na 6wcze- 
sny stan pohtvczny LltWV I Europv" 
Tym 1 zeczowvm nag-16wkl( m, brzmilj,- 
CYTn Jak tytlll 
ucheJ uezone] rozpra- 
wy, oznaczyl MICkl('WICZ JPrlpn z naJ- 
bar
zleJ porywaJ
cych fla
entow 
sweJ epopel. 


. 


. 


. 


W ponurych latach drugleJ wojny 
j:jwlatoweJ, zaborcy Zlem polsklCh are- 
sztowah I wywozlh Polak6w. wywo- 
zllr polskiI' zblOry, archlwa I blbho- 
tekl Do obozu koncentracy]nego w 
Sachsenhauscn-Oramenburg zwozono 
aresztowanych w podst
pny spos6b 
uczonych I profesor6w umwersytetu 
krakowsklego, p6Znle} tyslq.ce Pola- 
k6w W Jedne} z hal na tereme obo- 
zowych zaklad6w zwalano k,;l,!zkl 
polskle, zrabowane z blhhotek pub- 
hcznych I prywatnych Kllku WI
Z- 
mom z obozu kazano ladowac kSIIlZ- 
kl do maszyny kt6ra prasowala Je I 
wlq.zala w duzc cl
zkle pakl, odsy- 
lane potem do jedneJ z memlecklch 
fabr)' k papleru na przemlfll W me- 
mlecklm obozlc koncentracy]nym 
mszczono me tylko Polak6w ale I pol- 
skle klq.zkl 
Czasem, mlmo grozq.cej kary, ten 
i 6w z wI
zm6w ryzykowal i wynosll 
ukrytq. w ubramu kSlq.zk
 \V ten 
sposob polska kSlq.zka trflfmla do 
obozu w Sachsenhausen KaZda byla 
chclwle czytana I szla koleJno 7. I 
k 
do r
k, z baraku do barflku Pod ko- 
mec wo]nv taklch kSlq.zrk byly w 
obozle setkl Jeden z wI
zm6w umml 
zebl a
 lch WI
Ce] I prowallzll malq. 
wypozyczalm
 Z,l kllka papleros6w 
ddW II do przeczytama kSI:'j,zkfi! 
Ja mlHlem plfi!kny tom - plerwszy 
rol{ wy],lad6w parysklch MICklewlcza 
o hteraturach slowlansklch Czytalem 
1;0 Z mnYlT1l w ,-.:a.sztatach placy 
\VYI uzny sabotaz A]e pod komec 
wojny Nlcmcy JUz wle]1l I zeczy sta- 
rah sl
 me wldzlC
 Wlelkle wrqzeme 
na czytaJ
c)'ch robllo to co hledys 
MICkiewIcz mowll 0 zbrodmach cara 
Iwana Groznego, plzynommaly Sl
 
zbrodnte nowych I", anow-Stalm6w w 
czasach (lzlsleJszych 
KSIIlZkl teJ me wymoslem z obozu 
Splon
la w czasle wlelklego bombar- 
dowanla przez samoloty amerykan- 
skle obozowych zakladO\-.: pracy, 10 
KWletma 1945 Ocalala tylko mala 
kSlq.:l:eczka, kt6rll przypar1klem mm- 
lem w kleszem 
ZkIC Stamslawa Wlt- 
klewlcza ,Mlckrewlcz Jako kolol y- 
sta" Wkr6tce }UZ WYSZll wr'lZ ze 
mnq. z obozu na wolnoj:jl: In! tulacz- 
k
 Kledvj:j w szrz
shwszych latach 
sluzyla Oak stwlerdz,l stcmpel na 
kal Cle tyluloweJ) czytelmkom w Pan- 
stwowym SenllnarlUm Nauczyclel- 
skim w Ursynowle pod \Varszaw:'j" 
p6zmej znalazla Sl
 w blbhotece Pe- 
dagoglum w J
OdZI Potem byla czy- 
tana przez Polak6w wlt:zlonych w 
memlecklm Sachsenhau
en a nast
p- 
me w obozach dlplsowsklCh na tere- 
me Niemiec Po przYJezdzle do wo]- 
ne] I bogateJ Amerykl kazano ]e] 
dlugo spoczywal: w garazu samocho- 
dowym Gospodarz, kt61 Y dal mi mle- 
szkanle "na pletrze", me pozwohl za 
bral: "na g6r
" skrzynkl z kSI:'j,zka- 
ml 
- Za ctt:zka - powredzlal 
Bal si
, by skrzynka z ksuj.zkdml 
me zalamala SUfltU I me spadla na 
glowy mleszkaiq,cych na dole 
Ale z okaz]1 roku mlcklewtczow- 
SklCgO kSlllzeczka Wltklewlcza 0 MIC- 
klewlczu 'Przempslona zostala z ga- 
razu do mlef;zkanla I znowu przeC'ho- 
dZI z r
k (\0 rq.k I sluzy czytelm- 
kom 


Kit I'SKI 
lIsT\ K 
W skladnym I zg-odnym ch6rzc 
wlernych Jedynvm bod,IJ odst
pclj. (od 
rel;uly) Jest X Kamll Kantak Ideom 
rehgl]nym w tw6rczoj:jcl MICklCwlcza 
zal zuca on me tylko sprzecznoSl: z 
dogmatvk
 katohckij., ale brak zmy- 
slu krytycznego, plyclzn
 I czulostko- 
woSl:, prowadz:'j,cq. do obmzema POZIO- 
mu poetycklego W sprawach WlRry 
MickiewIcz nalwnle zawlcrzyl ,czu 
ClU", ono pchn
lo go z czasem w 
odrrwtv towlansZCZvzny 
Kaplanska trzezwosc ocenv chlub- 
nie odblJa Sl
 od rozpo\\ szechmonych 
dZI
 tendencJI ktOl e w kazdym wiel 
klm poecle dopatIu]q. SIt: mlstvka nar1. 
mlstykl 1 wlernego SIUgl Bozego Z 
taklch modnych m oJ en wyrosl osla- 
wlOny katohcyzm Baudelalre'a WleI- 
kOj:jCI MlckleWICza me urhybm ze me 
mlal zadatkow na rozmodloneg-o Wlesz- 
cza I chwalc
 mpblOs PI awozlwvm 
poet
 katohcklm byl u nas Norwld 
Od natchmen mlstycznych I.rzelewalo 
Sl
 w Slowacklm MickIeWICZ Ich plze- 
rastal - potl;!gli poeZJl, me gl
bI
 czy 
polotem mlstycznej ekstazy. 
DZIEI..o I (ZI.O" IF.K 
Z wvjatklem prac X. KamIla Kan- 
taka, Lldn ClolkoszoweJ i Wlta Tar- 
nawSklego, ma]
cych charakter 00- 
r
bny (anahtyczno-krytyczny), kSI
z- 
ka zawlera szklce, wspommema I opo- 
wladama, dotyczace doznan luh pI ze- 
zye zWlazanych z tworczo
cla MickIe- 
Wlcza, r zaozleJ z Jeg-o postaCllj. KIIku 
tylko autmow oblalo za tcmat flag- 
fYJenty z zyCla poetv rn m Tvrnon 
Terlecki, ktoreg-o "WI
lhe Adama 
MlcklewlCza", UJ
Clem I znaczemem, 
wysuwaj
 Sl
 tu na czolo Oto wzor 
wysokog-atunkowej PIOZY, pozbawlO- 
nej rozlewnosci I sztucznyrh ozdob, 
POWsc18gl1wej a wYlazlsteJ, 0 szla- 
chetnym rytmle 1 trzymanym na wo- 
dzy patosle ktOI y wyzwala SIt: pewme 
1 swobodme w koncowym akorozle 
IVhcklewlcz, Jako tw6rca, to dla na- 
szych plsarzy przede wszy:;;tklm, jesh 
me wylllczme, autor Pan a Tadeu
za 
lone utwory mmCl bunza w mch za]
- 
cIa 0 ..Sonetach kl ymsklch" w calym 
tomle Jedna zaledwle wzmlanka, 0 h 
rykach - g-lucho, I nawet 0 "Dzla- 
dach" - mewlele W OWU pI acach 
mowa 0 nlch, ale jedyme z punktu 
wldzema emlgracYJnych dOSwlaoczen 
mscenlz,LCYJn ych 
.) MICkiewIcz zvwy Ksuj.zk,l ZbIO- 
rowa wydana St,lI anlf'm ZWlq.zku PI 
sarzv PO]SkICh nfl Ohczyzme P£'rlnk- 
c]a Hprminta Sag-h'rnnlt.. Okl,dka 
I rysunkl w tekscle Z} gmllnt Tnrldp- 
\\I('z Londyn B 
wldcrskl, 1955, 
str, 236 i 2nl, 


I 


. 


. 


. 


Drugl m utworem Mlcklewlcza, kt6- 
ry mezwyk]e dZ181al na WYObl aZLlI
 
i me schodzll z paml
cI, byly ,Dz18- 
dY" Po przeczytamu wspommen .J 0- 
zefa KotarblDsklego 0 premlerze w 
Teatrze 1m Siowacklego w Krako- 


. 
A . 
" 
/
 ,- 

, r < 'I f( 
, r > 
'\ '\ 


.. 



 


E'\IIGRAC." rJ)-\ROW,\N,\ 
Poruszylem kllka zalpdwle t£'matow 
z kSlq.zkl p t ..MICkiewIcz zywy" 
Wvstarczy na rlowOd ze w hol- 
dZle Ml(
kleWlczowl uhog-a en\1g-racja, 
Wlerna Jego zleml I slowu, mE> poz- 
woh Sl
 am ublec am wvrt:czvc Juz 
choeby dlatego nalezv Sl
 wozlfi!Czne 
slowo uznama za tfi! kSIIj.Lk
 w
zy
t- 
klm ktorzy Sl
 00 nIP] plZveZVTII Ii 
wespol z mnyml - Nai.\"lelo"ej za 
rerlakcj
. a pI zeo mnyml - za ]ej 
..Eatunek" 1 plyn
ce z mego wzrusze- 
nia 
Jak ona W sweJ opo"Ie
eI, chI om- 
mv SIt: w 
trofv mlcklewlrzowsklPI;O 
Wlersza, oslamaj
ceg-o nas sw
 po- 
t
g
. 


"" 

,
, 
, 

I..
 

 ... 


MATERIAtV 
LEKARSTWA 
ZYWNOSC 


. 
. 
. 


L " . , 1 ', '\.... \., 
"
'
 
,"..Ail' d
j",,& j ... 
 '\,,' 't ?- 
22.ROLAND GARDENS · LONDON · S.W.7 


,'ul1usz :-\a.kn\\ ski. 


\\ In('enty Gort
t.
		

/Archiwum_003_06_052_0001.djvu

			4 


WIADOMOSCI 


Puszka 


Nr 518 


R
KOPISY ZNAD MORZA MARTWEGO*) 


Palestyn
 uwazano od wlelu Wle- 
k6w za 'Pusty kufer, w kt6rym me 
warto szukal:. NaJstarszym ze zna- 
nych w Clq.gu tych wlek6w tekstem 
blbhJnym byl przeklad greckl z 
hebreJsklego, t.zw. Septuagmta, roz- 
pocz
ty w III w. przed ChI'. i ukon- 
czony zapewne w dWlej:jcle lat p6z- 
mej. Druglm z kolel przekladem Sta- 
rego Testamentu Jest lacu1ska Vulga- 
ta z IV w. po ChI'. NaJwczewleJszy 
znany tekst hebreJskl pochodzl z IX 
w. po ChI'. Na tych trzech tekstach 
- z dodatklem wersJI arameJskleJ 
- oparly sl
 doclekanla nad Starym 
Testamentem I nad stosunklem do 
mego Nowego Testamentu. 
Historia znalezlema nleznanych 
r
kopls6w hebreJsklch w Jasklmach 
Qumran nad morzem Martwym wy- 
glq.da na scenanusz fllmowy*). Z 
wlosnq. 1947 pasterz bedUlJiskl Mu- 
hamed szukal zagmloneJ kozy. 
Wsplq.1 Sl
 wysoko na skaly, otacza- 
jQ.ce zachodm brzeg morza, I uJrzal 
wejj:jcle do Jaskml, kt6reJ me 
nal. 
Rzucll kamlen do 
rodka, przerazll 
Sl
, poslyszawszy dzwl
k Jakby sUu- 
czonego naczyma, i uClekl Wkr6tce 
wr6cU w to mleJsce z mnym chlop- 
cern Weszh do j:jrodka, znalezli wiele 
glimanych naczyil, zdJ
li pokrywy i 
zobaczyli podlutne zWltkl, otoczone 
nawoskowanym pl6tnem. Wyrzuclh 
plotno i rozwm
h zWltkl. Skladaly 
Sl
 z Wq.SklCh pasm, pokrytych plS- 
mem i zszytych razem. ZWltkl scho- 
wah pod odzlezQ. a naczyn uzywah do 
wody. 
Bylaby Sl
 na tym skonczyla cala 
hlstona, gdyby Muhamed I Jego ko- 
Icga me byh rownoczej:jme przemyt- 
mkaml, obeznanyml z meprzewldzla- 
nyml upodobanlaml ludzl za .Jorda- 
nem. Gramca do Izraela byla w6w- 
czas pllnle strzezona, pop
dzlh wl
c 
swoJe kozy daleko na poludnle by 
obeJj:jl: cdmk6w, przeprawlli Sl
 
przez Jordan w mlejscu nlestrzeto- 
nym 1 dotarli do BetleJem. Pokazali 
sW6J skarb pewnemu antykwariuszo- 
wi, ale temu am Sl
 amlo zaplacll: 
20 funt6W, kt6rych zatq.dah. Poszh 
WI
C do lnnego. Byl to Syryjczyk; 
przyszlo mu na myj:jl te meznane 
plsmo maZe byl: W j
zyku syryjsklm. 
Dal znal: metropohcle syryjsklego 
klasztoru 
w. MaIka w starej .Jero- 
zohmle, Samueiowi. Metropolita 
stwlerdzll ze plsmo jest hebrejskle, 
te zWltkl sll- ze sk6ry albo perga- 
minu, ale nle znal hebrejsklego I nle 
m6g1 oceml: tekstu. Kledy sl
 zdecy- 
dowal na kupno, Beduml jut odeszli, 
nlkt me wledzlal dokq.d. Wr6clli po 
kllku mleslq.cach I zgloslli Sll;! do 
klasztoru. Metropohta byl na ml.lada- 
mu, I odZwlerny lch wyrzucil. 
Takl jest akt plerwszy. Drugl jest 
ciekaw
zy I przypomma troch
 hlS- 
ton
 GuzJenkl, kt6ry w Kanadzle 
blegal od redakcjl do redakcJI, od- 
POhCJI do rZQ.du, by zlozyl: swoje re- 
welacYJne dokumenty w sprawle 
szplegostwa sowlecklego; mkt mu 
nle wlerzyl I odsylano goo do SOWlec- 
klej ambasady. z kt6rej wlasnle 
uClekl. Nlkt me wlerzyl metropohcle 
*) The Scrolls from the Dead Sea. 
Edmund Wilson. Londyn. W. H. Allen, 
1955, str. 159 i 1nl. 


