/Pomorze_002_12_003_0001.djvu

			-, 


, 
DIECEZJA CHEŁM IN SKA 


ZARYS 
HISTORYCZNO - STATYSTY CZNY 





1t
-.9" 
..:!-'t y)JŁCt 

 


 


PELPLIN 


NAKŁADEM KURJI BISKUPiEJ 
.DRUKIEM DRUKARNI I KSIĘGARNI "PiELGRZYM\'. T. Z O. ODPOW. 
1928
		

/Pomorze_002_12_005_0001.djvu

			--, 


Słowo wstępne. 


Przeszłość w przecudny sposób przemawia do czło- 
wieka. Okruchy kości, ułamki kamieni odsłaniają badaczom 
starożytności świat, który przed wiekami już zapadł w zie- 
mię i stał się jakby podłożem nowych pokoleń. Ruiny 
zamków głoszą wymownie znikomość dzieł ludzkich choćby 
naj świetniejszych, ale mówią zarazem o tytanicznych wysił- 
kach rycerzy, pragnących stworzyć dzieła tak potężne i nie- 
złomne jak potężnemi i niezłomnemi były ich duchy. Miasta 
dawne odzwierciedlają nieraz przeszłość tak barwną i nie- 
zwykłą, że trudno nieraz od niej oderwać oko. \Viosld, 
nad cichem rozłożone jeziorem albo do brzegu rwącej tulą- 
ce się rzeki, szepcą jakby zadumane pieśn cichą, kojącą. 
Najrzewniej jednak, najsilniej przemawia do nas przeszłość 
w świątyniach. Wzniosły je serca pobożnych przodków, 
upiększyły ofiary wielmożów i maluczkich, przepełniły jak- 
by zapachem świętości owe liczne rzesze, wśród wieków 
przesuwające się przez nie w pokorze i uwielbieniu. Prze- 
mawia w nich i wieczna lampka, od dawien dawna migo- 
cąca tajemniczo, przemawia statua starożytna, ołtarz prze- 
dziwnie rzeźbiony, chór muzyczny, wypieszczony ręką 
artysty a zawieszony jakby w przestworzach. Przemawia 
i wieża głęboko osiadła i dach rozłożysty i przybudówki 
harmonijnie łączące się z macierzą-świątynią. Przemawiają 
owe nawarstwienia i stylów i upodobań i czasów. Przema- 


...
		

/Pomorze_002_12_006_0001.djvu

			wiają pomniki nH;;ZOW około Kościoła i narodu zasłużonych. 
Z świątyni dobywa się jakby symfonja najwznioślejszych 
uczuć i wysiłków ducha ludzkiego. 
A obok świątyni, tonącej malowniczo nieraz wśród 
zieleni drzew, plebanja, mieszlmnie ciuszpasterza, stróża 
skarbów duchowych narodu. Z pyłu archiwaljów tam zło- 
żonych a sięgających odległych niekiedy wieków, wyrywa 
się promień, oświetlający i czasy minione i ludzi, którzy 
przeszli. Występują na j:'w, budzą się ich czyny jakby 
nawoływały do życia szerszego, wyższego. Historia vitae 
magistra! 
Pragnąc zbudzić te echa przeszłości: aby przemówiły 
i pobudziły do utworzenia równic wielkiej jak dawna przy- 
szłości, wydajemy księgę niniejszą. 
Potrąca ona silnie o przeszłość i stara się ją odtwo- 
rzyć choćby w ogólnych zarysach, ale zarazem uwydatnia 
teraźniejszość, aby ją umocnić i rozbudov.rać pod promien- 
nicjszą .jeszcze przyszłość. 
Jest ona owocem pracy zbiorowej. Rządcy parafij 
przygotowali na wezwanie i zarządzenie Nasze w znacznej 
części materjał, który umiejętnie opracowała następnie ko- 
misja, składająca się z X. prał. Czaplewskiego, X. prał. 
dr. Frydrychowicza, X. prot dr. Glemmy, X. prał. Mań- 
kowskiego i X. kan. dr. Panskego. Główną redakcyjną 
pracę wykonał X. prał. Czaplewski. On i X. prał. Mań- 
kowski zestawili przedewszystkiem w części ogólnej niniej- 
szego dzieła owoc żmudnych, długoletnich studjów swoich 
nad dziejami diecezji chełmińskiej, za co im powinne a 
gorące, równie jak i innym współpracownikom, składamy 
dzięki. 
Dołączamy przy końcu księgi mapę diecezji chełmiń- 
skiej, wykonaną przez prof. dr. E. Romera ze Lwowa. 
Dzieła ludzkie nie są doskonałe. I księga niniejsza 
mimo usiłowa(J, aby stanęła na wyżynie badań obecnych
		

/Pomorze_002_12_007_0001.djvu

			i nauki, wykaże może niejedną usterkę. Mamy jednakże 
nadzieję, że spełni swoje zadanie: oświetli przeszłość a 
stanie się drugowskazem na przyszłość. 
p e I p l i n, dnia 28 kwietnia 1928. 


Slc7nislaw W. Okoniews
/: 
Biskup chełmiński. 


..
		

/Pomorze_002_12_009_0001.djvu

			Spis literatury 
przytaczanej częściej I jej skrócenia 
A 111 t I. Kir c h e n b I a t t. - Amtliches Kirchenblatt fUr die Diozese 
Culm. 
A re h. g d a ń s k i e 8, 12. - Archiwum pm1stwowe w Gdańsku 8, nr. 
12. Wykaz danin rzymskich duchowieflstwa pomorskiego z r. 
ok. 1398. 
A p p a r a t u s S c h wen g e l. - Ad historiam ecc1esiasticam Pome- 
raniae apparatus pauper collectus a Georgio Schwengel Cartusiae 
priore 1749 ed. Czapla 8., Fontes (Tow. Nauk. w Toruniu) XVI 
-XIX. 1912-15. 
B ar, Kir c h e n b fi c h e r. - Bar, Max, Die Kirchenbiicher der Pro- 
vinz Westpreussen. Abhandlungen zur Landeskunde d. Prov. 
Westpreussen XII. Danzig 1908. 
ł B ar, O r t s n a m en. - Bar, Max und Stephan Walter, Die Ortsnamen- 
3.nderungen in Westpreussen gegeniiber dem Namenbestande der 
polnischen Zei1. Danzig 1912. 
B o r ck, E c h o. - Borck, Echo Sepulchralis, rękopis w posiadaniu 
X. prał. Frydrychowicza w Pelplinie. 
C h o d y ń s ki, S u f r a g a n i. - Chodyński, Stanisław X., Biskupi 
sufragani włocławscy. Włocławek 1906. 
C h o d y li. s ki, K o n S y S t o r ze. - Chodyóski, Stanisław X.. Konsy- 
storze w diecezji kujawsko-pomorskiej. Włocławek 1914. 
C h o d Y ń s ki, S t a t u t a. - Chodyński, Zeno, Statuta Synodalia 
dioecesis Wladislaviensis et Pomeraniae. Varsaviae. 1890. 
C z a p I e w s ki, S e n a t o r o w i e. - Czaplewski, Paweł X., Senatoro- 
wie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich 1454 
-1772. Roczniki TNT. XXVI-XXVIII (1919-1921). 
C z a p l e w s ki, W Y k a z o f i c ja łów. - Czaplcwski, Paweł X., Wy- 
kaz oficjałów gdańskich i pomorskich 1467-1824. Rocznik TNT. 
XIX (1912), str. 3-129. 


...
		

/Pomorze_002_12_010_0001.djvu

			- 8 - 


E i c h h o r n, D e s a I u t e a n i m a rum. - Eichhorn, A. Dr., Die Aus- 
fiihrung der Bul1e De sal lite animarum in den einzelncn Dioecesen 
des preuss. Staates. Zeitschr. Ermlands V, 1-130. 
F a n k i d e j s ki, K I a s z t o r y. - Fankidejski, X., Klasztory żeńskie 
diecezji chełmińskiej. Pelplin 1883. 
F a n k i d e j s ki, O b r a z y. - Fankidejski, Jakób X.. Obrazy cudowne 
i miejsca w dzisiejszej diecezji chełmil1skiej. Pelplin 1880. 
F a n k i d e j s ki, U t rac. koś c i o ł y. - Fankidejski, X., Utracone 
kościoły i kaplice w dzisiejszej diecezji chełmińskiej. Pelplin 1880. 
F r o e I i c h, G r a u d e n z. - Froelich. X.. Geschichte des Graudenzer 
Kreises. 2. Auf1age. Danzig ł 8S-l n. 
F r y d r y c h o w i c z, We i h b i s c h o fe. - Frydrychowicz, Romuald 
Dr., Die Culmer Weihbischofe: Danzig 1905. 
F r y d r y c h o w i c z, C o 11 e g. M a r. - Frydrychowicz, Romuald Dr., 
Col1egium Marianum w Pelplinie, część pierwsza od r. 18:)6--1858. 
Pelplin 1928. 
F r y d r y c h O w i c z, D z won y. - Frydrychowicz, Romuald Dr. X.. 
Dzwony kościelne w diecezji chełmit1skiej. Roczniki TNT. XXXIl, 
185-215. XXXIII, 337-488. 
G l e m m a, H i s t o r j o g r a f ja. - Glemma. Tadeusz X., Iiistorjografja 
diecezji chełmitlskiej. Kraków 1925. . . 
G o e r k e, K r e i s F l a t o w. - Goerke. Otto, Der Kreis Flatow. 
Flatow 1918. 
H e i s e, B a u- u n d K u n s t d e n k 111. - Heise, Joh., Die Bau- und 
Kunstdenkmalcr der Pro vi nz Westprellssen. Tom 1. (Pom111erellen). 
Danzig 1884-87. Tom II. (Kulmerland und Lobau). Danzig 
1887 -95. 
H i r s c h, Kar t h a u s. - Hirsch, Theodor Dr., Gcschicł1te des Kart- 
hauser Kreises bis zum Au[horen der Ocdensherrschaft. Zeitschr. 
d. WGV. VI. (Danzig 1882), str. 1-148. 
J a c o b s o n, Q u e fI e n d. k a t h o I. Kir c h e n r e c h t s. - Jacob- 
son, Heinrich Friedrich Dr., Geschichte der Quel1en des katho- 
lischen Kirchenrechts der Provinzen Preussen und Posen. Konigs- 
berg 1837. 
K D W P. - Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. Towarzystwo Przy- 
jaciół Nauk Poznańskie. Tom I. PoznalI 1877. 
Kuj o t, O m a ją t k a c h. - Kujot, Stan. X., O majątkach biskupich 
lIa Pomorzu, Roczn. TNT. Ił (Toruil 1880), str. 1 nn. 
Kil j o t, D z i e j e P r u s K ról. - Kujot, Stanisław X., Dzieje Prus 
Krolpwskich. Cz
ść l. Tom I. Roczn. TNT XX-XXI (1913-1914) 


L 


ł 


. .
		

/Pomorze_002_12_011_0001.djvu

			- 9 -- 
Tom. II. Rocz. TNT. XXII-XXV (1915-1918). Część II. Roczn. 
TNT. XXIX-XXXI (1922-1924). 
Kuj o t, P a r a f je. - Kujot, X., Kto założył paraf je w dzisicjszej 
diecezji chełmińskiej. Część I. Pomorze. Roczn. TNT. IX-X. 
Toruń 1902,3. Część II. Ziemia Chełmiiiska. RocZ1l. TNT. XI- 
XII. Toruń 1904/5. 
Kuj o t, M i e j s c a c u d o W 11 e. - Kujot, Stanisław X, Miejsca cu- 
downe Najświętszej Marji Panny w Prusach Królewskich. Odbitka 
z księgi Pamiątkowej MarY:I11skiej. Lwów 1905. 
L i c ck, L o b a u. - Lieck G., Die Stadt L6bau in Westpreussen mit 
BClucksichtigung des Landes L6bau. Marienwerder 1892. 
L u s t r a t i o l 664. - Lustratio gcncralis bonorum regalium in tenis 
Prussiae 1664. 
M a e r c ker, S c h wet z. - Maercker, Hans, Geschichte des Schwe- 
tzer Kreises 1466-1873. ZeitsclIr. WGV. Zeszyt XVII-XIX. 
Danzig 1886-88. 
M a e r c ker, T h o r n. - Maercker, Hans, Geschichte der Hindlichen 
Ortschaften und dcr drei kleineren SHi.dte des Kreises Thorn. 
Danzig 1899. 
M alI k o w s ki, B r a c t w o k a p ł a nów. - Mailkowski, Alfons X., 
Bractwo kapłanów w trzech dekanatach pomorskich, tczewskim. 
gniewskim i starogardzkim 1701-1735. Pelplin 1917. 
M a 11 k o w s ki, P r a ł a c i. - Mańkowski, Alfons X., Prałaci i kano- 
nicy I,atetlralni chełmil1scy od założenia kapituły do nas.tych 
czasów. Roczn. TNT. XXXlII i XXXIV (1926 1927). 
M a ń k O w s ki, l n wen t a r z. - Mańkowski, Alfons X., Inwentarz 
dóbr biskupstwa chełmińskiego z r. 1614 z uwzględnieniem póź- 
niejszych do r. 1759 inwentarzy wydał... Fontes XXII. 1926. 
O r ę d. Koś c i e I n y. - Urzędowy orędownik kościelny dla diecezji 
chełmiliskiej. 
O r ł o \V i c z, P r z e w o d n i k. - Orłowicz, Mieczysław Dr., Ilustrowany 
przewodnik po województwie pomorskiem. Lwów-Warszawa 1924. 
P a n s k e, D o C u m e n t a B u c t o v i e n. - Panske, Paulu s, Docu- 
menta quac exstant de cultu religionis catholicae in districtibus 
Buetoviensl et Leoburgensi saecuio xvn restituto. Fontes TNT. 
XI-XV, str. 769 nn. Toruń 1907
1911. 
P a n s k e, S c h I o c h a u. - Panske, Paul, Handfestcn der Komturei 
Schlochau. Quel!en und DarsteIlungen Zl1f Gcschichte Westprcus- 
sens. Zeszyt 10. Danzig 1921. 


J
		

/Pomorze_002_12_012_0001.djvu

			10 


P a n s k e, a r c h i d i a c. C a m e n e n. Panske Paulus, Monumenta 
vetustiora ad archidiaconatum Camenensem pertinentia Fontes 
(TNT.) XI-XV. Tonn1 1907-1911. 
p a n s k e, T u c h e l. - Panske, P., Urkunden der K011lturei Tuchel. 
Quellen und Darstellungen wr Geschichte Westpreussens. Zeszyt 
6. Danzig 1911. 
P e r I b a c h, P o m. U B. - Perlbach, Max, Pommerellisches Urkunden- 
buch. Danzig 1882. 
p l e h n, K r e i s S t r a s b u r g. - Plehn, Hans Dr., Geschichte des 
Kreises Strasburg in Westpreussen. Lcipzig. 1900. 
P l e h n, O r t s g c s c h. S t r a s b u r g. - Plehn, Hans Dr., Ortsge- 
schichte des Kreises Strasburg in Westpreussen. Konigsberg in 
Pr. 1900. 
R. o c Z n. T N T. - Rocznik Towarzystwa Naukowego w Toruniu. 
R o z r a ż e w s k i, I t i n e r a r i a. - Biskupa ROZfażewskiego itineraria 
czyli rozkład podróży wizytacyjnych po Pomorzu, zebrał ks. P. 
Czaplewski. Zapiski TNT. III, 106 -122. 144-162. 
S c h e m a t i s m u s. - Schematismus des Bistums Culm mit de 111 
Bischofssitze in Pelplin 1904. Amt1iche Ausgabe. Pelplin 1904. 
S c h u c h, K r e i s B e r e n t. - Schuch, H., Die Zustande der Landbe- 
volkerung im Kreise Berent am Schlusse der polno Herrschaft 
1772. ZWGV. XV (1886), str. 45-188. 
S c h u c h, L a n d s c h a f t u m B e r e n t. - Schuch, H., Historische 
Nachrichten iiber die Landschaft um Berent und die Anfange 
ihrer Germanisierung, vornehmlich im 13. Jahrhunder1. ZWGV. X. 
(1883), str. 55-118. 
S c h ul t z, D i r s c h a u. - Schultz, Fr. Dr., Geschichte d. Krcises 
Dirschau. Dirschau 1907. 
S c h u I t z, K U Im. - Schultz, Franz. Dr.. Gcschichte der Stadt und 
des Kreises Kulm. I. Teil. Bis zum Jahre 1479. Danzig 1876. 
S c h ul t z, N e u s t a d t u. P u t z i g. - Schultz, Franz. Dr., Geschichte 
der Kreise Neustadt und Putzig. Danzig. 1907. 
S ł o w n i k G e o gr. - Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego. 
Tom I-XV. Warszawa 1880-1902. 
S t a d i e, K r e i s S t a r g ar d. - Stadie, B., Der landratliche Krcis 
Stargard in Westpreussen. Altpreussische Monatsschrift. tom VI 
(1869), str. 289-314, 699-726. 
U l a n o w s ki, I n wen t a r z. - Ulanowski, Bolesław, Inwentarz dóbr 
i dochodów biskup£twa włocławskiego z roku 1534. Kraków 190L 
Was c h i n s ki. T h o r n e r S t a d t- u n d L a n d s c h ul w e s e n. 
_ Waschins\{i E., Das Thorner Stadt- und Landschulwesen vom 


L 


-
		

/Pomorze_002_12_013_0001.djvu

			11 


Beginn der Reformation bis zum Ende der polnischen Herrschaft. 
ZWGV. Heft 56, str. 1-137. Danzig. 1916. 
Was c h i n s ki, S c h o n e c k. - Waschinski Emil, Geschichte der 
Johanniterkomturei unO Stadt Schoneck Westpr. Danzig 1904. 
Web er, P r e u s s e n. - Weber, Lotar, Preussen vor 500 Jahrell in 
culturhistorischer, statistischer und militarischer Beziehung nebst 
Special-Geographie. Danzig 1878. 
We g n er, S c h wet z e r K r e i s. - Wegner, Richard, Ein Pommer- 
sches Herzogthum und eine Deutsche Ordens- Komthurei. Kultur- 
geschichte des Schwetzer Kreises. Erster Band. Th. I. uno II. bis 
1466. Posen 1872. 
W o e l k y, U B. C u I m. - Woelky, C. P. Dr., Urkundenbuch des 
Sistums Culm. Danzig 1887. 
V i s i t. d e c a n. G o r z 11 e 11. - Visitationes moderni oecanatus Gorz- 
nensis nec non ccclesiae parochialis in Białuty, ed. Czaplewsl_i 
P. Fontes (TNT) XIV. Toruń 1910. 
V i s i t. L e s z c z y 11 s I{ i. - Visitationes ecclesiarum dioecesis Cul- 
mensis et Pomesaniae Andrea LeszczYll.ski episcopo :\. 1 G47 
factae, ed. A. Poblocki. Fontes TNT. IV (1900). 
V i s i t. O I s z o w ski. - Visitationes Episcopat!.:s Culmensis Andrea 
Olszowski episcopo A. 1667-1672 factae, eo. Czapla. Fontes 
VI-X (1902-06). 
V i s i t. R o z r a ż e w ski. - Visitationes Archidiaconatus Pomeraniae 
Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pumeraniae episcupo 
factae, ed. Kujot Stan. Fontes TNT. L-HI. TurUll. 1897/99. 
Z a ł ę s ki, J e z u i c i T. IV. - Załęski, Stanisław X., Jezuici w Polsce. 
Tom IV. Część l-IV. Kraków 1905. 
Z a p i s kiTNT. - Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu. 
Z e i t s c h r. E r m I a n d s. - ZeitschrHt des Vereins Wr oie Gdchichtc 
und Altertumskunde Ermlands. 
Ź r ó o ł a O z i e j. XXHI. - Źródła dziejowe, tom XXIII. Pulska XVI w. 
Tom Xli. Prusy KrÓlewskie, część I. ed. l. T. Baranowski. War- 
szawa 1911. 
Z W G V. - Zeitschrift des Westpreussichen Geschichtsvereins. 


.
		

/Pomorze_002_12_015_0001.djvu

			I 
CZ<2;ŚĆ ogólna
		

/Pomorze_002_12_017_0001.djvu

			I 
Powstanie diecezji chełmińskiej 
Dokument legata papieskiego Wilhelma, wystawiony dnia 29 lipca 
1243 r. w Anagni, niedaleko Rzymu, powołał do życia diecezjG cheł- 
mińską dla ziemi chełmińskiej i lubawskiej, a równocześnie wykreślił 
granice trzech diecezyj pfl1skich: pomeza'lskiej, warmiliskiej i sambij- 
skiej. Odnośne pełnomocnictwo papieża lnocentego IV dla wspom- 
nianego legata nosi tę samą datę. Spra',va ta była widocznie z dawna 
dobrze przygotowana, co więcej przedstawia się ona jako zupełne 
zwycięstwo dyplomacji Zahonu niemieckiego i zręczności legata Wil- 
helma, wysługującego siG Zakonowi już od r. 1234. Ostrze akcji było 
skierowane przeciwko misyjnemu biskupowi pruskiemu Chrystjanowi, 
który poparty przywilejami Stolicy Apostolskiej, biskupów płockich 
i książąt mazowieckich zawadzał Zakonowi, krzyżując jego plany 
i dążenia do samodzielnego zagospodarowania się w kraju, zwłaszcza 
od r. 1234, kiedy krzy2acy przyjąwszy z łaski Grzegorza IX ziemię 
chełmińską i pruslią na wieczne czasy i w niezależne posiadanie, stali 
się lennikami Stolicy św. Nazajutrz po wygotowaniu wspomnianych 
aktów z r. 1243 doniósł papież biskupowi Chrystjanowi o dokonanym 
podziale i wezwał go do przyjęcia dla siebie jednej z wydzielonych 
diecezyj, dodając przestrogę, aby na przyszłość zaniechał samowła- 
dnego szafowania dobrami i dochodami, oraz znosząc dawniejsze jego 
zarządzenia aljenacyjne. Licząc się z tem, że Chrystjan wybierze sobie 
diecezję chełmiliską jako jedyną, która posiadała zdawna granice usta- 
lone i zwarty ustrój wewnętrzny, obmyślono dla niej też odrazll wypo- 
sażenie odrębne. W każdej z trzech innych diecezyj wyznaczono 
ho wiem jedną trzecią ziemi na własność biskupa, chełmiński natomiast 
otrzymał tylko 600 włók i dawną płużną dziesięcinę. Zaledwie po- 
wyższe listy doszły do wiadomości adresata, gdy papież wysłał mil 
jeszcze jedno napomnienie, aby Zakonu niemieckiego nie zaczepiał w
		

/Pomorze_002_12_018_0001.djvu

			16 - 


słowach i czynach i nie uszczuplał dochodów jego przez nieprawne 
I'dzieIanie odpustów. Zarządzenia te wychodziły bez wątpienia wsku- 
tek jednostronnych i tendencyjnych informacyj ze strony Zakonu krzy- 
żackiego. Kapituła generalna cystersów podjęła się w roku następnym 
ohrony zasłużonego misjonarza pmskiego a członka swego zakonu, 
ale już bez skutku dla niego, gdyż umarł w tym czasie, najpóźniej 
na początku 1245 roku, tuż przed wykonaniem podziału jego dzie- 
dziny misyjnej. 
Wykonanie podziału na diccezje opóźniło się nieco. Legat Wil- 
helm, mimo zleceń papieskich i prośb Zakonu nic podjął się zadania. 
Nowy legat Henryk otrzymawszy potrzebne bulle 6 lutego 1245 r. 
wyruszył niezawodnie niebawem do Pms, a razem z nim, czy też 
krótko po nim, wybrał się nad Wisłę pierwszy biskup chełmiński Hei- 
denryk z zakonu dominikatlskicgo, otrzymawszy w Lugdunie z rąk 
p	
			

/Pomorze_002_12_019_0001.djvu

			- 


17 


Lembargu i Bobrowie, pozmeJ lin ją grodow w Płowężu nad Osą 
i w Świeciu nad Drwęcą. Niewielki ten kraik, pozostający pod rządami 
książąt mazowieckich i pod duchowną opieką hiskupów płockich, po- 
siadał najpóźniej w początkach XII w. kościołów 30, a na początku 
następnego wieku strzegło jego bezpieczel'i.stwa kilkanaście grodów 
i miejsc warownych. Ziemia ta stanowiła więc teren dogodny dla 
podjęć misyjnych u sąsiednich Prusaków. Skorzystał z tego Chrystjan, 
od r. 1216 biskup pruski, popierany przez księcia i biskupa płockiego. 
Biskup Getko bowiem dał mu w r. 1217 lub następnym wszystkie 
swoje prawa i dochody włącznie dziesięcin z ziemi chełmil'i.skiej, książę 
Konrad natomiast darował od siebie wsie Kolno, Mirakowo, Czarze 
i Boluminek, dalej grody Grudziądz, Wabcz i Pokrzywno, wreszcie ma- 
jątki Wieldządz, Gzin i Płutowo, a niepewna darowizna jego, przygo- 
towana w "Lonyz" (Lowicz? Łążyn?) 1222 r., wymienia obok tychże 
jeszcze cały szereg innych wsi i grodów. Popierali go też inni ksią- 
żęta polscy a także pomorscy Mestwin I i Świętopełk, oddając mu 
na mieszkanie i schronienie zamek Czanterz (Zantir) w Sztumskiem. 
Nie mniej darzyli go zaufaniem i przywilejami papieże, 111. i. składa 
papież Honorjusz III 1218 r. w jego ręce zakładanie katedr i świę- 
cenie biskupów. Tak obszerne posiadłości i uprawnienia były głó- 
wną przyczyną, 7e Zakon niemiecki, przybywszy do ziemi chełmińskiej 
na wezwanie Konrada mazowieckiego celem poparcia misji pruskiej, 
wszedł niebawem w kolizję z Chrystjanem, aż wreszcie przy poparciu 
legata Wilhelma pozbawił go znaczenia i zasług u Stolicy św., torując 
tern samem drogę do podziału Prus i ziemi chełmińskiej na diecezje 
według własnego uznania. 


Literatura: 
Kujot, Dzieje Prus król. - Lohmeyer, Gesch. v. Ost- u. Westpreussen. -Glemma, 
Historjografja, 68 nn. - Kujot, Paraf je II, ł 1111. 


2. Pomezanja. 
Poważne CZęSCi diecezji pomezal'i.skiej dostały się pod rządy 
polskie w pokoju toru11skim 1466 r., mianowicie Nowemiasto z okolicą, 
Łasin z przyległemi kościołami w Rogóźnie, Szynwałdzie, Szembruku, 
Świętem i Mokrem, wreszcie całe Sztumskie, Kiszporskie i niziny Mal- 
horskie, reszta zaś z Prabutami, Kwidzynem, Suszem, Niborkiem 
i Osterodą pozostała przy Zakonie. Tak znaczne odgraniczenia i wy- 
nikające z nich potrzeby organizacyjne były prawdopodobnie jedną 
z przyczyn, że w pokoju torUlIskim oddano całe biskupstwo pome- 
zańskie wraz z zamkami w administrację ówczesnemu biskupowi cheł- 
mińskiemu Wincentemu Kiełbasie w dożywotnią administrację. Po 
2 



 


-
		

/Pomorze_002_12_020_0001.djvu

			I 


[8 - 


śmierci Wincentego powrócili do swoich praw biskupi z Zakonu nie- 
mieckiego, którzy też w częściach diecezji, należących politycznie do 
Polski, rządy sprawowali. Dopiero po roku 1530, w którym to książę 
pruski Albrecht wprowadził obowiązkowe wyznanie augsburskie do 
całego swojego pal'i.stwa, rozpoczęli hiskupi chełmil'i.scy opiekować się 
kościołem pomezańskim. Jan Dantyszek (1530-1538) był pierwszym, 
Idóry przyznawał się do tej opieki w urzędowym swoim tytule. Osobny 
administrator diecezji pomezańskiej pojawia się od r. 1567 w osobie 
Kaspra Geszkawa. Polecił go Ojcu św. na to stanowisko król Zygmunt 
August już w r. 1563, głównie przez wzgląd na polskie części Pome- 
zanji. Geszkawa spotykamy urzędującego w Nytychu jeszcze 1574 r. 
Trzy lata później zapadła uchwała na prowincjalnym synodzie w Piotr- 
kowie, by postarać się u króla i papieża o przyłączenie Pomezanji 
całej a zwłaszcza polskich jej części do diecezji chełmińskiej. Wreszcie 
aktem z dnia 16 kwietnia 160 I r. dokonał papież Klemens Vlll pożą- 
danej inkorporacji. Odtąd pisywali się biskupi chełmil'i.scy także po- 
mezańskimi, narażając się na ostre protesty rządu pruskiego, tak iż 
hiskup Baier w r. 1763 oświadczył, że nadal tytułu pomeza11skicgo 
używać nie będzie. Obręb oficjałatu malborskiego, - officialis in 
Pomesania Marienburgensis - urządzonego przez biskupów chełmiń- 
skich dla dekanatów w Malborku, Sztumie, Kiszporku, Nytychu i Filr- 
stenwerder, przeszedł na mocy bulli "de salute animarum" 1821 r. do 
diecezji warmil1skiej, natomiast obwód bratjański z Nowemmiastem 
i okolica Łasina, dostawszy się pod bezpośrednią opiekę biskupów 
chełmil1skich już w XVI wieku, utrzymały się przy niej do dziś dnia. 
W Pomezanji pozostałej pod rządami książąt i następnych królów 
pruskich zdołano poprzez reformację utrzymać dla katolicyzmu jedynie 
kościoły prywatnych patronów w Turowie, Łęcku, Przełęku i Białutach 
i to dzięki ustępstwom poczynionym Polsce przez książąt pruskich 
w układach lennych z r. 1605 i 161 I oraz w traktacie welawskim 
1657 r. Cała diaspora pomezał1ska została przez bullę "de salute 
animarum" i dekret dodatkowy Stolicy apostolskiej z dnia II maja 
1859 podzielona pomiędzy diecezje warmińską i chełmil1ską. Z deka- 
natu pomezańskiego, utworzonego z przydziału chełmil1skiego w r. 
1861, ostały się po wykreśleniu nowej granicy politycznej z r. 191 g 
przy diecezji chełmińskiej kościoły wDziałdowie, Białutach, W. Łęcku 
i Przyłęku, przyłączone dekretem biskupim z dnia 25 listopada 1920 r. 
do dekanatu lidzbarskiego, zwanego odtąd także pomezańskim. 
Literatura: 
Kujot, Parafie II, 251 nu. - Kujot, Dzieje, por. w indeksie pod "Pomezanja". - 
Dittrich, Gesch. des Katholicismus in Oslpreussen v. 1525 bis wrn Ausgange d. XVIII 


r 


I 


.. 
I 

 
j 


I 


I
		

/Pomorze_002_12_021_0001.djvu

			,- 
I 


19 - 


J 


Jahrh. Zeitschr. Ermlands XIII, 1-289, 493-741. XIV, 1-130, 383-60-t - Kolberg 
Dr., Die Lehnsvcrtrilge zwischen Polen lInct Brandenburg von 1605 11. ]6] l. Zeitschr.. 
Ermlands IX. 111 nn. - Bender, Dr., BegI enzung, EintheiIung und Kirchen der ehema- 
ligen Diocese Pomesanien. Zcitschr. ErmJands II, ]78-191. - Eichhorn A., De salute 
anim3rulIJ, 96 nn. - CrallIcr, H., Geschichte des vormaligen Bistums Pomesanien. 
Marienwerder 1884. Str. 173 nn. 227. 2-t9 nn. - Cramer, H., Urkllndent>uch zur 
Geschichte des vonnaligen BisthulIIs POllIesanien. Marienwerder 1885. 


I 

 
I 
\ 
, 


3. Archidiakonat pomorski 
Obejmował on lewy brzeg Wisły aż po Gda11sk i Lęborg, a do 
r. 1263 także ziemię malborską. Należał po zniesieniu diecezji koło- 
brzeskiej do diecezji włocławskiej od powstania jej w XI wieku aż do 
r. 1818. Chrześcijaństwo przyjęło się tu bardzo wcześnie, jakoż św. 
Wojciech płynący Wisłą na misję pruską nie miał potrzeby zatrzymy- 
wania się po drodze, a w Gdatlsku przyjmowano go otwartemi rękoma. 
Rządy sprawowali bishupi zrazu przez swoich archidiakonów rezydu- 
jących w Górce pod Gdańskiem, a po ograniczeniu ich władzy w XIV 
wieku, przez oficjałów. Krzyżacy zająwszy Pomorze w r. 1308, zabie- 
gali niejednokrotnie o utworzenie w nicm osobnego biskupstwa, je- 
dnakże napróżno, wpływy polskie były tym razem silniejsze. Więc 
oficjałowie pomorscy, upełnomocnieni przez swoich włocławskich 
mandatarjuszów, ciągną się długim szeregiem poprzez czasy krzyżackie 
i następne polskie aż do początku XIX wieku. Biskupi sami, obar- 
czeni zajęciami przy katedrze i u dworu, przytcm krępowani naprężo- 
nemi zwykle stosunkami swemi zrazu z krzyżakami i pod koniec z 
rządem pruskim a od czasów reformacji niemal nieustannie z magi- 
stratem gda11skim, rzadko przybywali na Pomorze, a dłuższe tam po- 
byty biskupów tal,ich jak Zebrzydowski, Drohojewski i Ucha11ski we 
wieku reformacji i schorzałego Gniewosza w połowie XVI wieku nie 
były w stanie podnieść godności i powagi kościelnej. Jedyny biskup 
Rozrażewski, zasługujący dla swoich licznych podróży wizytacyjnych 
a więcej jeszcze dla swojej niestrudzonej pracy koło reformy Kościoła 
na miano Hozjusza pomorskiego, wyróżnia się chwalebnie z otoczenia 
swego. Pozatern zapisali się we wdzięcznej pamięci Pomorzan Stani- 
sław Karnkowski (1567-1581) i Maciej Łubie1'1ski (1631-164]). Wi<;c 
mimo, że oficjałowie posiadali facultatcs szerokie, że byli pomiędzy 
nimi gorliwi i wybitni jak Mylonjusz (1582-]611), Mateusz Judycki 
(1635-] 642), Stanisław Święcicki (1655 - 1659), Joachim Pastorjusz 
(1678-1681), Michał Antoni Hacki (1692-1695), Krysztof Szembek 
(1700-1711), Wincenty Swltz (1778-1792) i inni i mimo, że ośmiu 
z nich obdarzonych było władzą sufraga11ską, to przecież zabrakło 
nie tylko w konsystorzu, gdzie nieobecnych oficjałów często surogaci 
2* 


I 
1 
ł 
I
		

/Pomorze_002_12_022_0001.djvu

			- 20 - 



 


zastępowali, ale także w rozległym i zagrożonym archidiakonacie, nie- 
jednokrotnie bezpośredniego ciepła i powagi władcy najwyższego. Nie- 
domagania znajdują wyraz w skargach oficjałów i duchowieństwa, w 
petycjach kapituły do biskupów i w apelacjach zanoszonych od wy- 
roków pomorskich do Włocławka a także do Gniezna. 
Konsystorz pomorski mieścił się z reguły w Gdańsku i obejmo- 
wał całe północne Pomorze po Chojnice, Tucholę i Świecie. Po pierw- 
szym podziale Polski utworzono dla części przydzielonej do Prus 
osobny oficjałat z konsystorzem w Tczewie, następnie w Subkowach, 
wreszcie w Szotlandzie. Po wcieleniu Gdat1ska do Prus w r. 1793 
istniał znów jeden wspólny konsystorz i to kolejno w Starogardzie, 
Luhiszewie, Skarszewach i Gdańsku. Ostatni oficjał Stanisław Rosoł- 
kiewicz zamianowany został przez papieża Piusa VII brevem z dnia 
20 listopada 1818 r. niezależnym od Włocławka wikarym apostolskim 
dla tej części diecezji włocławskiej, która pod rządy pruskie się do- 
stała, to jest dla archidiakonatu pomorskiego oraz kruświckiego z deka- 
natami kruświckim, gniewkowskim, inowrocławskim i fordońskim. Urząd 
jego przeszedł na biskupa chełmińskiego wzgl. arcybiskupa gnieźnień- 
skiego i poznańskiego na podstawie bulli "de salute animarum" z r. 
1821. Dekanaty świecki i fordoński podlegały oficjałom bydgoskim, 
występującym na widownię już w XVI wieku. W r. 1764 wydał biskup 
włocławski Antoni Ostrowski Bydgoszcz z okolicą arcybiskupom gnieź- 
nieńskim w zamian za klucz wolborski. Skutkiem tego przeniesiono 
jeszcze w tym samym roku oficjałat z Bydgoszczy do Świecia. Pod- 
legając generalnym oficjałom pomorskim, przeszedł on 1818 r. pod 
władzę wikarego apostolskiego Rosołkiewicza, a z jego rąk wspólnie 
z całem Pomorzem do nowej diecezji chełmińskiej. 
Dość wielka samodzielność Pomorza wyrażała się nietylko w 
jego archidiakonacie i oficjałacie generalnym ale też w innych jego 
instytucjach. Taką był dom dla księży emerytów, założony humani- 
tarnie przez biskupa Macieja Łubieńskiego (1631-1641) w Starogar- 
dzie, przeznaczony dla Pomorza, jakoż we Włocławku istniał podobny 
przytułek. Dla wychowania duchowie11stwa istniała prócz wspólnego 
seminarjum duchownego we Włocławku osobne seminarjum przy kole- 
gjum szoUandzkiem przy Gdańsku, założone przez biskupa WohlCkiego 
(1616-1622) i następnie wznowione i wyposażone przez hiskupa Łubień- 
skiego. Także synody miewało Pomorze dla siebie osobne, dowodnie 
w Nowem za Jana Szafrallca (1428-1433), w Subkowach 1455, 1488 
i w styczniu 1497, w Gdal1sku 26 marca 1508 i pod koniec października 
1516 r., w Subkowach 1547 r., w Gdańsku 12 października 1550 i 5 
lutego 1585, w Subkowach 23 czerwca 1589, 3 i 4 września 1590, 23 


.. 



 


t
		

/Pomorze_002_12_023_0001.djvu

			r 


21 


lipca 1598, 2 października 1614, 27 września 1617, 2 czerwca 1620 
i 26 kwietnia 1622. Wyznaczony do Świecia synod na dzień 15 maja 
1628 nie doszedł do skutku z powodu wojny szwedzkiej. Ostatni 
synod pomorski odbył biskup Łubieński w Subkowach 25 września 
1640 r. Prócz tego wiadomo, że kler pomorski brał udział w syno- 
dach włocławskich biskupa Karnkowskiego 1568 i 1579 r. Po odłą- 
czeniu Pomorza od diecezji włocławskiej odbył wikarjusz apostolski 
Rosołkiewicz konferencję z swymi dziekanami w Gdańsku 24 listo- 
pada 1819 r. 
Na podstawie wersalskiego ustalenia granic politycznych oddało 
Pomorze Wolnemu Miastu Gdaf1sk i tern samem świeżo tamże utwo- 
rzonemu biskupstwu cały Gdańsk wraz z przedmieściami Oliwą i So- 
potem oraz niziny i wyżyny gdańskie z kościołami w Giemlicach. 
Wocławiu, Łęgowie, Trąbkach, Kłodawie, Przywidzu, Mierzeszynie. 
Prągowie i CzapieIsku. Na tej samej podstawie utraciła pomorska 
cZęść diecezji ziemie lęborską i bytowską, które pozostając w czasie 
reformacji pod książętami zachodnio-pomorskimi, przeszły całkowicie 
na luteranizm, by następnie w czasie ich przynależności do Polski 
1637-1657 tworzyć teren mozolnej i nie bezcelowej pracy rewindy- 
kacyjnej. kierowanej przy poparciu rządu polskiego głównie przez 
biskupa włocławskiego Macieja Łubieński
go. 
Literatura: 
Chodyński, Statuta. - Chodyński, Seminarjum włocł. Włocławek 190..t - 
Chodyński, Konsystorze. - Czaplewski, Wykaz oficjałów. - Kujot, Dzieje. - Frey- 
tag. Lic., Das Archidiakonat POlllmerellen. Altpr. Monatsschr. XLI, 204-233. - Ulano\\,- 
ski. Inwentarz. - Glemma, Historjografja. - Eichhorn, De sallIte animarum 96. nn. - 
fijałek, Jan, X. Dr., Ustalenie chronologji biskupów włocławskich. Kraków 1894. - 
Fijałek, J. X., O archidiakonach pomorskich i urzędnikach biskupich w archidiako- 
nacie pomorskim diec. włoc. w XII-XV wieku. Roczn. TNT. VI, 125-172. - Bieszk. 
X. Dr. Kazimierz, Walka Zakonu krzyZ. o przynaleZność kościelną archidiakonatu 
pomorskiego. Roczn. TNT. XXXIV, l-53. 


4. Archidiakonat kamieński 
Na długo przed założeniem archidiakonatu istniał dla północnych 
dekanatów archidiecezji gnieźnieńskiej osobny oficjałat oraz generalny 
wikarjat w jednej osobie, dowodnie już w r. 1415. Archidiakonat 
kamiellski utworzył arcybiskup Łaski 1512 r., wyłączając go z archi- 
diakonatu gnieźnieńskiego. Obejmował on dekanaty więcborski, człu- 
chowski, kcyński, łobżenicki, nakielski, tucholski i żniński. Archidia- 
koni byli w myśl fundatora zarazem oficjałami kamieńskimi z wyjąt- 
kiem Mateusza Judyckiego, który obejmując z woli Łubieńskiego 
oficjałat kamieński. posiadał już archidiakonję pomorską przy katedrze 


:1 
I 
II
		

/Pomorze_002_12_024_0001.djvu

			I 


22 - 


włocławskiej. W r. 1651 założył arcybiskup Łubieński przy kościele 
kamieńskim kolegjatę, w której archidiakon-oficjał zajmował drugie 
z rzędu miejsce obok prepozyta, dziekana, kustosza i ośmiu kanoni- 
ków. Na wspólnym urzędzie oficjała-archidiakona zasiadał jako ostatni 
Wojciech Szeinert do r. 1798. Odtąd byli osobni oficjałowie, miano- 
wicie Antoni TuszYlIski, kanonik łęczycki, proboszcz szubillski i zakrzew- 
ski z konsystorzem w Zakrzewie 1799-1808 i Józef Trzebiatowski, kano- 
nik kamieński, od r. 1811 gnieźnielIski i proboszcz więcborski z kon- 
systorzem w Więcborku 1800-1820. Na mocy bulli "de salute ani- 
m!ł rum " z r. 1821 przydzielono do diecezji chcłmillskiej dekanaty człu- 
chowski, tucholski i część więcborskiego, zwanego odtąd kamielIskim. 
Wr
szcie granica nowa z r. 1919 odcięła od Polski a temsamem od 
diecezji chełmińskiej z dekanatu kamieńskicgo kościoły w Buczku, 
Złotowie, Głubczynie. Krajence, Radawnicy, Sławianowie, Zakrzewie 
i Wiśniewce, z dekanatu człuchowskiego kościoły w Eickfier, Koczale, 
Fersztenowie, Frydlądzie, Hamersztynie, Heinrichswalde, Przechlewie, 
Polnicy, Człuchowie i Christfelde. Zatcm z dawniejszego archidiako- 
natu kamielIskiego osLały się przy diecezji chełmińskiej kościoły w 
Dąbrowie, Kamieniu, Lutowie, Sępólnie, Sypniewie, Wałdowie, Więc- 
borku i Wielowiczu, dalej należące dziś do del,anatu chojnickiego ko- 
ścioły w Borzyszkowie, Brzeźnie, Chojnicach. Konarzynach, Lichno- 
wach, Nowejcerkwi. Ogorzelinach. Ostrowitem, Silnie i Swornegaciach, 
wreszcie Gostoczyn. Jelclicz, Mędromierz. Pruszcz, Raciąż i Tuchola. 
Literatura 
Eichhorn, De salute anil11arum, 97 nn. - Goerke, Kreis Platow. - KDWP. 
- Kurytkowski, J. Ks., Prałaci i kanonicy katedry lIl('tropOI. guieźnie1lsldej (Gniczno 
1883) l. 114 n. - Pallsl(c, Archid. Camcncn. 


5. Ziemia (Jól'ZeńsJul 
Kościoły w Górznie, Grąi.awach, Jastrzębiu. Polskiem Brzoziu 
i Szczuce, należące od początku do diecezji płockiej, pozostały, mimo 
przyłączen:a ich do Prus w r. 1772, nadal pod zarządem biskupów 
płockich, tcm swobodniej, że należały od r. 1807-181 fi do Księstwa 
warszawskiego. Dopiero r. 1818 odłączone przez bullę "Ex imposit:l 
nobis" od diecezji płockiej, przeszły one pod zarząd ówczesnego ad- 
ministratora diecezji chełmil1skiej. Tesiime mniejwięcej losy dzieliła 
w tych czasach paraf ja bia!ucka. ktÓJą już \\. czasie reformacji zaopie- 
kowali się biskupi płoccy. 


Literatura: 
Bilr, Bchordeuverfassung. str. 308 n. - Eichhorn. Dc sulute animarum, str. 97. 
- Visit. Górzno.
		

/Pomorze_002_12_025_0001.djvu

			- 


23 
III 
Majątki duchowne 
Majątki ziemskie stanowiły obok dziesięcin podstawowe uposa- 
żenia instytucyj duchownych. Jedynie zakony żebracze dominikanów, 
franciszkanów i spokrewnionych z nimi bernardynów i reformatow żyły 
z jałmużny samej. W obrębie diecezji posiadały instytucje kościelne 
przed sekularyzacją razem około 293888 ha ziemi, lasów i jezior, mia- 
nowicie biskupi chełmińscy 57522, kapituła chełmil1ska 28289, cystersi 
pelplińscy 23,099, biskupi płoccy 22216, cystersi oliwscy 21 915, 
biskupi włocławscy 20653, cystersi koronowscy [8966, arcybiskupi 
gnieźnieńscy 18527, kartuzjanie 17809, norbertanki żukowskie 16765, 
benedyktynki żarnowieckie 8735, benedyktynki chełmińskie 7455, be- 
nedyktynki toruńskie 6 19
, kapituła włocławska 5628, benedyktynki 
grudziądzkie 2962, benedyktynki bysławskie 2535, jezuici chojniccy 
2079, kapituła gnieźnieńska l 923, cystersi lędzcy l 676, miechowici 
gnieźniet'Iscy I 141, misjonarze chełmińscy l 14 l, jezuici grudziądzcy 
l 073, jezuici toruńscy l 034, kapituła płocka I 033, brygitki gdańskie 
690, dominikanie toruńscy 669, prepozytura brodnicka 330, francisz- 
kanie w Chełmnie 281, paulini w Topólnie 235, dominikanie gdańscy 
około 200, dominikanie w Tczewie około 100, august janie w Chojni- 
cach około 25, franciszkanie w Chełm2y około 20. Areał ten wspólnie 
wzięty, nie licząc probostw, wynosił nieomal piątą część całego ob- 
szaru dzisiejszego województwa pomorskiego. 


Literatura: 
Źrodła te same co poniZej pod zakonami, prócz tego Ulanowski, Inwentarz; 
Mailkowski, Inwentarz; X. Kujot, O majątkach i liczne inne Źt ódł,t lokalne. Wielkości 
podano według Gemeindelexikon, Het! II Danzig, III Marienwerder. Berlin, 1912. 


IV 
Dzięsięciny i świętopietrze 
Stanowią one przez setki lat ważne źródło utrzymania duchowlet'I- 
stwa i stąd mają bogatą historję, wnikającą w 2ycie kościelne i społeczne. 
Odróżnić należy dziesięciny biskupie i plebańskie. 
Dziesięciny biskupie były pierwotnie snopowe czyli wy- 
tyczne tak w starej ziemi chełmińskiej jako też w archidiakonatach 
pomorskim i kamieńskim. Danina ta była niezgodną z prawem cheł- 
mińskiem, na którem od r. 1231 wsie i miasta chełmińskie a w sto 
lat później także pomorskie na dobre zakładać zaczęto. Dlatego posta- 
rano się O jej zamianę. W ziemi chełmińskiej dokonał jej biskup Chry- 
stjan w porozumieniu z krzyżakami i ludnością miejscową w r. 1232
		

/Pomorze_002_12_026_0001.djvu

			- 24 - 


Odtąd dostawał biskup zamiast dziesięcin snopowych od każdego 
pługa niemieckiego jeden korzec pszenicy i jeden żyta, od polskiego 
pługa zaś jeden korzec pszenicy. Na mocy ugody krzyżaków z bisku- 
pem płockim z r. ł 31 2 miał tenże za dziesięcinę z ziemi michałow- 
skiej otrzymywać rocznie 90 grzywien, które r. 1325 zamieniono mu 
na wieś Jastrzębie z dodatkiem 4 grzywien rocznie. Na Pomorzu sta- 
nęła po długich układach 1330 r. pomiędzy biskupem włocławskim 
Maciejem a wielkim mistrzem Wernerem ugoda tej treści, że odtąd 
powinno się od każdej włóki niemieckiej płacić trzy skojce chełmiń- 
skie biskupowi i jego następcom co rok w dzień św Marcina. Daninę 
tę gotówkową dawały także wsie założone na polskiem prawie. Dla tej 
części Pomorza, która podlegała stolicy gnieźnieI1skiej, zawarł umowę 
w sprawie zamiany dziesięciny snopowej arcybiskup Jarosław z wiel- 
kim mistrzem LudoIfem Konigem r. 1344. Od włóki czynszowej miało 
się tu dwa skojce opłacać, przyczem dworom szlacheckim przyznano 
4 włóki bezpłatne, a arcybiskupowi dodano kilka wsi. 
Zamiany tak dokonane nie usunęły jednakże poprzednich nie- 
ustmmych sporów właścicieli gruntów z poborcami biskupimi, odbija- 
jących się echem niemiłych incydentów na sejmikach i sejmach, 
w konsystorzach i u dworu. Zwłaszcza na Pomorzu stale obniżająca 
się wartość obiegowa skojców i zastąpienie ich pieniędzmi innemi 
dolewaly oliwy do ognia, tak i2 w XVI wieku, kiedy reformacja ude- 
rzyła w daniny kościelne najsilniej, biskupi włocławscy po ciężkich 
rozprawach zrzec się woleli tego źródła dochodu dla siebie. W ten 
sposób utrzymała się danina biskupia na Pomorzu poprzez wick XVI 
jedynie w Tczewskicm i na terenie gdańskim. 
Dziesięciny pobierane przez proboszczów były pierwotnie wła- 
snością właściciela ziemskiego, przeważnie książęcego, który fundując 
kościół, wydLielał na jego utrzymanie nietylko część ziemi swujej, ale 
także dLiesięcinę sobie nale2ącą z obrębu nowej parafji. Dziesięciny 
te snopowe zamienili krzyżacy na zbożowe tak w ziemi chełmińskiej 
jako te:l: na POlllorzu i o<.ltą<.l zwano je mesznem czyli missalia, 
Messkom, gdyż w zasadzie była to ofiara paraf jan za odprawienie 
mszy św. niedzielnej i świątecznej, lub tacą powstałą z krzyżackiego 
Tctzem (decem). Mimo. że danina proboszczowska zwalczana była 
nicmniej niż biskupia. to przecie:l: przy pomocy władzy kościelnej 
i paf1stwowej Ldołała się ona utrzymać w całości aż do naszych cza- 
sów. Od r. Isn począwszy zamieniuno ją na rentę, która skutkiem 
<.lewaluacji po wojnie światowej stopniała niemal do reszty. 
Świętopietrze, daninę pogłówną, pobierała Stolica Apostolska 
W najniższej monecie obiegowej z całej Polski niczawodnie od chwili 


.. 


I 


.,. 


I 
I 
I
		

/Pomorze_002_12_027_0001.djvu

			- 25 


, 


oddania jej tytułem subiectionis papieżowi Janowi XV (985-996) 
przez Mieszka l. Zrazu zbierali je i przesyłali do Rzymu książęta, tak np. 
tributarius Sedis apostolicae Bolesław Chrobry i Mieszko Stary ze swojej 
dzielnicy. Lecz w ustawicznych prawie niepokojach i wzajemnych wal- 
kach pomiędzy książętami dzielnicowymi wpływało świętopietrze nie- 
regularnie, więc na samym początku XIII wieku złożono kolektorstwo 
do rąk episkopatu polskiego pod przewodem arcybiskupów wspiera- 
nych i uzupełnianych później niejednokrotnie przez osobnych kolek- 
torów rzymskich. W daninie tej wyrażała się lenna zależność ziem 
polsldch od papiestwa, które na odwrót poczuwało się do opieki nad 
ich całością, zwłaszcza w XIII i XIV wieku, kiedy Polsce groziła ze 
strony niemieckich sąsiadów zagłada. Krzyżacy zająwszy ziemię cheł- 
mińską i pomorską twierdzili, że daniny tej tutaj rzekomo nigdy nie 
pobierano i dlatego oparli się jej płaceniu. Stolica Apostolska stanęła 
na stanowisku króla Władysława Łokietka i duchowieństwa polskiego. 
dowodzących opłacania świętopietrza w tych niegdyś polskich ziemiach 
i temsamem przynależności ich do pa11stwa polskiego. Spór z takiem 
podłożem polityczne m toczył się od r. 1318 przez lat dwadzieścia. 
a towarzyszyły mu klątwy i interdykty rzucane na opornych, gorszące 
ludność i wywołujące mściwe Jlajazdy na polskich powierników Kurji 
rzymskiej. Wreszcie Zakon niemiecki uległ i od r. 1330 dawał on 
wyznaczoną opłatę. aczkolwiek uporczywie i ratami. Od r. 1444 od- 
dawała ją Stolica Apostolska na życzenie królów i książąt polskich na 
potrzeby wypraw przeciwko wrogom Kościoła i na inne potrzeby kra- 
jowe, zrazu sporadycznie, lecz z czasem coraz częściej. Równocześnie 
zmniejszała się jednak opłata sama, zwłaszcza pod wpływem refor- 
macji w XVI wieku. Po raz pierwszy zawiodła zupełnie właśnie die- 
cezja chełmińska w r. 1552, po trzech latach trzy dalsze diecezje a w 
r. 1569 napróżno już zabiegał papież Pius V i jego nuncjusz Wincenty 
z Portyku o wznowienie świętopietrza w Polsce. Nawet przy pomocy 
zbrojnych ludzi, których legat sobie przybrał za doradą króla Zygmunta 
Augusta, nie zdołał on zwyciężyć niechęci do uiszczenia tej opłaty. 
Wobec tego Stolica Apostolska ustąpiła i zrzekła się prawa do jej 
pobierania. 


Literatura: 
Abraham, W.. Organizacji] koi.cioła w Polsce (Lwów 1893). str. 187 nn. - 
Czapl
wski, X., Ostalnie walki o dziesięciny hisk. na Pomcrlu. Zapiski TNT. IV, 
58-69. - Gromnicki, T. Dr., Świętopietrze. Encykl. kosć. XXVII, 260 nn. - Ten2
. 
Świętopietrze. Kraków 1908. - Kujot, Dzieje część l, t. I, 367 n. i pod dziesięci- 
nami, część II, 53-58. 227-230. - Kujot, O majątkach, 2-27. - Ptaśnik. Jau. 
Denar św. Piotra. obrońca jedności politycznej i kościelnej w Polsce. Rozpr. Akad. 
Umiejęt. wydział hisL-fi1oz. Serja II. t. XXVI, 133 nn. - Ten2e. Kolektorzy kamery 
apostolskiej w Polsce, tam2e tom XXV, 1-80. 


J
		

/Pomorze_002_12_028_0001.djvu

			26 
V. 
Patronat 
Jak w całym Kościele, tak też w diecezji chełmińskiej powsta- 
wały patronaty z reguły przez fundację kościołów. Fundatorami byli 
tutaj zrazu królowie i książęta polscy, następnie krzyżacy jako panu- 
jący, dalej prywatni właściciele majątków, tak świeccy jako też du- 
chowni, względnie ich korporacje. Stawiali oni kościoły na własnym 
gruncie i dla własnych poddanych. Patronat taki, spoczywający na 
majątku fundatora, przechodził dość często razem L nim na następnego 
właściciela przez sukcesję, darowiznę lub kupno. Przypadków używal- 
ności i przedawnienia źródła nie wykazują. Osobliwością natomiast 
było, że Zakon niemiecki w głównym przywileju chełmillskim z r. 
1233 zastrzegł sobie patronat nietylko kościołów miejskich w Chełm- 
nie i Toruniu, ale także kościołów wzniesionych w przyszłości po 
wsiach miejskich, obejmujących ośmdziesiąt lub więcej włók obszaru. 
Trudno stwierdzić, czy Zakon korzystał z zastrzeżenia co do kościołów 
wiejskich, kościoły miejskie zaŚ brał on zasadniczo w swój patronat, 
niezawodnie z przyczyn politycznych. Uprawnienie prezentowania 
kandydatów dla kościołów patronatu rządowego przywłaszczali sobie 
później coraz częściej starostowie i tenutarjusze gracjalni, na co żalił 
się 111. i. biskup Rozrażewski. Tak np. w latach 1507-48 dokonał 
król sam prezentacji już tylko przy kościołach parafjalnych w Kowa- 
lewie, Toruniu, Fordonie, Starogardzie, Tucholi, Nowem, Radzynie 
i Grudziądzu, przy szpitalnych w Chojnicach i Brodnicy i przy bene- 
ficjach wiejskich w Lichtenau i Garczynie. Ostatnio zostało wykonanie 
prawa patronatu ustalone w Konkordacie na całą Polskę w ten sposób. 
że biskup przedstawia patronowi trzech kandydatów do wyboru. Obec- 
nie istnieją patronaty biskupie, rządowe, prywatne i mieszane. 
J. Patrollat biskupi obejmuje 39 kościołów, powstałych prze- 
ważnie w ostatnich 70 latach, mianowicie: Białuty, Borowymłyn, Bro- 
dnica (dek. kartuski), Działdowo, Dziemiany, Gdynia, Gowidlino, Ja- 
nowo. Karsin. Kasparus. Koszelewy, Krotoszyny, Królówlas, Legbąd. 
Linja, Lipinki, Lipnica, Lniano, Lubicz, Łebno, Nowacerkiew, Odry. 
Ositk, Pelplin, Pierwoszyno, Pomieczyno, Pogódki, Rykowisko-Błqdzim, 
Rytel, Sumin, Starogród. Szlachta, Toruń-Mokre, Toruń P. Marja, War- 
lubie, Wąbrzeźno, Wda, Wygoda i Zdroje. 
2. Rządowemu patrollatowi podlegają następujące kościoły: 
Barłóżno, Błędowo, Bobowo, Bobrowo, Brodnica, Brusy, Bysław, 
Bzowo. .Cekcyn, Chojnice, Cielęta. Czarnylas, Czersk, Dąbrowa, Dą- 
brówka (dek. starogardzki), Drzycim, Fordon, Garc, Gniew, Golub,
		

/Pomorze_002_12_029_0001.djvu

			- 27 


Gostoczyn, Góra, Górale, Grabowo (dek. nowski), Grudziądz/ Gruta, 
Jastarnia, Jeleńcz, Kack, Kiszewa, Kościerzyna, Kowalewo, Król. Dą- 
brówka, Kruszyny, Kurkocin, Lalkowy, Lembarg, Leśno, Lichnowy, 
Lidzbark, Lignowy, Linowo, Lipinki, Lipusz, Lisewo, Łąkorz, Lubi- 
chowo, Lubień, Lubiszewo, Lutowo, Łasin, Łęg, Łobdowo, Łopatki, 
Mędromierz, Mikołajki, Mokre, Niewieścin, Nieżywięć, Nowacerkiew 
królewska, Nowawieś, Nowe, Nowemiasto, Okonin, Opalenie, Osie, 
Ostrowite, Parchowo, Pączewo, Piaseczno, Pluskowęsy, Płochocin. 
Płużnica, Pokrzydowo, Polaszki Stare, Przodkowo, Przysiersk, Puck. 
Raciąż, Radomno, R.adowiska Wielkie, Radzyn, Rajkowy, Reda, Ro- 
góźno, RY11Sk, Serock. Silno, Skarlin, Skarszewy, Skórcz, Starogard, 
Strzepcz, Strzelno, Suleczyno. Swarzewo. Sianowo, Swornegacie, Szczo- 
drowo, Szczuka, Szembruk, Szwarcenowo, Śliwice, Świecie, Tczew, 
Tomń św. Jan (alternatywą między rządem i magistratem torUlIskim). 
Tuchola. Tymawa, Walichnowy, Wałdowo, Więcbork, Wiele, Wielowicz, 
Wrock, Zblewo, Zieleń, Żmijewo, Żołędowo, razem 118 kościołów. 
3. Prywatnego }Hdl'onatu jest 39 kościołów, mianowicie: Bierz- 
głowo, Borzyszkowy, Brzeźno, Chełm oni e, Czarnowo, Czarze, Garczyn. 
Grodziczno, Gronowo, Jabłonowo, Kielno, Kiełbasin, Klonówka, Kona- 
rzyny, Kościelna Jania, Łążyn, Nawra, Niedamowo, Ogorzeliny, Orze- 
chowo, Ostrornecko, Ostrowite (dek. radzyński), Papowo Toruńskie. 
Pinczyn, Pruszcz, Sam pława, Sierakowice, Srebrniki, Stężyca. Święte, 
Sypniewo, Szemud. Szynych, Trzebcz, Tyłowo, Wabcz, Wejherowo. 
Wielkałąka i Wielki Łęck. 
4. Patronat mieszany t. j. wykonywany alternatywą między 
biskupem chełmińskim i rządem ustalony został po długich układach 
zarządzeniem gabinetowym z dnia 1 września 1848 r. dla tych kościo- 
łów, które przed sekularyzacją były patronatu duchownego biskupów. 
kapituł i klasztorów. Odtąd wykonuje prawo prezentowania biskup 
chełmiński przy wakansach zaszłych w parzystych miesiącach, jak w 
lutym, kwietniu, czerwcu, sierpniu, październiku i grudniu, a rząd w 
sześciu innych miesiącach nie parzystych. Według dodatkowego reskryptu 
ministerjalnego z dnia 16 września 1848 r. miał na probostwa opróż- 
nione nie przez śmierć lecz przez przeniesienie na inne beneficjum, 
prezentować ten z dwóch powyżej wymienionych, który przeniesienia 
dokonał. Probostwa w Lgl. kuracje, podlegające temuż mieszanemu 
patronatowi, w liczbie 76, są następujące: Biskupice, Boleszyn, Brzozie 
Polskie, Brzozie Niemieckie, Byszewa, Chełmno, Chełmża, Chmielno, 
Chwaszczyno, Chylonja, Czyste, Dóbrcz, IJzierzążno, Dźwierzno. Go- 
dziszewo, Goręczyno, Górzno, Grabowo (dek. lubawski), Grabowo 
Stare (dek. kościerski), Grążawy, Gruczno, Grzybno, Grzywna, Jastrzę- 


J
		

/Pomorze_002_12_030_0001.djvu

			28 - 


bie, Jeżewo, Kamień, Kartuzy, Kaszczorek, Kazanice, Kiełpino, Kieł- 
piny, Kijewo. Kokoszkowy, Komorsk, Koronowo, Kurzętnik, Lubawa, 
Lubiewo, Luzino, Matarnia, Mechowa, Miłobądz, Mroczno, Mszano, 
Niedźwiedź, Oksywie, Osielsko, Papowo Biskupie, Pieniążkowo, Płowęż, 
Polskie Łąkie, Prątnica, Radoszki, Rożental, Rumia, Rumian. Rywałd. 
Sarnowo, Sępólno. Starzyno, Subkowy, Szynwałd, Świekatowo, Świer- 
czynki, Topólno, TorUlI św. Jakób, Tylice, Unisław, Wtelno, Wudzyn. 
Wysin, Złotowo. Zwiniarz, Żarnówiec i Żukowo. 


Literatura: 
Kujot, Dzi
je, cz. I. 621 nl1. - Kujot, Paraf je II, 78 1111. - Korespol1d
ncja 
bisk. Rozra
e\Vskiego zebrana przez X. Czaplewskiego. dotąd w rękopisie. - Wierz- 
bowski T., Matricularum Regni Pol. summaria, p. III. nr. 640; p. IV. nr. 1249. 1321. 
1433. 1567. 8589. 8900. 9929. 13161. 13347. 133-19. 13996. - Por. td poni

j pod 
poszcz
góln
lłłi kościołami. 


VI 
Przeniesienie stolicy biskupiej i katedry do Pelplina 
Po śmierci biskupa Rydzyńskiego w r. 1814 objął rządy osiero- 
conej diecezji sufragan i archidiakon Jan Wilkxycki jako wikarjusz 
kapitulny. Obsadzenie biskupstwa odkładano aż do wprowadzenia 
nowej organizacji kościelnej w pmlstwie pruskiem. Przyniosła ją bulla 
"De salute animarum" z dnia 16 lipca 1821 r. Wykonawcą jej zamia- 
nował papież Pius VI[ biskupa warmiiIskiego księcia Józefa Hohen- 
zollern, któremu rząd pruski przydał jako cywilnego komisarza tajnego 
raucę rejencyjnego Schmeddinga. Mimo że wspomniana bulla przenie- 
sienie biskupstwa do Pelplina przewidywała, zeszło po jej ogłoszeniu 
niemało czasu na dyskusjach nad nowemi wnioskami miast Chełmna 
i Torunia. Zwłaszcza propozycja wprowadzenia stolicy biskupiej do 
Chełmna, znalazłszy poważnego orędownika w osobie prezesa rejen- 
cyjnego Hippla z Kwidzyna, wymagała szczegółowych replik elekta 
Mathyego, zanim pogrzebaną została. 
Na konferencji odbytej w Gdańsku 19 października 1822 r. przed- 
stawieni zostali przez elekta i zatwierdzeni przez naczelnego prezesa 
członkowie kapituły, mianowicie na prepozyta Wilkxycki. na dziekana 
Lewiński, jako kanonicy według starsze(lstwa Piechowski, Kutowski, 
Komorowski i nowomianowani dziekan Krieger zSypniewa (Wałeckie). 
proboszcz Weinreich z Chełmna, proboszcz Eberlein z Tiegenhagen, 
dawniejszy kanonik warmiński Kliński i sekretarz kapitulny Dekowski 
z Chełmży, wreszcie jako kanonicy honorowi wikary apostolski Rosoł- 
kiewicz z Gdańska, dziekan Jan Borzymowski z Schoneberg, proboszcz 
Dietrich z Grudziądza i delegat Zamojski z Malborga. Aby uzyskać w
		

/Pomorze_002_12_031_0001.djvu

			- 29 - 


Pelplinie potrzebne pomieszczenie, zniesiony został dnia 14 marca 
1828 r. klasztor tamtejszy a równocześnie także kartuski, mający słu- 
żyć za przytułek dla księży emerytów. Wyznaczony przez rząd na 
biskupa prepozyt warmiński Ignacy Mathy został przez kapitułę chełm- 
żyńską przyjęty 31 lipca 1821 r. i na życzenie Stolicy Apostolskiej for- 
malnie obrany 8 marca roku następnego. Zatwierdzenie z Rzymu 
nadeszło dopiero 17 listopada 1823 r., a zarząd diecezji mógł był 
nowy biskup przejąc nie wcześniej niż 15 lipca 1824 r. Dnia 2 sier- 
pnia zebrała się po pierwszy raz kapituła w Pelplinie, na której biskup 
Mathy złożył wyznanie wiary i zaprzysiągł ustawy kapitulne. Nazajutrz, 
w dzień urodzin królewskich, wziął sufragan Wilkxycki w imieniu nie- 
obecnego i chorego wówczas biskupa nową katedrę w posiadanie. 
Biskup i kanonicy zamieszkali narazi e w gmachu poklasztornym. Dnia 
4 sierpnia położono kamień węgielny "pro erigendo obelisco scn 
epitaphio Serenissimo regi" naprzeciw katedry na miejscu temsamem, 
na które m 1859 r. stanął posąg Najśw. Marji Panny Niepokalanie 
Poczętej. W r. 1828 było 5 kuryj gotowych, a wykończenia reszty 
spodziewano się w r. 1830. Biskup natomiast umarł 1832 r., nie do- 
czekawszy się wykOllczenia swego pałacu. 
Literatura: 
Eichhorn, De salute animarum. - Mańkowski, A. X., Uroczystość przeniesienia 

tolicy hiskupiej do Pelplinil 3 sierpnia 1824 r. Zapiski TNT 1920 str. 12-15. - 
Wolski, W., Opis całej ceremonji przy ustanowieniu katedry w Pelplinie d. 3 Au£:. 
1824. Pr7ygot. do drukn X. St. Kujot. Rocz. TNT XIII, 42-47. 


VII 
Przynależność metropolitalna 
Ziemia chełmiliska, wchodząca pierwotnie w skład diecezji pło- 
ckiej, należała razem z nią do metropolji gnieźnieńskiej. Biskup 
Chrystjan, pozostający w dobrych stosunkach z książętami polskimi 
i otrzymujący pomoc na cele misyjne niemal wyłącznie z Polski, nie 
miał przyczyny naruszać dawnej łączności z Gnieznem, jakoż uczestni- 
czył r. 1219 w gronie biskupów polskich w konsekracji kościoła klasl- 
tornego w Trzebnicy. Także pierwszy biskup chełmiński Heidenryk 
poczuwał się widocznie do jedności z biskupami polskimi, skoro brał 
udział w synodzie wrocławskim I :l48 r. Ale już w roku następnym zwie 
arcybiskup ryski Albert Heidenryka swoim sufraganem, a buIla erek- 
cyjna arcybiskupstwa ryskiego z r. 1255 wymienia 111. i. także biskup- 
stwo chełmińskie jako jego sufraganję. Odtąd należeli biskupi cheł- 
mińscy do metropolji ryskiej. Starania arcybiskupa gnieźnief1skiego 
Jakóba o odzyskanie utraconej diecezji, podjęte 1295 r., nie odniosły 


J
		

/Pomorze_002_12_032_0001.djvu

			- 30 - 


skutku, taksamo osobiście przez arcybiskupa Borysława w Awinionie 
złożone informacje nie znalazły posłuchu, mimo, że łączyły się one 
ściśle ze sprawą świętopietrza z ziemi chełmińskiej i pomorskiej, zwy- 
cięską wówczas dla żądań Stolicy Apostolskiej, ale zarazem też dla 
narodowych aspiracyj polskich, o ile świętopietrze z tych części władz- 
twa krzyżackiego poświadczało ich przynależność do kraju objętego 
dokumentem "Dagome iudex". Skoro ziemia chełmińska w pokoju to- 
r1111skim 1466 r. wróciła do Polski, nie zaniedbali Polacy zawarować, 
aby także sekularyzowana diecezja chełmińska powróciła do kościoła 
gnieźnieńskiego. Czynniki zabiegające o to nie pytały się jednakże 
trzeciCh uprawnionych, arcybiskupów ryskich i Stolicy Apostolskiej, 
a co ważniejsze, biskupi chełmińscy sami nie popierali tej zamiany, 
raczej stanęli na stanowisku stanów pruskich, ldóre, pragnąc zapewnić 
krajowcom intratne urzędy pruskie, lękały się każdego zasilenia wpły- 
wów polskich. Droga do Gniezna utorowała się wreszcie sama z siebie 
po śmierci ostatniego arcybiskupa ryskiego w r. 1563 i po zniesieniu 
arcyhiskupstwa aktem Zygmunta Augusta z d. 26 grudnia 1566 r. Przy- 
należność diecezji chełmińskiej do metropolji gnieźnieilskiej i po- 
znaI'1skicj zatwierdziła bulla "De sahlte animarum" w r. 1821 i świeżo 
bulld "Vix dum Poloniae unitas" z d. 28 października 1925 r. 
Literatura: 
Kętrzyński Stan. w Podręczno Ellcykl. KościelIlej III, 7-]2. - Glenllllil, 
Historjografja,97 lin. - Woe]ky, UB. Culm. - Cramer, H., GesclI. d. vOrIllal. BistulIls 
Pomcsalliell. Mariellwerder ]88-1. Str. 250. 


1 


VIll 
Biskupi chełmińscy 
Do r. ] 2 l 5 sprawowali rządy pasterskie w ziemi chełmif1skiej 
i lubawskiej biskupi płoccy. Po śmierci Chrystjana, biskupa pruskiego 
(1215-1245), został pierwszym biskupem erygowanej w r. 1243 diece- 
zji chełmińskiej, z kOllcem r. 1245 
l. H e i d e n ryk (1245-1263), mistrz czyli prowincjał zakonu 
kaznodziejskiego, otrzymawszy z rąk papie2a Inocentego IV sakrę w 
Lugdunie. Pierwszy pobyt jego w diecezji poświadcza dokument wy- 
stawiony 10 marca 1246 w Toruniu. \V kwietniu jeszcze otrzymał od 
w. mistrza dotację dla stolicy biskupiej składającą się z 600 włók 
koło Łozy (Chełmży), Wąbrzeźn3, Bobrowa i Mszana; dalszem uposa- 
żeniem, poprzednio już ustalonem, był korzec żyta i tyleż pszenicy 
z ka2dego pługa oraz korzec pszenicy z każdego radła. Był biskup 
człowiekiem wybitnym i wielkiego zażywał poważania, skoro nietylko 
w licznych dokumentach występuje jako świadek i często bywa sędzią
		

/Pomorze_002_12_033_0001.djvu

			- 31 


rozjemczym, ale także z nominacji papieża jest konserwatorem Zakonu 
i trzech innych diecezyj pruskich. koronuje króla litewskiego Mend('ga 
i trzykrotnie, ] 256, 1261 i 1263 upoważniony do głoszenia krucjaty. 
W r. 1248 uczestnik synodu polskiego prowincjonalnego w Wrocławiu 
eryguje 22 lipca ] 251 r. kapitułę swoją katedralną, a w 3 lata później 
rozpoczyna budowlę katedry swojej w miejscowości Łoza, której nie- 
wątpliwie nadał nazwę Colmensehe, z czego powstała polska Chełmża. 
Ruchliwy i czynny jest w styczniu 1255 r. w orszaku króla Otokara 
dążącego do Sambji, w lutym jest w Lądzie z okazji konsekracji 
biskupa poznańskiego Bogufała. W dwa lata później przebywa w 
Niemczech, po powrocie jest 1258 r. w Elblągu, poczem znowu w 
Niemczech przez 2 lata głosi wojnę krzyżową. W marcu 1263 do- 
wodnie był w Toruniu. Umarł 28 lub 29 czerwca ]263 roku. Roz- 
prawa jego o chwale Bożej jest najdawniejszym istniejącym jeszcze 
pomnikiem piśmiennictwa pruskiego. Następca jego 
2. F r y d e ryk von H a u s e n (1264-1274), kapłan zakonu krzy- 
żackiego, wybrany prawliopodobnie już \\" df1lgiej połowie r. 1263, wy- 
mieniony jako biskup w dokumencie z d. 27 stycznia roku następnego. 
W cztery dni później zatwierdził dotację swojej kapituły oraz wdro- 
żone już przez poprzednika swego przyjęcie przez nią reguły zakonnej 
krzyżackiej. Z powodu nieobecności metropolity ryskiego papież 
Urban IV polecił 16 sierpnia 1264 bisl	
			

/Pomorze_002_12_034_0001.djvu

			32 - 


której przekazał częsc ziemi luhawskiej, i z kapitułą, którą uposatył 
:iOO włókami ziemi w Kurzętniku. Ostatni dokument jest z 14 paź- 
dziernika 1291 r. Umarł już dnia 20 tegoż miesiąca. 
'- 4. Henryk zwany Schenk (dictus pincerna, 1292-1301), 
zakonu krzyżackiego, wybrany biskupem uprosił sobie osobiście u me- 
tropolity ryskiego 5 marca 1292 w Kokenhuzie konfirmację. Już 27 
kwietnia pieczętował w Inowrocławiu dokument księżnej kujawskiej 
Salomei, a 3 października uczestniczy w Frankfurcie n. M. w general- 
nej kapitule krzyżackiej obradującej nad ustawami zakonnemi. R. 129
 
kończy rokowania i rozliczania z stolicą płocką, nie zdołał jednako- 
woż ukończyć zapoczątkowany przez poprzednika swego spór z arcy- 
biskupem gnieźnieńskim o prawa metropolitalne. R. 1296 jest znowu 
na generalnej kapitule zakonnej w Elblągu, 1298 w towarzystwie w. 
mistrza Gotfryda v. Hohenloh w Toruniu. Dokument z 13 grudnia 
1300 ostatni raz biskupa wymienia. Umarł 25 listopada 1301 r. - Po 
półtorarocznej sediswakaucji nastąpił 
5. H e r m a n (1303-1311), także kapłan zakonu niemieckiego 
i niegdyś spowiednik króla czeskiego Wacława II. Pierwszy dokument 
dotyczący ugody z Zakonem o granicę między ziemią lubawską a sasiń- 
ską wystawia 16 maja 1303 r. w TOf1lniu. Uczestnik kapituły zakonnej 
elbląskiej zapoczątkowuje budowlę zamku wąbrzeskiego, 1309 r. kon- 
sekf1lje toruński kościół św. Jakóha, a w roku następnym jest pośred- 
nikiem między Zakonem a Kolegjum kardynaIskiem oraz asystuje przy 
konsekracji koadjutora gnieźnieńskiego Dominika. Z biskupem pome- 
zańskim Krystanem miał spór, który się oparł o metropolitę ryskiego 
Fryderyka, ale przedmiot i wynik nieznane. Po śmierci jego, która 
nastąpiła 13 czerwca ł311 r., nastała dziewięcioletnia 
Sediswakancja (1311-1319). Wybrany następcą kanonik chełmiński 
zakonu niem. Eberhard nie otrzymawszy od arcybiskupa ryskiego Fry- 
deryka zatwierdzenia, udał się do Avignon, by odwołać się do decyzji 
papieża Klemensa V. Sprawa poszła jednak w odwłokę, bo papież umarł 
1314 r., a zanim następca jego Jan XXII sporną sprawę zdołał roz- 
strzygnąć, umarł po 5 września 1316 Eberhard w Avignon. Prowido- 
wany został teraz na mocy rezerwatu papieskiego 
6. M i koł a j I (1320- 1323), kapłan zakonu kaznodziejskiego, 
penitencjarz papieski, d. 18 października 1319 na biskupstwo chełmió- 
skie, konsekrowany \V Avignon przez Berengara, biskupa Tuskulull!. 
Źródła dominikal1skie dają mu przydomek Afri, tytuł magistra teologji, 
godność przeora krakowskiego i prowincjała polskiej prowincji. Nowy 
biskup przybywszy do diecezji pod koniec r. 1320 nie popierał die- 
cezjan swoich w sporze z Stolicą Apostolską o świętopietrze, nato- 


l
		

/Pomorze_002_12_035_0001.djvu

			- 33 - 


I 
} 
, 


miast bronił stanowczo praw Kościoła swego przeciw roszczeniom 
Zakonu; spór zakoilczyła ugoda. 7awarta z w. mistrzem Karolem 
z Trewiru. W r. 1321 był w Elblągu oraz w Wąbrzeźnie, w roku 
następnym zaś na dworze papieskim, gdzie go śmierć zaskoczyła 27 
września 1323 r. 
7. O t t o n (1323-1349), kapłan świecki, kanonik rewaIski i ełekt 
po śmierci biskupa tamtejszego Henryka, nieuznany przez króla duń- 
skiego Krysztofa, otrzymał od papieża 23 grudnia 1323 r. prowizję na 
hiskupstwo chełmińskie. Konsekrowany przez biskupa z Praeneste w 
Avignon pozostał tam jeszcze czas pewien, by wyjednać zatwierdzenie 
pewnych praw kapituły chełmińskiej, co mu się powiodło 5 kwietnia 
1324. Za pontyfikatu jego diecezja, opierając się opłacie świętopietrza 
i dziesięcin należnych papieżowi, ściągnęła na siebie kilkakrotnie karę 
interdyktu. 
prawie tej różne odbyły się sesje z udziałem biskupa, 
który pozatem 1326 nowy dał przywilej miastu Lubawie. 1330 w Kwi- 
dzynie był na pogrzebie w. mistrza Wernera v. Orseln, 1333 konse- 
krował biskupów Bertholda pomezańskiego i Jana kurlandzkiego oraz 
w Fromborku był na zebraniu prałatów pruskich, r. 1337 w Inowro- 
cławiu przy zawarciu pokoju między Kazimierzem królem a Zakonem, 
1338 z tymże Zakonem zawarł ugodę w sprawie spornej granicy ziemi 
lubawskiej, 1343 z polecenia papieża doprowadził do ponownego po- 
koju między królem i Zakonem. Był bp. Otton kolonizatorem ziemi 
lubawskiej - wystawił przywileje osadcze na conajmniej 14 wsi - 
inkorporował kościół parafjalny i prepozyturę św. Jerzego w Chełmży 
swojej kapitule, konsekrował kaplicę zamkową brodnicką. Ostatnim 
dokumentem swoim z d. 15. 2. 1348 fundował w Chełmży aniwersarz 
i dwie kapelanje. Zakończył życie 23 czerwca 1349 na zarazę morową 
("czarną śmierć"), srożącą się wówczas w Niemczech i Prusiech. 
8. Jak ó b I (1349-1359), kanonik chełmiński i kapłan zakonu 
niemiec1	
			

/Pomorze_002_12_036_0001.djvu

			- 34 - 


nie; otrzymał pomiędzy 6 lutego a 24 marca 1363 biskupstwo hildes- 
heimskie, 1365 wormackie, 1371 augsburskie; rezygnowawszy z niego 
1373, cofnął się w zacisze klasztorne swego zakonu w Koblencji, gdzie do- 
konał żywota swego dnia l kwietnia tegoż roku i tamże pochowany został. 
10. W i k b o I d D o b i l s t e i n (1363-1380), urodzony 26 stycznia 
1312 r. w diecezji limburskiej, przybyły jako kapłan do Prus, był od 
1352 r. kapelanem w. mistrza oraz kanonikiem chełmińskim, członkiem 
Zakonu jednakże nigdzie się nie mianuje. Jest zapewne autorem 
hymnu "Septern gaudia b. virginis". Prowidowany przez Urbana V 
dnia 24 marca 1363 r. niebawem otrzymał konsekrację. Pierwszy do- 
kument jego nosi datę 1 listopada 1363. Wraz z innymi biskupami 
pruskimi obecny był 1366 w Gdańsku przy zawarciu ugody między 
zakonem a arcybiskupem ryskim, później wydał kilka przywilejów 
konfirmacyjnych dla wsi swoich lubawskich, osadzonych przez bpa 
Ottona, 1369 eryguje aniwersarze za rodziców swoich i siebie w ka- 
tedrze chełmżyńskiej. Spór jego z miastem Chełmżą o dobra bpie 
zakończyła ugoda. Jak kilku poprzedników jego, tak i jego zastajemy 
na zachodzie niemieckim, mianowicie 9 września 1373 w Vogelsaug 
pod Koblencją. Dnia 5 kwietnia 1375 r. rycerz Jan z Kruszyn porwał 
biskupa na zamku jego chełmżyńskim, uprowadził go do Dobrzynia, na- 
stępnie do Słoszew i dopiero 29 maja wrócił mu wolność. Papież 
Grzegorz XI rzucił klątwę na zbrodniarza, który skruszony ufundował 
wikarję przy prepozyturze szpitalnej w Brodnicy. Niebawem udał się 
biskup w rodzinne swoje strony, zdawszy władztwo diecezji kapitule, 
a 1379-1380 Janowi, gen. wikaremu, ale rezygnował z biskupstwa do- 
piero między 1380 a 1385, zastrzegłszy sobie dożywocie. Odtąd żył 
przeważnie w Kolonji, wyświadczając dobrodziejstwa kościołom tam- 
tejszym. Testamentem z r. 1396 przekazał legaty katedrze chełmżyń- 
skiej i kościołowi klasztornemu pelplińskiemu. Zgon jego nastąpił 21 
lipca 1400 r. Nagrobek jego w Altenbergu dopiero w nowszych cza- 
sach zaginął. 
11. Rejnhard von Sayn (1385-1390), najstarszy syn hr. 
Jana III, kapłan od r. 1378, otrzymał od papieża Urbana VI biskupstwo 
chełmińskie, do którego przybył pod koniec maja r. 1385. W kilku 
dokumentach z lat następnych nazwany wprawdzie biskupem, ale sakrę 
biskupią otrzymał dopiero 2] października 1389. R. 1387 był w Kwi- 
dzynie świadkiem ugody, zawartej między plebanami i starostami gro- 
blowymi W. Żuław w sprawie utrzymania grobli. Umarł już 24 sierp- 
nia 1390. Kapituła chełmińska wybrała wprawdzie następcą ks. Marcina, 
kanonika chełmińskiego i niegdyś kapelana w. mistrza, lecz z nomi- 
nacji papieskiej został nim 


j 
1 


, 


1 


, 


..
		

/Pomorze_002_12_037_0001.djvu

			- 35 - 


.. 


12. M i h o łaj II von S c h i f f e n b u r g czyli S c h i P P e n p i e I 
(1390-1398), prokurator zakonu krzyżackiego w Rzymie na dworze 
papieskim, prowidowany przed 20 grudnia 1390, gdyż tego dnia zwie 
się biskupem chełmińskim. O pierwszym pobycie jego w diecezji, 
w Wąbrzeźnie, świadczy tylko odpust udzielony klasztorowi benedyk- 
tynek toruńskich. Wracając z podróży swojej rzymskiej został w po- 
czątkach 1393 r. w Budziejowicach na Morawach napadnięty, złupiony 
i uwięziony; proces z powodu tego wdrożony w Rzymie toczył się 
jeszcze 1396 r. R. 1393-96 był kolektorem świętopietrza na diecezję 
chełmińską i Pomorze. Zdaje się, że niedużo przebywał w swej die- 
cezji, gdyż więcej o nim nie przechowało się wiadomości. Trans- 
ferowany wbrew życzeniu w. mistrza do Kamienia, rozpoczął urzędo- 
wanie swoje na nowem stanowisku 15 października 1398 r. R. 1409 
został legatem papieskim dla kilku diecezyj, także chełmińskiej. Umarł 
1410 r. 
13. J a n II Kro p i d ł o (1398-1402), książę opolski, syn Bolesława 
III księcia, otrzymawszy beneficjum w Podegrodziu na Spiszu węgier- 
skim, studjował w Bolonji; biskup poznański od r. 1382, kujawski od 
r. 1384. Prowidowany 1390 na arcybiskupstwo gnieźnieńskie, nie utrzy- 
mał się wobec oporu króla i kapituły, utracił nawet infułę włocławską. 
Rezygnowawszy z Gniezna, otrzymał od papieża 1394 biskupstwo ka- 
mieńskie. Za zgodą papieża biskupi Mikołaj i Jan zamienili swoje 
biskupstwa, Jan zwie się po raz pierwszy d. 24 stycznia 1399 bisku- 
pem chełmińskim. Aby objąć nową swoją placówkę udał się do niej 
w przebraniu; wzięto go jednak w Kaliszu 19 marca w niewolę, 
z której wypuszczono go dopiero 6 kwietnia. W tym i następnym 
roku przebywał w diecezji swojej; w tym czasie dążył do załatwienia 
sporu swego z braćmi swymi Bolkiem i Bernardem, obdarzył bractwo 
toruńskie kapłanów łaskami, a kapitułę rolą. R. 1401 osobiście starał 
się w Rzymie o translokację do Włocławka; otrzymał ją 23 stycznia 
1402 r. wraz z administracją diecezji chełmillskiej ad dies vitae, ale 
gdy w. mistrz i kapituła się oparli, zrzekł się infuły chełmińskiej w 
lecie 1402 r. Pełne przygód życie zakończył jako biskup włocławski I I 
w Opolu dnia 3 marca 1421, pochowany u dominikanów tamtejszych. 
14. A r n o l d S t a p i I (1402-1416), kapłan zakonu niem., kape- 
lan w. mistrza i kanonik chełmżyński, studjo\\'ał \V Bolonji; wybrany 
przez kapitułę 17 marca 1402, konfirmowany przez papieża 26 lipca, 
honsekrowany 29 października tegoż roku w Chełmży przez biskupa 
pomezańskiego Jana Moncha. Z czynności jego zaznaczenia godnem, 
że odbył synod diecezjalny i wydał ustawy diecezjalne. Jako komi- 
sarz papieski w procesie kanonizacyjnym Doroty z Mątów przesłuchi- 
3*
		

/Pomorze_002_12_038_0001.djvu

			- 36 


wał kilkakrotnie świadków 1404-06. W czasie wielkiej wojny chorą- 
giewni lennicy jego pod wodzą wójta Bartosza z Lubawy wsparły w. 
mistrza, lecz klęska grunwaldzka zmusiła biskupa do złożenia homa- 
gjum królowi w obozie pod Malborgiem ; w cztery lata później prosi 
Jagiełłę, by wojska jego oszczędzały biskupstwo jego, a z polecenia w. 
mistrza prowadzi rokowania z królem, zakończone zawarciem pokoju 
7 października 1414. Ponadto konsekruje kościół w Kazanicach, za- 
wiera z kapitułą ugodę o pewne prawa kościoła swego chełmżyńskiego, 
wystawia nowy przywilej na altarję grabowską, imieniem papieża bada 
i ustala prawa kolegjaty gutsztackiej na Warmji. Umarł biskup Arnold 
w zamku swoim nowym lubawskim dnia 31 maja 1416 r. na "powietrze". 
15. Jan III Margenau (1416-1457), magister, dziekan kate- 
dralny chełmżyński, kapłan zakonu krzyżackiego, wybrany przez kapi- 
tułę, z polecenia metropolity ryskiego zatwierdzony 16 września 1416 
r. przez Jana biskupa pomezańskiego. Osobiście uprosił sobie jeszcze 
konfirmację soboru konstancjeńskiego, poczem w jesieni wrócił do 
diecezji; sakrę biskupią otrzymał 10 stycznia 1417 r. w katedrze 
chełmżyńskiej z rąk Jana biskupa pomezańskiego. Niebawem z pole- 
cenia metropolity zatwierdził wybór nowego biskupa pomezańskiego 
Gerarda i konsekrował go w katedrze hvidzyńskiej. Często bywa w 
otoczeniu w. mistrza biorąc udział we wszystkich ważnych rokowa- 
niach. R. 1424 chce go mieć w. mistrz metropolitą ryskim, na wypa- 
dek gdyby Stolica Apostolska odrzuciła kandydaturę biskupa kurlandz- 
kiego. Na synodzie prowincjonalnym elbląskim 1427 on niewątpliwie 
wygłosił przemowę na temat: "Nihil est salubrius terrae Prussiae nisi 
eam reformare", 1438 odbył synod diecezjalny w Chełmży, a 1445 
polecił odbyć "synody laików" czyli generalną wizytację diecezji. W 
czasie zmagania się związku miast pruskich i rycerstwa z władzą za- 
konną i następnej walki orężnej stał po stronie w. mistrza. Konsekrował 
ołtarz św. Jana w farze chełmińskiej i odnowił przywilej dla kościoła 
kazanieckiego. Wygnany z Lubawy zamieszkał w Toruniu, gdzie dokonał 
żywota 7 marca 1457 i tam
e w kościele św. Jana został pochowany. 
W kapitule stronnictwo Zakonu wybrało następcą kapelana i kanc- 
lerza w. mistrza Andrzeja Santberga, a po śmierci jego (t 1457) pre- 
pozy ta katedralnego Wawrzyńca Zankenczyna, stronnictwo Związku 
oficjała chełmińskiego Bartłomieja. Ostatni sam się zwie 19 grudnia 
1460 do 12 czerwca 1466 "wybranym i zatwierdzonym kościoła chełm- 
żyńskiego", 23 października 1461 nawet "biskupem chełmżyńskim", 
rzymskie jednakże źródła nastręczają poważne wątpliwości co do pre- 
konizacji papieskiej; zdaje się, że zatwierdził go jedynie arcybiskup 
ryski jako metropolita diecezyj pruskich. 


I
		

/Pomorze_002_12_039_0001.djvu

			... 


- 37 - 


16. Wincenty Kiełbasa (1467-1479), sekretarz królewski, 
kanonik gnieźnielIski i krakowski, kanclerz poznański i proboszcz 
wiślicki, wybitny uczestnik rokowań zak01lczonych pokojem toruńskim 
1466, otrzymał nominację jeszcze przed zawarciem pokoju; konfirmację 
papieską na biskupstwo chełmińskie i dozgonne administratorstwo 
pomezańskie, z prawem zatrzymania przez trzy jeszcze lata dotych- 
czasowych godności, otrzymał osobiście w Rzymie dnia 2 kwietnia 
1467 r. Nazwisko jego rodowe jest dawniejszem mianem poźniejszego 
rodu Gosławskich h. Nałęcz. Wybrany przez kapitułę warmińską kon- 
serwatorem tamtejszej diecezji, popadł w konflikt z papieżem, który 
r. 1468 prowidował biskupem Mikołaja v. Tilngen; ekskomunika zmu- 
siła go do rezygnacji w roku następnym. Z czynności jego pontyfi- 
katu to najdonioślejszem, że 1473 r. pozwolił, by "bracia wspólnego 
życia" z Zwoll w Holandji założyli szkołę partykularną (gimnazjum) 
w Chełmnie. Napis w katedrze kwidzyńskiej podaje jako datę śmierci 
jego 11 maja 1479 r. 
17. S t e f a n z N i b o r k a (1480-1495), od r. 1442 kleryk die- 
cezji pomezańskiej i notarjusz, później sekretarz w. mistrza, kanonik 
warmiński i proboszcz elbląski, postulowany przez kapitułę chełmińską 
4 listopada 1479 r., zatwierdzony przez papieża Sykstusa IV 19 stycz- 
nia 1480, konsekrowany przed l września roku następnego. Synod 
diecezjalny przeze11 zwołany ponowił uchwały poprzedników jego 
Arnolda i Jana oraz nowe dołączył; łączności metropolitalnej z Rygą 
nie zerwał, ale na synod prowincjonalny piotrkowski 1485 wysłał 
zastępcę; przeciw diecezjanom, wzbraniającym się uiścić płużne, wyjednał 
dekret królewski 1489; z polecenia papieża Aleksandra VI mandatarjusl 
Achilles de Grassis kazał mu złożyć obowiązkowe homagjum w ręce 
metropolity ryskiego 1494 r. Konsekrował kościół w Grabowie, fun- 
dował altarję w farze lubawskiej, zatwierdził fundację kruszyńską dla 
prepozytury św. Ducha w Brodnicy. Na wiosnę 1495 r. otrzymał od 
króla Jana Olbrachta, bawiącego w Toruniu, pozwolenie zajęcia zasta- 
wionych lub darowanych dóbr starogrodzkich oraz folwarku unisław- 
skiego i tegoż jeszcze roku (po 29 maja) umarł, pochowany w Chełmży. 
Zawiadowcą biskupstwa był kan. Jakób Limburg. 
18. Mikołaj III Chrapicki (1496-1507), toruńczyk, od r. 1488 
kanonik warmillski, występuje jako biskup po raz pierwszy 3 września 
1496. R. 1502 jest założycielem klasztoru lubawskiego 00. fran- 
ciszkanów, odtąd dużo eryguje fundacyj w Lubawie i katedrze chełrn- 
żY11skiej. R. 1505 powiększyła się z daru króla Aleksandra dotacja 
biskupstwa chełmińskiego o miasto Chełmno i zamki staro grodzki 
i papowski wraz z dobrami do nich należącemi; dochody z obu ostat-
		

/Pomorze_002_12_040_0001.djvu

			- 38 


nich zastrzegł król Zygmunt 1507 r. jako dożywocie dla biskupa 
Mikołaja, który tegoż jeszcze roku rezygnował z biskupstwa. W na- 
stępnym roku otrzymał następcę, lecz czas jakiś zastępczo sprawował 
rządy, gdyż do 1510 r. sam siebie zwie "biskupem chełmińskim", 
dopiero 25 listopada tegoż roku "quondam episcopus Culmensis". 
Umarł 1514 r., pochuwany w kościele pobernardyńskim w Lubawie. 
gdzie jest jego nagrobek. 
19. J a n I V K o n o p a c k i (1508 -1530), skarbnik królewski 
i proboszcz malborski, prowidowany przez Juljusza II papieLa 23 lutego 
1508 na biskupstwo chełmiflskie. konsekrowany 28 października 1509 
przez Łukasza Watzelrodego, biskupa warmińskiego, \V kościele 00. 
franciszkanów lubawskich. R. 1511 uczestniczy w sejmiku gdańskim. 
1518 w uroczystości zaślubin Zygmunta króla z księżniczką Boną w 
Krakowie, 1525 jest tamże obecnym przy zawarciu pokoju z ks. Al- 
brechtem pruskim. R. 1519 podnosi farę chełmińską do godności 
kolegjaty, 1523 darowuje kapitule swojej wsie Brzozie Niem. i Bratu- 
szewo, 1524 występuje przeciw nowinkom religijnym wittenberskim, 
1526 wyjedynywa u króla mandat, by płużne ubowiązkowe uiszczano. 
Zmarł 23 kwietnia 1530 w Lubawie, pochowany w kościele parafjal- 
nym, gdzie jego nagrobek. 
20. J a n V D a n t y s z e k, von Hofen, a Curiis, Flachsbinder 
(1530-1538), ur. w Gdańsku 1485 r.. sekretarz królewski od r. 1510, 
poseł królewski od ł 517, doktor praw obojga 1522, proboszcz kościoła 
N. Marji Panny w GdaiIsku 1524-37, pleban gołąbski i kanonik war- 
miński; król mianował go biskupem chełmińskim jeszcze przed 4 maja 
1530, papież Klemens prowidował 3 sierpnia tegoż r. Posłując na 
usługach króla i Rzptej na dwór ccsarski i sejm Rzeszy odkładał za 
indultem Stolicy św. przyjęcie święceń, wyręczaj'lc się w rządach dic- 
cezjalnych pełnomocnikiem. [Jo Torunia przybył 18 września 1532. 
25 tegoż m. był w Starogrodzic ; święcenia kapłall.skie otrzymał z rąk 
bisku pa warmillskiego Maurycego F erbcra w Licperku 25 marca 1533. 
pierwszą mszę św. odprawił 30 kwietnia w Lubawie, konsekrował go 
w Płocku biskup Andrzej Krzycki 1-1 września tegoż roku. W doku- 
mentach swoich dodaje stale do tytułu biskupa chełmińskiego "admi- 
nistrator episcupatus Pomesaniensis". Przcz cały czas rządów swoich 
zwalcza energicznie reformację luterską np. w Turuniu i Grudziądzu; 
miastu W ąbrzeźnu daje 1534 nowy przywilej. 1536 na sejmiku mal- 
borskim przemawia za załużeniem gimnazjum \\' Chełmnie. Po śmierci 
biskupa Maurycego (t l lipca 1537) postuluwała go kapituła wanniń- 
ska, prowizjI; papieską otrzymał 11 stycznia ] 538. Umarł w Licpcrku 
27 października 1548. 


, 


....
		

/Pomorze_002_12_041_0001.djvu

			- 39 - 


21. T Y d e m a n G i z e (1538-1549), także gdańszczanin, ł-l94 
magister artium, 1508 kanonik warmiński, 1515 proboszcz kościoła 
św. Piotra w Gdańsku, 1523 prałat-kustosz warmii Iski, nominat kró- 
lewski 1537, prowidowany przez papieża Pawła III 11 stycznia 1538; 
na Wielkanoc bierze biskupstwo swoje w posiadanie, w maju staje w 
zamku lubawskim. Tytułu administratora diecezji pomezańskiej nie 
przyjął, kilkakrotnie upraszał od króla mandaty przeciw diecezjanom, 
odmawiającym uiszczenia płużnego, pomimo wezwania arcybiskupa 
gnieźnieńskiego nie jeździł 1542 i 1547 na synody prowincjonalne, 
gdyż związek metropolitalny z Rygą jeszcze istniał. W listopadzie 
1548 otrzymał nominację królewską na biskupstwo warmińskie, trans- 
lokował go papież Paweł III 20 maja 1549. Umarł jako 70 letni starzec 
w Licperku 23 października 1550 r. 
22. Stanisław I Hozjusz (Hosius) (1549-1551), ur. w Kra- 
kowie 1504 r., słuchacz wszechnic krakowskiej, padewskiej i bolońskiej, 
obojga praw doktor, sekretarz od r. 1533 kanclerzów Tomickiego 
i Choil1skiego, 1538 kanonik warmiński i sekretarz królewski, 1539 
prałat kantor warmiński i kanonik krakowski, 1542 kanonik sandomierski, 
1546 pleban gołąbski i radłowski otrzymał w lutym 1549 nominację 
od króla Zygmunta Augusta, prowizję papieską od Pawła III. Nie mo- 
gąc na razie dla poselstw do cesarza Ferdynanda I i Karola V przybyć 
do diecezji, objął jej władztwo przez prokuratora swego. W połowie 
r. 1550 stanął w niej osobiście, 25 lipca mianowany przez papieża 
Juljusza III inkwizytorem na Pomezanję; 9 grudnia uczestniczy w 
krakowskiej uroczystości zaślubin króla Zygmunta Augusta z Barbarą 
l{adziwiłłówną, w marcu roku następnego jest w Chełmży i Toruniu, 
gdzie energicznie i roztropnie się zabiera do wykorzenienia nowości 
religijnych i miasto to na pewien czas zabezpiecza od herezji, w 
kwietniu w Lubawie. W grudniu 1550 r. wspólnie z innymi bisku- 
pami wyjednał dekret Zygmunta Augusta przeciw heretykom. Nominata 
królewskiego postulowała kapituła warmif1ska 2 marca 1551, transfero- 
wał papież Juljusz 27 kwietnia; zaproszony przez prymasa na synod 
prowincjonalny piotrkowski w czerwcu 1557 r., przybył nań, pomimo 
że był exemptus, i wybitny w nim miał udział. Dnia 19 lipca opu- 
ścił Lubawę, aby 22 tegoż miesiąca wziąć w posiadanie biskupstwo 
warmińskie; spraw jednak religijnych diecezji chełmińskiej nie spu- 
szczał z oka, czuwając, by się herezja nie szerzyła. l{. 1561 został 
kardynałem i legatem papieskim na sobór trydencki. Umarł w Capranica 
5 sierpnia 1579, pochowany w rzymskim kos ciele S. Maria Trastevere. 
23. J a n V I L u b o d z i e s k i (1551-1562), słuchacz uniwersy- 
tetu wittenberskiego, kanonik warmiński 1547, polecony przez Hozjusza
		

/Pomorze_002_12_042_0001.djvu

			- 40 - 


otrzymał nominację na biskupstwo chełmińskie 23 kwietnia 1551, pro- 
widowany przez papieża Juljusza III 18 listopada tegoż r. Po otrzy- 
maniu bulI papieskich 2 lutego 1552 objął w posiadanie biskupstwo. 
przyjął 28 kwietnia tegoż r. święcenia kapłailskie i biskupie, 8 czerwca 
przybył do Torunia na powitanie króla; zwalczał energicznie szerzący 
się w Toruniu i Chełmnie protestantyzm. usunął rcktora chełmińskiego 
Jana Hoppego, ale przywilej religijny udzielony przez króla m. Toru- 
niowi działalność jego bardzo osłabił. Umarł w Starogrodzie 24 marca 
1562, pochowany w Chełmży. 
24. Stanisław II Zelisławski (1562-1571), także niegdyś 
student wittenberski, kapłan i opat klasztoru pelplińskicgo. mianowany 
przez Zygmunta Augusta 18 kwietnia 1562 hiskupem chełmif1skim, 
prowidowany przez papieża Piusa IV 9 października tegoż r.; dnia 23 
grudnia jest jeszcze episcopus designatus, konsekrowany w PłocIw 8 
września 1564. Jan zwalczał różnowierstwo. Umarł 13 kwietnia 1571 
w Lubawie, gdzie też pochowany. 
Opierając się na obietnicy zmarłego króla (t 7 sierpnia 157:l) 
zgłosił roszczenia swoje do biskupstwa Łukasz Kościelecki. opat wągro- 
wiecki, posłowie zaś pruscy pragnęli mieć na stolicy biskupicj Bartło- 
mieja Plemięckiego, kanonika warmińskiego i chełmiilskiego. Z nomi- 
nacji nowego króla Henryka otrzymał biskupstwo 
25. P i o te I K o s t k a (1574-1595) ze Szembarka, syn Macieja 
i Barbary z Komorowskich. kanonik krakowski i warmiński, były słu- 
chacz wszechnic lowaf1skicj i paryskiej; prowidował go papie
 Grze- 
gorz XIll 4 czerwca 1574 pozwalając mu zatrzymać lwnonję warmińską. 
Z uchwały synodu piotrkowskiego 1577, zatwierdzonego przez papieża. 
diecezja pomez311ska przechodzi pod stałą administrację biskupa cheł- 
mil1skiego, co znajduje wyraz w tytule: administrator episcopatus 
Pomezaniensis. R. 1580 powołał do opustoszałego klasztoru -ł ubaw - 
skiego w miejsce dawnych franciszkanów saskich 00. bernardY1łów 
z polskiej prowincji, 1583 odbył w Chełmży synod diecezjalny, wizy- 
tował kościoły swej diecezji, na synod prowincjonalny piotrkowski 
158Y wysłał jako zastępcę swego kan. Mikołaja Kostkę, jezuitom osia- 
dłym codopiero w Toruniu udzielił przywilcj 1593. Utrzymywał kores- 
pondencję z wielu wybitnymi mężami, także z św. Karolem Borome- 
uszem, który chwalił gorliwość Kostki. Uczony i gorliwy biskup za- 
bierał się do erekcji seminarjum duchownego, gdy go śmierć zabrala 
w dniu 25 stycznia 1595; pochowany w katcdrze chełm7yńskiej. w 
której wspaniały wzniesiono mu pomnik nagrubny. 
Sede vacante administratorem lJył synowicc biskupa Piotra, Miko- 
łaj Kostka, opat pelplil1ski. poczem objął rządy
		

/Pomorze_002_12_043_0001.djvu

			- 


- 41 


26. P i o t r I I T Y li c k i (1595-1600), niegdyś sekretarz w. 
koronny, potem referendarz, mianowany przez krola Zygmunta III. 
prowidowany przez papieża Klemensa VIII 17 lipca, konsekrowany w 
Krakowie w początkach października 1595 r., od r. 1598 podkanclerzy. 
W roku następnym daje kapitule swojej nowe statuty, 1600 r. eryguje 
pi'lty kanonikat katedralny. Postulowany przez kapitułę warmińsl\ą 
otrzymał translokację przez papieLa Klemensa VIII dnia 7 paździer- 
nika 1600 r.. w posiadanie wziął biskupstwo warmińskie 26 lutego 160 l. 
Po trzech latach biskup włocławski. 1607 krakowski, umarł 13 lipca 
I tJ 16 w Krakowie. 
27. W a w r z y n i e c G e m b i c k i (1600-1610). sekretarz w. 
koronny. prowidowany na biskupstwo chehniiJskie przez Klemensa VIII 
papieża 10 listopada 1600, 160 I episcopus Culmensis et Pomesaniensis 
L wyraźnej woli papieża, stąd stały tytuł jego perpetuus administrator 
episcopatus Pomesaniensis. Pierwszy dokument jego z 30 lipca 1601. 
W dwa lata później rozszerza ustawy kapitulne. 1605 odbywa synod 
diecezjalny, osobiście uczestniczy w synodzie prowincjonalnym piotr- 
kowskim, jezuitów wygnanych 1606 z Torunia znowu do miasta wpro- 
wadza, 1609 zostaje kanclerzem koronnym. 25 lutego 1610 jest postu- 
I.Jtus Vladislaviensis et Pomeraniae; transferowany przez papieża w 
lipcu do Włocławka. pOLegnał się na sejmiku grudziądzkim z stanami 
pruskimi. R. 1616 przeszedł na stolicę prymacjalną, umarł w Gnieźnie 
10 lutego 162-ł. 
28. M a c i e j K o n o p a c k i (1611-1613), z tego rodu, co biskup 
Jan, syn Jerzego, kasztelana chelmillskiego, i żony jego Anny Kost- 
czanki, podkomorzy chełmillski od r. 1588, wojewoda chełmiński. 1605 
wdowiec po Elźbiecie Dulskiej został biskupem chełmiflskim. 23 sier- 
pnia 1611 r. jeszcze nie jest w posiadaniu biskupstwa. Kościoly rewin- 
dykował, oparł się skutecznie przeniesieniu szkół jezuickich z Torunia du 
Chełmna. Umarł w Wąbrzeźnie 1 listopada 1613, pochowany w Chełmży. 
Zarządzał diecezją kanonik chełmillski i warmiński Fabjan Kono- 
packi, poczem 
29. Jan VII Kuczborski (1614-1624). scholastyk gnieź- 
nieiiski, archidiakon poznaliski, proboszcz krakowski, rodem z Płockiego. 
rejent kancclarji koronnej. w lutym 1614 mianowany przez króla bis- 
kupem chełmillskim. \V zastępstwie biskupa warmińskiego przewo- 
dniczy 13 stycznia 1615 jako biskup chełmiflski sejmikowi grudLiądz- 
kiemu. 1621 osobiście jest na synodzie piotrkowskim obecny. Był fun- 
datorem rezydencji 00. jeZ1litów w Malborgu i bursy dla ubogich 
studentów w Toruniu. Umarł 31 marca 1614 w Lubawie. pochuwany 
w torulIskim kościele św. Jana. 


....
		

/Pomorze_002_12_044_0001.djvu

			42 - 


.. 


30. Jak ó b I l Z a d z i k (1624-1635), ur. 1582, uczeń szkół 
kaliskich, wszechnicy krakowskiej, w Perugji doktor praw obojga, w 
Rzymie święcony na kapłana. Sekretarz królewski, pracował 1608 czas 
jakiś w kancelarji papieskiej, później kustosz warszawski i przez 13 
lat sekretarz w. koronny. Nominację królewską zatwierdziła prowizja 
papieża Urbana VIII 2 grudnia 1624. W roku następnym jest na sej- 
miku grudziądzkim, 1628 otrzymuje kanclerstwo koronne, 1629 dopro- 
wadza do skutku zawarcie sześcioletniego rozejmu w Starymtargu, 1634 
także jako pełnomocnik królewski zawiera pokój z Moskwą, w roku 
następnym z Szwedem rozjem w Sztumskiej wsi. W diecezji swojej 
wcielił probostwo grabowskie do prepozytury św. Jerzego w Lubawie, 
wysłał pełnomocników na synody piotrkowski 1628 i warszawski 1634, 
któremu przedłożył memorjał, a 1635 erygował w Chełmży i Lubawie 
fundację mszalną dziękczynną za zawarcie pokoju. W końcu tegoż 
roku 1635 prowidowallY na biskupstwo krakowskie rezygnował z kan- 
clerstwa. U marł w Bodzentynie 1642 r., pochowany w katedrze kra- 
kowskiej. 
31. J a n V I I I L i P s k i (1635-1638), kanclerz królowej Kon- 
stancji. referendarz koronny. opat wąchocki i prepozyt płocki, miano- 
wany biskupem chełmińskim 14 maja 1635, prowidowany przez Urbana 
VIII l października 1635 z prawem zatrzymania nadal probostwa pło- 
ckiego, konsekrowany w Łowiczu 14 września 1636 przez prymasa 
Wężyka. Odbywszy wspaniały ingres, uczestniczy 30 grudnia w sej- 
miku grudziądzkim, posłuje na dwór cesarski, by wyswatać królowi 
arcyksiężnę Cecylję Renatę i błogosławi ten związek małżeński; poleca 
wizytować diecezję, zwłaszcza pomezańską, wydaje dekrety reforma- 
cyjne, dochodzi praw Kościoła na żuławianach i toruńczanach, wzna- 
wia - acz nie na długo - cześć błogosławionych Doroty z Mątów. 
Juty i Jana Łobdowczyka, zatwierdza 1639 fundację klasztoru 00. 
reformatów w Łąkach. Prowidowany w lutym 1639 na arcybiskupstwo 
gnieźnieńskie, spisuje memorjał o dokonanych już i zamierzonych 
sprawach diecezjalnych chełmi1'1skich, poczem w kwietniu opuszcza 
biskupstwo udając się do swej archidiecezji. Umarł 1641 r. w Łowiczu. 
32. K a s p e r D z i a ł y ń s k i (1639-1646), syn wojewody brzesko- 
kujawski
go Michała, sędzia radomski, uczestnik wojny szwedzkiej. 
Po rozejmie starotarskim wstąpił do stanu duchownego, w Ryzmie 
przyjął święcenia kapłańskie i prymicje odprawił w tamtejszym kościele 
jczuickim; wróciwszy otrzymał dziekaństwo włocławskie, sckretarjat 
królewski i fundował dom w Bydgoszczy dla 00. jezuitów. Mając 
lat 40 prowidowany został przez papieża Urbana VIII Ila biskupstwo 
chełmillskie 2 lutego 1639. kunsekrowany przez biskupa włocławskiego
		

/Pomorze_002_12_045_0001.djvu

			- 43 - 


Macieja Łubieńskiego w toruńskim kościele św. Jana 19 czerwca 1639. 
Gdy tegoż roku wznowić chciał procesję Bożego Ciała, oparł się temu 
magistrat miasta; spór polubownie załatwiono. W Pakości założył 
klasztor franciszkański, ustalił na nowo liczbę kanonikatów (5), ery- 
gował 164 I godność sufragana chełmińskiego, po generalnej wizycie 
diecezji odbył w Lubawie 1641 synod diecezjalny, na synodzie pro- 
wincjonalnym warszawskim zastępował go kan. i oficjał Dorpowski. 
Zabiegi jego, by jezuitom torulIskim odebrać kościół św. Jana nie 
powiodły się. Umarł w Lubawie 19 marca 16-16, pochowany w Chełmży. 
33. A n d r z e j I L e s z c z y ń s k i (1640- I 652). syn kanclerza 
Iwr. Wacława i Anny z Rozrażewskich, sekretarz królewski; kanclerz 
królowej Cecylji Renaty, biskup kamieniecki, 1645 wicekancl. kor.. 
mianowany przez króla 4 maja 1646 biskupem chełmińskim, niebawem 
pruwidowany, bo 26 listopada już jest jako biskup uznany na sejmie 
warszawskim. 1647 składa przysięgę na sejmiku pruskim, 16-19 w imie- 
niu króla Jana Kazimierza przyjmuje homagjulll od miasta Torunia 
i innych miast, erygnje 1650 prałaturę archidiakona, w roku następnym 
kładzie podwaliny pod seminarju1l1 duchowne w Chełmnie, dając mu 
uposażenie; atoli z puwodu wojny szwedzkiej fundacja w życie wejść 
nie mogła. Z polecenia jego odbyła się wizytacja generalna diecezji 
chełmiflskiej i pomeza11skiej. Mianowany arcybiskupem gnieźnieńskim 
l I września 1652, pożegnał się ze stanami pruskiemi w Malborgu 
19 grudnia. R. 1653 przeniósł się do Gniezna, gdzie umarł 15 kwie- 
tnia 1658. . 
34. J a n G e m b i c k i (1653-1655), sekretarz w. koronny, dziekan 
krakowski i kustosz gnieźniellski, mianowany zapewne równocześnie 
z poprzednikiem, ho 20 września prosi papieża o pozwolenie, by mógł 
zatrzymać dotychczasowe prebendy; prowidowany w kwietniu 1653. 
konsekrowany w sierpniu. obejmuje I września rządy duchowne, usta- 
nawiając władze diecezjalne. W r. 1654 przysięga na sejmiku gru- 
dziądzkim i wznawia przy katedrze prebendę teologa. zakłada w ChełmLY 
seminarjum duchowne; 30 czerwca 1655 został biskupem płockim. 
1674 włocławskim, umarł jako taki 1675 r. 
Jan LeszczYI1Ski, brat biskupa Andrzeja, nominat królewski cheł- 
millski, opat paradyski, biskup kijowski, poseł królewski 1655 na dwór 
cesarski, wracając do ojczyzny umarł 1657. Czy miał prowizję papic- 
sk,lo niewiadolllo. . 
35. A d a m I K o s (1658- I 661), archidiakon warszawski. opat 
lllugileński, sekretarz królewski, proboszcz fordOllski, obojga praw 
doktor, wybrany pr lCZ kapitułę chełmil1ską 19 listupada 1657, konse- 
krowany w Sm:ml.lcwicach przez Kazimierza Czartoryskiego, biskupa
		

/Pomorze_002_12_046_0001.djvu

			- 44 - 


kujawskiego d. 14 lipca 1658. Tegoż roku przewodniczył sejmikowi 
jeneralnemu w Tucholi, 1660 rekoncyl jował kościół brodnicki, a \V 
Chełmnie doprowadził do ugody między miastami Gda1lskiem i Toru- 
niem. Umarł w Toruniu II lutego 1661, pochowany w katedrze, gdzie 
napis na pomniku zaznacza, że zmarły pasterz był bardzo miłosierny. 
36. Andrzej II Olszowski (1662-1674), referendarz koronny 
i dziekan krakowski, mianowany przez króla biskupem chełmińskim 
1661 r. W następnym roku 6 lutego przysięgę składa na sejmiku 
malborskim, 1665 eryguje prebendę penitencjarza katedralnego, 1666 
zostaje wicekanclerzem, 1668 popiera skutecznie elekcję króla Michała. 
1669 swata królowi siostrę cesarza, Eleonorę, przyjmuje imieniem króla 
homagjum miast pruskich, 1673 wygłasza mowę żałobną na cześć 
króla Jana Kazimierza. Z polecenia biskupa kan. Strzesz odbył 
generalną wizytę kościołów diecezji chełmińskiej, których opis wówczas 
dokonany pomnikowe ma znaczenie. Król Sobieski mianował biskupa 
Olszowskiego arcybiskupem gnieźnieńskim w czerwcu 1674, prowizja 
papieska ma datę 13 grudnia; 1675 opuścił diecezję chełmińską; umarł 
w Gdańsku 29 sierpnia 1677. 
Administratorem biskupstwa był sufragan Maciej Bystram. 
37. Jan X Małachowski (1676-168ł),referendarz koronny, 
opat mogileński, mianowany w lutym 1676, po prekonizacji kan. 
Prątnicki 3 września imieniem biskupa bierze w posiadanie biskupstwo. 
Tcgoż roku jeszcze jest na sejmiku malborskim, 1677 zatwierdza ugodę 
między · żuławianami a duchowieflstwem w sprawie opłat. I{. 1677 
powierza kierownictwo seminarjum duchownego 00. misjonarzom. 
których zgromadzeniu inkorporuje 1680 także kościół parafjalny chcł- 
mióski wraz z wszystkiemi dochodami; zakład ten otacza ojcowską 
opieką, przybywając dOlI chętnie z pobliskiego Starogrodu, by uczest- 
niczyć w wspólnych ćwiczcniach duchownych. Między miesiącem 
styczniem a 18 listopada 1681 r. transferowany do Krakowa. umarł 
tamże 2 l sierpnia 1697 r. 
38. K a z i m i e r z I J a n z B n i n a O p a I e ń s k i (1681-1693), 
syn wojewody kaliskiego Piotra i Katarzyny z Leszczyńskich, kanclerz 
poznański i opat bledzewski, 1679 Iwadjutor poznałlsld, kapłan od lat 
12 po nominacji królewskiej prowidowany 18 listopada 1681 przez 
papieża Inocentego Xl. W Lubawie jest 13 marca 1682, tegoż roku 
oDchodzi święto B02ego Ciała w Toruniu, wywalcza na 111. Toruniu 
odbudowę dwu kościołów katolickich, 1683 jest na sejmie warszawskim. 
1688 wnosi skargę przeciw m. Toruniowi O l11iewagę i poranienie 
duchownych i świeckich przez tłum mieszczan w czasie oktawy Bożegu 
Ciała, ugodę zawartą król zatwierdził. Wydał ordynację dla katedlY,
		

/Pomorze_002_12_047_0001.djvu

			- 


- 45 -- 


listy pasterskie do klefl1 chełmińskiego i pomezańskiego. W Rzymie 
referował o stanie diecezji. Umarł biskup 21 lipca 1693 w Tmowie, 
pochowany w kościele klasztornym łąkowskim. 
39. K a z i m i e r z II S z c z u k a (1693-1694), po ukończonych 
studjach podróżnik po Europie i Azji, żołnierz w wojnach tureckiej 
i szwedzkiej; pięćdziesięcioletni zostaje księdzem, opatem paradyskim, 
wznosi kościoły i szkoły, czyni dzieła miłosierdzia. Trzykroć wymówił 
się od przyjęcia godności biskupiej; nominat królewski, otrzymał pro- 
wizję papieża Inocentego XII wraz z pozwoleniem zatrzymania opa- 
ctwa dnia 5 października 1693, konsekrację zaś w listopadzie z rąk 
Witwickiego, biskupa poznańskiego. Odbywszy ingres 18 lutego 1694 
do katedry, zabrał się gorliwie do rządów pasterskich, nakazał kapła- 
nom odbywać rekolekcje, badał i stwierdzał wszystkie przywileje i do- 
kumenty kościelne, lecz już 30 czerwca tegoż r. przeniósł się 72-letni 
starzec do wieczności, przekazawszy fundusze na rzecz klasztoru ss. 
miłosierdzia i seminarjum duchownego. - Administrował diecezję 
suftagan Skotnicki. 
Czy nominat królewski Stanisław Jacek Święcicki, opat lubiński 
i biskup chełmski, postulowany przez kapitułę chełmińską 31 maja 
1695, lecz zmarły w pierwszych dniach listopada 1696 r., przez papicża 
był prowidowanyrn, nie jest rzeczą dostatecznie stwierdzoną. 
Administratorem biskupstwa został teraz Feliks Kretkowski, archi- 
diakon chełmiński. 
40. T e o d o r A n d r z e j P o t o c k i (1699-1712), kanonik kra- 
kowski, mianowany przez Augusta II we wrześniu 1697, prowidowany 
11 kwietnia 1699 r., konsekrowany w warszawskim kościele 00. tea- 
tynów przez nuncjusza papieskiego Davię, 31 maja intronizowany, 
14 czerwca tegoż jeszcze roku był na uroczystości Bożego Ciała 
w Toruniu. Jak poprzednik jego Szczuka, tak i on wyjednał sobie 
od króla prawo obsadzenia probostw kolacji królewskiej, aby paraf je 
otrzymały godnych pasterzy. R. 1701 legował sumę 20000 złp na 
dwie katedry, dogmatyki i egsegezy w kolegjum 00. jezuitów toruń- 
skiem; z powodu wojny północnej utworzono je dopiero 1714 r. Fun- 
dację kanonji scholastyka zatwierdził r. 1702, nieco później wizytował 
diecezję, wydał ordynację dla kapituły i katedry. Zgodnie z wolą 
królewską postulowała go kapituła warmińska 16 października r. 1711, 
papież zaś w następnym roku go prowidował, poczem 20 września 
tegoż roku osobiście objął w posiadanie biskupstwo warmińskie. Prze- 
niesiony na arcybiskupstwo gnieźnieńskie 1723, umarł 12 listopada 
1738 w Warszawie. - Administratorem biskupstwa został sufragan 
Seweryn Szczuka.
		

/Pomorze_002_12_048_0001.djvu

			- 46 - 


Mianowany hiskupem chełmińskim 1712 r. biskup chełmski 
Teodor Wolf umarł przed prekonizacją d. 10 maja 1713 w Warszawie. 
Zmarł również w Wenecji 1717 r. biskup-nominat Jan Kos, wojewoda 
inflancki, ochmistrz królewicza, zanim zdołał objąć biskupstwo; czy 
prowizję papieską miał, niewiadomo. 
41. J a n XI K a z i m i e r z A l t e n B o k u m (17 19-1721), po 
odbytych w Rzymie studjach kanonik krakowski, gnieźnieński i war- 
szawski, poseł Jana III do Wiednia, Wenecji i Rzymu, referendarz 
koronny, biskup przemyski (1701), wicekanclerz koronny (1712). Nomi- 
nację królewską otrzymał zapewne w początkach r. 1718, prowizję pa- 
pieską pod koniec tegoż roku, pod koniec stycznia 1719 wziął w po- 
siadanie biskupstwo przez swego prokuratora, osohiście objął zarząd 
diecezji 30 lipca 1719. Krótkie rządy tego biskupa, który częściej 
zapadał na zdrowiu, wypełniły przeważnie spory z kapitułą o dobra 
biskupie. Jeszcze 25 czerwca 1721 podpisał dokument jako "biskup 
chełmiński i pomezmiski, opat czerwieński", a w pięć dni później 
umarł niespodzianie w Byszwałdzie pod Lubawą. - Administratorem 
został prepozyt katedralny Franciszel{ Ignacy Wysocki. 
42. F e I i k s I g n a c y K r e t k o \V S k i (1723-1730), syn kaszte- 
lana chełmińskiego Damjana, po studjach odbytych w Polsce i Rzymie 
1682 kanonik chełmiński, 1687 archidiakon, poseł królewski na sejmik 
malborski, kanclerz włocławski, kanonik gnieźnieński, mianowany przez 
króla Augusta II biskupem chełmińskim 20 listopada 1722, prowido- 
wany przez papieża Inocentego XIlI, wziął w posiadanie biskupstwo 
przez prokuratora swego 16 października 1723. Na początki rządów 
jego przypada głośna "sprawa toruńska" - zburzenie kolegjum jezui- 
ckiego - zakończona skazaniem kilku winowajców, także hurmistrza 
R6snera na śmierć. R. 1724 zapowiedział, że sprowadzi 00. pijarów 
do Lubawy, aby tam otworzyli szkoły swoje, ale zaniechał zamiaru 
fundacji kolegjum, ponieważ jezuici toruńscy i grudziądzcy lękali się 
o zbyt wielki ubytek uczniów w szkołach swoich. 1724-30 wizytował 
wszystkie kościoły diecezji swojej. Erygował cztery kanonikaty przy 
katedrze. Za zgodą króla przybrał sobie jako koadjutora opata pelplili- 
skiego Tomasza Franciszka Czapskiego, którego papież Bcnedykt XIlI 
mianował I lipca 1726 biskupem Djany i koadjutorem. Umarł 6 gru- 
dnia 1730 \V dobrach swoich kujawskich, pochowany w Chełmży. 
43. Tomasz Franciszek Czapski (1731-1733), konse- 
krowany w Chełmży 1726, rozpoczął urz
dowanie po śmierci koadjuta 
w dniu 5 stycznia 1731. Wizytował wszystkie kościoły pomezańskie 
i część chełmińskich. R. 1732 wydał ważny list pasterski ("processlls") 
do kleru. Po powrocie z sejmiku malborskiego zaniemógł i umarł w
		

/Pomorze_002_12_049_0001.djvu

			- 47 - 


Starogrodzie, pochowany w Chełmży. - Administratorem został Maciej 
Aleksander Sołtyk, sufragan i archidiakon. 
44. A d a m I I S t a n i s ł a w G r a b o w s k i (1736-1739), syn 
Teodora kasztelana chełmińskiego i Barbary z Kleistów, ur. w Grabo- 
wie p. Człuchowem, po odbyciu studjów prawniczych pisarz grodzki 
pomorski, następnie kapłan, proboszcz skarszewski, dziekan katedralny 
chełmiński, sekretarz królewski, sufragan poznański, mianowany bisku- 
pem chełmińskim otrzymał prowizję apostolską w wrześniu lub paź- 
dzicrniku 1736. W diecezji swojej był zapewne 1737 (ingres) i 1738 
w Chełmnie i Chełmży, 1739 w Lubawie, pozatern zastajemy go na 
usługach kościoła i Rzptej w Rzymie (1737), Gdańsku i Warszawie. 
Jego sumptem powstał kościół w Buczku. Był to prałat uczony 
i biegły w sprawach administracyjnych. Po 15 lipca 1739 został hisku- 
pem włocławskim, 1741 warmińskim. Umarł 15 grudnia 1766, pocho- 
wany w Fromborku. 
45. Andrzej III Stanisław Załuski (1739-1746), biskup 
płocki 1722, łucki 1739, opat czerwiński, paradyski, kanclerz koronny, 
po nominacji królewskiej przez papieża Klemensa XII 20 lipca 1739 
transferowany na stolicę chełmińską, 5 stycznia 1740 osobiście obej- 
muje zarząd diecezji, posługując się jako gen. wikarym sufraganem 
Sołtykiem. Najważniejszem zdarzeniem pontyfikatu gorliwego biskupa 
jest synod diecezjalny odbyty w Lubawie 1745 r. Wizytując katedrę 
wznowił dawne ustawy kapitulne i nowe wydał rozporządzenia o wy- 
konaniu ich. Kościoły parafjalne z polecenia jego wizytował archi- 
diakon Klillski. Translokowany do Krakowa 2 maja 1746 sprawował 
u nas rządy jeszcze do l) lipca, poczem się wyprowadził; umarł w 
Krakowie 16 grudnia 1758. - Administratorem diecezji został sufragan 
Sołtyk. 
46. Wojciech Stanisław Leski(1747-1758), ur. w LeszcZ11 
p. Toruniem z Wojciecha Jana L., sądowego ziemskiego chełmińskiego 
i Joanny z Trzcińskich, cysters, przeor wąchocki, opat pelpliński, wizy- 
tator generalny wszystkich klasztorów tejże reguły w Polsce, miano- 
wany 20 października 1746 bislmpem chełmińskim, prowidowany przez 
Benedykta XIV 10 kwietnia 1747. Przez mandatarjusza swego 3 lipca 
1747 objął rządy diecezji, ale sakrę przyjął dopiero 7 października 
tegoż r. w kościele elbląskim św. Mikołaja z rąk biskupa Grabowskiego. 
W następnym roku odbył w Toruniu procesję Bożego Ciała, 1752 uko- 
ronował z upoważnienia papieskiego cudowny obraz M. B. Łąkowskiej; 
dotację kapituły swej darowizną powiększył. Zabiegi jego, by zapobiec 
wzniesieniu zboru luterskiego w Toruniu, nie powiodły się. Umarł 19 
września 1758 przeżywszy lat 52, pochowany w Chełmży. 


...
		

/Pomorze_002_12_050_0001.djvu

			- 48 - 


47. Andrzej IV Ignacy z Broniewic Baier (1759- 
1785), syn chorążego chełmskiego Franciszka i AAarjanny z ł,abędzkich, 
po odbytych studjach proboszcz kruświcki, kanonik gnieźnicl1ski, kan- 
clerz i administrator kujawski, opat wągrowiecki, prezes trybunału 
lubelskiego, mianowany 1758 przez Augusta III biskupem chełmińskim, 
wybrany przez kapitułę w listopadzie, prowidowany przez papieża 
Klemensa XIII 12 lutego 1759; sakrę bisku pią otrzymał w kwietniu 
z rąk biskupa krakowskiego Soltyka. W lipcu przybył do Starogrodu, 
w dzień św. Michała odbył ingres do katedry swojej, d. 5 listopada 
w Lubawie "fundował jurysdykcję" czyli ustanowił władze diecezjalne, 
zwłaszcza sądownicze. Ulegając prośbie króla Stanisława Augusta 
przybrał sobie jako koadjutora kan. gnieźnieńskiego Krzystofa Szem- 
beka, który Iwnsekrowany 1767, po nastaniu czasów pmskich 1774 
zrezygnował z koadjutorji ustępując 1778 miejsca Karolowi hr. Hohen- 
zollern-I-1echingen, prowidO\\"anemll przez papieża Piusa VI. Zabór Prus 
Królewskich przez Fryderyka II nietylko zubożył biskupa i kapitułę, 
ale wprowadzając nowy system administracyjny, wrogi Kościołowi, nie- 
zmiernie utrudniał hiskupowi rządy diecezjalne. Korespondencja jego 
z rządem domagająca się poszanowania praw Kościoła, referaty no 
Stolicy Apostolskiej, listy pastershie, wizyty kościołów, wydawnictwo 
rozmyślai't dla kapłanów, wprowadzenie 40 godzinnego nabożeństwa, 
rozporządzenie o rychłej komunji św. (od 8 roku życia), są dowodem 
gorliwości i ściśle kościelnego stanowiska biskupa Baiera. Umarł w 
Chełmży 31 stycznia 1785 r.; ostatni to biskup, który rezydował w 
Luhawie i w Chełmży pochowany został. 
48. Jan Karol hr. Hohenzollern (1785-1795), ur. w 
Konstancji 1732 r. z generała, po przygotowaniu przez o. Henryka 
Eberleina domikanina, misjonarza apostolskiego w Berlinie, t 777 r. 
kapłan, kanonik włocławski, opat pelpliński i oliwski, z woli króla 
Fryderyka II koadjutor, konsekrowany 27 września 1778 w Oliwie 
przez Krasickiego, biskupa warmi6skiego. Po śmierci poprzednika 
swego i koadjuta objął 2 marca 1785 osobiście rządy biskupie. Rezy- 
dując stale w Oliwie, rozwinął jako protektor szkolnictwa w Prusiech 
Zachodnich ruchliwą czynność i miał wybitny udział w otworzcniu 
gimnazjów jezuickich po zniesieniu zakonu. Zwolennik polityki ko- 
ścielnej pruskiej bronił jej wobec Rzymu i chwalił króla pruskiego 
jako obrońcę Kościoła katolickiego. Wydał dużo rozporządzeń i listów 
pasterskich; diecezję wizytował bądź to sam bądź to przez prepozyta 
tumskiego Gintera. Prowidowany na biskupstwo warmii'tskie 18 gru- 
dnia 1795, sprawował rządy tej diecezji, mieszkając nadal w Oliwie, 
gdzie umarł 11 sierpnia t 803, mając lat 71, i pochowany został.
		

/Pomorze_002_12_051_0001.djvu

			- 49 - 


49. Franciszek Ksawery hr. z Wrbna Rydzyński 
(1795-1814), bisku p nikopolitański i sufragan poźnal1ski, kustosz 
gnieźnieński, mianowany biskupem chełmil1skim 10 października 1795 
przez Fryd. Wilh. II, króla pruskiego, transferowany przez papieża Piusa 
VI d. 18 grudnia tegoż r. z pozwoleniem zatrzymania nadal kustodji 
gnieźnieńskiej. W imieniu nowego zwierzchnika dokonał ceremonji 
objęcia władzy mandatarjusz jego sufragan Rogowski w marcu 1796, 
osohiście odbył hiskup ingres 17 września tegoż roku. Nie było rezy- 
dencji biskupiej w diecezji - zamki lubawski i starogrodzki za rządów 
I na rozkaz poprzednika jego były rozebrane - przeto biskup Rydzyń- 
ski zamieszkał w majętności swej Nieżuchowie, pow. wyrzyskim ; w die- 
cezji zastępowali go oficjałowie sufragani Rogowski, później Wilkxycki. 
Opactwo komendataryjne pelplińskie posiadał już od r. 1795, kanonja 
warmińska przybyła 1802 r. Wojny napoleońskie sprowadziły ciężkie 
Idęski na diecezję, a przewroty polityczne utrudniały niezmiernie spra- 
wowanie rządów biskupich. Prawie cała diecezja chełmińska wcielona 
została do Księstwa Warszawskiego, gdy pomezańska pozostała pod 
rządami pruskie mi ; zmiana ta polityczna przyniosła także i tę korzyść, 
że nie pozwoliła wprowadzić w życie zamierzonej przez rząd pruski 
symultanizacji wieliI kościołów katolickich diecezji chełmińskiej. Za 
panowania pruskiego RydzYl1ski w miarę możności naginał się do 
wymagań rządowych, natomiast gdy 1812 r. orły napoleońskie się 
zbliżały, ogłosił wraz z kapitułą płomienną patrjotyczną odezwę, zgła- 
szając akces do "Konfederacji generalnej Królestwa Polsldego" . Umarł 
mając lat 81, d. 17 paździef11ika 18 14 w Nieżuchowie, pochowany 
w kościele chodzieshim, którego niegdyś był proboszczem. 
W czasie administracji sprawowanej przez sufragana Jana Jerzego 
Nałęcz Wilkxyckiego doznala diecezja po dłuższych rokowaniach między 
rządem pruskim a Stolicą Apostolską mocą bulli De salute animarum 
16 lipca 1821 reorganizacji i rozszerzenia granic. Stolicą diecezji i sie- 
dzibą hiskupa oraz władz diecezjalnych został Pelplin, dotychczasowy 
ośrodek opactwa 00. cystersów. 
50. Ignacy Stanisław Mathy (1824-1832), Uf. w Kobie- 
rzynie (pow. tczewski) 1765 r., uczył się u jezuitów brunsberskich od 
1778 i w Rzymie (1785-88), doktor filozofji i teologji, domownik 
biskupa Krasickiego, kanonik warmiński 1789, proboszcz langwaldzki 
i from borski 1793, prałat prepozyt warmiński oraz oficjał generalny 1800, 
administrator diecezji 1803. od r. 1811-23 radca regencyjny i konsystor- 
ski w Kwidzynie; upatrzony z góry na biskupa zreorganizowanej diecezji 
otrzymał prowizję apostolską z pozwoleniem zatrzymania probostwa 
tyrgarckiego d. 17 listopada 1823, konfirmację królewską 9lute
0 1824. 
4 


....
		

/Pomorze_002_12_052_0001.djvu

			50 - 


Konsekracji dokonał w kościele parafjalnym fromborskim 7 czerwca 
1824 sufragan warmiński Andrzej Stanisław Hatten, ingres odbył 
3 sierpnia tegoż roku w Pelplinie w zastępstwie chorego biskupa 
sufragan Wilkxycki. Głównym przedmiotem troski pasterskiej nie- 
domagającego stale na zdrowiu było seminarjum chełmil'i.skie, przenie- 
sione do Pelplina 1829, i uporządkowanie nawału spraw administra- 
cyjnych połączonych z przeniesieniem katedry z Chełmży do Pelplina. 
Hojnie wspierał uczącą się młodzież, by powiększyć liczbę tubylczego 
kleru parafjalnego, starał się też u rządu o założenie drugiego (obok 
Chojnic) gimnazjum katolickiego w Chełmnie. W r. 1827 była aktualną 
i przez króla już zadecydowaną kandydatura jego na arcybiskupstwo 
gnieźnieńskie i poznańskie, ale odstąpiono od niej z powodu stale 
niepomyślnego stanu zdrowia biskupa. Umarł biskup Mathy 20 maja 
1832 w Pelplinie, pochowany w katedrze. 
51. A n a s t a z y S e d l a g (1834-1856), ur. w Dziećmiarowicach 
na G. Śląsku 23 kwietnia 1787, kapłan 16 czerwca 1810, proboszcz 
w Proszkowie 1815, w Opolu 1823, kanonik honorowy ]831, dr. teol. 
1833, kanonik chełmiński, konsekrowany przez arcybiskupa Dunina 
w Poznaniu 18 maja ] 834, 14 czerwca tegoż roku odbył ingres w 
Pelplinie. Jako radca konsystorski i szkolny w Opolu dobrze ohc- 
znany z sprawami urzędowemi tego wydziału, założył w Pelplinie 
"szkółkę" (dzisiejsze Collegium Marianum), fundację pomocy naukowej, 
popierał sprawę utworzenia gimnazjum chełmińskiego, wydał podręczniki 
religji katolickiej, zwalczał symultanizację szkół ludowych, kleryków 
uczył katechizacji. Po 14-letnich zabiegach uregulował sprawy sporne 
patronackie z rządem, przywrócił 10 systemów parafjalnych, lecz po- 
mimo usilnych starań nie mógł zapobiec upadkowi licznych kościołów 
i kaplic. Ustawami uregulował prawidłowe czynności w zakładach 
diecezjalnych, wydał książkę diecezjalną do nabożeństwa, rytuał, po- 
pierał misje parafjalne, 1849 zwołał na konferencję diecezjalną delega- 
tów dekanalnych. Wydał 1848 schematyzm diecezjalny i zostawił fun- 
dusz na publikację dokumentów do historji diecezji chełmińskiej, hojnie 
rozporządzał mieniem na cele pobożne i miłosierne. Umarł 23 września 
1856 w Pelplinie, pochowany w katedrze. 
52. Jan Nepomucen Marwicz (1857-1886), ur. w Tuch- 
linie 20 kwietnia 1795, uczeń szotlandzki i brunsberski, kombatant 
1813 i 14 r. i oficer, odbywszy studja teologiczne w Wrocławiu i Bonn, 
otrzymał święcenia kapłańskie w Pelplinie 10 kwietnia ] 830. Proboszcz 
tucholski 1832, dziekan 1838, delegat 1839, kanonik katedralny cheł- 
miński 1843 oraz radca duchowny, 1849 dziekan katedralny, wybrany 
biskupem 14 stycznia 1857, prekonizowany przez papieża Piusa IX 3 


I 


.... 


.' --
		

/Pomorze_002_12_053_0001.djvu

			- 51 


l 


sierpnia, konsekrowany w Pelplinie R listopada tegoż r. przez Stefa- 
nowicza, sufragana poznańskiego. Rozbudował Collegium Marianum 
i seminarjum duchowne, popierał misje tak diecezjalne jak zagraniczne, 
był protektorem stowarzyszenia św. Józafata, rozrastały się zgroma- 
dzenia zakonne, zwłaszcza klasztory 00. reformatów, których biskup 
hył syndykiem apostolskim, ale nie miały u rządu powodzenia jego 
zabiegi, by do Collegium Marianul11 jako nauczycieli sprowadzić 00. 
jezuitów; 1866 zaprowadził w całej diecezji wieczną adorację. Odhy- 
wał wizyty pasterskie, a nowe paraf je i stacje duszpasterskie powołał 
do życia, zwłaszcza na Mazurach. W r. 1870 umiał zapobiec nomi- 
nacji Reinkensa, późniejszego biskupa starokatolickiego na prepozyta 
katedralnego oraz spowodować cofnięcie podpisanej już przez króla 
nominacji na dyrektora seminarjum kościerskiego dla osoby podejrzanej, 
która później rzeczywiście apostazjowała. Za to walka kulturna przy- 
niosła 1876 zamknięcie seminarjum duchownego, straty i szkody wielkie 
dla diecezji, a biskupowi osobiście wysokie grzywny za nieposłuszeństwo 
"ustawom majowym". Papież Leon XIII mianował go asystentem 
tronu papieskiego. Umarł biskup Marwicz w Pelplinie 29 marca 1886 
pochowany w katedrze. 
Administratorem był X. kan. dr. Redner. 
53. Leon Redner (1886-1898), ur. 13 września 1828 w 
Nowem. ukończył gimnazjum chełmińskie 1848, po studjach teolo- 
gicznych w Wrocławiu, gdzie zdobył stopień licencjata, otrzymał świę- 
cenia \V Pelplinie 17 kwietnia 1853. Katecheta gimnazjalny w Choj- 
nicach 1854, administrator 1857, proboszcz parafji Król. Kaplicy w 
Gdańsku 1861, w roku następnym doktor teologji, 1865 redaktor 
Kathol. W ochenblatt. katecheta gimnazjum, 1873 egzaminator prosy- 
nodalny, 7 sierpnia 1882 kanonik katedralny chełmiński i radca du- 
chowny, mianowany biskupem chełmińskim 19 listopada 1886, konse- 
krowany 9 stycznia 1887 przez arcybiskupa Dindera w Pelplinie. 
Biskup Redner otworzył seminarjum duchowne 1887, powołał do życia 
7 probostw i 3 samoistm
 obwody duszpasterskie, odbywał wizyty 
pasterskie, zaprowadził w kościele św. Józefa w Gdaflsku regularne 
coniedzielne kazanie polskie, dla księży zaś egzaminy procura. Umarł 
1 kwietnia 1898, pochowany w katedrze. 
Administratorem diecezji był ks. kan. Ltidtke. 
54. Augustyn Rosentreter (1899-1926), ur. w Ohrowie 
p. Chojnicami 13 stycznia 1844, po ukończeniu gimnazjum chojnic- 
kiego 1861 słuchacz teologji w Pelplinie, Bonn i Monasterze, gdzie 
zdobył stopień licencjata; święcenia w Pelplinie 12 marca 1870. Po 
krótkiem duszpasterstwie od r. 1871 profesura pisma św. w semil1ar- 
4. 


I 
.
		

/Pomorze_002_12_054_0001.djvu

			- 52 


jum duchownem do 1876. Po ukończeniu walki kulturnej kierownictwo 
seminarjum nauczycielskiego w Kościerzynie i urząd egzaminatora pro- 
synodalnego, 1887 rektorat seminarjum duchownego i kanonja kate- 
dralna, 1896 honorowy doktorat teologji. Wybrany biskupem chełmiń- 
skim 22 grudnia 1898, prekonizowany 22 czerwca 1899, konsekrowany 
w Pelplinie 9 lipca 1899. Za rządów biskupa R. powstały konwikty 
dla młodzieży uczącej się w Chełmnie i Wejherowie oraz około 50 
samoistnych obwodów duszpasterskich. Umarł biskup Rosentreter 4 
października 1926, pochowany w katedrze. 
55. S t a n i s ł a w II I Woj c i e c h O k o n i c w s ki, ur. 21 kwie- 
tnia 1870 w Popowie (archidiec. poznańska), uczeń gimnazjów trzeme- 
szeńskiego i poznańskiego (św. Mar. Magd.). Po studjach teologicznych 
w Poznaniu i Gnieźnie kapłan 23 czerwca 1895, wikarjusz w Biez- 
drowie i penitencjarz oraz kaznodzieja przy katedrze w Poznaniu, 1906 
proboszcz później dziekan w Bninie, 1913 szambelan papieski, egza- 
minator prosynodalny, cenzor ksiąg treści religijnej, delegat arcybiskupi 
przy egzaminach w seminarjach nauczycielskich, 1916 proboszcz i dzie- 
kan w Koście1cu; w dziedzinie piśmiennictwa kościelnego redaktor 
i wydawca Przeglądu Kościelnego, autor dzieła "Pismo święte w dzie- 
łach ks. Piotra Skargi", członek komitetu redakcyjnego wydawnictwa 
dzieł Ojców Kościoła; w listopadzie 1925 mianowany koadjutorem 
biskupa Rosentretera z prawem następstwa i tytułem biskupa podalij- 
skiego, 16 marca 1926 instalowany na kanonję katedralną chełmińską, 
konsekrowany w katedrze pelplińskiej przez biskupa płockiego Nowo- 
wiejskiego 25 kwietnia 1926 r. Tegoż roku mianował go Uniwersytet 
Jagielloński doktorem teologii h. c. Uroczysty ingres odbył w Pel- 
plinie t maja 1927. W latach 1926 i 27 zreorganizował kurję bislwpią, 
seminarjum duchowne, Collegium Marianum, otworzył wydział teolo- 
giczny przy Tow. Nauk. Toruńskiem, odrestaurował wspaniale pałac 
biskupi, wizytował kanonicznie w niespełna dwóch latach dwie trzecie 
wszystkich kościołów swojej diecezji. Ad multos annos! 
Literatura: · 
Mańkowski Alfons, X., Prałaci i kanonicy katedralni chełmińscy od założenia 
kapituły do naszych czasów. Roczn. TNT. XXXIII, str. 1-109 i XXXIV, str. 285 nn. 
- Ograbiszewski, X., Nekrolog biskupa Marwicza, Pielgrzym 1886. - Mańkowski, 
A. X., Allastazy Sedlag biskup chełmiński 1787-1856. Zapiski TNT. V (1920), str. 
34-79. - Mańkowski, A. X., Adam Kos biskup chełmiński 1657-61. Zapiski TNT. 
VI (1923), str. 7-10. - Mańkowski, A. X., Jan Lipski, biskup chełmiński 1635- 
39. Zapiski TNT. V (1922), str. 138-]51. - Mańkowski, A. X., Kazimierz Jan 
Szczuka biskup chełmiński. Zapiski TNT. V (1922), str. 159-167. - Acta Actorum 
hiskupów od początku XVII wieku, w archiwum biskupiem \\' Pelplinie. - Woelky, 
C. P. Dr., Der Katalog der Bischcjfe von Culm. Zeitschr. Ermlands. Tom VI (]875 
-87), str. 363 lin. 


, 


,
		

/Pomorze_002_12_055_0001.djvu

			53 


IX 


Ił 


Biskupi sufragani 
Stara diecezja chełmińska, niewielka, obywała się w średnich 
wiekach bez sufraganów, nie licząc przygodnych pomocników dalszych 
i bliższych. Stałego sufragana utrzymywał jedynie biskup Jan z książąt 
opolskich (1398-1402) w osobie Jana Kaldeborna, biskupa tauryskiego. 
Dopiero w XVII w., kiedy diecezja chełmiiIska skutkiem przydzielenia 
części pomezańskich znacznie się powiększyła, ił biskupi sami często 
urzędy u dworu sprawowali, okazała się potrzeba stałych sufraganów. 
Uznał ją biskup Lipski, a wykonał jego następca Kasper Działyński, 
wydając dokument erekcyjny dnia 12 kwietnia 1641 r. Tytułem do- 
tacji wyznaczył w nim dla sufraganów, wybieralnych z grona kanoni- 
ków, beneficja św. Jana w Toruniu i w Fiszewie na małych nizinach 
malborskich. W roku 1821 z okazji reorganizacji diecezji na podsta- 
wie bulli "De salute animarum" wyznaczono oprócz dochodu z kanonji, 
pobór gotówkowy 800 talarów, który w konkordacie zawartym po- 
między Stolicą apostolską a Rzecząpospolitą polską zamieniony został 
na 1250 punktów dochodu miesięcznego. Otoż kolejność sufraganów 
chełmińskich: Piotr Sokołowski 1645-52, Jan Rakowski 1650-59, 
Maciej Bystram 1659-77, Tomasz Skotnicki 1687-1700, Seweryn 
Szczuka 1703-1727, Franciszek Ignacy Wysocki, prekonizowany, zmarły 
przed konsekracją 1728, Maciej Aleksander Sołtyk 1728-49, Fabjall 
Franciszek Pląskowski 1749-84, Iwon Onufry Rogowski 1785-1806, 
Jan Jerzy Wilkxycki 1806-31, Jan Stanisław Kutowski 1835-48, 
Stanisław Dekowski 1850-54, Jerzy Jeschke 1856-81, Jan Trepnau 
1905 - 06, Jakób Klunder 1907 - 27, Konstantyn Dominik od 
1928 roku. 
Diecezja włocławska miewała sufraganów głównie przez wzgląd 
na rozległy archidiakonat pomorski już w XIV wieku. Jana, biskupa 
skodrskiego i koadjutora w sprawach duchownych biskupa włocław- 
skiego Macieja, spotykamy czynnego w Komorsku na Pomorzu 1349 
r., a od roku 1386 idzie już niemal nieprzerwany szereg sufraganów, 
zrazu zakonników, urzędujących przeważnie na Pomorzu. Pierwszy 
sufragan z kapituły był Aleksander Myszyński 1514-1540 r. Zbyt 
późno zdobyła się Stolica włocławska na wprowadzenie osobnych 
sufraganów pomorskich. Byli nimi rezydujący w Gdańsku i sprawu- 
jący urząd oficjałów Cyprjan Kazimierz Wolicki 1773-75 i Maciej 
Gafnysz 1775-81, tu;eci i ostatni z nich, zasłużony pijar Ludwik 
Stanisław Górski, konsekrowany na sufragana pomorskiego w Paryżu 


ł
		

/Pomorze_002_12_056_0001.djvu

			- 54 - 


przez tamtejszego arcybiskupa 178] roku, nie zdołał już pewnie z po- 
wodu politycznych trudności porozbiorowych objąć stanowiska pumor- 
skiego. 