Samueiowl, gdy wreszcle udalo mu 
dl
 za poj:jredmctwem kupca syrYJ- 
skiego kUpll: od Bedum6w zWltkl r
- 
kopls6w. Chwytal przygodnych ar- 
cheolog6w, Zyda, Holendra, ZglOSl1 
Sl
 do urz
dowego archeologa depar- 
tamcntu starotytnoj:jcl w TransJor- 
danu, Amerykanma Hardmga, do do- 
mlnlkanma O. de Vaux z francusklej 
szkoly blbhJnej, Hardmg go me przy- 
Jq.l a O. de Vaux me bylo wtedy "oN 
Palestyme. Urz
mcy obydwu msty- 
tucjl twlerdzlh ze I
koplSy me mogq. 
byl: stare; lstmal zakaz mszczema 
Pisma j:jw, WI
C OOkladano zuzyte 
r
koplsy gdzlekolwlek. Patriarch a 
Antlochu, do kt6rego metropohta po- 
Jechal ze swym znalezLSklem, POWlC- 
dzlal te r
koplsy maJq. zapewne me 
wI
eJ mz hzysta lat, me warto Sl
 
o me troszczyl:. Hebrelsta z umwer- 
sytetu amerykansklego w BeJI ucle 
O
WlRdczyl ze me da za r
l{Qplsy Wl
- 
ceJ mz szylmga. Uznany pewmk ze 
w Palcstyme Jak w splq.drowanym 
kufrze mc me mozna znaleze, zamy- 
kal wszelkle drogl. 
Beduml jednak, zroblwszy dobry 
Interes na plerwszym odkryclu, szu- 
kah daleJ w JasklDmch nad morzem 
Martwym. Wkr6tce zJawlh Sl
 w 
BetleJem z nowQ. kontrabandq. I z no- 
wynd zWltkaml. Dostaly Sl
 one do 
rq.k zydowsklego antykwanusza I 
przcz mego do profesora umwersy- 
tetu hebreJsklego w JeIozohmle, Su- 
klenlka. Suklemkowl zaparlo dech. 
Uznal ze sQ. to naJstarsze r
koplSY 
hebrejskle, pochodzq.ce zapewne z II 
lub I w. przed ChI'. Rozpoznal tekst 
kSI
gl Izajasza i znalazl dwle lDne 
kSI
gl me znane dotq.d: "WoJna Dzle- 
CI SWlaUa przeclw DZleclom Clem- 
noSeI" I ..Psalmy dzl
kczynne" . Re- 
porterzy amerykaiiscy nadah sprawle 
rozglos. 
Byly to lata wOJny w Palcstynle. 
Nle motna bylo dostal: Sl
 do jask1l1 
I prowadzll: dalszych badaii. Rozpo- 
cz
ly Sl
 doplero w poczq.tku r. 1949 
Klerownlctwo nad mmi obj
h Amery- 
kanln Harding z departamentu Rtaro- 
zytno8CI w .Jordanle I O. de Vaux z 
francllsklej szk<>ly blbhJncJ. 
I tu doplero rzecz nablera charak- 
teru scnsacyjnego me tylko dill. spe- 
cJalistow. Powlq.zame znalezlOnych 
r
kopls6w z pracami wykopahsltowy- 
ml, kt6re sl
 wtedy rozipocz
ly, otwle- 
ra meoczeklwane perspektywy I byl: 
mote wstrz
le ustalonynu poglq.da- 
ml na poczq.tkl chrzej:jcIJailstwa. 
U podn6
a dzlklch skal na zachod- 
nlm brzegu morza Martwego wyzle- 
raly z kamlenlstego gruntu mpwlel- 
kle zr
by rum, kt6ryml mkt Sl
 do- 
tQ.d me zainteresowal Pusta zapad- 
IIna, me pokryta roj:jlm,10sClq., gdzle 
tyjQ. tylko skorplOny i w
zp, me za- 
ch
cald do hadail, jakkolwlek ..pu- 
stym
 1IldeJsk
" wlPlokrntme wspo- 
mma Pismo j:jw lakkolwlek tam 
wl,ISll1e przebywal j:jw. Jan ChrzCl- 
c1el I przez pewlen czas .Jezus. Z 
post
pem prac wykopahskowych od- 
sloml sl
 wlelkl prostokQ.tny budynek 
kamlenny. Dachu me bylo, muslal 
zapewne byl: z drzewa, raczcJ z 
trzclny nadhrzetnej W"Irstwy poplo- 
lu wskazywaly Zp zmszczyl go po- 
zar. SQ.dzQ.c z roz1dadu wcwn
trzne- 
go musta1 to bye Klasztor, wI
kszol';l: 


IZb, to byly mewlelkle celt>. Na par- 
tprze byl refektarz, sala przeznaczo- 
na zapewne dla plsarzy przeplsuJq.- 
cych j:jwI
te kSI
gl (wskazuJq. na to 
naczyma z zaschlym atramentem), 
w podw6rzu, wylozonym kamlemaml, 
sq. cysterny, gdZlC zblerano wod
 
j:jclekaJQ.cq. ze skal, przewody z ka- 
mlema wlodq. do wn
trza budynku 
do pommeJszych cystern, sluzII-cych 
do ablucJI Wokolo, az do brzegow 
morza, rozclQ.ga Sl
 cmentarz. Jak 
zwykle przy prdcach ",ykopahsko- 
wych zn,llezlone monety I naczyma 
ghmane -- garnkl, sloJe, lampy - 
pozwalaJq. na ustaleme daty powsta- 
ma budowli. PochOOzl ona zapewne 
z drugleJ polowy II w. przed ChI'. 
WsltazuJ
 na to tez hellemstyczne 
podstawy kolumn, resztkl portyku, 
Wleza w rogu budynku. W teJ to za- 
pewne wlezy rozegral Sl
 ostatnl akt 
wOJny z Rzymlanaml, w trzy lata po 
upadku Jerozohmy (73 po Chr.). Gdy 
RZymlame zdobyh klasztor, znalezh 
w wlCZY tylko dWle koblety I pl
- 
Cloro dzieci. Obroncy, w hczble okolo 
tyslq.ca, popelmh samob6Jstwo, Wler- 
m przysI
ze me sluzema ,.mkomu 
Jak tylko Bogu samemu". 
Wszystko wSkazuJe nd to ze klasz- 
tor byl sledzlbq. sekty esseiiczyk6w. 
o lstmemu teJ sekty wledzlano JUz 
dawno z plsm hlstoryk6w z I w. po 
Chr., J6zefa FlawlUsza, Filona z Alek- 
sandru i Phmusza. Ale me poparte 
zadnym bezpoj:jredmm dowOOem lD- 
formacJe hlstoryk6w, chol: mleJscaml 
dokladne, wIsmly w powletrZ:I, me 
pozwalaly na ocen
 Istoty I roh sekty. 
Wsr6d apokryf6w z epokl m,
dzy 
Starym a Nowym Testamentem Ist- 
nH
Jq. plsma, 0 kt6rych przypw,zcza- 
no ze Wlq.tQ. Sl
 Z essenczykmm, lecz 
sQ. to fragmenty CZ
j:jCIOWO m"zrozu- 
mmle I mc podobna bylo oprzee na 
mch p'JgIQ.d6w na sekt
 I JeJ znaczc- 
me. Wmdomo ze z 0puszcz2nlem 
klasztoru sekta me przestala lstmec, 
j:jlady Jcj wlodq. do Damaszku I ':laleJ, 
byc moze ze karalmi sq. JeJ pozosta- 
lo
cl;j. 
I oto dzl
kl r
koplsom znad morza 
Martwego, rozwlq.zuje Sll;! taJen,mca 
sprzed dw6ch tYSI
CY lat. Odczy- 
tane do teJ pory zwltkl nie tylko 
potwlerdzalq. lstmeme sekty essen- 
czvk6w, ale od"lamaiQ. JeJ podloze 
rehglJne I moraine, ]eJ organlzacj
, 
stosunek do Starego Testamentu 1- 
co waznieJsze - wykazuJq. zdumle- 
wajQ.ce podoblCilstwo z zasadaml No- 
wego Testamentu. W jaskmlach 
Qumranu znalezlOno do tej pory 
okolo 10 000 fragment6w, me W3zyst- 
kle Jeszcze s
 zestawlOne I odczytane. 
Dwa peine zWltkl sq. juz OpI acowane. 
Jest to ..Podr
czmk dyscyphny", cal- 
kOWlty regulamm sekty I "Wojna 
Dzieci SwlaUa przeclW DZleclom 
Clemno
cl". Te dwa r
koplSY sa Jak- 
by ogniwem l
czQ.cym Stary i Nowy 
Testament i glosq zasady tak bardzo 
zbhzone do Nowego Testamentu ze 
wydaJq. sl
 jakby przygotowamem do 
mego. Poglq.dy na powstanle chrzes- 
cljailstwa muszq. w nast
pstwie ulec 
rewlzJI. Przygotowuje Sl
 najwl
k- 
szy w chrzej:jcljailstwle przewr6t po- 
j
l: historycznych. 
E!';senczvcv oDarh SWSl 
nnlnotq 
na zarhwoj:jcl w cnocle I mlloj:jcl ludz- 


"Karierowicz" 


dozefa 


W ub.r. ukazaly sl
 w odst
ple wojny, wraca do mlasteczka jako le- 
kllku mlesl
y dWle powlej:jci .J6zefa SnICZY by po raz drugl zmleszal: swo- 
MacklewICza: naprz6d ..Droga donl- je zycle i sprawy z ludzml tamteJ- 
kq.d"1) a nast
pme ..Karlerowlcz" 2 ). szyml I na nowo Je powlklal:. 
Porzq.dek naplSanla byl Jednak 00- Polonistyka mannstowska ukula 
wrotny, I kSlq.zkl zJawny sl
 w me- termm ..blOgrafla pokolema" i stosu- 
wlMclweJ koleJnoj:jc1 z mewq.tphwq., Je go do utwor6w ukazuJq.cych typo- 
Jak Sl
 wydaJe, szkodq. dla autora. wych przedstaWlcleh Jaklegoj:j okresu. 
Co wI
eJ: przy uWaZnym czytaniu ..KarlerowlCz" otrzymalby zapewne w 
trudno OIprzel: Sl
 wrazemu, te gl6w- Kraju takq. wlasnle nalepk
. .Jest to 
ny zarys ..KanerowlCza" narodzll sl
 pOWleM 0 pokolemu wOJennym, z la- 
przed wrzeSnlem 1939. W przeclwlen- wy szkolneJ wyrwanym do szereg6w, 
stwie do ..DrOgl domkq.d", kt6reJ kh- uczq.cym Sl
 brutalme zycla od star- 
mat (nle tylko fabula) bylby me do szych kompan6w w warunkach, kt6re 
pomyj:jlema bez doj:jwladczen mmlo- wykolejaJq. Powledzlano by takze, te 
nych lat szesnastu, ..Karlerowlcz" Jest to powleM reahstyczna - w du- 
jest powlej:jclq. obracajq.cq. si
 w kr
- chu reahzmu t.zw. ..krytycznego" I 
gu zagadmen nalezQ.cych do j:jwlata ..pesymlstycznego", kt6ry ukazuJe 
przedwczoraJszego, przedwoJennego, zlo a nle urn Ie wskazal: na me le- 
i przykladaJq.cq. do wydarzen mlar
 karstwa. 
6wczeSllq., dzlj:j JUz meeo anachronlcz- Bohater powle
cl, Leszek, przecho- 
nq.. Raz jeden w oplsle mylQ.cych dZI przez takle wlaj:jme przeszkolcmc 
oznak przedwlOj:jma - ptasleJ i me- zyclOwe naprz6d w oddzlale a nast
p- 
teorologlcznej ..propagandy" Wlosen- nle w szpltalu owego malego mla- 
nej - dochodzi do glosu wsp61cze- steczka w czaslc zmlennych kolel 
snoj:jl:. "PlSalem" a przynaJmmej "ob- walk I koleJnych okupacJI nllasteczka 
myj:jhlem" w r. 1937-1938, nle dzlWI- I szpltala. KlIkakrotme styka Sl
 oko 
loby bynajmnlej na koiicu POWlej:jCI. w oko ze j:jmlerclQ. i to j:jmlerclq. r6z- 
Nle jest to zarzut, ale stwlerdzenle nq.: szpltalnq., z choroby, I gwaltow- 
zasadnlczej odrt:bn08ci spojrzenia ns nq., nlepotrzebnq., z ludzklej _ a 
sprawy ludzkle i ocen
 hlerarchIi wreszcle i wlasneJ - zloSci i zawzi
- 
wartoj:jCI, kt6ra sl
 od tego czaS'J do- toscl, czy po prostu z mstynktu sa- 
konala. Sprawy taklej czy mnej po- moobrony. MlloM znana mu dotq.d z 
sady, tworzeLla domu rodzmnego zpaIkowych randek z pensJonarkaml 
myj:jlq., te sl
 przeelez ostoi, splaty objawla sl
 przed mm w formach 
- wypelnlaJq.ce drugq. cz
M "Karle- gwaltownych, a nadto (I to jest smla- 
rowlcza" -- przeclwstawlajq. sl
 w za- lym nowatorstwem powlej:jcl) w obra- 
sadnlczy spos6b prymltywnej I roz- Zle wykoj:jlawlonych zWlq.zk6w lesblJ- 
paczhwej walce 0 przetrwanle w SkiCh, krzyzuJq.cych Sl
 ze zwyklym 
"Drodze domkQ.d", kslQ.zce naszych toklem spraw ml
dzy kobletq. a m
z- 
dnl. Nawet szpltaJ wOJenny, nawet czyznq.. Jest wreszcle puszcza wkra- 
lej:jna w
dr6wka Leszka widzmne sq. czajq.ca na sal
 szpltalnq. poprzez po- 
oklem sprzed r. 1939 - maczej. gaduszkl poslugacza szpltalnego Flo- 
Akcja ..Karlerowlcza" toczy Sl
 w ra, kt6ry przezyl w lesle mezapom- 
bezlmlcnnym mlasteczku kresowym nlany okres partyzancklego zycm I 
nad rzekq., kt6ra nb. bhzej moglaby wabl do puszczy arcyopowmdamaml 
byl: pokazana, i w otaczajQ.cej mla- 0 zyclu A la Serglusz Piasecki. Flor 
steczko puszczy. Ramy te dadzq. sl
 wlaSnle namaWla Leszka do dezercJI 
zw
zil: jeszcze bardzlej. Rzecz dzleje I wsp61nej ucleezkl do lasu. 
sl
 wlaBclwle w szpltalu i w kr
gu W dramatycznyCh okohcznooclach 
spraw szpltala za dwoma nawrotaml: ucleka Jednak tylko Leszek, j:jwmdo- 
naprz6d w czaSle wojny polsko-bol- ma cz-J przypadkowa ofiara podszcp- 
szewlcklej w r. 1919 i w kllka lat t6w Flora. UCleczka ta jest mewq.t- 
p6zmej, gdy bohater, ochotnlk z owej pliwle punktem zwrotnym powleScI I 
jej naJleplej napisanq. cz
j:jclq. Leszek 
wraca z nlej chory do tego samego 
mlasteczka I tego samego Szpltala, 
by dZI
kl osobIiwemu splOtOWI spraw 
wojny stal: Sl
 talosnym pseudoboha- 
terem z przypadku. Tch6rzostwo Le- 
szka przeobraza sl
, bez jego zresztq. 
Inicjatywy, ale - moment to zasad- 
niczej wagl - i bez Jego protest6w 
W wlekopomne zaslugl bojowe a de- 


1) pOl'. "Szklelko i oko" w nr. 483 
i recenzj
 Michala K. Pawhkowskie- 
go w nr. 488 ..Wladomoj:jcl" (przyp. 
rcd.). 
2) BIHhoteka Autor6w Polsklch. 
J6zpf 1\1R('klewlcz. Karlerowlcz. Ilu- 
stracJe Kazlmlerza Pa.cewlcza. Lon- 
dyn, Orbls, 1955; str 250 i 6nl. I 
tabl. 6. 


WysylajlJ c paczkl przez LON D Y N skracasz dro2'
 do K R A J U 
MATERIALY, LEKARSTWA, 
YWNOSC 
PLASTYKI, NYWNY I INNE ARTYKULY 


WIIITE 


EAGLE 


idq. szybko do PoJskl przez 


STORES 


(..SKLADY POD BIALYM ORLEM") 
8-A Thurloe PIR('e, Londyn, S.\V.7, England 


Mack iewicza 


zercJa w akcJ
 godnq. odnaczema 
krzyzem VlrtuU Mlhtarl. 
Druga cz
j:jl: powieSCI m6wl 0 zyciu 
Leszka w kllka lat p6ZnleJ, po okre- 
sle StUdlOW, w kt6rym owe rzekome 
zaslugl wOJenne I order ulatwmly rou 
koleJno zdobycle zawodu I uzyskame 
posady, rzucaJq.ceJ go na nowo, zgod- 
me z mebezplecznyml prawaml losu, 
do puszczy wok61 szpltalnego mla- 
steczka, a WI
C do tego wlMme za- 
padlego kq.ta Polski, w kt6rym prze- 
bywah nadal ludzle znaJq.cy calq. 
prawd
 0 ranle Leszka, I zekomym 
jego bohaterstwle I krwi przelaneJ w 
latach wOJennych, to prawda, ale za 
frontem I w sprawach 00 wOJennych 
daleklch I r6Znych. Leszek bOI Sl
 
owego powrotu I mozhw
l rozpo- 
znama. J edzle swmdomy czekaJq.ceJ 
go zaglady, z,lluJQ.cy zycm, kt6re Sl
 
JUZ uladzllo I wyprostowalo. Dalszy 
CIQ.g powlej:jcl, to juz tylko plesil 0 
zagladzle czy klasyczna tragedm 
z meumkmonym zlym zakoilczcnlem. 
Powtarz8cle z 
gw18zd", Zblgnlewa Chalkl ..Kol
mcy", ..Komec j:jwla- 
ta" I ..Wlzerunek", Barbary OL.aI)llcldej ..M6j dom", 
..Moi przYJaclele", "HeJnal z wlezy ManackleJ" I 
..Swlethk", Adama Czernlawskiego ..Polowanle na Jed- 
norozca", 1\larlana ("'zuchnowsklego ..Na WSI", 1\1ar1l 
DanUewlczowej ..Pierj:jclen z Herculanum I plaszcz 
pokutmczy. Na margmesle zyclOrysu ksl
zny Zmmdy 
Wolkoiiskiej", A. P. Dq.browsldego ..Z rozm6w Zlmo- 
wych" i ..A w Jakim ch6rze?", Czeslawa Dobka 
..Poranek", Raymonda Engll!!ha ..Szalony Jestem tylko 
przy wletrze p6lnocno-p61nocno-zachodnlm" (w prze- 
kladzle Tymona Terlecldego), Jana Fryllnga ..Roman- 
tycznoj:jl:" (..Po drodze", ..SwI
tokradztwo", ..Pogodze- 
nle", "Lucyfer", ,,0 czym ty j:jnlsz?", "Spotkanle", 
..Pielgrzymka daremna"), Xawerego GUnkl ..Aktor- 
ka", Ireny Hradysldej ..W
dr6wkl po Lwowle", Wac- 
lawa Iwanluka "Cherubm", Aleksandra Janty ..Cen- 
tral Park" I ..Mickiewicz w Massachussetts z wq.saml 
na czerwono. KrODika osobhwoj:jCI I meporozumlen 1'0- 
ku mlcklewlczowsklego", Zblgnle\\ a JaslDsklego ..
y_ 
czenla odludka" (z cyklu ..Teone bez ..wz") , Cze- 
Rlawa JcSmana "W kubansklej PUStynl I puszczy", Ju- 
rlja Kosacza ..Slrm-Nabokow" i "Tw6rczoM teatralna 
Lesl-Ukralnkl", Paull Lamowej ..Z Polski do Wersa- 
lu", Jana Lechonla ..Bzy w Pensylwanil", ..Kartki z 
dZlenmka" (dalszy Clq.g) i "Wspommema Korboilskle- 
go", Artura Ullena-Brzozdowtecklego ..Z61klew", 1\lIe- 
czyslawa Lurczytisklego "awl
ty Franc1szek I jask61- 


. 


kl", "M6j anl01", ..Pozegnanle Bhdy" i ..Kome drew- 
nlanej artyleru....., Jozefa J\lacklewlcza ..Pi
taszek", 
Stanislawa :\lacklewlcza ..Jak FrancJa unlkn
la ..po- 
10mzacJI", .Letizka 1\laIczewsklego ..S.p. FrancIszek 
Bauer-Czarnomskl", Rafala .l\lalczew!!klego "Wspom- 
menle 0 Heleme ROJ-Rytardowe]", Oslpa 1\'andelszta- 
ma ..TrisUa" (w pIzekladzle Zojl Jurjew). Bermlntl 
Naglero\\ej ..Komu 1 czemu sluzq..., Jana i\I. Okonla 
..Malarze polscy w Brazylu", Ireny Pa.czk6\\ny ..San- 
gue e fuoco", Pandory ..0 arce Noego I wlezy Babel" 
(z cyklu ..Puszka"), Wandy Pelczyflsklej ..Wj:jr6d lu- 
dZl, zabytk6w I Wspommen" (..Bradford-on-Avon"), 
Jozefy Radzym1iisklej ..Przeslame spoza czasu", Ja- 
nil. Rajeeklego ,,0 hlstorykach" I ..Ehnor Glyn", 
Tadeusza Rozmanlta ..Gol
dzmowska ldeologia I jeJ 
wykonawcy", 1\lIchala Sambora ..Tr6Jkq.t.. I ..Wedrug 
Psalmlsty", Henryka Schoenfelda ".AJpoteoza przyzlem- 
noj:jcl", Slawoja Skladkowsklego ..Radca Szczygiel" 
(z cyklu ..Kwiatuszkl admmlstracYJne"), Elzblety So- 
bolewsklej "MOOhtwa tulaczy" I ..Skrzydlo", Wlktora 
Tro
lankl ..Poprawka do surreahzmu", F. A. Voigta 
..Sztuka i kIytyka artystyczna w Anglll", Tadeu'Iza 
Wal1ka ..Nlepotrzebny dzlen", Wlktora Welntrauba 
..Trzy studla 0 Mlckiewlczu", Kazbnlerza \Vlerzyiislde- 
go ..Piq.ta pora rOku", \\Jladyslawa Wrzeszcza ..W go- 
j:jcmle u wartownlk6w", odpowledzl na anklet
 mlC- 
klewlczowskq. (Jan Blelatowlcz), ..Nagroda poetycka 
srOOoWlska polsklego w Glasgow" (l\lIeez).slaw Gter- 
glelewlcz: "Droga poetycka Tadeusza Sulkowsklego", 
Tadell8z Sulkowski: ..0 dobrq. myj:jl", Tymon Tf"rleckl: 
..Brawo Glasgow"). hsty Stefana Badenlego, ZdzlRla- 
wa Czermatiskiego, Wacla\\a Iwanluka, Ludwlka Juch- 
nlewlcza., Waclawa Korable\\lcza, lUleczyslawa Kruka- 
Rostaiisklego, Zity S\korskiej, Slawoja Skladko\\!!kle- 
go, Adama Tom&'1zewsklego, StanL'Ilawa Westfala. 


. 


r 
c 
[ 


s 
s 

 
r 


c 
[ 
r 
I 
, 
\ 

 


f 



 


Zt.OTAWY 


Kllka f1lm6w wlosklCh I kllka fll- 
m6w francuskich, wyj:jwletlanych 0- 
becme w Londyme, pOdkrej:jla I uwy- 
datma r6zmc
 poml
dzy sztukq. kma 
tych kraJ6w. Zdawaloby Sl
, ze film 
wloskl, powstaJq.cy wj:jr6d naJwspa- 
nlalszeJ archltektury I malarstwa, w 
sloncu I w Clcmu muze6w, b!(!dzle 
przede wszystklm oparty na warto- 
j:jclach plastycznych, tak bilskICh ge- 
muszowl kma. Wydawaloby Sl
, ze 
moment archltektomczny, moment 
hnn, ksztaltu, formy, glbkosCl, ze 
dysk ohmplJskl i marmurowa kolum- 
na zapanuJq. nad IStotq. tego fllmu. 
BynaJrnnleJ. Nle bogoWle greccy czy 
rzymscy, lecz wla&ue ponury Dosto- 
jewskl patronuJe wlosklemu ekrano- 
wi. Kino wlosklC poszlo w klerunku 
paychologlcznym, psychoanahtycz- 
nym, psychopatologlCznym nawet. 
Baldzo rzadko zJawl sl
 w obrazach 
wloskich JakM kawalek rzezblOnego 
marmuru, Jaklj:j skrawek pl
knego 
wlosklego meba czy krajobrazu, coj:j 
jakby pl
kny uj:jmlech na twarzy ko- 
blety steraneJ I zdenerwowanej, kt6ra 
opowlada 3woJe dzleJe peine clerplen. 
.Jestej:jmy dzl
 mewq.tphwle pod 
wplywem fllmu ..La Strada" 1 ). Droga 
Jest rzeczQ. starQ. Jak swmt I komecz- 
nq. Jak j:jwmt, jak mlloM koblety do 
m
zczyzny I na odwr6t. W stosunku 
nll
dzy m
zczyznq. a kobletq. zawsze 
ktos Jest wyzysklwany a ktoj:j wyzy- 
skuJQ.cy. Wyzysk ten przyblera r6zne 
formy, 00 spokojno-kameralnych, ze 
sl
 tak WYI aZlmy, do wstr
tnych, ob 
rzydhwych, nlemoralnych. Fllm ..La 
Strada" ukazuje nam wyzysk slabej 
koblety przez sllnego m
zczyznc: w 
naJbardzleJ prymltywnej, odrazaJq.cej 
formle. M
zczyzna blje, szarple, po- 
mewlera, od sleble me daJe mc. Do- 
plero gdy koblcta umlera, zJaWla Sl
 
zal, budzl Sl
 to co dumme okresla- 
my wyrazem. ludzko
. 
.t'lsarem 0 vost0Jewsklm ze sQ. to 
normalne uczucm ludzkle oglq.dane 
przez szklo powl
kszaJq.ce, I dlatego 
wydaJq. Sl
 nam olbrzymle I przesad- 
ne. A Jednak szklo tpowl
kszaJllce 
Jest dobrym mstrumentem do bada- 
ma prawdy. Pomlmo swolch wyol- 
brzymlen, DostoJewskl dlatego Jest 
mteresuJQ.cy I wlelkl ze oparty Jest 
na prawdzle, wylQ.czme na prawdzle, 
tylko na prawdzle, jak sl
 m6wI w 
rotach przyslq.g slldowych Te wy- 
olbrzymlenla wydajq. Sl
 nam byl: pa- 
tologlczne. Nle, to sq. tylko rzeczy 
wldzllU1e przez szklo powl
kszaJQ.ce. 
Okropnoj:jCI zn
canla Sl
 nad koble
- 
dzlecklem przez atlet
 cyrkowego, 
czlowleka-zwlerz
, to rzeczy z dma 
codzlenne
o. tyle ze rzucone na wy- 
olbrzym18jQ.cy ekran. 
Fllm OCzYWlscle me potrzebuje byl: 
komecznle fllmem psychologlcznym. 
Sztuka fllmowa jest nadsztukq. lub 
arcysztukq., Jest to sztuka ruchu, w 
kt6rej mogq. znaleZl: zatrudnleme 
wszystkle dZlewl
l: muz, jak dzlewl
l: 
kelnerek w JedneJ knaJPle. Poezja, 
teatr, Uryka, hietorla, astronomla, 
rzezba, malarstwo, rysunek, wszyst- 
ko b
dzle sluzylo tej wlelkleJ sztuce 
przyszloscl, kt6ra dzffi przezywa do- 
plero swoJe dZleclilstwo. To WClq.Z 
Jeszczc tylko Mlnou Drouet wj:jr6d 
sztuk 
OczYWlj:jclc I dZLSlaj jeszcze mn6- 
stwo jest fllm6w, kt6re do SZtUkl me 
nalezq., tak jak powlCdzmy p
lesci 
If)anl Agathy ChnsUe nie nalezQ. do 
hteratury, chol: drukujc sl
 je N ml- 
honach egzemplarzy. Ale film jest 
sztukq. pIzyszlo..
CI. a film wloski 
przoduJe w ]ego rozwoju, jakkolwlek 
w troch
 jednostronnle psychologlcz- 
nym klerunku. 
Fllm wloskl r6znl sl
 od fllmu fran- 
cusklego tym ze Jest .oparty na praw- 
dZle psychologlczneJ, podczas gdy 
film francuski oplera Sl
 na hterac- 
klm konwenanSle 
W Jednym z km IdzlC jednoczei3me 
Villa Borghese", film wloskl, i ..Nle- 

olmk", film francuskl. 
..Villa Borghese" sklada Sl
 z pl
- 
clu kr6tklch opowiadail, z kt6rych 
katde jest na sW6J spos6b rzewne i 
j:jhczne, scept} czme I melanchohJme 
usmiechlll
te GaJl;!zle I Uj:jcle wspa- 
malego parku Villa Borghese sQ. Jak- 
by bukletaml kwlat6w rzucanyml na 
uczucm ludzkle. Plerwszy z tych ob- 
raz(jw: g-rupa rozzloszczonych sztu- 
bak6w plel obojga chce skomproml- 
towal: swego nauczyclela grekl chcc 
aby pr6bowal pocalowal: lch kolezan- 
k
, a om go sfotografuJq. w tym mo- 
mencie I olo wybrana w tym celu 
I pozostawlona na zdradzlecklm sam 
na sam dZlewczyna dowladuje Sl
 ze 
ten, kogo ma skompromitowal:, tr8.CI 
wzrok, ze juz za kllka mlesl
y b
- 
dzle zupelnym j:jlepcem. I dzlewczyna 
S'l.ma caluje go, rzeczywlscle, ale me 
dla szantatu, tylko pIzez wsp6lezu- 
Cle I htose, i r
kq. oslanla go przed 
zlymi zamlaraml oblektywu fotogra- 
f1CznegO. 
W tym obrazku me ma nlczego 
co by nle bylo psychologicznle uspra- 
wlPdhwlone - zloM sztubak6w cto 
helfra, zloSliwy zamlar, rozczuleme 
dZlewczyny - wszystko to jest aIty- 
stycznle prawdzlwe. Ale oto film 
francuskl. narkoman bfi!dQ.cy z za- 
WOd'l muzyklcm. PomlJllm okoliczno- 
Bel kt6re sprawlly te stal Sl
 narko- 
manem. I'll). one calkowlcle nlepraw- 
dopodobne i nlepsychologlczn
, ale 


powledzmy ze mogq. OOgrywal: rol
 
takiego ..zaI6zmy", kt6re moze byl: 
calkowlcle fantastyczne. J!:ona narko- 
mana I zacny lekurz walczq. z Jego 
naloglem, trzymaJq. go przez pewlen 
czas w klmICe, wypuszczaJIl z khmkl 
na wp61 uzdrOwlOnego. On po clchu 
powraca do morfmy. .Jednoczesme 
uj:jmlecha mu Sl
 fortuna, po rfiZ 
plerwszy ma dyrygowal: orklestrq. na 
wielklm koncerc!e. W polowle kon- 
certu chce podtrzymal: napl
cle swo- 
lch nerw6w zastrzyklem morfmy. Ale 
kochajQ.ca zona I dobrothwy lekarz 
skonflskowah mu narkotyk, 
QZI 
Wl
 po morfm
 i zostaJe zablty w 
strzelanmle, bo wlMnle w teJ chwlh 
pohcJa otaczala dom handlarza nar- 
kotykaml. 
.J akze Sl
 tu wzruszyl:, kledy to 
wszystko Jest tak bez sensu? Gdzlez 
znaJdzlemy takq. ldlotk
 zon
 I takle- 
go b
cwala lekarza, kt6rzy by kon- 
flskowaU ampulkl z narkotyklem w 
czaSle dyrygowanla koncertem? Kat- 
dy przytomny czlowlek op6zmlby w 
taklm wypadku rozpocz
cle kuracJI 0 
kllka godzm. I ta strzelanma ulat- 
w18Jq.ca dramatycznc rozwlq.zanle 
dramatu! 
Film ..Wlelkle manewry"2) lDscenl- 
zacjl samego Rene Clalra moze mlel: 
na swoje usprawledhwleme to, ze 
swoJq. tI ej:jclq. nMladuJe powlescldla 
z czas6w 1890-1900, powlej:jcldla 0 
tr6Jkq.tach malzensklch 1 nmwnych 
mtryzkach. Totez nalezaloby tresl: 
Jego wyrazme przechyh
 w stron
 
grOteskl, w stron
 wspommeii 0 
..dawnych dobrych czasach". Ale 
..WlelklC manewry" me chcq. byl: gro- 
teskq. I wobec tego 
 powlej:jcll! He- 
leny Mnlszek na ekrame. 
Jeszcze Jeden film francuskl, cho- 
ClaZ po wlosku Sl
 nazywa: ..Mddda- 
Jena". Kolorowy, utrzymany w bar- 
wach VprnnpQ.A WQru::antalo n07.o._nru.....;;. 
na kaskach mlodzleilc6w, graJacych 
w wldoWlSku pasyjnym w gorach 
francusklch rol
 zolnleIzy rzymsklch. 
I wspamaly grzebum g-6r W oddah, 
..Jak potopu 
wlata fale, zamrozone 
w swoim blegu..... Ale psychologlCzna 
treM fllmu... 
Maupassant w ..La Maison Telher" 
poruszyl tern at zetknl
C18 Sl
 prosty- 
tUtkl z nawq. koj:jclelnq.. PensJona- 
nuszkl domu publ1cznpg-o, wprowa- 
dzone na prawach gOSCI uczclwych, 
chol: meznanych, do kosclOla, placzq. 
podczas Podnleslema. OczYWlj:jcle wy- 
,pada to bm dzo real me, prawdzlwle, 
przekonywaJq.co, stykamy Sll;! tu z 
artystycznq. prawdq.. ..Maddalena" 
jest na.sladowmctwem tego motywu, 
lecz Jakzc zepsutym, sfuszerowanym, 
psychologlCzme bl
dnym. TutaJ pro- 
stytutka zostaje przYWlezlona, aby w 
wldoWISku pasYJnym odegral: rol
 
Matkl Bosklej, ale ludnoM mlastecz- 
ka, choc18t me Wle klm ona Jest, 
pI zyJmuJe jq. wrogo 1 z szykanami. 
Wobec tych szykan, jak moglo Sl
 
odezwal: w dZlewczynle rozczuleme 
I skrucha? 
W ..La Malson Telher" Maupas- 
sant porusza temat bardzo drazhwy, 
ale zatrzymuje Sl
 na gran ICY, kt6ra 
dzieh prawd
 ZYCIOWq. od trYWldlno- 
j:jci i braku smaku. NlestCty, film 
..Maddalena" nle ma tyle umlaru Je- 
go prostytutka od razu stale Sl
 C'U- 
dotw6rczyma; meszcz
j:jliwa m'ltka, 
wlerzq.c ze Je] zawdzl
cza cud odzy- 
skama zdrowm przez umierajq.cego 
syna. chce calowal: JeJ r
e. To oczy- 
WlBele za patetyczne aby bylo gro- 
teskq., za malo prawdzlwe aby nas 
wzruszylo. 
Ale najwlccej mam do powledzema 
o fllmle . Bel-Ami", nowej pr6ble 
sfdmowama znanej pOWlej:jc1 Mau- 
pas
anta. NajwI
cej - bo to ze 
wszystkICh wyze; om6wlOnych film 
mewq.tphwle najlepszy. Utrzymany 
w kolorach Impresjonlst6w. Pal eta 
barw troch
 Maneta, troch
 RenOlra, 
a troch
 Toulouse-Lautrec'a. My Po- 
lacy pamlftamy Axentowlcza, jeg-o 
czytajQ.clj. paDlq., kledy poml
dzy jej 
twarz i ksl!
zk
 wdzlera sl
 j:jwmUo, 
blask, odblask zlotawego koloru 
Axentowlcz oczYWlj:jcle teg-o j:jw18Ua 
nauczyl Sl
 u Impresiomst6w. Wla- 
Snle takle, zupelnle takle sarno j:jwla- 
Uo blyszczy ciq.gle na tym fllmie, ta- 
kl zlotawy pyl uduchaWla jego kolo- 
rowosl:. A kledy zachodzl potrzeba 
zmmny dekoracjl dla nowej sceny, 
gra si
 nle urywa. jak to sle zwykle 
dzleje, ale cala scena zachodzl mg-lQ., 
zrazu przezroczystlj., potem szczelna, 
I doplero przez t
 mgl
 przedzlera 
sl
 nowy obr az. 
2) pOl'. IPrenzj
 Zdzlslawa Rronrla 
w nr. 515 ..WladOmo
cl" (przyp red.). 