Literatura: 
Frydrychu\ViCl R., Dic Culmcr Wcihbischofl.'. Dallzig 190.5. - Chodyilsld. SL 
X., Biskupi sufragani włocławscy, Włocławek lYlJ6. - Claplewski, P. X.. Tytularny 
episcopat \V Polsce śreulliowieClllej. RoczII. TPN PUZll. XLIII (1915), 101 1111. 153 II. 


x 
Kapituła katedralna i kolegjackie 
Równocześnie z katedrą chełmżYl1slq założył bislwp Heidcnryk 
22 lipca 1251 także hapitułę katedraln:ł, nadając jej regułę augustjallów 
kanuników regularnych. Liczba członków miała z biegiem czasu do- 
chodzić czterdziestu, ale tylu nigdy nic było. Istnieją tylko dwa do- 
lmmenty z r. 1255, świadczące o jej istnieniu i czynności. 
Biskup Fryderyk v. Hauscn, krzyżak, ulegając wpływom w. mistrza. 
nakłonił kapitułę 1264 r. do przyjęcia rcguły i habitu swego zakonu; 
przy tej sposobności zmniejszono liczbę kanoników do 24 (ale i tej 
nigdy nie osiągnięto) oraz nowo uregulowano dotację. Pierwotnie 
obowiązujące życie wspólne (vita col11munis) ustało w XV wieku. Midi 
kanonicy prawo pobierania dochodów z prebend, stalli w chórze i głosu 
w kapitule, obowiązel; natomiast wspólnego odmawiania brewjarza 
i przybywania na mszę konwentualną. Na wypadek wakansu koopto- 
wała kapituła nowego członka, którego w. mistrz zatwicrdził; prawo 
prezentacji mieli dostojnicy zakonu. kapituła pomezaflska i arcybiskup 
rysJ.;:i. WYLszemi urzędami (prałaturami) były w kapitule: prepozytura. 
dLiekaństwo, kustodja. kantorja, scholastcrja i plcbaństwo chełmżyflskie. 
Prawami korpofacyjnemi były: karanie członków wykwczających przeciw 
regule, zawiadywanie własnym majątkiem, wybór biskupa zapewniony 
już ] 264 r., administracja biskupstwa sede vacante i prawo konsensLl 
na różne rozPoruldzenia biskupie. Poszczególni kanonicy pobierali 
dochody z dóbr prestymonjalnych. położonych w pobliżu Chełmży; 
były niemi: Chelmża, Bielczyny, Skąpe, Wrocławki, Nowydwór, Bisku- 
pice, Witkowo i młyń kończewicki. Wspólne uposażenie kapituły usta- 
liło się dopiero 1289; był niem klucz kurzętnicki, obejmujący oprócz 
Kurzętnika z zamkiem kapitulnym i miastem wsie: Krzemieniewo. 
Gwiździny, Pacoltowo, Mszanowo, Wlewsk, Radoszki, Gutowo, Klonowu, 
Samin, W. i M. Leźno, Zalesie, Zembrze. Słup. Sugajno i Boleszyn. 
Pozatem otrzymywała kapituła około 2000 korcy płużnego. Burgrabią 
zwał się kanonik, któremu kapituła puruczuła administrację dóbr; wój- 


4 


ł 


i 
j
		

/Pomorze_002_12_057_0001.djvu

			- 55 - 


tern (advocatus) był najwyższy urzędnik świecki, który sprawował 
władzę sądową i dowodził siłą zbrojną w dobrach kapitulnych. 
R. 1454 biskup Jan Margenau wraz z kapitułą swoją złożył ho- 
magjuI11 królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, pokój toruński 1466 r. 
orzekł sekularyzację biskupstwa i kapituły, ale dopiero około r. 1472 
biskup Wincenty Kiełbasa uzyskał zgodę Stolicy Apostolskiej na tę 
zmianę, oraz - z powodu zniszczenia dóbr kapitulnych i zmniejszenia 
dochodów z nich - redukcję liczby członków kapituły do czterech 
"prałatów kanoników"; w r. 1454 było ich około 15. Pomimo tej 
zmiany było zwykle więcej niż czterech kanoników, między nimi nie- 
rezydujący. Piątą kanonję ufundował biskup Tylicki, szóstą Zadzik. 
poczem wskutek zubożenia kapituły w czasie wojny pierwszej szwedz- 
kiej, Działyński zniósł jeden kanonikat. Niebawem jednak powołał 
do życia Leszczyński prałaturę archidiakona chełmińskiego 1650, Jan 
Gembicki kanonikat teologa. Olszowski penitencjarza, Potocki 1699 
scholasterję, Kretkowski cztery kanonje, między niemi archidiakonat 
pomezański 1730, 1793 za biskupa Karola nastąpiła znowu supresja 
jednego kanonikatu. Prałaturami były archidiakonat chełmiński, dzie- 
kaństwo, prepozytura, kustodja, scholasterja i archidiakonat pomezański; 
przed utworzeniem archidiakonatu 1650 kapituła obierała prezesa czyli 
senjora. Kanonikaty były szlacheckie i nieszlacheckie (doktorskie), 
gremjalne i honorowe (gracjalne, nadliczbowe) i koadjutorje. Korzy- 
stanie z praw i pełnienie obowiązków poprzedzała instytucja przez 
biskupa i instalacja przez prezesa kapituły. 
Jako korporacja miała kapituła katedralna swoje ustawy, które 
za zgodą jej uzupełnili i na nowo spisali biskupi Tylicki i W. Gembicki 
(1599. 1603), odbywała swoje kapituły czyli sesje, samodzielnie zarzą- 
dzała majątkiem, posługiwała się herbem (cztcrosprychowe koło) i pie- 
częcią własną, używała ubioru urzędowego i distinctorium (do r. 1753 
orzeł czarny, odtąd Trójca św.), utrzymywała sekretarza i archiwum. 
Obowiązki względem kościoła katedralnego regulowało ogólne prawo 
kościelne; przybyła powinność przyczyniania się do utrzymania fabryki 
jego jedną trzecią częścią kosztów, gdy dwie trzecie łożył biskup. 
Wybór biskupa był formalnością, gdyż król mianował, poczem kapituła 
zawsze nominata wybierała lub postulowała; za to ubezpieczała swoje 
i kościoła prawa domaganiem się przysięgi biskupa na najważniejsze 
"artykuły" i "punkty", od czego biskupi się nie uchylali. Do kapituły 
należał wybór administratora sede vacante i - po r. 1578 - uczest- 
nictwo w trybunale koronnym, do którego kompetencji należały także 
sprawy duchowne. Majątek kapituły stanowiły: l. dobra prestymon- 
jalne czyli alodjalne z pierwotnej fundacji pochodzące, do których
		

/Pomorze_002_12_058_0001.djvu

			- 56 


1502 przybyły jeszcze Kończewice, 2. klucze kurzętnicki i gutowski 
z miastem Kurzętnikiem i wsiami: Brzozie Niem. (od 1546), Gwiź- 
dziny, Krzemieniewo, Boleszyn, Pacołtowo. Bratuszewo (od 1523), 
Nielbark (od 1517), Sugajno, Zembrze, W. i M. Leźno, Radoszki, Klo- 
nowo, Słup, Zalesie, Gzin, Unisław (1507), Sarn owo (1507), Gutowo 
(od 1576). Władzę sądowniczą nad poddanymi sprawował burgrabia 
świecki, mianowany przez kapitułę. 3. fundacje i aniwersarze, 4. miała 
kapituła prawo do płu2nego czyli dziesięcin, ale pomimo mandatow 
królewskich w 15 i 16 w., szlachta prawie wcale ich nie uiszczała. 
W maju 1773 r. rząd pruski zabrał na skarb państwa wszystkie dobra 
kapitulne, mianowicie prestymonjalne, klucze kurzętnicki i gutowski. 
ponadto fundacje kanonicze: Morczyny, Zegałtowice, Trzebcz i Chra- 
pice; wszystkie wydzierżawiono innowiercom, kapitule zaś wypłacano 
roczny ryczałt wynoszący 8565 zł, z czego na pensje dla poszczegól- 
nych członków kapituły szła łączna suma 4949 zł. 
Bulla De salute animaf11m z d. 16 lipca 1821 zreorganizowała 
także kapitułę chełmińską. Miała odtąd dwóch tylko dygnitarzy czyli 
prałatów, mianowicie prepozyta i dziekana, 8 kanoników rezydujących 
i 4 honorowych. Uroczystość przeniesienia katedry do Pelplina i insta- 
lacja kanoników w nowej katedrze odbyła się 3 sierpnia 18
4. Na 
skutek prośby Najprzew. biskupa Okoniewskiegu otrzymali członkowie 
kapituły 21 lutego 1927 prawo noszenia szat prałatów domowych pa- 
pieskich. 


W obrębie dzisiejszej diecezji chełmińskiej były dwie kolegjaty: 
3. chełmińska erygowana 7 lipca 1519 przez biskupa Jana Konopac- 
kicgo; kanonikami zostali nauczyciele duchowni szkoły tamtejszej 
(studium particularc). Oprócz dokumcntu erekcyjnego żadnej innej 
wiadomości o kolegjacie tej niema. b. kamieńska. Kościół parafjalny 
w Kamieniu wyniósł do godności kolegjackicgo z 4 prałatami i 8 kano- 
nikami Maciej Lubieński, arcybiskup gllieiniellski. 1651 r., co zatwier- 
dził papież 26 stycznia 1656. Zniósł ją edykt sekularyzacyjny z d. 30 
października 1810. 


Literatura: 
Mańkowski. A. x.. Kapitula katedralua chelmilJska I 1G6-IR21. Z:łpisld TNT. 
V. nr. 5-8. - Woelky, UB. Cullll. - Holge. J.. Das Culmer DOlllkapitd im Mittel- 
alter. Mitteilungen der Liter. Gesellsch. Masovia. zesl.yt 18 i 19. Lotl.en 1913 11.
		

/Pomorze_002_12_059_0001.djvu

			57 
XI 
Seminarjum większe (duchowne) i mniejsze 
(Collegium Marianum) 
l 
Seminarjum większe 
Wezwaniu soboru trydenckiego, by każdy biskup założył \V die- 
cezji swojej seminarjum duchowne, którem opiekować się mieli dwaj 
prowizorowie, jeden mianowany przez biskupa, drugi wybrany przez 
kapitułę, nierychło w naszej diecezji stało się zadosyć. Domagały się 
erekcji bulle pro wizyjne dla biskupów, ale wojny i zamieszki wewnę- 
trzne, zuboLenie kraju i utrata fundacyj i czynszów, dość częste także 
zmiany na stolicy biskupiej, długi czas nie dozwoliły wychodzić pO.la 
granicę zamiarów lub pierwszych początków. Bliskim był wykonania 
biskup Piotr Kostka, któremu dopomagał kan. Sykstus Plemięcki, fun- 
dator pewnej sumy jako podstawy materjalnej, ale śmierć biskupa 
15% r. nietylko przerwała prace przygotowawcze. ale na długie lata 
udroczyła. 
Ksieni chełmińska Magdalena Mortęska, założycielka kolegjum 
00. jezuitów w Toruniu 1593 r., nie mogąc dla swego zakonu uzyskać 
od biskupa kapelanów i spowiedników, założyła 1618 r. seminarjulll 
przy kolegjum torU11skiem. Następczyni jej Paprocka zapisała 1683 r. 
fundusz na katedrę filozofji, zaś biskup Teodor Potocki 1701 r. zna- 
czny legat na katedrę dogmatyki i pisma św.; z powodu wojny pół- 
nocnej dopiero 1714 r. katedry otworzono. Fundacja Mortęskiej umoż- 
liwiła utrzymanie 6 kleryków mających LYĆ według reguły św. Bene- 
dykta; prefektem seminarjum był jeden zoo. je,witów, pod których 
kierownictwem młodzi teolodzy nauki pobierali i w kościele św. Jana 
do posług duchownych się sposobili. Ciężką klęską była śmierć sie- 
dmiu kleryków 1624 r. 
Sprawy załoLenia seminarjum diecezjalnego biskupi nie spuszczali 
z oka. Zadzik (1625) i Lipski (1638) przygotowali fundusze i zgodnic 
z wolą kapituły przeznaczyli jako siedzibę selllinarjum Chełmżę; kle- 
ryków miało być sześciu pod kierownictwem kaznodziei katedralnego 
jako rektora. Na inne tory skierował rzecz całą biskup Działyński. 
Otrzymawszy w darze od rajcy chehniflskiego Pilchowicza kamienicę 
w Chełmnie (narożnik rynku i ul. tOfl111skiej) na rzecz seminarjum, 
zadecydował, je ona ma być siedzibą zakładu i \V niej też urządził 
mieszkanie dla alumnów; na postanowienie biskupa wpłynął i ten 
wzgląd, że w Chełmnie reorganizowała się podupadła dotąd szkoła 
niegdyś akademicka. Za .lgodą kapituły swojej przeznaczył biskup
		

/Pomorze_002_12_060_0001.djvu

			- 58 - 


na utrzymanie kleryków dochody z trzech legatów, mianowicie: kan. 
Reszkowskiego (korzystali dotąd z jego legatu niektórzy studenci 
w Krakowie studja odbywający). szI. Pcpłowskiego i ksieni Magdaleny 
Mortęskiej, która już 1618 r. 11300 zł. na cele seminaryjne zapisała. 
Dlaczego tak ufundowane seminarjum nie miało trwałości, nie wia- 
domo. Następca Działyńskiego Andrzej LeszczYllski, na szerszej oparł 
podstawie byt materjalny nowego zakładu. Wystawiając 13 września 
1651 r. dokument erekcyjny, umieścił zakład ,... chełmińskiej kamienicy 
Pi1chowicza, ale jako dochody przeznaczył czynsL z funduszu 36000 zł 
z różnych sum zebranego, dochody z wsi biskupiej Dziemian wraz 
z wolnym wyrębem drzewa w lesie grzegorskim. wieś Niedźwiedź nad 
Wisłą wraz z przewozem, połowę dochodów szkoły chełmil1skiej oraz 
dochody z probostwa w Fiszowie pod Elblągiem; lIł-ząd prowizorów 
otrzymali kanonicy archidiakon Bystram i dziek:.in Schmak. Zaledwie 
rozpoczęto nauki, zawierucha wojenna nawiedziła i miasto Chdmno, żoł- 
nierze sapieżyńscy zniszczyli gmach seminarjum; przeniósł więc biskup 
.'an Gembicki zakład do Chełmży polecając kapitule, by postarała się 
o pomieszczenie dla 12 alumnów i z Krakowa lub Poznania sprowa- 
dziła magistra biegłego w naukach teologicznych i świeckich. Czy 
uczelnia ta chełmżyńska weszła w życie, jest rzeczą wątpliwą. Biskup 
Małachowski już w początkach rządów swoich 1676-77 wszedł w układy 
z zgromadzeniem 00. misjonarzy w Warszawie o objęcie kierownictwa 
scminarjum diecezjalnego i wkrótce stanęła z nimi ugoda. Dokument 
erekcyjny z dnia 15 kwietnia 1680 r. nietylko wznowił całą fundację 
biskupa LeszczYll.skiego, ale inkorporował nowemu seminarjum chcł- 
mill.skiemu także kościół archiprezbiterjalny chełmiński z dochodami 
i sąsiedniemi nieruchomościami; w zamian za to zgromadzenie zobo- 
wiązało się utrzymywać conajmniej 2-3 ojców, jednego kleryka i 2 
braci. Od r. 1677, w którym seminarjum rozpoczęło swoją czynność. 
sposobiło się do kapłaństwa do r. 1743 przeciętnie 9 alumnów co- 
rocznie, od 1743-55 r. przeciętnie 11, taką pozostała liczba do końca 
tego wieku. by w cLasie wojen napoleońskich znowu się obniżyć. 
Synod lubawski biskupa Załuskiego 1745 r. powołując się na uchwałę 
Soboru trydenckiego, wskazania św. Karola Bor. i synod akwilejski 
1596 r. normuje szczegółowe mi przepisami stosunek profesorów do 
alumnów, życie seminaryjne i wakacyjne kleryków, nakazuje przestrze- 
ganie karności; profesorowie "controversias vel maxime de fide cum 
haereticis. casus conscientiae, praedicandi Verbi Dei rationem, admini- 
strandi sacramenta methodum tradant ad discendum (c1ericis). In cantu 
chora li, rubro, et caeremoniis ecc1esiasticis pariter exerceantur, de 
omnibus his examinandi ante promotionem ad ordines". W r. 1808
		

/Pomorze_002_12_061_0001.djvu

			- 59 - 


było 4 profesorów; wykładali rektor Leszczyński teologję spekulatywną 
i rubrum, o. Pantion historję kościelną i śpiew gregorjański, o. Fasz- 
czewski dogmatykę, pismo św. i wymowę kościelną, o. Bieńkowski 
moralną, szafarstwo sakramentów i ceremonje kościelne. Z r. 1824 jest 
wiadomość, że wykładano także prawo kanoniczne i że alumni odby- 
wali ćwiczenia duchowne, mianowicie rozmyślanie, czytanie pisma św.. 
czytanie duchowne, rachunek sumienia, oraz wspólnie słuchali mszy św.; 
trzej profesorowie czuwali nad tern, by alumni zachowywali przepisy 
ustaw zakładu, oraz co miesiąc na konferencjach ustalają stopnie 
z nauki i moralności. 
Po sekularyzacji 00. misjonarzy przeniesiono 1829 r. scminarjum 
du nowej stolicy diecezji, Pclplina; odtąd pozostaje ono pod kierow- 
nictwem świeckich kapłanów. Gdy w początkach "walki kulturnej" 
rząd pruski na mocy ustawy z dnia II maja 1873 r. zaczął wykony- 
wać nieograniczony nadzór państwowy we wszystkich instytucjach 
kościelnych, słui;ących do kształcenia duchownych, a nadzór ten IOZ- 
ciągał się nawet na wewnętrzny porządek i karność, biskup Marwicz 
na zamierzenia te godzące w najistotnicjsze prawa kościoła zgodzić 
się nie mógł. Rząd zamknął seminarjum 1876 r., pozwolił na wzno- 
wienie studjów dopiero 17 czerwca 1887 L, poczem 4 października 
1887 r. nastąpiło lITO czyste otwarcie; było wówczas trzech - oprócz 
rfktora - profesorów i 30 alumnów. 
Scminarjum pomocnicze przeznaczone dla archidiakonatu pomor- 
skiego, zawdzięczało początek swój fundacji biskupa włocławskiego 
WohlCkiego uczynionej 1620 r. Pfl;y szotlandzkiem kolegjum 00. jezui- 
tów; już w roku następnym liczyło kilku alumnów, ale w czasie 
pierwszej wojny szwedzkiej upadło. Wznowił je, postarawszy się 
o większe fundusze, za zgodą kapituły biskup ł4ubieiiski 1641 r. i dał 
mu prawa i ustawy; miewalo po kilku zaledwie alumnów, ale wskutek 
zabllTzefl wojennych i niestałości funduszów upadło 1710 r., pomimu 
zasiłków otrzymywanych od kilku gorliwych biskupów. Biskup Sza- 
niawski zniósł seminarjum szotlandzkie, pragnąc dźwignąć zakład 
bliższy włocławski. ale ufundował w Szotlandzie teologję a archidiakon 
Jugowski 1711 r. filozofję; po ukończeniu tych kursów alumni uda- 
wali się do Włocławka na teologję moralną i kurs praktyczny. Za 
biskupa Szembeka stanął 1722 r. nowy gmach seminaryjny, przybyła 
nawet fundacja tegoż biskupa dla 6 kleryków, ale cofniętą zostala po 
10 latach; gdy szkoły jezuickie kwitły. wiodło seminarjum żywot 
bardzo skromny, wegetowało zaledwie. Rok 1772 zgotował temu 
zakładowi zagładę. Zabiegi oficjala gdatlskiego Schultza 1781 -84. 
by wznowić seminarjum duchowne nie u jezuitów szotlandzkich, lecz
		

/Pomorze_002_12_062_0001.djvu

			60 - 


pod kierownictwem 00. misjonarzy w Św. Wojciechu, były bezskuteczne. 
Po zniesieniu seminarjum Szetland uczył jeszcze lat kilkanaścia teologji 
i filozofji, 1800 r. jeszcze filozofji. 
Literatura: 
Acta in Synodo dicc. Culmensi, episcopi Gembicki 1605, wyd. z r. 1641, k. 
S. 3" De seminario." - Chodyński, Si. ks., Seminarjum włocławskie. Włocławek 
190-1, str. 318. nn. - Constit. dioec. Culmen, cp. Oziałyński 16-11. "De seminario." 
- OiariulII sell acta uomlls ClIlmensis Congreg. Mission. ab a. 1676, str. 177-181. 
- Kronika 00. Misjonarzy w Chełmnh:. - Archiwalja seminaryjne taIll
c - 
Woelky. UB. ClIIm. 


. 


2 


Seminarjum mniejsze (CoLLegillm Marianllm) 
ZaUad ten zawdzięcza swój początek X. biskupowi Sedlagowi, 
który go w r. 1 K
6 założył. prawa korporacyjne dla niego uzyskał 
i cały swój majątek mu zapisał. Pierwotnie mieściła się ta szkoła 
w domu. w którym d.liś sil mieszkania dla dyrektora i sekretarzy kan- 
celarji biskupiej. Uroczysty akt otwarcia zakładu odbył się dnia 6 
kwietnia 1836 r. 
Ponieważ liczba uczniów coraz bardziej się powiększała, dlatego 
przeniósł X. biskup Murwicz r. 1860 zakład do zabudowań klasztornych, 
które za jego staraniem odpowiednio przebudowane zostały. Starał 
się on i nadal troskliwie o rozwój tego zakładu, mając na oku szcze- 
gólnie powiększenie szczupłej liczby duchownych. Postarał się o prze- 
budowanie dawniejszego kapitularza na kaplicę gimnazjalną, odstąpił 
część ogrodu biskupiego po lewej stronie Wierzycy na plac dla gimna- 
styki i wyznaczył różne legaty na utrzymanie zakładu. On też stawił 
.lakład pod opiekę N. Marji Panny i nadał mu tytuł Collegium 
Marianum. 
Do pełnego rozwoju doprowadził tutejszy zakład, który złotemi 
litcf:Imi zapisał się w dziejach Pomorza, teraźniejszy nasz arcypasterz. 
X. biskup Okoniewski, który w r. 1927 uzyskał od Ministerstwa 
Wyznałl Religijnych i Oświecenia Publicznego zezwolenie na otwarcie 
VII i VIII klasy, więc na zmianę dotychczasowego progimnazjum na 
całkowite gimnazjum, posiadające także prawa publiczności. 
Profesorów, których mianuje X. Biskup, jest przy niem ubecnie 
13 ustanowionych. Liczba uczniów wynosi przeciętnie 240. 
Dyrektorami tutejszego zakładu byli: 
1. X. dr. Jakób Prabucki, od r. 1858-1865, 
2. X. dr. Michał Sieg, od r. 1865-1896, 
3. X. kanonik Józef Landsberg, od r. 1896-1901. 
4. X. prałat dr. Paweł Teichert, od r. 1901.
		

/Pomorze_002_12_063_0001.djvu

			- 61 


Literatura: 
Pierws7ą cz,.ść historji tego zakładu, si,.gającą ocl r. 1836-1858, opracował 
w polskim i niemieckim jf;7ykll X. prałat dr. Frydrychowicz. 


XII 
Synody 
Synodykon chełmiński Xlll i XIV w. zaginął hez śladu. Rzekomy 
synod legata Wilhelma, odprawiony, jak głoszą za kroniką Grunaua 
historycy późniejsi, r. 1241 w kościele Panny Marji Vi Toruniu w ohec- 
ności arcybiskupa gnieźnieńskiego i biskupów płockiego, włocławskiego 
i wrocławskiego, jest swobodną kombinacją kronikarza, której moty- 
wem był niezawodnie synod wrocławski 1248 r. W XV wieku odbyły 
się synody za rządów biskupa Arnolda (1402-1416), biskupa .Jana 
Margenaua (1416-1457) i za biskupa Stefana, który na synodzie die- 
cezjalnym, odbytym w grudniu 14R l r., ustawy swoich wSl]omnianych 
poprzedników zatwierdził i nowe od siebie dodał, mianowicie, aby 
l1foczystości wielkanocne i Zielonych Świątek z czterech na trzy dni 
ograniczono. Ustawy te, przyczepione do mszału, znalazł Hartknoch 
w XVIlI wieku w bibljotece toruńskiej i przytacza je w swojej ko- 
ścielnej historji. Czy synod diecezjalny, zarządzony pismem biskupa 
.lana z d. 12 stycznia 1438 r. na dzień 19 marca t. r. do katedry 
celem wprowadzonia dekretów soboru bazylejskiego jest identyczny 
z powyżej wzmiankowanym synodem tegoż biskupa, stwierdzić nie 
można. Szczupłe te wiadomości wdzięcznie uzupełnia dokładny plan 
odprawiania generalnej wizytacji, zwanej też synodem świeckim, w 
całej diecezji, przedłożony biskupowi przez oficjała Wawrzyńca 1445 r. 
Po reformacji i soborze trydenckim urządzili biskt;pi cztery synody 
diecezjalne, mianowicie Piotr Kostka w Chełmży 12 października l 5R:
 
roku, Wawrzyniec Gembicki tamże 21 czerwca 1605 r., Kasper Dzia- 
łyński w Lubawie od 12 do 13 czerwca 1641 r. i Andrzej Stanisław 
Załuski w Lubawie od 16 do 18 września 1745 r. 
R. 1846 odbyła się w Pelplinie konferencja duchowieństwa w 
sprawie małżeństw mieszanych, a w roku następnym miała konferencja 
diecezjalna przygotować synod, który jednakże na wskazówkę z Rzymu 
odłożony do późniejszych czasów, poszedł w zapomnienie. 


Literatura: 
Jacobson, H. F., Gesch. d. QlIellen d. kathol. Kirchenrcchts. Konigsberg 1837. 
- Woelky, UB. ClIIm. - Simon Grunaus PrclIssische Chronik cd. M. Pcrlbach [ 
(Leipzig 1875), str. 21-l. - Hartzhcim, Concilia Germaniae, VII, 911 nil. VIII, 655 nil. 
IX, 602 nn. X, 491 nn. Akta sYllodów z r. 1605, Itj-H i 1?-t5 wyszły tet współcześnie. 
- Glemma, Historjografja, 110 nn. 


. 


...
		

/Pomorze_002_12_064_0001.djvu

			62 



 


XIII 


Zakony i kongregacje 


Dzielą się dziejowo i rLeczowo na trzy odmiany, t. j. średnio- 
wieczne, pnreformacyjne i najnowsze. 
I. Do picrwszej kategorji zaliczają się [ranciszkanie, dominikanie, 
cystersi, august janie, kartuzjanie, cysterki, benedyktynki, norbertanki 
j begllinki. Franciszkanie od r. 1239 w Toruniu, od r. 1258 w Chełmnie, 
od r. 1282 w Nowem, pozostając pod świeżemi wrażeniami świętych 
swoich założycieli, byli w stanie poprzeć skutecznie nie tylko dzieło 
misji pruskiej, ale też przyczynić się niemało do odnowienia życia 
społecznego i religijnego w myśl własnych haseł zakonnych. Uczu- 
ciową ich stronę uzupełniali dominikanie, rozumowi misjonarze, bo 
przygotowani z założenia do czujności nad czystością wiary. I oni 
przybyli do kraju wpatrzeni jeszcze w świętego Dominika, 1228 r. do 
Chełmna, 1263 r. do Torunia, 1284 r. do Tczewa. Przykładem dla 
otoczenia były także żeńskie pobożne zgromadzenia franciszkanek 
i dominikanek w Toruniu, beguinek w Toruniu, Grudziądzu, Brodnicy, 
Nowemmieście i Nowem. August janie eremici byli w Swornegaciach 
jllL 1272 r., a złączywszy się 1303 r. z cystersami oliwskimi, założyli 
w Chojnicach nowy klasztor 1365 r. Istniejące obok zakonów żebra- 
czych klasztory z bogatcm wyposażeniem świadczą nietylko o niezro- 
zumiałej dzisiaj ofiarności ówczesnych książąt i panów. Cystersi na- 
przykład sprowadzcni r. 1253 do Byszewy (stąd około r. 1292 do 
Koronowa) i r. 1258 do Pogódek (stąd 1274 r. do Pelplina), wyróż- 
niali się ascetycznem Lycicm swojem, a razem z braciszkami niestru- 
dzoną pracowitością i gorliwcm naboie(1stwem do Marji Panny. W 
"podobnym duchu pracowały cysterki w Żafl1ówcu od około r. 1235, 
w Chełmnie od około r. 1265 i benedyktynki w Toruniu od r. 1311. 
Najostrzejszą regułę mieli kontemplacyjni kartuzjanie, sprowadzeni 
przez Jana z Rusocina w r. 1381 do dzisiejszych Kartuz. W pobliskim 
Żukowie siedziały już od r. 1209 norbertanki, najwięcej zasłużone koło 
wychowania młodzieży żC11skiej na Kaszubach. Przejściowy wreszcie 
był pobyt rycerzy zakonu z Kalatrawy \V Tymawie około r. 1224. Na 
czoło wszystkich zakonów wybija się historycznie Zakon niemiecki 
z swojemi konwentami, dominującemi nad całym krajem z licznych 
zamków komturskich. Pomniki niemal wszystkich przytoczonych po- 
wyżej zakonów stoją dziś jeszcze, dając świadectwo o ich sile roz- 
wojowej i duchu potężnym, strzeliste gotyki masywnych świątyń 
i zamarzone ruiny kolosów zamkowych. 


.. 


- 
I 


. 


, 


.
		

/Pomorze_002_12_065_0001.djvu

			- 63 - 



 


Niestety każda rzecz miewa swój rozwój i swój upadek. W ślad 
za Zakonem niemieckim, wypartym z kraju 1466 r. i wsiąkłym w lute- 
raniźmie 1525 r., zeszły na pochyłą drogę także zakony inne. Przy- 
czyny tego objawu były niejedne, więc główna z nich, reformacja 
Lutra ze swemi nowościami i swobodami, znalazła już teren przygu- 
towany. Franciszkanie, należący do prowincji saskiej, przodowali od- 
stępstwem swojem. W Toruniu ostatni z ojców wydał magistratowi 
kościół 1557 r., w dwa lata później także klasztor. W Nowem mogli 
byli luteranie zająć kościół franciszkanów 1542 r., a po śmierci osta- \ 
tniego ojca teL inne zabudowania. Także w Chełmnie stracili franci- I 
szkanie swój kościół. Obserwanci, sprowadzeni do Lubawy z pro- 
wincji saskiej 1502 r., wymarli 1564 r., cystersi w Pelplinie i Koro- 
nowie a nawet kartuzjanie przerzedzili się i Z1Ipełnie podupadli, bcne\ 
dyktynki w Chełmnie i Toruniu ustąpić musiały miejsca benedyktynkom 
nowej reguły, taksamo cysterki w Żarnówcu, zupełnie zaginęły konwenty 
beguinek i tercjarek, klasztor dominikanów tczewskich stał pustkami 
od r. 1551 do r. około 1593, także dominikanie chełmińscy zawiedli, 
skoro ich przeor Berendt przyjął posadę pastora w Chojnicach około 
r. 1555, klasztor norbertanek żUkows l {ich wyludniał i czekał na pomoc, 
august janie w Chojnicach opróżnili swój klasztor do reszty już w r. 
1527. 
2. Jeszcze w XVI wieku rozpoczęła się reakcja katolicyzmu. 
Przodowali w niej jezuici. W Toruniu wprowadził ich 1596 r. biskup 
Tylicki do siedziby przygotowanej przez poprzednika swego Kostkę 
i Magdalenę Mortęską. Do Chojnic powołał ich miejscowy proboszcz 
i oficjał kamieński Jan Doręgowski 1620 r., do Grudziądza natomiast 
dwa lata później biskup Kuczborski. Poświęcając się głównie kazno- 
dziejstwu i szkolnictwu, potrafili dzięki głębokiemu własnemu wyszko- 
leniu wnikać w duszę ludzką i stosować metody odpowiednie. Przy- 
tern w pracy tej byli oni niestrudzeni, wyniki były też wielkie, 
sięgając daleko poza obręb kolegjów. Zakon T. J. został zniesiony 
brewem papieża Klemens XIV z dnia 21 lipca 1773 r., ale na życzenie 
króla Fryderyka II pozostali już tylko "eksjezuici" nadal przy szkołach 
swoich w Grudziądzu i Chojnicach. 
Następne miejsce należy się benedyktynkom nowej chełmińskiej 
reguły. Założycielką była Magdalena Mortęska, córka Melchjora Mor- 
tęskiego, podkomorzego malborskiego i starosty pokrzywil1skicgo. 
Otrzymawszy w Chełmnie konsekrację z rąk biskupa Kostki dnia 4 
czerwca 1579 r. i obrana w tydziel1 później ksienią, zabrała się do 
reformy miejscowego klasztoru według reguły benedyktyńskiej zmie- 
nionej do potrzeb czasu, zatwierdzonej prlez papieża Klemensa VIII 


ł
		

/Pomorze_002_12_066_0001.djvu

			- 64 - 


1605 r. Zanim się to stało, słynął już klasztor na całą Polskę. Córki 
najwyhitniejszych rodzin do niego licznie wstępowały, tak iż starczyło 
ich na założenie nowych placówek zakonnych. Podupadły klasztor 
henedyktynek torul1skich podniósł się przy pomocy Mortęskiej i miej- 
scowej ksieni Zofji Dulskiej do wielkiego rozkwitu, wyludniony klasztor 
cysterek w Żarnówcu przeszedł przy pomocy biskupa Rozrażewskiego 
w posiadanie panien chełmil1skich już 1589 r., nowe klasztory powstały 
w Bysławku 1602 r. i w Grudziądzu przy kościele św. Ducha 1631 r. 
Prócz tego założono z macierzystego domu chełmińskiego i z Torunia 
w pierwszej połowie XVII wieku cały szercg klasztorów w Polsce, na 
Litwie i Rusi. Celem wychowania potrzebnego duchowiel1stwa założyła 
Mortęska własne seminarjum w Poznaniu, skąd 1618 r. przeniesiono 
je na zyczenie biskupa chełmil1skiego do ko1cgjum jezuickiego w To- 
nmiu. Mortęska umarła 163 l r. licząc lat 76, lecz instytucje jej, z cheł- 
mińską na czele, doskonale zaopatrzone i ugruntowane, przetrwały 
spustoszenia wojenne lat późniejszych i spełniały swoje zadanie 
wychov.'3wcze aż do kasaty Idasztorów za rządów pruskich. Chełmno 
uległo jej 1821 r., Toruń 1833 r., Żarnówiec 1834 r. Bysławek i Gf11- 
dziądz 1836 r. 
Trzecie dopiero miejsce zajmują bernardyni i reformaci oraz fran- 
ciszkanie z prowincji pulskiej. Bernardyni hyli w Toruniu 1641-1821, 
w Lubawie 1580-1821, w Świeciu 1624-1816, w Nowem 1604-1810 
(wymarli 1835), w Zamartem 1747-1826. Reformaci natomiast mieli 
domy swoje w Łąkach 1639-1875 (poprzednio w Nowemmieście 
przed bramą bratjal1ską 1624-29), w Brodnicy 1751- -1831, Wejherowie 
1648-1875, Gf11dziądzu około 1750-1804, w Zamartem 1850-1875, 
w Bysławku 1857-1875. Franciszkanie konwentualni wreszcie mieli 
klasztor w Chełmży 1625-1810, oprócz tego zająwszy opuszczoną 
podczas reformacji siedzibę swoją w Chełmnie w r. 1582, trzymali ją 
do r. 1806. Dodatnia działalność tych klasztorów polegała na urzą- 
dzaniu uroczystych nabożeństw we własnych kościołach, wprowadzeniu 
bractw, zwłaszcza św. Anny i częstem wyręczaniu po sąsiednich para- 
fjach. Temu samen1l1 celowi służyli paulini w Topolnie 1682-1810, 
kapucyni w Rywałdzie 1748-1823, wreszcie august janie sprowadze ni 
do Chojnic po dłuższej nieobecności w czasie reformacji około r. 16
0, 
skasowani 1819 r. Ojcowie pijarzy bawili w Lubawie około r. 1700 
przez krótki czas, a późniejszy plan hiskupa Kretkowsl,iego, sprowa- 
dzenia ich na stałe, nie powiódł się. Misjonarze czyli łazarzyści, 
osadzeni przez hiskupa Małachowskiego w Chełmnie 1676 r., zarzą- 
dzali miejscową farą i równocześnie duchownem seminarjum aż do 
kasaty klasztoru w r. 1822. W tymże mniejwięcej czasie uległy kasacie 


I 
I
		

/Pomorze_002_12_067_0001.djvu

			- 65 


ł 


także klasztory cystersów w Pelplinie 1823, w Koronowie 1819, domini- 
kanów w Toruniu 1820, w Chełmnie 1834, w Tczewie 1819, kartuz- 
janów w Kartuzach 1823, norbertanek w Żukowie 1834. Zniesioną 
została r. 1820 jedyna niegdyś na obręb diecezji kolegjata w Kamieniu, 
założona przez arcybiskupa Macieja Łubieńskiego 1651 r. Wcale do 
skutku nie doszły plany kasztelana elbląskiego Antoniego Przeben- 
dowskiego sprowadzenia do Kolibek kapucynów (1758 n.), później 
reformatów (1761 n.). 
3. Nowe zakłady swobodniejszych kongregacyj,' mianowicie 
wincentynek i elżbietanek, niezbyt gęsto wyrosłe, rozwijały się dohrze. 
Główne ich zadanie opiekowania się chorymi i sierotami zjednywało 
im uznanie wśród świata nowego. Pierwszy dom wincentynek czyli 
sióstr miłosierdzia stanął w Chełmnie ofiarnością burgrabiego chełmiń- 
skiego Andrzeja Szmaka i biskupa Kazimierza Szczuki w r. 1694. 
Lecz nadmiar innych klasztorów w Chełmnie i ogólny upadek XVIIl w. 
i następnych wojen napoleońskich nie sprzyjał rozwojowi. Dopiero r. 
1822 zająwszy obszerne zabudowania po benedyktynkach, mogły hyły 
wincentynki urządzić w nich szpital, sierociniec i wyższy zakład dla 
panien. R. 1863 stał się klasztor ich macierzą na Prusy, Warmję, 
W. Księstwo Poznałi.skie i Śląsk. Seminarjum założone przy klasztorze 
r. 1868 zapewniało dopływ nowych sióstr dobrze wyszkolonych. W 
ohrębie diecezji powstały domy nowe w Lubawie 1861, w Pelplinie 
li św. Józefa 1862, w Wejherowie 1866, w Bysławku 1881, w Tczewie 
1884, Gdyni 1910, Nowenunieście 1921, Świeciu 1920, Kartuzach 1925. 
Wszystkie one dotąd istnieją. Ponieważ podczas walki kulturnej za- 
hroniono wincentynkom wszelką działalność naukową, wychowawczą 
i gospodarczą a pozostawiono im tylko opiekę nad chorymi, więc 
domy nie mające szpitali zostały wówczas zwinięte. Takim sposobem 
krótkie hyło bytowanie sióstr miłosierdzia przy Collcgium Marianum 
w Pelplinie 1861-76, w Kościerzynie przy żeńskim zakładzie nauko- 
wym 1863-78, w Świeciu 1867-77, w Grudziądzu 1868-77 i w 
Jabłonowie 1873-77. 
E I ż b i e t a n k i diecezji chełmińskiej mają swój dom macierzysty 
w Wrocławiu, od r. 1913 istnieje dom prowincjonalny w Poznaniu 
przy ul. Łąkowej 1-4. Domy ich są następujące: 
I. Chełmża: a. Ambulatorju1l1 i dwie ochronki, 7 sióstr. b. Lazaret 
powiatowy, 4 siostry. 
2. Czersk: Ambulatorjum, ochronka i szkoła dla dziewcząt, 6 sióstr. 
3. Grudziądz: a. Sierociniec dla dziewcząt, ochronka i amhula- 
torjum, 9 sióstr. b. Żłóbek z 3 siostrami. c. Sierociniec dla chłopców, 
7 sióstr. d. Lazaret miejski, 8 sióstr. e. Dom dla starców, 2 siostry. 
5
		

/Pomorze_002_12_068_0001.djvu

			- 


66 - 


4. Kamień: a. Dom św. Elżbiety z amblllatorjum, ochronką 
i szkołą dla dziewcząt, 7 sióstr. b. Dom poprawy dla dziewcząt pod 
wezwaniem św. Anny, 11 sióstr. 
5. Koronowo: Lazaret miejski, ambulatorjum i ochronka, 3 siostry. 
6. Kościerzyna: a. Ambulatorjum i ochronka, 5 sióstr. b. Lazaret 
powiatowy, 4 siostry. 
7. Kowalewo : Ambulatorjllm i ochronka, 2 siostry. 
8. Łęg: Ambulatorjum i ochronka, 2 siostry. 
9. Osie: Ambulatorjum i ochronka, 2 siostry. 
10. Puck: Dom dla chorych i starców oraz ochronka, 10 sióstr. 
11. Starogard: a. Dom św. Elżbiety z lazaretem i ambulatorjlllt1, 
9 sióstr. b. Lazaret miejski i ochronka, 4 siostry. 
12. Toruń: a. Ambulatorjum i dwie ochronki, 1:l sióstr. b. Szpital 
z 4 siostrami. c. Żłóbek pomorski z 4 siostrami. d. Lazaret miejski 
z 10 siostrami. e. Dom dla starców, I siostra. 
13. Tuchola: Ambulatorjum i szpital, 9 sióstr. 
S ł u ż e b n i c z k i N aj ś w. P a n n y M ar j i z domem macierzy- 
stym w Plesze wie : 
1. Brodnica: a. Lazaret powiatowy, 5 sióstr. b. Sierociniec z 3 
siostrami. 
2. Chojnice: W konwikcie gimnazjalnym 2 siostry. 
3. Golub: Amblllatorjum i opieka nad dziećmi, 2 siostry. 
4. Nowe: Lazaret z 2 siostrami. 
5. Oksywie: Ambulatorjum i opieka nad dziećmi z l siostrą. 
fi. Radzyn: Ambulatorjum i opieka nad dziećmi z 2 siostrami. 
7. Wąbrzeźno: Dom dla starców i opieka nad dziećmi z 2 sio- 
strami. 
Od kwietnia 1874 do czerwca 1875 były służebniczki czynne w 
Kamienicy (paraf ja Pruszcz); sprowadził ich właściciel majątku hr. 
Konigsmark. Walka kulturna uniemożliwiła im dalszą pracę. 
Tercjarki św. Dominika czyli dominikanki z domu 
macierzystego w Białej Niżnej, diec. tarnowskiej, mają w Skarszewach 
szpital i ochronkę z 4 siostrami. 
J ó z e f i t ki (congregatio sorofUm a s. Josepho) z domu macie- 
rzystego w Lwowie, Krukowa 53. 
I. Gniew: a. Szpital powiatowy, 5 sióstr. b. Ochronka, 3 siostry. 
2. Janowo Gniewskie: Ochronka z 3 siostrami. 
R e s u rek c j o n i s t k i (congreg. sororum a resurrectione D. N. 
Jesu Christi). 
I. Brusy: Ochronka z 7 siostrami. 
2. Grudziądz: Ochronka z 7 siostrami. 


. 


I
		

/Pomorze_002_12_069_0001.djvu

			{ 


61 


T e r c jar kiś w. F r a n c i s z k a czyli franciszkanki w Chojnicach 
1867-75, powtórnie od r. 1885, utrzymują instytut św. Boromeusza, 
obejmujący szkołę dla dziewcząt i lazaret. Jest razem 39 sióstr. 
S i o s t r y D o b r e g o P a s t e r z a. Przełożona generalna s. Marja 
Karłowska mieszka w Pniewitem. 
l. Pniewite, pow. chełmiński, z domem misyjnym dla wychowa- 
nia podupadłych dziewcząt; jest w miejscu 6 sióstr. 
2. Topolno, powiat świecki, z domem misyjnym dla wychowania 
podupadłych dziewcząt. Jest 9 sióstr i 9 nowicjuszek. 
3. Toruń-Mokre, ul. Wałdowska 25: Instytut dla chorych pod- 
upadłych dziewcząt; jest razem 9 sióstr. 
Felicjanki (sorores s. Felicis a Cantalicio), z domu macie- 
rzystego w Krakowie, ul. Batorego 26, utrzymują w Łasinie od r. 1922 
ochronkę i szkołę gospodarczą dla dziewcząt. Jest razem 9 sióstr. 
Kongregacje męskie: 
l. Misjonarze czyli werbiści (missiooarii soc. verbi divini) po- 
siadają w Górnej Grupie, pow. świecki, własny dom połączony z nowi- 
cjatem. Jest w miejscu razem 8 ojców, 10 profesów i 7 nowicjuszów. 
2. R e d e m p t o r z y ś c i (congreg. ss. redemptoris), posiadają dom 
i kaplicę publiczną na Bielawach przy Toruniu, gdzie przystąpili do 
budowy gimnazjum dla przyszłych misjonarzy. Jest tam obecnie 2 
ojców i 2 profesów. 


Literatura: 
frydrychowicz, Cistcrcienserahtei Pelplin. - fankidejski, klasztory. - Froelich, 
Graudenz II, 180 lin. - Schu1tz, Dirschau. - Schu1tz, Putzig-Neustadt. - Maercker, 
Schwetz. - Woelky Urkllndenbuch. - Plehn, Strasl,urg. - Lieck, Lobau. - Betle- 
jewski, A., Łąki Bratjałislde. Toruń 1903. - Perlbach, POIlI. Urk. Buch. - Zah;ski, 
Jezuici. - X. Mańko\\ski. Niedoszla fundacja klasztoru w Kolihkach, Zapiski TNT. 
IV, 278 nn. - Schultz, ClIlm. - Panske, MOllumenta Camen. XI-XV, 577-588. - 
Selllrau, Neumark. - Hirsch, Carthaus. - Dittrich, Die Aushihrung des Breve Do- 
minus ac Redelllptor vom 21 Juli 1773 in Westpreussen lInd Ermland. Zeitschr. 
Ermlands XII, 134-191. - Seemann, Johannes, Prof., Dr., Das franzishaner-Kloster 
in Culm. Nellstadt in Westprcussen 1860. - Mańkowski, A. X., 00. Pijary w Lu- 
hawie. Zapiski TNT. 1919, str. 258 nn. - Kantak, Kamil, X. Dr., Kronika Bernar- 
dynów toruńskich. Roczn. TNT. XXXII, sir. 103-134. Toruń 1925. - Załęski, Jezuici 
IV, cz. 2, str. 669-741, cz. 3, str. 1204-1224. 


\ 


XIV 
Święci, Błogosławieni, Słudzy Boży 
Pierwszym świętym, którego stopa stanęła na pomorskiej ziemi 
był św. Woj c i e c h. Płynąc statkiem w dół Wisły, następnie Bał- 
tykiem wzdłuż Mierzeji Świeżej dotarł do Sambji, gdzie głosząc ewan- 
5. 


J
		

/Pomorze_002_12_070_0001.djvu

			- 68 - 


ł 
1 


gelję poniósł od pogańskich Prusaków śmierć męczeńską 23 kwietnia 
997 r. Liczne o krótkiej dorywczej działalności jego istnieją podania 
na całem dolnem Powiślu (miejscowość Św. Wojciech pod Gdańskiem), 
ważniejszem zaś jest, że kościół grodowy w Jabłonowie, sięgający 
czasów Chrobrego, miał wezwanie tegoż świętego, nadane zapewne 
pod świeżem wrażeniem śmierci, kanonizacji i sprowadzenia świętych 
zwłok do Trzemeszna i Gniezna. (Frydrychowicz, Dr. X., Żywot św. 
Wojciecha. Pelplin 1897). 
Nie żyła na Pomorzu św. B a r b a r a, ale przez lat 355 czczoną 
była w naszej diecezji głowa jej jako drogocenna relikwja. Kto ją na 
Pomorze przywiózł, niewiadomo. Przechowywała się w Sartowicach 
Świętopełka; gdy krzyżacy ]242 r. gród ten zdobyli, wywieźli ją do 
Chełmna i tegoż roku w uroczystej procesji przenieśli do Starogrodu, 
gdzie także zasłynęła cudami, to też liczne i częste tamdotąd odby- 
wały się pielgrzymki pobożne, a wśród pątników byli także Wacław, 
król czeski i Małgorzata, małżonka Witolda, brata Jagiełłowego. Dzień 
św. Barbary 4 grudnia był w całej diecezji uroczystem świętem. Prze- 
wieziona na początku wojny trzynastoletniej do Malborga, dostała się 
ta relikwja w ręce Kazimierza Jagiellończyka, który ją podarował 
Gdańszczanom; była w takiej u nich czci, że gdy przyjmowali dostoj- 
ników, nieśli ją naprzeciw nim w procecji. Głowa św. Barbary prze- 
chowywała się w osobnej kaplicy przy kościele Panny Marji; koniec 
zgotowali jej sfanatyzowani luteranie 1577 r. Pamięć jednakże 
świętej przetrwała jej relikwję; o czci powszechnej a żywej świadczą 
liczne wewania kościołów, ołtarzy i bractw oraz obrazy i posągi 
świętej. (Fankidejski, X., Obrazy, 186 nn.). 
Heroicznemi cnotami zajaśniała b ł. J LI t a już w ojczyźnie swej, 
Turyngji, gdy utraciwszy męża swego zmarłego w ziemi świętej, wio- 
dła życie ostre, pokutnicze. Siostra pono w. mistrza Arno Langers- 
hausen przybyła 1257 r. do Prus, zamieszkała jako pustelniczka w 
Bie1czynach pod Chełmżą, gdzie oddana zupełnie bogomyślności, od- 
dalona od zgiełku świata, miewała wizje, zachwycenia i duchem pro- 
roczym obdarzona przewidywała i przepowiadała przyszłość. Po śmierci 
1260 r. miana za świętą; ciało jej przewieziono do katedry chełm- 
żyńskiej, gdzie osobna kaplica otrzymała jej wezwanie. Czyniono w 
Rzymie starania o jej beatyfikację, lecz wyrok Stolicy apostolskiej jest 
nieznany; nie było jednak zastrzeżeń dla jej czci, która przetrwała 
do naszych czasów. Uczcił grób bł. Juty osobiście król Zygmunt 1Il 
wraz z królewiczem Władysławem 1627 r., a kanonik chełmżyński 
Gabriel Władysławski, wychowawca królewicza, ufundował przy kaplicy 
osobną kapelanję. W dziesięć lat później, 1637 r., stał się Lodnowi- 


1 
ł 


j
		

/Pomorze_002_12_071_0001.djvu

			- 69 - 


, 
ł 


cielem publicznej czci bl. Juty, bl. Doroty I sw. Rozalji biskup cheł- 
miński Jan Lipski, polecając odprawiać w Toruniu i Chełmży uroczyste 
w tym celu nabożeństwa. (Fankidejski, X., Obrazy, 200 nn.). 
Spowiednikiem bl. Juty był b l. J a n Ł o b d o w c z Y k (Lobedaw), 
rodem z Torunia, franciszkanin, najprzód toruński następnie chełmiński. 
Nadzwyczajne cechowały go cnoty, zwłaszcza pokora; pogrążony \\ 
głębokiej modlitwie oglądał w zachwyceniu Pana Jezusa i Matkę Bo
ą, 
był cudotwórcą. Ponadto biegłość w naukach teologicznych uzdolniała 
go do kierownictwa duszami. Umarł 9 października 1264 r., pocho- 
wany w kościele zakonu swego w Chełmnie. Biskupi policzyli i jego 
w poczet patronów ziem pruskich, ale cześć tę przerwała rewolucja 
religijna XVI wieku. Wznowił ją, acz nie na długo, na prośbę prała- 
tów i świeckich dostojników 1638 r. biskup Jan Lipski. zbadawszy 
poprzednio na mocy wiarogodnych świadectw życie, cnoty i cuda 
błogosławionego. Jeszcze 1751 r. biskup Leski kazał do akt zapisać 
cudowne uzdrowienie za przyczyną jego, poczem kazał grób jego 
otworzyć i relikwje na widok publiczny wystawić, by odbierały cześć 
od wiernych. (Fankidejski, X., Obrazy, 214 nn.). 
W sto lat po Janie Łobdowczyku żył b l. S z y m o n T o r u ń- 
c z Y k, również franciszkanin, najprzód w rodzinne m mieście, następnie 
w Chełmnie. Żarliwy głosiciel słowa Bożego odznaczał się nadzwy- 
czajną świątobliwością życia, za co Bóg wsławił go cudami za życia 
i po śmierci. Umarł 9 listopada 1363 r.; do grobu jego w kościele 
franciszkanów chełmińskich odbywały się liczne pielgrzymki. W XVI 
wieku heretycy, którym się ta cześć, oddawana błogosławionemu nic 
podobała, wydobyli czcigodne szczątki z grobu i spalili. Po t. zw. 
reformacji pamięć jego poszła w zapomnienie. (Fankidejski, X., Obrazy, 
222 n.). 
Prawie współczesną bl. Szymonowi była b l. D o r o t a z M o 11- 
t ó w (na Żuławach koło Malborga), gdzie się urodziła z rodziców 
włościan, Wilhelma i Agaty, 6 lutego 1347 r. Od lat dziecinnych miała 
gorące nabożellstwo do Męki Pańskiej. Wydana za mąż do Gdańska. 
poznała najprzykrzejsze i najboleśniejsze strony życia małżeńskiego, 
ale to znęcanie się nad nią było jej szkołą cierpień. Po śmierci męża 
(t 1390) wyprowadziła się do Kwidzyna, gdzie za pozwoleniem bisku- 
piem w maju 1393 r. dała się zamurować w szczuplutkiej celi przy- 
tykającej do katedry i tu świątobliwego życia dokonała 25 czerwca 1394 
r. Życie jej poświęcone modlitwie i cierpieniom, posłudze kościołowi 
i ubogim, nagrodzone wizjami i cudami opisali spowiednik jej kanonik 
Jan z Kwidzyna oraz prawnik krzyżacki Jan Ryman, a w XVII wieku 
jezuita Fryderyk Szembek. Do groba błogosławionej przybywali llie- 


j
		

/Pomorze_002_12_072_0001.djvu

			,...--- 



 


t 


- 70 -- 


gdys mnodzy pątnicy z Kurlandji, Inflant, Polski, Czech, Śląska i innych 
odleglejszych okolic. Na krótki czas przywrócił cześć jej biskup Jan 
Lipski. (Scriptores rerum Prussic. II, 179 nn.). 
Nie działał w diecezji naszej, ale z niej pochodził b ł. B e r n a r d , 
urodzony w Wąbrzeźnie 1575 r. z rodziców Pawła Pęcherka i Doroty 
z Sasinów. Uczeń od r. 1586 szkół jezuickich poznatlskich. nie wstąpił 
przecież do ich zakonu, lecz przystał do benedyktynów w Lubiniu 
wielkopolskim, gdzie po całorocznym pobycie złożył śluby 1600 r. 
Wyróżniał się głęboką pokurą i wielką bogomyślnością, biczował się. 
pod włosiennicą nosił pas żelazny z kolcami. W następnym już roku 
mianowany mistrzem nowicjuszów, umarł już 2 czerwca 1603 r. Grób 
jego dziś jeszcze istniejący w Lubiniu zasłynął cudami, zdaleka przy- 
bywali doń pielgrzymi, by wzywać orędownictwa świątobliwego zakon- 
nika. (X. M. Chwaliszewski, Żywot i cuda... O. Bernarda z Wąbrzeźna 
w klasztorze lubińskim. Poznatl. 1881). 
W ślady ziomka i rodaka swego wstąpił świątobliwy o. B e r n a r d 
K o p c i o w s k i, także z Wąbrzeźna rodem i benedyktyn lubiński. Śluby 
zakonne złożył 1652 r. Był najprzód mistrzem nowicjuszów, następnie 
proboszczem w klasztornych pawfjach Dalewie i Kiszewie. Umarł 12 
września 1666 r. Opat Kieszkowski świadczy 1795 r. w kronice kla- 
sltornej, że do jego czasów żyła w klasztorze pamięć świątobliwego 
życia i nadzwyczajnych cnót o. Bernarda, który się stał współzawodni- 
kiem cnót i świętości życia swego współziomka. (Mańkowski, A. X.. 
O. Bernard Kopciowski z Wąbrzeźna, benedyktyn lubillski (t 166G). 
Praca 1917, nr. 50. Pomorze 1922, w marcu). 
W tym samym czasie czynny był na Kaszubach X. M i koł aj 
S o s n o w i c z, świątobliwy i światły spuwiednik norbertanek żukow- 
skich. Rodowity Litwin, syn Jakóba, łowczego nowogrodzkiego, po- 
święcił się służbie Bożej, gdy czterech braci jego rycersko służyło. 
Był 1658-61 pIc banem w Goręczynie, alc niezwykła pobożność jego, 
znajomość życia duchowncgo, umiejętność prowadzenia dusz ku do- 
skonałości sprawiły, iż biskup Czartoryski powołał go na urząd spowie- 
dnika panien norbertanek w Żukuwie. Ustawicznej oddany modlitwie 
nawrócił 220 heretyków, dzieci i protestantów uczył prawd wiary św., 
własności się wyzbywał, dając ją na cele pobożne i miłosierne, biczo- 
wał sit:, obywał się bez posług; pokorny sługa Boży wymawiał się 
i wymówił się od przyjęcia prałatur i godności, sprawował jedynie 
surogaturę w konsystorzu gdaflskim. Umarł w rozgłosie świętości 
w Gdańsku 16 sierpnia 1682 r., puchowauy \v Żukowie. Żywot jego 
opisał o. Krasuski, rektor kolegjulll jezuitów bydgoskich. (Fankidejski. 
Klasztory, 29). 


J 


1 


I
		

/Pomorze_002_12_073_0001.djvu

			t 


- 71 


1 


Z nauk i przykładu ojca swego duchownego korzystała, na nich 
się wzorowała ś w i ą t o b l i w a K a t a r z y n a K o s t c z a n k a, córka 
Macieja i Anny z Czapskich, norbertanka żukowska, profeska od r. 
1638, przeorysza od r. 1671. Miłośniczka ubóstwa rozmyślała o Męce 
Pańskiej, z cierpliwością znosiła przeciwności, umartwiała się, cześć 
najgłębszą okazywała Najśw. Sakramentowi. W r. 1748 ciało jej było 
nienaruszone. (Fankijdejski, Klasztory, 30 n.). 
Zasłynął także klasztor panien benedyktynek chełmińskich świąto- 
bliwością życia dwu zakonnic, córek znakomitych rodów. M a g d a- 
l e n a M o r t ę s k a , córka Melchjora, podkomorzego chełmińskiego, 
i Elżbiety z Kostków, od lat dziecięcych obcowała z Bogiem, unikając 
zabaw światowych. Wbrew woli ojca została benedyktynką w Chełmnie, 
konsekrowana przez biskupa Piotra Kostkę. Zreformowawszy jako 
ksieni regułę zakonną przyczyniła się do rozrostu i rozkwitu zakonu. 
założyła seminarjum duchowne w Poznaniu, później w Toruniu, gdzie 
też dźwignęła kolegjum 00. jezuitów. Wzór życia świątobliwego, da- 
wała ze siebie przykład wielkich cnót zakonnych oraz cierpliwości, 
gorliwości, miłosierdzia, pokuty i modlitwy. Umarła 1632 r. Żywot 
jej opisał jezuita Stanisław Brzechfa, na nowo podany do druku przez 
X. G. Pobłockiego. Pelplin 1880. 
Na wysokim poziomie życia świątobliwego stanęła także M a r- 
j a n n a C z a p s k a, córka Aleksandra i Anny z Białochowskich, siostra 
biskupa kujawskiego Walentego Aleksandra. Profeska od r. 1697, 
trapiła się biczowaniem, umartwiała i upokarzała się, w chorobie oka- 
zywała cierpliwość, szczególną cześć okazywała Najśw. Marji Pannie. 
Umarła 1735 r. (Fankidejski, Klasztory, 32.). 
Dziwnemi drogami wiodła opatrzność Bo
a ś w i ą t o b l i w e g o 
A n d r z e j a z O s n o w a. Pięcioletnim chłopcem porwali go żołnierze 
Czarnieckiego w Danji, przywieźli do Polski, zostawili w Osnowie; 
tutaj w majętności benedyktynek pozostał już i dorósłszy założył 
ognisko domowe, gospodarując na włości. Mając od młodości pociąg 
do życia pobożnego, rósł z biegiem lat w cnoty i zasługi. Nie zanie- 
dbując spraw domowych, chadzał codziennie do fary chełmińskiej na 
mszę św., odbył pielgrzymkę do R.zymu, Bari i Komposte1li. Gdy już 
opatrzył żonę i dzieci, osiadł w pustelni koło kaplicy św . Wawrzyńca; 
stamtąd chodził także do fary chełmińskiej, by przyjmować sakramenta 
św. Oddany życiu bogomyślnemu i pokucie, miewał, jak pisze biograf 
jego o. Rochon, superjor misjonarzy chełmińskich, wizje. Miany po- 
wszechnie za świątobliwego umarł 1710 r., pochowany z wielką oka- 
załością we farze chełmińskiej, gdzie szczątki jego spoczywają przed 
ołtarzem św. Mikołaja. (Diarium seu acta Culmensis congr. Mission. 


I
		

/Pomorze_002_12_074_0001.djvu

			r 


- 


. 


72 - 


.. 


ab a. 1576, rękopis w archiwum parafjalnem w Chełmnie, str. 177- 
181. 


xv 
Szkolnictwo 
Hyło ono do nowszych czasów dziedziną kościoła. Najdawniej- 
sze nasze świadectwo szkolne pochudzi z r. 1218, kiedy to papież 
Honorjusz III zachęca chrześcijan do składek na rzecz szkoły misyjnej 
pruskiej, załoLonej niezawodnie w Chełmnie pr.lez biskupa Chrystjana. 
Tutaj też mial powstać uniwersytet według planów wielkiego mistrza 
Konrada ZoIlnera, zatwierdzonych przez papieża Urbana VI dnia 9 lutego 
1386 r. Warunki jednakże nie sprzyjaly tak wielkim podjęciom i osta- 
tecznie poprzestano na studjul11 particulare czyli gimnazjum, które za 
pozwoleniem biskupa Wincentego miasto Chełmno założyło. powołując 
r. 1472 na profesorów braci wspólnego życia z Zwoll w Holandji. 
Szkoła ta upadła w czasie reformacji 1536 r. Lecz myśl założenia 
uniwersytetu świadczy najlepiej o rozwiuiętem szkolnictwie średnie m 
i niższem, źródła same bowiem wspominają je tylko przygodnie, stwier- 
dzając w XIV i XV wieku istnienie szlwły katedralnej czyli diecezjal- 
nej w Chełmży pod kierownictwem kantora i scholastyka kapitulnegu, 
klasztornych szkół dominikanów w Chełmnie i TOrLmiu i żeńskiej 
u benedyktynek torw}skich, wreszcie wyższej szkoły łacińskiej u św. 
Jana w Toruniu oraz niższych szkół łacińskich w Lubawie, Grudzią- 
dzu. Nowemmieście, Radzynie i u św. Jakóba w Toruniu. 
Dla archidiakonatu pomorskiego istniały do XVI wieku oprócz 
szkoły katedralnej we Włocławku, szkoly klasztorne w Kartuzach i u 
cystersów w Pelplinie, szkoły niższe, łacil}skie, w Żukowie i Świeciu. 
oraz szkoły żeńskie nowicjackie i dla d.liewcząt świeckich przy kla- 
sztorach w Żamówcu i Żukowie. W archidiakonacie kamieńskim były 
szkoły niźsze łaci(lskie czyli parafjalne w Kamieniu, Sępólnie, Sworne- 
gaciach, Chojnicach i Tucholi. Oprócz tych, źródłami stwierdzonych. 
szkół istnieć musiało w średniowieczu dużo więcej. Nawet po wsiach 
doszukano się śladów szkół średniowiecznych, jak w Międzyłężu, Garcu. 
Subkowach, Kosobudzie, Kiszewie, Raciążu, Gródku (Groditz p. Świeciu), 
Staro grodzie, Bierzgłowie, Hratjanie. Partenczynie i Rogóźnie. Lecz i tych 
szkół było z pewnością niemało więcej i zarządzenie synodu włocław- 
skiego z r. 1487, aby przy każdym kościele szkoła istniała. było nie- 
zawodnie tylko powtórzeniem dawniejszych podobllych nakazów. Istnie- 
nia szkół można się domyślać zwłaszcza w tych miejscowościach, 
które studentów swoich wysyłały do uniwersytetów zagranicznych, 
mianowicie Torw} miał ich 326, Grud.liąd.l 6
, Tczew 64, Chojnice 57, 


. 


1
		

/Pomorze_002_12_075_0001.djvu

			- 13 - 


Starogard 47, Chełmno 44, Brodnica 36, Lubawa 29, Radzyn 24, Gniew 
22, Świecie i Golub po 13, Chełmża i Puck po 12, Nowe 11. Tuchola 
i Kowalewo po 10, Nowemiasto 9, Łasin 8, Skarszewy 7, Wąbrzeźno 
5, klasztor pelpliński 3, Lidzbark i Kurzęhlik po jednym. Do tych 
dochodzą stosunkowo nieliczni już scholarze szlacheccy z Ostrornecka, 
Konojadów, Jabłonowa, Gorczenicy, Nawry, Dąbrówki, Starogardu, Ską- 
pego, Kijewa, Lichtenhayn, Mgowa, Łunaw, Wałdowa i Radowisk po 
stronie chełmińskiej, oraz z Boroszewa, Kopytkowa, Smoląga, Subków, 
Sworożyna, Raciąża, Ostrowitego, Konopatu i Niedźwiedzia po stronie 
pomorskiej. Największą frekwencją cieszyły się uniwersytety w Kra- 
kowie i Lipsku. Szkolnictwo tak bujnie rozwinięte spotyka tylko jeden 
zarzut, Le w kraju przybierano za rządów krzyżackich niemal wyłąc.l11ie 
niemieckich nauczycieli, skutkiem czego tak duchowieństwo jakoteż 
urzędnicy nie mieli sposobności poznać języka ludności polskiej. 
Reformacja wniosła rozłam do jednolitej szkoły i temsamem wy- 
wołała walkę o jej przynależność. Zbliżyło to szkołę jeszcze więcej 
do Kościoła. 
Szkoły parafjalne w granicach dzisiejszej diecezji dzieliły w XVI w. 
losy kościołów swoich (patrz powyżej. str. 77 nn). Gdziekolwiek kościół 
dostał się w posiadanie luteranów, tam też szkoła poszła za nim. by 
pod koniec XVI w. znów wspólnie z kościołem powrócić do pierwot- 
nego właściciela. Zaznaczała się tu wyraźnie wzajemna zależność po- 
między szkołą a kościołem. Jedynie szkoła nowomiejska przy kośÓele 
św. Jakóba w Toruniu, zostawszy ewangelicką około r. ISSO, pozostała 
nią, mimo Le kościół 1667 r. wydany został benedyktynkom. 
W połowie XVII w. był rozkład szkół parafjalnych następujący: 
W starej diecezji chehnil1skiej istniały około r. 1670 szkoły w Chełmży. 
Wielkołące, Papowie Biskupiem, Unisławiu, Grzybnie, Nawrze, Grzyw- 
nie, Chełmnie, Starogrodzie. Kijewie, Lisewie, Szynychu, Toruniu (złą- 
czona z akademją jezuitów), Papowie Toruńskiem, Czarzu, Grudziądzu 
(złączona z szkołą jezuitów), Luhawie, Złotowie, Kazanicach, Bysz- 
wi.lłdzie. Różentalu, Prątnicy, Zwiniarzu, Rumianie, Grodzicznie, Nowem- 
mieście, Kurzętniku, Skarlinie, Szwarcenowie, Tylicach, Gwiździnach, 
Niem. Brzoziu, Brodnicy, Nieżywięciu, Lembargu, Golubiu, Pluskowę- 
sach, Kurkocinie, Łobdowie, Lidzbarku, Radoszkach, Mrocznie, Bole- 
szynie. Wąbrzeźnie, Niedźwiedziu, Kowalewie, Nowejwsi, Radzynie, 
Płowężu, Łasinie, Szynwałdzie i Rogóźnie. W archidiakonacie pomor- 
skim istniały w r. 1687 szkoły w Pucku, Górze, Strzelnic, Mechuwie. 
Swarzewie, Redzie, Rumi, Oksywiu, Wejherowie (1650 r. oddana refor- 
matom), Matami. Żukowie, Chmielnie. Kościerzynie. Gorenczynie. 
Kiełpinie, Sianowie, Str.lCpCZU, Luzinie, Starogardzie, Kokuszkowach, 


,
		

/Pomorze_002_12_076_0001.djvu

			r 


- 


. 


- 74 - 


Bobowie, Lubichowie, Pogódkach, Czersku, Skarszewach, Tczewie, Lu- 
biszewie, Garczynie, Niedamowie, Gorzędzieju, Subkowach, Godzisze- 
wie, Miłobądzu, Gniewie, Rajkowach, Pelplinie, Garcu, Nowejcerkwi, 
Pączewie, Barłóżnie, Dzierzążnie, Walichnowach, Kościelnejjani, Skórczu. 
Lalkowach, Komórsku, Nowem, Świeciu, Przysiersku, Grucznie, Nie- 
wieścinie, Serocku, Świekatowie, Bysławiu, Drzycimiu, Jeżewie, Osiu 
i Cekcynie. W archidiakonacie kamieńskim posiadały szkoły swoje 
w r. 1653 następujące miejscowości kościelne: Kamień, Sypniewo. 
Wałdowo, Sępólno, Więcbork, Lichnowy, Sławęcin, Ostrowite, Choj- 
nice (złączona z szkołą jezuitów), Chojniczki, Swornegacie, Borzysz- 
kowy, Brzeźno, Tuchola, Raciąż, Jeleńcz i Gostycyn. W dekanacie 
niegdyś górzeńskim wreszcie były 1618 r. szkoły w Górznie, Gorcze- 
nicy, Cielętach, Polskiem Brzoziu i Grążawach. 
Zestawienie powyższe, wykazujące istnienie szkół niemal przy 
wszystkich samodzielnych parafjach, mimo poprzednie spustoszenia 
drugiej wojny szwedzkiej, mówi za siebie. Kościół spełnił swoje 
ladanie szkolne. 
Przyczyniły się do tego także klasztory, odświeżone po refor- 
macji. Młod.lieżą żeńską zajęły się benedyktynki w Chełmnie, Toruniu, 
Grudziądzu i Żarnówcu oraz norbertanki w Żukowie, w XIX w. siostry 
miłosierdzia w Chełmnie, Lubawie i Kościerzynie oraz franciszkanki 
w Chojnicach. Cystersi w Pelplinie utrzymywali szkołę dla chłopców 
w XVII w., dominikanie w Toruniu od r. 1740, reformaci w Wejhe- 
rowie szkołę średnią od połowy XVIl do połowy XIX w., wreszcie 
bernardyni w Toruniu mieli swoje studjum filozofji od r. 1725. Prze- 
wyższają jednak wszystkich jezuici z swojemi gimnazjami w Toruniu 
(1605-1773), Chojnicach (1623-1780) i Grudziądzu (1649-1780). 
Zabudowania chojnickie zamieniono na gimnazjum katolickie 1815 r. 
Dodać tu należy, że niemały wpływ kulturalny na ziemię chełmińską 
i Pomorze wywierały sąsiednie szkoły jezuickie, zwłaszcza gimnazjum 
akademickie w Szotlandzie z jego seminarjum duchownem dla Po- 
morza, następnie akademja brunsberska, założona przez' Hozjusza 1565 
r. i Seminarjum papieskie w Brunsberdze (1578-1798). 
Ofiarą reformacji padła wyższa szkoła chełmińska 15:36 r., a wzno- 
wiona 1554 r. jako akadem ja z dodatkowym kursem filozoficznym, 
musiała już po roku, po usunięciu ewangelickiego rektora Jana Hop- 
pcgo, puwrócić do dawniejszych ram skromniejszych. R. 1692 urzą- 
dlili z niej 00. misjonarze biskupie gimnazjum akademickie, które r. 
1756 zamienione zostało na kolonję uniwersytetu krakowskiego z wy- 
działami filozoficzno-matematycznym i prawniczym. Po usunięciu pro- 
fesorów krakowskich w r. 1779 zamieniono szkołę na gimnazjum 


!
		

/Pomorze_002_12_077_0001.djvu

			- 75 


biskupie pod kierownictwem misjonarzy, za księstwa warszawskiego 
na szkołę wydziałową, a pod rządami pruskiemi najprzód na wyższą 
szkołę obywatelską, nakoniec na gimnazjum realne. 
Szkoły parafjalne odebrano luteranom razem z kościołami, lecz 
szkolnictwa własnego im nie broniono. Więc posiadali oni szkoły 
niemal we wszystkich miastach, a w Toruniu oprócz gimnazjum akade- 
mickiego od r. 1564 także szkołę na Nowem mieście i kilka szkół 
prywatnych. Liczne szkoły dysydenckie powstały także dla kolonistów 
luterskich i menonickich, napływających od połowy XVI wieku i na- 
stępnie po spustoszeniach szwedzkich w XVII i XVlII wieku nader 
licznie do kraju. Wizytacje biskupie wykazują, że posiadały szkoły 
ewangelickie następujące gminy wiejskie: 1701 r. Szmelta przy Za- 
górzu; 1711r. Komorsk; 1724r. Lubień; 1743r. Jeziorki i Lubo- 
dzierz w parafji drzycimskiej; 1745 r. Osiek przy Bzowie, Montawy, 
Zajączkowo, Dragoszcz, Tryl, Morsk, Rychława, Aplinki i Walich- 
nowy ; 1746 r. Rudno, Brzeźno przy Osi u, Kosowo, Dworzysko. 
Niewieścin i Klonowo; 1750 r. Nowe i Kiszewa; 1766 r. Garc, Grem- 
blin, Międzyłęż, Mieliwko, Stara Kiszewa, Bzowo, Wiąg, Ostrów. 
Bratwin, Stwolno, Czaple, Świecie, Buczek, Krąpiewice, Czersk, Buśna, 
Biała, Zalesie, Wiry, Krupocin. Tuszyny i Niemieckie Łąkie. Po dru- 
giej stronie Wisły przewiduje wilkierz tOIUllSki z r. ł 605 szkoły w 
Starem Toruniu, Górsku, Czarnowie, Złejwsi i Pędzewie, a wilkierz 
z r. 1695 szkoły w Grembocinic, Rogowie i Rogówku. Posiadali je 
także w połowie XVIl w. koloniści w Jabłonowie, Szczepankach, Sa- 
dlinku, Jankowicach, Gorzechówku, Kamieniu, Jaguszewicach, Piecewie. 
Wymiarach, Bukówcu i Książkach. Istniała tez szkoła w Rudaku. 
Ponieważ w szkołach tych odprawiały si
 często nabożeństwa, co 
wykraczało przeciwko traktatowi warszawskicmu z r. 1717, przeto \\' 
XVlII wieku biskupi niejednokrotnie wkraczali i nawet szkoły zamy- 
kali, jak w Pucku, Starogardzie, Komorsku i Lubieniu, a bislwp 
Ostrowski (1762-76) zabronił budowania szkół w Stwolnie i Aplin- 
l\:Ich. Własne szkolnictwo zapcwnili sobie osadnicy niemieccy juz 
przy umowie, zawieranej z swoimi lokatorami, lecz motywy i celowość 
tych zabiegów były także u nich wyznaniowe czyli kościelne i sięgały 
początkicm swoim czasów reformacji. Pod wrażeniem odszczepieństw 
zdwoił także Kościół katolicki swoją czujność nad czystością nauki. 
Już w drugiej połowie XV wieku, kiedy czescy scholarze przynosili 
do kraju niezgodności z wyznaniem katolickiem, zarządził biskup 
włocławski 1487 r.: scolares venientes de Bohemia non permittant 
teneri in scholis, ne alios inficiant, a biskup Karnkowski na synodzie 
włocławskim 1568 r. postanowił: Nemo praeficiatur scholae, nisi nostro 


I
		

/Pomorze_002_12_078_0001.djvu

			r 


- 


ł 


76 


.. 


vel Officialis nostri iudicio probatus, priusquam vero ad eaIll guber- 
nandam accesserit mandamus, ut fidei profesionem faciat, seque Catho- 
licum esse doceat, oddając równocześnie pieczę nad szkołami miejsco- 
wym proboszczom. 
W XIX wieku, kiedy szkoła ludowa z pod opieki Kościoła do- 
stała się w administrację sfer rządowych i progr.1m jej rozszerzył się 
znacznie, było zadaniem władzy duchownej, by zapewnić sobie nadzór 
nad nauką religji. W diecezji chełmińskiej bacznie nad tern czuwano. 
a podczas walki kulturnej i następnych nieustannych starć o upraw- 
nienia językowe w nauce religji stanęli biskupi z duchowiellstwem 
i ludnością, nie wyjmując dziatwy, wszyscy w jednym szeregu do 
obrony zagrożonej wiary. O ile te zapasy bywały daremne i nieraz 
ofiarne, to przecież z drugiej strony krzepiły one ducha i zachęcały 
do pracy wychowawczej poza szkołą. 
Także szkół średnich nie spuszczała z oka władza duchowna. 
Z gimnazjów katolickich w Chojnicach od r. 1815 i w Chełmnie od 
r. ] 837 wyszły całe zastępy inteligencji katolickiej. Lecz jeśli diecezja 
chełmińska szczycić się może stosunkowo najliczniejszym dopływem 
duchowiellstwa młodego, to pocieszający ten objaw przypisać należy 
w pierwszym rzędzie progimnazjum biskupiemu w Pelplinie, założo- 
ncmu 1835 r. przez biskupa Sedlaga i znaclnie rozszerzonemu w r. 
1860, w drugim rzędzie konwiktem biskupim przy gimnazjach w Choj- 
nicach, Chełmnie i Wejherowie. 
Literatura: 
Bidder, Dr., Beitrage zu eiller Geschichte des Westpreussischen Schulwesen 
in polnischer Zeit ca. 1572-1772. Zeitschr. WGV. XLIX, 276-349. - Chodyńsld. 
Statuta, 25 nil. 72 nil. - Fankidejski. Klasztory. - ł-Ieille. W., Academia Culmensis. 
Zeitschr. WGV. 41. str. 149 1111. - Karbowiak, AntolIi, Dr.. Szkoły diecezji chełm iIi- 
sldej w wiekach średnich. RoczII. TNT. VI, 1-124. - Macrcker, Sch\Vetz, 32. 133. 
148. - Mańkowski, A. Ks., Dzieje myśli ulliwersyteckiej na Pomorzu. Roczn. TNT. 
XXXl1, 1-18. - Panske, Archidiac. Camenen. - Perlbach, M., Prussia scholastica. 
Braunsberg 1895. - Plehll, Gesch. Strasburg, 274. - Rillk, Joseph Lic., Die Madchen- 
erziehung in Westpreussen vor 1772. (Jahresprogramm d. Marienschule zu DalILig 
1910/11). - Visit. dec. Gorznen. - Visit. Olszowski. - Visit. RozraZewski. - 
Waschinski, Emil, ErziehulIg ulld Ulllerricht im Deutschen Ordellslallde bis 1525. 
DanLig 1908. - WaschilIski, Thorner Stad t- IInd Landschulwesen. 


.. 


XVI 
Reformacja protestancka i reakcja katolicka 
wstrząsnęły Prusami królewskiemi silniej, niż którąkolwiek inną ziemią 
polską. Husytyzm w XV w., a więcej jeszcze humanizm w samych 
początkach XVI w., stworzył tu za pośrednictwem wyjątkowo licznych 
studentów z pośród mieszczallstwa i szlachty silne podło ze dla lutera-
		

/Pomorze_002_12_079_0001.djvu

			ł 


- 77 - 


nizmu. Przychylnie odnosiła się do nowinek z Wytembergi także 
niemiecka część mieszczaństwa oraz niemieccy osadnicy, zajmujący 
7wartą masą niziny wiślane i majątki duchowne, zwłaszcza cysterskie. 
Biskupi byli wobec żywiołowego naporu bezradni, tem więcej. że du- 
chowieństwo zawodziło, a byli pomiędzy samymi biskupami chwiejni, 
jak chełmiński Tydeman Giese (1538-49) i włocławsko-pomorscy 
Zebrzydowski (1546-5]), Drohojowski (1551-57) i Uchański (1557-62). 
W ziemi chełmińskiej był Toruń matecznikiem nowej wiary. 
Przywilej religijny, udzielony miastu dla wyznawców augsburskich 
w styczniu 1557 r. ustnie, a w grudniu roku następnego piśmiennie, 
był tutaj hasłem do podboju kościołów. W r. ]557 przeszły w ręce 
luterskie kościoły P. Marji i św. Jakóba wraz z kaplicą św. Piotra 
i Pawła, w roku następnym kościół św. Jerzego i kaplica św. Kata- 
rzyny, w kościele św. Jana natomiast, symultannym od r. 1530, przy- 
właszczali sobie ewangelicy prawa coraz to większe. Przy pomocy 
magistratu wciskała się reformacja także do okolicznych wsi miej- 
skich. Kościoły w Gremhocinie, Rogowie i LubiczLl przeszły 1565 r. 
w posiadanie luteranów, w Górsku zbudowano im kościół nowy 1613 r., 
a w Czarnowie, Toruńskiem Papowie i Bierzgłowie i pewnie pozatern 
byJy kościoły katolickie poważnie zagrożone. W Grudziądzu uzy- 
skali luteranie dla siebie kościół św. Ducha 1569 r., a w trzy lata 
później weszli do fary. W Brodnicy zawładnęli probostwem przy po- 
mocy predykanta Mikołaja Glicznera około r. 1565. W tymże czasie 
dostały się im także kościoły w Żmijewie i Pokrzydowie. Chełmno, 
utraciwszy kościół franciszkański, zdołało przetrwać burzę, mimo że 
1553 r. największa część mieszczaństwa przyjmowała we wielki czwar- 
tek komunję sub utraque. Przygodnie dowiadujemy się o zajęciu 
kościołów w Orlu, Dąbrówce Król. pod Grudziądzem, w Mokrem, 
Ostrornecku (przez Dorpowskich), Wielkołące i Nowemmieście. 
Na Pomorzu było podobnie. W Tczewie otrzymali luteranie 
1567 roku kościół św. Jerzego, a uzyskawszy od króla 1570 roku 
przywilej religijny, weszli do fary. Starogard utracił farę i kościół 
św. Jerzego podobno roku 1557, a przy pomocy starostów staro- 
gardzkich Czernów i Marcina Berzewicza dostała się reformacja 
do kościołów w Nowejwsi i Kokoszkowach. Pod luterskimi staro- 
stami Szorcami na Kiszewie utracono kościoły w Kiszewie i Pill- 
czynie. Taką samą drogą poszJy tenuty Niemojewskiego, jak Polaszki, 
Garc iWalichnowy, Przyjemskiego Lignowy, Werdenów Kie1no, Sze- 
mud i Przodkowo i Chylonja Sokołowskiego. Starostowie Baźyńscy 
na Skarszewach zawładnęli wspólnie z mieszczanami kościołem miej- 
Scowym około roku 1562, a także kościołami w Demblinie i Dalwinie.
		

/Pomorze_002_12_080_0001.djvu

			78 - 


Rozlegle starostwo gniewskie z kościołami w Gniewie, Szprudowie, 
Rajkowach, Tymawie, CzarnymIesie, Pączewie, Bobowie, Jabłowie i Dą- 
hrówce przepadło dla katolicyzmu już ok. r. 1560 głównie za przy- 
czyną starostów Bażyńskich i Czernów. Także starostowie osieccy 
Walewski i Berzewicz przyczynili się do zajęcia kościołów w Skórczu, 
Grabowie i Barłóżnie. Nawet w cysterskiej Nowej Cerkwi zastał 
wizytator biskupi 1584 r. niemal samych luteranów. Mniej szkody 
wyrządził przewrot wyznaniowy na Kaszubach. Wcisnął się wprawdzie 
na pewien czas do kościołów w Pucku, Redzie, Górze i Swarze wie, 
lecz pozatern wytrwała ludność tamtejsza przy wierze ojców z wyjąt- 
kiem kilku rodzin szlacheckich. Krokowscy na Krokowie zajęli miej- 
scowy kościół r. 1569, taksa mo Janowski w Bolszewie, Szczawiński 
w Stężycy, Jackowski w Niedamowie i Niederhof w Przyjaźni. Pod 
opieką Gdańszczan dostał się kościół w Helu w posiadanie luteranów 
podobno już 1525 roku. W Radłowie zbudowali luterscy robotnicy, 
widocznie z pomocą dziedzica Konopackiego, kościół nowy. W połu- 
dniowej części Pomorza szla reformacja pasem wzdłuż Wisły. W No- 
wem, pozostające m pod luterskimi starostami Werdenami do r. 1580, 
utracili katolicy kościół franciszkański 1542 r., później także farę, a 
Holendrzy zajęli naprzeciw Gfl1dziądza kościoły w Lubieniu, Michalu 
i Grucznie. Pozatem zastajemy 1584 r. w archidiakonacie pomorskim 
więl{szą ilość luteranów już tylko w Cekcynie. 
Dużo spustoszenia wyrządziła reformacja także w północnej części 
archidiakonatu kamieńskiego. W Chojnicach po wyludnieniu klasztoru 
august janów już w r. 1527, przeszła fara tamtejsza w ręce luterskie 
około r. 1555. Głównymi opiekunami luteranizmu tutaj i w całej 
okolicy byli starostowie człuchowscy Janusz LataIski (1546-57) i syn 
jego Stanisław (1557 -98). Dalsze ich zdobycze, i to dość liczne, 
sięgały w tę część Człuchowskiego, którą granica z r. 1919 odcięła 
od diecezji chełmińskiej. Los ten dzieliły także Konarzyny luterskich 
wówczas Konarskich. R. 1590 wyznaje archidiakon i oficjał kamieński 
Maliszewski, że tylko księża dekanatów nakielskiego i tucholskiego są 
mu posłuszni. Wynikałoby z tego, że i w dekanacie więcborskim 
luteranizm się rozpanoszył, niezawodnie za pośrednictwem ówczesnych 
dziedziców Zebrzydowskich. Pęperzyn stał się tu macierzą zborów 
ewangelickich. Do sypniewskiego kościoła wreszcie wprowadził Jan 
Riałośliwski braci czeskich. 
W Górzuie i okolicy niema śladów jakiejkolwiek działalności 
reformatorskiej. Natomiast Działdowskie było od XVI w. luterskie 
z wyjątkiem sporad katolickich w Białutach, W. Łęcku i Przyłęku. 
Jak bardzo podupadły klasztory w XVI w. wykazano powyżej, str. 63. 



 


ł 


i 


,
		

/Pomorze_002_12_081_0001.djvu

			f 
I 
t 
I 


- 79 


J 


Reakcja katolicka postępowała hiegiem nie wolniejszym, aniżeli 
rozwoj luteranizmu. Sobór trydencki hył jej podłożem, jezuici byli 
jej promotorami, katoliccy królowie i gorliwi biskupi jej wykonawcami. 
a drogę torowała unja lubelska 1569 r., dokonując inkorporacji Prus 
królewskich. 
W Toruniu usunięci zostali luteranie z kościoła św. Jana 1596 r., 
z kościoła św. Jakóba 1667 r., z klasztoru i kościoła pofranciszkań- 
skiego P. Marji 1724 r., Brodnica musiała oddać farę katolikom 1598 r., 
Grudziądz w tymże roku farę i kościół św. Ducha, Wiell\ałąka w roku 
poprzednim, Nowemiasto w r. 1597, w tym mniejwięcej czasie także 
inne kościoły jak w Dąbrówce, Wielkołące, Mokrem, Żmijewie i Po- 
krzydowie. Ostały się kościoły ewangelickie w posiadłościach torU11- 
skich, w Górsku nowy i trzy dawne, w Grębocinie, Lubiczu i Rogo- 
wie, i to na podstawie umowy Torunia z biskupem chełmińskim z r. 
1683. Na Pomorw zwrócił biskup Karnkowski katolikom ok. r. 1577 
kościoły w Pucku, Nowem, Bzowie i Lubieniu, a następca jego Roz- 
rażewski (1581-1600) niemal wszystkie inne utracone kościoły, mia- 
nowicie 1594 r. w obecności króla Zygmunta III farę w Skarszewach, 
1596 r. kościoły parafjalne w Gniewie, Tymawie, Rajkowach, Bobowie, 
Pączewie, Czarnym I esie, Skórczu, Grabowie, Osieku (kaplica), Barłóżnie, 
Jabłowie, Dąbrówce, Lignowach, Walichnowach, Szprudowie, Garcu, 
Polaszkach, Kielnie, Szynwałdzie, Przodkowie i Tczewie, w r. 1598 
\V Starogardzie. Więc słusznie mawiano tu ogólnie OlU fary Pan Bóg 
stary". W dużo innych kościołach usunął biskup jedynie apostatę 
proboszcza lub nakłonił go do jedności z kościołem. Wszystko to 
hyło możliwem w majątkach państwowych przy pomocy króla jako 
najwyższego ich patrona, natomiast prawie nietykalne były ko- 
ścioły w prywatnych majątkach, skutkiem czego ostały się ewange- 
lickie kościoły w Krokowie, Bolszewie, Radlowie, Helu i Przyjaźni. 
Za to klasztory pomorskie (patrz powyżej, str. 63 n.) powinnyby za przy- 
kładem kartuzjanów czcić Rozrażewskiego jako drugiego fundatora 
swego. Chojnice wreszcie oddały kościół parafjalny katolikom 24 sier- 
pnia 1616 r. Inne utracone kościoły archidiakonatu kamieńskiego 
wydane pewnie zostały z okazji wizytacji arcybiskupa Karnkowskiego 
1597 r., jakoż wiadomo, że Sypniewo odzyskali katolicy pod koniec 
XVI wieku. Reszty dokonał niezawodnie arcybiskup Gembicki na 
swojej podróży wizytacyjnej 1619 r. 
Szwedzi, oddając kościoły parafjalne luteranom w Tczewie (1626 
-35), w Brodnicy (październik 1628-6 listop. 1629) i w Grudziądzu 
(1655-59), wyświadczyli im przysługę niedźwiedzią, jakoż po odejściu 
wroga skrupiło się na tych, którzy z nim wchodzili w tak podejrzliwą 


J
		

/Pomorze_002_12_082_0001.djvu

			- 80 


łączność. W Polaszkach wybudował kościół luterski król szwedzki 
Karol XlI ok. r. 1707. Kolonistom sprowadzonym z Pomeranji wysta- 
wił starosta kościerski Demetrjusz Wejher kościół w Szymbarku 1607 r., 
znacznie później powstał dla nich kościół w Barkocinie, a kościół 
kolonistów kłobuckich, zbudowany 1605 r. przez Czarlińskiego, został 
rozebrany 1630 r. po przejęciu Kłobucina przez kartuzjanów. W Rudnie 
zdołali osadnicy urządzić kościół ze spichrza przy pomocy wojewody 
Gerharda Denhofa 1631 r. Pozatern obywali się oni bez swych własnych 
kościołów. Jedynie liczni osadnicy, sprowadzeni przez Zebrzydowskich 
i Gorczyńskich w XVlI wieku w okolice Więcborl	
			

/Pomorze_002_12_083_0001.djvu

			- 81 


się razem z niemi, a nieraz całkiem zapadały, po to tylko, aby utoro- 
wać drogę do tworów nowych. W ten sposóh życie kościelne, mimo 
że w istocie zaw!\ze jedno, odnawiało stale i barwnie swoją szatę 
zewnętrzną. Na ogół można powiedzieć, że żywotność bractwa bywała 
tern dłuższa i wydajniejsza, im więcej przeważały cele charytatywne 
ponad ascetycznemi. 
Rozproszenie źródeł po parafjach i wizytacjach z jednej strony 
a szczupłość ich dla wieków średnich pozwala jedynie na próbę po- 
glądową. 
1. Najstarsze są bractwa ubogich (pauperum, miserorul11, Elen- 
den), stworzone dla ubogich. Były One w Toruniu, GrurlziądZ1l, Koście- 
rzynie, obdarzonej listem odpustowym 1406 r., w Koronowie (1596) 
i Tczewie, gdzie kaplicę tegoż niegdyś bractwa u fary wspomina 
wizytator biskupi pod koniec XVI wieku. Zalicza się do nich także 
hractwo św. Katarzyny, założone 1351 r. w Helu, z zadaniem głównem 
ratowania tonących na morzu i chowania ich ciał, i bractwo ubogich 
pod wezwaniem św. Łazarza w Tucholi. 
2. Bractwa kapłanów, mianowicie w TOf11niu, założone pod we- 
zwaniem Bożego Ciała w rolm 1394, w Chojnicach, istniejące przed 
reformacją pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia N. Marji Panny, 
w Lidzbarku, założone 1647, i w GrudziądZ1l, gdzie w r. 1609 nief11cho- 
mości tegoż niegdyś kwitnącego bractwa przekazywała komisja miej- 
scowemu proboszczowi. Z archidiakonatu pomorskiego zachowała się 
wiadomość jedynie z Pucka o istnieniu bractwa duchownego, jednakże 
zatwierdzenie ustaw bractw kapłańskich dla Pomorza przez biskupa 
Zbyluta (1364-83) każe się ich tam domyślać także po innych mia- 
stach. Na synodzie włocławskim 1568 r. rozpoczął biskup Kafl1kowski 
słowy "quoniam vero habent etiam quibusdam in locis suas sodali- 
tates presbyteri" swoją ciepłą egzortę do członków tychże bractw 
duchownych. Niestety czasy nie sprzyjały życzeniom i na synodzie 
gdańskim 1585 r. żalili się księża na zanik konfraternij kapłańskich. 
Z XVIII w. zachowała się księga hractwa kapłallów dekanatu tczew- 
skiego, gniewskiego i starogardzkiego z lat 1701-1735. Miała ona 
za cel główny wzajemne wspieranie się modlitwą na podobę dzisiej- 
szej Sodalitas Ignaiiana (X. Mańkowski, Bractwo kapłanów). Średnio- 
wieczne natomiast bractwa kapłańskie czuwały prócz tego nad zacho- 
waniem godności kapłańskiej i nad zaopatrzeniem księży chorych 
i biednych. 
3. B r a c t waB o ż e g o C i a ł a. O dawności kultu Bożego Ciała świad- 
czy nadanie odpustów dla kościoła żukowskiego z r. 1247 m. i. także na 
uroczystość Bożego Ciała. W r. 1386 zatwierdził sufragan włocławski 
6
		

/Pomorze_002_12_084_0001.djvu

			- 82 - 


r 
I 


Stefan bractwo Bożego Ciała w Koronowie (Czaplewski, Ty tul. epis- 
kopat, 112). Pozatern spotykamy bractwa takie (prócz kapłańskiego 
pod wezwaniem Bożego Ciała w Toruniu od r. 1394) już tylko w Lu- 
bawie (1609) i w Nowemmieście w połowie XVII wieku. 
4. Bractwa literackie, stąd nazwane, że członkowie jego po łaci- 
nie psalmy i inne modły odprawiały, istniały w Grudziądzu przed refor- 
macją, w Radzynie 1593, w Chełmnie pod wezwaniem św. Trójcy w 
połowie XVII wieku, w Świeciu 1638, w Nowem około 1750 r. i w- 
Wąbrzeźnie, założone przez biskupa Piotra Kostkę 1593 r. 
5. B r a ct was z k a p I e r z n e, oddane przez Stolicę św. wyłącznie 
zakonowi karmelitańskiemu i z nim razem r. 1393 zaprowadzone w Kra- 
kowie, rozniosły się w granicach diecezji chełmińskiej dopiero w XVII 
wieku, w Tucholi 1605, Lidzbarku 1647, Nowem przy kościele bernar- 
dynów 1650, w Brusach 1669, w Chełmnie 1670, w Toruniu u św. 
Jakóba 1672, Swarze wie 1676, Piasecznie 1685, Górznie 1728, Kielnie 
1730, Żarnówcu 1738, Wejherowie 1740, Świekatowie 1746, Wysinie 
1752, Kiszewie 1781, Sianowie 1789, Skórcw 1790. 
6. B r a et war ó ż a 11 c o we należące do zakonu dominikańskiego, 
który przyniósł je do nas, mianowicie do Brodnicy przed 1509, do 
Łasina 1610, Golubia 1617, Nowejcerkwi 1623, Górzna 1626, Kurzę- 
tnika 1632, Sulęczyna 1634, Świecia 1637, Nowego 1641, Gniewu 
i Kamienia 1647, Rożentala 1674, Serocka 1686, Bobowa 1706, Lipu- 
sza 1715, Płochocina i Komorska 1717, Subków 1720, Lubawy 1723, 
Gruty 1725, Klonówki 1730, Lignów iZblewa 1731, Przysierska 1732, 
Pruszcza 1737, Godziszewa 1739, Osia 1747, Luzina 1750, Borzyszków 
1751, Wielkiejłąki 1755, Łęga 1757, l(okoszków 1758, Goręczyna 1763 
i Wabcza 1772. Oprócz tego istniało wzgl. istnieje 28 bractw różań- 
cowych założonych lub zatwierdzonych później. - Żywy różaniec, 
którego reguły wyszły w Warszawie dopiero 1856 r., rozszerzył się 
w dieczzji pod sam koniec przeszłego i na początku bieżącego stu- 
lecia. 
7. Bractwo św. Anny, zatwierdzone dla Polski przez Sykstusa V 
(1585-90), a poprzednio już przez nuncjusza Caligarego 1581 r. roze- 
szło się przez bernardynów warszawskich dość wcześnie po całym 
kraju i tak w Fordonie 1581, Więcborku 1586, Świeciu 1602, Górznie 
1619, Lidzbarku 1620, Brodnicy 1622, Golubiu 1644, Radzynie 1641, 
Wajdowie 1672, Skarszewach 1687, Wrockach około 1640, Żarnówcu 
1644, Nowem około 1650, Kowalewie 1670, Wielu 1803. Toruńskie 
wygasło przed r. 1670, taksamo w Łasinie, by się połączyć z bra- 
ctwem różańcowem. Zadaniem bractwa św. Anny było sumienne 
przestrzeganie przykazań, życie przykładne i udział w nabożeństwach 


l 


_ł.
		

/Pomorze_002_12_085_0001.djvu

			83 


i 
I 


pogrzehowych. Jakiego rodzaju było bractwo św. Anny, istniejące w 
Grudziądzu przed reformacją, niewiadomo. 
8. Bractwo św. Anioła stróża, założone przy kościele NMP. na 
Jasnejgórze, potwierdzone przez papieża Urbana VIII 1626 r. na prośby 
Zygmunta III, przeniesione zostało przez paulinów częstochowskich 
także nad dolną Wisłę, 1637 r. do Pogódek, 1639 do Tucholi i Sę- 
pólna, 1640 do Gmczna, 1643 do Pelplina, 1645 do Lubawy, przed 
r. 1640 do Wrock, 1678 do Komorska (1730 złączone z różańcowem). 
I ono miało za cel pilne wykonywanie przepisów religijnych i zachę- 
canie drugich do tegoż pod opieką aniołów stróżów. 
9. Z innych bractw starszych pod wezwaniem świętych były w 
diecezji: św. M i c h a ł a czyli żołnierskie, od r. 1596 szerzone w 
Polsce przez zakon bernardyński, w Grudziądzu (1674), Tymawie 
(1790), i Grzybnie (statut z r. 1857); św. Rocha, zaprowadzone 
przez biskupa poznańskiego Stefana Wierzbowskiego (1665-87) w 
warszawskim kościele św. Krzyża, mające za zadanie postęp w cnocie 
i wzajemną pomoc \V chorobie, było w Grudziądzu (1723), Tymawie 
(1750), Nowem, Chełmży, Bisk. Papowie, Wabczu i Kijewie ; św. 
A n t o n i e g o, zatwierdzone przez Klemensa X 1675 r., mające za 
cel modlitwę za kościół, zgodę panów chrześcijańskich i wytępienie 
herezji, zaprowadzone przez 00. bernardynów w Grzywnie 1716, Wielu 
1803 i Toruniu P. M. ze statutem nowym z r. 1841; św. Izydora 
oracza, w Barłóżnie 1649, Świerczynkach 1701 i Swieciu 1725; św. 
J a n a N e p o m u c e n a, w Komorsku (1739 złączone z różańcowem), 
Czersku 174 I, Tucholi 1747, Leśnie 1753-1851, Luzinie 1759, Luba- 
wie 1817; św. Józefa, w Raciążu 1675, Toruniu u św. Jakóba 1692, 
Pinczynie 1737, Opaleniu 1748, Mokrem przy Czersku 1788, Wielu 
1803, prócz tego w Kolibkach, Drzycimiu, Kiełbasinie i Nowejcerkwi ; 
św. Walentego, w Chełmży 1863, św. Huberta tamże. 
10. Bractwo św. Barbary, mające za cel uzyskanie u Boga 
szczęśliwej śmierci. Posiadały je: Oksywie 1671, Grudziądz 1674, 
Chełmża krótko przed 1687, Nowe 1705, Lalkowy 1725, Radowiska 
1751, Sierakowice 1767, Walichnowy 1804, Złotoryja 1835, oprócz tego 
w czasie, nie dającym się dokładnie oznaczyć, Tomń św. Jan, Fordon, 
Wudzyn i Szemud. 
11. Bractwa pod wezwaniem Matki Boskiej: P o c i e s z e n i a 
M. 8., założone przez august janów w Krakowie pod koniec XVI w., 
zreformowane 1604 r., zaprowadzone w Drzycimiu 1761, Lubiszewie 
1787, Sliwicach 1819, Wielu 1852; Matki Boskiej Bolesnej, 
w Nowem w połowie XVII wieku i w Chełmży 1863; N a w i e d z e n i a 
N M P. w Toruniu u św. Jana 1845; M a t k i B o s k i e j Łąk o w- 


6* 


_i.
		

/Pomorze_002_12_086_0001.djvu

			- 84 - 


s k i e j w Gniewie przy kościele św. Mikołaja, założone 1867; M. B. 
N i e u s t aj ą c e j p o m o c y, w Lembargu 1900; N i e p o k a l a n e g o 
p o c z ę c i a, założone przez bernardynów krakowskich i zatwierdzone 
przez papieża Klemensa XII 1736 r., ale już poprzednio uprawnione, 
przeniesione do Pucka 1660, Wąbrzeźna 1667, Skarlina 1746, Torunia 
P. M. 1840; Patrocinium B.M.V. w Dębowejłące od r. 1881. 
12. Bractwa pod wezwaniem tajemnic boskich: św. T rój c y, 
powstałe 1548 wc Włoszech, założone w Polsce najprzód w Poznaniu 
przy kościele św. Anny 1632 r., rozciągające opiekę nad chorymi 
i ubogimi, wprowadzone do Kościelnej .lani 1748, do Jeżewa 1749, 
Torunia P. M. 1830, istniało także w Tczewie i Chełmnie już w po- 
łowie XVII wieku; p i ęc i u r a n P a n a J e z u s a, zaprowadzone w ko- 
ściele kanoników laterańskich u Bożego Ciała w Krakowie dyplomem 
papieskim z r. 1612, przeniesione do Żołędowa 1720, Drzycimia 1761, 
Bysławia 1856; B o ż e g o M i ł o s i e r d z i a, zaprowadzone 1441 w Go- 
lubiu, 1686 w Skórczu; I m i e n i a J e z u s, powstałe 1554 szczególnie 
w celu wytępienia zwyczaju przysięgania, od r. 1634 w Sulęczynie, od 
r. 1716 \V Nowem; Przemienienia Pańskiego, wprowadzone 
do Osie Iska 1750, Gniewu 1786, Wrock 1852, Saf110wa 1865; O p a- 
t r z n o ś c i B o s k i e j, zaprowadzone przez jezuitów w Krakowie przy 
kościele św. ap. Piotra i Pawła, a po kasacji zakonu przeniesione do 
kościoła św. Barbary 1774. Istniało ono przy kościołach w Rumi 1730, 
I isewie i Lipuszu 1739, Chełmnie 1742, Grudziądzu i Śliwicach 1744, 
Parchowi e 1751, Tylicach 1752, Garczynie 1766, Strzepcw 1768, Sam- 
pławie 1777, Pączewie 1792, Świekatowie 1803. 
W nowszych czasach było w diecezji Ilajpopularniejsze b r a c t w o 
t r z e Ź w o Ś c i. Zaledwie założone zostało w Irlandji przez o. kapu- 
cyna Mathew i zatwierdzone przez papieża Piusa IX w d. 28 lipca 
1851 r., powstały jeszcze w tymże roku takie same bractwa w Łasi- 
nie i Przysiersku, poczem w następnych latach, przeważnie z okazji 
misyj ludowych, zakładano dalsze szybkiem tempem, razem w 192 
parafjach. Silny rozwój midło w lata 1880-99 także bractwo S e r c a 
p a 11 a J e z u s a połączone z Apostolstwem modlitwy, w liczbie 57; 
R r a c t w o św. R o d z i n y powstało \V latach 1892-95 \V 7 parafjach, 
stowarzyszenie matek wiatach 1891-1903 \V czterech parafjach. 
Od roku 1925 wprowadza się po parafjach Dzieło Rozkrzewiania Wiary 
zgodnie z zarządzeniem X. biskupa Dr. Okoniewskiego z d. 9 grudnia 1926 
i stowarzyszenie młodzieży, liczące dotąd kół 278 męskich i 94 żeńskich. 
Literatura: 
Visitat. Rozra2:ewski. - Visitat. Olszowski. - Panske, archidiac. Camen. _ 
Visitat. dec. Gorzncn. - Rink, Christl. Liebestatigkeit, str. 117 nn. - X. 51. 
Chodyński, Bractwa, Encykl. kościelna II, 551-577.
		

/Pomorze_002_12_087_0001.djvu

			85 


XVIII 
Szpitale 
Opieka kościoła nad ubogimi, kalekami, chorymi. podróżnymi. 
wdowami i sierotami sięga początkiem swojem czasów apostolskich. 
tylko że wówczas organizowano ją gminami, od wczesnego średnio- 
wiecza natomiast środkowała się ona w zbiorowych instytucjach, za- 
kładanych coraz liczniej, zwłaszcza od czasu wojen krzyżowych przez 
joanitów i zakon niemiecki. Tenże, przeniosłszy się nad dolną Wisłę, 
stworzył tutaj w granicach dzisiejszej diecezji chełmińskiej szpitalnictwo 
wzorowe, z własnych funduszów w infirmerjach dla swoich członków 
i służby, a po miastach i wsiach przy wydajnej pomocy ludności miej- 
scowej, która przez niezwykłą ofiarność uczynkową na cele charyta- 
tywne, wspólną zresztą całemu chrześcijaństwu, szukała własnego 
uświęcenia swojego. Zachęty niemało dawali miejscowi biskupi przy- 
kładem stosowanym we własnych majątkach i opieką duchowną nad 
zakładami dobroczynnemi. 
Szpitale św. Ducha dla chorych, ubogich i podróżnych, tak na- 
zwane na wzór wielkiego szpitala "s. spiritus in Sassia", żałożonego 
w Rzymie przez Innocentego III w r. 1204, powstały 1242 r. w Toru- 
niu, w Chełmnie przed r. 1311, w Brodnicy przed r. 1381, w Chojni- 
cach przed r. 1399, a w czasie nie dającym się bliżej określić w Gru- 
dziądzu, Kowalewie, Starogardzie, Tucholi i Chełmży. W Starogardzie 
istniał prócz tego w r. 1403 szpital św. Elżbiety, w Toruniu na Nowem- 
mieście szpital św. Jakóba około r. 1330. 
Osobne szpitale. zazwyczaj pod wezwaniem św. Jerzego, wysta- 
wiały miasta, wzg1. ich właściciele dla zakaźnie chorych, zwłaszcza dla 
dość licznych trędowatych (leprosi), z reguły na odosobnieniu poza 
murami miasta. Źródła wykazują istnienie ich w średnich wiekach \V 
Starogardzie (1408), Kościerzynie, Chojnicach (1385), Tczewie (1400). 
Gniewie (1408), Pucku (1390), Skarszewach (1408). Grudziądzu (1396). 
Chełmnie (1311), Chełmży (1348), Kurzętniku, Lidzbarku (1407), Nowem- 
mieście, Radzynie .(1285), Brodnicy (1404), niezawodnie także w Luba- 
wie, wreszcie w Toruniu (131\), dokąd także inne miasta swoich cho- 
rych niejednokrotnie przysyłały. Choroba trądu, wprowadzona do 
Europy ze wschodu podczas wojen krzyżowych i przeniesiona do ziem 
pruskich w drugiej połowie XlIl wieku, wygasła w początkach XVI 
wieku, skutkiem czego też szpitale św. Jerzego zamienione zostały 
wówczas na przytułki dla chorych i starców, lub całkiem zniesione. 
Utrzymanie czerpały szpitale tak jedne jak i drugie z dotacyL 
fundacyjnych, składających się głównie z gruntów i rent, a jesli te 


-
		

/Pomorze_002_12_088_0001.djvu

			- 86 - 



 


źródła dochodu nie wystarczały lub w czasach burzliwych całkiem za- 
sychały, zastępowały je darowizny składane w gotówce i naturaljach 
zarówno ciepłą ręką, jako też w legatach i testamentach. Niemałą po- 
mocą były też wsparcia udzielane przez w. mistrzów i przez cechy 
miejscowe, oraz ofiarki wpływające do kas szpitalnych na skutek od- 
pustów udzielanych kaplicom szpitalnym. Opieka duchowna bowiem, 
jaką otaczano szpiłale, nie kończyła się na zaopatrywaniu chorych, ale 
stawiano dla nich kościółki z osobnym, uposażonym księdzem lub przy- 
łączano szpitale do kościołów istniejących. 
Zupełny brak wizytacyj kościelnych z wieków średnich nie po- 
pozwala wglądnąć do - praktyk szpitalnych po wsiach, jednakże wnio- 
skować można, chociażby tylko z analogji czasów późniejszych, że 
źródłami innemi wykazane szpitale w Grzywnie, Kiełbasinie i Bisk. 
Papowie bynajmniej nie były jedyne mi. Jak daleko sięgała humani- 
tarność średniowieczna, świadczy o tern dobrze dom dla umysłowo 
chorych (thOrichte Hof, 1426) przy konwencie krzyżackim w Świeciu 
i zakład dla upadłych dziewcząt, zwanych Magdalenkami, w Toruniu, 
gdzie się go domyślać można przy szpitalu św. Magdaleny, wreszcic 
dom dla ubogich, opuszczonych albo zaniedbanych dzieci, fundowany 
w Grudziądzu 1382 r. Konwenty beguinek natomiast w Toruniu, Gru- 
dziądzu, Brodnicy, Nowemmieście i Nowem, znalazłszy ze swą regułą 
tercjarską oparcie o klasztory franciszkanów i dominikanów, dawały 
wyraz samopomocy ochronnej dla wdów i starszych panien. Przytułek 
wreszcie dawały biedzie ludzkiej klasztory, utrzymując zwykle osobne 
hospitium dla przejezdnych i osobne xenodochium dla chorych. Oprócz 
tego przyjmowały one rezydentów za pewnym okupem. W r. 1352 
dał wielki mistrz benedyktynkom chełmińskim probostwo w Piasecznie 
I z obowiązkiem zaopatrzenia dożywociem tamtejszego emerytowanego 
proboszcza. 
Szpitalnictwo zakonu niemieckiego, stanąwszy na wyżynie około 
r. 1400, poczęło się z niej spuszczać widocznie po klęsce grunwaldz- 
kiej. Wygasł urząd wielkiego szpitalnego, zastępstwo jego dostawało 
się w ręCe ludzi świeckich, a patronat szpitali, przyznany przez legata 
Wilhelma 1242 r. Zakonowi, przechodził w posiadanie miast. Wojna 
13-letnia przyczyniła się z pewnoscią do dalszego upadku. Więc w 
stanie nieszczególnym znajdowały się szpitale, kiedy przechodziły pod 
rządy polskie, by następnie zwolna, .a po nowych ciosach we wieku 
reformacji powtórnie podnosić się do dawnej swojej użyteczności. 
Jak w ofiarności na cele szpitalne zawodzili o pierwszeństwo biskupi, 
duchowielIstwo, szlachta i stan średni tak micjski jako i wiejski, wy- 
kazuje przechowany wykaz 31 legatów łożonych na szpital w Chełmży 


J 


ł
		

/Pomorze_002_12_089_0001.djvu

			J 
ł 


87 


J 


w latach około 1600-1660. Po spustoszeniach drugiej wojny szwedz- 
kiej zastajemy w r. 1668 w ziemi chełmii1.skiej szpitale we wszystkich 
miastach i wiejskie szpitale w Tylicach, Kurzętniku, Sam pławie, Mo- 
krem, Czarzu, Czarno wie, Łążynie, Świerczynkach, Lisewie, Wabczu, 
Grzywnie, Papowie Biskupiem, Kiełbasinie, Nowejwsi, Grucie, Jabło- 
wie i budujący się w Lisnowie. Podobny był stan rzeczy w archidia- 
konacie pomorskim, gdzie synod subkowski już w r. 1593 żądał od 
dziekanów, aby biskupowi podawali szpitale istniejące w ka
dej parafji 
i osoby w nich mieszkające (Chodyński, Statuta, 146). W archidiako- 
nacie kamieńskim istniały w połowie XVlI wieku szpitale w Tucholi 
(św. Ducha i drugi św. Elżbiety), w Raciążu. w Więcborku, Kamieniu 
i w Chojnicach szpital św. Jerzego, drugi św. Ducha pod bramą człu- 
chowską był w posiadaniu luteranów. Mimo zniszczenia wniesionego 
przez wojny XVlII wieku i coraz większego zubożenia kraju, zacho- 
wała się ofiarność na szpitale i dzięki jej utrzymały się też one same 
aż do okupacji pruskiej 1772 r. Ustawodawstwo pruskie przewidujące 
jeszcze 1794 r. dla spraw szpitalnych współpracę pomiędzy władzą 
duchowną i świecką (Allgem. Landrecht), złożyło w r. 1842 troskę tę 
na gminy cywilne. Odtąd szpitale parafjalne podupadały. Utrzymały 
się natomiast nowsze szpitalne i charytatywne instytucje zgromadzeń 
zakonnych (por. Zakony 00). 


Literatura: 
Panske, Archid. Camencn - Quassowski, B., Obrigkeitliche Wohlfahrtspflege 
in den HansasHldten des Deutschordenslandes. Zeitschr. WGV. 60, str. 111 nn. - 
Rink, Joseph, Die christliche Liebestiitigkeit im Ordenslande Preussen bis 1525. 
Freiburg i. B. 1911. - Słownik Geogr. - Schematismus. - Visitat. Olszowski. - 
Visitat. Rozra
ewski. 


. 


XIX 
Archiwa 
Przytaczana powyze] literatura drukowana. o ile odnosi się do 
spraw kościelnych i z niemi złączonych, opiera się niemal wyłącznie 
na archiwach kościelnych, w pierwszym rzędzie na b o g a t y c h z b i 0- 
r a C h P e l p l i ń s k i c h. Wizytacje Rozrażewskiego, Leszczyńskiego, 
Olszowskiego, Trebnica i Albinowskiego, ogłoszone w Fontesach To- 
warzystwa Naukowego w Toruniu, są dosłownym przedrukiem naj- 
starszych okazów, obok których około 40 tomów późniejszych wizy- 
tacyj czeka jeszcze na wydanie. Z materjałów wizytacyjnych, konsy- 
storskich i kasacyjnych zestawił X. Fankidejski swoje prace o utraco- 
nych kościołach, klasztorach żeńskich i cudownych obrazach. Głównie 
z wizytacyj czerpali współpracownicy pomorscy Słownika Geograficz- 


lo 


--
		

/Pomorze_002_12_090_0001.djvu

			- 


- 88 - 


1 


nego, X. Fankidejski i X. Frydrychowicz, a takLe autorzy monografij 
powiatowych jak Maercker, Plehn, Froelich, Schultz, Waschinski i Goerke, 
dalej X. Kujot dla pracy swojej o parafjach, Bidder i Waschinski dla 
szkół, Rink dla szpitali i autor ustępów o bractwach i reformacji ni- 
niejszego schematyzmu. Z innych źródeł pelplińskich dostarczyły 
kolekcje przywilejów kartuskich Schwengla obfitych materjałów T. 
Hirschowi dla jego historji powiatu kartuskiego, akta biskupie i kapi- 
tulne WoeIky'emu dla jego katalogu biskupów chełmińskich, archiwalja 
kapitulne X. Frydrychowiczowi dla jego sufraganów chełmińskich, X. 
Mańkowskiemu dla jego kapituły, prałatów i kanoników chełmińskich, 
inwentarzy dóbr oraz monografij biskupów chełmińskich, akta konsy- 
storskie X. Czaplewskiemu dla ustalenia chronologji oficjałów pomor- 
skich, archiwa pocysterskie X. Kujotowi i X. Frydrychowiczowi dla 
ich monografji o opactwie pelplińskiem, z archiwaljów golubskich 
wreszcie, złożonych \V kancelarji, korzystał Plehn dla historji powiatu 
brodnickiego. Co najważniejsze jednak. pelplińskie kopjarze i doku- 
menty dostarczyły dla dyplomatarza diecezji chełmińskiej W oelky'ego 
przeważną część ogłoszonych w nim dokumentów, a także niemało 
egzemplarzy dla dyplomatarza pomorskiego (Perlbacha), warmińskiego 
(tom III, Woelky'ego) oraz dla korespondencji Hozjusza, wydanej przez 
Hiplera i Zakrzewskiego. 
Dalsze korzystanie z archiwalnych skarbów pelplińskich ułatwi 
w znacznej mierze zespolenie zbiorów biskupich, kapitulnych i semi- 
naryjnych, a także parafjalnych, rozproszonych po diecezji. w jedną 
całość pod zarządem fachowym. Wykonaniem kieruje J. E. ks. biskup 
Okoniewski. 
Z innych archiwów, zawierających podstawy dla niniejszego schema- 
tyzmu, wymienić należy a r c h i w u m g d a fi s k i e, mianowicie jego 
bogatą korespondencję i 16 konwolutów "Episcopus", wyczerpanych, 
o ile chodzi o Pomorze, przez X. Czaplewskiego dla wykazu oficjałów 
pomorskich, dla zaniku dziesięcin na Pomorzu i rozpraw niniejszych. 
Z materjałów tamtejszych klasztornych zasługują na uwagę oliwskie, 
odnoszące się do klucza starzy6skiego i kępy oksywskiej, żukowskie, 
kartuskie i żarnowieckie. Z działu przywilejów osadczych korzystał 
najwięcej X. Kujot dla swoich parafij, a X. Panske wydał przytoczone 
powyżej w spisie przywileje komturstwa człuchowskiego I tucholskiego. 
Wdzięcznem wreszcie źródłem dla ustalenia wieku kościołów pomor- 
skich jest pergamin (8, (2) zawierający wykaz kościołów pomorskich 
z r. 1398. 
Archiwum włocławskie. podzielone na mocy bulI dismembracyj- 
nych "Ex imposita nobis (I818)" i "De salutc animarum (I 82 l)".
		

/Pomorze_002_12_091_0001.djvu

			- 89 


zatrzymało jeszcze dużo źródeł wspólnych, jak poświadczają oparte na 
nich i przytoczone w spisie literatury prace X. Chodyńskiego. Stąd 
jest też wzięty Ulanowskiego inwentarz dóbr i dochodów biskupstwa 
włocławskiego z r. 1534. Płockie archiwum konsystorskie zawiera 
ogłoszone drukiem wizytacje dekanatu dawniejszego górzeńskiego 
i kościoła w Białutach, a Archiwum paf1stwowe w Poznaniu źródła 
odnoszące się do historji klasztorów byszcwskiego wzgl. koronuw- 
skiego. 


.
		

/Pomorze_002_12_093_0001.djvu

			II 
Cz
ść szczegółowa
		

/Pomorze_002_12_095_0001.djvu

			-;-- 


-, 


BISKUP ORDYNARJUSZ: 


JEGO EKSCELENCJA 
NAJ DOSTOJNIEJSZY X. BISKUP 


STANISŁAW WOJCIECH 
OKONIEWSKI, 
Dr. św. teologji h. c. 


urodzony 21. 4. 1870 w Popowie, diecezji poznaiJskiej, 
święcony 23. 6. 1895 w Gnieźnie, prekonizowany 14. 12. 1
25, 
konsekrowany 25. 4. 1926 w Pelplinie, 
odbył ingres uroczysty do katedry 1. 5. 1927. 


I 
I
		

/Pomorze_002_12_096_0001.djvu

			BISKUP SUFRAGAN: 


JEGO EKSCELENCJA 
NAJDOSTO.JNIEJSZY X. BISKUP 


I	
			

/Pomorze_002_12_098_0001.djvu

			.......-- 


L 


0. 
D 
. 
7- 
, . . 
. 
r . 
 
 
l I 
I 
f I 



I 


...... 


--- """- 


-ł---Oa 
 


Katedra diecezji chełmińskiej w Pelplinie 


- 


l 


, 


j I 


I I 
J 
)1 
J
		

/Pomorze_002_12_099_0001.djvu

			. ---- 


---, 


A 


Kościół katedralny 
Kościół katedralny, trzynawowy, w stylu gotyckim w formie 
krzyża zbudowany, jest pod względem architektonicznym naj okazalszą 
świątynią Pomorza. Budowę rozpoczęli zakonnicy po s\\'ojem przy- 
byciu z Pogódek do Pelplina, jeszcze za czasów księcia Mestwina II. 
Najpierw stanęło prezbiterjum, odznaczające się lepszem wykończeniem, 
mianowicie co do sklepienia. W połowie XIV wieku był kościół w 
głównych częściach ukończony, ale jego przyozdobienie trwało dłużej. 
Jeszcze r. 1417 udzielił sobór kostnicki pod zwykłemi warunkami pcw- 
nych odpustów dla przyczyniających się datkiem do ukończenia świą- 
tyni, a sklepienie obydwóch ramion poprzecznych zostało wykonane 
dopiero 1557 r. przez gdańskiego mistrza Antoniego Schulteza. Za- 
krystję obecną, barokową, zbudowano w r. 1602, wie2ę zegarową w 
r. 1683 po zniszczeniu poprzedniej przez piorun 1639 r. Kilkakrotnie 
uległ kościół częściowemu zniszczeniu. I tak uderzył r. 1323 w dzień 
św. Walentego grom w lewą nawę i uszkodził ją, roku 1399 zapadło 
się sklepienie w pierwszej połowie od wejścia, roku zaś 1433 husyci, 
odchodząc do Tczewa, zapalili kościół od strony dzisiejszego Colle- 
gium Marianum, ale ogień ugaszono. Obszerniejsze renowacje odbyły 
się po bitwie pod Grunwaldem, po 13-letniej wojnie (I 454-66), po 
drugiej szwedzkiej (I655-60) i w roku 1683. Ostatni raz odnowiono 
katedrę w latach 1894-99 pod kierownictwem konserwatora Heisego 
i budowniczego Schiidemanna. Przywrócono wewnątrz naturalny wy- 
gląd cegły, uzupełniono uszkodzone części muru i ornamentów archi- 
tektonicznych, mianowicie portale północny i zachodni, dalej sklepienia, 
dano nowy dach, odrestaurowano krużganki i salę kapitulną, którą 
ozdobiono nową polichromją, sprawiono nowe witraże, wogóle prawie 
każda cegiełka została odnowiona. Koszta wynosiły 352000 marek. 
W roku 1914 otrzymała katedra oświetlenie elektryczne. - Tytularnem 
świętem kościoła katedralnego jest Wniebowzięcie Najśw. Marji Panny, 
pierwszorzędnym patronem natomiast św. Stanisław bm., natomiast
		

/Pomorze_002_12_100_0001.djvu

			96 - 


ŚW. Bernard i św. Benedykt, w fundacji Mestwina z r. 1274 wymie- 
nieni, są drugorzędnymi patronami. Konsekracji kościoła i wielkiego 
ołtarza pod wezwaniem Najśw. Marji Panny, św. Bernarda, św. Bene- 
dykta i św. Stanisława bm. dokonał sufragan włocławski i opat oliwski 
Mikołaj Reuse d. 8 marca 1472 r. Tegoż dnia obchodzili zakonnicy 
z początku rocznicę dedykacji, później jednak przenieśli to święto na 
trzecią niedzielę po Wielkanocy. - Wewnętrzne urządzenie pochodzi 
z różnych czasów i choć wartość artystyczna poszczególnych części 
jest nierówna, to przecież jest ona wyższą niż w jakimkolwiek innym 
kościele całej diecezji. Pomiędzy 20 ołtarzami, fundowanemi przeważ- 
nie przez opatów i wykończonemi przez miejscowych zakonników w 
XVII i XVlIl w., wyróżnia się ołtarz wielki, wczesnobarokowy, sięga- 
jący po sklepienie, bogato ozdobiony rzeźbami i obrazami, ufundo- 
wany przez opata Rembowskiego 1623 r. Środek ołtarza zajmuje duży 
obraz pędzla Bernarda Halma z Chojnic, przedstawiający koronację 
Matki Boskiej. Do ważniejszych zabytków zalicza się pozatem I) 
Ołtarz Wniebowzięcia P. Marji, fundowany 1619 r. przez opata Rem- 
bowskiego, z podłulnym obrazem Narodzenia P. Jezusa pochodzącym 
z r. 1618 i uchodzącym za najlepszy obraz w katedrze. 2) Stalle 
późnogotyckie w prezbiterjum z XVI wieku, dolny ich rząd jest rene- 
sansowy z początku XVI wieku. Podobne stale stoją także w po- 
bliżu ambony, a wczesnobarokowe znakomitej roboty obol< trzeciej 
pary filarów. 3) Kazalnica barokowa z r. 1685, fundacji opata Łosia, 
jest dziełem snycerza Macieja Schollera z Gniewu. 4) Nagrobki dość 
liczne mają wartość historyczną. 5) Dzwon odlany przez J. G. Antho- 
niego z Gdańska, fundowany przez opata Ignacego Czapskiego 1751 r. 
6) 7 kielichów renesansowych i barokowych z XVII i XVIII wieku, 
do najpiękniejszych należy kielich augsburgskiej roboty z r. 1603, dar 
hiskupa Tylickiego, najstarszy jcst kielich gotycki z r. 1503. 7) Cenne 
są dwa srebrne krzyże misternej roboty. 8) Ornat z XVI w. z ładnym 
haftem Ukrzyżowania; p0111iędzy licznemi paramentami XVII i XVIII 
wieku wyró7nia się ornat z haftami przedstawiającemi Niepokolane 
Poczęcic i Wiecerzę PaJ1ską, a zwłaszcza ornat czerwony z XVIII w., 
l	
			

/Pomorze_002_12_101_0001.djvu

			l 
I 


---.., 


97 - 


Klasztor cystersów powstał tu w r. 1274 i przetrwał aż do kasacji 
\V r. 1823. Przeniósł go z Pogódek do Pelplina Mestwin II, wyzna- 
czając w dokumencie fundacyjnym z d. 2 stycznia 1274 na dotację 
ohszar ziemi pomiędzy Wierzycą i jej dopływami Jonką i Węgiermucą. 
Masywne gmachy, wzniesione niemal wyłącznie już w średnich wie- 
kach, dostarczywszy po kasacji klasztoru pomieszczenia nowej siedzi- 
hie hiskupiej, dają dzisiaj jeszcze wymowne świadectwo solidnej dzia- 
łalności budowniczo-kulturalnej zakonników, zarówno opackie i kon- 
wenckie, zamienione na Seminarjum duchowne i Collegium Marianum, 
jako też kościoły i kaplice z dzisiejszą katedrą na czele, wciąż jeszcze 
najwspanialszą świątynią Pomorza. A nie zawsze sprzyjały czasy roz- 
wojowi. Najazd husytów (1433), wojna J3-letnia (1454-66), szwedzka 
pierwsza (1626-29), druga (1655-60), północna (1700-21) i siedmio- 
letnia (1756-63) wnosiły dużo niedoli i spustoszenia i podrywały to, 
co już było wzniesione, a wiek reformacji, spaczając przeznaczenie 
instytucji zakonnej, sprowadził ją nie111al po sam brzeg przepaści. Ale 
kronika klasztorna opowiada takLe o jasnych chwilach. Tak n. p. w 
r. 1479 zwiedził klasztór Kazimierz Jagiellończyk i złożył ofiarę "in 
sublevamen desolati monasterii" . Po upadku XVI wieku powstał w 
opacie Leonardzie Rembowskim (1618-49) pożądany reformator, na- 
zwany przez kronikarza drugim fundatorem. Za jego rządów bawił w 
Pelplinie d. 29 maja 1623 król Zygmunt III z żoną i córką, a w r. 
1634 Władysław IV. Najświetniejszym jednak wypadkiem w dziejach 
klasztoru były odwiedziny króla Jana Sobieskiego, który d. 16 czerwca 
J 677 r. z królową i królewiczem Jakóbel11 zjechał z Gniewu do Pel- 
plina, aby tu obchodzić uroczyście święto Bożego Ciała. Dnia 3 sier- 
pnia 1824 roku nastąpił solenny akt przeniesienia stolicy biskupiej 
z Chełmży do Pelplina. 
W pobliżu katedry wznosi się na wzgórzu nad poboczną rzeczką 
Wisły, Wierzycą, pałac biskupi, zbudowany w trzecielIl dziesięcioleciu 
w. XIX. Pałac ten odnowił gruntownie wewnątrz i zewnątrz obecny 
Ordynarjusz, przyozdobił go portykiem na froncie i tarasem od strony 
parku. 
W pałacu mieści się kaplica, wspaniale w stylu empirowym 
równocześnie z odnowieniem pałacu przebudowana i N. Marji Pannie 
poświęcona. Witraże oraz i polichromję wykonał artysta malarz Jac- 
kowski. Jego też pędzla są sceny z życia błogo Juty, Doroty, ksieni 
Mortęskiej, Jana z Łobdowa, Andrzeja z Osnowa, Bemarda z Wą- 
brzeźna i X. Sosnowicza, widniejące w niszach oraz Wniebowzięcie 
Matki Boskiej na plafonie. 


7 


.
		

/Pomorze_002_12_102_0001.djvu

			- 98 - 
I Kapituła 
Dygnitarze: 
I. Prepozyt: X. Ludwik Rogacki, radca konsyst., sędzia pro synod., 
deputowany dla administr. dóbr seminatjum duch., kurator kasy 
hiskupstwa, urodz. 16. 8. 1859 w Nowemmieście, święc. 16. 3. 
1883, instal. 22. 2. 1924. Studjował w Wrocławiu i Wiirzburgu, 
hył wikarym w Pelplinie przy katedrze, w Toruniu u św. Jakóba 
i P. Marji i w Brodnicy, proboszczem w Wabczu i Toruniu u św. 
Jakóba, kanonikiem katedr. od r. 1918. 
2. Dziekan: X. Konstantyn Dominik, biskup sufragan, rektor semi- 
narjum duch., egzaminator i sędzia prosynod., instal. 30. 6. 1928. 
Studjował w Pelplinie, był wikarym w St. Szotlądzie, kuratusem 
i prefektem w Chełmnie. ojcem duchownym w sem. duch., od 
r. 1920 rektorem i kanonikiem. 
Kanonicy: 
l. X. Konstantyn Treder znajduje się poza diecezją. 
2. X. Franciszek Michalski, dr. teol., radca konsyst., sędzia pro- 
synod., kurator kasy biskupstwa, urodz. 20. 5. 1867 w Chojni- 
cach, święc. 31. 5. 1890, insta1. 23. 12. 1919. Studjował w Wro- 
cławiu, Monasterze i Pelplinie, napisał pracę promocyjną: De 
Silvestri Priaeriatis O. P., Magistri s. Palatii, vita et scriptis. 
Monasterii Guestph. 1892, był wikarym w Gdańsku u św. Miko- 
łaja, pro£. seUl. duch. w Pelplinie, proboszczem w Gdańsku u 
Król. Kaplicy i u św. Brygity. 
:1. X. Juljusz BartJwwski, oficjał, urodz. 13. 7. 1864 w Gniewie, 
święc. 27. 5. 1888, instal. 23. 4. 1920. Studjował w Wrocławiu, 
Wiirzburgu, Monachjum i Pelplinie, był wikarym w Jeżewie, ka- 
pelanem biskupim, wik. tumskim, administr. i potem proboszczem 
w Pelplinie, od r. 1920 do 1926 jeneralnym wikarjuszem. 
4. X. Franciszek Sawicki, dr. teol., prałat domowy J. Śwjątohl., 
ekonom kapituły, prof. semin. duch., egzaminator i sędzia pro- 
synod., urodz. 13. 7. 1877 w Godziszewie, pow. tczewski, święc. 
I. 4. 1900, instal. 23. 4. 1920. Studjował w Fryburgu i Pelpli- 
nie, był wikarym w Gdańsku i Chdmży. Jest autorem prac: 
Der Prediger, Schopenhauer und Ed. v. Hartmann odef Biblischer 
und modefl1er Pessimismus, Fulda 1903; Wert und Wurde der 
Persanlichkeit im Christentum, KaIn 1906; Katholische Kirche 
und sittliche Persanlichkeit, KaIn 1907; Das Problem der Per- 
sanlichkeit und des Uebermenschen, Paderbofl1 1909; Das ldeal 
der Persanlichkeit, Paderborn 1925; Die Wahrheit des Christen- 


r 


I
		

/Pomorze_002_12_103_0001.djvu

			- 99 - 


f. 
I 


tums, Paderhorn 1924; Der Sinn des Lebens, Paderborn 1921; 
Individualitat und Personlichkeit, Paderborn 1913; Politik und 
Moral, Paderborn 1917; Geschichtsphilosophie, Kcmpten 1923; 
Lebensanschauungen moderner Denker, Paderborn 1926; Die ka- 
tholische Frommigkeit, Paderborn 1921; Lebens3nschauungen 
alter und neuer Denker, Paderborn 1926; Philosophie der Liebe, 
Paderborn, 1924; Die Gottesbeweise, Paderborn 1926, i wiehl 
prac mniejszych, ogłaszanych w czasopismach. 
5. X. Pawel Panske, dr. fil., bibljotekarz i archiwista, sędzia prosynod., 
urodz. 28. 6. 1863 w Granowie, pow. chojnicki, święc. 26. 7. 1891, 
instal. 5. 10. 1923. Studjował w Wurzburgu, Monasterze, Wro- 
cławiu, Lipsku i Pelplinie. Był wikarym w Nowem iZbIewie, 
pro£. ColI. Mar. w Pelplinie, proboszczem w Bytowie, prof. sem. 
duch. w Pelplinie. Jest członkiem Komisji historycznej dla Po- 
meranji od założenia jej w r. 1911, doradcą naukowym Tow. 
Westpreussischer Geschichtsverein od r. 1917, współpracownikiem 
Komisji historycznej dla Prus Wschodnich j Zachodnich od zało- 
żenia tejże w r. 1923 i od szeregu lat członkiem zwyczajnym 
Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Tytuły prac: Observationes 
criticae in Germaniei Caesaris Aratea Phaenomena, Lipsk 1887; 
De magistratibus Atticis, qui saeculo ante Chr. n. quarto pecunias 
publicas curabant, Lipsk 1890; De contributionibus societatis 
alterius maritimae earumque exactione, Lipsk 1894; Die PfaTfei 
Butow, Paderborn ] 903; Monumenta vetustiora ad archidiacona- 
tum Camenensem pertinentia, Torunii 1907-11; Zur Geschichte 
einer alten deutschen Ansiedlung in Westpreussen, Thorn 1908 
-15; Z przeszłości miasta Chojnic, tamże; Zur Familienkunde 
der sog. Koschneiderei, Thorn 1910-11; Urkunden der Komturei 
Tuchel, Danzig 1911; Documenta quae exstant de cultu religionis 
catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII 
restituto, Toru nii 1911; Chojnice i Człuchowo \V czasach tak 
zwanej reformacji i przeciwrefor111acji, TonllJ 1925; Handfesten 
der Komturei Schlochau, Danzig 1921. Jest też autorem wielu 
rozpraw mniejszych. 
6. X. Paweł Klll"Owski, kaznodzieja tumski, radca konsyst., promotor 
sprawiedl. w sądzie bisIe, urodz. 6. 9. 1873 w Żukowie, pow. 
kartuski, święc. I. 4. 1899, instal. 28. 8. 1924. Studjował w Pel- 
plinie, był wikarym w Tczewie, kapelanem biskupim, prof. Coli. 
Mar. w Pelplinie, proboszczem w Rumji. 
7. X. Zygmllnt Rogala, dr. teol., wikarjusz generalny, kurator kasy 
bisku pstwa, urodz. 14. 10. 1879 w Kamieniu, święc. 24. 7. 1904, 
7. 


.
		

/Pomorze_002_12_104_0001.djvu

			100 - 


instal. 22. 2. 1927. Studjował w Pelplinie, Wrocławiu i Mona- 
sterze. Napisał pracę promocyjną: Die AnHinge des arianischen 
Streites, Paderborn, F. Schoeningh 1907. Był wikarym w Czersku, 
przy katedrze w Pelplinie, prokuratorem sem. duch., asystentem 
w kanc. bisk., proboszczem i dziekanem w Chełmnie. 
8. X. Maksymiljan Raszeja, dr. teol., pro£. sem. duch., egzaminator 
prosynod., urodz. 10. 3. 1889 w Chełmnie, święc. 24. 3. 1912, 
instal. w r. 1928. Studjował w Pelplinie i Fryburgu. Napisał 
pracę promocyjną: Die Natur des Arbeitsvertrages ais sozial- 
ethisches Problem, Freiburg 1915. Był wikarym w Gdańsku 
u św. Brygity i proboszczem w Śliwicach. 
Kanonicy honorowi: 
I. X. Walenty Dąbrowski, zob. Wejherowo 
2. X. Adolf Wegner, zob. Tucholę 
3. X. Zenon Wloszczyiźski, zob. Lubiewo 
4. X. Bernard Łosiiźski, zob. Sierakowice. 


II. Wikarjusze katedralni: 
I. X. Alojzy Wróblewski, kierownik szkoły wydziałowej, urodz. 
20. 2. 1889 w Rajkowach, pow. tczewski, święc. 20. 3. 1920, 
ustano 9. 5. 1920. Studjował w Pelplinie i Fryburgu. 
2. X. JOilchim Król, prof. ColI. Mar., urodz. 26. 8. 1900 w Świętem, 
pow. złotowski, święc. I-L 6. 1924, ustano I. 8. 1925. Studjował 
w Pelplinie; był wikarym w Toruniu u św. Jakóba. 
3. X. Józef Wencki, prof. Coli. Mar., urodz. 18. 8. ł899 w Graho- 
wie, pow. lubawski, święc. 17. 6. 1923, ustano 21. 7. 1926. Stu- 
djował w Pelplinie, był wikarym w Sam pławie i Jeżewie. 
4. X. Hugon RucllIliewicz, dr. teol., prof. ColI. Mar., urodz. 12. 2. 
1902 w Paczewie, pow. kartuski, święc. 1. II. 1925 w Rzymie, 
ustano 1927. Studjował w Pelplinie i Rzymie; był wikarym w Pa- 
powie Tor. i Łęgu. Napisał pracę promocyjną: De intentione 
ministri, Romae, Angelicum 1926. 


III. Chór katedralny: 
Dyrektor: X. Jan Wiśniewski, prof. Semin. duch. i Coli. Mar., urodz. 
7. 2. 1891 w Toruniu, święc. to. 7. 1921, ustano 5. 7. 1924. Stu- 
djował w Pelplinie i Poznaniu; był wikarym w Łążynie. 
Organista: Oskar Herlllańczyk, urodz. 1867, ustano 1887, udekor. 
odznacz. papieskiem Pro Eccl. et Pontifice. 
Choraliści : I. Stanislaw Szczypiński, urodz. 1875 
2. Franciszek Nierzwicki, urodz. 1873. 


--
		

/Pomorze_002_12_105_0001.djvu

			- 101 
IV. Zakrystjanie katedralni: 
I. Wiktor Olszewski, urodz. 187] 

. Ignllcy Miszewski, urodz. 1877. 


B 
Kurja Biskupia 
I. Ordynarjat Biskupi: 
J. E. Najdostojniejszy X. Biskup Ordynarjusz. 
Referenci: 
Jak w Wikarjacie Generalnym. 
Sekretarz: X. Antoni Pastwa, kapelan biskupi. notarjusz sądu duch., 
urodz. 2. 10. 1898 w Klaskawie, pow. chojnicki, święc. 14.6. 1924, 
ustano 5. 10. 1926. Studjował w Pelplinie, był wikarym w Gru- 
dziądzu u św. Mikołaja, wik. tumskim i prof. Coli. Mar. 


II. Wikarjat Generalny czyli Konsystorz 
Wikarjusz generalny: X. ZYt/nzuni Rogala, kanonik. 
Referenci: 
X. Ludwik Rogacki, prepozyt 
X. Franciszek Michalski, kanonik 
X. .Juljusz Bartlwwski, kanonik 
X. PawelKurow ski, kanonik 


III. Sąd Biskupi 
Oficjał: X. kan. .Juljusz Bartkowski 
St:dziowie prosynodalni : 
X. biskup Konstantyn Dominik 
X. prepozyt Ludwik Rogacki 
X. J1l11lOnik dl'. Michalski 
X. prałat dr. Sawicki 
X. kanonik dl'. Pllnske 
X. dziekan Bolesław Witkowski 


Promotor: 
X. kil1lonik Paweł Kurowski. 


I 


Obrońca wt:zła małżeńskiego: 
X. profesor dr. Róźyński
		

/Pomorze_002_12_106_0001.djvu

			- 102 - 


Notarjusze : 
l. X. Konrad Wojewoda 
II. X. Antoni Pastwa 


1 


Woźny: 


Jan Sadowski 


j 
I 
1 


IV. Egzaminatorzy prosynodalni (1926-1936) 
X. biskup Konstantyn Domillilz 
X. prałat dl'. Sawicki 
X. JlllIlonik dl'. Pa/lsJze 
X. kano/lik i prof. dl'. Raszej:i 
x. profesor dl'. RÓŻYI1S/d 
X. profesor dl'. Glemma 
V. Proboszczowie konsultorzy (1926 -1936) 
X. prałat Walent!/ Dąbrowski, kan. honorowy 
X. prałat BerlUzrd Dembek, dziele w GrudziądLu 
X. Stanislmv Zakryś, prob. w Pogódkach 
X. prałat Józef Szydzik, prob. w Chełmży. 


VI. Consilium Administrationis 
stanowią według can. 1520 referenci konsystorscy. 


VII. Deputati pro Seminario (1926-1936) 
a. pro disciplina : 
X. Franciszek DJ":ipiews/zi, delegat \V Nowejcerkwi 
X. W:zc!aw Lewandowski, dziekan w Pelplinie 
b. pro administratione bonorom : 
X. Ludwik Rogacki, prepozyt 
X. Władysław Wiśnicki, dziekan \V Kośc. Jani 


VIII. Consilium a vigilantia 
x. pNiłat Leon Kasyna, dziekan \V Lubawie 
X. Leon Gmvin-Gostomski, proboszcz \V Fordonie 
X. llellry/z Szuman, proboszcz w Nawrze 
X. Ber/lard BączkowsJd, proboszcz w Chełmnie 


IX. Censores libro rum 
X. pNi/at dl'. Sawicki, kanonik 
X. prałat M:ulkows/d, prob. w Lemhargu 
X. pralat dl'. RóżyllS/d, prof. Sem. duch. 


J 


''-'
		

/Pomorze_002_12_107_0001.djvu

			103 - 


1 . 


x. dl'. Konstantyn Krefft, prob. w Subkowach 
X. dl'. Gustaw Dzialowski, prob. w Pieniążkowie 
X. dl'. Władyslaw ŁęgowsM, prob. w W. Radowiskach 
X. dl'. Bieszk, prof. Semin. duch. 


X. Komisja mieszana dla sztuki kościelnej 
Przewodniczący: J. E. X. Biskup Ordynarjusz 
Członkowie: Dl'. N. Pajzderski, konserwator województwa Poznań- 
skiego i Pomorskiego 
p. Niekrasz, radca wojewódzki w Toruniu 
X. wikarjusz generalny dl'. Rogala 
X. Boleslaw MaJwwski, prob. w Chojnicach 


. 


XI. Kasa biskupstwa 
Kuratorzy: X. Ludwik Rogacki, prepozyt 
X. FranciszeJl Michalski, kanonik 
X. Juljusz Bartkowski.. oficjał 
XII. Kancelarja kurji Biskupiej 
Kanclerz: X. Walter Schiitt, urodz. 3. 7. 1872 w Gdat1sku, SWlęC. 
25. 7. 1897, ustano 25. 10. 1924. Studjował w Pelplinie, był 
wikarym w Pucku, prokuratorem w ColI. Mar. 
Registrator: X. Kazimierz Chmielecki, korespondent Akademji Umie- 
jętności. urodz. 8. 2. 1880 w Brzuszczu, pow. tczewski, święc. 
13. 3. 1904, ustano ] 927. Stlldjował w Pelplinie, był wikarym 
Chełmnie, Grzybnie, Brodnicy, proboszczem w Wabczu. Wydał: 
Wycieczka do grobowisk przedhistorycznych w powiecie kartu- 
skim. Hocznik Tow. Nauk. w Toruniu 1904; Przyczynki do arche- 
ologji Prus zachodnich. Rocznik ] 905; Cmentarz żarowy z epoki 
bronzu w CzernIewie. Rocznik 1907; Trzy cmentarze grobów 
skrzynkowych w Żelewie. Rocznik 1909; Przyczynki do chrono- 
logji grobów skrzynkowych i megalitów w Trzebczu i Wybczu. 
Rocznik 1908.; Wykopaliska monet i srebra, Maszenice, Nieczi- 
szewo, Poczałkowo w świetle najnowszych badań. Rocznik 1907; 
oraz kilka prac mniejszych. 
Sekretarze i kalkulatorzy: Stanislaw Szczypiilski, choralista 
Konstantyn Zieli/iski, urodz. 1860 
Sekretarz em. Adolf Heese, ur. 1847 
Kanceliści: Marjan Kleister, urodz. 190 I 
Wladyslaw Malinowski, ur. 1905. 
Woźny: Jan Sadowski, urodz. 1866. 


J
		

/Pomorze_002_12_108_0001.djvu

			104 -- 


XIII. Delegaci biskupi, dziekani i wizytatorzy 
l. Komisarjaty czyli delegatury biskupie 
a. Chełmiński, obejmujący dekanaty: brodnicki, chełmiński, chełm- 
żyński, golubski, grudziądzki, lidzbarski, lubawski, nowomiejski, 
radzY11ski, toruński, iwąbrzeski. 
Delegat: X. prałat Leon Kasyna, dziekan w Luuawie. 
b. Kamieński, obejmujący dekanaty: chojnicki, czerski, ford011ski, 
kamieński i tucholski, 
Delegat: X. Alfons Schulz, dziekan w Konarzynach. 
c. Pelpliński, obejmujący dekanaty: gniewski, nowski, starogardzki. 
świecki i tczewski. 
Delegat: X. Franciszek Drapiewski, dziekan w Nowejcerkwi. 
d. Wejherowski, obejmujący dekanaty: kartuski, kościerski, pucki. 
wejherowski i żukowski. 
Delegat: X. prałat Walentyn D;ibrowski, kan. honorowy. 
2. Dziekani: 
Brodnicki: X. Marjan Michnowski, prob. w Mszanie 
Chełmiński: X. Wacław Wilkans, prob. w Dużel11 Czystem 
Chełmżyński: X. Leonard lvlarchlewski, prob. w Grzybnie 
Chojnicld: X. Alfons Schulz, prob. w Konarzynach. delegat 
Czerski: X. Aleksander Bukowski, prob. w Łęgu 
Fordoński : X. Franciszek Jaruszewski, prob. w Dóbrczu 
Gniewski: X. Francisze/l Drapiewski, prob. \V Nowejcerkwi, delegat 
prodziekan: X. Franciszek Filarski, prob. w Lignowach 
Golubski: X. Pranciszek Spitza, prob. w Łobdowie 
Grudziądzki: X. Bernard Dem bek, prob. w Grudziądzu, prałat 
Kamieński : X. Jan Wilm o wski, prob. w Więcborku 
Kartuski: X. Bernard Łosiński, prob. w Sierakowicach, kan. honul. 
Kościerski: X. Franciszek Podlaszewski, prob. wDziemianLlch 
Lidzbarski: X. Władysław Tymec/li, prob. wGrążawach 
Lubawski: X. Leon Kas!}na, prob. w Lubawie, delegat, prałat 
Nowski: X. Władysław WiśnicJd, prob. w Kościelnej Jani 
Nowomiejski: X. Peliks Dobbek, prob. w Szwarccnowie 
Pucld: X. Boleslaw Witkowski, prob. w Mechowie 
HadzY11ski: X. C!}ryl Karczy/iski, prob. w Hywałdzie 
Starogardzki: X. Jan Doerin(f, prob. w Kokoszkach 
Świecki: X. Paweł Konitzer, prob. w Świeciu 
Tczewski: X. Wacław Lewandowski, prob. w Pelplinie 
Toruński: X. Leon Kozłowski, prob. w Toruniu u P. Marji 
Tucholski: X. Adolf 1-Vegncr, prob. w Tucholi, kan. honorowy 
prodziekan: X. Walerjan Siegllllllld, prob. w Haciążu 


.
		

/Pomorze_002_12_109_0001.djvu

			105 - 


Wąbrzeski: X. Apolillary Kamows/łi, prob. w Nowejwsi Król. 
Wejherowski: X. Edmund ROSzczYllialski, prob. w Wejherowie 
Żukowski: X. Józef Paszotta, prob. w Przodkowie. 


3. Wizytatorzy religji w szkołach: 


3. średnich: 
gimnazjach: X. Bolesław Partyka, prof. Semin. duch. 
seminarjach nauczyc.: X. Marjan KarczY/lski, prob. w Łasinic 
innych: X. Pawel Marchlewski, prob. w Łążynie 
b. niższych: w każdym poszczególnym dekanacie oprócz dziekana 
dwóch księży, poniżej wymienionych. 


c 


. 
Zakłady diecezjalne: 
I. Seminarjum Duchowne 
Dzieje Seminarjum duchownego podane powyżej w części ogólnej, 
rozdz. XI. 
Wspominamy tu jedynie kaplicę seminatyjną pod wezwaniem św. 
Barbary. Należy ona do najstarszych zabudowat'l klasztornych. W r. 
1872 przebudowano ją i stosownie do wzrastającej liczby kleryków 
znacznie powiększono, tak że z pierwotnej budowy pozostały tylko 
mury podłużne i cZęść szczytu wschodniego. Benedykcji dokonał X. 
oficjał Klingenberg d. II czerwca 1873 r. W latach 1903-1906 odno- 
wiono kaplicę i ozdobiono m. i. gllstownemi stacjami i ołtarzem tryp- 
tykiem, wykonanym przez malarza artystę Stummla z Kevelaer. 
Rektor: J. E. X. Biskup Konstantyn Dominik, prof. teolog. past., 
liturgiki i rytu. 
WIcerektor : X. Fl'anciszeh RÓŻ/l/Iski, dr. teol.. Cub. S. S., pro£. 
egzegezy Pisma św., języka hebr., egzaminator prusynod., 
obrońca węzła małż.. urodz. 7. 8. 1876 w Walichnowach, pow. 
gniewski. święc. 1. 4. .1900, ustano I. 10. 1910. Studjował 
w Pelplinie, Monasterze i Wrocławiu. Napisał pracę promocyjną: 
Die Leichenreden des hl. Ambrosius. Był wikarym w Gdatlsku 
u św. Wojciecha i prof. Coli. Mar. 
Profesorowie: 
I. Filozofji i historji filaz.: X. dl'. Franciszek Sawie/d, kan. 
2. Dogmatyki: X. Franciszek Sawicki, kan.. tymczasowo. 
3. Apologetyki. moralnej i socjologji: X. Maksymiljan Raszeja, kan.
		

/Pomorze_002_12_110_0001.djvu

			ł 


106 - 


4. Pedagogiki, homiletyki i katechetyki: X. Kazimierz Bieszk, dr. 
teol., cenzor książek, urodz. 25. 9. 1890 w Fryburgu w Badenji, 
święc. 20. 3. 1920, ustano I. to. 1923. Studjował w Fryburgu 
i Pelplinie. Napisał pracę promocyjną: Walka Zakonu krzyżac- 
kiego z Polską o przynależność kościelną archidIakonatu pomor- 
skiego, Toruń 1927. Był wikarym w Toruniu, prefektem w Tcze- 
wie i Toruniu. 
5. Historji kośc., patrologji i sztuki kościelnej: X. Tadeusz Glemma, 
dr. teol., egzaminator prosynod., lIrodz. 25. łO. 1895 w Chełmży, 
święc. 7. 4. 1918, ustano 6. 12. 1926. Studjował w Pelplinie 
i Krakowie. Napisał prace: Historjografja diecezji chełmińskiej. 
Kraków 1925; Biskup chełmiński Piotr Kostka jako kanonik 
krakowski. Zapiski TNT. VI, 115 nn. 135 nn.; Kronika bene- 
dyktynek chełmUlskich (1578-1619). Zapiski TNT. VI, nr. 1
. 
VII, lU. 1-3. Był wikarym w Oliwie, Wrzeszczu, Barłóżnie 
i prefektem w Kościerzynie. 
6. Prawa kanonicznego: X. Boleslaw Dąbrowski, dr. pr. kan., urodz. 
26. 6. 1901 w Toruniu, święc. 14. 6. 1924, ustano 6. I. 1928. 
Studjował w Pelplinie, R.zymie, Lublinie i Fryburgu. Był wikarym 
w Grudziądzu. Napisał pracę promocyjną: De forma et cl:msulis 
rescriptorum Sedis Apostolicae, R0111ae, Angelicul11, 1926. 
7. Historji muzyki i śpiewu kośc.: X. Jan Wiśniewski, dyr. chóru 
katedr. 
8. Medycyny pastoralnej: Dr. med. Eugenjusz Fitzek, ustano 5. 2. 
1927. 
Ojciec duchowny: X. Boleslaw Partyka, prof. ascetyki i mistyki, 
urodz. 22. 3. 1886 w Miedznie, pow. świecki, święc. 2. 4. 1911. 
ustano 6. 12. 1926. Studjował w Pelplinie. Był wikarym w 
Gdal1sku 11 św. Józefa, w Grudziądzu, prefektem w Wejherowie. 
Prokurator: X. Konrad Wojewoda, notarjusz sądu bisk., urodz. 16. 
2. 1890 w Tczewie, święc. 29. 3. 1914, ustano 6. 8. 1923. Stu- 
djował w Pelplinie. Był wikarY111 w Ugoszczu, Lęborku, ad111in. 
w Lignowach. wikarym w Gdańsku, Luzinie i Grudziądzu II św. 
Mikołajd. 


ł 


. 


I. Broniszewski Tadeusz 
ur. 30. 5. 1908 
2 Hrzezirlski Mmjan 
Uf. 24. 3. 1904 


Alumni Seminarjum Duchownego 
Kurs I. 
3. 


BWlikowsld Stefml 
ur. 26. 3. J 906 
4. Chmara Józef 
ur. 19. 3. 1907
		

/Pomorze_002_12_111_0001.djvu

			5. Chyliński Franciszek 
ur. 20. 7. 19łO 
6. Czapliński Bemard 
Uf. 5. 10. 1908 
7. Deskowski Eryk 
Uf. 29. 9. 1905 
8. Dzienisz Leon 
Uf. 21. łO. 1906 
9. aajkowski Jan 
Uf. 2. I. 1907 
łO. Gliszczyils/d Fl'llllCiszpll 
Uf. łO. łO. 1908 
łl. GlOcJl Oton 
ur. I. 4. 1909 
12. Kabaltek Wale/jan 
Uf. 2. 6. 1906 
13. Kalinowski Paweł 
ur. 6. 6. 1907 
14. Kita Józef 
Uf. 27. 8. HI07 
15. KlinlłOsz Alojzy 
Uf. 27. l. 1908 
16. ]([ollowski Feliks 
Uf. ]2. 7. 1908 
17. laOllkowski Wojciech 
ur. 12. 1. 1909 
18. K rzywdziiislli Franciszek 
Uf. 27. l. 1908 
19. Labon Józef 
Uf. 8. I. 1904 
20. Labur!tl Bronisltlw 
Uf. 27. 12. 1903 
21. Landmessel' Edm llIlfl 
Uf. 13. 10. 1903 


l. Bia/ecki Edmund 
ur. 24. 10. 1902 
2. Bistron Józef 
Uf. 12. 2. 1906 
3. Chodzi11ski Józef 
Uf. 7. 4. 1904 


107 - 


22. Lemaiiczyk Józef 
Uf. 13. 2. 1908 
23. Liss Arkadjusz 
Uf. 12. l. 1908 
24. Majewski Jerzy 
ur. 27. 8. 1904 
25. Makowski Roman 
Uf. 27. 8. 1907 
26. Miętki Antoni 
Uf. 30. 12. 1906 
27. Ossows/li Jan 
ur. 16. 1. 1904 
28. Piątkowski Kazimierz 
UT. 7. 3. 1909 
29. Preiss Waclaw 
Uf. 8. 1. 1909 
30. Priss AUgUStYll 
Uf. 27. 5. 1908 
31. Racki Czesław 
ur. 14. 2. 1908 
32. Romallowski Franciszek 
Uf. 14. 5. 1907 
33. Sójkowski Feliks 
Uf. 8. 9. 1906 
34. SZYllwelski Paweł 
ur. 28. 6. 1904 
35. Thiel Jan 
Uf. 21. 10. 1905 
36. Trepa Feliks 
Uf. 19. 1. 1907 
37. Troszyii..
ki Antoni 
ur. 29. 11. 1908 
38. Żure/l Stanisltlw 
ur. 18. 4. 1907 


Kurs II. 
4. Cyrankowski Jan 
Uf. 10. II. 1907 
5. Danielewicz Tadeusz 
Uf. 27. 10. ] 904 
6. F'elskowski Kiljall 
ur. 19. 9. 1906
		

/Pomorze_002_12_112_0001.djvu

			108 - 



 


7. Gl1jdus Wojciech 24. Raszkowski Hubert 
Uf. 12. łO. 1907 Uf. 7. 8. ]906 
8. Gronowski Stanisław 25. Ruchniewicz Józef 
Uf. 4. 7. 1906 ur. 6. 9. 1902 
9. Griitzmacher Józef 26. Rynkowski Paweł 
Uf. 8. 5. 1904 Uf. to. 8. 1907 
to. Jarzębowski Stanislaw 27. Rzoska Leonard 
Uf. 3, 3. 1906 Uf. 21. 11. 1907 
II. Kaml'Owski Edmund 28. Szal'Owski Pawel 
Uf. 31. łO. 1906 ur. 13. 12. 1907 
12. Kinka Stefan 29. Szczepl11iski Józef 
Uf. 27. 5. 1900 Uf. 24. 5. 1905 
13. Kirstein Franciszek 30. Szyma/iski Brunon 
Uf. 22. I. 1908 Uf. 6. 10. 1905 
14. Klementowski Bolesław 31. T/'zciński Ste fllll 
ur. 18. 7. 1908 Uf. 6. 9. 1906 
15. Klewicz Kazimierz 32. Turuiski Narcyz 
Uf. 12. 12. 1903 Uf. 31. to. ]907 
16. Koziorzelllski B/'llIlOn 33. Tuszy/iski Józef 
Uf. 22. 10. 1905 Uf. 5. 9. 1906 
17. Małachowski Paweł 34. Węgielewski Antoni 
Uf. 7. 6. 1906 Uf. 29. 1. 1908 
18. Meier Jan 35. Wiecki Zygmunt 
Uf. I. 5. 1906 Uf. 6. l. 1908 
19. Minett Jan 36. Wielewicki Konrad 
Uf, 7. 5. 1906 Uf. ]9. 11. 1907 
20. Muzalewski Alfons 37. Wysiec/d Alfons 
Uf. 13, 2. 1903 Uf. 20. 8. 1905 
21. Odl/a Łucjan 38. ZielińsJli Paweł 
Uf. 12. 6. 1907 UT. 22, 3. 1907 
22. Ossowski Albin 39. Zielbiski Wojciech 
Uf. 2. 3. 1908 Uf. 2. 3, 1907 
23. PitltJwwski Konrad 40. Żur Franciszek 
Uf. 26. II. 1903 Uf. 2. 12. 1906 
41. Żurek Mieczyslaw, Uf. 27. 3, 1907. 


l. Aszyk Franciszek 
ur. 27. 9. 1903 
2. Baumgart Franciszek 
Uf. 3. 12. 1906 


Kurs [II. 
3. Baumgart Józef 
Uf. 10. 6. 1905 
4. Bielicki Franciszek 
UT. 3. 12. 1901
		

/Pomorze_002_12_113_0001.djvu

			5. Brzuskowski Wł.1dyslaw 
Uf. 21. łO. 1904 
6. Burdyn Bernard 
UT. 2. 3. 1906 
7. Feldkeller Henryk 
UT. 23. 6. 1908 
8. Fierek Anastazy 
UT. 18. 3. 1904 
9. Główczewski Leon 
UT. 13. 7. 1906 
10. Gluwczewski Wojciech 
ur. 28. 3. 1904 
11. Goebel Bernard 
Uf. 16. 1. 1905 
12. Gończ Alfons 
ur. l. I II. 1 
)05 
13. Hermaizczyll Oskm' 
Uf. 1. 2. 1904 
1-1. Jakubowski Jml 
Uf. 9. 5. 1904 
15. J(alinowski Józef 
UT. 25. 3. ł905 
16. Janka Walerjan 
ur. 1:1. 12. 1904 
17. Kręcki Bemard 
Uf. 25. 5. 190-1 
18. Kiihn Jerzy 
ur. 13. 10. 1907 


l. Chylewski Franciszek 
UT. 11. 8. 1904 
2. Dettlaff Jan 
lIT. 12. 12. 1904 
3. Elwertowski Bolesław 
ur. 2. 9. 1901 
4. EUer Leon 
ur. 3. 2. 1904 
5. Jagła Bronisław 
ur. 14. 12. 1904 


109 


19. Maizkows/li Malls!Jmiljan 
Uf. 19. 11. 1904 
20. Mechlin Alfons 
UT. 19. 12. 1905 
21. Miszewski Józef 
Uf. 23. 11. 1903 
22. Mykows/d Jan 
UJ. 12. 7. 1902 
23. Przybysz Franciszell 
UT. 27. 3. 1905 
24. Redmer Paweł 
Uf. 1. 8. 1906 
25. Scheffler Konrad 
ur. 18. 3. 1906 
26. Schlumm Jan 
Uf. 31. 10. 1905 
27. Smagli/iski Franciszek 
Uf. l. 3. 1906 
2R. W!f{lrowski Stefan 
ur. 2. 9. 1905 
29. Zalewski Miecz!lsł.1W 
Uf. 24. Ił. 1904 
30. Zapałowski Tadeusz 
Uf. 22. 7. 1901 
31. Zieliński Alfons 
ur. 6. 8. 1907 
Na studjach w Warszawie 
32. Medtke Antoni, subdiakon 
UT. 20. 9. 1904 


Kil r s IV. 
6. JallllszewsJli Ni/lOdcm 
Uf. 29. łO. 1902 
7. K'ldziela Alfons 
ur. 24. 8. 1903 
8. J(ałdll1lski Alojzy 
ur. 31. 3. 1904 
9. Kowalkowski Alojzy 
UT. 16. 9. 1905 
łO. Manthey Jan 
ur. 19. 2. 1906
		

/Pomorze_002_12_114_0001.djvu

			110 - 


f 


1 I. MC[lf/el' Władysław 
UT. 29. 3. 1903 
12. Rolbiecki Władysław 
UT. 24. 6. 1904 
13. Wielewski WładysltiLV 
ur. 14. 12. 1902 


Na studjach w Warszawie 
14. Smoczyilsld Józef, diakon 
ur. 2. 9. 1904 
15. Stryczek Jan, diakon 
ur. 10. 9. 1905 


II. Seminarjum Mniejsze (Collegium Marianum) 
Kaplica Collegium Marianum pod wezwaniem św. Krzy2a, z ślicz- 
ncm sklepieniem o wysmukłych łukach, jest może najstarszą częścią 
zabudowalI pocysterskich. Odprawiali w niej zrazu nabożeństwa za- 
konnicy, a od XVII wieku odbywały się w niej posiedzenia zakonne. 
Gruntownego odbudowania i zaopatrzenia w przybory dokonano w. r. 
1860 i następnych. Głównym dobrodziejem był wówczas X. biskup 
Marwicz, on też dokonał konsekracji dnia 6 września 1864 r. pod 
wezwaniem św. Krzyża. 


l. Dyrektor: 
X. Paweł Teichel't, dr. fil., Cubic. S. S., urodz. 29. 8. 1859 w Cie- 
plewie (W. M. Gdańsk), święc. 12. 5. 1889, ustalI. l. 10. 1901. 
Studjował w Królewcu, Monachjum i Pelplinie. Napisał pracę 
promocyjną: De Quintiliani fontibus rhetoricis. Był wikarym 
w Nowe111, Toruniu u św. Jana i w Pelplinie przy katedrze, pro£. 
Collegium Marianum i proboszczem w Złotowie. 
2. Profesorowie: 
I. X. Romuald Fl'ydl'ychowicz, dr. fil., Cub. S. S., radca duchowny, 
urodz. 7. 2. 1850 w Koślince, pow. tucholski, święc. 28. 4. 1878, 
ustanow. I. 4. 1880. Odznaczony orderem hawalerskim "Polonia 
Restituta". Studjował w Pelplinie i Wrocławiu. Napisał oprócz 
szeregu prac mniejszych następujące większe: Zur Kritik R. 
Heidensteins, Inaugural-Dissertation, Halle ł880; Geschichte der 
Stadt Tuchel, Berlin 1879; Die Vorgange zu Thorn im Jahre 
1724, ZWGV. 1884; Die Culmer Weihbischofe, Danzig 1905; 
Geschichte der Cisterzienserabtei Pelplinund ihre Bau- und Kunst- 
denkmaler, Dusseldorf 1907; Geschichte des Collegium Maria- 
nUIll zu Pelplin. I T eil, Danzig 1911; llIustrierter Filhrer durch 
Pelplin, 1911; Der Ritterorden von Calatrava in Thymau, Konigs- 
berg 1890; Das Totenbuch des Brigittenklosters zu Danzig; Prze- 
wodnik illustrowany po Pelplinie i jego kościołach, Toruń 1905; 
Żywot św. Wojciecha i niektóre wiadolllości o jego pobyciu w 
diecezji chełmińskiej, Pelplin 1897; Artykuły odnoszące się do
		

/Pomorze_002_12_115_0001.djvu

			111 


Pomorza w Słowniku Geograficznym od lit. L do Z; Chwała 
Najśw. Marji Panny w diecezji chełmińskiej, część pierwsza: 
Kościoły i kaplice zbudowane pod wezwaniem Najsw. Marji 
Panny, Pelplin 1916; Dzwony kościelne w diecezji chełmińskiej, 
Roczn. TNT. (1926 n.); Collegium Marianum w Pelplinie, część 
pierwsza od r. 1836-1858, Pelplin 1928. 
2. X. Jan Zaremba, urodz. 34. 5. 1874 w Tczewie, święc. l. 4. 1899, 
ustano I. 4. 1904 i powtórnie I. 4. 1923. Studjował w Pelplinie 
i Monasterze. Był wikarym w Chełmoniu i Zakrzewie, dyrek- 
torem sem. naucz. w Lubawie. 
3. X. Bernard Pgszor8, radca duchowny, urodz. 15. 8. 1878 w 
Grucie, pow. grudziądzki, święc. 22. 3. 1903, ustano 7. 9. 1910. 
Studjował w Pelplinie, hył wikarym w Czersku, Frydlądzie, Gdań- 
sku u św. Józefa, Grudziądzu, Nowemmieście i Wąbrzeźnie. 
4. X. Gracjan Tretkowski, urodz. 31. 1. 1890 w Osiu, pow. świeckim, 
święc. 29. 3. 1914, ustano I. I. 1919. Studjował w Pelplinie 
i Bonn. 
5. x. Jan Pruski, urodz. 24. 5. 1890 w Kłoni, pow. chojnickim, 
święc. 29. 3. 1914, ustano w r. 1927. Studjował w Pelplinie, był 
wikarym w Nowem, Drzycimiu, Czersku, profesorem w Płocku, 
kuratusem zakładu św. Boromeusza w Chojnicach i prof. przy 
gimn. niem. tamże. 
6. X. Wincenty Kolczyk, prokurator, urodz. 17. 7. 1897 w Czapiewi- 
cach, pow. chojnicki111, święc. 17. 6. 1923, ustano 23. 6. 1923. 
Studjował w Pelplinie, był wikarym tumskim. 
7. X. Alojzy Dejll, urodz. 25. łO. 1893 w Przyrowie, pow. tuchol- 
skim, święc. 17. 6. 1923, ustano 4. I. 1924. Studjował w Pelpli- 
nie, hył wikarym w Kamieniu. 
R. X. Jan Wiśniews!ll', dyrektor chóru katedralnego, zoh. wyżej. 
9. X. Piotr Sosnowski, urodz. 19. 1. 1899 w Bielczynach, pow. to- 
ruńskim, święc. 17. 6. 1923, ustano I. 8. 1925. Studjował w Pel- 
plinie, hył wikarym wSypniewie. 
10. X. Joachim Król, wikarjusz katedralny, zob. wyżej. 
11. X. Józef Wencki, wikarjusz katedralny, zob. wyżej. 
12. X. Hllgon Rllchniewicz, wikarjusz katedralny, zob. wyżej. 


III. Konwikty biskupie przy gimnazjach 
l. w Chełmnie (Albertinum): X. Waclaw Jęczmionka, zob. Chełmno. 
2. w Świeciu (Gregorianum): X. MaJlsymiljan DWlajsJli, zob. 
Świecie. 
3. w Wejherowie (Leoninum) : X. Jan Pronobis, zob. Wejherowo. 


- 


J
		

/Pomorze_002_12_116_0001.djvu

			112 


IV. Archiwum diecezjalne 
.T. E. X. Biskup Ordynarjusz otworzył z dniem I kwietnia rh. 
archiwum diecezjalne w gmachu Biskupiego Wikarjatu Generalnego 
i powierzył zarząd nad niem X. kan. dr. Panskemu. Przy archiwum 
powstanie również bibljoteka diecezjalna. 


V. Zakład dla księży emerytów w Zamartem 
X. M;illsymiljan Proch, dyrektor i prokurator, urodz. 1. 5. 18fi4 w Ka- 
mienicy, pow. kartuskim, święc. 12. 3. 1893, studjował w Pelpli- 
nie i Monasterze, był wikarym w Gdańsku, Niedźwiedziu, Toruniu; 
emeryt. od r. 1901. 
X. Piotr Gryb, urodz. r. 1875, święc. 1899, pochodzi z archidiecezji 
mohilewskiej, od r. 1927 w Zamartem. 
X. Allr/llstYIl Folleher, urodz. 2. łO. 1872 w Silnie, pow. chojnickim, 
święc. 1. 7. 1900, studjował w Pelplinie, był wikarym w Miło- 
bądzl1, Lichnowach, Radawnicy, Przechlewie, emeryt. od r. 1906. 
X. Norbert IIildebrandt, urodz. 6. 6. 1873 w Zgorzałe111, pow. kartu- 
skim, święc. 22. 3. 1903, studjował w Pelplinie, był wikarym 
w UgOSZCZLl, Starogardzie, Lesnie, Skórczu, Drzycimiu, Grucznie, 
Rogóinie, Bzowie, Papowie Tor., Byszewie, Przodkowie, Lipuszu, 
Pogódkach; emeryt od r. 1912. 
X. Jan MaliszewsJli, urodz. 13. 3. 1847 w Lubawie, święc. 12. 7. 
1874, studjował w Pelplinie, był wikarym w Szynwałdzie, Łasinie, 
Chełmży, Działdowie, Pucku, dyrektorem zakładu w Zamarte111. 


VI. Dom dla księży demerytów w Rywałdzie 
Dyrektor i prokurator: X. Cyryl KarczY/lski w Rywałdzie. 


VII. Komisia diecezjalna dla egzaminowania organistów 
X. FJ"ćlllciszek Michalski, kanonik 
X. Jan Wiśniewski, dyrektor chóru katedralnego 
P. Oskar Hermallczyk, organista katedralny 


VIII. Wizytatorowie diecezjalni organistów 
X. lVacłllW Lewandowski, dziekan, dla komisarjatu wejherowskiego. 
X. Jan WiśniewsJli, dyrektor chóru l
atedralnego, dla komisarjatu pel- 
plińskiego. 
X. Jan Jan/wwshl, proboszcz w Grodzicznie, dla komisarjatu cheł- 
m it1:skie go. 
P. Oskar Hermańczyk, organista katedr., dla komisarjatu kamieńskiego. 


) 
I 


l 
( 
r 
I 
t 


r
		

/Pomorze_002_12_117_0001.djvu

			113 - 


IX. Szkoła organistów 
Założona jako szkoła prywatna w r. 1887, urzędowa od r. 1926. 
Dyrektor: 
X. Franciszek Michalski, kanonik 
Profesorowie: 
X. ./ml Wiśniewski, dyrektor chóru katedralnego 
P. Oskar /Iermaiźczyll, organista katcdralny 


DODATEK 
Członkowie Dworu Papieskiego w diecezji chełmińskiej 
I. Prałaci domowi: 
X. Bernard Dcmbek, dziekan w Grudziądzu 
X. Alfons MallIwwsJli, proboszcz w Lemhargu 
X. Franciszek Sawicki, kanonik w Pelplinie 
II. Szambelani tajni: 
X. Wlllent!l Dąbrowski, delegat w Wejherowie 
X. Leoll f(lu;Ylla, dziekan w Lubawie 
X. Józef Szydzik, prohoszcz w Chełmży 
X. Paweł Teichert, dyrektor Collegium Marianum w Pelplinie 
III. Szambelani świeccy: 
P. dr. Hipolit L niski, lekarz w Chojnicach 
P. Stanisław SiJwrs/li, ziemianin w W. Chełmach 
P. Hr. Kazimierz Halka Ledóchows/li w Kościerzynie 
IV. Szambelani honorowi: 
X. Romllald Fl'ydrychowicz, prof. ColI. Marianum w Pelplinie 
X. Franciszek Róż!I/iski, prof. sem. duch. w Pelplinie 
X. Józef W,ljsiIISki, proboszcz u św. Jana w Toruniu 


v. R Y c e r z e 
l. orderu św. Grzegorza: 
P. dr. Leon Janta Połczyński, obywatel zicmski na Wysoce 
P. dl'. Józef Wybicki, starosta krajowy w Toruniu 
2. orderu Św. Sylwestra: 
P. Nelllllallll, adwokat i notarjusz w Wejherowie 
P. dr. Franciszek Panek, lekarz w Wejherowie 
P. Alojzy Rllchniewicz, właściciel fabryki w Grudziądzu 


8 


I 
J 


-
		

/Pomorze_002_12_118_0001.djvu

			114 


B 
Dekanaty 
l 
Dekanat Brodnicki 


Literatura: 
Amtl. Kirchenbl. 56, 38. - Bar, Kirchenbiicher, lU. 314. 316. 475-481. - 
Bar, Ortsnamen. - Czaplewski, Senatorowie, 62 nn. - Fankidejski, Obrazy, 230. - 
Fankidejski. Utrac. kościoły, 72-80. H2. - Heise, Kunstdenkm. lI, 326-331. 334 n. 
364-366. 371-373. 379-382. 386-389. 403-448. 455-459. - Kujot, Paraf je II. 
188 lin. 196-210. 234-237. - Lustratio 1664. - Oręd. kościelny, 68,5. - Plehn, 
Ortsgesch. Strasburg, 2. 13. 3.i. 54. 68. 75. 81. 87. 95. 119-124. 130. 143. - Plehn, 
Kreis Strasburg. - Schematismus, 198-199. 571-586. - Słownik geogr. I, 262. 
265. IV, 742. V, 136. VI, 786. VII, 1-15. VIII, 545. - Visit, Leszczyński, 53-59. - 
Visit. Olszowski, 509-536. 542-554. 556-559. - Vist. dec. Gorznen., 660-668. 
720-738. - Weber, Preussen. 422 II. 


1. Bobrowo 
Nazwa ta, pisywana 1222 Bobrofh, 1251 Boberowe, 1445 Bobe- 
raw, 1516 Bobrow, później Bobrowo i Brobrawa (1670), jest bez wąt- 
pienia pierwotną. Odmianą jej jest także niem. Bobrau. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim, stacja kolejowa 
i poczta jest w Najmowie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2576, protestantów 
Niemców 538. Ogółem dusz 3114. Komunikujących jest 1690. 
P a r a f j a bobrowska sięga niewątpliwie czasów przedkrzyżackich 
i znacznie rozleglejszą była niż obecnie, obejmowała bowiem obszary 
późniejszych parafij: mszańskiej, słoszewskiej, kawskiej, nieżywięckiej, 
kruszY11skiej i brudzawskiej. Pleban Arnold wymieniony jest w roku 
1324. Ordo synodi laicalis, t. j. generalna wizyta pasterska 1445 od- 
byta, wymienia także parafję bobrowską. Po śmierci gorliwego plebana 
Macera (t ł619) pozostawała paraf ja około 30 lat bez własnego pa- 
sterza, 1789 r. należała przez krótki czas do dekanatu lembarskiego. 
Koś c i ó ł obecny, raczej jego prezbiterjum murować zaczęto około 
r. 1260, chór stanął w XIV wieku, wieżę, pierwotnie drewnianą, zastą- 
piono w połowie XVII wieku murowaną, na chorągiewce dziś jeszcze 
widnieje rok 1755. Wieżę kościelną odnowiono 1896, gruntowny 
remont kościoła był w r. 1927. Pierwotny zamiar wyniesienia kościoła 
do rzędu archipresbiteralnych (ecclesia primaria) nie doszedł do skutku. 
O konsekracji kościoła nie mógł się już wizytator Strzesz (1670) 
niczego dowiedzieć. 


I
		

/Pomorze_002_12_119_0001.djvu

			T Y t u ł koś c i o ł a: św. Jakób ap., dowodnie już 1647, a nieza- 
wodnie od samego początku. 
K o l a t o r c m jest rząd jako następca komisji kolonizacyjnej od 
r. 1887. Poprzednio mieli kolatorstwo miejscowi dziedzice od r. 1516, 
pierwotnie biskupi chełmińscy wzgl. kapituła chełmińska. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Ołtarz główny barokowy z obrazem Matki Boskiej ma napis Christo- 
płlOruS in Sumowo Elzanowski ad laudem Dei comparavlt Anno 
Domini 1597. 
2. Monstrancja barokowa pięknej roboty. 
3. Pieczęć kościelna z r. 1775. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d P u s t o \V ą św. Jakóba obchodzi 
się 25 lipca, względnie w następną niedzielę. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. i mort. 1771-, copul. 1776-. 
2. Liber perceptorum et expensarum z r. 1771. 
3. Bulla ojca św. Piusa VII zawierająca klątwę na tych, którzy spiski 
czynili przeciwko Głowie Kościoła z roku 1809. 
Kaplice dawniejsze: 
l. Na wzgórzu w Bobrowie istniała w XVII wieku kapliea św. Walen- 
tego, lecz już przed 1670 zawaliła się, a z materjałów jej zbudował 
sobie dziedzic lamus. 
2. Około 1804 r. była w Szl. Kruszynach prywatna kaplica Czapskich. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo trzeźwości od 4. II. 1855. 
2. Apostolstwo modlitwy od 28. 4. 1927. 
3. Papieskie Dzieło Rozluzewienia Wiary od r. 1927, liczy 45 czł onk. 
1. Stowarzyszenie młodzieży, liczy 62 członków. 
S z p i t a I dla 4 ubogich ze statutem z r. 1852. 
p r o b o s z c z : X. Alfolls SelltkoLVski, urodz. 21. 10. 1872 
\V Słupie, pow. grudziądzkim, święc. l. 4. 1899, instyt. 3. 4. 1907. Po- 
przednio był wikarjuszem w Św. Wojciechu, Skarszewach i Radowiskach. 
Szkoły powszechne: 
l. Bobrowo miesz., I naucz. kat., lewang., 2 kl.,76 
2. Grzybno " I "" I " 41 
3. Szl. Kruszyny" 1 "" I ,,66 " 
4. Sumowo "1",, I " 61 
5. Su mówko kato l. l "" I ,,65 " 
6. Wądzyn miesz. I "" l ,,29 " 
7. Wichulec " 1 "" I ,,45 " 
8. Zgniło błot y " 2 " " lewang. 3 ,,94 " 


., 


115 - 


t 


-
 


dzieci kat., 2 ewang. 
" 11 " 
" 2 " 
I " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


9 
5 
28 


" 


" 


" 


" 


" 


8* 


J
		

/Pomorze_002_12_120_0001.djvu

			M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Bobrowo powiat brodnicki 
2. Czekanowo (Schaken) 
3. Grzybno (Griewenhof) 
4. Szl. Kruszyny 
5. Najmowo (Neyman) 
6. Szl. Sosno 
7. Sumowo (Gr. Summe) 
8. Sumówko (KI. Summe) 
9. Wądzyn (Wanzino) 
10. Wichulec (Eichholz) 
11. Zgniło błot y (Faulenbruch, 
1897 Konigsmoor) 3,4"" " 44b" 
Ważniejsze zdarzenia" historyczne: Rycerz Jan 
z Kruszyn porwawszy 1371 r. biskupa Wikbolda w zamku chełm- 
żyńskim, więził go w Słoszewach, za co skazany został na funda- 
cję wikarji. - Jan z Wichulca (von Eiehholz), jeden z najzamoLniej- 
szych i najwpływowszych członków związku jaszczurczego był współ- 
założycielem 1440 r. związku pruskiego, 1456 r. starostą brodnickim. - 
Bobrowo niegdyś gród - grodzisko dziś jeszcze istnieje nad 
jeziorem - odstąpił książę mazowiecki Konrad Chrystjanowi, bisku- 
powi pruskiemu, 1222 mocą ugody zawartej w Lonyz (zapewne w 
Łowiczu), 1246 przeszło ono na własność biskupa chełmińskiego na 
podstawie darowizny wielkiego mistrza, 1251 było własnością kapituły 
chełmińskiej, która miała tu założyć kościół i klasztor swej reguły, t. j. 
św. Augustyna, lecz fundacja ta nie weszła w życie już dla tego, że 
kapituła przyjęła niebawem regułę krzyżacką. - R. 1516 odstąpił 
biskup Konopacki Bobrowo, które z biegiem czasu znowu stało 
się własnością biskupią, chorążemu chełmińskiemu Hojce ze Smo- 
ląg a w zamian za dobra płowęskie. Odtąd było Bobrowo mająt- 
kiem szlacheckim do' czasu nabycia przez komisję kolonizacyjną 
w r. 1887. 


116 


3,5 km 


475 dusz 
124 " 
205 " 
264 " 
216 " 
55 " 
218 
144 " 
158 " 
271 


" 


" 


2,5 " 
6,5 " 
5 " 
7,5 " 
5,5 " 
8 " 
3,3 " 
3,1 
 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


2. Brodnica 
Nazwa ta, wzięta od rzeczki Brody, wpadającej przy mleSCle do 
Drwęcy, jest pierwotną, mimo że spotykamy się z nią dopiero w XIV 
wieku. Krzyżacy zwali i pisywali tę miejscowoŚć Strasberg i Strasburg 
począwszy od r. 1263, Prusacy przejęli Strasburg. 
Miasto to jest siedzibą starostwa, posiada pocztę i stację kole- 
jową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 9440, katolików 
Niemców 50, ewangelików Niemców 350, żydów 45, członków starych
		

/Pomorze_002_12_121_0001.djvu

			117 


sekt protestanckich 42. Ogółem 9927. Komunikujących jest 6495 bez 
wojska (600) i szkół (625). 
P a r a f j ę założyli dla samego miasta czyli dla obszaru pierwotnej 
wsi Brodnicy i Niskiego Brodna krzyżacy pod sam koniec XIII wieku. 
wyłączając ją ze starszej grodowej w Świeciu nad Drwęcą. W czasie 
reformacji przeszli mieszczanie na luteranizm i zajęli kościół parafjalny 
1554-1598, ale także w początkach XVII stulecia mieli oni możną 
opiekunkę w Annie księżniczce szwedzkiej, od r. 1605 starościnie 
brodnickiej. W rozruchach XVł wieku zaginęła pierwotna plebanka. 
w obrębie miejskich posiadłości położona, folwark Kruszynki bowiem, 
należący do probostwa, dostał mu się nie z fundacji, lecz z prywatnej 
darowizny Stefana z Konojad pod koniec XłV wieku. Księga szko- 
dowa krzyżacka oblicza 1414 r. straty miasta, Zakonu i kościoła na 
10788 grzywien. Wielkie spustoszenia wyrządziły też wojny szwedzkie. 
po których za Strzesza liczba tylko 600 komunikujących na Wielkanoc 
z parafji brodnickiej była dowodem, że życie kościelne, niegdyś kwi- 
tnące, bardzo upadło i że protestanci byli jeszcze dość liczni. Filja 
w Żmijewie. należąca do Brodnicy od r. około 1600, otrzymała własne- 
go kuratusa w r. 1921. 
Koś c i ó ł brodnicki znany z najazdu Sudowczyków w r. 1298, był 
drewniany. Stawianie murowanego rozpoczął proboszcz Mikołaj z San- 
uomierza około r. 1320. Stanęło najprzód prezbiterjum z wspaniałym 
szczytem wschodnim wraz z kaplicą Krzyża św., bogato ozdobioną. 
następnie trzy nawy (1340). a około r. 1370 wieża. Kiedy konse- 
kracja pierwsza się odbyła niewiadomo, drugiej dokonał 1660 r. w 
dzień św. Józefa biskup Adam Kos, niezawodnie z powodu egzekracji. 
jaka nastąpiła w czasie okupacji miasta przez Szwedów (1655-59). 
którzy farę oddali do użytku protestantom. Ale też kościół ucierpiał 
w tym czasie, zwłaszcza kaplica św. Krzyża. nad której upadkiem wizy- 
tator Strzesz 1667 r. ubolewał. Większe reparacje kościoła były w 
latach 1867, 1907/8 i 1927. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Katarzyna pm., obecnie i już w XVII 
wieku, a niezawodnie od początku istnienia obecnego kościoła. 
K o I a t o r e m jest rząd; już bowiem w roku 1343 krzyżacy jako 
ówczesna władza państwowa oddając kościół miastu, zatrzymali sobie 
jego patronat: 
Zabytki ważnIeJsze: 
1. Gotycki fresk z XIV wieku na zachodniej fasadzie kościoła. wyobra- 
żający Matkę Boską. Resztki pierwotnego chóru. 
2. Drzwi szafki ściennej. wewnątrz malowane. stare skrzynie i zamki. 
3. Rzeźby Matki Boskiej z XVI wieku. dwunastu apostołów na kon-
		

/Pomorze_002_12_122_0001.djvu

			, 


118 - 


solach filarów głównej nawy, 5 świętych ustawionych w nawie 
głównej i św. Barbary. 
4. Pacyfikał srebrny, barokowy, z r. 1732. 
5. Ornat z pasem słuckim. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p u s t o we: św. Katarzyny, 
patronki kościoła, i Przemienienia Pallsl	
			

/Pomorze_002_12_123_0001.djvu

			119 - 


J 
, 


na osobie biskupa Wikbolda. W XVI wieku opanowali kościół ten 
protestanci, zwrócili go jednakże 1596. Biskup Tylickj ponownie 
kościół poświęcił, a biskup Potocki inkorporował prepozyturę 1702 
scholasterji katedralnej. Sekularyzacja 1821 zabrała dobra prepozy- 
tury na rzecz państwa, kościół oddany miastu uległ ruinie. 
3. Kościół św. Jerzego na przedmieściu mazurskiem, zbudowany przez 
dziekana górzeńskiego 1747, sprzedano 1836 za 50 tal. i rozebrano. 
4. Kaplica klasztorna panien zakonnych, pochodząca z wieków średnich, 
w XVI wieku zaginęła. 
5. Kaplica św. Walentego nad drogą do Nowegomiasta, z drzewa zbu- 
dowana 1616, w czasie najazdu szwedzkiego bardzo spustoszona 
(1629), niebawem także zaginęła. 
6. Kościół w Michałowie, czyli w Michałowicach, jak pisze wizytator 
z r. 1618, przy grodzie tamtejszym kasztelańskim istniał z pewnością 
już w XIl wieku, kiedy to gród z Osieka do Michałowa przeniesiono. 
Na początku XVIl wieku wiedziano, 
e kościół ten, tytułu św. Wita, 
podupadł i przez innowierców, mianowicie przez miejscowego soł- 
tysa, na inne cele rozebrany został, zaczem reformacja mu cios 
ostatni zadała, tem snadniej, że wieś sama należała od r. 1416 do 
Brodnicy, przesiąkłej wówczas luteranizmem. 
S i o s t r y s ł u ż e b n i c z k i Niepokalan. Poczęcia Najśw. Marji 
Panny z Pleszewa, czynne są w Brodnicy od r. 1920 jako kierow- 
niczki ochronki i szpitala. 
Zakony dawniejsze: 
1. 00. reformaci, sprowadzeni do Brodnicy przez starostę Pląskow- 
skiego, który im klasztor i kościół (por. powyżej) wystawił. Byli 
tu od r. 1761 aż do kasacji w r. 1831. 
2. Klasztor pp. benedyktynek chciał założyć r. 1622 starosta pokrzy- 
wiński Działyński; oparła się wykonaniu tego płanu starościna bro- 
dnicka, Anna, królewna szwedzka, protestantka. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo różańcowe istniało już w roku 1509, odnowione 1639 r., 
uznane 1649 r. przez prowincjała 00. dominikanów, 1650 r. zatwier- 
dzone przez władzę diecezjalną, ma statut z r. 1852. 
2. Bractwo Bożego Ciała miało od biskupa Arnolda (1402-16) pozwo- 
lenie na czterokrotną w roku procesję z Najśw. Sakramentem na 
cmentarzu oraz na uroczystą mszę św. de SSmo i oficjum za 
zmarłych. 
3. Bractwo św. Anny miało niegdyś dokument z dnia 22. 11. 1622. 
-L Bractwo trzeźwości z r. 1855 istniało do r. 1897. 
5. Apostolstwo modlitwy z r. 1925 liczy 1132 członkow. 


- 


j
		

/Pomorze_002_12_124_0001.djvu

			120 - 


6. Apostolstwo Serca P. Jezusa z r. 1926 liczy 253 członków, 
7. Kongregacja Dzieci Marji od r. 1921 liczy 180 członków. 
8. Trzeci Zakon św. Franciszka od r. 1926 liczy 30 członków. 
9. Katolickie Towarzystwo Młodzieży Męskiej liczy 88 członków. 
Sala do użytku parafji jest w sierocińcu. 
S z p i t a l św. Ducha z XIV wieku dla 12 ubogich z miasta; 
statut z r. 1863. Istnieje też ochronka i sierocimec. 
Proboszcz: X. Józef Bielicki, lIT. 19.2.1868 w Słupie, pow. 
brodnickim, święc. II. 3. 1894, insty1. 14. 3. ] 924 r. Poprzednio był 
wikarym w Tucholi, Gdańsku, Gniewie, Lidzbarku, Radowiskach, Żu- 
kowie, administratorem w Brodnicy i Żukowie, proboszczem w Błę- 
dowie. Wydał następujące prace: Nauka Domowa o Wierze Rzymsko- 
Katoliekiej, Tomaszewski w Poznaniu; Pamiątka Pierwszej Komunji 
św., Buszczyński w Toruniu; Dekrety papieskie o Komunji codziennej, 
Pielgrzym w Pelplinie; Nauka przygotowawcza do sakramentów św., 
Knast w Inowrocławiu; Rok kościelny, Gazeta Grudziqdzka w Gru- 
dziądzu; Nabożetlstwo żałobne. Pielgrzym w Pelplinie. 
Wikarzy: 
l. X. Bei'nal'd SZlifa, ur. 29. 10. 1900 w Kamienicy, pow. kartuskim, 
święc. 17. 6. 1923. ustano 1923. POpI zednio był wikarym w Lubawie. 
2. X. Jtj'anciszek Dljbl'owski, lIT. 28. J J. ] 900 w Srebrnikach. pow. 
wąbrzeskim, święc. 14. 6. 1924. ustano 1927. Poprzednio był wika- 
rym w Barłóżnie. 
Szkoły średnic, wydziałowe i zawodowe: 
l. Gimnazjum klasyczne, 13 nauczycieli, 8 klas. 355 uczniów. Dy- 
rektorem jest dl'. Klemens Mlllicki, prefektem X. Aleksandcl' 
Wagner, urodz. ] 9. 2. 1884 w Toruniu, święc. 21. 3. 1909. ustano 
r. 1920. Poprzednio był wikarym w Papowie TorU11skiem. 
2. Szlwła wydziatowa żet'Jska. 14 nauczycielek, 5 nauczycieli. G klas, 
285 dziewcząt. Katechetą jest X. Sfllnisłall l Tę{lmllski, uructz. 
4. 6. 1900 w Chroślu, pow. lubawskim, święc. 14. 6. 19
4. ustano 
1927 r. Był wikarym w Lubawie i na studjach we Lwowie. 
3. Szkoła handlowa, 7 nauczycieli, 3 klasy, 45 uczniów i 17 uczennic. 
4. Szkoła rolnicza zimowa. Kierownik F/,{ł1lciszek KonwI', inż. rolnictwa. 
Szkoły powszechne: 
l. Brodnica miesz.. 20 nauczycieli, 16 klas, 799 dzieci 
2. Karbowo wieś ,,2 2 " 113 
3. " mająt." 2 " 2" 113 " 
4. Michałowu ,,2 2 100" 
Tylko 2 siły nauczycielskie w parafji S:l protestanckie. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 


ł 


't 


	
			

/Pomorze_002_12_125_0001.djvu

			. 


121 


ł 


I. Brodnica powiat brodnicki 7025 dusz 
Podgórz 3.5 km " 173 
Wilamowo (Tarnówko) 2" 36 
Przydatki 4 " ,,51 
Tama Brodnicka 5""" 41 
2. Miehałowo 2"" 781 
Bobrowisko 5" 46 
3. Karbowo. majątek 4 " 
wieś I " 
Niskicbrodno I " 
4. Bartniki 3 
5. Kruszynki 3 
Walniejsze zdarzenia historyczne: 
Brodnica (Strasberg) zachodzi po raz pierwszy 1263 r., tędy bowiem 
przeszli wówczas Sudowczycy do ziemi chełmiilskiej. Miasto i zamek 
załużono nic prędzej jak 1298. Tegoż roku splugawili Sudowczycy kościół 
w dzień św. Michała; wpadłszy do miasta, księdza i mężczyzn wszyst- 
kich zabili. niewiasty i dzieci zabrali. świętości wszystkie zbezcześcili. 
1323 r. był ostatni najazd Litwinów n3 miasto. R. 14łO została Bro- 
dnica zdobyta przez wojska polskie. r. 1414 była oblegana przez nich 
belskutecznie. R. 1440 przystępuje miasto do związku miast pruskich. 
r. 1-154 poddaje się królowi polskie111u. później znajduje się w zasta- 
wie Zakonu, od r. 1479 w posiadaniu Rzeczypospolitej. Król Batory 
bawił w B. d. 25 listopada 1580 r. Dwa były pożary miasta. około 
1550 r. i 1661. dwukrotne panowanie Szwedów w mieście 1623-29 
i I 655-5Y. później konfederatów i Rosjan 1768-70. wreszcie Francuzów 
1807. Od 15 do 18 sierpnia 1920 było miasto zajęte przez bolszewi- 
ków. - Około r. 1660 spoczęły w kaplicy DziałyfIskich zwłoki X. Jana 
Rakowskiego. sufragana chełmillskiego. Wiclką gorliwością odznaczali 
się proboszczowie: Kan. OSll1al1ski. autor wielu pism rclig!jnych i po- 
wieści ludowych. Kan. Knmrowski 1858-1897, hojny ofiarodawca na 
cele kościelne i X. Jan Doering (1897-1919). założyciel dOll1u kato- 
lickiego. 
3. Cielęta 
Nazwa ta. zachodz
ca już 1325 w pisowni Cclenta, jest widocl- 
nie bardzo dawna. krzyżackie bowiem Zclet (1303) i ClclaIlt (1446) 
uważać należy za jej odmiany. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim. posiada pocztę 
i stację kolejową w Brodnicy. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 104G, Niemców 
ewangelików 34. Ogółem ł080. Komunikujących jest 754. 


" 


" 


1196 


" 


" 


" 


ł06 
135 


"
		

/Pomorze_002_12_126_0001.djvu

			122 - 


Kur a c j ę z własnym duszpasterzem ustanowiła Władza Biskupia 
aktem z d. 4 marca 1925. Poprzednio byly Cielęta filją parafji szczuc- 
kiej, dowodnie już w r. 1763, pierwotnie nawet samodzielną paraf ją, 
założoną przez krzyżaków około połowy XIV wieku. Do r. 1824 na- 
leżały Cielęta do diecezji płocki ej. 
Koś c i ó ł obecny, 111asywny z kamienia, powstał w pierwszej po- 
łowie XIV wieku, hełm wieży pochodzi z r. 1783, wykonany kosztem 
dziedzica Michała Łukowskiego. O konsekracji nie wiadomo kiedy 
się odbyła, jednakże jeszcze w r. 1763 były na ścianach znaki kon- 
sekracyjne. 
Tytuł kościoła: św. Mikołaj. Wizytacje z r. 1618 i 1763 
zapisują tytuł św. Jana chrzcieiela i św. Mikołaja. 
K o I a t o r e m jest rząd jako następca fiskusa d0111en, który nabył 
nujątek Cielęta I lipca 1903. Poprzednio był patronat prywatny. 
G łów n a u r o c z y s t ość o d p u s t o w a: św. Trójca. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo żywego różańca od r. 1926. 
2. Stowarzyszenie św. rodziny od r. 19:16. 
3. Dzieło Rozkrzewienia Wiary od r. 1927. 
4. Stowarzyszenie młodzieży męskiej i żef1skiej z r. 1927. liczy człun- 
ków 53. 
Kur a t u s: X. Franciszek Rutkowski, Uf. 1. 4. 1868 w Szwar- 
cenowie, pow. lubawskim, święc. 24. 3. 1895, ustano 7. 3. 1925. Po- 
przednio był w Oksywiu, Chełmży, Lalkowach, Sierakowicach. Bysze- 
wic, Drzycimiu, Rożentalu, Skarlinie i kUfatusem w Karsinie. 
Szkoły powszechne: 
I. Ciclęta katol., 1 naucz. kat., I klasa, 45 dzieci kat.. 4 ewang. 
2. Nowydwór " I " "I " 26 " 
3. Świerczyny " l " "I " 55 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do para£ji: 
I. Cielęta, wieś i domena powiat IJrodnieki 350 dusz 
2. Igliczyzna 3 km." " 96" 
3. Koziary 3" " " 71" 
4. Nowydwór (Neuhof) 4"" " 90 
5. Świerczyny 2 1 / 2 " ,,439 " 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n c: Dnia 16. 8. 
1920 r. przechodzili przez Cielęta bolszewiey do Brodnicy i pobici 
18 sierpnia, uchodzili szosą przez Cielęta pod Lidzbark. - Wieś 
Cielęta była 1303 r. własnością rycerza Bartosza, 1325 Grzymy- 
sława, niebawem krzyżaków, bo połowa jcj staje sit: z daru ich 
własnością szpitala św. Ducha w Brodnicy. 


" 


" 


. 


I 
ł
		

/Pomorze_002_12_127_0001.djvu

			. 


123 - 
4. Górale 
Nazwę tę spotykamy dopiero w XVII wiel,u. poprzednio zacho- 
dzą nazwy Linau 1325. Leyne 1322 i 1466, Lcynaw H20, Gross Leync 
1414 i 1432, Lyen 1445 i Linowka 1535. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim; poczta i stacja 
kolejowa: Konojady Pomorskie. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 955, katolik Nie- 
miec I. Niemiec ewangelik l. Ogółem dusz 957. Komunikujących 
jest 695. 
Kur a c j ę utworzył X. biskup Rosentreter aktem z d. 15 marca 1913. 
Poprzednio były Górale filją kościoła lembarskiego, pierwotnie samu- 
dzielną paraf ją, założoną 1322 r. przez komandora krajowego Otuna 
Lutterberga; plebanowi wyznaczono 4 włóki roli, jednakże paraf ja 
przestała istnieć razem z kościołem niezawodnie jui: w 13-letniej woj- 
nie. Strzesz 1670 r. zalicza Górale jako wieś należLjca do parafji lem- 
barskiej i ten stan pozostał. dopóki nowy kościół, filjalny Lembarga, 
w r. 1724 nie powstał. 
Koś c i ó ł obecny wzniósł proboszcz lembarski Marcin Kozłowski 
1723-24, ale podupadł z biegiem czasu tak, że się w nim nabożcll- 
stwo nie odprawiało; dopiero X. Jan Kurzy6.ski poddał go 1825 glUn- 
townej naprawie, a X. Jan GUZi11Ski, także proboszcz lem barski, zbudo- 
wał wieżyczkę, sprawił dUlo paramentów i 1877 wszystkie budynki 
gospodarcze wraz z plebanją postawił. Ostatnia gruntowna naprawa 
kościoła była r. 1904. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Marcin. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
G łów n a u r o c z y s t ość o d P u s t o w a św. Marcina II listo- 
pada. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Matki Boskiej Nieustającej Pomocy od r. 1900. 
2. Bractwo trzeźwości z r. 1855 liczy 40 członków. 
3. Apostolstwo modlitwy z r. 1883. 
4. Żywy rÓżaniec liczy 307 clłonków. 
Kur a t 11 s: X. LeoIl Olszewski, UT. 11. 4. 187 --l \V Nowemmieśde 
nad Drwęcą, święc. 12. 3. 1904, ustano 15. 3. 1913. Puprzednio był 
wikarjuszem w Rogóźnie, Chmielnie, Brodnicy. Pokrlydowie, Sublw- 
wach, Łęgu i administratorem w Ugoszczu. 
Szkoły powszechne: 
I. Góralc katol., 3 naucz. kat., 3 klasy, 98 dzieci kat. 
2. Buk Góralski miesz. l " "2,, 3
ł " ,,9 twang. 
M i e j s c o_w o Ś ci należące do parafji:
		

/Pomorze_002_12_128_0001.djvu

			I 


. 


124 - 
l. Górale powiat brodnicki 
2. Buk Góralski 1-4 km " " 
3. Góraliki 1,5 " " 
4. Smolniki Góralskie 1,5 " " " 


567 dusz 
265 " 
46 " 
80 " 


5. Jastrzębie 
Nazwa ta jest pierwotna, tylko pisownia bywała odmienna, jak 
Jastrimke 1239. Jastramba 1317, Jastrebe 1325, późnicj Jastrzambe. 
Jastrząbie i Jastrzebie 1618. Także nazwa Habicht (1560) poświadcza 
pośrednio prawdziwość Jastrzębia. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim, posiada pocztę w 
miejscu; stacja kolejowa Brodnica lub Radoszki. 
. W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1449, Niemców 
ewangelików 25, ogółem dusz J474. Komunikujących jest 847. 
p a r a fj a istniała niezawodnie już w r. 1325, kiedy biskup płocki 
wieś Jastrzębie na własność przejmował, a więc założyli ją albo )uzy- 
żacy. albo też przed nimi książęta mazowieccy. Paraf ja należała do 
diecezji płockiej aż do r. 1818. 
Koś c i ó ł obecny, zbudowany w szachulec, powstał w r. 1821, w 
którym też benedykcję otrzymał. Malatura wnętrza kościoła pochodzi 
z r. 1877. Dach kościoła i wieży był pierwotnie kleńcem kryty. lecz 
1886 otrzymała wieża dach blaszany a kościół dachówkę. Wieżę grun- 
townie odrestaurowano 1927 r. Istnieje oddzielna dzwonnica drewniana. 
Drewniany był też kościół poprzedni, zbudowany przez miejscowego 
proboszcza i kanonika pułtuskiego Grzegorza Mioduskiego 1682 r. 
i konsekrowany przez biskupa płockiego Ludwika Załuskiego 1700 r. 
Taksamo \V r. 1618 zastajemy w Jastrzębiu kościół drewniany. więc 
wnosić można, że murowanego tam nigdy nic było. 
T y t u ł koś c ioł a: Nawiedzenie Matki Boskiej. Kościół poprzedni 
konsekrował biskup Załuski 1700 r. pod wezwaniem Nawiedzenia 
Matki Boskiej i św. Leonarda. a starszy od tego kościół miał 1618 r. 
tytuł jedynie św. Leonarda. 
K o l a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian, (por. 
str. '27), przed sekularyzacją mieli kolatorstwo biskupi płoccy. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Kielich renesansowy i monstrancja z r. 1738. odnowiona 1913 r. 
'2. Dzwon z r. 15łO z napisem w gotyckich minuskułach: o rex glorie 
xpe veni cum pace maria. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t O w ą Nawicdzenia Najśw. 
Marji Panny obchodzi się w niedzielę po 2 lipcu.
		

/Pomorze_002_12_129_0001.djvu

			125 


Archiwum parafjalnc: 
l. Księgi metryczne bap1. 1794 -, copul. 1806 -, 1110rt. 1805-. 
2. Liber documentofUm z r. ] 652. 
Koś c i ó ł d a w n i e j s z y w G o r t a t o w i e (za krzyżaków 
Gottersdorf, Gothardisdorf) był parafjalny; w r. 1414 zapisano 209 
grzywien szkody jego wojennej. Spustoszony niezawodnie czasu wojen 
z krzyżakami zaginął. Należały doń zapewne Sobierszczyzna i Dzierzno. 
Istnieje tam jeszcze cmentarz, własność kościoła parafjalnego jastrzęb- 
skiego. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości od r. 1859. 
2. Bractwo Serca Jezusowego od r. 1888. 
3. Sodalicja Marjańska od r. 1912. 
4. Liga Katolicka. 
5. Towarzystwo Młodzieży Katolickiej od r. 1927, liczy 53 członków. 
Proboszcz: X. Tomasz Goslł, urodz.25. 10. 1872 w Dobrzejewi- 
cach, pow. lipowskim, święc. I. 4. 1900, instyt. 2R. 3. 1916. Poprzednio 
hył proboszczem w Czarnowie. Odznaczony jest krzyżem Broni Pow- 
sta6ców Wielkopolskich. 
Szkoły powszechne: 
l. Jastrzębie kato\., 2 naucz. kat., 2 klasy, 87 dzieci kat., lewang. 
2. Gortatowo" I "1,, 93 " " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Jastrzębie powiat brodnicki 740 dusz 
2. Bachorz 3,5 km. " ..Hl " 
3. Dzierzno (Drzesche, Jeschin, 
Dressen) 6"" 84" 
4. Gortatowo 3,5""" 96 
5. Gołkówko 2""" 75" 
6. Komorowo 2 "" " 176" 
7. Skrobacja 4" 55 " 
8. Sobiesierzno 4""" 177" 
Ważni ejsz e zdarz e nia hi storyc zne: R. 1325 'przeszło Jastrzę- 
bie na własność stolicy biskupiej płockiej, za wielkiego 
istrza Winrycha 
nabył je znowu Zakon, ale na krótki tylko czas, ho później biskupi 
płoccy są właścicielami wsi i patronami kościoła aż do sekularyzacji. 
- Gołkówko było niegdyś rezydencją biskupów płockich. W Świe- 
dziebni (diec. płocka) oddziały powstańcze r. 1831, odbywszy naradę 
wojenną w plebanji, przeszły granicę i ciągnęły na Gołkówko i Ja- 
strzębie do Brodnicy. - Od 15 do 19 sierpnia 1920 r. Jastrzębie za- 
jęte było przez wojska bolszewickie. 


"
		

/Pomorze_002_12_130_0001.djvu

			126 - 
6. Kruszyny 
Nazw
 t
, ustaloną urzędowo 1920 r., pisywano w XVIII wieku 
Kruszyn i Krosin, w XVI wieku Crossen, w XIV wieku Crosin (1320, 
1341), w XIX wieku po niem. Gr. Kruschin. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim, posiada pocztę 
w miejscu; stacja kolejowa: Konojady Pomorskie. 
W obrębie parafji mieszka Polaków katolików 1358, Niemców 
katolików 3, Niemców ewangelików 460, I{alwinów 4, ogółem 1825. 
Komunikujących jest 800. 
P a r a f j ę założyli krzy Lacy w pierwszej połowie XIV wieku, wy- 
dzielając ją ze starszej bobrowskiej. Wspomina ją pierwszy raz księga 
szkodowa z r. 1414, oceniając straty wojenne kościoła na 100 grzy- 
wien. Od r. 1590 przez półtora prawie wieku paraf ja nie miała wła- 
snego proboszcza, lecz czasem tylko wikarjusza; przyłączoną była do 
Lembarga (około 1630 do Nowejwsi), około r. 1789 także do deka- 
natu lembarskiego. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, z kamieni polnych i cegły, z wieżą 
murowaną o 4 kondygnacjach, pochodzi z pierwszej połowy Xl V 
wieku, jest to zatem pierwszy kościół w miejscu. 
T y t u ł koś c i o ł a : św. Mikołaj, dowodnie jui w XVII wieku 
niezawodnie od samego początku. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Pięknie rzeźbiona Pieta, dobrze utrzymana. 
2. Szafa gdańska pod chórem. 
3. Kielich darowany przez miejscowego prohoslcza F. Szydłowskiego 
1739 r. 
Główne uroczystości odpustowe: św. Mikołaja i od 
r. 1927 św. Antoniego Padewskiego. 
Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne bap1., copul., mort. 1774-. 
2. Księga rozporządzeń konsystorskich 1794-97. 
Koś c i ó 
 i l j a l n y w B r u d z a w ił c h (Browsen, Brawsen, Bro- 
sdau, Gr. Brudzaw). Dawna ta miejscowość spaliła się w czasie wielkiej 
wojny po r. 1410, a wnętrze kościoła zostało wówczas spustoszone. 
Kościół pod wezwaniem św. Andrzeja apostoła zbudowany w XIV 
wieku z kamienia i palonej cegły, z wieżą, odrestaurowano jeszcze 
w XV wieku, przywracając mu szczyt wschodni. W XVII wieku znowu 
kościół uległ spustoszeniu, "tak, iż zaledwie ślad po nim pozostał", 
dopiero 1645 Mateusz Kisielewski, proboszcz lembarski i komendarz 


ł
		

/Pomorze_002_12_131_0001.djvu

			127 - 


brudzawski świątynię odnowił, w sprzęty zaopatrzył i plebanję wybu- 
dował 1652. Druga wojna szwedzka znowu sprowadziła spustoszenie 
domu Bożego. 
Bractwa: 
I. Bractwo trzeźwości od r. 1855. 
2. Bractwo żywego różańca od r. 1918. 
Proboszcz: X. Albin ](l'oplewski, urodz. 17. R. 1878 w Krzemie- 
niewie, pow. lubawskim, święc. 22. 3. 1903, instyt. 6. 3. l!) 18. Poprze- 
dnio był wikarjuszem w Skórczu, Kościerzynie, Płochocinie, Chclmży, 
Przodkowie, administratorem w Borzyszkowach i kuratusem w Wie- 
lowiczu. 
Szkoły powszechne: 
l. Kruszyny kato!., 2 naucz. kat., 2 klasy, 81 
2. Brudzawy miesz. 2 " "2,, 61 
3. Brudzawki kato!. l " "I " 2
 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Kruszyny pow. 
2. Brudzawy 2 1 / 2 -4 1 / 2 km 
3. Frydrychowo (Fridrichshuld) I-I l/l n 
4. Rumunek kruszyński (Rau- 
mung Kruschin) 
5. Brudzawki 


d7ieci kat.. 6 ewang. 
" 21 
7 


" 


hrodnicki 666 dusz 
416 " 
83 " 


" 


2 
2-4 


" 


.. 


.. 413.. 
wąhrzeski I fig " 


" 


7. Lembarg 
Nazwa ta, zachodząca już 1600 r., powstała z niemieckiego Le- 
benberg wzg!. Libellberg (1414. 1445). Pierwotnej nazwy polskiej 
nie znamy, jedynie X. Kujot domyśla się prawdopodobnie shlslnie, 
że "Petrus de Leone", wspomniany 1310 r. pochodził z Lembarga, 
zwanego Wówczas jeszcze Lwowem, jednocząc późniejsze krzyżackie 
Lebenberg z Loewenberg. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim; poczta i najbHższa 
stacja kolejowa jest w Konojadach Pomorskich. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków J 792, katolików 
Niemców 2, ewangelików Niemców 845, ogółem 2639. Komunikują- 
cych jest 1195. 
Parafję wspomina pierwszy raz księga szkodowa z r. 14J4, oce- 
niając straty plebana i kościoła po 200 grzywien. Jest ona jednakże 
dużo starszą, bo nietylko architektura ohecnego kościoła wskazuje na 
pierwszą połowę XIV wieku, jako na czas powstania świątyni, ale 
nadto w Lembargu był już w czasach przedkrzyżackich gródek obronny, 
a przy nim niezawodnie pierwszy ośrodek parafjalny. Pleban lem-
		

/Pomorze_002_12_132_0001.djvu

			128 - 


i 
, 


barski, który już od końca XVI wieku stale był komendarzem kru- 
szyńskim, otrzymał 1636 w komendę także Brudzawy, Słoszewy, 
Kawki, Górale, "uhi vix vestigia aliqua ecclesiarum apparent", a 1670 r. 
także wieś Książki należała do parafji le111barskiej. Około 1789 r. 
istniał także dekanat lem barski. 
Koś c i ó ł wzniesi0ł:1Y w l połowie XIV wieku ma ośmioboczną 
wieżę z tyluż szkarpami, wieżyczkowato zakończonemi nad okapem 
dachu wieży i piękny szczyt wschodni; wnętrze kościoła jest urozma- 
icone ściennemi wnękami arkadowo u góry zamknięte mi, a półbecz- 
Iwwe sklepienie drewniane upiększają malowidła, przedstawiające Trójcę 
św., Wniebowzięcie N. Marji P., Ewangelistów i Ojców kościoła, pę- 
dzla prawdopodobnie Stan. Cichoniowskiego. Kościół, w XIV wieku 
spustoszony, otrzymał konsekrację, zapewne tylko wielkiego ołtarza, 
w 14 niedzielę po Ziel. Świątkach 1507 r. przez biskupa Chrapic- 
kiego. Dużo około kościoła i beneficjum zasłużyli się XX. prohosz- 
czowie Jan Kuczyński (t 1863), Jan Guziński ("I") 897) i Stanisław 
Dzięgielewski (1898-1912), późniejszy kanonik i oficjał (t 1919). 
W dzień konsekracji w. ołtarza 1. 9. 1907 przez X. biskupa Augustyna 
Rosentretera piorun uderzył w kościół, czterech ludzi zabił i wielu 
zranił. Uszkodzenia przy kościele niebawem naprawiono. 
T y t u ł kościoła: św. apost. Piotr i Paweł, obecnie i dowodnie 
jur w r. 1647, a niezawodnie od powstania kościoła. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Monstrancja, wyrób gdański z napisem: Hoc 1110nstratorium fllndavit 
Magnificus Gnosus Orłowski Assessor Terrae Michalovien 1761. 
Marc. 14. 
2. Patena srebrna do chorych z napise111 X. M. K. P. L. G. Ao 1729. 
(Mateusz Kozłowski prob. lem barski góralski). 
3. Dwa kielichy srebrne gdańskie, jeden toruński i jedcn krzyż srebrny 
wyrobu gdańskiego z XVIII wieku. 
4. Duży dzwon z r. 1621 z napisem: Omnis spiritus laudct DominllT11, 
odlewu G. Benningka z Gdańska. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 1679-, COplll. 1678-1710, 1724-, 1110rt. 
1678-95, 1700-24, 1763-. 
2. Recesy wizytacyjne z lat 1667, 1706, 1724, 1756 i 1783. 
3. Obiaty fundacyjne z XVIIl wieku. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Trzeźwości z r. 1855. 
2. Apostolstwo Modlitwy z r. 1883.
		

/Pomorze_002_12_133_0001.djvu

			t 


129 - 


3. Bractwo Matki Bosl,iej Nieustającej Pomocy i św. Alfonsa od r. 1900. 
4. Papieskie Dzieło Rozkrzewienia Wiary od r. 1927. 
Proboszcz: X. Alfons Mań/wwski, ur. 10. 9. 1870 w W. Kun- 
tersztynie p. Grudziądzem, święc. 24. 3. 1895, instyt. 29. I. 1923. Po- 
przednio był wikarym w Gniewie, Tucholi, Lembargu, Nowem, St. 
Kiszewie, Fordonie, administratorem w Lembargu, Sarnowie, Mokrem, 
Przysiersku, Wabczu, kuratusem w Lubiszewie, w Złotowie, proboszczem 
w Radzynie. Cenzor ksiąg treści religijnej od 1926 r., prałatem do- 
mowym papieskim od r. 1927. Posiada złoty krzyż zasługi (1925 r.). 
X. prałat Mańkowski jest od r. 1920 prezesem Towarzystwa Nauko- 
wego w Toruniu i napisał oprócz całego szeregu prac mniejszych, 
przyczynków i recenzyj, ogłoszonych w Rocznikach i Zapiskach tegoż 
towarzystwa i oprócz przytoczonych w spisie literatury (str. 9) prac 
większych, następujące: monografje biskupów chełmińskich Stanisława 
Święcickiego (Zapiski IV), Jana Lipskiego, Kazimierza Szezuki, Anasta- 
zego Sedlaga (tamże V) i Adama Kosa (tamie VI); Kapituła kate- 
dralna chełmińska od r. 1466 do 1821 (tamże V), Dzieje drukarstwa 
i piśmiennictwa polskiego w Prusiech Zachodnich (Roczn. TNT. XIII 
- XVIlI). 
Szkoły powszechne: 
I. Lembarg katol., 3 naucz. kat., 3 klasy, 125 dzieci kat., 2 ewang. 
2. Bukówiee " I " " I " 28 " 
3. ewang., I ew., I 
4. Konojady katol., I " kat., I 
5. " ewang., I ew., I " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Lemb
lTg powiat brodnicki 738 dusz 
2. Bukówiec 3-9 km 208 " 
3. Godziszka 10"" t 44 " 
4. Konojady 2-4" 407 " 
5. Mileszewy I " 211 
6. Tomki 6" 116. 
Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: X. Hojko z Kono- 
jad, proboszcz brodnicki, student praski 1401 r. - Otton z Konojad 
hył współzałożycielem związku jaszczurczego. - Z Konojad się pisali, 
bo stamtąd rody ich pochodziły, Andrzej Dębołęcki, autor "Wróżbita 
boju moskiewskiego" (1633) i Wojciech Dębołęcki, kapelan Lisowczy- 
ków, autor "Przewag Elearów Polskich". - Ignacy tyskowSki z Mile- 
szew (1820-1886) literat, publicysta, ekonomista, polityk, pochowany 
\V kościele lembarskim. 


" 


" 


" 


" 67 


" 


57 


" 


" 


" 


" 


" 


51 


" 


9
		

/Pomorze_002_12_134_0001.djvu

			ł 


130 - 


8. Mszano 
Nazwa ta zachodzi od r. 1614, lecz jest ona bez wątpienia star- 
szą, jakoż dawniejsze krzyżackie Schannen, Schene (1340), Schen 
i Scheen (1379 i 1445), uważać należy za językowe akomodacje 
Mszana. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim; poczta w Brodnicy, 
naj bliższa stacja kolejowa w Brodnicy i Drużynach. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1640, katolik Nie- 
miec l, Niemców ewangelików 237, schismatyk I, ogółem 1879. 
Komunikujących jest 1200. 
P a r a f j ę, wyłączoną z dawniejszej parafji bobrowskiej, stanowiła 
pierwotnie sama wieś Mszano, od 1246 wchodząca w skład dóbr bisku- 
pich. Założył ją niezawodnie biskup Heydenryk. Inne wsie przyłączono 
do parafji w XVI wieku. Wizytator z r. 1647 zalicza Szabdę i Chojno 
do parafji brodnickie j. 
Koś c i o ł y dawniejsze mszańskie z drzewa były stawiane. Jeden 
z nich, konsekrowany 1553, został zniszczony w czasie wojen szwedz- 
kich, następny, 1694 zbudowany w szachulec z wieżą o 8-graniastej 
kopule, z malowaniami wewnętrznemi pędzla Stanisława Cichoniow- 
skiego z Chełmna, przetrwał do r. 1906, w którym stanęła nowa mu- 
rowana świątynia staraniem X. proboszcza Ossowskiego i poprzednika 
jego X. Gaili, konsekrowana 5 lipca 1914 przez X. sufragana Klundera. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Bartłomiej obecnie i dowodnie już 
w r. 1647. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmińskj i rząd naprzemian (por. 
str. 28). Poprzednio aż do sekularyzacji byli kolatorami biskupi 
chełmińscy. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Ołtarz wielki, z biegiem lat zmieniony, pochodzi z r. 160 l. 
2. Ośm rzeźbionych w drzewie świeczników mających postacie kłę- 
czących aniołów. 
3. Dzwon z XIV wieku, uszkodzony, oddano 1907 r. do muzeum mal- 
borskiego. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: św. Bartłomieja aposL 
oraz NcljŚW. Serca Jezusowego z dokumentem agregacyjnym z r. 1908. 
Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne, bap1., copul., mort. 1695-. 
2. Liber perceptorum et expensarum eccI. Mszan. od r. 1702. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Trzeźwości od r. 1855. 
2. Bractwo Najśw. Serca Jezusowego od r. 1908, liczy 200 członków. 


.
		

/Pomorze_002_12_135_0001.djvu

			l 


131 


3. Bractwo Matek Chrześcijańskich liczy 75 członków, Panień od 
r. 1909, liczy 50 członków. 
4. Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezus od r. 1918, liczy 120 członków. 
5. Towarzystwo Młodzieży Męskiej od r. 1924, liczy 55 członków. 
6. Dzieło Rozkrzewienia Wiary od r. 1927, liczy 170 członków. 
p r o b o s z c z: X. Marjan Miclznowsld, urodz. 25. 3. 1881 w Ko- 
źminie, pow. kościerskim, święc. 9. 4. 1905, instyt. 3. 5. 1918. Po- 
przednio był wikarym \V Kościerzynie, Starogardzie, Koronowie, Śliwi- 
cach i Gniewie; administratorem w Kokoszkach. Od r. 1923 jest 
dziekanem dekanatu brodnickiego. 
Szkoły powszechne: 
t. Mszano katol., I naucz. kat., I 
2. Chojno "1,, I 
3. Choińskie Budy " l " " I 
4. Drużyny "1",, l 
5. Niewierz "I"" l 
6. Szabda "1",, l 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Mszano pow. hrodnicki 328 dusz 
" leśniczówka 2 km. 5 
2. Chojno 4" 128" 
3. Choińskie Budy (Schondorf) 4"" " 187" 
4. Drużyny z Lipówcem 6"" 266 " 
5. Kurkocizna (Maizak) 3.." 3 
6. Niewierz (Newyr 1222, Neuhcim 1904) 
z Sowiempólkiem 2 
7. Pasieki (Choińska pasieka, Roons- 
d orf) 7 " 119 
8. Szabda 2 " ,,404 " 
leśniczówka 2""" 5" 
W a ż n i e j s z e z d a r z c n i a h i s t o r y c z n e: Czasu pierwszcj 
wojny szwedzkiej 1628-29 hetman Koniecpolski w Mszanie 111iał 
główną kwaterę. Wojna wyludniła wieś tak, że założono w niej fol- 
wark. W czasie drugiej wojny szwedzkiej pułkownik szwedzki Pleitner 
znowu spustoszył wieś. R. 1920 przez 3 dni trwał najazd holszc- 
wicki, dach kościoła uszkodzony został granatem. 


klasa, 42 
23 
" 38 
" 50 
II 31 
" 68 


" 


" 


dzieci katol. 


" 


II 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


195 " 


9. Nieżywięć 
Nazwa ta, spotykana w tej pisowni dopiero w XVII wieku, jest 
dużo starszą, jak dowodzą jej językowe i graficzne odmiany za krzy- 
żaków: Neschewitz, Nesewancz 1437 i Nezcwancz 1445. 


9*
		

/Pomorze_002_12_136_0001.djvu

			\ 


132 


I 
j 


Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim, posiada pocztę w 
111iejscu; najbliższa stacja kolejowa jest w Kawkach. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3006, ewangelików 
Niemców 936, ogółem 3942. Komunikujących jest 2000. 
P a r a f j a fundacji krzyżackiej pochodzi wraz z kościołem z pierw- 
.szej połowy XIV wieku. Oprócz wsi kościelnej, za krzyżaków czyn- 
szowej, na prawie chełmińskie m założonej, należała do parafji pier- 
wotnie tylko Dąbrówka, ale dopiero przed 1437 r. Inne wsie później 
przybyły. 
Koś c i ó ł spustoszyły wojny i zamieszki XV i XVI wieku, tak 
iż pozostały tylko wieża (przechodząca z kwadratu w ośmiobok; w 
niej główne wejście z szeregiem pięknych laskowań) i puste ściany. 
R. 1609 proboszcz nieżywięcki X. Mateusz z Zielonej od biedy kościół 
odnowił i plebanję postawił. Obrazy, pędzla zapewne malarza Cicho- 
niowskiego z Chełmna, zdobiły niegdyś strop, odnowiono je 1845, lecz 
1882 z okazji robót restauracyjnych usunięto je. Z pierwotnej swej 
piękności gmach kościelny dużo w ciągu wieków utracił. Śladów kon- 
sekracji nie 111ógł się doszukać już wizytator Strzesz 1670 r. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Jan Chrzciciel, obecnie i według wizy- 
tacji Strzesza z r. 1670, natomiast wizytacja z r. 1647 podaje tytuł 
św. Jana ewangelisty. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: Narodzenie i Ścięcie 
św. Jana Chrzciciela. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 1719-, copul. 1720-, mort. 1721-. 
2. Libri perceptorum et expensarum od r. 1751. 
3. Akta kościoła filjalnego w Osiecz ku 1795-1879. 
4. Akta dekanatu brodnickiego 1790-93. 
Koś c i ó ł f i l j a I n y w O s i e c z ku (Osechino 1222, Ossik, 
Mosek 1429, Seeheim 1895) pod wezwaniem św. Katarzyny, niegdyś 
parafjalny, zbudowany w XIV wieku. Miejscowość ta wchodziła pier- 
wotnie w skład dawnej parafji bobrowskiej i była grodem czyli "osie- 
kiem". W latach 1599, 1624, 1627 miał Osieczek własnych komen- 
darzy. R. 1618 odprawia się pierwsze nabożeństwo w kościele nowo- 
zbudowanym, lecz jeszcze nie konsekrowanym. Dobroczyńcami ko- 
ścioła byli Działyńscy, którzy 1640 nowe dali uposażenie; 1641 na- 
leżał do dekanatu wąbrzeskiego. Gdy 1699 majętność z daru Dzia- 
łyńskich przeszła na własność benedyktynek grudziądzkich, patronat 
przeszedł na ich konwent. R. 1789 był Osieczek filją Nieżywięcia 
i należał do dekanatu lembarskiego.
		

/Pomorze_002_12_137_0001.djvu

			133 - 


Kościoły i kaplice dawniejsze: 
1. Kaplica Działyńskich, dobudowana do kościoła osieczkowskiego 
i uposażona w fundację; kościół i fundacja zaginęły. 
2. Kościół w Kawkach (Kancke 1303, Hermannsruhe 1865) istniał już 
za biskupa Arnolda pod wezwaniem św. Marji Magdaleny, fundacji 
krzyżackiej; wzmianka o nim zachodzi także w księdze szkodowej 
krzyżackiej z r. 1414 oraz w ordo synodi laicalis 1445. Zbudo- 
wany był w XIV wieku z kamieni polnych i uposażony w 4 włóki 
roli. Zrujnowany w w. XV i XVI nie doczekał się odbudowy; 
wieża i część murów sterczały jeszcze w r. 1888, poczelTI nastąpiła 
rozbiórka. Trzy włóki z uposażenia pierwotnego zwrócono 1755 
kościołowi nieżywięckiemu. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Trzeźwości od r. 1855. 
2. Stowarzyszenie Matek Chrześcijańskich od r. 1927. 
p r o b o s z c z: X. Franciszek Fischoeder, urodz. 11. 9. 1870 w 
Nowemmieście nad Drwęcą, święc. II. 3. 1894, insty1. 3. 6. 1907. 
Poprzednio był wikarym w Radzynie, administratorem w Czyste m, 
kuratusem w Kłodawie, proboszczem w Górznie. 
A d 111 i n i s t r a t o r in spir. et temp. X. Kazimierz Klopocki, 
urodz. 25. 2. 1892 w Chojnicach, święc. 9. 7. 1922, ustano 1927. Po- 
przednio był wikarym w Czersku, Golubiu i Wejherowie. 
Szkoły powszechne: 
I. Nieżywięć katol., 4 naucz. katol.. 4 klasy, 153 dzieci katol. 
2. Kawki ,,2 ,,2 II 70 " 
3. Osie czek 2"" 2 " 72 " 
4. Piwnice miesz., I " kat., I ew., I " 42 
5. Zarośle katol., I katol., I " 49 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
ł. Nieżywięć powiat brodnicki 
2. Buczek 3 km 
3. Dąbrówka 3 
4. Grabówiec (Buchenhagen 1865) 21/
 " 
5. Kawki 3 " 
6. Tylice 51/
 " 
7. Zarośle 6 " 
Do fil ji nale1:ą: 
I. Osieczek (Seeheim) 4"" wąbrzeski 321 
2. Piwnice 5" " " 558 II 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Jakób z Osieka 
(Osie czka) należał do założycieli związku pruskiego 1441 r.; 1446 r. 


. 


" 


" 


" 


II 


" 


" 


" 


ł050 dusz 
125 II 
230 " 
50 " 
362 " 
214 " 
96 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_138_0001.djvu

			f 


134 - 


posłował od Zakonu do Bruges (Brfigge), 1454 r. był starostą bro- 
dnickim. 


10. Pokrzydowo 
Nazwa ta ustaliła się w takiej pisowni pewnie dopiero w XVI 
wieku, zachodzi bowiem w niej dopiero 1567 r., a jeszcze 1535 roku 
z przekładnią jako Coprzydowo. Krzyżacy używali nazwy Gottersfelde 
Gotfriedisfelde (1414). 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim, posiada pocztę w 
miejscu; najbliższa stacja kolejowa w Jajkowie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3łOO, Niemców 
2, Niemców ewangelików 40, ogółem 3142. Komunikujących jest 2120. 
P a r a f j ę przeniósł z kasztelańskiego grodu w Świeciu do Po- 
krzydowa pewnie któryś z biskupów płockich; zastali ją tam krzyżacy 
przy nabyciu Świecia i reszty majątków biskupich tamtejszych. Księga 
szkodowa 1414 zapisuje prawie 100 grzywien szkody poniesionej 
przez kościół. W XVI wieku opanowali kościół luteranie i oddali go 
dopiero pod koniec tego wieku katolikom. Komunikujących na Wiel- 
kanoc było w r. 1667 tylko 160. 
Koś c i ó ł zbudowany w XIV wieku, przetrwał do r. 1733, w któ- 
rym Wojciech Pląskowski nową wzniósł świątynię a dziekan brodnieki 
X. Januszewski z polecenia adm. diec. sufragana Sołtyka ją benedy- 
kował. Gdy 1806 stał się pastwą pożaru, nabożeństwa odprawiały się 
w kaplicy przerobionej ze stodoły; dopiero 1866 stanął staraniem 
X. proboszcza Kamrowskiego nowy, murowany z cegły, obszerny lw- 
ściół z wysoką wieżą, konsekrowany przez sufragana Jeschke'go w nie- 
dzielę XVII po Świątkach tegoż roku. 
T y t u ł koś c i o ł a: Niepokalane Poczęcie Najśw. Marji Panny. 
Kościół pierwszy do r. 1733 i następny były pod wezwaniem św. 
WawrzY(lca. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
Z a b y t k i e m jest jedynie kielich srebfllY, złucony, z trybowa- 
nym ornamentem. 
G łów 11 a u r o c z y s t ość o d P u s t o w a: Niepokalane Pu- 
częcie N. M. P. z dokumentem. 
Archiwum paraf ja In e: Księgi 111etryczne bapt. 1804-, 
cupul. i mor1. 1837-. 
Koś c i ó ł d a w n y w Ś w i e c i u nad Drwęcą. Przy grodzie 
kusztclaIlskim w Świeciu domyślać się należy koniecznie istnienia 
kościoła parafjalnego od czasów bardzo dawnych, zbli2:onych do za- 
prowadzenia chrześcijaństwa. 


ł 


4 


1 
I
		

/Pomorze_002_12_139_0001.djvu

			- 


135 - 


1 


Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Trzeźwości z r. 1855, liczy 50 członków. 
2. Bractwo Żywego Różańca, liczy 600 członków. 
3. Apostolstwo Modlitwy, liezy 100 członków. 
4. Arcybractwo Straży Honorowej Serca Jezusowego, liczy 170 członków. 
5. Towarzystwo Młodzieży Katolickiej. 
S z P i t a I dla 4 ubogich, założony 1880 r. przez X. proboszcza 
Kamrowskiego. 
p r o b o s z c z : X. Roman Dembiński, urodz. 6. 4. 1876 \V Ło- 
winie, pow. świeckim, święc. 17. 3. 1901, insty1. w r. 1907. Poprze- 
dnio był wikarjuszem przy kościele Panny Marji \V Toruniu. 
Szkoły powszechne: 
l. Pokrzydowo kato!., 3 naucz. kat., 3 klasy, 170 dzieci kato!. 
2. Jajkowo "2",, 2 " 96 " 
3. Lipówiec "1,, "1,, 57 " 
4. Szafarnia ,,2 ,,2 II 115 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji. 
l. Pokrzydowo powiat brodnicki 560 dusz 
2. Bachotek 2 km" " 140 
3. Czystebłoto (Reinbruch) 4" " " 140" 
4. Jajkowo (Hoheneck) 4"" " 320 
5. Karaś i Rytekoła 12""" 10" 
6. Kąciki 10" " " 150" 
7. Kuligi 2""" 120" 
8. Mścin (Friedriehsberg) 3-5"" ,,720 II 
9. Świecie 6""" 210" 
łO. Szafarnia (Frosthausen) 6"" "530,, 
11. Szramowo (Niedeck) 2"" " 140 


" 


" 


" 


4 


11. Szczuka 
Nazwa ta jest pierwotna, zachodzi bowiem w pisowni "Sczuka" 
już w r. 1325, w XV wieku i jeszcze w r. 1563 zachodzi jej tłoma- 
czenie Hecht, które nazwy ludowej wyprzeć nie zdołało. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim, posiada pocztę 
w miejscu; stacja kolejowa: Brodniea. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1803, luteranów 
Polaków 15, ewangelików Niemców 79, ogółem dusz 1897. Komuni- 
kujących jest 1170. 
P a r a f j ę założyli krzyżacy dla swoich ludzi pewnie w pierwszej 
połowie XIV wieku, oddawszy wieś kościelną Jastrzębie 1325 r. na 
własność stolicy płockiej. Szczuka llależała do kasztelanji michałow- 


1 
I
		

/Pomorze_002_12_140_0001.djvu

			skiej jeszcze na początku XIV wieku i tem się tłomaczy, że utrzy- 
mała się tutaj zależność kościelna od Płocka. mimo późniejszą przy- 
należność polityczną do Zakonu. W r. 1925 usamodzielniono kościół 
w Cielętach, który był przeszło 160 lat fi1ją szczucką. 
Koś c i ó ł obecny zbudowany z kamieni polnych i cegły, po- 
chodzi z pierwszej połowy XIV wieku, jest to zatem pierwszy kościół 
w miejscu, w historji wspomniany dopiero pod r. 1414. W r. 1882 
został znacznie powiększony. 
T y t u ł koś c io ł a: św. Fabjan i Sebastjan i św. Roch. Wizy- 
tator biskupi z r. 1618 podaje jako patronów św. Wita i Modesta, 
Fabjana i Sebastjana, natomiast późniejszy z r. 1763 św. Wita. Fa- 
bjana, Sebastjana i Wszystkich Świętych. Wówczas też widniały n3 
ścianach znaki konsekracyjne, chociaż o samej konsekracji niczego 
dowiedzieć się nie było można. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą św. Rocha obchodzi 
SIę w niedzielę po 16 sierpnia. 
A r c h i w u m p a r a f j a I n e: Księgi 111ctryczne bapt., copul. 
i mor1. 1755-. 
Koś c i ó ł f i l j a I n y \V G o r c z e n i c y. za krzyżaków GorczCIl, 
pod wezwaniem św. Krzyża. zbudowany w połowie XIV wieku. Księga 
szkodowa z r. 141.ł podaje stratę kościoła na 200 grzywien. Paraf ja 
istniała samoistna zapewne już 1317 podobnie jak szczucka. cielęcka 
i gotartowska. Gruntowna naprawa kościoła była \V r. 1921. Do r. 182. 
była G. filją kościoła osieckiego. Potronat jest państwowy. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Hractwo św. Rocha i św. Rozalji od r. 1876, liczy 35 członków. 
2. Hractwo Żywego RóżalIca. liczy 630 członków. 
3. Papieskic Dzieło Rozkrzewienia Wiary z r. 1925, liczy 300 członk. 
4. Towarzystwo Młodzieży Katolickiej. 
p r o b o s z c z: X. Mieczysław ](amińslli, urodz. 21. 7. 1868 
w Rakówcu p. Gniewem, święc. 22. 3. 1896. insi Y t. 4. 5. 1917. Po- 
przednio był wikarym w Luzinie, Golubiu. Łążynie. Komorsku. Bro- 
dnicy, administratorem w Szynychu. Czersku i Tucholi. prohoszczem 
w Dźwierznie p. Chełmżą. 
Szkoty powszechne: 
l. Szczuka kato\., l naucz. kato\., 
2. Gorczenica 2 
3. Kominy 
4. Moczadła 
5. Szymkowo 


136 


" 


" 


" 


- 


, 


. 


. 


" 


" 


l klasa, 86 
2 97 
I 24 
l " 63 
I 47 


dzieci kato!. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


. 


ł
		

/Pomorze_002_12_141_0001.djvu

			i37 
. 
Miejscowości należące do parafji : 
l. Szczuka pow. brodnicki 523 dusl 
2. Koziróg 3 km " . 92 " 
3. Szymkowo (1407 Schenkendorf) 2,5 " " " 268 " 
Do filji należą: 
l. Gorczenica (Gorczen) 6 . " " 435 " 
2. Gorczeniczka 7.5 " " 128 " 
3. Kominy 10 " 146 " 
4. Moczadła 4,5 " " " 113 
5. Opalen ica (1891 Wilhelmsdank) 4 " 146 " 
6. Wapna 6 " 46 


" 


12. Żmij ewo 
Nazwa ta jest bardzo dawna, co potwieruzają nieudolne jej od- 
miany z czasów krzyżackich jak Smeyaw. Smyow 1437 i Zmyow 1439. 
Miejscowość ta lelY w powiecie brodnickim; poczta i naj- 
blilsza stacja kolejowa jest w Brodnicy. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1435, ewangelikó\\l 
Niemców 151, ogółem dusz 1586. Komunikujących jest 972. 
Kur a c j ę przy kościele żmijewskim. filjalnym Brodnicy, utwo- 
rlOno w roku 1921. Pierwotnie był on parafjalnym. Parafję zało- 
żyli pewnie w pierwszej połowie XIV wieku krzyżacy. Wspomina ją 
pierwszy raz księga szlwdową z r. 1414, oceniając straty kościoła na 
300 grzywien. W XVI wieku dostała się paraf ja i kościół w posiada- 
nie protestantów, ale już pod koniec tego wieku powrócili katolicy 
do swoich praw. Po śmierci proboszcza, wprowadzonego do kościoła 
po jego rewindykacji, przyłączono Żmijewo jako filję do Brodnicy. 
Koś c i ó ł obecny, masywny z wieżą, niezawodnie pierwszy 
w miejscu, pochodzi z pierwszej połowy XIV wieku; dzisiejszą szatę 
zewn
trzną otrzymał on pewnie w początkach XVII wieku. O kOIl- 
sekracji nie mógł się już wizytator Strzesz niczego dowiedzieć. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Jakób ap. Wizytator z. r. 1670 zapisał 
Narodzenie Matki Boskiej jako tytuł, natomiat starszy z r. 1647 Wnie- 
bowzięcie Matki Boskiej. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
G łów n a u r o c z y s t ość o d P u s t o wa Narodzenia Najśw. 
Marji Panny. Od wielu lat paraf ja obchodzi ex voto także uroczystość 
św. Jakóba 25 lipca, przybrawszy go sobie j:.łko drugiego patrona. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Matek Chrześcijańskich z 1923. 
2. Bractwo Żywego R.óżańca z r. 1924. 


I
		

/Pomorze_002_12_142_0001.djvu

			138 



 


3. Apostolstwo Modlitwy z r. 1925. 
4. Papieskie Dzieło Rozkrzewiania Wiary z r. 1927. 
Kur a t u s: X. Marceli Czarnowski, urodz. 16. 1. 1888 w Zalesiu, 
pow. cho jnickim, święc. 18. 7. 1915, ustano w r. 1921. Poprzednio 
był wikarym w Skórczu i Brodnicy. 
Szkoły powszechne: 
l. Żmijewo katol., I naucz. kat., l klasa, 70 dzieci kat. 
2. Zbiczno " 3" "3,, 124 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Żmijewo z Żmijewkie111 (1890 Hohenlinden) pow. brodnicki 
2. Anielewo 2 km " 
3. Birkenek 2 " 
4. Lis, młyn 1,5 " 
5. Toluszek 2,5 " 
6. Zarośle 7 " 
7. Zbiczno 4 " 


., 


" 


14 e w ang. 


" 


" 


176 dusz 
91 " 
355 " 
16 " 
28 " 
53 " 
715 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


li 
Dekanat Chełmiński 


Literatura: 
Bar, Kircllt
nbiicher, nr. 330-335. 337. - Bar, Ortsnamen. - CZ11plewski, Semito- 
rowie, 123 n. 178 nn. - F1mkidejski, klasztory, -l-5. 85-118. 231-2-l0. - Fankidejski. 
Obrazy, 42-62. 191 n. 214-225. 231-234. 250-254. - Fankidejski, Utrac. kościoły, 
6-20. - Heise. Kunstdenkm. II, 15-17. 22-24. 25-80. 81-8-l. 88. 91-93. - 
Kujot, Paraf je II. 126-129, 133-141. - Lustratio 1664. - SchematislJlus, 71-81. 
82 n. - SChUltl. Kulm. - Słownik geogr. I, 560. 885. V, 300. VI. 60. X, 324. XI, 
253. Ali, 9-l0. - Woelky, UB. Culm. - Visit. Olszo\
ski. 112-190. - Visit. L
sz- 
CZYlISki, 30-49. 


1. Chełmno 
Miejscowość ta w najstarszych dokumentach nazwana jest Col- - 
men lub Culmen (n. p. 1222), w r. 1466 Culmen alias Chełm, od 
końca XV wieku Chelmno wzgl. Chełmno, w czasie zaboru pruskiego 
Culm lub Kulm. 
Miasto jest siedzibą starostwa, posiada pocztę i stację kolejową 
w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 12132, Niemców 
katolików 208, Niemców ewangelików 4] 6. baptystów 18. ogółem 
dusz 12774. Komunikujących jest 7969. 
P a r a f j ę założyli książęta polscy wzgl. mazowieccy krótko po 
zaprowadzeniu chrześcijaństwa. Może ostatnim szczątkiem pierwotnego
		

/Pomorze_002_12_143_0001.djvu

			- 


.. 


139 - 


" 


kościoła, zburzonego z pewlloSClą razem z miastem i zamkiem w wal- 
kach z pogańskimi Prusakami na początku Xlii wieku, jest romańska 
kropielnica w południowej kruchcie dzisiejszej fary. - W przywileju 
z r. 1233 wyposaża mistrz Herman v. Salza parafję 8 włókami iuxta 
civitatem et alias 80, ubi sors obtulerit assignandum. W r. 1238 wy- 
mienia dokument proboszcza chełmińskiego Henryka. 
Koś c i ó ł obecny, wspomniany po raz pierwszy pod r. 1311, 
nie był wówczas jeszcze wyk011czony. Ale już w r. 1333 zarządza 
biskup sambijski Jan, aby wieże katedry jego w Królewcu były zbu- 
dowane według wzoru fary chełmińskiej. Kościół jest gotycki, muro- 
wany o trzech nawach równej wysokości. z 2 wieżami i jedną sygna- 
turką. 
T y t u ł koś c i o ł a: Wniebowzięcie Matki Boskiej. 
K o I a t o r e 111 jest obecnie biskup chełmi11ski i rząd naprzemian, 
od r. 1506 do sekularyzacji byli kolatora111i biskupi chełmińscy, poprze- 
dnio krzyżacy, pierwotnie książęta mazowieccy. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Ołtarzy jest w kościele 18 barokowych i rokokowych. Główny 
ołtarz nosi napis odkryty przy odnowieniu: ,,1710 Mattes Rodte 
der Meister". 
2. N a filarach nawy średniej są figury 10 apostołów (2 usunięto 
w XVIIl wieku) z r. mniejwięcej 1350, szkoła czeska. 

3. Rzeźba barokowa "Wieczerza Pańska" z r. 1685, niewiadomego 
mistrza z Elbląga, w ołtarzu kaplicy Bożego Ciała. 
4. Cudowny obraz Matki Boskiej jest kopją obrazu z XIII w. zniszczo- 
nego przez Szwedów w r. 1656. Sukienka srebrna, kuta, z r. 1696. 
5. Kropielnica granitowa lO-boczna, ozdobiona rzeźbionemi dwugło- 
wemi smokami na sposób rol11a6ski, najstarszy zabytek kościoła. 
znajduje się w kruchcie po stronie południowej. 
6. Kraty żelazne przed kaplicą Matki Boskiej, trybowane, z r. 1740. 
7. Relikwjarz srebrny z głową św. Walentego, fundowany 1630 przez 
Jadwigę Działyńską. 
8. Mszał z okuciem srebrnem z r. 1770. 
9. Nagrobek Mateusza Niemojewskiego i żony z leżącemi postaciami 
zmarłych tr. 1580). 
10. Epitafja z XVII i XVIIl wieku X. biskupa Kazimierza Szczuki, 
X. Michała Barszczewskiego (1802) i różnych mieszczan, pomiędzy 
nimi dwóch pochodzenia szkockiego (Forbes. Smith). 
11. Prospekt małych organów renesansowy z r. 1600. 
12. W kaplicy Bożego Ciała ściany pokryte są piękn
1 uuazerją poli- 
chromowaną. złoconą i posrebrzaną. 


..
		

/Pomorze_002_12_144_0001.djvu

			140 - 


13. Stalle renesansowe z ohrazami polskich i pomorskich patronów. 
14. Dzwon z r. 1730, odlany przez Michała Wittwercka z Gdańska. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d P u s t o w ą odprawia się od 
dawna (ostatnie brewe odp. z 22. 6. 1926) w dziet'i Nawiedzenia M. B. 
(ipsa die et pridie) z wielki111 udziałem wiernych z dalszych nawet 
stron. Za czasów polskich przybywają znowu kompanje pielgrzymów 
z okolicznych parafij m. in. z Chełmży, Grudziądza. Bydgoszczy 
i Wabcza. 
Archiwum paraf ja In e: 
1. Księgi metryczne bap1. 1598-, copul. i mor1. 1640-. 
2. Wizytacje generalne Opalińskiego, Małachowskiego. Potockiego, 
Kretkowskiego i wyciąg z Strzesza. 
3. Percepta Domus Congregat. Missionis 1750. 
4. Pro calculatione de proventihus et expensis Seminarii CU1111. 1743. 
5. Regestrum novum, in quo summae omnes capitales ecclesiam 
archip. Culmensem, Seminarium, domu m nostram etc. concernentes 
specificantur 1784. 
6. Exposita na różne potrzeby kościoła farskiego 1610. 
7. Regester dochodów rocznych i wydatków kościoła tarskiego 1668. 
8. Percepta Dom. Culm. Congr. Missionis 1764. 
9. Percepta et expensa 1786 pro sustentanione alumnorum Sem. 
Culm. 
10. DeCfeta di versa Domus Culm. 1782-1814. 
11. DeCfeta Conventuum Generaliu111 Congr. Miss. 1653. 
12. Diariull1 seu acta Domus Culm. Congr. Miss. 1676. 
13. Acta scholae Culmensis. 
14. Diarium eccl. archipr. Culm. 1746. 
15. Synopsis fundationum. 
16. Connotatio variaTUm transactionum tam domum congr. nllsSlOnis 
Culmensem quam eccl. parochialem Culm. concernentium ab 1696. 
17. Kopje koresp. w różnych mat. 1808-11. 
18. Erectio archiconfr. sub. titulo Im. Concept. in ecd. archipresb. 
Culm. 1704. 
19. Protocollon deCfetoTUm iudicii archipresb. Culm. 1718. 
20. Memoriale 1696. 
21. Currendenbuch der Pfarrerei Culm 1818-45. 
Kościoły i kaplice: 
I. Kościół gimnazjalny, pofranciszkański, pod wezwaniem św. Jakóba 
ap. i św. Mikołaja bisk. z Xlll wieku (Klasztor fundowany 1255). 
2. Kościół klasztorny pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela z Xlll wieku. 
Były przy nim najprzód cysterki (fundowane 1265). potem bene- 


,. 

 ,
		

/Pomorze_002_12_145_0001.djvu

			, , 


141 


dyktynki, skasowane przez rząd pruski 1821, obecnie szarytki, spro- 
wadzone r. 169-1 przez biskupa Kazimierza Szczukę. 
3. Kaplica Matki Boskiej na bramie grudziądzkiej, założona przez hm- 
mistrza Szmaka w r. 1694. 
4. Kościół garnizonowy pod wezwaniem św. Kazimierza, założony jako 
protestancki, konsekrowany przez biskupa polowego X. Stanisława 
Galla w r. 1924. 
5. Oratorjum domowe w Lecznicy powiatowej, poświęcone r. 1920 
(ss. miłosierdzia). 
6. Kaplica prywatna' w Internacie kresowym, poświęcona 1921 (ss. 
misjonarki św. Rodziny). 
7. Kościół św. Ducha, dawniejszy kościół szpitalny prepozytury św. 
Ducha. Jest napół ruiną, dla celów kultu nic używany już od 
r. 1806. 
8. Kaplica św. Marcina, dzisiejsza sala parafja1na. 
N a b o żeń s t w o odprawia się prócz tego 
I. dla paraf jan w nizinach raz w miesiącu w szkole w ł
ęgll, oddalo- 
nY111 od Chełmna 13 klm. 
2. dla więźniów w więzieniu przy Sądzie powiatowym 2 razy w miesiącu. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
l. Kościół św. Jerzego na przedmieściu grudziądzkiem, istniał jeszcze 
1680 r. 
2. Kościół św. Agnieszki na Rybakach w XVII wieku. 
3. Kaplica św. Jacka obok kościoła dominikańskiego. 
Zakony obecne: 
I. Siostry miłosierdzia, sprowadzone przez biskupa Kazimierza S7czukę 
w r. 1694, mieszkały najprzód naprzeci
 fary, w r. 1821 oddał im 
rząd pruski kościół i klasztor pobenedyktyński, który znacznie roz- 
budowały. Utrzymują szpital, ochronkę, żłóbek i przytulisko dla 
starców. W r. 1863 stał się klasztor chełmiński domem centralnym 
dla diecezji chełmińskiej, gnieźnieńsko-poznańskiej, śląskiej i war- 
mijskiej. Sióstr jest obecnie 24 i 29 seminarzystek. Od r. 1920 
mają siostry drugi dom w Lecznicy powi
towej, gdzie jest ich 7. 
2. Siostry misjonarki św. Rodziny (od I marca 1921), nie zatwier- 
dzone jeszcze, dawniejsze skrytki z Petersburga, kierują internatem 
kresowym dla dziewcząt polsko-katolickich z Rosji i kresów wscho- 
dnich. Jest obecnie 7 sióstr. 
Zakony dawniejsze: 
I. Franciszkanie. Pierwsza wiadomość o nich pochodzi z r. 1258, 
kasata nastąpiła r. 1806, poczem klasztor rozebrano. W kościele 
odbywają się nabożeństwa dla gimnazjum. W podziemiach tego
		

/Pomorze_002_12_146_0001.djvu

			142 - 


kościoła pochowano błogo Jana z Łobdowa (1264) i błogo Szymona 
z Torunia (1363). 
2. Dominikanie. Klasztor, według tradycji dominikańskiej założony 
przez św. Jacka. Pierwsza wzmianka dokumentalna o nim pochodzi 
z r. 1244. Po kasacie klasztoru, który około r. 1830 w dodatku 
się spalił, oddano kościół miejscowej gminie ewangelickiej l sierp- 
nia 1841 r. 
3. Bracia wspólnego życia, którym 7 lipca 1519 biskup chełmiński 
Jan Konopacki oddał kościół parafjalny w Chełmnie, podnosząc go 
do rzędu kolegjaty. Przestali istnieć w czasie reformacji. 
4. Misjonarze czyli łazarzyści. Sprowadził ich biskup Małachowski 
i dokumentem z dnia 6 stycznia 1676 r. oddał im kościół para- 
fjalny. Kierowali diecezjalnem seminarjum duchownem. Kasata 
nastąpiła r. 1822. 
5. Cysterki, przeniesione z Czystego do Chełmna r. ] 265 przez land- 
mistrza Ludwika Koniga. Połączyły się przed reformacją z bene- 
dyktynkami. 
(l. Benedyktynki. Czas ich przybycia do Chełmna jest niepewny. 
Ksieni Magdalena Mortęska (1579-16a I) stała się ieh reforma- 
torką i założyła klasztory reguły zrefor1110wanej chełmińskiej w całej 
Polsce. Kasata nastąpiła w r. 1821; ostatnia ksieni była Bernarda 
Przebendowska. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Cechy rybaków, szewców, krawców, cieśli i murarzy, istniejące za- 
razem jako organizacje kościelne, noszą po części nazwę bractw 
kościelnych pod wezwaniem św. patronów, jak Bractwo św. Barhary 
(rybaków), św. Kryspina i Kryspinjana (majstrów szewieckieh), św. 
Gutmana (krawców), Przemienienia Pańskiego (cieśli). Starają się 
o swe ołtarze, urządzają kilka razy w roku nabożeństwa na pry- 
marji i utrzymują kasę pogrzebową dla swych członków. 
2. III Zakon św. Franciszka, zał. 1865, członków 148. 
3. Towarzystwo Pań Miłosierdzia, zał. 1860, członków 185. 
4. StO\varzyszenie Dziecięctwa Pana Jezusa, zał. 1900, członków 60. 
5. Na podstawie Apostolstwa Modlitwy jest zaprowadzony Żywy Ró- 
żaniec z oddziałami: a) dla ojców i matek, członków 139 ojców 
i 775 matek, b) dla panien, czł. 261, c) dla młodzieńców, czł. 123. 
Oddział młodzieńców różańcowych istnieje także w formie Towa- 
rzystwa Młodzieży Męskiej. Oddziały panien i młodzieńców zało- 
żono w r. 1883, ojców i matek w r. 1877. 
Jako sali parafjalnej używa się dawniejszej kaplicy św. Marcina. 
S z p i t a I dla 9 męskich i 9 żeńskich ubogich, statut z dnia 3 


1
		

/Pomorze_002_12_147_0001.djvu

			- 


143 


marca 1826. Szpital w Chełmnie jest wymieniony już w dokumencie 
z r. 1311. 
O c h r o n k a istnieje tu od dawna, prowadzona przez siostry 
miłosierdzia. 
p r o b o s z c z: X. Bel'llard BlJczkowski, urodz. 9. 8. 1884 
w Kartuzach, święc. 21. 3. 1909, insty1. 15.5. 1927. Poprzednio był 
wikarym w Gdańsku u św. Józefa, w Wałdowie, Lichnowach, Wejhe- 
rowie i Tczewie, tutaj od r. 1915 kuratusem na Nowem Mieście. 
Wikarzy: 
I. X. Wiktor Lewandowski, urodz. 29. 8. 1892 w Wąbrzeźnie, święc. 
17.6. 1923, ustanow. 1926. Był wikarym w Jabłonowie i Żarnówcu. 
2. X. A.lojzy Górnowicz, lITodz. 8. Ił. 1901 w Lubikach, pow. staro- 
gardzkim, święc. 27. 6. 1926, ustano 1927. Był wikarym w Chełmży 
i Jabłonowie. 
K s i ę ż a e m e r y c i i inni: 
I. X. Kaspar Slomiński C. M., ur. w r. 1866 w Wielichowie, SWlęC. w 
r. 1886. Przedtem był wizytatorem XX. misjonarzy w Krakowie, 
od r. 1926 jest dyrektorem ss. miłosierdzia w Chełmnie. 
2. X. Wacław Jęczmionka C. M., ur. 5. 5. 1886 we Wrześni, święc.28. 
5. 1916, od 1926 r. w Chełmnie, przedtem w Poznaniu i w Ameryce 
3 lata na misjach. 
3. X. Willtor Schlegel', urodz. 21. II. 1841 w Pelplinie, święc. I. 8. 
1869. Był wikarym w Złotowie, Prągowie, Piasecznie, proboszczem 
w lławie i Grucznie, od I. 5. 1921 emeryt w Chełmnie. 
4. X. Mal'jall DlJbl'owslli, urodz. 7. 9. 1860 w Golubiu, święc. 27. 7. 
1884. Był wikarym w Skarszewach, kapelanem ss. miłosierdzia w 
Chełmnie, dyrektorem zakładu księży demerytów i równocześnie 
proboszczem w Rywałdzie. Jako emeryt przebywa w klasztorze w 
Chełmnie od l marca 1921 r. 
Księża prefekci: 
I. X. lValerjan Ossowski, urodz. 14. 12. 1884 w Przyjaźni, pow. choj- 
nickim, święc. 9. 3. 1913. Był wikarym \V Gdańsku, Zblewie, Czersku, 
tu też katechetą przy wyższej szkole chłopców i dziewcząt, wreszcie 
w Chełmnie. W pobocznym urzędzie sprawował tu obowiązki pre- 
fekta przy państwowej szkole realnej, od I. 4. 1921 był kapelanem 
przy Domu Karnym w Grudziądzu. Od l. 9. 1921 jest prefektem 
państwowego gimnazjum żeńskiego w Chehnnie. 
2. X. Waclaw Pmszak, urodz. 7. 9. 1890 r. w Pelplinie, święc. 10. 7. 
1921. Był wikarym w Brodnicy, administratorem w Fordonie od 
10. 7. 1925 do 19. 9. 1927. Od I. 10.27 r. prefektem przy państw. 
gimnazjum męskiem w Chełmnie.
		

/Pomorze_002_12_148_0001.djvu

			144 - 


P r o b o s z c z woj s k o w y: X. Antoni Zapllltl, urodz. 11. 3. 
188:i w Rawie Niżnej, pow. limanowskim w Małopolsce, święc. 29. 
6. 1910 r. w Tarnowie, powołany do Chełmna wc wrześniu 1926 r. 
Poprzednio był wikarym w Słopnicach Król., przy tumie w Tarno- 
wie i księdzem wojskowym. X. Zapała jest zarazem prefektem w 
szkole kadetów. 
Szkoły średnie: 
I. Pali.stwowe gimnazjum m
skie (założ. w r. 1837), liczące \V 8 klasach 
228 uczniów, wtem 222 katolickich. - Dla uczniów gimnazjum jest 
konwikt biskupi, założony w r. 1897 przez X. Marjana Dąbrowskiego; 
jest \V nim obecnie 32 uczniów. 
2. Gi111nazjum żeńskie (zał. w r. 1920, dawno liceum niem.), 8 klas, 
245 uczennic. 
3. Szkoła kadetów, przeniesiona z Modlina do Chełmna w lipcu 1926 
r., obejmuje 5 klas i liczy 511 uczniów. 
Szkoły dawniejsze: 
l. W r. 1386 pozwolił papież Urban VI na prośbę w. 111istrza Konrada 
ZolInera na utworzenie w Chełmnie uniwersytetu (studium generale) 
na wzór boIOli.skiego, ale z pozwolenia tego nie skorzystano, szkoła 
pozostała więc parafjalną. Za czasów polskich za zgodą biskupa 
Wincentego Kiełbasy rada miejska powołuje w r. 1472 Braci wspól- 
nego życia z domu macierzystego w Zwolle, diec. utrechckiej, celem 
podźwignięcia szkoły. Głównie z powodu trudnego położenia finan- 
sowego szkoły wrócili bracia na początku XVI wieku do swej die- 
cezji. W czasie reformacji szkoła 111iała trudności z luterskim rek- 
torem Janem Hoppe, pozostała jednak katolicką dzięki opiece hisku- 
pów zwłaszcza Hozjusza. W r. 1692 objęli szkołę księża misjonarze, 
w drugiej połowic XVlll W. sprowadzono profesorów z Krakowa. 
Szkoła hyła wówczas "kolonją krakowską" z tytułem akademji. Po 
r. 1815, za rządów pruskich, została wydziałową (Biirgerschule), 
a później realną. Szkoła realna została zwinięta po r. 1920. 
2. Wyższa szkoła klasztorna dla dziewcząt, prowadzona początkowo 
przez cysterki, później przez benedyktynki i siostry miłosierdzia. 
Szkoły powszechne: 
l. Chełmno, koeduk. miesz., Y naucz. kat., 7 klas, 354 dzicci kat., 52 ew. 
2. "szk. chłopc., kat., 10 " "7,, 457 " " 1 
3. " " dziewcząt" 12" 8" 454 " " l" 
4. Nowe Dobra ,,2 n 2 klasy, 59 " " 21 
5. Górne Wymiary l"" I klasa, 24 " " 16" 
6. Kolno I " "1,, 35 " " 18" 
7. Dolne Wymiary ew., I " "1,, 44 "
		

/Pomorze_002_12_149_0001.djvu

			- 145 - 



 


12 dzieci kat., 28 ew. 
19 " " 12" 
31 " " 2" 
30 ,,25 "II 
41 " " 
41 
35 " " 
24 " " 
32 " " 


" 


31 
9 " 
33 
18 " 


8. Łęg katol., I naucz. kat., l klasa, 
9. Dorposz Chełm. I"" l " 
10. Dołki " I'" "1,, 
11. Klamry " 1 " "1,, 
12. Grubno " I " "I" 
13. Brzozowo " 2 " "2,, 
14. Nowawieś ,,1 "1,, 
15. Łunawy Małe "1",, I " 
16. Podwiesk "1",, 1 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Chełmno 
2. Brzozowo (Brosowo) 
3. Dworzysko (Curtshohe) 2" " 
4. Dołki (Dolken) 5" " 
5. Dorposz chełm. (Dorrenpllsch XV w.) 13 
6. Dolne Wymiary (Niederausmass) 10" " 
7. Górne Wymiary (Oberausmass) 7"" 
8. Granica (Grenz) łO" " 
9. Grubno 3" " 
10. Klamry (Klammer) 7" " 
11. Kolno (Koln 1222, Kolln 1::J20) 8"" 
12. Kolenko (Kollenken) 8,5" " 
I
 Łęg 11 
14. Wielkie Łunawy (Lunow, Leynaw 
XIV w., Gr. Lunau) 
15. Małe Łunawy (KI. Lunau) 
16. Nowawieś Chełm. (Neudorf) 
17. Nowedobra (Neugut) 
18. Osnowo 
19. Podwiesk (Podigest, Podiest XIV 
w., Podwitz - 1920) 10" " 
20. Uść 3 " 
Ważniejsze zdarzenia historyczne: 
Chełmno jest jednym z najstarszych grodów polskich, który 
cona}
:'niej od Bolesława Chrobrego należał do Polski. Kadłubek 
wspomina pod r. 1139, że Chełmno było kasztelanją. - Konrad Mazo- 
wiecki oddaje miasto r. 1222 hiskupowi Chrystjanowi, a r. 1228 krzy- 
żakom; pierwszy przywilej miasta nadany przez krzyżaków w r. 1233, 
drugi w f. 1251. R. 1242-43 było Chełmno kilkakrotnie oblegane 
przez księcia Świętopełka. Od r. 1233 do r. 1309, w którym krzy- 
żacy przenieśli się do Malborga, było siedzibą państwa krzy tac- 


1,5 km. 


pow. chełm. 10377 dusz 


14 " 
12 " 
10" 
5 " 
3 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


186 
28 " 
57 " 
26 " 
ł05 " 
180 " 
140 " 
191 " 
345 " 
197 " 
19 " 
48 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


66 " 
112 " 
197 " 
287 " 
77 " 


" 


" 


" 


" 


" 


16Y " 
72 


" 


10
		

/Pomorze_002_12_150_0001.djvu

			146 - 


! 


kiego. Do roku 1437 należało Chełmno do związku hanzeatyckiego, 
w spisie hanzeatyckich miast pruskich wyliczane zawsze na pierwszem 
miejscu. - Chełmno, od którego wzięły nazwę diecezja i ziemia cheł- 
mińska i województwo chełmińskie, jest kolebką prawa chełmińskiego. 
- W roku 1410 przyjęło miasto rządy polskie, odebrane znowu przez 
krzyżaków, roku 1422 daremnie oblegane przez Władysława Jagiełłę, 
oddało się roku 1454 wraz z innemi miastami pruskie mi pod opiekę 
Polski. - W roku 1427 założyła rada miejska bractwo strzeleckie św. 
Trójcy do dzisiaj istniejące. - W roku 1505 król Aleksander oddał 
miasto biskupom chełmińskim, do których należało aż do okupacji pru- 
skiej r. 1772. - W roku 1774 założył Fryderyk II w Chełmnie szkołę 
kadetów, do której zaciągano szlachecką polską młodzież Prus Kró- 
lewskieh; od r. 1807-1815, kiedy Chełmno należało do Księstwa 
Warszawskiego, istniała szkoła ta jako polska szkoła kadetów, po 
ponownem przyłączeniu Chełmna do Prus, została w roku 1853 prze- 
niesiona do Koszalina (KosIin). - Piękny renesansowy ratusz cheł- 
miński zbudowano od r. 1567 do 1597. Miasto zachowało jeszcze 
prawie cały średniowieczny mur miejski z wieżami i basztami. _ 
Słynie Chełmno z tego, że w murach jego mieszkało czterech błogosła- 
wionych i sług Bożych diecezji naszej, błogo Jan z Łobdowa, błogo Szy- 
mon z Torunia (zob. str. 69). ksieni Magdalena Mortęska (zob. str. 71) 
i pustelnik Andrzej z Osnowa (zob. str. 71). - W roku 1850 założono 
tu "Nadwiślanina", pierwszą gazetę polską na Pomorzu. 


2. Wielkie Czyste 
Nazwa ta zachodzi już w XV wieku; obok niej znajdują się w 
dokumentach nazwy: Cist (1445) lub Czist (Schiste) zum Rhein. Po 
wskrzeszeniu Rzplitej nazwa urzędowa brzmiała Duże Czyste, od roku 
1922 Wielkie Czyste. 
Miejscowość ta leży w powiecie chełmińskim; stacja kolejowa "' 
StoJnie, poczta: Małe Czyste. 
W obrębie pawfji mieszka katolików Polaków 1396, Niemców 
ewangelików 248, ogółem dusz 1644. Komunikujących jest 1031. 
P a r a f j ę założył któryś z książąt lub królów polskieh, jeżeli 
nie prędzej, to wtenczas, gdy macierzystą, papowską, stolicy ptockiej 
lub innej jakiejś korporacji darował. 
Koś c i ó ł, wspomniany już w r. 1285, został zbudowany stara- 
niem benedyktynek chełmińskich, murowany z kamieni polnych w stylu 
gotyckim. Czas konsekracji nieznany. Dnia 13 maja 1914 spłonął. 
W r. 1925 odbudowano go i powiększono o prezbiterjum i zakrystję. 
Zabytki nieliczne spłonęły wraz z kościołem.
		

/Pomorze_002_12_151_0001.djvu

			T Y t li ł: Św. Katarzyna. 
K o I a t o r c m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. 
str. 27). 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą św. Katarzyny obchodzi się w 
ostatnią niedzielę roku kościelnego. 
A r c h i w u m p a r a f j a I n c: Księgi metryczne bapt. 1694-, 
copul. 1688-, mor1. 1691-. 
B e n e d y k t Y n k i mieszkały ok. r. ł285 w Czystem, skąd prze- 
niosły się do Chełmna. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości, założone 1859 r., upadło przed r. 1914. 
2. Żywy Różaniec, liczący niewiast 135, panien 120, mężczyzn Ib, 
młodzieńców 54. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej. 
p r o b o s z c z: X. Wacław Wilkans, urodz. 30. 4. 1867 w 
Turznie, święc. 15. 3. 1891, instyt. 5. 8. 1919. Był poprzednio wika- 
rym wzgl. administratorem w Skarszewach, Lipuszu, Godziszewie, Św. 
Wojciechu, Skarlinie, Świeciu, Gowidlinie, od 16. l. 1900 proboszczem 
w Polskich Łopatkach. Jest dziekanem chełmińskim od r. 1927. 
W i kar y: X. Paweł G/ock, urodz. 3. I. 1902 w Miechucinie, 
pow. kartuskim, święc. 27. 6. 1926, ustanow. 1927. Poprzednio hył 
wikarym w Kazanieach. 
Szkoły powszechne: 
1. Wielkie Czyste katol., I naucz. 
2. Małe Czyste "2,, 
3. Wichorze "1,, 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
I. Wielkie Czyste 
2. Małe Czyste (Reinau, niem.) 
3. Jeleniec (Gelens, niem.) 
4. Storluz (Storlitz XIV w.) 
5. Wichorze (Weychhorn 1376) 
6. Cepno 
7. Kowaliniec 
8. Ludwikowo 
9. Zakrzewo 


147 - 


katol., I klasa, 36 dzieci katol. 
" · 2 klasy, 71 " " 
" I klasa, 53" " 
paraf ji : 
pow. chełmiński 133 dusz 
I km" " 390" 
2"" " 232" 
l "" " 159" 
2,5 n" " 266.. 
4"" " 136" 
2"" " 9" 
4 " 
3 " 


" 


" 


" 


" 


71 


" 


" 


3. Kijewo Królewskie 
Nazwa obecna ustaliła się \V XVI wieku; przedtem Ilazywa się 
miejscowość Quiep (1222), Quitau (1415), ale obok tego aż do XVIl 
w. SchOnfeldt lub SchOnenfeldt. 


10.
		

/Pomorze_002_12_152_0001.djvu

			148 


l 


Miejscowość leży w powiecie chełmińskim, posiada pocztę w 
miejscu; stacja kolejowa Płutowo. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1386, Niemców 
katolików 4, ewangelików Niemców 282, Polaków niekatolików 25, 
ogółem 1704. Komunikujących jest ł028. 
P a r a f j ę, wspomnianą r. 1445, założyli niezawodnie krzyżacy, choć 
miejscowość istniała już 1222 r. Poprzednio należało Kijewo do pa- 
rafji starogrodzkiej. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, pochodzi z XV wieku. Ostatnia 
naprawa gruntowna odbyła się w r. 1889. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Wawrzyniec. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński rząd naprzemian, dawniej 
biskup chełmiński, por. str. 28. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Kielich srebrny, pozłacany, w stylu empire. 
2. Ołtarz główny, pochodzący z kościoła pofranciszkańskiego \V Cheł- 
mnie. 
U r o c z y s t o ś c i o d P li S t o w e obchodzi się w trzecią nie- 
dzielę po Świątkach (św. Rocha) i niedzielę przed Wniebowzięciem 
NMP. Za cudowny uważano dawniej obraz Ukrzyżowanego Zbawiciela 
w bocznym ołtarzu, czego dowodem są wota na nim się znajdujące. 
Archiwum paraf ja In e: 
l. Księgi metryczne bapt. 1674-, cop. 1675-, mort. 1680-1762, 1800-. 
2. Liber perceptorum et expMsarum 1769-1858. 
3. Odpisy wizytacyj gen er. 1647, 1667-72, 1706, ]754, 1785. 
4. Kronika pod tyt. Czyny dla kościoła kijewskiego, założona przez 
X. Pokojskiego 1819. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo św. Rocha od r. 1889. 
2. Apostolstwo Modlitwy od r. 1888. 
3. Dzieło Rozkrzewienia Wiary, założ. r. 1927, 40 członków. 
4. Stowarzyszenie św. Józafata liczy już tylko kilka członków. 
5. Bractwo Trzeźwości istniejące od r. 1867, upadło. 
6. Stowarzyszenie Młodzieży Katol. w Kijewie i Płutowie. 
7. Dzieło Dziecięctwa P. Jezusa, założ. 17 listopada 1899. 
P r o b o s z c z : X. Ignacy Szwedowski, urodz. I. I. 1858 
w Zblewie, święc. 23. 9. 1883, instyt. 18. 5. 1895; poprzednio był 
wikarym w Lidzbarku i Pokrzydowie, wikarym tumskim i prokuratorem 
Seminarjum Duchownego. S. Th. Lie. et Ph. Dr., Decanus resignatus. 
Napisał pracę "De ulliversalibus". 


j 
f 


-
		

/Pomorze_002_12_153_0001.djvu

			149 - 


W i kar j u s z: X. Leon Grzenkowicz, urodz. 1. 11. 1896 w Linji, 
pow. wejherowskim, święc. 27. 6. 1926, w Kijewie od 10. 2. 1927, 
poprzednio był wikarym w Pieniążkowie. 
Szkoły powszechne: 
1. Kijewo Król., katol., 2 klasy, 2 naucz. katol., 109 dzieci kat., 9 ew. 
2. Płutowo I" I " " 51 " " 
Dzieci z Bajerza i Bągartu uczęszczają do szkoły w Trzebczu, 
dzieci z Dorposza Szlach. do Waterowa. W Kijewie Szlach. mieszka 
powiatowy nauczyciel religji dla dzieci ewangelickieh. 
. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Kijewo Królewskie pow. chełmiński 436 dusz 
2. Kijewo Szlacheckie (Wilhelmsau) 1,3 km. " " 22" 
3. Bajerze (Beyersee) 3,3 "" " 165" 
4. Bągart (Baumgart) . 5,7 "" " 169" 
5. Dorposz Szlach. (Dorrenpusch XVw.) 2.1 "" " 45" 
6. Kossewizna (Kossawizna) I""" 64" 
7. Napole (Nobel XV w.) 1,5 " " 85 " 
8. Płutowo (Ploth 1222, Plotaw 1560) 3, I ".. " 219" 
9. Szymborno (Schonbom) 4""" 185" 


4. Lisewo 
Miejscowość występuje w r. 1293 pod nazwą Leysaw, pozmeJ, 
za czasów krzyżackich Leissau, Lysow, pod koniec XV wieku Lisewo. 
Wieś ta leży w powiecie chełmińskim, posiada pocztę w miejscu, 
stacja kolejowa Kornatowo. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 4700, Niemców 5, 
ewangelików Niemców około. 300, żydów 4, ogółem dusz 5009. 
Komunikujących jest 3031. 
p a r a f j a jest stara, prawdopodobnie już z czasów krzyżackich. 
Koś c i ó ł obecny, sądząc po budowie, pochodzi z początku 
XIV wieku, a jest wspomniany pierwszy raz w r. 1445. Lbudowauy 
jest w stylu gotyckim, z kamieni polnych. W r. 1911 otynkowano 
go wewnątrz i przeprowadzono gruntowny remont. W r. 1926 wyma- 
lowano go i zaprowadzono oŚwietlenie elektryczne. 
T y t u ł koś c i o ł a: Podwyższenie św. Krzyża. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Kielich gotycki z ornamentem renesansowym, pokryty niegdyś 
emalją, dar starosty Kostki, z napisem: Benedictus qui venit in 
nomine Domini. 1551. donarium Kostkowianum. Według orzeczenia 


... 


J
		

/Pomorze_002_12_154_0001.djvu

			- 


- 


150 - 


l 


konserwatora kuppa jest z r. 1420-30, stopa z końca XV wieku. 
2. Kielich z końca w. XVII, drugi z początku XVIll wieku. 
3. Epitafjum renesansowe Stanisława Kostki, wojewody chełmińskiego 
i starosty na Lipienku, należące m do parafji, z r. 1571. 
4. Dzwon ulany w Gdańsku przez Gerda Benniga, fundowany przez 
Jana Kostkę, kasztelana gdat'1skiego, 1560 r. 
5. Monstrancja jest wykonana przez Jakóba Jenny w Toruniu (1704-49). 
U r o c z y s t ość o d p u s t o w a jest w niedzielę po Podwyż- 
szeniu Krzyża (14. IX.). Prócz tego Bractwo Opatrzności Boskiej 
obchodzi 5 odpustów mniejszych na podstawie dokumentu z 12. 
. 1751. 
A r c h i w u m p a r a f j a I n e : Księgi metryczne bap1. 1726-, 
copul. 1796-, mort. 1774-1808, 1819-. 
K a p I i c a w P n i e w i t e m, w klasztorze sióstr dobrego paste- 
rza. Klasztor ten istnieje w parafji od stycznia 1925 i liczy 5 sióstr 
i 30 magdalenek. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
]. Bractwo Opatrzności Boskiej, zał. w r. 1739, statut z 25. :5. 1854. 
2. Bractwo Trzeźwości, zał. 5. 2. 1856. 
3. Bractwo Żywego RóżalIca z 600 członkami. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katol., męskiej i żeńskiej. 
5. Tow. śpiewu kościelnego i świeckiego. 
S z p i t a I n a f u n d a c j a dla 4 ubogich paraf jan ze statutem 
z 2. I. 1856. 
P r o b o s z c z: X. Augustyn H/lIIl Łehiiis/d, urodz. w Chmie- 
lonku, pow. kartuskim 24. 7. 1872, święc. 1. 4. 1900, insty1. 23. II. 
1909; poprzednio był wikarym w Piasecznie, Wąbrzeźnie, Golubiu. 
Fordonie, Subkowach, Tucholi, administratorem w Nowejcerkwi koło 
Pelplina. 
W i kar y: X. Paweł Panek, urodz. 18. 7. 1900 w Liszkowie, 
puw. wyrzyskim, święc. 14. 6. 1924, ustanowiony 1927, był wikarym 
w Pucku, Toruniu (panny Marji), Starej Kiszewie i Lipuszu. 
Szkoły powszechne: 
l. Lisewo katol., 4 klasy, 3 naucz. katol., 
2. Drzonowo katol., 2 klasy, 2 naucz. katol., 
3. Kornatowo " 2 " 2" " 
4. Krajęcin " I " l" " 
5. Malankowo" 2 " 2" " 
6. Pniewite " 2 " 2" " 
7. Strucfon " l " l" " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Lisewo pow. chełmiński 1312 dusz 


I 
i 

 

 

 


107 dzieci katol., 2 
73 dzieci katol.. 5 
76 
43 
62 " 
69 " 
52 " 


ew. 


ew. 


" 


2 


" 


ł 


" 


3 
7 
5 " 


" 


.. 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_155_0001.djvu

			151 


. 


2. Bielawy (Bielau) 3,5 km pow. chełmiński 84 dusz 
3. Drzonowo 4,5" " 
4. Firluz (krzyż.: Fedelhusen) 6,," 
5. Kornatowo (Konradowo ) 3.5"" 
6. Krajęcin (krzyż.: Kreiensen) 8" 
7. Krusin(1326Crossyn, 1446 Krossen)6 
8. Lipienek (krzyż.: Leipe) 5"" 
9. MalatIkowo (1434 Malkau, 1582 4 " " 
Malinckow) 
łO. Młyńsk (1265 Mlyn) 6 " " 
II. Pniewite (1920 Pniewitten) 5"" 
12. Strucfon (krzyż.: Sturzwayne) 3 " " 
5. Sarnowo 
Za czasów krzyżackich, a także znacznie później miejscowosć ta 
miała nazwę podwójną: Rutemberg i Sarnowo ; początkowo przeważała 
pierwsza, za czasów polskich druga. Przed r. 1920 nazwa urzędowa 
była Sarnau. 
Wieś leży w powiecie chełmińskim, poczta i stacja kolejowa 
Wałdowo Szlacheckie, pow. chełmiński. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2872, Niemców 7, 
grecko-katolików 5, Niemców ewangelików 767, badaczy pisma św. 5, 
adwentystów 4, ogółem dusz 3660. Komunikujących jest 1997. 
P a r a f j a sarnowska istniała zapewne już przed przyjściem 
krzyżaków, więc przed r. 1231. 
Koś c i ó ł obecny, gotycki, zbudowany z kamienia polnego, 
pochodzi najpóźniej z XIV wieku, jest konsekrowany, lecz niewiadom o 
kiedy. Gruntowna renowacja odbywa się obecnie. Urządzenie 
wewnętrzne kościoła jest rokokowe. 
T y t LI ł koś c i o ł a: św. Marcin, dawniej św. Marja Magdalena. 
K o I a t o r e m parafji była dawniej kapituła chełmil'iska, której 
własnością była miejscowość od r. 1517, obecnie biskup chełmiński 
i rząd naprze mian (por. str. 28). 
Zabytki ważniejsze: 
l. Puszka srebrna, barokowa, robota Jakóba Sachsa z Torunia (1648-82). 
2. Granitowy kamień do wody święconej we formie kielicha, w stylu 
romańskim. 
3. Dzwon z r. 1684, odlewu A. Wittwercka z Gdańska, z napisem 
i z reljefem Matki Boskiej z Dzieciątkiem. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: św. Marcina w niedzielę po 
II listopada i przez całą oktawę na mocy brewe pap. z d. 17 (27) lipca 
1799 f. Bractwo Przemienienia Pańskiego obchodzi odpust w nie- 


" 


491 " 
132 " 
738 " 
240 " 
186 " 
225 " 
493 " 


I 
i 

 


" 


" 


" 


" 


" 


59 " 
615 " 
120 " 


" 


" 



 


I 
I 
1 


j
		

/Pomorze_002_12_156_0001.djvu

			... 


- 152 - 


dzielę po 6 sierpnia i przez oktawę na mocy brewe papieskiego z dn. 
30. 4. 1772. - Obraz Przemienienia Pańskiego w wielkim ołtarzu 
zażywa wielkiej czci u wiernych. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 1642-85, 16Y2-1732, 1740-, copul., mort. 1787-. 
2. Liber perceptorum 1769-1835 et expensarum 1821-35. 
3. Odpisy wizytacyj z lat 1647, 1667-72, 1786-87. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Przemienienia Pańskiego od r. 1772, człollk. 66. 
2. Bractwo Trzeźwości zał. 1865, upadło już dawno z niewiadomych 
przyczyn. 
3. Apostolstwo Modlitwy z Żywym R.óżańcem dla wszystkich stanów, 
zał. J 899, liczy członków 305. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej i Żeńskiej istnieje od r. 19
6. 
F u n d a c j a s z p i t a I n a dla ubogich parafjall istnieje oli nie- 
pamiętnych czasów; statut jest z ł. 2. 1874. Liczba ubogich nie jest 
bliżej określona. 
P r o b o s z c z: X. Kazimier'z Llltos, urodz. 4. 3. 1870 w Try- 
szczynie, pow. bydgoskim, święc. 22. 3. 1896, illstyt. 5. 3. 1902; był 
poprzednio wikarym w Więcborku, Gniewie, Unisławiu i administra- 
torem w Nowejcerkwi k. Chojnic. 
Szkoły powszechne: 
l. Sarnowo katol.. I nalicz. katol.. 2 klasy, 67 dzieci katol. 

. Dąbrówka " I" ,,1 klasa, 34" " 
3. Gorzuchowo " I" "1,, 66" " 
4. GogoliIJ miesz., I" "1,, 55 
5. R.obakowo katol., 2" ,,2 klasy, 73 " 
6 Białydwór kat. i ew., 2 I klasa, 75 " 
7. Ruda miesz., I "1,, 56 " 
8. Mały Rudnik katol. I" "1,, 52 " 
9. Trzebiełuch ewang., l " ewan.. ł " 34 " ewang. 
łO. Wałdowo szlach., katol., I katol., 2 klasy, 47 .. katol. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Sarnowo pow. chełmiński 162 dusz 
2. Działowo (Delau?, Saatellfeld?) 3,5 km II " 142" 
3. Dąbrówka(Damerau,Oombrowken)5-7 " ,,205 " 
4. Gogolin (Gogleyn, zur Gogel, Go- 
geln do XV w.) 6-7 " " 
5. Gorzuchowo (Gottersfeld - 1920) 2.5 " 
6. Klęczkowo (Klinzkau - 1920) 3 " " 
7. Pilewice (Pillewitz - 1920) I " " 


.. 


" 


" 


" 


" 


" 


88 " 
174 " 
96 " 
140 " 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_157_0001.djvu

			153 - 


8. Robakowo 3-5 km pow. chełmiński 378 dusz 
9. Ruda 3-5 
łO. Sztynwag (Steynweg 1364. Stein- 
wage - 1920) 5-6 
11. Trzebiełuch (Radmannsdorf) 3-5 
12. Wałdowo Szlacheckie (Waldau 1274, 
Adl. Waldau - 1920) 2-5 
13. Białydwór (Weisshof) 4-5 " 
14. Białybór (Weissheide) 5-7 " " 
15. Mały Rudnik (KI. Rudnik) 5-7 " " 


" " 255 " 
" " " 98 
" " " 89 " 


" " 425 
" grudziądlki 128 " 
169 " 
325 


" 


" 


, 6. Starogród 
Nazwa obecna pochodzi z w. XVI, poprzednio spotykana w do- 
kumentach nazwy: Antiquum Culmen (1255), Aldinhuyz (1363), Aldehus 
(1408), Aldenhus (1445), Aldehaus (1466), Starigrad (1489), Starigrod 
(1507), Altehaus (1514). Altehausze (1516). 
Miejscowość leży w powiecie chełmińskim, posiada stację kole- 
jową; poczta: Chełmno. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2094, Niemców 
ewangelików 516, ogółem dusz 2610. Komunikujących jest 1462. 
P a r a f j a w Starogrodzie czyli pierwotnem Starem Chełmnie 
powstała przed krzyżakami, którzy następnie wyjęli z niej parafję 
kijewską. W XVI stuleciu przyłączono do niej Kokocko z okolicą. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, zbudowany przez biskupa Leskiego 
w r. 1754, został gruntownie naprawiony za czasów X. prob. Zabo- 
rowskiego pod koniec XIX w. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Barbara, obecnie i już w XllI w., kiedy 
głowa św. Barbary, zabrana przez krzyżaków z Sartawic, w kaplicy 
Z3111ku starogrodzkiego złożoną została. Kaplica była również pod 
wezwaniem św. Barbary. Pierwotnym patronem kościoła był jednakże 
sw. Piotr. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński od r. 1505. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Obraz w bocznym ołtarzu, przedstawiający Matkę Boską z Dzieciąt- 
kiem. Malował go w r. ] 843 artysta malarz Schadow oraz przyjaciel 
jego Deger. 
2. Obraz w ołtarzu św. Stanisława Wojciecha w formie medaljonu, 
przedstawiający adorację św. Trzech Króli. 
3. Płyta z napisem odnoszącym się do biskupa chełmiiIskiego Leskiego. 
4. Epitafju111 biskupa Leskiego z popiersiem i herbem. 


J
		

/Pomorze_002_12_158_0001.djvu

			"'" 


- 


- 154 - 


ł 


5. Przy wejściu do obu zakrystyj są piękne rzeźby w drzewie dębowem, 
nad wejściem do prawej rzeźba św. Piotra. 
6. Monstrancja z r. 1722, wyrobu podobno angielskiego, fundowana jest 
za staraniem X. Andrzeja CzaTllockiego kosztem Anny Karaluskiej. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą obchodzi się w niedzielę po dniu 
św. Barbary (4. XII). 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bap1. 1677-, copul. 1682-, mor1. 1719-36, 
1784-. 
2. Libri perceptorum 1784-1824, expensarum od r. 1679, 1742-86, 
1793-1827. 
3. Odpisy wizytacyj biskupów DziałyfIskiego (1639-46), Olszowskiego 
1667 -72 i Hohenzollerna 1781-89. 
Koś c i ó ł d a w n i e j s z y w Kok o c ku, parafjalny, wspomnia- 
ny w r. 1445, podupadł w czasie reformacji. Na górze św. Wawrzyńca 
była kaplica pod wezwaniem tegoż świętego, zbudowana przez biskupa 
Opalińskiego r. 1691. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości, założone r. 1857. 
2. Bractwo Serca Jezusowego od r. 1911. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży. 
S z P i t a I dla ubogich paraf jan istniejący oddawna. został roze- 
brany w r. 1844, ponieważ groził zawaleniem. 
Proboszcz: X. Leon Lipski, l1fodz. 11. to. 1862 \V Miedznie, 
pow. chojnickim, święc. 12. 3. 1893, insty1. 28. 4. 1903. Przedtem był 
łokalnY111 wikarym wSzemudzie. 
Szkoły powszechne: 
I. Bieńkówka katol., 1 klasa, 1 naucz., 59 dzieci kato 1., 
2. Kiełp miesz., l " l " 31 " " 
3. Kokocko ,,2 klasy, l " 44" " 
4. Różnowo ,,1 klasa, l " 50" " 
5. Staro gród 2 klasy, 2 " 65" " 
6. Watcrowo " I klasa, I " 34" " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Starogród pow. chełmiński 456 dusz 
2. Bieńkówka (Benkowo, Bienkowko) 5-8 km" " 461" 
3. Borówno (Borow 1391) 5 "" " 176" 
4. Gutlin 4 "" " 35" 
5. Kałdus (Kaldthus XIV w.) 3 " 164 " 
6. Kiełp (Kolpyn (XIV w.) 3-5 " " 194 " 
7. Kokocko (Kokuchs 1445, Kotzko) 8"" 293 " 



 


14 ewang. 
15 
6 
26 
18 


" 


" 


" 


" 


...
		

/Pomorze_002_12_159_0001.djvu

			155 - 


8. Różnowo (niem. Rosenau) 4-7 km pow. chełmiński 220 dusz 
9. Waterowo i Linda (Linde 1411) 4-7" ,,95 " 
Z d a r z e n i a h i s t o r y c z e: W Starogrodzie zbudowali krzy- 
żacy krótko po swojem przybyciu nad Wisłę zamek komturski i miasto, 
zwane Chełmnem lub Starem Chełmnem dla odróżnienia od niego 
później założonego, więc nowszego Chełmna dzisiejszego. - R. 1505 
uarował król Aleksander starostwo starogrodzkie biskupom cheł111iii- 
skim, którzy je trzymali aż do sekularyzacji i w zamku starogrodzki111 
czasami rezydowali. 


7. Wabcz 
Nazwa ta ustaliła się w XV wieku; przedtem spotykamy w 
dokumentach nazwy: Wabsko (1222). Wabczk (1288). Wabzk (1330), 
Wapitz (1440), Wapcz (1445). 
Miejscowość ta leży w powiecie chehnillskim; poczta: Małe 
Czyste, pow. chełmiński; stacja kolejowa: Stolno. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2546, katolik Nie- 
miec l, ewangelików około 40, ogółem dusz 2587. Komunikujących 
jest 1647. 
P a r a f j ę założył pewnie jeden z panujących książąt przed przy- 
byciem krzyżaków. O plebanie wspomina dokument osadczy z r. 1288, 
wyznaczając mu 6 włók. 
Koś c i ó ł obecny, masywny z kamieni i cegły należy do naj- 
dawniejszych w ziemi chełmińskiej, są bowiem oznaki, że jeszcze w 
XlII wieku zbudowany został. Ostatnia gruntowna naprawa nastąpiła 
w r. 1908. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Bartłomiej. 
K o I a t o r e m jest właściciel majątku Wabcz, obecnie p. Anna Ślaska. 
O d P u s t p a r a f j a l n y przypada na niedzielę po uroczystości 
sw. Bartłomieja, odpust kolatorski na niedzielę po Św. Annie. 
Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne bapt. 1677-, copul. 1674-, mor1. 1721-. 
2. Status ecclesiae Wapcensis z r. 1672 i opisy kościoła i probostwa 
z lat 1728, 1760, 1799 i 1816. 
3. Dekrety władzy duchownej 1767-1862, świeckiej 1783-1857. 
4. Akta dotyczące legatów 1778, kapitałów 1800, budowy 1796, szkół 
1827-56. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Różańcowe, zał. w r. 1772, potwierdzone przez Władzę 
biskupią łO stycznia 1855, podupadło przed wojną, obecnie wskrzesza 
się je na nowo.
		

/Pomorze_002_12_160_0001.djvu

			2. Bractwo św. Rocha, zał. 22 maja 1854, posiada 26 członków. 
3. Żywy Różaniec od r. 1926, do którego należy 8 kół ojców, 13 kół 
matek, łO kół młodzieńców i 15 kół panien. 
4. Dzieło Rozkrzewienia Wiary, zał. 6 stycznia 1927 r. 
5. Bractwo Trzeźwości, żal. 20 lutego 1855, upadło już przed wojną. 
6. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej w Wabczu, zał. 20 czerwca 
1926, liczy 26 członków, w Linówcu, zał. 20 czerwca 1926 r., liczy 
38 członków. 
Szpitalna fundacja istniała już r. 1728, utrzymuje się w 
niej 2 mężczyzn i 2 kobiety. 
p r o b o s z c z: X. Maksymiljan Pulynkowski, urodz. 12. łO. 
1885 r. w Komierowie, pow. złotowskim, święc. 9. 3. 1913, inst. 19.9. 
1927 r. Poprzednio był wikarym w Goręczynie, Kościerzynie, Człu- 
chowie, Nowejcerkwi, administratorem w Swornegaciach, Pieniążkowie, 
Pi
secznie, kapelanem w zakładzie poprawczym w Chojn,icach i kape- 
lanem w Kocborowie. 
Szkoły powszechne: 
I. Linowiec katol., 2 naucz. katol., 2 klasy, 97 dzi'eci katol., 
2. Wabcz "2,, "2,, 80" " 
3. Pa parzy n " I" ,,1 klasa, 28" " 
4. Rybieniec " 2" ,,2 klasy, 85" ,,4 ew. 
16 dzieci z Tytlewa uczęszcza do szkoły w Bartlewie. paraf ja Pa- 
powo Biskupie, 2 dzieci z Polskich Łunaw do szkoły w Małych Łuna- 
wach, par. Chełmno. Do szkoły w Linówcu uczęszcza 27 dzieci z ma- 
jętności Krusin, par. Lisewo. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
l. Wabcz 
2. Wabcz wybudowanie 
3. Kamlarki (Kamlarken) 
4. Kobyły (Cobily, Gr. Kobel 1400, 
Stuthof - 1920) 
5. Linowiec (Linowitz) . 
6. Łunawy Polskie (Leynaw, Lenis, 
Łonawy 1700, Adl. Lunau) 4.5" 
7. Łyniec (Linitz 1400, Młyńc 1647, 
Liuitz - 1920) 
8. Obory (Ober, Eislo 1400) 
9. Paparzyn (Pi111perzino 1555, Pam- 
pert 1400) 
10. Paparzyn, wybudowanie 
11. Piątkowo (Pintkau 1400) 


156 - 


parafji: 
pow. chełmiński 428 dusz 
54 " 
163 " 


5 km 


3 
4,5 


2 
4 


5 
5,5 
6 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


177 
176 


" 


" 


" 


" 


37 


" 


" 


109 
88 


" 


" 


" 


" 


173 
59 
126 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_161_0001.djvu

			157 


12. Rybieniec (Riebenz 1400) 6,5 klm. po\\'. chełmiński 396 dusz 
13. Stoino (Stolyn XIlI W., Stolen 1447) 5"" " 285" 
14. Sto I no, wybudowanie 3""" 9" 
15. Tytlewo (Dietlaf, Dietlew 1400) 6"" " 124" 
16. Wierzbowo (Wirsbau 1400, Wei- 
denhof - 1920) 4""" 143" 
W a i n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Od r. 1516, 
w którym biskup Jan Konopacki zamienił Wabcz i inne 111ajętności na 
klucz płowęski, własności Hojka z Smoląga, był Wabcz majątkiem szla- 
ckim. Do r. 1728 posiadali go Smolągowie-Wapczyńscy. Po Wapczyń- 
skich kolatorami byli kolejno Działowscy do 1874, Kobylińscy do 1886, 
od których nabyła majętność rodzina Ślaskicb. Podczas wojen szwedz- 
kich (ok. r. 1655) kościół został spustoszony. W pierwszej połowie 
XIlI wieku był Wabcz własnością biskupa Chrystjana.
		

/Pomorze_002_12_162_0001.djvu

			1lI 
Dekanat Chełmżyński 


Literatura: 
Amt1. Kirchenbl. 57, 73. - Bar, Kirchenbucher, nr. 338-38.1. - Bar, Orts- 
namen. - Fankidejski, Obrazy, 200-21.1. 246-250. - Fankidejski, Utrac. kościoły, 
45-59. - frydrychowicz, Weihbischofe, 50. - Hcise, Kunstdenkm. II, 24-25. 89- 
91. 111-115. 126-131. 135-159. 161-168. 190-191. 201. - Kujot, Paraf je II, 104 
-110. 118-126. 131 n. - Lustratio, 1664. - Maercker, Thorn, 133-151. 191. 261. 
207. 292. 308. 384. 392. -HO. 506. 577. - Schematislllus, 83-100. - Schnltz, 
Culm. - Słownik geogr. I, 569. II, 300. 852. 893. 900. IV, 939. VII, 849. XII, 808. 
XIII, 333. - WoeIky, UB. Culm. 


1. Biskupiec 
Nazwa obecna ustaliła się w XVI wieku; przedtem stwierdzone 
są dokumentami Arnoldsdorf (1251), Arnoldestorp (1264), Arnsoorff 
(1440), po zaborze Biskupitz. 
Miejscowość ta leży w powiecie toruńskim; stacja kolejowa 
i poczta w Lubiance. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2061, przedsta- 
wicieli innych wyznań i narodowości niema. Komunikujących jest 
1540. 
P a r a f j ę biskupicką wymienia ordo synodi laicalis z r. 1445. 
Jest ona jednakże dawniejszą i założył ją któryś z ksiąiat lub królów 
polskieh wyłączając ją z sąsiedniej grodowej w Chełmnie. Mistrz 
Jakób 1338 r. jest pierwszym znanym plebanem. 
Koś c i ó ł parafjalny, przebudowany kilkakrotnie, był w T. 1670 
drewniany i bliski upadku; obecny jest zbudowany r. 1794 z kamieni 
polnych przez Dominika Murawskiego, nie jest konsekrowany. 
Ostatnia gruntowna naprawa była w r. 1924. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Marja Magdalena, dowodnie już 
1647 roku. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. 
str. 27), niegdyś, od r. 1251, kapituła chełmińska. 
Z a b y t k i e m jest gotycka monstrancja, pewnie z XIV wieku 
z późniejszemi dodatkami. 