PYt. 


r 
I 


Totez pod wzgl
dem kolorystycz- 
nym film Jest pl
kny, ale coz za 
splytczeme powiesci Maupassanta' 
Ostatmml czasy mteresuJe mnle 
naJbardzleJ kwesba J
zyka. Doszed- 
lem do przekonama ze J
Zykl slj. me- 
przeUumaczalne, ze wyraz przcUu- 
maczony mgdy me b
zle znaczyl 
dokladme I zupelme to sarno co zna- 
czy we wlasnym J
zyku. Totez Uu- 
maczyl: Jest 0 wiele trudmeJ mz PI_ 
sac. Ale patrzQ.c na film ..Bel-Ami" 
me tylko stwlerdzalem ze Uumacze- 
me powlej:jcl na film Jest tak sarno 
trudne, Jak Uumaczeme powlej:jcl na 
obcy J
zyk, ale ze strachem stwler- 
dzalem takze, Jak dalece czytclnlcy 
me rozumleJQ. mtencJI plsarza. 
Zdawaloby Sl
 ze Maupassant po- 
wmlen byl: rozumlany we wlasnym 
kraJu. Dlaczegoz tak baI dzo splyt- 
czony zostal na tym fllmle? 
Film zaczyna Sl
 od seeny Duroy 
z dZlewczynq. uhcznq.. Od razu blq.d 
znleksztaleaJq.cy tendencJe autora. 
Duroy zostal narysowany przez Mau- 
passanta bardzo clenko I ze straszh- 
wq. menaWlj:jClq., straszhwq. pogardq.. 
Maupassant OOarl go ze wszystklego 
co Jest chol: cokolwlek rycerslcle, a 
Francuz byl I jest przywlq.zany do 
r6tnych rycerskosCI zYClOwych I sa- 
lonowych. Duroy, to stuprocenlowy 
sutener pail z towarzystwa. W po- 
Wlej:jCI Duroy plem
dzml, kt6re uzy- 
ska! dZI
kl poparclU pan z towarzy- 
stwa, piaci dZlewczyn
 uhcznq.; p6z- 
mej I Jq. z kolel zaczme wyzysklwat. 
Opuszczony zostal eplzod z malQ. 
Laurentynkq. podkrej:jlaJq.cy ze Duroy 
dZlalal seksualme na wszystkie ko- 
blety, od bogoboJneJ matrony-mlho- 
nerkl, poprzez naJrozmmtsze IWlce 
salonowe, az do dZlewkl uhcznej 
I dZlewczq.tka z dZlecmnego po- 
kOJu. 

 .----p- ...._..-..&._ oJ --.. -r--" -- ..... 
de Vautrec I Jego testamentem. Du- 
roy mUSI Sl
 domyj:jlal: ze byl on ko- 
chanklem Jego zony, zwlaszcza gdy 
po Jego j:jmleIcl panl Duroy me daje 
m
i;oWI zbhzyl: Sl
 do slebH', me 
pl 
calQ. noc I nad ranem wybucha spaz- 
matycznym placzem. 
Duroy wyraza przypuszczeme ze 
Vautrec coS ..nam" zostawil. W kllka 
dDl p6zmeJ I ejent czyta pailstwu 
Duroy testament Vautrec'a, kt6ry ZH- 
pisal calQ. swoJQ. fortun
, przeszlo ml- 
hon frank6w (Jest rok 1885: mibon 
frank6w byl wtedy mlhonem frank6w 
w pelnowartoj:jclOwym ZIOcle) panl 
Duroy. Duroy pyta rejcnta. 
- MOJa tona moze przYJq.l: ten za- 
pIS tylko za mojq. zgodq., mepraw- 
daz? 
- Tak Jest. 
- W taklm raZle pom}j:jl
 do ju- 
tra. 
NazaJutrz wyraza zgod
 na przy- 
j
cle zapl
u przez zon
 I _wr
cza re- 
jentowl akt, w kt6rym zona darowuJe 
mu polow
 otrzymanego spadku. 
Potem Jedzle do ]ubllera, kupuJe 
zloty chronomctr I kaze wyryl: ba- 
ronowskq. koron
 nad swolm mono- 
gram em KupuJe tllkze upommek i;o- 
me I gdy razem przechodza kolo du- 
zego lustra pokazuJe ZODlC JCJ I swoJe 
w film odblcle I powmda 
- Tak wygllldaJIJ. mlhonerzy 
Duroy M,wnas<;anta, to sutcner. 
Duroy na fllmle jest mloctszy. nlllW- 
mejszy, sympatyczmeJszy mz tego 
chcml Ma:Jpassant 
Film przemilcza takze, ze Walter, 
bankler i wydawca g-azetv, ten kt6ry 
m6wI: ..RZQ.dv Sl
 wywracaJQ., ban- 
klerzy pozosta]Ij..., jest J!:ydem Rok 
1885, data ukazama Sl
 ..Bel-Ami" 
me jest roklem antvsemltyzmu, ale 
gwaltowny antvsemltyzm wybuchmf' 
we Francjl po dZlesi
lU latach Zlar- 
na tych na'nll;!tnoaci muslalv WI
C w 
r. 1885 klelkowac, I wskazuJe na to 
powleM Maupa<;santa. Ten Waltcr, 
J!:yd I bankler, kupuJe SOhlC ogromny 
obraz przedstawlajQ.cv Chrvstusa lda- 
cego po falach, p
dzla MarkowlCzll. 
Poniewaz zadnego slynnego malarza 
Markowicza me bylo, WI
C domysla- 
my Sl
, ze chodzl tu po prostu () Slf'- 
mlradzkiego, w6wczas Jak najbar- 
dZleJ popularnego w Parvzu J!:ona 
WaItera, katohC'zka I blgotka z uro- 
dzenia, wpatrllip sie w ohraz, bo 
bJuzmerczo widzl w twarzy Chrystu- 
sa twarz Du"ov. 
W fdmie me ma takte pf'wnych 
wstrzq.sajq.cych reahzm6w, kt6rych 
Maupassant hyl mlstrzem. porostu 
wlos6w na brr>dzle zmarleg-o Fore- 
stlera, scenv, w kt6re] pam Duroy, 
nrzydybana 10 flagrantl na wp61 go- 
la. grzeje soble naglC stopy przed 
kommklem .. 


Stanislaw 1\'ackle\\lcz. 


l) pOl' recenzj
 Zdzlslawa Broncla 
Pandora. w nr. 453 ..Wladomo
cl" (przyp. red.). 


CENY ZNUONE! 


CENY ZNI
ONE! 


I
EKARSTW A 


do POLSKI po CENACH KATALOGOWYCH 
rownlez nil. RECEPTY 
OKULARY - POlQ'CZOClIY elast. - PASY RUPTURO\VE 
OBSZERNY CENNIK NA Z4DANIE/ 
FREGATA f
IEH(;nANTS) LTD. 
7 Cromwell Road, London, S.\V.7, teL KNI 1091 
wysyla Dztal Farmaceutyczny
		

/Archiwum_003_06_053_0001.djvu

			WIADOMOSCI 


ts 


Nr 518 


POLONI
A 


W OCZACH ZACHODU 


..................................................... 
PREMIUM DLA PRENUMERATOROW "WIADOMOSCl" 
Prenumeratorzy Wladomoscl" mog1l, nabywae ksi
zk
 Jozefa 
Wittlina "MOJ LWOW". ozdoblOwa, 4 ilustracJaDU. w cellle 
38. 6d. (cena kSl
garska 78.). 
ZamoWlellla przyjrnuJe wydawmctwo "WladomOBci": 
54 Bloomsbury Street, London W.C.I. 
Przesylka na koszt wydawnictwa. 
..................................................... 


{- 


)- 
k 
I- 
I.- 
U 
a 
1- 


LO
 I RAl\CJI RO
<'R\: \\A 
SIt: \\ AFR\:CE 
"Carretour" z 8 lutego b r. przy- 
ponuna ze w naJgorszych chwdach 
pJb"romu wOJennego I hanby znalazta 
Sl
 garsl: mezlomnych w szel egach 
"wolnych Francuzow" i w ruchu opo- 
ru, kt6ra ocahta nle tylko honor 
FrancJI, ale jeJ wolnoSl: i wlelkoj:jl:. 
Posmdloj:jci zamorskle pozostaly przy 
FrancJI, cale JeJ Impenum wyszlo z 
WOJny mcnaruszone. W Clq.gU CI
Z- 
klego i ponurego czterolecla wOJen- 
nego FrancJa oflcJalna szukala osto- 
ny dla pohtyki kapltulacYJneJ, rezyg- 
nUJQ.ceJ z dr6g wlelkoj:jcl 1 honoru - 
I 
malazla Jq. w postaci marsza1ka 
PHama, ZWYCI
ZCY spod Verdun, me- 
gdy
 bohatera narodowego. Przyktad 
ten dZI
 zamlema Sl
 w system: zno- 
wu mundur, HWIadectwo zaslugl I 
chwaly, ma sluzyl: za symbol kapl- 
tuIUCJI. IV Rcpubhka odVl oluJe Sl
 do 
naJj:jwlelDleJszych dow6dc6w wOJsko- 
wych aby przekonac nar6d 0 potrze- 
ble wyrzeczen; kaZdemu z mch przy- 
palla z kolel mlsJa, COI.az ba-dzlcJ 
ztowleszcza. Gen. Ely w Indochmach, 
m!Lrszalek .Jum (Jedy'llY marszalek 
FrancJI!) - w Tumsle, gen. Koenig 
(zwycl
zca spod Blr-Hakelm!) - w 
Alx-Ies-Bams, gen. Latour - w Ra- 
baelt>, gen. Catroux.. Droga wyrze- 
czen FrancJI USlana Jest general Skl- 
ml gwlazdkami. 
W pohtyce francuskleJ zapanowal 
nowy styl, zwany duchem reahzmu 
Podczas gdy w Indoclllnach trwaly 
bohaterskle walki i gin
h naJiepsl 
synowle FrancJI, pohtycy uznah ze 
przyszedl czas na rokowanla. co w 
lch J
zyku oznacza - ust
pstwa 
ZJawll Sl
 Mend
s-France, nabrzmla- 
ly 00 "realizmu": uznal ze trzeba 
opu
cll: p6tnocny Vietnam po to by 
m6c dl
 utrzymal: przy poludniowym 
Okazalo Sl
 ze przepadl i Saigon, nic 
juz me zosta10 w Indochinach z dzlet 
WlOOZY, techmkl i ducha FrancJI 
"ZrezygnuJmy z AZjl, - powledzml 
wtooy Mend
s-France, - po to zeby 
utrzymal: sl
 w Atryce". Wkrotce 
mewlele zostalo i z Afrykl: zacz
la 
sl
 hkwldacJa Tunlsu I Maroka. Te- 
rdZ przychodzl koleJ na Alger. .Jesh 
mc nle powstrzyma tempa ust
pstw, 
przYJdzle koleJ I na Madagaskar, Se- 
negal, Kongo. Co w koncu zostame z 
Francjl? 


me tylko okrzepli, ale dOdzh do nie- 
spodzlewanego rozkwltu. Na ok res 00- 
lodzerua lch pO
gI, los I Wmston 
Churchill dall 1m wodza ktory rueza- 
wodny jest tylko w odwrOCle 1 kt&- 
rego komenda ma tyle dynamlzmu co 
pogadanka w trzeclm programle ra- 
dlOwym na temat roh kartofla w an- 
glelsklm folklorze. 


jakl wydal. Kledy jeden z Jego ludzl 
zostal ranny, pospleszyl mu z pomo- 
cq.. Wtedy ugodzlla go kula. rl I aflla 
w sam srodek czola. Padl marlwy 
na tego, kt6rego chclat ratowac. 
Clato Tempsklego DIe zostalo po 
j:jmierc1 okaleczone przez Maorys6w, 
jezeli me hczyl: CI
CIa tomahawklem 
zadanego przez Jednq. z koblet, kt6re 
w ten spos6b mszczq. Sl
 za j:jmlere 
swo1ch bhsklch. W6dz Maorys6w po- 
deJrzewal ze byl: moze Jego wojowm- 
cy zechcq. zJej:jl: clalo walecznego 
wroga i dlatego gdy przyszlo do spa- 
lema go na stosle, kazal przykryl: 
je innymi clalarm. 
Po j:jmlerci Tempsklego premier no- 
wozelandzkl oSwladczyl ze byl on Jak 
przedmurze, na kt6rym morna Sl
 
bylo oprzel:, I ze zaden of ICeI' nie 
UCZynlt wI
ceJ dla podmeslema ducha 
zolmerza kolomalnego. 
AustrallJscy I nowozelandzcy hlsto- 
rycy przej:jclgaJq. Sl
 w pochwatach 
Tempsklego. 
BenJamm Wells charakteryzuJe go 
jako cztowleka 0 burzhwym USp030- 
blemu I mezwykteJ odwadzc, wro- 
ga rutyny I blUrokratyzmu. Trudno 
me wyznal: ze Jego wysokle kwahfl- 
kacJe me zostaly nalezycle ocenlone 
przez rzq.d nowozelandzkl. 
T. W. Gudgeon tWlerdzl ze j:jmlerl: 
Tempsklego byla narodowq. stratq., 
chocmt Cudzozlemlec, walczyl z ca- 
lym zaparclem Sl
 dla sprawy bry- 
tYJskleJ, byl powszechme kochany 1 
szanowany. 
James Cowan, kt6ry podkrej:jla ary- 
stokratyczne polskle pochodzenle 
Tempsklego, uwaza go za Jednq. z 
najbardzleJ InteresuJq.cych postaCl, 
Jakie wy 



 

 


a 


.... 


-...- 


'z- 
za 


ue 
'<1- 
Le- 
u- 
yl 
a- 
u- 
)1- 
ll" 
e- 
0.0 
1a 
1'- 
cy 



 
. 



 


N A TCH1\"IENIOWCY" 
i' "KONSTRUKTORZY" 
Jak tworzyl MlclnewlCz? - Na to 
pytame stara Sl
 odpoWJOOzlel: pro,
. 
Stamslaw Pigon ("J!:ycle Llterackle , 
nr 48), zastrzegaJ:}'c Sl
 na wst
le 
ze odPOWlOOZ Jest melatwa. Przypo- 
mlDa przy okazJI opryskhwe powle- 
dZeDle Slenklewlcza, kt6ry odparo- 
wal: mml analoglczne pytanle slow a- 
ml ze tworzy ,.tak jak kucharka kt6- 
ra me lubl aby JeJ zaglq.dal: w gam- 
kl" 
Prof. PIgoiI dZleh tw6rc6w na - 
straszhwa to nomenklatura - "na- 
tChmemowc6w" (Slowackl) i "kon- 
struktor6w" (Flaubert - I takze Wy- 
splanskl), u kt6rych "proces tw6rczy 
wyprzedza matenalny proces plSa- 
Dla" . Mlcklewlcza trudno, zdanlem 
prof. Plgoma, zahczyl: do JedneJ z 
tych kategorn. "Tw6rczoM [Jego] 
reahzowala Sl
 IWlml skokaml, do- 
chOdzlla do skutku przez nagle wy- 
bUChy natchmema". P6ZmeJ jednak 
Dast
powaly pracoWlte okresy szhfo- 
Wama pospleSznego pierwszego rzu- 
tu. Byly I odst
pstwa . MickieWicz 
Cenll naJwyzeJ te z !"onet6w,. k
6re 
POwstaly, Jak plsze prof. Pigon, "J
- 
DVm rz"tem, Z plerwszego odlewu . 