I
		

/Pomorze_002_12_163_0001.djvu

			- 159 - 


U r o c z y s t ość o d P li S t o w ą obchodzi się na św. Marję 
Magdalenę na mocy brewe z dnia 14 lipca 1857. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt., copul., mort. 1774-. 
2. Liber perceptorum z Biskupic i Przeczna od r. 1760-1853. 
3. Liber expensarum eccl. Biskupicensis od 1755-1853. 
4. Liber expensarum eccl. Przecznensis od 1752-1853. 
5. Wizytacja generalna biskupa Załuskiego z r. 1740 (w ksi
dze percep- 
torum kościoła w Przecznie). 
6. Odpisy wizytacyj generalnych 1741-1786. 
7. Akta kościoła od r. 1802. 
Koś c i ó ł f i I j a I n y w P r z e c z n i e został zbudowany w 
Xll1 wieku, należał do dekanatu chełmżyńskiego, przejściowo (w XVII 
wieku) do toruńskiego. Był do roku 1776 parafjalnym, odtąd należy 
do Biskupic. Dawniej pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, obecnie 
Podwyższenia Krzyża św. Miejscowość nazywa się Heiminsod (1251), 
Heimsot (1271), Heimsoth (1510), Przesnmo (1585), Przesmo (1612), 
Przeczno (1620); była własnością prywatną, dlatego też kolatorem 
jest właściciel majętności Przeczno. Odpust odprawia się na Prze- 
mienienie Pańskie (brewe z d. 3 grudnia 1858). Jest starożytna su- 
kienka srebrna z obrazu Przemienienia Pańskiego. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości, zał. II. sierpnia 1855, liczy 38 członków. 
2. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej i Że6.skiej. 
S z p i t a I dla ubogich, fundowany przez Franciszka Bajerskiego 
w XVII wieku, oddawna nie istnieje. 
P r o b o s z c z: X. Edward Keister, tITodz. 6. 3. 1876 w Staro- 
gardzie, święc. 16. 3. 1902, insty1. w listopadzie 1909; był poprzednio 
wikarym w Zarnówcu, Kartuzach i Tczewie. 
Szkoły powszechne: 
I. Biskupice kato!., 2 naucz. kato!., 
2. Brąchnowo 3" " 
3. Dębiny "1,, " 
4. Przeczno " I" " 
M i e j s c o w o Ś C i należące 
l. Biskupice 
2. Brąchnowo (Frankennaw 1440, 
Brąknowo 1490, Bruchnowo) 
3. Przeczno 
4. Dębiny (Wymysłowo, niem. Eichenau) 2 " 
5. Dębiny, folwark 


2 klasy, 67 dzieci katol. 
3 " 151 " 
I klasa, 42 " 
I " 47 " 
do parafji: 
pow. toruński 623 dusz 


" 


" 


2 km 
2 " 


" 


" 


825 
87 
432 
94 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


6 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_164_0001.djvu

			- 


160 - 
2. Chełmża 
Nalwa dawniejsza: Łoza (1222), Culmense 1 Culmensehe (1251), 
Colmensehe (1299), Kolmcnse (1438), Culmenze (1531), pote111 Chełmża. 
Miasto leży w powiecie toruńskim, posiada stację kolejową i urząd 
pocztowy w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 13455, katolików 
Niemców 18, ewangelików Niemców 689, żydow 20, prawosławnych 
10, ogółem 14192. Komunikujących jest 8953. 
P a r a f ja chełmżyńska nie jest jedną z naj starszych, raczej wcho- 
dziła ona, jak pewnie słusznie wywodzi X. Kujot, w samych począt- 
kach chrześcijaństwa w skład parafji papowskiej. Sama jednak po- 
wstała przed przybyciem krzyżaków i obejmowała wówczas obszar 
późniejszych kościołów w Kiełbasinie, Dźwierznie i Zajączkowie. 
Koś c i ó ł parafjalny był do roku 1824 katedralnym; budowę 
jego rozpoczęto za biskupa Heidenryka 1251, wykończono ją pod 
koniec XIV wieku. Dzień konsekracji przypada na niedzielę po Wnie- 
bowzięciu Matki Boskiej. W lipcu 1422 spłonął kościół doszczętnie; 
dzisiejszy wygląd (gotyk ceglany) otrzymał w r. 1756. Wysoką wieżę 
barokową wybudować musiał magistrat toruński w r. 1699 za napaść 
na procesję Bożego Ciała, celebrowaną w Toruniu przez biskupa Opa- 
lińskiego 1688. Po przeniesieniu siedziby biskupa i kapituły chełmiń- 
skiej do Pelplina w r. 1824 został kościół ten katedralny parafjalnym, 
a kościół parafjalny poprzedni św. Mikołaja oddano 1827 r. na użytek 
ewangelików. Na miejscu, gdzie dawniej stały kurje kanonickie, jest 
dzisiaj ogród proboszczowski. Dawnym zwyczajem pochowano w ko- 
ściele wielu dygnitarzy kościelnych i świeckich, których nagrobki 
częściowo się zachowały. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Trójca obecnie i już przy założeniu w 
r. 1251. Poprzedni kościół parafjalny oddany ewangelikom 1827 r. 
miał tytuł św. Mikołaja. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. str. 
27). Przed sekularyzacją byli kolatorami biskupi chełmińscy. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Nagrobek przyścienny biskupa Piotra Kostki (r- 1595), dzieło za- 
pewnie artysty włoskiego. 
2. Epitafja innych hiskupów i kanoników chełmińskich, m. in. baro- 
kowe z alabastru biskupów Adama Kosa {-I 1661) i Kaspra Dzia- 
Iyńskiego ("I" 1646), kanoników Szczuki (z r. 1693), Wojciecha 
Krzywkowskiego (t 1662) i Gabrjela Władyslawskiego c-;- 1631). 
3. Wielki ołtarz barokowy ozdobiony herbem Wieniawa i inicjałami 
biskupa Andrzeja Leszczyńskiego (1646-52).
		

/Pomorze_002_12_165_0001.djvu

			161 


4. Ołtarz wczesnobarokowy, marmurowy, z rzeźbą Ukrzyżowania i her- 
bem Nałęcz (biskupa Wawrzyńca Gembickiego, 1600-10). 
5. Rzeźby antependjalne z chustą św. Weroniki i złożeniem do grobu, 
z r. 1602. 
6. Fragmenty kamiennych stall gotyckich z XIII wieku. Stalle dre- 
wniane, późnogotyckie, pochodzące z czasów biskupa Jana Kono- 
packiego (1519), odnowione w czasach renesansu. 
7. Ambona z 1604 r. z rzeźbami figuralnemi i herbem Nałęcz, odno- 
wiona r. I 67b. 
8. Na belce tęczowej, barokowej, gotyckie rzeźby Matki Boskiej 
i św. Jana (ok. 1500). 
9. Pacyfikał gotycki, 33 cm. wysoki, z ornamentem figuralnym, dar 
biskupa Chrapickiego z r. 1498. 
10. Kielich gotycki z r. 1503 i kilka innnych kielichów z wyrytemi 
herbami biskupów i kanoników. 
II. Monstrancja późnogotycka, pozłacana, z XVI wieku. 
12. Cztery relikwjarze srebrne we formie popiersi, najlepszy z nich 
Św. Stanisława. 
13. Kilka ornatów pięknie haftowanych z XVII wieku oraz kapa, 
sporządzona według podania z czapraka Kary Mustafy, zdobytego 
pod Wiedniem. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e przypadają na św. Trójcę, św. 
Walentego, 14 lutego, oraz Matkę Boską Bolesną (brewe z dn. 27. 3. 
1868). Kościół posiada cudami słynący obraz św. Walentego, prze- 
niesiony z innemi w r. 1827 z dawnego kościoła parafjalnego św. 
Mikołaja. , 
Archiwum paraf ja In e: 
1. Księgi 111etryczne bapt. 1696-1812, 1814-, copul. i mort. 1699-. 
2. Bibljoteka parafjalna, licląca 77 starych dzieł treści przewa
nie 
teologicznej, w tem kilka inkunabułów. 
3. Księga zawierająca pisma w sprawie kościoła paraf. w Chełmiy. 
4. Akta obejmujące tradycje z r. 1806 i 1814. - Akta i archiwalja 
inne przewieziono 1824 r. do Pelplina. 
Kościoły i kaplice: 
I. W domu św. Józefa, ul. Tumska, jest kaplica Najśw. Serca Pana 
Jezusa, poświęcona 13 października 1920 r. Msza św. odprawia się 
Taz w tygodniu, głównie dla sióstr. 
2. W lecznicy powiatowej, ul. Szewska 19, jest kaplica św. Józefa, 
poświęcona 24 maja 1923. Msza św. odprawia się raz w tygodniu 
dla chorych. 


11
		

/Pomorze_002_12_166_0001.djvu

			3. Dwie kaplice grobowe na starym cmentarzu, i to rodziny Kall,stei- 
nów z Pluskowęs i Zawiszów Czarnych z Warszewic. W kaplicach 
tych odprawia się kilka razy do roku msza św. za zmarłych tych 
rodzin. 
4. Na wzgórzu nad jeziorem zbudował w r. 1927 X. prob. Szydzik za 
zachętą J. Eksc. X. biskupa Okoniewskiego kaplicę masywną w upro- 
szczonym stylizowanym baroku według projektu p. radcy Cybichow- 
ski ego z Poznania. Wnętrze zdobią wypukłorzeźby dłuta p. Woj- 
ciecha Durka z Torunia, przedstawiające św. Józefa, św. Antoniego, 
pomnik dla poległych, św. Teresę od Dzieciątka Jezus, św. Stani- 
sława Kostkę i błogo Jutę. Kaplicę poświęcił X. biskup d. 7. 6. 1928. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
I. Dawny kościół parafjalny chełmżyński, gotyk ceglany z Xlll wieku, 
pod wezwaniem Św. Mikołaja (wzgl. św. Jakóba), oddał rząd pruski 
r. 1827 gminie ewangelickiej. 
2. Przed bramą miejską stała kaplica szpitalna św. Jerzego. W r. 1622 
odnowił ją X. kanonik Gabrjel Władysławski i oddał ją franciszka- 
nom pod opiekę. Po zniesieniu klasztoru w r. t 8łO odprawiały się 
w kaplicy nabożeństwa ewangelickie. W r. 1827 rozebrano ją. 
3. Ku czci bł. Juty z Chełmży (t 1264) wybudował biskup Lipski 
(1635-38) w Bielczynach kaplicę, której szczątki istniały do r. 1880. 
F r a n c i s z k a n i e mieli w Chełmży swą siedzibę zapewne już 
w Xlll wieku. W czasie reformacji podupadli; sprowadził ich na nowo 
biskup Piotr Kostka (1574-95). W. r. 1810 klasztor ich został znie- 
siony przez rząd pruski. 
Sio stry elibi etan ki: 
J. W r. 1895 przybyły z Wrocławia i założyły dom św. Józefa przy 
ulicy Tumskiej Jest ich obecnie 8 sióstr zajmujących się pielę- 
gnowaniem chorych po domach i prowadzeniem ochronek dla dzieci 
przedszkolnych. 
2. Dnia 12 lutego 1920 przejęły siostry lecznicę powiatową (ul. Szew- 
ska 19); jest obecnie 5 sióstr. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Trzeci Zakon św. Franciszka, założ. 1922 r., 
2. Bractwo szewskie (statut z d. 20. 4. 1546) 
3. " św. Barbary (bardzo stare) 
4. " Św. Huberta (mniejw. z XV w.) 
5. " św. Walentego (starożytne) 
6. " św. Rocha 
7. " Trzeźwości, założ. 11. 8. 1855 
8. " Matki Boskiej Róiańcowej z r. 1842 


......-- 


- 162 


70 członków. 
25 " 
31 
340 
30 
2] 
420 
37 


I 
I 


" 


, 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_167_0001.djvu

			- 163 - 


, 
I 


9. Bractwo Żywego Różańca i AposL Modlitwy (1887) 135 członkow 
10. " Zywego Różańca Matek (ok. 1858) 225 " 
II." " "Panien (ok. 1855) 195 " 
12. Sodalicja Marjańska Panien (15. 12. 1912) 150" 
1:3." "Męska (1925) 25" 
14. Arcybractwo Matek Chrześc. (1924) 145" 
15. Dzieło św. Dziecięctwa P. Jezusa (1909) 900" 
16. Dzieło Rozkrzewienia Wiary św. (14.2. 1923) ok. 250 " 
17. Kat. Stow. Młodzieży "Promień", zał. 17. 10. 1917 120 " 
18. Katol. Stow. Robotników (1926) 78 . 
19. Tow. śpiewu kośc. p. wez. św. Cecylji, zał. ok. 1870 45 " 
20. Tow. św. Wincentego a Paulo, zał. 4. 12. 1904 150 " 
S z P i t a I dla ubogich paraf jan istniej c ze statutem z r. IR53 dla 
R osób. 
O c h r o n k a miejscowa zał. została w maju r. 1920; uczęszcza 
do niej 305 dzieci w 3 oddziałach. Kierują nią 3 ochroniarki, 2 ss. 
elżbietanki i I świecka; kierowniczką jest S. Ignacja. 
P r o b o s z c z: X. Józef Szydzik, tajny szambelan J. Św., Uf. 
19. łO. 1871 w Mikołajkach, pow. lubawskim, święc. 22. 3. 1896, insi. 
1924. Poprzednio był wikarym w Oliwie i Chojnicach, kuratusem 
Domu Poprawczego w Chojnicach, proboszczem w Ostrodzie, równo- 
cześnie w pobocznY111 urzędzie proboszczem wojskowym i katechetą 
gimnazjum i liceum, następnie proboszczem w Wielu. Od r. 1926 jest 
proboszczem i konsultorem, od r. 1927 tajnym szambelanem papieski111. 
Posiada srebrny krzyż zasługi i krzyż O. W. P. 
Wikarzy: 
1. X. Fralzciszeh Ksawery Gabl'ych, urodz. 6. 6. 1902 w Tucholi, 
święc. 27. 6. 1926, w Chełmży od łO. 7. 1926. 
2. X. Fl'anciszek Wilczewski, urodz. 30. 12. 1924 w Chojnicach, 
święc. 11. 6. 1927, w Chełmży od l. 7. 1927. 
K a t e c h e t a: X. Feliks Blllliecki, urodz. 8. 6. 18R4 w Pia- 
secznie, święc. 24. 3. 1912, mianowany 1918. Poprzednio był wika- 
rym w Lisewie i Byszewie, administratorem w Bobowie, wikarym w 
Kielnie i Chełmży. Jest członkiem Rady miejskiej. 
Szkoły średnie: 
I. Państwowe gimnazjum humanistyczne, 8 klas, II nauczycieli kato!., 
I prawosł., 240 uczniów kato!., 2 ewang. 
2. Szkoła wydziałowa, kato!., 7 klas, 10 naucz. kato!., 211 dzieci. 
Szkoły powszechne: 
l. Chełmża męska, kato\., 13 klas, 15 naucz., 502 uczniów 


. I 


11*
		

/Pomorze_002_12_168_0001.djvu

			--- 


164 


2. Chełmża żeńska, katol., 14 klas, 15 naucz., 524 uczennic 
3. Kończewice "3,, 3 " I 06 dzieci 
4. Skąpe " 3" 3 " 106 
5. Bie1czyny ,,1 I" 43 
6. Uznowo "1,, l" 38 
7. Obrąb "1,, I " 58 
8. Dziemiany miesz., I l" ew., 41 
45 dzieci tutejszej parafji uczęszcza do kat. szkoły w Windaku 
(par. Papowo Biskupie). 
S z koł a k a t e d r a I n a istniała w Chełmży od XIII wieku. W 
r. 1330 zachodzi scholastyk kapituły Jan, który był jej kierownikiem. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Chełmża z wybudowaniami pow. toruński 10380 dusz 
2. Nowa Chełmża (Neu Culmsee) 2 km" " 122" 
3. Bielczyny (Belz 1222, Sconenwer- 
der 1251, Bielezna 1252) 
4. Dziemiany (Simnau 1400, 
rei- 
łinden XIX w.) 6 " 
5. Kończewice (Cuncendorf 1248) 5" 
6. Liznowo (Elisenau) 8 km 
7. Obrąb (-1920 Obromb) 5"" 
8. Pluskowęsy (Pluskowo, Pluskowenz) 4 " " 
9. Skąpe (Skompe, Hermannsdorf) 4"" 
10. Warszewice (Warschewitz) 6 
II. Witkowo 8-9" " 
12. Głuchowo (1866-1920 Glauchau) 
i wybudowania 5" " chełm. 400 " 
Ważniejsze zdarzenia historyczne: Miejscowość Łoza, póź- 
mej Chełmża, wymieniona jest w r. 1222. Ze względu na częste na- 
pady pogańskich Prusaków był to gród warowny. W r. 1222 darował 
go Konrad Mazowiecki wraz z innemi miejscowościami biskupowi pru- 
skiemu Chrystjanowi. Pierwszy biskup chełmiński Heidenryk fundo- 
wał tu w r. 1251 swą katedrę. Kilkakrotnie napadali na Chełmżę Pru- 
sacy, tak n. p. w r. 1268 i 1273. W r. 1422 miasto, oblegane przez 
wojska litewsko-tatarskie, prawie całe wraz z katedrą spłonęło. W 
czasie wojen szwedzkich XVII wieku miasto ponownie ciężko ucier- 
piało. Po przeniesieniu stolicy diecezji do Pelplina w r. 1824 miasto 
zaczęło podupadać, a dźwiga się na nowo dopiero od r. 1881, w któ- 
rym zbudowano tu wielką cukrownię. - W kościele katedralnym w 
Chełmży odbyło się kilka synodów diecezjalnych, i to za biskupa 
Arnolda (t 1416), Jana Maricnau (1438), Szczepana z Niborka (1481), 


" 


" 


" 


" 


" 


4 " 


" 


" 


305 


" " 102" 
" " 644 
pow. toruński 138 dusz 
34 " 
271 " 
381 " 
237 " 
114 " 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_169_0001.djvu

			165 - 


Piotra Kostki (1583) i Wawrzyńca Gembickiego (1605). - Katedrę 
chełmżYllską zwiedził w r. 1552 król Zygmunt August, r. 1627 
Zygmunt III z królewiczem Władysławem; udzielał tu święceń ka- 
płańskich jako biskup chełmiński późniejszy kardynał Stanisław Hozjusz 
(r. 1551). W ostatnie h czasach zwiedzali katedrę biskupi chełmińscy 
Augustyn Rosentreter, Stanisław Wojciech Okoniewski, X. biskup su- 
fragan Jakób Klunder, X. biskup sufragan poznański Karol Radoński, 
prezydenci Rzplitej Stanisław Wojciechowski i Ignacy Mościcki i prezes 
ministrów Ponikowski. - Pod Chełmżą żyła długie lata bł. Juta 
(t 5 maja 1260), pochowana w katedrze. - Pochodził stąd X. Gabrjel 
Prowański (Praevantius, Przerwany), wychowawca króla Władysława IV, 
kanonik kapituły chełmińskiej i fundator bursy przy Akademji Ja- 
giellońskiej. Z wdzięczności król go nobilitował i dopuścił do swego 
herbu, nazywając Władysławskim. 


11 


3. Dźwierzno 
Nazwa obecna, bez wątpienia bardzo dawna, pojawia się w źró- 
dłach dopiero w wieku XVI. Pozatern stwierdzone są nazwy: Zefelt 
(1438), Seefeldt (1445), Dzwiersdno (1598), Dzierno (1682), Dzwierz- 
chno (1745). 
Miejscowość ta leży w powiecie toruńskim i posiada agenturę 
pocztową w miejscu; stacja kolejowa jest Chełmża. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1643, Niemców 
katolików łO, ewangelików około 50,. ogółem dusz ł 703. Komu- 
nikujących jest ł094. 
P a r a f j a powstała w XIll wieku; założyli ją krzyżacy, wyłą- 
czając z parafji chełmżyńskiej. 
Koś c i ó ł obecny, gotyk z nieociosanego kamienia, pochodzi 
mniej więcej z r. 1300. Wieżę zbudowano z kamienia ciosanego w r. 
1864; ostatnią gruntowną naprawę przeprowadzono w latach 1923-26. 
T Y t u ł koś c i oł a: Wniebowzięcie Matki Boskiej, dowodnie już 
w r. 1647. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian, (por. 
str. 27), niegdyś, aż do reformacji, benedyktynki toruńskie. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Nagrobek renesansowy Rafała Konopackiego (t 1589). 
2. Relikwjarz srebrny z roku mniej więcej 1500 oraz 2 cyborja baro- 
kowe, srebrne, z r. ł653 wzgl. 1692. 
3. Główny ołtarz z cudownym obrazem Przemienienia Pańskiego obwie- 
szony jest Iicznemi wotami, z których najstarsze nosi datę 1703. 


....
		

/Pomorze_002_12_170_0001.djvu

			166 - 


4. Dzwony 4, dwa średniowieczne gotyckie i dwa z r. 1714, odlańe 
przez Benjamina Wittwercka z Gdańska. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą obchodzi się w nie- 
dzielę po Przemienieniu Pańskiem (6 sierpnia). Przychodzą na nią pątnicy 
nawet z dalszej okolicy z powodu cudownego obrazu Przemienienia. 
Archiwum paraf ja In e: 
I. Księgi metryczne bapt. 1694-, copul. 1708-, mort. 1694-. 
2. Akta dotyczące wizytacji generalnej z r. 1647, 1672, 1706 i 1734. 
Kościół filjalny istniał w Zajączkowie, 2 i pół km. na 
wschód od Dźwierzna. Powstał on równocześnie z dźwierzeńskim i był 
pierwotnie paTafjalnym pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Podupadł 
głównie wskutek reformacji i wówczas przyłączono go do Ryńska, 
później do Orzechowa, wreszcie do Dźwierzna. Ostatnie nabożeństwo 
odprawiło się tu w r. 1835, a w r. 1865 został kościół rozebrany. 
Sterczą tylko szczątki murów obwodowych. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Przemienienia Pańskiego, zatwierdzone brewem piJpieskie111 
Benedykta XIV z r. 1750, liczy 25 członków. 
2. Bractwo Żywego Różańca ma członków 210. 
3. Bractwo Adoracji Przenajśw. Sakra111entu, 30 członków. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, członków blisko 100. 
Fundacja dla l s z P i t a In i k a istnieje. 
Proboszcz: X. Leoll PelloLVski, urodz. 13. 12. 1869 w Koście- 
rzynie. święc. 27. 5. 1894, instyt. 19. 12. 1921. Był poprlednio pro- 
kuratorem i profesorem Seminarjum duchownego w Pelplinie. probo- 
szczem w Dąbrównie na Mazurach i w Złotowie. 
Szkoły powszechne: 
I. Dźwierzno kato 1.. 2 naucz. kato\.. 2 klasy. 91 dzieci kato\. 
2. Bocień I"" I " 44 " 
3. Zajączkowo l "1,, 34 
4. Zelgno "l" "1,, 51 
M i e j s c o w o Ś c i naleL'lce do parafji: 
I. Dźwierzno 
2. Januszewo 
3. Karolewo (Karlshof) 
4. Liznowo Małe (Elisenau) 
5. Zajączkowo (ZajolIskowo ) 
6. Zelgno (Seglein) 
7. Bocień (Oczyn, Botschin) 
8. Świętosław (Wenzlau) 
9. Szeroko pas 



 


" 


" 


" 


" 


21/
 km 
2 1 / 2 " 
4 " 


puw. toruiiski 330 dusz 
110 
13 
41 " 
" " 140." 
,. " 205,. 
" chełmiiIski 215 " 
" 260 " 
" " 153" 


" 


2 1 / 2 " 
1 1 / -I. " 
4 1 / 2 " 
3 
4 "
		

/Pomorze_002_12_171_0001.djvu

			167 - 


Z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Dźwierzno i Zajączkowo nale- 
żały do Zakonu krzyżackiego, który w r. 1341 nadał 8 włók w Dźwie- 
rznie niejakiemu Janowi. Odtąd było Dźwierzno majątkiem szlachec- 
ki111. Jan KOllOpacki sprzedał je 1715 r. benedyktynkom toruilskim, 
które ustąpiły dopiero z kasatą klasztoru. 


4. Gronowo 
Nazwa ta, bez wątpienia pierwotna, pojawia się dopiero w r. 1570; 
poprzednio zachodzą jej od111iany niemieckie jak Grunau (1414), Gro- 
nau (1415), Grwnaw (1457). 
Wieś ta leży w powiecie toruńskim, najbliższa stacja kolejowa 
i poczta jest w Turznie. 
W obrębie parafji mieszka katolików 180 I, którzy są wszyscy 
Polakami; Polaków niekatolików jest 8, Niemców ewangelików 127, 
prawosławnych 2, ogółem 1938. Komunikujących jest 1200. 
P a r a f j ę założyli krzyżacy, wyłączając ją z parafji rogowskiej. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, istniał zapewne już w XIV wieku. 
Wieżę i prezbiterjum przybudowano r. 1750; ostatnia gruntowna na- 
prawa kościoła była w r. 1922. Czas konsekracji jest nieznany. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Mikołaj, obecnie i już w XVI wieku. 
K o l a t o r e m jest od r. 1796 właściciel majątku Gronowa. Po- 
przednio wykonywali prawo kolatorskie starostowie kowalewscy. 
Zabytki: 
l. Srebrna monstrancja z r. 1652, fundowana przez proboszcza gro- 
nowskiego Andrzeja Gajowskiego. 
2. Dwa dzwony ulane w połowie XVIll wieku przez Mikołaja Peter- 
silge z Torunia. 
Uroczystość odpustową św. Mikołaja (6.12) obchodzi się 
w sam dzień lub następną niedzielę na podstawie indultu papieskiego 
z r. 1742. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt., copul. i mort. 1742-. 
2. Wizytacje i opisy beneficjum gronowskiego z lat 1793, 1801, 1813. 
1818, 1823, 1837 i póiniejsze. 
3. Korespondencja z regencją od r. 1795, listy pasterskie od r. 18
0. 
4. Akta pod tytułem: Commisio Serenissimi Joat1l1is III Regis Poloniae 
ad dislimitandos et emensurandos mansos parochiae Gronoviensis 
facta anno 1679. . 
K a p l i c a św. R o c h a w B r z e z i n k u, odległem 2 i pół km.; 
założyły ją ok. r. 1600 benedyktynki torUllskie, których własnością była 
dzisiejsza domena państwowa Brzelinko. Nabożeństwo w odpust św. 


....
		

/Pomorze_002_12_172_0001.djvu

			""'" 


168 - 


Rocha (16. 8) odprawia się tu na mocy zezwolenia Stolicy Apos1. 
z dnia 8 marca 1873. 
Kaplica dawniejsza w MłyIi.cu, wykończona w r. 1611 
za staraniem ksieni chełmińskiej Magdaleny Mortęskiej. 
B r a c t w o Różal1cowe, założone r. 1886, liczące 75 członków. 
p r o b o s z c z: X. Teofil Schlllz, urodz. l. 7. 1868 w Wętfiu, 
pow. świeckim, święc. 15. 3. 1891, instyt. 16. 10. 1896. Przedtem był 
przez 5 lat wikarym przy kosciele św. Jana w Toruniu i zarazem kate- 
chetą państwowego gimnazjum tamże. 
Szkoły powszechne: 
I. Gronowo katol., 1 naucz. katol., 
2. Młyniec, ,,2 " 
3. Rogówko "1,, " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
I. Gronowo 
2. Brzezinko (Hoh enbriesen 1242) 
3. Brzeźno (Niederbriesen 1242) 
4. Gronówko 
5. Jedwabno (Żyda, Seide) 
6. Kamionki (Kemnick 1328, Steinall) 
7. Młyniec (Młyn 1265, zum Leyne 1431) 
8. Rogówko (cleyne Rogau 1714. Dt. 
Rogau) 4 "" " 251 
Z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Gronowo było za krzyżaków 
wsią czynszową, od r. 1521 majątkiem gracjaJnym w ręku Bażyń- 
skich. Dulskich i Czapskich, od r. 1796 majętnością rycerską. 


I klasa, 41 dzieci 
2 " 119 " 
I " 48 " 
parafji : 


pow. toruński 172 dusz 
2 km" " 193" 
2 "" " 108" 
3 " ,,115 " 
7 "" " 171" 
7 "" " 188 
4 km. pow. torul1ski 603 dusz 


5. Grzybno 
· Nazwa ta zachodzi w r. 1246 jako Griffna slavonica dla odróż- 
nienia od Grzywny (Griffna telltonicalis). Niemcy nazwali miejscowość 
tę Griebenau w r. 1866. 
Miejscowość ta leży w powiecie chełmil1skim; stacja kolejowa 
i poczta jest w Unisławiu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 811, ewangelików 
Niemców 14, ogółem dusz 825. Komunikujących jest 540. 
P a r a f j a powstała zapewne w XIII wieku w posiadłościach bi- 
skupa chełmińskiego. 
Kościół obecny gotycki zbudowat
y jest z kamieni ok. r. 1300. 
Czas konsekracji jest nieznany. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Michał Archaniół, dowodnie już 1647 r.
		

/Pomorze_002_12_173_0001.djvu

			169 - 


K o I a t o re 111 jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. str. 
27), dawniej od założenia kościoła wykonywali kolatorstwo biskupi 
chełmińscy aż do sekularyzacji. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą św. Michała Archanioła obchodzi 
się w ostatnią niedzielę września na mocy indultu z dnia 13 lutego 
1899 r. 
A r c h i w u 111 p a r a f j a I n e : Księgi metryczne bapt., copul. 
i mort. 1759-. 
Bractwa i stowarzyszenia; 
J. Bractwo św. Michała, zatwierdzone 23 czerwca 1857 r., liczące 30 
członków. 
2. Bractwo Trzeźwości, założone 31 stycznia 1857 r. 
3. Bractwo Serca Jezusowego, założone 14 grudnia 1894 r. 
p r ob o s z c z : X. Leonard Marchlewski, urodz. II. 8. 1866 
w Chroślu, pow. lubawskim, święc. 27. 4. 1890, insty1. 15. 4. 1915. 
Był poprzednio wikarym wzgl. administratorem w Pucku, Świeciu, 
Drzycimiu, Lubawie, Tczewie, Wąbrzeźnie, Biskupicach, Błędowie, Pie- 
niążkowie, Grabowie (pow. lubawski), Gniewie i Topólnie, proboszczem 
w Białutach (1896-1915). Dziekanem pOl11ezańskim był 1903-1915, 
dziekanem chełmżyńskim jest od 6 grudnia 1916. 
Szkoły powszechne: 
I. Grzybno kato\.. I naucz. kato 1.. I klasa. 72 dzieci. 
2. Wybcz "I" ,. I " 54 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Grzybno pow. chełm. 425 dusz 
2. Wybcz 2 km " toruński 306 " 
3. Wybczyk 3 11 2 " " " 80 
Z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Na cmentarzu tutejszym spo- 
czywa śp. X. Stanisław Kujot, proboszcz grzybie6ski (-f 5. 12. 1914). 
historyk Pomorza, długoletni prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu. 


6. Grzywna 
Nazwa ta, niezawodnie pierwotna, pojawia się dopiero w r. 1570; 
przedtem zachodzą jej odmiany jak Gribna (1293), Griffna theutoni- 
cali s (l 446), Grywe (1454). 
Miejscowość leży w pewiecie toruńskim. Stacja kolejowa jest 
w miejscu, poczta w Chełmży. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2700, ewang. 
Niemców 38, ogółem 2738. Komunikujących jest 1590. 
P a r a f j ę założono przed objęciem Grzywny przez biskupów 
włocławskich w roku 1293; fundatorem mógł być Zakon niemiecki
		

/Pomorze_002_12_174_0001.djvu

			110 


lub książęta polscy wzgl. mazowieccy. Przed rokiem 1300 wymieniony 
jest Nicolaus plebanus de Gribna. Paraf ja znajduje się też w spisie 
z r. 1445. 
Koś c i ół jest gotycki, murowany z polnych kamieni. Wieżę 
n1ó.lsywną przybudowano w r. 1907. Data konsekracji jest nieznana. 
Tytuł kościoła: św. Katarzyna pm. 
K o I a t o r e m jcst biskup chełmil1ski i rząd l1aprzemian (por. 
str. '27), dawniej od r. 1293 aż do sekularYlacji byli kolatorami 
biskupi włocławscy. 
Zabytki ważniejsze: 
l. We wnękach nad portalem kościoła znajdują się 3 figury świętych 
z palonej gliny, bardzo uszkodzone. 
2. Gotycka rzeźba św. Jana ewangelisty z drzewa lipowego, zapewne 
z XV-XVI wieku. 
3. Gotycka ławka kolatorska, dębowa. pochodzi z XVI wieku. 
4. Główny ołtarz jest renesansowy z późniejszemi dodatkami baroko- 
we111i i rokokowemi. 
5. Dzwon z r. 1582, odlany przez Marcina Schmidta z Torunia. 
6. Nagrobki z XVI i XVI[ wieku: Konopackich, Kołhrzyńskiego z Zęg- 
wirtu oraz X. Ciężkiego. 
U r o c z y s t ość o dp u s t o w ą obchodli się w niedzielę po 
św. Katarzynie pm. (25. XI). Prócz tego jest odpust bracki św. Anto- 
niego Padewskiego. Wizytacje XVII wieku przytaczają jako cudowną 
figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem w głównym ołtarzu. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. ]661-1716, ]744-, copul. 1681-, mor1. 
1707-16, ]762-. 
2. WizytaCJe i ich odpisy od r. 1715. 
3. Tradycje probostwa grzywieńskiego od r. 1696. 
4. Lustracja kościoła i folwarku biskupiego w Grzywnie z r. 1720. 
5. Hozporządzenia, cyrk ul arze i instrukcje od r. ] 802. 
K a p I i c a d a w n i e j s z a jezuitów w Ostaszewie, zbudowana 
na początku XVII wieku. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo św. Antoniego, założone r. 1830, liczące 20 członków. 
:l. Bractwo Różańcowe z r. ]890, członków łOO. 
3. Bractwo Serca Jezusowego z r. 1899, członków 170. 
ol. Bractwo Trzeźwości, założone w r. ] 855. 
5. Stowarzyszenia Młodzieży Katolickicj istnieją ud r. 1925 w Grzywnie, 
Sławkowie, Ostaslewie i Brąchnówku. 


, 


J
		

/Pomorze_002_12_175_0001.djvu

			171 


s z P i t a I parafjalny dla ubogich, fundowany r. 1649 przez Adama 
Konopackiego, w którym się obecnie utrzymuje 3 ubogich. 
P r o b o s z c z: X. Jan Żuławski, urodz. 20. 6. 1856 w Gosty- 
clynie, pow. tucholskim, święc. 31. 7. 1883, instyt. łO. 3. 1896. Po- 
przednio był wikarym w Brodnicy, Gdańsku (św. Józef) i Radzynie, 
kapelanem w Domach Karnych w Fordonie i Koronowie. 
E m e r y t: X. Stanisław Olszewski, przebywa od roku 1923 w Q {. a 
Grzywnie Biskupiej, urodz. 8. 12. 1878 w Radzynie, pow. grudziądz-1- A -, I y 
kim, święc. 24. 2. 19łO w St. Cloud, Minnesota (U. S. A.); przedtem 
był kapelanem w szpitalu w Devils Lake, N. Dakota, prbboszczem w 
Wales, N. D.. potem w Minto, N. D. (1919-1923). 
Szkoły powszechne: 
J. Grzywna katot.. 2 naucz. kato\., 3 klasy, 133 dzieci 
2. Brąchnówko " I" "1,, ok. 50 
3. Kuczwały "1,, "1,, 50" 
4. Ostaszewo " 3" "3,, 156 " 
5. Sławkowo l"" 1" 50 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Grzywna, wieś i G. Biskupia 
1. .. Szlachecka 
3. Brąchnówko 
4. Browina z Zęgwirtem 
5. Kuczwały I 
Antoniewo I 
Sarbinowo 
6. Ostaszewo ł 
Juljanka . 
Wytrębowice I 
7. Sławkowo (Friedenau) 


pow. tonlllski 


" 


" 


650 dusz 
80 " 
99 " 
136 " 


3 km " 
1-4 " " 


" 


" 


3 .. 


" 


" 


378 " 


() " 


" 


825 " 


6 " 


" 


" 


298 " 


7. Kiełbasin 
Nazwa obecna, zachodząca od XVI wieku, jest pewnie pierwotna. 
a Ilazwy Worst (1414). Worsth (1495), Vorsch (1515) i WorstendorE są 
jej tłumaczeniem. 
Miejscowość ta leży w powiecie torUllskim; stacja kolejowa 
i poczta jest w Mirakowie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1781, ewangeli- 
ków Niemców 68, ogółem dusz 1849. Komunikujących jest 1188. 
P a r a f j ę założyli krzyżacy pewnie już w Xlll wieku, wyłączając 
ją z chełmżY(lskiej i przydzielając do niej prócz Kiełbasina wsie Za- 
lesie, Grodno i Mlewiec; Morczyny i Mirakowo należały pierwotnie,
		

/Pomorze_002_12_176_0001.djvu

			jak wnosi X. Kujot, do kościoła w Grzywnie. Pierwszy proboszcz 
wspomniany jest na początku XV wieku, parafję wymienia ordo synod i 
laicalis 1445. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, pochodzi z początku XIV wieku, 
zatem nie jest on pierwszy w miejscu. Znaki konsekracji kościoła widział 
wizytator Strzesz 1670 r., a dedykację obchodzono wówczas w nie- 
dzielę po św. Jadwidze. 
T y t u ł koś c i o ł a: Narodzenie Matki Boskiej obecnie i dowo- 
dnie już w XVII wieku. 
K o I a t o r e m jest magistrat tOfll11ski od r. 1505, poprzednio był 
nim rząd polski, względnie krzyżacki przed r. 1466. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Dzwon z r. 1592 odlany przez Marcina Schmidta z Torunia. 
2. Starożytna puszka srebrna, pozłacana, z wyryte mi scenami z życia 
Pana Jezusa. 
U r o c z y s t ość o d p u s t o w ą obchodzi się w niedzielę po Na- 
rodzeniu Matki Boskiej. 
A r c h i w u m p a r a E j a l n e: Księgi metryczne bap1. i copul. 
1739-, mort. 1789-. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo św. Józefa, założ. r. 1852, członków 26. 
2. Bractwo Trzeźwości, zał. r. 1855, złączone z Bractwem św. Józefa. 
3. Żywy Różaniec, założ. 7. 11. 1900, liczy członków 175. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej. 
p r o b o s z c z: X. Polikarp GulgoLVski, urodz. 26. l. 1870 w 
Kiełpinie, pow. tucholskim, święc. 22. 3. 1896, instyt. 19. 12. 1899. 
Poprzednio był wikarym w Gdańsku u św. Wojciecha oraz wikarym 
i administratorem w Toruniu u św. Jakóba. 
Szkoły powszechne: 
l. Kiełbasin katol., I naucz. katol., 
2. Grodno "1,, " 
3. Mlewo "2,, " 


112 - 


I klasa, 36 dzieci 
ł " 38 " 
3 ,,113 " 
do parafji: 


należące 


Miejscowości 
I. Kiełbasin 
2. Grodno 
3. Kiełbasinek (Kiełbasin B) 
4. Lipówiec (Kamionka) 
5. Mirakowo 
6. Morczyny (Morczyn) 
7. Zalesie 


2 km 
2 " 
3 " 
4 " 
4 " 
3 " 


pow. toruński 
" " 
" " 
" II 
" " 
" " 
" " 


I 
i 
ł 
, 


\ 
I 
, 
. 


katol. 


I 
I 
i 
I 
I 
I 
\ 
\ 


II 


" 


152 dusz 
48 " 
98 " 
93 " 
197 " 
120 " 
161 "
		

/Pomorze_002_12_177_0001.djvu

			I 
I 
, 
ł 
, 


. 


I 
i 
I 
I 
I 
\ 


\ 
ł 


173 


8. Mlewo (Ncuhol) 2 1\111 pOll'. wątmcski 8
6 .. 
9. :'\owydwór (Neuhof) 4" . " 76" 
Kielbasin hył pierwotnie osadą wicjsiq z il1nicjszym ohszarem 
dworskim, Kiclhasinek ZaŚ leśniczówką z lasem mtlc'ąc)'m do Kiełha- 
sina. Właścicielcm Kiclba::,ina byl magistrat 111.. Torunia od r. 1505. 
\V XIX wieku dzierżawił I1lJjątek w KicIbasinie Wierzbicki, l;tóry 1863 
nabył go n3 wlasność. Gospodarze już przedt
m zostali wykl1lJicni. 
Magistrat przy sprzedaży zatrzymał sobie prawa i ci
ża:y p,ltronackie, 
nakładając na kupuj
cych kanon roczny w wysokości ok. 1450 nia,cI,. 
_ Około r. 1855 spalily się zabudowania pleha:i;skie. a nąwt pobudo- 
wano na dzisiejszem mi
jscu. -=- W r. 1900 oill1clOno od l(iełbasina 
filję Srebrniki, 


.ł 


8. Nawra 

azwa obecna żachodząca po raz pierwszy w dokumencie' z r. 
1600, poprzednio 1570 r. jako Nawry, jest pC'ilic pierwotna, formy 
bowiem starsze jak Nevir (1222, 1251), Ebcr (1 -144) i Ewer uważać 
należy za jej odmiany niemieckie. 
Miejscowość ta leży w powiecie toruński.; p05iada stację- ko- 
lejową i agenturę pocztową w 111iejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Prłaków 650, Nicmiec 1. 
Komuni1mjących jcst 435. 
p a r a f j ę założył jcden z dziedziców Nawry prawdopodobnie 
już w Xlll wieku. Pierwszy proboszcz Jan je5t wspomniany pod r. 
1330. Do parafji należała zawsze sama Nawra z folwarkami, a W::r- 
szewice tylko wtenczas, gdy majątek ten do dziPdziców NawlY należał. 
Koś c i ó ł obecny z polnych-l:a111ieni, przebudowany w X\'II 
wicku, pochodzi niezawodnie z XłV wieku. KJilsekracja jego odbyła 
się podobno roku 1619 z okazji nadania odpurtÓw dla kosciola prlez 
nuncjusza apostolskiego Diotallevcgo. GruntO',mej restauracji doko- 
nano \V latach 1778-86. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Katarzyr.a, wethtg Strzesza \\' I. 1 G7;) 
św. Iv\ateusz; wówczas jednakże hył kościół er,z('krnwany, a pallli
ć 
dedykacji była zatarta. 
K o l a t o r a m i byli od zało
enia parafji dziedzice Nawry, v!,ec- 
nic p. Jan Sczaniecld. 
Zabytki wainiejsze: 
I. W ołtarzu obraz Matki Boskiej z Dliecią'.
icrn) pr7)'\" 1':,:11\")" za 
CzaSów Jana Kazimicrza przez Bernard;! K;!tS7.yI'IS"iq
o z lIic\.;(.li
		

/Pomorze_002_12_178_0001.djvu

			174 - 


t 


11IoskiewsJ,iej. o.'Jraz jest ubrany w srebfll:t harokową Sll"irnl'd
 z 2 
l\orol1
mi srchrncmi i herlclil. WotÓw wisi na nim fjO, /lajstarslC 
/. połowy X VII wieku. 
2. Chrzcielnica kalT.Ienna w stylu cmpirr. 
0. T.thlica pami;łtkowa Kruszyi!sl{ich z r. 1815 z portrclami i opisami 
z lat 1660-- 1802- 
Uroczystość oupustową obchodzi si<; w dzid! św.l\ata- 
r lYl1Y plll. 25 listopada na podstawie brewe papieLa Piusa IX z roku 
WG1. Obr;Jz Matki Boskiej łaskawej w wielkim oltarl.u slynic łaskami 
uu XVII wieku. 
Archiwum parafjalne: 
I. Ksi<;gi metryczne bapt., COplll., mort. 1760-. 
2. Lihri perceploru'lll (1813--fi3), expensarum (1760-1853). 
;{. Zhiory IIstaw, rOlporlądzeń etc. władz kościelnych 1606-1857. 
.t. Akta kościelne z XVlIl wieku, m. i. odpis. t
stamentu Walerjana 
Kruszyt'1skiego z r. 1715. 
5. n Pamięć dalsl)
1 wiekom o obrazie Nayświęlszcy Maryi Panny 
w ołtarLu wiellim kościoła nawrzy"!skiego hęr\c:cym zostawiona 
przez X. K;.\jctana Wawrzyt'1ca Witkowskiego, dziekana chehnżyń- 
skiego, plebana lIaw/zyt'1skiego w r. 1774." 
6. CompendiulII clJJistianae devotionis seu fundationis piae eccl. Na- 
vrensis ab. 1772. 
f" Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Trzeci Zakon św. Franciszka, załoi. 1921, liczący 16 członków. 
<) f3ractwo Różańca św. od 12 lipca 1170. 
0. Bractwo Trzeź\tUści, założone 1855 r. 
4. Apostolshvo MOOlitwy z r. 1867 i 1884, liczące około 200 członków. 
5. Bractwo Czci N. Sakramentu ód r. 1921. 
6. Towarzystwo M.isyjne od r. 1923. 
7. Dzieło Rozluze..ienia Wiary, założ. 1927 r. 
8. Abstynellckie Bractwo Dzieciątka Jezus od r. 1913. 
9. Katolickie Stonrzyszenie Młodlieży M<;skiej i 7cńskiej, załolone 
1922 r., wzg1. 1923. 
S a l k a p a raf j a 111 a jest w gospod7.ie kolatorów. - Ochronkę 
założono 1921 r. 
Proboszcz: X. Antoni ]{cnl"!JJl SZllman, urodz. 13.6. U382 
w Toruniu, świ<;c. 23. 2. 1908, in:;tyt. 20. 5. 1920. Poprzednio hył 
wikarym w Brodnicy, Lubichowie, DóbrcZll, Niborku i Wielu, pro- 
boszczem w Trzebczu. Reda
uje czasopismo "Maly Światek" od r. 
1
2Q, poprz
dnio (1913,'18) "Nasz Przewodnik". Jest Clłonkiem con-
		

/Pomorze_002_12_179_0001.djvu

			ł 


175 


siliUI1I a vigilantia oraz Rac1y Opicki Społcczncj w Warszawie prz)' 
I\\inistcrstwic Pracy i Op. Sp., ryccrzcm ordcru Pc10nia Restitula, pre- 
7e
em Pomorskiego Tow. Opieki nad Dzicćmi i Pomorskiego K.oła 
Ksi
ży Abstyncntów. 
S z k o I a powszechna, 2 klasow3, katolicka, w Nawrze z 2 kato- 
lickimi nauclyciclami, tiCliłca 90 katolickich dzieci. 
M i c j s c o w o Ś c i nalcżące do parafji: 
l. Nawra pow. torui1ski 46 l dusz 
2. Nawra, dworzcc I I / j km. " 13" 
3. Bogusławki 2" " " l GO " 
4. Izabelin (1850) P/i " ,,17 " 
Z d a r z c n i a h i s t o I y C Z 11 e : Książę mazowiecki Konrad dał 
Chrystjanowi 1222 r. 111. i. tcż Nawrę, ale już w polowic Xlll wi
ku 
posiadali ją świeccy dziedzicc. Poszczególne działy majątku zlączyli 
w jedną całość Kruszyńscy w XVII wicku. Ostatnia z nich, Bogu- 
sława, wyszła za Michała Sczanieckicgo, który by
 wsp0łzałoż)'ciclem 
Towarzystwa Naukowcgo w Toruniu, i jego wiceprezc:;cm do r. 1918. 


9. Papowo Biskupie 


Pierwotncj nazwy tcj micjscowości nic znamy. N
z\\'ę PapO\\"O 
czyli Pop owo otrzymała ona dopiero wtcnczas, gdy przcszła na wla- 
snośc duchowną, niezawodnie biskupów plockich. Przydomck hisku-' 
pieg"o dostało Papowo to w przeciwstawieniu do torUllskicgo po r. 1505, 
gdy przeszło na własność stolicy biskupicj chcłmifu1	
			

/Pomorze_002_12_180_0001.djvu

			. 
 


t'lG - 


l 


K o I a t (I r t' m jc
t hiskup chdmińsld i rz;'\d naprzem;i1!1 (por. 
sir. 27 11.), przed sekularyzacją by li patronami biskupi che'miiis",:y po- 
C7.ąws/.y od f. 1505, p:zcdlel1l rząd polski wzgl. krZjl:.ICY przed r. 14(jG. 
Zabytki walnicjsze: 
1. Obiaz przectstawi.łjący św. Huberta z napisem "Ora pro nobis lG76-, 
malowany 11<1 drlcwic. 
2. PiJS sI II cl:i słul.ący dawniej jako welum. 
3, Fił.;ura M
il!i:i Boskicj z Dzieci
tkiel1l, z drzewa, podobno z XV wieku. 
Uroczystość odpustową św. Mikołaja obchodzi się w 
niedziel
 po 6 grudlIla na podstawie brcwe z dnia 18. 5. 1908. W l	
			

/Pomorze_002_12_181_0001.djvu

			I 
l 


177 - 


W i kar y: X. Szczepan Rad/he, urodz. 2. 3. 1890 w Dębogorzu 
pow. puckim, święc. 14. 6. 1924, ustanow. 17. 9. 1927. Poprzednio 
był wikarym w Chełmi:y i Miłobądzu, tu także administratorem. 
Szkoły powszechne: 
I. Papowo Bisk. kat., 2 naucz. kat., 2 klasy, 
2. BarUewo "1",, I " 
3. Dubielno ,,3 "3,, 
4. Grzegorz miesz. I " "l " 
5. Niemczyk kat., I " ,,1 " 
6. Staw I" I 
7. Zegartowice miesz., l" l" 
M i e j s c o w o Ś c i nalei:ące do parafji: 
I. Papowo Biskupie pow. toruński 282 dusz 
2. Papowo Biskupie, domena "" 274" 
3. Chrapice (Crapitz i Chrapiec 1400) 4 km" " 125" 
4. ,Folgowo (Hildebrandisdorff 1438) 2" " " 144" 
5. Kucborek (Paulshof) 2 1 /. " ,,80 " 
6. Staw (Stab 1438, Staw 1602) 21/
" " " 204" 
7. Bartlewo (Batlewo) 7" chełm. 196 " 
8. Blachta 9" " " 7 4 " 
9. Dubielno (Diibcln) fi" " " 406" 
10. Falęcin (Dietrichsdorf) 2 1 / , ,,,,,, 239" 
Ił. Grzegorz (Falkenstein) 8 1 /\1" 192 " 
12. Niemczyk 4" " " 172" 
13. Nowydwór (NeuhoH) 3""" 152" 
14. Parowa 5"" 93 " 
15. Wrocławki 3" " " 232" 
16. Zegartowice (Segersdorf) 3""" 263 
17. Żygląd (Zeigland) 3"" 189 " 
W a ż n i e j s z e z d a r z C n i a II i s t o r y c z n e : R. 1222 daro- 
wał biskup płocki Gcdko Papowo biskupowi Chrystjanowi, który je 
w r. 1231 odstąpił krzyżakom. R. 1505 oddał król Aleksander Papo- 
wo z okolicą na wyposażenie biskupów chełmińskich, którzy je trzy- 
mali aż do sekularyzacji. - Za czasów krzyżackich było Papowo 
siedzibą komturów. Zamek ich, zbudowany pod koniec XIlI wieku, 
zdobywany przez Polaków w r. 14łO, następnie z chwilą wybuchli 
wojny 13-letniej w dniu 7 lutego 1454 r., wreszcie w r. 1458, został 
w tymże roku zniszczony przez pożar. Okazałe ruiny dziś jeszcze 
istnieją. Opodal znajdują się wyraźne ślady okopu dawniejszego 
zamku, zaczem miejsce to już za pierwotnych rządów polskie h było 
środowiskiem obronnem dla najbliższej okolicy. 


80 dzieci kat., 
60 " 
lłO " 
30 " 
58 " 
45 " 
25 " 


" 


2 ew. 
2 " 
5 " 
14 " 


" 


" 


" 


" 


4 " 
8 


" 


12
		

/Pomorze_002_12_182_0001.djvu

			178 - 
10. Trzebez 
Nazwa obecna, wzięta od trzebionych lasów, jest bardzo dawna; 
spotykamy ją jednakże dopiero w XVI wieku; przedtem dokumenty 
podają odmiany: Cerebiche (1222), Crzebcze (1339), Crebis (1445), 
Trebis (XV w.). 
Miejscowość ta leży w powiecie chełmińskim; stacja kolejowa 
Nawra lub Bągart, poczta Trzebczyk, pow. chełmiński. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 773, Niemców 
ewangelików 40, ogółem 813. Komunikujących jest 514. 
P a r a f j ę założyli krzyżacy pewnie w pierwszej połowie XIV w. 
Tworzył ją od samego początku sam Trzebcz, z dawna dwojaki, krzy- 
żacki i szlachecki. Wspomniana jest paraf ja po raz pierwszy pod 
rokiem 1445. Od początku XVII wieku była ona filją Grzybna. Pod 
koniec XVlll wieku przepadły włóki plebańskie, lecz na początku XIX 
wieku darował Mateusz Ślaski tytułem wyposażenia probostwa 
305, a organistówki 40 morgów z roli dominjalnej. Aktem z dnia 
I lipca 1914 r. utworzono w Trzebczu lokalny wikarjat, a l lutego 
1915 r. samodzielną parafję, której pierwszym proboszczem był X. Hen- 
ryk Szuman. 
Koś c i ó ł obecny, zbudowany z polnych kamieni, pochodzi 
z pierwszej połowy XIV wieku; wieżę i prezbiterjum dobudowano 
pewnie w XVII wieku. 
T y t u ł koś c i o ł a : Wniebowzięcie Matki Boskiej, nadane 
w XVII wieku w miejsce dawniejszej św. Elżbiety, niezawodnie pod 
wpływem czci dla cudownego obrazu w wielkim ołtarzu, darowanego 
na początku XVII wieku. 
K o I a t o r a m i byli biskupi chełmińscy 1506-1772 r. Po seku- 
laryzacji nie poczuwał się rząd do obowiązków patronackich, a nawet 
groził odebraniem kościoła dla kolonistów sprowadzonych do Trzeb- 
czyka. Wtenczas ofiarował się Mateusz Ślaski, od r. 1805 dziedzic 
Trzebcza szlacheckiego, przejąć obowiązki patronackie na siebie i na- 
stępców. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą obchodzi się w dzień Wnieho- 
wzięcia NMP. (15. 8.). Cudami słynął obraz Matki Boskiej w głów- 
nym ołtarzu, jak świadczą dziś jeszcze liczne wota. 
Bractwa: 
l. Bractwo Najświętszej Marji Panny, założone r. 1857. 
2. Bractwo Trzeźwości (1895). 
3. Apostolstwo Modlitwy (1915). 
4. Abstynenckie Bractwo Dzieciątka Jezus (1914). 
5. Bractwo Czci Najśw. Sakramentu (1917). 


ł 


t 


,..
		

/Pomorze_002_12_183_0001.djvu

			179 - 


l 


P r o b o s z c z : X. Feliks Szuchmielski, urodz. 13. 12. 1885 r. 
w Świeciu, święc. 2. 4. 1911, instyt. 10. 8. 1920. Poprzednio był 
wikarym w Oksywiu, Strzelinic i Przodkowie. 
Szkoły powszechne: 
l. Trzebcz, kato\., 2 naucz. kato\., 2 klasy, około 70 dzieci 
2. Trzebczyk " 2" " 2" "70,, 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Trzebcz Szlachecki 
2. Trzebcz Królewski 
3. Marynki (Marianken) 
4. Trzebczyk (KI. Trebis) 


pow. 


chełm. 314 
302 
83 
74 


dusz 


" 


" 


1,5 km 
1-2,5 " 


" 


" 


" 


" 


" 



 


11. Unisław 
Nazwa obecna zachodzi w dokumentach XV wieku, przedtem 
spotykamy jej odmiany krzyżackie jak Wenzlau, Venclov, Dunislaw. 
Miejscowość ta leży w powiecie chełmińskim, posiada pocztę 
i stację kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3184, katolików 
Niemców 31, ewangelików 748, prawosławny I, Polaków ewangeli- 
ków 8, kalwinów 4, ogółem dusz 3976. Komunikujących jest 2122. 
P a r a f j ę zalicza X. Kujot do pierwotnych, założonych krótko 
po zaprowadzeniu chrześcijaństwa i przydziela jej obszary później- 
szych kościołów parafjalnych w Kokocku, Grzybnie, Nawrze, Trzehczu 
i Czarzu. Paraf ja unisławska wspomniana jest po raz pierwszy jednakże 
dopiero pod r. 1445. 
Koś c i ó ł obecny. masywny, pochodzący w założeniu swojem 
z pierwszej połowy XVllI wieku, konsekrowany przez biskupa Kret- 
kowskiego dnia 31 października 1728 r., został zupełnie przebudowany 
i do formy krzyża powiększony w roku 1903 i następnym. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Bartłomiej obecnie i dowodnie już 
w r. 1647, a niezawodnie od samych początków istnienia kościoła. 
K o l a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian. Da- 
wniej od r. 1495 aż do sekularyzacji dzierżyli kolatorstwo biskupi 
chełmińscy, pierwotnie miała je władza państwowa, wprzód polska, 
następnie krzyżacka i powtórnie polska. 
D o z a b y t k ó w należy kielich z r. 1697, kilka ornatów (jeden 
z XVllI wieku) i dzwon odlany w r. 1684 w Toruniu. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą obchodzi się w niedzielę po 
św. Bartłomieju (24. 8.). . 


12.
		

/Pomorze_002_12_184_0001.djvu

			A r c h i w u m p a r a f j a I n e: Księgi metryczne bap1. 1602-30, 
1705-09, 1753-, copul. 1680-1701, 1705-55, 1791-, mort. 1709- 
59, 1790-. 
K a p I i c a d a w n i e j s z a, istniała w unisławskim zamku krzy- 
żackim, chociaż wyraźnej o niej niema wzmianki, i to pewno już 
w XIII wieku. Zamek wraz z kaplicą został w r. 1454 przez szlachtę 
pruską doszczętnie zburzony. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Trzeźwości, założone 27. 5. 1856. 
2. Żywy Różaniec, zał. 25. 5. 1927, liczy 60 róż: 7 roz mężczyzn, 
łO młodzieńców, 22 kobiet, 21 panien, razem członków 900. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej w Unisławiu (30 członków) 
i Brukach (34 członków). 
F u n d a c j a s z P i t a I n a istniała dla 5 ubogich paraf jan ze 
statutem z 12. 9. 1852. W r. 1913 organistówka, w której ubodzy 
mieszkali, spłonęła. 
p r o b o s z c z: X. Atanazy Bloch, urodz. 3. 3. 1867 w Feli- 
ksowie, pow. wąbrzeskim, święc.27.3.1892, instyt. 8.3.1912; poprze- 
dnio był duszpasterzem w Czersku, Lubiewie, Kijewie, Tyłowie i lławie. 
Szkoły powszechne: 
l. Unisław kato 1., 6 naucz. katol., 6 klas, 242 dzieci kat., 18 niekat. 
2. Bruki l. miesz., 2 " " 3 " 70 " 
I " ew., 48 " 
3. Bruki II ,,1 " " l " 5 " " 32 " 
4. Siemoń kato 1., 4 ., katol., 4 " 159 " " 
Dzieci z Łoktowa uczęszczają do katolickiej szkoły w Lindzie 
(par. starogrodzka). 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Unisław, gmina 
2. Unisław, obsz. dw. 
3. Błota (Blotto, Blottobruch) 3 1 / 2 km " 
4. Bruki I (Friedrichsbruch) I 2 1 / 2 " " 
5. Bruki II (Wilhelmsbruch) 3 " " 
6. Głażewo (Głażejewo, Glasau) 8 " " 
7. Gołoty (Golotz, Golotty) 3 1 / 11 " " 
8. Łoktowo 4 " " 
9. Raciniewo (Radzieniewo, Siegsruh) 2"" 
10. Stablewice (Stawlowicz, Stablewitz) 21/
 " " 
II. Siemoń, gmina (Sieminaw, Simnau) 6 7 1 / 
12. " ob. dw. - 2" " 


- 180 - 


-.....- 



 


+- 


. 


...' 


4 


" 


j 


pow. chełm. 486 dusz 
" 358" 
" 329" 
" 835" 
" 230" 
" 117" 
" 250" 
" 34" 
" 269" 
" 297" 
t . k . ł056 " 
oruns l 44 
" 


" 


,
		

/Pomorze_002_12_185_0001.djvu

			_ _+r- 


181 


Gmina Błota należy do parafji starogrodzkiej, pastoryzuje się ją 
jednak dla bliższej odległości z Unisławia. 
Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: W Unisławiu, w 
pobliżu dzisiejszego kościoła, na wzgórzu spadające m stromo ku nizi- 
nom Wisły, zbudowali krzyżacy w Xlll wieku zamek. Był on siedzibą 
komturów do końca XIV wieku. Zburzyli go do szczętu związkowcy 
na samym początku wojny trzynastoletniej. 


" 


J 


12. Wielkołąka 
Nazwa ta, pojawiająca się w źródłach dopiero w XVII wieku, jest 
bez wątpienia pierwotną, o czem świadczą krzyżackie akomodacje jak 
Lonke (1414) i Lonka (1445). Prócz tego zachodzi Gross Lankaw 
1553 i Ląky 1570. 
Miejscowość ta leży w powiecie wąbrzeskim; stacja kolejowa 
i poczta w Rychnowie (pow. wąbrzeski). 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków ] 777, ewangeli- 
ków Niemców 507, ogółem dusz 2284. Komunikujących jest 1184. 
P a r a f ja, wspomniana po raz pierwszy pod r. 1445, jest dużo 
starsza, niezawodnie przedkrzyżacka i założona przez któregoś z ksią- 
żąt polskich. W XVI wieku rządzili paraf ją predykanci ewangeliccy, 
którym odebrał kościół biskup Tylicki 1597 r. 
Koś c i ó ł dawniejszy, stary, z kamieni polnych, wystawiony 
i konsekrowany przez biskupa chełmińskiego Stefana 1494 r., został 
w latach 1861-63 z wielkim nakładem w stylu gotyckim odbudowany 
przez patronów Ksawerego i Julję Działowskich. Konsekracji dokonał 
biskup Marwicz 20 września 1863 r. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Katarzyna i św. Małgorzata, dowodnie 
ju
 1670 r. Wizytator z r. ] 647 podaje jako patronkę św. Katarzynę. 
K o I a t o r k ą jest obecnie pani Felicja Gajewska na Turznie. 
Z patronatu rządowego na prywatny przeszła Wielkołąka w r. 1787. 
D o z a b y t k ów, pochodzących z starego kościoła, zaliczyć na- 
leży 16 figur świętych i obraz św. Franciszka z srebrną sukienką. 
U r o c z y s t ość o d p u s t o w ą obchodzi się w niedzielę po 
św. Katarzynie oraz po św. Małgorzacie. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne: bap1., copul., mor1. 1775-. 
2. Księga dochodów i wydatków od r. 1746. 
Koś c i ó ł d a w n y parafjalny w Rychnowie. założony przez 
krzyżaków. Kolatorami byli właściciele majątku od r. 1444, od r. 1616 
magistrat m Torunia. Kościół był zapewne pod wezwaniem św. Jana 


J
		

/Pomorze_002_12_186_0001.djvu

			- 182 - 


Chrzciciela. Podupadł w czasie wojen szwedzkich, a biskup DziałYllski 
przyłączył go do Wielkołąki. W r. 1839 zniesiono go zupełnie. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Różańca św. od r. 1755. 
2. Bractwo Najśw. Serca Jezusowego od r. 1855, liczy 35 członków. 
3. Bractwo Trzeźwości od r. 1856. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży w Pruskołące i Rychnowie, zał. 1925, liczy 
53 członków. 
P r o b o s z c z: X. Władysław Krause, urodz. 1. 10. 1879 
w Nowymdworze, pow. starogardzkim, święc. 17. 12. 1907, instyt. 14. 
9. 1916; poprzednio był wikarym w Wielkiem Łęcku, Jeżewie, Pa- 
powie Toruńskiem, Sa111pławie, Cekcynie i administratorem w Lutowie. 
Szkoły powszechne: 
1. Pruskołąka katol., I naucz. kato 1., I klasa, 53 dzieci katol. 
2. Rychnowo " 3" "3,, 120" ,,40 ew. 
3. Wielkołąka " 3" "2,, 1 06" " I" 
4. Marjany miesz., l" "1,, 13" "13,, 
W Rychnowie jest osobna I klasowa szkoła ewangelicka z na- 
uczycielem ewangelikiem. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
I. Wielkołąka 
2. Bielskiebudy (Bi1czewo 1832) 
3. Borówno (Borowe 1285) 
4. Elzanowo (Elsenaw 1409) 
5. Józefat (Józefowo 1801) 
6. Krupka-Młyn 
7. Marjany (Marienfelde 1822, Ma- 
rienhof) 3 1 / il " ,,45 " 
8. Papiernia (Junscherrn Molc 1415) 2 "" " 8" 
9. Pruskołąka (Lanke 1403) 2 "" " 197" 
10. I{ychnowo (I{ichenow 1405) 3"" " 678" 
II. Struś-Młyn (Struś 1706) l " " 9" 
Z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Wielkałqka należała za czasów 
krzyżackich do komturstwa kowalewskiego, za rządów polskich nato- 
miast była majątkicm gracjalnym, Iladawanym ludziom zasłużonym, 
m. i. w XVI wicku Strobandom z Torunia, którzy się z pewnością 
pIZyCZYlliIi do zlutrzenia parafji. l{. 1888 przyłączono Wielkołąkę 
z powiatu toruńskiego do wąbrzeskiego. 


... 


pawfji: 
pow. wąbrzeski 377 dusz 
2 k111" " 58" 
I ,2 "" " 159" 
I " 184 " 
3 " " 51 " 
I " " II" 



 


j 



 


L
		

/Pomorze_002_12_187_0001.djvu

			... 


IV 


Dekanat Chojnicki 


Literatura: 
Amn. Kirchenbl. 44,88. 52,24 II. - Arch. gdańskie, 8,12. - Apparatus, 
Schwengel. - Bar, Kirchellbilcher, nr. 448. 45511. 492. 494 n. 496 n. 500 II. - Bilr, 
Ortsllamell. - Chodyński, Sufragalli, 87. - Fankidejski, Klasztory, 263-266. - 
Fankidejski, Obrazy, 142-148. - Fankidejski, Utrac. kościoły, 310-312. 317 II. 
322-331. - Frydrychowicz, Weihbischofe, 27. - Heise, Kunstdenkm. I, 363-383. 
396-397. - Kujot, Paraf je I, 112. 157. 282 II. 286 - 290. 294 n. 303 - 308. - 
Pallske, Docum. Buetoviell. 816-819. - Panske, Schlochau, 2. 4. 8-11. 21. 55. 65. 
67. 87. 100. 106. 115. 132. 165 II. 177. - Panske, Tuchel, 5. 9. II 11. 14 II. 23. 25. 
42. 50 II. 59 lin. 65. 69. 74 II. 78. 81. 89. 106. 121. 126 II. 131. 135 1111. 141. 148. 156. 
- Perlbach, Pom. UB. - Schematismus, 459-462. 483-493. 502 nn. 618-620. 
623-625. 628-632. 635-640. - Słowllik geogr. I, 617. IV, 322. V, 166. VII, 192. 
407. X, 612. XI, 726. - Załęski, Jezuici IV, część 3, str. 1204-1211. - Źródła 
dziej. XXIII, 206. 225. 237. 


j 


1. Borowymłyn 
Młyn pierwotnie prądzyński, później borowy (Heidemiihl) na- 
zwany, otrzymał swój przywilej w r. ] 492 od Andrzeja Górskiego, 
starosty człuchowskiego. W r. zaś 1620 starosta człuchowski Jan 
Weyher zorganizował "die Dorfschaft, deutsch die Heidtmuele, polnisch 
Borowo genannt," ustanawiając dwóch sołtysów i określając ich po- 
winności i obowiązki. 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim; stacja kolejowa 
Chojniee (45 km.), poczta w miejscu. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1365, ewangelików 
Niemców 48, ogółem 1413. Komunikujących jest 928. 
Kur a c j ę założono 9 grudnia 1913 r. Kościół z wieżą zbudo- 
wany z cegły w latach 1914-16, benedykowany został przez X. wi- 
karjusza generalnego Stan. Dzięgielewskiego dnia 12 czerwca 1916 r. 
pod wezwaniem Ducha św.
		

/Pomorze_002_12_188_0001.djvu

			184 - 


K o I a t o r e m jest biskup chełmiński. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e, parafjalna DuchJ 
św. w drugie święto Zielonych Świątek. bracka Najświętszego Serca 
Jezusa w pierwszą niedzielę sierpnia. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Najświętszego Serca Pana Jezusa z dokumentem erekcyj- 
nym z d. 13 listopada 1925, liczy 500 członków. 
2. Żywy Różaniec, liczy 585 członków. 
Kur a t u s: X. Dawid Sal"toLVslli, urodz. 21. II. 1891 w Nowej- 
cerkwi, pow. chojnickim, święc. 11. 2. 1917, ustano 8. I. 1921. Po- 
przednio był wikarym w Pucku. Drzycimiu. Ugoszczu i Borzyszkowach. 
Szkoły powszechne: 
I. Horowymłyn kato 1.. 3 naucz. kat., 4 klasy, 143 dzieci kat., 7 ew. 
2. Osusznica "1",, l " 53 " 
3. Wierzchocina II I " ,,1 " 40 " 
Do szkoły w Osusznicy chodzi tylko 17 dlieci z kuracji Boro- 
wegomłyna, reszta z okolic należących do parafji borzyszkowskiej. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji. 
l. Borowymłyn pow. chojnicki 
48 dusz 
2. Kobylagóra (Kobbelberg) 6 km" " 22" 
3. Rosocha (Wilhelmsthal) 4 " " 13 " 
4. Rucowelasy (Rutzenwalde) 5 1 / 2 ,,84 " 
5. Starymost (Halkenbl uck) 2"" 9 
6. Upiłka 2 II 275 " 
7. Wieczywno (Ferdinanoshof) 5 9 " 
8. Wierzchocina (Oberchotzen) 4 " " 105" 


., 


2. Borzyszkowy 
Nazwa obecna ustaliła się dopiero w XIX wieku. urzędowo 1920 r.; 
przedtem używano form Borzyszkowo lub Borzyszki, w dokumentach 
krzyżackich zachodzi Borzyszkowo 1352, Borskow 1354 i Borsichow 1400. 
Miejscowość ta leży w powiecie chojl1ickim; l1ajbliższa stacja 
kolejowa Chojnice, o 46 km odległa; poczta w Lipnicach. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 4545, ewangeli- 
ków Niemców 31, ogółem 4576. Komunikujących jest 3238. 
P a r a f j ę założyli prawdopodobnie książęta pomorscy. W r. 1352 
howiem dali krzyżacy cotlationem parochiae ówczesnym nabywcom wsi 
kościelnej, mimo, że ci nabyli j<1 od prywatnych właścicieli Nikodema 


ł
		

/Pomorze_002_12_189_0001.djvu

			185 


i braci jego. z czego wynikałoby, że dotąd przysługiwał patronat pa- 
nującym w kraju i że powstał on wówczas, kiedy prywatnych dzie- 
dziców jeszcze nie było. Później wymienia parafję spis kolektorów 
świętopietrza z r. 1398. Już wtenczas była z niej wyłączona paraf ja 
brzezieńska. W r. 1913 utworzono w Borowymmłynie osobną kurację. 
a w r. 1927 także w Zapceniu. 
Koś c i ó ł obecny, drewniany, gontami kryty, zbudowano \\' la- 
tach 1721-22 na miejsce poprzedniego. który spłonął z całą niemal 
wioską 1721 r. Poprzedni kościół, opisany przez wizytatorów z roku 
"1653, był również drewniany. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Marcin bp., obecnie i dowodnie już 
w r. 1653. 
K o I a t o r a m i są właściciele podzielonego majątku borzyszko- 
wskiego wspólnie. 
Z a b y t k i e m są dzwony, dwa z r. 1722, odlane przez M. 
Wittwercka z Gdal1ska. trzeci z r. 1763 odlewu Ernesta Friedricha 
z Gdańska. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d P u s t o w ą M. B. l{óżańcowej ob- 
chodzi się w pierwszą niedzielę października na podstawie indultu 
z dnia 28 maja 1854, zatwierdzonego dnia 7 czerwca t. r. 
Archiwum paraf ja In e: 
I. Księgi metryczne bapt. i copul. 1721-, mor1. 1739-. 
2. Liber status iurium ac proventuum, tam fixoTUm quam accidentium 
ecc1esiae parochialis Borzyszkoviensis... conscriptus per Joannem 
Godefridum Bork, dictae ecc1esiae rectorem a. d. 1751 institutum. 
3. Liber perceptorum et expensaTUm od roku 1721-1801. 
4. Odpisy wizytacyj generalnych z lat 1653. 1695 i 1744. 
5. Księga Arcybractwa Różańca św. od roku 1774. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Arcybractwo Różańca św., założone 10. 9. ł 751 r. z ustawami z dnia 
7. 6. 1854 r., liczy 2600 członków. 
2. Bractwo Trzeźwości, założone 6. 5. 1859 r., liczy 1200 członków. 
3. Trzeci Zakon św. Franciszka. aprobowany 26. 6. 1926 r., liczy 84 
członków. 
4. Sodalicja Marjańska dla dziewcząt pod wezwaniem Niepokalanego 
Poczęcia Najśw. Marji Panny i św. Agnieszki, założone II. 7. 1926, 
liczy 90 członków. 
5. Apostolstwo Modlitwy, aprobowane 29. 6. 1926. lIczy 27'2 członków. 
6. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej pod wezwaniem św. Stani- 
sława Kostki, liczy 70 członków.
		

/Pomorze_002_12_190_0001.djvu

			P r o b o s z c z: X. Leon Tychnowski, urodz. 6. 4. 1880 r. w Ry
 
wałdziku, pow. lubawskim, święc. 17. 3. 1907, insty1. 20. 5. 1924. 
Poprzednio był wikarym w Fordonie, Chojnicach, Komórsku i Chełmży 
i kapelanem w zakładzie sióstr wincentek w Chełmnie. 
Szkoły powszechne: 
I. Borzyszkowy katol., 2 naucz. katol., 
2. Glisno "1",, 
3. Kiedrowiee ,,1 
4. Lipnice ,,2 
5. Łąkie "2,, 
6. Ostrowite ,,1 
7. Prądzona ,,1 
8. Wojsk ,,1 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
I. Borzyszkowy 
2. Glisno 
3. Hamermłyn (Hammermuhle) 
4. Kiedrowice (Kiedrau) 
5. Lipniee 
6. Łąkie (Lonken) 
7. Osowo 
8. Ostrowite 
9. Osusznica 
10. Owsne Ostrowy 
11. Prądzona 
12. Smołdziny 
ł3. Wojsk (Wojsko) 


186 - 


" 


2 klasy, 57 
I " 47 
I 44 
2 " 89 
2 " 85 
I " 57 
I " 59 
l " 45 


dzieci katol. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


parafji : 
pow. 
4 km " 
8 " " 
7 . " 
£> " " 
6 " 
9 " " 


chojnicki 


" 


" 


" 


" 


" 


1\'2 " 
9 " 
10 " 
6 " 
4 " 
4 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


t 


" 


" 


" 


" 


" 


. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


dusz 


" 


397 
234 
71 
407 
421 
545 
58 
362 
26 
112 
387 
98 
308 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Dnia 17 maja 
1721 r. spłonął kościół i wszystkie zabudowania na probostwie, jak i cała 
wieś z wyjątkiem 4 domów. R. 1751 dnia 24 sierpnia został kościół 
znacznie uszkodzony gromem. - Paraf ja borzyszkowska jest kolebką 
drobnej szlachty pomorskiej, wywodzą bowiem stąd swoje nazwiska 
Gliszczyńscy, Łąccy, Prądzyńscy, Kiedrowscy, Lipińscy, Borzysz- 
kowscy i t. d. Przywileje tutejszej szlachty, zatwierdzone przez 
królów polskich, jak Kazimierza Jagiellończyka i Zygmunta Augusta II, 
wskazują na to, że posiadała szlachectwo już przed wyprawą 
króla Jana Sobieskiego na Wiedeń, a otrzymała je prawdopodobnie 
w czasie wojen Polski lub nawet już Światopełka z krzyżakami. 
Jan Godfryd Bork, proboszcz borzyszkowski (1751 - 72) zasłu- 
żył się pracą swoją literacką. Z dzieł jego zachowało się w ręko- 


t
		

/Pomorze_002_12_191_0001.djvu

			187 - 


pisie Echo Sepulchralis, zawierające opisy historyczne kościołów i kla- 
sztorów pomorskich, niestety niezupełnie kompletne. Zaginęły nato- 
miast jego prace: "Monasteriologiulll Regni Poloniae et M. D. Lithua- 
niae", "Annus Joannaeus", i "Infula Poloniae minor", przytaczane w 
jego Echo Sepulchralis. Jeden tom zawierający opis parafji borzysz- 
kowskiej zachował się w tamtejszem archiwum (por. Archiwum, str. 185). 


3. Brusy 
Wieś podczas panowania krzyżaków (1310-1466) nazywała się 
Brusk, Prusk, za polskich czasów (1466-1722) ustaliła się nazwa Brusy. 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim, posiada stację ko- 
lejową i pocztę w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 9331, katolików 
Niemców 9, ewangelików Niemców 25, żydów 7, ogółem 9372. Ko- 
munikujących jest 6310. 
P a r a f j ę zalicza X. Kujot do starszych, wydzielonych z pierwo- 
tnej grodowej w Raciążu dawno przed przybyciem krzyżaków. Do- 
kument osadczy na Brusy z r. 1351 głosi, że wieś zawierała 59 włók 
bez plebańskich, ale niebawem, bo już 1359 r. spotykamy się też 
z plebanem bruskim. Dekanat obejmujący prócz Brus także Łęg. 
Czersk, Wiele i Leśno, więc całe Zabory, i sięgający aż do Subków, 
zwał się zaborskim i podleskim 1534 f. i jeszcze 1583, a w roku 1584 
starogardzkim czyli zaborskim. Po powrocie ziemi bytowskiej do 
Polski w r. 1637 przyłączono Zabory do dekanatu bytowskiego, w r. 
1832 do dekanatu tucholskiego. Leśno, niegdyś wydzielone z parafji 
bruskiej, było później filją Brus aż do r. 1859. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, o trzech nawach i z wieżą, zbu- 
dowano w miejsce dawniejszego drewnianego w latach 1876-79. 
Bcnedykcji dokonano w niedzielę pierwszą adwentu 1879 f. 
T Y t u ł koś c i o ł a: Wszyscy Święci, obecnie i już w f. 1584. 
K o I a t o f e m jest rząd. 
. G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p u s t o w e obchodzi się: Męki 
Pailskiej w niedzielę pasyjną i Matki Boskiej Szkaplerznej 16 lipca 
wzgl. w następną niedzielę. Brewe na uroczystość Szkaplcrzną datuje 
z 2 lutego 1665 r. 
Archiwum paraf ja In e: 
l. Księgi metryczne bapt. 1665-, copul. 1784-, mor1. 1787-. 
2. Księgi dochodów i rozchodów od r. 1717. 
3. Starsze akta kościelne od r. 1751.
		

/Pomorze_002_12_192_0001.djvu

			K a p ł i c a n i e g d Y ś wW. C h e ł 111 a c h urządzona była we dwo- 
rze. Indult był wygotowany w Rzymie dla Michała Ewald Jezierskiego. 
W r. 1780 był kapelanem Marjan Kobielski, august janin z Chojnic. 
K o n g r e g a c j a sióstr zmartwychwstanek istniejąca w Brusach 
od grudnia 1921 r., liczy 7 sióstr. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Matki Boskiej Szkaplerznej od r. 1665. 
2. Sodalicja Marjańska od r. 1926, liczy 225 członków. 
3. Stowarzyszenie Dziecięctwa Pana Jezusa od r. 1924, liczy 240 członk. 
4. Stowarzyszenie Matek Chrześcijańskich od r. 1926, liczy 183 członk. 
5. Stowarzyszenie Mężów Chrześcijańskich od r. 1927, liczy 197 członk. 
6. Trzeci Zakon św. Franciszka, zał. 16. 12. 1921, potw. 16. 2. 1922. 
7. Chór Kościelny, liczy 64 członków. 
8. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej od r. 1923, liczy 69 członków. 
9." "Żeńskiej od r. 1923, liczy 95 członków. 
S z P i t a I dla 6 ubogich założony został w r. 1853. Ochronkę 
prowadzą od r. 1922 ss. zmartwychwstanki, uczą około 80 dzieci. 
p r o b o s z c z : X. Bernard Griining, urodz. 24. 2. 1869 
w Nawrze, pow. lubawskim, święc. 24. 3. ł 895, insty1. 8. 9. 1921. 
Poprzednio był wikarym, administratorem lub kuratusem w Golubiu, 
lblewie, Grabowie, Koronowie, Świekatowie, Dóbrczu, Drzycimiu, Osiu, 
Raciążu, Sierakowicach, Nowejcerkwi, Przysiersku, Świętem, Leśnie. 
Starogardzie, Chełmży, Pucku, Kurzętniku, Rajkowach iLubiszewie. 
Wikarzy: 
X. Franciszek Perschke, urodz. 18.9.1894 w Mściszewicach, pow. 
kartuskim, święc. 20. 3. 1920, ustano 1926. Poprzednio był wikarym 
w Grucznie i administratorem w Jeleńczu. 
X. Alfons GÓl'1lY, urodz. 28. 4. 1904 w Łążynie, pow. toruńskim, 
święc. II. 6. 1927, ustano w r. 1927. 
Szkoły powszechne: 
I. Brusy katol., 7 naucz. katol., 7 klas, 274 dzieci katol. 
2. M. Chełmy " 3" "3,, 101 
3. Czapie wice 2" ,,2 78" 
4. Czarniż ,,2 "2,, 75 " 
5. Czarnowo " I" " l " 40 
6. Czyczkowy " 3" "3,, 164 " 
7. M. Glisno l" " I " 42 " 
8. Kosobudy " 4" "4,, 193 " 
9. Lubnia 2"" 2 " 91 
10. Męcikał "2,, "2,, 88 " 
11. Zalesie "2,, "2,, 74 " 


188 - 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_193_0001.djvu

			189 


M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Brusy pow. chojnicki 2300 dusz 
2. Czapiewice 6 km" " 476" 
3. Czarniż 7 "" " 434" 
4. Czarnowo 3 "" " 420" 
5. Małe Chełmy 6 "" " 661" 
6. Wielki
 Chełmy 6 "" " 327" 
7. Czyczkowy 5 "" " 1114" 
8. Chłopowy 8 "" " 11 fi " 
9. Giełdon (Gildon) 7 "" " łOO" 
10. Gliśno (Glisno) 4 "" " 325" 
11. Kinice (Kinitz) 31/
 "" " 199" 
12. Kosobudy (Kossabude) 3 "" " 1094" 
13. Lubnia 6 "" " 593" 
14. Męcikał (Mentschikal) 8 "" " 535" 
15. Zalesie 5 "" " 524" 
16. Żabno 3 "" ,. 113" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Kosobudy, o trzy 
kilometry odległe od Brus, były siedzibą władzy rządowej na całe 
Zabory tak za krzyżackich, jako też za następnych polskich rządów. 
Krzyżacy nabywszy Kosobudy 1324 r., zbudowali tutaj dwór dla 
urzędników swoich, a za polskich czasów istniał również dwór ogro- 
dzony dla podstarościch, podlegających starostom tucholskim, taksamo 
jak urzędnicy krzyżaccy podlegali komturom tucholskim od r. 1330. 
Poprzednio, od zajęcia Pomorza przez krzyżaków (1309), podlegały 
Zabory komturom człuchowskim. Ale już za rządów książęcych za- 
chodzi 1292 r. "Ciborius castellal1us de Sabor", tytułowany w roku 
następnym "castellanus de Stargart". Więc zdaje się, że WÓwczas były 
Zabory złączone z ziemią starogardzką, a w takim razie byłby decanatus 
Starogardensis seu Zaborzensis z r. 1584 pięknem przypomnieniem ksią- 
żęcej niegdyś organizacji kasztelańskiej w tych okolicach. 


4. Brzeźno 
Nazwa ta ustaliła się w XVII wieku; przedtem zachodzą jej od- 
miany jak Bryse i Bresyn (1400), Brziszno 1570; po niemiecku Adlig 
Briesen. 
Mie jscowość leży w powiecie chojnickim, posiada pocztę w 
miejscu; stacja kolejowa Chojnice, 56 km odległa. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1160, katolików 
Niemców 40, ewangelików Niemców 33. ogółem dusz 1233. Komuni- 
kujących jest 853.
		

/Pomorze_002_12_194_0001.djvu

			190 - 


Kur a c j ę wzgl. lokalny wikarjat w Brzeźnie utworzył biskup 
Rosentreter aktem z d. 15 listopada 1901 r. Dotąd był kościół brze- 
zielIski filją borzyszkowskiego, dowodnie już w r. 1653. Pierwotnie 
jednakże istniała tu samodzielna paraf ja. Wspomina ją lista kolekto- 
rów świętopietrza z roku ok. 1398. Założyli ją prawdopodobnie dzie- 
dzice miejscowi, wyłączając ze starszej borzyszkowskiej. Dotacja pro- 
bostwa zaginęła pewnie w XVI wieku. W r. 1653 była jeszcze jednak 
włóka i 4 morgi, obecnie 1.46.łO ha plebańskiej i 1.41.40 ha kościelnej 
ziemi. Nowa granica polityczna z r. 1919 odcięła od kuracji Pietrzy- 
kowy i Pietrzykówki. 
Koś c i ó ł drewniany, zbudowany w 1716 roku, benedyko- 
wany, został znacznie powiększony i wewnątrz gruntownie odno- 
wiony za urzędowania X. Firyna w r. 1902. Plebanji niema, więc 
kurattls mieszka na komornem. Kościół poprzedni, opisany przez 
wizytatora 1653 roku, był również drewniany i posiadał starożytną 
chrzcielnicę, świadczącą o dawności parafji. 
T y t u ł koś c io ł a: św. Katarzyna pm., obecnie i dowodnie już 
1653 r. 
K o l a t o r a m i są właściciele podzielonego majątku Brzeźna 
wspólnie, niegdyś było ich 16, obecnie 120. 
Z a b y t k i e m jest jedynie dzwon z roku 1681, odlany przez A. 
Wittwercka. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e obchodzi się na 
św. Katarzynę (25 listopada wzgl. w następną niedzielę) i w niedzielę 
po uroczystości Najśw. Serca Jezusowego. Dla pierwszego odpustu 
istnieje dokument rzymski z dnia 3 (adm. 14) października 1865 r., 
dla drugiego z dnia 3 stycznia 1902, wzgl. 23 maja 1903 lo 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Serca Jezusowego od r. 1903. 
2. Trzeci Zakon św. Franciszka, założony w r. 1927. 
Kur a t u s: X. Alojzy Rapiol", modlOny '2. 6. 1893 r. w 
Pelplinie, pow. tczewskim, święc. 17. 6. 192a, ustano 7. 10. 1926. Po- 
przednio był wikarym w Śliwicach, Kościerzynie i katechetą w insty- 
tucie dla głuchoniemych w Wejherowie. 
Szkoły powszechne: 
1. Brzeźno, wles miesz., 3 naucz. katol., 4 klasy, 149 dzieci katol. 
2. " wybudowo " I" "1,, 36 " " 
M i e j s c o w ość Brzeźno w powiecie chojnickim, liczy 1185 
dusz.
		

/Pomorze_002_12_195_0001.djvu

			191 


5. Chojnice 


Nazwa ta w liczbie mnogiej przyjęła się niezawodnie \V odnosze- 
niu do trzech Chojnic, miasta, Małej Chojnicy i Jakuszowej Chojnicy 
(Jacoschkonitz 1366) i przez następne mylne stosowanie jej do miasta 
samego, począwszy od XVII wieku. Liczba pojedyńcza zachodzi 
1518 r. z pisownią Hoinicza i jeszcze 1617 i J653 jako Chojnica wzgl. 
Choinica. Niemcy zwali miasto już za krzyżaków Konitz, raczej wów- 
czas w sposób znamienny "die Konitz". W czasach przedkrzyżackich 
zachodzi nazwa miasta raz tylko, i to 1275 w zestawieniu: Mislibous 
Majowy de Choyniz. Nazwa jest topograficzna i wywodzi się ją od 
rzeczki, niegdyś płynącej pod miastem. 
Miasto Chojnice jest siedzibą starostwa, posiada pocztę i stację 
kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków łO 296, katolików 
Niemców 2495, Polaków niekatolików łO, Niemców niekatolików 1121, 
prawosławnych 7, kalwinów 2, żydów 39, adwentystów 2, ogółem 
13972. Komunikujących jest 8834. 
P a r a f j a chojnicka, jak wywodzi X. Kujot, należy do najstar- 
szych, powstałych krótko po zaprowadzeniu wiary. Pierwszą wiado- 
mość o niej podaje nam przywilej miejski powtórny z r. 1360, prze- 
kazujący proboszczowi 6 włók, a wykaz danin rzymskich z r. 139R 
wymienia pod ówczesnym dekanatem chojnickim na pierwszem miejscu 
chojnicką farę, na drugiem trzy miejsowe wikarjaty. W XVI wieku 
zawładnęli paraf ją i kościołem luteranie w roku 1555, zamordowawszy 
proboszcza na cmentarzu. Proces o wydanie kościoła, wniesiony przez 
proboszcza Nowodworskiego 1599 i wznawiany przez jego nastepcę 
Jana Gleissen Doręgowskiego, zak06czył się pomyślnym wyrokiem 
najwyższego sądu królewskiego z dn. 9 sierpnia 1613. Oddano farę 
wraz z przynależnościami katolikom 24 sierpnia 1616 r., a pierwsze 
nabożeństwo odprawił proboszcz Doręgowski w niedzielę po Ścięciu 
św. Jana. W dalszej pracy koło podniesienia ducha i rozbudzenia 
życia katolickiego byli pomocni głównie jezuici, sprowadzeni do miasta 
1620 r. Stosunek proboszcza do paraf jan pozamiejskich, mianowicie 
wzajemne ich powinności unormowała tak zwana Erectio ecc1esiae 
parochialis Choynicensis z dnia 25 marca 1618 r. Rok 1920, rok 
przejścia pod panowanie Polski, był przełomowy w historji parafji, 
zamieniając jej ustrój razem ze składem ludności. Dawniejsze domi- 
nujące stanowisko Niemców zajęli dziś Polacy. - Z proboszczów 
przedreformacyjnych wyróżnia się Jan Rogge, doktor medycyny uni-
		

/Pomorze_002_12_196_0001.djvu

			I 
I 


192 


wersytetu paryskiego, a proboszczowie poreformacyjni, zasłużeni i od- 
znaczeni godnościami, to oficjałów i archidiakonów, to znów kanoni- 
ków i dygnitarzy kamieńskich, byli następujący: 1599 Jan Nowodworski, 
1611 Jan Doręgowski, 1628 Mateusz Rautenberg, 1632 Jan Banner, 
1675 Remigjusz Jezierski, 1714 Józef Platern, 1723 Józef Blistron, 
1735 Józef Trzebiatowski, 1748 Jakób Rolbiecki, 1777 Stanisław Tre- 
liński, 1791 Wojciech Scheinert i 1792 Marcin Thiede. 
Koś c i ó ł o b e c n y, murowany w stylu nadwiślańsko-gotyckim, 
pochodzi z lat 1340-60. Wprzód zbudowano prezbiterjum, przysta- 
wiając je, jak ślady wskazują, do istniejącego już dawniejszego ko- 
ścioła, pewnie drewnianego, następnie wzniesiono po drugiej stronie 
wieżę, nakoniec zaś, po zniesieniu dawnego kościoła, trzynawową halę. 
Więc niesłusznie utrzymuje się dziś jeszcze legenda o zbudowaniu 
obecnego kościoła w r. 1205, zwłaszcza, że opiera się ona na fantazji 
znanego fałszerza dokumentów Janikowskiego. O konsekracji kościoła 
źródła nie wspominają. Jednakże na uwagę zasługuje domysł X. ka- 
nonika Panskiego, że sufragan gnieźnieński Piotr, ktory w roku 1365 
dokonał konsekracji dwóch ołtarzy w kaplicy zamkowej w Człuchowie, 
hawił wtenczas także w Chojnicach celem konsekrowania świeżo wy- 
kończonej fary i celem poświęcenia miejsca pod klasztor august janów, 
w tymże roku fundowany. Sześciotygodniowe obleganie miasta przez 
husytów w r. 1433 i ciężkie walki toczące się pod Chojnieami w czasie 
wojny trzynastoletniej wyrządziły kościołowi niejedną szkodę, lecz 
największe katastrofy przechodził on w XVII i XVlll wieku. W roku 
1657 będąc już otoczony wieńcem kaplic, padł ofiarą pożaru, przycze111 
sklepienia runęły, wspomniane przez wizytatora z r. 1653, i wewnętrzny 
sprzęt stał się pastwą płomieni. Po odbudowaniu uległ kościół w r. 
1733 ponownemu pożarowi, który zniszczył konstrukcję dachu, wnętrze 
i wartościowe dokumenty przechowywane pod wielkim ołtarzem. Jako 
tako wówczaS zaopatrzona budowla, doznała dopiero w r. 1924 i nast. 
gruntownego odnowienia, które 111. i. przywróciło farze sklepienia 
w miejsce dawnego drewnianego pułapu i smutno sterczących fragmen- 
tów żeber. 
T y t u ł koś c i o ł a: Ścięcie św. Jana Chrzciciela. Wizytacja 
z r. 1619 podaje tytuł św. Jana Chrzciciela, a późniejsza z r. 1653 
pisze: "tituli s. Joal1nis Baptistae decollati post cuius fest um prima 
dominica celebratur anniversarium dedicationis et tituli s. Mariae M	
			

/Pomorze_002_12_197_0001.djvu

			193 


Zabytki ważniejsze: 
1. Gotycki relikwiarz, srebrny, we formie krzyża, wiek XV. 
2. Monstrancja gotycka, srebrna, pozłacana, 99 cm wysoka, z r. 1500. 
3. Cyborjum gotyckie, cyzelowane, z r. 1620. 
4. Dwa stare lichtarze gotyckie bronzowe i dwa renesansowe. 
5. Dwa dzwony przelane po pOLarze 1733 r. przez D. Biecka. 
6. Nagrobek Jana Doręgowskiego (-11627), ojca proboszcza chojnickiego, 
z płaskorzeźbą z granitu, przedstawiającą uzbrojonego rycerza. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d P u s t o w ą Ścięcia św. Jana 
obchodzi się w niedzielę po 29 sierpniu na podstawie brewe papie- 
skiego z d. 13 sierpnia 1861. - Według notatki z r. 1835 istniał wów- 
czas w kaplicy Najśw. Marji Panny obraz Matki Boskiej, "do którego, 
gdy jeszcze ozdabiał wielki ołtarz byłego kościoła augustjańskiego, 
znaczny był przyplyw pielgrlymów, szczególnie z Kaszub". Podobno 
chodzi tu o obraz Matki Boskiej Pocieszenia, który, niewiadomo jakim 
sposobem, dostał się do WicIa, gdzie dziś jeszcze jest przedmiotem 
wielkie j czci. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bap1., co pul., mor1. 1652- (ale do r. 16
5 tylko 
niejedne roczniki, hrak np. wpisów z lat 1655 (3). 
2. Liber regestrorum, in quo proventus ecc1esiae parochialis Conecensis 
annotantllf, od r. 1738. Tom ten zawiera także materjaly odnoszące 
się do historji kościelnej Chojnic, po części starsze, sięgające r. l!) 14. 
3. Liber memorialium a visitatoribus et provincialibus residentiae 
Choinicensis relictorum, od r. 1659. 
4. Liber resignationis superiorahIs coli. soc. Jesu Conicen. 166H-I77I. 
Kościoły i kaplice: 
I. Kościół filjalny, masywny, w M o s z c z e n n i c y (Mosnitz), ty1. św. 
Bartłomieja. Nowa t. z. erekcja kościoła chojnickiego z r. 1618 zarzą- 
dza m. i. "kościół albo kaplicę w Moszczenicach także do kościoła 
chojnickiego incorporujemy". Milczy o nim przywilej osadczy z r. 
1323, lecz wymienia go spis danin rzymskich z r. 1398. Był 
patronatu miejscowych dziedziców, później jezuitów chojnickich, 
którym wieś darował Jan Doręgowski, sędzia tczewski, po r. 1620. 
Syn jego, również Jan, archidiakon kamieński i proboszcz chojnicki 
(1611-28), pochowany jest w Moszczenicy. Jezuici osadzili go- 
spodarzy we wsi. Patronat uważa się dziś za rządowy. 
2. Kaplica w S z e n f e I d z i e, tyto św. Trójcy, z kamienia zbudowana, 
niegdyś kościół parafjalny. Już przywilej osadczy z r. 1338 wy- 
znaczał 4 włóki dla proboszcza. Patronat WOwczas był rządowy, 
później, dowodnie już 1653 r., prywatny. Obecnie jest kolatorem 
13
		

/Pomorze_002_12_198_0001.djvu

			I 
I 


194 - 


p. Irena Wolszlegier-Nieżychowska na Szenfeldzie. Arcybiskup Gem- 
bicki połączył kościół jako filję z Chojnicami 1617 r. 
3. Kościół w Krojantach, zbudowany w r. 1893 przez b. właściciela 
klucza krojanckiego, barona Eckardsteina, jako zbór protestancki, 
później wraz z majętnością Krojanty przeszedł w posiadanie pru- 
skiej Komisji Kolonizacyjnej, obecnie jest własnością Skarbu 
Państwa. Ponieważ ludność miejscowa i okoliczna dziś w 80 proc. 
jest katolicka, przekazany został przez władzę państwową 16 marca 
1926 r. do bezterminowego użytku dla celów kultu katolickiego; 
benedykowany przez proboszcza chojnickiego 12 grudnia 1926 r. 
Ty1. Niepokalanego Poczęcia N. M. P. 
4. -Kościół gimnazjalny w C h o j n i c a c h, pojezuicki, ty1. Zwiastowania 
N. M. P., zbudowany 1733-1742 w stylu późniejszego baroku. 
. Kaplica zakładu św. Boromeusza w C h o j n i c a c h, ty1. Najśw. Serca 
Jezusowego, 1894-95 zbudowana, 27 sierpnia 1895 benedykowana 
przez generalnego wikarego i oficjała X. Klemensa Liidtkego. 
6. Kaplica szkoły gospodarczej w C h o j n i c a c h, pod wezwaniem 
Najśw. M. P., benedykowana 2 października 1906 r. przez X. ofic- 
jała Ludtkego. Tytuł: Niepokalane Poczęcie Najśw. Marji Panny. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
1. Kaplica św. Anny, przybudowana do południowej ściany kościoła, 
odbudowana przez rodzinę Doręgowskich, zniszczona przez pożar 
1733 r., rozebrana 1755. 
2. Kościół przy klasztorze august janów istniał niezawodnie już za 
pierwszej bytności ich w Chojnicach (1365-1527). Za powtórnej 
(1620-1819) zniszczał kościół podczas wojny szwedzkiej 1655 r. 
przez pożar, a odbudowany 1786-94, zamieniony został po kasacie 
klasztoru na konwikt dla uczniów gimnazjum 1826 r. 
3. Kościół św. Ducha przed bramą człuchowską, z szpitalem i prepo- 
zyturą, wspomniany 1441 r., zajęty przez protestantów 1555 r., od- 
budowany przez nich 16łO r. i zatrzymany po r. 1616 i później mimo 
przeniesienia się ich do nowego swego kościoła przy ratuszu w r. 
1620 r. Zniszczony przez pożar 1656 r., odbudowany został w la- 
tach 1793-97. 
4. Kościół św. Jerzego przed bramą gdańską z szpitalem i prepozy- 
turą, ufundowany 1385 r., w roku następnym przez w. mistrza za- 
twierdzony, zajęty przez protestantów 1555 r., oddany 1616 r., 
zniszczony podczas oblegania miasta przez Szwedów 1656 r. 
5. Kościół niegdyś parafjalny św. Michała w C h o j n i c z k a c h, w przy- 
wileju osadczym z r. 1326 jeszcze nie wspomniany, lecz objęty listą 


- .
		

/Pomorze_002_12_199_0001.djvu

			195 - 


danin rzymskich duchowieństwa pomorskiego z roku około 1398, był 
w r. 1653 jeszcze w dobrym stanic, lecz w r. 1695 sterczały już tylko 
zwietrzałe mury. W r. 1617 przyłączył go arcybiskup Gembicki 
jako filję do Chojnie. 
6. Kościół w A n g o w i c a c h (Hennigsdorf), "das Kirchleen" daje w. 
mistrz lokatorom wsi w przywileju osadczym z r. 1357, przytacza go 
także wykaz danin rzymskich z r. 1398. W r. 1617 przyłączono go jako 
filję do Chojnie. W r. 1653 był drewniany kościółek w zaniedba- 
niu i pewnie podupadł, zanim jezuici chojniccy wieś objęli w r. 1695. 
7. Kościół w Doręgowicach istniał podobno już w r. 1519; r. 1640 
przenieśli jezuici chojniccy drewniany kościółek z Doręgowic 
do swojej siedziby i wybudowali tam nowy, mniejszy kościółek, 
po którym dziś niema śladu. 
8. Kościół w P o wał k a c h zburzyło podobno żołnierstwo krzyżackie 
w r. 1519. Odbudowano go widocznie, gdyż przemieszkiwał tu 
proboszcz chojnicki przez niejaki czas, gdy luteranie r. 1555 zaj
li 
jego farę, a w r. 1617 przyłączył arcybiskup Gembicki "capellam in 
Powalki" jako filję do Nowejcerkwi, co potwierdziła t. zw. erekcja 
z r. 1618, normująca stosunek pomiędzy Eilją i macierzą. W roku 
1653 był już tak zniszczony, że nabożeństwa w nim odprawiać nie 
było można. 
9. Kaplice prywatne w Kro j a n t a c h i C o ł d a n k a c h istniały 
w r. 1790. 
Kongregacje zakonne: 
1. Siostry franciszkanki "pokuty i miłości chrześcijańskiej" z domu 
macierzyńskiego w Heidthuizen w Holandji, przybyły do Chojnic 
9 października 1867 i posiadają tu nowicjat od r. 1925. Jest 36 sióstr 
i 6 postulantek. Prowadzą zakład św. Boromeusza (lazaret, ochronka, 
sierociniec), pozatem szkołę gospodarczą, założoną w r. 1905, laza- 
ret miejski i pielęgnują chorych po domach. 
2. Siostry służebniczki Niepok. Poczęcia Najśw. Marji Panny z domu 
macierzyńskiego w Plesze wie, przybyły do Chojnic w r. 1924. Trzy 
siostry gospodarzą w bursie gimnazjalnej. 
Zakony dawniejsze: 
I. August janie eremici, sprowadzeni do Chojnie 1365 na "M6nchen- 
werder", więc na miejsce dawniejszej siedziby czy dziedziny kla- 
sztornej, może august janów swornegackich, poszli na samym 
początku reformacji w r. 1527 za nauką swego brata zakonnego 
Lutra. Wróciwszy w r. 1620, pozostali aż do kasacji klasztoru 
w r. 1819. 


13.
		

/Pomorze_002_12_200_0001.djvu

			196 - 


2. Jezuici, powołani przez proboszcza Jana Doręgowskiego w r. 1620, 
mieli rezydencję i kolegjum w Chojnicach aż do rozwiązania towa- 
rzystwa Jezusowego w r. 1773. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
t. Apostolstwo Modlitwy, zał. 9. 4. 1 866, wznowione 1922, czł. 47I. 
2. Towarzystwo Męskie św. Wincentego, zał. w r. 1882, liczy 20 członk. 
3. Towarzystwo Żeńskie św. Wincentego, założone 7. 1 I. ]922, liczy 
22 czynnych i 53 płacących członków. 
4. Sodalicja Żeńska Panien, założona 24. 4. 1923, agregowana do 
rzymskiej Prima Primaria I. 9. 1923, liczy 173 członków. 
5. Bractwo Matek Chrześcijańskich, założone 6. 12. 1926, agregowane 
do Arcybractwa Matek Chrześc. w Poznaniu dnia 10 października 
1927, liczy 102 członków. 
6. Dzieło Rozkrzewienia Wiary św., zał. 10.6. 1927, liczy 620 członków. 
7. Trzeci Zakon św. Franciszka, zał. w r. 190 l, liczy 104 członków. 
8. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej, zał. w r. 1922, liczy 80 członków. 
9. Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej, zał. w r. 1927, liczy 80 członków. 
10. Towarzystwo Mężczyzn Katolickich, zał. w r. 1925, liczy 155 członk. 
11. Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezus, zał. 1925, liczy l] 98 członk. 
12. Liga Katolicka, założona 1923, członków 125. 
13. Katholischer Arbeiterverein, zał070ny 12 maja 1907, 84 członków. 
14. Katholischer Gesellenverein, założony 23 stycznia 1898, członków 
czynnych 56, nie czynnych 7 I. 
15. Marianische J ungfrauenkongregation, zał. w r. 1919, liczy I 10 członk. 
16. St. Elisabethverein, o celach charytatywnych, założone 7 sierpnia 
1911, członków 130. 
Domu katolickiego niema; jako sala parafjalna służy poniekąd 
sala zakładu św. Boromeusza. 
Zakłady charytatywne: 
l. Zakład św. Boromeusza, własność stolicy biskupiej, prowadzony 
przez siostry franciszkanki. Administruje kuratorjum, złożone z pro. 
boszcza chojnickiego jako prezesa i 4 członków z kooptacji, za- 
twierdzonych przez księdza biskupa. Do zakładu należą: lazaret 
(stacja chirurgiczna i wewnętrzna; przeciętnie około 90 pacjentów), 
sierociniec (obecnie 20 dzieci) i ochronka (150 dzieci). 
2. Lazaret miejski, liczy 35 chorych. 
3. Ochronka miejska, liczy 100 dzieci, pod kierownictwem dwóch 
ochroniarek świeckich, miejsce których wkrótce zajmą franciszkanki. 
P r o b o s z c z: X. Bolesław M akowski, urodzony 30. 12. 1880 
w Pelplinie, święcony 13. 3. 1904, instyt. 25. 3. 1922. Poprze- 


r 


--
		

/Pomorze_002_12_201_0001.djvu

			197 - 


dnio był wikarym w SzotIandzie pod Gdańskiem, kuratusem przy 
lazarecie Panny Marji w Gdańsku i radcą wojewódzkim dla spraw 
kościelnych w Toruniu. 
Wikarzy: 
l. X. Józef BOl'zyszkowski, urodz. 9. 4. 1898 w Kiedrowicach, 
święc. 17. 6. 1923, ustano 10. 12. 1926. Poprzednio był wikarym 
w Czersku. 
2. X. Alfons Gołuński, urodz. ]9. 9. 1899 w Wygonie, pow. ko- 
ścierskim, święc. 28. 6. 26, był poprzednio wikarym w Czersku. 
K a t e c h e t ą przy gimnazjum państwowem i zarazem katechetą 
przy koedukacyjnej szkole handlowej jest X. Paweł Kirstein, dr. św. 
teol., ur. 29. 12. 1883 w Zaskoczu, pow. wąbrzeski, święc. 21. 3. 1909, 
ustano 1920. Studjował w Pelplinie i Fryburgu w Badenji. Napisał pracę: 
Die Gemeinschaft der Heiligen na ch der Lehre des hl. Thomas von 
Aquin (rękopis). Poprzednio był wikarym w Frydlądzie, Gdańsku (św. 
Mikołaj, Król. Kaplica), katechetą w seminarjum w Kościerzynie. 
D y rek t o r i kur a t u s Zakładu Poprawczego: X. Feliks Nik- 
lewski, urodz. 30. 8. 1888 w Piasecznie, pow. gniewskim, święc. 29. 
3. 1914, llstan. 15. 10. 1924. Poprzednio był wikarym w Goręczynie, 
Nowejcerkwi pod Pelplinem, Kamieniu, Borzyszkowach i Kościerzynie. 
Kur a t u s przy zakładzie św. Boromeusza zarazem katecheta przy 
niem. gimnazjum prywatnem : X. Józef Gl'zemski, urodz. 9. 4. 1890 
w Gniewie, święc. 10. 7. 1921, ustano 1927. Poprzednio był wikarym 
w Żafllówcu i Starogardzie. 
Szkoły powszechne: 
l. Chojnice, męska, katol., 10 naucz. kat., 7 klas, 446 dzieci kat., 7 ew. 
2. żeńska, " 10 " "7,, 423 ,,5 " 
3. " koed. miesz., 3 " "3,, 100 " " 38 " 
4. Angowice katol., l " "l" 41 "" " 
5. Charzykowo "l"" l" 52 " " 11 " 
6. Chojniczki ] !' "l 31 ,,9 " 
7. Doft
gowice ] " "I" 25 " 
8. Jarcewo ,,] l" 45 " " 8" 
9. Krojanty l " "l" 37 " " 3" 
10. Moszczenica "l"" l" 31 " " 2" 
11. Szenfeld "l"" l" 40 
"" " 
Pozate111 uczęszczają dzieci z parafji chojnickiej do szkół leżących 
w innych parafjach: 88 dzieci katol. ze Zbenin i Powałek do szkoły 
w Kłodawie (Nowacerkiew), 13 dzieci z Cołdanek do Nowegodworu 
(Ogorzeliny), 18 dzieci z Pawłówka (części tut. parafji) do Pawłówka 
(par. Nowacerkiew). Odwrotny stosunek nic zachodzi.
		

/Pomorze_002_12_202_0001.djvu

			Szkoły średnie, wydziałowe i zawodowe: 
1. Gimnazjum państwowe klasyczne, 8 klas, 11 oddziałów, 14 naucz. 
kato 1., 382 uczniów katol., 3 ewang., I mojż. 
2. Prywatna szkoła średnia niem., 6 klas, 7 oddziałów, 11 naucz., 97 
uczniów katol., 73 ewang., 2 mojż. 
3. Klasy przygotowawcze w tejże szkole, 3 naucz. kat., 3 naucz. ewang., 
23 uczniów kat., 20 ew ang., 2 mojż. 
4. Szkoła wydziałowa, katolicka, 9 naucz. kat., 6 klas, 236 dzieci kat.. 
13 ewang. 
5. Dokształcająca szkoła zawodowa, ] 6 naucz. kat., 9 klas, 191 uczniów 
i uczennic katoI. 
Konwikt, założony w przekształconym na ten cel w roku 1826 
kościele poaugustjańskim, zreorganizowany w r. 1924; mieszka w nim 
30 uczniów gimnazjalnych. 
M i e j s c o wo Ś c i należące do parafji: 
1. Chojnice pow. chojnicki 983 I dusz 
2. Angowice (Hangowice, Janowo, 
Hennigsdorf) 3 1 ;2 km " 
3. Bachorze 12 " 
4. Charzykowy (Mueskendorf) 5 " 
5. Chojniczki (M. Chojnica, KI. Konitz) 6 " 
6. Cołdanki (Soldaus, Zoldan) 7 1 / 2 " 
7. Czartołomie (Czartołom, Czarno- 
łom, Sawfist) 6" " 
8. Doręgowice (Doeringsdurf) 9"" 
9. Funka (Funkermiihl) 9" " 
10. Grunsberg (Klawkowy, Klapkowy) 3 1 / 2 " " 
l I. Jarcewo (Zandersdorf) 5"" 
12. Kamionka (Steinberg) 12"" 
13. Klosnowo (Klausenau) 11"" 
14. Krojanty (Krajenki, Krojanten) 5Ii
" " 
15. Moszczenica (Mosnica, Mosnitz) 7 1 ft" " 
16. Pawłówko i Friedrichshof 4 " 
17. Powałki (Powalken) 6" " 
18. Szenfe1d (Jaruczewo, Schonfeld) 3 I/'/. " " 
19. Zbeniny (Benin, Zbenin) 7 1 / 2 "" 
Ważniejsze zdarzenia historyczne: 
Założenia miasta nie podają źródła. Miastem zowie się je w r. 
1340, ale już w r. 1323 zachodzący wójt chojnicki poświadcza pośre- 
dnio istnienie miasta, a istniało ono prawdopodobnie już za czasów 
książęcych. Położone na przesmyku pomiędzy spuszczonemi dziś jezio- 


198 - 


" 


" 


" 


" 


j 
I 


" 


313 " 
40 " 
314 " 
210 " 
lIG " 


" 


" 


" 


" 


" 


166 
252 
76 
100 
129 
25 
84 
199 
216 
112 
148 
3:
9 
121 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


I
		

/Pomorze_002_12_203_0001.djvu

			199 


rami, było Jednem z najbardziej obronnych miast pomorskich. Na- 
próżno oblegali je husyci 1433 r. przez 6 tygodni. Pamiętna jest 
klęska wojsk polskich pod murami Chojnic z d. 18 września 1454. 
W r. 1466 Polacy zdobywszy miasto. jako ostatni punkt oparcia krzy- 
żaków po lewej stronie Wisły, zmusili ich do zawarcia pokoju toruń- 
skiego. W r. 1520 zdobyli krzyżacy powtórnie Chojnice na czas krótki. 
Podczas drugiej wojny szwedzkiej toczyły się o Chojnice ciężkie 
walki 1656-59, a towarzyszyły im zarazy i pożar miasta w r. 1657.- 
Z Chojnic pochodzili mężowie jak 1. Marcin Fuhnnann, student, pro- 
fesor, dwukrotnie (]480 b i ]482 b) rektor uniwersytetu lipskiego, 
później kanonik w Merseburgu i Zeitz, sekretarz i kanclerz biskupa 
merseburskiego Thilo'na; umarł na początku XVI wieku, ufundowawszy 
przy uniwersytecie lipskim stypendjum dla Chojniczan oraz 200 guld. 
na bursę pruską. 2. Jerzy Donner, student krakowski i lipski, 
późniejszy proboszcz św. Katarzyny w Gdańsku i kanonik war- 
miński. 3. Kasper Geschkaw (Jeschke), proboszcz chojnicki sprzyja- 
jący reformacji (1555), późniejszy oficjał gdański i pomorski (1571- 
74) i opat oliwski (1557-60 i 1569-84). 4. Filip Adler, zasłużony 
przeor, reformator i kronikarz klasztoru oliwskiego (t 2. 9. 1630). 


6. Konarzyny 
Nazwa ta w liczbie mnogiej ustaliła się dopiero w XVII wieku. 
Poprzednio zachodzą nazwy Konarin 1275, Cunerzin 1326, Conarzyn 
]414, Connersin 1573. Konarzyno 1617 i 1648. 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim, posiada pocztę 
w miejscu, stację kolejową w Chojnicach, 22 km odległą. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3224, katolików 
Niemców 61, ewangelików Niemców 106, ogółem 3391. Komunikujących 
jest 1890. 
P a r a f j ę zalicza X. Ku jot do naj starszych, dowodząc, że Kona- 
rzyny w r. ]326 i od kilku generacyj szlacheckie, były niegdyś 
książęcemi i że do tych czasów książęcych odnieść należy powstanie 
patronatu kościelnego, który krzyżacy dziedzicom dopiero w roku 
przytoczonym wydali. Wychodząc dalej z założenia, że dzierżawcza na- 
zwa Konarzyny powstała z narocznej Konary, wykazuje się, że nazwa 
ta, oznaczająca służebników książęcych, powstać mogła w danych wa- 
runkach nie później jak za Bolesława Chrobrego. W początkach pa- 
raf ja ta obejmowała z pewnością także Borzyszkowy i Brzeźno, zanim 
kościoły tu nie powstały. W XVI wieku wprowadzili luterscy wówczas 
dziedzice Konarscy do kościoła predykanta, wspomnianego pod r. 1573. 
Po reformacji dokonał ustalenia majątku kościelnego i dochodu pro-
		

/Pomorze_002_12_204_0001.djvu

			-200- 


boszcza Mirosław Konarski aktem z dn. 4 czerwca 1629 r. Nowa 
granica polityczna z r. 1919 odcięła od parafji wsie: Sampolno, Giemły, 
Nowąwieś, Nowydwór i Józefowo. 
Koś c i ó ł obecny, masywny z wieżą krytą gontami, zbudował 
w r. 1731 podkomorzy malborski Piotr Tuchółka, dziedzic Konarzyn. 
Herb jego Korcbok i litery P. T. P. M. znajdują się na prospekcie 
organów. Styl barokowy. Konsekracji nie było. Poprzedni kościoł, 
opisany przez wizytatora Trcbnica 1653 r., był drewniany. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. apost. Piotr i Paweł, dowodnie także 
u poprzedniego kościoła (1653). 
K o I a t o r s t w o spoczywa na tak zwanych dobrach giemełskich, 
z których Konarzynki leżą w Polsce, a trzy inne, Giemły, Sampolno 
i Konarzyny (Kornlage) w Niemczech. Mirosławowi Konarskiemu na 
Konarzynach i Sampolnie odshlpili krzyżacy patronat kościoła w r. 1326. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Dzwon z r. 1749, odlewu J. Wittwercka z Gdańska. 
2. Kielich srebrny z r. 1636. Na stopie jest wyrytych 36 liter, wy- 
rażających prawdopodobnie ofiarodawcÓw. 
3. Epitafjum Augustyna Wyczcchowskiego, proboszcza konarzyńskiego 
i kanonika inflanckiego, urodz. 31. 5. 1749, um. 16. 11. 1812. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą Opatrzności Boskiej 
obchodzi się w czwartą niedzielę po Świątkach. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 1728-18 I 5, 1820-, copul. 1728-1824, 
1828-, mort. 1733-1814, 1819-. 
2. Libri perceptorum et expcnsarum od XVII wieku. 
3. Akta wizyt biskupich z XVII wieku. 
4. "Sumariu111 documentorum" odnoszących się do majątków giemeł- 
skich i konarskich, sporządzonych przez Piotr::ł Tuchołkę 1764 r., 
obejmuje dokładne streszczenia l 
2 dokumcntów, transakcyj, kwi- 
tacyj i t. p., druk. w Roczniku T. N. T. XlII, 94-129. 
5. Regestru m ecclesiae Konarzynensis tempore visitationis Stanislai 
Trebnic a. 1664 die 12 januarii inceptum. Zawiera tcż późniejsze 
percepta i expensa oraz wizytacje generalne. 
6. Księga Bwctwa Op	
			

/Pomorze_002_12_205_0001.djvu

			VI z r. 1790 w księdze brackiej. Do bractwa zapisuje się rocznie 
80-160 wiernych. 
2. Towarzystwo "Sokół" dla Młodzieży Katolickiej. 
3. Towarzystwo Robotników, założone w r. 1926. 
P r o b o s z c z: X. Alfons Wacław Schlllz, urodz. 5. 3. 1872 
\V Tymawie, pow. gniewskim, święc. 27. 3. 1898, instyt. 2. 7. 1906. 
Poprzednio był wikarym w Oliwie, Szotlandzie, Chełmnic, Wejherowie, 
LipLlSZU i Chojnicach. Od 2. 9. 1924 jest dziekanem chojllickim. Pu- 
siada żelawy krzyż organizacji wojskowej pomorskiej, srebrny krzy? 
zasługi za działalność na polu oświaty narodowej na PomorZll i krzyż 
oficerski orderu Odrodzenia Polski. 
Szkoły powszechne: 
J. KonarzYllY katol., 2 naucz. 
2. Ciecholewy "l" 
3. Konarzyny, wyb." l " 
4. Kiełpin "l" 
5. Kopernica "l" 
6. Nierzostowo "l" 
7. Zielona Chocilla l 

. lychcc ,,2 
M i c j s c o w o Ś c i nalc2ące do 
I. Kon3rzyny 
2. Babilon 
3. Binduga 
4. ChocińskimłYI1 (Chotzenmlihl) 
5. Ciecholewy 
6. Dzięgiel 
7. Jonki 
8. Kampina (Gr. Kampin) 
9. Kampinki (KI. Kampin) 
10. Kiełpil1 
J 1. Kokoszka 
12. KonarzYllki 
13. Kopernica 
] 4. Mogil (Mogiel) 
15. Niepszczołąg 
J 6. Nierzostowo 
J 7. N OW3karczma (N eukrug) 
ł 8. Parszczenica 
19. Popielewo 
20. Rowista 


- 201 


" 


kato 1., 2 
1 
1 
l 
l 
l 
1 
" 2 
parafji: 


" 


klasy, 75 dzicci 
" 19 " 
" 56 " 
" 50 " 
" 15 " 
" 53 " 
" 75 
" 62 " 


katot. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


pow. chojl1icki 650 dllS7 
7 km" " 44" 
9"" " 144" 
6 " ,,27 " 
3 1 / 2 "" " 235" 
7 1 /oj " 92 " 
7".. " 69 lO 
9"" " :i3" 
9"" n 2,1" 

"" " 138 
10 ,,18 " 
1 " ,,313 " 
8" " " 79" 
lo"" " 56" 
7"" " 44" 
12"" " 334" 
7 " ,,122 " 
12 " ,,84 " 
7 1 / 2 " " 58 " 
6"" " 122"
		

/Pomorze_002_12_206_0001.djvu

			202 


21. Śluza 12 km pow. chojnicki 26 dusz 
22. Zielona Chocina 8 " ,,270 " 
23. Żychce 2 1 /
"" " 303 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Obszerne dobra 
konafzyńskie były w ręku Konarskich od XIV wieku aż do roku 1636. 
W drugiej połowie XVII wieku nabyli je Tuchółkowie, którzy dwór 
z Konarzyn przenieśli do Giemeł, wreszcie w r. 1764 sprzedał je Piotr 
Tuchółka, podkomorzy malborski, Michałowi Skórzewskiemu, podkomo- 
rzemu poznańskiemu. Po Skórzewskich przeszły przez subhastę 1830 r. 
na Jana Joeden-Koniecpolskiego, 1834 r. na Jana Kleista, a folwark 
konarzyński kupił 1871 r. Kasper Piwonka. 


7. Leśno 
Nazwa obecna ustaliła się dopiero za polskich czasów (1466- 
1772) ; za krzyżaków zachodzi nazwa Leiste. R. 1354 nadał wielki 
mistrz "unsirm getruwen Diterich von Leisten" 40 włók "zur Leisten"; 
ówczesny komtur tucholski, Albrecht von Leisten czyli Lehsten, był 
świadkiem tej darowizny. Stąd można wnioskować, że pierwotna polska 
forma była Lestno, później Lesno (por. Glistno, obecnie Glisno). 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim; stacja kolejowa 
i poczta Lubnia. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1955, innych wy- 
znań niema. Komunikujących jest 1355. 
Kiedy p a r a f j ę założono, nie daje się bliżej określić; tylko 
tyle można powiedzieć, że do stosunkowo młodszych należy. Inwen- 
tarz dóbr biskupstwa włocławskiego z r. 1534 zalicza ją do parafjal- 
nych, ale już w r. 1584 była filją bruską. Usamodzielnienie jej na- 
stąpiło dopiero w r. 1859. W r. 1920 odłączono od parafji Raduń, 
Trzebuń i Dunajki do nowej parafji w Dziemianach, a 1927 Kło- 
niecznicę do kuracji w Zapceniu. 
Koś c i ó ł obecny wraz z wieżą, drewniany, wybudowany zo- 
stał w XVII stuleciu. O jego benedykcji czy konsekracji nic nie 
wiadomo. Ostatnia gruntowna naprawa odbyła się 1899 r., t.j. obicie 
deskanu na zewnątrz i pomalowanie olejną farbą wewnątrz. W roku 
1920 położono nowy gontowy dach, a w r. 1923 została wie- 
ża, wysoka i oryginalna, lecz znacznie już pochylona, na nowo 
wyproszczona i podmurowana. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Krzyż obecnie i w r. 1686, natomiast 
wizytator z r. 1584 zapisał tytuł św. Katarzyny. 
K o l a t o r e m jest rząd. 


-
		

/Pomorze_002_12_207_0001.djvu

			-203- 


Z a b y t k i e m są jedynie cztery piękne barokowe ołtarze i dzwon 
z r. 1677, odlany przez G. Benningka z Gdańska. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p u s t o w e obchudzi się w dniu 
Podwyższenia św. Krzyża i św. Katarzyny wzgl. w następne niedziele. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Trzeci Zakon św. Franciszka, zał. 19. 12. 1926, liczy 70 człunków. 
2. Bractwo Trzeźwości od r. 1861. 
3. Arcybractwo Najświętszego Serca Jezusowego od r. 1895. 
4. Apostolstwo Modlitwy z r. 1883. 
5. Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezus z r. 1906. 
6. Bractwo dawniejsze św. Jana Nepomucena rozwiązało się w r. 1851. 
S z p i t a l dla 4 ubogich z parafji, zał. w r. 1839 przez śp. radcę 
Antoniego Jezierskiego, dawniejszego właściciela Leśna. : 
P r o b o s z c z: X. Franciszelł Kitzermann, urodl. ] O. 8. 186
 
w Okoninie, pow. grudziądzkim, święc. 1. 4. 1899, instyt. 7. 11. 1905. 
Poprzednio był wikarym w Prągowie, Mrocznie, Szczuce, Starogar- 
dzie, Wtelnie i Rajkowach. 
Szkoły powszechne: 
l. Leśno katol., l naucz. katol., 
2. Główczewice" I" " 
3. Kruszyn ,,1 " 
4. Orlik "1",, 
5. Przymuszewo " l " 
6. Rolbik "l" 
7. Skoczewo " l " 
8. Widno "I" " 
9. Windorp "1,, " 
M i e j s c o w o Ś c i llależące 
l. Leśno 
2. Główczcwice (Głowczewitz) 
3. Kaszuba 
4. Kruszyn 
5. Lamk 
6. Laska 
7. Lel1dy 
8. Orlik 
9. Parzy n 
10. Peplin 
I l. Przymuszewo (Zwal1gshof) 
12. Rolbik 
13. Skos zew o 


" 


65 dzieci 
47 " 
24 
56 " 
28 " 
28 
30 " 
28 " 
28 


" 


l klasa, 
l " 
l " 
1 " 
l " 
l " 
l " 
l " 
l " 
do parafji: 
puw 
4 km. 
4 " " 
8 
4 
16 
li " " 
3 " " 
4 " " 
y 
7 " " 
10 .. " 
15 " " 


katoI. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


chojnicki 


314 dusz 
288 " 
] 17 " 
101 " 
64 " 
41 .. 
93 " 
246 " 
46 " 
87 " 
50 " 
146 " 
103 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_208_0001.djvu

			- 204 
14. Warsin 7 km pow. chojnicki 19 dusz 
15. Widno 16 " " " 94 " 
16. Windorp 6 " " " 58 " 
17. Wysoka 4 " " " . 88 " 


8. Lichno
y 
N azwa obecna ustaliła się za polskich czasów (1466-1772), 
wprzód w liczbie pojedyńczej jako Lichnowo (1509. 1617), później, w 
XVII wieku, w formie mnogiej obecnej (1565. 1653. 1664 i t. d.) Za 
poprzednich rządów krzyżackich używano nazwy Lichtellau pisząc ją 
z reguły Lichtenow (1338-1445). 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim; stacja kolejowa 
Chojnice, poczta w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 477, Niemców 
katolików 1416, ewangelików 8, adwentystów 7, ogółem 1908. Ko- 
munikujących jest 1344. 
p a r a f j a istniała już w r. 1363, dokument osadczy na Lichnowy 
z tegoż roku, powtórny, powiada bowiem, że z włók wiejskich pleban 
ma 4 wolne. Więc powstała ona albo za krzyżaków, albo już wcześniej. 
jak X. Kujot przypuszcza, za księcia Mestwina II. Poprzednio nale- 
żała do parafji chojnickiej. W XVI wieku rządził paraf ją przez pewien 
czas predykant luterski. 
Koś c i ó ł obecny z wysoką wieżą zbudowano z cegły w stylu 
gotyckim w latach 1864-66. Konsekracji dokonał X. sufragan Jeschke 
19 lipca 1
74 r. Zerwany przez grom 8 czerwca 1877 r. szczyt wieży 
odbudowano w roku następnym. Kościół z r. 1653, opisany przez 
wizytatora Trebnica, był w pruski mur budowany. 
Tytuł kościoła: św. Jadwiga, obecnie i już w r. 1653. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p u s t o w e obchodzi się: 
Matki Boskiej Skaplerznej 16 lipca, św. Jadwigi dn. 17 października, 
wzgl. w niedziele następne. 
Archiwum paraf ja In e: 
I. Księgi metryczne bapt. 1678-, copul. 1675-, mort. 1714-. 
2. Libcr perceptorum et expensarum 1715-1700. 
3. Dokumenty odpustowe rzymskie dla bractwa szkaplerznego z dn. 
15 maja 1867 (oryginał) i dla uroczystości św. Jadwigi i św. Rocha 
z dn. 10 maja 1857 (kopja). 
Kościół filjalny w Sławęcinie (dawniej aż do r. 1617 
parafjalny), założony przez krzyżaków przed r. 1368. Kościół obecny, 
wybudowany w r. 1742 w mur pruski, benedykowany 3 czerwca 1743 r. 


---
		

/Pomorze_002_12_209_0001.djvu

			205 - 


pod wezwaniel11 św. Katarzyny. Obchodzi się też odpust tejże pa- 
tronki (25 listopada wzgl. w niedzielę następną, drugi św. Magdaleny 
22 lipca wzgl. w nie dz. nast.). Nabożeństwo odprawia się co drugą 
niedzielę i w drugie święta. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Matki Boskiej Szkaplerznej od r. 1867, liczy ok. GOO członk. 
2. Dzieło Rozkrzewienia Wiary od r. 1927, liczy 180 członków. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, liczy 40 członków. 
p r o b o s z c z: X. Leon Sochaczewski, urodz. 26. 4. 1883 w 
Świeciu, święc. 24. 3. 1912, instyt. 19. 9. 1927. Był poprzednio wika- 
lym w Jeżewie i Grabowie, proboszczem w Białutach. 
Szkoły powszechne: 
l. Lichnowy kato 1., 3 naucz. kato 1., 3 klasy, 117 dzieci katol. 
2. Granowo "I" » l " 64" " 
3. Sławęcin "2,, "3,, 100" .. 
Do szkoły w Granowie chodzi 64 dzieci, z tych 30 z parafji 
sileńskiej. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Lichnowy pow. choj nicki 856 dusz 
2. Granowo (Granow 1338, Granau) 3"" " 2 I 7 " 
3. Sławęcin (Slawcntin 1338, Schlagentin) 6 " ,,761 " 
Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Z parafji po- 
chodził śp. X. biskup Augustyn Rosentretcr, urodz. 13 stycznia 1844 
w Ohrowie, wsi należącej wówczas do kościoła filjalnego w Sławęcinie. 


9. Nowacerkiew 
Nazwa ta, widocznie hardzo dawna, pojawia się wprawdzie 
dopiero od r. 1570 w pisowni Nowi Czierkwie. Poprzednio zacho- 
dzą jej tłumaczenia jak Nova EccIesia (1326 i 1355) oraz Niigenkirch 
1407 i Newhirche (około 1400 i 1530). 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim, posiada pocztę 
w miejscu, stacja kolejowa Racławki. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2004, Niemcó\l. 
katolików 388, ewangelików 60, ogółem 2452. Komunikujących 
jest 1660. 
P a r a f j i powstanie ustalić jest trudno. Nazwa wskazuje na 
czasy bardzo dawne, sięgające domniemanego wprawdzie tylko osie- 
dlenia się Polano-Russów na lewej stronie dolnej Wisły w okresie 
882-988. Być też może, iż powstała ona po spaleniu zamku i kościoła 
w Raciążu, więc krótko po r. 1256, tak iż nie chodziliby odtąd ludzie 
do kościoła (castelIum), lecz do Nowej Cerkwi. Zastanawia jednak, że
		

/Pomorze_002_12_210_0001.djvu

			-206- 


dokument osadczy z r. 1326 nie wspomina o kościele i jego wyposaże- 
niu. Pierwszą wiadomość o tej parafji dają nam dopiero wykazy danin 
rzymskich z r. około 1398. W roku 1617 przyłączył arcybiskup Gem- 
bicki do Nowejcerkwi filję pawłowską i kaplicę w Powałkach. W roku 
1899 oddała paraf ja kilka wsi odległych do nowej kuracji w Rytlu. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, zbudowano w stylu barokowym 
1913 r. Konsekracji dokonał X. sufragan Klunder dnia 22 czerwca 1913. 
Kościół poprzedni, w pruski mur budowany, pochodził z r. 1805, 
starszy od niego, drewniany, wykończono na kilka lat przed r. 1653. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Marja Magdalena, dowodnie już 
w r. 1653. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: rocznica pOSWlę- 
cenia kościoła w niedzielę po 22 październiha i bracka Serca .Jezuso- 
wego w niedzielę po oktawie Bożego Ciała. 
A r c h i w u m p a r a f j a l n e: Księgi metryczne bapt. lR24-, 
copuI. i mort. 1823-. W r. 1823 spaliły się starsze księgi razem 
z pleban ją. 
Koś c i ó ł f i I j a 1 n y w P a w ł o w i e, pierwotnie parafjalny. 
Dokument osadczy na Pawłowo przeznacza 4 włóki "plebano ibidem 
residenti". Paraf ja jest też objęta wykazem opłat rzymskich ducho- 
wieństwa pomorskiego z r. 1398. W roku ] 617 połączył arcybiskup 
Gembicki Pawłowo jako filję z Nowącerkwią. Kościół obecny, w pru- 
ski mur budowany, pochodzi z r. 1743. Tytuł kościoła św. Mikołaj, 
obecnie i już 1653 r. Kolatorem jest rząd jako następca fiskusa 
domen, ktory 1904 r. Pawłowo nabył. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Serca Jezusowego, zał. w r. 1918, liczy 754 członków. 
2. " Trzeźwości z dokumentem afilj. z d. 10. 2. 1859. 
P r o b o s z c z: X. Walerjan Drąż/wLVs/łi, urodz. 10. 12. 1883 
w Starej Kiszewie, pow. kościerskim, święc. 13. 3. 1910, instyt. 14.7. 
1923. Poprzednio był wikarym w Dóbrczu, Barłóżnie, Lubichowie, 
Sierakowicach, administratorem wDzierżążnie, Dużcm Czystcm, Łopat- 
kach, Lipuszu i wikarym w Wielu. Odznaczony za działalność w 
sprawie propagandy polskiej pożyczki paiistwowej w r. 1920. 
Szkoły powszechne: 
1. Nowacerkiew, katol., 2 nauCz. katol., 2 
2. Brda " l" ,,1 
3. Kłodawa 2"" 3 " 
4. Kruszka "l" II l 


klasy, 89 dzieci 
" 49 " 
107 " 
II 41 


katol., 


" 


.. 


" 


II 


-.....
		

/Pomorze_002_12_211_0001.djvu

			- 207 - 


5. Lotyń katoI. 2 naucz. kato 1., 2 klasa 82 dzieci kato 1., 
6. Pawłowo "2,, "2,, 72" " 
7. Pawłówko .. l" "l" 55" " 
S z koł a r o l n i c z a w Pawłowie, 3 naucz., 2 oddziały, 50 ucz- 
ni katol. Kurs odbywa się tylko zimą. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Nowacerkiew pow. chojnicki 514 dusz 
2. Brda (Braadorf) 10 km" " 31" 
3. Białebłoto 5"""" 
4. Jakubowo 3"" " 42" 
5. Jasnowo (Jasnau) 7""" 28" 
6. Jeziorki (Jesiorken) 3""" 100" 
7. Kłodawa (Gr. Kladau) 7""" 252" 
8. Mała Kłodawa (KI. Kladau) 7"" " 13" 
9. Kosowaniwa 7""" 5" 
10. Kruszka (Kruschke) 6""" 151" 
11. Lotyń (Lottyn) 3""" ] 70 
12. Młynki (Mfilchen) 5""" 52" 
13. Morowieniec Duży 6""" 8" 
14. Morowieniec Mały 6 " ,,10 " 
15. Nowacerkiew Szlachecka 2""" 99" 
16. Nicponia 5 " ,,18 " 
17. Sperewnik (Przyżarcz) 6""" 31" 
18. Sternowo (Sternau) 2"".. 189" 
M i e j s c o w o Ś c i należące do f i I j i : 
19. Pawłowo (Gr. Paglau) 3 km 
20. Lipieniec (Lipinice) 5 " 
21. Pawłówko (KI. Paglau) 5 " 


pow. chojnicki 458 dusz 
119 .. 
104 " 


" 


" 


" 


" 


10. Ogorzeliny 
Nazwa wsi jest starodawna, zachodzi howiem w r. 1275 z pi- 
sownią Ogorelina; w dokumencie osadniczym z r. 1338 dla dóhr lennych 
Gerhardsdorf powiedziano, że one "in polonico quondall1 Ogorslyn 
dlcebantur". Za czasów krzyżackich używano nazwy Gerhardsdorf, 
którą później 'skrócono na Gersdorf. 
Ogorzeliny leżą w powiecie chojnickim, posiadają stację kolejową 
i pocztę w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 776, katolików 
Niemców 884, ewangelików Niemców 105 i 2 żydów, ogółem 1767. 
Komunikujących jest 1136.
		

/Pomorze_002_12_212_0001.djvu

			- 208 - 


P a r a f j <; zaJoLyli wJaścicielc majątku krótko po r. 1338. Wielki 
mistrz Dytrych v. A.1tcnburg wydając Ogorzeliny w tymże roku, pozwala 
bowicm dziedzicom kościół wystawić i dać zaopatrzenie. Istnienie 
parafji potwierdza wykaz danin rzymskich z r. 1398. W r. 1617 po- 
łączył arcybiskup gembicki kościoły w Ogorzelinach, Blumfeldzie i Za- 
martem w jedną całość. 
Koś c i ó ł obecny, z polnych kamieni zbudowany, jest pcwnie 
pierwszy w miejscu, pochodzi bowiem według oznak budowlanych 
z XIV wieku. Wieżę drewnianą odnieść należy do XVIII wieku. Ostatnia 
wi
ksza naprawa odbyła się w r. 1893. O konsekracji źródła nie 
wspominają, wiadomo jedynie, że już w r. 1653 obchodzono rocznicę 
dedykacji w pierwszą niedzielę po Podwyższeniu św. Krzyża. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Krzyż, obecnie i już w r. 1653, a nie- 
zawodnie od założenia kościoła w XIV wieku. 
Kol a t o r a m i byli od r. 1903 właściciele podzielonego w roku 
1900 i nast. majątl\u ogorzelińskiego, obecnie Urząd Ziemski w Poznaniu 
i 9 osadników. Przed r. 1903 byli nimi właściciele majątku, którym 
razcm z majątkiem dał też patronat kościoła wielki mistrz w r. 1338. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e obchodzi się w 
święto Znalezienia i Podwyższenia św. Krzyża, tj. 4 maja i 14 września, 
wzgl. w następne niedziele, i to na podstawie dokumentu rzymskiego 
z dn. 20 listopada Ig03 r., przedłużonego 14 listopada 1924 r. na 
dziesięciolecie. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 1696- (czy teIn c dopiero od r. 1700), copul. 
1754-, mort. 1754-, commun. 1774-93. 
2. Odpisy wizytacyj z lat 11153, In95, 1780, 1792, 1817, Blul11feldu 
z lat 1653 i 1695, Zalllartego z r. 1817. 
:J. Decretum iudicii Nuntiaturae 1758 in liti de missaliis intcr colo nos 
Blumfeldenses et parochum Ogorzelinenscm. 
4. Dccretulll erectionis monasterii Zamartensis 1747. 
5. Descriptio ecc1esiae in Gersdorf 1786. 
Koś c i ó ł w Z a m a r t e III (Jacobsdorf), pod wezwaniem Na- 
wicdzenia Matki Boskiej, wedlug wizytacji z r. 1653 Narodzenia Matki 
Boskiej, masywny, o trzech nawach. Zbudowany razem L klasztorcm 
na wzór pojezuickiego w Chojnicach po r. 1746 przez Jana Grabow- 
skicgo, kasztelana gdańskiego (1746-66), później elbląskiego, konse- 
krowany przez sufragana Fabjana Pląskowskiego 11 lipca 1780 r., jak 
głosi tablica pamiątkowa w kościele. Już po bitwie grunwaldzkiej 
wystawił w Zamartem kaplicę komtur człuchowski Jost v. Hohenkirchen 



 


! 


, 
I 


,I 
I 
i-
		

/Pomorze_002_12_213_0001.djvu

			! 

 


209 - 


(1410-11) dla cudownego obrazu tamtejszego a w. mistrz Michał 
Kiichmeister zezwolił na ni'l r. 1-117 i przeznaczył ofiary w niej skła- 
dane dla bCllcdyktyncl( w Toruniu i Chełmnic, zastrzegając jcdnak dla 
miejscowego plebana \V Blumfcldzie na czas życia jego 10 grzywien 
rocznic. Po długim dopiero czasie r. 1446 zgodzili się też właściciele 
Zamartego na zrzeczenie się ziemi pod kościół, cmentarz i podwórze 
wziętej. Właścicielami były dwa wspomniane klasztory, które tu 
osobnego kapelana utrzymywały. Takim był prawdopodobnie także 
Tomasz, zwany 1498 r. "pharrir zcu JacobusdorH". Zabytkiem kościoła 
są konfesjonały, stalle i pulpit do antyfonarza. 
Koś ci ó ł d a \\' n i e j s z y w B I u m f e 1 d z i e, niegdyś para- 
fjalllY, zbudowany z ofiarności dziedziców, niezawodnie Trebniców, 
którzy byli w posiadaniu wsi od r. 1354, wspominany jest po raz 
pierwslY we wykazic danin rzymskich z r. 1398, później clęściej. 
Należało do niego także Zamarte już w XV wieku. W r. 16 I 7 stał 
się kościół filją Ogorzelin, w r. 1653 stały tylko gołe mury a w r. 
1695 nie było już ani śladu. 
B e r n a r d y n i w Z a lU a r t e m, sprowadzeni przez Jana Gra- 
howskiego 1647 r., ulegli hasacie w r. 1826. Później reformaci, 
osiadłszy w osieroconym klasztorze 1868 r., opuścili go niebawem 
w czasie walki kulturnej 1874 r. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
]. Bractwo Trzeźwości od r. 1R58, liczy 40 członków: 
2. Towarzystwo Św. Rodziny od r. 1894, liczy 128 członków. 
3. Bractwo Przenajśw. Sakramentu od r. 1912, liczy 93 członków. 
4. Dzieło Rozkrzewienia Wiary od r. 1912, liczy 120 członków. 
S z p i t a I dla 6 ubogich założono na mocy testamentu p. Wincen- 
tc go Prądzyńskiego z r. 1843. 
Z a kła d d I a k s i ę ż y C 111 e r y t ó w w Z a m a r t e m od r. 
1826. Obecnie przebywa tam 5 księ2y z diecezji chełmińskiej i jeden 
(X. Grzyb) z obcej diecezji. 
p r o b o s z c z: X. Otto GI'OIlBll, urodz. 6. 4. ]872 w Pucku, 
święc. 24. 3. 1895, instyt. 7. 8. ]900. Poprzednio był wikarym w Gru- 
dziądzu, Starym Szotlandzie przy Gdańsku i Koronowie. 
Szkoły po\vszechne: 
I. Ogorzeliny katol., 3 naucz. katol., 3 
2. Niwy "I" "I 
3. Nowydwór " I" "l 
4. Zamarte "2,, ,,2 
Do szkoły w Nowymdworze chodzi 


t - 


klasy, 124 dzieci kat., I ew. 
" 35 " " 2" 
" 43 " .. 
" 56 " " 8 
15 dzieci z parafji chojnickiej. 
14
		

/Pomorze_002_12_214_0001.djvu

			- 210 


\ 
r 


M i e j s c o w o Ś c i nalezące do parafji: 
l. Ogorzeliny 
2. Jęczmionki (1357 Hermansdorf, 
Harmsdorf) 
3. Niwy (1354 B1umfelde) 
4. Nowawieś (Annafeld, Neudorf) 
5. Nowydwór (Czende, Trzciano, Neu- 
hof 1356) 2 .." " 156 
6. Zamarte (1417 Jakobsdorf) 5 "" " 202" 
Z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Z Blumfeldu, siedziby Trehni- 
ców od r. 1354, pochodzili Adam Trebnic, opat oliwski, zmarły 1630 
"in opinione sanctitatis" i Stanisław Trebnic, archidiakon i oficjał 
kamieński zmarły 1689 jako "vir exemplaris et bene meritus de ecc1esia". 


pow. chojnicki 172 dusz 


" 


161 
183 
85 " 


" 


3 km " 
9 " " 
7 " " 


" 


" 


11. Ostrowite 


Nazwa obecna ustaliła się za polskich czasów (1466- I 772), mia- 
nowicie zachodzi 1484 Ostrowitt, 1504 Ostrowiti, 1637 Ostrowiti 
i Ostrowite ; dawniej, za krzyżaków, zachodzi wyłącznie nazwa Oster- 
wik lub Osterwig (1338-1409). 
Miejscowosć leży w powiecie chojnickim: stacja kolejowa Silno, 
poczta jest w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 160, Niemców kato- 
lików 1293, ewangelików Polaków 6, ewang. Niemców 14, ogółem 
dusz 1473. Komunikujących jest 962. 
P a r a f j ę założył komtur tucholski Dietrich von Lichtenhain, 
jeżeli słowa jego przywileju osadczego z r. 1338 "insuper pro salute 
omnium fidelium defunctorum domino plebano eiusdem villae Osterwic 
quatllor mansos perpetue 1iberos erogamus" wykluczają możność istnie- 
nia proboszcza przed wydamem niniejszego przywileju. X. Kujot za- 
licza parafję do starszych. Wymienia ją wykaz danin rzymskich z r. 
1398. R. 1435 złączono z Ostrowitem kościół dotąd parafjalny w Silnie 
jako filję, a wzajemne powinności pomiędzy proboszczem ostrowickim 
i mieszkańcami filji zostały ściśle określone przez wizytatora arcy- 
hiskllpiego w r. 1485. Odłączenie Silna nastąpiło dopiero I. 3. 1907 r. 
Koś c i ó ł obecny zbudowany z kamieni pod komturem tu- 
cholskim Janem von Streifen r. 1402 expensis Crucigerorum został 
konsekrowany jako kościół parafjalny dnia 2 października 1435 r. 
Górna część wieży po pożarze w r. 1652 została odbudowana i pokryta 
dachem gontowym. 



 


I 
I
		

/Pomorze_002_12_215_0001.djvu

			\ 


- 211 


t 


T Y t u ł koś c i o ł a: sw. Jakób ap. starszy, dowodnie już od 
konsekracji w r. 1435. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p tl S t o w e obchodzi się: jedną 
św. Jakóba 25 lipca wzgt. w niedzielę następną, drugą w niedzielę 
różaIi.cową. 
Archiwum parafjalne: 
1. Księgi metryczne bapt. 1696-, cop. 1675-1849, 1852-, mort. 1759-. 
2. Registrum sub parochia Ostrowitensi et Frankenhagcnsi communi- 
cantium 1774-1817. 
3. Dokumenty odpustowe, na św. Jakóba z dn. 9 września 1836 (in 
perpetuum), na M. B. Różańcową z dn. 12. 12. 1886. 
Kaplica w Ciechocinie, założona w r.1454 przez trzy 
szlachetne panny Kamecke w Koźminie, wsi która później zaginęła, i w 
r. 1485 do Ciechociua przeniesiona, tytułu św. Marcina. W tej kaplicy 
odprawia się nabożeństwo dla paraf jan raz w miesiącu i w dfl1gie 
święta Bożego Narodzenia, Wielkiejnocy i Zielonych Świąt. Patronem 
kaplicy jest gmina. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Trzeźwości od 28. 9. 1858 r. 
2. Bractwo Różańcowe od 16. 3. 1887, liczy ok. 1000 członków. 
W lustracji z r. 1485 wymienia się confraternitas s. Jacobi, tudzież 
hospitale, w którym mieszkał cantor et scholirega Jan Winterfeld. 
p r o b o s z c z: X. Albert Wilm, urodz. 12. 4. 1867 w ł.ęgowie, 
W. M. Gdańsk, święc. 27. 3. 1892, instyt. 18.6. 1901. Poprzednio był 
wikarym w Kamieniu, Chełmży, Tczewie i kuratusem w Suszu. 
Szkoły powszechne: 
1. Ostrowite katot., l naucz. katol., 1 klasa, 34 
2. " ewang., l " ewang., l " 59 
3. Ciechocin katol., l katot., l 15" 
4. " ewang., I " ewang.,] " 50 
M i e j s c o w o Ś c i nale2ące do parafji: 
L Ostrowite pow. chojnicki R89 dusz 
2. Ciechocin (Deutsch Cekcyn) 3 km" " 584" 
Ważniejsze zdarzenia historyczne: Z Ciechocina pochodził 
X. .Jakób Franciszek Szoltmann, dr. teot. i obojga praw, kanonik war- 
miński i od 4. l. 1762 wikarjusz generalny księcia biskupa A. St. Gra- 
bOwskiego; urodzony jako syn sołtysa, ochrzcony 6. 7. 1718; umarł 
27. 8. 1766. 


dzieci kalot. 
" ewang. 
kato!. 


ewang. 


14*
		

/Pomorze_002_12_216_0001.djvu

			. 


212 - 
12. Silno 
Nazwa ta ustaliła się dopiero w XVII W., poprzednio Illawiano 
Siedlno, jak świadczy Syedlno 1504 r. i Szidlno 1570 r. Krzyżacy 
uLywali stale nazwy Frankenhain (1338 i t. d. i jeszcze 1484), którą 
Niemcy zamienili później na Frankenhagen. 
Silno leży w powiecie chojnickim, posiada stację kolejową i pocztę 
w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 665, Niemców kato- 
lików 771, ewangelików 38, ogółem 1474. Komunikujących jest 1110. 
P a r a f j a istniała pewnie już około r. 1348, kiedy z okazji osa- 
dzenia wsi przydzielollo proboszczowi 4 włóki ziemi; wspomina ją 
wykaz danin rzymskich z r. ok. 1398. Inne wiadomości o powstaniu 
kościoła i parafji, pochodzące z połowy XVIII wieku, są podejrzane. 
Podobno r. 1435 przyłączono Silno jako filję do Ostrowitego. Wznowił 
parafję X. biskup Rosentreter d. I. 3. 1907 r. 
Koś c i ół obecny, w części masywny, w części w pruski mur 
budowany, powstał wraz z drewnianą wieżą w r. 1752; gruntowną 
restallfację wykonano 1889 r. Kościół poprzedni, opisany przez wizy- 
tatora r. 1653, był również we wiązarek zbudowany. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Anna, dowodnie już w r. ]653. Dedykację 
obchodzono wówczas w niedzielę przed Narodzeniem Matki Boskiej. 
Kol a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Obraz w głównym ołtarzu, przedstawiający św. Annę, malowany 
przez J. Balthazara de Jonk 1757 r. 
2. Alltependjum przy wielkim ołtarzu, skórzane, wzorzyste. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we obchodzi się: św. 
Anny 26 lipca wzgl. w niedzielę Ilastępną na podstawie dokumentu 
rzymskiego z dn. 9 września 1836 (i n perpetuum), Na jśw. Serca Jezusa 
w niedzielę po oktawie Bożego Ciała na podstawie dokumentu pelpliń- 
skiego z dn. 17 grudnia 1921 r. 
K a p I i c e istniały w XIV i XV wieku, wprawdzie według źródła 
niepewnego z połowy XVIII wieku, w Silnie na wzgórzu "mons sacer", 
oraz w Racławkach i Obiezierzu. 
B r a c t w o Najświętszego Serca Jezusa od I. I. 1913, liczy 700 
członków. - W lustracji z r. 1485 wymienia się confraternitas s. Annae. 
p r o b o s z c z: X. KOlll'ad [{alias, urodz. 19. 2. 1880 w Chojni- 
cach, święc. 21. 3. 1909, instyt. 3. l]. 19 I 9. Poprzednio był wikarym 
w Barłóżnie, Golubiu, Chełmży, Czcrsku i Wejherowie. 
Szkoły powszechne: 
1. Silno katol., l naucz. kato 1., 2 klasy, 66 dzieci katol. 


'\ 


. 


i
		

/Pomorze_002_12_217_0001.djvu

			. 



 


- 213 


2. Gockowice katoI., l naucz. katol., 
3. Piastoszynie " 1 " " 
M i e j s c o w o Ś c i należące 
I. Silno 
2. Gockowice (G6tzendorf) 
3. Obiezierze (Butzendorf, poprawniej 
Buzkendorf) 3,6 
4. Racławki (Rocławki, Rakelwitz) 3 
5. Grochowo 3 
6. Piasto szyn (Petztin) 2,5 


2 klasy, 60 dzieci katol. 
2 50" 
do parafji: 
pow. chojnicki 564 dusz 
1,7 km" " 158" 


" 


" " 127 
" " " 167 
.. tucholski 108 " 
" 429 


J 


13. Swornegacie 
Nazwa obecna ustaliła się dopiero w wieku XIX; przedtem za- 
chodzą w dokumentach jej odmiany Swocinagac 1272, Sworillagat 
1275, Sworinagacz 1303, Sworngatz 1354 i 1382, Swornegacz 1382 
i 1400, później Sfornegac 1653. Swornogac 1664, wreszcie Zwornigacie 
i niem. Schwornigatz. 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim, posiada pocztę w 
miejscu, stacja kolejowa w Męcikale. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1280, Niemców 
katolików 8, ewangelików 8, żydów 3. ogółem 1299. Komunikujących 
jest 883. 
P a r a f j ę urządzono niezawodnie po odejściu august janów ere- 
mitów (r. 1303 przeszli do cystersów oliwskich), zamieniając ich kościół 
klasztorny na parafjalny. Przywilej osadczy z r. 1382 potwierdza 
istnienie parafji, wspomina bowielll o dochodach plebana, mianowicie 
od ogrodów swoich mieli mu chałupnicy dawać co kwartał po skojcu, 
a zamiast dziesięciny i opIaty szkolnej jeden fenyg. nadto wyznaczył 
przywilej plebanowi ogród nazwany Goldactz, jeden jaz w zielińskiej 
strudze i dwa morgi chmielników nad jeziorem Karsinem. Parafję 
wspomina też lista koleidorów świętopietrza z r. około 1398. Filją 
kościoła konarzyńskiego stały się Swornegacie pewnie z przyczyny 
ogólnego hraku duchowieństwa na początku XVII wieku, kiedy to ka- 
toliccy. już Konarscy przy kościele swoim porządek na dobre byli 
wprowadzili. Usamodzielnienie nastąpiło z ustanowieniem lokalnego 
wikarego z dniem 4 stycznia 1900, a wskrzeszenie dawnej parafji na 
podstawie aktu X. biskupa Rosentretera z d. 19 listopada 1908 r. (zatw. 
22 lutego 1909 r.) z dniem l lllarca 1909. 
Kościół obecny zbudowano z cegły 1916 r. w stylu barokowym. 
Konsekracji dokonał X. sufragan Klunder 22 października 1916 r.
		

/Pomorze_002_12_218_0001.djvu

			214 - 


1 


Kościół dawniejszy, drewniany, pokryty gontami, z roku około 1742, 
zachowuje się jako okaz architektury lokalnej. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Barbara pm., wprowadzona pewnie do- 
piero do kościoła poprzedniego z połowy XVIII wieku. Dawniejszy 
kościół, również drewniany, opisany przez wizytatora Trebnica 1653 r., 
był pod wezwaniem św. Jana Chrzcic. i św. Bartłomieja ap., a pierwszy, 
zbudowany przez august janów, miał dowodnie w r. 1275 tytuł św. 
Jana Chrzciciela. 
K o l a t o r e m jest rząd od początku XIV wieku, kiedy to krzy- 
żacy przejęli Sw orne gacie z drugiej już ręki duchownej cystersów 
oliwskich. 
Z a b y t k i e m są jedynie dzwony, jeden z r. 1700, odlewu A. 
Wittwercka, drugi z r. 1755. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e św. Barbary i Grobu 
Pa(lskiego. 
A u g II S t j a n i e e r e m i c i posiadali klasztor i kościół w Swor- 
negaciach w XIII wieku. W r. 1272 bierze papież Grzegorz X klasztor 
ich w opiekę, a w r. ]275 darował Mściwoj II kościołowi albo pu- 
stelni św. Jana Chrzcic. w miejscowości puwszechnie Sworinagat zwa- 
nej jaz rzeczny Nechor, sąsiednią osadę Zwerinez i wieś Dąbrówkę 
pod Cerkwicą. Dla wielkiej odległości od klasztorów swej reguły 
połączyli się august janie z cystersami oliwskimi, na co Wacław II 
r. 1303 zezwolenia udzielił. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Trzeźwości. 
2. Żywy Rói:aniec od r. 1910, liczy 510 członków. 
3. Dzido św. Dziecięctwa Jezus od r. 1927, liczy 180 członków. 
4. Dzieło Rozkrzewienia Wiary od r. 1927. liczy 80 członków. 
5. Bractwo Adoracji Najśw. Sakramentu od r. 1917, liczy 43 członków. 
6. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej liczy 18 czlonle, Stowarzyslenie 
Młodzieży Żeńskiej od r. 1921, liczy 30 członków. 
7. Towarzystwo Robotników od r. 1911. 
P r o b o s z c z: X. Józef Złosz Czapiewski, urodz. 12. 3. 1885 
w Małych Chełmach, pow. chojnickim, święc. 13. 3. 1910, in
tyt. 19. 
7. 1918. Poprzednio był wikarym w Byszewie, Pelplinie (przy tumie). 
Człuchowie, Tczewie, Błędowie i Pieniążkowie. 
Szkoły powszechne: 
l. Swornegacie katol., 2 naucz. 
2. Zanie " l " 
3. Małe Swornegacie" l 


. 


katol., 3 klasy, 121 dzieci katol. 
" I " 52 " .. 
" l " 26 " "
		

/Pomorze_002_12_219_0001.djvu

			1 


- 215 - 


. 


M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
Swornegacie z wybudowaniami pow. ChO " jnicki I 
Małe Swornegacie 6 km " 
Nad Zbrzycą 2 "" " 1288 dusz 
W onczos 5" " " I 
Zanie 3"" " 
W a ż 11 i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Swornegacie 
przeszły 1303 r. z august janów na cystersów oliwskich, z tychże drogą 
zamiany 1333 r. na krzyżaków, którzy urządzili tu swój dwór, nieza- 
wodnie w dawniejszym domu klasztornym. Dwór ten zamieszkały 
przez urzędnika krzyżackiego wspominają źródła pod r. 1354 i 1382, 
a r. 1354 gościli w nim dygnitarze- krzyżaccy. - Plebanję i organi- 
stówkę zbudował w r. 1901 ówczesny lokalny wikary X. Drapiewski. 


14. Zapceń 
Miejscowość ta, zachodząca dopiero we wiekach nowożytnych, 
leży w powiecie chojnickim; posiada pocztę w miejscu, stację kole- 
jową w Chojnicach wzgl. Lubni. 
W obrębie kuracji mieszka 1169 katolików Polaków. Komuni- 
kujących jest 778. 
Kur a c j ę utworzył Eksc. X. biskup Okoniewski w maju 1927 r. 
wyłączając ją z parafji borzyszkowskiej i przekazując jej z parafji le- 
sieńskiej wieś Kłoniecznicę. Na utrzymanie kuratusa wyznaczono 
ziemi 20 morgów, naturaljów 50 ctr. żyta i 50 ctr. kartofli. 
K a p l i c ę wybudowano w r. 1927 i poświęcono ją pod wez- 
waniem Chrystusa Króla. Kolatorem jest Biskup chełmiński. 
Kur a t u s: X. Feli/łs Borowski, urodz. 29. 5. 1899 w Toruniu, 
święc. 17. 6. 1923, ustano 1927 r. Poprzednio był wikarym w Oksywiu. 
kuratusem w Gdyni i wikarym w Golubiu. 
Szkoły powszechne: 
l. Zapcet'J. kato!., l naucz. katol., l 
2. Karpno "l "I 
3. Luboń "1,, "l" 
4. Mielno "1,, "l" 
5. StoItmany .. l" "1,, 
M i e j s c o w O Ś c i naleiące do kuracji: 
l. Zapceń 
2. Karpno 
3. Kłoniecznica 
4. Luboń 


dzieci 


klasa, 50 
50 
48 
50 
20 


" 


" 


" 


pow. chojnicki 
6 km 


" 


236 dusz 
210 " 
28 
140 " 


3 1 / 
l! 
4 


" 


" 


" 


. 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_220_0001.djvu

			, 
- 216 .. 
5. Mielno 5 km pow. chojllicki 191 dusz 
6. Mielonko 5\1 52 
'2 " " " 
7. Modziel 7 1 /£ " " " 72 " 
8. Modrzejewo (Modrzejewskie) 4 " " 37 " 
9. Prądzonka 6 1 ' 196 
/2 " " " 
10. Rudniki 3 1 / 16 
/2 " " " " 
11. SątOCZl1U 2 " .. " 107 .. 
12. Stoltmuny 3 1 / 2 98 ..
		

/Pomorze_002_12_221_0001.djvu

			, 


. 


. 


v 
Dekanat Czerski 


Literatura: 
Amt1. Kirchenb. 50,39. 52,41. 53,77. 54,114. 56,15 i 17. 57,37. - Arch. gdań- 
skie 8,12. - Bar, Kirchenbiicher, nr. 467. 471. 493. 499. 506. - Bar, OrtsmJ111£'n. - 
ChodyilSki, Sufragani, 65. - Fankidejski, Obrazy, 102-105. - Fankidejski, Utrac. 
kościoły 316n. - Heise, Kunstdenlnn. I. 383. 408. - Kujot, paraf je I. 277n. 291-293. 
_ LllstJatio 1664 i 1765. - Maerckcr, Schwetz, 275 n. - Oręd. kościelny 66,11. 
_ Panske, TIlChel, 45. 47. 49 n. 71. 92. 94. 102. 132. 135 nn. - Perlbach, Pom. UB. 
_ Rozrażewsld, itincraria 160. - SchematisllJus, 523 n. 529-533. 620-623. 632-634. 
641n. (j52-655. - Słowni1, gcogr. I, 835. V, 655, VII. 620, X, 765. XIII, 310. - Ula- 
tlowski, Inwentarz, 120. 122. - Visit. Rozrażewski, 67. 89. 143. 147. 237 nn. 241. 376. 


1. Czersk 
Nazwa ta wzięta od rzeczki Czerznicy, zachodząca z pisownią 
dzisiejszą dopiero od r. 1534. jest z pewnością dużo starsza. Krzy- 
żacy pisywali ją po swojen1U Czirsk (1330, 1350, 1382, 1438). 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim; posiada pocztę 
i stację kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji miesL;ka katolików Polaków 12261. katolikÓw 
Niemców 200, ewangelików Niemców 900, ogółem 13041. Komuni- 
kujących jest 8000. 
P a r a f j a jest, jak dowodzi X. Ku jot, bardzo dawna, z wieku 
XII, jeśli nie starsza. Istniała ona w r. 1382, kiedy krzyżacy prze- 
nosili wieś z prawa polskiego na niemieckie. W nowszych czasach 
odłączono od niej filję w Łęgu w r. 1859, utworzono w granicach 
pararji kuracje w Rytlu w r. 1899 i drugą w Legbądzie 1913, wreszcie 
w r. 1926 przydzielono Janczę do kuracji w Odrach. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, zbudowano w latach 1 Y 1 0-13. 
Konsekracji dokonał X. sufragan Klunder 27 kwietnia 1913 r. Do 
wewnętrznego urządzenia zabrał się X. prob. Sprengel z uznania godną 
starannością. Polichromję wykonał pro resor Zinnemann z Frankfurtu 
11. Menem. 8 stacyj drogi krzyżowej malarz Guntermann z Monachium 
w stylu starochrześcijallskim, amboll
 Nowakowski z Poznania. Po- 
przedni kościół, również masywny, zbudowany w roku 1845 i kon-
		

/Pomorze_002_12_222_0001.djvu

			- 218 - 


l 


. 


sekrowany przez biskupa Sedlaga 16 września 1850 r., okazał się 
wobec szybkiego wzrostu liczby dusz zdawna za szczupły. Dawniejsze 
kościoły były drewniane, także znany z nich naj starszy z r. 1584. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Marja Magdalena, dowodnie już w 
XVI wieku. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
Z a b y t k i e m jest jedynie ołtarz św. Trójcy, renesansowy, fun- 
dowany przez opata Feliksa Kosa 1611 i przeniesiony z katedry pel- 
plińskiej do Czerska 1854 r., dziś powiększony przez dodanie bocznych 
skrzydeł. 
G łów n y o d p u s t św. Marji Magdaleny obchodzi się dnia 22 
lipca wzgI. w następną niedzielę, i to na podstawie dekretu z dnia 
26 lipca 1884 r. 
Archiwum parafjalne: 
1. Księgi metryczne bapt. 1733-, copul. 1733-60, 1832-, mart. 1832-. 
2. Liber confraternitatis s. Joannis z XVlIl wieku. 
Z g r o m a d z e n i e s i ó s t r e l ż b i e t a n e k istnieje w Czersku 
od 2 października 1889 r. Sześć sióstr utrzymuje ochronkę i szkołę 
dla dziewcząt; odwiedzają też chorych po domach. 
K a p l i c a w M o k re 111 pod wezwaniem św. Józefa. zbudo- 
wana 1761 r. przez Mikołaja Pawłowskiego. Papież Klemens XIlI 
udzielił za biskupa Ostrowskiego (1762-76) indult odprawienia mszy św. 
Nabożeństwo odprawia się kilka razy w roku. 
Bractwa i stowarzy szenia: 
I. Bractwo św. Jana Nepomucena, założone 16. 5. 1741, potwierdzone 
ponownie 25. 2. 1852, liczy IW członków. 
2. Bractwo św. Józefa przy kaplicy w Mokrem, założone 14. 9. 1788. 
potwierdzone ponownie 25. 2. 1852, liczy 85 członków. 
3. Sodalicja Marjańska dla matek chrześcijańskich, założona 6. 4. 
1916 i agregowana 22. 8. 1916, liczy 1500 członków. 
4. Sodalicja Marja11ska dla mężczyzn chrześcijańskich, założona 1924 r., 
agregowalla 18. 3. 1926, liczy 612 członków. 
5. Sodalicja Marjańska dla dziewic, założona 1919 r., agregowana 
18. 3. 1926, liczy 800 członków. 
6. Towarzystwo św. Wincentego, zał. w r. 1886, liczy 65 członków. 
7. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej pod wezw. św. Stanisława Kostki, 
założone 1919 r., liczy 300 członków. 
S a 1 a p a r a f j a I n a istnieje; odbywają się w niej zebrania larzą- 
dÓw towarzystw i korporacyj kościelnych, w obszernej kaplicy odby- 
wają się zebrania towarzystw. 


. 


4
		

/Pomorze_002_12_223_0001.djvu

			s z p i t a l został fundowany przez tenutarjusza dóbr czerskich 
Dembińskiego, lecz nie wiadomo którego roku. Teraźniejszy dom 
szpitalny został zakupiony 1884 r. dla 4 ubogich. 
Ochronka dla dzieci istnieje od r. 1919, uczęszcza do niej około 
100 dzieci. 
p r o b o s z c z: X. Kazimierz Sprengel, urodz. 2. 3. 1878 w 
Dużej Cerkwicy, pow. sępolei'1skim, święc. 13. 3. 1904, instyt. 20. 4. 
] 9 I l. Poprzednio był wikarym w Skarszewach, Czersku i Sidlicach. 
Wikarzy: 
1. X. Edmund Konnak, urodz. l l. 8. ]899 w Świętem, pow. złoto w- 
skim, święc. 28. 6. 1926, ustano 1927. Poprzednio był wikarym w 
Radawnicy i Sianowie. 
2. X. Franciszek Lallge, urodz. 9. 12. 1898 w Skórczu, pow. shuo- 
gardzkim, święc. 14. 6. 1924, ustano w r. 1927. Był poprzednio 
wikarym w Śliwicach. 
S z koł a w y d z i a ł o w a w Czersku. charakter miesz., 7 naucz. 
kat., 247 uczniów. 
Szkoły powszechne: 
I. Czersk, dla chłopców, miesz., 9 naliCz. Iwt.. 
2. " dla dziewcząt, " 8 
3. Będzil11ierowice katol., 2 
4. Gutowiec " l 
5. Klaskawa l 

 KUKze " 2 
7. Krzyż 2 
8. Kwieki " I 
9. Łubna " 2 
10. Łukowo " l 
11. Malachyn mlesz., l 
12. Mokre " 1 
13. Ostrowite katol., l 
M i e j s c o w o Ś c i nalezące do 
l. Czcrsk 
2. Bagna (Josephsberg) 
3. Będlimierowice (Schonberg) 
4. Bielawy 
5. Budziska 
6. Gutowiec 
7. JUI1cza Nowa 
8. Krzyż (Johannesberg) 
9. K.amienna Góra 


l 


219 


. 


+ 


... 


" 


" 


10 klas, 
8 " 
3 " 
2 " 
1 " 


11 


" 


" 


" 


" 


2 


2 " 
" l" 
" 3.,. 
., 1 Jt 
" kat.. 1 ew. 3 ,. 
" ,. l " 3 .. 
l 


" 


" 


" " 


" 


431 dlieCl k. 
382 " " 
97 " " 
79 
55 " " 
83 " " 
95 
50 " " 
117 " " 
40 
78 
45 " " 
48 


parafji : 
pow. chojnicki 7462 dusz 
7 km" " 66" 
5 II 808" 
10 "" OJ 98" 
3 "" " 26" 
9 ., ,,214 " 
5 ,. ,. 46 " 
6 "" " 203" 
4 "" " 173"
		

/Pomorze_002_12_224_0001.djvu

			- 220 


10. Klaskawa 6 km pow. chojnicki 285 dusz 
Ił. Kłódnia 7 " " 128 " 
12. Konewki 6 " 38 " 
13. Kurcze 7 "" ., 210" 
14. Kwieki 10 ,." " 191,. 
15. Łubna 2 .. ,,424 " 
16. Łukowo 3 " " 239 " 
17. Malachyn 2 1 / 2 ,. " 736 .. 
18. Mosna 7 "" " 157" 
19. Mokre 5 ,." " 183" 
20. Ostrowite 6 " " 86" 
21. Nieżurawa (lserau) 6 "" " 63" 
22. Siemnica (SteIlmachcr) 5 ,,
 " 135" 
23. Stodółki 6" 67 
24. Struga 2 " 125 
25. Szyndorf 9 "" " 1 07 
26. Szynwałd 6.. 143 " 
27. Twaróżnica (Jagerthal) 4 ,,28 
Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t O r y c z n e: W r. 1584 urzę- 
dował w Czersku proboszcz niegodny, czy nawet intruz, niejakiś Jakób 
Levinius, tak, i); paraf janie nie mający do niego zaufania, uczęszczali 
do kościoła w Raciążu. Opierał się jego ingerencji także miejscowy 
nauczyciel, wywołując sceny gorszące. - W r. 1706, począwszy od 
Trzech Króli aż do Bożego Ciała, tułał się proboszcz czerski X. Gra- 
uzikowski razem z ludnością po borach tucholskich, chroniąc się przed 
Szwedami, także przez niemal cały rok następny. - Z Mokrego pod 
Czerskiem pochodził Franciszek Pawłowski. oficjał gdmlski i pomorski 
(1805-12), od r. 1821 dziekan włocławski, od r. 1827 sufragan war- 
szawski, wreszcie biskup płocki 1836-18W -j". Urodził sit; w Mokrefl1 
z ojca Michała, chorążego pomorskiego i z matki Józef y z ł.ukowi- 
czów 29 marca 1774 r. 


2. Karsin 
Nazwa ta, zachodząca już w przywileju osadczym z r. 1360, nie 
przechodziła żadnych odmian. 
Miejsowość ta leży w powiecie chojnickim; poczta jest w miejscu, 
stacja kolejowa w Czersku. 
W ohrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1993, ewangelików 
Niemców 10, prawosławny l (ukrainiec). ogółem 2004. K01lluniku- 
jacych jest ł 451.
		

/Pomorze_002_12_225_0001.djvu

			221 


Kur a c j ę, czyli pierwotny lokalny wiharjat utworzyła władza 
biskupia aktem z dnia 24 stycznia 1913 r., przydzielając do niej z pa- 
rafji wielewskiej miejscowości: Kalsin, Bąk, Ciscwie, Miedzno, Odry, 
Pustki i Wojtal, ale już w r. 1926 powstała w obrębie karsińskicj ku- 
racji nowa w Odrach. 
Koś c i ó ł obecny, drewniany, pierwszy w miejscu, zbudowano 
w r. 1906. Jest benedykowany pod wezw. Matki Boskiej Różańcowej. 
K o I a t o r e 111 jest Biskup chełmil1ski. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d P u s t o w ą Matki Boskiej Różań- 
cowej obchodzi się w drugą niedzielę października. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Różańca św. od 25. 10. 1918, liczy 340 członków. 
2. Stowarzyszeni c Młodzieży Męskiej i Żeńskiej, liczy 139 członków. 
Kur a t u s: X. Alojzy Licz/lcl'slłi, urodz. U. 9. 1897 w Luba- 
wic, święc. 20. 3. 1920, ustano w r. 1927. Był poprzednio wikarym 
w Nowem, Komórsku, Osi u, Czersku i administratorem w WahcZtl. 
Szkoły powszechne: 
l. Karsin I katol., 4 naucz. kato!., 4 klasy, 139 dzieci katol., 
2. "II "2,, " 2 " 92" " 
3. Cis ewie "I" " l " 41 " " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do kuracji: 
l. Karsin pow. 
2. Bąk 3 km " 
3. Cisewie 2 " " 


chojnicki 1769 dusz 
148 " 
76 " 


" 


3. Legbąd 
Nazwa ta, zachodząca około r. 14()0 jako "der krecz("!ll Lccke- 
hant" i przejęta prawdopodobnie taksamo jak przy Rythl od lIalwiska 
pierwszego dzierżawcy tej karczmy, zmieniała się później już tylko w 
pisowni nieznacznie. 
Miejscowość ta leży w pow. chojnickim, posiada agenturę pocztową 
w miejscu, stację kolejową w Czersku (12 km) lub w Tucholi (16 km). 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 2147, ewangelików 
Niemców 5. Komunikujących jest 1397. 
Kurację utworzono w r. 1913 dla kończyn parafji czerskiej 
i śliwickiej. Ubodzy mieszkańcy lekkich gruntów leśnych zadawalają 
się dotąd przeniesioną wówczas z Rytla drewnianą kaplicą. Jest ona 
pod wezwaniem Najśw. Serca Pana Jezusa, którego uroczystość odpu- 
stową obchodzi się w czerwcu. 
Kol a t o r e m jest Biskup chełmiński.
		

/Pomorze_002_12_226_0001.djvu

			Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Najśw. Serca Jezusowego od r. 1914, liczy 129 członków. 
2. Stowarzyszenie Dzieci Marji. 
3. Stowarzyszenie Młodziezy Męskiej pod wezw. św. Stanisława Kostki. 
S a l k a p a r a f j a l n a mieści się w drewnianym baraku. 
Kur a t u s: X. Paweł Peliks Wilemski, urodz. 22. 5. 1893 w 
Rumienicy, pow. lubawskim, święc. 14. 5. 1916, ustano 22. 3. 1927. 
Poprzednio był wikarym w Brodnicy, Wąbrzeźnie, Chełmży, administra- 
torem w Wielkiej Łące, Wałdowie i Gostyczynie. Posiada honorową 
odznakę frontu pomorskiego. 
Szkoły powszechne: 
I. Legbąd katol., 3 naucz. kato!., 3 klas, 
2. Biała "l"" l 
3. łJosiny "1",,],, 
4. Rzepiczna "1,, " I " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Legbąd 
2. Czerskastruga 
3. Fojutowo 
4. Jaty 
5. Końcbłoty (Końskie błota) 
6. Lasek 
7. Legbąd, parcele 
8. Łosiny 
9. Niwki 
10. Barłogi, leśnictwo 
l l. Barłogi, obsz. dworski 
12. Biała 
] 3. Biała, leśnictwo 
14. Bielskastruga 
15. Brody, obsz. dworski 
]6. Jasnawoda 
17. Klocek 
18. Leghąd, leśnictwo 
19. RzepicZl1a 
20. Ostrów 
21. Woziwoda, nadleśnictwo 
22. Zielonałąka 
23. Zielonka 


222 - 


133 dzieci kato!. 
29 " 
50 " 
52 " 


" 


" 


" 


41/
 km 


pow. chojnicki 844 dusz 


" 


4 1 / 2 
7 
3 
3 1 / 2 
3 " 
6 1 / 2 
}l/II 
4 
3 1 / 2 
6 1 / 2 " 
7 " 
7 1 / 2 " 
3 " 
5 1 / 2 " 
3 " 
2 1 / 2 " 
6 " 
3 " 
{) " 
5 " 
6 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" tucholski 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


,. 


" 


" 


,. 


" 


" 


" 


4 
35 
38 
59 
17 
322 
208 
45 
4 
67 
109 " 
8 " 
16 " 
143 " 
18 " 
118 
3 " 
291 " 
27 " 
16 " 
7 " 
5 " 


I 


" 


" 


" 


" 


.. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_227_0001.djvu

			223 - 


4. Łąg 
Za czasów krzyżackich wieś nazywała się SChonhain, za polskich 
czasów ustaliła się nazwa Łąg (Łęg), za czasów niemieckich (1772- 
1920) pisano ją Long. 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim, posiada stację ko- 
lejową i pocztę w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 4987, katolików 
Niemców 10, ewang. Niemców 4, ogółem 5001. Komunikujących jest 3366. 
p a r a f j a powstała w latach 1354-1398. Przywilej osadczy, 
wydany przez właścicieli prywatnych w r. 1354, zarządza, aby we wsi 
odprawiały się msze św. tygodniowo raz albo dwa razy, więc istniała 
taili wówczas kaplica, zaopatrywana niezawodnie przez proboszcza 
czerskiego. Przywilej ten jednakże dodaje: "were, ab sich dy dyng 
besserten und muchte danne eyn pfarrer in dem-selbin dorfe gehalden, 
das weIle wir gevolgik sin und vulborten". Parafję, o którą tu cho- 
dziło, założono krótko potem, jakoż wymienia ją wykaz świętopietrza 
pomorskiego z r. 1398. Od XVI wieku był Łąg fi1ją Czerska i po- 
wrócił do pierwotnej samodzielności parafjalnej na mocy dekretu z dn. 
15 lutego 1859 r. W czasie walki kulturnej 1877-82 była paraf ja bez 
księdza. W r. 1926 odłączono od parafji kilka wiosek do nowej ku- 
racji w Odrach. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, z wysoką wieżą wybudowano 
1886-87 r.; benedykowany został przez X. wikarego generalnego 
Liidtkego 8 października 1887 r., konsekrowany 3 lipca 1910 r. przez 
X. biskupa sufragana Klundera. Wewnętrzne odnowienie i wymalowanie 
wykonano w latach ] 9 1 2 i 1914. Poprzedni kościół, rozebrany 1887 r., 
był wiązarko wy, dawniejsze drewniane. 
T y t u ł koś c i o ł a: Narodzenie Matki Boskiej, obecnie i do- 
wodnie już w XVI wieku. 
K o I a t o r e m jest rząd, na który wieś Łąg z prywatnych rąk 
przeszła prawdopodobnie juz w drugiej połowie XIV wieku. 
Z a b y t k i e m kościoła jest cudowny obraz Matki Boskiej, bardzo 
stary, w r. 1907 odnowiony przez p. Nowakowskiego z Poznania oraz 
trzy stare ornaty, czerwony, biały i zielony. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p u s t o we Przemienienia Pań- 
skiego i Narodzenia Matki Boskiej obchodzi się w niedziele następujące 
po tych świętach. Na pierwszy z nich jest przywilej rzymski, wieczysty 
z dn. 24 lipca 1907 r. Za cudowny uchodzi obraz Matki Boskiej 
w głównym ołtarzu.
		

/Pomorze_002_12_228_0001.djvu

			- 224 - 


N a b o ż e 11 s t w o w KI a n i n a c h odprawia się dla paraf jan 
począwszy od l czerwca 1914 r., zraZ1l \V domu prywatnym, od maja 
1924 r. w sLkole. 
Trzy siostry elżbietanki utrzymują w Łęgu od 17 
stycznia 1920 r. ochronkę i pielęgnują chorych po domach. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Różmlcowe od r. 1852, liczy 176 członków i 45 r07. 
2. Trzeci Zakon św. Franciszka od 8. l I. 1914, liczy 114 członl,ów. 
3. Bractwo Trzeźwości od r. 1860, liczy 182 członków. 
4. Apostolstwo Modlitwy od 22. 5. 1885, liczy 491 członków. 
5. Arcybractwo Czci Najśw. Sakramentu od r. 1921, liczy 226 cLlonk. 
6. Sodalicja Matek Chrześcijańskich od 5. 8. 1920, członków 669. 
7. Sodalicja Panien zapoczątkowana. 
R. Stowarzyszenie św. Dziecięctwa P. Jezusa od r. 1924, członk. 150. 
9. DLieło Rozkrzewienia Wiary od r. 1927, liczy 30 członków. 
10. Stowarzyszcnie Młodzlel:y Męskiej, liczy 40 członl,ów. 
D o 111 k a t o l i c k i od r. 1919, mieści w sobie wikaryjkę, orga- 
nistówkę, mieszkanie sióstr, ochronkę i salę parafjalllą. 
S z p i t a 1 założony w r. 1919 prlez X. proboszcza Bukowskiego 
dla niewiast. Ochronka istnieje od r. 1921, uczęszcza do niej około 
80 dzieci. 
p r o b o s z c z: X. Aleksander Blllwwski, urodz. 8. 7. 1871 r. 
\V Okolu, pow. starogardzkim, święc. 22. 3. 1896, instyt. 7. 11. ]905. 
Poprzednio hył wikarym w Brodllicy, Gdańsku u św. Brygity, Chelmży, 
Prągowie i Chmielnie, administratorem w Topólnie i proroszczem w 
Dzialdowie. Od 11. 12. 1926 jcst dziekanem. 
W i kar y: X. Boleslaw Ki/mi, urodz. 9. 11. 1901 w Zwiniarzu, 
pow. lubawskim, święc. 28. 6. 1926 r. Poprzednio był wikarym w 
Nowejcerkwi, pow. starogardzkim. 
Szkoły powszechne: 
1. ł
ąg katol., 3 naucz. katul., a klasy, 128 dzieci kato!. 
2. Lipki, "2",, 2 " 80 " 
3. Parch Łąg " I " "2,, 65 " 
4. Gotelp "3",, 3 " 133 " 
5. Czafl1owoda " 2 " "2,, 11 I 
6. Zimnedrojc " l " "I " 34 " 
7. Klaniny "I "l" 54 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Łąg, Starc Prusy, Parch, Szałemaje, Sierzchowicc, Wądoły, Lipki, 
Złemięso, Kęsza, Bukowagóra i strażnice kolejowe nr. 262, 262 a, 
263, 264, 265 powiat chojnicki 2522 dusz 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_229_0001.djvu

			225 


2. Gotelp (Gotthc1p, Gotthilf), Nowe 
Prusy i Przyjaźnia 
a. 10 wybudowa11 od I3ędzimierowic 
i l od Osówka 2-3 " 
4. Czarnawoda(Schwarzwasser)z dwor- 
cem, strażn. kolej. nr. 266, 266 a, 
Podlesie, Kociagóra i Kamienna 3-5" 
5. Zimnezdroje (Kaltspring), Jastrzębic 
i młyn 6.." " 327" 
6. Klaniny (Klanin) 10""" 384" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Łąg, położony 
na głównym trakcie, wiodącym z Wielkopolski przez Racią/. a z Nie- 
miec przez Chojnice do Gdańska, otrzymał już w r. 1385 od komtura 
tucholskiego 5 włók ziemi w nagrodę za odnoszenie listów urzędowych, 
a o ruchu, jaki tędy przechodził, świadczy istnienie trzech I\arczem 
i jednej suchej budy we wsi na początku XV wieku. 


5 km. pow. chojnichi 647 dusz 


" 


" 


69 


" 


" 


starogar. 778 


" 


5. Odry 
Nazwa ta ustaliła się dopiero pod koniec XVI wieku, poprzednio 
zachodzi nazwa Wodry (1534) a za czasów krzyżackich Odrow, tak 
w przywileju nadawczym z r. 1352 jako też w księgach czynszowych. 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim; poczta Gotelp, 
stacja kolejowa Czarna woda lub Łęg. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1268. Komuni- 
kujących jest 778. 
Kur a c j ę utworzono w październiku 1926 r. z kończyn kuracji 
karsińskiej i parafji łęskiej. Od I października 1927 r. zaopatruje ją 
X. kurahis z Karsina. Kaplicę istniejącą niegdyś w Odrach zhudowali 
z drzewa miejscowi dziedzice nie wcześniej jak w XVII wieku. Pod- 
upadła już w r. ] 702, a w r. 1739 odbudował ją właściciel ówczesny 
N\ikołaj Pawłowski. Po dłuższcm zaniedbaniu zlikwidowano Iwpelanję, 
zaopatrywaną z Wiela, podobno dopiero w r. 1834. Kaplica ta była 
pod wezwaniem Podwyższenia i Znalezienia Krzyża św. 
K o I a t o r e li jest biskup chełmiński. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Sodalicja Matek Chrześcijańskich, liczy 117 członków. 
2. Sodalicja Ojców Chrześcijańskich, liczy 95 członków. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej Męskiej i Żeńskiej, czł. 120. 
Kur a t u s: Chwilowo zaopatruje kurację X. kuratus LiczneJ'ski 
z Karsina. 


15
		

/Pomorze_002_12_230_0001.djvu

			226 - 


Szkoły powszechne: 
I. Odry miesz., l naucz. katol., 2 klasy, 68 dzieci katol. 
2. Wojtal katol., l.. "1,, 32 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do kuracji: 
I. Odry pow. chojnicki 334 dusz 
2. Miedzno " " 110" 
3. Polana " " 5" 
4. Pustki " " 203" 
5. Stara Jańcza " " 12" 
6. Uroża, leśnictwo " kościerski 9 ,. 
7. Wojtal " " 256" 
8. Klonowice, Wieck, Zawada " starogardzki 288 " 
9. Leśna Huta, nadleśnictwo "" 50" 
6. Osie 
Nazwa ta jest pierwotna, pisywana za krzyżaków Osse, później 
Ossie (1534-1583 itd.) i Osie. 
Miejscowość ta leży w powiecie świeckim, posiada stację kole- 
jową i pocztę w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 4969, katolików 
Niemców ]8, ewangelików 571, żydów 3; ogółem 5561. Komuniku- 
jących jest 3622. 
P a r a f j ę założyli według zdania X. Kujota książęta pomorscy 
w XIIl wieku. Pleban w Osiu istniał dowodnie w r. 1438 i posiadał 
4 włóki. Czasami było Osie przyłączone do Drzycimia, tak np. 
] 534-80, kiedy nie miało kościoła. W r. 1924 przyłączono wieś 
Pruskie z parafji osieckiej do nowo utworzonej w Zdrojach. 
Koś c i ó ł obecny składa się z dwóch części, jedna z nich w 
pruski mur stawiana, pochodzi z r. 1821, druga, masywna, stanęła w r. 
1901 staraniem ówczesnego prob. X. Semraua, który też ją poświęcił. 
Poprzednie kościoły były drewniane, tak np. kościół zbudowany przez 
Konopacką (pewnie Annę z Kostków) ok. r. 1580 i poświęcony przez 
hiskupa ROZfażewskiego 3 sierpnia 1597. Ten stał jeszcze 1649 r. 
i spalił się w sierpniu 1714 r., poczem z popiołów powstał w roku 
następnym kościółek nowy, który ustąpił miejsca obecnemu. Ostatnia 
gruntowna naprawa była w r. 1923. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Krzyż, lecz archidiakon Łącki, wizy- 
tując kościół zaledwie kilka tygodni po jego konsekracji 1597 r., za- 
pisał tytuł św. Bartłomieja. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą Podwyższenia św. 
Krzyza obchodzi się dnia 14 września wzgl. w następną niedzielę.
		

/Pomorze_002_12_231_0001.djvu

			Archiwum parafjalne: 
l. Księgi mctryczne bapt.l640 -,copuI.l640- (zprzerwami),mort.1712-. 
2. Liber perceptorum od r. 1710-]788, 1799-1820. 
Z g r o m a d z e n i e s i ó s t r e l ż b i e t a n e k istnieje w Osin 
od 3 lutego 1926 r. Trzy siostry utrzymują ochronkę i odwiedzają 
chorych po domach. 
'\ Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo RóżaJlcowe od 3. 5. 1747, liczy ok. 600 członków. 
2. Bractwo Stra2y Honorowej Serca Jezusowcgo od r. ] 
26, czł. 130. 
3. Sodalicja Pań św. Wincentego, zał. w r. 1920. 
4. Bractwo Trzcźwości po wojnie upadło. 
5. Stowarzyszenie Dzieci Marji. 
6. Stowarzyszenie Młodzieży Męshiej, liczy 153 członkow. 
O c h r o n k a jest w Zakładzie sióstr elzbietanek, do I
tórej 
uczęszcza 115 dzieci; tamże utrzymują siostry i lazaret. 
p r o b o s z c z: X. Ale/łSc'llldel' Zicmski, urodzony. 30. 8. 1883 
\V Rydlewie, pow. żnińskim, święc. 21. 6. ]914 w Krakowie, instyt. 
21. 6. 1928. Poprzednio był misjonarzem, rektorem kościoła Jczuitów 
w Poznaniu (1920-1924), sekrctarzcm X. generała Ledóchowskicgo 
i rektorem kościoła i domu jezuitów w Warszawie. 
Szkoły powszechne: 
I. Osie kat., 6 naucz. kat., 7 klas, 311 dzicci kat., 
2. Osie-Radońska" l " ,,1 53" 
3. Brzeziny miesz., 2 ,,2 .. 48 " 
4. Miedzno kat., 2 " "2,, 77 " 
5. Stara Rzcka " I " " I " 23 
6. Swatno "l"" I " 16 " 
Nauczyciel dochodzi z Miedzna. 
7. Wałkowiska kat.,] naucz. kat., l .. 42 " 
R. Wierzchy 2 ,,2 119" 
M i e j s c o \V o Ś c i nale2ącc do parafji: 
I. Osie 
Osie, leśniczówka 
2. Brzeziny 
3. Czarnawoda (Schwarzwasser), 
4. Dębowiec (Eichwald) 
5. Grabowabuchta (Bucheck) 
6. Miedzno 
7. Oskipiec 
8. Orlidwór 
9. Pohulanka (Jagdhaus) 


- 227 


" 


" 


30 ewang. 


" 


" 


10 


" 


" 


" 


" 


8 


" 


km 


pow. swiccki 2756 dusz 
6 " 
582 " 


" 


I 
51/
 
leśn. 7 
10 
7 
21/
 
2 
5 1 /l 
7 1 /2 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


.. 


" 


" 


" 


19 
14 
622 
52 
9 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


15';:
		

/Pomorze_002_12_232_0001.djvu

			- 228 


10. Skrzyniska 51/
 km pow. świecki 4" 
11. Sobiny (Sobbin) 9" " " 18" 
12. Stararzeka (AltfIiess) 7 " 191 " 
"leśniczówka 7""" 4" 
Nowarzeka (Neuf1iess) 31/
 " " 4" 
13. Swatno (Swatne) 6" " " 23 
14. Tleń-Młyn (Klingermiihle) 6""" 178" 
15. Wierzchy (Wiersch) 8" " .. 367" 
16. Wygoda 7" .. " 10" 
17. Zajęczykąt (Hasenwinkel) 8""" 4 
18. Żur-Młyn (Sauermiihle) 4""" 118" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Od 10 do 18 
listopada 1923 odbyła się misja św.; nie pamiętali jej najstarsi ludzie 
parafji. Dnia 4. 1. 1925 dokonano poświęcenia nowego dzwonu od- 
lanego przez Bręgosza z Włocławka, dając mu imię "św. Antoni-; 
waży 185 kg. 


7. Piece 
Nazwa ta powstała razem z nuejSCOWOSClą w roku 1767, i to 
z lwickich pieców, czyli pieców smolnych na terenie lwiczna. 
Miejscowość ta leży w powiecie starogardzkim; poczta jest 
w miejscu, stacja kolejowa w Kaliskach. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3535, katolików 
Niemców 7, ewangelików 33, ogółem 3475. Komunikujących jest 2605. 
P a r a f j ę założono z dniem l stycznia 1923 r., i to na mocy 
aktu biskupa chełmińskiego z dnia 16 grudnia 1922 r., zatwierdzonego 
przez wojewodę pomorskiego 22 marca 1923 r. Poprzednio urzędował 
przy kościele lokalny wikary od r. 1914. W skład parafji weszły 
z parafji zblewskiej Piece, Czarne, Huta, Lubiki, Młyńsk, lwiczno, 
Frank, Dąbrowa, Kaliska, Czubek i Kamienna Karczma, z parafji łęskiej 
Małe Lubiki, z parafji kiszewskiej Studzienice, Wielki i Mały Bartel. 
Koś c i ó ł obecny, pierwszy w miejscu, masywny, wraz z budyn- 
kami plebańskie mi wystawiono za staraniem proboszcza zblewskiego 
X. dr. Kreffta z ofiar lokalnych i diecezjalnych oraz z darów dobro- 
dziejów duchownych i świeckich w latach 1911-1914. Benedykcji 
dokonał największy dobroczyńca X. Splonkowski, proboszcz byszewski, 
w r. 1913 pod wezwaniem Najśw. Serca Pana Jezusa. 
K o l a t o r e m jest biskup chełmiński. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
1. Kościół czy kaplica istniała w I w i c z n i e za czasów krzyżackich. 
Według wizytacji z r. 1584 została ona zniszczona podczas wojny
		

/Pomorze_002_12_233_0001.djvu

			13-letniej. Niezawodnie była to tylko kapliczka urządzona we 
dworze, utrzymywanym tutaj przez krzyżaków. 
2. Kaplica w C z a r n e m istniała za Płacheckich pod koniec XVIII 
wieku; stała osobno we wsi. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Serca Jezusowego od 5.2. 1915, liczy 580 członków. 
2. Żywy Różaniec od r. 1914, liczy 450 członków. 
3. Trzeci Zakon od r. 1927, liczy 250 członków. 
4. Stowarzyszenie Rozkrzewienia Wiary, liczy 170 członków. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej, liczy 31 członków. 
6. Towarzystwo Ludowe. 
p r o b o s z c z: X. Leon Borowski, urodz. 3). 3. 1879 w 80- 
rówcu, pow. kartuskim, święc. w Lwowie 2.7. 1905, instyt. 9.7. 1923. 
Z powodu procesu filaretów w Toruniu w r. 1901 studjował w Lwowie 
i tam został wyświęcony. Poprzednio pracował w diecezji lwowskiej 
na Bukowinie, ostatnio jako proboszcz w Solce. Otrzymał honorowe 
odznaczenia kanonickie w r. 1916 i 1920. Dnia I. 1. 1923 przyjęty 
został do swej rodzimej diecezji. 
Szkoły powszechne: 
1. Piece katol., 2 naucz. katol., 2 
2. Bartel "I"" l 
3. Czarne "J" I 
4. Dąbrowa "l" "l 
5. Huta " 2" "2,, 
6. Iwiczno "2",, 2 " 
7. Kaliska "2",, 2 " 
8. Lubiki "l"" l 
9. Studzienice "l" "l 
M i e j s c o w o Ś C l należące do parafji. 
l. Piece pow. starogar. 617 dusz 
2. Czarne 6 km 
3. Czubek 8 " " 
4. Dąbrowa 3 
5. Frank (Krzewina) 2 " " 
6. Huta 7 " " 
7. Iwiczno 2 " " 
8. Kaliska 3 " " 
9. Kamienna Karczma (Steinkrug) 2"" 
10. Lubiki 6 " " 
l l. Młyńsk 3 " " 
12. Studzienice 5 " " 


- 229 


ł 


klasy, 82 dzieci 
" 27 
" 47 " 
" 40 " 
78 " 
83 " 
92 " 
60 
" 61 


" 


katoI. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


176 
26 
216 " 
180 
313 " 
395 
588 
95 
340 
52 
290 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_234_0001.djvu

			- 230 


13. Trzechowo 3 km pow. starogardzki 21 dusz 
14. Bartel W. 8 " " kościerski 233 .. 
Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: W r. 1767 wy- 
dał starosta borzechowski Hilary Potulicki Iwickie Piece i osadził w 
nich osobnego sołtysa. Obszar ten puwiększył się przez darowizny 
z r. 1772 i 1816. - Z Pieców pochodził X. Michał Sieg (t 1901), 
długoletni dyrektor Coli. Marianum w Pelplinie i kanonik honorowy. 


8. Rytel 
Nazwę tę otrzymała wieś od karczmy Retil, tę znów tak nazwano 
od karczmarza Marcina Retil, któremu komtur tucholski Jost Hohen- 
kircher w r. 1430 wystawił przywilej na tę karczmę. Późniejsza pisownia 
pulska Hytel, niemiecka Rittel. 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim. posiada stację kole- 
jową i pocztę w miejscu. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 2288, katolików 
Niemców 12, ewangelik. 116. ogółem 2416. Komunikujących jest 1512. 
Kur a c j ę utworzono z kończyn parafji czerskiej, nowocerkiew- 
skiej i bruskiej aktem z dn. 15 września 1899 r. Dobroczynną po- 
mocą służyli X. biskup Redner, pochodzący z Rytla proboszcz nowski 
X. Muszyński. X. kan. Sieg i X. proboszcz Guziński z Lembarga. 
Koś c i ó ł obecny, masywny z wieżą zhudowano w latach 
1909-11 w miejsce poprzedniej drewnianej kaplicy wystawionej w r. 
1899 i benedykowanej przez X. Dr. Muszyńskiego 8 października t. r. 
Konsekracji dokonał X. sufragan Klunder 22 listopada 1911 r. 
T y t u ł koś c i o ł a obecnego jako też poprzedniej kaplicy: 
Najśw. Marja Panna. Królowa Różańca św. 
Kol a t o r e m jest biskup chełmiński. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą Matki Buskiej 
RÓŻa11cOwej obchodzi się w pierwszą niedzielę października. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Trzeci Zakon św. FranciSlka od 29. 9. 1918. liczy 99 człunków. 

. Apostolstwo Modlitwy od 12. 2. 1900. liczy 1300 członków. 
3. Bractwo RÓi.al1ca św. od l. 11. 1902, liczy ]70n członków. 
4. IJzieło Dziecięctwa Jezus od r. 1902, liczy 384 członków. 
5. Dzieło Rozkrzewienia Wiary od r. ]907. liczy 150 członków. 
Kur a t u s: X. Antoni Kowallwwslłi, urodz. 2. ]
. 1866 w Mira- 
chuwie, pow. kartuskim. święc. I l. 3. 1894. ustano 8. 10. 1899. Poprze- 
dniu był wikarym w Więchurku. Pncku i Czersku. 
Szkoły puwszechne: 
1. Rytel katol.. 4 naucz. katol., 5 klas, 191 dzieci katoI. 
2. Klonia "]",,],, 34 " 


"
		

/Pomorze_002_12_235_0001.djvu

			- 231 
3. Okręglik kato!., l naucz. katol.. l klasa. 18 dzieci katoI. 
4. Zapędowo miesz.. l ,. kat., ] ew., 2 " 80 .. 23 ew. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do kuracji: 
I. Rytel z Zarzeczem (Karlsbraa) pow. ChOjnick;j 
Rytel wybudow.: Kaliska, Jeziorki. 1249 dusz 
Karłowo 2 km " .. 
Rytel, dworzec 3 " ,. } 
Wędoły 2 132 .. 
" 
Konigort 2 " 29 " 
Konigortek (Okole) 2 " 27 .. 
2. Klonia 6 " 102 " 
Mała Klonia (Klonn) 6 " " 36 " 
3. Leśniczówka Mylof (Miihlhof) 4 " " 35 " 
., Suszek (Friedenthal) 3 " " " 7 " 
" Ostrowy 3 " " " 3 " 
" Płecnia 5 " " 7 " 
4. Okręglik (Elisenbruch) 7 " " " 91 " 
5. Olszyny 7 " " " 67 
6. Uboga, obsz. dworski 3 " " 28 " 
7, Zapędowo 7 .. " " 230 " 
Lutom 6 " " ,. 209 " 
Gartki 9 " " 18 " 
8. Żukowo (Zuckau) 4 " ., .. 77 " 
Nowymłyn (Neumuhl) 8 .' ,. " 9 " 
9. Śliwice 


Nazwa ta jest bez wątpienia pierwotna, a średniowieczne Sleybitz 
uwaLać należy za językową akomodację krzy2aków, która znikła razem 
z nimi. Prusacy utworzyli w XIX wieku Gr. Schliwitz. 
Miejscowość ta leży w powiecie tucholskim. posiada pocztę 
i stację kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 8364, katolików 
Niemców 4, ewangelików Niemców około 100 i 3 rodziny żydowskie. 
Ogółem dusz 8483. Komunikujących jest 6100. 
P a r a f j ę założyli pewnie książęta pomorscy w XIIl wieku. 
W
pominają jednakże ją i 4 włóki pleballskie dopiero zapiski czynszowe 
z roku około 1415. Do niedawna była ona naj obszerniejszą z wszyst- 
kich parafij diecezji. Dzięki inicjatywie ś. p. X. dr. Sychowskiego. 
długoletniego i zasłużonego administratora parafji śliwickiej (1896-1916), 
powstała w obrębie jej nowa paraf ja w Zdrojach. kuracja w Szlachcie 
i druga takaż tuż za granicą parafji w Legbądzie.
		

/Pomorze_002_12_236_0001.djvu

			..------ 


. 


- 232 - 


... 


Koś c i ó ł obecny, murowany, z r. 1830, konsekrowany dn. 10 
października t. r., został rozbudowany w latach 1901-2, poczem do- 
konał konsekracji X. sufragan Klunder dn. 6 czerwca 1909 r. Kościół 
opisany przez wizytatora biskupiego 1583 r. był drewniany. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Katarzyna pm., dowodnie już w XVI w. 
Kol a t o r e m jest rząd. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p u s t o we: św. Katarzyny 
obchodzi się w niedzielę po 25 listopada, Pocieszenia Matki Boskiej 
w niedzielę po św. Augustynie (28 sierpnia). 
N a b o żeń s t w a odprawiają się od r. 1921 w szkołach miejsco- 
wych w Osiecznie i Łążku co miesiąc, od r. 1927 w szkole w Polskich 
Okoninach co 3 miesiące. W Osiecznie stanął nowy kościół poświęcony 
dnia 18 lipca 1928 r. przez J. E. X. Biskupa Okoniewskicgo. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt., copuI., mart. 1670-. 
2. Księga bractwa Opatrzności Boskiej z r. 1744. 
3. Księga bractwa Pocieszenia Matki Boskiej z r. 1818. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Matek Chrześcijańskich, zał. 6. 1. ]914, liczy 300 członk. 
2. Sodalicja Marjal1ska, założ. w maju 1914 r., liczy 420 członków. 
3. Apostolstwo Mężczyzn, założone w r. 1923, liczy 300 członków. 
4. Bractwo Straży Honorowej, zaL w maju 1922 r., liczy 450 członk. 
5. Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezus, zaL w r. 1922, liczy 500 członk. 
6. Stow. KatoI. Młodzieży Polskiej l'v\ęskiej, zaL w lipcu 1922, 350 członk. 
7. Żywy Różaniec istnieje osobno w Bractwie Matek Chrześcijal1skich 
i Sodalicji Marjańskiej. 
8. Bractwo Pocieszenia Matki Boskiej od r. 1819 ze statutem z dn. 24 
kwietnia wzg1. 23 czerwca 1853 r. 
9. Bractwo Opatrzności Boskiej od r. 1744 ze statutem z dn. ] maja 
wzgI. 23 lipca 1853 r. 
Dawniej istniało tu jeszcze Bractwo Trzeźwości. 
p r o b o s z c z: X. Ignacy Nawllcki, urodz. 4. 8. 1870 w Chełmnie, 
święc. 22. 3. 1896, instyt. 28.3. ]928. Poprzednio był wikarym w Za- 
krzewie, Chojnicach, Chwaszczynie, Kościerzynie, Koronowie. admi- 
nistratorem w Osieisku, prob. \V Niewieścinie, Drzycimiu i Kościerzynie. 
W i kar y : X. Pranciszek BOl"ucki, urodz. 16. 5. 1891 w Msza- 
nowi e, pow. lubawskim, święc. 10. 7. 1921, ustano r. 1927. Był po- 
przednio wikarym w Przechlewie, Sypniewie, Toruniu u św. JakÓba, 
Konarzynach, Rożentalu i .labłonowie. 
Szkoły powszechne: 
1. Śliwice katol., 6 naucz. katol., 6 klas, 248 dzieci katuJ.
		

/Pomorze_002_12_237_0001.djvu

			. 
233 - 
2. Brzcźno kato!., I naucz. katol., l klasa, 39 dzieci kato!. 
3. Krówna " l ,. I ,. 39 " " 
4. Laski " 1 " " 1 " 52 " .. 
5. Linówek " l " " l " 42 " " 
6. Lińsk " 2 " 3 " 118 lO " 
7. Lisiny 1 " " 1 " 71 .. " 
8. Lubocianik 2 2 " 123 lO " 
9. Łąskipiec " l " " l lO 52 " " 
10. Łążek " 2 " " 2 " 78 " " 
11. Niem. Okoniny " l " " l 46 " 
12. Osieczuo " 2 " " 2 lO 106 " " 
13. Po Isk. Okoniny " l " " I " 52 " .. 
14. Rosochatka " l " " l " 63 " 
15. Śliwiczki " 2 " " 2 ,. 72 " 
M i e j s c o w o Ś C i należące do parafji: 
I. Śliwice pow. tucholski 1684 dusz 
2. Brzegi, leśnictwo 11 km " " 7 " 
3. Byłyczek (Silberhof) 4 " " " l 14 " 
4. Główka 7 " " " 148 " 
5. Jabłonka 6 " " " 90 " 
6. Kamionka 8 " .. " 104 
7. Lisiny 7 212 " 
8. Lisiny, leśnictwo 8 " " " 6 " 
9. Lubociauik 6 " " " 360 " 
10. Łoboda 4 " " " 100 " 
11. Łoboda, leśnictwo 4 " " " 8 " 
12. Polskie Okoniny 10 " " " 261 " 
13. Rosochatka 4 " " 358 " 
14. Śliwiczki 4 .. " " 565 " 
15. Wilgart 7 " " " l7() " 
16. Zimnezdroje 5 " " 5 " 
17. Zwierzyniec, leśnictwu 9 " " 7 " 
18. Brzozowebłota (Birkenbruch) 7 " " świecki 106 " 
19. Laski fi " " " 173 " 
20. Lińsk 4 " " " 566 
21. Łążek 10 " 569 
22. Łęskipiec 8 " " " 365 " 
23. Mała Rosuchatka 5 " " 42 lO 
24. Niedźwiedziniec 5 1 /2 " 73 " 
25. Niem. Okoniny 9 .. " " 184 " 
26. Sarniagóra (Rehberg) nadlesnictwo 8 ,. " " 8 "
		

/Pomorze_002_12_238_0001.djvu

			.. 


- 234 
27. Sarniagóra, leśnictwo 5 km pow. świecki 6 dusz 
28. Szarłata, nadleśnictwo 13 " " " 9 " 
29. Wądoły 4 " .. " 66 " 
30. Wygoda, leśnictwo 14 " " " 5 ,. 
31. Zarośle 8 " ., ,. ]39 " 
32. Zazdrość 7 " " " 126 .. 
33. Brzeźno (Birkenthal) 7 " " staro gar. 242 ,. 
34. Duże Krówna 6 ,. ,. 142 " 
35. Linówek 6 " " ., 228 .. 
36. Małe Krówna 8 " ,. 187 " 
:W. Osicczno (Ha gen ort) i nadleśn. 9 " 812 
38. Wypalanki. leśnictwo 12 ,. ., " 3 " 
39. Zdrójno 9 " ,. ,. l 17 ,. 


10. Szlachta 


Nazwa ta powstała razem z miejscowością dopiero w XVIl wieku. 
Lustracja z r. 1664 przytacza ją jako smolny piec. późniejsza z r. 
1765 jako pustkowie. 
Miejscowość ta leży w powiecie starogardzkim, posiada pocztę 
i stację kolejową w miejscu. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1409. ewangielik 
Niemiec l, prawosławna 1, ogółem dusz 1411. Komunikujących jest 1081. 
Kur a c j ę urządzono w Szlachcie, należącej dawniej do parafji 
śliwickiej, powołując na kuratusa X. Marjana Felchnerowskiego w lipcu 
1923 r. Plebanję urządzono w dawniejszej oberży, której salę prze- 
robiono na kościółek, przebudowując okna i przystawiając chór, 
wieżę i kruchtę. Kaplica w ten sposób stworzona, masywna pod 
papą, poświęcona została 20 sierpnia 1923 r. przez X. dr. Haszcję. 
proboszcza śliwickiegu. 
K o l a t o r e 111 jest biskup chełmiński. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Matek Chrześcijańskich od r. 1923, liczy 200 członków. 
'l. Sodalicja Marjańska od r. 1923, liczy 61 członków. 
Kur a t u s: X. Ja.n Tomasik, urodz. 6. 2. 1893 \\' Męcikale, 
pow. chojnickim, święc. 17. 6. 1923, ustano 4. 3. 1927. Poprzednio 
był wikarym w Brusach i Tucholi. 
Szkuły powszechne: 
1. Szlachta katol., 2 naucz. kat., 2 klasy, 
2. Krąg "l l " 
3. Osówek "2,, "2,, 


73 dzieci kat. 
28 " 
73 ,. 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_239_0001.djvu

			235 
Miejscowości należące do parafji: 
l. Szlachta pow. starogar. 56 I dusz 
2. Leśnydwór (Waldhof). leśnictwo 5 km 4 .. 
3. Osówek 2 " " 477 " 
4. Owczebłota (Schafersbruch), leśn. 7 " " " 5 " 
5. Starzy ska 3 " 34 " 
6. Krąg 4 " tucholski 185 " 
7. Lipowa (Konigsbruch) 3 " " 91 " 
8. Lipowa, nadleśnictwo :i " " " 6 " 
9. Pólko 3 " 27 
10. Rożanek (Rosenthal). leśnictwo 3 " 2 " 
II. Szary Kierz (Konigsried). leśn. 5 " " " 7 " 
12. Zielonydół (Grunthal). leśnictwo 3 " " 6 
13. Wilczedoły (Wolfsbruch). leśnictwo 5 " chojnicki 4 


11. Wda 
Nazwa ta ustaliła się dopiero w XVI wieku, za czasów krzy- 
żackich bowiem pisywano Bda i Bdo. a pod koniec XV wieku zachodzi 
także nazwa Woda (Arch. gdańskie 300 U. 2, 96 b.). 
Miejscowość ta leży w powiecie starogardzkim. posiada pocztę 
w miejscu, stację kolejową w Ocyplu albo Żelgoszczy. . 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1274, katolików 
Niemców 5, ewang. Niemców 3. ogółem 1282. Komunikujących jest 869. 
Kur a c j a powstała przez odłączenie od parafji czarnoleskiej 
kilku odległych wiosek. Hudowę kościoła rozpoczął X. proboszcz Łaski 
z Czarnegolasu w r. 1923. Benedykcji głównej nawy, pokrytej gontami, 
dokonał X. oficjał Bartkowski 4 maja 1924 r. pod wezwano Najśw. 
Sen:a Pana Jezusa. Ustanowiony przy nim 24 sierpnia t. r. pierwszy 
kuratus X. Chabowski uko6czył budowę, przystawiając prezbiterjum 
i dając masywne pokrycie dachu. 
K o l a t o r e m jest biskup chełmiI'iski. 
K a p I i c a domowa istniała niegdyś we Wdzie. Zbudował ją 
ralem z dworem kanclerz wielki litewski i starosta gniewski Albrecht 
Stanisław Radziwiłł (1621-65). Wspomina ją lustracja z r. IGb.t 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. B13ctwu Straży Honorowej od 16. 4. 1926, liczy 118 członków. 
2. Trzeci Zakon św. Franciszka od 19. 12. 1926, czł. 39. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, liczy 71 członków. 
Kur a t u s: X. Jllll ClzaboLV
ki, urodz. 2. 7. 1890 w Clarne j- 
wodlie, pow. st:Jfogardlkim, święc. 2. 7. 1916. ushm. w r. 1924. Po- 
przednio był wikarym w Lubichowie. 


.
		

/Pomorze_002_12_240_0001.djvu

			- 236 


p. 


. 


Szkoły powszechne: 
1. Wda katol., 3 naucz. katol., 3 klasy, I 13 dzieci kato!. 
2. Długie "l "1,, 30 " 
3. Mermet "l. 1" 20" " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do kuracji: 
1. Wda pow. starogar. 629 dusz 
2. Bojanowo, leśnictwo 3 km" " 7" 
3. Cisiny 5" " " 48" 
4. Długie 5" " " 178" 
5. Długie, leśnictwo 7" .. " 4" 
6. Gęby 7 " ,,26 " 
7. Lasek, leśnictwo 3 II .. " 7 
8. Mermet 3" " " 130" 
9. Smolniki 3" " " 87" 
10. Wdecki Młyn 11 't,." 49 " 
11. Wdecki Młyn, leśnictwo 1 1 / 2 """ 10" 
12. Ziemianek 5" " " 104" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: W da z mostem 
na Czarnejwodzie, zwanej dawniej również Wdą, położona na trakcie 
wiodącym z południa do Starogardu, miała niegdyś swoje znaczenie 
jako punkt komunikacyjny. Za polskich czasów była ona siedzibą 
klucza wdeckiego, obejmującego królewszczyzny zachodniej części sta- 
rostwa gniewskiego. W XVII wieku był tu dwór z kaplicą, łazienka, 
mieszkanie dla podstarościego i browar. 



 


12. Wiele 
Nazwa ta pojawia się w źródłach dopiero od r. 1534. Krzyżacy 
pisywali Velym (1352. 1382) i Velin (1398). 
Miejscowość ta leży w powiecie chojnickim; poczta jest w miejscu, 
stacja kolejowa Lubnia (9 km) albo Czersk (12 km). 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 5285, ewangelików 
Niemców 50. Komunikujących jest 3696. 
P a r a f j a istniała prawdopodobnie już w roku 1382, kiedy to 
komtur tucholski Henryk von Bullendorf przenosi wieś z prawa pol- 
skiego na chełmi6skie. X. Kujot dowodzi, że jest ona nawet bardzo 
dawną, wskazując m. i. na Popią górę w parafji, świadczącą, że wy- 
posażenie plebana nastąpiło w bardzo odległej przeszłości. Od r. 1382 
posiadał proboszcz 5 włók. W r. 1913 utworzono w obrębie parafji 
kurację w Karsinie, a w r. 1924 przyłączono do Dziemiall z parafji wie- 
lewskiej Jastrzębie, Piechowice z wybudowaniami i Przerębską Hutę. 


.
		

/Pomorze_002_12_241_0001.djvu

			. 


. 


- 237 


Koś c i ó ł obecny, murowany, zbudowano w mieJsce poprzed- 
niego, drewnianego i z dostosowaniem do jego wielokształtnej architek- 
tury, w latach 1904-5. Konsekracji dokonał X. sufr. Klunder 7. 7. 1912. 
T y t u ł koś c io ł a: św. Mikołaj, dowodnie już w XVI wieku. 
Kol a t o re III jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Cudowny obraz Pocieszenia Matki Boskiej, pochodzący z kościoła 
august janów w Chojnicach, dobrego pędzla, ze srebrną sukienką 
i 4 wotami. 
2. Dzwon z r. 1686, udlewu Absalona Witwercka z Gdańska. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p u s t o \V e św. Józefa, Anto- 
niego, Anny i Mikołaja obchodzi się w niedziele po poszczególnych 
świętach. Dwa wielkie zaś odpusty kalwaryjne Wniebowstąpienia Patia 
Jezusa i Pocieszenia Matki Boskiej obchodzi się w sam dzień i w jego 
wigilję przy wielkim udziale wiernych z bliższych i dalszych okolic. 
Na pierwszy odpust przybywa około 10000, na drugi 4000 wiernych. 
A r c h i w U m p a r a f j a l n e: Księgi l11etryczne bapt. 1768-, 
copul. i mort. 1775-. W r. 1768 spaliła się plebatlja a razem z nią 
księgi llletryczne i akta. 
K a 1 war j a we Wielu powstała nad malowniczem jeziorem wie- 
lewskiem na stokach Białej góry w latach 1916-1924, więc w najcięż- 
szych czasach wojennych i powojennych. Inicjatorem i zręcznym 
kierownikiem był ówczesny proboszcz wielewski, obecny chełml:yński, 
X. prałat Szydzik. Wykonanie tak wielkiego dzieła umożliwiała ofiarność 
nadzwyczajna paraf jan nietylko wielewskich, ale także bruskich, czer- 
skich, lesińskich i dalszych. Zbudowano w podanym czasie 16 kaplic 
murowanych z cegły i tynkowanych według rysunków Teodora 
Mayera z Monachjum, są one: 
l. Kaplica ogrójcowa, poświęcona 15 sierpnia 19 I 5 r. Ołtarz wyko- 
nany w Monachjum, tak samo oba witraże. 
2. Kaplica Serca Jezusowego, poświęcona przez X. kan. i oficjała 
Dzięgielewskiego dn. 26 sierpnia 1916 r. W kaplicy figura rleź- 
biona w drzewie w Monachjum. Ofiarodawcy: Jan i Marjanna 
Kowalewscy. 
3. Kaplica Serca Marji. Ponieważ przy jej wykończeniu zawarto 
pokój, jest poświęcona Marji jako Królowej pokoju. Posiada 
piękny ołtarz i dwa witraże sprowadzone z Monachjum. W niej 
odśpiewują się w odpusty suplikacje. 
4. Kapliczka nad Cedronem, poświęcona 26. 8. 1916 r. Witraże 
wykonane w Monachjum. 
5. Dom Anasza. Obraz malował Leon Drapiewski z Torunia.
		

/Pomorze_002_12_242_0001.djvu

			238 - 


6. Święte schody, pOswlęcone 26. 8. 1916 przez X. kan. i oficjała 
DzięgieIcwskiego. 
7. Dom Kajfasza. Pan .Jezus \\" piwnicy. Piękna figura rzeźbiona 
w drzewie. Kaplicę poświęcono 26 sierpnia 1916 r. 
R. Kapliczka biczowania, poświęcona 28 maja 1924 przez X. prob. 
Szydzika. Figura ze sztucznego kamienia, rzeźbiona przez arty- 
stę Wojciecha Durka z Torunia. 

. Pałac Piłata, wybudowany w r. 1920. Grupę ze sztucznego kamie- 
nia wykonał artysta Durek. Kaplica poświęcona 28 maja 1924 
przez X. prob. Szydzika. 
10. Kapliczka św. Weroniki. zbudowana głównie z ofiar p. Węsierskicgo 
z Pierszewa. Grupa w drzewie rzeźbiona w Monachjul11. Benc- 
dykcji dokonał X. ofic. Dzięgielewski 26. 8. 1916. 
II. Kapliczka drugiego upadku Pana Jezusa, zbudowana przeważnie 
ofiarami parafji bruskiej. Ołtarz z figurą jest rzeźbiony w drzewie 
w Monachjum. Poświęc. 30. 8. 1924 przez X. prob. Gruninga z Brus. 
12. Kapliczka płaczących niewiast. Podłoga z drzewa. Płasl
orzeźha 
dłuta artysty Durka w sztucznym kamicniu i polichromowana. 
Poświęcona 30 sierpnia 1924 przez X. proh. Szydzika. 
13. Kaplica trzeciego upadku Pana Jezusa, zbudowana głównie ofiarami 
parafji lesińskiej za staraniem p. Jana Główczewskiego z Lipnicy, 
poświęcona 30 sierpnia 1924 r. przez X. prob. Szydzika. 
14. Kaplica ukrzyżowania Pana Jezusa, zbudowana w r. 1916, poświę- 
cona 26 sierpnia 1916 r. przez X. ofic. Dzięgielewskiego. Ołtarz 
i figury pochodzą z Monachjulll. Kaplica ma dwa skrzydła. Wi- 
traże wykonał według projektu Teodora Baierla nadworny mistrz 
szklarski Bod:horn w Monachjum. Jeden witraż przedstawia aniołów, 
drugi procesję z ohrazem Matki Boskiej Częstochowskiej, a trzeci 
na pamiątkę wojny żołnierza w mundurze. 
15. Kaplica św. Grobu, budowana od roku 1922-1924, fundowana 
przez pp. Lange z Dąbrowy, poświęcona przez X. proboszcza 
Szydzika dn. 30 sierpnia 1924 r. Wszystkie figury są ze sztucznego 
kamienia, dłuta artysty Durka. Ołtarz i dwie balustrady wykonanc 
we Wielu przez miejscowych rzemieślników. 
16. Pustelnia. W przybudowanym budynku gospodarczym mieszka 
kierownik budowli i stróż Kalwarji, Józef Durajewski z rodziną. 
17. Reszta Kalwarji składa się z grup (bez kaplic), mianowicie: "Chrystus 
bierze krzyż na tamiona", "Pierwszy upadek" i "Przybicie do 
krzyża", wykonane przez p. Zelka, wreszcie "Pan Jezus spotyka Matkę 
swoją", "Cyrenejczyk", "Obnażenie z szat" dłuta p. Durka. Grupy 
zostały sprawione staraniem obecnego proboszcza X. Wryczy w r. 


I
		

/Pomorze_002_12_243_0001.djvu

			1927. Droga krzyżowa na Kalwarji zostala erygowana aktem z dn. 
26 sierpnia 1916 r. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Serca Jezusa, zał. 1892 r.. liczy 200 członków. 
2. " św. Józefa, założone 1803 r., liczy 150 członkow. 
3. " św. Antoniego, zał. 1803 r., liczy 100 członków. 
4. " św. Anny, zał. 1803 r., liczy 350 członków. 
5. " Pocieszenia M. 8., zał. 1852 r., jiczy 300 czlonków. 
6. Trzeci Zal
on św. Franciszka, liczy 70 członków. 
7. Bractwo Trzeźwości, zał. 1897 r., liczy ok. 200 członków. 
8. Sodalicja Męskiej i Żeńskiej Młodzieży, liczy 450 członków. 
S a 1 k a p a r a f j a I n a istnieje w lokalu wydzierżawionym. 
p r o b o s z c z: X. Józef Wl'ycza, urodz. 4. 2. 1884 w Zblewie, 
pow. starogardzkim, święc. 23. 2. 1908, instyt. 30.9. 1924. Poprzednio 
hył wikarym w Borzyszkowach, Grucznie, Jastrzębiu, Lisewie, Śliwi- 
cach, Jastarni, Żarnówcu i Chehnży (tu przez Grenzschutz Rossbacha 
osadzony w r. 1919 na pół roku w więzieniu). Od r. 1919 kapelanem 
wojsk polskich w Inowrocławiu przy 63 p. p. i proboszczem 16 dyw., 
po powrocie z frontu był kapelanem st. przy szpitalu w Włodzimierzu 
Woł., zastępcą szefa duszpasterza w Lublinie i Brześciu. Odznaczony 
jest krzyżem walecznych, posiada odznakę W. O. P. i frontu pomor- 
shiego. Jest proboszczem-podpułkownikiem w rezerwie. 
W i kar y : X. Fl'ancisze/ł Gl'llbański, urodz. 5. 10. 1903 w 
Strudze, pow. cho jnickim, święc. I I. 6. 1927, ustano w r. 1928. Po- 
plzednio był wikarym w Barłóżnie i Koronowie. 
Szkoły powszechne: 
1. Wiele katol., 5 naucz. 

 Bo
k " 1 " 
3. Górki " I " 
4. Huta " 2 " 
5. Osowo " 4 " 
6. Przytarnia "I" 
7. Rów " l " 
8. Wdzydze Kiszcwskie., I " 
9. Wdzydze Tucholskie" I " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
l. Wiele 
2. Borsk 
3. Broda 
4. Czyste 
5. Dąbrowa 


- 239 - 


..... 


katol., 5 klas, 
1 " 
2 " 
3 " 


" 


5km 
7 " 
8 .. 
3 " 


" 


" 


" 


5 


lO 


" 


220 
30 
75 
90 
195 
65 
35 
30 
63 


" 


" 


dzieci hatol. 


" 


" 


" 2" 
" I" 
" I " 
" 1" 
parafji : 
pow. chojnicki 129G dusz 
" " 247" 
" .. 169" 
60 " 
197 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_244_0001.djvu

			- 240 


6. Górki 4 km pow. chojnicki 4] l dusz 
7. Huta i Chłopowy 9"" " 124" 
8. Kliczkowy 3"" " 150" 
9. Lipa 9"" .. 56" 
1 O. Osowo 7"" " 950" 
11. Przytarnia (Wildau) 5""" 457" 
12. Rudziny 8"" " 214" 
13. Wdzydze Tucholskie (Weitsee) 7"" " 279" 
14. Zamość i Popia Góra 1 O"" " 285" 
15. Kruszyny i Zabrody 11" "kościerski 46 " 
16. Ostrów i Kozłowiec 12""" 45" 
17. Plęsy, Rów i Janiny 10""" 73" 
18. Wdzydze Kiszewskie (Sallddorf) 13".. " 226" 
W a ż 11 i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Dnia 26 i 27 
sierpnia 1916 r. odbyła się uroczystość poświęcenia Kalwarji wielew- 
skiej, którą rozpoczął budować X. prob. Szydzik. Znaczenie kalwarji 
dla parafji samej i okolicy jest wielkie. - Dnia 6. 8. 1924 był w Wielu 
prezydent Rzeczypospolitej pan Wojciechowski, witany serdecznie przez 
ówczesnego proboszcza i paraf jan. - Z parafji wielewskiej pochodził 
Jarosz Derdowski, pisarz ludowy z lat ] 880-85.
		

/Pomorze_002_12_245_0001.djvu

			VI 
Dekanat Fordoński 


Literatura: 
Chodyński, Sufragani, 47-50. - Bilr, KirchenbUcher, nr. 470. - Pankidejski, 
Obrazy, 83-92. - Pi1llkidejski, Ulrilc. kościoły 281-284. - Prydrychowicz, Weih- 
bischofe, 12. - KDWP. - Knthe, Kunstdel1km., Kreis Bromb
rg. - Kujot, 
PiUilfje I, 87n. 150-152. 337-339. - Maercker, Schwetz, 303n. - Per1hach, Pom. 
UB. - Schellliltislllus, 169-183. 526-529. 592-594. - Słownik geogr. II, 398. IV, 
411. - Visit. Rozratcwski, 85-86. 98-102. 137. 174-187. 276-291. 375. - Helse, 
KUl1stdenkm. I, 313 nn. 357. II, 87 n. 


1. Boluminek 


Miejscowość ta złączona pierwotnie z Boluminem i zwana Bole- 
mino około r. 1216, Bolimin 14 13, Bolmen 1445, została oddzielona 
w XVI wieku, więc zachodzi w r. 1570 Boleminek i Klein Bolmnik, 
później Bolyminko (1647) i Boliminko (1670). Jeszcze Goldbecka 
Topograf ja z r. 1789 podaje Gross i Klein BoIlymin. Nazwa Boluminek 
przyjęła się dopiero w XIX wieku. 
Miejscowość ta leży w powiecie chełmińskim, posiada pocztę 
i stację kolejową w Dąbrowie Chełmińskiej. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3058, katolików 
Niemców 4, ewangelików Niemców 514, ogółem 3576. Komuniku- 
jących jest 2046. 
Parafję założył któryś z panujących przed przybyciem krzyżaków, 
wyjmując ją ze starszej unisławskiej. Wspomina ją jednakże po raz 
pierwszy dopiero ordo synodi laicalis z r. 1445. W granicach pierwotnej 
parafji powstała prawdopodobnie w XIV wieku nowa w Ostromecku. 
Dotację probostwa w Boluminku stanowiły 4 włóki. W końcu XVI 
wieku utraciła paraf ja swą samodzielność i została włączona jako filja 
do Ostromecka. W roku 1747 dziedzic Ostromecka i patron kościoła 
Teodor czyli Bogdan Mostowski, kasztelan płocki, ściągnąwszy wszel- 
kie kapitały dotacyjne probostwa ostromeckiego, zapisał je na swoim 
majątku w Boluminku, dając równocześnie tenże majątek ówczesnemu 
proboszczowi z Ostromecka i jego następcom w aktualną posesję, 
16
		

/Pomorze_002_12_246_0001.djvu

			242 


pragnąc tcmsamem połączyć na zawsze Boluminek z Ostromeckiem. 
Tak przeszedł majątek szlachecki w Boluminku na własność probostwa 
ostromeckiego. Ostatecznie przeniesiono też plebanję do Boluminka 
na mocy układu zawartego w r. 1859 między Stolicą biskupią a dzie- 
dzicem majoratu ostromeekiego. 
Koś c i ó ł obecny, l11asywnie zbudowany w miejsce dawniejszego 
drewnianego w latach 1755-77, został gruntownie przehudowany 
w r. 1909 i następnym i w dzień św. Józefa 1910 r. benedykowany 
przez X. dziekana Prabuckiego. 
Tytuł kościoła: św. Wojciech. 
K o l a t o r e m jest ordynat ostromecki, obecnie hr. Alvensleben- 
Schonborn. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: w Boluminkll św. Wojciecha 
i św. Katarzyny, w Ostromecku św. Stanisława biskupa i św. Mikołaja. 
Obchodzi się je w następujące niedziele. 
Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne bapt. 1763-1876, 1884-, copul. 1762- I 876, 
]884-, mort. 1766-1876, 1884-. 
2. Zbiór dokumentów 1621- ]746. 
K o s c i ó ł f i l j a 1 n y w O s tr o 111 e c ku, pierwotnie parafjalny, 
założony przez miejscowych dziedziców niezawodnie już w XIV wieku, 
jest wspomniany poraz pierwszy pod r. 1445. Pod koniec XVI wieku 
znajdował się on w ręku protestantów za przyczyną ówczesnych pa- 
tronów Dorpowskich. Kościół obecny, murowany, wystawił w r. 1630 
Jan Dorpowski, katolik, zmarły 1633 r. i pochowany w kościele. Kon- 
sekracji dokonał w r. 1675 sufragan chełmiński Maciej Bystram, a po 
gruntownem odnowieniu kościoła odbyło się jego poświęcenie w r. 
1839. Tytuł kościoła: św. Mikołaj, św. Stanisław męczennik i św. 
Jan Chrzciciel, prawdopodobnie od ostatniej konsekracji, w roku bo- 
wiem 1647 i jeszcze 20 lat później był patronem dowodnie św. Mikołaj. 
Kolatorem jest ordynat ostromecki, obecnie hr. Alvensleben-Schonborn. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo RóżaIlcowe od r. 1926, liczy 180 członków. 
2. Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezus od r. 1925, liczy 127 członków. 
S z p i t a I dla 3-4 ubogich w Ostromecku istniał dowodnie już 
od 1647 r. 
p r o b o s z c z: X. Zenon Pronziński, urodz. 22. 1 I. 1873 w 
Złotowi e, święc. I. 4. 1900, instyt. 21. 2. 1916. Poprzednio był wika- 
rym w Chełmnie, prefektem przy gimnazjum chełmińskiem a potem 
przy gimnazjum w Grudziądzu. Posiada tytuł profesora i radcy. 



 



 


I
		

/Pomorze_002_12_247_0001.djvu

			Szkoły powszechne: 
J. Boluminek katol., l naucz. kat., l klasa, 
2. Dąbrowa Chełmińska" 3 " "3,, 
3. Dąhrowa, wybudow." 2 ,,2 
4. Gierkowo ,,1 "I" 
5. Mozgowin ,,1 "1,, 
6. Rafa l " "1,, 
7. Strzyżawa "l"" l " 
8. Wałdowo Królewskie" 2" 2" 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Boluminek 
2. Bolumin 
3. Bolumin Nowy 
4. Dąbrowa Chełmillska (Damelau) 
5. Linja (Neulinum) 
6. Wałdowo Królewskie (Waldau) 
7. Gierkowo 
8. Otowice 
do filji: 
I. Ostromecko (Ostromęcko) pow. chełmiński 208 " 
2. .łanowo 5 "" .. 274" 
3. Wielka Kępa (Gr. Kampe) 4 " " J7 " 
4. Mała Kępa 3 "" " 5" 
5. Mozgowin 2 "" " J 4 " 
6. Nowydwór (Neuhof) I "" " 215" 
7. Pień 5 " " 51 " 
8. Rafa 6 "" " 88" 
9. Reptowo 2 "" " 44" 
to. Strzyżawa (Striesau) 2 "" " 48" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Ostromecko 
i Bolumin miewają w dokumentach XIII wieku określenie "castrum", 
a Ostromecko nawet "oppidum", więc były to miejscowości warowne. 


- 243 


30 dzieci kat., 
11 6 " 
71 " 
29 
46 " 
18 " " 
55 " 
57 " " 


" 


19 ew. 


" 


" 


3 " 
12 " 
7 " 
6 


" 


" 


pow. chełmiński 54 dusz 
2 km" " 168" 
J "" " 49" 
.." " 949" 
9 " 
442 " 
" " toruński 139 " 
286 


3 


5 
4 
3 
5 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


1. Byszewa 
Nazwa Byszewa jest pewnie pierwotna. W XIII wieku zachodzą 
formy: Byshovia, Bysseva, Bissevia, w XVI wieku: Byschowa, Biszowa, 
od XVII wieku Byszowa i Byszewa, i tak dziś jeszcze ogólnie się 
mówi. Urzędowo przyjęto 1920 r. poprzednią formę niemiecką Byszewo. 
Miejscowość ta leży w powiecie bydgoskim, posiada stację ko- 
lejową w Koronowie i Wierzchucinie, oraz pocztę w Wierzchucinie, 
pow. bydgoski. 


16*
		

/Pomorze_002_12_248_0001.djvu

			. 


244 


W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2198, katolików 
Niemców 2, ewangelików Niemców 1148, hodurowców 9, ogółem 3357. 
Komunikujących jest 1626. 
P a r a f ja byszewska, założona przez panującego przy pierwsze m 
uzupełnieniu pierwotnych kościołów grodowych, zatem pewnie w XI 
wieku, obejmowała zrazu obszary wyjętych z niej następnie parafij 
wierzchuckiej, wtelneńskiej i koronowskiej. Mimo wprowadzenia cy- 
stersów do Byszewy w roku 1253, pozostała paraf ja w ręku księży 
świeckich, inkorporowano ją bowiem klasztorowi cystersów koronow- 
skich dopiero w r. 1460. Odtąd byli ojcowie cystersi proboszczami, 
ostatni z nich Kwiryn Mindak umarł w r. 1838. 
Koś c i ó ł obecny, masywny z cegły z wieżą i wieżyczką, zbu- 
dowali cystersi na początku XVII wieku, gruntownej przebudowy w stylu 
barokowym dokonał proboszcz miejscowy Mikołaj Liszkiewicz ord. 
Cist. (1754-1791 t), dobudowu jąc do niego dwie kaplice. Poprze- 
dnią strukturę późnorenesansową przypomina wejście do zakrystji 
i sklepienie w presbyterjum. Malaturę wnętrza kościoła wykonał 
L. Drapiewski z Torunia w r. 1920. Konsekracji dokonał Jan Karol 
Czołchański, biskup sufragan łucki i opat koronowski 22 lipca 1663 r. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Trójca, obecnie i dowodnie już XVI 
wieku. Tytuł ten jest niezawodnie pierwotnym. 
Kol a t o r e m jest obecnie biskup chełmiński i rząd naprze- 
mian, poprzednio klasztor koronowski od r. 1460 aż do jego kasacji. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Monstrancja promienista, srebrna pozłacana, cecha Torunia i lit. i. i. 
2. Kielich srebrny złocony "Regina Donerówna Anno 1647" cecha 
Torunia i lit. L. 
3. Ampułki renesansowe, srebrne kute lit. i. L. 
4. Pacyfikał barokowy, srebrny, kuty, cecha Torunia i lit. P. D. 
5. Bogaty ołtarz główny, dwa boczne ołtarze, ambona, chrzcielnica 
i pasja, wszystko według jednolitego planu w stylu barokowym 
wykonane. 
6. Kilka ornatów z wieku 17-18. 
7. Tablica pamiątkowa panny Anny Elzanowskiej t 1649, renesansowa, 
z wpływal11i baroku. 
8. Na chórze tablice fundatorów klasztoru byszewskiego, w kaplicy 
portrety trzech pierwszych opatów. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: św. Trójcy ipsa die i Naro- 
dzenia Matki Boskiej w niedzielę po 8 września, i to na podstawie 
przywileju papieża Piusa IX z d. 20. 12. 1867 (adm. z d. 25. 1. 1868). 


\ 


..
		

/Pomorze_002_12_249_0001.djvu

			Odnośny oryginalny akt znajduje się w archiwum parafjalnem.- 
Obraz Matki Boskiej we wielkim ołtarzu jest cudowny. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt., copul. i mort. 1732-. 
2. Liber visitationum z r. 1781. 
3. Kopjarz przywilejów klaszt. byszewskiego-koronowskiego 1232-1667. 
4. Liber regestr. patentów i mandatów królewskich i innych od r. 1772. 
5. Odpisy dokum. w sprawie granic Byszewy i wsi sąsiednich z r. 1782. 
6. Bibljoteka kościelna liczy 46 tomów. Katalog istnieje. 
7. Księga bractwa różańca św. od ]682-1888. 
Od r. 1920 odprawia się nabożeństwo w szkole w Trzemiętowie 
7 razy w roku. 
K a p I i c z k a d a w n i e j s z a. Była ona drewniana z wieżyczką, 
zbudowana pod wezwaniem św. Rocha r. 1745 na wzgórzu pomiędzy 
jeziorami; podupadła w następnych latach. Dziś na tem miejscu stoi 
murowana Boża Męka z figurą św. Rocha. 
C y s t e r s i mieli w Byszewie klasztor od r. 1253. Około r. 1292 
przenieśli się do Koronowa. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Rożańcowe, założone 1682 r., podupadło po kasacji kla- 
sztoru koronowskiego, ostatniego wpisu dokonano w r. 1888. 
2. Bractwo Trzeźwości od r. 1860, podupadło dość dawno. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży w Buszkowie liczy 27 członków. 
p r o b o s z c z: X. Pawel Czaplewski, urodz. 15. l. 1877 w 
Zblewie, pow. starogardzkim, święc. l. 4. 1900, instyt. 9. 9. 192 I. 
Poprzednio był czynny na wikarjatach w Prągowie, Chmielnie, Bzowi
. 
Mrocznie, na administracjach w Czafllowie i Unisławiu i na probostwie 
w Szynychu. - X. Czaplewski był redaktorem i następnie prezesem 
Towarzystwa Naukowego w Toruniu (1918-20), komisarzem Rządu 
polskiego dla podziału archiwum pa6stwowego w Gda6sku (1923-24) 
i napisał wzgl. wydał oprócz przytoczonych w spisie literatury (str. 7) 
i licznych mniejszych prac i recenzyj następujące: Anllales monasterii 
Oliviensis ord. Cist. aetate posteriores (Fontes XX-XXIII), Tytularny 
episkopat w Polsce średniowiecznej (Roczn. Tow. Przyjaciół Nauk. Pozn. 
t. 40 i t. 43 i w osobnej odbitce, 1915). Pokłosie Uchańscianów gdall- 
skich (tamże, t. 39), Polacy na studjach w Ingolsztacie (PoznalI 1914). 
Szkoły powszechne: 
]. Byszewa katol., l naucz. kato 1., 1 klasa, 
2. Buszkowo miesz., l" 1 
3. Nowaczkowo " I" " l 
4. Skarbi ewo "I" " l 



 


- 245 - 


, 


l 
I 


l 


" 


51 dzieci 
31 
44 " 
18 " 


" 


" 


katol. 
" 16 ew. 
" 9" 


" 


11 "
		

/Pomorze_002_12_250_0001.djvu

			246 


.. 


5. Trzemiętowo katot., l naucz. katot., l klasa, 
6. Witoldowo miesz., l " kat., l ew.. 2 " 
7. Więzowno katot., l "" I" 
8. Wierzchucinek,miesz. ] "" l ew. 2 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. 13yszewa (Bissovia, Bisseva. Bissevo) puw. bydgoski 115 dusz 
2. Buszkowo (Buszki) 8 km" " 35 I » 
3. Dąbrowice (Eichberg) 4 »36 
4. Gogolina (Gogolin) 2 " ,,189 
5. Gogolinka (Gogolillek) 7 1 h 100 " 
6. Kadzionka (Entenpfuhl), leśnictwo 8 1 /K 5 
7. Nowaczkowo (Neumallnsdurf) 7 1 / 2 " " 31 
8. Salno (SadIno 1253) 2" 212 
9. Skarbiewo 4 " » 10 1 " 
10. Stefanuwo (Wrzesiny, Rabenhorst) I " " 56» 
I l. Trzemiętowo (Haltenau) 1:\,,» :351" 
12. Trzemiętówko (Bergfeld) 8 4 I " 
13. Witoldowo (Sniemcze XIII-XVIII w.) 6 »190 
14. Więzowno 6 " 273 " 
15. Wierzchucice (Wierzchucin Szlach.) 4 1 /11 " " 51 
16. Wierzchucinek (Wierzchllcin Kraiński) 5 1 / 2 .. ,,99 " 
Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Mikołaj Zbrożek. 
podskarbi kujawski i fundator klasztoru byszewskiego, umarł i pocho- 
wany .lostał w Byszewie 1250 r., zanim jeszcze klasztor zbudowano. 
Także trzej pierwsi opaci Mikołaj, Gerard i Engelbert spoczęli w 
Byszewie według późniejszej tradycji. - Pomiędzy wybitniejszymi 
niegdyś gośćmi byszewskimi wysuwa się na pierwsze miejsce ostatni 
książę pOlllorski Mestwin 11, który dwukrotnie, \\' lllarcu 1286 i w marcu 
1289 wraz z orszakiem swoim bawił w Byszewie. - Z dawniejszych 
proboszczów byszewskich zapisali się w historji Adam Mirkowski. póź- 
niejszy opat kOfOnowski i snfragan włocławski (I" 1567), Krysztof 
KIiński. okuło r. 1600, poprzednio opat peIplil'iski i Jan Krzycki, opat 
koronuwski (t 1635). 


63 dzieci katot. 
39 " 63 ew. 
60 " 
34 


" 


" 


62 " 


. 



 


3. Dóbrcz 
Nazwa obecna ustaliła się w XIX w., zachodzi una jednak już 
od w. XIII, a ubok niej zachodzą fur my Dobrech {I 286), Dubrxe (1292), 
XVI w. Dubrz, w XVIII w. Dubrcz i Dubrs.lcz, wreszcie od r. 19lt 
urzęduwa niemiecka llazwa Dobsch. 
Miejscowość ta posiada stację kolejową i pocztę w Kotomierzu.
		

/Pomorze_002_12_251_0001.djvu

			- 247 - 


. 


W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1718, Niemcow 
katolików 4, ewangelików Niemców 839, żydów 4, prawosławny I, 
ogółem 2566. Komunikujących jest 1271. 
P a r a f j ę w Dóbrczu założył jeden z książąt polskich wzgl. 
kujawskich we w. XI lub XII, wyłączając ją z parafji wyszogrodzkiej. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, zbudowano w latach 1850--1859, 
benedykcji jego dokonano 8 grudnia 1859 r. Konsekrował go X. biskup 
sufragan Jeschke 27 czerwca 1874 r., naznaczając niedzielę V po Zie- 
lonych Świątkach jako doroczną dedykację. Dnia 10 października 1894 
roku zniszczył pożar całe wewnętrzne urządzenie i po części mury ko- 
ścioła. W roku 1897 i w następnym odbudowano kościół i posta- 
wiono nową wieżę. Benedykcji dokonał X. dziekan Schmidt z For- 
donu 16 listopada 1898 r.. konsekracji natomiast X. biskup Okoniewski 
w dniu 8 sierpnia 1927 r. Dawniejsze kościoły były drewniane. za- 
równo ten, który 1729 r. zbudowano, jako też poprzedni, który stał 
pod koniec XVI wieku. 
T y t u ł koś c i o ł a: Ś\\'. Wawrzyniec, w r. 1596 św. Wawrzyniec 
i św. Małgorzata. 
K o I a t o r e m jest tak w Dóbrczu jako też we Włókach biskup 
chełmiński i rząd na przemian. Dawniej aż do sekularyzacji była 
patronką Dóbrcza kapituła włocławska, a w średnich wiekach biskupi 
włocławscy, we Włókach natomiast byli patronami aż do sekularyzacji 
cystersi koronowscy. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e. W Dóbrczu odpust św. Wa- 
wrzyńca obchodzi się w niedzielę przed ł O sierpnia, Pocieszenia Matki 
Boskiej w niedzielę po 28 sierpnia, i to na podstawie dokumentu pa- 
pie2:a Piusa X z d. 18 lutego 1905. Wc Włókach Marji Magdaleny na 
podstawie indultu papieskiego z d. 23. 12. 1727 i ś\\'. Katarzyny na 
podstawie breve papieskiego z d. 10. 1. 1737 obchodzi się w niedziele 
następujące po tych świętach. 
Archiwum parafjalne: 
ł. Księgi metryczne dla Dóbrcza od r. 1775, dla Włók od r. I 7
2. 
2. Liber processuum pastoralium literorum necnon decretorum, visita- 
tionum generalium z r. 1785 i nn. 
Koś ci ó ł f i l ja 1 n y w W ł ó k a c h (Sukow 1257, Łukow 
1286, Szukowo 1315, Wloki 1345, Włęki 1598) parafjalny, obecnie po- 
łączony z Dóbrczem. Parafję założyli cystersi byszewscy wzgl. koro- 
nowscy w XI1I lub XIV wieku, wydzielając ją z dóbrskiej. Kościół 
obecny drewniany jest pewnie jeszcze ten sam. który w r. 1699 opat 
koronowski Ignacy Gniński z drzewa zbudował. Większej naprawy do- 
konano roku ] 878. Poprzedni kościół był według wykazu wizytacyj 


r 


I
		

/Pomorze_002_12_252_0001.djvu

			z końca XVI w. murowany. O konsekracji niewiadomo, wizytacja z r. 
1763 wspomina, że był tylko benedykowany. Patronką jest św. Marja 
Magdalena i była nią dowodnie już w XVI wieku. 
K a p l i c al G ą d e c k i c h, właścicieli pobliskiego Gqdecza, istniała 
przy kościele we Włókach dowodnie w r. 1664. Była ona .zarazem 
grobowcem rodzinnym fundatorów i posiadała fundusz na utrzymanie 
kaplicy i na odprawienie nabożeństw. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości, na podstawie dokumentu z d. 19. 10. 1859. 
2. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej. 
p r o b o s z c z: X. Franciszek Janiszewski, urodz. 4. 10. 1859 
w Biskupiel11 Papowie, pow. torUilskim. Po 2 1 / 2 letnich studjach me- 
dycznych słuchał teologji w Wyrcburgu, Monachjum i Pelplinie. Świę- 
cony 27. 5. 1888, instyt. 28. 3. 1927. Poprzednio urzędował jako 
wikary w Zblewie, Człuchowie, Żukuwie, Chojnicach i Gdańsku u św. 
Mikołaja, jako administrator w Chmielnie, Sulęczynie i Niewieścinie, 
jaku proboszcz w OsieIsku od r. 1901. Od r. 1917 jest dziekanem 
fordońskim. . 
Szkoły powszechne: 
I. Dóbrcz katol., l naucz. katuJ., l klasa, 
2. Trzeciewiec "l" "I" 
3. Włóki "J"" J " 
Dzieci z Pyszczyna, Magdalenki, Zalesia 
sLkoły w Kotomierzu, w parafji wudzyńskiej. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Dóbrcz pow. 
2. Borówno 4 1 i2 km " 
3. Gądecz (Gąszcz, Gondecz) 5" II 
4. Hutnawieś (Huttendorf) 3:1/4"" 
5. Kusowo 3 3 /, " 
6. Magdalenka (Magdalenowo) 2 1 /i" 
7. PauJiny 1114 " 
8. Pyszczyn (Ludwigsfelde) z fulwar- 
l{iem Marcelewo 
9. Sienno z folwarl	
			

/Pomorze_002_12_253_0001.djvu

			- 249 


3. Trzęsacz (Karolewo) 7 km pow. bydgoski ll8 dusz 
4. Zławieś (Bosendorf) 7 L/, "" 24 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Dóbrcz sam 
przechodził koleje różne. W r. 1242 biskup krakowski Iwon darował 
tę wieś, odziedziczoną po rodzicach, cystersom w Sulejowie, ci zaŚ 
udstąpili ją r. 1285 klasztorowi byszewskiemu, od którego ją tr.lY 
lata później biskup włocławski przejął, by ją \\' r. 1576 wraz z patro- 
natem przekazać swojej kapitule, przy której pozostała się aż do seku- 
laryzacji. 


4. Fordon 
Nazwa ta jest bardzo dawna. Obok niej zachodzi w XVI wieku 
Furdan, później też Fordoil. 
Miejscowość ta leży w powiecie bydgoskim, posiada stację kol{'- 
jową i pocztę w miejscu. 
W obrębie pawfji mieszka katolików Polaków 4296, katolików 
Niemców 44, ewangelików Niemców 1382, żydów 61. ogółem 5782. 
Komunikujących jest 2675. 
P a r a f j a jest ta sama co pierwotna wyszogrodzka, którą w po- 
czątkach chrześcijaństwa dla kasztelanji wyszogrodzkiej założyli ksią- 
żęta polscy. Pierwszego znanego proboszcza wyszogrodzkiego wspo- 
mina dokument z r. 1198 z okazji konsekracji kościoła w Świeciu. 
Koś c i ó ł pierwotny stał obok kasztelańskiego zamku w Wy- 
szogrodzie w pobliżu Wisły. Po zburzeniu Wyszogrodu przez krzyża- 
ków w r. 1329 przenieśli się mieszkańcy jego nieco na zachód na 
teren dzisiejszego Fordollll, a otrzymawszy w r. 1382 uprawnienia 
miejskie, spowodowali z czasem także przeniesienie kościoła w pu- 
środek nowych siedzib. Kiedy kościół nowy powstał, dokładnie po- 
wiedzieć nie można. Istniał on dowodnie w r. ]596, ale wtenczas 
stał też drugi kościół na grodzisku, świeżo nawet zbudowany, lecz 
opuszczony, a wyposażenie jego przeszło było już na nową farę. 
Ta była drewniana, więc kościół murowany, który obecnie ustępuje 
miejsca nowemu, jest pochodzenia późniejszego. Zbudował go pro- 
boszcz miejscowy i sufragan włocławski Baltazar Miaskowski olwło 
r. 1600. W marcu 1927 r. rozpoczęła paraf ja budowę kościoła w stylu 
barokowym według projektu p. architekta Cybichowskiego z Puznania. 
p a t r o n e m kościoła jest św. Mikołaj, wspomniany już pod 
koniec XVI w., natomiast kościół wyszogrodzki miał za patronkę 
św. Marję Magdalenę. 
Kol a t o r e 111 jest rząd.
		

/Pomorze_002_12_254_0001.djvu

			- 250 


Zabytki ważniejsze: 
l. Monstrancja barokowa, srebrna, kuta, 92 cm wysoka. Napis "Za 
posesyi J. X. Szimona Minkewicza, proboszcza tutejszego Fordoń- 
skiego A. D. 1745 Fecit Joannes Letenski, aurifaber Torunensis, 
die 12 Aprilis." Cecha Torunia i złotnika J. L. 
2. Kielich w założeniu późllogotycki, ornament renesansowy, daro- 
wany 1585; na węźle napis "Ihesus", na trzonie ,.Maria" i "Johan- 
nes", na nóżce wyryty Baranek Boży, Matka Boska z dzieciątkiem 
i grupa ukrzyżowania; gmerk Torunia i lit. J. G. 
3. Kielich późnorenesansowy, 2 kielichy barokowe. na jednym gmerk 
Gdańska i lit. B. D., darowany 1734. 
4. Dzwon z r. 1643, 96 cm. średnicy dolnej, napis "Laudate Dominum 
in cymbaIis bene sonantibus", medaljon św. Mikołaja i napis od- 
noszący się do fundacji dzwonu. 
5. Skórzane antependjum w kaplicy św. Anny, z wytłaczallemi wzorami. 
U r o c z y s t o ś c i o d p u s t o w e brackie: św. Anny i św. 
Barbary, odprawiane w niedziele po 26 lipca i po 4 grudnia. 
Archiwum parafjalne: 
1. Księgi metryczne bapt. 17 I 4-, copul. 1749 mort. 1783-. 
2. Zbiór rozporządzet'l biskupich i rządowych 1793-1S46. 
3. lurium ecclesiae Fordonensis compendiul1l z r. 1725. 
4. Księga bractwa św. Anny 1694-] 858. 
5. Księga bractwa św. Anny ze statutem z r. 1580. 
6. Księga bractwa św. Barbary z relikwiarzem na przedniej okładce 
i z wpisami od r. 1767. 
Kościoły i kaplice: 
1. Kościół w Siernieczku, poświęcony 21. 5. 1925 r.; odprawiają w nim 
nabożeństwo narazie księża z Bydgoszczy. 
2. Kaplica w Domu Karnym dla kobiet, urządzona w r. 1877. Odpra- 
wia się w niej nabożeństwo dla więzionych i dla personelu zakładu. 
Koś c i o ł d a w n i e j s z y św. Marji Magdaleny \V W Y s z o g r o- 
dzie (powyżej) w r. 1591 znowu zbudowany, w r. 1745 już nie istniał. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo św. Barbary ze statutem z r. 1855, liczy 59 członków. 
2. Bractwo św. Anny z r. 1581 ze statutelll z r. 1855, członków 165. 
3. Bractwo Trzeźwości ze statutem z r. 1859, członków ok. 50. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży. 
5. Stowarzyszenie Młodych Polek. 
6. Towarzystwo Ludowe. 
S z p i t a l dla 4 ubogich paraf jan, utrzymywany z 5 należących 
do niego parcel. 


j 


4
		

/Pomorze_002_12_255_0001.djvu

			- 251 


P r o b o s z c z: X. Leon Oliwin Gostomski, urodz. 17. 12. 1881 
w Wąbrzeźnie, święc. 21. 3. 1909, instyt. 19. 9. 1927. Przedtem był 
wikarym w Brodnicy, Gniewie, Czersku i Piasecznie oraz proboszczem 
w Rajkowach od r. 1917 do 1927. 
W i kar y: Leon Główczewski, urodz. 19. 4. 1902 w Lamku, 
pow. chojnickim, święc. 27. 6. 1926, mianowany 1926 r. Od września 
1927 r. jest sekr. gener. zwiąku tow. abstynenckich na diec. chełmińską. 
Emeryci: 
I. X. l"lidca Jllljusz Schmidt, urodz. 12. 7. 1837 w Kartuzach, święc. 
4. 5. 1862, instyt. 13. 11. 1884. Poprzednio był proboszczem 
w Bobrowie. Ma odznakę orła czerwonego IV. kI. 
2. X. klll"lllllS Franciszek Litewski, urodz. 9. 3. 1865 w Gniewie, 
święc. 27. 5. 1888, emeryt. 1. I. 1920. Poprzednio był kapelanem 
przy domu karnym we Fordonie od 1. 2. 1894. 
Szkoły powszechne: 
1. Fordon katol., 7 naucz. katol., 7 
2. Aleksandrowo " 1" ,,1 
3. Brdyujście 2 l 
4. Dolne Strzelce miesz., l" "l" 
5. Jarużyn kato 1., l "I 
6. Marjanpol "l" ,,1 
7. Siernieczek "I "2,, 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Fordon (Fordan) pow. bydgoski 1860 dusz 
2. Aleksandrowo 11- I 2 km " 65 " 
3. Dolne Strzelce (Nieder-Strelitz) 9 "" " 150 
4. Górne Strzelce (Ober-Stre1iL-:) 9--10"" " 100" 
5. Jafllżyn (Gierzuzino) 6-7 " .. 190 .. 
6. J arużyn, kolon ja 9 ".. " 180" 
7. Łuskoń (Łąg, Niederheim) 4-5 ., ,. 30 " 
8. Marjanpol (Marienfelde) 

-4 .... .. 270" 
9. Miedzyn (Miedzna, WilheImshohe) :2 20 " 
10. Bałcz (Palsch) 2 ,. " 35 
1 I. Suczyn :2 ., " 280 .. 
12. Zofin (Sophiental) 3 .." .. 210" 
13. Czarnówka (tylko część należy do 
parafji fordoilskie j) 
14. Fordonek, należy do Fordonu 
15. Brdyujście 
16. Jasiniec 
17. Siernieczek 


klas, 303 dzieci katoI. 
" 65 " 
" 62 
58 
67 " 
" 60 " 
102 II 


" 


" 


" 


,. ..,. 


15 


2-3 
2 
4 


'O, " 


" 


, 
I 345 " 
I 
J 


., .... 


" ,. 


" " 


"
		

/Pomorze_002_12_256_0001.djvu

			252 - 


Części Brdyujścia, Jasińca i Siernieczka leżą w obrębie miasta 
Bydgoszczy. 
Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : W Wyszo- 
grodzie, tuż obok Fordonu, istniał zamek kasztelański książąt polskich 
od czasów najdawniejszych. W końcu XII wieku posiadali Wyszogród 
książęta pomorscy. R. 1329 zburzyli krzyżacy zamek i przylegającą osadę. 
- Tradycja z XVI w. opiewała, że św. Wojciech płynąc Wisłą do 
Gdat'1ska, zatrzymał się w Fordonie i kościół tam poświęcił. - Pomię- 
dzy proboszczami fordońskimi wyróżniali się godnością Franciszek 
Łącki, sufragan włocławski, do r. 1597, po nim Baltazar Miaskowski, 
również sufragan włocławski i Mateusz Jan J udycki. oficjał gdat'1ski 
i archidiakon pomorski, do r. 1642 i inni. 


5. Koronowo 
Nazwa ta ustaliła się dopiero w XV wieku. Miejscowość tę, od- 
stąpioną przez biskupów włocławskich cystersom byszewskim w roku 
1288, wymieniają dokumenty jako Smevce 1250, Smeischc 1288, Smexe 
1292. Po przeniesieniu tudotąd klasztoru z Byszewy około r. 1292, 
zwano nową siedzibę także Byszewą, nieraz dla odróżnienia od tamtej 
Nową Byszewą, a także po dawnemu Smeysze, wreszcie zwyczajem 
zakonnym nadano jej nazwę łacińską Clara vallis 1289 i Corona Mariae 
lub krótko Corona (1382). Ta ostatnia pozostając na długo jeszcze w 
ukryciu klasztornem, przyjęła się na dobre dla klasztoru i dla miasta 
przy nim 1368 r. założonego, dopiero w XV wieku, i to w przeróbce 
polskiej Koronowo. Więc nazwa Byssouia czyli Byszewa, którą miastu 
przy jego założeniu nadano, się nie utrzymała. Za pruskich czasów 
była urzędowa nazwa Koronowo i Polnisch Crone, później Crone a. Br. 
W r. 1920 przywrócono dawne Koronowo. 
Miejscowość ta leży w powiecie bydgoskim, posiada stację kole- 
jową i pocztę w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka Polaków katolików 5670, Niemców 
katolików 15, ewangelików 500, żydów 18, hodurowców 6 (l rodzina), 
schizmatyków 
O, ogółem 5691. Komunikujących jest 4263. 
P a r a f j ę założyli cystersi. wyjmując ją z dawnej byszewskiej; 
stało się to z okazji założenia miasta Koronowa, krótko przed r. 1382. 
W tym bowiem roku uzyskali oni od papieża Urbana VI przywilej na 
inkorporację nowej fary do swego klasztoru. 
Kościół obecny, od r. 1819 parafjalny, poprzednio klasztorny, 
zbudowany został po prawej stronie Brdy, jak twierdzi arch. J. Kothe, 
w tymsamym czasie co kościół klasztorny w Pelplinie, więc w ciągu 
XIV w., choć klasztor sam rozpoczęto budować już pod koniec Xlll w.
		

/Pomorze_002_12_257_0001.djvu

			- 253 - 


Pierwsza pewna wiadomość o siedzibie konwentu nad Brdą pochodzi 
z r. 1315. Pierwotny styl gotycki zamieniono z okazji gruntownej 
renowacji pod koniec XVII w. na barokowy. Ostatniej większej na- 
prawy dokonano w r. 1900. Przed rokiem 1819 był kościołem para- 
fjalnym dzisiejszy filjalny św. Andrzeja (patrz poniżej). 
T y t u ł koś c i o ł a obecny Wniebowzięcia Matki Boskiej za- 
chodzi już pod koniec XVI w. Konsekracji kościoła i 7 ołtarzy do- 
konał 18 października 1523 r. za pozwoleniem biskupa włocławskiego 
Macieja Drzewickiego Mikołaj Mściwy, biskup natureński i sufragan 
gnieźnieński i to na cześć Marji Panny i św. Jana apost. i ewang., 
patrona kościoła. 
Kol a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian, przed 
sekularyzacją był nim klasztor cystersów koronowskich. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Wielki ołtarz, ambona i stalle, w stylu barokowym o bujnem zało- 
żeniu, są co do wykonania wartości średniej. Cenniejsze są organy. 
2. Monstrancja z pozłacanego srebra, 1790 darowana, późnorokokowa, 
pochodzi z dawniejszej fary św. Andrzeja, oznaczona jest trzema 
stemplami: brama o 3 wieżach (miasto Toruń), 12 i X. 
3. Dwa kielichy srebrne pozłacane, jeden z połowy XVII wieku, drugi 
z początku XV11I wieku. 
4. We wielkim ołtarzu obraz większy Wniebowzięcia Matki Boskiej 
i mniejszy koronacji M. B., pędzla Bartłomieja Strobla z r. 1647. 
U r o c z y s t o ś c i o d p u s t o we: We farze Wniebowzięcia 
Matki Boskiej 15 sierpnia, w kościele św. Andrzeja odpust tegoż świę- 
tego w ostatnią niedzielę po Świątkach, jeśli jednak dzień św. Andrzeja 
przypada na adwent, przenosi się odpust na drugą niedzielę adwentu, 
i to na podstawie brewe papieskiego z d. 18 lutego 1856 r. 
Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne hapt. i copul. 1744-. 
2. Liber privilegiorum civilium scultetorum, tabernatorum, molendina- 
torum 1686-1764, zawiera wkładki starsze. 
3. Przywilej szpitalny bisk. włocł. Tylickiego z d. 28. 2. 1606. 
4. Akta w sprawie symultannych nabożeństw w kościele poklasztomYIl1 
1827-31. 
5. Akta kościoła poklasztorn. 1810-1828 z wkładką z historji klasztoru. 
6. Akta szpitalne z odpisami dokumentów 1782-1822. 
7. Zbiór rozporządzeń królewskich i rejencyjnych 1770-1808. 
8. Rozporządzenia władz kościeIn. 1819-1831, 1832-1842, 1849-1852. 
9. Akta kościoła św. Andrzeja 1825/26.
		

/Pomorze_002_12_258_0001.djvu

			- 254 - 


J O. Akt;! w sprawie odpustów 1819 nn. 
II. Bibljotka kościelna posiada starych ksiąg liturgicznych 32 
przy kościele poklasztornym i 2 przy kościele św. Andrzeja. 
Kaplice, kościoły, oratorja: 
l. Kościół filjalny św. Andrzeja, masywny, zbudowany w r. 1599, do 
roku 1819 parafjalny, od r. 1825-1831 używany był przez prote- 
stantów. W r. 1885 został gruntownie odrestaurowany. Odprawiają 
się tu naboLeństwa szkolne i pogrzebowe. Kościół ten nie jest ob- 
jektem patronackim, więc utrzymuje go wyłącznie paraf ja. Pierwszy 
kościół parafjalny na temsamem miejscu śródmieścia stanął z drzewa 
około roku 1376 pod wezwaniem Bożego Ciała, drugi z koleji, św. 
Andrzeja, w pruski mur budowany, wspomniany jest pod r. 1584. 
2. Kaplica w Domu Karnym, zbudowana 1896 r., odprawia się w niej 
nabożeństwa dla więźniów i dla personelu zakładu. Jest osobny 
kapelan (p. poniżej). 
3. Kaplica z grobowcem Wiktorji Moschalowej, zbudowana krótko 
przed wojną światową na cmentarzu poza miastem. Odprawia się 
w niej dwa razy do roku nahożeństwo żałohne. 
Koś c i o ł d a \V n i e j s z y szpitalny św. Ducha istnial dowodnie 
już w XVI w., rozebrano go razem z szpitalem w r. 1832. 
Zakony i kongregacje: 
l. Niegdyś 00. cystersi, którzy z Byszewy do Koronowa przenieśli 
się około r. 1290. Klasztor ich zniesiono w r. 1819, przeznaczając 
kościół na farę a zabudowania na Dom Karny. 
2. Obecnie od r. 1920 jest osobny dom dla elżhietanek, z których 
4 siostry zajmują się chorymi a jedna ochronką. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości, założone 20. 10. 1857. 
2. " św. Andrzeja dla krawców istnieje od 40 lat, członków 25. 
3. " św. Antoniego dla szewców od 60 lat, członków 60. 
4. " św. Walentego dla zdunów od 60 lat, członków 15. 
5. " św. Józefa dla cieśli i murarzy od 60 lat, członków 30. 
6. Ol Dziecięctwa Pana Jezusa od 22. 2. 1822, członków 400. 
7. " Matek Chrześcijańskich od 1917 r., liczyy 400 czlonków. 
8. " Serca Pana Jezusa od 2. 5. 1895, liczy 100 członków. 
9. Apostolstwo Modlitwy od 4. 7. 1888. 
10. Panie Miłosierdzia od 1889 r., liczą 70 członków. 
l I. Dzieło Rozkrzewienia Wiary od 6. 1. 1927, liczy 400 czlonków. 
12. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej od 15. 5. 1921. 
13. " "Żeńskiej od 3. 5. 192 I.
		

/Pomorze_002_12_259_0001.djvu

			Od r. 1386 istniało Bractwo Bożego Ciała, dawno zaniechane; 
w r. 1596 zastajemy w Koronowie już tylko bractwa czyli cechy 
nash;pujące: ubogich, zdunów, szewców, krawców, kuśnierzy, bankow- 
ców i piekarzy. 
Istnieje s a 1 a p a f a f j a I n a. 
S z p i t a I dla 8 ubogich z parafji, założony przez opata Adama 
Mirkowskiego (1549-1567), rozebrano razem z kościołem szpitalnym 
] 832 r. Grunt sprzedano i nabyto nowy. Statut nowego szpitala da- 
tuje z r. 1850. Obecnie mieszkają w nim tylko 2 osoby. 
O c h r o n k ę założono w r. 1922, dzieci uczęszcza do niej 170. 
Kieruje nią siostra ochroniarka. Lazaret miejski istnieje od r. 1895. 
P r o b o s z c z: X. Feliks Żelewski, urodz. 13. 5. 1880 w Wej- 
herowie, święc. 2. 7. ]905, instyt. 19. 9. 1927. Przedtem był wikarym 
w Serecie i Czerniowcach w archidiecezji lwowskiej, od r. 1907 do 
1914 katechetą w Czerniowcach przy szkole powszechnej, potem wy- 
działowej, następnie licealnej, wreszcie przy seminarjum nauczycieI- 
skiem i gimnazjum, od r. ] 9 I 4 proboszczem we Wygodzie i Ułosz- 
kowcach na Podolu, od r. 1920 prefektem gimnazjum w Świeciu, od 
r. 1923 prefektem gimnazjum w Chełmnie. 
W i kar y: X. Józef Radthe, urodz. 30. 6. 1900 w Rozewie, 
pow. puckim, święc. 13. ]2. ]925, ustano w r. ]928. Był wikarym w 
Brusach, Brodnicy i Wielu. 
K a p e I a n: X. Władysław Homa, prlY Domu Karnym, urodz. 
22. 12. 1887 r. w Gdańsku, święc. 23. 6. 1918, na stanowisku kape- 
lana od r. ] 925. Poprzednio urzędował jako wikary w Nowej Cerkwi, 
Rumianie, Brusach i Wudzynie. 
Szkoły średnie: 
Miejska szkoła przygotowawcza do gimnazjum istnieje od r. 1924. 
Kierownikiem jest od r. 1926 Alojzy BiIgardt. Szkoła posiada 4 klasy 
i 70 uczniów i uczennic katolickich. Katechetą jest X. prob. Żelewski 
(jak powyżej). 
Dawniej istniała tu szkoła klasztorna, utrzymywana przez 00. 
cystersów; po śmierci ostatniego opata mieściła się szkoła w palacu 
opackim, a gdy kościół klasztorny stał się parafjalnym, przeniesiono 
ją 14. 8. 1819 do dawniejszej plebanji. 
Szkoły powszechne: 
1. Koronowo katol., 13 naucz. kato 1., 

 Nowydwór I" 
3. Samociążek " l .. 
4. Olszewka " l 


- 255 - 


.. 


] 4 klas, 602 
l " 48 
l" 40 
1" 28 


" 


dzieci 


" 


kat. 
" 17 
1 
" 8" 


ew. 


" 


" 


,. 


"
		

/Pomorze_002_12_260_0001.djvu

			256 - 


M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Koronowo pow. bydgoski 3956 dusz 
2, Hiałe (Weissensee) 4 km.. " 5" 
3. Janowo 4"" " 45" 
4. Lipie 6"" " 63 
5. Lipinki 3"" " 50" 
6. Liskowo (Beckerhof) 2,5""" 31" 
7. Ługowo 7"" " 8 
8. Młynkowo (Miihlenhof) 2,5""" 36" 
9. Nowydwór (Neuhof) 3-4"" 258 
10. Okole 2"" " 1 63 " 
11. Olszewka 6 " " 33" 
1 2. Pieczyska 3" 139 " 
13. Romanowo 3"" " 28" 
14. Różanna 11 "" " (1" 
15. Sall10ciążck (Sanddorf) 3-5"" 281 
16. Srebrnica 4,5"" " 1 48 " 
17. Starydwór (AIthof) 2"" ]72" 
18. Stopka 4"" " 4 7 " 
19. Tuszyny 3-4"" 144 " 
20. Tylna Góra 6"" " 5" 
21. Wi1czegardło 4 " " 8 
Ważniejsze zdarzenia historyczne: Opat Jan i kon- 
went wydali II listopada 1370 r. pierwszy znany przywilej dla miasta, 
zwanego wówczas Byszewą, otrzymawszy od króla Kazimierza pozwo- 
lenie na założenie tegoż miasta już 1368 r. - W klasztorze korono w- 
skim złożono do grobu zwłoki księcia Kazimierza czyli Kaśka, syna 
księcia pomorskiego Bogusława V i jego pierwszej żony Elżbiety, 
córki Kazimierza Wielkiego. Umarł on 2 stycznia 1377 r. - Dnia 
10 października 1410 r. rozpoczęła się przy Koronowie a zakończyła 
się przy Łącku ciężka i dla Polaków zwycięska bitwa przeciwko krzy- 
żakom, opisana szczegółowo przez Długosza. Nazajutrz pozbierano 
ciała poległych i pochowano je w klasztorze koronowskim. - Radosną 
chwilę przeżywało Koronowo w r. 1685 z okazji witania króla Jana III. 
Roku 1719 spaliło się miasto, a w sto lat później zniesiono klasztor 
cystersów. Po długiej niewoli wkroczyły 26 stycznia 1920 r. wojska 
polskie do Koronowa, a w dniu 2 sierpnia 1924 bawił tu prezydent 
Rzeczypospolitej. 
6. Osielsko 
Nazwa obecna ustaliła się urzędowo 1920 r. W XVIII w. uży- 
wano ogólnie nazwy OsieIsk, natomiast poprzednio aż do wieków
		

/Pomorze_002_12_261_0001.djvu

			- ?57 - 


średnich zachodzi naprzemian Osielslw i OsieIsk, a w rzehomej daro- 
wiinie dla Mogilna z r. 1065 Oszelzch. 
Miejscowość ta leży w powiecie hydgoskim, posiada stację kole- 
jową w Maksymiljanowie,.a pocztę w Osieisku. 
W ohrębie parafji mieszka katolików Polaków 2023, Niemców 
katolików 12, ewangelików 464, prawosławny I, hodurowców II, 
ogółem 2499. Komunikujących jest 1510. 
P a r a f j ę w OsieIsku założyli biskupi włocławscy wzgl. krusz- 
wiccy niebawem po uzyskaniu OsieIska dla stolicy swojej, a było to 
hardzo wcześnie, gdyż dokument z r. 1250 wspomina, że wieś ta 
z prlyległościami Niemcz i Czafnówka z dawna już do biskupów 
włocławskich należała. W r. 1579 przeszła ona w posiadanie kapituły 
włocławskiej. 
Koś ci ó ł obecny, masywny z cegły, zbudowano w r. 1844, 
powiększono go o dwie kaplice, zakrystję i wieżę w r. 1902, zużywszy 
na wieżę specjalny legat zmarłego r. 1901 proboszcza miejscowego 
Schulza. Poprzedni, zhudowany 1687 r. przez kapitułę włocławską, 
był drewniany z wieżyczką, 1744 r. "wewnątrz malowaniem przyozdo- 
hiony". Akta z końca XVI w. wspominają kościół również drewniany, 
dobrze utrzymany i pokryty. Konsekracji obecnego kościoła dokonano 
d. 24 czerwca 1876 r. 
T y t u ł e m koś c i o ł a, jak dzisiaj, tak też juz w XVI wieku 
było Narodzenie Matki Boskiej. 
K o I a t o r e m jest obecnie biskup chełmiński i rząd naprzemian. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą Przemienienia Pań- 
skiego obchodzi się w niedzielę po 6 sierpnia. Odnośny dokument 
wystawiono dla bractwa Przemienienia Pal1skiego w r. 1750. Odpust 
mniejszy Narodzenia Matki Boskiej obchodzi tylko paraf ja w niedzielę 
po tym święcie. W XVI wieku obchodzono odpusty św. Szczepana 
i Św. Stanisława ipsa die. - Obraz Przemienienia Pańskiego znajdu- 
jący się w ołtarzu kaplicy północnej słynie cudami. 
A r c h i w u m p a r a f j a I n e (starsze zostało zniszczone przez 
pożar w r. 1770): 
l. Księgi metryczne rozpoczynają się od r. 1784. 
2. Akta w spr. ablucji uprawnienia do opału z lasow poklasztornych 
1777-1840. 
3. Akta separacji gruntów prob. 1795-1819. 
4. Akta organisty i szkoly 1818-1822. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Przemienienia Pańskiego z własnym statutem istno od r. 1750. 
2. Stowarzyszenie Młodzieży. 


17
		

/Pomorze_002_12_262_0001.djvu

			..-- 


- 258 


P r o b o s z c z: X. Apolilllll"Y SzwcdolVski, urodz. 23. 7. 1882 
w Zblewie, pow. starogardzkim, święc. 17. 3. 1907, instyt. 27. 4. 1927. 
Przedtem był wikarym w Nowejcerkwi przy Pelplinie, w Zakrzewie, 
Borzyszkowach, Szotlandzie i proboszczem 
' Koronowie. 
Szkoły powszechne: 
l. Osielsko kato!., 3 naucz. kato!., 3 
2. Czarnówko l "I 
3. Niemcz 2"" 2 
M i e j s c o wo Ś c i należące do parafji: 
1. Osie1sko (OsieIsk) pow. bydgoski 620 dusz 
2. Augustowo (Augustwalde, Sucha) 8 km 131 " 
3. Czafl1ówczyn 7 " n 18" 
4. Czarnówka 3 1 / 2 "" " 135" 
5. Grochol (Chrachol) 2 "" " 1 26 
6. Jastrzębie (Falkenbmg) 3""" 67" 
7. Myślęcinek 3" 182 
8. Niemcz (Nimtsch) 3 "" " 488" 
9. Niwy (Niwie) 2"" " 137" 
10. Rybieniec 1 1 / 2 " ,,35 " 
11. Wilcze (Birkhausen) 4"" 45" 
1 2. Zamczysko (Talheim) 4 .." " 3 I " 
Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Askaukalis Pto- 
lomeusza, kędy kupcy rzymscy jeździli do Bałtyku po bursztyn, od- 
noszą prehistorycy do Osieiska. 


klasy, 117 dzieci kat, 20 ew. 
" 29" 8 
72 ,,13 " 


7. Serock 
Nazwa obecna ustaliła się w XVU wieku, przedtem zachodzą w 
dokumentach nazwy Sroska 1288, Sroczko 1305, Sroczk 1306, Czeche- 
rocz 1345, Schroczke 1349, Syroczk 1415, Sieroczko 1583. Urzędowo 
przywrócono Serock 1920 r., usuwając wprowadzone od r. 1855 niem. 
Schirotzken. I 
Miejscowość ta leży w powiecie świeckim, posiada stację kole- 
jową w Pruszczu, pow. świeckim, pocztę w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2869, Niemców 
katolików 2, ewang. 748, ogółem 3619. Komunikujących jest 2056. 
P a r a f jaserocka, oparta o zamek kasztelailski w Jasińcu-Serocku, 
powstała z woli panującego w samych początkach chrześcijaństwa w 
Polsce i obejmowała pierwotnie cały obwód kasztelański z miejsco- 
wościami później dopiero kościelnemi w Świekatowie, Polskiem Łą- 
kiem, Wudzynie, Bysławiu i Polskim Cekcynie, a jest rzeczą prawdo- 
podobną, że teren Koronowa po lewej stronie Brdy również do niej 


I 
I
		

/Pomorze_002_12_263_0001.djvu

			- 259 - 


I 
l 


należał, gdyż prohoszcz serocki jeszcze w r. 1292 miał na utrzymanie 
swoje dziś zaginioną wieś Lubiechórz nad jeziorem tegoż nazwiska, 
obecnie Luhkorz zwanem, a położonem w granicach Koronowa. 
Koś c i ó ł obecny masywny, zbudowany w r. 1792, doznał grun- 
townej restauracji ok. 1858 r. a r. 1908 za obecnego proboszcza ks. 
Saf1lowskiego dokonano wymalowania kościoła zewnątrz i wewnątrz, 
także ołtarzy, chrzcielnicy, ambony, chóru, organów, ławek i konfesjo- 
nału. Kościół poprzedni. zbudowany przy pomocy starosty jasiniec- 
kiego Tuchółki w r. 1689, spłonął w r. 1789, więc w setną swoją 
rocznicę. Wizytacja Madalińskiego z r. 1686 wspomina kościół daw- 
niejszy, deszczułkami kryty z wieżą czworoboczną i trzema dzwonami. 
Najstarsza wiadomość o prohoszczu serockim, a temsamem o kościele 
pochodzi z r. 1292. 
T Y t u ł koś c i o ł a: Niepokalane Poczęcie Najśw. Marji Panny 
wprowadzony został już do kościoła poprzedniego, zbudowanego w 
r. 1689. Dawniejsze kościoły serockie miały za patronów św. apo- 
stołów Szymona i Judę, dowodnie już w XVI w. O konsekracji wzgl. 
henedykcji obecnego kościoła nic dowiedzieć się nie można, wiadomo 
natomiast, że drewniany niegdyś kościół XVI w. był konsekrowany. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Z a b y t k i waż n i e j s z e: Portret Jana Tuchółki, starosty jasi- 
nieckiego (t 1713), fundatora poprzedniego kościoła z r. 1689. 
U r o c z y s t o ś c i o d p u s t o we: Matki Boskiej Różal'lcuwej 
w l niedzielę października, Niepokalanego Poczęcia Najśw. Marji Panny 
w dniu 8 grudnia; jedno i drugie na podstawie brewe papieża Piusa 
IX z d. 26 lutego (adm. 21 grudnia) 1850. 
A r c h i w u m p a r a f j a I n e : Księgi metryczne hapt. 161 H -, 
mort. 1774-, copul. 1774-, znajdują się wraz z księgą Kirchenein- 
kiinfte ] 711, razem 8 tomów, w państwowem archiwulll gdai1skielll od 
27. 7. 1915 jako depozyt. 
Kaplice dawniejsze: 
I. Kaplica zamkowa w Jasii'lcu, siedzibic kasztelanów w XlII w., na- 
stępnie wójtów krzyżackich, wreszcie starostów polskich. Kaplica 
w tylll zamku istniała z pewnością zdawna, wspomina ją jednak 
dopiero wizytator Kliński w r. 1746. 
2. Kaplicę domową w Lowinku utrzymywali Tuchółkowie w drugiej 
połowie XVIII w. 
3. Kaplica w Brzeźnie, osobna za dworem istno w drug. połowie XVlII w. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Różańcowe z d. 29. 9. 1686, liczy ok. 100 członków. 


17* 


I 


ol.
		

/Pomorze_002_12_264_0001.djvu

			2. Rractwo Trzeźwości z d. 18. 7. 1859, zaniechanc. 
3. Towarzystwo Ludowe', którego proboszcz jest prezesem. 
S z p i t a 1 parafjalny istnieje dla 4 ubogich, założony 13. 5. 1682 
r., nowo zbudowany z cegły w r. 1899. 
p r o b o s z c z: X. Józef Sal'nowski, urodz. 3. 3. 1862 w Niem. 
Brzoziu, pow. brodnickil1l. Studjował w Wyrcburgu, Monachjum i Pel- 
plinie, święc. 27. 5. 1888, instyt. 1 I. 10. 1893. Poprzednio urzędował 
jako wikary w Grucznie, Gniewie, Grudziądzu, Lidzbarku, Kiełbasinie 
i jako administrator w Serocku. 
Szkoły powszechne: 
I. Serock miesz., 2 naucz. kat., 2 klasy, 
2. Brzeźno "I "I" 
3. Lipiny katol., l " k., I ew., 2 " 
4. Łowin mlesz., l .. kat., l 
5. Łowinek katol., l" "l" 
ewang., 1 "ewang., l 
6. Nowc Glinki katol., l kat., I " 45 " 
7. Nowy Jasiniec miesz., l " " l " 29 " " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Serock pow. 
Kurpiszewo 2 km " 
Szukaj 2 " 
2. Brzeźno (Briesen) 4 " " 
3. Dubielno 7 1 / 2 " 
4. Lubania (Liedkesfelde) i Lipiny 4-7 1 / 2 " " 
5. ł
owinek 3 1 / 2 " " 
6. Łowin (Luisenhofen) 6-7 1 / 2 " " 
7. Łaszewo 6 " " 
8. Nowy Jasiniec (zamek jasimecki) 4 " " 
Wiktorowo 5 " " 
Młyn jasiniecki 4 " " 
Kręgiel, młyn 7 " " 
9. Piaseczno (Sandsee) 4 1 / 2 " " 
10. Pólko, leśnictwo 4 1 / 2 " " 
II. Rudzynek 7 1 ,t " " 
12. Rudno, leśnictwo 3 " " 
13. Wątrobowo 2 " " 
14. Brzozowo (Birkental) 7 " " bydgoski 
15. Cierplewo 7 1 / 2 " " 
16. Nieciszewo 7 1 / 2 " " 


260 - 


{ 


52 dzieci kat., 21 ew. 
35 " " 13" 
50 ,,7 " 
29" 10 " 
50 " " 


świecki I 
: 356 dusz 
" 250" 
110 " 
340 " 
320 " 
240 " 
161 " 
\273 dusz 
21 " 
4 " 
124 
5 " 
76 " 
7 " 
165 " 
225 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


38 " 
14 
5 


I 

 
ł 


(
		

/Pomorze_002_12_265_0001.djvu

			261 


17. Nowe Glinki 7 km pow. bydgoski 173 dusz 
18. Wielonek 8 "" ,. 26" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t O r y c z n e: Wacław III, król 
czeski, darował w r. 1305 Serock Piotrowi Święcy, ten zaś odstąpił go 
w roku następnym biskupowi włocławskiemu. Później kupili go luzy- 
żacy i wydali osadnikom. - Tuż obok Serocka był Jasiniec granicznym 
zamkiem, który, sporny pomiędzy Polakami i krzyżakami, przecho- 
dził z rąk do rąk; w r. 1433 zajęli go husyci. Okolice ucier- 
piały bardzo, tak, że już przed wojną l3-let. wszystkie grunta Serocka 
były puste i niezaludnione. Za polskich czasów był Jasiniec siedzibą 
starostów, m. i. zasłużonych ŻaIińskich i Tuchółków. Mury zamku 
dziś jeszcze sterczą nad brzegiem jeziora. 


8. Wtelno 
Nazwa ta zachodzi stale od XV w., poprzednio w roku 1307 
1315 Vi teIno. 
Miejscowość ta leży w powiecie bydgoskim, posiada stację kole- 
jową i pocztę w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka Polaków katolików 1697, ewangeli- 
ków 306, ogółem 2003. Komunikujących jest 1237. 
P a r a f j ę założyli cystersi ok. roku 1470, wyłączając ją z bardzo 
dawnej byszewskiej lub późniejszej koronowskiej. Na miejscu pierw- 
szego kościoła drewnianego z XV w. zbudowano 1690 r. znów dre- 
wniany, aż wreszcie w latach 1785-1787 za opata Jana Chrząstow- 
skiego wystawiono obecny kościół masywny z cegły. Powiększono 
go 1863 r., wieżę dobudowano i kościół odrestaurowano 1908 r. 
Konsekracji dokonał ks. sufragan Jeschke d. 22 czerwca 1876, wyzna- 
czając na dedykację niedzielę po dniu 2 listopada. 
p a t r o n e m jest św. Michał i był nim już w XVI wieku. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmillski i rząd naprzemian. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Monstrancja z r. 1698, srebrna pozłacana, z cechą Torunia i lit. J. W. 
2. Kielich z r. 1714, srebrny skromny. Cecha Torunia i lit. J. X. 
3. Dzwony cztery nowe, zharmonizowane na a, cis, e, fis, zostały dla 
swojej wysokiej wartości muzycznej zwolnione od wydania na cele 
wojenne. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we św. Antoniego 
Padewskiego, i św. Michała Archanioła obchodzi się w niedzielę 
następną i to na podstawie brewe Stolicy Apost. z dnia 17 maja 1867 
Archiwum parafjalne: 
1. Księgi metryczne bapt., co pul. 1701-, mort. 1710-, 


-""
		

/Pomorze_002_12_266_0001.djvu

			,... 


262 - 


2. Percepta et expensa kościoła wtelińskiego 1745- 1807. 
3. Liber communicantium l774
1838. 
4. Księga bractw św. Michała i św. Antoniego 1731-1755. 
5. Księga mesznego 1722-1786. 
6. Księga bractwa dobrej śmierci 1762-1821. 
7. Pars aestiva concionum pro festivitatibus auctore M. Simone 
Stanislao Makowski in regia universitate Cracovicnsi professorc... 
Cracoviae 1665. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Trzeźwości, założone 21. 5. 1857, liczy 127 członków. 
2. Bractwo RóżaIlcowe. założone 5. 5. 1914, liczy 505 członków. 
3. Apostolstwo Modlitwy, zaloi;olle 6. 8. 1905, liczy 167 członkow. 
Dawniej istniały bractwa św. Michała Archanioła i św. Antoniego 
Padewskiego od r. 1731-1755, oraz bractwo szczęśliwej śmierci od 
r. 1762-1821. 
S z p i t a l dawniejszy zaginął z tej przyczyny, iż kapitały szpi- 
talne przepadły za czasów ks. prob. Zdunowskiego ok. r. 1724. 
P r o b o s z c z: X. Jan /lamel'ski, urodz. 7. 3. 1 ł:;SU w Brusach, 
pow. chojllickim, święc. 25. 3. 1906, instyt. 16. 2. 1916. Pracował 
poprzednio jako wikary w Człuchowie i Lignowach, jako admini- 
strator w Bzowie, jako kuratlIs w Kisielicach. 
Szkoły powszechne: 
J. Wtelno katol., I naucz. katot.. klasa, 
2. Gościeradz I 
3. Szczutki .. I 
4. Tryszczyn "I 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
I. Wte1no (Viteino) 
2. Bytkowicc (Boetchenwalde) 
3. Gościeradz 
4. Janowo 
5. Morzewiec (Marthash:H1sen) 
6. Szczutki (Szrzodrkow. SZLZudrkuw 
128 I, Szczudrki) 
7. Tryszczyn 3 440 " 
Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Z wsi nale- 
żących do parafji przeszły na własność klasztoru bysze\\'sko-koronow- 
skiego następuj_lce: Wtclnu 1307 r., Gościeradz 1304 r.. Szczutki 1288 
i Tryslclyn 1 
53 r.; pozostały one przy klasltuIle aż do hasacji jego. 


" 


1 
I 
l 
l ., 
parafji : 
pow. 


57 dzieci 
60 
48 
fi8 " 


" 


katot. 


" 


" 


" 


hydgoski 494 dUSi 
65 .. 
399 " 
35 " 
100 " 
164 


" 


4 
3 " 
5 
2-3 
5 


" 


" 


" 


t 


" 


" 


" 


...
		

/Pomorze_002_12_267_0001.djvu

			9. Wudzyn 
Nazwa ta ustaliła się w XVII w. Poprzednio zachodzi Wodzyn, 
w XVI wieku Wodzin i Wozyn, r. 1307 Woysino, r. 1310 Wozyno, 
1314 Wodzyno. 
Miejscowość ta leży w powiecie bydgoskim; posiada stację kole- 
jową i pocztę w Kotomierzu. 
W obrębie parafji mieszka Polaków katolików 2100, ewangelików 
około 100, ogółem 2200. Komunikujących jest 1550. 
P a r a f j ę założyli cystersi byszewscy na początku XIV w. otrzy- 
mawszy Wudzyn i Wudzynek od Goczałka z Jani w r. ]307. Poprze- 
dnio wsie te wchodziły w skład parafji serockiej. Do niej była też 
mała paraf ja wudzyńska przydzielona jako filjalna w XVI w., a od r. 
1782-1810 do parafji we Włókach, następnie do parafji w Dóbrczu. 
Usamodzielnienie dawnej parafji nastąpiło 10 kwietnia 185:3 r. 
Koś ci ó ł obecny wybudowano masywnie z cegły w r. 1882, 
jest on benedykowany. 
P a tr o n k ą jest św. Barbara, w XVI w. była nią św. Małgorzata. 
K o l a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian. 
U r o c z y s t o s ć o d P u s t o w ą św. Barbary obchodzi się w nie- 
dzielę po dniu 4 grudnia. 
A r c h i w u m p a r a f j a I n e posiada księgi metryczne od 1782. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo św. Barbary, zatwierdzone przez X. biskupa Rednera aktem 
z dnia 10 grudnia 1897, liczy 194 członków. 
2. Apostolstwo Modlitwy, liczy 50 członków. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej, liczy 50 członków. 
S z p i t a I gminny istnieje we Wudzynie. 
P r o b o s z c z: X. Bolesław Poknrski, urodzony 13. 10. 1874 
w Krzemieniewie, pow. lubawskim, święc. 16. 3. 1902, instyt. 30. 7. 
1925. Poprzednio był wikarym w Zakrzewie, Śliwieach. Chełmży, Drzy- 
cimiu, Subkowach i kuratusem w Polskiej Wiśniewce. 
Szkoły powszechne: 
I. Wudzyn katol., 2 naucz. kato!., 
2. Kotomierz 2 
3. Stary Jasiniec " l 
4. Stronno I 
5. Trzebień "1,, 
6. Wudzynek "l" 
M i e j s c o w o Ś c i należące 
1. Wudzyn 


263 - 


2 klasy, 
2 " 
" l 
" I 
lO l 
" l 
do parafji: 


" 


66 dzieci 
82 " 
52 " 
62 
66 " 
60 " 


katuJ. 


" 


" 


" 


., 


" 


pow. bydgoski 530 dusz 


.... 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_268_0001.djvu

			264 
2. Karczemka (Magdalenowo ) 6 km pow. bydgoski 63 dusz 
3. Kotomierz (Klarheim) 6 " " " 305 . 
4. Stronno (Stronna u ) 4 . " 405 " 
5. Trzebień (Hohenhausen) 5 " " " 185 " 
6. Wudzynek I " " " 360 " 
7. Stary Jasiniec (Alt Jasnitz) 3 1 / 2 " " świecki 252 


10. Żołędowo 
Nazwa ta, niezawodnie pierwotna. zachodzi już w XIII wieku pod 
formą Zolondowo. 
Miejscowość ta leży w powiecie bydgoskim, posiada stację kole- 
jową i pocztę w Maksymiljanowie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1068, ewangelikÓw 
248, adwentystów 8, ogółem 1324. Komunikujących jest 706. 
P a r a f j ę założyli bez wątpienia dziedzice żołędowscy, pragnąc 
siebie i ludzi swoich uniezależnić od proboszczów wyszogrodzkich. 
Pierwsza wiadomość o niej pochodzi wprawdzie dopiero z r. 1582. 
ule istniała z pewnością dużo dawniej. Pod koniec XVIIl w. przyłą- 
czono ją do pawfji osieIskiej, ale już w r. 1836 wznowiono jej samo- 
dzielność. 
Koś C i ó ł obecny z drzewa zbudował właściciel dóbr żołędow- 
skich Moszczeński w r. 1715. R.oku 1889 została jedna kaplica, a r. 
1926 i następ. cały kościół na I I/
 m. wysokuści cegłą podmurowany. 
T y t u ł koś c i o ł a był w XVI w. sanctae Crucis, ubecnie jest 
Exaltatio s. Crucis. O konsekracji niewiadol1lo. 
K o l a t o r e m jest rząd polski. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Kaplica z grobowcem i herbem fundatorów kościoła. 
2. Dzwony, jeden z nich z napisem "Excellent Anna Es miin Name..." 
z r. 1554, drugi z napisem "Da pacem Domine in diebus nostris 
1590", oddany przez Gerndta Beningka w Gdańsku. 
U r o c z y s t ość o d p u s t o w ą Podwyższenia św. Krzyża obcho- 
dzi się w niedzielę po 14 września na podstawie przywileju papieżCl 
Klemensa Xl z dnia 20 kwietnia 1720 r. 
A r c h i w u m p a r a f j a 1 n e. Księgi metryczne rozpoczynają 
się od czasu usamodzielnienia parafji, t. j. od roku 1836. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo 5 Ran Chrystusowych, od r. 1720, liczy 106 członków. 
2. Kółka Różańcowe Mężczyzn, Niewiast. Młodzieńców i P.l1lien ud 
r. 1910, liczą 120 członków. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej. 


ł
		

/Pomorze_002_12_269_0001.djvu

			P r o b o s z c z: X. Władysław Sobiecki, urodz. 24. 1 I. 1873 w 
Chehnży, święc. 1. 4. 1900, instyt. 15. 8. 1907. Poprzednio był wika- 
rym \V Fordonie, krótki czas zastępował chorego proboszcza w Świer- 
czynkach, potem w Komorsku, Czersku, Łęgu i Rajkowach. 
Szkoły powszechne: 
l. Żołędowo katol., 2 naucz. 
2. Borzenkowo "l" 
3. MaksymiIjanowo, miesz., 1 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
1. Żołędowo z Jastrzębiem 
2. Borzenkowo 
3. Dąbrowa 
4. Jagodowo (Beerenberg) 
5. Linówiec 
6. Łącznica 
7. Maksymiljanowo (Maxtal) 
8. Młynki 
9. Nekla 
10. Nowymostek (Neubruck) 
II. Zdroje 


kat., 2 klasy, 91 dzieci kat. 
.. 1 " 41 
" l " 33 
parafji: 
pow. bydgoski 29
 dusz 
5,3 km " 
2,4 " 
2, I 
4,15" .. 
6, l " ., 
2, l " 
5,8 " " 
2,2 " 
4,2 
8,:2 " " 


- 265 - 


" 


" 


" 


" 


" 14 ew. 


" 


118 
Gl 
40 
68 
63 h 
231 " 
6 " 
125 " 
24 " 
34 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


..J
		

/Pomorze_002_12_270_0001.djvu

			VII 
Dekanat Gniewski 


Literatura: 
Apparatus Schwengel. 83-85. - Arch. gdaiJskie 8,12. - Bar, Kirchenbiicher. 
nr. 373. 375. 378-380. - Bar, Ortsnamen. - Chodyński, Sufragani, 69. - Cza- 
plewski, Senatorowie, 79nn. 136nn. - Fankidejski, Obrazy, 62-76. 170-181. - 
Fankidejski, Utrac. kościoły, 253-260. - Flansz, R. V., Geschichte Westpr. Giiter, 
Zeitschr. d. hist. Ver. Marienwerder XXI, 7-1 nn. - Frydrychowicz, Dzwony. - 
Frydrychowicz, Weihbischofe 27. - Heise, Kunstdenkm. I. 187-190. 261-265. 
272-302. - Kujot, Paraf je I. 93.97. 139-1-13. 147. 193 nn. 261. -- Mańkowski, 
Blactwo. - Oręd. kościelny 68, 25. - Orłowicz, Przewodnik, 324. - Perlbach, 
Pom. UB. - Schematisllll1S 271-272. 274-287. - Słownik geogr. II, 278. .t85. 
621. VII, 190. 541. VIII, 47. XII. 70-1. 910. - Ulanowski, Inwl'utarz, 114 nn. -- We- 
ber, Preusscn, 374n. - Visit. Rozra1:l'wski, 69-70. 74-77. 161-IG9. 301-303. 
325-333. 386-390. 425-430. 4.t2-450. 


1. Dzierzążno 
Dzierzążno (niem. Dzierondzno) leży nad Jonką w powiecie 
gniewskim. Najbliższa poczta i stacja kolejowa jest w MorzeszczYl1ie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1167, Niemców 
ewangelików 16, ogółem 1183. Komunikujących jest 834. 
P a r a f j ę założyli biskupi włocławscy krótko po r. 1282, wyłą- 
czając ją z piaseckiej. Kościół obecny, gotycki, jest niezawodnie ten 
sam, który według wizytacji Rozrażewskiego z r. 1583 świeżo przez 
poprzedniego biskupa. Karnkowskiego, był od fundamentów zbudowany 
i jeszcze nie konsekrowany. Wieża zarwawszy się r. 1767, została w 
pruski mur odbudowana. Odnowiono kościół w latach 1921-22. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Jakób obecnie i dowodnie jUt \\' XVI w. 
Kol a t o r e m jest biskup chełmi6ski i rząd naprzemial1. Przed 
sekularyzacją dzierżyli patronat biskupi włocławscy od założenia parafji 
w XII1 wieku. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą św. Jakóba starszego obchodzi 
się w niedzielę po 25 lipca. 
Archiwum parafjalne: Księgi metryczne bapt. 17]7-, 
copuI. 1694 -. mort. 1739-.
		