 .ou"zcDIU art)ri.UiU VIol. Fl- 
gon pOdejrnuje p..6b
 charakterysty- 
kl proces6w tw6rczych u WyspmD- 
Skiego, stowacklego i MlckleWlcza. 
".Jezeh - pIsze - utworzenle dzle- 
ta hteracklego wolno pOl6wnal: ze 
stoczemem bltWY, mozna by powle- 
dZlel: ze Wysp18nSkl np., zamm sta- 
Wal do rozpra\"y, wypracowywal 
przedtem dokladny JeJ plan strate- 
glCzny, a prowadzq.c walk
, plan ten 
SZczegotowo I j:jcI.,le reallzowal. Slo- 
Wackl w takleJ potrzeble ma plan6w 
do wybCl u pod dostatklem; UoczlJ. Sl
 
W ]ego wyobrazm, ale wszystkle da- 
lekle od pI ecyzyjnego obmyj:jlema 
SZczeg616w 1 przewldzema faz prze- 
blegu To Sl
 pokaze - myj:jh w6dz. 
- Moze go tak zazYJ
, moze maczeJ. 
St!j.d to zapewne u tego poety tyle 
bltW pomechanych, tyle drama

 
mepokonczonych. W g
szCZU m 
WOj:jCI brakto mekledy rozp
du do 
o::;tatmego, zwycI
sklCgO manewr
 

l1ckleVl ICZ maczeJ. Por6wnal: by g d 
DIozna do wodza, kt6ry - me 0 
razu zdajq.c soble z perna spraw
. 
Ja1ne sllv stoJq. przeclwko memu I 
JaklC go' czeka zadame - uderza na 
straz przedm
, a me rozegrawsz
 
Jeszcze wst
pneJ potyczkl dostrzeg 
plerwszll gl6wn
 hm
 meprzYJaclel- 
skll, atakuJe JQ. VlI
C, po czym usta- 
hwszv klerunek uderzema, rozWIJa- 
]Ij,c s\\'e slly, blJe przeclwnlka w ata- 
ku na hm
 drugQ., trzeclq. I na od- 
Wody Co mlPlo byl: drobnq. rozpra- 
WIl, rozwm
lo sl
 w gl6wn:} batah,: 
I skonczyto wspanlalym ZWycI
stwem. 
Byt to podobno sekret zWyCI
tW Na- 
poleona" . 


o- 
m 
t- 


BGRGF.sS-:\IACLEAS 
Nlkt me mlat na Zachodzle wq.tph- 
WOSCI, ze Burgess I Maclean byh 
agentaml Moskwy, I me trudno bylo 
domyj:jhl: Sl
 gdzle saukaU schronle- 
ma. Totez pubhczny wyst
p obu 
agent6w w Moskwle nle podzlalal Jak 
bomba; byl to wybuch kt6rego daw- 
no sl
 spodzlewano. W prasle anglel- 
sklej zastanawlano si
 tylko nad tym, 
dlaczego Kreml dotq.d zwlekal z "u- 
jawmenlem taJemmcy" I dlaczego 
uznal zc teraz wlaAnle przyszla na 
to stosowna pora. .Jej:jh Jedynym ce- 
lem, Jak tWlerdzl szereg dZlenmk6w, 
by to wzbudzeme meufnoj:jcl Amery- 
kl do J\!J brytYJsklCgo sOJuszmlm, 0 
cel ten mozna b
(lo pokusll: Sl
 znacz- 
nle WC;1:eS:1lCj, mote nawet z lepszych 
wymklem. \Vedlug "Daily MaIl" z 
13 lutego b r., Kreml mlal na oku 
Jedyme Ilzytek wewn
trzny: oswlad- 
czeme Burgessa I Macleana ffilalo 
przekonal: 0 wOJownlczych zamlarach 
Z,u'hodu ca1y nar6d rosy]Skl, pogo- 
dZlC go z komecznosclQ. dalszych wy- 
rzeczen 1 poSwlf;
cen w obhczu 
ml
r- 
telnego zagrozema. Ale w kraju poz- 
bawlOnym swobodneJ oplml, rZQ.dzo- 
nym terrorem, podobne cereglele sli 
chyba zb
dne. 
Moze -- pyta "Observer" z 12 lu- 
tcgo b.r - przyw6dcom sowlecklm 
zdawato 
1'" ze w ten spos6b przygo- 
towuJq. soble korzystny grunt w Lon- 
dynie, w przOOe dmu spodzlewanej 
tam lch WIZyty? W taklm raZle, szko- 
da ze Burgess i Maclean me oddah 1m 
Jeszcze Jednej USlllgl, pozbaWlaJIlC lch 
podobnych zludzen. 


)V 

d 
a. 
IJ- 
11- 
q.. 

o 
a 
10 
'1.- 
'y 
:>- 
'{- 
,- 

- 

. 
I
 
'y 
)- 
)- 
'e 
'j 
)- 



 


.. 
.... 


'\ 


:\lISTYKA SZTUKI 
CZY 1\IlST1:KA JEJ KRYTYKOW'l 
:tJadna sztuka w Londynie nie wzbu- 
dzlla tyle zaj
la, a nawet podmece- 
ma, co "Oczeklwame na Godot"*). Po 
sukcesie scemcznym sztuka Becketta 
ukazala Sl
 w wydaniu kSlq.zkowym i 
stanowl przedmlOt dluglej rozprawy 
w "Times Literary Supplement" z 10 
lutego b.r. Ma ona na celu zdarue 
soble sprawy czy autor chelal w swej 
sztuce wyrazlc tylko absurdalnosc 
lstnienia, czy te.Z m18l mne cele 0 
gl
bszym I podruoslejszym znaczeniu. 
Przeczylyby temu wprawd.tle jego po- 
wiesci ("Molloy" przede wszystkim), 
ale wedlug krytyka an
elsklego, Be- 
ckett-powlesclOplsarz rozm SIt;: zasad- 
mczo od Becketta - tw6rcy "Oczekl- 
wanm na Codot". 0 lIe powiesci Jego 
tchnq. beznadzJejnll rozpaczll, 0 tyle 
sztuka zaWlera poslanmctwo, w do- 
datku - rehgJjne. Oto dowod: "Po 
zobaczeniu tej sztuki, pubhcznosc nie 
opuszcza teatru w poczuCJU ze zycle 
poz
awlOne . jest ws
elklego. zn
cze- 
ma ; przeclwnle, czuJe ona ze zycle 
ukazalo jej sit;: w nowym sWJetle, pel- 
nym gl
bokich znaczen. 
Okazuje si
 ze w bl
dzie byli ci kry- 
tycy (zwlaszcza francuscy) kt6rzy 
me dostrzegh tu mc mnego mz pr zeJ- 
muj!}cy krzyk rozpaczy wobec otacza- 
jllceJ nas PUStkl. "Oczekiwarue na 
GOOot" jest bowlem nowoczesnym mo- 
ralitetem na wlecznie chrzeiicijanski 
temat. Krytyk angIelski uzasadma to 
na podstawle tekstu 0 gl
boko sym- 
bolicznym ladunku. Niezaleinie jed- 
nak od tekstu I zawartych W nlm 
symboh (me dla kaZdego rOwme 
przeJrzystych), krytyk "Times Lite- 
rary Supplement" tak oto rozumie 
sens I mtencje sztuki. Dwaj wl6czt;- 
dzy Didl i Gogo Sll wyzszym gatun- 
kiem ludzklm nlZ dwie inne POStacl 
sztuki : {>o
Zny i slDJeszny Pozzo i 
przeraZaJllcy niewolmk jego Lucky. 
Didl i Gogo Sll przedstawlclelami zy- 
cm kontemplacYJnego, podczas gdy 
Pozzo I Lucky to ludzle praktycznego 
dzialania, upatrujllcy w tym jedyny 
cel istnienia. Pozzo, karykatura 
nietzscheanskiego nadcz1owieka, jest 
jak aktor ktory nie moze obejsc SIt; 
bez pubhcznoiici, bez niej - nie ist- 
nieje. Jego publicznosc: Didi i Gogo 
sq. zarazem jego 
dziami. Didi i G0- 
go trwaj
 w wiecznym oczeklwamu 
na Godot (kt6ry mgdy Sl
 DIe zJawi, 
mimo najbardziej wyraznych zapo- 
wledzi); stosunek ich do niego z1o- 
zony Jest z nadzlel i z I
ku. Mlesza- 
nina ta stwarza stan napi
cia w kt6- 
rym przeci
tny chrzeiicijanin p
dzi 
zycie ziemskie - bez dufnosci w sie- 
bie, ale i bez powalajq.cej go rozpa- 
czy. Symbohka chrzescljanska nie- 
w
tphwa, jak niew
tpliwie sam Go- 
dot jest antropomorficznym wyobra- 
zeniem Boga. 
"Bez wZgl
du na to co autor mial 
na mysh", og6lne wraienie jego sztu- 
ki pole
a na tym ze pOOnosl ona w 
nas pOJ
cie godno
l ludzkiej, ktorej 
uosoblenlem sq. Dldl I Gogo. StaWlane 
sobie przez nich pytania oraz ocze- 
klwanie nadajq. wznioslo
c zyciu, 
ch06by nawet oczekiwah na prozno 
i chocby na najbardziej zasadmcze 
pytania nie znale
Ii odpowledzi. Na 
tym konczy krytyk angielskl, ktory 
przedtem uproscil sobie jeszcze za- 
danie, stwierdzajllc ze dla wyjasme- 
nia sztuki nie nadaje si
 am hlpoteza 
nietzscheanska, ani hipoteza hberal- 
na, a skoro obie trzeba OOrzUCIC, po- 
zostaje '- jedyna do przyj
ia - hi- 
poteza chrzeiicijanska. 
Dlaczego mamy do wyboru tylko 
trzy hipotezy? I dlaczego w ogole mu- 
si byc "hipoteza"? Bo bez niej me 
byloby zawrotnych komentarzy i za- 
bawy w gl
bi
. Bawmy si
 Wl
C dalej 
i "bez wzgl
du na to co autor mial 
na mysli". 
Collector. 


. 


G. 1<'. TK\Il'
KI 
(zdj
cla z kslitzkl Jamesa Co- 
wana "The <\.d\entures of 
Kimble Bent") 


I- 
I- 
Y 
e 
)1 


1) Born m Paradise. By Annlne 
von Tempskl. Londyn, Robert Hale, 
1945; str. 287 I 1n!. 
2) Aloha (My Love to you). The 
Story of One Who Was Born In Pa- 
radise. Armine von Tempskl. Londyn, 
Museum Press, 1950; str. 220. 


,- 


e 
a 
IJ 


Scrutator. 


rJ. 
V 
I 


w 


LONDYNIE 


UPRZYKRZONA NUDA 
Malcolm Muggerldge ("New Sta- 
tesman" z 11 lutego b.r.) zastanawia 
sl
 dlaczego Eden na stanowlsku pre- 
mlera WlelkleJ Brytanll zdQ.zyl wszy- 
stklm Sl
 sprzyltrzyl: I wszystklm 
znudzll:. Od nudzlarzy I mcosci 1'01 
Sl\; przeclez w kazdym ze stronmctw; 
me przestaJq. om mt6cIC pohtykl - 
ku og61nemu zadowolemu Edena 
kaZdy ma dosyl: - zmeclerpl1wd na- 
wet naJwlernleJszych swych zwolen- 
nlk6w. Stato Sl
 tak dlatego ze me 
moze on wzbudzll: dla sleble ani po- 
dZIWU, am wrogoj:jcl - me budzl tad- 
nych uczul:. Wleje 00 mego pustkq., 
takq. samq. jak z Jego popls6w tele- 
wlzyjnych, w Clq.gU kt6rych wygla- 
sza stek banal6w z przekonaniem wy- 
sluzonego urz
dmka krq.zq.cego po 
domach w beznadzleJnych pr6bach 
sprzedanla gasnlcy przeclwpozal'Owej. 
Nle mne sq. pr6by Jego pl6ra. Nic 
w mch nle ma zlego, tylko SIi me- 
czytelne. Trzeba duzego wysllku woU 
teby Sl
 przez nle przebll: I dobrnq.l: 
do konca. Jesh, jak w ostatmch ko- 
munlkatach waszyngt'Jnsklch, przylo- 
zy jeszcze do tego r
k
 Prezydent 
Eisenhower, powstaJe wywar, w po- 
r6wnamu z kt6rym coca-cola wyda 
Sl
 kr61ewsklm tokajem. 
POdobne znleclerpUwleme, nawet w 
wlasnej partll, budzll Ramsay Mac- 
donald na czcle druglego swego z 
kolel rzq.du. Wedlug og6lnej oplnll, 
trudno jednak bylo go Sl
 pozbyl:, 
bo "mlal posluch 1 popularnosl: w 
kraJu", bo "cleszyl Sl
 powagq. w 
kolach ml
dzynarodowych". MacDo- 
nald i Eden majq. wiele wsp6lnego. 
jak 0 tym swmdczy nawet drobny 
ale znaczq.cy szczeg61 podobnego 
zwracama Sl
 do pubhcznoj:jcl per 
"Mol przyjaclele!". MacDonald mlal 
za sob/!. uznanle Stan6w ZJednoczo- 
nych, Jak ma je dzlj:j podobno Eden. 
MacDonald nle umlal soble poradzll: 
z bezroboclem, w6wczas naJwamlej- 
szym zagadmenlem stojQ.cym przed 
rzq.dem, tak jak dzl
 Eden nle umle 
poradzll: soble z zagadmemem Infla- 
C]!. Mlmo wszystkICh r6znlc w wy- 
gl¥lzle zewn
trznym, MacDonald byl 
tez na sw6J spos6b elegantem. Po- 
dobny mlal r6wnlez spos6b przema- 
Wlan18. placzhwa argumentacja w 
polq.czemu z braklem precyzJi. Poh- 
tvczme. CI przedstawIClele r6znych 
oboz6w doszh do wmosku ze maJq. 
do spdnlema podobn
 rol
. MacDo- 
nald staral sl
 przckonal: warstwy 
srednle I wyzsze ze mc je me czeka 
zlego ze strony socJahstycznego pre- 
mlera; Eden stara Sl
 przekonal: po- 
t
znq. klas
 robotmcz
 ze konserwa- 
tywny premier jest po jeJ stronie 
Obaj, pozbawlem poczucla humoru, 
przeJdq. do hlstorll Jako postaci mc 
pozbawlOne swolstego komlzmu; ucz- 
ciwe I('h zam18ry I wysokle ambicje 
nle staly w zadnym stosunku do rze- 
czywistych wymagan ChWlh, co z od- 
dalema czasu wyda Sl
 doSl: pociesz- 
nym meporozumlemem. 
Konserwatysci po kl
e z r. 1945 


LONDYN SKUTY l\IROZE" 
Wlasme na wystawach ukuzaly Sl
 
plazowe stroje I sukme 'V Itwlaty 
gdy przyszta Zlma. Londynowl duzo 
me trzeba - troch
 nu ozu, lekkle 
przypruszenle smeglem, I JUz panuJIJ. 
arktyczne warunkl. POCIQ.gI Sl
 spoz- 
DlaJq., gaz I elektrycznosc omollewa, 
autobusy zblJaJq. Sl
 w przerazone 
stada I odmawlaJq. samotneJ podr6zy 
do obl
tonych plzystankow, w Dkle- 
pach brak natty do plecyk6w, tego 
podstawowego sposobu ogrze wanla 
stohcy. 
W tym roku mr6z pObl1 wlasne 
skrz
tnle notowane rekordy 1 byl 
"naJwI
kszy w blezllcym stulecm" . 
Wymlerzyc go bylo trudno, komecznd 
byla do tego rozlegla wlcdza mate- 
matyczno-flZyczna. J!:eby bowlem do- 
wledzlec Sl
 de Jest stopm, trzeba 
tylko od IstnleJq.ceJ temperatury 00- 
Jq.l: (czy dodal:) 32, potem to przez 
coj:j pomnozyl:, podzlel1l: - I JUz Wla- 
domo te Jest np. 21 0 powyzeJ zera, 
czyll jasno jak na dlom ze Jest po- 
mzeJ zera. Przy JaklChkolwlCk wq.t- 
phwoj:jclach latwo to sprawdzll: za 
pomocq. wody - gdy zamarza, obh- 
czema byty stuszne, rzeczYWlScle Je:!t 
mr6z. Co tu m6wIl: 0 merozg.lml
- 
tych Cudzozlemcach, skoro nawet 
mWJscoWI dZlennlkarze gublh Sl
 me- 
raz w tych zapasach CelsJusza z Fah- 
renheltem, zwlaszcza gdy 1m przy- 
szlo por6wnywal: temperatur
 mnych 
kraj6w z AngUq., i pozostawlaU czy- 
teinlk6w w Dlepewnoj:jcl 0 Jakie 30' 
chodzi gdy mowa 0 kontynencle. 
OboJ
tne wobec rywahzacJI termo- 
metr6w, okna londynskle poltryly Sl
 
lj:jcle zakoplanskq. luskq, mrozu, I 
pewnego rana goly Eros z PICcadilly, 
zamiast nad fontannq., znalazl Sl
 na 
lodowcu postrz
pionym sop lam I. Ru- 
ry w domach oczywlscie natychrmast 
zamarzly, zupelnle lekcewazq.c prze- 
konanle tuteJszych arclutekt6w ze 
zimy w Anghl me ma I ze mozna Je 
bezplecznle wystawlal: na zewnq.trz, 
do wmtru. DZI
kl temu, byle zlmmej- 
szy podmuch z p61nocy i Zycle do- 
mowe zamlera. Woda przestaJe 1M 
z kurk6w, me splywa z wanny. me 
splywa I gdzle mdzlej, na gwalt ga- 
Sl sl
 piece, kt6re ogrzewaJq. zlJlor- 
nikl, by me p
kty, Zlmno w mlesz- 
kanm pomaga rurom do Jeszcze 
wI
kszego zamrozema, az przychodzl 
oczeklwana z blclem serca odw,lz I 
doplero wtOOy, gdy Jest juz za pozno, 
okazuje sl
 gdzle 16d rury rozsadzlt. 
wOOa bucha z mch rzezko I zalew'l 
dom, zdzlera tapety ze j:jclan, gasl 
elektrycznoSl:. 
_ A jak soble radzq. ludzle w Pol- 
sce? - pyta wezwany na ratunek 
monter, jeZdzq.c buchajq.cq. plomle- 
DIem lampq. wzdluz zamrotonCJ ru- 
ry. 
_ Umlejq. domy budowal: - pada 
dumna, patrlotyczna odpowledz, po- 
parta fachowym wyJaSnlemem 0 obu- 
dowanm rur murami. 


nych (Jest tam ponad 10 kwartet6w, 
kwmtety, sonaty, utwory na orkle- 
str
, plesm aIle z opel') muszq. byc 
pasjonujq.ce dla znawc6w, bo widac 
z mch jak powstawala ta muzyka, 
tak doskonala, tak InstynktoVlme 
bezbl
dna. Wyczytal: z mch mozna 
takze dzleje Osoblstego tycia: dch- 
katne, kahgraflczne plSmo lat mlo- 
dzlenczych staJe Sl
 bardzleJ nerwo- 
we, chol: jeszcze opanowane, aby pod 
konlec zycm, w okresle choroby, 
zmartwlen i bledy, przemienll: Sl
 w 
gwaUowne, meraz meczytelme rzuca- 
ne na papler znakl. 
Z okolo 650 lstmejq.cych utwor6w 
Mozarta, za Jego zycm wydano dru- 
klem zaledwle 140 kllka 1 to w bar- 
dzo maleJ 1l0j:jCI egzemplarzy. Wiele 
z tych plerwszych I wczesnych wy- 
dan pokazano na wystawle. Coz to 
za swladectwo dla oslemnastowlecz- 
nego smaku te shczne nuty na 0zdob- 
nym paplerze. cz
sto cate rytowane, 
o stronach tytulowych ozdoblonych 
bogatyml wmletaml, gdzle w ramie 
h9cI, kWlat6w I amork6w pl
kme 
wodzone htery powtarzaJQ. harmonl
 
mozartowskleJ muzykl. 
Wj:jr6d r6znych hst6w I osoblStych 
pamlq.tek jest i kontrakt j:jlubny Mo- 
zarta, 0 sz
m czerwonych plecz
- 
clach przy ka:idym podpisle. J ednym 
z dw6ch j:jwiadk6w j:jlubu, kt6ry odbyl 
sl
 3 slerpma 1782 w Wledmu, byl 
Magister Chlrurg18e I Anatomlae 
Franz Pilovsky de Vlazowa ( Wlq.zO- 
wa ?). Czy to mozc te polskle ko- 
neksje sklerowaty pOZnleJ Jedncgo z 
syn6w Mozarta, FrancIszka Ksawe- 
rego Wolfganga, do Lwowa, gdzle po- 
nol: najplerw byl przez kllka lat na- 
uczyclelem a poznleJ oSladt na stale? 