/Pomorze_002_12_271_0001.djvu

			267 - 


Bractwa i stowarzyszenia: 
]. Bractwo Trzeźwości, założone 2 I. 8. 1854. 
2. Apostolstwo Modlitwy, założone r. 1883. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej i Żeńskiej. 
Pro boszcz: X. Edmllnd Zapałowski, urodz. 23. 12. 1875 w 
Łysomicach, pow. toruńskim, święc. 22. 3. 1903, inst. 19.9.1927. Po- 
przednio był wikar. w Jeżewie, Grudziądzu i lokain. wikarym w Karsinie. 
Szkoły powszechne: 
l. Gogolewo kato!., 2 naucz. katol.. 2 klasy, 83 dzieci katoI. 
2. Dzierzążno "1..,, l 62" 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Dzierzążno 
2. Gogolewo z Młynami 
3. Polskie Brody 


4-6 km 


pow. gniewski 485 dusz 
" ,. 656" 
26 " 


" 


" 


4 " 


2. Wielki Garc 
Nazwa z pisownią jak powyżej ustaliła się dopiero w XVII w. 
Poprzednio zachodzą jej odmiany. jal, Garzeke (1276-1282), Gardz. 
Garcz i Gorzek 1282. Garzek 1284, Garz 1325, Garcz (1398. 1534. 1597). 
Wieś ta leży w powiecie gniewskim; poczta i stacja kolejowa 
jest w Pelplinie. 
W obrębie paraIji mieszka katolików Polaków 1742, katolików 
Niemców 2, ewangelików Niemców 198, ogółem dusz 1940. Komu- 
niku jących jest 1306. 
P a r a I j a jest albo bardzo dawna i założona przez jednego 
z książąt pomorskich współcześnie z grodem, po którym w końcu XIII 
wieku już tylko niewyraźne ślady się zachowały, albo też założyli ją 
krzyżacy dopiero w pierwszych dziesiątkach lat XIV wieku, z których 
obecny kościół pochodzi. W każdym razie wyłączono ją ze starszej 
pmaIji gniewskiej. ParaIja garcka jest jedna z nielicznych, ktÓre 
w roku 1325 i nast. świętopietrze zapłaciły. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, mimo że przechodził niejedne 
zniszclenia i zmiany, zachował w sobie części pochodzące z pierwszej 
połowy XIV wieku, mianowicie prezhiterjum z zakrystją i skarbcem 
i dolną część czworobocznej wieży. Ponieważ z czasem okazał się 
kuściół za mały, usunięto boczne mury nawy i zastąpiono je słupami 
z drzewa, a po bokach dodano dwie nawy. Pierwotne sklepienie 
murowane zastąpiono drewnianem. Ostatnia gruntowna renowacja była 
w drugiej połowie XVII wieku po drugiej wojnie szwedzkiej. Z tego 
czasu pochodzi też renesansowe zakoIl.czenie wieży. W roku 1925 
zostało wnętrze kościoła odnowione. 


I 
j 


......
		

/Pomorze_002_12_272_0001.djvu

			268 


T Y t u ł koś c i o ł a: Niepokalane Poczęcie Najśw. Marji Panny, 
nadany pewnie po gruntownej przebudowie XVII w., w r. 1599 bo- 
wiem wi.lytator biskupi domyślał się patronatu Wniebowzięcia M. B. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Figura rzeźbiona, pochodząca z tryptyku z początku XVI w. 
2. Dwie płyty grobowe, na jednej wyryty rycerz w zhroi i napis 
4 octobris 1593, na drugiej niewiasta z napisem "Die wohledle Frau 
Anna v. Baisen. 
3. Monstrancja barokowa z herbem Gdańska i literami N. S. (Natha- 
nael Schlaubitz, złotnik gd. 1720-40). 
4. Dzwon mały o starożytnej formie, bez napisu. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. i copul, 1732-, mort. 1778-. 
2. Akta kościoła od r. 1735. 
3. Starsze druki, trzy z XVII w., dwa z XVIII w. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Różańca Św., założone 20. 12. 1852, potwierdLOne 8. l. 
1853, liczy 94 członków. 
2. Bractwo Trzeźwości z przywilejem agregacyjnym z d. 20. 2. 1853. 
3. Żywy Różaniec niewiast, dziewcząt i mężczyzn. 
4. Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezus. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży, założone 1927. 
P r o b o s z c z: X. 'l'eodor Borowski, urodz. 27. 3. 1877 w Bo- 
rÓWClI, pow. kartuskim, święc. 13. 3. 1904, instyt. 29. 3. 1927 r.; 
przedtem był wikarym w Zblewie i Chełmnie, lokalnym wikarym 
w Piecach i kapelanem więźniów w Gflldziądzu. 
Szkoły powszechne: 
l. Garc katot., l naucz. katot., klasa, 
2. Rudno ,,1 " 
3. Gręblin "l " 
4. Międzyłęż 2 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
I. Garc 
2. Gręblin 
3. Międzyłęż i folw. 
4. Międzyłęż Nowy 
5. Międzyłęż Stary 
6. Rudno (Raudcl1) 
7. Pastwiska 


f 


" 


67 dzieci 
62 
61 
66 


" 


kat., 2 ew. 
l " 
» 2" 
9 


" 


l 
I 
I 
2 
pararji : 


" 


" 


pow. gniewski 342 dusz 
2 km" " 369" 
5 "" 145 " 
4-6 " " 126" 
7 -8 "" " 209" 
2 "" " 511" 
8 .. "tczewski 40 "
		

/Pomorze_002_12_273_0001.djvu

			- 269 - 


Ważniejsze zdarzenia historyczne: Garc należy do najstar- 
szych osad tutejszej okolicy. Swoją nazwę ma od grodu, który przy- 
wileje Sambora II i Mestwina II wyraźnie wymieniają. Szczątki tych 
okopów jeszcze się zachowały. R. 1229 książę pomorski Wracisław 
zapisał Garc wraz z całą ziemią gniewską cystersom w Oliwie. Ale r. 
1276 Sambor II cofnął tę darowiznę i oddał ten ohszar krzyżakom, 
co w końcu i Mestwin II po długim oporze r. 1282 potwierdził. Doku- 
ment osadczy Garca zaginął, ale odnowił go w r. 1336 wielki mistrz 
krzyżacki i zarazem komtur gniewski Henryk Reuss v. Plauen. Według 
niego należało do wsi 34 włók, z których 4 posiadał proboszcz. - 
W czasie reformacji przeszli prawie wszyscy tutejsi mieszkańcy na 
nową wiarę. Najbardziej przyczynili się do tego międzyłęscy staro- 
stowie. Stąd wcisnęła się reformacja do sąsiednich parafij, tak iż 
wówczas nazywano Garc gniazdem luteranizmu. Biskup ROZfażewski 
odebrał d. 10 sierpnia 1596 r. kościół luteranom, poświęcił go i oddał 
katolikom. - W marcu 1659 r. szwedzki królewicz Adolf, brat Karola 
X, wracając z pod Chojnic, rozłożył się obozem pod Garcem, Rudncrn 
i Lignowami. powodując wielkie spustoszenia w całej okolicy. 


3. Gniew 
Nazwa ta jest niezawodnie pierwotna, zachodzą bowiem już w 
XIII w. jej odmiany Gymeu, Gimea, Gemewe, Gmew, Gmewa i Gmewi. 
Niemcy używali nazwy Mewe od wejścia luzyżaków do kraju. 
Miasto to jest siedzihą starostwa tejsamej nazwy, posiada pocztę 
i stację kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 4309, katolików 
Niemców 45, Niemców ewangelików 275, ogółem 4629. Komuniku- 
jących jest 32 I O. 
p a r a f j ę zalicza X. Kujot jako założoną w miejscowości naczel- 
nej całej ziemi gniewskiej do najdawniejszych. Wspomina ją jednakże 
dopiero dokument osadczy z r. 1297. Paraf ją i kościołem zawładnęli 
luteranie około r. 1557 i dopiero za staraniem biskupa ROZfażewskiego 
powrócili katolicy do swoich praw I lipca 1596 r. Filję tymawską, 
połączono z Gniewem r. 1596 po odebraniu kościołów z rąk luterskich 
i następnie na stałe w połowie XVII w., usamodzielniono w r. 1923. 
Koś c i ół obecny, masywny, pochodzi z XIV w., prezbiterjulll 
zbudowano. około r. 1348, nawę i dwie kaplice o dwie lub trzy dzie- 
siątki lat później, wieża natomiast otrzymała swój wygląd zewnętrzny 
prawdopodobnie po zniszczeniach wojny 13-letniej. Ostatnia gruntowna 
naprawa była w latach 1875-76. Poprzedni kościół parafjalny, wspo- 
mniany 1297 r., był niezawodnie drewniany.
		

/Pomorze_002_12_274_0001.djvu

			- 
70 - 


T Y t u ł koś c i o ł a: św. Mikołaj, dowodnie już w XVI w. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Monstrancja w formie słOIka z r. 1699, ozdobiona bogato perlami 
szldanemi i scenami z męki Pana Jezusa. 
2. Kropielnica granitowa i trzy kamienie grobowe, jeden z liczbą 1407, 
drugi z postacią księdza, trzeci z figurą rycerza. 
3. Stalle z doryjskiemi i korynckiemi ozdobami. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e przypadają na Prze- 
mienienie Pali.skie i na św. Annę i odprawia się je w niedziele nastę- 
pujące po tych świętach. 
A r c h i w u m p a r a f ja 1 n e: Księgi metryczne bapt. i copul. 
1731-, mort, 1776-1831, 1841-. 
K a p 1 i c a św. Józefa w szpitalu powiatowym w Gniewie, zało- 
żona 1925 r. Odprawia się w niej nabożeństwo dla chorych. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
I. Kaplica zamkowa, zwana przez wizytatorów kościołem, używana 
w czasach krzyżackich i jeszcze polskich, zamieniona po okupacji 
pruskiej na koszary. 
2. Kaplica na Wodnej bramie istniała jeszcze przed reformacją. W r. 1596, 
kiedy bp. Rozrażewski wizytował farę, nie było po kaplicy prawie znaku. 
3. Kaplica obok fary, rzekomo starsza od niej, istniała jeszcze 1686 r. 
4. Kościół na przedmieściu, przy młynach, zapadł się w XVI w. Biskup 
ROZfażewski dopominał się napróżno jego odbudowania. 
S i o s t ryJ ó z e f i t k i w szpitalu powiatowym (5 sióstr) i w 
ochronce (3 siostry). 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Przemienienia Paf:skiego od r. 1786, liczy 10 członków. 
2. Bractwo św. Anny od 4. 11. 1853 wzgl. 3. 4. 1854, członhów 115. 
3. Bractwo Różańcowe od r. 1647, liczy 25 członków. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej Męskiej, liczy 70 członków. 
5. Towarzystwo Ludowe. 
S z p i t a I istnieje dla 8 ubogich ze statutem z d. 24. 3. wzgl. 13. 
6. 1855. Ochronka od r. 1923. Pozatelll istnieje szpital powiatowy. 
p r o b o s z c z: X. Jgnacy Roselltl'etel', dr. teol. i filoz., urodz. 
17. 6. 1857 w Obrowie, pow. tucholskim, święc. 28. 10. 1882 w Rzy- 
mie, instyt. 15. 11. 1899. Poprzednio był kuratusem w Chojnicach 
przy Domu Poprawy, wikarym w Nowem, katechetą w Lubawie i pro- 
boszczem w Jeżewie. 
W i kar y: X. Roman Wiśniewski, urodz. 18. 4. 1902 w Pacoł- 
towie, pow. lubawskim, święc. 27. 6. 1926, odtąd w Gniewie.
		

/Pomorze_002_12_275_0001.djvu

			- 271 


K a t e c h e t a: X. F;lbjan Wierzchowski, tymczasowy kierow- 
nik gimnazjum, urodz. 20. I. 1887, święc. 9. 3. 1913, ustano I. I. 1923. 
Poprzednio był wikarym w Luzinie, Strzepczu, Stężycy, Chojnicach, 
Nowemmieście i administratorem w Pączewie. 
S z koł a ś r e d n i a: Państwowe progimnazjum humanistyczne 
koedukacyjne, 7 naucz. kat., 6 klas, 74 uczniów i 66 uczennic. Kiero-. 
wnikiem i zarazem katechetą jest X. Fahjan Wierzchowski, jak powyżej. 
Szkoły powszechne: 
1. Gniew, kat., 9 naucz. kat., 7 klas, 323 dzieci kat. z oddziałem 4 kI. 
niemieckim i 44 dziećmi niem. 
2. Brody katol., I naucz. katol., ] klasa, 30 dzieci kato 1., 
2. Ciepłe .. 1 l " 24.. " 
4. Gronowo l" " l " 90" ,,1 ewang. 
W Gniewie istnieje trzyklasowa szkoła dokształcająca, jest 4 
nauczycieli katol., 54 uczniów katol. i 7 uczniów ewangelickich. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Gniew pow. gniewski 2987 dusz 
2. Brody (Dt. Brodden) 4 km" .. 180" 
3. Brodzkie Młyny II/a "" " 105 
4. Cierzpice (Zierspitze) 5 "" " 181" 
5. Ciepłe (Warmhof) 3 "" " 164" 
6. Kotło (Kesselhof) 5" 63 " 
7. Nicponia (Nichtsfelde) 2 "" " 273" 
8. Polskie Gronowo (Grilnhof) 8 " " 228" 
9. Przeczki 3 "" " 11" 
l O. Wielkie Gronowo 7 "" " 162" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : W Gniewie, 
stolicy ziemi gniewskiej czyli wąskiej, istniał zamek z pewnością już 
w początkach XIII wieku. Ziemię tę dał Sambor i Świętopełk klaszto- 
rowi oliwskiemu 1229 r., a ostatecznie po dłuższym oporze odstąpił 
ją Mestwin II w r. 1282 krzyżakom. Ci wystawili zamek potężny, 
który był siedzibą komturów, po r. 1466 polskich starostów, m. i. 
Bażyńskich (1517-43), Czemów (1548-1618) i króla Jana Sobieskiego, 
który tutaj przebywał z żoną. - Roku 1410 zajęli Polacy zamek na 
krótki czas, a we wojnie l3-letniej zdołali dopiero po powtófJ1em 
zdobyciu 1464 r. utrzymać się na nim. Szwedzi zajęli Gniew dwu- 
krotnie 1626 i 1655, wreszcie legjony Dąbrowskiego zajęły miasto 
na dwa miesiące 28 stycznia 1807 r. 
4. Janowo 
Januwo, (niem. Johannisdorf) leży w powiecie gniewskim na pra- 
wym brzegu Wisły. Poczta jest w miejscu, stacja kolejowa w Gniewie. 


.
		

/Pomorze_002_12_276_0001.djvu

			- '272 - 


W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 500, ewangelików 
Niemców 50, ogółem 550 dusz. Komunikujących jest 332. 
P a r a fj ę założono r. 1867. Odnośny akt X. biskupa Marwicza 
z dnia 23 sierpnia t. r. został zatwierdzony przez władzę rządową 
14 maja 1869 r. Pierwszy duchowny przybył już w roku poprzednim. 
Dotąd miały osady należące do parafji janowskiej swój kościoł para- 
fj;llny w Gniewie, lecz Wisła je od niego dzieliła i utrudniała, nieraz 
nawet uniemożliwiała przeprawę. Nowa granica polityczna odcięła 
od parafji 6 wiosek. 
Koś c i ó ł masywny zbudowano w latach 1871-72 przy wydaj- 
Ilcj pomocy duchowieństwa diecezjalnego, X. biskupa Marwicza, jego 
sufragana X. Jeschkiego i stowarzyszenia św. Wojciecha i Bonifacego. 
Konsekracji dokonał wspomniany X. sufragan dnia l września 1872 r. 
pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. 
K o l a t o re 111 jest biskup chełmi1i.ski. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą św. Jana Chrzciciela obchodzi 
Się \V niedzielę przed 24 września na podstawie dokumentu papieskiego. 
S i o s t ryJ ó z e f i t k i utrzymują ochronkę (3 siostry). 
S t o war z y s z e n i e Młodzieży Męskicj i Żeńskiej, członków 40. 
O c h r o n k a powstaje obecnie przez przebudowanie domu szkol- 
ncgo, który się stał zbyteczny. 
P r o b o s z c z: X. Ignacy Niklas, urodz. 2. 2. 1857 w Gorę- 
czynie, pow kartuskim, święc. 27. 3. 1885, instyt. 9. 10. 1894. Przed- 
tem był wikarym tumskim i nauczycielem przy Collegium Marianum 
w Pelplinie. Otrzymał w r. 1928 srebrny krzyż zasługi. 
S z koł a p o w s z e c h n a jest tylko w Janowie, katolicka, 
z jedną klasą i jednym nauczycielem, liczy 40 dzieci. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Janowo pow. gniewski 114 dusz 
2. Busztych (Aussendeich) 1,3 km" " 83" 
3. Kramrowo (Kramershof) 1 1 /, "" ., 48" 
4. Nowe Lignowy (Neu Liebenau) 1,4"" " 135" 
5. Pólko 2 ",. " 54" 
Z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Janowo i sąsiednie wioski, 
mimo że leżą po drugiej stronie Wisły, należały dawniej zawsze do 
parafji gniewskiej i za dawnych rządów polskich do starostwa gniew- 
skiego. Tłumaczy się ten wyjątkowy objaw tem, że Wisła tu z czasem 
zmieniła swoje koryto i przerzuciła się z wschodu na zachód. Mamy 
więc w tym przypadku dowód i to wyjątkowo jasny na ogólną regułę 
stałego przesuwania się ku zachodowi wszelkich wód płynących 
z południa na północ, spowodowane rotacją ziemi. 


.
		

/Pomorze_002_12_277_0001.djvu

			- 273 - 


5. Królówlas 
Królówlas, niem. Koenigswalde, w XVI wieku zwany Królowy 
Las, leży w powiecie starogardzkim; poczta jest w Morzeszczynie, 
stacja kolejowa w Majewie. 
W obrębie parafji mieszkają wyłącznie Polacy katolicy w liczbie 
a74. Komunikujących jest 232. 
K li r a c j a powstała z dawniejszej filji nowocerkiewskiej w osta- 
tnich latach. Lecz filja ta, znana jako taka już 1583, była pierwotnie 
paraf ją, dowodnie jeszcze w r. 1534. Założyli ją cystersi pewnie 
dopiero w XV wieku, gdyż pola tej wsi były w r. 1306, kiedy Wła- 
dysław Łokietek darował klasztorowi pelplińskiemu bielski las, jeszcze 
puszczą. Parafję tworzyła zawsze tylko wieś kościelna, taksamo 
dzisiejszą kurację. 
Koś c i ó ł obecny, pochodzący z r. 1806, jest mmowany, lecz 
ma sufit drewniany i czworoboczną wieLę masywną. 
T y t u ł koś ci o ł a: św. Mikołaj, w r. ]583 św. Krzyż. 
Kol a ot o r e m jest biskup chełmiński. 
Zabytki ważniejsze: 
]. Dzwon poświęcony podobno św. Mikołajowi, gotycki, z XIV lub 
XV wieku, minuskuły gotyckie na nim zwietrzały i są nieczytelne. 
2. Stopa chrzcielnicy przedstawiająca drzewo palmowe, koło którego 
oWIJa Się wąż. 
U r o C z y s t o ś c i o d P u s t o w e obchodzi się w niedzielę po 
św. Rochu i po św. Mikołaju. 
Kur a t li s: X. BroIlisław Donlliclwwski, li rodz. 17. 6. 18R4 
w Gackach, pow. świeckim, święc. 24. 
. 1912. Poprzednio był wika- 
rym w Lignowach i Ostrowitcm i na mIopie w Bysławkll. 
S z koł a k a t o 1 i c k a, o I naucz. kat., jednoklasowa, w Królów- 
lesie, liczy 50 dzieci. 
Waż n i e j s z e z d a r z c n i a h i s t o r y c z n e : Roku 1295 
darował król Przemysław połowę bielskiego lasu cystersom w Pelplinie, 
a w roku 1306 zapisał im król Władysław Łokietek z wdzięczności 7.a 
hołd, który mu Pomorzanie złożyli pod Koronowem na górze Leszko- 
wej, drugą połowę lasu. Na tej dość obszernej darowiznie wspomnia- 
nych dwóch królów powstała nowa osada, zwana z tego powodu 
Królówlasem. 


6. Lignowy 
Nazwa ta ustaliła się dopiero w XVI w., poprzednio mawiano 
Libnowy, dowodnie jeszcze 1765, w r. 1534 Lebnow, w r. 1301 
18
		

/Pomorze_002_12_278_0001.djvu

			r 


274 


Lywnow, które powstało na miejscu dawniejszego Kleszczewa. Nie- 
miecka nazwa była Liebenau. 
Wieś ta leży w powiecie gniewskim; najbliższa poczta i stacja 
kolejowa jest w Pelplinie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2367, katolików 
Niemców 6, ewangelików Niemców 33, między nimi 2 menonitów, 
ogółem 2407 dusz. Komunikujących jest 1462. 
P a r a f j ę założyli krzyżacy około r. 1300. W roku 1363 prze- 
bywał proboszcz lignowski w A winionie i uzyskał tam od obecnych 
biskupów dla swego kościoła liczne odpusty. Około r. 1557 zawładnęli 
paraf ją i kościołem luteranie, lecz zostali wyparci przez biskupa Roz- 
rażewskiego w r. 1596. 
Koś c i ó ł obecny zbudowali krzyżacy około trzeciego dziesiątka 
XIV w., wprzód prezbiterjum, następnie nawę i czworoboczną wieżę. 
Zdaje się, że kościół był pierwotnie dwunawowy jak w Starogardzie, 
z sklepieniem gotyckie m, które niegdyś podtrzymywały trzy słupy 
granitowe; resztka jednego z nich służy za podstawę B07.tj męki przy 
drodze do Walichnów. W czasie spustoszeń wojennych straciła nawa 
swoje sklepienie, które zastąpiono sufitem drewnianym. Piękne skle- 
pienie w prezbiterjum pochodzi z późniejszego, pewnie XVI w. 
Wschodnią fasadę zdobi szczyt gotycki jak w Starogardzie. Całą szero- 
kość zachodniej fasady zajmuje czworoboczna wieża, której zakOl1czenie 
w stylu renesansowym pochodzi z czasów restauracji po wojnach 
szwedzkich. Ponieważ kościół stoi na mokrym gruncie, dla tego mury 
jego już od dawna dostały rysy. Ostatnia, r. 1927 rozpoczęta reno- 
wacja, nie jest jeszcze ukończona. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Marcin i św. Małgorzata obecnie i do- 
wodnie już w XVI w. 
Kol a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Dwa obrazy, znacznie uszkodzone, jeden na drzewie malowany, 
przedstawiający Ukrzyżowanie Pana Jezusa, pochodzi pewnie z sta- 
rego ołtarza, drugi przedstawia nakarmienie ludzi na puszczy i po- 
chodzi z XVII w. Oba obrazy są znacznie uszkodzone. 
2. Cztery bronzowe lichtarze i granitowa kropielnica z średnich wieków. 
3. Duży dzwon z r. 1519 z napisem w gotyckich minuskułach. 
G ł ó \V n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e, które się obchodzi 
na podstawie przywilejów papieskich, są św. Marcina i św. Małgorzaty. 
Archiwum parafjalne: 
1. Księgi metryczne bapt. i copul. 1687-, mort. 1779-.
		

/Pomorze_002_12_279_0001.djvu

			- 275 


r 


2. Liber perceptorum et expensafUm (po polsku) VoI. I od 28 maja 
1740-1809, vol. II od 1809-1822. 
3. Wizytacje, opisy kościoła i parafji od r. 1687-1836. 
4. Ogólne rozporządzenia administr. władz świeckich 1680- 1840. 
5. Acta generalia o sprawach szkolnych w ogólności, przedewszyst- 
kiem tyczące się Lignów z r. 1736. 
6. Publiczne modły, podziękowania z kazalnicy 1799. 
7. Księga bracka różańcowa od 1731 i akta tegoż hractwa od 1762. 
8. Indulgencje dla kościoła parafjalnego 1748 r. 
9. Akta: ,,24 morgi roli kościelnej w Lignowach" z r. 1658. 
10. Akta: Decem, kolendy i podatki dla proboszcza, od r. 1685. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
I. W J a n i s z e w i e istniał kościół już przy końcu XlII w., mistrz 
krzyżacki Meinhard von Querfurt (1288-99) bowiem, nadając tę 
wieś Marcinowi Renncken, przeznaczył dla kościoła 4 włóki, przy- 
czem kościół janiszewski wyraźnie nazywa parafjalnym. Według 
wizytacji Rozrażewskiego z XVI w. był kościół tutejszy filją lignow- 
skiego. Podczas wojen z krzyżakami zapewne mocno podupadł, 
a paraf janie nie byli w stanie zawczasu go naprawić. Podczas refor- 
macji został rozebrany. Włóki, które zabrali włościanie, zostały do- 
piero po długim procesie kościołowi w Lignowach wydane, ale 
kościoła nie odbudowano; w r. 1746 tylko cmentarz był ogrodzony 
a chowali się na nim luteranie. 
2. Kościół w S z p r u d o w i e, filjalny lignowski, był patronatu rzą- 
dowego i nosił tytuł św. Szymona i Judy. Jak donoszą stare akta, 
fundował go podobno sołtys tamtejszy, który mu też zapisał 18 
morgów łąk w nizinach. W r. 1345 potwierdził komtur Herman Kuh- 
dorf tę darowiznę i dodał włókę roli, a biskup kujawski Maciej, 
bawiący wówczas w Miłobądzu, zatwierdził tę darowiznę w r. 1348, 
oddając zarząd proboszczowi w Lignowach. Kościół hył cały mu- 
rowany z wieżą, kruchtą i zakrystją, sufit hył z desel... Podczas 
reformacji opanowali kościół lutrzy i dopiero po 40 latach, w r. 
1596 oddał go biskup Rozrażewski napowrót katolikom, ale z da- 
wniejszej roli proboszczowskiej już nic nie pozostało. Z nabożeń- 
stwem przybywał proboszcz lignowski. Na początku XIX w. podu- 
padł kościółek wskutek wojen i niepokojów. Ponieważ gmina nie 
była w stanie zebrać 500 talarów, potrzebnych do naprawy kościoła, 
kazał go rząd pruski w r. 1827 rozebrać. 
3. Kościółek w Kur s z t y n i e, uposażony sześciu morgami na nizi- 
nach i otoczony cmentarzem, opustoszał w czasie reformacji, a rolę 
18*
		

/Pomorze_002_12_280_0001.djvu

			276 - 


zabrali innowiercy, którzy na tamtejszym cmentarZll się chowali. 
Dopiero około roku 1740 odzyskali katolicy one sześć morgów. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Różańc., r. 173 l zał., posiada statut z 20.2. wzgl. 9. 4. 1852. 
2. " Najświętszego Serca Jezusowego od 14. 12. 1881. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej. 
S z P i t a l gminny istnieje. Wizytacja Madalińskiego z r. 1686/7 
wspomina o szpitalu, który się przed laty spalił. 
p r o b o s z c z : X. Franciszek Filarski, urodz. 3. 2. 1873 w 
Lubawie, święc. 1. 4. 1899, instyt. 19. 9. 1927. Miejscami poprzedniej 
działalności były: Golub, Rumian, Dąbrówno, Parchowo, Brusy, Człu- 
chowo, Brzeźno i Dzierżążno, gdzie od r. 1915 był proboszczem. 
Szkoły powszechne: 
I. Lignowy katol., 1 naucz. katol., 2 
2. Szprudowo "1,, " 1" 
3. Pomyje "l"" l" 
4. Kursztyn "l"" I" 
5. Janiszewko "l" " I" 


dzieci katol. 


klas, 68 
40 
42 
33 
49 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


M i e j s c o w o Ś c i należące 
1. Lignowy (Szl. Lignowy) 
2. Cierpice, dwór (wieś folwarczna na- 
leży do Gniewu) 5 km " " 25" 
3. J aniszewo z Pustkami 3-4 "" " 272" 
4. Kursztyn (1597 Kursin) 3 "" " 197" 
5. Szprudowo (1597 Sprudow) 3 "" " 404" 
6. Stockie Młyny (Stocksmfihle) 5 "" " 67" 
7. Pomyje 2 " " tczewski 334 " 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Lignowy po- 
wstały już przed r. 1301 na obszarze zaginionej wsi, w dokumencie 
Clessowe czyli Kleszczewem zwanej. Wieś leży na wzgórzu lewego 
brzegu Wisły. Opodal wsi, w stronę Rudna, leży przy szosie okop 
starożytny, którego północna część lerwana została wskutek budowy 
żwirówki. - W marcu 1659 r. królewicz szwedzki Adolf, brat Karola 
XII nadciągnąwszy z pod Chojnic, rozlokował wojsko swoje pod Ru- 
dnem, Lignowami i Garcem. 


do parafji: 
pow. gniewski 283 dusz 


, 
I 


7. Nowacerkiew 
Nazwa ta jest bardzo dawna, jeśli "cerkiew" przypomina wscho- 
dni obrządek pierwszych czasów chrześcijańskich w Polsce, zachodzi 


I
		

/Pomorze_002_12_281_0001.djvu

			277 


I 
1 
. 


jednak dopiero w XIV wieku i to w tłumaczeniach Nuwekirche 1302 
i Nowa ecclesia 1326, wreszcie jako Nowa Czerkiew 1583 r. 
Miejscowość ta leLY w powiecie starogardzkim; poczta jest 
w Morzeszczynie, agentura pocztowa w miejscu, stacja kolejowa w Mo- 
rzeszczynie i Kulicach. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 39 I 9, katolików 
Niemców 5, ewangelików Niemców 27, ogółem 3951. Komunikują- 
cych jest 2858. 
P a r a f j ę tutejszą założyli cystersi pelplińscy po r. 1274, 
w którym cały obszar między Węgiermucą, Jonką i Wierzycą im przez 
Mestwina 11 nadany został, a przed rokiem ]302, w którym opat Hen- 
ryk z Hadersleben osadził tę wies na prawie niemieckiem, przezna- 
czając z 56 włók obszaru wiejskiego cztery dla kościoła. 
Koś c i O ł a obecnego, masywnego, części najstarsze, mianowicie 
prezbiterjum, czworoboczna wieża, zakrystja i skarbiec pochodzą z pierw- 
szych dziesiątek XIV w. R. 1764 zniszczył pożar prawie cały kościół; 
ale jeszcze tego samego roku odbudował go opat Izydor Tokarzewski 
i znacznie powiększył, rozszerzając go o dwie nawy boczne. Dnia 
13 lipca 1767 r. dokonał jego konsekracji sufragan chełmiński X. Fa- 
bjan Pląskowski. W r. 1845, dnia 23 maja, kościół znów przez pożar 
znacznie ucierpiał, szczególnie wieża, której szczyt odnowiony został 
1851 r. w teraźniejszej formie. Sklepienie jest wszędzie murowane, 
w prezbiterjum gwiaździste, zresztą barokowe. Z r. 1764 pochodzi też 
wieżyczka nad dachem, na której powiewa chorągiewka z herbem opata 
Tokarzewskiego. Sygnarek tamże umieszczony jest poświęcony św. 
Niwardowi, pewnie dlatego, że gdy tę wieżyczkę stawiano był przeo- 
rem pelplińskim Niward Hohsmann. Ostatnia renowacja kościoła 
odbyła się w r. 1920. 
T Y t u ł koś c i o ł a: Wniebowzięcie Matki Boskiej i św. apost. 
Piotr i Paweł; w XVI w. był kościół pod opieką jedynie dwóch tych 
apostołów. Tytuł Matki Boskiej przyjęto w XVIII w. po rozhudzeniu 
czci dla Jej cudownego obrazu w kościele. 
Kol a t o r e 111 jest biskup chełmiński, poprzednio od założenia 
parafji aż do sekularyzacji posiadali patronat cystersi pelpli6scy. 
G łów n e II r o c z y s t o ś c i odpustowe przypadają na święto 
apostołów Piotra i Pawła i na niedzielę po Nawiedzeniu Najśw. Marji 
Panny. Rocznica poświęcenia kościoła obchodzi się w czwartą nie- 
dzielę po Zielonych Świątkach. Dawniej przypadały głowne odpusty 
Ha uroczystość Piotra i Pawła, św. Anny, św. Barbary i św. Jana 
Nepomucena. - \V dużym ołtarzu tutejszego kościoła znajduje się 
obraz Najśw. Marji Panny, który, jak opiewa wizytacja Rybińskiego 


,
		

/Pomorze_002_12_282_0001.djvu

			I""'" 



 
t 


278 - 


z r. 1780, już wtedy uważany bywał za łaskawy. Pierwotnie był 
to obraz przenośny, fundowany przez tutejsze bractwo różańcowe, ale 
gdy sława jego coraz bardziej się wzmagała, przeniesiono go do 
wielkiego ołtarza. O łaskawości ołtarza świadczą też liczne wota, na 
około obrazu zawieszone. l dziś jeszcze przybywa dotąd co rok na 
odpust Nawiedzenia Najw. Marji Panny wielka liczba wiernych. Oprócz 
tego znajduje się w tymże ołtarzu u góry nad obrazem Matki Boskiej 
Różańcowej cudowna figura Matki Boskiej Bolesnej. Jest ona z ka- 
mienia wykuta i była przedteIll umieszczona w Borkowie w murowanej 
Bożejmęce, nad drogą do Grabowa wiodącą. Dnia 13 czerwca 1802 r. 
została ta figura w uroczystej procesji do Nowejcerkwi przeniesiona. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Srebrne barokowe cyborjum z r. 1695; na pokrywie są czterej ewan- 
geliści wyobrażeni, na stopie zaś główki aniołkÓw. 
2. Wielki dzwon, ważący około 40 centnarów. starannego odlewu Gerta 
Benningka z Gdańska z r. 1561. 
3. Stale, w stylu rokokowym zbudow., z rzeźbione mi bocznemi ścianami. 
4. Pas słucki pięknie wykonany. 
Kaplice dawniejsze: 
l. W R o m b a r g u, należącym do cystersów pelplińskich stała kaplica, 
obok niej pomieszkanie dla księdza. W r. 1518 spalił się dom 
mieszkalny z wszystkiemi sprzętami księdza, który dlatego następ- 
nego roku wrócił do klasztoru. Od tego czasu niema żadnych 
wiadomości o rombarskiej kaplicy, ale lud wskazuje jeszcze resztki 
cegieł i kamieni, gdzie stała. 
2. W B o r k o w i e wystawił klasztor pelpliński kaplicę pod wezwaniem 
św. Jakóba, przejąwszy majątek we własne gospodarstwo r. 163Y. 
Jeden z zakonników mieszkał tu stale i wycofał się dopiero po 
sekularyzacji. Odtąd przybywał raz do roku, w dzień św. Jakóba, 
proboszcz nowocerkiewski z nabożeństwem, aż wreszcie w następ- 
nych rozruchach wojennych kaplic.lka zupełnie podupadła. Z czasów 
dawniejszych zachowała się lllurowana bożamęka, której cudowna 
figura Matki Boskiej roku 18m przeniesioną została do kościoła 
w Nowejcerkwi. 
A r c h i w u m p a r a f j a l n e : Księgi metryczne bapt. i copuI. 
1729-, mort. 1761-. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Różańcowe, zał. r. 1623 przez opata pclplil1skiego Leonarda 
Rembowskiege, ze statutem z d. 19. 6. wzgI. 10. 7. 185] r.. czł. I 17. 
2. Hmctwo Trzeźwości z przywilejem afiljacyjnym z unia 21. 8. 1854 r. 
3. Stowarzyszenie Młod.lieży Męskiej i Żeńskiej, zał. 1927, członk. 103. 


.
		

/Pomorze_002_12_283_0001.djvu

			- 279 - 


. 


s z P i t a 1 dla 4 ubogich paraf jan posiada statut z d. 8 paździer- 
nika 1850, zatwierdzony 3 marca 1851. 
P r o b o s z c z: X. Franciszek DJ"llpiewski, urodz. w Korono- 
wie, pow. bydgoskim, 7 stycznia 1869 r., święc. 24. 3. 1895, instyt. 
27. 5. ]918. Był wikarym w Lembargu, w Gdańsku przy kościele św. 
Józefa, administratorem w Sarnowie i proboszczem w Swornegaciach. 
Dziekanem dekanatu gniewskiego jest od 26. 8. 1920 r., delegatem 
komisarjatu pelplińskiego od grudnia 1926 r., a na czas od r. 1926- 
1936 jest też deputowanym dla seminarjum duchownych. 
W i kar y: X. Alojzy Piach, urodz. 13. 6. 1901 w Miszewie, 
pow. kartuskim, święc. 28. 6. 1925, ustano w r. 1928. Poprzednio był 
wikarym w Osiu. 
Szkoły powszechne: 
l. Nowacerkiew katot., 4 naucz. katol., 4 klasy, 172 dzieci katol. 
2. Rzeżęcin .. 3 "3,, 103" " 
3. Rożental ,,2 "3,, 76 .. 
4. Morzeszczyn l" ]" 53" " 
5. Gentomie .. I.. I" 62" " 
6. Kulice ,,1 I " 48" .. 
7. Bielawki "1,, "l" 46" " 
Istnieją jeszcze szkoły w Rombargu i Borkowie, ale dzieci tych 
szkół - 20 odnośnie 30 - zostały od l września 1927 r. przyłączone 
do Nowejcerkwi wzgI. do Rzeżęcina. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji. 
1. Nowacerkiew pow. starogar. 968 dusz 
2. Sielawki 4 km" " 212" 
3. Borkowo 3,5 " ,,218 .. 
4. Gentomie 3 " 370 " 
5. Kulice 3 "" " 247.. 
6. Morzeszczyn 4 "" " 375.. 
7. Olszówka 7 " " 33 .. 
8. Olsze 3 " 89 " 
9. Rzeżęcin (1490 I{esintyn) 3,5" 581 " 
10. Rombarg 2,5 "" " 179" 
II. ROLental 5,5 "" " 652" 
Ważniejsze zdarzenia historyczne: Roku 1438 cią- 
gnęli tędy husyci; wówczas to spalony został przywilej nadawczy z r. 
1302, dla tego opat pelpliński Mikołaj Engelke odnowił go r. 1441. 
- W czasie reformacji wszyscy gospodarze prócz jednego się zlu- 
trzyli, jak donosi wizytacja ROZfażewskiego z roku 1583. Gdy 
ówczesny proboszcz chrzcił, musiał brać ewangelików za chrzestnych.
		

/Pomorze_002_12_284_0001.djvu

			- 280 - 


, 
.. 


_ Od r. 1592-1622 był tu proboszczem X. Jakób Galenius, który 
umarł 3 maja 1622 roku i w katedrze pelplińskiej pochowany został. 
W kościele nowocerkiewskim jest pochowany ostatni przeor pelplil1ski, 
Mateusz Prądzyński, który po zniesieniu klasztoru (1823) był tu 6 lat 
proboszczem i 25 lipca 1829 r. umarł. Na starym cmentarzu tuż na- 
przeciw plebanji jest grób zmarłego r. 1906 X. sufr. Jana Trepnaua, który 
tu od r. 1869-1883 był proboszczem i wśród swoich dawniejszych 
paraf jan życzył sobie być pochowanym. 


. 



 


8. Opalenie 
Nazwa ta zachodzi już w XIV w. jako Oppelin, Oppolin, Opely 
i Napolym, w r. 1534 Opalyno, 1583 Opalienie. Na ubszarze tej wsi 
powstała przed XVI wiekiem osada nowa Miinsterwalde, po polsku 
Minsterwałd zwana. Używano obu nazw na przemian dla oznaczenia 
miejscowości kościelnej i dopiero w r. 1920 ustalono urzędowo Opalenie. 
Miejscowość ta leży w powiecie gniewskim; stacja kolejowa 
i poczta są w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1251, ewangelików 
Niemców 122, ogółem ]373. Komunikujących jest 874. 
P a r a f j ę załMył jeden z dawniejszych dziedzicÓw, wyłączając 
ją z pieniążkowskiej; stało się to pewnie na schyłku XIII w. Kościół 
istniał tu przynajmniej już w roku 1365, bo w krzyżackim przywileju 
z tegoż roku wstały dla proboszcza 4 włóki wyznaczone. Kościół był 
parafjalnym jeszcze w końcu XVI wieku, później został jako [iljalny 
do Piaseczna przylączony. Dopiero roku 1919 urządzono tu lokalny 
wikarjat, a X. biskup Rosentrcter dokumentem z d. 15 lutego 1925 r. 
wznowił parafję opaleńską jako samodzielną. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, pochodzi z r. 1773. W r. 1909 
został on wewnątrz odnowiony, a w r. 1914 była ostatnia gruntowna 
naprawa. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. apost. Piotr i Paweł. w XVI w. św. Piotr. 
K o l a t o r e m jest biskup chełmiński. lecz ciężar budowlany spo- 
czywa na rządzie. 
G łów n ą u r O c z y s t ość o d p n s t O w ą obchodzi się 29 czerwca 
w dzień patronów tutejszego kościoła. na co są 4: przywileje indulgen- 
cyjne, ostatni z dnia 7. 7. 1874. W wilytacji Gniewosza z r. 1649 
zapisano. że napływ ludzi na ten odpust hył bardzo wielki. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo św. Józefa, zaprowadzone I. 9. 1748, potwierdzone Y. 4. 
1848, ze statutem z d. 18 marca i 21 paź dz. 1854, członk. ok. 300. 


.
		

/Pomorze_002_12_285_0001.djvu

			t 


281 


2. Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezus od r. 1924, liczy 381 członkow. 
3. Dzieło Rozkrzewienia Wiary, założ. r. 1926, liczy ok. 200 członk. 
4. Apostolstwo Modlitwy od r. 1926, liczy 700 członków. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, liczy 40 członków. 
S z p i t a I dla 4 ubogich założył 1774 r. ówczesny dziedzic Opa- 
lenia i kolator hrabia Jakób Czapski. 
p r o b o s z c z: X. Franciszek Mitręga, urodz. 5. 9. 1883 w 
Polsldm Konopacie, pow. świeckim, święc. 13. 3. 1910, instyt. 27. 1. 
1927. Poprzednio był czynny w Nowemmieści
, Łasinie, na wojnie, 
w Lipinkach koło Jabłonowa, w Pluskowęsach i Kurzętniku. 
Szkoły powszechne: 
1. Opalenie katol., 4 naucz. kato!., 4 Idasy, 169 dzieci katol.. 10 ew. 
2. Widlice ,,1 " "1,, 39" " 5" 
M i e j s c o w u Ś c i należące do parafji: 
1. Opalenie pow. gniewski 865 dusz 
2. Aplinki (Opalanki) 2 km" " 151.. 
:t Dębowylas (Eichwalde) I " " " 43" 
4. Widlice (Fidlitz) 3" " " 192 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: W r. 1832 zna- 
leziono tu przy budowaniu szosy dużo monet kufickich, z których 170 
przesłano do numizmatycznego zbiuru w Królewcu; pochodzą one 
przeważnie z czasów Abasydów i Sasanidów. Jest to dowodem, że 
tędy szła droga handlowa kupców arabskich. - TutcjslY most żelazny 
na Wiśle przenosi się do Toruuia. Jest on 1060 metrÓw długi i wznosi 
się 25,6 metrów nad normalną powierzchnią wody. - W lasach pud 
Opaleniem znajduje się do 1000 sztuk licząca osada czapli. chroniona 
jako osobliwość przyrody. 


9. Piaseczno 
Nazwa ta zachodzi w źródłach dopiero od roku 1534, ale jest 
pewnie starszą, poprzednie bowiem nazwy krzyżackie jak Peze, Peske, 
Pesk (1400) uważać można .la nieudolne akomodacje językowe Pia- 
seczna. Prusacy przejęli ją w formie Pehsken. 
Miejscowość ta leży w powiecie gniewskim, posiada pOCltę w 
miejscu, najbliższa stacja kolejowa w Gniewie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2327, ewangelik. 
Niemców 9, ogółem dusz 2336. Komunikujących jest 1687. 
P a r a f j ę założył około r. 1220 pcwnie ten sam książę pomor- 
ski, który do Tymawy powołał rycerzy z Kalatrawy ; oddawszy im 
buwiem lazem z Tymawą także kościół tamtejszy, pierwotny ua całą
		

/Pomorze_002_12_286_0001.djvu

			282 - 


okoiicę, był zniewolonym dla tej części ziemi tymawskiej, która 
przy nim pozostała, wznieść kościół nowy. Z tejże drugiej parafji, 
piaseckiej, wciąż jeszcze obszernej, wydzielili biskupi włocławscy swoją 
własną w Dzierzążnie najpóźniej po r. 1282, a cystersi pelplińscy uczy- 
nili to samo w XIV w. dla Królówlasu. W czasie reformacji pozostała 
paraf ja piasecka katolicką jako jedyna z wszystkich kościołów patro- 
natu rządowego w starostwie gniewskiem, a wiadomo, że Achacy 
Czema, wojewoda pomorski i starosta gniewski, zabiegał koło tego, 
aby predykanta wprowadzić do Piaseczna, lecz nie zdołał on złamać 
stanowczego oporu paraf jan. Proboszczami wybitniejszymi byli około 
r. 1690 Andrzej Mątkowski, "parochus vigilantissmus", w pierwszej 
połowie XVIII w., Jan Kazimierz .'ugowski, dziekan i archidiakon po- 
morski, "ecc1esiarum per Pomeraniam frequens non modo Visitator, 
sed etiam eartlm liberalissmus benefactor" (t 24. 1. 1726). W nowszym 
czasie był tu przez 32 lat prohoszczem X. Augustyn Szaefer (t 1880) 
niestrudzony kapłan, znany ówczesnym pielgrzymom. 
Koś c i ó ł stojący na wzgórzu, zbudowany jest w stylu gotyckim 
z cegły. Trzynawowe halowe założenie z wielobocznem prezbiterjum 
przypomina kościoły z XIV w. Najprzód zaczęto budować prezbi- 
terjum, które w r. 1348 zostało oddane do użytku. jak wnioskować 
można z gotyckiego napisu ciągnącego się na zewnętrznych jego 
murach. Do prezbiterjum przystawiono nieco później trzy nawy, 
wreszcie pod koniec XIV w. czworoboczną wieżę, której szczyt wyko- 
nano dopiero w latach 1746-48. Duże boczne kaplice rokokowe 
pochodzą z r. 1750 i 1758. Na zewnątrz jest główną ozdobą kościoła 
schodkowy szczyt gotycki, wznoszący się nad murem oddzielającym 
prezbiterjum od nawy. Sklepienia prezbiterjum i kruchty pod wieżą 
są stare, natomiast sklepienie nawy wykonane zostało przez mistrza 
B. Ranischa 1676 r. pod protektoratem i pewnie z pomocą króla Jana 
Sobieskiego, naówczas starosty gniewskiego. Herb Sobieskich "Janina" 
Zllajduje się na sklepieniu. Sklepienie nawy głównej jest gwiaździste, 
naw bocznych krzyżowe. 
T y t u ł koś c i o ł a: Narodzenie Matki Boskiej, obecnie i do- 
wodnie już w r. 1583. 
Kol a t O r e m jest rząd. W r. 1353 przekazał w. mistrz Winrich 
Kniprode dochody probostwa piaseckiego klasztorowi benedyktynek 
chełmińskich z obowiązkiem utrzymywania emerytowanego proboszcza 
piaseckiego Hartwicha aż do śmierci. Z śmiercią rzeczonego proboszcza 
skończyły się niezawodnie uprawnienia sióstr do probostwa, jakoż 
później jakichkolwiek śladów ich nie znajdujemy, a patronat kościoła 
był w r. 1455 dowodnie rządowy.
		

/Pomorze_002_12_287_0001.djvu

			- 283 


Zabytki ważniejsze: 
1. Barokowe stale z końca XVII w. wykwintnej snycerskiej roboty; 
z przodu zdobią je płaskorzeźby, przedstaw. sceny z historji biblijnej. 
2. Granitowa kropielnica. pięciokątna, u góry 15-kątnym wiei'lcem 
ozdobiona. 
3. Dzwon z r. 1565 przez Hermana Bcnningka w Gdańsku ulany, z napi- 
sem "Verbum Domini manet in aeternum". 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p u s t o we: św. Alojzego i Na- 
wiedzenia N. M. P. obchodzi się w niedziele po tych -świętach. Wyjąt- 
kowo uroczyście obchodzi się odpust Narodzenia Matki Boskiej w nie- 
dzielę po 8 września i przez całą oktawę. Dokumenty na ten odpust 
są wystawione przez papieży Klemensa XI r. 171 I i Piusa VII w roku 
1801. - W wielkim ołtarzu znajduje się cudowna z drzewa rzeźbiona 
figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus na prawem ręku, w lewej 
trzyma berło. Wysokie srebrne korony zdobią ich głowy. U szczytu 
napis łaciński: "Regina Coelorum". Około 100 srebrnych wotów, 
otaczajacych figurę Matki Boskiej, świadczy wymownie o licznych 
łaskach odebranych. Dawniej było wotów daleko więcej. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 1640-, copul. 1640-68, 1692-, mort. 1731-. 
2. Księga zbiorów praw różnych, kościołowi piaseckiemu należących. 
staraniem X. Marjana Stanisława Stojanowskiego. na ten czas ple- 
bana piaseckiego zebrane w roku pańskim 1662. 
K a p 1 i c a p r z y s t u d z i e n c e zbudowana i poświęcona 1842. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Szkaplerza św., zał. 1. 12. 1685, posiada statut z d. 21. 6. 
1852 względnie z dn. 13. 12. 1852. 
2. Bractwo Trzeźwości z dokumentem afiljacyjnym z dnia 6. 10. 1854. 
3. Apostolstwo Modlitwy, dyplom agregac. z d. 25. 8. 1927, czł. 527. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej i Żeńskiej od r. 1927, czł. 79 i 80. 
5. Towarzystwo Ludowe, założ. 9. 1. 191 I. 
S z P i t a I istnieje dla ubogich paraf jan. Mieszka w nim obecnie 
kopacz. Według wizytacji X. biskupa ROZfażewskiego z r. 1584 był 
tu wówczas szpital dla ubogich, żyjących z jałmużny. 
P r o b o s z c z: X. Augustyn Bllkolt, urodz. 20. 9. 1873 w Goś- 
cieradzu, pow. bydgoskim, święc. I. 4. 1899., instyt. 30. 7. 1920. Po- 
pu:ednio był wikarym w Radzynie, Grążawach, Kurzętniku, Chełmolliu, 
K.ijewie i Toruniu. . 
Szkoły powszechne: 
l. Piaseczno katol., 3 naucz. katol., 3 klasy, 118 dzieci katoI.
		

/Pomorze_002_12_288_0001.djvu

			- 284 


2. Bielsk kato!., naucz. katol., l klasa, 
3. Jelefl " 
 " l " 
4. Piaseckiepole " 3" " 3 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Piaseczno pow. gniewski 1211 dusz 
2. Bielsk 5 km" " 194" 
3. Jelell 3"" " 574" 
4. Jelenica 3"" " 82 
5. Milanowo 41:
"" " 73" 
6. Wyrąbki 5 "" " 95" 
7. Wyręby 5"" " 98" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a historyczne i wybitniejsze osobi- 
stości: Wizytacja Kli1'iskiego z XVIII wieku nazywa Piaseczno chlubą 
ziemi pruskiej, od wieków mnogością cudów wsławione, "gloria terra- 
rum Prussiae, a pluribus saeculis multitudine miraculorum celebris" . 
Między pielgrzymami dawnymi zauważamy zastępców Ilajpierwszych 
rodzin polskich, m. i. starostów gniewskich Albrechta Radziwiłła, Mi- 
chała Zamoyskiego i Stanisława Leszczyńskiego. Gościem bywał tu 
także Jan Sobieski, starosta gniewski (1667-96 t). Jeszcze krótko 
przed śmiercią przybył r. 1695 do Piaseczna, aby Bogu podziękować 
za odebrane łaski. Pomiędzy innymi dobrodziejami Piaseczna zajmuje 
zaszczytne miejsce książę Albrecht Radziwiłł, który w r. 1648 zapisał 
dla proboszcza 3 włóki roli, a dla organisty jedną z tym obowiązkiem, 
aby tu przed obrazem Matki Boskiej cały kurs Najśw. Marji Panny 
odprawiany bywał w każdą sobotę i w każde święto. Drugą i trzecią 
fundację zapisali Stanisław Wałdowski i hr. Antoni Sierakowski z Wa- 
plewa. - R. 1455 toczyły się w Piasecznie podczas 13-1etniej wojny 
z polecenia niem. cesarza za pośrednictwem elektora brandenburskiego 
rokowania między królem polskim a zakonem krzyżackim celem za- 
łatwienia sporu, ale bez skutku. Przez tę wojnę i następne szwedzki
 
kościół niemało ucierpiał. 


45 dzieci katoI. 
65 " 
] 15 " 


" 


.. 


10. Tymawa 
Nazwa ta zachodzi z pisownią Thymawa w naj starszym JeJ prze- 
kazie historycznym z r. 1224, jest więc pierwotną i późniejsze formy 
niemieckie Thiemau, Tymow i Tymowe, występujące obok Thimawia 
i Timava, są jej odmianami. 
Miejscowość ta leży w powiecie gniewskim; stacja kolejowa 
i poczta jest w Gniewie. 
W obręhie kuracji mieszka katolików Polaków 2054, katolik 
Niemiec l, ewang. Niemców 32, ogółem 2090. Komunikując. jest 1533. 


J 


-
		

/Pomorze_002_12_289_0001.djvu

			Kur a c j a powstała z pierwotnej parafji a późniejszej fitji w r. 
1922. Parafję założył jeden z książąt pomorskich pewnie już w XII 
W., więc przed przybyciem do Tymawy rycerzy z Kalatrawy, których 
tu w r. 1224 po raz pierwszy spotykamy. W czasie reformacji zawład- 
nęli kościołem luteranie, zostali jednak z niego wyparci przez biskupa 
Rozrażewskiego 1596 r. Biskup Gniewosz (t642-54) przyłączył Tymawę 
jako filję do Gniewu, przy którym pozostała aż do utworzenia samo- 
dzielnego duszpasterstwa w r. t922. 
Koś c i ó ł obecny pochodzi z XVII w. Konsekrował go biskup 
sufragan włocławski Jacek Święcicki t665 r. Kościół poprzedni był 
według wizytacji z r. 1597 świeżo wówczas w pruski mUf zbudowany 
i jeszcze nie konsekrowany. 
Tytuł kościoła: św. Michał arch., obecnie i dowodnie w XVI w. 
Kol a t o r e 111 jest rząd. 
Z a b y t k i e m są dwa dzwony, jeden z r. 1616, odlany przez 
Gerharda Benningka z Gdańska, drugi z r. 1692 odlewu Ahsalona 
Wittwercka z Gdańska. 
Uroczystości odpustowe: św. Rocha \V niedzielę po 16 
sierpnia i św. Mikołaja. 
Bractwa i stowarlyszenia: 
l. Bractwo św. Rocha od r. t 750, potwierdzone przez papleza Bene- 
dykta XIV d. 12 marca 1751. W kościele jest też ołtarz św. Rocha. 
2. Bractwo św. Michała od r. 1790. 
3. Apostolstwo Modlitwy od r. 1926, liczące 550 członków. 
4. Dzieło Rozkrzewienia Wiary św. od r. 1927, liczące 220 członków. 
Kur a t u s: X. Kazimierz lVojtaszewsJd, urodz. 17. 2. 1888 
w Polskiem Brzoziu, pow. brodnickim, święc. 29. 3. 1914, ustanow. 
1923 r. Był wikarym w RLlmji, Rajkowach, Piasecznie i Pelplinie, 
asystentem dyrektora kancelarji biskupiej, prokuratorem seminarjum 
duchownego, w zastępstwie profesorem języka polskiego w temże 
seminarjum i administratorem parafji pelplińskiej. 
Szkoły powszechne: 
t. Tymawa katol., I naucz. katol., 
2. Jaźwiska " l " " 
3. Jaźwiska, wybud. "],, " 
4. Rakówiec, wieś "2,, " 
5. Rakówiec, wybud. " l " " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do kuracji: 
l. Tymawa 
2. Jaźwiska (Jesewitl) 
3. Rakówiec 


- 285 - 


3 km 
5 " 


l klasa, 38 dziecI 
2" 65 " 
l" 62 " 
2" 71 " 
l" 39 " 


katol. 


" 


" 


" 


" 


pow. gniewski 490 dusz 
814 
751 " 


" 


" 


" 


..
		

/Pomorze_002_12_290_0001.djvu

			=-- 


- 286 


Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Tymawa była 
w XIII w. siedzibą rycerskich zakonników z Kalatrawy w Hiszpanji, 
którzy dotąd przybyli, aby bronić chrześcijan nadwiślańskich od napa- 
dów pogańskich Prusaków, czemu sprzyjał zamek ich, stojący na 
wzgórzu niedaleko Wisły. Wspomniani są ci rycerze dwukrotnie 1224 
i 1230 r. jako bracia z Tymawy. Po przybyciu krzyżaków nad Wisłę 
wrócili do południowej ojczyzny swojej. U ludu zachowało się 
podanie, że teraźniejszy kościół stoi na miejscu, gdzie przedtem 
wznosił się zamek Kalatrawensów. Na obszarze wsi znajduje się pagó- 
rek, winną górą zwany, co dowodzi, że tymawscy rycerze jak w Hisz- 
panji, tak i tu wino uprawiali. 


11. Walichnowy 
Wieś ta zachodzi w dokumentach pod różnemi nazwami. W wizy- 
tacji biskupa ROZfażewskiego z r. 1583 czytamy Waliknowo, poza te m 
zachodzą formy Walichnowo, Walichnowy, Wielkie Walichnowy i nie- 
mieckie Gr. Valchnau, Gr. Falkenau, Falkenberg (1437) i Falknoff (1534). 
Miejscowość ta leży w pow. gniewskim, poczta jest w miejscu, 
stacja kolejowa w Pelplinie (15 km. od1.) albo Gniewie (11 km. od!.) 
W obrębie parafji jest katolików Polaków 1103, katolików Niem- 
ców 5, ewang. Niemców 75, ogółem 1183. Komunikujących jest 817. 
P a r a f j ę tutejszą założyli niezawodnie krzyżacy na początku 
XIV w., wyłączając ją z garckiej, która jest daleko starsza. 
Koś c i ó ł obecny, zawierający części kościoła gotyckiego z XIV 
w., został po pożarze w XVII w. przebudowany w pruski mur, a górną 
część wieży przebudowano 1885 r. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Jan Chrzciciel, natomiast wizytacja 
ROZfażewskiego z r. 1583 wymienia jako tytuł Wszystkich Świętych, 
Najśw. Marję Pannę, św. Jana apost. i św. Wawrzyńca. 
Kol a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Rzeźba, przedstawiająca Pana Jezusa w Jordanie, w wielkim ołtarzu. 
2. Kielich srebrny z r. 1693 i monstr. darow. przez prob. Szelę w r. 1711. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i odpustowe odbywają się w nie- 
dzielę po św. Janie Chrzcicielu i św. Barbarze. Brewe jest z d. 13.9.1801. 
Archiwum parafjalne: 
1. Księgi metryczne bapt. i copuI. 1718-, mort. 1780-. 
2. Dzieła: Institutiones theologicae z r. 1765 i Jus canonicum a. 1760. 
3. AJ.-ta dotyczące darowizny, użytku i dzierżawy roli kościelnej i ple- 
bańskiej od r. 1745. 
4. Akta wizytacyj gener. i dekanain., kongregacyj i rekolekcyj od r. 1779.
		

/Pomorze_002_12_291_0001.djvu

			- 287 - 


5. Odpisy wizytacyj generalnych 1583- I 780. 
6. Akta w sprawie odpustów 1787, nabożeństw 1775, budynków 1790, 
ludności 1799, rozporządz. i listów paster. 1788, dziesięcin i kolendy 
1781, małżeństw 1794, szkoły 1797, przepisów policyjnych 1769. 
7. AmtsblaU d. KgI. Regierung zu Marienwerder od r. 1790. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo św. Barbary, założone 4 grudnia 1802 r. ze statutem z d. 
26. 12. 1852 względnie 14. 3. 1853, liczy 164 członków. 
2. Bractwo Trzeźwości z dokutn. afilacyjnym z d. 8 marca 1852 r., ma 
zapisanych od puczątku członków 543. 
3. Apostolstwo Modlitwy od r. ]899, liczy 47 członków. 
4. Sto warz. Dziecięctwa Jezus od r. ] 922, należą do niego dzieci szkolne. 
5. Stowarzyszenie Żywego Różańca, tworzące 15 róż. 
6. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej. 
p r o b o s z c z: X. Bolesław Przybyszews/łi, urodz. 24. 3. l R80 
w Kowalewie, pow. wąbrzeskim, święc. 13.3. 1904, instyt. 19.9. 1927. 
Przedtem był wikarym w Kazanicach, Kościerzynie, Brzoziu, St. Kisze- 
wie, Luzinie i kuratusetn w Wielowiczu. 
Szkoły powszechne: 
l. Wielkie Wali ch nowy katol., 2 naucz. katol., 2 klasy, 76 dzieci kat. 
2. Małe Walichnowy "I.. "l.. 36 .. " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Wielkie Walichnowy pow. gniewski 52R dusz 
2. Małe Walichnowy 3 km" " 255" 
3. Rozgarty (Rossgarten) 3"",,] 28 " 
4. Małe Gronowo 3""" 74" 
5. Kuchnia (Kiiche) 5""" 123" 
Z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Walichnowy leżą na lewym 
brzegu Wisły, u szczytu delty wiślanej, w miejscu, gdzie się ona roz- 
dziela na Wisłę i Nogat. - Przez powodzie kościół nieraz wiele ucier- 
piał. Gdy w r. 1566 Wisła znów zalała całe niziny, a razem z J1lemi 
także Walichnowy, schronił się ówczesny proboszcz X. Szymon do 
Klonówki i już parafji swej nie oglądał, bo w międzyczasie starosta 
międzyłęski Franciszek Żelisławski wprowadził luteranizm i narzucił 
parafji pastora. Dopiero po 30 latach t. j. roku 1596, d. 19 sierpnia, 
za czasów starosty Stanisława Nietnojewskiego został kościół prote- 
stantom odebrany przez X. biskupa Rozrai;ewskiego. Od wylewów 
Wisły jest on teraz zabezpieczony przez tamę i wysoki mur naokoło 
kościoła. - W styczniu 1627 r. było pod WalichllOwami starcie pomię- 
dzy Polakami a Szwedami, po którem ci ostatni pobici, cofnęli się do 
obozu swego pod Tczewem.
		

/Pomorze_002_12_292_0001.djvu

			I 


VIIl 
Dekanat Golubs1d 


Literatura: 
Rar, Kirchcllbiichcr, nr. 305-311. - Bar, OrtsIlamen. - Czapic wsk i, Senato- 
lowie, 84-88. 1141111. - Fallkidejski, Obrazy, 157. - Fankidcjski, Ut rac. kościoły, 
66-7]. - Heisc, Kunstdcnkm. II, 1]8. 189. 3391111. 3831111. 396 lin. 100 lin. 1191111. 
- Kujot, Paraf je II, ]51- ]53. ]6]-]72. - Lustratio ]664. - Maercker, Thorn, 
]511111. 2121111. 5191111. 6071111. - Orłowicz, Przewodllik. - Plehn, Ortsgesch. Stras- 
hurg 27-33. 78. 89. 93. 99. 139. - Słowllik geogr. ł, 568. II, 658. IV, 509. 895. V, 
271. 670. IX, 154. l46. XIV, 23. 590. - Schmid, DCllkmalsptlege ]909, str. ]1. - 
Schcmatislllus, 97. ]82-]92. - Weber, Preussen, 407-410. - Woelky, UB. Culm. 
- Visit. Leszczyński, 28. 59-64. 7311. - Visit. Ols7owski, 72. 536. 559. 572-589. 


1. Chelmonie 
Nazwę tę spotykamy w tej pisowni dopiero 1561 r., poprzednio 
zachodzą jej odmiany Colman 1222 i CheImane 1276. Prusacy nazwali 
miejscowość 1899 r. Kolmansfeld. 
Miejscowość ta leży w powiecie wąorzeskim (prled 1. 5. 1888 
należała do powiatu toruńskiego); poczta i stacja kolej. w Kowalewie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków l 149, ewangelików 
Nicmców 231, ogółem 1380. Komunikujących jest 946. 
p a r a f j ę założył pewnie biskup włocławski Michał lub jego na- 
stępca Wolimir ok. połowy XIll w., wspomina ją jednak dopiero ordo 
synodi laicalis z r. 1445. W XVIII wieku i jeszcze 1800 r. było Cheł- 
monie filją Kowalewa. 
Koś c i ó ł obecny, bez wieży, masywny z cegły, pochodzi 
z pierwszej połowy XIV wieku, architektonicznie bowiem jest podobny 
do kościołów w Kowalewie, Golubiu i Toruniu. Ostatnią gruntowną 
naprawę wykonano w r. 1887. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Bartłomiej, obecnie i już dowodnie w 
r. 1647, a niezawodnie od powstania kościoła. 
K o I a t o r s t w u spoczywa na majątku Chełmonie, prawdopo- 
dobnie już od czasów krzyżackich.
		

/Pomorze_002_12_293_0001.djvu

			Zabytki ważniejsze: 
I. Monstrancja gotycI	
			

/Pomorze_002_12_294_0001.djvu

			I 


290 



 


10. Szewa (Szewo, Schewen) 4 km pow. wąbrzeski 116 dusz 
11. Tobółka (To bulka) 10 "" " 14" 
12. Topielec 5 "" " 8 
Z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Augustyn z Szewy był jednym 
znajwybitniejszych jaszczurczyków i członków związku pruskiego, mąż 
stanu, poseł na dwór cesarski wiedeński, prowadził rokowania z kró- 
lem w Krakowie o poddanie się ziem pruskich Polsce, został woje- 
wodą chełmińskim (1454). 


I> 


2. Golub 
Nazwa ta jest bardzo dawna, zachodzi w latach 1306, 1466, ] 543, 
1641; obok niej zachodzą odmiany Goluba (1306.1445), Golube 
(I 258 . 1276 . 1293), Golau (146 I . 1466), Golaw (I 447 . 1534). 
Miasto leży w powiecie wąbrzeskim, posiada pocztę i stację kole- 
jową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 5181, katolików 
Niemców 3, ewangelików Polaków ] 26, ewangelików Niemców 355, 
baptystów 32, żydów 159, ogółem 5856. Komunikujących jest 3717. 
P a r a [ j a należy do pierwotnych, założonych w czasie zapro- 
wadzenia wiary. Był talll gród strzegący brodu przez Drwęcę; o gród 
ten z konieczności opierało się pierwsze duchowieństwo. Oczywiście 
stał w grodzie kościół, do którego należały wsie i osady, które póź- 
niej weszły w skład parafij: golubskiej, pluskowęskiej, nowowiejskiej, 
lipnickiej, ostrowickiej i zieleńskiej. Tytułem uposażenia otrzymał pleban 
golubski od początku 4 włóki we wsi Lisewie, wymienione po raz 
pierwszy 1437 r. Wybitniejszymi proboszczami byli Walerjan Radzyński, 
doktor praw i protonotarjusz apostolski, pochowany przed ołtarzem 
Przem. Pańskiego, którego był fundatorem, Jan Krąpiewski, który po 
rezygnacji 1662 został proboszczem bydgoskim i oficjałem kruświckim, 
Stan. Schef1er (1686-1706), zmarły na morowe powietrze w Sztumie 
1710 r., Wacław W oUra1ll Cieszyński (1793-1800), późniejszy kanonik 
chełmiński. - W r. 1923 odłączono od parafji Lipnicę, Galczewo, Gal- 
czewko i Sokolą górę. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, pochodzi z XIII i XIV w. Prezbi- 
terjulll stanęło podobno 1293 r., nawę i wieżę wzniesiono ]320-]350. 
Księga szkodowa krzyżacka zapisuje 1414 r., że kościół poniósł straty 
120 grzywien, pleban zaś 70. Biskup Arnold nakazał, by szkody na- 
prawiono. W XVI w. powstał pożar w mieście, który objął także 
kościół. Dnia 23 kwietnia 1689 uderzył grom w wieżę niszcząc orna- 
mentację i gzymsy, lecz staraniem ówczesnego proboszcza SzefIera 
stanęła nowa wieża w stylu odrodzenia. O cały szereg gruntów lego- 



 


.
		

/Pomorze_002_12_295_0001.djvu

			., 


291 


wanych w XVII wieku na fundacje mszalne, a zagarniętych przez miasto 
1768 r., toczył się proces rewindykacyjny od r. 1800 z przerwami do 
do 1893 r. Ostatnie większe reparacje były w latach 1877 i 1893. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Katarzyna, dowodnie już w r. 1647, 
a niezawodnie od powstania kościoła. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Ołtarz wielki fundacji urzędnika starościńskiego Krzystofa Lodego 
i ohywateli miejskich z r. t 640 "maiestak et totius operationis inau- 
ratione splendida" (Strzesz). 
2. Dzwun z napisem: Anno Domini MDCXXlII die XI Maii ad ho- 
norem SSmae Trinitatis Sigismundus 111 Pol. et Sue. rex dum Golub 
invisit, ruptae sonum restituit Anna princ. regni Sue. impetravit S p O 
evi F F., odlewu G. Beningka z Gdańska. 
3. ł
uk tęczowy barokowy z bogatą ornamentacją rzeźbioną. 
4. Kropielnica granitowa ozdobiona krzyżem. 
11. Nagrobek z piaskowca Krzysztofa Kostki, wojewody pomorskiego 
i starosty golubskiego (]594 t), z leżącą postacią rycerza w zbroi. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p u s t o we: św. Katarzyny pm. 
z brewem z r. 1863, Matki Boskiej Bolesnej w piątek po niedzieli 
Męki Pańskiej (indult z r. 1897), bracki odpust Matki Boskiej Różań- 
cowej. W Golubiu jest obraz Matki Boskiej Bolesnej ozdobo wotami. 
Archiwum parafjalne: 
]. Księgi metryczne bapt. ] 760-, copul. i mort. 1794-. 
2. Wizytacje, protokóły i odpisy, 1639-1833. 
3. Inwentarze oryginalne z lat 1633, ł 642, 1644, ł 654, 1694, 1706, 1710. 
Koś c i ó ł f i 1 j a l n y w O s t r o w i t e m (Ostrowite 1922, 
Hostrouite 1376, Osterwicz 1407 i 1445, Osterbitz 1903), murowany, 
stanął pod wezwaniem św. Marji Magdaleny w XV w.; zapewne bardzo 
ucierpiał czasu wojen, odbudowany pod koniec w. XVI. Odpust 22 
lipca (brewe z r. 1863). Patronat jest państwowy. Już 1620 było 
Ostrowi te filją Golubia. Zabytkiem są fragmenty tryptyku gotyckiego; 
środkowa rzeźba przedstawia Madonnę z Dzieciątkiem, po bokach 
święte Pańskie, umieszczone we wnękach, jedna nad drugą. Górna 
kondygnacja w kształcie trójkąta, wypełniana gotyckiem rozetowaniem. 
K a p l i c a ss. służebniczek N. M. Panny Niepokalanie Poczętej 
w G o lu b i u, poświęcona 26. 8. 1922 r. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
ł. Kaplica w zamku krzyżackim w G o lu b i u, zbudowana około 
r. 1300 pod wezwaniem krzyża św., o 3 ołtarzach. 
2. Kościół w N o w e j w s i. Księga szkodowa z r. 1414 oblicza straty 
19*
		

/Pomorze_002_12_296_0001.djvu

			I 


- 292 - 


tegoż kościoła w zabranych sprzętach na 100 grz.; 1445 r. wspomina 
o tamtejszych paraf janach oficjał biskupi z okazji wizyty general- 
nej. Odtąd wieści żadnej nie ma. Był fundacji niewątpliwie 
krzyżackiej. 
3. Kaplica św. Jerzego przed miastem, o której przechowała się wia- 
domość z r. 1414. Biskup Arnold (1402-1416) ustanowił X. wikar- 
jusza Hobera beneficjatem nowej fundacji ołtarzowej w tejże kaplicy. 
Późniejszych wiadomości o niej nie ma. 
4. Kaplica św. Hipolita stała także przed miastem. Jeszcze 1621 
wymienieni są jej dozorcy kościelni; 1647 była zniszczona. 
5. Kaplica św. Wawrzyńca, fundacja Katarzyny Lodowej z Ecków, 
żony zawiadowcy starostwa golubskiego (t 1644), stała przed bramą 
toruńską. Jeszcze 1830 r. jest o niej wzmianka. 
6. Kościół w S kęp s ku (?). R. 1654 podpisał się X. Wal. Radzyński 
"archipresbyter praepositus Golubensis skemscensis parochus"; 
o parafji tamtejszej i kościele nic jednakże skądinąd niewiadomo. 
Zakony: Zgromadzenie ss. służebniczek N. Marji Panny 
Niepokalanie Poczętej z Pleszewa od lipca 1920, na podstawie zezwo- 
lenia Kurji Biskupiej z d. 2. 8. 1920, trzy siostry. 
W r. ]618 zapisał burmistrz Maciej Stogowski kamienicę swoją 
z ogrodem i pasieką, śpichlerz oraz dwie włóki ziemi d o m i n i k a n o m 
toruńskim w tym celu, aby założono klasztor w Golubiu. Ojcowie 
poczynili przygotowania ku realizacji fundacji, ale z niewiadomych 
przyczyn i przeszkód zamiaru nie urzeczywistniono. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Opatrzności Boskiej z r. 1441 z statutem z r. 1852, istniało 
do r. 1885. Jest po niem fundacja. 
2. Bractwo Różańca św. z d. 28. 5. 1617, statut z r. 1852. Spis człon- 
ków istnieje z r. 1729. Liczy obecnie 200 członków. 
3. Bractwo św. Anny, miało dokument fundacyjny wystawiony 1. 1. 
1645 przez konwent 00. franciszkanów warszawskich, aprobowany 
przez biskupa Działyńskiego; pamięć o niem zaginęła. 
4. Bractwo Trzeźwości z r. 1859 było czynne do 1906 r. 
5. Bractwo Ubogich (confraternitas pauperum), dziś już nie istniejące, 
było niegdyś w posiadaniu przywilejów Stolicy apostolskiej; celem 
i zadaniem było staranie się o uczciwy pogrzeb ubogich, zwłaszcza 
zmarłych z głodu i \V czasie morowego powietrza. 
6. Sodalicja Marjańska. 
7. Stowarzyszenia Katolickie: Mężczyzn, Niewiast i Młodzieży. 
8. Cechy rękodzielników: szewców, krawców, zdunów, sukienników, 
tkaczy, bednarzy, kuśnierzy i rzeźników bardzo żywy brały udział
		

/Pomorze_002_12_297_0001.djvu

			- 293 - 


w życiu kościelnem, miały przydzielone ołtarze, przy których się 
odprawiały ich nabożeństwa. 
S z p i t a I dla 4 ubogich z statutem z r. 1854. Ochronka pod 
kierownictwem ss. służebniczek, (50 dz.). Lazaretu niema, jednakże 
ss. służebniczki obok ochronki utrzymują ambulans. Biedą w mieście 
opiekuje się Tow. Pań św. Wincentego a Paulo, liczące 40 członków. 
P r o b o s z c z: X. Bronisław Kownaclłi, urodz. 8. 1. 1883 r. 
w Wąbrzeźnie, święc. 2. 4. 1911, instyt. 19. 9. 1927. Poprzednio był 
wikarym w Lisewie i Kościerzynie, katechetą przy progimn. w Lubawie. 
Szkoły powszechne: 
]. Golub kat., 10 naucz. kat., 7 klas, 345 dzieci kat., 
l gr. kat., l ewang. l] ew. 
2. Lisewo 1 naucz. kat., l klasa, 43 dzieci kat. 4 " 
3. Podzamek Golub. " l l ,. 31 ,. 
4. Ostrowite miesz., 2 ., k., l ew., 3 ,. 108 .. "37,, 
5. Poćwiardowo kat., l " kat., l " 41 " ., 
6. Skępsk " l " " 2 " 68 " " 2 " 
D w i e p r y wat n e s z koł Y w G o 1 u b i u pod nazwą: 
Nauczanie domowe przygotowujące do gimnazjum, jedna katolicka, 
licząca ] O dzieci, którym udziela się nauki religji, druga ewangelicka. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Golub pow. wąbrzeski 2141 dusz 
Antoniewo 1,5 km " 9 
Młyn handlowy 2 107 " 
Olszówka (ElIerbruch) 2 "" " 265" 
2. Bożepole (Neubruch) 3,5 "" " I 
Czerwonka 4,5 "" " 110 
G
 3
 " " 
3. Konstancjewo (OberWrst. Golau) 7,5 " ,,35 
Białkowo (Weisshof) 4,5 " 17 
Bobrowisko (Biberthal) 6,5 " " 6 " 
4. Krążno (Grusno, Gransno) 4 ,,64 " 
5. Lisewo (Lissau), domena 3 "171 " 
6. Lisewo, wieś i Lisewski Młyn 3,5.. ,,233 
7. Mokrylas (Gryla-Kalita) 9,5 .." " 64" 
8. Nowawieś (Newendorf, Ad!. Neu- 
dorf) 6 " " 
9. Nowymłyn (Newe mole, Neumfihl) 5,5 " .. 
10. Owieczkowo (Obitzkau) 5 
11. Podzamek Golubski (Schloss Golau) 1 . " 
Augustowo 3 " 


" 


145 " 
9 " 
82 


" 


" 


" 


" 


} 390 " 


"
		

/Pomorze_002_12_298_0001.djvu

			( 


294 


12. Skępsk (Skomp, Skemsk) 6 km pow. wąbrzeski 254 dusz 
Pasieka 3,5 "" " 6 
Słuchaj 4 "". " 87 
13. Sokolagóra 3.5 "" " 63" 
14. Zawada 7 81 
M i e j s c o w o Ś c i mllrżące do filji: 
l. Ostrowite 7,5 " " 529 
2. Ga J 'ewo 7,5 "" ,, \ 
174 
Gajewko 7 "" "J ,. 
Poćwiardowo (Bergheim) 6"" 145 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Miasto dużo 
ucierpiało w czasie wojen XV w. (1410, 1420, 1422, 1454 do 1466). 
R. 1653 zdobyli je Szwedzi, wyparci zostali 1657 r., 1703 r. znowu 
było w ręku Szwedów, w czasie wojny siedmioletniej gospodarzami 
byli Rosjanie, 1806 Francuzi. - Dnia 24. 9. 1411 gościł w zamku Wła- 
dysław Jagiełło, 11. 5. 1623 król Zygmunt III u siostry swej Anny, 
królewny szwedzkiej. - W Golubiu urodził się 23 listopada 1807 l. 
X. Franciszek Ksawery Malinowski, słynny lingwista (um. w Komor- 
nikach p. Poznaniem 18
1), w Ostrowitem 1821 r. zasłużony poseł 
Stanisław Thokarski. 


3. Kowalewo 
Nazwa ta, ustalona urzędowo 1920 r., występuje z pisownią Koua- 
leuo już 1222 L, jest więc pierwotną. Krzyżacy pisali Schonense (13
8) 
i Schonsee (1402), ale już 1454 r. pojawia się znów Kowa1ewo. Pru- 
sacy przejęli w XIX wieku krzyżackie Schonsee. 
Miasto leży w powiecie wąbrzeskim, posiada pocztę i dwie stacje 
kolejowe w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 4951, ewange- 
lików Niemców 655, prawosławnych 2, żydów 4. ogółem 5612. Komu- 
nikujących jest 3245. 
p a r a f j a należy do najdawniejszy
h, założonych w czasach 
wprowadzenia chrześcijailstwa. Krzyżacy zastali ją, bo oprócz miasta 
należą do niej trzy tylko, ale dawne i znaczne wsie włościańskie, Sie- 
rakowo, Bielsk, już 1222 wymieniony, i Pływaczewo. W r. 1643 był 
kościół orzechowski filją kowalewskiego. Godne tu uwagi, że w roku 
] 640 polecili wizytatorowie biskupi "ut in meridie pro pace pulsetur". 
Dekanat był 1647-67 i 1814 r. wąbrzeski, od 1816 r. golubski. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, pochodli z czasu około r. 1330, 
więc miasto założone już 1275 L, używało przez więcej niż 50 lat 
kościoła innego, którym może był dawny, pochodzący z czasów pol- 


. 


j
		

/Pomorze_002_12_299_0001.djvu

			- 29b - 


skich. Kościół teraźniejszy, pierwotnie bez wieży, dużo utracił z dawnej 
swej ozdoby. Dzisiejsza jego postać pochodzi z początków XVIIl w. 
W r. 1687 był kościół zaliczony do ..eccl. praecip. in civitatib. regiis". 
T y t u ł koś c i o ł a : św. Mikołaj, obecnie i dowodnie już w r. 
1647, a niezawodnie od powstania kościoła. Znaki konsekracyjne były 
w r. 1670 jeszcze widoczne, a dedykację obchodzono wówczas w nie- 
dzielę po święcie św. Mateusza czyli szesnastą po Świątkach. 
Kol a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Ołtarze barokowe pochodzą z jednego z kościołów toruńskich, 
zapewne podominikańskiego. 
2. Dzwon większy, odlany przez Fryderyka Becka w Toruniu 1727, 
ma napis: Per merita sancti Nicolai Christe nos exaudi etque eius 
precibus succurre nobis miseris. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: św. Mikołaja 
św. Anny. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. i copuI. 1722-, mort. 1773-. 
2. Ksiega bractwa św. Anny od r. 1696. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
1. Kościół szpitalny św. Ducha, zbudowany zapewne wraz z szpitalem 
dla ubogich i chorych 1305 r., miał niegdyś własnego duszpasterza 
(praepositus, stąd nazwa prepozytura św. Ducha). Miejsce staregu 
kościoła zastąpił 1660 r. nowy, lecz i ten 1754 r. chylił się ku 
upadkowi; mimo wezwań biskupa Leskiego nie odbudowano go. 
2. Kaplica zamkowa pod wezwaniem św. Krzyża wzniesiona wraz 
z zamkiem 1303 r. przez mistrza wielkiego Gotfryda von Hohenlohe, 
pięknie ozdobiona, w połowie XVIII w. była bliską ruiny. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo św. Anny, mające statut z r. 1853, liczy 114 członków. 
2. Bractwo Trzeźwości z statutem z r. 1856, liczy 58 członków. 
3. Żywy Różaniec od r. 1898, liczy 334 członków. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej Męskiej i Żeńskiej, czł. 175. 
S z P i t a I od r. 1305 istnieje dla 4 ubogich paraf jan. Wzmianka 
o nim 1667 r. Statut jest z r. 1858. 
P r o b o s z c z: X. Alojzy Pllppel, urodz. 17. 6. 1879 w Tu- 
choli, święc. 22. 3. 1903, instyt. 21. 6. 1928 r. Poprzednio był wika- 
rym w Człuchowie, Nowem, Komórsku, Czersku, Oliwie i Tczewie, 
administratorem w Lichnowach i proboszczem w Tylicach i Osiu. 
W i kar y: X. Józef Sobisz, ur. 17.3. 1902 w Podjazach, pow. 
kartuskim, święc. 28. 6. 1925. Poprzednio był wikarym w Grudziądzu.
		

/Pomorze_002_12_300_0001.djvu

			-296- 


c 


E m e r y t: X. lic. Fl'anciszek Łabwiski, były proboszcz kowa- 
lewski i dziekan golubski do r. 19]5, radca duchowny, urodz. 1. 10. 
] 849 w Raciążu, święc. 1 l. 5. 1873; do r. 1884 był wikarjuszem w 
Kościerzynie, do r. 1895 prob., ostatnio także dziekanem w Sulęczynie. 
Szkoły powszechne: 
l. Kowalewo katol., 12 naucz. katol.. 7 klas. 393 dzieci katol. 
2. Bielsk "I" "],, 27 " 
3. Pływaczewo " 2" ,,2 68 
4. Sierakowo " 2" "2,, 45" " 
S z koł a r o l n i c z a 111 ę s k a, katol., liczy 30 uczmow. 
S z koł a r o I n i c z a żeń s k a, katol., liczy 34 uczennic. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Kowalewo pow. wąbrzeski 3704 dusL 
2. Bielsk 2-3 km " " 
83 
3. Gapa 3,5 "" " 54" 
4. Szychowo (Heinerode) 2 "" " 107 
5. Pływaczewo 5 " 501 " 
6. Sierakowo (Siegfriedsdorf) 3 " " 302 " 
W a 
 n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Kowalewo 
było za krzyżaków komturstwem, za czasów polskich starostwem 
grodowem, które dzierżył od r. 1626 każdorazowy wojewoda chełmiński; 
tu się odbywały sądy grodzkie oraz wybory 14 posłów na 7 powiatóv. 
województwa chełmińskiego do sejmiku generalnego pruskiego. 


" 


, 


. 


4. Kurkocin 
Nazwa ta zachodzi dopiero w r. 1570, lecz jest ona bez wątpie- 
nia starszą i bardzo dawną, jakoż krzyżacka nazwa urzędowa Reins- 
dorf, pisywana też Rynysdorf i Rynischdorf (1317) przyjąć się nie 
zdołała. Prusacy wprowadzili 1863 r. urzędową nazwę Wimsdorf. 
Miejscowość ta leży w powiecie wąbrzeskim; poczta w Rado- 
wiskach, stacja kolejowa w Wąbrzeźnie. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 415, ewangelików 
Niemców ] 4, ogółem 429. Komuniku jących jest 307. 
Kur a c j ę utworzono jednocześnie z powołaniem obecnego, 
pierwszego duszpasterza aktem z dnia I września ] 923. Poprzednio 
był Kurkocin fi1ją radowiską, a pierwotnie paraf ją. Powstała onLl 
po r. 1300. Pleban posiadał według rejestrów czynszowych z XVI w. 
4 włóki ziemi. Jeszcze w XVII wieku miał Kurkocin własnych pro- 
boszczów, lecz 1667 r. został włączony wraz z Łobdowel11 do parafji 
wrockiej.. oba bowiem kościoły były zniszczone (desolatae). W roku
		

/Pomorze_002_12_301_0001.djvu

			c 


--- 291 - 


ł 


1686 był znów osobny pleban w Kurkocinie ; około r. ] 789 był Kur- 
kocin filją pluskowęską, w r. 1800 radowiską. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, z kamieni polnych i cegieł zbudo- 
wany, pochodzi z samego początku XIV wieku. Wspomina go księga 
szkodowa z r. ] 414, ale uszkodzeI'l doznał on także w czasach później- 
szych, jakoż zakrystja i odnowienie dachu wieży pochodzą z XVll w. J 
a szczyt wschodni z nowszych czasów. - 
T Y t u łka ś c i o ł a: św. Bartłomiej. obecnie i dowodnie już 1647 r. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Z a b y t k i e m jest jedynie dzwon odlewu Aug. Koscha z r. 165] 
z napisem "Laudate Dominum in cymbalis benesonantibus". 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą św. Bartłomieja 
obchodzi się w niedzięlę po 24 sierpnia. 
Kur a t u s: X. .Józef Pl'ohnke, urodz. 19. 4. 1884 w Mrzezi- 
nie, pow. puckim, święc. 24. 3. ]912, ustanaw. 1. 9. 1923. Poprze- 
dnio był wikarym w Brusach, W. Łęcku, kapelanem u sióstr niepoka- 
lanek w Dębowejłące i w szpitalu miejskim w Toruniu. 
S z koł a p o w s z e c h n a istnieje tylko w Kurkocinie o 1 na- 
uczycielu katol., l klasie i 63 dzieci katol. 
M i e j s c o w o Ś c i ą należącą do kuracji jest jedynie Kurkocin, 
liczący 4] 5 dusz. 


I 


3. Lipnica 
Nazwa ta zachodzi wprawdzie dopiero w r. 1570, jest jednakże 
z pewnością starsza, z niej bowiem powstało krzyżackie Lynde (1433) 
i Linda 1445. R. 1864 przezwano folwark lipnicki na Lindhof. 
Miejscowość ta leży w powiecie wąbrzeskim, posiada pocztę w 
miejscu; stacja kolejowa Grale
o. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1109, ewangelików 
Niemców 100, ogółem ]209. Komunikujących jest 760. 
Kur a c j ę utworzono w r. 1923, wyłączając ją z parafji golub- 
skiej. Pierwotnie była Lipnica siedzibą parafji, założonej przez krzy- 
żaków. Wspomina ją księga szkodowa z r. 1414 obliczając straty przez 
kościół poniesione na 100 grzywien. Uposażenie proboszcza wynosiło 
6 włók. Do parafji należało w XVll wieku Małe Pułkowo, gdyż mły- 
narz tamtejszy był dozorcą kościelnym w Lipnicy. W latach ]618 
i 1631 miał pleban radowiski Lipnicę w komendzie, ale już ] 646 na- 
leżała ona do Golubia. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, zbudowany z cegły w roku 1923, 
benedykowany 24 czerwca tegoż roku. Kościół dawniejszy. zniszczony 
przez pożar ] 610 r., został tylko w części odbudowany ofiarą Anny
		

/Pomorze_002_12_302_0001.djvu

			- 298 - 


Wazówny, siostry Zygmunta 11l, starościny golubskiej, która przed 
ukończeniem budowli 1625 zmarła. Odtąd stały nagie mury, póki ich 
1829 nie rozebrano. 
T y t u łka ś c i o ł a: św. Michał; także kościół dawniejszy był 
pod wezwaniem tegoż świętego. 
Kol a t o r e m był dawniej rząd, obecnie jest biskup chełmil1ski. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d P u s t o w ą św. Michała ob- 
chodzi się w niedzielę po 29 września. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Matek Chrześcijańskich. 
2. Bractwo Rozkrzewienia Wiary. 
3. Bractwo Żywego Różańca. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, liczy 56 członków. 
Kur a t u s: X. Mal'cin Kowllacki, urodz. ]5. 11. ]886 w Wą- 
brzeźnie, święc. 29. 3. 1914, mianowany 1923 r. Poprzednio był kura- 
tusel11 w zakładzie ss. miłosierdzia w Chełmnie i kuratuscm Domu 
Karnego w Grudziądzu. 
Szkoły powszechne: 
I. Lipnica katol., 3 naucz. katol., 3 klasy, 92 dzieci kato!. 
2. Galczewo " 2 2 " 83" " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Lipnica pow. 
2. Ga1czewo (Galsdorf od ] 900) 3,5 " 
3. Galczewko (Galsburg od 1900) 2,5" " 
4. Sokolagór3. 2,6 " " 


( 


wąbrzeski 526 
141 
254 
190 


dusz 


" 


" 


6. Łobdowo 
Nazwę tę spotykamy dopiero w r. 1570, poprzednio zachodzą 
Je] odmiany Lobedaw i Labedow ]445. Prusacy zamienili swoje urzę- 
dowe Lobdowo na Lobedau 1905 r. 
Miejscowość ta leży w powiecie wąbrzeskim; poczta i llajbliższa 
stacja kolejowa we Wrockach. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1610, katolik 
Niemiec l, ewangelików Niemców 136, prawosławnych Rusinów 8, 
ewangelików Białorusinów 2, ogółem ] 757. Komunikując. jest 1088. 
P a r a f j a załoiona przez krzyżaków obejmowała pierwotnie tylko 
wieś czynszową Łobdowo, do ktorej następnie weszła większa część 
pułkowskiej oraz młyny założone w puszczy pod Golub się ciągnącej. 
Wspomina ją księga szkodowa z roku 1414, obliczając straty kościoła 
na ] 40 grzyw. R. 1647 należały jUt do Łobdowa Pułkowo oraz młyny 
Kujawa, Motyka. Sortyka, Hamer oraz Karczewo. Będąc] 789 r. filją 


f
		

/Pomorze_002_12_303_0001.djvu

			- 299 - 


4 


Radowisk, t 800 r. i później Wrock, odzyskała paraf ja samodzielność 
13 marca ]835 r. 
Koś c i ó ł obecny, masywny z kamieni i cegły, pochodzi w zało- 
żeniu swoje m z pierwszej połowy XIV w. W r. 1667 świątynia była 
"desolata" , poczem nastąpiła gruntowna naprawa. Z tego czasu 
pochodzi jej wygląd zewnętrzny. Najstarszą częścią kościoła jest wieża. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Małgorzata pm., dowodnie już w r. 
]647. W XVII w. obchodzono dedykację \V ostatnią niedzielę październ. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Z a b y t k i e m kościoła jest jedynie wielki ołtarz, z drzewa 
rzeźbiony, renesansowy, z r. 1678. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e: św. Małgorzaty 
z dokum. z r. 1865 i Matki Boskiej Szkaplerznej z dokulll. z r. 1891. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 1765-, copul. 1763-, mart. 1739-. 
2. Liber percept. et expens. 1736-] 829 (w najstarszej księdze metryczn.). 
3. Status ecc1esiae Łobdoviensis. spisany przez prob. Wiechowicza 1739. 
4. Decretum reformationis pro ecc1. Łobdoviellsi ] 743 i Extractum ex 
libris decana1ibus Golubensibus 1805. 
5. Listy pasterskie 1776, ] 782, 1783, 1788. 
Koś c i ó ł d a w n y w P u ł k o w i e (Polkaw) za biskupa 
Margenaua 1445 wymieniony w rozporządzeniu o synodu s laicalis jako 
parafjalny; 1414 miał szkody wojennej na 100 gr L. ZOllr LOny Lapewne 
w czasie 13-letniej wojny. R. ]647 należy wieś do ŁoMowa. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości z r. ] 859. 
2. Bractwo Szkaplerza św. od r. ]881. 
P r o b o s z c z: X. Fl'anciszek Spitza, urodz. 7. 10. 1872 w Kieł- 
pinie, pow. tucholskim, święc. I. 4. 1899, instyt. 20. 6. 1905 r. Poprze- 
dnio był wikarym w Szczuce, Rumianie, Pucku, l{ajkowach i admini- 
stratorem w Niborku. Od 14. 11. 1927 jest dziekanem del<. goluhskiego. 
Szkoły powszechne: 
]. Łobdowo katol., 3 naucz. katol.. 3 
2. Hamer ,,] ,,1 
3. Wielko Pułkowo" I" l 
M i e j s c o \V o Ś c i należące do parafji: 
l. Łobdowo, Fdikso\\'o i Kwaśnial{ pow. wąhlzeski 605 dusz 

. Hamer o I,m" " 74" 
3. Józefat 9 " " 52» 
4. Kołat (Kollat) 9 "" " 30" 


klasy, 116 dzieci katol. 
66 " 
79 ,. 


,. 


"
		

/Pomorze_002_12_304_0001.djvu

			300 
5. Kujawa (Kamenzdorf 1894 ) 7,5 km pow. wąbrzeski 96 dusz 
6. Kurpiacha 7,5 " " " 8 " 
7. Mokrylas, leśnictwo 8 " 12 
8. Przeszkoda 4 " " 48 " 
9. Wielkie Pułkowo 3.5 " II 433 
10. Sortyka 9 " 67 
l l. Tokary 2 " 16 
4' 
12. Karczewo (Roden 1414) 3 " " brodnicki ]70 " 
Ważniejsze zdarzenia: Z Łobdowa pochodzi francisz- 
kanin Jan, wspomniany powyżej str. 69. 


7. Pluskowęsy 
Nazwę tę spotykamy w lustracji z r. 1664. Poprzednio zachodzą 
odmiany jej: Pluszczowcy (1230), Pluszowanzs (1276). Pluschowantz 
(1311), Pluskowancz, Pluskewantcz (XV w.), Pluskowęzy (1641). 
Miejscowość ta leży w pow. wąbrzeskim; poczta i stacja kole- 
jowa Kowalewo Pam. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków l] 68, katolików 
Niemców 2, ewangelików Polaków 30, ewangelików Niemców 3M, 
ogółem 1238. Komunikujących jest 909. 
P a r a f j a powstała tuż po r. 131 I, w którym komtur go]ubski 
Lotar z Brunświku rozporzadził, by w Pluskowęsach kościół stanął 
i 4 włókami był uposażony. Fundację tę osadnicy rychło wykonali. 
Pierwotnie Pluskowęsy wchodziły w skład parafji i kościoła w Golubiu, 
który jul ] 235 należał do stolicy biskupiej kujawskiej. Piątkowo 
i Napole 1647 wchodziły w skład parafji pluskowęskiej. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, pochodzi z początku XIV w. W po- 
łowie XV w., jeszcze przed wojną ]3-letnią, odbudowano zachodnią 
część nawy, natomiast szczyt wschodni i bezozdobny wygląd nawy 
pochodzą z r. około ]800. Za Strzesza (ok. 1670) były znaki konse- 
kracyjne na ścianach jeszcze widzialne, a dedykację obchodzono 
wówczas w niedzielę po św. Michale. 
Tytuł kościoła: św. Jan Chrzciciel, dowodnie już 1647 r., 
a niezawodnie od powstania kościoła. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Z a b y t k i waż n i e j s z e: 
l. Ornat duży, srebrem i złotem haftowany na ciężkiej tkaninie. 
2. Dzwony, najstarszy i zarazem najmniejszy jest bez napisu, drugi 
z r. 1635, trzeci, największy, z schyłku XVI w. z napisem: Jezu Naza- 
rene salva nos ne pereamus.
		

/Pomorze_002_12_305_0001.djvu

			- 301 



 


G łów n e li r o c z y s t o ś c i o d P li S t o we: Narodzenie św. 
Jana i św. Walentego. Obraz św. Walentego niegdyś był ozdohiony 
wotami, lecz 1856 za pozwoleniem władzy sprzedano je, by uzyskać 
fundusz na utrzymanie lampy wiecznej. 
Archiwum parafja]ne: 
1. Księgi metryczne bapt. 1759-, copul. .i mart. 1801-. 
2. Odpisy wizytacyj Leszczyńskiego (1647), Olszowskiego (1667-72), 
Potockiego (1706.', Kretkowskiego (l 724-30}. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości z r. ] 859. 
2. " Św. Rodziny z r. 1893. 
3. " Żywego Różańca od r. 1927. 
4. " Najśw. Sakramentu od r. ]919. 
5. " Misyjne od r. ] 923. Ostatnie 2 upadły. 
p r o b o s z c z: X. Konstanty Licznel'ski, urodz. 28. 8. 1876 
w Reszkach, pow. ostródzkim, święc. 23. 3. 1903, instyt. 27. 12. 1918. 
Poprzednio był nauczycielem w Collegium Marianum w Pelplinie. 
Szkoły powszechne: 
l. PIlIskowęsy kato!., 3 naucz. kato!., 3 klasy, JOO dzieci katol. 
2. Kiełpiny ]"" I " 36 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Pluskowęsy pow. wąbrzeski 224 dusz 
2. Dylewo 4 " 66 " 
3. Frydrychowo (friederikeuhof) 2 "" " 144" 
4. Kiełpiny (Kolpyn 1402) 2-3 "" 
 156" 
5. Napole (Feldchen ]420) 2-3 " ,,134 
6. Otoroda ]-2 "" " 65" 
7. Piątkowo (Pentkau ] 409) 3,5 " " 252 " 
8. Podpluskowęsy 2-3 "" " 45" 
9. Zapluskowęsy 5 "" " 78" 
Ważniejsze zdarzenia historyczne: Pluskowęsy, już 
przed r. 1258 własność biskupów włocławskich, przeszły drogą zamiany 
na zakon niemiecki 1293 r. - Dziedzicem Piątkowa był ] 833-] 867 
Natalis Sulerzyski, autor "Pamiętników" (Kraków ] 872). 


" 


8. Radowiska 
Nazwę tę spotykamy dopiero w r. ]641, poprzednio zachodzą 
Jej odmiany Radowisk i krzyżackie Gross Redewisch (1418, 1445), 
1570 Radowiesz i Radomiska (sic! widoczna omyłka kopisty zam. Ra- 
dowiska). 


....
		

/Pomorze_002_12_306_0001.djvu

			l 


- 302 


Miejscowość ta lei.y w powiecie wąbrzeskim, pogiada pocztę 
w miejscu; stacja kolejowa Wąbrzeźno. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 11 82, katolików 
Nicmców 1, ewangelików Niemców 294, ogółem 1577. Komunikują- 
cych jest 900. 
P a r a f j ę założyli pewnie krzyżacy ok. r. 1300, dla Radowisk 
Wielkich, Małych i Zaradowisk, tworzących jedną Wles czynszową, 
wyjmując ją z parafji wąbrzeskiej. Małe Pułkowo i Anielewo nale- 
żały do parafji pułkowskiej przed 13-letnią wojną. Księga szkodowa 
z r. 1414 podaje straty i szkody kościoła w Radowiskach na 30 grze 
Roku t 44] komtur goluhski fryderyk V. Froschwitz wystawił doku- 
ment opiewający, że pleban radowiski Jan z Gdańska za pozwoleniem 
jego dwie włóki plebańskie za czynszem wydał. Od r. 1856-1912 
hył proboszczem radca duchowny X. Jakób Kozłowski. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, pochodzi po części z początku 
XIV wieku, mianowicie nawa i zakrystja. Wieżę, w XVll lub XVI11 
wieku po części znowu zniszczoną, odbudował w r. ] 580 starosta 
golubski Krysztof Kostka. Wreszcie kaplicę przed dawniejszem wej- 
ściem bocznem na południowej stronie odnieść należy do końca XVIII 
wieku. Ostatnia gruntowna naprawa kościoła była w r. 1925. 
T Y t u łka ś c i o ł a: św. .Jakób ap. starszy, obecnic i już w r. 
lf147, a niezawodnie od powstania kościoła. Dedykację obchodzono 
la czasów Strzesza (ok. ] 670) w niedzielę po św. Marcinie. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Gotycka figura M. B. z Dzieciątkiem z XV w., na wielkim ołtarzu. 
2. Dzwony, naj starszy ozdobo pierścieniami i wiC1'lcami z litcry S, naj- 
większy z r. 1759, dzieło ludwisarza Milwłaja Petcrsilgego z Torunia. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o \V c: św. .Jakóba star- 
szego i św. Barbary. 
Archiwulll paraf ja In e: 
1. Księgi metryczne bapt. 1695-, copul. 1688-, mart. 1692-, 1740, 
1745-63, 1789-. 
2. Kronika kościoła od r. 1680. 
3. Dokument pergaminowy, wystawiony dla prohoszcza radowishiego 
przez komtura golubskiego 1441 r. 
Rractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo św. Barbary, zał. 5. 12. 1751, liczy 1255 członków. 
2. " Trzeźwości z r. 1856, liczy 375 członków. 
3. " Straży Honorowej Serca Jezusa, liczy 45 członków. 
4. " Matek Chrześcijańskich z r. ]915, liczy 95 członków.
		

/Pomorze_002_12_307_0001.djvu

			- 303 - 


5. Dzieło Rozkrzewienia Wiary z r. ] 927, liczy 50 członków. 
6. Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej z r. 1915, liczy 44 członków 
i Męskiej z r. 19]8, liczy 26 członków. 
p r o b o s z c z: X. Władysław Leonard Łęgowski, urodz. 6. 11. 
1877 w Zieleni u, pow. wąbrzeskim, święc. 22. 3. 1903, instyt. 1912 r. 
Poprzednio był wikarym w Koronowie, Radoszkach, Toruniu, fordonie, 
profesorem przy liceum żeńsko w Kościerzynie, dyrekt. gimnazjum żeń- 
skiego w Toruniu. Posiada doktorat filozofji i nauk przyrodniczych, 
pozatem odznakę harcerską "za zasługę" 1924. Napisał pracę promo- 
cyjną: "Beitrage zur experimentellen Aesthetik". Wilh. Engelmann 
Lipsk 1908 (w czasopiśmie "Archiv fUr die gesamte Psychologie"). 
Szkoły powszechne: 
1. Radowiska W., kat., 3 naucz. kato!., 3 klasy, 109 dzieci kat. 
2. M., miesz., 1" ,,] 78" 
3. Pułkowo Małe, ew., l " ewang., 1 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Radowiska Wielkie pow. wąbrzeski 711 dusz 
2. Pułkowo Małe 3 km 155 " 
3. Radowiska Małe 3 " ,,221 " 
4. Zaradowiska 2 " " 96" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y C z n e: Bracia Mikołaj 
z Ryńska i Jan z Pułkowa hyli 1411 r. członkami sprzysiężenia kOIll- 
tura Wirsberga przeciw w. mistrz. Henrykowi v. Plauen. Pierwszy został 
ścięty, drugi uszedł i jako banita pozbawiony został majętności swoich. 


" 


] 4 ew. 
61 ,. 


9. Srebrniki 
Nazwę tę o liczbie mnogiej spotykamy dopiero ] 641 r. Poprze- 
dnio zachodzą jej odmiany: Schribernik (1262), Schrebirnik (1347), 
Schrebernyk (J 457), Srebrnik (1525); za czasów pruskich Silbersdorf. 
Miejscowość ta leży w pow. wąbrzeskim; poczta i stacja kolejowa 
Kowalewo Pam. 
W obrębie kumcji mieszka katolików Polaków 646, ewangelików 
Niemców 36, ogółem 682. Komunikujących jest 456. 
Kur a c j ę przy kościele w Srebrnikach, filjalnym Kiełbasina, 
utworzyła władza biskupia 1900 r. Pierwotnie była tu samodzielna 
paraf ja, założona prawdopodobnie przez magistrat toruński po r. 1262. 
poprzednio należały Srebrniki niezawodnie do parafji kowalewskiej, 
natomiast r. 1599 były już filją kościoła kiełbasińskiego. Pierwotny 
przywilej lokacyjny wyznaczał dla proboszcza 4 włóki. Istniały one 
jeszcze ]647 r., lecz wizytator z r. 1667 zastał tylko dwie, natomiast 
w r. 1773 były znów 4 włóki, wydzierżawione za 110 flor.
		

/Pomorze_002_12_308_0001.djvu

			- 304 


Koś c i ó ł masywny jest bardzo dawny i niezawodnie pierwszy 
w miejscu. Małe i niskie prezbiterjum pochodzi z drugiej połowy 
XIII w., nawę i wieżę zbudowano równocześnie z kościołem kiełb a- 
sińskim krótko po r. 1300. Obecny wygląd zewnętrzny otrzymał 
kościół ok. r. 1700. Zakończenie wieży drewniane zastąpiono ceglanem 
w r. 1902. W tymże roku wykonano gruntowną naprawę wzg1. prze- 
budowę dachu, wnętrza, okien i nowego chóru. 
T y t u łka ś c i o ł a: Matka Boska Śnieżna, dowodnie już ] 670 
r., natomiast wizytator z r. 1647 zapisał jako tytulantkę św. Jadwigę. 
K o I a t o r e m jest magistrat toruński od założenia parafji 
z przerwą od 1309-1527, kiedy zakon niemiecki posiadał Srebrniki, 
a razem z niemi niezawodnie także patronat kościoła. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Mała szafka ścienna z okuciem żelaznem, średniowieczna, wyjęta 
z muru prezbiterjum i przechowana. 
2. Dzwon z roku 1616. 
G łów n a u r o c z y s t ość o d P u s t o w a Matki Boskiej Śnieżnej, 
na podstawie tradycji od niepamiętnych czasów. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Trzeźwości. 
2. Apostolstwo Modlitwy. 
3, Bractwo Serca Jezusowego po r. 1900. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej i Żeńskiej, razem 49 członków. 
Kur a t u s: X. Feliks Bolt, urodz. 7. 1. 1864 w Barłóżnie, pow. 
starogardzkim, święc. 15. 3. 1891, ustano 12. 1. 1900. Poprzednio był 
wikarym w Śliwicach, Wielu, Brusach, administratorem w Bobrowie, 
Kielnie, Raciążu, kuratusem w Lutowie. Był członkiem sejmu ustawo- 
dawczego i senatu Rzeczypospolitej Polskiej. 
E m e r y t: X. Jan Roaalski, urodz. 19. 10. ] 874 w Chełmży, 
święc. ]7. 3. 1901. Poprzednio był wikarym w Gdańsku, Piasecznie, 
Sierakowicach, Zakrzewie. Przysiersku i Chmielnie. 
S z koł a p o w s z e c h n a istnieje w Srebrnikach, miesz., 1 naucz. 
kat., 2 klasy, 91 dzieci. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Srebrniki pow. wąbrzeski 3] 2 dusz 
2. Lądy (Lebendorf) 3 km" " 101" 
3. Mlewiec (Lewitz 1222, Mewiec 1400) 3 " " ]86" 
4. Nowy Mlewiec 3,5 "" " 47" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Srebrniki daro- 
wali krzyżacy r. 1262 w zamian za inne ustępstwa miastu Toruniowi, 
hy je przejąć z powrotem ]309 r. Powtórnie nabył Toruń wieś tę 



-
		

/Pomorze_002_12_309_0001.djvu

			305 - 


razem z sąsiedniemi Mlewem i Mlewcem roku I fi27 z daru króla 
Zygmunta I. 


10. Wrocki 
Nazwę tę, pisaną Wroczky, spotykamy dopiero ]570 r., poprze- 
dnio zachodzi jej odmiana froczków 1414 i ] 445. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim, posiada pocztę 
i stację kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2256, katolików 
Niemców 3, ewangelików Niemców 207, żydów 3, ogółem 2459. Ko- 
munikujących jest ] 622. 
P a r a f j ę założyli krzyżacy już w XlII w., niezawodnie dla samej 
wsi kościelnej, wyłączając ją z parafji wąbrzeskiej. Gdy w pohliżu, 
pewnie w XV w., zaginęły kościoły w Słoszewach i Kawkach, przyłą- 
czono ich obszary do kościoła wrockiego. Kawki same jednakże nale- 
żały później, dowodnie w r. 1647, do Nieżywięcia. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, jest niezawodnie pierwszy w miejscu. 
Z końcu XlII w. pochodzi nawa i pierwotna zakrystja na północnej 
stronie, z początku XIV w. prezbiterjum, a z połowy tegoż wieku 
wieża i zachodnia część nawy. Zewnętrzny swój wygląd otrzymał 
kościół pewnie po spustoszeniach wojennych XVII w. w początkach 
wieku następnego. Ostatnia gruntowna naprawa była w r. ] 925. 
T Y t u łka ś c i o ł a: św. Marcin, obecnie i dowodnie już 1647 r., 
a niezawodnie od powstania kościoła. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Z a b y t k i e m waż n i e j s z y m jest jedynie dzwon z napisem 
w gotyckich minuskułach: o rex glorie criste veni cum pace maria. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: Przemienienia 
Pańskiego w niedzielę po 6 sierpnia i św. Marcina bisk. w niedzielę 
po ] I listopada. Obraz Przemienienia Pańskiego jest ozdobiony licz- 
nemi wotami. 
A r c h i w u m p a r a f j a I n e: Księgi metryczne bapt. 1739-, 
copul. 1739-44, 1754-, mart. ] 739-. 
Koś c i ó ł d a w n i e j s z y w S ł o s z e w a c h (Schulschow). 
Księga szkodowa z r. 1414 ocenia spustoszenie jego (zabranie kielicha 
i innych sprzętów) na niespełna 100 grzywien. R. ] 445 paraf ja jeszcze 
istniała, kościół zburzono zapewne w czasie 13-letniej wojny. Strzesz 
widział jeszcze zwaliska, ale o parafji już nic nie wiedział. Wchodziły 
do niej także Pusta Dąbrówka, Małki, PIąchaty i Cieszyny. Włóki 
plebańskie wyznaczyli krzyżacy w Pustej Dąbrówce; zwrotu ich do- 
pominał się pleban wrockowski około r. 1750 drogą procesową. Po- 
20
		

/Pomorze_002_12_310_0001.djvu

			306 - 


mimo pomyślnego wyniku 1757 r. i starałl gorliwego duszpasterza X. 
Adama Spuszczyńskiego o odbudowę kościoła włóki przepadły i dom 
Boży znowu rozsypał się w gruzy; materjał zużyto do budowli ko- 
ścielnych w Łobdowie i Wrockach. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Przemienienia Pańskiego z statut. z r. 1852. (dokum. 1858). 
2. " Serca Jezusowego z r. 1895. 
3. Żywy Rożauiec z r. 1910. 
4. Dzieło Rozkrzewienia Wiary z r. 1927. 
5. W r. 1640 istniało Bractwo S. Angeli Custodis. 
S z P i t a I dla 6 ubogich z statutem z r. 1852 wzg1. 1853, 
załoLony przez księżniczkę Annę, siostrę Zygmunta IIl, starościnę 
brodnicką i golubską. 
P r o b o s z c z: X. BJ"llllOIl Lllbowski, urodz. 8. 9. 1875 w Sta- 
niszewie, pow. kartuskim, święc. ]. 4. ] 900, instyt. 24. ] 2. 19] 7. 
Poprzednio był wikarym w Koronowie, Nowymporcie, Chojnicach, Ka- 
mieniu, Miłobądzu, kuratusem w Mędromierzu i prob. w Prątnicy. 
Szkoły powszechne: 
]. Wrocki katol., 2 naucz. katol., 2 klas, 
2. Cieszyny 2 "2,, 
3. Maiki I,,] 
4. Pląchoty ,,1 "l 
5. Słoszewy 1"" 1 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Wrocki z folwarkiem Su wałą pow. brodnicki 197 dusz 
2. Cieszyny ] -3 km " " 558" 
3. Małki 6 "" " 197" 
4. Pląchoty (friedeck 1865) 5 "" " 330" 
5. Pusta Dąbrówka 5 "" " 192" 
6. Słoszewy (Schlossau) z Florencją 7-8"" " 225" 
7. Wymokłe 3-4 "" " 136" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: R. 1375 rycerz 
Jan z Kruszyn wraz z innymi więził w Słoszewach przez 6 tygodni 
biskupa chełmińskiego Wikbolda Dobilsteina. 



 


130 dzieci 
109 " 
69 " 
29 " 
43 " 


katol. 


" 


" 


" 


" 


4 ew. 



 


11. Zieleń 


Nazwa ta zachodzi z pisownią Żeleń 1570, Zieleń 1641, Zelen 
1647, Zeleń 1670. Krzyżacy pisywali ją Sellin i Seelin (1445). 
Miejscowość ta leży w powiecie wąbrzeskim, posiada pocztę 
i stację kolejową w miejscu.
		

/Pomorze_002_12_311_0001.djvu

			t 


-. 307 - 


. 


W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 952, katolików 
Niemców 10, ewangelików Niemców 85, ogółem ]047. Komuniku- 
jących jest 718. 
Kur a c j ę przy kościele w Zieleniu, filjalnym do Pluskowęs, 
urządziła władza biskupia w lutym ] 919 r., powołując na pierwszego 
kuratusa X. Zygmunta Różyckiego. Aktem z d. 24 czerwca 1924 r. 
włączył X. biskup Rosentreter do tejże gminy wybudowania wsi Pływa- 
czewa, położone po prawej stronie drogi wiodącej z wsi Pływaczewa 
do Wąbrzeźna. Pierwotnie był Zieleń siedzibą parafji, założonej przez 
krzyżaków na terytorjum bardzo obszernej niegdyś parafji golubskiej, 
około r. ]300. Wspomina ją księga szkodowa z r. ]414, obliczając 
straty kościoła na 15 grzywien. W latach ] 619 i 1630 miał Zieleń 
własnych plebanów wzg1. komendarzy, ]800 r. był już filją kościoła 
w Pluskowęsach. 
Koś c i ó ł obecny, zbudowany z kamieni polnych i cegły, po- 
chodzi w założeniu swojem z pierwszych dziesiątek lat XIV w. O kon- 
sekracji wiadomo tyle, że w XVII w. obchodzono dedykację dawnym 
zwyczajem w pierwszą niedzielę po uroczystości św. Jadwigi. Ostatnia 
gruntowna naprawa była w r. 1925. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. apost. Piotr i Paweł, obecnie i dowo- 
dnie już w r. 1647, a niezawodnie od powstania kościoła w XIV w. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Antependjum stare z skóry wytłaczanej, wzory złociste na Ue 
zielonem (kurdyban). 
2. Malatury na ścianie z XIV w., przedstawiające kalwarję. 
3. Kropielnica z czerwonego kamienia. 
4. Dzwon z napisem: Anno 1766 me fecit Nico]aus Petersilge in Thorn. 
G łów n a u r o c z y s t ość o d P u s t o wa św. apost. Piotra 
i Pawła, brewe z r. ]745 i 1790. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Trzeźwości od r. ] 859. 
2. Bractwo św. Rodziny z r. 1893, liczy ]5 członków. 
3. Apostolstwo Modlitwy z r. 1925, liczy 24 członków. 
4. Żywy Różaniec z r. 1926, liczy 130 członków. 
5. Dzicło Rozkrzewienia Wiary z r. ] 927, liczy 95 członk6w. 
6. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej Katolickiej, zorganizowane w Tow. 
Powstańców Wojaków. 
Kur a t u s: X. Zygmunt Różycki, urodz. 30. 10. 1877 w Brod- 
nicy, święc. 16. 3. ]902, ustano w r. 1919. Poprzednio był wikarym 
w Złotowie, Chełmnie, i administratorem w Kurzętniku. 



 


. 


20*
		

/Pomorze_002_12_312_0001.djvu

			-308- 


s z koł a p o w s z e c h n a istnieje w 
katol., 2 klasy, 72 dzieci katol. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
t. Zieleń 
2. Pływaczewo 
3. Radowiska, wybudowania 
4. Stary Zieleń (Grunfelde) 
5. Zazieleń 


kuracji: 
pow. 
2 km " 
2 " 
1,3 " " 
2,5 " M 


Zieleniu, katol., 2 naucz. 


I 


wąbrzeski 351 dusz 
14t 
316 
122 
32 " 


" 


. 


" 


. 


" 


.. 


, 


f
		

/Pomorze_002_12_313_0001.djvu

			. 


ł 


IX 
Dekanat Grudziądzki 


Literatura: 
Amtl. Kirchenbl. 52, 65. - Bar, Kirchenbilcher, nr. 355-361. - BUr, Orts- 
namen. - Czaplewski, Senatorowie, 69 nn. 126. 157 nn. 168 nn. - Fankidejski. 
Klasztory, 173-178. 203-226.252 n. 258-261. - Fankidejski, Obrazy, 240-246. - 
rankidt'jski, Ut rac. kościoły, 93-112. - Froelich, Graudenz I, 59. 106-125. 193 nn. 
221. 280 nn. 304-321. - Frydrychowicz. Dzwony. - Heise, KUJlstdenkm. II, 94. 
471-505. 509-512, 514-522. 528-531. 576-593. - Kujot, Dzieje. - Kujot, Pa- 
rafje II, 69-76, 172n., 250-256. - Lustratio 1664. - Schematismus, 223-246. - 
Weber, Preussen. 411 nn. 41-ł. 416. - Woelky, UB Culm. - Visit. Leszczyński, 
35-36. 41-44.65-68. - VisU. Olszowski, 190-193. 289-313. 727-728. 752-771. 
772-779. - Załęski. Jezuici IV, cześć 3, str. 1211-1224. 


f 


1. Grudziądz 
Paraf ja św. Mikołaja 
Pierwsza pewna wzmianka historyczna z r. ]222 nazywa mieJsco- 
wość "Grudenc" (por. Gród, Gródek). Poźniejsze nazwy aż do dzi- 
siejszej są tylko jego odmiany, jak: Grudencz (]255 i 1404), Grawdecz 
(1291), Grudenz (]313), Grudentz (1386), od końca XV wieku obok 
Graudecz także Grudziąz, Grudziądz. Urzędowa nazwa przed r. 1920 
była Graudenz. 
Miasto jest siedzibą starostwa, posiada pocztę i stację kolejową 
w miejscu. 
W obrębie parafji mieszkają: katolicy Polacy 29294, katolicy 
Niemcy 1612, grecko-katolicy 42, ewangelicy Polacy -, ewangelicy 
Niemcy 4296, ewang. apostolscy 35, ew ang. reformowani 2, menonici 49, 
baptyści 22, wyzn. augburskiego 8, Pfingstgemeinde 3, Adwentyści 15, 
Badacze Pisma św. 27, Kalwini], dysydenci 2, prawosławni 40, hodu- 
rowcy ca 1500, bezwyznaniowcy 5, żydzi 532, razem 37.485. Komu- 
nikująch jest 23326. 
P a r a f j ę grudziądzką, opartą o gród, wspomniany już za Bole- 
sława Śmiałego, należy zaliczyć do pierwotnych. założonych krotka 
po zaprowadzeniu chrześcijaństwa. W pierwszych czasach sięgały jej 


Ił
		

/Pomorze_002_12_314_0001.djvu

			- 310 - 



 


granice poza Okonin, Grutę, Słup i Dąbrówkę, zanim powstał kościół 
w Pokrzywnie. O zmianach wewnętrznych w obrębie parafji, zwłaszcza 
w XVI wieku, jest mowa poniżej. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, posiada prezbiterjum sięgające 
roku 1300. Nawę główną zbudowano w XIV wieku, nawy boczne 
w XV w., taksamo wieżę. która po pożarze r. 16]2 została odbudo- 
wana w roku 1728. Prezbiterjum uległo zniszczeniu w czasie wojen 
szwedzkich (1655-59). Wewnętrzne urządzenie kościoła pochodzi z roku 
1728. Ostatnią gruntowną renowację kościoła przeprowadzono w r. 
1896. Kiedy i przez kogo został konsekrowany stwierdzić nie można. 
Wiadomo tylko, że Strzesz w r. 1670 widział znaki konsekracji i że 
dedykację obchodzono w niedzielę po św. Bartłomieju. 
Tytuł kościoła: św. Mikołaj obecnie i dowodnie w r. 1647. 
a prawdopodobnie od samego początku. 
K o l a t o r e m jest rz' d. 
Zabytki ważniejsze: 
]. Chrzcielnica granitowa z końca XIII w., częściowo w stylu romań- 
skim, jest ozdobiona figurami smoków w płaskorzeźbie, czara 
ośmioboczna. 
2. Obraz Wniebowzięcia Matki Boskiej z XVII w. w bocznym ołtarzu. 
3. Epitafjum marmurowe Jakóba i Zuzanny Szczepańskich (t ]630). 
4. Nagrobek Katarzyny Germanowej (t 1588). 
5. Nagrobek renesansowy z popiersiem rycerza z XVII w. 
6. Dwie starożytne kropielnice. 
7. Kilka starszych haftowanych kap i ornatów, m. in. z r. ] 698 i ] 778, 
oraz antependjum z r. ] 727. 
8. Kilkanaście wartościowych lichtarzy ołtarzowych z bronzu i mo- 
siądzu w stylu gotyckim, renesansowym i barokowym. 
9. Najstarszy dzwon jest z r. 1487, największy z r. ]777. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p u s t o we: parafjalny św. Miko- 
łaja w niedzielę po 6 grudnia, brackie św. Rocha, św. Barbary, św. 
Michała, w następną niedzielę po święcie, OpLltrzności Boskiej w drugą 
niedzielę po Trzech Królach. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. ] 661-, copu1. i mor1. ] 77 4-. 
2. Kronika kościoła grudziądzkiego ] 662-1733, ] 788-1834. 

t Zbiory akt i dokumentów dotyczących kościola i pamfji gl11dLią- 
dzkiej do r. 1609 cztery tomy, dalej 1609-54, 1661-99, 1700-27, 
1727-96, ]778-1821. 
4. Łysakowo-Sadowo: Kontrakty ]619-1790, 1790-1832, 1832-35.. 


\ 



 


!
		

/Pomorze_002_12_315_0001.djvu

			- .
Il 


l 


akta od r. 1804, reparacje od r. 1803, zabezpieczenia od r. 1811, 
o granicę Łysakowo-Kłódka od r. 1801. 
5. Sprawy szkolne, trzy tomy, od r. 1799. 
6. Odpisy wizytacyj generalnych z lat 1639-46, ]647, ]667-72, 
1724-, ] 739-64, 1786-87. 
7. W archiwum parafjalnem jest sporo starszych dokumentów orygi- 
nalnych i odpisów, zwłaszcza z XVII w., dotyczących przeważnie 
spraw majątkowych kościoła i dekanatu grudziądzkiego. Na osobną 
wzmiankę zasługuje "Instrumentum institutionis ad ecclesiam paro- 
chialem Bobroviensem A. D. ]747 ep. Mathiae Sołtyk" oraz pisma 
biskupa Seweryna Szczuki z r. 1713 i inne. 
Kościoły i kaplice: 
l. Kościół św. Ducha, po pożarze r. 1341 odbudowany r. 1345 i po- 
łączony z prepozyturą, ktora przeszła na miejscowego proboszcza. 
Król Zygmunt August przyznał kościół 15 sierpnia ]569 protestan- 
tom, lecz już Zygmunt III zwrócił go 1597 katolikom. Po rozebraniu 
kościoła św. Jerzego w roku ]6]8 odprawiali w nim znowu nabo- 
żeństwa protestanci. W roku 1624 został oddany benedyktynkom 
przybyłym z Torunia. W r. 1659 w czasie bitwy między Polakami 
a Szwedami zgorzał kościół z klasztorem, poczem został odbudo- 
wany w obecnej formie. W r. 1772, kiedy rząd pruski zabrał dobra 
klasztorne, klasztor dostał się pod administrację państwową. W r. 
1835 uległ kasacie. Kościół został garnizonowym protestanckim, 
a w klasztorze umieszczono seminarjum nauczycielskie (preparandję). 
W r. 1900 po wybudowaniu w obrębie fortecy nowego luterskiego 
kościoła garnizonowego, kościół benedyktynek zamieniono na gar- 
nizonowy katolicki. W r. 1921 (1. 1.) otrzymała paraf ja pozwolenie 
na używanie go dla swoich celów, w dniu 21 kwietnia ]928 na 
własność. W tymże roku została przeprowadzona gruntowna ze- 
wnętrzna renowacja. W kościele tym odprawiają się nabożeństwa dla 
uczniów gimnazjum matematyczno-przyrodniczego i żeńskiego, dla 
Niemców katolików i dla Polaków. katolików. - Urządzenie we- 
wnętrzne jest barokowe. Po benedyktynkach pozostał wartościowy 
obraz Zesłania Ducha św. z XVIII wieku i barokowy wielki ołtarz. 
2. ,ościół pojezuicki pod wezwaniem św. Franciszka Ksawerego, 
wybudowany między r. 1682-1715. Jezuici przybyli do Grudzią- 
dza w r. 1622; dzięki legatowi biskupa Kuczbarskiego (t 1624) 
i ofiarnym zabiegom wojewody Jana Działyńskiego, uzyskali zezwo- 
lenie króla w r. 1630, papieża 8 marca ]641. a sejmu 1647 r. Sej- 
mik pruski natomiast zaprotestował. Jezuici mieszkali pierwotnie 
w gmachu barokowym, dzisiejszym ratuszu, a nabożeństwa odpra- 


\ 



 


I 
\
		

/Pomorze_002_12_316_0001.djvu

			312 - 


wiali w istniejącej wówczas przy farze kaplicy św. Stanisława Kostki. 
Budowę własnego kościółka, rozpoczętą w roku 1648, przerywaną 
z powodu wojen szwedzkich, zdołali wykończyć dopiero w r. 1715. 
Po zniesieniu zakonu jezuitów zamieniono ich kolegjum na gimna- 
zjum akademickie, a od r. ] 816--] 897 mieści się w niem pierwsze 
i przez długi czas jedyne na Pomorzu katolickie seminarjum nauczy- 
cielskie. Po przeniesieniu seminarjum do nowego gmachu przy ul. 
Lipowej w r. ] 897 nabyło miasto gmach klasztorny na ratusz za 
97.150 mk. Odnowiono go w roku ] 9] 3, kościół zaś został prze- 
znaczony dla nabożeństw seminaryjnych, które tam się także obecnie 
odbywają. Oprócz tego odprawiają się tam nabożeństwa dla gim- 
nazjum klasycznego, szkoły wydziałowej i wyjątkowo także dla para- 
f jan. W tym kościele znajduje się cudowny obraz św. Franciszka 
Ksawerego. - Wewnętrzne urządzenie barokowe z XVlIl wieku 
nie pozbawione wartości artystycznej. Wielki ołtarz, dzieło Józefa 
Krausa z Gdańska, z obrazem malowanym przez X. Steinera, fun- 
dował wojewoda chełmiński Anastazy Czapski. Cudowny obraz św. 
franciszka Ksawerego przeniesiony został w r. ] 722 z Jabłonowa. / 
3. Kościół św. Krzyża, poreformacki, dzisiaj własność państwowa, 
w pośrodku całego kompleksu budynków, które tworzą zakład karny, 
przeznaczony jest wyłącznie dla więźniów. Założony został ] 750 r.. 
benedykowany 1751 r. Klasztor zniesiony zarządzeniem z dnia 6 
kwietnia 1801 zamieniono na dom karny. Kościół służył pierwotnie 
aż do r. 1832 dla nabożeństw wyłącznie katolickich, odtąd stał się 
symu1tannym, obecnie odprawiają się znów nabożeństwa katolickie. 
4. Kaplica Wszystkich Świętych w Sierocińcu dla dziewcząt przy ul. 
Rybackiej, pod kierownictwem sióstr św. Elżbiety. Pierwotna kaplica 
Lostała razem z zakładem poświęcona fi sierpnia ] 889 r., obecna 
zaś 7 maja 1896 r. W kaplicy odbywają się, oprócz nabożeństw 
dla zakładu, zebrania i nabożeństwa Sodalicji Marjal1skiej, uczennic 
gimnazjum źeńskiego i Szkoły Handlowej. 
5. Kościół garnizonowy św. Stanisława biskupa i męcz., dawniej ewan- 
gelicki, wybudowany w r. ] 900, został konsekrowany przez biskupa 
wojsk polskich X. Galla. W tym kościele odprawiają się nabożeń- 
stwa dla wojska i jedno nabożel1stwo dla okolicznej ludności cywil- 
nej od ] października 1926 r. 
6. Oratorjull1 w miejskim szpitalu zostało poświęcone d. '27 lipca ] 9'22 r. 
7. Oratorjum w miejskim przytułku dla starców zostało poświęcune 
6 sierpnia 1922 r. 
8. Oratorjum dla Sióstr Rodziny Marji w sierucińcu wojskowym zostało 
poświęcone 20 marca 1925 r. 


# 


t
		

/Pomorze_002_12_317_0001.djvu

			- 313 


.. 


Kościoły dawniejsze: 
l. Prepozytura św. Jerzego. Kościół ten stał nad Wisłą na Rybakach 
i miewał początkowo własnego prepozyta. Po p07arze miasta r. 1341 
został przyłączony do fary, pozostał jednak przy nim osobny kape- 
lan utrzymywany przez magistrat. Kapelan ten był zarazem dusz- 
pasterzem w założonym r. 1396 przez komtura Ulryka Hohenberga 
szpitalu. W XVI w. zagarnęli kościół luteranie i posiadali go aż 
do r. 1618, kiedy to kościół, podmyty przez Wisłę, trzeba było 
rozebrać. Na cmentarzu znajdującym się przy kościele wystawiono 
później murowaną kapliczkę, która również już nie istnieje. 
2. Kaplica zamkowa pod wezwaniem Matki Boskiej. Zbudowana 
została r. 1299 razem z zamkiem. Wizytator Strzesz opisuje ją 
w r. ]670 i dodaje, że była "sumptu magnifico et maiestate venc- 
randa u. Pod koniec w. XVIII była już zaniedbana, a od roku 1800 
poczęto ją rozbierać. Materjały zużyto do rozszerzenia kościoła 
parafjalnego i więzienia. 
3. Kaplica Działyńskich, wLniesiona przy farze przez Jana Działyń- 
skiego, wojewodę chełmińskiego, przed r. ]640. Była pierwotnie 
pod wezwaniem św. Barbary, później św. Stanisława Kostki. Służyła 
ojcom jezuitom, po ich przeniesieniu się do własnego nowego 
kościoła stała się za zezwoleniem biskupa K. Działyńskiego od 
r. 1640 rodzinną kaplicą Działy6.skich. Chowano pod nią członków 
tej rodziny. Podczas najazdu szwedzkiego bardzo ucierpiała. a po- 
mimo odnawiania kilkakrotnego r. ] 795 chyliła się ku upadkowi, 
więc rozebrano ją zupełnie. 
4. Kaplica Kostków pod wezwaniem św. Stanisł. Kostki była przybudo- 
wana do kaplicy Działyńskich. I ona ucierpiała wskutek wojen szwedz- 
kich i została rozebrana w r. 1796. 
5. Kaplica św. Michała Archanioła była również przybudowana do 
kościoła farnego. W r. 1670 uchodziła już za bardzo starą. Odby- 
wały się w niej nabożellstwa dla cechów. Przejściowo, odgrodzona 
od kościoła, była używana jako szkoła parafjalna, później jako 
szpital, aż w r. ]673 przywrócono ją znów pierwotnemu celowi. 
W r. ] 796 została rozebrana. 
Zakony i zgromadzenia zakonne: 
I. Siostry elżbietanki w liczbie 13, zajmują się wychowaniem dziew- 
cząt i sierot w Sicrocińcu Wszystkich Świętych, pielęgnowanicm 
chorych poza domem i dziatwą w ochronic własnej oraz hafto- 
waniem paramentów kościelnych. Sierociniec liczy obecnie 61 
dziewcząt, otworzony został dnia ] listopada 1857 roku za-
		

/Pomorze_002_12_318_0001.djvu

			- 314 - 


twierdzony dokumentem biskupim w dniu 26 kwietnia ]858 r. Sie- 
rociI'Jcem kierowały: od r. 186] do 1868 t. zw. arme Schulschwe- 
stern, od 1868 do 1877 siostry św. Wincentego a Paulo, od 1877 
do 1889 przełożona świecka, a od 6 sierpnia 1889 siostry św. 
Elżbiety. Dzięki wielkodusznej ofiarności śp. Jerzego Jalkowskiego 
został pierwotny gmach w r. 1888-89 znacznie rozszerzony i 9 wrze- 
śnia ]902 r. poświęcony. 
2. Siostry elżbietanki z sierociÓca kierują także miejskim żłóbkiem dla 
niemowląt, zarządzają miejskim szpitalem i miejskim przytułkiem 
dla starców. 
3. Siostry franciszkanki św. Rodziny Marji z domu macierzystego 
we Lwowie, prowadzą sierociniec dla dziewcząt. sierot powojsko- 
wych z kresów wschodnich (43 dziewcząt). 
Zakony dawniejsze: 
l. Konwent sióstr dobrowolnej pracy dla biednych wdów i wychowa- 
nia sierot, wspomniany ju
 1382 r. podupadł zupełnie w czasie 
reformacji. 
2. Benedyktynki por. str. 311 nr. 1. 
3. Jezuici por. str. 311 n. nr. 2. 
4. Franciszkanie reformaci por. str. 3] 2 nr. 3. 
5. Ubogie siostry szkolne por. str. 3]4 powyżej. 
6. Wincentki por. str. 314 powyżej. 
Bractwa obecne: 
l. Bractwo św. Michała, zatwierdzone przez papieża Klemensa X. w r. 
]673 z statut. z dnia 22 marca i 12 czerwca ]852; liczy członk.34. 
2. Bractwo św. Barbary, zatwierdzone przez papieża Klemensa X. w r. 
1674, z statutem z 22 marca i 12 stycznia ]852 r.; liczy członk. 96. 
3. Bractwo św. Rocha, zatwierdzone przez papieża Innocentego xm 
w r. 1723, z statut. z dnia 22 marca i 12 stycznia 1852; członk. 59. 
4. Bractwo Opatrzności Boskiej, zatwierdzone przez papieża Benedykta 
XIV w r. 1744 z statutem z d. 22 marca i ] 2 czerwca 1852; czł. 64. 
5. Bractwo Trzeźwości, zatwierdzone 31 października 1866; liczy 
członków 292 (219 kobiet, 72 mężczyzn). 
6. Bractwo Matek Chrześcijańskich, erygowane i agregowane 16. 5. 
1925 r.; liczy członków 685. 
7. Bractwo czci Najśw. Sakramentu; liczy członków 45. 
8. III Zakon św. Franciszka; liczy członków 242. 
9. Konferencja Pań Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo, założ. w r. 
] 921 ; liczy członków 180. 
Bractwa dawniejsze: 
l. Confraternitas sacerdotalis dla duchowieństwa miasta okolicy.
		

/Pomorze_002_12_319_0001.djvu

			- 315 - 


2. Bractwo Literatów dla wszystkich stanów. 
3. Bractwa Ubogich, Bożego Ciała, Najśw. Marji Panny, św. Różańca. 
Stowarzyszenia: 
1. Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży Męskiej założone w roku 
19] 9, liczy członków 148. 
2. Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży Żeńskiej założone w roku 
19] 9, liczy członków 293. 
3. Towarzystwo Katolickich Robotników od r. 1920. liczy członków 
480 mężczyzn, 400 kobiet. 
4. Towarzystwo Kolejarzy pod opieką św. Józefa założone w roku 
1922, liczy członków 58. 
5. Towarzystwo Czeladzi Katolickiej od r. 1897, liczy członków 62. 
6. Polski Chór Koście]ny i i chór Niemców-katolików św. Cecylji. 
7. Dzieło św. Dziecięctwa Pana Jezusa. 
Paraf ja posiada s a l kęp a r a f j a l n ą. 
S z P i t a I u dla ubogich paraf jan obecnie paraf ja nie posiada, 
natomiast ma prawo umieszczenia dwunastu ubogich w miejskim przy- 
tułku dla starców. Do roku 1926 istniał szpital pod wezwaniem św. 
Ducha, który był własnością miasta, lecz podlegał administracji osob- 
nego kuratorjum z proboszczem na czele. Założony został ten szpital 
już w XVll w. Dokument erekcyjny zaginął w czasie wojen szwedz- 
kich. Dla braku środków, potrzebnych do utrzymania szpitala, zrzekła 
się paraf ja swych praw na korzyść miasta, które zobowiązało się 
utrzymywać w przytułku miejskim ]2 ubogich, proponowanych przez 
proboszcza parafji św. Mikołaja. Zobowiązanie to zostało hipotecznie 
zagwarantowane na wieczne czasy. - Dawniej istniały 3 kościelne 
szpitale, które jednakże upadały: l) Konwent sióstr dobrowolnej pracy, 
2) św. Jerzego, 3) Turznickiego. 
Ochronki: 
1. w gimnazjum żeńskiem od r. 1921. Dwie ochroniarki, 98 dzieci. 
2. w sierociilcu dla dziewcząt od r. 1889, jedna siostra elżbietanka. 
117 dzieci, 
3. ochronka rodziny wojskowej od r. 1924, jedna ochroniarka, 50 dzieci, 
4. ogródek dziecięcy przy szkole wojskowej od r. 1923, jedna ochro- 
niarka, 39 dzieci. 
Ś w i e c k i e i n s t y t u t Y d o b r o c z y n n e: 1) Szpital miejski, 
2) klinika kasy chorych, 3) 2 kliniki prywatne (Klein i Grygier), 
4) poradnia dla płucno-chorych, 5) poradnia przeciw-jaglicza, 6) stacja 
opieki nad matką i dzieckiem, 7) czerwony krzyż. 
P r o b o s z C z: X. Bel'lw.n[ Dembe/ł, urodz. II. 4. 1878 w Bar- 
todLiejach pod Bydgoszczą, święc. 22. 3. 1903, instyt. 29. 4. ] 920.
		

/Pomorze_002_12_320_0001.djvu

			- 316 - 


Jako wikary pracował w Barłóżnie. Wielu, Kościerzynie i Chełmzy, 
jako proboszcz w Nawrze od r. ]911-1920. Jest dziekanem grudziądz- 
kim, prałatem domowym Ojca św. i parochus consultor, posiada 
odznaki krzyża Organizacji Wojskowej Pomorskiej i krzyża Oficerskie- 
go Orderu Odrodzenia Polski. 
Wikarzy: 
l. X. Józef Mańkowski, urodz. 29. 6. 1895 w Wielkim Komórsku, 
pow. świeckim, święc. 23. 6. ]923 r., ustano ]5. 1. ]927. Jako 
wikary pracował w Grucie i w Grudziądzu przy kościele św. Krzyża. 
2. X. Konstanty Malinowski, urodz. 22. 2. ] 900 w Niem. Brzoziu, 
pow. lubawskim, święc. 28. 6. ]925 r., ustanaw. w sierpniu 1926. 
Poprzednio był wikarym w Wąbrzeźnie. 
3. X. NO/'bel't Denzbski, urodz. 2. 6. 1900 w Skórczu, pow. staro- 
gardzkim, święc. 27. 6. 1926, ustano 13. 8. 1927. Przedtem był 
wikarym w Papowie Biskupiem i Wielkołące. 
4. X. Kajetan Kaszewski, urodz. 30. 10. 1899 w Traczyskach, pow. 
brodnickim, święc. 27. 6. 1926, ustano 1927. Poprzednio był wika- 
rym i administratorem w W. Walichnawach. 
5. X. Fl'anciszek Ringwelski, urodz. 28. II. 1901 w Czerskiejstrudze, 
pow. chojnickim, święc. 27. 6. 1926 r., ustano 1. 7. 1927. Poprze- 
dnio był wikarym w Tucholi. 
Księża na innych urzędach: 
l. X. Juljan Łukaszkiewicz, urodz. 14. 12. 1857 w Rzeszowie, przy- 
należny do archidiecezji lwowskiej, święc. w r. 188], na emeryturze 
jako profesor szkół średnich w Grudziądzu, pracuje jako archiwarjusz 
miasta od r. 1924. Jest kanonikiem honor. Bazyliki Loretańskiej. 
2. X. .Jan Rogalski, urodz. 1. ] l. 1888 w Stawnicy, pow. złotowskim. 
święc. 29. 3. 1914, mianowany 15. 5. 192] katechetą przy seminar- 
jum nauczycietskiem w Grudziądzu. Poprzednio był wikarym tum- 
skim w Pelplinie i kapelanem wojska polskiego. 
3. X. Józef Roskwitaiski, ur. 24. 4. 1893 w Dąbrówce, pow. starogardz- 
kim, święc. 14.5. 1916. Poprzednio był wikarym w Starogardzie, od 
15. 4. 1920 katechetą w Grudziądzu przy gimnazjum klasycznem. 
4. X. Mmjan Pllczek, urodz. 14. 9. 1884 w Osieku, pow. starogardz- 
kim, święc. 24. :3. 19 l 2. od 15. 5. 1921 katechetą przy gimnazjum 
matematyczno-przyrodniczem w Grudziądzu. Poprzednio pracował 
jako wikary w Skarlinie, Szot1andzie, Wąbrzeźnie, Koronowie, To- 
runiu (św. Jakóba), gdzie był także administratorem, później jako 
kapelan pułku 66 (kaszubskiego). 


,
		

/Pomorze_002_12_321_0001.djvu

			- 317 - 


5. X. Stanisław I{ollstallty Jarallowski, urodz. ]3. ] I. 1888 w Osie- 
czku, pow. wąbrzeskim, święc. 29. 3. ]9]4 r. Od l. 5. 1921 pra- 
cuje jako katecheta przy gimnazjum żeńskiem w Grudziądzu. Po- 
przednio pracował jako wikary w Wielu, Kościerzynie, Chełmnie, 
Pokrzydowie, jako kapelan wojskowy w wojsku polskiem, odznaczony 
krzyżem walecznych, wreszcie był kapelanem szkół wojskowych 
w Grudziądzu. 
6. X. Józef Walenty .Józefowicz, urodz. I. 3. ]891 w Prątnicy, pow. 
lubawskim, święc. ]7. 6. ]923, od l. 9. 1926 katechetą przy szkole 
wydziałowej w Grudziądzu. Poprzednio był wikarym w Chełmży, 
administr. w Górznie, wikarym w Kowalewie i w Grudziądzu u fary. 
7. X. Emil Sowiński, urodz. 29. I l. 1886 W Łągu, pow. chojnickim, 
święc. 10. i:: ]921 r., RYJ. wikarym w Borzyszkowach, Rumiłn1efS- 
administra(o;em w Biskupicach, ] 5. 5. 1927 ustanowiony kuratusem 
Zakładu Karnego w Grudziądzu. 7' 
8. X. dr. Władysław Łęga, urodz. 4. 6. 1889 \\' Miranach, powiecie 
sztumskim (Warmja), święc. 29. 3. ]914, pracował jako wikary w 
Szczuce. W styczniu ]915 r. zaciągnięty do wojska, był sanitar- 
juszem, od lipca 1919 w niewoli amerykańskiej we Francji, odtąd 
w armji polskiej jako kapelan, od r. 1921 w Grudziądzu, obecnic 
proboszcz parafji wojskowej św. Stanisława. 
9. X. Adolf Federowicz, urodz. w r. 1889, ukończył gimnazjum i studja 
teologiczne w Petersburgu, święc. ]3. 4. 1914, był przez 3 lata 
prefektem w Orle, przez 7 miesięcy w więzieniu bolszewickiem, rok 
w Mińsku Litewskim, wikarym przy katedrze, od zajęcia Mińska 
przez bolszewików kapelanem wojskowym na froncie i w Grudziądzu. 
S z koł Y P o w s z e c h n e w Grudziądzu: 
l. Szkoła im. T. Kościuszki, katol., koedukacyjna, ] 4 klas, ]5 naucz. 
katol., 514 dzieci kat., 6 ewang. 
2. Szkoła im. K. Marcinkawskiego, kat., 7 klas, dla chłopców, 18 naucz. 
kat., 648 dzieci kat. 
3. Szkoła przy ul. Sienkiewicza, kat., ]5 klas, dla chłopców, ]5 naucz. 
kat., 559 dzieci kat., 5 ewang. 
4. Szkoła przy ul. Klasztornej od l. 9. 1927, katol., dla dziewcząt, 
9 klas, 340 dzieci kat. 
5. Szkoła ćwiczeń przy państw. seminarjum im. Staszica, kat., koedu- 
kacyjna, 4 klasy, 4 naucz. kat., ]50 dzieci kat. 
6. Szkoła ćwiczeń przy państw .seminarjum naucz. z niem. jęz. wykład., 
kat., 2 klasy, koedukacyjna, 2 naucz. kat., 58 dzieci. 
7. Prywatna szkoła, kat., 3 klasy, koed.. 5 naucz. kat., ] 24 dzieci kat. 


l 


..J
		

/Pomorze_002_12_322_0001.djvu

			- 318 - 


8. Prywatna niem. szkoła, ewang., 4 klasy, koedukacyjna, 2 naucz. 
kat., 2 ewang., R dzieci kat., ]09 dzieci ewang. 
9. Szkoła ewang. przy ul. Sienkiewicza, ewang., koedukacyjna, 3 nalicz. 
kat., 3 naucz. ewang., 26 dzieci kat., 202 ewang. 
10. Szkoła wydziałowa, kat., 14 klas, koedukacyjna, 17 naucz. kat., 455 
dzieci kat., lewang. 
S z koł Y P o w s z e c h n e na wioskach: 
l. Gać katoI., 1 naucz. katol., 1 klasa, 34 dzieci katol., I ew. 
2. Polsk. Węgrowo " I" " I " 40" " 5" 
3. TlIszewo 2"" 2 " 88 " 
Szkoły średnie: 
l. Gimnazjum klasyczne, 319 liczni kat., 5 niekat., 15 naucz. kat., 
lniekat., 8 klas w II oddziałach. 
2. Gimnazjum matem.-przyrodnicze, 4] 5 uczni katoI.' 30 llleka1., 17 
nalicz. I{at., l niekat., I] klas w 15 oddziałach. 
3. Gimnazjum żeńskie, 548 dzieci kat., 68 niekat., 22 naucz. kat., 
5 niekat., 8 klas w 18 oddziałach. 
4. Prywatna Szkoła Średnia z niem. jęz., 20 uczni kat., 263 niekat., 
12 naucz. kat.. 11 niekat., 7 klas w 9 oddziałach. Klasy wstępne: 
] 2 uczni kat., ] 20 niekat., 3 klasy. 
5. Państwowe Seminarjum nauczycielskie im. Staszica (męskie), 180 
uczni kat., 13 naucz. kat., 6 kursów. 
6. Państw. Seminarjum nauczycielskie z niem. językiem wykład., I] 
uczni kat., 29 niekat., 4 naucz. kat., ] niekat., 2 kursy. 
Szkoły zawodowe: 
l. Szkoła Handlowa. ] 74 uczni kat., 3 niekat. 14 nalicz. kat., ] niekat., 
3 klasy w 4 oddziałach. 
2. Szkoła Gospodarstwa Domowego i kursy zawodowe, 66 uczni kat., 
7 naucz. kat., 3 kursy. 
3. Pomorska Szkoła Sztuk Pięknych, 15 uczni kat., Iniekat., ] nalicz. 
kat., 2 kursy. 
Dawniej istniało w parafji kolegjum jezuickie czyli szkoła akade- 
micka, którą po kasacie zakonu .Jezuitów zamieniono naprzód na 
świeckie gimnazjum, a później na katolickie seminarjum nauczycielskie. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafjl: 
l. Grudziądz, śródmieście pow. grudz. 30066 dusz 
2. Gać (Gacia ] 614, Gatsch 1920) 4 km " " 120" 
3. Polskie Węgrowo (Weygir 1386, 
Poln. Wangerau do 1920) 


" 


6 " " 


" 


256 


"
		

/Pomorze_002_12_323_0001.djvu

			- 


319 


I 
I 
,I 


4. Niem. Węgrowo (Deutsch Wangerau) 5 km pow. grudz. 88 dusz 
5. Tuszewo (Tuschow 129], Tusch) 4,3" " "394,, 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Pierwotny Gru- 
dziądz, którego nazwa najprawdopodobniej pochodzi od polskiego 
słowa "gródek", należał od roku 1243 do biskupów pomezańskich, 
którzy jednak w r. ]255 oddali go krzyżakom. Ci sprowadzili do mia- 
sta osadników i rzemieślników z zachodnich Niemiec. W r. 1411 
po chwilowem zajęciu miasta przez Polaków, ścięli krzyżacy w Gru- 
dziądzu założyciela "Związku Jaszczurczego", Mikołaja z Ryńska, za 
sprzyjanie Polsce i opór przeciwko krzyżakom. W czasie wojny trzy- 
nastoletniej przystąpił Grudziądz do Związku Miast Pruskich, a ]3 lipca 
1454 odebrał tu Kazimierz Jagiellończyk hołd stanów pruskich z bisku- 
pami i kapitułą chełmińską. Od pokoju toruńskiego w r. 1466 był 
Grudziądz siedzibą starostów. Odtąd obradowały tu sejmy pruskie i to 
częściowo w kościele św. Mikołaja, częściowo w ratuszu. - Reforma- 
cja pojawia się w Grudziądzu już w r. ]524, kiedy wygłasza tu kaza- 
nie w duchu ewangelickim biskup pomezański Erkard Queiss. Ewan- 
gelikom oddaje w r. 1569 król Zygmunt August kościoły św. .Jerzego i 
św. Ducha, w r. ]572 zabierają oni nawet kościół św. Mikołaja tak, że 
za czaSów Stefana Batorego katolicy byli bez kościoła i dopiero Zyg- 
munt III zwraca im w r. ]598 oba kościoły, zostawiając protestantom 
kościół św. Jerzego, który w roku 16]8 przez powódź zniszczo- 
ny został. Od roku 1622 starają się jezuici, by przywrócić znów 
wiarę katolicką. Pomocą główną było im w tej pracy założone 
przez nich kolegjum, które się aż do rozbioru Polski utrzymało. _ 
W pierwszej wojnie szwedzkiej (1626-35) toczyły się w okolicy Gru- 
dziądza bitwy; bawił tu kilkakrotnie Zygmunt III i Władysław IV. 
Popierani przez antagonizm religijny, który panował między niemiec- 
kiem mieszczaństwem a polskimi starostami i duchowieństwem, zajęli 
Szwedzi Grudziądz 13 grudnia ] 655 r. i rządzili miastem blisko 4 lata, 
prześladując katolików, by pozyskać sympatję mieszczaństwa. Głów- 
nych swoich wrogów, jezuitów i katolickiego proboszcza, wypędzili, 
a kościoły oddali znów protestantom. Kilka razy bawił w tym czasie 
na zamku Karol Gustaw z królową. Zaraza w r. 1656, która zabrała 
800 ofiar, kontrybucje i grabieże Szwedów uczyniły mieszkańców przy- 
chylnymi Polakom. Armja polska w liczbie 15000 wojska pod wodzą 
.Jerzego Lubomirskiego wkroczyła 23 sierpnia 1659 do miasta po 
sześciodniowem oblężeniu, podczas którego spłonęła większa część 
miasta i przedmieść, ratusz i kościół św. Ducha. Kościoły zwrócono 
katolikom. W czasie trzeciej wojny szwedzkiej zdobyli Szwedzi znów 
miasto i zamek. W ciągu następujących 15 lat zajmowały Grudziądz
		

/Pomorze_002_12_324_0001.djvu

			- 320 - 


kolejno wojska polskie, szwedzkie, saskie, rosyjskie, wskutek czego 
ludność dużo wycierpiała. W roku 1709,10 zaraza zabrała 2000 ofiar. 
W r. 1711 bawił tu car Piotr Wielki, a załoga rosyjska opuściła miasto 
dopiero w r. 1718. Przez nieustanne wojny, pożary i zarazy liczba 
ludności miasta zmalała do 1200 mieszkańców w czasie rozbioru Polski. 
_ Starostami grudziądzkimi byli m. i. członkowie rodziny Sokołow- 
skich, Wojanowskich, Szczepańskich, królowa Marja Ludwika (1660-67), 
Borowski, Szembek, marszałek Mniszech; ostatnim starostą był hr. 
August Stanisław Goltz 1772. - W marcu t. r. zajęły Grudziądz wojska 
pruskie, a 8 czerwca 1772 roku przybył po raz pierwszy Fryderyk 11, 
który zamienił Grudziądz na twierdzę. Dla germanizacji miasta spro- 
wadził on około 5000 robotników i rzemieślników z głębi Niemiec. 
Forteca trzymała się pod dowództwem generała Courbiere podczas 
wojny napoleońskiej w r. 1807 mimo oblężenia przez Francuzów i Po- 
laków, które trwało aż do pokoju w Tylży w lipcu ]807 r. - Rozwój 
Grudziądza rozpoczyna się dopiero po r. 1878, gdy otrzymał połącze- 
nie kolejowe. W r. 1879 powstał most na Wiśle. Grudziądz, który 
liczył w r. 1867 zaledwie 10000 mieszkańców, stał się w następnych 
latach ośrodkiem przemysłu fabrycznego, obecnie liczy około 50000 
mieszkańców. - Dnia 23 stycznia 1920 r. wkroczyły do miasta w 
myśl traktatu wersalskiego wojska polskie pod wodzą generała Józefa 
Hallera. Odtąd odmienił się ewangelicko-niemiecki charakter miasta 
na katolicko-polski. Celem ożywienia życia religijnego odbyła się w 
marcu 1922 i 1928 r. wielka misja. W r. 1924 wizytował parafję i udzielał 
sakramentu bierzmowania X. biskup - sufragan dr. Klunder. Paraf ja 
witała głowę państwa marszałka Piłsudskiego, dwa razy prezydenta 
Rzeczypospolitej Wojciechowskiego i raz prezydenta Mościckiego. - 
W Grudziądzu mieszkał przeszło 30 lat jako adwokat i notarjusz dr. 
Stefan Łaszewski, pierwszy wojewoda pomorski w Polsce odrodzonej. 


Kuracja św. Krzyża 
Nazwa, poczta i stacja kolejowa jak powyżej pod farą, str. 309. 
W obrębie kuracji mieszkają: katolicy Polacy 11092, grecko- 
katolicy 3, ewangelicy Niemcy 490, menonici 9, baptyści 6, wyzn. 
augsburskiego 2, Pfingstgemeinde ], adwentyści 3, badacze Pisma św. 6. 
prawosławni ] O, hodurowcy 350, żydzi ] 3, razem dusz ] l 985. Liczha 
komunikujących 762 l. 
Kur a c j a powstała w r. ]919. Grunt pod kościół zakupiono 
w październiku 1911 r. od właściciela cegielni p. Marcina Schulza. Pie- 
niądze na budowę tymczasowego kościoła czerpano z podatków kościel- 
nych, kolekt niedzielnych, ze sprzedaży 2 obrazów Matki Boskiej
		

/Pomorze_002_12_325_0001.djvu

			- 


32] 


z kościoła św. Mikołaja do zamku w Malhorgu za cenę 6500 mk., 
dohrowolnych datkÓw i z pożyczki. Poniewa.l resztę długu spłacono 
\\' październiku 19]9 r.. pozostaje kościół bez wszelkich ciężarów. 
Rząd niemiecki chciał udzielić pożyczki na budowę kościoła jedynie 
pod warunkiem, że w kościele będą nabożeństwa wyłącznie niemieckie, 
na co się śp. X. kanonik Kunert nie zgodził. 
Koś c i ó ł murowany rozpoczęto budować 11 października 1915 r. 
Prace hudowlane wykonał budowniczy Olkowski z Grudziądza, nadzór 
prowadził architekt Kriiger z Grudziądza. Benedykcji dokonał w nie- 
dzielę ]. 10. 1916 r. śp. X. kanonik Kunert, przyczem kazanie wygło- 
sił X. Gordon tylko w języku polskim. Po wybudowaniu stałego 
kościoła ma ten gmach służyć celom mieszkaniowym duchowień- 
stwa parafjalnego. Kościół posiada trzy ołtarze i kompl. wewnętrzne 
urządzenie. Pierwszym kuratusem był X. Bronisław Gordon, który 
mieszkał w położonym obok kościoła sierocińcu św. Józefa, a od l. 11. 
] 919 r. w prywatnem mieszkaniu przy ul. Chełmińskiej 57. 
Tytuł kościoła: św. Krzyż. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński. 
Kaplice: 
l. Oratorjum w sierocińcu św. Józefa, ul. Bydgoska 5, benedykowane 
16 sierpnia 1923 r. 
2. Oratorjum w domu ss. zmartwychwstania Pal1skicgo, ul. Chełmińska 
75,77, benedykowane 28 lipca ] 927 r. 
Dla wojska odbywa się \V niedziele i święta nabożeństwo w ko- 
ściele św. Krzyża. 
Zgromadzenia zakonne: 
1. Zgromadzenie ss. elżbietanek, istnieje od kwietnia ]915 r. Sióstr 8. 
2. Zgromadzenie ss. zmartwychwstania Pańskiego, istnieje od paździer- 
nika ] 921 r. Sióstr 8. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Żywy Różaniec, założony w roku 19] 7 przez X. Gordona: 22 
róż niewiast liczą 330, 4 róże panien 60, 2 róże mężczyzn 30 
członków. 
2. Członkowie Trzeciego Zakonu św. Franciszka i Bractwa Trzeźwości 
należą do kościoła farnego św. Mikołaja. 
3. Apostolstwo Modlitwy. Dyplom agregacyjny z dnia 30. 12. 1916. 
Dnia 21 września 19]9 r. założono oddział dzieci, 24 września 
1921 r. podzielono Apostolstwo na oddział mężczyzn, niewiast 
i panien. Apostolstwo Modlitwy posiada prócz kas brackich dla 
pOszczególnych oddziałów także wspólną kasę pogrzebową. Obecnie 
21 


l 


I 
II 
II
		

/Pomorze_002_12_326_0001.djvu

			- 322 


liczy ono 245 mężczyzn, 659 niewiast, 337 panien pod nazwą 
"Sodalicja Dziewcząt" i 256 dzieci. 
4. Konferencja Pań Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo założ. została 
na ChełmińskiellI przedmieściu w r. 1918. Gdy w r. 1920 założono 
przy kościele św. Mikołaja Stowarz. św. Wincentego a Paulo, złą- 
czono oba stowarzyszenia w jedno. W r. 1922 stało się Stowarz. 
św. Wincentego na Chełmińskiem przedmieściu fiJją stowarzyszenia 
przy farze, a 1 listopada ] 924 r. zostało usamodzielnione. Liczy ono 
członków datkujących 73, czynnych 16. Wspiera 110 rodzin. 
5. Dzieło św. Dziecięctwa Pana .Jezusa, założone przy końcu r. 19] 6. 
Liczba członków ] 60 l. 
6. Towarzystwo Śpiewu Kościelnego "Dzwon", założone II. 9. ]923 r., 
liczy 62 członków. 
7. Stowarzysz. Młodzieży Męskiej, zał. na nowo ] 8. 10. 1923, czł. 248. 
Ochronki: 
1. Ochronka miejska nr. Ił., ul. Rzezalniana, z jedną ochroniarką egza- 
minowaną i jedną pomocnicą. Dzieci 70. 
2. Ochronka ss. zmartwychwstania Pańskiego, ul. Chełmińska 75j77. 
Dwie egzaminowa!:1e ss. ochroniarki. Dzieci 150. Ochronka istnieje 
od r. ] 926. 
SS. zmartwychwstanki utrzymują od 15. 1. 1924 roku szwalnię, 
w której przebywa przeciętnie 30 dziewcząt, a w roku bieżącym otwo- 
rzyły czapkarnię. 
S i e r o c i n i e c d I a c h ł o P c ó w, ul. Bydgoska 5. w którym 
mieści się 78 sierot. Budowę rozpoczęto w marcu 1914 r. Pieniądze 
na ten cel płynęły a) z tow. kwestarskiego, b) z datków śp. X. biskupa 
Augustyna Rosentretera w wysokości 1000-2000 mk. rocznie, z Tow. 
Anioła Stróża, c) z dobrowolnych składek, d) 22000 mk. ze sprzedaży 
starego sierocińca przy górze Zamkowej, e) 60000 mk. pożyczki 
z Hilfsdarlehnskasse flir die Provinz Westpreussen w Gdańsku, f) z za- 
siłku miasta Grudziądza. Budowę sierocińca wykonał p. Olkowski, 
dozorował bezpłatnie rejencyjny radca budowlany Im and. Poświęcony 
został sierociniec ] 4. 4. 1915 r. przez śp. X. kanonika Kunerta. .Już 
podczas wojny światowej zbierał X. kanonik Kunert pieniądze na 
powiększenie sierocińca i wybudowanie ochronki tamże. Na te cele 
otrzymał 5000 mk. w Zachodnio-pruskich 4 u, u listach zastawnych od 
starosty krajowego, lecz wybuch rewolucji i rychła jego śmierć nie 
pozwoliła planu wykonać. 
Kur a t u s: X. Jan Klllnder, urodz. ] l. 2. 1889 w Koślince, 
pow. tucholskim, święc. 29. 3. ]914, ustanaw. 1. 7. 1923. Poprzednio 


lo 


r 
r
		

/Pomorze_002_12_327_0001.djvu

			był wikarym przy kościele św. Wojciecha w Gdańsku, od 1914 do 
1918 na wojnie światowej, wtem 3 lata kapelanem wojskowym, od 
1919 do 1923 wikarym tumskim i profesorem przy Coli. Marianum 
w Pelplinie. 
W i kar y: X. Albin Pakaiski, urodz. ]5. 6. 1894 r. w Schwo- 
lauerfelde, pow. sztumskim, święc. 27. 6. 1926 r., ustano od tego czasu. 
Szkoły powszechne: 
l. Grudziądz, katol., im. Królowej Jadwigi, A. dla dziewcząt, II naucz. 
kat., 7 klas, 470 dzieci kat., 9 niekat. 
2. Grudziądz, . kato\., im. Królowej .Jadwigi, B. dla dziewcząt, 10 naucz. 
kat., 1 naucz. grecko-kat., 7 klas, 437 dzieci kat., 3 nie kat. 
3. Grudziądz, kat., przy ul. Gelbudzkiej, dla chłopców, 7 naucz. kat., 
7 klas, 271 dzieci kat., 4 ewang., 6 hodur. 
4. Rudnik, A. kat., 1 naucz. kat., l grecko-kat., 2 klasy, 98 dzieci kat. 
5. Rudnik, B. ew., I "ewang., I" 59 " ew. 
6. Rządz kat., l " kat., l 42" kat. 
S z koł a z a w o d o w a: Państwowa Szkoła budowy maszyn 
i Państwowa Szkoła przemysłowych mistrzów mechaników przy Pań- 
stwowej szkole budowy maszyn w Grudziądzu. Charakter szkoły mie- 
szany. Uczniów: 161 rzymsko-katolików, 2 prawosławnych, 7 ewan- 
gelików. Nauczycieli: 1 dyrektor, 6 nauczycieli stałych, 16 nauczy- 
cieli kontraktowych, 3 instruktorów stałych, 2 instruktorów kontrakto- 
wych, 2 asystentów, I sekretarz, I pomocnik biurowy, ] mechanik. 
Dyrektor jest ewangelikiem, 5 naucz. rzymsko-kato\., I prawosławny. 
Księża prefekci: 
l. W 2 najwyższych klasach szkoły przy ul. Gelbudzkiej jest prefektem 
X. kuratus Klunder, jak powyżej. 
2. W 2 najwyższych klasach szkoły im. Królowej .Jadwigi A. jest pre- 
fektem X. wikary Pakaiski, jak powyżej. 
3. W państwowej szkole budowy maszyn jest prefektem X. profesor 
Pllczek, z gimnaz. matematyczno-przyrodnicz., jak powyżej str. 316. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Chełmińskie przedmieśc Grudziądza 
2. Król. Pieńki (Pientek, Kg1. Pientken) 
3. Rudnik 
4. Rządz (Rendsee 1400, Renszin 1438, 
Rondsen - 1920) 
5. Strzemięcin (Prybut 1599, Preybiitt 
1632, Stremczyn 1782, Boslershohe 
1920) 


- 


- 323 - 


. 


- 


pow. grudz. 10386 dusz 
7 km" " 39" 
6 "" " 441" 


5 " 


" 


245 " 


" 


2 " 


81 


" 


" 


" 


21*
		

/Pomorze_002_12_328_0001.djvu

			- 324 


Kuracja Małe Tarpno 
Miejscowość Jeży w powiecie grudziądzkim; stacja kolejowa 
poczta Grudziądz. 
W obrębie kuracji są: Katolicy-Polacy 4882, ewangelicy 5, meno- 
nici 3, badacz Pisma św. ], prawosławni 2, hodurowcy 150, ogółem 
dusz 5043. Komunikujących jest 2236. 
Koś c i o ł i kur a c j a w Małem Tarpnie powstała za inicjatywą 
X. prał. Dembka i dozoru kościelnego fary grudziądzkiej przez prze- 
budowę w stylu barokowym sali i restauracji "Concordia", nabytej 
w lutym 1922 r. za 14 miljol1ów marek. Pierwotna kaplica, która 
dzisiaj jest przedsionkiem kościoła, została poświęcona przez X. prał. 
Dembka I października 1922 r. W tej kaplicy odbywały się przez rok 
regularnie naboLeństwa. W niedziele i święta odbywało się drugie nabo- 
nabożeństwo główne w kościele wojskowym św. Stanisława w Grudzią- 
dzu aż do 23 grudnia ] 923 r. W tym to dniu został poświęcony 
obecny kościół również przez X. prał. Dembka. Kościół posiada 3 ołta- 
rze, organy i piękną wieżę z 2 dzwonami. Budową kierował p. inż. 
Jaszkowski z Torunia, a wykonał ją budowniczy p. Olkowski z Gru- 
dziądza. Pierwszym kuratusem jest X. Jan van Blericq. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w a odbywa się w niedzielę pod- 
czas oktawy Bożego Ciała za pozwoleniem Stolicy Apostolskiej z r. 1927. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
]. W W i e l k i m T a r p n i e istniał kiedyś kościół pod wezwaniem 
św. Krzyża, zbudowany w pruski 11Iur kosztem Jakóba Szczepańskie- 
go, starosty grudziądzkiego, podkomorzego chełmińskiego w r. 1620. 
Ołtarz barokowy był bogato złocony. Posadzka była drewniana, 
dach z cegły. Zakrystję przybudowano z materjału rozebranej 
kaplicy w Lniskach. Pamiatkę Znalezienia i Podwyższenia Krzyża 
św. obchodzono z wielką uroczystością, z fary grudziądzkiej przy- 
chodziła procesja. Dnia]4 września ]769 żołnierze pruscy, wer- 
bujący do wojska, zbezcześcili kościół i cmentarz, zabijając i raniąc 
przeszło 20 osób. Biskup Baier ponownie poświęcił sprofanowany 
kościół, który w r. ]808 na nowo został znieważony przez wojska 
nieprzyjacielskie. Poświęcony znowu, służył chwale Bożej do roku 
] 829, w ktorym go rozebrano. Za pozostały materjał zapłacił dzier- 
żawca tarpieński Holder - Egger 6 talarów. Dziesięć lat później 
ogrodzono cmentarz i wystawiono na nim małą kapliczkę pamiąt- 
kową, po której obecnie także już niema śladu. 
2. W XVII wieku znajdowała się kaplica prywatna w L n i s k a c h. 
Po drugiej wojnie szwedzkiej została rozebrana. 


I
		

/Pomorze_002_12_329_0001.djvu

			B r a ct w a i s t o war z y S z e n i a: 
1. Towarzystwo Kat. Robotników, założ. 4. 11. ] 923 r., członków 60. 
2. Stow. Katol. Młodzieży Polskiej (żeńskiej), zał. 4. 2. 1923, czł. 86. 
3. Stow. KatoI. Młodzieży Polskiej (męskiej), zał. 25. 2. 1923 r., czł. 26. 
Instytucje charytatywne: 
I. Ochronka w Małem Tarpnie, założona za inicjatywą X. prał. Dembka 
przez Kuratorjum w r. 1921. Ochronka, którą kieruje egzamino- 
wana ochroniarka, mieści się w szkole powszechnej, dzieci jest 93. 
2. Konferencja Pań Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo, założona 
9. 7. 1923, liczy członków datkujących 60, czynnych 10, wspiera 
52 rodzin. Potwierdzona dokumentem z Paryża dnia 27. 9. 1923 r. 
Kur a t u s: X. Jan van BleJ'icq, urodz. 24. 12. ]888 w Korono- 
wie, święc. 9. 3. 1913, ustanaw. 1. 10. 1922; poprzednio był wikarym 
w Lęborku, kapelanem wojskowym, wikarym przy farze w Grudziądzu. 
Szkoły powszechne: 
l. Małe Tarpno, katoI., 9 naucz. kat., 10 klas, 300 dzieci kat., 37 ew. 
2. Nowawieś 3 ,,3 " ] 80 " " 2" 
3. Owczarki 2 "3,, 130 ,,10 " 
4. Parsk I" l" 34 " " I " 
Dużo dzieci uczęszcza do szkół w Grabówcu (par. Król. Dąbrówka) 
i Tuszewie (par. Grudziądz). 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Małe Tarpno (KI. Tarpen) pow. grudziądz. 2390 dusz 
2. Wielkie Tarpno (Gr. Tarpen), gmina 3 km" " 133" 
3. Wielkie Tarpno, folwark 3 "" " 42" 
4. Część miasta Grudziądza J /2 " 739 " 
5. Grudziądz, forteca (feste Courbiere) ] " " 200 " 
6. Kłódka (Clode 1323, Clodar 1434, 
Klodtken Miihle), młyn 
7. Wielkie Lniska (Elnis 1285, Gross 
El1ernitz - 1920) 
8. Nowawieś (Segersberge 1440, Neu- 
dor f - 1920) 
9. Owczarki (Owczarka 1618, Wos- 
sarken - 1920) 
10. Parsk (Ostrow 16]8, Parsken-1920) 
11. Sadowo (Schadau - 1920) 
] 2. Stanisławowo 
13. Świerkocin (1874 Tannenrode) 


- 


- 325 - 



 


7 


6 " 


2 


[) 
4 " 
4 " 
6 
4 ,. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


,. 


26 " 


" 


178 


" 


856 " 


" 


312 
196 D 
65 " 
48 . 
102 " 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_330_0001.djvu

			326 - 


2. Łasin 
już przed założeniem miasta zwano pobliskie JezIoro "Leszyn", 
po polsku niezawodnie Leśno, t. j. w lesie położone, jak też współ- 
czesny Jan z Łasina pisał się de nemore czyli z lasu. Więc tak
e 
Łasin pierwotnie Leśnem miał się nazywać, dzisiejsza nazwa urobiła 
się przez omyłkę. Później spotyka się nazwa Lessin, Lansin. Lasin. 
Łasin i Laszin. Nazwa urzędowa przed r. 1920 była Lessen. 
Miasto leży w powiecie grudziądzkim, posiada stację kolejową 
i pocztę w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3025, Niemców 4. 
Polaków niekatolików 101, Niemców ewangelików 808, baptystów 20], 

ydów 7, ogółem dusz 4146. Komunikujących jest 2194. 
P a r a f j a istniała prawdopodobnie już przed r. 1298. Landmistrz 
Meynhard z Querfurtu wydając w tymże roku Łasinowi przywilej miejski, 
wyposażył parafję 6 włókami. Należał do niej pierwotnie sam Łasin; 
granicę rozszerzyły się dość znacznie dopiero po zniesieniu parafij w 
Błonowie i Szonowie. Kościół w Szczepankach, połączony zŁasinem 
]596 r. przez biskupa Tylickiego, stał się samodzielnym dopiero w r. 
]927. Także Szembruk należał przez cały wiek XVII do parafji łasiń- 
skiej. Łasin wraz z całą okolicą podlegał biskupom pomezańskim 
i dopiero po zniesieniu ich stolicy w czasie reformacji zaopiekowali 
się spuścizną biskupi chełmińscy. 
Koś c i ó ł, trzynawowy, gotyk ceglany, rozpoczęto budować ok. 
roku ]330, poprzedni był pewnie drewniany. Na utrzymanie kościoła 
wyznaczył król Zygmunt I 1526 r. 7 włók ziemi. Dawniejszą przebu- 
dowę kościoła potwierdza rok " ] 568" na chorągiewce wschodniego 
szczytu. W r. ] 628 spalili kościół Szwedzi, poczem prezbiterjum od- 
budowano i w r. 16-17 poświęcono, lecz odnowienie nawy;przewlokło 
sit: do roku ]710. Przy pożarze miasta ]7]9 r. spłonęła drewniana 
dzwonnica. Ostatnia gruntowna naprawa nawy głównej była w latach 
]889-92, nawy bocznej ]912. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Katarzyna, obecnie i dowodnie już w 
r. 1647. Natomiast wizytacja Kostki z r. 1588 przypisuje patronat św. 
Janowi Chrzcicielowi. 
K o I a t o r e m jest rząd i był nim od założenia kościoła. 
Z a b y t k a m i kościoła są dwa dzwony odlewu Wittwercka z Gdań- 
ska. jeden z r. 1719, drugi z r. 1739. 
U r o c z y s t o ś c i o d p u s t o w e obchodzi się na św. Katarzynę 
i św . Walentego. 
Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne bapt. 1710-74, 1778-, copul. ]711-, mort. 1778-. 



 
I
		

/Pomorze_002_12_331_0001.djvu

			I 


I 


321 


. 


2. Starsze akta i odpisy wizytacyj biskupich. 
3. Bibljoteka parafjalna, założona niedawno, liczy 52 tomy. 
O r a t o r j u m s i ó s t r f e l i c j a n e k, co tylko wykończone. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
l. Kościół św. Marji Magdaleny, na przedmieściu szynwałdzkiem. 
Kościół ten zwany prepozyturą spłonął r. 1410 i został z drzewa znowu 
odbudowany (1592). Przetrwał I wojnę szwedzką, podczas której 
(1628) z powodu spustoszenia kościoła parafjalnego odprawiano 
w nim nabożeństwa. W czasie 11 wojny szwedzkiej bardzo ucier- 
piał i z czasem zupełnie podupadł. 
2. Kościół parafjalny w S z o n o w i e, istniał już w r. 1298, został 
w czasie t. zw. wojny miast zniszczony. Biskup Kuczborski zniósł 
r. 1618 parafję formalnie i połączył ją z łasińską. 
3. Kościół parafjalny w B ł o n o w i e, zbudowany na początku XIV w., 
spotkał los podobny jak szonowski. Odbudowany w roku 1609, 
podupadł ostatecznie r. 1670. 
4. W Mędrzycach zbudował r. 1740 Michał Garczyński, asesor ziemi 
michałowskiej, kaplicę ku czci Matki Boskiej, przy której utrzymy- 
wał kapelana. Później kaplica ta upadła. 
Z g r o m a d z e n i e s s. f e I i c j a n e k (sorores s. Felicis a Can- 
talicia) ma tu swój dom na podstawie zezwolenia Władzy Biskupiej 
z 27. 2. 1922. Jest 7 sióstr i ] aspirantka. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Różańca św. Statut z 7 wzgl. 17. 12. 1851 r., członków 
zapisanych przeszło 200, czynnych 73. 
2. Bractwo Trzeźwości, zał. 16. 8. ]863 r. 
3. Bractwo Najświętszego Serca Jezusowego. zał. 28. 12. 1888, człon- 
ków około 50. 
4. Konferencja pań św. Wincentego a Paulo, zatwierdzona 20. 10. 1904, 
członków płacących 68, czynnych 33. 
5. Dzieło Dziecięctwa Palla Jezusa, założ. 18. 11. 1917, członków 37. 
6. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej i Żeńskiej. 
7. Towarzystwo Katolickich Robotników, założ. 1928, 46 członków. 
8. Chór Kościelny św. Cecylji. 
S z P i t a I parafjalny dla 8 ubogich istnieje od XV w. z nowym 
statutem z d. 6. 11. 1852 wzg1. 2. 1. 1853. 
O c h r o n k a sióstr felicjanek, licz. 48 dzieci, istnieje od r. 1922. 
P r o b o s z c z: X. Marjan Karczyński, urodz. 2. 7. ] 879 w 
Pelp]inie, święc. 22. 3. 1903, instyt. 1927 r.; poprzednio był wikarym 
w Niem. Brzoziu, Radoszkach, Chełmży, Lubichowie i Sierakowicach 
oraz kuratusem w Dąbrówce (1912-27).
		

/Pomorze_002_12_332_0001.djvu

			- 328 


Szkoły powszechne: 
J. Łasin kat., 7 naucz. kat., 7 klas, 228 dzieci kat., 15 ew., 7 bapt. 
2. Szonowo ,,2 " 2 " 55" 9 
3. Błonowo St. " ] " "I" 4] " " 9 
4. Błonowo N. " 1" I,,] 8 12 
5. Plesewo miesz.,] " "I" 23" 18 " ]3 fi 
6. Jakóbkowo " l " ,,] 19"" 17 
Od r. 1919/23 istniała w Łasinie szkoła wydziałowa. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do p:uafji: 
l. Łasin, miasto i wybudowania 
2. Bogdanki (Bogdanisdorf) 3,5 km 
3. Błonowo, Stare i Nowe, (Blumenau) 3,5 " 
4. Jakóbkowo (Jokuszdorf, Jakobkau) 3,5 " 
5. Ludwikowo (Ludwigsort) 3.5 " 
6. Mędrzyce, (Mandel, Mandelkow, 
Mandelkoben), folw. 7,5 " 74 
7. Plesewo (Plessen), gmina 5,5 " ]60 " 
8. Szonowo (Schonau), dwór 5,5" 254 
9. Królewskie 5,5 " 144 
] O. "Szlacheckie 5,5 " ,,86 " 
] l. Widlice (Weitels, Wtelitz. Widlitz). folw. 5,5"" 47 " 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z 11 e: W roku 1729 
wykradli żydzi z kościoła łasińskiego sprzęty srebrne, za co sąd kry- 
minalny miejski skazał ich na śmierć. - R. ] 409, kiedy wojska Jagiełły 
zbliżały się do miasta, zakopała Rada mIejska m. i. także przywileje 
i papiery, które w ziemi zniszczały. Szkody wyrządzone wówczas 
miastu obliczono na 8832 mk. Podczas wojny ] 3-letniej przyłączyli 
się Łasiniacy do Związku, poddali się jednak we wrześniu ]454 r. 
krzyżakom. Polacy zdobyli miasto 1461 r. Podlegało ono odtąd sta- 
rostom rogozitlskim, z którymi toczyło częste spory o swoje prawa. 


3 


2 


" 


pow. grudz. 


" 


1878 dusz 
92 
202 
37 
35 


" 


" 


fi 


3. Mokre 
Nazwę tę, bez wątpienia pierwotną, pisywali krzyżacy Mockere, 
Mocker, Mockeraw, Mucker, od XV w. zachodzi Mokre, przed r. 1920 
ur
dowe Mockrau. 
Wieś ta leży w powiecie grudziądzkim, posiada pocztę w miejscu. 
stację kolejową \V Grudziądzu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2020, katolików 
Niemców 21, ewangelików Niemców 847, prawosławnych 2, baptystów 
12, ogółem dusz 2902. Komunikujących jest 1470. 


.
		

/Pomorze_002_12_333_0001.djvu

			- 


329 


. 


P a r a f j ę założyli krzyżacy około r. 1300. Drugi dokument 
lokacyjny z r. ] 324. wystawiony przez komtura grudziądzkiego, wspo- 
mina o 6 włókach przeznaczonych dla plebana. Za czasów Zygmunta 
Augusta zajęli kościół luteranie - sprzyjała im zapewne ówczesna przy- 
należność Mokrego do diecezji pomezańskiej - wyparci zostali około 
r. ] 620 przez proboszcza grudziądzkiego Jana Kobylińskiego. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, w stylu gotyckim, sięga w zało- 
żeniu swojem pierwszych dziesiątek lat XIV w. W czasie wizytacji 
Strzesza (1667/72) można było na froncie jeszcze rozpoznać znak 
budowniczy w formie 2 skrzyżowanych mieczy. W czasie pierwszej 
wojny szwedzkiej został częściowo spalony i podupadł zupełnie. Odbu- 
dowaniem zajął się od r. 1641 proboszcz Tomasz Poniatowski. Jeszcze 
w czasie Strzesza stan kościoła nie był najlepszy. W XIX w. stał się 
szczególnym dobrodziejem kościoła przez swój testament proboszcz 
miejscowy X. Jan Waleński, zmarły 14. 5. 1899. 
T Y t u ł koś c i o ł a: Wniebowzięcie Matki Boskiej, obecnie 
i dowodnie już 1647, a jak Strzesz dodaje, tytuł ten sam jeden poprzez 
zniszczenia wojenne zachował się z czasów dawnych. 
K o I a t o r e m jest rząd i był nim od założenia parafji. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Ołtarze barokowe z obrazami olejnemi. 
2. Konfesjonał barokowy z r. ]684. 
3. Dzwon z r. ] 700, odlany przez Absalona Wittwercka z Gdańska. 
U r o c z y s t ość o d p u s t o w ą obchodzi się w dziel1 Wniebo- 
wzięcia NMP. według brewe. apostolskiego z 16. 2. 1888. Za cudowny 
uważano dawniej obraz Matki Boskicj w wielkim ołtarzu, o czem 
świadczy kilka zachowanych \Votów, ZCLasem jednak szczególne to 
nabożeństwo zaginęło. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. ] 758-, copul. 1761-, mort. ] 773-. 
2. Zbiory cyrkularzy urzędowych pruskich ] 787-1838, oraz cyrkularzy 
rz
dowych i diecezjalnych 1829-49. 
3. Wizytacja dekanalna z d. ]5. 7. ]732. 
4. Akta dotyczące dostarczenia drzewa opałowego i użytkowego 1763 
-1805, kalend i dziesięcin 1786-1806, odszkodowania za straty 
powstałe przez rewje wojskowe w Mokrem 1774, kościołów w Ma- 
krem i Wełczu 1785, przywilejów udzielonych kościołom w Makrem 
i Wełczu przez królów Jana Kazimierza i Stanisława Augusta (1767). 
5. Akta fnndacyjne i beneficjalne 1611-1744 i odnośna koresponden- 
cja proboszcza. 


..
		

/Pomorze_002_12_334_0001.djvu

			- 


-330- 


Koś c i ó ł f i l j a In y w W i e ] k i m We ł c z u, murowany, pod 
wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Założony prawdopodobnie przez 
samych osadników w XIV wieku. Od roku ]641 był filją kościoła 
w Mokrem. Według odnowionego w roku 1434 przywileju wynosiła 
dotacja 2 włóki. Rozparcelowano ją na początku XVIII wieku, a pro- 
boszcz w Mokrem miał otrzymywać roczną opłatę od parcelantów. 
Kościół uszkodzony znacznie już w roku 1667, został dopiero w roku 
1737 odnowiony. Nabożeństwo odprawia się w nim obecnie co czwartą 
niedzielę. filja jest patronatu rządowego. 
Kaplice dawniejsze: 
l. W r. 1706 właściciel M o k r e g o Jan Borowski miał w ogrodzie 
małą kapliczkę prywatną. Pozwolenie na odprawianie w niej mszy 
św. dał administrator diecezji chełmińskiej feliks Kretkowski. Cele- 
browali tu zwykle przygodni zakonnicy, wyjątkowo prob. miejscowy. 
2. W B i a ł o c h o w i e był kiedyś nad wyschłem łożyskiem Ossy stary 
kościół, o którym niema dalszych wiadomości. Właściciel Białochowa 
pod koniec XVIII wieku, Paweł Lubraniec Dąbski, miał we dworze 
dość wielką kaplicę prywatną, o której akta wspominają pod r. ]800. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Serca Jezusowego istnieje od l. 7. 19]7, członków 101. 
2. Bractwo Trzeźwości, agregowane 3. ] 1. ] 856, upadło z niewiado- 
mych przyczyn. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej istnieje w Białochowie. 
S z p i t a l dla ubogich paraf jan istniał według Strzesza od dawna. 
w roku około 1647 na nowo zbudowany, fundacja dla 4 ubogich. 
P r o b o s z c z: X. Aleksandel' Prollobis, urodz. ] 6. 7. 1890 r. 
w Nowym Zieluniu, pow. brodnickim, święc. ]8.7. 1915, instyt. 29.3. 
1927; poprzednio był wikarym w Brodnicy, Szczuce, Chełmnie, admi- 
nistratorem w Jastrzębiu, Niem. Brzoziu, Chojnicach i Mokrem. 
Szkoły powszechne: 
l. Mokre l naucz. kat., 1 klasa, 49 dzieci katol., 4 ewang. 
2. Białochowo l "],, 45" " ] " 
3. Dusocin l " " 2 " 57" "13,, 
. 
4. Kłódka 1 " " ] " 33" "13,, 
5. Leśniewo l "1,, 35 "3,, 
6. Wielki Wełcz ] " 2 lO 47 "58,, 2 bapt. 
7. Zakurzewo ] " " 2 " 61 " " 8 " 
8. Zarośle 1 " " l " 37" "10,, 
Szkoły w Dusocinie i Wielkim Wełczu są mieszane, inne kato- 
lickie. Dzieci z Lisichkątów uczęszczają po części do szkoły w Bia- 
łochowie, częściowo w Owczarkach, należących do kuracji Małe Tarpno. 


I 
1 
I
		

/Pomorze_002_12_335_0001.djvu

			- 


- 331 


M i e j s c o w o Ś c i należące do 
1. Mokre 
2. Białochowo (Be1chau) 
3. Białochówko (Klein Be1chau, Schil- 
lingsdorf, Bingsdorf, Springmiihl) ]-4 " 
4. Dusocin (Duschezin 1285, Uswitz 
1338, Ubitz 1437, Dussocin XV w. 
Schontal 1920) 
5. Kłódka wieś (Clode ]323, Clodaw 
1434, Clothka XVI w., Klodtken) 8-9 
6. Leśniewo (Walddorf) 4-6 " 
7. Lisiekąty (Vosswinke]) 3-5 .. ,. 
8. Łysakowo (Leyssack, Leisikowo 1561) 9 .. ,. 
9. Mały Wełcz (Wo1tschitz 1294. Wo- 
Iize 14] 4, W o1fswaldt 1434). 9- 10 " ,. 
10. Wielki Wełcz (Gross Wolz) 8 " " 
11. Zakurzewo (Saxten 1323), 4-6 " " 
12. Zarośle 7 -9 " " 


parafji : 
1-4 km pow. grudziądz. 184 dus.l 
2 235 " 


" 


25 " 


5 .. 


" 


" 


258 " 


" 


60 .. 
159 " 
]21 ,. 
36 ,. 


" 


" 


]7 " 
315 . 
245 " 
285 " 


" 


4. Rogóźno Pomorskie 
Miejscowość ta nazywała się za czasów krzyżackich Gr. I{ogis, 
Gr. Roghussen, Gr. Roghausen, od XV w. Rogóźno, po zaborze 
Roggenhausen, obecnie Rogóźno Pomorskie. 
Miejscowość ta leży w powiecie grudziądzkim, posiada stację 
kolejową i pocztę w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1747, Niemców 
ewangelików ]20 i ] prawosławny, razem 1868. Komunikuj. jest 1290. 
P a r a f j ę założyli krzyżacy około r. ] 300. Należała do niej od 
początku sama wieś kościelna, na której obszarze z czasem liczne 
przysiołki powstały. Dotacja probostwa wynosiła w roku 1435 włók 
sześć, później skutkiem zamętów wojennych tylko dwie, do których 
za starosty Wituskiego (1647-52) dodano dwie dalsze. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, przypomina założeniem swojem 
kościół pierwotny z początku XIV w., zatrzymał jednakże z niego 
zaledwie cząstki. Już w pierwszej wojnie szwedzkiej został spalony. 
Ledwo podźwignął go z upadku wojewoda chełmiński Jan Działyński 
w r. 1647, gdy druga wojna szwedzka sprowadziła na niego nowe 
spustoszenie. Dopiero w XVIII w. odbudowano kościół, a w XIX w. 
go znowa odrestaurowano. Ostatnio wykonano gruntowną naprawę
		

/Pomorze_002_12_336_0001.djvu

			- 332 - 


w latach 1906-11. O konsekracji i dedykacji nie mógł się już Strzesz 
niczego dowiedzieć. 
Tytuł kościoła: św. Wojciech, wprowadzony po odbudowaniu 
kościoła w r. 1647. Poprzednio miał kościół za patronów św. apost. 
filipa i Jakóba. 
K o I a t o r e m jest rząd i był nim od założenia parafji. 
Do z a b y t k ó w zaliczają się dwa starożytne ornaty, jeden 
biały, bogato haftowany, z r. 1737, drugi czerwony, haftowany złotem. 
U r o c z y s t ość o d p u s t o w ą przeniesienia św. Wojciecha 
obchodzi się 23 października lub w następną niedzielę. 
Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne bapt. i copul. 1743-, mor1. 1772-. 
2. Wizytacje od r. 1667. 
3. Akta kościelne od r. 1723. 
K a p I i c e z a m k o w e były niegdyś w Rogóźnie dwie, jedna 
we właściwym zamku, druga, znacznie większa, na przedzamczu. Zacho- 
wały się inwentarze kaplicy zamkowej z 1414 i 14]9, za czasów 
Strzesza była kaplica zamkowa sprofanowana, a kaplica na przed- 
zamczu zniszczona. Obecnie niema po nich śladu. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Apostolstwo Modlitwy i Żywy Różaniec od r. ] 913/4. 
2. Bractwo Trzeźwości, założone r. 1853. upadło przed r. 1903. 
S z p i t a I dla ubogich paraf jan był dawniej, ale przestał istnieć 
w roku 1858. 
P r o b o s z c z: X. Józef Potrykus, urodz. 1. 5. 1873 w Łebczu, 
pow. puckim, święc. 27. 3. 1898, instyt. 5. 7. 1905. Poprzednio był 
wikarym w Tczewie, Przysiersku, Skórczu, Wąbrzeźnie i Brodnicy. 
Szkoły powszechne: 
l. Rogóźno katol., 3 naucz. katol., 3 klasy, 96 dzieci katol. 
2. Rogóźno Zamek "2,, " 2" 60" " 
3. Nowemosty "1",, l" 15" ,. 
4. Skurgwy l " " I" 30" " 
Dzieci z Ludwichowa uczęszczają do szkoły w Gubinach, paraf ja 
Szembruk. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
]. Rogóźno, wieś 
2. Zamek 
3. " Przedzamcze 
4. Buczek 
5. Bukówiec 


pow. grudziądz. 933 dusz 
3 km.. " 249" 
3 "" " 54" 
5 ".. " 4" 
6.,,, " 37" 


ł
		

/Pomorze_002_12_337_0001.djvu

			=-. 


- 333 


6. Jamy 4 km pow. grudziądz. ]8 dusz 
7. Kalamuzy (Kalmusen) 5"" 26.. 
8. Ludwichowo (Ludwigswalde) 3""" 52" 
9. Nowemosty (Vi1Ia parva Neudorf) 5 ,,101 " 
10. Sarnówko (Sarnowken) 4 "" " 76" 
11. Skurgwy (Skurgel, Skurge\Vo, SkUfie\\") 2,5 179 " 
12. Wyszczekanka (Wyszekanken,Oberhof) 4.." " 5" 
t 3. Zielone pole (Griinfelde) 3 " " 3" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Ruiny zamku 
rogo z itlskiego, malowniczo sterczące na wzgórzu 11 zbiegu rzek Osy 
i Gardęgi, przypominają bogatą historję. Zamek ten, zbudowany przez 
krzyżaków już w XIll wieku, o siedmiu bramach i 22 wieżach, był 
jeden z najpiękniejszych. Mieszkali w nim za czasów krzyżackich 
komturowie i wójtowie, za polskich starostowie. Zdobywali go Polacy 
] 4 10 r., 1414 r. i ostatecznie ] 454 r.. Szwedzi 1628 r. Po rozbiorze, 
Polski oddał fryderyk 11 podupadły zamek na rozebranie. Zachowały 
się jedynie mury przygródka, czworoboczna wieża, 28 m. wysoka 
i okrągła baszta. 


5. Królewska Dąbrówka 
Pierwsza wzmianka o miejscowości jest w dokumencie z 18 lipca 
1291 roku pod nazwą Damerow. Prócz tego za czasów krzy Lackich 
zachodzą odmiany Damerau i Dambraw, od XV wieku Dąbrówka, za 
czasów pruskich Dombrowken i Koniglich Dombrowken. 
Miejscowosć ta Jeży w powiecie grudziądzkim; stacja kolejowa 
i poczta Nicwałd, pow. grudziądzki. 
W obrębie kuracji mieszka 750 katolików Polaków i 79 ewan- 
gelików Niemców, razem 829. Komunikujących jest 490. 
P a r a f j ę założyli krzyżacy, prawdopodobnie w drugiej połowie 
XIll wieku. Wiadomo że istniała przed r. 1291. W XVi wieku znaj- 
dowała się przez pewien czas w rękach luterskich. Roku 1627 przy- 
łączono Dąbrówkę do Gruty a nieco później do Rogóźna, przy któ- 
rem jako filja pozostała aż do najnowszych czasów. Aktem biskupim 
z dnia 1 lipca ] 909 utworzono w Dąbrówce lokalny wikarjat, a w roku 
t 926 samodzielną kurację. 
Koś c i ó ł obecny, z cegieł i kamieni polnych zbudowany 
w samych początkach XIV wieku, zniszczony następnie w czasie pierw- 
szej wojny szwedzkiej, został odbudowany przez ekonoma rogoziń- 
skiepo Jana Działyńskiego (1626-47), przyczem dawny styl gotycki 
zachował się jedynie przy wieży u jej szczytu. O konsekracji nic 
nie wiadomo. 


...
		

/Pomorze_002_12_338_0001.djvu

			- 334 - 


T Y t u ł koś c i o ł a: św. .Jakób, obecnie i dowodnie w r. ]670. 
K o l a t o r e m jest rząd i był nim od samego zało
enia parafji. 
U r o c z y s t ość o d p u s t o w ą św. Jakóba obchodzi się w nie- 
dzielę po 25 lipca. 
A r c h i w u m p a r a f j a I n e : Księgi metryczne rozpoczynają 
się od r. 1772. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Ojców pod wezwaniem św. Józefa, liczy 53 członków. 
2. Matek pod wezwaniem św. Anny, liczy 60 członków. 
3. " Panien pod wezwaniem Matki Boskiej N. Pocz., liczy 54 czl. 
4. Stowarzysz. Młodzieży pod wezw. św. Stanisł. Kostki, liczy 54 czł. 
5. Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezusowego, liczy 78 członków. 
S a I k a p a r a f j a I n a istnieje. 
Kur a t u s: X. Bernard Gołomski, urodz. 12. 1. 1889 w Kurko- 
cinie, pow. wąbrzeskim, święc. 9. 4. 1916, ustanowiony 6. 10. 1926; 
poprzednio był wikarym w Lisewie, Bysławiu, Brodnicy i Czersku, 
oraz katechetą przy gimnazjum męskiem w Toruniu. 
Szkoły powszechne: 
l. Król. Dąbrówka, kat., 2 naucz. katol., 2 klasy, 70 dzieci kat., 6 ew. 
2. Grabówiec, miesz., l "l" 36 " 23" 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Królewska Dąbrówka pow. grudziądz. 454 dusz 
2. Grabówiec 4 km" " 47" 
3. Nowagóra (Neuberg) 3" " " 62" 
4. Salno (Szadei, Czadel, Sadlno) l"" " ] 78 
5. Wygoda 4 9 " 


6. Święte 
Za czasów krzyżackich nazywała się ta osada Swentyn, przed r. 
1920 urzędowo Schwenten. Dawniej sądzono ogólnie, że nazywano ją 
także Hennigsdorff, podczas gdy ta nazwa odnosi się do sąsiednich 
Jankowic, na co słusznie wskazał X. dr. Jerzy Behrendt, em. proboszcz. 
Wieś ta leży w powiecie grudziądzkim; stacja kolejowa i poczta 
Plesewo, pow. grudziądzki. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków ] 284, katolików 
Niemców 5, grecko-katolików 11, Niemców ewangelików 403, ogółem 
dusz 1704. Komunikujących jest 966. 
P a r a f j a powstała około r. 1300. Pierwszą wiadomość o wypo- 
sażeniu probostwa 4 włókami podaje nam przywilej z r. 1433. Po 
zniszczeniu kościoła prawdopodobnie już w ]3-letniej wojnie trzymali
		

/Pomorze_002_12_339_0001.djvu

			-
 


- 335 


się osieroceni paraf janie kościoła w Łasinie. Własnego proboszcza 
w osobie X. Adempskiego otrzymała paraf ja po odbudowaniu kościoła 
w r. 1733. Wydzielono mu z roli dominjalnej dawne 4 włóki, a dwie 
dalsze wyprocesował proboszcz od dziedzica Adama Kosowskiego 
w r. 1741. Granica powojenna pomiędzy Niemcami a Polską odcięła 
od Polski i od parafji Małą Tymawę, Wałdowo A i osadę Niemca 
z Krzywki. 
Koś c i ó ł paraf ja lny, masywny, zbudowany około roku 1300, 
zniszczał zupełnie niezawodnie już w XV lub XVI w., gdyż wizytacja 
z końca XVI w. nie zalicza go do parafjalnych, a za Strzesza, który 
zastał ] 670 r. już tylko fundamenty, nie pamiętano okoliczności, które 
sprowadziły zniszczenie. Nowy kościół we wiązarek wystawił dziedzic 
Świętego i Goczałek Wacław Kozłowski około r. ] 732. Poświęcił go 
13 lipca ] 738 dziekan łasiński X. Ludwik Dittmar. Ostatnia gruntowna 
naprawa kościoła była w latach 1918 i 1926. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Barbara od r. 1738. Tytułu kościoła 
dawniejszego nie znamy. 
K o I a t o r e m jest od r. ] 905 wspólnie rząd jako następca 
Komisji kolonizacyjnej i właściciel majątku rycerskiego Święte, obecnie 
p. Stanisław Tumau. Poprzednio było kolatorstwo prywatne. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e odbywają się na św. Barbarę 
(niedziela po 4 grudnia) i na Matkę Boską Szkaplerzną (niedziela po 
] 6 lipca. 
Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne bapt. 1733-, copul. i mort, 1734-. 
2. Liber perceptorum et expensafUm od r. 1801. 
3. Protokóły wizytacyj generalnych z Jat ] 662, 1743 i 1753. 
4. Akta dotyczące: rewindykacji dwóch włók plebańskich z r. 1724, 
procesu o fundację biskupa Leskiego z r. 1778, kapitałów kościel- 
nych od r. ] 790. 
Kościół dawniejszy w T y m a w i e, drewniany, spalił się wraz 
z 2 dzwonami i 7 ornatami w r. ]410 i zdaje się, że później go już 
nie odbudowano. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Żywy Różaniec, od r. ]918 (1 I róż po 15 członków). 
2. Dzieło Dziecięctwa Jezusowego, założone r. 1918, 86 członków. 
3. Tow. Misyjne, założone r. 1924, liczy 70 członków. 
4. Bractwo św. Rozalji z r. 1674, zostało zastąpione Bractwem SzkaL 
pierz nem założonem 1895 r. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej i Tow. Śpiewu św. Cecylji.
		

/Pomorze_002_12_340_0001.djvu

			336 - 


P r o b o s z c z: X. Jozef CZllbell, urodz. 15. 3. 1883 w Osiu, 
pow. świeckim, święc. 23. 2. 1908, instyt. 30. 7. ]9]7; poprzednio był 
wikarym i administratorem w Radowiskach, Pączewie i DohrcZLI, oraz 
kuratusem w Kisielicach. 
Szkoły powszechne: 
I. Święte katol., l naucz. katol., Idasa, 
2. ł.asinka "]",, " 
3. Tymawa "2,, "2,, 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Święte pow. grudziądz. 193 dusz 
2. Babki (Babken) 6,5 km 67 
3. Donowo (Dohnastadt) 1,5 " " 8:3" 
4. Goczałki (Gostschalksdorf, Goc7ałkowo) 3 " " 206" 
5. Huta 2 144 
6. Kozłowo 1,5 "" " 173" 
7. Krzywka (Wacławowo, Nieder- 
eichen) 3,5 " " 96 " 
8. Łasinka (Hoheneichen) 3,5 "" " 95" 
9. Nowyfolwark (Neuvorwerk) ],5"" 35 " 
10. Osówko (Ossowken) 5,5 83 
] l. Tymawa (Thimow, Gr. Thiemau) 3.5 ,." " 130" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: W r. ]807 Ul 
bytności w Świętem wojsk francuskich spaliła się plebanja. Dnia] gru- 
dnia ]919 spaliły się zabudowania plebańskie wskutek krótkiego spięcia. 
elektr. - Huta należała dawniej do parafii szynwałdzkiej, od 1755 do 
tutejszej. Tymawę i Goczałki przyłączono do Świętego r. 18 I 9/2 l. 


41 dzieci katol. 
52 " 
70 " 


" 


. 


7. Szczepanki 


Nazwa obecna pochodzi z XV wieku; za czasów krzyżackich 
mamy w dokumentach nazwy: Vil1a Theodorici (1285), Dietterichs- 
dorf, Ditterschdorff, potem Szchepanke, Szepanki, Szczepanki. 
Miejscowość ta leży w powiecie grudziądzkim; stacja kolejowa 
i poczta jest w Łasinie. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 892, Niemców 4, 
ewangelików Niemców 322, ogółem 1218. Komunikujących jest 687. 
Kur a c j a powstała dopiero w r. 1927 w granicach poprledniej 
filji, a niegdyś parafji. Parafję założyli i wyposażyli 6 włókami krzy- 
żacy w drugiej połowie XlIł wieku. W czasie wojny 1454-66 utraciła 
paraf ja swoją samodzielność i została ostatecznie zarządzeniem biskupa
		

/Pomorze_002_12_341_0001.djvu

			337 


Ty]ickiego z d. 27 marca 1596 przyłączona jako filja do łJasina, przy 
którym pozostała aż do urządzenia kuracji. 
Koś c i ó ł obecny, masywny z kamieni i cegły, przypomina 
założeniem swojem czasy powstania swego w początkach XIV wieku. 
W r. 1610 został odnowiony przez proboszcza łasińskiego Walentego 
Rlltkowskiego. Zniszczony następnie podczas wojen szwedzkich, przed- 
stawiał Strzeszowi około r. ]670 tylko gołe mury swoje. Odbudowano 
go dopiero około r. 1700. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Wawrzyniec. 
K o ] a t o re Jn jest rząd i był nim od założenia parafji. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p II S t o w e ohchodzi się 3, 
mianowicie Znalezienia i Podwyższenia Krzyża oraz św. Wawrzyńca. 
Koś c i ó ł d a w n i e j s z y. parafjalny, w S ł u P i e, fundacji krzy- 
żackiej z XIII W., podupadł zupełnie w XVI lub XVII w., tylko włóki 
plebańskie, przepadłe, odzyskał proboszcz z Gruty na drodze sądowej 
w roku ] 648. 
Kur a t u s: X. Marjan Wagner, urodz. 17. 2. 1888 w Łęgu 
pow. chojnickim, święc. 29. 3. 19]4, ustanow. J. 4. 1927; poprzednio 
był wikarym w Świeciu, Nowem, Chojnicach oraz katechetą przy gimna- 
zjum nieJnieckiem w Chojnicach. 
Szkoły powszechne: 
l. Małe Szczepan ki, miesz., 2 naucz. kat., 2 klasy, 46 dzieci kat., 25 ew. 
2. Przecławice kato!., I 2 " 65 " " 7" 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Wielkie Szczepanki pow. grudziądz. 218 dusz 
2. Małe Szczepanki (Rittershausen) 3 km " 169 " 
3. Hermanowo (Hermannsdorf) 3 "" " 69" 
4. Lipówiec (Lipowitz) 3,5 "" " 59" 
5. Przecławice (Panzlaw, Panczilsdorf, 
Pantzersdorf, Pęcławice), folwark 4"" 195 " 
6. Przecławice, wieś 5 "
 " 89" 
7. Słup (Słupy, Starkenberg), młyn 2 " ,,97 " 
Z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: W Słupie założyli krzyżacy na 
lewym brzegu Osy gród Starkenberg. Pewnie na temsamem miejscu 
stał już za Bolesława Chrobrego taki sam gród strzegący brodu w Osie. 


8. Szembruk 


Nazwa obecna miejscowości powstała z niemieckiego SchonhriJck, 
której to nazwy odmiany zachodzą wyłącznie jak Schonebrugke (1306), 
SchonebriJcke, Schonbruck (1526), Szymbrugk (XVI w.). 


22
		

/Pomorze_002_12_342_0001.djvu

			338 - 


Wieś ta leży w powiecie grudziądzkim, posiada pocztę i stację 
kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1389, Niemców ka- 
tolików 2, ewangelików Niemców 264, baptystów 24, prawosławnych 
Rosjan 2, ogółem dusz 1255. Komunikujących jest ]044. 
P a r a f j a istniała już w roku 1306. Założyli ją krzyżacy, dając 
6 włók ziemi tytułem dotacji. Król Zygmunt I zatwierdził dotację 
aktem z d. 5 sierpnia ]526 i dodał ogrody. Po zniszczeniu kościoła 
przez Szwedów 1628 r. przyłączono Szembruk do parafji łasińskiej. 
Dopiero po 90 latach, mianowicie w dzień 11 lutego 1718 r. można 
było wprowadzić osobnego proboszcza do świeżo zbudowanego ko- 
ścioła po dobrowolne m ustąpieniu proboszcza łasińskiego Szmeltra. 
Koś c i ó ł obecny, drewniany, zbudowany został przez proboszcza 
łasińskiego i szembruckiego Grzegorza Szmeltra przy wydajnej pomocy 
miejscowego młynarza Mortęskiego w roku 1715 i następnym, po uro- 
czystem poświęceniu kamienia węgielnego przez sufragana chełmiń- 
skiego Szczukę w dniu 8 października 1715 r. Poświęcenia nowego 
Iwścioła dokonał X. dziekan Szmelter w roku następnym w niedzielę 
20 po Swiątkach. - Poprzednie kościoły, palone i niszczone podczas 
wojen 1410 i ] 628 r., były niezawodnie również drewniane, jakoż w r. 
1670 nie było po nich żadnego śladu. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Bartłomiej. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Dwa dzwony z początku XVlIl wieku. jeden z nich jest odlewu M. 
Wittwercka z Gdańska z r. 1717. 
2. Obraz Matki Boskiej z XVll wieku, w ołtarzu, odnowiony przez 
profesora Szczeblewskiego 1922 r. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą obchodzi się w nie- 
dzielę po św. Bartłomieju (24. 8.) według indultu z 25 stycznia 1888. 
A r c h i w u m p a r a f j a I n e: Księgi metryczne hapt. ] 795-, 
copul. i mort. 1826-, starsze spaliły się r. 1826. 
Koś c i ó ł f i I j a I n y, niegdyś parafjalny, w G u b i n a c h patro- 
natu rządowego, pod wezwaniem św. Krzyża. Katolików Polaków 
należy do niego 426, Niemców 2, ewangelików Niemców 72, bapty- 
stów niem. 12, ogółem dusz 512. Kościół obecny pochodzi z początku 
XIV w., jest murowany z nieociosanych kamieni polnych w stylu 
gotyckim, wieża i szczyty z cegieł. Ostatnia przebudowa była w r. 
]915/6, polichromję wykonano w r. 1923. Urządzenie wewnętrzne 
kościoła jest barokowe wzgl. rokokowe, z XVlIl w. Jeden kielich 
srebrny, pozłacany z XVlIl w., srebrny relikwiarz z drzewem krzyża
		

/Pomorze_002_12_343_0001.djvu

			św. z r. I 75fi. Dzwon odlany jest około r. ] 766 przez Fryderyka 
Kocha z Gdańsl\a. Główne uroczystości odpustowe obchodzi się 
w niedzielę po Znalezieniu i Podwyższeniu Krzyża św. - Bractwa 
i stowarzyszenia kościelne są te same co w Szembruku, osobno zało- 
żono 6. ] l. 1927 Papieskie Dzieło Rozkrzewienia Wiary, liczące 86 czł. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Apostolstwo Modlitwy, założone 1884, odnowione ]914, liczy 420 czł. 
2. Dzieło św. Dziecięctwa Pana Jezusa, założone 1912. 
3. Towarzystwo Misyjne, założone l. 2. ]925, członków 115. 
4. Dzieło Rozkrzewienia Wiary, założ. 30. 10. ] 927, członków 152. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej, liczy 30 członków. 
Górny pokoik w organistówce używa się jako salkę parafjalną. 
S z p i t a I parafjalny został wybudowany 1777 r. z dobrowolnych 
datków paraf jan, zwłaszcza p. Jackowskiego z Nogaciku. Spalił się 
] R26. Nowy szpital zhudowano na koszt parafji 1915 razem z organi- 
stówką jako jedną całość. Są w nim dwa mieszkania dla 2 ubogich. 
Statut dla szpitala zatwierdzony przez władzę hiskupią 15. 7. 1852. 
P r o b o s z c z: X. Bolesław Ileesc, urodz. 26. ]. ] 872 w Gołę- 
biewie, pow. grudziądzkim, święcony l. 4. 1899, insty1. 14. 3. ] 907; 
poprzednio był wikarym w Pogódkach, Nowymporcie, Kościerzynie, 
Przodkowie i Tucholi. 
Szkoły powszechne: 
l. Szembruk katol., 2 naucz. katol., 2 klasy, 95 dzieci katol. 
2. Szembruczek ,,2 "2,, 74 " 
3. Gubiny ] "],, 34 " 
4. Budy "I"" l " 46 " 
W Szembruku jest osobna szkoła ewangelicka, 
której uczęszcza 34 dzieci. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
I. Szembruk 
2. Białek i Marjanowo 
3. Nogacik (KI. Nogath) 
4. Przeczno (Ba lira u) 
5. Sobotka (Niederhof) 
6. Szembruczek (KI. Schollbriick) 
7. Wróblewo 
M i e j s c o w o Ś c i należące 
l. Gubiny (Gobyn 1342) 
2. Gubiny, wybudowanie 
3. Budy (Buden) 
4. Gardej (Garnsee), dworzec 


3
9 


" 


" 12niek. 
" 2 " 
klasowa, do 


parafji : 
pow. grudziądz. 442 dusz 
4 km" " 58" 
4""" 4" 
2,5 "" " 23" 
4 " " 47 " 
2 "" " 340" 
2 "" " 51" 
do filji: 


" 


60 " 
]]3 " 
]5] 
102 " 


" 


" 


2 " 
2,5 " 
3,4 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


22.
		

/Pomorze_002_12_344_0001.djvu

			- 340 - 


9. Szynwałd 
Od XIV-XIX wieku nazywano miejscowość Shonewald, Schone- 
wald, Schonewald, potem Szynwalde, Szynwałd. 
Miejscowość ta leży w powiecie grudziądzkim, posiada pocztę; 
stacja kolejowa Wydrzna. 
W parafji mieszkają wyłącznie katolicy Polacy w liczbie 1712. 
Komunikujących jest ] 253. 
P a r a f j ę założyli krzyżacy pewnie już pod koniec Xlll wieku. 
Przywilej land mistrza Helwiga Goltbacha dla Szynwałdu z r. 1302 wy- 
posaża parafję 6 włókami wolnemi. Szynwałd należał do Pomezanji 
i dostał się pod opiekę biskupów chełmińskich we wieku reformacji. 
Położony w pobliżu granicy Prus książęcych, ściągał do siebie katoli- 
ków z księstwa. Wizytator z r. 1720 zauważył, że 266 osób z poza 
granicy odprawiało spowiedź wielkanocną w Szembruku. W Jankowi- 
cach i Wydrznie mieszkali wówczas sami innowiercy, widocznie od 
niedawna osadzeni koloniści, którzy przecież byli zobowiązani płacić 
dziesięciny proboszczowi. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, pochodzi po części z początku XIV 
wieku, mianowicie zachowało się niemal całkowicie najwcześniej, bo 
już około r. ]320, zbudowane prezbiterjum wraz z zakrystją i jej przed- 
sionkiem. Nawę dobudowano w połowie XIV wieku. Po spustosze- 
niach 13-letniej wojny przystąpiono do gruntownych prac dopiero w 
2 połowie XVI wieku. Wprzód zbudowano kaplicę Kostków, nieza- 
wodnie ich własnym nakładem, a w r. 1594, jak świadczy tablica pa- 
miątkowa na wieży, zbudował ówczesny tenutarjusz szynwałdzki Samuel 
Łaski masywną wieżę oraz nawę i podwyższył część ołtarzową. Od 
tego czasu znaczniejszych zmian budowlanych nie było. Konsekracji 
odbudowanego kościoła dokonał biskup Gembicki w niedzielę po Zna- 
lezieniu św. Krzyża ]601 r., ustanawiając tę niedzielę na doroczną 
dedykację. 
T y t u ł koś c i o ł a: Narodzenie Matki Boskiej, obecnie i dowo- 
dnie już w XVII w. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprżemian (por. 
str. 27 n.) Dawniej miały patronat benedyktynki toruńskie do r. 18] 8 
z przerwą w czasie reformacji, otrzymawszy go od wielkiego mistrza 
Wernera w r. ]330. 
Zabytki ważniejsze: 
]. Chrzcielnica z piaskowca z figurami 4 ewangelistów, darowana przez 
króla Zygmunta III. 
2. Trzy pary bronzowych lichtarzy ołtarzowych wysokości 34, 36 i 38 cm. 


f 


, 


. 
I 


I 

 


..
		

/Pomorze_002_12_345_0001.djvu

			- 341 



 


3. Monstrancja srebrna z r. 1771. 
4. Dzwon darowany przez Wojciecha i Katarzynę Berzewiczych 1692. 
przelany 1756 przez Imman. Wittwercka z Gdańska. 
U r o c z y s t o ś c i o d p u s t o we: Narodzenie NMP. obchodzi się 
w niedzielę po 8 września, Bractwa Różańca św. w pierwszą niedzielę 
października. - Na obrazie M. Boskiej w głównym ołtarzu jest 10 
srebrnych wotów; innych dowodów, że go niegdyś czczono jako cu- . 
downy, niema. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. ] 650-, copuI. 1710-, mart. 1768-. 
2. Libri perceptorum et expensarum 1706-79, 1779-1845. W księdze 
pierwszej są wizytacje gener. z lat 1724, 1749 i 1768. 
3. Księga zawierająca zbiór dekretów z lat ]776-89. 
4. Akta w sprawie plebanki w Jankowicach 1620-] 799. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
]. W S z y n wał d z i e była dawniej osobna kaplica Matki Boskiej, 
o której jest pierwsza wzmianka z r. 1440; w czasie wojny ]3-letniej 
została doszczętnie zburzona. 
2. Kościół parafjalny w J a n k o w i c a c h, zbudowany i wyposażony 
6 włókami przez krzyżaków, był pod wezwaniem św. Trójcy. 
W czasie wojny ]3-letniej został zniszczony. Dzierżawca Jankowic, 
Samuel Łaski, chciał go około r. 1602 odbudować, jednakże tenu- 
tarjusz szynwałdzki Jan Zawadzki zabronił budowy, ponieważ. sam 
rzekomo zamyślał wznowić parafję w Błonowie. W r. 1621 na rozkaz 
króla Zygmunta III oddano proboszczowi szynwałdzkiemu włóki 
plebańskie w Jankowicach. W czasie wojell szwedzkich wieś została 
doszczętnie zburzona. W r. 1740 znalazł wizytator biskupi zaledwie 
ślady dawnego kościoła; miejsce jego obrócono na cmentarz i ozna- 
czono krzyżem. 
3. Kaplica w N o g a c i e, zbudowana około r. 1804 przez właściciela 
Kalksteina, później zaginęła. 
B e n e d y k t Y n k i t o ruń s k i e miały w Szynwałdzie swój dom 
od roku mniejwięcej 1330. Utraciwszy go w czasie reformacji, zdołały 
później mimo starań i procesów odzyskać jedynie prawo patronackie. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Różańca św., założone 1769 r. 
2. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej i Żeńskiej, założone l. 7. ]926, 
liczące po 40 członków. 
S z P i t a I dla 2 ubogich paraf jan ze statutem z d. 18. 2. 1852, 
przestał istnieć od dłuższego czasu.
		

/Pomorze_002_12_346_0001.djvu

			- 342 


P r o b o s z c z: X. Jan Felski, urodz. 24. 4. 1870 w Wielkim 
Komórsku, pow. świeckim, święc. 25. 3. 1897, instyt. 2. 6. 1916. Po- 
przednio był wikarym w Zakrzewie, Skórczu, Osieisku, Brodnicy, Grucie 
i lokalnym wikarym w Górze. 
Szkoły powszechne: 
.]. Szynwałd katol., l naucz. katot., 2 klasy, 58 dzieci katol., 7 niek. 
2. Jankowice ,,2 "2,, 56" " 19 
3. Zawda "1",, l "57,, " 
4. Zawdzka Wola " 1" ]" 49" "4,, 
5. Nogat miesz., l" 2" 17" " 38 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Szynwałd ze Strzelcami pow. grudziądz. 466 dusz 
2. Jankowice (Hannsdorf, Jankendorf, 
Jankowitz) 5 km " 
3. Jankowice Nowe (Korberode) 5" 
4. Nogat (Nogoten, Nogath) i Bożepole 5-6 " 
5. Wydrzno (Widem, Wiedersee) i Gor- 
donowo (Gordonshof) 3-4 ",. ,. 309" 
6. Zawda (Saudin, Zawada) 4 "" " 247" 
7. Zawdzka Wola 7 " " 224 .. 
Miejscowości powiatu kwidzyńskiego i suskiego, które dekretem 
z dnia 9 sierpnia 1862 przyłączono do pamfji sLynwaldzkiej, pozostały 
w Niemczech i należ 	
			

/Pomorze_002_12_347_0001.djvu

			K o ] a t o r e m parafji był od początku magistrat miasta Chełmna. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Barokowe urządzenie .wewnętrzne, dobrze wykonane. 
2. Puszka, daTOwana ]729 r. przez miasto Chełmno. 
3. Dzwon największy z r. 1627. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą św. Mikołaja ob- 
chodzi się w niedzielę po 6 grudnia. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bap1. ] 741-, copu1. 1740-, mart. ] 774-. 
2. Percepta et expensa ]626--1746, 1745--7], 1772--1828. 
3. Status decanatus Culmensis 1740. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Aposto]stwo Modlitwy, założone 27 czerwca ] 900. 
2. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej. 
F u n d a c j a s z p i t a I n a ze statutem z d. 18 stycznia 1853 
dla 2 ubogich paraf jan. . 
P r o b o s z c z: X. 'l'eofil Mańkowski, urodz. 11. 4. 1877 w 
Wielkim Kuntersztynie, pow. grudziądzkim, święc. 22. 3. 1903, instyt. 
26. ]. ] 922. Poprzednio był wikarym w Pogódkach, Żukowie, Łasinie, 
Stężycy, Mrocznie, Złotowie, Kurzętniku, Komorsku, Pieniążkowie; 
Lubichowie, Czersku, Wtelnie, Rumianie, Zwiniarzu, OSiu, Drzycimiu 
i Radzynie. 
Szkoły powszechne: 
l. Rozgarty katol., ] naucz. katol., I klasa, 47 dzieci 
2. Sosnówka miesz.,] "ewang.,] 35" 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Szynych ciągnie się 3,5 km pow. chełm. 
2. Brankówka (Jamrau) 1,5-4 ,. 
3. Rozgarty (Rossgarten) 1-3 " 
4. Sosnówka (Schonsee) 1-4 " 


- 343 - 


., 


" 


" 


234 dusz 
38 
56 " 
20 " 


,.
		

/Pomorze_002_12_348_0001.djvu

			. 


x 


Dekanat Kamieński 


LIteratura: 
Amtl. Kirch
lIbl. 44, 43. - Arch. gdańskie 8. 12. - Bar, Kirch
lIbilcher, nr. 
321. 323. 32611. 505. - Bar, OrtsIlamen. - Fallkidejski, Klasztory, 261-263. 
_ Fallkldejski, Utrac. kościoły, 288-290. 301-303. 312-315. - Goerh, Kr. Flatow 
1391111. 522nll. 631-639. 649-65-\. 682-690. 699. 70211. 732. 739nn. 759-764. 777 
-779. 78111n. 791-794. - Heise. KUlIstd
nkm. 1, 418--l21. 424-430. - KDWP. 
_ Kujot, O majątkach. 63. 70. - Kujot. Parafj
 l, 109-112. 324-333. - Pallsk
, 
Archld. Call1
1I. str. VII 1111. 1 nn. 321111. 462-572. XXXI n. 236-238. 2-16-254. 277- 
2!:13. XXXVII 1111. LVII-LXIV. - Pallsk
, Tuchel. H. - Schematlsmus, 51-55. 5911. 
63-67. 69-71. 649-652. 


1. Dąbrówka 
Nazwa tLI zachodzi dopiero w XVI w., poprzednio spotykamy jej 
odmiany jak Louissowa Dubrawa i Louisseua Dambrowa 1275, Dam- 
brow 1356, Dambrowa 1357, Damerow 1400. Prusacy używali nazwy 
Damerau. 
Miejscowość ta leży w powiecie sępoleńskim, stacja kolejowa 
Obkas albo Ogorzeliny, poczta w Drożdzienicy, pow. tucholski. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 514, katolików 
Niemców 786, ogółem 1300. Komunikujących jest około 800. 
P a r a f j ę założyli pewnie august janie, otrzymawszy Dąbrówkę 
od księcia Mestwina w r. 1275. Pierwszą wiadomość o niej podaje 
spis kolektorów dziesięcin z roku około 1398. Samodzielność swoją 
utraciła pewnie dość wcześnie, najpóźniej w r. 1615, kiedy to arcy- 
biskup Baranowski między innemi kościołami także dąbrowiecki poł	
			

/Pomorze_002_12_349_0001.djvu

			, 


- 345 - 


T Y t u ł koś c i o ł a: św. Michał arch., obecnie i dowodnie już 
w r. 1652. Rocznicę dedykacji obchodzono wówczas w niedzielę po 
św. Michale. 
K o I a t o r e 111 jest biskup chełmiński. Od r. ] 356 aż do seku- 
laryzacji byli patronami arcybiskupi gnieźnieńscy. 
Z a b y t k i e m cennym jest dzwon większy z napisem w gotyc- 
kich minuskułach "ave - maria - gracia - ihus - n - r - i II (nazare- 
nus rex iudeorum), pochodzący według Heisego z początku XIV w. 
Drugi dzwon ma napis: "Anno ]506 jar Meister Andreves Janke ein 
Klagengietr tu Dan(s)ke. 
G łów n y O d p u s t Serca Jezusowego obchodzi się od r. 1903 
w niedzielę po oktawie Bożego Ciała. Dokumenta wiszą w kościele 
przy ambonie. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości od 16. 11. 1885, liczy ]5 członków. 
2. Żywy Różaniec od 8. 9. ]889, liczy około 90 członków. 
3. Bractwo Serca Jezusowego od 26. ] l. ]903. liczy ok. 600 członków. 
p r O b O s z c z: X. Ernest .Iesiollowski, urodz. 10. 1. 1888 r. 
w Radzynie, pow. grudziądzkim, święc. 29.3. 1914, instyt. 19.9. 1927. 
Poprzednio był wikarym w Radowiskach. Gdańsku (Król. Kaplica), 
Tczewie, Nowem i kuratusem w Gdyni. 
Szkoły powszechne: 
l. Dąbrówka katol., 2 naucz. katol., 2 klasy, 76 dzieci katol. 
2. Drożdzienica miesz.,2 2 " ] 16 
3. Obrowo katol.. 1 n "1,, 50 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Dąbrówka pow. sępoleński 605 dusz 
2. Drożdzienica (Drausnitz) 4 km" tucholski 241 " 
3. Obrowo (Abrau) 41ft n " 245 " 
4. Przymuszewo (Zwangsbruch) 5"" n 214" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Dąbrówkę da- 
rował Mestwin 11 au glist janom w Swof11egaciach ]275 r., ci zaś wnieśli 
ją cystersom oliwskim, połączywszy się z nimi na początku XIV w. 
Niebawem jednak (]333) nabył ją zakon niemiecki i odstąpił arcy- 
biskupom gnieźnieńskim w r. ]356 w zamian za Gembarzów w Człu- 
chowskiem. 


2. Kamień Pomorski 
Nazwę tę nadał arcybiskup Jarosław wsi swojej Wawrzyszkowo, 
wynosząc ją na miasto aktem z dn. ] I lutego ]359 r. Wzięta ona
		

/Pomorze_002_12_350_0001.djvu

			- 346 


jest widocznie od rzeki Kamionki. Pisano odtąd Kamyn (1370), 
Camen (1374 i 1384), Camyen (138], 1385 i ]596), prócz tego zachodzą 
warjanty Camena, Camenum, Caminum itp. Prusacy pisywali zrazu Cam- 
min, od r. 1865 Camin, od r. 1883 Kamin. Od r. 1920 Kamień Pomorski. 
Miasto to leży w powiecie sępoleilskim, posiada pocztę i stację 
kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2867, katolików 
Niemców 2000, ewangelików 531, ogółem 5398. Komunikując. jest 3374. 
P a r a f j ę założył arcybiskup Jarosław. Aktem z d. 11 lutego 
1359 zakłada on miasto Kamień, pozwalając równocześnie na wysta- 
wienie kościoła i wyznaczając 4 włóki na opatrzenie proboszcza. 
Parafję tworzyło nie tylko miasto, ale także kilka wsi najbliższych, wy- 
jętych z parafji, również arcybiskupiej, w Cerkwicy. W roku 1512 
uświetnił parafję arcybiskup Jan Łaski, inkorporując ją godności archi- 
diakona kamieńskiego przy kościele metropolitalnym. W roku ]65] 
założył arcybiskup Maciej Łubiellski przy kościele kamieńskim kole- 
gjatę, przeznaczając dla archidiakona i zarazem proboszcza drugie 
z rzędu miejsce pomiędzy 4 godnościami i 8 kanonikatami. Edykt 
królewski z d. 30 października 1810 r. zniósł kolegjatę, poczem wpro- 
wadzono system parafji świeckiej, jednakże z opóźnieniem dopiero 
] 832 r. W miarę jak rosło znaczenie Kamienia, podupadały kościoły 
sąsiednie i uzależniały się od niego. Ostatecznie w r. 1615 połączył 
z nim arcybiskup Baranowski kościoły w Dąbrówce, Cerkwicy, Obkasie 
i Lutowie, z których usamodzielniły się kościoły dąbrowiecki i lutowski 
w drugiej połowie XIX w. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, wykończono w latach 1720-23. 
Konsekracji dokonał, jak wykazuje tablica pamiątkowa, dotąd w kościele 
zachowana, biskup chełmiński Adam Stanisław Grabowski d. 29 czerwca 
1738 r., wyznaczając na rocznicę dedykacji niedzielę po oktawie św. 
Piotra i Pawła. W roku ] 886 powiększono kościół o dwa skrzydła 
boczne. Kościół poprzedni, opisany przez wizytatora Trebnica 1653 r., 
był również masywny, a liczba ]372, wyryta pod oknem zakrystji 
i" widoczna jeszcze 1713 r., poświadczała pewnie, że w tymże roku 
wykończono kościół pierwszy i że rzekome budowanie kościoła za 
arcybiskupa Karnkowskiego ograniczało się do gruntownego odno- 
wienia wzg1. przebudowy. 
T y t u ł koś ci o ł a: Matka Boska i św. apost. Piotr i Paweł. Pod 
tem wezwaniem dokonano konsekracji obecnego kościoła 1738 roku. 
Poprzedni kościół miał tytuł św. apost. Piotra i Pawła. 
Kol a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. str. 
27 n.). Aż do sekularyzacji byli kolatorami arcybiskupi gnieźnieńscy. 


<
		

/Pomorze_002_12_351_0001.djvu

			- 347 


i 


Zabytki ważniejsze: 
I. Stalle kapituły kolegjackiej z początku XVIII w., malowane na nie- 
biesko i bogato złocone, na jednej herb Pomian arcybiskupa 
Łubieńskiego. 
2. Naczynie do olejów św. o kształcie trójliścia, talerz owalny z orna- 
mentacją kutą, kadzielnica srebrna, kuta, wykonania skromnego. 
3. Dwa epitafja, Józefa Blistrona, kanonika kamieńskiego i proboszcza 
chojnickiego (-j- 24. 4. ] 734), i Józefa Erazma Platerna, archidiakona 
kamieńskiego (t 19. 7. ] 741), oraz tablica pamiątkowa konsekracji 
kościoła przez biskupa chełmillskiego Adama Stanisława Grabow- 
skiego (29. 6. 1738). 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą obchodzi się w dzień 
św. apost. Piotra i Pawła. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metr. bapt. ]675-]710, 1713-, copul. ]713-. mort. ]773-. 
2. Akta dotyczące fundacyj z r. 1782. 
3." " Bractwa Różańcowego z r. ] 771. 
4. " kościoła w Obkasie od 1817, w Cerkwicy od ]820. 
Kościoły filjalne i kaplice: 
l. D u j; a C e r k w i c a miała kościół według wywodów X. Kujota już 
w pierwszych czasach po zaprowadzeniu wiary, co potwierdza po- 
średnio także sama nazwa Cerkwica, o ile w łączności pozostaje 
z domniemanym pobytem Polano-Rusów na lewym brzegu dolnej 
Wisły w latach 882-988. Kościół, niegdyś przez setki lat para- 
fjalny, przyłączył arcybiskup Baranowski ]615 r. jako filjalny do 
Kamienia. Kościół obecny zbudowano ]833 r. Tytuł kościoła św. 
Wojciech, którego odpust jest główną uroczystością. 
2. O b k a s posiadał według wizytacji z r. 1653 kościół drewniany i wy- 
posażenie 4 włókami. Kościół tutejszy, pierwotnie parafjalny, wspo- 
lIlina lista kolektorów świętopietrza z roku ok. 1398 pod nazwą 
Wowogusse. Pozatcm zachodzą nazwy Wobekacz ]43] iWobokacz 
] 432. Obecny kościół pod wezwaniem śś. apost. Filipa i Jakóba 
(w r. 1653 był tytuł św. Bartłomieja) zbudowano w r. 1876. Zabyt- 
kiem jest mszał z r. ]587 i dzwon z r. 1792, odlany przez J. M. 
Meiera z Szczecinka. 
3. Kaplica w zakładzie św. Anny w Kamieniu, zbudowana lY05 r. 
4. Oratorjum w domu sióstr elżbietanek w Kamieniu. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
I. W Orzełku był kościół parafjalny za czasów krzyżackich. Przytacza 
go jako jedyne źródło lista kolektorów świętopietrza z roku ok. 
1398 pod nazwą Worle. Zaginął pewnie już w XV wieku. 


( 



 


I
		

/Pomorze_002_12_352_0001.djvu

			2. Kaplica Ogrójcowa przy murze cmentarnym istniała 1653 r. 
S i o s t r y e I ż b i e t a n k i posiadają własny dom w Kamieniu 
od r. 1866, przy nim utrzymują ochronkę i szkołę dla dziewcząt, pie- 
lęgnują też chorych po domach. Oprócz tego zawiadują Zakładem 
wychowawczym św. Anny dla dziewcząt. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Różańcowe od r. 1647, liczy 443 członków. 
2. Trzeźwości od r. 1858, liczy 150 członków. 
3. Zgromadzenie Matek Chrześcijańskich, od r. 1917, liczy 336 członk. 
4. Trzeci Zakon św. franciszka od r. 1917, liczy 54 członków. 
5. Sodalicja Marjańska dla dziewcząt od r. 192], liczy 130 członków. 
Zakłady charytatywne: 
]. S z P i t a I dla 4 ubogich, założ. ] 851 przez ówczesnego proboszcza. 
2. O c h r o n k a istnieje od r. 1866, uczęszcza do niej 50 dzieci. 
3. Z a kła d b i s k u P i wychowawczy dla dziewcząt (św. Anny) istnieje 
od r. 1905 z 105 wychowankami. - Jest także sala parafjalna. 
p r o b o s z c z: X. Pawel Lessel, urodz. 4.5. 1866 w Fordonie, 
pow. bydgoskim, święc. 12. 5. 1889, instyt. 17. 1. ] 899. Poprzednio 
był wikarym w Gdańsku (Królewska Kaplica) i katechetą w semi- 
narjum nauczycieiskiem w Kościerzynie. W roku 1927 został radcą 
duchownym. 
W i kar y: X. Franciszek p/,;ss, urodz. 4. 9. 1904 w Selnowie, 
pow. lęborskim, święc. 11. 6. 1927. Od tego czasu jest wikarym 
w Kamieniu. 
Kur a t u s z a kła d u św. A n n y : X. Augustyn Sclzwanitz, 
urodz. 23. 2. 1892 w Dąbrówce, pow. sępoleńskim, święc. lO. 7. 192], 
od tego czasu jest w Kamieniu. 
Szkoły powszechne: 
I. Kamieł1 katol., 4 naucz. katol., 
2. Dąbrowo "I" " 
3. Duża Cerkwica 
 2 .. " 
4. Mała Cerkwica" 3 " " 
5. Obkas "I"" 
6. Orzełek 2 
7. Płocicz 3 
8. Witkowa "I 
Miejscowości 
l. Kamień Pomorski 
2. Dąbrowo 
3. Duża Cerkwica (Gr. Zirkwitz) 
4. Mała Cerkwica (KI. Zirkwitz) 


4 klasy, 
l " 
2 " 
2 " 
l " 
" 2 
3 " 
" ,,] " 
należące do parafji. 
pow. 
6 km " 
3 1 / t .. .. 
5" " 


348 - 


" 


; 


140 dzieci 
50 " 
79 " 
98 
23 " 
74 
106 
38 


katol. 


,. 


.. 


" 


" 


" 


" 


J 


.. 


sęp
,leńSki}] 391 dusz 
H 566" 
" 779"
		

/Pomorze_002_12_353_0001.djvu

			- 349 


5. Obkas 7 km pow. sępoleński 240 dusz 
6. Orzełek (Wordel) 3"" " 632 
7. Płocicz (Plotzig) 4 " " 811" 
8. Witkowo 6 " " 328 
9. Radzim (Resmin) 5 
 n tucholski 120" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i S t O r y c z n e : Wieś Grunowo 
z 23 katolikami została przez traktat wersalski odcięta od parafji i po- 
została w Niemczech. - W r. ]820 spaliła się niemal połowa miasta. 
W r. ]866 umarło na cholerę około ]00 osób. - Tradycja podaje, że św. 
Wojciech w swojej podróży misyjnej do Prus przejeżdżał przez Cerk- 
wicę i że zwłoki jego przewożone do Polski spoczywały tutaj przez 
pewien czas. U stóp krzyża znajdującego się na cmentarzu jest kamień 
głęboko wpuszczony w ziemię, który tradycja praojców odnosiła do 'św. 
Wojciecha, i to w różnoraki sposób; niestety dziś po tak długich wie- 
kach trudno stwierdzić, ile jest w niej prawdy. - Przez Cerkwicę wiodła 
w XIll w. wielka droga z Nakła do Raciąża. Część Cerkwicy, która 
leży na prawym brzegu Kamionki, jest też pamiętna z paktów cerkwic- 
kich króla Kazimierza i szlachty z r. 1454. 


3. Lutowo 


Nazwa ta jest niezawodnie pierwotna, zachodzi bowiem z pisownią 
Ltlthow już 1372 r., później Lutowo 1422, Lutow 1435. Prusacy wpro- 
wadzili urzędowe Gr. Lutatl. 
Miejscowość ta leży w powiecie sępoleńskim, posiada pocztę 
w miejscu, stację kolejową w Sępólnie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 984, katolikó\\ 
Niemców ok. 30, ewangelików 40, żydów 5, ogółem 1059. Komuni- 
kujących jest 907. 
P a r a f j ę założyli arcybiskupi gnieźnieńscy dla swoich ludzi 
z Lutowa, nabywszy tę wieś od prywatnych dziedziców Jana i Tomi- 
sława w r. 1372. Poprzednio należało Lutowo do parafji sępoleńskiej. 
- Roku ]6]5 przyłączył arcybiskup Baranowski m. i. także Lutowo 
jako filję do Kamienia i odtąd wikarzy kamieńscy dojeżdżali z na- 
bożeństwem. Dopiero w roku 1866 ustanowiono w Lutowie lokal- 
nego wikarego, a aktem z dnia 28 lutego 190] roku wskrzeszono 
dawną parafję. 
Koś c i ó ł obecny, drewniany, zbudowany około r. ] 730, chyli 
się i dopomina się zastąpienia innym. Drewniany był też kościół po- 
przedni, opisany przez wizytatora Trebnica 1652 r.
		

/Pomorze_002_12_354_0001.djvu

			-- :350 - 


-ł 


T Y t u łka ś c i o ł a: św. Wawrzyniec. Poprzedni kościał z roku 
1652 hył pod wezwaniem św. Katarzyny i św. Bartłomieja. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian, (por. 
str. 27 n.). Aż do sekularyzacji byli nimi arcybiskupi gnieźnieńscy. 
Z a b y t k i e m jest jedynie dzwon z roku 1730, odlany przez 
Dawida Biecka. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: św. Wawrzyńca 
ohchodzi się dnia 10 sierpnia wzgl. w niedzielę poprzednią; drugi 
odpust Matki Boskiej Szkaplerznej w samym dniu 16 lipca. Indulgencje 
dla święta szkaplerznego datują z r. 1878; dla święta św. WawrzYl1ca 
z dnia 2 lutego 1901. 
_ Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Szkaplerza św., założone 10. 10. 1879 r., członków ok. 200. 
2. Apostolstwo Modlitwy, zatwierdzone 10.3. 1918, liczy 20 członków. 
3. Dzieło Rozkrzewienia Wiary św., założ 6. I. ]927, członków 60. 
4. Bractwo Trzeźwości. 
5. Żywy Rożaniec niewiast, mężczyzn, panien i młodzieńców. 
h. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej Męskiej, liczy 20 członków. 
S z p i t a l a niema, jest tylko dom gminny dla ubogich. 
P r O b O s z c z X. ROJllllll Baua, urodz. 1. 3. 1890 w Koście- 
rzynie, święc. 9. 4. 1916, instyt. 12. 5. 1925. Poprzednio był wika- 
rym w Sępólnie, fryndlandzie i Złotowie. 
Szkoły powszechne: 
I. Lutowo katol., 2 nalicz. kato!., 2 klasy, 64 dzieci katol. 
2. Lutówko "l" "1,, 65 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Lutowo pow. sępoleński 641 dusz 
2. Lutówko 4 km " 363 " 
3. Lutówko, nadleśnictwo 4"" 7 


I 


" 


4. Sępólno 
Nazwa ta jest pie,wotna, jak wykazują jej naj dawniejsze odmia- 
ny: Sampolno ]312 i 1360 i Sampelno 1359; później dopiero poja- 
wiają się naprzemian polskie i niemieckie formy jak Sampulburg ] 38R, 
Sampilborg 1409, Sampilburg 1414, Sępolno i Sempolno ] 420, Sam pol- 
burg 1422, 1450 Sam pol bor, Stempelburgh 1596, Zempelhorch ] 602 itp. 
Rzeczkę przepływającą miasto zwano zawsze Sępolną. 
Miasto to jest siedzibą starostwa tej samej nazwy, posiada pOCltę 
i stację kolejową w miejscu.
		

/Pomorze_002_12_355_0001.djvu

			- 3!J I 


W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2870, katolików 
Niemców 500, ewangelików Niemców 3020, żydów ] 80, ogółem 6570. 
Komunikujących jest 2450. 
P a r a f j i nie założył, jak dotąd twierdzono, Hektor Ostrorog 
z Pakości w r. ] 360, lecz istniała ona już dawniej. W przywileju 
bowiem osadczym dla Dziechowa z r. 1359 występuje jako świadek 
m. i. "dominus .Johannes ordinis de sepuIchro Domini plebanus civi- 
tatis Sampelboriensis". Słusznie więc wywodzi X. Kujot z przyna- 
leżności wsi parafjalnych Dziechowa i Piaseczna do bożogrobców 
gnieźnieńskich w r. ]259, że już przed tym rokiem i z bardzo dawna 
istniał dla tychże wsi i dla całej okolicy sięgającej po Kamionkę i Brdę 
kościół parafjalny w Sępólnie. Dokument Hektora z Pakości z r. ]360 
zawiera m. i. wyposażenie probostwa 6 włókami i przekazanie patro- 
natu miechowitom. Paraf ją zawiadywali bożogrobcy czyli miechowici 
dowodnie już 1359 r. i aż do 1799 r. Pierwszy proboszcz świecki, 
Etter, objął probostwo ]800 r. 
Koś c i ó ł obecny zbudowano z cegły w latach ] 799-18] 2. Nie 
jest on dotąd konsekrowany. W r. 190] odnowiono jego wnętrze, 
a w ostatnim czasie (J 926-27) powiększono kościół i przystawiono 
wieżę. Kościół poprzedni, pewnie ten sam, który opisuje wizytator 
Trebnic w r. 1653, drewniany, spłonął pod sam koniec XVIII w., 
a razem z nim kaplica św. Krzyża, druga kaplica św. Franciszka sera- 
fickiego zapadła się już w r. ] 770. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Bartłomiej obecnie i dowodnie już 1652. 
K o] a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. 
str. 27 n.). Aż do sekularyzacji wykonywali kolatorstwo bożogrobcy 
czyli miechowici. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t O w ą obchodzi się \V święto 
św. Bartłomieja (wzgl. niedzielę następną). Dawniej były też odpusty 
na Podwyższenie Krzyża i Aniołów Stróżów. Kościół posiada obraz 
"Pana Jezusa Cudownego". 
Archiwum paraf ja In e: 
l. Księgi metryczne bapt., copu1. i mort. 1751-. 
2. Ekscerpta wizytacyjne z r. ]653, 1695, ]767. 
3. Trzy pergaminowe dokumenty z roku ]360, jeden z nich zawiera 
dotację kościoła sępoleńskiego. Dokument z fundacją z r. 1717 
i drugi zawierający potwierdzenie króla Kazimierza na wydanie 
patronatu kościoła miechowitom. 
4. Akta dotyczące sporu pomiędzy gminą katolicką a żydowską z r. 
] 757, 1760 i in.
		

/Pomorze_002_12_356_0001.djvu

			_ 352 - 


Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo św. Aniołów Stróżów' od r. 1639 z ustawą z r. 1852, liczy 
25 członków. 
2. Towarzystwo Matek Chrześcijańskich, zatwierdz. w r. 1924, polskie 
liczy 160, niemieckie 90 członków. 
3. Apostolstwo Mężczyzn od r. 1925, liczy 120 członków. 
4. Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezus od r. 1922, liczy 250 członków. 
5. Stowarzyszenie Misyjne od r. ]923, liczy 20 członków. 
6. Dzieło Rozkrzewienia Wiary od r. 1927, liczy 80 członków. 
7. Stowarzyszenie św. Wincentego a Paulo od r. 19
0, liczy 100 
członków. 
8. Towarzystwo Śpiewu Kościelnego "Cecylja" od r. 1880, liczy 38 
członków. 
9. Żywy Różaniec mężczyzn, 20 członk., matek 100 członk. i panien 
200 członków od r. 1924. 
10. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej od r. 1926, liczy 60 członków, 
Żeńskiej 200 członków. 
S z p i t a 1 dla 4 ubogich paraf jan założony przez dawniejszego 
proboszcza X. Zarzeckiego w r. 1864. 
P r o b o s z c z: X. Emanuel Gl'lldzińsJd, urodzony'1. 6. 1886 
w Szy1cnie, pow. kartuskim, święc. 2. 3. 191], instyt. 23. 12. 1911. 
Poprzednio był wikarym w Chojnicach. 
W i kar y: X. Bel'1l8rd Dąbrowski, urodz. 7. 2. 1902 w Tylicach, 
pow. brodnickim, święc. 14. 6. 1924, ustano 6. 11. 1925. Poprzednio 
był wikarym w Osiu. 
S z koł a w y d z i a ł o w a w Sępólnie, mieszana, 4 klasowa, 
7 nauczycieli katol., 91 uczniów katol., 51 ewang. i 3 żydów. Kate- 
chetą jest wyżej wspomiany X. Stanisław Wojciechowski. 
Szkoły powszechne: 
l. Sępólno kat01., } 6 naucz. kat., 7 klas\20Y dzieci kat., 
2. " ew ang., I " ew., 2 " J 
3. Niechórz miesz., 1 " kat., l " 16 " 
4. Piaseczno " l " "I" 29 
5. Sikorz I" gr.-kat., 2 " 39 " 
6. Świdwie " I "kato1., l " 20 " 
7. Wiśniewa ewang., I "ewang., I " 10 " 
8. Zboże miesz., I " k., l ew. 2 " 41 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Sępólno pow. sępoleński 2]33 dusz 
. 
2. Chmielniki 2 km" " 8" 
3. Dziechowo (Zdziechowo, Sechau) 4" " 108 " 


" 


8] ewang., 
[3 żyd. 
" 17 ewang. 
" 9 " 
12 
" 28 
" 36 
" 40 " 


I
		

/Pomorze_002_12_357_0001.djvu

			353 


4. Grochowiec (Miillerhof) 2 km pow. sępoleński 20 dusz 
5. Niechórz 6 "" " 164" 
6. Piaseczno (Petznik) 2 "" " 209" 
7. Siedlisko (Mathildendorf) 3"" 35" 
8. Sikorz (Sch6nhorst) 2 "" " 2 I 9 " 
9. Świdwie (Schwiede) 4 "" II 32" 
10. Trzciany (Zahn) 4 " " 147 
11. Wiśniewa (Gr. Wiśniewke) 5 "" " 61" 
]2. Wiśniewka (KI. Wiśniewke) 3 " " 37 
13. Zboże (Grunlinde) 8"" 127 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Sępólno posia- 
dało w XIV wieku można rodzina Ostrorogów, z których Hektor za- 
łożył miasto około r. ]359. U niego bawił król Kazimierz w marcu 
1360 r. Z Ostrorogów, zwanych później Sempelborskimi, przeszła for- 
tuna sępoleńska na Zebrzydowskich w pierwszej połowie XVI wieku, 
wreszcie 1682 wzgl. 1685 na Potulickich. - Luteranie sprowadzeni 
przez Zebrzydowskich do miasta i na sąsiednie wioski, posiadali w 
Sępólnie swój zbór. Po zburzeniu go i wypędzeniu predykanta 
z miasta w r. 1620 przenieśli się do Zboża. - Silna też była w mieście 
kolonja żydów, utrzymujących znaczny handel wełną i cieszących się 
protekcją dziedziców Potulickich. Synagogę posiadali już ] 734 r. 


5. Sypniewo 
Nazwa ta jest starodawna, jak wykazuje pisownia najdawniej- 
szych jej przekazów historycznych: Sypnewo 1380, Synew 1381, 
Czypniewo 1435, później spotykamy już tylko Sypniewo, Sipniewo 
lub Sipnewo. 
Miejscowość ta leży w powiecie sępoleńskim, posiada pocztę 
i stację kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji miesLka katolików Polaków 1702, katolików 
Niemców 400, ewangelików Niemców ok. 1000, ogółem 3102. Komu- 
nikujących jest 1513. 
P a r a f j ę założyli miejscowi dziedzice pewnie w XV w., wyłą- 
czając ją ze sępoleńskiej. W XVI w. zawładnęli paraf ją i kościołem 
bracia czescy, sprowadzeni przez ówczesnego dziedzica Jana Biało- 
. śliwskiego, ale już pod koniec tego stulecia wrócili katolicy do swoich 
praw. Pod rokiem 1604 wspominają akta komendarza sypniewskiego, 
Michała z Obornik. 
Koś c i ó ł obecny, zbudowany w r. 1781, benedykowatlo 26 lipca 
tegoż roku. Ściany składają się z pruskiego muru na zewnątrz i z bali 
23
		

/Pomorze_002_12_358_0001.djvu

			nieobrzuconych wewnątrz. Wieżę rozebrano około r. 1830. Większą 
naprawę wykonano w r. 1893. Dzwonnicę nową zbudowano w r. 1926. 
Poprzedni kościół, opisany przez wizytatora z r. ]653, był również 
w pruski mur budowany i wewnątrz wyłożony drzewem. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Katarzyna pm. Poprzedni kościół był 
według świadectwa wizytatora Trebnica z r. ]653 pod wezwaniem św. 
Jana Chrzciciela i św. Katarzyny. 
K o I a t o r e m jest właścic. majątków Sypniewo, Iłowo i Lubcza. 
Zabytki ważniejsze: 
]. Monstrancja srebrna, formy gotyckie, szczegóły renesansowe, w. XVII. 
2. Dzwon z r. ] 729, odlany przez Dawida Biecka. 
3. Nagrobek kolatora Andrzeja z Siedlec Witosławskiego herbu Pra- 
wdzic z r. 1653. 
Archiwum parafja1ne: 
]. Księgi metryczne bap1. i copu1. ] 730-, lllort. 1777-. 
2. Odpisy wizytacyj generalnych z r. 1653 i 1695. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości z dokumentem z d. 31. 8. ] 858 (adm. 4. 9. 1858). 
2. Apostolstwo Modlitwy od 10. 2. ] 895 z dokum. z dn. ]. 3. 1898. 
3. Żywy Różaniec od 17. t 2. ] 914. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej Męskiej, liczy 33 członków. 
p r o b o s z c z: X. Edward Schulz, urodz. 2. 3. ] 846 w Niese- 
wanz, pow. człuchowskim, święc. 1. 8. ]869, instyt. 24. 8. ]886. Po- 
przednio był wikarym w Gdańsku, Tczewie i lokalnym wikarym 
w Chrigtfeldzie. Od r. 1891-] 9]] był dziekanem dekanatu kamień- 
skiego, od r. 1904-1926 delegatem komisarjatu kamieÓskiego. W dzień 
złotego jubileuszu kapłańskiego odznaczony został tytułem radcy 
duchownego. 
W i kar y: X. Franciszek Czapliński, urodz. 1. I. ]899 w Gra- 
howie, pow. luhawskim, święc. 14. 6. 1924, ustano w r. 1928. Był 
poprzednio wikarym w Chełmży i Nowem. 
Szkoły powszechne: 
l. Sypniewo katol., 4 naucz. katol., 4 klasy, 
2. Iłowo "I",,] 
3. Jazdrowy ewang., I newang., ] " 
4. Lubcza katol., l " katol., 1 " 
5. Jeleń katol., ] " "1,, 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Sypniewo 
2. Adamowo (Adamshof) 


- 354 - 


167 dzieci 
21 
10 " 
46 
37 " 


kat., 23 ew. 
" 10 " 
" 20" 


" 


" 


" 


8 


pow. sępoleński 771 dusz 
3-5 km" " 121"
		

/Pomorze_002_12_359_0001.djvu

			355 


3. Dorołowo (Dorotheenhof) 5 km pow. sępoleński 165 dusz 
4. frydrykowo (friedrichsau) 2,5 " ." 21" 
5. Iłowo 7,5 "" " 212" 
6. Jazdrowy 7 "" " 67" 
7. .Jeleń (Lilienhecke) 5 "" " 41" 
8. Klementynowo (Huta) 4 ,,81 " 
9. Lubcza 2-5 "" " 355" 
10. Łukowo 4 " " 89 " 
] l. Osada Iłowska (Teufelswinkel) 7,5 ,,38 " 
12. Radońsk 10 "" " 73" 
] 3. Wymysłowo (CharIottenhof) 4"" " 49" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Obszerny klucz 
dóbr sypniewskich posiadali już w r. 1498 Sypniewscy h. Odrowąż, 
po nich w drugiej połowie XVI wieku Witosławscy h. Prawdzie, któ- 
rych przedstawiciel dysydencki podpisał znany consensus Sandomi- 
riensis r. 1570, w XVII wieku Działyńscy, od r. 1711 Goetzendorf 
Grabowscy, którzy przedali go r. ]824 król. głównemu bankierowi 
w Berlinie. 


6. Wałdowo 
Wałdowo koło Sępólna (po niem. Waldau) zachodzi pod tą nazwą 
od samego początku XIV wieku. 
Wieś ta leży w powiecie sępoleńskim, posiada pocztę w miejscu; 
stacja kolejowa Klonia albo Sępólno. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3]66, katolików 
Niemców 147; prawosławnych 10, ewangelików Niemców 1709, ogółem 
51 ił2. Komunikujących jest 2340. 
P a r a f j ę wałdowską zalicza X. Ku jot do dawniejszych, powsta- 
łych w czasach zbliżonych do zaprowadzenia chrześcijaństwa przez 
którcgoś z panujących i dowodzi, że obejmowała ona pierwotnie także 
obszary późniejszych kościołów w Pruszczu, Kloni, Zalesiu i Komie- 
rowie. Pierwszy znany pleban wałdowski, Wawrzyniec, zachodzi r. 
1359. W r. 1818 wydzielono parafję waldowską z dekanatu więcbor- 
skiego wzgl. wówczas utworzonego kamieńskiego i przyłączono ją do 
tucholskiego, z którego wróciła do kamieńskiego ]926 r. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, powstał według oznak budowla- 
nych na początku XVII w. i, jak wskazuje liczba 162] na ścianie, 
został w tymże roku wyk011czony. Portal u wejścia jest nicco później- 
szy i pochodzi pewnie z r. 1663, jak wnieść można z napisu ścicnnego: 
Sebastian Leknen R. (!) A. D. 1663. 
Tytuł kościoła: św. Mateusz ap., obecnie i ju
 1653 r. 
23*
		

/Pomorze_002_12_360_0001.djvu

			- 


-356- 


K o ] a t o r e m jest rząd jako następca komisji koloniz., która 
nahyła Wałdowo 1893 r. Poprzednio byli kolatorami miejscowi dziedzice. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Obraz przedstawiający Madonnę z dzieciątkiem, dobrego pędzla, 
z podpisem St. 1648, przypuszczalnie Bartłomieja Strobla, pochodzi 
z kościoła w Kloni, rozebranego 1870 r. Odnowił go malarz Le- 
wicki z Pelplina 1884 r. 
2. Kielich, częściowo gotycki. Nóżka trójlistna, w polach: "Zwiasto- 
wanie", "św. Anna Samotrzecia" , "św. Michał" oraz główki anioł- 
ków, węzeł gruszkowaty, ozdobiony trzema główkami aniołków 
i trzema innemi [igurkami. Czara ozdobiona u góry wieńcem z lilij, 
pod którym w sześciu płaskorzeźbach przedstawione są sceny z życia 
i zgonu Chrystusa (brak jednej). fryz oraz figury mają charakter 
średniowieczny i pochodzą może z gotyckiej monstrancji. 
3. Dzwony, większy z r. ]618 z napisem: "Laudate dominum in cym- 
baJis benesonantibus", średni z napisem: "Sit nomen domini bene- 
dictum anno 1646". 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e obchodzi się w dzień 
św. Mateusza wzg1. w następną niedzielę dla parafji, w dzień św. Anny 
i w drugie święto Ziel. Świątek dla bractwa św. Anny. Indulty istnieją. 
A r c h i w u m p a r a f j a l n e : Księgi metryczne bapt. 1610-, 
copul. 1616- 60, 1691-, mort. 1709-27, 1739-68, 1774-. 
Koś c i ó ł f i 1 j a 1 n y w K o m i e r o w i e. W ordynacji arcy- 
biskupa gnieźnieńskiego z dnia 30 stycznia 1617 r. zaznacza się: 
Praepositus Sempelburgensis habeat etiam curam (ecc1esiae) in vi11a 
Komierowo iuxta antiquum usum, ex quo non habeat viciniorem ecc1e- 
siam, cui uniri possit. W r. zaś 1653 kościół komierawski już był 
przekazany proboszczowi wałdowskiemu; uposażony był dwiema włó- 
kami, tytuł nosił św. Michała. Obecny kościół wybudowany został 
w r. 1863, benedykowany 8 października 1865; naprawiono kościół 
1897 r. Odprawia się w nim nabożeństwo dla paraf jan trzy razy do 
roku. Patronem jest dziedzic miejscowy pan Komierowski. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
l. W i e I k a K lon i a miała niegdyś kościół parafjalny pod wezwa- 
niem św. Stanisława i była patronatu prywatnego. Roku 1617 połączo- 
no go z Zalesiem w jedną całość, jednak że1653 r. dojeżdżał z na- 
bożeństwem proboszcz z pruszcza. Od r. 1725 był filją Wałdowa 
z przerwą od r. 1741-66, kiedy miał własnego proboszcza. Od r. 
1856 był już w takim złym stanie, że nabożeństwo w nim odpra- 
wiać się nie mogło, wreszcie zniszczył go orkan 19 cżerwca 187] r. 


J
		

/Pomorze_002_12_361_0001.djvu

			Patronem jest od r. 1878 biskup chełmiński, dziedzic bowiem 
ówczesny von Gartringen spłacił swoje zobowiązania patronackie. 
2. Z a ] e s i e miało własny kościół, założony przez miejscowych dzie- 
dziców, dowodnie w r. t 617, kiedy połączony został z kościołem 
w Kloni w jedną parafję. Wzniesiony roku ]735 przez dziedzica 
Jana Zielińskiego kościółek rozebrano ] 788, nie wiadomo z jakiej 
przyczyny. Odtąd należała paraf ja zaleska do wałdowskiej. Ołta- 
rze i przybory dostały się do Wałdowa, dzwony do Serocka. 
Kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzcic. był patronatu prywatnego. 
3. We W łoś c i b o r z u istniała kaplica zbudowana w pruski mur 
przez miejscowych dziedziców około połowy XVlll wieku. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo św. Anny od 20. 7. ]672, liczy 60 członków. 
2. Apostolstwo Modlitwy od r. 1889, liczy około 100 członków. 
3. Żywy Różaniec od r. 1926, liczy około 200 członków. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej Męskiej w Wałdowie od r. 
j 926, liczy 40 członk., i w Komierowie od r. ] 927, liczy 28 członk. 
S z P i t a I dla ubogich paraf jan jest w Wałdowie, wybudowany 
na początku XIX w. przez ówczesnego właściciela Wałdowa, który 
.. 
zarazem był kolatorem parafji. Przeznaczony jest dla 4 ubogich, obec- 
nie mieszka w nim 2 ubogich. 
P r o b o s z c z: X. Feliks Brettschlleider, urodz. 6. 9. ] 878 
w Nowymporcie (Gdal1sk), święc. 22. 3. ] 903, instyt. 5. 12. 191 l. Po- 
przednio był wikarym w Gniewie, Pelplinie, Pogódkach. Wałdowie, 
Człuchowie, Jeżewie, Mierzyszynie i Pucku. 
Administrator: X. Jan Waldoch, urodz.23. 12. 1896 w 
Kinicach, pow. chojnickim, święc. 25. 3. 1923, ustanow. 1. 7. 1928. 
Poprzednio był wikarym w Łasinie i Działdowie. 
Szkoły powszechne: 
l. Nowe Wałdowo, ka1.,] naucz. katol., I klasa, 56 dzieci kat.. 
2. Dębiny miesz., l" " l " 25 " 
3. Komieł-Owo katoJ.. l" " l " 39 
4. Wielko Klonia miesz., 2 " " 2 " 7] 
5. Mała Klonia ]" " 1 " 54 
6. Pamiętowo katol., 1" " t " 42 " 
7. Pa miętowo ewang., I " ewang.,] " 
8. Przepałkowo, miesz., 1 katol.. I " 
9. Wilkowo "],, ]" 
10. Włościbórz " 1 " kat., I ew., 2 " 
11. Zalesie "1,, katol., ] " 


351 - 


35 
33 
29 
64 


" 


8ew. 


n 


" 


" 


" 21 
" 8" 


" 


" 


" 


" 


36 " 
]4 " 
]6 " 
" 50 
13 " 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_362_0001.djvu

			. 


- 358 


M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Wałdowo z Tobołą 2 1 / 2 km pow. sępoleński 229 dusz 
2. Dębiny (Eichfelde) 7 1 / 2 " 107 
3. Nowe Wałdowo z TeklanoweJ11 2"" 205 
4. Obodowo (Obendorf) z Cioskiem 4-6 1 / 2 " " 124 
5. Przepałkowo (Zempefkowo) 5 "" " 48 
fi. Przepałkowo, obszar dworski 6"" n 130" 
7. Skarpa, obszar dworski 5 139 " 
8. W ałdówko z Olszewką 3-4 "" n 80 
9. Wałdówko, obszar dworski 3 .. ., 124 ,. 
10. Wilkowo 3 ., ,,162 " 
11. Włościbórz (Lossburg) 4 1 / 2 ,. ,,216 " 
12. Zalesie 5 " " 334 " 
13. Zielonka (Griintal) 8 III! .... " 79.. 
14. Pamiętowo (Pantau) 5 " n tucholski'. 
i Adamkowa 4 n ,217" 
Do filji w K O m i e r o w i e należą: 
I. Komierowo 3 
2. Komierówko 5 
Do filji w W i e l k i e j K lon i należą: 
I. Wielka Klonia 4 km n tucholski } 
343 
z Karczewem 6 " " " 
2. Wielka Klonia, obszar dworski 4 1 / 2 n 106 n 
3. MLlła Klonia 5 "" " 334 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: W roku 1:
83 
najechał DOJ11arat, naczelnik GrzymalitÓw, na Arnolda z Wałdowa, który 
w Włościborzu nowy grodek sobie wystawił i obwarował, tak iż Grzy- 
mali ci przez ośm dni napróżna go oblegali. - Niemało ucierpiało Wał- 
dowo w borykaniach szlachty w XVI wieku, gdyż mapa z r. 1596 
przedstawia je jako "desertum" . - Od drugiej połowy XVllI wieku. po 
ustąpieniu Wałdowskich przechodził majątek z jednych rąk do drugich. 
aż w r. ] 827 nabył go Alojzy Prądzyński. - Komierowo jest obecnie 
siedzibą Komierowskich, bez wątpienia Ilajstarszej rodziny szlacheckiej 
w obrębie diecezji, sięgającej bogLltą swoją historją wieku XIV. 


I 
r 


" SęPOJeilSki 284 
67 


I 
I 
\ 


" 


7. Więcbork 
Nazwa miejscowości brzmiała pierwotnie bez wątpienia Wiądzo- 
wno. jak najstarszy jej przekaz historyczny "Wanszowna" z r. 138-1 
domyślać się każe. Więcbork zatem powstał dopiero z okazji założenia 
miasta. taksamo jak Sempolbork z Sępolna, a odmiany jego są: 
Wyądzborg 1473. Więcburg 1510, WiączboJg 1546. Więcborg 1652 itp.
		

/Pomorze_002_12_363_0001.djvu

			.&. 


359 - 


I 


Miasto to leży w powiecie sępoleńskim, posIada pocztę i staCję 
kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2653, katolikow 
Niemców ok. JOD, ewang. Polaków 30, ewangelików Niemców 2779; 
nowoczesne sekty: Pfingstgemeinschaft 30 dusz, ewangelische Gemein- 
schaft 560, christliche Gełl1einschaft innerhalb der Landeskirche około 
100, ogółem 6252. Komunikujących jest 1900. 
P a r a f j a przy tutejszym grodzie granicznym powstała z łaski 
króla czy księcia niezawodnie w czasach bardzo dawnych, zbliżonych 
do czasów zaprowadzenia wiary. Obejmowała wówczas także Sypniewo 
i Wielowicz. Na polepszenie dochodów plebana więcborskiego wyzna- 
czył Sędziwoj, dziedzic na Więcborku, pewne legaty i użytki aktem 
z dn. 28 października 1405 r. filją Więcborka był kościół wie]owicki 
od r. 1738 do ] 899. 
Koś c i ó ł obecny zbudował hrabia Aleksander Potulicki w latach 
177'2-78; benedykcja nastąpiła dnia 28 października ] 778. Kościół 
jest murowany, jednonawowy, sklepiony, 24 m. długi, bez wieży, 
z elipsowatą zakrystją i posiada stylowo jednolite urządzenie wewnę- 
trzne z czasów budowy kościoła. Posadzkę położono w r. ] 895. Reno- 
wacja wewnętrzna kościoła, ołtarzy, ambony i ławek nastąpiła w r. 
]908, gruntowna reparacja organów r. 191 l. Dach położono w r. 1925. 
Kościół poprzedni, opisany przez wizytatora Trebnica 1653 r.. był 
również murowany. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. apost. Szymon i Juda. Wizytator z r. 
1653 podaje jako tytuł Matkę Boską i tychże apostołów. 
K o I a t o r e m jest rząd jako następca fIskusa domen. Potuliccy 
sprzedali kompleks majątków więcborskich i sępoleńskich w r. 1821 
głównemu bankowi pruskiemu, a tenże ] 835 r. fiskusowi domen. 
Zabytki ważniejsze: 
]. Kielich, częściowo gotycki z podstawą sześciolistną, na niej wykute 
postacie świętych oraz nakładane postacie 6 apostołów. Kielich 
z r. 1623 z rytym ornamentem na podstawie. na czarze 3 główki 
aniołów. Kielich z r. ] 63 I, podobny do poprzedniego. 
2. Nagrobek empirowy z czarnego marmuru Michała Potulickiego 
(-i- ]805), w kształcie obelisku z malowanym portretem zmarłego. 
2. Epitafjum ku czci fundatora i jego żony z napisem. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą obchodzi się na sw. 
Szymona i Judy, i to w niedzielę przed ich świętem na mocy doku- 
mentu s. Congregationis s. Officii z dnia 25 listopada 19] 1 r. Drugi 
odpust, bracki, na dzień św. Anny (ipsa die) na podstawie dokumentu
		

/Pomorze_002_12_364_0001.djvu

			, 



 


-360- 


tejże kongregacji z dnia 3 sierpnia 1911 r. Kościół posiada obraZ 
Matki Boskiej, który w wizytacji generalnej X. kanonika Mathy'ego 
z r. 1766 opisany jest jako imago miraculosa. Znajduje się pod nim 
11 wotów z lat 1750, 1759, 1903 i 1918. 
A r c h i w u m p a r a f j a I n e: Księgi metryczne bap1. 1770-, 
copul. 1773-, mort. 1785-, obejm u ją także kurację wielowicką. 
Starsze księgi i akta spaliły się 13 maja 1785 r. 
Kaplica św. Katarzyny na cmentarzu w Więcborku, 
wybudowana w r. 1787 przez hr. Michała Potulickiego, okrągła, muro- 
wana, benedykowana 29 września 1787 r. Nabożeństwo odprawia się 
tu tylko w jednym z dni krzyżowych. Naprawa gruntowna nastąpiła 
w r. 1908. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo św. Anny, zał. w r. 15
6 z ustawą z d. 14.3. 1912, czł. 85. 
2. Żywy Różaniec z r. 1899, liczy 270 członków. 
3. Bractwo Trzeźwości od 13. 8. 1858, liczy 54 członków. 
4. Apostolstwo Modlitwy, zał. 4. 3. 1918, liczy 700 członków. 
5. Stowarzyszenie św. Dziecięctwa Jezus, założ. w r. ] 910, 190 czł. 
6. Towarzystwo Misyjne, założ. 6. 1. 1926, liczy 20 członków. 
7. Dzieło Rozkrzewienia Wiary św., zał. 6. 1. ] 927, 404 czł. 
8. Bractwo Czci Najśw. Sakramentu, założ. 19. 3. 1927, członków 20. 
9. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej św. Alojzego od r. 1892, czł. 60. 
10. Katolickie Towarzystwo Ludowe od r. ] 890, członków 75. 
11. Towarzystwo św. Wincentego a Paulo, zał. w r. ]920, członk. 65. 
Od roku 19]5 posiada paraf ja własną s a I ę p a r a f j a In ą 
z sceną w szpitalu dla ubogich. 
S z P i t a l dla 5 ubogich paraf jan istnieje. Kiedy i przez kogo 
założony i fundowany, niewiadomo. Fundacja ta istniała już w r. 1621, 
w którym to Agnieszka Zebrzydowska darowała dla szpitala jui. istnie- 
jącego 200 polskich guldenów. W roku 1695 mieszkało w nim 5 
ubogich. Szpital posiada 96 morgów roli, dom i chlew. 
O c h r o n k a dla dzieci istnieje od r. 1921. Uczęszcza do niej 
60 dzieci. Nowy dom wybudowano w r. 1926. 
P r o b o s z c z: X. Jan Wilmowski, urodz. 21. 10. 1877 w Kar- 
tuzach, święc. 1. 4. 1900, instyt. 23. 9. 1908. Poprzednio był wikarym 
w Sypniewie, w Toruniu u Panny Marji. katechet
\ przy szkole dziewcząt 
i seminarjum nauczycielek w Toruniu. administratorem parafji Panny 
Marji w Toruniu. Od 8. 1. 1921 jest wicedziekanem. a od 30. 9. 1921 
dziekanem dekanatu kamieńskiego. 
E m e r y t: X. Antolli Weilalldt, urodzony 18. 9. 1856 w Orzełku, 
pow. sępolei1skim. święc. 4. 7. 1880 w Ratysbonie, emerytowany 1. 1.
		

/Pomorze_002_12_365_0001.djvu

			36i 


1913. Poprzednio był wikarym w Gdat'isku u św. Józefa, w Kartuzach, 
Wielu, Pucku, administratorem w ferstenowie i Niewieścinie i probosz- 
czem w Sulęczynie. Od I. 10. ]9]3 mieszka jako emeryt w Więcborku. 
Szkoły powszechne: 
l. Więcbark katol., 7 naucz. kat., 7 klas, 228 dzieci kat.. 6 żyd. 
2. Pęperzyn katol., ]" I" 12 " " 
3. Śmiłowo miesz., l ] 18 
4. Suchorączek katol., ] 1 29" 
5. Zakrzewek ,,1 ] 22 
6. Zakrzewska - kat., I "1,, 25 " 
7. "Osada, ew., 1 1 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Więcbork pow. sępoleński ] 726 dusz 
2. Dąbie, (Eichwalde) leśnictwo 6 km II 
3. Nowydwór (Neuhof) 4,5 "" " 57 
4. Pęperzyn (Pempersil1, 1288 PlIlIlperzYl1o) 8 "" " 122" 
5. Roztoki (Klotzbuden, Klocbudy) 8,5 " '27 " 
6. Suchorączek (Wilhelmsruh. 1288 
Suchorambzko) 3,5 "" " 220" 
7. Śmiłowo 4 " " 69 
8. Witunja (Wittun, 1546 Vithunia) 2".. " 101 
9. Zakrzewek (Seemark. 15-t6 Zakrzewko) 5 " ,. ] 65 .. 
10. Zakrzewska Osada (Seefelde. Tobołka) 8 "" " 119.. 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : W roku ] 383 
zburzyli Grzymalici doszczętnie "Wanszowna" (Więcbork), posiadłość 
Marka z Pęperzyna, prawdopodobnie i kościół. - Około r. ]550 spro- 
wadził Mikołaj Zebrzydowski, dziedzic na Więcborku, pierwszych pro- 
testantów do miasta. Pęperzyn tworzył główny ośrodek propagandy 
luterskiej w północnej Krajnie. - W r. 1709-] 711 panowała w Więc- 
borku zaraza morowa, wskutek której miasto zbudowane koło góry 
św. Katarzyny przeniesiono na obecne miejsce. - W r. 1772 usamo- 
dzielnił król pruski Fryderyk II ewangelicką gminę więcborską i dał 
jej własnego pastora. - Dnia 31. 5. ] 785 spłonęła większa część miasta, 
także plebanja. - Dnia 25.2. 1808 zamianowano oficjałem kamielIskim 
proboszczLl więcborskiego X. Ksawerego Trzebiatowskiego, który 
siedzibę konsystorza przeniósł do Więc barka. W r. 1836 (27. 11.) prze- 
grała paraf ja proces przeciw fiskusowi i odtąd ponosi ona dwie trzecie 
kosztów budowlanych, które dawniej patron sam pokrywał. - W r. 1837, 
]848 i 1852 panowała cholera w Więcborku. - Dobra więcborskie posia- 
dali w początkI! XIV w. Grzymalici, około r. 1383 Marek z Pęperzyna, od 
końca XV w. Zebrzydowscy, od połowy XVII w. Garczyńscy, wreszcie 


" 


10" 
7 
19 " 


40 


-
		

/Pomorze_002_12_366_0001.djvu

			- 362 


. 
1 


pod koniec tegoż wieku nabyli je Potuliccy h. Grzymała, którzy sprze- 
dali je 1821 r. głównemu bankowi pruskiemu. - Z Więcborka pocho- 
dził Andrzej Zebrzydowski, biskup włocławski, l<łóry ] 551 przeniesiony 
na stolicę krakowską, przed jej objęciem bawił w maju tegoż roku 
w rodzinnem mieście u matki swojej Elżbiety. (Troskolański. Andrzej 
Zebrzydowski. Przew. Nauk. i Liter. XXVI (1898), 257). 
8. Wielowicz 
Nazwa Wie10wicz zachodzi naprzemian z Wielewiczem od r. 1288 
w różnych odmianach jak Vele Viti z mylną pisownią zamiast Velewici 
1288, Velouice 1380, pozatem Wielewicz, Velovice, Wieliewicz. Wie- 
lowicz i w XIX wieku urzędowe Gr. Wól1witz. 
Wieś ta leży w powiecie sępoleńskim; stacja kolejowa Wysoka 
koło Więcborka, poczta Jastrzębie koło Więcborka. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków ] 106, katolików 
Niemców ok. 35, ewangelików Polaków 2, ewangelików Niemców 826, 
ogółem ] 969. Komunikujących jest 820. 
Kur a c j ę przy kościele wie10wickim utworzono 19 października 
1899 r. Pierwotnie był on parafjalnym, założonym z pewnością przez 
miejscowych dziedziców i to w czasie nie dającym się bliżej określić. 
W r. 1617 połączył arcybiskup Gembicki Wielowicz z Wąwelnem, jakoż 
tu i tam był patronat szlachecki, a wspólne udotowanie wynosiło tylko 
trzy włóki. W r. 1738 jednakże przyłączono Wielowicz do Więcborka, 
pozostawiając z jego obszaru wieś Sosno nadal przy Wąwelnie. W r. 
19]5 przyłączono do kuracji folwark Borówki z parafji wałdowskiej, 
w r. ]921 wieś Wysokę z parafji sępoleńskiej. 
Koś c i ó ł obecny, murowany w wiązarek, powiększono w r. 1910, 
zachowując ściśle jego strukturę. Wymalowanie wnętrza wykon. r. 1926. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Jakób ap. starszy, obecnie i dowodnie 
już w r. 1653. 
K o l a t o r e m jest rząd. W dawniejszych wiekach byli patro- 
nami miejscowi dziedzice, m. i. Wielewiccy, Kostkowie, Zebrzydowscy, 
Królikowscy i Skrzetuscy. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o w ą św. Jakóba obchodzi 
się 25 lipca wzgl. w następną niedzielę: dokument papieski z dnia 
10 czerwca 1856 przechowuje się w archiwum parafjalnem. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Różańca św. od 9. 1. 190], liczy 433 członków. 
2. Żywy Różaniec od r. 1917, liczy 9 róż. 
3. Bractwo Trzeźwosci od r. 1903, liczy 306 członków. 
4. Dzieło Rozkrzewienia Wiary od 6. 1. 1927. liczy 88 członków. 


1:
		

/Pomorze_002_12_367_0001.djvu

			5. Stowarzyszenie św. Wojciecha i Bonifacego od r. 1906, liczy 133 
członków, chwilowo nieczynne. 
6. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej. 
Kur a t u s: X. .Józef Weilalldt, urodz. 8. ]0. ]885 wDamnicy, 
pow. człuchowskim, święc. 2. 4.19]], ustano 19.9.1927. Był poprzednio 
wikarym w Radawnicy, Wrzeszczu, Sypniewie. Chełmnie, Kamieniu 
i administratorem w Lichnowach. 
Szkoły powszechne: 
l. Wielowicz miesz., I naucz. kat., I klasa, 
2. Jastrzębiec "I l 
3. Płosków "1,, "I" 
4. Rogalin ,,1 ] 
 
5. Szynwałd "1,, ewang. 1 
 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Wielowicz (1288 Wylewicz. 1380 
Wielowice, Gr. Wollwitz) 
2. Borówki (Borowke) 
3. Jastrzębiec (] 540 Jastrzembicz, Ja- 
stremken) 
4. Karolewo (Karlshof) 
5. Młynki (Miihlenkawel) 
6. Płosków (Lindebuden) 
7. Rogalif' (1546 Rogalina) 
8. Rostoki (Klocbuden) 
9. Szynwałd (Schonwalde) 
10. Wielowiczek (1(1. Wollwitz) 
11. Wysoka (Hohenfelde) 


. 


- 363 - 


25 dzieci 
66 
]7 " 
26 
2 " 


katol., 13 ew. 


2 " 


" 


12 " 
8 
38 " 


" 


" 


" 


pow. sępoleński 201 dusz 


3 km " 


4 
6 " 
4 " 
}I/
 " 
4 
2 
] I/
 . 
2 " 
4 " 


......... 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


101 


" 


" 


225 " 
100 " 
96 " 
44 " 
200 
25 . 
13J . 
44 " 
45 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_368_0001.djvu

			XI 


Dekanat Kartuski 


Literatura: 
Amt. Kirch
nbl. 49,67. - Apparatus, Schwengel, 83-85. 234.241. - Arch. gdań- 
skie 8,12. - Bar. Kirchenbiicher. nr. 387-390. 39-1n. - Bar, Ortsnamen. - Cza- 
plewski, Senatorowie 138 nn. - Czaplewski, Wykaz oficjałów, 95n. - Fanlddejski, 
Obrazy, 97-102. - Fa1lkidejsld. Utrac. kościoły, 235.238. - Heise. Kunstdenkm. 
I, 10-21. - Hirsch, Karthaus. - Kujot, O majątkach 10 nn. - Kujot, Parafj
 
1,158-161. 167-172. 17711. - Lustr. 1664. - Oręd. kościelny, 5G,17. - Orłowicz, 
Prz
wodnik. - Perlbach. POili. UB. - Schematismus, 301-310.318-323.320-330. - 
Schuch. Landschaft um Ber
nt, 103 nn. 109.111. 113n. - Schuch. B
rent 1772, 183. - 
Taryfa 1682, str. 61. - Ulanowski, Inwentarz, 113 n. - Visit. Rozratewski. 26-29. 
36.38.204--205.210-213.466-472. 


1. Brodnica koło Kartuz 
Miejscowość ta nazwana ]583 Brodnicza, była później podzielona 
na Górną i Dolną Brodnicę. Nazwa urzędowa do r. 1920 brzmiała 
Ober-Brodnitz, obecnie Brodnica koło Kartuz. 
Wieś ta leży w powiecie kartuskim, posiada pocztę (Brodnica 
Górna) w miejscu; stacja kolejowa Kartuzy. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków ] 777, Niemców 3, 
ogółem dusz ] 780. Komunikujących jest 1335. 
Kur a c j a została utworzona przez odłączenie od Chmielna i Gorę- 
czyna na początku bieżącego stulecia. Powstała za staraniem śp. 
X. prob. Józefa Szotowskiego z Chmielna i X. prob. Dr. Thokarskiego 
z Subków, którzy na ten cel zbierali datki i wykupili na cele kuracji 
z nIk niemieckich resztówkę rentową dawniejszych dóbr rodziny Tho- 
karskich, obszaru 358 morgów. 
K a p] i c ę pod wezwaniem Najśw. Serca Pana Jezusa zbudu- 
dowano ] 905 r. i utworzono przy niej osobną stację duszpasterską. 
Odnowiono kaplicę 19] 8 r. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Straż Honorowa N. Serca Jezusowego, zał. 1915, członków ok. 220,
		

/Pomorze_002_12_369_0001.djvu

			365 - 


2. lywy Różaniec, przejęty z par. chmieleńskiej, członków około 45. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katol. lał w r. ] 926, członków ok. 80. 
Kur a t u s: X. Bernal'd Sadowski, urodz. 3. ]2. ]886 w Słupie, 
pow. grudziądzkim, święc. 18. 7. 1915, ustanaw. 29. 6. ]9]7. Poprze- 
dnio był wikarym \V Sianowie, Szwarcenowie i Tczewie. 
Szkoły powszechne: 
I. Górna Brodnica katol., 2 naucz. katol., 2 klasy, 63 dzieci kat., 6 ew. 
2. Dolna Brodnica " ] " " I " 35 " " 
3. Remboszewo "],, " l " 62 " " 
4. Smętowo "1,,,,] 57"" 
M i e j s c o w o Ś c i należące do kuracji: 
1. Brodnica Dolna i Górna l km powiat kartuski 702 dusz 
2. Nowe Czaple 5 "" " 76" 
3. Grzebińcz (Orzebienitz) 4 "" " 102" 
4. Maks ] ,5 "" " 59" 
5. Ramleje 2,5 " ,,66 " 
6. Remboszewo 4 " " 404 
7. Smętowo (Smentau) 6,5 "" " 150" 
8. Sznurki 4 "" " ]64" 


2. Chmielno 
Nazwa ta jest pierwotna i spotyka się już w r. ]280 Jako Cmelna, 
1304 Chmelna. Z niemiecka nazywano miejscowość później Chmellcn, 
przed r. 1920 urzędowo Chmelno. 
Wieś ta leży w powiecie I{artuskim, posiada pocztę; stacja kole- 
jowa Garcz (Iinja KartuzY-Kętrzyno). 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 4342, Niemcow 5, 
Niemcow niekatolików 73, żydów 3, ogółem dusz 4423. Komuniku- 
jących jest 2844. 
P a r a f j a ta, grodowa, należy do 25 najstarszych na Pomorzu 
i sięga czasów zaprowadzenia chrześcijaństwa. Założyli ją książęta 
pomorscy. Od r. 1280 proboszczem parafji był regularnie norbertanin. 
Dotacja była bardzo obfita. 
Koś c i ó ł miała tu fundować według nekrologu żukowskiego 
Damraka (Damrawa, Dobrawa), córka Świętopełka I, zmarła 25 maja 
t 223 jako norbertanka. Kościół ten z wsze]kiemi przynależnościami 
pozwolił w r. ] 280 biskup włocławski Alberus przyjąć norbertankom 
żukowskim od Mściwoja II. Był on drewniany, o 3 nawach, kryty 
gontami. Wizytacja roku ]583 znajduje go w dobrym stanie; wizy- 
tator roku ]599 i przeor kartuski Jerzy Schwengel chwalą piękność 
i starożytność tego kościoła. Kościół pierwotny rozebrano w roku
		

/Pomorze_002_12_370_0001.djvu

			- 366 


1845 i wybudowano nowy, mUTowany w roku ] 845/6. Piętnaście 
lat później dobudowano mUTowaną Wlezę, w r. 1887 połączono ją 
z rozszerzonym znacznie kościołem. Benedykcja nowego kościoła 
odbyła się w listopadzie 1846 r. 
Tytuł kościoła: św. Piotr i Paweł, w r. 1280 św. Piotr. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. 
wstęp str. 27 n.), a aż do sekularyzacji był nim klasztor norbertanek 
żukowskich. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Dwunasta stacja drogi krzyżowej, przemesIOna r. ]826 z kościoła 
kartuskiego po jego kasacie, znajduje się w owale barokowym 
wielkiego ołtarza. 
2. Dwa kielichy gotyckie i jeden barokowy, ostatni z r. 1648. 
3. Dzwon bardzo stary, z napisem gotyckim, może z XV w. 
U r o c z y s t o ś c i o d p u s t o we odprawiają się w dzień św. 
Piotra i Pawła i w niedzielę po św. Mikołaju według brewe papieskiego 
z 16 kwietnia 1863. - Jako cudowny czczono obraz Matki Boskiej 
w wielkim ołtarzu, czego dowodem są wota na nim umieszczone. 
Wspomina o nim wizytacja z r. 1780. 
Archiwum paraf ja In e: 
l. Księgi metryczne bapt. ]726-, co pul. ]661-1691, 1726-, mort. 
1661-1691, 1737-. 
2. Liber perceptofUm et expensarum 1758-1816, 1830-57. 
3. Protokoły wizytacyjne z lat ]766, 1780, ]783, 1796, 1837-40. 
4. Zbiór rozporządzeń władzy duchownej i świeckiej] 819-44, 1844-n. 
5. Liber messalium 1756-1878; także list papieża Klemensa 111 do 
króla francuskiego Ludwika XV w sprawie jezuitów z dnia 25 
czerwca 1762. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. 111 Zakon św. franciszka, zał. 3. 10. 1926, liczy 58 członków. 
2. Bractwo Różańcowe, zał. 22. I l. 1861, członków zapisanych 6484. 
3. Bractwo Trzeźwości, zał. 22. 3. 1855, od r. 1892 jest 4516 członków. 
4. Apostolstwo Modlitwy, zał. 20. 7. ]897, zapis. 3]54 członków. 
5. Kongregacja Matek Chrześcijańskich, zał. 14. 6. 1919, 556 członków. 
6. Stow. Młodzieży Kat. Męskiej, zał. 3. 5. 1922, 52 członków. 
7. Stow. Młodzieży Kat. Żeńskiej, zał. 28. ] I. 1926, 60 członków. 
S z p i t a I założył r. 1709 X. proboszcz Maciej Kręcki, statut jest 
z 29. 1. 1852 dla 4 ubogich paraf jan. Dzisiejszy dom szpitalny wybu- 
dowano w r. 1906. 
Proboszcz: X. Antoni Dylewski, urodz. 2. 4. ]866 w Chełmży, 
święc. ] 5. 3. 1891, instyt. 5. 12. 1922. Poprzednio byl wikarym
		

/Pomorze_002_12_371_0001.djvu

			- 367 - 


w Gdańsku (św. Józef) i Wielu, administratorem 
od r. 1900 proboszczem w Gowidlinie. 
Szkoły powszechne: 
I. Chmielno katol., 2 naucz. katol., 
2. Cieszenie ,,] " 
3. Garcz "1",, 
4. Kożyczkowo " 1 
5. Łapalice "l 
6. Miechucino "2,, 
7. Reskowo 2" 
8. Zawory 1 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
1. Chmielno 
2. Bór (Borowie, Boer) 
3. Cieszenie (od 1867 leschin) 
4. Garcz 
5. Kosy 
6. Kożyczkowo (Kositzkau) 
7. Łapalice (Lappalitz) 
8. Miechucina (Mechoczyn, Michl1tschin) 
9. Reskowo (Ryskowo, Reskal1, Róskal1) 
] O. Zawory (Szawen, Saworri) 


w Wielkim Buczku 
, 


" 


3 klasa, 
] 
I 
I 
] 
3 " 
2 " 
] 
parafji : 


" 


" 


86 dzieci katol. 
51 
49 " 
6] 
48 " 
105 " 
81 
47 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


powiat kartuski 
10 km " 
4,5 " " 
3,5 " " 
5 " " 
3,5 .. " 
3,5 
7,5 " " 
4 
3 " " 


" 


875 dusz 
67 " 
448 
309 
]98 
457 " 
367 " 
722 
16] " 
443 " 


" 


" 


" 


" 


" 


3. Goręczyno 
Najstarszy dokument z r. 1241 nazywa miejscowość Goruchino, 
Goranchino. Później mamy Gorrenczin, Gorentzin, Gorrenczyn, Go- 
ręcin, Goręcino, Goręczyno, do r. ] 920 urzędowo: Gorrenschin. 
Wieś leży w powiecie kartuskim, posiada pocztę; stacja kolejowa 
Sławki lub Somonino. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3383, Niemców 45, 
ewangelików Niemców 1623, ogółem 5051. Komunikujących jest 2446. 
P a r a f j a tutejsza, należąca do 25 najstarszych na Pomorzu, 
została założona przez książąt pomorskich w pierwszych czasach 
chrześcijaństwa. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, konsekrował 2] września 1772 
sufragan pomorski X. Cypr jan WoJicki. Ostatnia restauracja wnętrza 
.. była w r. 19]3. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Trójca, pierwotnie św. Agata. 
K o l a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian. Pier- 
wotnie byli patronami książęta pomorscy, od r. 1310 krzyżacy, od 
r. ] 462 kartuzi z Kartuz aż do kasacji klasztoru 1823 r.
		

/Pomorze_002_12_372_0001.djvu

			Zabytki ważniejsze: 
l. Wielki ołtarz barokowy, bogato rzeźbiony, z pierwszej połowy XVII 
W., jest zapewne darem wojewody pomorskiego Pawła Działyńskiego. 
2. Boczne ołtarze z XVll1 w", barokowe, z pięknemi obrazami pra- 
wdopodobnie gdańskich mistrzów. 
3. Madonna późnogotycka, pięknie rzeźbiona. 
4. Gotycka drewniana rzeźba św. Brunona w ogrodzie proboszcza. 
5. Płaskorzeźba, przedstawiająca krucyfiks z klęczącym przed nim 
zakonnikiem, budowniczym tego kośtioła, z napisem: "Haec ecc1e- 
sia exstructa est in honorem SS. Trinitatis et Omnium Sanctorum 
a fratre Casparo Cochelio Proc. Cartusiae Trevirensi. A.nno] 639 
inchoata et perfecta " . 
6. Dzwon z r. około 1400, wagi 717 kg., z herbem krzyżackim, krucy- 
fiksem i napisem: "Hilf Gatt, Maria bera te, Sancta Ana salb 
dritte hilf". 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d p u s t o w e obchodzi się 
w dzień św. Trójcy, Wszystkich Świętych oraz w dzień poświęcenia 
kościoła 
niedziela 2 po Wielkiejnocy, wzgl. 4-ta października). 
A r c h i w u m p a r a f j a l n e : Księgi metryczne bap1. i copul. 
1695-, mart. ]797-. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Różańcowe od r. ] 763, liczy 300 członków. 
2. Apostolstwo Modlitwy, liczy 200 członków. 
3. Bractwo Trzeźwości od 5. 2. ]856. 
4. Dzieło św. Dziecięctwa, od r. 1925, liczy 600 cLłonków. 
5. Dzieło Rozkrzewienia Wiary św., od r. 1927, liczy 80 członków. 
h. Stowarzyszenie Młodzieży. 
P r o b o s z c z: X. .Jan LipJwwski, urodzony ]8. 7. ]880 
w Smolnie, pow. puckim, święc. 17. 3. 1907, instyt. w kwietniu r. ]915. 
Przedtem był wikarym w Św. Wojciechu, Kościerzynie i w Gdańsku 
u św. Mikołaja. 
W i kar y: X. JeJ'zy llahmel, urodz. 23. 4. ]892 w Chojnicach, 
święc. 9. 7. 1922, ustanow. 1. 4. 1928 r. Poprzednio był wikarym 
w Żarnówcu, Świeciu, Lisewie i Chmielnie. 
Szkoły powszechne: 
l. Goręczyno katol., 2 naucz. kat., 
2. Chylowahuta miesz.,] " " 
3. Egiertowo "1,, " 
4. Hopowo ]"" 
5. Kamela "]",, 
6. Nowydwór "],, " 


- -368 


2 klasy, 
1 
] 
1 
l 
1 


" 


63 dzieci 
49 
]0 " 
36 " 
24 " 
32 " 


" 


" 


" 


- 
ł 


kat., 


" 


12 ew. 
35 
11 
]9 
3 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_373_0001.djvu

			-369- 


7. Ostrzyce ka to L, ] 
8. Połęczyno miesz.,] 
9. Ramleje kato L, ] " 
10. Rąty "I" 
11. Somanino "],, 
12. Starkowahuta " ] " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
I. Goręczyno 
2. Chylowahuta (Chielshiitte) II 
3. Egiertowo (Eggershiitte) 8 " 
4. Hopowo (Hoppel1dorf) iNowydwór 8 " 
5. Kamela (Kamehlel1) 10 
6. Kaplica (Kapellenhiitte) 10 " 
7. Legard 3 " 
8. Ostrzyce (Ostritz), Kossowatha, 
Kolano i Węgleszyno 4 " ,,38fi " 
9. Połęczyno (polusino 1255) ] 2"" n 98" 
]0. Ramleje (Ramlej) 4 " 3()0 
I]. Rąty (Ranci, Raanci 1241) 4"" n 131" 
12. Sławki (Slavcowo 1241, Schlawhau) 4 n 258 " 
13. SomonilJo (Semagllillo 12-1 J, Semlill) 4"" " 337" 
14. Starkowahuta (Starkhiitte) 9" 78 " 
]5. Wyczechowo (Fitschkau) 8"" n 206 n 
W a ż n i e j s z e z d a r z e 11 i a h i s t o r y c z II e : Goręczyno 
i:;tniało już na początku XlII wieku i było kasztelanją, chociaż nie- 
wiadomo, czy kasztelanja ta była kiedykolwiek formalnie urządzona. 
W r. 1241 ofiarował książę Sambor II Goręczyno wraz z 13 innemi 
miej:;cowościami biskupowi kujawskiemu Michalowi zamiast dziesięcin 
biskupich, układ ten jednak nie doszedł do skutku. - Z Wyczechowa 
pochodził oficjał pomorski Piotr Paweł Sikorski (J 743-51, ] 758--6]). 


naucz. kat., lidasa, 37 dzieci kat., 
" 2 " 17 " 
1 " 49 " 
" 2 " 55 " 
I " 48 " 
" 2 n 28 " 
parafji: 
powiat kartuski 
km 


" 


I ew. 
55 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


7 
45 


" 


n 



 


" 


640 dusz 
76 " 
53 " 
231 " 
120 
91 " 
20 " 


" 


" 


" 


" 


4. Gowidlino 


Miejscowość ta leży w powiecie kartuskim; posiada pocztę w 
miejscu, stacja kolejowa Sierakowice. 
W obręhie parafji mieszka katolików Polaków 1965, Niemców 
ewangelików 97, ogółem 2062. Komunikujących jest 1268. 
P a r a f j a została utworzona w r. 1866, poprzednio należała do 
Sierakowic. Pierwszym prob. był instyt. 4. 12. 1867 X. Jan Tuchołka. 
Koś c i ó ł wybudowano w latach 1866,8 z kamieni polnych 
z pomocą materjalną X. biskupa Jana Nep. Marwicza, pochodzącego 
24
		

/Pomorze_002_12_374_0001.djvu

			- 370 - 


z parafji sierakowickiej. Do powstania samodzielnej parafji przy- 
czyniło się także Stowarzyszenie św. Bonifacego i Wojciecha oraz ka- 
płani diecezji pasawskiej, którzy przez 24 lata łożyli się na utrzy- 
manie proboszcza. 
K o l a t o r e m był od początku biskup chełmiński. 
U r o c z y s t ość o d p u s t o w ą bracką M. B. Szkaplerznej ob- 
chodzi się w niedzielę po 16 lipca, odpust Niepok. Poczęcia 8 gflldnia. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Szkaplerza św. od r. 1870, liczy 750 członków. 
2. Bractwo Trzeźwości od r. ]868, liczy 90 członków. 
3. Apostolstwo Modlitwy, liczy 130 członków. 
4. Żywy Różaniec, liczy 300 członków. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży. 
p r o b o s z c z: X. Maksymiljan Kl'zewiński, urodz. 6. 4. 1887 
w Skórczu, pow. starogardzkim, święc. 18. 7. ]915, instyt. ]9.9. 1927. 
Poprzednio był wikarym w W. Komorsku, Okoni nie, Radawnicy, Żar- 
I1ÓWCU, Sierakowicach, od 28. 12. 1922 administratorem w Gowidlinie. 
W parafji jest jedna szkoła powszechna w Gowidlinie, charakter 
katolicki, 4 klasy, 6 nauczycieli katol. i 240 dzieci katol. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Gowid]ino powiat kartuski 
2. Dolina Jadwigi (Wilhelminental) 3,6 km " 
3. Kamionka (Kamionken) 7 " " 
4. Kowale 4 " " 
5. Lemany 3,5 " " 
6. Smolniki (Smolnik) 4 " " 
7. Starahuta (Althiitte) 6,5 " " 
8. Widnagóra 4 " " 


" 


1224 dusz 
46 " 
68 " 
65 " 
1]8 " 
95 " 
139 " 
210 " 


" 



 


" 


" 


" 


" 


5. Kartuzy 
Klasztor kartuzów, ktory założono 1381 r. obok dzisiejszego 
miasta, nosił nazwę "Cartusia Paradisi B. Mariae Virginis". Osadę pod 
klasztorem powstającą zwano już w XVII w. Carthus, Kartuzy, przed 
r. 1920 Carthaus. 
Miasto jest siedzibą starostwa, posiada pocztę i stac. kol. w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 5500, Niemców 
203, Polaków niekatolików 3, Niemców ewangelików 353, Rosjan 
prawosławnych 3, żydów 30, ogółem dusz 6092. Komunik. jest 4260. 
P a r a f j ę utworzono przy kościele poklasztornym aktem z dnia 
9 listopada 1862. Lokalny wikary, powołany d. 20 grudnia 1842, był 
od czerwca 1849 r. samodzielnym kuratusem.
		

/Pomorze_002_12_375_0001.djvu

			- 371 


Koś c i ó ł murowany o jcdnej nawie, został zbudowany ] 403 r. 
i dnia 7 listopada t. r. konsekrowany. Dach pokryty miedzią ma 
formę wieka trumny. 
T y t u ł koś c i o ł a: Wniebowzięcie Matki Boskiej. 
K o] a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (str. 28). 
Zabytki ważniejsze: 
I. Barokowe urządzenie kościoła pochodzi z XVIl i XVIII w. 
2. Ściany obok wielk. ołtarza wyłożone są kordobanem w pięknc wzory. 
3. Artystyczne barokowe stLIlJe dębowe i bogato rzeźbiony tron. 
4. Ołtarz św. Jana, boczny, z czarnego marmuru i białego alabastru 
z r. ]680. 
5. Gotycki ołtarz przedstawiający ukoronowanie Matki Boskiej z r. 1444. 
6. Grobowce Tiedemana Eppenschede z r. ]414 i Jana v. Elce z r. 1416. 
7. Grobowiec Zygmunta Szczepańskiego (]659), starosty mirachowskiego. 
8. Ornat z XV w. z zielonego aksamitu. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: Wniebowzięcie Matki Boskiej 
15 sierpnia i św. Brunona w niedzielę po 6 października. 
A r c h i w u m p a r a f j a l n e posiada tylko księgi mctryczne od 
r. 1844. Archiwalja dawnego klasztoru rozproszyły się po kasacie 
jego, część dokumcntów znajduje się w archiwum pallstw. w Gdańsku, 
a cenne rękopisy O. Schwengla (i" 1749) tamże, w bibljotece gdatl- 
skiej, w British Museum w Londynic, w seminaryjnej bibljotece w Pel- 
plinie i w bib!. Ossolińskich w Lwowie. 
Kaplice: 
I. Kaplica św. Brunona, przybudowana do kościoła. 
2. Dawniejszy refektarz klasztorny, zamicniony na kaplicę, w której 
się latem odprawiają nabożeństwa dla dzieci szkolnych. Dawniej 
odprawiały się tutaj nabożeństwa luterskie; dnia 3. 8. ]894 oddano 
refektarz parafji. Odnowiono go w r. 1900. 
3. Kaplica domu św. Wincentego a Paulo (sierociniec), założona w r. 
] 927; nabożeIistwa odprawiają się tylko w dni powszednie. 
Kaplice dawniejsze: 
I. Kaplica św. Katarzyny w Kar t u z a C h, konsekrowana w rHedzielę 
po oktawie Bożego Ciała 1490. ProbosLcz z Goręczyna odprawiał 
w nicj 4 razy do roku nabożeństwo dla ludzi klasztornych. W roku 
1583 była opuSzczona i zaniedbana, później ją odnowiono, lecz po 
kasacie klasztoru upadła zupełnie. 
2. Kaplica na dzisiejszem Wzgórzu Wolności w Kartuzach, o której 
jest wzmianka w r. 1749, podupadła pod koniec XVIIIwicku. 
K 1 a s z t ark a r t u z ów, zwany Paradisus Mariae, założył 
1381 r. Jan z Rusocina na terenie Kiełpina. Pierwsi zakonnicy z prze- 
24*
		

/Pomorze_002_12_376_0001.djvu

			! 