Budzl to tylko lromczny 
mlech 
montera: 
- To zeby dostal: Sl
 do p
kDl
tej 
I ury, trzeba cate 9ciany domu roz- 
walal: ? 
Nle przewldzml takleJ mozhwoscl, 
by rura mogta me zamarznq,l:. 
Zresztq. pewno by rue chClat. On i 
Jego koledzy po fachu rozkwltaJq. w 
okreSle taklego dopustu Bozego jak 
ostatm londynskl luty. Kazdy si
 sta- 
ra 0 lch wzgl
dy, czaruJe lch, prze- 
ptaca. blaga, pomta Sl
, byle tylko 
przyszh, byle raczyh odmrozll:, za- 
latal:, zatkal:. RozdaJq. swe laskl 
sprawledhwle, ale me wsz
zle mogQ. 
zdq.zyc Jednoczesme. Zdarza .s1
 ze 
mm Sl
 zJawlq., zswlale postaci wy- 
mykaJq. Sl
 z domu, Dleraz jeszcze 
w szlafroku I pantoflach, i z 1mbry- 
klem I kublem blegnq. po wod
 do 
studm, kt6ra w nowoczesnej wersjl 
mleJskleJ Jest rurq. WodOClq.gOWq., wy- 
grzebanq. z chodmka przez uslurne 
wladze mlejskle. 
Gdy na progu domu mleko wy- 
strzela j:jmletankowym korluem, moz- 
na na poclech
 oddal: Sl
 eskaplstycz- 
neJ lekturze I dowledzle
 sl
 z ran- 
neJ gazety te JUz zasadzono wlosen- 
ne cebulkl na skwerach i w parkach 
Londynu. 40.000 czerwonych tuhpa- 
n6w przed Buckmgham Palace, 
50.000 w Regent's Parku, 40.000 goz- 
dzik6w w St. James's Park, r6zno- 
kolorowe rododendrony na Trafalgar 
Square... Przy dalszych 20.000 brat- 
k6w gazeta wypada ze zgrablatej r
kl. 
;\IOZART I SPRAWA POLSKA 
British Museum I Mozart, to nle- 
mal r6wlesmcy. Plerwszy raz spot- 
kall Sl
 W lecle 1765, gdy Leopold 
Mozart, opuszczajq.c Londyn po se- 
zome koncertowym, przyprowadzll 
dZlecl do medawno otwartego mu- 
zeum. Wolfgang Amadeusz mlal wte- 
dy dzlewl
l: I p61 lat a muzeum bylo 
o trzy lata mlodsze. DZlj:j, znowu 0 
te trzy lata oddalone od wtasnego 
Jubdeuszu, pl
knq. wystawq. obchodzl 
dw6chsetlecle urodzm wlelklego mu- 
zyka. 
Po WlednlU I Salzburgu, British 
Museum ma naJcenmeJsze zblOry mo- 
zartowskle, wzbogacone na wystawle 
pozyczonq. kolekcJq. Stefana Zwelga. 
Pierwszy r
kopls Mozarta British 
Museum dostalo od mego w poda- 
runku Z OkazJI jedynej wizyty. Byl 
to specJalme skomponowany motet 
do sl6w psalmu "Cod Is Our Re- 
fuge", plsany starannym, dzleclnnym 
plsmem. (Jest to jedyna kompozycja 
Mozarta do sl6w anglelskieh) . Ra- 
zem z motetem i kopmml plerwszych 
son at na forteplan I skrzypce (op. 
1 I 2!), OjClec Mozarta oflarowal mu- 
zeum sztych, przedstawlajq.cy jego 
samego grajq.cego na skrzypcach, 
wraz z dZlel:ml - malutklm Wolf- 
ganglem przy forteplanle I Marlq. An- 
nQ. z nutaml w r
ku. 
Galiloty peine r
kopls6w muzycz- 



 


'IILOSZ 0 :\IICKIEWICZU 
Czestaw Mllosz ma mewq.tphw le 
racJ
, gdy pIsze ("The Russian Re- 
View" z pazdzlermka ub.r) ze me- 
znaJomoj:jl: dZlet Mlcklewlcza na Za- 
chodzle Jest mejako symbolem braku 
Z,llDteresowama I1teraturanll Europy 
Wschodnlej. Spos6b, w Jakl przybh- 
zyl: chce Mlcluewlcza "blalym" Ro- 
sJanom, mleszkaJ
cym na Zachodzle, 
WydaJe Sl
 Jednak w Vllelu wypad- 
kach ryzykowny. 
Trudno Wlfi!C ZgOdzll: Sl
 by 
"dZWlfi!CZnoj:jc tonu" I "prostota wy- 
Slowlema" kt6re Istotme odnaJduje- 
my u 1vl1cincwICza, nasuwaly najlzeJ- 
sze bodaJ analogle z.. teatrem elz- 
bletansklm. Por6wname takle zrodzlc 
Sl
 moglo tylIw poza Anghq.. 
Trudno takzc pOgodZIl: Sl
 Z tezq. 


,,01 CHARLIE!" 
Czyszczeme, naprawlanle I upl
k- 
szanle Big Bena, zapowlcdzlane na 
tym mleJscu zeszlego lata, trwa JUz 
od kdku mle31
cy I po!'	
			

/Archiwum_003_06_054_0001.djvu

			6 


Z DUM A donosimy, te rok 1955 zamykamy rekordowq. 1I
1q. 
., 52.684 wyslanych paczek z lekaml, zywnoSclq. I odzletq.. 
Ta 1I0j:jl: paczek - starannie opakowanych, sprawnie wyslanych, ode- 
branych I potwierdzonych - to nasza chluba I zach
ta do dalszej 
pracy. 


Na,fstar!lza apteka polska w Londynle, 


W.GREEN 
WI. Dr. Farm. J. Klupt 
156 Cromwell Road, S.W.7 


SILVA 


PRZED WIZ1.'T.<). 
Anglicy nieostromie wdepn
li w t
 
obrzydliwoSl: jakq. stanowi para Bul- 
ganin-Chruszczew. Ten meopatrzny 
krok wywolalo genewskie odtajanie 
Eisenhowera i obawa ze byl: moze 
dogada si
 on w cztery oczy z bolsze- 
wikami. Ze obawy nie byly zupelnic 
bezpOOstawne, j:jwiadczq. umizgl so- 
wieckle pod adresem Stan6w, jak 
propozycja dwustronnego paktu 0 
nieagresji, kt6ra miala nieco podmi- 
nowal: Edena w czasie jego wizyty 
waszyngtoilskiej. 
Majq.c zaproszenie angielskle w 
kieszenl, para Bulganin-Chruszczew 
mogla sobie pozwolil: na wszystko. 
I pozwohla. W czasie pobytu u Nehra 
zlala mongolskq. nienawfficiq. do Za- 
chOOu, nie szcz
c pailstwom, kt6re 
uratowaly Sowiety 00 najazdu hltle- 
rowskiego, najbrutalniejszych obelg, 
nie cofala sl
 przed tadnym oszczer- 
stwem i falszowaniem historii. Po 
powrocie do Rosji nastllPlla lekka 
rejterada; wystarczylo kllka nieobo- 
wiq.zujq.cych sl6w 0 ..wsp6Iistnleniu" 
by udobruchal: opini
 brytyjskq.. 
Oczywlj:jcie wizyta pary Bulganin- 
Chruszczew nie b
zie odwolana, po- 
nlewaZ nie tyczy soble tego ani rzq.d, 
ani rzq.dzq.ca partia, ani opozycja, 
ani szerokie masy, kt6re me intere- 
sujq. si
 ogromem zbrodni popelnio- 
nych przez Bulganin6w i Chruszcze- 
w6w a nie dalyby sobie w zaden spo- 
s6b wydrzel: jeszcze jednego uliczne- 
go wldowiska. 
Co wl
cej, zapewne nie spelnlq. si
 
obawy optymist6w kt6rzy przypusz- 
czajq. ze Chruszczew w tym czy In- 
nym przem6wieniu moZe zelzy
 np. 
Ameryk
. Nle uczyni tego nawet 
urZni
ty. Przeciwnie, moma sl
 za- 
lo:iyl: te podczas pobytu w Anglii 
roztoczy wszystkie swoje kalmuckie 
wdzi
ki, ze b
ie kadzil i czarowal, 
te pozostawi po sobie najlepsze wra- 
tenle i Ze podblje Anglik6w jak pod- 
bil Indus6w. 


ZABAW A 
W BURGESSA I l\IACLEANA 
WyciQ.gni
cie Burgessa I Macleana 
z IOO6wki nie bylo oczywi9cie zadnym 
posuni
ciem politycznym. Bylo po 
prostu malpim figlem dyplomacji so- 
wleckiej, kt6ra w przeciwieJistwie do 
robot6w i automat6w z Foreign Of- 
fice, nie jest pozbawiona p
czucia 
humoru. Odst
pstwo Burgessa I Mac- 
leana jest wypadkiem jOOynym w 
dzlejach angielskieJ sluzby zagranicz- 
nej, totet wszyscy chCIl 0 nim jak 
najszybciej zapomniel:. ZloSliwe i pro- 
wokacyjne przypomnienie tego 00- 
st
pstwa w przede dniu wizyty Bul- 
ganina i Chruszczewa jest nowym 
pollczkiem wymierzonym Anglii. 
Sowiety nie wyrzekly Sl
 rzecz pro- 
sta sadystycznej przyjemno.Sci ze 
Burgess i Maclean zlozyli swoJe 
oj:jwiadczenie na r
ce przedstawlc1eli 
dziennikarstwa angielskiego, ze do- 
szlo do ..shake-hand"6w i ze omal 
nie doszlo do przyjaclelskiej poga- 
w
ki. Gdyby - w co trudno wierzyl: 
- w przedwojennej Polsce .malezli 
si
 Burgess i Maclean, nie moma so- 
ble wyobrazll: aby znalazl si
 polski 
dzlennikarz kt6ry by podal im r
- 
k
. 
Sowletom nie wystarczylo poniZe- 
nie Anglii, ponizenie Foreign Offi<:e'u 
i ponizenie dziennikarzy angielsklCh. 
Ponizyli jeszcze swoich wlasnych 
agent6w, kaZlic im 
kladal: oj:jwiad- 
czenia r6wnie przeniewiercze jak 
gluple. Burgess i Maclean stwierdziIi 
te dq.tenla pokojowe Sowiet6w nie 
spotkaly si
 z odzewem w Anglii; 
dlatego Angli
 opuj:jcili i udall si
 do 
Rosji. Wydawaloby si
 ze w tych 
okollcznoSc1ach powinni byIi wlaSnie 
pozostal: w Anglii i ze zdwojonym 
wysilkiem pracowal: dla sprawy po- 
koju: w przekonanej do pokoju Rosjl 
nie miali przeciet pola do dzialalno- 

ci. Skoro nie byli ani agentami ani 
szpiegaml, nie im w Anglii nie gro- 
zllo. .Jak wlemy, Anglia nie przesa- 
dza w tropleniu agent6w i szpieg6w 
a opinla publiczna gorIiwle przeciw- 
stawia sl
 t.zw. ..witch-hunting" na- 
wet gdy chodzi 0 najohydniejsze 
wiedzmy komunistyczne. 
Kto wie czy w dalszym etapie Bur- 
gess i Maclean nie wytoczq. dzien- 
nikom, kt6re nazywajq. ich szplega- 
mi, sprawy 0 "libel"? Jej:jIi opleral: 
si
 na komunikatach i oj:jwiadcze- 
niach Foreign Office'u, sq. onl jedy- 
nie pOOejrzanl 0 r6me sprawkl, do 
tej pory nie stwierdzono by byll 
winnt. 
..Belprodukt"em rozkonsplrowania 
Burgessa i Macleana jest podraZnle- 
nle opinii amerykailskiej, kt6ra - 
przesadnie, jak si
 zdaje - sklonna 
jest przypisywal: fiasco wojny ko- 
rcailskiej informacjom udzlelonym 
wywiadowi sowleckiemu przez Bur- 
gessa i Macleana. Pokazanie Amery- 
kanom te Burgess, czlowiek kt6ry 
nie ukrywal swoich przekonail ko- 
munistycznych. m6g1 jOOnocze
ie 
pracowal: w tajnej sluzbie angiel- 
skiej, to dodatkowa przYJemnoal: diu 
Kremla. 
Dociekania na temat, dlaczego aku- 
rat w tej wlMnie chwili Sowiely po- 
ciq.gn
ly swoje dwie marionetkl za 
sznurek, blegnq. w najrozmaitszych 
kierunkach. Oczywi
cle, appeaserska 
prasa brytyjska przej:jclga si
 w wy- 
najdywaniu najszlachetniejszych po- 
wod6w tego te dwa sowieckie pajace 
nagle zamachaly odn6zami. Najidio- 
tycznlejsze jest przypuszczenie te w 
czasie swojej wlzyty w Anglil Bul- 
ganin i Chruszczew znalezliby si
 w 
trudnej sytuacji, gdyby ieh pytano 
czy Burgessa i Macleana nle ma w 


WIELKA ZNIZKA CEN 
APTEKA POLSKA 
(FULHA!\I PHARMACY) 
IUgr. Farm. Stanislaw Ehrbar 
608 FULHA1\1 ROAD, 
London, S.W.6, telefon REN 4126 
(dawnie; Apteka pod Rzymakim 
CeBarzem TytuseTn we Lwowie) 
wysyla wszeIJde lekl do Kraju 
Streptomycyna 10 x 1 gr. . 16/- 
Penicylina 01. 5 x 3 mil. j. 28/- 
Sarpasil 100 tab1. A 0,25 mg. 11')/- 
Irgapyrin 10 amp. A 5cc. 24/6 
14cznie z przeB'JIlkq poleconq, 
WYSYI..KA NATYCH'UASTOWA 


RERUM 


Rosji. Po plerwsze, nikt by nie oj:jmle- 
m si
 zadal: dostojnym goSciom tak 
nietaktownego pytama, po drugie, 
kr6tkie oBwladczenie Bulganina i 
Chruszczewa te nic 1m nie wiadomo 
by Burgess i Maclean byli w Rosji, 
zamkn
loby wszelkie dociekania, pod- 
czas gdy przyznanie sl
 do ich obec- 
noSci otwiera moZllwoM dalszej in- 
dagacji. Poza tym Bulganin i Chrusz- 
czew nie bojq. si
 trudnej sytuacji 
w stosunkach z narodami gdzle lat- 
wizna myj:jlenia zastq.plla jut dawno 
nie tylko rozsq.dek ale najprymityw- 
nlejszy instynkt samozachowawczy. 
W nr. 515 ..WiadomoSci" z okazji 
ipOlemiki Hudson - Crankshaw Pando- 
ra trafnie scharakteryzowala polity- 
k
 pewnych k61 w AnglU stawiajq.- 
cych na ..dobre Sowiety". Nikt nie 
znajdzie lepszego komentarza do dia- 
gnozy Pandory niz komentarz Crank- 
shawa do wyprylmi
cia Burgessa i 
Mac1eana na powlerzchnl
. '1'0 wy- 
prylmi
cie ma 
wiadczyl: wOOlug 
Crankshawa 0 pokojowych intencjach 
Sowiet6w, kt6re rozpoczq.wszy nowe 
zycie po 
mlerci Stalina, pragnq. 00- 
pr
zenia w stosunkach z ZachOOem 
I przypornniawszy soble 0 dw6ch ..di- 
pisach anglelskich", postanowily uzyl' 
ich w celu udoskonalenia techniki 
zblitenla z AngUq.. 
Jej:jU rzeczywij:jcle takle cele przy- 

wiecajli Sowletom, zamro:l:enle Bur- 
gessa i Mac1eana raz na zawsze od- 
niosloby lepszy skutek. 


OD PORANKA DO PORANKA 
14 kwletnia 1865 - dziefl j:jmlel'c1 
Lincolna w teatrze waszyngtoJisklm 
z r
kl ::;fanatyzowunego aktora .J. W. 
Bootha, kt6ry chclal pomdcil: krzyw- 
d
 zwyci
zonego Poludnia - jest 
najtragiczniejsZQ. datq. w historii Sta- 
n6w Zjednoczonych: nie przeslonilo 
jej nawet Pearl Harbour. 
.Jim Bishop w ksiQ.:ice ..The Day 
Lincoln Was Shot" (Londyn, Welden- 
feld and Nicolson, 1955), przeoraw- 
szy sl
 przez stosy material6w ar- 
chiwalnych i opracowafl, dal ksiq.zk
 
oryginalnie uj
tq.. Jest to zestawienie 
godzina po godzinle, a chwilami mi- 
nuta po minuc1e, wszystklego co si
 
stalo od 7-ej rano 14 kwietnia 1865, 
t.j. od chwili gdy Prezydcnt opuj:jci} 
swojQ. sypialni
, do 7.22 15 t.m., 
kiedy gen. dr Barnes przycisnq.l PO: 
wieki zmarlego dwoma srebrnyml 
pieniq.zkami. 


ZAi.'IACH 20 LlPCA 1944 
Ksiq.zka Constantine Fitz Glbbona 
"The Shirt of Nessus" (Londyn, Cas- 
sell. 1956) krej:jU dzieje nleudalego 
zamachu na Hitlera, dokonanego 20 
lipca 1944 przez bohaterskiego hr. 
Clausa Schencka von Stauffenberga. 
Zamach mial by
 haslem przewrotu 
antyhltlel'owskiego. Hitler ocalal, i 
przewr6t nle nastq.pil. 
Co uderza w dziejach spisku i za- 
machu, to iloSt: wysokich wojsko- 
wych, kt6ra bierze udzial w przygo- 
towaniach, nle nlepokojona przez Ge- 
stapo, nieopatrzno
l: i typowo nie- 
nlemiecka ..Schlamperei" w dzlala- 
niu, wreszcle zdumiewajq.ce bezholo- 
wie kt6re zapanowalo wj:jr6d spi- 
skowc6w na wiesl: ze zamach si
 nie 
udal. 
Co jest jeszcze bardziej uderzajq.ce, 
to fakt te przez niemal caly rok po 
tym wydawaloby sl
 straszliwym 
wstrzq.slc, Nlemcy opierali si
 na- 
wale nieprzyjacl61 ze WschOOu i Za- 
chodu. 


KS

 CERNUWICZ 
W powlej:jci ..Quiet American" (poI'. 
recenzj
 Pandory w nr. 514 ..Wiado- 
moj:jci") Graham Greene stosuje zna- 
ny literacki chwyt techniczny. Boha- 
tel' utworu, popelniwszy zbrodnl
, 
opowiada 0 wszystklch jej oko!iczno- 
j:jciach nie m6wiQ.C ze to on Jq. po- 
,pelnU. Mnlej domyj:jlny czytelnik jest 
wprowadzony w blq.d, prawda wych')- 
dzi na jaw doplero pod konlec. Na 
takim tricku oparta jest slynna po- 
wleM Agathy Christie "Morderstwo 
Rogera Ackroyda", uchodzq.ca za 
utw6r klasyczny w zakresie litera- 
tury detektywnej; jeszcze wi
ksze 
podobleilstwo lq.czy powlej:jl: Greene'a 
z powleiiciq. Claude Farri!re'a "Czlo- 
wlek kt6ry zabU". Oble powlej:jci roz- 
grywajq. si
 w j:jrOOowisku egzotycz- 
nym (u Greene'a - Indochiny, U 
Farri!re'a - Turcja Abdul-Hamlda), 
obaj mordercy dzlalajq. ze szlachet- 
nych pobudek (u Greene'a - zapo- 
blezenle szkodl1wej dzialalno
l nRiw- 
nego agent a amerykailskiego, u Far- 
rere'a - ocalenle kobiety b
dQ.cej 
ofiarq. sadystycznego AngUka), w 
obu wyst
pujq. przedstawiclele efer 
oficjalnych, kt6rzy domyj:jlajq. sl
 kto 
zbrodnl
 popclnU (u Greene'a -- ofi- 
cer francuskiej SQret6 w SRigonle, u 
Farri!re'a - marszalek dworu sulta- 
na). 
Bohater powle
c1 Farrerc'a, atta- 
ch6 wojskowy przy ambasadzle fran- 
cuskiej, plk. markiz de 
vlgn6, po- 
znaje druglego sekretarza ambasady 
rosyjsklej. Jest to ks. Stanislas Cer- 
nuwlcz, kt6ry przechwala sl
 ze ma 
w rodzle pl
clu kr616w. sta albo Sta- 
ni jak go nazywajq. przyjaclele An- 
glicy, cynlk, pljak I awanturnik (ale 
i poUglota, bo wymyj:jla w szej:jclu 
j
zykach), pozycza 00 sluzby, plot- 
kuje nle oszcz
dzajq.c nlkogo (..z tak- 
tern prawdziwle slowlailsklm" - za- 
znacza de Sevlgn6), ma zlelone ko- 
cie oczy, jedwabisty WQ.S i coe z gl
t- 
k
i w
ta. Gdy de Sevlgn6 dowla- 
duje sl
 te Cernuwlcz jest Polaklem, 
00 razu zaczyna rozumiel: skq.d si
 
blerze przymilnoel: I zdradllwoM w 
kaMym rysle jego twarzy. 
Polacy uChodZQ. za nar6d intelek- 
tuaIist6w. Bernard Bracken, byly 
brytyjski minister informacjl, twler- 
dzil te gdzle stq.pnle Polak tam pow- 
staje czasoplsmo, a nawet tak nle- 
przyjazny Polakom H. G. Wells zapl- 
sywal na Ich dobro zdolnoSci arty- 
styczne. Farri!re Idzle jeszcze dalej. 
Kanalia Cernuwicz jest entuzjastq. 
Rasyna, uwata go za pierwszego poe- 
t
 swlata, deklamuje przy kaMcj 
sposobnosci zar6wno jego jak i in- 
nych poet6w, nawet po pljanen;
 
"wzywa dobrych autor6w na pomoc . 
Przy tym wypowiada 0 Rasynle Dle- 
banalne sq.dy, wldzi w nim co
 roz- 
kosznie niemoralnego, polq.czenle per- 
wersji z wyrafinowaniem, godne 
"bl
kltnej krwi" arystokratycznej, 
potrafl w interesujq.cy spos6b 'lnall- 
zowal: ..Bajazeta" i stosunek Baja- 
zeta do Roxany. 


WIADOMOSCI 


KORESPONDENCJA 


Z ,,BAZY l\IARXlZl\m"... 


Do redaktora "Wiadomosci" 


W nawi
zanlu do artykulu Adama 
Pragiera w nr. 509 ..Wiadomoj:jci" 
warto zwr6cil: uwag
 na nast
lJUjq.CC 
wywody p. .Juliusza Mieroszewskiego 
w styczniowym zeszycie ..Kultury". 
.....Uwazam jednak - pisze p. Mie- 
roszewski - ze gdyby w Polsce do- 
szlo do titotzmu byloby to rowno- 
znaczne z poprawq. sytuacji obecnej. 
.Jezeli ktos siedzi w wi
zieniu na 
chlebie i wodzie jest rzeczq. wielkiej 
wagi by raz dziennie dostawal go- 
rq.cq. kasz
. .. 
"...Jezeli jOOnak w Polsce pojawU- 
by si
 komunistyczny przyw6dca, 
kt6ry podjq.lby koncepcj
 Gomulki - 
gdyby lezalo to w naszej mozliwosci 
- poparIiby
my [t.zn. zesp61 "Kul- 
tury"] jego inicjatyw
. 
..Na emigracji latwo powiedziel: ze 
Gomulka taki sam zaprzedany ko- 
munista jak Bierut. Ale nie uleg-l 
najrnniejszej wq.tpliwosci ze 95% Po- 
lak6w w Kraju, kt6rzy, podobnie jak 
my, nie s
 komunistami - zastq.- 
pienie Bieruta Gomulkq. (czy komu- 
nistq. 0 zbIizonych poglq.dach) uwa- 
zaloby za wybitne polepszenie obec- 
nej sytuacji. 
..Czy nalezy z tego wnloskowal: ze 
grupa ..Kultury" sklada si
 z trocki- 
st6w? Nie. Nalezy natomiast z po_ 
wyZszego wnioskowal: Iz grupa ..Kul- 
tury" ocenia te lezy w interesie Kra- 
ju wi
ksze zastq.pil: mniejszym zlem". 
Zastan6wmy si
 na chwil
 co to 
cale pustoslowie znaczy. 
Jakie 
 naprawd
 mozIiwoj:jci 
zmiany wi
kszego zla w Kraju na 
zlo mnlejsze? Skq.d to przypuszczenle 
ze moze Bi
 pojawil: nowy Gomulka. 
Skq.d pewnoj:jl: ze ten nowy Gomulka 
nle znajdzie si
 natychmiast tam, 
gdzle juz sl
 znajduje stary, t.zn. w 
krymlnale? I jak si
 to ma zrobil:? 
Czy nalezy to zrozumiel: jako pro- 
pozycj
 nowego Bergu? Czy tez 1'8- 
czej ze to sam p. Mieroszewski za- 
mierza wyruszyl: do Warszawy i pod- 
jq.l: tam koncepcj
 Gomulki? 
Nie! Skq.dze! Pan Mieroszewski 
siedzi sobie w Londynie przy komin- 
ku i zabawia Sl
 zgadywaniem co 
by bylo gdyby ciocia miala wq.sy. .. 
Magicznq. paleczkq. bujnej wyob- 
razm puka sl
 w glow
. Puk, puk!... 
I jut wyskoczyl pomysl nowego Go- 
mulki. Niewq.tpIiwle 95% Polak6w 
uzna to za wybitne polepszenie Ich 
sytuacji. PUk, puk!... I jest nowy po- 
mysl zeby na ka:idej polskiej wierz- 
bie rosly gruszki. Niewq.tpliwie 95% 
Polak6w uzna to za wybitne polep- 
szenie polsklego sadownictwa. Puk, 
puk!... Co tam jeszcze wyskoczy? 
.Jest! Wyskoczylo. 
.....W listopadowym numerze "Kul- 
tury" - pisze dalej p. Mieroszewskl 
- w artykule p.t. "Dramat polskich 
klerk6w" postawUem zarzut polskim 
intelektualistom w Kraju ze nie usi- 
lowali wniknq.l: w szeregi partii by 
z bazy marxizmu wplynq.l: na rozw6j 
doktryny i sytuacji wewn
trznej w 
Polsce. 
"Posypaly si
 na mnle gromy. .Jed- 
ni oskar:iajq. mnle ze propaguj
 ko- 
munizacj
 Polski - inni, intellgent- 
niejsi, kt6rzy zrozumieli zalozenie -_ 
nie oskar:iajq. rnnle wprawdzie, ale 
sam pomysl okrej:jIiIi za fantastycz- 
ny. 
"Dlaczego fantastyczny? Komunl- 
j:jci, chcq.c rozbil: Koj:jci61 katolicki, 
doszU do wniosku ze nalezy wejM w 
jego organizacj
 i dzialal: z bazy dok- 
tryny katolickiej. Celem tej akcji jest 
unarodowienie czyli "stitoizowanie" 
Koj:jciola katolickiego w Polsce. 
..Poiscy intelektualisci mogIi pod- 
jq.l: identycznq. Inicjatyw
 w stosunku 
do komunizmu. Wniknq.l: w organi- 
zacj
 partyjnq. by z bazy marksizmu 
dq,tyl: do powolnego i stopniowego 
unarodowienla komunizmu. Dana 
taktyka jak dlugo stosujq. jq. komu- 
ni
i - jest realistyczna. JezeI1 jed- 
nak znajdzie si
 ktoj:j kto zaproponu- 
je by analogicznq. taktyk
 podj
1i 
antykomunij:jci - okrzyczany zosta- 
Die natychmiast za trockist
 I fan- 
tast
.. . 
No I c6z, czytelniku? Juz si
 za- 
czynasz zastanawlal: i dochodzisz do 
wnlosku ze kto wle... kto wie... Mote 
rzeczywi
le gdyby taka grupa czuj- 
nych, rozumnych gl6w, jak zesp61 
..Kultury", zechciala wniknq.l: w szc- 
regi partU i z bazy marxizmu wply- 
wal: na rozw6j sytuacji wewn
trznej 
w Polsce, to kto wie... kto wle... Bo 
przeclez gdyby nawet taki zesp61, za- 
mlast wplywal: ...po planu" na roz- 
w6j sytuacji, wplynQ.l do krymina
u, 
to i tam nie siedzialby bezczynme, 
lecz niewq.tpliwic powoIi i stopniowo 
wniknq.lby w szeregi dozorc6w wl
- 
zlennych, aby z tej bazy wplynq.l: Da 
rozw6j sytuacjl w wi
ziennictwle i 
doprowadzll: do tego bv w celach sie- 
dzleli zamkni
ci dozorcy a mlejsca 
dozorc6w zaj
li wi
Zniowle. Nle ule- 
ga wq.tpIiwoj:jc1 ze cale 100% Polak6w 
i w Kraju i na emigracji z radoj:jciq. 
powltaloby takq. zmlan
. 
Ale ten pomysl p. Miero
ze\
skle- 
go pomimo wszystko wyda
e Sl
 ml 
raczej malo realny. Bo wezmy cho- 
chlazby takl przyklad. Je:ieIi Mr. 
Smith uslq.dzie z w
dkq. nad strumle- 
niem 1 b
dzle sl
 zastanawial jak 
przyrzq.dzil: zlapane pstrq.gi, to te je- 
go my
I1 b
dq. doM realistyczne. .J
- 
j:jI1 natomiast pstrq.gl w strumlemu 
(nawet te najbardziej inteligentne, na- 
wet takie co by si
 ewentualnie na- 
dawaty do zespolu "Kultury") zacznq. 
sl
 zastanawial: jakby zlapal: na w
- 
k
 Mr. Smltha I w Jakim go zjeM 
sosie, to takle "rozwaZania" pstrq.- 
g6w trzeba by bylo raczej uznal: za 
nieco fantastyczne. 


Tadf'uSZ Zajl}czkowskl 
(B e c ken ham). 
CZY SKAZANA NA ZAGI..ADJ;;'i' 


Do rooaktora ..\Vladomoscl" 


W przeg-llldzle prasy (..Wladomo- 
j:jcl", nr 513) Collector pis
e ze "Pou- 
jade oplera sl
 na warstWle skazancj 
na zaglad
 w epoce wlelklego prze- 
mvslu oraz sp6ldzielczoSci". 
'Wydaje ml sl
 ze owa warstwa, 
wedlug Collectora skazana na zagla- 
d
, obejmuje dzls caly j:jwlat, posla- 
dajq.c wsp61ny spos6b myj:jlenla I u- 
stosunkowania sl
 do zagadnleti ty- 
c10wych - aspekt psychologiczny, a 
nlekonlecznle gospodarczy czy poll- 
tyczny. Nalety do niej 
ar6w
0 oby- 
watel Sowlet6w, dorabla]Q.cy SIt: pew- 
nego dobrobytu na wstt:pnych szczeb- 
lach drabiny urzt:dniczej, jak I Ame- 
rykanln bez wzg-I
u na klas
 spo- 
lecznQ. do kt6rej nalety. Wszystk!
 
klasy - "lower middle class, 
middle middle class", "upper middle 

la:ss", "lower upper class", "middle 
upper class" i nawet do pewnego 


stopnia ..upper upper class" (wedlug 
klasyfikacJI Kingsleya Davisa, ..Hu- 
man Society", Nowy .Jork 1950) - SQ. 
w niej reprezentowane. Przynalcmoj:je 
ta nie ma nic wsp61nego z sytuacjq. 
ekonomicznq. czy politycznq.. ..'fypo- 
wo endecki spos6b myj:jlenia" - mo- 
wiuno w Polsce przedwojennej, ale 
ten spos6b myj:jlenia wyst
powal u 
ludzi najr6ZI1orodniejszych oboz6w 
IPolitycznych i nie zawsze u wybit- 
nych jednostek Stronnictwa Narodo- 
wego. 


si
 przeciez krytyk, obdarzony ta- 
lentem krytycznym tak po prostu, 
tak naturalme, jak np. liryk jest ob- 
darzony przez Boga gardziolkiem 
slowiczym. Zapomnielffimy prawle ze 
do krytyki potrzebny jest szczeg61ny 
talent. ;l;acz
lo nam Sl
 wydawal: ze 
krytyka literacka, to dzieazina "czy- 
stej wiedzy" I ze zarazem jest to 
urzq.d ..ganienia" lub "chwalenia". 


'Waclaw Grublflskl. 


Hallna Frankowska 
(Montreal). 


BACKVIS- 
NUl\I};R GWIAZDKOWY 


LISTY 0 Al\IERYCE 


Do redaktora ,,\Vladomoi!ic1" 


Do redaktora "Wladolllosci" 


Cieszyl: si
 nalezy ze essay Back- 
visa w nr. 501 ..Wiadomoj:jci" wywolal 
poruszenie i polemlk
. Uwazam ze 
od czas6w szkic6w Talleusza 
elen- 
skiego (Boya) nie bylo bardziej 
ozywczego spojrzenia na poet
. Oczy- 
wij:jcie, jest to Mickiewicz ..w oczach 
ZachOOu", ale jak potrzebne jest tego 
rodzaju spojrzcnie, lie nowych wy- 
dobywa elementow, jak bardzo po- 
budza do mySlenia i przemyj:jlenia na 
nowo tez i stanowisk uznanych za 
wieczne I skamienialych w bezruchu. 
Co do gwiazdkowego numeru .. Wia- 
domoj:jci", jako wsp6lpracownik "Wia- 
domoSci Polskich" z heroicznej doby 
wojny chcialbym przypomniel: na 
marginesie artykulu Stefanii Zahor- 
skieJ, kt6ra najlepiej uj
la ich rol
, 
ze w krytycznym momencie lata 1941 
i polsko-sowieckiego ukladu, .. Wia- 
domoj:jci Polskie" miaty odwag
, 
wbrew urz
owo szerzonemu opty- 
mizmowi, powiedzlel: 0 tym ukladzie 
calq. prawd
. 
W czasie czytania numeru gwlazd- 
kowego nasun
ly mi dwa wspomnie- 
nia. Pierwsze dotyczy Michala Cho- 
romailskiego, drugie Zbigniewa Uni- 
lowskiego, 0 kt6rych w jOOnym z ar- 
tykul6w powiedziano ze tyle zawdzi
- 
czajq. "Wiadomosciom Literackim". 
W imi
 prawdy notuj
 dwa fakty. 
Pewnego razu zglosll si
 do mnie 
prokurent jOOnego z bank6w w Kra- 
kowie (mily i wyksztalcony pan mlal 
zainteresowania literackie i przelo- 
zyl potem na polski dla ..Roju" po- 
wiej:jl: .Jamesa .Joyce'a "Portret arty- 
sty" ) , zapytujq.c, czy nie chcialbym 
przeczytal: pierwszej powiej:jci Cho- 
romailskiego p.t. ..Biali bracia". Py- 
tal mnie, co wiem 0 ChoromaJiskim, 
i zaznaczyl ze zaklada z p. Wojcle- 
chern Meiselsem, wydawcq. Kaspro- 
wicza i Orkana, sp61k
, kt6ra po_ 
wieM t
 chce oglosil:. OpowlOOzialem 
co wiedzialem 0 ChoromaJiskim od 
p. Marusi Kasprowiczowej; przeczy- 
talem w ci:'j,gu nocy r
kopis i ranD 
zaszedlem do biura prokurenta-wy- 
dawcy, przynaglajq.c go by wyplacil 
zaliczk
 autorowi i powlesl: wydal. 
Powiesl: Choromailskiego ukazala si
 
w Wydawnictwie Literacko-Nauko- 
Jan Zadruski. wym; napisalem 0 niej pierwszq. w 
Polsce recenzj
 w ..Dlustrowanym 
Kuryerze Codziennym", ukazujq.c 0- 
ryginalnoSl: talentu autora i zesta- 
wiajq.c niekt6re sceny z conradow- 
skim ..Murzyn em z zalogi ..Narcyza". 
Unilowski przyszedl kt6regoj:j dnia 
do mnie do redakcji "I.K.C:' (reda- 
gowalem wtooy do sp61ki z Mieczy- 
slawem D
browskim dodatek literac- 
ki tego pisma). Ofiarowal mi egzem- 
plarz "Wsp6lnego pokoju", skarzq.c 
ai4t DO. k.t.o.... ." .. a.A. .. a ide., -..,. 
;r 
"klik" ; wyrazll wq.tpIiwoM, czy kto- 
kolwlek w Warszawie napisze 0 jego 
powiej:jci. Jechal do Zakopanego na 
kuracjl;), mial gorQ.czkl;), by!: zdepry- 
mow any. Napisalem felieton 0 
"Wsp6lnym pokoju" p.t. "Narodziny 
talentu". Podnioslem jurny realizm 
powlej:jci, zestawiajQ.c styl Unilow- 
skiego z poczynaniami mlodego Gor- 
kiego. Byla to pierwsza w Pol!!ce re- 
cenzja 0 tym doskonalym plsarzu. 
Otrzymalem 00 Unilowskiego se
- 
deczny list, w kt6rym zaznaczal ze 
teraz juz jego powiej:jci nie da Bi
 
przemilczel:. 


..Wiadomoj:jci" interesujq. nas sta- 
rych emigrant6w 0 tyle 0 ile przyno- 
szq. nam wiej:jci z dalszego j:jwiata, 
punkt widzenia j:jwlaUych Polak6w i 
nowoczesny jl;zyk polski (tez wazne 
dla takich jak ja co przez dlugie lata 
niewiele m6wili po polsku, tym mniej 
pisali) . 
Z radoSclq. stwierdzam te przeglq.- 
dy poIityczne I takie artykwy, jak 
"Bajka 0 rewolucji" Waclawa Gru- 
biJiskiego w nr. 495 czy tez ..Histo- 
ryczny kongres rzymski" Mariana 
Kukiela w nr. 504 i wiele innyCh, sq. 
tak pozyteczne ze chcialoby si
 je 
widziel: w najwi
kszych pismach 
j:jwiata. 
Ale r6zne listy z Ameryki 0 Ame- 
ryce - pozal si
 Boze! Listy takie, 
to kpiny z naszej j:jwiadomoj:jcl i u- 
czul:, to zaw6d dla tych co Ameryki 
nie znajq. a chcieI1by si
 czegoj:j 0 
niej z "Wladomoj:jci" dowiedziel:. Pi
l: 
listow w ciq.gu roku bez jOOnego 
przychylnego slowa, a to pr
eciez j
z 
ojczyzna milion6w obywateh polskle- 
go pochodzenia. 
Powolywanie si
 na kilka stroDni- 
czych kSiQ.:iek, to Die znajomoSl: kra- 
ju 0 kt6rym si
 pisze. 
Pytam: jakl ma sens oczernianie 
kraju kt6ry jest obecnie w walce ze 
WschOOem w obronie Zachodu? To 
sarno robiq. za zelaznq. kurtynq.. 
Pawel C. Sup1i1skl 
(Hackettstown, N..J.). 


CZIANG I BIERUT 


Do redaktora "Wladomo8cI" 


..Puszka" (..Wiadomoj:jci", nr 513) 
zawiera doSe uprzejmy uklon dla bo- 
haterskiego Cziang Kaj-szeka, za to 
ze w O.N.Z.-etowskim ..klubie cyni- 
k6w" opiera si
 bolszewizmowi. Ten 
waleczny rycerz z Dalekiego Wscho- 
du zmq.drzal tez po niewczasie. Przy- 
pornn
 jak to dzicsi
l: lat temu na 
gwalt poj:jpieszyl z uznaniem rzq.d
 
Bieruta, podobnie jak to uczyml 
dzielny de Gaulle. 


GENERAI..-GUBERNATOR 
W KJELCACH 


Do rooaktora "Wladomoj:jcl" 


Organlzacyjnie p. Kazimierz .Jaku- 
bowicz ma racj
 ("WiadomoSci", nr 
506). W Warszawle byl za rosyjskich 
czas6w general-gubemator, na caly 
..PriwisIinskij Kraj". W KieIc
ch byl 
£ubernator cvwilny. urzeduJacy w 
dawnym palacu biskupim. Ale na 
czas wprowadzonego w r. 19
5 stanu 
wojennego gubemator cyv.:ll
y zo- 
stal zawieszony w czynnosclach, a 
wladz
 objq.l wojskowy w stopniu ge- 
nerala zwany general-gubernatorem, 
o sze;szym zakresie wladzy od gu- 
bernatora. Poopisywal si
 na, 
e- 
zwach do ludnoj:jci i wy

kach smler- 
ci: ..General-gubernator . 
Slawoj Skladkowskl. 


SOSNKOWSKI, KANTAK, 
BACKVIS 


Do l.ooaktora "Wiadomosci" 


Zblgnlew Grabowski. 


Nr 511 WiadomoSei" wyborny z 
kiIku powod6W. Po pierwsze, jest to 
numer urozmaieon} (j:jliczne slowo!). 
Po drugie, w dziale !,Koresp
nde
cja': 
i ..Czytelnicy 0 ..Wladomoj:jcmch 
Ol 
si
 00 slusznych uwag. Po. trzecI
, 
szcz
j:jIiwy debiut w zakresle pubh- 
cystyki literackiej. Artykul gen. Ka- 
zimierza Sosnkowsklego, to praca w 
pelni rutynowanego recenzenta! .Na- 
lezaloby sklonil: gen. Sosnkowsklego 
zeby stale pisywal 0 t.zw. nowoj:jcia<:h 
wydawniczych. Na tie mo
nyc
 
IS 
recenzji freudowsko-histonozoflcznle- 
fantasmagoryjnych, B:I1ykul 
en. 
Sosnkowskiego czyta Sl
 z przYJem: 
noSeiq.. Nie jest ani wym
j:j}ny, 
l 
pozerski. Gen. Sosnkowskl om6wIl 
tw6rczoM Melchlora Waflkowicza 
rzeczowo i ipOchlebnie ze stanowiska 
przeci
tnie inteligentnego. czytelnika, 
bez wysUania si
 na anallZ
 "monu- 
mentalnie-gl
binowq." I bez. d?myj:jla- 
nia si
 rzekomych zwyrod
len w du- 
szy powiej:jcioplsarza czy Jego boha- 
ter6w. Typ recenzenta skromnego, 
m6wiq.cego j
zykiem bezpretensjonal- 
nym 0 wrazeniach czytelnika 
r
e: 
ci
tnego, jest potyteczny, a dZISlaJ 
potrzebniejszy bardziej niz kiedykol- 
wiek. 
W nr. 510 ..WladomoSci" znako- 
mity artykul X. KamUa Kantaka 0 
Micklewiczu jako despocie. ..Rz
d 
dusz", napisany ze wszystkiml wzgl
- 
dami nalemymi wielkiemu poecle, 
stanowi poparcie (bez takiego zamla- 
ru) studium prof. Claude Backvisa 
w nr. 501. 
POOobno na p. Backvisa obruszyl 
si
 niejeden nasz fetyszysta. Nie
lu- 
sznie! Prof. Backvis jest krytyklem 
nie tylko wielkiego wyk
ztalcenla, 
ale I wielkiego talentu, Jest t.zw. 
krytykiem urodzonym. Od c
asu 
Mochnackiego nie mielij:jmy taklego 
krytyka. Co za paradoks: obe,cnle 
mamy go w osoble cudzoziemc.a. 
Mlewalij:jmy krytyk6w t.zw. mteli- 
gentnych i ludzq.cych sl
 ze rozszcze- 
piajq. wlos na czworo, ba! i erudyt6w 
(rodzaj tak zajmujq.cy, jak profeso- 
rowie statystyki) ; nie przydarzyl nam 


REDAKTOR I "SCIENTYFIKA" 


Do redaktora "Wladolllo8cI" 


Skasowal Pan w moim artykule 
..Na przelaj przez ewolucj
" ("Wia- 
domoSei", nr 514) slowo "scientyfi- 
ka" (mimo "iz ust
puj
 zazwyczaj 
autorom" - jak Pan mi napisal), po- 
niewaz uwam Pan to slowo za nie- 
wymawialny i ..potworny termin", 
kt6rego nie potrafi Pan ..nawet w 
przyblizeniu wyjaSnll:". 
Przede wszystklm wydaje ml sl
 te 
wyjaSnial: ma autor a nie rOOaktor 
(kt6remu zawsze przysluguje prawo 
odrzucenia nieOOpowiedniego artyku- 
lu), autor zaA wyjaAnil swoje stano- 
wlsko w zasadnlczym artykule p.t. 
"Golono... strzyzono..:' w nr. 457 
..Wiadomoj:jci". (Wlem, wiem, te 00- 
rzucenie artykulu, kt6ry si
 Panu po- 
doba, ale w kt6rym slowo "scientyfi- 
ka" razi Pana purystyczne przewraz- 
Iiwienie jest sprawl}. r6wnie niereal- 
nq. jak 'przypuszczenie ze dla pOOob- 
nycn powOO6w przestan
 Panu posy- 
lal: artykuly). . ' 
Po wt6re, z przyslowlOWq. ust
pli- 
woSciq. Pana wobec autor6w tez coj:j 
jest nie w porzQ.dku, skoro bardzo 
stanowczo zatQ.dal Pan w wyzej wy- 
mienionym artykule zmiany oryginal- 
nego tyturu. Tytul "Golono... strzy- 
zono .:' byl, jak Pan soble nlewq.t- 
pliwie przypomina, takte kompromi- 
sem, ba Pana purystyczne scrce (pa- 
triotycznie purystYCZlle w6wczas) 
wzdragalo si
 przed tytulem "M1c- 
klew1cza na szmeIc!". 
Co do slowa "scientyfika", zapytu- 
j
 uprzejmie, co by Pan zrobil z au- 
torem, kt6ry by usilowal przemycll: 
do .. Wiadomoaci" nast
pu]q.ce ..po- 
tworne terminy": 
puderman, afekt, harbeitel, harea- 
py, armistycjum, awanpost, faworyt- 
ny, kufa, alteTacja, w estymie, kon- 
duktOT, zaintromitowaC, egzekwowaC, 
restytuowaC, laufeT, tentacja, ekspli- 
ku;e, fechtarski. 
Czy ustq.pilby Pan ..jak zazwyczaj", 
czy tez zawiadomilby Rutora, ze rzecz 
idzie ze zmlanami, bo "za p6tno na 
korespondencj
"? A gdyby tak autor 
upad sl
 by pozostawll: nast
pujq.ce 
cudzozlemskie ohydy: 
Te p6lmiski kontuzow, u'1'kasOw, 

 blemasOw, 
Z ingTedyjencyjanni pomuchl, 
r figatelOw, 
CybetOw, piim, drogant&w, 
[pine lOw, brunelOw... 
- czy ocenzurowalby Pan Mickle- 
wlcza I "Pana Tadeusza", z kt6rego 
WSzystkle powyzsze "ohydy" wybra- 
lem? 


LEKARSTWA 
MATERIAtY 
ZYWNOSC 
CENNIK LEKARSTW oraz 
KAT ALOG 100 popularnych 
PACZEK na tq.danle 
NA.JWD;:KSZV POLSKI DOM 
WYSYLKOWY W EUBOPIE 
HASKOBA L14 


2 Hogarth Road, London, S.W.fS. 


Heoryk Schoenfeld 
(London,Ont). 


Nr 518 


KRONIKA 
ILUSTROWANA 


.
 . 


J 
... ( 
, (..: 


", 'I 
..
.....
;t 


"k 


1 



... 


:.4.':". 


"-""" 


, ' I
 
... 
.

 .:

.
'

'J.- .
 
,:,...[.... ..... 
. '
'4. 


PapieZ modll HIt" Ilrzed obrazem 31atkl Bosklej Cz
to('howskiej 
no. tie obrazu Jana Rosena ..Obrona Czt'stochow.y'.. 



i
l 
LA VOZ OE p
, 1,.' ;
;:::; ; 
Ai) IIE Re:: C
 ,.... .., 
.,......... .', 
I-JUAN ZOPRIU 
 6
 
.:.
 11 
L "ADA 

 MICKIEWICZ 1 


LA \/0% DE POLONlA EN EL URUGUAY 


FuDdada en Montevideo. el 10 de abril de 
1943. por Oto"r JawroWft'. 
p pot I. 10- 
beno.. de ... PaW. Pol&c:a )' I. ouDfraterDl- 
dad de 101 pueblos. 
AI .,radtter I. almptitla had. rolonlA. 
- a "W'IAIXB>Scr" 
.u onho..bu... co. m.U.. del .d............. 54 B10mbsbury Street 
d.1 Ai>o Nuc..... London, W.C.1. 
Engl
 


od.kom. O$wobodzeDia ()Jc.ya)'. 
uieopod1calej 
I Poll- 


Montrvidro. J 91Je. 
406t1. A,,'da. 8 de Octubre. 
Otokar Jawrower, od r. 1945 redaktor czasopisma ..A Voz de 
de Polonla en EI Urugay", wydal poczt6wk\l zawierajlJ.Cq. kr6t- 
kie blografle Adama l\lickiewlcza (po hlszpansku) I Juaoa 
ZorrUll de San Martin (po polsku). 
Uckiewlcz umad w r. 1855, 
ZorrUla w r. 1855 sl\l urodzll. DzI
k1 Inlcjatywle p. Jawrowera. 
korespondencja nadawa.na w u
dzie pocztowym w gmachu 
zarzq.du mlasta Montevideo otrzymywala w r. 1955 Hpecjalny 
nadruk pamll}t.kowy. 


,. 
:>,. 


" 
'l 


...'
 


':t . 
>', . \ :<. ',' . ' 
,.; 
i :) 


..
..."....> ..... 


W ub.r. wybltny dzlalacz socja.Iistyczny JIUl Kwallhisld obcho- 
dzU 70-lecle urodzln. 28 IIstopada C\1I
dzynarodowe Centrum 
Wolnych ZWiliZkow Za",odowyeh wydalo na jego CZe8C finlada- 
nle w Pa.ryzu. Przemawlalt m.lo. wlceprezes Centrum Eftlmle 
Gberman, sekretarz Cent.rum J. H. Oldenbroek oraz sekretarz 
generalny franeusklej Confederation