372 - 


orem Janem Deterhus przybyli z Pragi. Miejsce pod klasztor pOSWlę- 
cono 8 sierpnia 1381 r. Na wydatki budowy kościoła łożył gdatl- 
szczanin Jan Thicrgart, kierował nią murarz Tideman, który też umarł 
w klasztorze. Budowę kościoła pod wezwaniem Wniebowzięcia Matki 
Boskiej ukończono w r. 1403. Ktasztor i terytorjum jego ucierpiało 
w czasie wojen w r. 1453, 1524 i 1725, przedewszystkiem jednak, gdy 
w r. 1582 wskutek reformacji luterskiej zakonnicy opuścili klasztor, 
Idórym zawiadywali następnie cystersi oliwscy, zanim za staraniem 
biskupa Rozrażewskiego kartuzi nie wrócili. W r. ]826 nastąpiła 
kasata zakonu. Ostatni zakonnik umarł tu 1859 r. Dom l{sięży eme- 
rytów urządzony w klasztorze 1826 r., LO stał przeniesiony do Zamar- 
tego 1844 r. 
S i o s t r y m i ł o s i e r d z i a św. W i n c e n t e g o a P a u lo 
utrzymują w Kartuzach od r. ] 925 sierociniec i przytulisko dla starców 
pod wezwaniem swego założyciela. Sióstr jest obecnie 8. 
Siostry elżbietanki od r. 1927, obecnie 3, pielęgnują 
chorych w lecznicy i po domach. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. III Zakon św. Franciszka od r. 1926, członków 98. 
2. Bractwo Trzeźwości, założ. 5. 2. ] 856, obecnie nieczynne. 
3. Apostolstwo Modlitwy od 14. 6. 1890, liczy 300 członków. 
4. Sodalicja Marjańska od r. 1925, liczy ok. 150 członków. 
5. Żywy Różaniec, 25 róż. 
6. Stowarzysz. Dziecięctwa Jezus, członk. 120. 
7. StraL Honorowa Najśw. Serca Jezusowego od r. 1927, członk. 260. 
8. Stowarzyszenia Ojców i Matek istnieją oddawna, członk. po 120. 
9. Stowarzyszenie Kat. Młodzieży Polskiej od 1922, członków 180. 
10. StowarzysLenie Pań Miłosierdzia, czł. 8 czynnych i 23 wspierających. 
p r o b o s z c z: X. Leon PołomsJd, urodz. 28. 6. }(375 w Gdańsku, 
święc. 17. 3. l YO l, inst. 27. 4. 1927; był poprzednio wikarym 
w Kielnie, Pucku i Grzybnie i proboszczem wStrzelnie. 
W i kar y: X. Klemens Ponka, urodz. 17. 11. 1902 w Bojanie, 
pow. wejherowskim, święc. ] I. 6. 1927, Llstanow. ]3. 3. 1928. Po- 
przednio był wikarym w Toruniu-Mokrem. 
E m e r Y t : X. Robel't Haeckel', urodz. 24. 2. 1851 w Czarnem, 
święc. 18. 7. 1875, był proboszczem w Wodzisławiu (Wotzlaff, W. M. 
Gdańsk); w Kartuzach mieszka od r. 1914. 
G i m n a z j u m k I a s y c z n e koedukacyjne, na razie 3-klasowe. 
Uczniów liczy 99, uczennic 21, nauczycieli 4, katechetą jest miejscowy 
wikary. Prócz l dziecka ewangelickiego i l prawosławngo reszta 
dzieci jest katolicka, tak samo nauczyciele są katoliccy. 


......
		

/Pomorze_002_12_377_0001.djvu

			l 
I 
. 


373 


t- 


Szkoły powszechne: 
J. Kartuzy katol.. ] 7 naucz. katol., 7 klas. 548 dzieci katoI. 
i. Grzybno " I " " ]" 75" " 
3. Mezowo " ] " " l" 65., ,. 
4. Prokawo " 2" " 2" 99 ,. " 
Dzieci z Kalisk uczęszczają do szkoły do Kartuz. z Leśna do 
Kiełpina. 
M i e j s c o w o Ś c i należące 
l. Kartuzy 
2. Grzybno (Grybno) 
3. Kaliska (Pisanki) 
4. Leśno (Leessno 1241) 
5. Mezowo (Wodowice ok. 1700) 
6. Prokowa (Prockau) z wybud.: Pro- 
kowskie Chrósty, Uczyska, Masłowo 4-5,,» 554 " 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: l Kartuz pocho- 
dził zasłużony archidiakon pomorski Jugowski. zmarły na swcm pro- 
bostwie w Gniewie 28 lutego 1726. 


do parafji: 
powiat 
2-5 km 
2 " 
4,8 " 
5 " 


" 


kartuski 4226 dusz 
426 " 
58 " 
64 " 
375 " 


" 


" 


" 


" 


6. Kielpino 
W dokumencie z r. 1241 nazywa się miejscowość Kelpyno. 
później Culpyn (]382), Kolpin, w czasie zaboru Kclpin. 
Miejscowość leży w powiecie kartuskim: poczta i stacja kolejowa 
Kartuzy. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1042, Niemców 
8. Niemców ewang. 40, ogółem dusz ] 090. Komunikujących jest 728. 
P a r a f j ę dla samego Kiełpina założyli kartuzi w r. 1391, wyłą- 
czając ją z goręczy1'lskiej. Od r. 1186 była ona złączona z Goręczy- 
nem, a r. 19] 9 otrzymała osobnego kuratusa, obecnie urzędującego. 
Koś c i ó ł pierwotny, drewniany, wykoI'iczony ]403 r., został 
kunsekrowany dnia 7 października t. r. Kościół obecny, murowany, 
powstał 1647 r., lecz konseluację otrzymał dopiero 20 września 1772 
przez sufragana pomurskiego Cyprjana W oJickiego. W r. ] 926 został 
rozszerzony w formie krzyża. 
K o l a t o r e III jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. str. 
27 n.); aż do sekularyzacji (J 826 r.) był nim klasztor kartuski. 
T y t u ł koś c i o ł a: sw. Michał Archanioł. 
U r o c z y s t o ś c i o d p u s t o w e obchodzi się w niedzielę po 
uroczystości św. Michala, św. Małgorzaty i św. Józefa. 
Z a b y t k i e 111 kościoła jest dzwon starożytny gotycki, ulany ok. 
r. 1400 przez ludwisarza Piotra z Malborga (Peter v. Steine) z herbem 


I..............
		

/Pomorze_002_12_378_0001.djvu

			374 


wielkich mistrzów krzyżackich (tarcz z krzyżem). Napis w minusku
 
łach gotyckich "ave maria gracia p]ena". Zdobi go głowa Chrystusa 
w aureoli krzyża. 
Archiwum kuracji: 
l. KSięgi metryczne od r. 1919. 
2. Księgi dochodów i rozchodów od r. 1717. 
. Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Różańcowe od r. ] 920, liczące 67 członków. 
2. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej. 
Kur a t u s: X. Leon Gl'egorldewicz, lIfodz. 15. 4. 1872 roku 
w Wejherowie, święc. I. 4. 1900, ustanowiony 24. 5. 1919, przedtem 
był wikarym w Przysiersku, Starej Kiszewie, Nieżywięciu. Pokrzydowie, 
Nowemmieście,Oksywiu, Lipuszu, Rogóźnie, Rumianie. Kielnie, Chełmży. 
Zblewie i Łęgu. 
Szkoły powszechne: 
1. Kiełpino kato!., 2 naucz. katol., 2 klasy, IOU dzieci katol. 
2. Bórcz "1",,],, 49" " 
Dzieci z Tratkownicy chodzą do szkoły w Nowymdworze, dzieci 
z Mezowa do szkoły w Mezowie (par. kartuska). 
M i e j s c o w o Ś c i należące do kuracji: 
l. Kiełpino powiat kartuski 630 dusz 
2. Bórcz (Borzce 1241, Bortsch) i Mały 
dwór (Kleinshaf) 5,5 km" " 284" 
3. Mezowo (Mehsau, Mesau). część 2-3"" " 151" 
4. Tratkownica 1,5 "" " 25" 
Ważniejsze zdarzenia historyczne: Pierwsza wzmianka 
o Kiełpinie jest w dokumencie z r. 1241. w którym Sambor Il ufiaro- 
wał kasztelanję goręczYłlSką biskupowi włocławsl	
			

/Pomorze_002_12_379_0001.djvu

			- 375 


Tytuł kościoła: Najśw. Serce Pana Jezusa. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński. 
U r o c z y s t ość o d p u s t o w ą Najśw. Serca Jezusowego obcho- 
dzi się w trzecią niedzielę po Świątkach. 
K a p I i c a istniała w L i n j i dowodnie w r. 1642 i należała do 
dekanatu puckiego. W r. ] 789 jej już nie było. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Serca Jezusowego od 2. 2. ]927, liczy 387 członków. 
2. Apostolstwo Modlitwy od 20. 12. 1926, liczy 300 członków. 
3. Żywy Różaniec od 17. 3. 1917, liczy 300 członków. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, liczy 54 członków. 
Kur a t u s: X. Józef Papack, urodz. 3. 5. 1888 w Morągu 
(Prusy Wschodnie), święc. 29. 3. 1914, ustano 3. 8. 1924. Poprzednio 
był wikarym w W. Konarzynach, Frydlądzie, Miłobądzu, Strzepczu 
i Żukowie. 
Szkoły powszechne: 
I. Linja katol., 3 naucz. kato!.. 3 klasy, 
2. Kętrzyna 2"" 2 " 
3. Niepoczołowice " ] " ,,] " 
4. Zakrzewo "],, "I " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do kuracji: 
l. Linja z wybudowaniami powiat kartuski 
2. Kętrzyno (Kantschin) 5 km " 
3. Kobylas 2 " " 
4. Niepoczołowice 3,5 " n 
5. Potęgowo 3 " " 
6. Zakrzewo (Werder) 4 " " 


124 dzieci 
65 " 
35 " 
35 " 


kato!. 


n 


II 


" 


" 


960 dusz 
438 " 
96 " 
423 " 
83 
243 ,. 


" 


" 


. 


8. Sianowo 
W najstarszym dokumencie osadczym z r. 1343 nazwa miejsco- 
wości brzmi Ottenuwo alias Sianowo. pozl1leJ Ottenow, Sionowo 
(od r. ] 775), Schwanau za pruskich czasów. 
Wieś ta leży w powiecie kartuskim; stacja kolejowa Prokowa, 
poczta Mirachowo (pow. kartuski). 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3260, ewangeli- 
ków Niemców 134, ogółem dusz 3394. Komunikujących jest 2047. 
P a r a f j a istnieje od XIV w.; dokument osadczy z r. 1343 
wyznacza plebanowi 2 włóki polskie. W r. 1348 i jeszcze 1388 był 
kościół sianowski filją chmieleńskiego. Później, przynajmniej od XVI 
w., przyłączono Sianowo do Strzepcza; od r. 1778 był tu samodzielny 
duszpasterz, a w r. ]864, aktem z dn. 13 czerwca, wskrzeszono znowu 


----
		

/Pomorze_002_12_380_0001.djvu

			- 376 - 


parafję. W roku 1926 przyłączoną została wieś Borówc do parafji 
sianowsldej z parafji strzepskiej. 
Koś c i ó ł pierwotny, drewniany, z XIV w. spłonął 5 lipca 1811 
r., odbudowano go w pruski mur i pokryto gontami w r. 1816; tegoż 
roku. unia 7 września dolwnano benedykcji. 
T y t u łka ś c i o ł a: Narodzenie i Nawiedzenie Matki Boskiej. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
Z a b y t k ó w artystycznic wartościowych Iwścioł nie posiada. 
Jest figura cudowna Matki Boskiej Sianowskiej z drzewa, o której 
pochodzeniu niema pewnych wiadomości. Wota w liczbie 17 są bez 
wartości artystycznej i nieznanych ofiarodawców. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w c ohchodzi się 
w Nawiedzenie (2. 7.) i Narodzenie M. B. (8. 9.) oraz w uzień Matki 
Boskiej Szkaplerznej (16. 7.) 
KSięgi metryczne zaczynają się od r. 1775. 
Kaplica dawniejsza i obecna: W Mirachowie, 
nicgdyś siedzibie starostów, kościoła parafjalnego pewnie nigdy nie 
było. Natomiast była tu kaplica zamkowa, może już za czasów krzy- 
?3ckich, dowodnie od koilCa XVI wieku, kiedy ją starosta mirachowski 
SZCZLlwil1ski wybudował z drzewa pod wezwaniem św. Jakóba. Kaplica 
ta podupadła. Tenutarjusz Jakób Kamiński wybudował na jej miejscu 
w roku 1740 na podwórzu majętności mniejszą, ale masywną kaplicę, 
której późniejsi dzierżawcy pruskiej domeny pmlstwowej używali jako 
piwnicy. W r. 1925 odrestaurował ją ówczesny dzierżawca p. Wardyn. 
Dnia 5 lipca t. r. została przez X. dziekana Łosińskicgo z Sierakowic 
puwięcona i oddana do publicznego użytku. Nabożetlstwo odprawia 
się raz na miesiąc. Tytuł: M. B. Nieustającej Pomocy. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Szlmplerzne, założ. 17. 8. 1851. 
2. Bractwo Trzeźwości, załoi. 22. 10. ] 855. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej. 
P r o h o s z c z: X. F/'lll1ciszell Okoniews/li, LH0UL. W. 9. l KGli 
w Chełmnie, święc. 12. 3. 1893, instyt. 24. 1. 11:\99. Puprzt'unin hył 
wikarym w Kamicniu, LLllkowach, Starej Kiszewic. Strzl'pczu. admini- 
stratorem w W. Walichnowach i lokalnym wikarym w (iórl.c pod 
Wejherowcm. 
W i k LI r y: X. Konl'ad Klin, tlrouz. 27. 2. 1902 w Pącze wie, 
pow. starogardl.kim, święc. 27. 6. ] 91.6. mianuw. 19
7 r.; poprlednio 
był wikLlrym w Chmielnie. 
Szkoły powszechne: 
1. Sianowo katol., I naucz. kato1., 2 klasy, 57 dzieci katol. 


)
		

/Pomorze_002_12_381_0001.djvu

			- 



 


- 377 


2. Bącz katol., l naucz. katol.. 1 klasa, 
3. Ko10nja "2",, 2 " 
4. Mirachowo 2 2 " 
5. Pomieczyńskahuta" 2" 2 
6. Sianowskahuta l I 
7. Staniszewo "3,, "3 
Dzieci z Głusina uczęszczają do szkoły w 
Stążek do Bendargowa w pawfji strzep ski ej. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Sianowo, Młyl'lsk i Cieszanko 
2. Bącz i Olszowe błoto 
3. Głusino 
4. Kolonja (Wilhelmshuld) 
5. Mirachowo 
6. Pomieczyńskahuta (Pomietschiner- 
hiitte) i Borek 6 " 
7. Sianowslwhuta (Schwanauerhiitte) 4-5 " 
8. Stążki (Stonskowo ) 5 " 
9. Staniszewo l " 
10. Borówc (Borowiec) 4 " 


" 


52 dzieci katol. 
69 " " 
75 " 
137 " 
40 " 
180 " 
Kolonji, dzieci ze 


pow. kartuski 


7 km 
3 " 
]-2 " 
5 " 


" 


300 dusz 
252 " 
209 
217 
370 " 


" 


" 


" 


" 


" 


501:1 
250 
70 
1038 
40 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


9. Sierakowice 
Nazwa miejscowości występuje w fonnie Siral,owicz (1396), Syra- 
kowicz (140]). za czasów polskich Sierakowice, w czasie zabolU Sie- 
rakowitz. 
Wieś ta leży w powiecie kartuskim i posiada pocztę i stację 
kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 7666, Niemców 2, 
ewang. Niemców 241, ogółem dusz 7907. Komunikujących jest 5031. 
Paraf ja powstała w drugiej połowie XIV w. Biskup włocławski 
Maciej, potwierdzając aktem z dnia 12 listopada 1348 granice parafji 
chmieleiJskiej. wlicza do niej m. i. także cały obszar późniejszej pawfji 
sierakowickiej. Pierwsze wiadomości o parafji w Sierakowicach podaje 
wykaz dziesięcin pomorskich z r. 1398. 
Koś c i ó ł obecny zbudowany jest z drzewa w r. 1820. W r. 
1904 przybudowano nawy z cegły oraz murowaną wieżę w stylu 
gotyckim. Wiadomo, że kościoły poprzednie były drewniane. 
T y t u łka ś c i o ł a: św. Murcin i św. Jan Nepomucen. 
K o l u t o r s t w o kościału miał rząd do początku XVll w., od r. 
] 739-] 879 właściciel majątku rycerskiego w Sierakowicach, z rodziny 
Łaszewskich. Potem rozpan:elowano majątek między 150 gospodarzy, na
		

/Pomorze_002_12_382_0001.djvu

			których przeszły wszelkie ciężmy; przywileje patronacki c upadły wzgl. 
przeszły na biskupa chełmińskiego. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Dwa świeczniki mosiężne, 31 cm. wysokie, w stylu renesansowym, 
z napisem Gregar de Liwis ] 585. 
2. Sygnaturka bez napisów i ozdób, pochodząca pewnie z XVI w. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e obchodzi się: parafjalne św. 
Marcina i św. Jana Nepomucena, brackie św. Barbary (4. ]2.), Matki 
Boskiej Gromnicznej (2. 2.) i Najśw. Serca Jezusowego (w piątek po 
oktawie Bożego Ciała). 
Archiwum parafjalne: 
]. Księgi metryczne bap1. copul. mart. ] 700. 
2. Liber proventuum 1728-66; percepta coUectorum ] 740- 1 780. 
3. Conversi od r. 1729 do ] 766. 
4. Decretum reformationis pro ecc1esia parochiali Siewkoviensi 22 
octobris 1780 prolatum. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Od 12. 12. ] 926 istnieje 1II Zakon św. franciszka, licz. 70 członków. 
2. Bractwo św. Barbary, od r. 1767. liczy ok. 1200 członków. 
a. Bractwo Trzeźwości, od T. 1856, liczy ok. 3000 członków. 
4. Apostolstwo Modlitwy, od r. 1887, liczy ol{. 1500 członków. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży i Towarzystwo śpiewu "Lutnia". 
Dla mniejszych zebrań służy s a I a p a r a f j a I n a. 
p r o b o s z c z: X. Bernard Antoni Łosiiźski, kanonik hono- 
rowy i dziekan dekanatu kartuskiego, urodz. 20. 5. 1865 w Wielu, 
pow. chojnickim, święc. 15. 3. 189], instyt. 31. 3. 1897, odznaczony 
Orderem Odrodzenia Polski. 
W i kar y: X. Zygmunt Hwzdsdorf, urodz. 19. 10. ]886 w Je- 
że wie, pow. świeckim, święc. 2. 4. ]9] I, ustanaw. 1927. Poprzednio 
był wikarym w Lignawach, Miłobądzu, Bytowie, Redzie, Oliwie, Wrze- 
szczu, administratorem w Wrockach, wikarym w Goręczynie, Dźwierz- 
nie, Jeżewie i Kielnie. 
Szkoły powszechne: 
l. Sierakowice katol., 5 naucz. katol., 5 klas, 
2. Sierakowskahuta " 2 " 
3. Kamienica "2,, 
4. Lisniewo "2,, 
5. Mojsz "I" 
6. Paczewo "2,, 
7. Pałubice ,,1 


- 378 - 


" 


2 
2 
2 
] 
2 
l 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


200 dzieci 
78 " 
89 " 
114 " 
63 " 
91 
44 " 


" 


" 


. 


" 



 


kat.. 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_383_0001.djvu

			1111 
I 


- 379 - 
8. Puzdrowo kato]. 2 naucz. katol., 2 klas, 78 dzieci kat. 
9. Skrzeszewo " ] " ] " 36 " " 
10. Szopa " 2 " 2 " 83 " " 
] l. Tuchlin " 2 " " 2 " 148 " " 
] 2. Załakowo " 2 " " 2 " 102 " " 
Dzieci ze Szklannej w liczbie 30 uczęszczają do szkoły w Lisich- 
jamach (par. wygodzka). 
M i e j s c o w o Ś c i 1131eżące do parafji : 
]. Sierakowice pow. kartuski 1408 dusL 
Sierakowska huta (Sierakowitzerhiitte) 3 km » 227 
Janowa (Johannistal) 2 " " " 110 " 
Mrozy (Mroze) 2 " " 192 
Potoki 3 " " " 85 " 
2. Bąckahuta (Bontscherhiitte) 8 " " " 267 " 
3. Kamienica Królewska (Kaminitza) 5 " " 485 " 
Ciechomie 3 " ,. 70 " 
Kokwin 5 " " " 34 " 
Nowa1czysko 5 " " " 25 
4. Lisniewo 5 " " " 657 " 
5. Kamińskie Młyny (Kaminitzmiihle) 8 " " " 115 
6. Mojsz 5 " .. " 240 " 
7. Mojszewskahuta (Moischerhiitte) 6 " " " 154 " 
8. Paczewo 3 " " " 389 " 
Bukowo 5 " " " 10] " 
9. Pałubice (Pallubit.l) 6 " " " 310 " 
Migi 4 " " " 65 " 
10. Puzdrowo 2 " " " 460 " 
Dąbrowa 3 " " " 100 " 
11. Skrzeszewo (SchrOdersfelde) 8 " " 195 
. ] 2. Szk]anna (Szklana) 5 162 
" " " " 
] 3. Szopa 7 " " " 214 " 
Łączki 7 " ,. " 66 ,. 
] 4. Ttlchlin 5 " " " 525 » 
Tuchlinek (Neu Tuchlin) 5 " " " ]95 " 
Karłowo 7 " " " 82 " 
Kujaty 7 " 117 " 
15. Zułakowo (Salakowo ) 5,5 " " " 598 ,. 
Zdarzeniu historyczne: W Tuchlinie urodził się pót- 
niejszy biskup chełmiński Jan Nepomucetl Marwicz (1857/86).
		

/Pomorze_002_12_384_0001.djvu

			- 380 - 


10. Szymbark 
Nazwa ta, pisana 1664 r. Szenberg, od r. 1682 z reguły Szym- 
bark, powstała z niemieckiej wsi Schoneberg, założonej przez starostę 
kościerskiego Demetrjusza Wejhera ok. r. 1607 na lesistych gruntach 
zaginionego w ] 3-letniej wojnie Mączewa (Manecevo 1284, Manchowe 
129], później Mansowo, a u Schwengla Mansau). 
Miejscowość ta leży w powiecie kartuskim, posiada stację kole- 
jową w Wierzycy lub Krzesznej, poczta jest w miejscu. 
W obrębie kuracji mieszka 571 katolików Polaków, 264 ewan- 
gelików Niemców, ogółem dusz 835. Komunikujących jest 380. 
Kur a C j ę utworzył J. E. X. biskup Okoniewski d. 1. 4. 1928 r. 
Kur a t u s: X. Antoni Pl'iss, urodz. 12. ]2. 1900 w Selnowie, 
pow. lęborskim, święc. 14. 6. ]924, ustanow. 1. 4. 1928. Poprzednio 
był wikarym w Goręczynie. 
Szkoły powszechne: 
l. Szymbark kat., I naucz. katol., 
2. Rybaki " l" " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
l. Szymbark 
2. Patuły 
3. Ryb21ki 


2 klasy, 59 dzieci kat.. ]5 ew. 
I " 9 " " 15" 
parafji : 


powiat kartuski 229 dusz 
5 km" " ] 45 " 
6"" 97 " 


11. Wygoda 
Nazwa ta jest widocznie pierwotna, Niemcy używali do r. 1919 
pisowni Wigodda. 
Miejscowość ta leży w puwiecie kartuskim; stacja kolejowa Mie- 
chucin, poczta Borzestowo (pow. kartuski). 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 4030, Niemc,hv 
ewangelików 30, ogółem 4060. Komunikujących jest 2587. 
P a r a f j a powstała dopiero w XX wicku; należą do niej miej- · 
scowości odłączone od parafji chmieleńskiej, stężyckiej i sierakowickiej. 
Utworzono z nich z dniem I sierpnia 1902 lokalny wikarjat, który 
zlecono obecnemu proboszczowi, ówczesnemu wikaremu w Chmielnie, 
X. Anastazemu Sadowskiemu. Nabożeństwa odprawiały się początkowo 
w kapliczce tymczasowej. Samodzielne probostwo urządzono] 9 kwie- 
tnia 1906 r.; zatwierdzenie przez ministerstwo nastąpiło 17 września t. r. 
Koś c i ó ł w stylu barokowym pod wezwaniem WniebowzięciLl 
NMP. i św. Józefa wybudowanu w latach 19]3;4. Dnia 15 sierpnia 
1926 r. został konsekrowany przez X. biskupa Stanisława Wojciecha 
Okoniewskiego. 
K o I a t o r e m parafji jest biskup chełmiński.
		

/Pomorze_002_12_385_0001.djvu

			U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e ohchodzi st(
 w dzień Wniebo- 
wzięcia NMP. i \V dzień św. Jozefa. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. III Zakon św. franciszka, zał. 4. 10. ] 925, liczy 130 członków. 
2. Apostolstwo Modlitwy, zał. 27. 5. ]926, liczy 650 członków. 
3. Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży M
skiej. 
p r o b o s z C z: X. Anasfazy .5'adowski, urodz. 20. 2.- 1873 \V 
Słupie, pow. grudziądzkim, święc. I. 4. 1899. Do. 26. 7. 1902 hył 
wikarym w Chmielnie, potem lokalnym wikarym i administratorem w 
Wygodzie, od lipca ] 918 proboszczem tamże. 
W i kar y: X. Karol Kośnik, uwdz. 8. 9. 1898 w Rowie, pow. 
kościerskim, święc. 14. 6. ] 924, odtąd w Wygodzie z 4 miesięczną 
przerwą jako wikary w Czersku. 
Szkoły powszechne: 
1. Borucin katoJ., I naucz. kat., 1 klasa, 42 dzieci katol. 
2. Borzestawo "2",, 2 " 122 " 
3. Borzestowskahuta" I " " 1 " 53 " 
4. Kamienica 3" 3" 146 " 
5. Lisiejamy "3",, 3 " 185 
6. Łączyn "1",, ] " 58 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Wygoda powiat 
2. Borucin 3,6 km " 
3. Borzestawo 2,6" " 
4. Borzestowskahuta (Borschest"wcilIUltc) 2,4" " 
5. Długikierz (Langbusch) 2,6" 
6. Kamienickahuta 3,5 " 
7. Kamienica Szlachecka (Niedeck) 3,5" " 
8. Leszczynki (Nussdorf) 3,5 " 
9. Lisiejamy (Lindclldorf) 4 " 
I O. ł
ączyn (Lonschin) 2" " 
I l. Łączyńskahuta (Metkau) 2 " 
] 2. Ostrów 5,3 .. 
13. Poljańska 4 " 
]4. Przyrowie (Talheim) 1,2 " 
] 5. Szklana, wybudowanie 4,6 " 
16. Szramnica b " 
17. Zajezierze (Zajezora) 4 " 


kartuski 50 dusz 
23R " 
618 " 
255 
440 
81 
874 ,. 
]78 " 
140 " 
350 " 
]60 " 
]33 " 
30 " 
200 " 
127 " 
66 " 
90 " 


381 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_386_0001.djvu

			XII 


Dekanat Kościerski 


Literatura: 
Amtl. Kirchellhl. 54, 45. - Arch. gdańskie 8, 12. - Apparatus Schwengel, 
243 n1l. 298. - Bar, Kirchcnbiicher, nr. 295. 300. 304. 385 n. 393. 398. - Bar, Orts- 
namcn. - Czaplewski, Senatorowie, 109 nn. 154nll. - Czaplewski, Wykaz oficjałów, 95. 
104. - Fankidejski, Klas7tory, 246-249. - Fankidejski, Obrazy, 16-18. 127 n. 168- 
170. - Fankidejski, Utrac. kościoły, 210. 236. 239. 2-18-252. - Frydrychowicz, 
Weihbischofe, 27. - Hirsch, Karthaus. - Kujot, Paraf je I, 98. 148. 161. 172-176. 
]92. 226-230. - Oręd. kościelny, 67, 12. - Panske, do cum. Buetovien., 819-839. 
R59. - Perlbach, Pom. UB. - Schematislllus, 15] II. 159 n. ]6711. 298-301. 3]0-- 
3]4. 3]6-3]8. 323-325. 328 n. 545. 56] -564. - Schuch, Kr. Bcrent, 88. ]28. 
130. 15711n. 169 n1l. - Schuch, Landsch. um Berent, 88 nn. 93. 98. 107 n. - Ula- 
nowski, Inwcntarz 1]3 II. 1]9 II. - Visit. Rozra2ewski, 29-35. 45-48. 63 II. 95 n. 
2]0. 227-229. 243 n. 402-403. 151-466. - Żródła dziej. XXIII, 168. 


ł 
. 


1. Dziemiany 
Wieś nosi od dawna tę nazwę, n. p. dowodnie już w XVI wieku; 
nazwa urzędowa przed r. 1920 brzmiała Dziemianen. 
Miejscowość leży w powiecie kościerskim, posiada stację kole- 
jową i pocztę. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2534, Niemców 
ewangelików l I, ogółem dusz 2545. Komunikujących jest 1792. 
P a r a f j a powstała niedawno. Dla wygody wiernych, mieszka- 
jących daleko od swych kościołów parafjalnych w Lipuszu, Leśnie 
i Wielu, dojeżdżał od czaSu do czasu ksiądz z Lipusza celem odpra- 
wienia Ilabożeństwa do Dziemian. Dnia 23. 12. ]917 utworzyło się 
katolickie towarzystwo budowy kościoła w Dziemianach. Z dniem I. 
I. 1919 Władza Biskupia utwOlzyła tu lokalny wikarjat i zamianowała X. 
Wacława Wojciechowskiego, wikarego z Wiela, pierwszym duszpasterzem 
miejscowym. Dnia 5. 7. 1921 przyhył nowy wikarjusz lokalny w oso- 
bie X. Franciszka Podlaszewskiego, za którego wybudowano kościół. 
Z dni cm ]. I. 1924 ustanowioną została samodzielna paraf ja.
		

/Pomorze_002_12_387_0001.djvu

			Koś c i ó ł w stylu barokowym ma formę podwójnego luzyza, 
murowany z cegły i otynkowany; ma 3 nawy. Na dachu łamanym 
mała wieżyczka. Budowa rozpoczęła się 5 lipca 1922, kamień węgielny 
poświęcił X. dziekan Hoffmann z Chmielna 25 lipca tegoż roku. Uro- 
czystego poświęcenia dokonał 2] paźdz. ] 923 X. kanonik Dominik. 
Tytuł kościoła: św. Antoni. 
K o I a t O r e m jest biskup chełmiński. 
U r o c z y s t o ś c i o d p u s t o w e: parafjalną św. Antonipgo 
obchodzi się w niedzielę po 12 czerwca, bracką w uroczystość N. Serca 
.Jezusowego. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. ł1ł Zakon św. Franciszka, założ. 29. 9. ] 926, członków 30. 
2. Arcybractwo Straży Honorowej, zatw. 6. 2. ] 922, członków 6] I. 
3. Bractwo N a jśw. Sakramentu. założ. 19. 4. 1919, członków 202. 
4. Stowarzyszenie Dzieci Marji, założ. 13. 11. 1926, członków 130. 
5. Żywy Różaniec od r. 1919; matek róż 15, ojców róże 4, dziewic 
róż 21, młodzieńców róż 6. 
6. Towarzystwo Misyjne, załoi. w lutym ]927, członków ok. 90, 
7. Stowarzyszenie Kato!. Młodzieży Męskiej, załoi. 18. 4. 1926. czł. 75. 
Dla zebrań towarzystw jest salka w plebanji. 
p r o b o s z c z: X. Franciszek Podia szewski, dziekan dekanatu 
kościerskiego. urodz. 29. I. 1888 w Wysinie, pow. kościersl,im, święc. 
9. 3. 1913, instyt. 13. 5. 1924. Poprzednio był wikarym w Pogód- 
kach, Osiu, kapelanem wojskowym w polu, wikarym w Czarnymi esie, 
administratorem w Pinczynie, lokalnym wikarym w Dziemianach. Od 
]. I. ] 927 jest dziekanem dekanatu kościerskiego. Posiada srebrny 
krzyż zasługi. 
Szkoły powszechne: 
]. Dziemiany kato!., I naucz. kato!., 
2. Piechowice "2,, 
3. Raduń "2,, 
4. Trzebuń "2,, 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
I. Dziemiany 
2. Borsztal, leśniczówka 
3. Dunajki 
4. Dywan 
5. Głuchybór, leśniczówka 
6. Jastrzębie (Daszki, Konigsdorf) 
7. Kalisz, wybudowania 
Turzonka 


- 383 - 


. 


2 klasy. 94 dzieci 
2 93" 
2 98" 
3 " 84 " 
parafji: 
pow. koscierski 
3,5 hm " 
2,5 " 
7 " " 
4 " " 
3 " " 
2,5 " " 
4 " " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


kato!. 


" 


" 


" 


491 
8 
35 
59 
4 
68 
104 
26 


dusz 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_388_0001.djvu

			- 384 


Nowe Słone 
Słupiniw 
8. Pełk, młyn 
9. Piechowice 
Dębina 
Dąbrówka 
Kloc 
Szablewo 
10. Przerębskahuta (Englershiitte) 
11. RLlduń z wybudowaniami 
] 2. TrzebulI z wybudowan.: Lamkowa, 
Wi1czewo, Zajączkowo, Zabawo 
Ważniejsze zdarzenia: 
] 662 r. Michał Piechowski, późniejszy 


7km pow. kościerski 13 dusz 
5 " " 12 
3 " " " 23 " 
3 " " " 388 " 
3 " " 1]2 " 
4,5 " " 53 " 
4 " " 9 " 
3,5 " " " 33 
7 " " " 36 
4 " " 455 
4 " " " 605 " 
W Picchowicach urodził SIę 
sufragan przemyski (1721-23). 


2. uarczyn 
Najstarsze dokumenty nazywają miejscowość Garczen, Garshna 
i Garczhin (1258), od XVI w. Garczyno, później Garczyn, w pisowni 
niemieckiej Gartschin. 
Wieś leży w powiecie kościerskim; poczta i stacja kolejowa 
Liniewo, pow. kościerski. 
W obrębie parafji mieszkLl katolików Polaków 2000, ew,l11gelików 
Niemców 500, ogółem 250f). Komunikujących jest 1585. 
P CI r a f j a należy do 25 najstarszych na Pomorzu i została za- 
łożona krótko po zaprowadzeniu chrześcijaństwLI. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, ma hyć już tuecim \Ja te m miejscu. 
Chorągiewka na wieży ma rok 1540. 
T Y t u łka ś c i o ł a: św. Andrzej, według wizytacji Rozrażew- 
skiego z XVI w. św. Katarzyna. 
K o I a t o r e m jest właściciel n1C1jętności Garczyn, p. Tadeusz 
Rraunek. Patronat mieli dawniej właściciele Garczyna i Orla. W roku 
1923 sprzedano te majętności podlegające likwidacji; odtąd patronat 
spoczywa tylko na Garczynie. 
Zahytki ważniejsze: 
I. Gotycka rzeźba Matki Boskiej w wiell,im ołtmzu, pochodząca podo- 
bno z klasztoru w Żukowie. 
2. Nagrobek z czarnego marmuru Jana Ostoji Lniskiego z Lubieszyna 
(t 29. 5. 1847). 
3. Z dzwonów jeden z r. 1674, drugi z r. 177 l. 
U r o c z y s t ość o d p u s t o w ą obchodLi SIę w niedzielę po 
św. Andrzeju.
		

/Pomorze_002_12_389_0001.djvu

			- 385 


Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne hapt. capu 1., mort. 1687-. 
2. Zbiory lIstLlw i roLporządzetl 1836-4
. 
K a p l i c a d a w n i e j, w XVIlI w., istniała w dworze Ignacego 
Trembeckiego w Orłu. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Opatrzności Boskiej, zał. 13. 7. 1766, członków 50. 
" Trzeźwości, zał. w r. 1875, członków 50. 
3. Stowarzyszenie Młodzie2y Katolickiej. 
p r o b o s z c z: X. .Józef Sloclł, lIfodz. 23. 3. 1871 w Chełmnie, 
święc. ]. 4. 1899, instyt. 6. 10. ] 921, poprzednio hył wikarym w No- 
wemmieście. Rumianie, Sampławie, Luhichowie, lokalnym wikarym 
w Glazllotach i proboszczem w Białutach (1915,21). 
Szkoły powszechne: 
]. Garczyn kato 1., 2 naucz. katol., 2 klasy, 
2. Linicwko "],, "l" 
3: Liniewo "2,, "2,, 
4. Luhieszyn ,,2 " "2,, 
fi. Orle "I""],, 
6. Sobącz "1",, I " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Garczyn pow. kościerski 43] dusz 
2. Bukowepole (Buchenfelde) 10 km" " 72" 
3. Chrztowo (Kartowe n) 3 "" " 28" 
4. Liniewo (Liniowo, Gr. Liniewo) 5"" " 291" 
5. Małe Liniewo (Liniewko) 7 "" " 30" 
6. Liniewko 8 ,," " 224" 
7. Liniewskie Góry (Hoc h Liniewo) 6"" " 84" 
H. Luhieszyn (Lubicssiuo, Gr. Lipscl1ill) 9"" " 209" 
9. Nowy Lubieszyn i Lubieszynek 
(KI. Lipschin) 
10. Orle (Orlie) 
II. Płachty 
] 2. Równe (Rowne) 
13. Sobącz (Sa ban, Sobanczice XVI w.) 


2. 


75 dzieci l,ato1. 
36 " 
77 " 
68 " 
38 " 
27 " 


" 


" 


" 


" 


" 


9 " " 
I " " 
7,5 " " 
3 " " 
9 " " 


" 


154 " 
222 " 
83 " 
29 " 
185 " 


" 


" 


" 


" 


3. Grabowo Stare 
Miejsowość nazywała się oddawna Grabaw, Grabowo, z niemiecka 
Grabau, Alt Grabau, w wizytacji ROZfażewskiego Grabowo Gedanensium. 
Wieś leży w powiecie kościerskim, posiada pocztę w miejscu; 
stacja kolejowa Wielki Klitlcz. 


25
		

/Pomorze_002_12_390_0001.djvu

			, 


386 - 


W obrębie parafji miesLka katolików Polaków 2336, Niemców 2, 
ewang. Niemców 1464, ogółem dusz 3802. Komunikujących jest 1345. 
P a r a f j ę założyli kartuzi, wyłączając ją z kościerskiej. Odnośny 
akt jest datowany 21 października 1701. 
Koś c i ó ł pierwszy wznieśli kartuzi w r. 1631 za przeora Jana 
Ulryka Repfa, konsekrował go w ośmnastą niedzielę po Świątkach 
biskup kujawski Maciej Łubier1ski (1631-42). Kościół obecny jest 
murowany, w stylu barokowym. W r. ]896 przybudowano kruchtę w r. 
1906 otynkowano kościół z zewnątrz i wewnątrz. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Anna. 
K o l a t o r a m i są biskup chełmiński i rząd naprzemIan (patrz 
str. 27 n.), aż do r. 1826 byli nimi kartuzi. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Zielony ornat, w którego kolumnie krzyżowej są starożytne harty 
przedstawiające apostołów. 
2. Z dzwonów jest jeden z r. 1631, drugi z r. 1706, gdy przeorem 
w Kartuzach był O. Piotr Beyer. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 1755-, copul. 1750-, mor1. 1842-. 
2. Kronika parafjalna, rozpoczęta 1701 r. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e obchodzi się w niedzielę po 
św. Józefie (19. 3.) i po św. Annie (26. 7.). 
Koś c i ó ł f ił j a l n y w Rek o w n i c y, odległej o 3 km. We- 
dług wizytacji z r. 1599 istniał tam oddawl1a kościół katolicki, który 
się zapadł ze starości, a luterski właściciel wsi, Doręgowski, wybudo- 
wał na jego miejscu nowy, w którym się odbywały nabożeństwa 
luterskie. Skoro właściciele wsi powrócili do wiary katolickiej, oddali 
też kościół w Rekownicy katolikom. W r. ] 684 był parafjalnym, 
później jednak został przyłączony do Grabowa jako filjalny. W r. 1904 
odbudowano go na nowo pod wezwaniem św. Michała; benedykcja 
odbyła się ]8 września ]904. Kolatorem był p. Jezierski, właściciel 
majętności; później oparto ciężary patronackie na listach rentowych, 
które wskutek dewaluacji straciły swą wartość. Uroczystość odpustową 
odprawia się w niedzielę po 29 września. Nabożeństwa odbywają 
się co trzecią niedzielę i w drugie święta. Jeden z dzwonów z r. ] 767 
jest odlewu Ernesta fryderyka Kocha z Gdatlska. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości, założone w r. 1855. 
2. Apostolstwo Modlitwy, założone w r. 1840. 
3. Żywy Różaniec, koła ojców, matek i dziewic, liczą 75 członków. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej.
		

/Pomorze_002_12_391_0001.djvu

			P r o b o s z c z: X. .Jan Cichocki, urodz. 15. 6. ] 857 w Łasinie, 
pow. grudziądzkim, święc. 25. 7. 1885 w Monachjum, instyt. 20. 3. 
1895. Poprzednio był wikarym w Unisławiu, Śliwkach i Świeciu, admi- 
nistratorem w Goręczynie i Grabowie. Odznaczony krzyżem kawaler- 
skim orderu "Polonia restituta". 
Szkoły powszechne: 
l. Grabowo katol., 2 naucz. katol., klasy, 
2. Kłobuczyn l"" 
3. Nowakarczma lO ] " " 
4. Szpon "1",, 
5. Będominek, miesz., l " " 
6. Grabówko " 1 " " 
7. Grabowskahllta" 1 . " 
8. Rekownica " I " " 
M i e j s c o w o Ś c i należące 
I. Grabowo 
2. Angst i Bang i Burawo 
3. Arnikowo (HornikalI) 
4. Grabowskahuta (Grabaushiitte) 
5. Grabówko (Neu GrabaII) 
6. Jasiowahut a (.Jaschhiitte) 
7. Kamionki (Gr. Kamin) 
R. Nowakarczma (Neukrug) 
9. Parowa 
10. Szpon (Spohn) 
11. Sztofrowahuta (Stoffershiitte) 
12. Kłobuczyn (Klobschin) 
13. Piotrowo (fustpetershiitte) 
Miejscowości należące do 
1. Rekownica i Einhaus 
2. Będomifl (Gr. Bendomin) 
3. Będominek (KI. Bendomin) 
4. Kulamłyn (Kuhlamiihle) 
5. Papiernia (Papiermiihle) 
6. Śledziowahuta (Heringshiitte) 


2 
] 
] 
1 " 
1 " 
] " 
I " 
I " 
do parafji. 
pow. kościerski 402 dusz 
] O km " " 45" 
7 "" " 118" 
3 "" " 176" 
4 "" " 299" 
3 "" " 40" 
7 "" " 10" 
6 "" " 76" 
9 "" " 25" 
5 "" " 104" 
6 "" " ]21" 
5 " " kartuski 196 " 
3 "" " 6" 
kościoła f i I j a I n e g o : 
pow. kościerski 
2 km " 
2 " " 
3 " " 
3,5 " " 
2 " " 


387 - 


" 


85 dzieci 
45 " 
32 " 
45 " 
43 " 
33 " 
24 " 
29 " 


katol. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


170 dusz 
92 
20 " 
11 " 
7 " 
18 " 


4. Kleszczewo 
Miejscowość nazywała się dawniej Kliszczewo (XVI w,), późnicj 
Kleszczewo, prLed r. 1920 urzędowo Kleschkau. 
Wieś ta leży w powiecie kościerskim, posiada pocztę w miejscu; 
stacja kolejowa Pisienica. 


- 


" 


" 


" 


" 


" 


25* 


J
		

/Pomorze_002_12_392_0001.djvu

			388 - 


W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 742, ewangelików 
Niemców 240, ogółem dusz 982. Komunikujących jest 56]. 
Kur a c j a powstała w r. 1927. Pierwszego huratusa wprowadzono 
d. 18 stycznia t. r. Paraf ja istniała w Kleszczewie już przed r. 1276 
i została założona przez książąt pomorskich niedługo po zaprowa- 
dzeniu chrześcijaństwa. Najdawniejszą wiadomość o kościele tutej- 
szym podaje dokument osadczy z r. 1351, wyznaczający plebanowi 
4 włóki na utrzymanie. Podupadła w XVll w. Dotacja oraz większa 
część parafji została prLyłączona do Pogódek. 
Kościół był 1584 murowany "more pruthenico". Od r. 1656 
nie używano go i zczaseIll podupadł. W latach 1925/6 wybudowano 
nowy kościół murowany, który stoi na miejscu starego. Benedykcja 
nastąpiła 11 lipca 1926 r. przez X. proboszcza Zakrysia z Pogódek. 
T y t u łka ś c i o ł a: św. Jan Chrzciciel. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą obchodzi się w niedzielę po 
św. Janie Chrzcicielu. 
Kur a t u s: X. If/llacy Sfllwicki, urodz. 7. 6. 1896 w Pomyjach, 
pow. tczewskim, święc. 17. 6. 1923, ustanow. 16. 12. 1927 r.; przedtem 
był wikarym w Grudziądzu (fara) i Pogódkach. 
Szkoły powszechne: 
1. Kleszczewo, katoI. 2 naucz. kat., 2 klasy, 68 dzieci katoJ., 7 ew. 
2. Jezierce, "l" " 1 " 41" " 14" 
M i e j s c o w o Ś c i należące do kuracji: 
l. Kleszczewo pow. kościerski 
2. Bukówiec 4 km " 
3. Jezierce (Jeseritz) 2,5" " 
4. Lipia Góra (Lindenberg) 3" " 
5. Lisewko (Lisewkeu) 2,5" " 
6. Wałdówko (Waldowken) 2,8"" 
7. Zawada 3" " 


" 


451 dusz 
36 " 
72 " 
53 " 
2] " 
65 " 
44 " 


" 


" 


" 


" 


" 


5. Kościerzyna 
Miasto występuje pod nazwą Costrina (1284), Costerina (1289), 
Custril1 (1291), Bern (1398), Bernt (1454), od XVI wieku Kościerzyno 
i Kościerzyn, później Kościerzyna, przed r. ] 920 urzędowo Berent. 
Miasto jest siedzibą starostwa, posiada pocztę i stację kolejową 
w miejscu. 
W obH
hie parafji mieszka katolików Polaków 12974, Niemców 
26, Polaków grecko-katolickich 6, ewangelików Niemców 692, Niem-
		

/Pomorze_002_12_393_0001.djvu

			- 389 - 


Ców kalwinów 2, żydów polskich 2. niemieckich 5, ogółem dusz 13707. 
Komunikujących jest 9778. 
P a r a f j ę założył jeden z książąt polskich wzgI. pomorskich w 
pierwszych czasach po zaprowadzeniu chrześcijaństwa. 
Koś c i ó ł istniał tu dowodnie już przed r. 1284, w ktorym 
Mestwin II darował tę miejscowość wraz z całą ziemią Pirsną swej 
siostrze Gertrudzie. Pierwszy znany pleban kościerski Jan jest wspom- 
niany pod r. 1336. Pierwsze kościoły były drewniane, ostatni z nich 
spłonął wraz z całem miastem w r. ] 709. Odbudowano go masywnie 
w r. ] 724 i konsekrowano 9 czerwca 1769. Kościół ten zczasem stał 
się zbyt ciasnym dla wielkiej parafji, i dlatego wybudowano w latach 
wojennych 19]4;7 nowy, murowany, w stylu barokowym. Urządzenie 
kościoła, pochodzące po większej części z dawniejszych, jest barokowe. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Trójca, obecnie i dowodnie już w XVI w. 
K o l a t o r e III jest rząd. 
Z a b y t k i e m koś c i o ł a jest obraz Pana Jezusa na krzyżu ,z r. 
]503, odnowiony r. 1853. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e obchodzi się w dzień Matki 
Boskiej Bolesnej i w niedziele po św. Antonim, Podwyższeniu Krzyża 
i św. Barbarze. Cudami słynie statua Matki Boskiej Bolesnej w kaplicy 
Zakładu NMP. Anielskiej. 
Archiwum parafjalne: 
]. Księgi metryczne bapt. copuI. i mort. 1639-. 
2. Wizytacje z lat ] 680-] 819; odpisy gener. wizytacyj 1583-] 780. 
3. Dziennik dochodów kasy kościelnej od r. ] 755. 
4. Akta pod tytułem komisja królewska między Szembarkiem i Piersz- 
czewkiem z d. 1 I marca 1688 r. 
Kap]ice: 
l. Kaplica św. Barbary na cmentarzu pod wezwaniem św. Krzyża, była 
dawniej z drzewa, po pożarze w r. 1869 odbudowano ją z cegły 
1882/3, przebudowano w r. ]926. 
2. Kaplica zakładu pod wezwLlniem MB. Królowej Anielskiej, wybudo- 
wana 1862/3, poświęcona 15 września 1864. 
3. Kaplica ss. elżbietanek przy ul. Kaplicznej, urządz. i pośw. w r. 1904. 
4. Kaplica w szpitalu powiatowym, urządzona l poświęcona w r. 1920. 
Kaplice dawniejsze: 
1. Kaplica św. Jerzego.w Koś c i e r z y n i e z osobną fundacją. 
2. Kaplica prywatna starosty tamże, wymieniona w r. 1766. 
3. Kaplica prywatna Węglikowskich w W ą g I i k o w i c a c h, wybudo- 
wana w połowie XVII W., była w r. 1702 ruiną. 


- 


....I
		

/Pomorze_002_12_394_0001.djvu

			390 - 



 


4. Kaplica prywatna w P u c u, zbudowana w XVI11 w. przez właści- 
ciela Karola Jezierskiego. Od r. 1773 odprawiał tu w dni powsze- 
dnie mszę św. pewien staruszek cysters. 
Zakony: 
l. Siostry elżbietanki od r. 1893; mieszkają we własnym domu 
przy ulicy kaplicznej w liczbie 5, pielęgnują chorych po domach 
i utrzymują ochronkę. 
2. Siostry elżbietanki przejęły 1920 r. szpital powiat., jest tam 5 sióstr. 
W zakładzie NMP. Anielskiej były od I. 10. 1861 - l. 4. 1862 
siostry urszulanki, 15. 4. 1863 - l. 4. 1878 siostry miłosierdzia św. 
Wincentego a Paulo. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. III Zakon św. francisza, liczy 25 członków. istnieje od r. ] 892. 
2. Sodalicja Marjańska, załoi. r. ] 925. 
3. Stowarzyszenie Rodzin Chrześcijatlskich, założ. ]895 r. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej. 
P r o b o s z c z: X. Jan Kl'!/silislli, urodz. 7. 1 l. 1885 w Dubielnie. 
pow. chełmińskim, święc. 29. 3. 1914. insty1. 29.3.1927. Poprzednio 
był wikarym w Chełmnie, Starogardzie, proboszcz. w Iławie i Kartuzach. 
Wikarzy: 
I. X. Alojzy Lewandowski, urodz. 5. 2. 1897 w Bierzgłowie, pow. 
toruńskim, święc. 17. 4. 1923, był wikarym w Papowie Toruńskiem, 
Wrockach i Świeciu. 
2. X. Wale/jan Labenz, lIfodz. 3. 8. 1900 w Płociczu, pow. sępoleń- 
skim, święc. 8. 6. 1925, llstanow. 1928. Poprzednio był wikarym 
w Strzepczu, Łęgu i Papowie, administratorcm w Zwiniarzu. 
Katecheci: 
3. X. Leon Heyke, dr. teo1., urodz. 10. 10. 1885 w Czerzni, pow. 
wejherowskim, święc. 13. 3. 1910. Był wikarym w Lignowach, 
w Gdańsku u św. Józefa, potem na studjach w fryburgu i Wro- 
dawiu, następnie wikarym w Lubawie, Chojnicach, w czasie wojny 
światowej sanitarjusze111 i kapelanem wojskowym. Po wojnie był 
wikarym w Chmielnie i Wygodzie, od r. ] 920 jest katechetą semi- 
narjum Ilauczycielskiego w Kościerzynie. X. Heyke napisał pracę: 
Die Moraltheologie der sieben apokalyptischen Sendschreiben, 
GdUllsk 1913, i kilka mniejszych. 
4. X. .Jan Łubieński, urodz. 10. 2. 1889 w Pieniążkowie, pow. gniew- 
skim, święc. 29. 3. 1914 r. Był wili:arym w Skórczu, Chełmnie, 
Św. Wojciechu, od r. ]920 katechetą gimnazjum państw. \V Koście- 
rzynie. W latach 1924i6 studjował w Poznaniu.
		

/Pomorze_002_12_395_0001.djvu

			5. X. Jakób Żywicki, urodz. 26. 7. 1859 w Reszkach, pow. wejherow- 
skim, święc. 25. 7. ] 886, od 19. 1 l. 1886 jest katechetą i kapela- 
nem przy Zakładzie NMP. Anielskiej. 
Szkoły średnie: 
l. Państwowe Gimnazjum Męskie, 8 klas, 12 naucz. kat., ]90 uczni. 
2. Patistwowe Seminarjum Nauczycielskie, męskie. katolickie, 5 klas 
i kurs przygotowawczy, 4 klasy szkoły ćwiczeń, ] 90 uczniów katol. 
3. Biskupi Zakład NMP. Anielskiej z gimnazjum żeńskiem. 8 klas. 
12 nauczycielek, 140 uczennic; w internacie 83 pensjonarki. 
4. Szkoła Przemysłu Ludowego z oddziałami handlowym, gospodarczym 
i przemysłowym, charakter katolicki, 6 klas, ] O nauczycieli kat., 
100 uczniów. 
5. Szkoła Rolnicza, kurs tylko zimowy, charakter katolicki. 
Szkoły powszechne: 
l. Kościerzyna miesz., 12 naucz. kat., 13 klas. 
2. Barkocinek katol.. ] " " ] " 
3. Dobrogoszcz " l " " 1 
4. Juszki "1",,],, 
5. Klińcz Nowy " l " " l 
6. Klińcz Wielki " 2" 3 
7. Korne "2",, 2 
8. Łubiana "l"" 2 
9. Nowawieś " ] " " l 
10. Rotębark "l"" 1 
l ]. Sarnowy ]" 2 
12. Wąglikowice " 2 " " 2 
13. Sikorzyn "1,,,,] 
14. Skorzewo 3 " " 4 
Do szkoły w Sarnowach uczęszczają 
damowskiej. 
M i e j s c o w o Ś c i na lezące do parafji: 
l. Kościerzyna pow. kościerski 9000 dusz 
2. Kościerzyna, nadleśnictwo 
3. Barkocin (Alt Barkoczyn) 
4. Barkocinek (Neu Barkoczyn) 
5. Juszki (Juschken) 
6. Klińcz Mały (Klein Klinsch) 
7. Klińcz Nowy (Neu Klinsch) 
8. Klińcz Wielki (Gr. Klinsch) 
9. Klil1cz Wielki, obszar dworski 
10. Korne (Korne n) 


- 391 


577 dzieci kat., 20 ew. 
32" 12 " 
31 
60 " 
67 " 
" ]21 
" 62 
" 6Y " 
" 28 " 
" 37 " 
" 37 
" 85 " 
" 56 " 
" ]60 " 
także dzieci z parafji 11Ie- 


10 " 
15 " 
10 " 
5 " 
4 " 
6 " 
6 " 
9 " 


1 km 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


6 " 
l " 


" 


" 


" 


3 " 


" 


" 


9 " 


" 


" 


" 


" 


66 " 
161 
195 " 
316 " 
150 " 
242 " 
1253 " 
98 " 
345 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


....,j
		

/Pomorze_002_12_396_0001.djvu

			392 


11. Łubiana (Lubania, Lubianen) 7 km pow. kościerski 384 dusz 
12. Puc (Putz) 7,5 " " " 140 " 
13. Rotębark (Rottenberg) 7 " " " 220 " 
14. Sarnowo 7 .. ., 323 ,. 
15. Sycowahuta (Sietzenhiitte) 6 " " " 177 " 
] 6. Szenajda (Schonheidt) ]0 " ., " 87 " 
17. Wąglikowice (funke1kau) 10 ,. 452 " 
18. WęUie _(Wentfie) 4 " " " 31 " 
] 9. Wieprznica (Bebernitz) 4 ,. ., " 200 " 
20. Cząstkowo (Czesthkowo. Częstko\Vo) 6 " Iwrtuski ]22 " 
21. Nowa Wieś (Neuhofel) 4 ,. " " 250 " 
22. Sikorzyn (Sicorino, Syk orzyna) 7-10,. " " 320 " 
23. Skorzewo (Scorevo) 5 " " " 819 


6. Lipusz 
Miejscowość ta zachodzi 1398 r. pod nazwą Lyndenpusch. z której 
powstał Lipusz, używany już 1570 r., ustalony w tej formie w XVlI w. 
Wizytacje z kOłlCa XVI w. pisują jeszcLe Lipus wzgl. Lippus. Przed 
r. ] 920 nazwa urzędowa była Lippusch. 
Miejscowość leży w powiecie kościcrskim, posiada stację kole- 
jową i pocztę w miejscu. 
W obrębie pafafji mieszka katolików Polaków 405], cwangeli- 
ków Niemców 29, schyznwtyków 2 (jeden Polak, jeden 
usjanin), 
ogółem dusz 4082. Komunikujących jest 2705. 
P a r a f j ę lipuską założył dla południowych kral1ców parafji stę- 
życkiej i kościcrskiej książę Świętopełk lub Mestwill II w Xlii w. 
Pierwszą wzmiankę źródłową o parafji podaje wykaz danin rzymskich 
duchowieltstwa pomorskiego z r. 1398. W r. ] 583 sięgała ona pod 
Brusy, Raduń należał jeszcze do niej. W XIV w. należLlł LipusL do 
dekanatu kiszewskiego, w r. 1534 do tczcwskiego, a w r. 159S przy- 
dzielony został do mirachowskiego, przy którym pozostał aż do r. ] 927. 
Koś c i ó ł obecny powstał w latach 1863,6. Jest z cegły, bardzo 
obszerny, w stylu neogotyckim. Oryginalny dach jest na bocznych 
nawach tak wysoki jak na głównej; pierwotnie był łupkowy, w r. ] 907 
zastąpiono łupek dachówką. W r. 1922/3 były dalsze rcparatury, a w r. 
] 924 dokollLlł wymalowania kościoła artysta-malarz Leon Drapicwski 
z Bydgoszczy. Konsekrował kościół X. biskup Leon Rednef 7.9. 1889. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Michał arch. Tytuł ten miały też po- 
przednie kościoły, dowodnie już w XVI w. 
K o l a t o r e m jest rząd.
		

/Pomorze_002_12_397_0001.djvu

			U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: św. Michała arch. (w następną 
niedzielę) i św. Piotra i Pawła. Oba odpusty według brewe pap. 
z 8 listopada 1803. Odpust Przemienienia Pańskiego, w niedzielę po 
6 sierpnia, jest obecnie głównym odpustem, zatwierdzonym przez 
administratora diecezji kujawsko-pomorskiej feliksa Łukasza Lewiń- 
skiego 15. 6. ]809 na podstawie wyżej wymienionego brewe papie- 
skiego. Wreszcie odpust Matki Boskiej Różańcowej, nadany przez 
papieża Klemensa Xl 12 marca 1715. 
Archiwum parafja1ne: 
l. Księgi metryczne bap1. 1666-, (brak od r. ]731-1759) copuI. 
1776-, mart. 1731-. 
2. Libri perceptorum od r. 1729. 
3. Akta kościelne od r. 1768, bractwa rozancowego od r. 1715. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Różańcowe, założone 12 marca 1715, zatwierdzone 29. 1. 
1852, liczy członków 800, prócz tego w różach 1035 osób. 
2. Bractwo Trzeźwości, zał. 2. 2. 1855, około 800 członków. 
3. 1lI Zakon św. Franciszka, eryg. 1. 12. 1923, członków ] 98, posiada 
kasę pogrzebową. 
4. Straż Honorowa Serca Jezusowego, założona 12. 5. 1924. liczy 
7]5 członków. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży Kat. od r. 1925, członków 47. 
P r o b o s z c z: X. Jan Dorszyńsld, urodz. 25. 6. 1875 w Zarze- 
czu, pow. chojnickim, święc. 17. 3. 1901, instyt. 14. 3. 1921. Po- 
przednio był wikarym w Gdańsku, Luzinie, Jastarni, Łasinie, Chełmnie, 
Koronowie, Jeżewie, Mrocznie i Luhawie, lokalnym wikarym w Mędro- 
mierzu, wikarym w Drzycimiu i Dóbrczu. Z powodu choroby przeszedł 
w r. ] 912 nu emeryturę i zamieszkał w Gdyni. Przy powstaniu Polski 
zorganizował szkolnictwo w powiecie wejherowskim i został 1920 ko- 
misarycznym inspektorem szkolnym. Wydał: Kazania katechetyczne 
o przykazaniach Boskich. Bibl. Religijna w Lwowie, 1927. 
W i kar y: X. Wiktor Brulkala, urodz. 5. 3. 1904 w Radawnicy. 
pow. złotowskim. święc. 11. 6. ] 927, ustanow. 1927, był wikarym 
w Lisewie. 
Szkoły powszechne: 
l. Lipusz katol., 3 naucz. katol.. 
2. Duże JabłusLko" 1 " " 
3. Gostomko "1,, " 
4. Grzybo\\'o 2"" 
5. Kalisz " 3" " 


- 393 - 


&- 


4 klasy. 
I ,. 
1 
2 " 
3 " 


148 
43 
24 
85 
111 


dzieci kat.. ] niek. 
I 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


......
		

/Pomorze_002_12_398_0001.djvu

			- 394 


6. Schódno katol., naucz. katol., ] klasa, 26 dzieci kat. 
7. Skwierawy " " ,,] 49"" 
8. Szklanahuta " ,. " ] " 36 OJ " 
9. Tuszkowy "],, " ] " 58 OJ " 
Z dzieci uczęszczających do szkoły grzybowskiej jest 28 z parafji 
kościerskiej; do Kalisza uczęszcza ]6 dzieci z parafji dziemiatlskiej. 
Prócz tego chodzi z parafji Iipuskiej do Wąglikowic. par. kościerska, 
]2, do Silczny, par. parchowska, 5 dzieci. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Lipusz pow. kościerski 918 dusz 
2. Bałachy 2 km" " 29" 
3. Borówiec 3,4 "" " ] 77 " 
4. Grzybowo 8,3 "" " 23]" 
5. Grzybowski Młyn 8,6 "" ,. 3]" 
6. Jabłuszko Duże 9,1"" 35" 
7. Jabłuszko Małe 8,3 " " ]3" 
8. Kalisz 6,4 "" " 513" 
9. Karpno, leśniczówka ],6 "" " 29" 
1 O. Karpno, obszar leśny 3,2 "" " ] 7 " 
11. Konitop 2,0 "" ,. 27" 
12. Krosewo 4,5 "" ,. 80" 
13. Krugliniec 3,1 "" " 31" 
14. Lipuskahuta 3,0 "" " ] 39 " 
15. Loryniec (Lorenz) 11,2""" 128,. 
] 6. Lubiszewo 2,9 "" ,. 26" 
17. Papiernia 2,0 "" " 62" 
] 8. Płocice, wieś 5,6 "" " 147" 
19. Płocice, leśniczówka 5, I "" 6 
20. Płociczno (Griintal), leśniczowka 2,2 ,."" 6 " 
21. Schódno 11,4"" " 60" 
22. Skwierawy 6,5 "" " 294" 
23. Stare Słone 6,8 "" ,. 16" 
24. Szklanahuta 4,4 "" ,. 157" 
25. Szludron 10,9"" " I O " 
26. Szwedzki Ostrów 6,2 "" " 23" 
27. Śluza 8,3 "" " 122" 
28. Trawice 6,3 " " " 19" 
29. Tuszkowy 5,0 "" " 485" 
30. Wirówno 5,0 ,." ,. 30" 
31. Żelewie c 9 ",. " 52" 
32. Gostomko 8,0 " " kartuski 176 "
		

/Pomorze_002_12_399_0001.djvu

			- 395 


33. Zajączkowo 6,0 km powiat kartuski 12 dusz 
34. Zdroje 5,2" " " 35" 
35. Żołna 7 ,4" " " 15" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Zajączkowo 
należy do para[ji parchowskiej, ale zaspakaja swe potrzeby kościelne 
od niepamiętnych czasów w Lipuszu, mając do Parchowa 10 km. - 
Żelowiec został przez granicę polsko-niemiecką oderwany od UgoszCZLl, 
pozostałego po stronie niemieckiej. - Dnia 3 maja 1860 pożar, który 
powstał w organistówce, zniszczył drewniany kościół i zabudowania ko- 
ścielne z wyjątkiem plebanji. 


7. Mściszewice 
Nazwa jest pierwotna, w wizytacji z r. 1583 ma formę Mszczysze- 
wicze, 1649 Czussowice; nazwa urzęd. przed r. 1920 była Mischischewitz. 
Miejscowośc leży w powiecie kartuskim i posiada pocztę; naj- 
bliższa stacja kolejowa Sierakowice, najdogodniejsza Gołubie (14 km.) 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1010, rodzin 
ewangel. niemieckich jest 50. Komunikujących jest 656. 
Kur a c j a powstała przez odłączenie od parafji stężyckicj. Od 
lipca r. 1920 odprawiał X. proboszcz Pikarski z Stężycy mniejwięcej 
co pięć tygodni nabożetlstwo w szkole. X. Pikarski darował ko- 
ściołowi zabudowania plebańskie oraz około 50 morgów ziemi. do 
czego dokupiono jeszcze rolę od pani Warzewskiej. Przewłaszczenie 
ziemi tej nastąpiło 5. 9. 1927 r., ustanowienie kuratusa już 8. 3. 1927. 
Koś c i ó ł, murowany w t. zw. pruski mur, stanął w latach 
1921-22. Dnia 3. 10. 1923 pozwolono na stałe przechowywanie w nim 
Najśw. Sakramentu, d. 19. 4. 1927 został benedykowany przez X. prob. 
Pikarskiego w asystencji pierwszego kuratusa, X. Alojzego Knittera. 
T y t u ł koś c i o ł a: Wniebowzięcie NMPanny. 
Kol a t o r e m kuracji jest biskup chełmiński. 
S t o war z y s z e n i e Młodzieży Katolickiej liczy 45 członków. 
Kur a t u s: X. Bolesław .J al'anowski, lIfodz. 12. 2. 1897 w Król. 
Rywałdzie, pow. grudziądzkim, święc. 17. 4. 1923, ustanow. 1. 7. 1927; 
poprzednio był wikarym w Lipuszu, Wielkim Łęcku i ponowo \V Lipuszu. 
Szkoły powszechne: 
l. Mściszewice katol., 3 naucz. katol., 3 klasy, 159 dzieci katol. 
2. Nowe Łosienice " l" "2,, 71 
M i e j s c o w o Ś c i należące do kuracji: 
1. Mściszewice 
2. Wybudowania: Bcmbny, Glinowo,' l 3 k 
J - m 
Golica, Lewinowo, Puck, Skoczkowo 


" 


" 


pow. kartuski 714 dusz 


" 


133 


" 


- 


i 
..00II
		

/Pomorze_002_12_400_0001.djvu

			- 396 


3. Augustowo 
4. Dąbrowa 
5. Klukowski Ostrów 
6. Łosienice 


2,5 km powiat kartuski 66 dusz 
2 " " " 110 " 
2,5 " ,. " 41 " 
3 " " " 46 " 


8. Niedamowo 
Miejscowość tę wymienia dokument z 29. 6. 1295 jako Nedemio 
czy Nedemium, wizytacja R.ozrażewskiego jako .Jadamowo. później 
spotyka się nazwa Jadamy, a od XVIII w. Niedamowo. 
Wieś leży w powiecie kościerskim; poczta i stacja kolejowa 
Wielki Klińcz, pow. kościerski. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1369, Niemców 
3, ogółem dusz 1372. Komunikujących jest 895. 
O czasie założenia parafji, leżącej na terytorjum dawnej pawfji 
kościerskiej, niema pewnych danych, istniała ona jednak zapewne już 
pod koniec XlIl w. Około r. 1580 utrzymywał właściciel Niedamowa 
Achacy Jackowski predykanta luterskiego. W r. 1582 paraf ja należała 
do dekanatu tczewskiego, w r. 1598 do mirachowskiego, w r. 1595 
zalicza się ją do starog,udzkiego. 
Koś c i ó ł obecny, murowany w pruski mur, stanął w r. 1820, 
poświęcony został 9. 7. tegoż roku. Ostatnia naprawa kościoła była 
przed mniej więcej 40 laty. W XVI w. był kościół drewniany. 
T y t u ł koś ci o ł a: św. Mikołaj, obecnie i dowodnie już w XVI w. 
K o l a t o r e m jest właściciel Niedamowa, obecnie Otton Schadow. 
Z a b y t k i e m koś c i o ł a jest cudowny obraz Matki Boskiej 
Częstochowskiej (bez blizn); pochodzi on conajmniej z XVII w. Wizy- 
tacje Kretkowskiego (1709), Ostrowskiego (1765) i Rybińskiego (1780) 
nazywają go bardzo starym; liczbę wotów podają na 35. Przez dlugi 
czas obraz był zapomniany. Dopiero w r. 1911 został w Krakowie 
odnowiony i umieszczony w ołtarzu. 
G łów 11 a u r o c z y s t ość o d P u s t o w a udbywa się w nie- 
dzielę po św. Marji Magdalenie, i to tradycyjnie od XVI w., co 
zatwierdził X. biskup Marwicz aktem z dn. 6 czerwca 1867. 
A r c h i w u m p a r a f j a l n 
: Liber mortuorum rozpoczyna się 
od r. 1777, baptizatorum i copulatorum od 1808. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Trzeźwości, zał. 18. 6. 1860, członków 15. 
2. Apostolstwo Modlitwy, zał. 5. 6. 1899. 
3. W r. 1741 istniało Bractwo Różańcowe, które z nie.l11anych przy- 
czyn upadło. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży, zał. 1927, liczy 30 członków.
		

/Pomorze_002_12_401_0001.djvu

			- 397 


P r o b o s z c z : X. Jan Sie(J, urodz. 9. 6. 1889 w Świeciu, 
święc. 9. 3. 1913, instyt. 29. 5. 1923; był poprzednio wikarym w Wtelnie, 
Zblewie, Luzinie, Starej Kislewie, Lipuszu, Sierahowicach, Wielkim 
Łęcku i Papowie Torutlskiem. 
Szkoły powszechne: 
l. Niedamowo katol., I naucz. kato\., 2 klasy, 74 dzicci katol. 
2. W. Podlesie " 2" "2,, 71 
3. Lubań I I 57 
'M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Niedamowo pow. kościcrski 21 R dusz 
2. Dębogóry (Eichenberg) 2 km" " 91" 
3. Lubań (Lubahn) i Zielony Dwór 10 "" " 359" 
4. Małe Podlesie (KI. Podle ss) 7-8"" " 66" 
5. Nowe Podlesie (Neu Podless) 8-10"" " 76" 
6. Wielkie Podlesie (Gr. Podless) 5"" " 166" 
7. Stawiska 5 "" " 196" 
8. Stawiska Małe 5 "" " 58" 
9. Smolniki (Kahlberg, Theerofen) 2"" " 23" 
10. Hammerberg 2 "" " 50" 
Z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Z Podlesia pochodził oficjał 
pomorski Franciszek Piechowski (1775-78). 


" 


" 


" 


" 


9. Parchowo 


Nazwa obecna jest pierwotna i znajduje się jako Parchowo już 
w dokumencie z r. 1253, dopiero w XIX w. zmieniono tę nazwę 
urzędowo na "Parchau" . 
Miejscowość ta leży w powiecie kartuskim, posiada pocztę i stację 
autobusową w miejscu; stacja kolejowa Lipusz lub Kartuzy. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków ok. 3200, Niemców 
ewangelil<ów około 10, ogółem 3210. Komunikujących jest 2436. 
P a r a [j a została założona przez księcia pomorskiego Świętopełka 
w pierwszych czasach jego rządów, za biskupa kujawskiego Michała 
(1222-52). Należała ona przez długie czasy do dekanatu bytow- 
skiego, następnie mirachowskiego, od r. 1927 do kościerskiego. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, pochodzi z r. 1854 i nast., bene- 
dykcja jego odbyła się r. 1855. Znany z wizytacyj 1583 r. kościół 
drewniany spłonął w XVII w. i został odbudowany 1666 r. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Mikołaj, obecnie i dowodnie z XVI 
w., pierwotnie św. Krzyż. 
K o I a t o r e m jest rząd. 


.....
		

/Pomorze_002_12_402_0001.djvu

			U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: św. Józefa, Wniebowzięcie Matki 
Boskiej i św. Mikołaja (niedziela po 6 grudnia). 
Archiwum paraf ja In e: 
I. Księgi metryczne, rozpoczynają się od r. 1697. 
2. Akta zawierające: kopję erekcji kościoła parchowskiego z r. 1339, 
sprawy dziesięcin i naturaljów 1815 i dochodów probostwa. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Opatrzności Boskiej, zał. 1851 r., ok. 300 członków. 
2. " Trzeźwości, zał. 1856, ok. 300 członków. 
3. Straż Honorowa N. Serca P. .1. zał. 1926, ok. 50 członk. 
4. Żywy Ró2aniec 
5. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, liczy 42 członków. 
6. Towarzystwo Robotników Katolickich. 
p r o b o s z c z: X. Wincenty Rutz, urodz. I Y. 8. 1866 w Barken- 
felde pod Człuchowem, święc. 11. 3. 1894, instyt. w październiku 1916; 
poprzednio był wikarym w Radzynie, administratorem w Mierzeszynie 
i proboszczem w Mokrem. 
W i kar y: X. Stanisław Roehle, urodz. 13 maja 1885 w Chełmnie, 
święc. 2. 4. 1911, ustanowiony 1927; poprzednio był wikarym w Skar- 
linie, Chełmży, Lubichowie, Słrzepczu, Szynwałdzie, Nawrze, Koście- 
rzynie, Biskupiem Papowie, Grucznie, Żukowie, Osieku, Luzinie, Starej 
Kiszewie, wikarym i później administratorem w Zblewie. 
Szkoły powszechne: 
l. Parchowo katol., 2 naucz. katol., 
2. Chośnica "I " " 
3. Gołcewo "1,, " 
4. Jamno "2,, " 
5. Nakło "2",, 
6. Sylczno ,,2 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
1. Parchowo 
2. Bawef1lica (Babendnrf, Dawerndorf) 
3. Chojno 
4. Chośnica (Kośnica, Chosnitz) 
5. Golcewo (Go1czewo, Ga1czewo, Gol7au) 
6. Grabowo 
7. Jamno (Jamen) 
8. Kłodno (Kłodnia, Kloden) 
9. Nakło (Naklia, Nakel) 
10. Nowy-Dwór (Neuhof) 
11. Nowe-Pole (Neufeld) 


- 398 - 


2 klasy, 
I " 
l " 
2 " 
2 " 
2 " 
parafji : 


86 dzieci 
38 " 
61 
6Y 
85 " 
62 


kalot. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


powiat kartuski 739 dusz 
10 km" " 100" 
10 "" " 59" 
6-9 "" " 109 
4 "" " 397" 
8 "" " 125" 
3 "" " 515" 
7 "" " 77" 
8 " ,,325 " 
6 "" " 43" 
8 "" " 52"
		

/Pomorze_002_12_403_0001.djvu

			- 399 


12. Sucha (Friedrichstal) 8 km powiat kartuski 122 dusz 
13. Sumin (Su mm in) 12" " " 38" 
14. Sylczno (SchiHzen) 8" " "420,, 
Prócz tego uczęszczają do kościoła wierni z Jeleńcza na Pomorzu 
niemieckiem, w liczbie 50. 
Waż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Parchowo nale- 
żało dawniej do starostwa mirachowskiego, a od r. 1624 stanowiło 
osobne starostwo niegrodowe. Do r. 1653 posiadali je Szczepańscy, 
1685-1720 Krokowscy. 1756/67 był tu starostą wojewoda miński 
.Jan HiHsen. Wdowie po nim, Konstancji z Platerów, wypłacił rząd 
pruski w r. 1772 jako odszkodowanie za odebrane starostwo 11000 
talarów. - Miejscowości Młynki'i Żukówko, odcięte od parafji przez 
nową granicę polityczną, zostały w roku 1923 przyłączone do parafji 
bytowskiej w Niemczech. 


10. Pogódki 
Miejscowość wymieniona pod r. 1258 jako Pogotechow, w XVI 
wieku jako Pogutkowo i Poguthkowy, do r. 1920 urzędowo Pogutken, 
odtąd - Pogódki. Klasztor cystersów, który istniał tu 1258,76, nazywał 
się Samburia i Novum Doberan. 
Wieś leży w powiecie kościerskim i posiada pocztę w miejscu; 
stacja kolejowa Głodowo lub Pinczyn. 
W ohrębie parafji mieszka katolików Polaków 3716, Niemców 8, 
ewangelików Niemców 650, ogółem 4374. Komunikujących jest 2759. 
P a r a f j a jest znacznie wcześniejsza aniżeli kościół pierwotny, 
zbudowany z drzewa przez Sambora II dla cystersów sprowadzonych 
dotąd 1258 r. Po wyprowadzeniu się cystersów do Pelplina (1276) 
stał kościół klasztorny nieużywany. Później, gdy kościół w Koźminie 
(ok. r. 1407 i ponownie po r. 1656) podupadł, paraf janie tamtejsi ob- 
jęli kościół w Pogódkach, dokąd następnie przeniósł się także pleban, 
chociaż w Koźminie miał swe włóki. W r. 1926 odłączono od parafji 
pogódzkiej kościół filjalny w Kleszczewie, zamieniając go na osobną 
kurację. 
Kościół obecny, murowany, powstał w latach 170115 za 
sprawą opata cysterskiego Jerzego Skoroszewskiego i zostal konse- 
krowany 19 lipca 1767. Pierwotny kościół drewniany z r. 1258 istniał 
jednak obok niego do r. 1723. Wieżę obecnego kościoła odnowiono 
w r. 1886, ostatniego remontu wieży i dachu dokonano w r. 1926. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. apost. Piotr i Paweł, obecnie i dowo- 
dnie już w XllI w. 


.......
		

/Pomorze_002_12_404_0001.djvu

			400 - 


K o I a t o r e m parafji jest biskup chełmillski. 
Uroczystości odpustowe: parafjalna sw. Piotra i Pawła, 
bracka św. Aniołów Stróżów w niedzielę po św. Michale. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 1625-, copul. i mort. 1661-. 
2. Odpisy wizytacyj generalnych 1583-1780. 
3. Księga bractwa św. Aniołów Stróżów od r. 1645-1760 i od 1762 do 
1883, zawierająca obok spisu czł. także percepta i expensa blactwa. 
4. Różne rozporządzenia, sprawy dzierżawne i sporne (1711-91). 
Cystersi byli w Pogódkach w latach 1258-76; dla niezdro- 
wego położenia i niewydajności gleby przenieśli się do Pelplina. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. 1lI Zakon św. Franciszka, liczący 10 członków. 
2. Bractwo św. Aniołów Stróżów, zał. 1637 przez prowincjała 00. 
paulinów Paulina Kłodawskiego w r. 1637. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej. 
Koś c i ó ł d a w n i e j s z y w K o ź m i n i e, gdzie cystersi po 
r. 1258 założyli kościół parafjalny na obszarze należącym dotąd do 
parafji garczyńskiej. Miejscowość ta była położona do r. 1350 na lewym 
brzegu Wierzycy, a do parafji należały wszystkie majętności klasztorne 
po tej stronie rzeki. Według dokumentów osadniczych z r. 1350 i 1371 
pleban miał 4 włóki dotacji. Gdy kościół podupadł ostatecznie w po- 
łowie XVII w., nabożeństwa zaczęto odprawiać w kościele pocyster- 
skim w Pogódkach, dokąd się później przeniósł i pleban. 
P r o b o s z c z: X. Stanisław Zalłryś, urodz. 10. 11. 1865 w 
Bladowie, pow. tucholskim, święc. 12. 3. 1893, instyt. 31. 1. 1911, 
poprzednio był wikarym wzgl. administratorem w Gniewie, Śliwicach, 
Świeciu, Niewieścinie, Topólnie, Grzywnie, Radoszkach, Kiełbasi- 
nie, Pieniążkowie, Pogódkach i lokalnym wikarym w Tyłowie. Od r. 
1926 jest proboszczem konsultorem. 
Szkoły powszechne: 
1. Pogódki katol., 2 naLIcz. katol., :l klasy, 70 dzieci kato\. 
2. Głodowo "2,, " 2 " 85 " 
3. Jaroszewy "2,, " 2 " 120 " 
4. Jąkrowy "l" " l " 39 " 
5. Kobyle "1",, l " 45 J ,,' 
6. Koźmin .. 2., 2.. 86 " 
7. Więckowy "2,, " 3 " 117 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Pogódki pow. kościerski 495 dusz 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_405_0001.djvu

			- 401 
2. Riałebłota (Weissbruch) 5 km pow. kościerski 5 dusz 
3. Brzęczek 3 " " " 11 " 
4. Ciernikowy (Czernikau) 7 " " " 159 " 
5. Deka 5 " " II 68 " 
6. Gaj 4 " " " 6 " 
7. Głodowo (Gladau) 7 " " " 256 " 
8. Janowo 5 " " " 9 " 
9. Jaroszewy (Jarischau) 3 " " " 623 " 
10. Jastrzębiec (Waldhaus) 3 " " " 5 " 
II. Jąkrowy (Jungfernberg) 7 " " " 157 " 
12. Kobyle (Kobilla) 4 " " " 164 " 
13. Maliki (Nieder-Mahlkall) 5 " " " 83 " 
14. Malary (MalIar) 5 " " " 78 " 
15. Milonki (Melonken) 4 " " " 65 " 
16. Mestwinowo (Thiloshain) 5 " " " 6 
17. Stefan owo 6 " " " 89 
18. Tomaszewo 4 " " " 124 
19. Więckowy (Wenzkau) 5-6 " " " 645 " 


11. Stare Polaszki 


W dokumencie z r. 1289 miejscowość nazwana jest Pelescowiz, 
w XVI wieku Polaskowy i Poliaskowi, później Polaszki, przed r. 1920 
IIfzędowo Alt-Paleschken. 
Wieś ta leży w powiecie kościerskim i posiada pocztę w miejscu; 
stacja kolejowa Liniewo Pomorskie. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 882, Niemców 7, 
ewangelików Niemców 336, ogółem 1225. Komunikujących jest 650. 
Kil r a c j ę przy kościele filjalnym w Polaszkach ustanowiono w 
r. 1923. Pierwotnie była tu paraf ja; założyli ją cystersi by szewscy, otrzy- 
mawszy Polaszki od księcia Mestwina II w r. 1289. Poprzednio nale- 
żaly PoIaszki do parafji garczyńskiej, ale też później, dowodnie w XVI 
wieku, zarządzał filją polaszkowską pleban garczY11ski, potem aż do 
r. 1923 kiszewski. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, wybudował starosta kiszewski 
Stanisław Skórzewski (1739-1761-;-). Kościół wspomniany pod r. 1.583 
był drewniany . już bardzo stary. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Mikołaj obecnie i dowodnie już w XVI w. 
K o l a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Urządzenie wewnętrzne rokokowe. 


26 


-'-
		

/Pomorze_002_12_406_0001.djvu

			402 - 


2. Czarna tablica marmurowa nagrobowa Stanisława Skórzewskiego, 
kasztelana chełmińskiego (t 19 sierpnia 1761), fundatora kościoła. 
3. Ornaty z połowy XVlIl wieku. 
4. Dzwon odlewu M. Wittwercka z Gdańska z r. 1731. 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d p u s t o \\' ą obchodzi się w Ille- 
dzielę po św. Mikołaju. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Apostolstwo Modlitwy od r. 1924, liczy 80 członków. 
2. Żywy Różaniec, liczy 6 róż. 
3. Dzieło Dziecięctwa Pana Jezusa od r. 1924. 
4. Dzieło Rozkrzewienia Wiary od r. 1927. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej. 
Kur a t u s: X. Marjan Felchnerowski, urodz. 9. 2. 1888 w 
Lubichowie, pow. starogardzkim, święc. 20. 3. 1920, ustano 1. 7. 1928. 
Poprzednio był wikarym i administratorem w Śliwicach i kuratusem 
w Szlachcie. 
Szkoły powszechne: 
1. Polaszki Stare miesz., 2 naucz. 
2. Po laszki Nowe " 1 
3. Wilczebłoto "1,, 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
1. Stare Polaszki (Alt-Paleschken) 
2. Nowe Polaszki (Neu-Paleschken) 
't Wilczebłoto (Hoch-Paleschken) 


katol., 2 klasy, 63 dzieci kat., 8 ew. 
" 2 " 41 " "25,, 
" 2 " 40 " " 5" 


parafji : 
pow. kościerski 372 dusz 
4 km" " 279" 
" " 279" 


I " 


12. Stężyca 
Miejscuwość w r. 1335 nazwana jest Stansitz, co jest tylko 
odmianą nazwy obecnej, jak też wszelkie inne formy, n. p. Stężycza, 
St
żicza (1583), Stążyca i Stanica. Nazwa urzędowa przed r. 1920 
brzmiała Stendsitz. 
Wieś ta leży w powiecie kartuskim; poczta Stężyca Szlachecka, 
stacja kolejowa Gołubie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 4069, Niemców 
ewangelików 169, ogółem dusz 4238. Komunikujących jest 2575. 
P a r a f j a stężycka należy do starszych na Pomorzu i pochodzi 
zapewne z XlIl wieku; należal do niej pierwotnie także obszar parafji 
parchowskiej i sulęczyńskiej. 
Koś c i ó ł pierwotny był drewniany. Kościół obecny zbudował 
X. proboszcz Anshut (1709, 19), który był równocześnie dziekanem 
mirachowskim, lęborskim i bytowskim. Kościół jest murowany, ma
		

/Pomorze_002_12_407_0001.djvu

			dach kamienny i murowaną wlezę. Konsekrował go biskup-sufragan 
warmiński Michał ReIttigjan Łaszewski (I 730/4fi), pochodzący z Stężycy. 
T Y t LI ł koś c i o ł a : św. Katarzy na, tak też pierwotnie. Od r. 
1571 wymienia się jako patrona św. Mikołaja, a O. Schwengel (I" 1766) 
nawet św. Jana Chrzciciela. 
Kol a t o r e m jest właściciel majątku Szlach. Stężyca od końca 
XVI w., poprzednio był nim rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Obraz św. Antoniego w bocznym ołtarzu jest wartościowy. 
2. Starożytna rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem w stylu gotyckim 
w ołtarzu bocznym. 
3. Sygnaturka (z r. 1738) i dzwon większy (r. 1732) pochodzą z od- 
lewni Michała Wittwercka w Gdańsku. 
U r o c z y s t o ś c i o d p u s t o we: św. Katarzyny i św. Jana 
Chrzciciela obchodzi się na podstawie dokumentu z r. 1853. - Jako 
cudowny czczono dawniej obraz Pana Jezusa na krzyżu w bocznym 
ołtarzu, jak o tem świadczą wota. 
Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne bapt. 1692-, mort. 1806-, copul. 1714-. 
2. Libri perceptorum et expensarum 1744-1806. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Różańcowe od r. 1852, liczy ok. 1500 członków. 
2. Bractwo Trzeźwości, zał. 22. 10. 1855, upadło podczas wojny. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej. 
S z p i t a I n a fundacja istnieje dla 2 ubogich mężczyzn i 2 kobiet 
ze statutem z dnia 2 listopada 1853. 
P r o b o s z c z: X. Franciszek Kalisz, urodz. 4. 10. 1877 w Niem. 
Brzoziu, pow. lubawskim, święc. 22. 3. 1903, instyt. 31. 8. 1921; po- 
przednio był wikarym w Grabowie, Gdańsku u św. Józefa, Barłożnie, 
Starogardzie, Osieku, Chmielnie, Przysiersku, Różentalu, Toruniu u św. 
Jakóba, Sierakowicach, LipuSZLI, zastępcą proboszcza w Radzynie 
i administratorem w Luzinie. 
Szkoły powszechne: 
I. Stężyca katol., 3 naucz. Iwt., 3 klasy, 
2. Gołubie "2,, "2,, 
3. Gostomie "1,, "1,, 
4. Klukowahuta " 3" 3" 
5. Nowawieś " l" "I. 
6. Pierszczew o 1 l 
" " n " 
7. Przewóz I 1 
" " " " 


- 403 


l 


120 dzieci 
74 
50 
115 " 
73 " 
38 " 
37 " 


katot. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


26.
		

/Pomorze_002_12_408_0001.djvu

			- 404 - 


8. Rzepiska katol., 1 naucz. katol., I klasa, 38 dzieci katol. 
9. Stare Czaple " )" l" 43 " " 
10. Zgorzałe "1,, " l " 37 " " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Stężyca Szlach. (Adl. Stendsitz) 2-5 km powiat kartuski 717 dusz 
2. " Król. (Kgt. Stendsitz) 1-2"" " 390" 
3. Czarlino 4 "" " 135 
4. Stare Czaple (SapIe 1284, Alt Czapel) 8 "" " 153" 
5. Gołubie (Golube 1284, Gollubien-1920) 5-7 "" " 422" 
6. Gostomie 6-8 "" " 343" 
7. Klukowahuta 5-6 "" " 429" 
8. Niesiołowice (Nieczułowice, Niesolowitz) 6-8 " ,,230 " 
9. Nowawieś (Neudorf) 5-7 "" " 287" 
10. Pierszczewo (Pirscevo 128-t. Pierschewo) 7 -9 "" " 319" 
11. Przewóz (Przywos, 1874-1920 Lindenhof)9-1O " ,,124 " 
12. Lgorzałe (Zgorale 128.1" 1875-1920Seedorf) 4 "" ,. 239" 
13. Żurom ino (Zuromin 1583, Żuromin) 3-4 " ,,280 " 


13. Sulęczyno 
Miejscowość występuje w XVI w. jako Suleczino, później jalw 
Suleczyno i Sulęczyno; nazwa urzędowa przed r. 1920 była Sul1entschin. 
Wieś ta leży \\' powiecie kartuskim, posiada pocztę w miejscu; 
stacja kolejowa Sierakowice. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3312, Niemców 8, 
Niemców ewangelików 60, ogółem 3380. Komunikujących jest 2345. 
p a r a f j ę założył w r. 1595 Reinhold Heidenstein, pan na Sulę- 
czynie i sekretarz królewski. 
Koś c i ó ł, przez R. Heidensteina zbudowany z drzewa, konse- 
krował 23 kwietnia 1616 biskup sufragan włocławski Franciszek Łącki. 
W ciągu XVII wieku pełnili tu przez dłuższy czas obowiązki dusz- 
pasterskie dominikanie gdańscy. Kościół należał pierwotnie jako 
filjalny do Parchowa, 1640 stał się parafjalnym. Kościół ten spłonął 
w r. 1873, w jego miejsce wybudowano w r. 1874 obecny z kamieni 
polnych z dachem ceglanym; poświęcenia dokonano w r. 1875. W pier- 
wotnym kościele były grobowce Heidcnsteinów, wśród nich Reinholda 
i jego żony Teresy. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Trójca, obecnie i już przy założeniu. 
K o l a t o r e m był właściciel majątku, od r. 1893 jest nim rząd 
jako następca fiskusa domen. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: św. Trójcy i św. Anny.
		

/Pomorze_002_12_409_0001.djvu

			Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne, bapt. 1683-, copuI. 1685-, mort. 1706-. 
2. Llber perceptoru111 1652-1746, expensarum 1683-1822. 
3. Liber proveutuum Archiconfraternitatis Sacri Rosarii 1757-1852. 
4. RegestrulU proventuum ecclesiae SoIlecinensis (1740-1851). 
5. Regestrum expensarum Archiconfrat. ss. I{osarii 1643-1822. 
6. Ordo et Officium sacratissimi Rosarii Beatae M. V. 1681. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Różańcowe, zał. 4. I. 1634, statut z 15. 11. 1857. 
2. " Trzeźwości, od r. 1856. 
3. " Najśw. Imienia Jezus, zał. 1634, dawno upadło. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej. 
Proboszcz: X. Jan Wojtaszewski, urodz. 8. 7. 1871 w Słupie, 
pow. grudziądzkim, święc. 27. 3. 1898, instyt. 8 maja 1913. Przedtem 
był wikarym w Szczuce, Mrocznie, Strzepczu, Chmielnie, Łasillie 
i Stężycy. 
. Szkoły 
1. Sulęczyno 
2. Borowylas 
3. Borek " 
4. Podjazy " 
5. Węsiory " 
6. Zdunowice " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Sulęczyno 
2. Bielawki 
3. Bigusewo 
4. Borek 
5. Borowylas 
6. Bukowagóra 
7. Kistowo 
8. Kistówko 
9. Kołodzieje 
10. Ostrowite 
11. Ogonki 
12. Podjazy (Podjass) 
13. Węsiory 
14. Wydmuchowo 
15. Zdunowice 
16. Żak owo (Schakall) 


- 405 


powszechne: 
katol., 4 naucz. katol., 5 klas, 196 dzieci 
2" " 2 " 87 " 
3" " 3 ,,138 " 
2 "2,, 89 " 
2" " 3 ,,112 " 
I" " 1 " 27 


- 


katol. 


" 


" 


" 


" 


" 


6 km " 


powiat kartuski 597 dusz 


" 


65 " 
14 
348 
121 
127 
310 
55 
126 " 
68 " 
46 
434 
643 " 
46 " 
82 
238 


4 
9-14 
13 
3 
7-10 " 
10 
4.5 
4-5 
10 
5-12 " 
5-9 " 
7 " 
5 
3 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


» 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


. 


...
		

/Pomorze_002_12_410_0001.djvu

			r 


- 


- 406 


Z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Z Sulęczyna pochodzi zasłużony 
historyk i sekretarz królewski Reinhold Heidenstein, zmarły 1620 
i pochowany w Oliwie. Najważniejszem jego dziełem jest "Ab excessu 
Sigismundi Augusti libri Xli". Sulęczyn był własnością Heidensteinów 
od końca XVI w. aż do ich wygaśnięcia w r. 1751, poczem przeszedł 
na Łaszewskich. 


14. Szczodrowo 
Miejscowość ta zachodzi w roku 1198 jako Scedrou. od 
XVI w. jako Szczodrowo, nazwa urzędowa przed r. 1920 była Schadrau. 
Wieś leży w powiecie kościerskim; stacją jej kolejową i pocztą 
są Skarszewy. 
W obrębie kuracji mieszka katolikÓw Polaków ok. 1000, Niemców 
15. Polaków niekatolików 10, Niemców ewangelików 244. ogółem dusz 
1269. Komunikujących jest 772. 
Kur a c j ę przy kościele filjalnym w Szczodrowie ustanowiono 
w r. 191 t. Szczodrowo było niegdyś samodzielnem probostwem, zało- 
żonem za czaSów książąt pomorskich, może około r. 1200. Pleban 
tamtejszy wspomniany jest po raz pierwszy w roku 1438, miał on 
zwykłe 4 włóki. Zapewne wskutek reformacji paraf ja podupadła, bo 
w czasie wizytacji r. 1583 dojeżdżał z nabożel1stwem pleban z Wy- 
sina. Później należalo Szczodrowo aż do r. 1911 jako filja do Skarszew. 
Koś c i ó ł był w r. 1583 drewIlIany. Obecny kościół gruntownie 
przebuduwano w r. 1885; jest drewniany, podmurowany na 80 cm., 
z przybudowaną wieżą drewnianą. 
T y t u ł koś ci o ł a: św. apost. Szymon i J uda. obecnie i do- 
wodnie już w XVI w. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Chrzcielnica barokowa z mosiężnej blachy z r. okolo 1700. 

. Kielich z r. 1710 z herbem Leliwa i napisem odnosLącym się do 
prob. skarszewskiego i archidiakona pomorskiego Jana .Jugowskiego. 
3. Mała srebrna puszka, roboty Jana Gottlieba Stegmanna, puchodLi 
z r. 1783 lub 1787. 
4. Dzwony, z nich większy z końca XIV w., ma napis w majuskulach 
gotyckich: HiIf Got Ves Ych Begynne, Das Ys Eyn Got Ende 
Gevynne; mniejszy jest ulany w r. 1641 w Gdal1sku przez Hansa 
Ule; sygnaturka pochodzi z r. około 1500. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e: Nawiedzenia NMP., św. Szy- 
mona i Judy i św. Barbary obchodzi się \V niedziele następujące po 
świętach. Prócz tego obchodzi się w trzeci'ł niedzielę po Trzech 
Królach odpust św. Rodziny.
		

/Pomorze_002_12_411_0001.djvu

			-407- 


Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Trzeźwości, zał. 20. I. 1854, liczy 30 członków. 
2. Stowarzyszenie Najśw. Rodziny z r. 1904, liczy 95 członków. 
3. Dzieło Rozl\fzewienia Wiary, zał. 6. I. 1927, liczy 51 członków. 
4. Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży Męskiej. 
Kur a t u s: X. Jan Olszewski, urodz. 17. 2. 1861 w Góralach, 
pow. brodnickim, święc. '1.7. 5. 1888, ustanow. 8. 4. 1911. Poprzednio 
był wikarym w Lęborku. Czersku, Lubawie. Unisławiu i Brodnicy, 
administr. w Golubiu i Wrockach, 1894/1910 proboszczem w Osieku. 
Szkoły powszechne: 
1. Szczodrowo kato\., 2 naucz. kato\., 2 klasy, 88 dzieci katol. 
2. Nowy Wiec " 2" "2,, 100 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Szczodrowo i Młynek Szczodrowski l km pow. kościerski 651 dusz 
2. Nowy Wiec (Neu Fietz), Zelme- 
rostwo i Góry 


" 


2 " 


" 


382 


. 


( 

 


15. Wysin 
Miejscowość ta zachodzi w dokumencie z r. 1250 jako Wissino, 
podobnie i w XVI wieku jako Wysino, Wiszil1o. Wisino, obecnie Wy- 
sin, przed r. 1920 urzędowo Wischin. 
Wieś ta leży w powiecie kościerskim, posiada pocztę; stacja ko- 
lejowa Głodowu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2664, katolików 
Niemców 10; ewangelików Niemców 417, ogółem 3091. Komunikują- 
cych jest 1944. 
P a r a f j ę wYSi1lską założyli biskupi włocławscy dla swoich pod- 
danych w 2. połowie XlII wieku, nabywszy wieś Wysin od Sambora Ił 
w r. 1250. Poprzednio należał Wysin z okolicą do parafji szczodrow- 
skiej względnie skarszewskiej. Nowa granica powojenna odcięła od 
parafji do diecezji gdańskiej wsi Trzepowo i Dolne Piekło. 
Koś c i ó ł obecny, murowany w stylu neogotyckim, powstał \V 
r. 1893 i został benedykowany 29 stycznia 1894 przez X. wikarjusza 
generalnego Klemensa Liidtkiego. 
T y t u ł koś c i o ł a: Wszystkich Świętych obecnie i już w XVI w. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprze mian (por. 
str. 27 n.). Poprzednio od założenia parafji aż do sekularyzacji (1821 r.) 
posiadali kolatorstwo biskupi włocławscy. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o w e obchodzi się w niedzielę po 
MB. Szkaplerznej i w dzień Wszystkich Świętych. Na pierwszy odpust 
jest dokument generała karmelitów z r. 1751. 


l
		

/Pomorze_002_12_412_0001.djvu

			Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne bapt. 1701-, copul. 1751-, mort. 1772-. 
2. Libri perceptofllm 1759-1852, 1752-92. expensarum 1752-84, 
1769-1853. 
3. Założenie Bractwa Szkaplerza św. 1752 oraz jego percepta i expensa 
od r. 1754. 
4. Protokoły wizytacyj z lat 1583, 1710, 1765 i 1780. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Szkaplerzne od r. 1751. 
2. " Trzeźwości, zał. 22. 12. 1855. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej. 
P r o b o s z c z: x. Józef SchWltbe, urodz. 19. 3. 1868 w Przod- 
kowie, pow. kartuskim, święc. 11. 3. 1894. instyt. 13. 4. 1910. Po- 
przednio był wikarym w Golubiu, Śliwicach, Lalkowach, Starej Kiszewie. 
od 30. 1. 1900 proboszczem w Mierzeszynie. 
Szkoły powszechne: 
I. Wysin katol., 2 naucz. kat.. 3 klasy, 103 dzieci kat., 
2. Wysin-Chrósty " I " " 2 " 64 " " 
3. Iłownica ,,2 "2,, 82 " " l ew. 
4. Szatarpy "1,,. 2 " 51 .. " 9" 
5. Szumleś 1 " " 1 " 34 " "20,, 
6. Skrzydłowo "1,, 2 61"" 3" 
Dzieci ze Starego Wieca uczęszczają do szkoły w Głodowie, par. 
pogódzkiej; jest ich 15 katolickich i 3 ewangelickie; dzieci z Ryma- 
Ilowca uczęszczają do szkoly w Nowym Wiecu. kuracji szczodrowskiej; 
jcst ich 8 katolickich i I ewangelickie. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Wysin z Chróstami (Gestriłllch) pow. lwściefski 1108 dusz 
2. Iłownica (Gillnitz) 3 km 
3. Kronowo (Kronenhof) 5 " 
4. Rymanowiec 3 " " 
5. Sluzydłowo (Oberschridlall) 3 
6. Skrzydłówko (Niederschriedlall) 3" 
7. Słomionki (do gm. Skrzydłowo) 3"" 
8. Szatarpy (Zatarpi 1294, Schatarpi) 5 " " 
9. Szulllleś Królewski (Kg\. Schonflit:ss) 8 " " 
10. Szumleś Szlachecki (Ad\. Sl'huuHit.'ss) 8 " ., 
11. Szenhof 9 " " 
12. Stary Wiec (AIt-Fietz) 2 " 


- 408 


" 


353 
15 " 
114 " 
306 " 
119 
13 " 
376 ,. 
77 " 
liO " 
44 
90 " 


" 


" 


., 


"
		

/Pomorze_002_12_413_0001.djvu

			XlII 
Dekanat Lidzbarski 


Literatura: 
Amt. Kirchenbl. 51, 59. - Bar. Kirchenbiicher, nr. 312n. 351-354. - Bar, 
Ortsn3lllell. - fankidejski, Ohrazy, 13-l-1-U. - fankidejski, Utrac. kościoły, 135- 
139. 146. - fryJrychowicz, Dlwony. - Heise, Kunstdenkm. 11, 366-371. 373-378. 
4.58-459. 631. 664-665. - Kościriski, Konstanty. Przyczynl{i do historji ziemi 
Michałowskiej. Miasto Lidzbarl{. POlnarl 1906. - Kujot, Paraf je II, 211-214. 228- 
234. 248 n. 258. - Lieck, Lubau, 565. 572. - P1ehn, Ortsgesch. Strasburg. 4. 39. 
41-45. 70-73. 98. - Schematislllus, 19-1-197. 216-223. 377 n. 382-385. 401-404. 
- Słownik geogr. II, 733. V, 218. VI. 764. IX, 438. - Woelky, UB. Culm. - VisiL 
decaII. Gorznen. 637. 669. 672. 685. 706. 739-767. - Visit. Leszczyński, 92-99. - 
Visit. Olszowski, 592-608. 610-636. 


1. Białuty 
Nazwa ta zachodzi w aktach poraz pierwszy w r. 1646, i to 
w formie Białłuty. Potwierdzeniem jej jest akomodacja niemiecka 
Bialutten, używana od r. 1371 aż do naj nowszych czasów. 
Miejscowość ta leży w powiecie działdowskim, posiada pocztę 
i stację kolejową w lłowie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1153, katolików 
Niemców 3, niekatolików Polaków 832, ewangelików Niemcow 52, 
badaczy Pisma św. 5, ogółem 2045. Komunikujących jest 864. 
P a r a fj ę założyli pewnie krzyżacy pr
ed r. 1371, t. j. zanim ją 
wydali na prawie szlacheckiem, lecz wspomniana jest ona dopiero pod 
r, 1562. Przy kościele urzędował wówczas proboszcz luterski, który 
przez sługę miejscowego właściciela Narzymskiego zabity został. 
Starcia pomiędzy katolickimi dziedzicami, zwłaszcza wdową po kaszte- 
lanie płockim Tomaszu Narzymskim. a luterską plebanją trwały 
nadal, aż wreszcie pod koniec XVI w. wprowadzony został proboszcz 
katolicki. Odtąd toczyła się sprawa przynależności kościoła a zarazem 
jegu patronatu niemal przez cały w. XVll i XVlII, zajmując do żywego 
najwyższe instancje polskie i książęco-pruskie. Do ostateczności jednak 
nie doszło, po stronie pruskiej trzeba się było liczyć z przyjętemi
		

/Pomorze_002_12_414_0001.djvu

			410 - 


wobec Polski zobowiązaniami tolerancyjnemi, zwłaszcza z odnośnym 
warunkiem pokoju welawskiego z r. 1657, tem więcej, że paraf ją tą, 
położona nad samą granicą Polski, zaopiekowali się po osieroceniu 
w XVI w. sąsiedni biskupi płoccy. R. 1821 pIzyłączona na mocy bulli 
"De salute animarum" do diecezji chełmińskIej, wchodziła w skład 
dekanatu górzellskiego, zanim 1861 nie utworzono dekanatu pomezait- 
skiego. Nowe granice traktatu wersalskiego były przyczyną przekazania 
jej razem z działdowską i łęcką do dekanatu lidzbarskiego. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, z wieżą, powstał w roku 1884. 
Poświęcił go X. kanonik Klawitter 23 stycznia 1887 r. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Jakób apostoł, obecnie i dowodnie 
już w r. 1646. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński, lecz dopiero od r. 1869, 
i to na podstawie osobnego porozumienia z ówczesnym dziedzicem. 
Dotąd bowiem byli patronami właściciele Białut, także w czasach 
poreformacyjnych, mimo iż książęta pruscy z względów wyznaniowych 
starali się niejednokrotnie, aby uprawnienia tego ich pozbawić. 
Z a b y t k i wa i n i e j s z e: Monstrancja srebrna pozłacana, daro- 
wana przez Jana Krasińskiego, sufragana chełmińskiego 1754 r. 
A r c h i w u m p a r a f j a I n e : Księgi metryczne od r. 1752 
niekompletne, dalsze są bez opuszczeń. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej, załoi. 1927, liczy 50 członkÓw. 
2. Dzieło Rozkrzewienia Wiary, liczy 3f)0 członków. 
3. Żywy Różaniec, odnowiony 1922 r., liczy 360 członków. 
4. Bractwo Trzeźwości i Apost. Modlitwy podupadły w czasie wojny. 
p r o b o s z c z : X. Wincenty j(alitowski, urodz. 22. I. 1894 w 
Lubichowie, pow. starogardzkim, święc. 10. 7. 1921, instyt. 19. 9. 1927. 
Przedtem był wikarym w Zblewie, Tucholi, Wielu i Wielkim Łęcku. 
katechetą w Grudziądzu i kuratusem w Odrach. 
Szkoły powszechne: 
I. Białuty katol., 2 naucz. kato\., 
2. Brodowo miesz. 1 
3. Dźwierznia katol. 1 
4. Purgalki miesz.) 
5. Sochy katol. ł 
Miejscowości 
1. Białuty 
2. Brodowo 
3. Chorap 
4. Dźwierznia 


2 klasy, 72 dzieci lw1. 
2 " 74 
I 26 
I " 47 " 
I 32" 
należące do parafji: 
pow. działdowski 435 dusz 
8 km" " 278" 
7 "" " 20" 
4 " " 226 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_415_0001.djvu

			- 411 


5. Purgałki 6 km pow. działdowski 70 dusz 
6. Sochy (Sochen 1437) 7 " " 118 " 
7. Szczepka 7 "" " 6 
W 3 Ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Z wybuchem 
wojny 1914 r. wkroczyła patrolka kozacka do Białut, spaliła dwór i za- 
budowania proboszczowskie, a proboszcza X. Marchlewskiego upro- 
wadziła do Mławy, gdzie go uwolniono za wstawieniem się X. kan. 
Sokolika. Powojenna granica polityczna odcięła od parafji miejsco- 
wości Napierki. Wola, Kadyki, Krokowo, Powierz. SImdaje, Górowo, 
Grabówko i Bartkenguth, ale równocześnie dopływ nowych osadników, 
a zwłaszcza urzędników katolickich do Iłowa, był przyczyną założenia 
w Iłowie osobnej parafji. 


2. Boleszyn 
Nazwa ta jest pierwotna. zachodząca w aktach pierwszy raz na 
puczątku XV wieku. Prócz tego spotykamy furmę Buleschino 1490 i 
Bolesino 1647. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim, posiada pocztę w 
miejscu, stację kolejową w Lidzbarku. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2283, Niemców 
niekatolików 52, ogółem 2335. Komunikujących jest 1574. 
P a r a f j ę założyła niezawodnie kapituła chełmińska, otrzymaw- 
szy Boleszyn z olwlicą 1289 r.; wspomniana jest pierwszy raz l1a po- 
czątku XVI w., kiedy biskup Arnold przyłączył do niej zubożały ku- 
ściół w Radoszkach. Po zabiciu proboszcza w czasie pierwszej wujny 
szwedzkiej oddano parafję w komendę proboszczowi z Mroc,ma. Ten 
stan istniał jeszcze w r. 1670. 
Koś c i ó ł obecny, drewniany, został r. 1739 gruntownie prze- 
budowany i r. 1742 konsekrowany. Ostatni większy remont wykona- 
no r. 1921. 
T Y t u ł koś c i o ł a_: św. Marcin, natomiast według wizytacji z 
r. 1647 św. Trójca i św. Marcin. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiI1ski i rząd naprze mian (por. str. 
27 n.), dawniej aż do sekularyzacji była kolatorką kapituła chełmińska. 
Z a b y t k i waż n i e j s z e: Monstrancja srebrna w kształcie słOl1ca. 
Uroczystości odpustowe: św. Trójcy w niedzielę po 
Zielonych Świątkach, św. Róż31lca w I niedzielę października. W wiel- 
kim ołtarzu jest cudowny obraz M. Boskiej Bolesnej. 
Archiwum parafjalne: 
1. Księgi metryczne bapt. 1701-, coput. 1644-, mort. 1725-. 
2. Księgi dochodów i rozchodów 1706-1761, 1788-1850.
		

/Pomorze_002_12_416_0001.djvu

			- 412 - 


K a p 1 i c a św. H u b e r t a w B o I e s z y n i e pod lipami przy 
stawie, poświęcona 3 kwietnia 1846. Nabożeństwo się w niej nie 
odprawia. Gruntownie odnowiona 1927 r. Utrzymuje ją paraf ja. 
B r a c t w o św. Różańca ze statutem z dnia II. 3. (adm. 10. 4.) 
1857, należy do niego niemal cała paraf ja. 
S z p i t a I istnieje, mieszka w nim kopacz. 
p r o b o s z c z: X. Teofil Stllmberg-SycJzowski, urodz. 23. 6. 
1862 w Sychowie, pow. wejherowskim, święc. w Monachjum 23. 7. 
1887, instyt. 30. 7. 1895. Poprzednio urzędował jako wikary w Grucz- 
nie i jako kuratus przy zakładzie poprawczym w Chojnicach. 
Szkoły powszechne: 
I. Boleszyn katol., 2 naucz. kato!., 2 klasy 10 I dzieci 
2. Słup "2",, 2 " 37 " 
3. Sugajno ,,2 "2,, 71 
4. Wielkie Leźno 2 2 " 51 
5. Zalesie l"" I " 31 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Boleszyn pow. brodnicki 697 dusz 
2. Leźno (Lesnaw 1414, Gr. Leszno) 5 km" " 357" 
3. Słup 5 " ,,470 " 
4. Sugajno (Sugan 1310, Sugayn 1414) 6"" " 547" 
5. Zalesie (Selisch 1410) 3" " " 212" 


" 


katol. 
" 4 ew. 
" I " 
" 3 " 
" I " 


" 


" 


3. Działdowo 
Nazwa ta, ustalona urzędowo 1920 r., jest bardzo dawna. Długosz 
w XV wieku pisywał Dzialdow. Krzyżacy zrobili z tego Soldowe 1355, 
Soldow, Soldaw, Dzoldow w XV i XVI w., Prusacy wreszcie Soldau. 
Miasto to jest siedzibą starostwa działdowskiego, posiada pocztę 
i stację kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 8114, ewangelików 
Polaków 1546, ewangelików Niemców 2843, prawosławnych 7, żydów 
29, ogółem 12539. Komunikujących jest 5408. 
P a r a f j a i koś c i ó ł złączone są z sobą historycznie, wywodzą 
bowiem swój początek prawie równoczesny z pierwotnej stacji misyjnej. 
Zanim ta powstała odbywały się za pozwoleniem rejencji z d. 8. 4. 
1835 cztery razy do roku nabożeństwa w kaplicy zamkowej, używanej 
pozatem przez zreformowanych luteranów. Przejęli ten obowiązek pro- 
boszczowie z Białut. Pierwsze nabożeństwo tamże odprawił proboszcz 
Czackert w pierwszą niedzielę po Trzech Królach 1837 r., odnowiwszy 
poprzednio zniszczoną kaplicę własnym nakładem. R. 1857 odmówiono 
katolikom prawa do kaplicy i dopiero po zawarciu kontraktu dzierżaw-
		

/Pomorze_002_12_417_0001.djvu

			- 413 - 


nego z d. 25. listopada t. r. mógł był proboszcz Klawitter urządzać 
nabożeństwa co 4 tygodnie, aczkolwiek z przeszkodami. Wreszcie 14 
października następnego roku ustanowiła władza osohnego księdza 
misyjnego w Działdowie. Aktem z d. 20 stycznia 1860 zamienił biskup 
Marwicz stację misyjną lIa parafję, co rejencja zatwierdziła 11 kwietnia 
roku następnego. Po zakupieniu 5 morgów ziemi pod kościół, ple- 
banję, szkołę i cmentarz dokonał 12 czerwca 1861 r. proboszcz Etter 
z Lidzbarka w towarzystwie 13 księży poświęcenia kamienia węgiel- 
nego. Z powodu braku gotówki zadowolono się na razic kościołem 
skromniejszym, zbudowanym we wiązarek i pokrytym papą. Konse- 
kracji dokonał biskup Marwicz 17 sierpnia 1862. Kościół dzisiejszy, 
masywny, neogotycki, o dwóch nawach i z wieżą powstał głównie 
dzięki ofiarności biskupa Rednera w roku 1896 i następnym. Konse- 
krował go biskup Rosentreter 9 czerwca 1900. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Wojciech, nadany przy konsekracji 
pierwszego lwścioła 1862 r. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński. 
U r o c z y s t o ś c i o d p u s t o w e brackie, Wniebowzięcia Matki 
Boskiej obchodzi się 15 sierpnia, Różańca św. w pierwszą niedzielę 
października. Odnośny dokument, zaginiony podczas wojny, został 
odnowiony 10. 11. 1917. 
A r c h i w u m p a r a f j a l n e: Księgi metryczne bapt. od r. l R59. 
Inne w czasie wojny zaginęły. 
K a p l i c a w W. T u r z y V., benedykowana 26 października 
1924 pod wezwaniem Matld Boskiej Ró7ańcowej. Odprawia się w niej 
co 2 tygodnie nabożeństwo dla paraf jan. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
l. Kościół parafjalny w D z i a ł d o w i e, zbudowany razem z miastem 
ok. r. 1309, przeszedł już w początkach reformacji z nakazu pru- 
skiego gabinetu książącego w ręce luterskie. 
2. Kaplica zamkowa, urządzona w zamku krzyżackim, zbudowanym 
r. 1306, odcbraną została katolikom w czasie reformacji. R. l70l 
przekazał ją król Fryderyk l zreformowanym luteranom, a r. 1835 
oddano ją do wspólnego używania katolikom aż do r. 1862. 
3. Kościoły w B u r kar t a c h (Borchersdorf) i Kur k o w i e (Kurkau) 
przeszły w czasic reformacji w posiadanie protestantów. 
4. Kościół parafjalny w N a r z y m i e. Była to rodzinna siedziba kato- 
lickich N arzymskich, tych samych, którzy zdołali kościół \V Białutach 
uratować dla katolicyzmu. Mając patronat nad kościolem w Narzy- 
mie, potrafili oni niemal przez cały wiek XVI odpierać uporczywe 
wpływy luterskie. Na podstawie jednak tłumaczenia rządu ksią-
		

/Pomorze_002_12_418_0001.djvu

			414 


żęcego, że prywatncmu patronowi wolno w kościcIe swoim tolerować 
jedynie wyznanie państwowe czyli urzędowc, otrzymał starosta dział- 
dowski 1591 r. nakaz, by obronił luterskiego proboszcza w Narzymie 
i odnośne uprawnicnia książęce. W r. 1593 zbudowano w miejsce 
zapadającego się kościół nowy, który pozostał już w posiadaniu 
luteranów. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Różańca św., zał. 17 wrzcśnia 1866, 56 członków. 
2. Żywy Różaniec, liczy 450 członków. 
3. III Zakon św. Franciszka, zał. 25. 5. 1927, 52 czlonków. 
4. Stowarzyszenie Dziecięctwa Jezus. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży. 
p r o b o s z c z: X. IgnacJj PtaszJj/lski, urodz. 21. 7. 1885 r. 
w Lidzbarku, pow. brodnickim, święc. 12.5. 1912, instyt. 29. 3. 1927. 
Przedtem hył wikarym w Zblewie, GolIlbilI, Gdańshll (kośc. św. 
Józefa), Lllzinic, Przodkowie i Koszelcwach. 
W i kar y: X. Jan Mick/zolz, urodz. 22. 7. 1901 w Wejherowie, 
święc. 28. 6. 1925, lIstanow. 1928. Poprzednio był wikarym w Wąbrze- 
żnie i Luzinie. 
Szkoły powszechne: 
l. Działdowo, miesz., 10 naucz. kat., 3 ew., 15 kI., 430 dzieci kat.. 100 ew. 


2. Burkat 
3. Filice 
4. Kisiny 
5. Klęczkowo 
6, Komorniki 
7. Krasnołąka 
8. Księżydwór 
9. Kurki 
10. Narzym 
11. Niestoja 
12. Pierławka 
13. Rywoczyny 
14. Sękowo 
15. Skurpie 
16. Turza Wielka " 
17. Wilamowo 
18. Wierzbowo 
19. Wysoka 
20. Zakrzewo 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


I 
I 
I 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


I 
1 
2 
l 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


I 
I 
I 
l 
I 
l 
I 
1 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


2 " 
l " 
1 
l " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


2 " 
1 " 
3 " 
l " 
l 
1 " 
1 " 
I " 
3 " 
I " 
I " 
I " 
l " 
2 " 
2 " 
l " 
1 " 
2 " 
2 " 


21 
30 
72 
9 
13 
20 " 
38 
41 
80 " 
19 
10 " 
24 
34 
24 
74 
24 
47 
59 " 
46 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


35 " 
28 " 
42 " 
17 " 
16 " 
16 " 
18 " 
24 " 
44 " 
17 " 
37 " 
5 " 
15 " 
62 " 
18 " 
2 " 
3 " 
35 " 
15 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


,. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/Pomorze_002_12_419_0001.djvu

			415 - 


S e m i n a r j u m n a u c z y c i e I s k i e, mieszane, koedukacyjne. 
Uczni katol. 96, cwangel. 50, naucz. katol. 6, ewang. 4. D Y rek t o r 
ewangelik. P r e f e k t: X. Apolinary Żllclwws/d, urodz. 24. 6. 1889, 
święc. 29. 3. 1914, mianowany 20. 11. 1923. Przedtem był wikarym 
w Rajkowach, Rumji, Redzie, Kazanicach, Gdańsku, Nowemmieście 
i W. Łęcku. 
S z koł a w y d z i a ł o w a, mieszana, sześcioklasowa, ma uczniów 
i uczennic razem 180, wtem 165 katolickich. Urzęduje przy niej 7 
nauczycieli katolickich i 2 ewangelickich. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Działdowo z wybud. i Malinowo pow. działdowski 3947 dusz 
2. Borowo 4,5 km " " :i5" 
3. Burkat (Borchersdorf) 6 " " " 176" 
4. Bursz 7,5 " " " 98" 
5. Filice (Filitz) 8 " " " 166" 
6. Kisiny (Kyschinen) i Gajówki 3 " " " 426" 
7. Klęskowo (Klenzkau) 4,5 " " " 90" 
8. Komorniki (Kammersdorf) 3,5 " " " 53., 
9. Kramarzewo (Kramjewo, Kriimersdorf) 13 " " " 136" 
10. Krasnołęka (Schonwiese) 8 " " 175 " 
II. Księżydwór (Niederhof) 7,5 " " " 204" 
12. Kurki (Kurkau) 4,5 " " " 240" 
13. Narzym, wieś i dwór 8 ,. " " 511" 
14. Niestoja (Niostoj) 9,5 " " " 90" 
15. Pierławka (Pierlawken) 5,5 " ., " 111" 
16. Pożary (Posaren) 11 " " " 15" 
17. Rywoczyny, wieś i dwór 9,5 " " " 132" 
18. Sękowo (Schonkau) 11,5 " " " 125" 
19. Skurpie (Skurpien) 9,5 " " " 110" 
20. Wierzbowo 8,5 " " " 163" 
21. Wilamuwo (Wilmsdorf) 9 " " " 160" 
22. Wysoka (Hohendorf) 7,5 " " " 282" 
23. Turza Wielka (Gr. Tauersee) 12 " " " 345" 
24. Zakrzewo (Sakrau) 8 " " " 215" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Zamck zbu- 
dowany przez krzyżaków około r. 1306, po pożarze w r. 1794 całho- 
wicie przebudowany, a w r. 1856 rozszerzony, popadl w ruinę 1868 r. 
Obecnie zamieniony na kościół ewangelicki. - Losy zamku dzieliło 
też miasto założone przy nim 1344 r. R. 1409 spalili je litwini. 
Polacy zajęli je po bitwie pod Grunwaldem, powtórnie 1439 r. W r. 
1520 zajęli Polacy zamek i spalili miasto. W r. 1628 widzimy tu 


----
		

/Pomorze_002_12_420_0001.djvu

			- 416 - 


znów Polaków w walkach z Szwedami. W r. 1656 miał tu swą kwaterę 
Karol Gustaw, w roku następnym spalili je Tatarzy. Dnia 25 grudnia 
1806 toczyła się pod Działdowem bitwa zwycięska dla Francuzów. - 
W ostatniej wojnic sięgało do Działdowa pole bitwy znanej pod nazwą 
"nad jeziorami mazurskiemi" stoczonej od 22-28 sierpnia 1914 r. Miasto 
wtenczas zostało po większej części spalone lub zhurzone. Powtórnie 
toczyły się krwawe walki w najbliiszem otoczeniu w listopadzie tegoż 
roku. Z większych budynl<ów w czasie tych walk ocalał tylko kościół 
katolicki. Nowa granica traktatu wersalskiego odcięła od parafji miej- 
scowości: Małe i wielkie Kozłowo oraz Sarnowo. 


4. Górzno 
Nazwa ta, przedstawiająca się już w pierwszym jej przekazie 
historycznym z r. 1239 we formie Gozno, jest widocznie pierwotna. 
Niekiedy pisano jej o pochyłe przez u. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim, posiada pocztę 
w miejscu, stację kolejową w Radoszkach. 
W obrębie parafji m ieszka Polaków katolików 3606, Niemców 
katolików 2, Niemców ewangelików 138, ogółem 3746. Kot1luniIUl- 
jących jest 2530. 
P a r a f j ę założył biskup płocki Florjan aktem z dnia I maja 
1325, przekazując jej prócz Górzna jedno i drugie Gółkowo, dwa 
Miesi,. 'kowa i inne wsie, któreby koło zamku gorzeńskiego w przy- 
szłości powstały. Równocześnie oddał tenże biskup parafję wraz z obfi- 
tern wyposażeniem kanonikom regularnym stró20m grobu jerozolim- 
skiego, zwanym w Polsce miechowitami luh też bożogrobcami. Ostatni 
probos:cz tegoż zakonu Eustachy Caliński umarł 1830 r. Granica 
polityczna, wytknięta w pierwszym rozbiorze Polski, przecięła parafję 
górzeńską na dwie części, z których jedna z Szczutowem pozostała 
przy Polsce i we5lła w skład parafji Swiedziebna, druga z Górznem 
natomiast przeszła pod rządy pruskie. Mimoto zależność Górzna od l 
Płocka trwała nadal z tem jednem ograniczeniem, że z poręki biskupa 
płockiego wykonywał władzę zwierzchnią nad Górznem uznany przez 
rząd pruski oficjał górzeński, rezydujący w Osieku. Dopiero bulla "de 
salute animarum" z r. 1821 przekazała Górzno i cały dekanat biskup- 
stwu chełmińskiemu, pozostawiając należące dotąd do parafji górzeń- 
skiej Gółkowo i Gólkówko oraz Szczutowo z kościołem filjalnym 
i tamtejszem wyposażeniem probostwa górzeńskiego poza granicą 
i przy diecezji płockiej. 
Koś c i ó ł pierwszy pod wezwaniem św. Krzyża, o którym mówi 
wspomniany akt erekcyjny z r. 1325, stanął niezawodnie w tym samym
		

/Pomorze_002_12_421_0001.djvu

			- 417 - 


czasie. Dokument założenia miasta Górzna z r. 1327 głosi wprawdzie, 
że w temże mieście ma się zbudować kościół parafjalny. Zamiaru tego 
jednakże pewnie nie wykonano, jakoż dalszy dokument miejski z roku 
1385 wspomina tylko kościół św. Krzyża, położony za Fretą, więc 
poza obrębem miasta. Kościół ten spłonął 1443 r. Następny kościół 
drewniany złupili i spalili Szwedzi 1628 r. Zbudowany później przez 
proboszcza miejscowego Wojciecza Slęckiego, również drewniany, był 
r. 1763 zniszczony, a proboszcz ówczesny Antoni Januszewski prze- 
ważną część materjałów potrzebnych do nowego kościoła był już 
pozwoził. Budowa tego masywnego, dliś jeszcze istniejącego kościoła, 
rozpoczęta około 1765 r., ciągnęła się przez kilka lat. Kościół ten 
w r. 1805 nie był jeszcze konsekrowany. Benedykcja odbyła się przed 
r. 1812, niewiadomo jednak przez kogo. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Krzyż obecnie i dowodnie już przy 
założeniu pierwszego kościoła w r. 1325. Jedynie wizytacja z r. 1763 
podaje jako tytuł: Podwyższenie Krzyża. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. 
str. 27. n.). Przed sekularyzacją dzierżyli patronat od samego założenia 
parafji kanonicy regularni w Miechowie. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Wielki ołtarz, uwieńczony u góry podwójnym krzyżem miechowitów. 
2. Nowsze rzeźby pięknie polichromowane, i to Matka Boska Niepo- 
kalanie Poczęta, Serce Pana Jezusa, św. Józef i św. Barb.{:-",. 
3. Świecznik mały, ośmioramienny, z kulą i głową lwa, przypomina- 
jący świeczniki w kości cle św. Jana w Toruniu, pochouz. z XVlIl w. 
4. Dzwony: a) największy z napisem "Laudate Dominum im cymba- 
lis", przelany 1775 r. b) barokowy z napisem "Ad maiQrem dei 
gloriam et honorem S. Mariae succurre miseris 1633." c) barokowy 
z napisem: "Sit nomen domini benedictum 1638". 
G łów n ą u r o c z y s t ość o d P u s t o w ą : tatki Boskiej Szka- 
plerznej obchOdzi się w nicdzielę po )6 lipca na podstawie brewe 
z. d. 11. 3. 1862. - VI wielkim ołtarzu jest obraz Matki Hoskiej z Dlie- 
ciątkiem, uchodzący za cudowny, na co wskazują wota naokoło obrazu. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne: bapt. i mort. 1772-, copul. 1720-. 
2. Spis członków bractwa szkaplerznego od r. 1729. 
3. Wyciąg ex libris visitationum dioec. Plocensis, począwszy od r. 1610. 
4. Księgi dochodów i rozchodów od XVlIl w. pocz, JSzy. 
Koś c i o ł d a w n i e j s z y św. Anny w Górznie, zbudowany r. 
1712, spalony do szczętu 1728 r., odbudowany został z.
 drzewa r. 
1738. Był w nim ołtarz św. Anny, a nabożeństwa odprawialy...się w 
27 


-
		

/Pomorze_002_12_422_0001.djvu

			18 


dzień tejże świętej i w dni, na które przypadały procesje. W r. 1763 
nie był jeszcze konsekrowany, a w r. 1805 już nie istniał. Miejsce na 
którym stał, zowie się dziś jeszcze placem św. Anny. Plac ten ogro- 
dzony, z krzyżem w pośrodku, znajduje się na wzgórzu na wschodnim 
krańcu miasta. 
Z a k o n m i e c h o w i t ó w nie utrzymywał tu osobnego kon- 
wentu, zawiadywał on jedynie paraf ją przez księży swoich, proboszcza, 
zwanego prepozytem, i wikarego. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości z dokum. z d. 14. 12. 1862, członków ok. 200. 
2. Bractwo Matek Chrześcijańskich, zał. 2. 3. 1895, członków 102. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Kato\. Męskiej, zał. 1926, członków 63. 
Bractwa dawniejsze, istniejące jeszcze r. 1805. 
1. Bractwo św. Anny, założone przez bernardynów warszawskich 1619 
r., zatwierdzone przez biskupa płockiego Henryka Firleja 4. 9. 1620. 
2. Bractwo Różańca św., zał. przez 00. dominikanów 1626 r., zatwier- 
dzone przez biskupa płockiego Karola Ferdynanda 28. 2. 1648. 
3. Bractwo Szkaplerzne, zał. przez karmelitów 1728 r., zatwierdzone 
przez biskupa płockiego Andrzeja Załuskiego 8. 7. 1729. 
S z P i t a I dla 4 ubogich z parafji ze statutem z d. I czerwca 
1853, zatwicrdzonym 5 grudnia t. r. Szpital ten, jak wykazują wizy- 
tacje, istniał już 1618 r. i posiadał procenta oraz włókę ziemi z łaski 
biskupa płockiego Henryka Firleja. Mieszkało w nim wowczas 9 ubogich. 
P r o b o s z c i
 X. Władysław Rygielski, urodz. 17. 12. 1878 
w Malankowie, pow. chełmińskim, święc. 25. 3. 1906, instyt. 11. 9. 
1924. Przedtem był wikarym w Czarnowie, Dóbrczu, Brusach, Nowej- 
cerkwi, Starogardzie i Rumianie, wreszcie kuratusem w Brzeźnie. 
Szkoły powszechne: 
I. Górzno katot., 5 naucz. kato\., 6 
2. Czarny Bryńsk " I" " 1 
3. Fjałki " 1" " I 
4. Miesiączkowo "2,, " 3 " 
5. Nowyświat l"" I 
6. Zaborowo "2,, 2 
M i e j s c o w o Ś c i należące 
I. Górzno z Wapionką i Gajem 
2. BrYtlsk Szlachecki 
Ostrowy 
3. Fjałki (Fjołkowa Góra) z Brzezinami, 
Borek i Gać 


klas, 320 dzieci 
" 52 " 
" 82 " 
125 " 
30 " 
" 95 " 


katol. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


do parafji: 
1-1 1 / 2 lon pow. brodnic. 1396 dusz 
10"" " 63" 
9"" " 103" 
4"" " 445 
5 24 "
		

/Pomorze_002_12_423_0001.djvu

			- 419 


4. Miesiączkowo (Mesentcovo 1239) 5 km pow. brodnicki 580 dusz 
5. Nowyświat (Neuwelt) 6""" 122" 
Biesznica 9"" " 7]" 
Koziebłoto 9"" " 31" 
6. Ruda 41if" " " 6" 
7. Czarny Bryńsk 7 1 / 2 " ,,248 
8. Zaborowo 3 1 j.t" " " 405 
9. Zdroje (Miesiączkówko) 6" 107 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Górzno wraz 
z całą okolicą należało pierwotnie do kasztelanji świeckiej (Świecie 
nad Drwęcą) i było dowodnie już 1239 r. własnością biskupów płockich. 
Ci założyli opodal dzisiejszego Górzna, nad jeziorem zamek, wspom- 
niany pierwszy raz 1325 r. Podupadł on w czasie wojen szwedzkich, 
a w połowie XVIII w. rozebrano go, zużywając materjał do budowy 
nowego, dzisiejszego kościoła w Górznie. Miejsce dawnego zamku 
jest dziś jeszcze widoczne. - Miasto Górzno założył biskup płocki 
Florjan 1327 r.; odnośne jego nadanie uzupełnił znacznie biskup Ścibor 
przywile jem z d. 2 czerwca 1385 r. Dnia] 7 września 1772 r. prze- 
kazał administrator biskupi Górzno orqpiorczym komisarzom pruskim. 
W roku następnym utraciło Górzno charakter miejski, lecz odzyskało 
go z powrotem r. 1833. - KróJ. Stefan Batory bawił w Górznie 24 
listopada 1580. - Dnia 12 lutego 1627 stoczyli Polacy z Szwedami 
bitwę pod Górznem, a 1806 Prusacy, ustępujący z Torunia, z Francuzami. 


'., 


5. Cirążawy 
Nazwa ta ustaltla się pewnie w XVll w. Przedtem zachodzą 
nazwy Grcmsowo 1239, Granzowo 1337, Granzewo 1339, Gransche 1414. 
Micjscowość ta leży w powiecie brodnickim, posiada pocztę 
i s tację kolejową w Radoszkach. 
W obrębie parafji mieszka Polaków katolików 1437, Niemców 
niekatolików 2], ogółem 1458. Komunikujących jest 1075. 
P a r a f j ę założyli biskupi płoccy na początku XIV w., wyłączając 
ją z pierwotnej parafji grodowej w Świeciu. 
Koś c i ó ł obecny drewniany zbudowany został 1752 r. przez 
biskupa płockiego Antoniego Dębowskiego. Nadbudowę wykonano 
r. 1886. R. 1763 nie był kościół jeszcze konsekrowany, więc odpra- 
wiano w nim nabożeństwa za indultem. Późniejszych świadectw 
wizytacyjnych nie posiadamy. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Marcin. Akta wizytacyjne z r. 1763 
podają raz św. Marcina, to znów św. Małgorzatę i św. Marcina. 


27* 


J
		

/Pomorze_002_12_424_0001.djvu

			- 420 - 


K o l a t o r e m jest biskup chelmiński i rząd Ilaprzemian (por. 
str. 27 n.); nicgdyś aż do sekularyzacji byli patronami biskupi płoccy 
z wyjątkiem samych początków istnienia parafji, gdyż roku 1339, 
luótko po zbudowaniu pierwszego kościoła, wydał biskup płocki nieja- 
kiemu Engelbertowi nietylko wieś Grążawy, ale razem z nią dał mu 
też niezwykłym sposobem dziedziczne prawo patronatu nad kościołcm. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Dzwon gotycki z r. 1467 z napisem "hilf got aus aller not maria berot". 
2. Obraz Matki Boskiej we wielkim ołtarzu, ozdobiony wotami, słynął 
niegdyś jako cudowny. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą św. Marcitla biskupa obchodzi 
się 11 listopada według brewc z d. 15 lipca 1862. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt., coput. i mort. 1718-. 
2. Acta ecclcsiae Grążaviensis coepta ab anno 1754. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Trzeźwości, założ. 19. 2. 1856, liczy 36 członków. 
2. Dzieło Rozkrzewienia Wiary, liczy 60 członków. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej, liczy 20 członkow. 
4. " "Żeńskiej, liczy 35 członków. 
p r o b o s z c z: X. Wladyslaw Tymecki, urodz. 27. 3. 1876 w 
Byszwałdzie, pow. luba wsk im, święc. 17. 3. 1901, instyt. 20. 2. 1911. 
Poprzednio był wikarym w Stężycy, Kościerzynie, Oksywiu, Zakrzewie, 
TOflulskiem Papowie, Borzyszkowach, Osieku, Lisewic, Chełmoniu, 
Golubiu, Świekatowie i Radzynie. Inst. jako 	
			

/Pomorze_002_12_425_0001.djvu

			421 


wyrządzając dużo szkód. Przy odwrocie zabrali z sobą organistę 
Góreckiego, po którym dotąd niema śladu. 


6. Iłowo 


Nazwa ta jest pierwotna, zachodzi bowiem już w XIV wieku 
z pisownią llowo, a także Gilowo. 
Miejscowość ta leży w powiecie działdowskim, posiada pocztę 
i stację kolejową w miejscu. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 2338, katolików 
Niemców 3, ewangelików Niemców 330, badaczy Pisma św. 100, razem 
dusz 2771. Komunikujących jest 1759. 
Kur a c j ę utworzył J. E. X. biskup Okoniewski z dniem l kwietnia 
1928 aktem z dnia 10 marca t. r., wyłączając ją z parafji białuckiej. Już 
od r. 1899 odprawiali tu księża z Białut, do r. 1902 naprzemian 
z działdowskimi, nahożeństwo w domu prywatnym co 4-6 tygodni, 
od. r. 1921 co drugą niedzielę. 
Kościół obecny, masywny, zbudował w latach 1925-27 komitet, 
zarejestrowany sądownie 3 stycznia 1925 r. 
Kur a t u s: X. Boleslaw Jeka, urodz. 27. 7. 1900 w Rozewiu, 
pow. puckim, święc. 14. 6. 1924, ustanow. I. 7. 1928. Poprzednio 
był wikarym w Brusach i Kościerzynie. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Stow. Młodzieży Męskiej, zał. 1927, liczy 50 członków. 
2. Stow. Młodzieży Żeńskiej, zał. 1927, liczy 40 członków. 
3. Dzieło Rozkrzewienia Wiary, zał. 1926, liczy 300 członków. 
Szkoły powszechne: 
l. Iłowo miesz., 6 naucz. katol., 6 klas, 295 dzieci kato\. 
2. Kraszewo " I " " 1" 50 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Iłowo, dworzec, Stare Iłowo, Janowo 
i Dwukoły 
2. Kraszewo 


" 


pow. działdowski 2184 dusz 
" " 154" 


7. Kiełpiny 
Nazwa ta ustaliła się pewnie już w XVI wieku. Przedtem za- 
chodzą nazwy Kulpink c. 1410, Kielpin 1543, wreszcie za rządów 
pruskich urzędowo Kielpin. 
Miejscowość ta leży w powiecie lubawskim, posiada pocztę w 
Lidzbarku, najbliższą siację kolejową w Montowie. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1232, Niemców 
ewang. 9, prawosławnych 3, ogółem 1244. Komunikujących jest 874.
		

/Pomorze_002_12_426_0001.djvu

			- 422 - 


P a r a f j ę założyli krzyżacy pewnie w XIV wieku. Poraz pierw
 
szy wspomniany jest proboszcz za biskupa Arnolda (1402-1416). 
Około r. 1630 straciła ona swoją samodzielność i bywała odtąd od- 
dawana w komendę sąsiednim księżom. R. 1672 była przydzielona do 
Lidzbarka, 1710-26 do Boleszyna, odtąd przez pewien czas do Gro- 
dziczna, wreszcie do Mroczna, dowodnie już w r. 1789 i aż do 1. 7. 
1908, kiedy stała się znów samodzielną jako lokalny wikarjat. R. 1912 
przyłączono do Kiełpin z parafji rumiańskiej Gronowo, z parafji zwi- 
niarskiej Grądy i Tarczyny. 
Koś c i ó ł obecny, murowany z kamieni polnych, pochodzi po- 
dobno z r. 1745, gruntowne odnowienie nastąpiło 1823 r. i wtenczas 
pewnie drewnianą wieżę dobudowano. Wizytator Strzesz opisuje 
poprzedni kościół drewniany, zbudowany ok. r. 1574. O konsekracji 
wiadomości niema, benedykcja odbyła się 1732 r., jak twierdzi schema- 
tyzm z r. 1867. Osobna dzwonnica pochodzi z r. 1865. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Wawrzyniec, dowodnie już w r. 1647. 
K o I a t o r e m jest rząd i był nim od założenia przez krzyżaków 
z wyjątkiem XVll wieku. Gospodarze miejscowi, wybudowawszy w r. 
1574 kościół własnym nakładem, przywłaszczyli sobie skutkiem tego 
kolatorstwo. Potwierdzają ten nie właściwy stan rzeczy wizytacje z r. 
1647 i 1672. Natomiast wizytacja z r. 1743 powiada wyraźnie, że 
patronat znów do króla należy. 
Z a b y t k i e m jest dzwon największy z napisem "oratio iusti 
davis coeli anno Domini 1610". 
U r o c z y s t ość o d P li S t o w ą św. WawrzYllca obchodzi się 
w niedzielę po 10 sierpnia na podstawie brewe z d. 3 lipca 1914 (adm. 
18. 7. 14.) 
A r c h i w u m p a r a f j a 1 n e: Księgi metryczne bapt., copuI., 
mort. od 1. 7. 1908, conf. 1909-, neocom. 1912-. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Towarzystwo Misyjne od r. 1922, liczy ok. 35 członków. 
2. Bractwo l{óżańca św, róża składająca si
 z 6 kółek. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej od r. 1926. 
Kur a t u s: X. Jilll Zióllwwski, urodz. 21. 8. 1884 w Mikołaj- 
kach, pow. lubawskim, święc. 29. 3. 1914, powoł. do Kiełpin 26. 9. 
1924. Przedtem urzędował jako wikary w Górznie, Rumianie, Borzysz- 
kowach, Hamersztynie i Pruszczu, wreszcie 1923 i nast. jako dyrektor 
zakładu księży emerytów w Zamartem. 
Szkoły powszechne: 
1. Kiełpiny kato\., 2 naucz. katol., 2 klasy, 99 dzieci katol. 
2. Gronowo "I "1,, 20 " 


. 


"
		

/Pomorze_002_12_427_0001.djvu

			ł. 


- 423 - 


3. Rynek katol., l 
4. Tarczyny " ) 
Miejscowości 
1. Kiełpiny 
2. Gronowo (Gronau) 
3. Grądy (XV w. Grondisch) 
4. Rynek (w XV w. Renk, Reyneke) 
5. Wasioły 
6. Tarczyny 


naucz. katol., I klasa, 41 dzieci kato\. 
" "1,, 22" ,,3 ewang. 
należące do parafji: 


pow. lubawski 469 dusz 
5 " " " 185 
3 1 / 11 -4 " 195 
3 " " " 226 " 
2 1 1 " " " 14 
,2 
3 " " brodnicki 143 


8. Lidzbark 
Miejscowość ta zwała się za krzyżackich czasów Luterherg, Luten- 
berg, Litteberg, Ludbarc, Ludberg, z czego się późniejsza nazwa 
Lautenberg i polska Lidzbark urohiła, ta ostatnia ustaliła się dopiero 
w XVIII w. Nazwy pierwotnej miejscowości, w której granicach 
miasto założono, nie znamy. 
Miejscowość ta leży w powiecie brodnickim, posiada pocztę 
i stację kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 8186, katolików 
Niemców około 18, przedstawicieli innych wyznań: ewangelików 308, 
żydów 12
, prawosławn. 14, ogółem 8654. Komunikujących jest 5670. 
P a r a f j ę założyli książęta polscy dość dawno przed przybyciem 
krzyżaków, wyłączając ją z parafji pierwotnej w kasztelańskiem Świeciu 
względnie jej następczyni w Pokrzydowie. 
Koś c i ó ł obecny pochodzi w założeniu swoje m z połowy XIV 
w. Niepiękną postać zewnętrzną, jaką dziś przedstawia, otrzymał po 
spaleniu z r. 1746 w połowie XVIII w. Ślady owego pożaru są u wieży 
jeszcze widoczne. Ostatnia restauracja była r. 1926. O konsekracji 
twierdzi wizytator Strzesz, że wszyscy poprzedni wizytatorowie ją 
zapisywali, on sam też widział znaki jej. O konsekracji jednak 
powtórnej po odbudowaniu kościoła w XVlII w. źródła nie wspominaja. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Wojciech obecnie i już w r. 1647. 
Według wizytacji z r. 1597 dodawano św. Wawrzyńca jako patrona. 
K o I a t o r e m jest rząd. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Monstrancja barokowa we formie słońca z bogatą i gustowną orna- 
mentyką, 74 cm wysoka. 
2. Pacyfikał z nogą nowszą, pochodzący z r. około 1600, z wyrytemi 
figurami ewangelistów na jednej stronie i czterech św. niewiast 
na stronie odwrotnej. 
3. Dwa stare kielichy i dwie ampułki srebrne, kute.
		

/Pomorze_002_12_428_0001.djvu

			. 


- 424 - 


Uroczystości odpustowe obchodzi si
: św. Wojciecha 
dnia 23 kwietnia, względnie w niedzielę następną, odpust Matki 
Boskiej Szkaplerznej w niedzielę po 16 lipca. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 171 G-, copill. 1722-, mort. 1775-. 
2. Odpisy wizytacyj kościelnych z lat 1647, lG67-J672, 1706, 1724, 
1743, 1754, 1785-89. 
K a p I i c a we W I e w s k li, zbudowana jako grobowiec rodzinny 
r. 1863 przez właściciela tamtejszego majątku p. Różyckiego. Nabo- 
żeństwo odprawia się mniejwięcej raz do rohl na prośbę właściciela. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
l. Kościół Wniebowzięcia Matki Boskiej w L i d z b ark u na starem 
mieście albo, jak teraz mówią, na przedmieściu. Pierwotnie był on 
prepozyturą z cmentarzem miejskim i szpitalem i miewał wlasnych 
proboszczów. Podupadlszy podczas reformacji, dźwignit;ty następnie 
przez mieszczanina Wojciecha Kotka, został konsekrowany r. 1606 
przez biskupa Gembickiego i równocześnie jako filjalny przyłączony 
do fary. Niestety w następnych czasach, głównie wskutek wojen 
szwedzkich, zniszczał tak dalece, że go zupelnie rozebrano. Ale 
znalazł się drugi fundator w osobie Marcina Chełstowskiego, naów- 
czas chorążego pomorskiego, który kościół własnym nakładem 
znowu wystawił w r. 1712. Kościół tcn konsekrował biskup Feliks 
Kretkowski r. 1725. R. 1800 zarządzono jego wydanie luteranom, 
czemu przeciwstawił się skutecznie biskup Rydzytlski. Nast
pnie 
jednak podupadł kościół i r. 1850 trzeba go było rozebrać. 
2. Kościół parafjalny we W l e w s k u, tytułu św. Bartłomieja, założony 
przez kapitułę che!mitlską w XIV w., ucierpiał dużo przez wojny 
na początku następnego stulecia tak, że go bisl\llp Arnold przyłą- 
czył jako filjalny do Mroczna. Patronat wraz z majątkiem przeszedł 
w tymże czasie, bo w r. 1408, z kapituły na prywatnych właścicieli. 
Od r. 1600 spotykamy znów proboszczów we Wlewsku. Nowy 
kościół, wystawiony przez Pawła Chełsłowskiego r. 1690, spłonął 
1804 r. Następne niespokojne czasy nie sprzyjaly odbudowaniu. 
3. Kościół niegdyś parafjalny w W ą P i e r s k u, pod wezwaniem św. 
Michała i Marji Magdaleny, murowany, założony przez krzyżaków, 
podupadł zupełnie w wojnach szwedzkich. Nowy kościół wystawiono 
1671 r., ten jednak spalił się 1'133 r. i dopiero t>iskup Baier zarzą- 
dził odbudowanie jego. R.. 1787 był już dobrze odrestaurowany, 
by w wojnach napoleońskich podupaść zupełnie. Rząd nie okazał 
się przychylnym odbudowaniu, więc sterczące mury rozebrano. 


.
		

/Pomorze_002_12_429_0001.djvu

			- 425 - 


Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Szkaplerza św., założ. 1740, odnowionc 18. 10. 1852 wzgl. 
18. 6. 1853. 
2. Bractwo Trzeźwości, założ. 2 maja 1853. 
3. Bractwo Matek Chrześcijańskich, założ. 18. 11. 190 I, członków 8 l 6. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej i Żeńskiej, zał. 1917 r. 
S z P i t a I dla ubogich miejskich (ze statutem) istnieje od f. 1860. 
Jest to instytucja dawna, potwierdzona wizytacjami z r. 1647 i 1672. 
P r o b o s z c z: X. WQjciecJz Klatt, urodz. 22.4. 1851 w Pelku, 
pow. kościerskim, święc. 12. 7. 1874, instyt. 18. 12. 1900. Poprzednio 
był skutkiem kulturkampfu 2 lata na tułaczce i dwukrotnie więziony, na- 
stępnie wydalony z granic rejencji kwidzYllskiej, był 1876-1884 dusz- 
pasterzem w diecezji augsburskiej, wreszcie wikarym w Lubiewie 
i 1886-1900 proboszczem w Górznie. 
\V i k a f y: X. Alfons Krefft, urodz. 20. 12. 1901 wSzembruku, 
pow. grudziądzkim, święc. 27. 6. 1926, ustano w r. 1927. Poprzednio 
był wikarym w StrzepcZll. 
p r e f e k t P r z Y s z k o I e w y d z i a ł o w ej: X. Will('ent!J 
Górecki, urodz. 23. 6. 1899 w Dąbrówce, pow. starogardzkim, święc. 
14. 6. 1924, ustano r. 1927. Przedtem był wikarym w Lidzharku 
i Brusach. 
S z koł a w y d z i a ł o w a w Lidzharku, katol., 6 naucz. kato!., 
6 klas, 106 dzieci katot., 8 żyduwskich. 
Szkoły powszechne: 
l. Lidzbark kat., 9 naucz. kat., 7 klas, 319 dzieci kat., 13 ew., 14 żyd. 
2. Ciborz .. I " " l" 66 
3. Jele11 ,,3 "3,, 118 
4. Jamielnik " l " " I" 42 " " 
5. Klonowo .. I" I" 43 
6. Ko\. Bryńsk " 3" 3" )39 " 
7. Nowydwór "l "I" 48 " 
8. Nowyzieluń " 2 " ,,2 64" 
9. Wąpiersk " ) " " I" 97 " " 
10. Wlewsk ,,1 " " I" 32 " " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Lidzbark pow. brodnicki 3220 dusz 
2. I3ladowo (Bladau,Blendorf ok. 1400) 5 km" " 30" 
3. Bełk (Bulkendorf c. 1400, BOlk) 5" " " 171" 
4. Borki 4"" 47 " 
5. Chełsty (Selze, Selste c. 1400, Che 1st) 6" " " 122" 
6. Ciborz (Si bor c. 1400) 3""" 178" 


" 


5 " 


9 " 
2 "
		

/Pomorze_002_12_430_0001.djvu

			- 426 


. 
. 


7. Czekanówko (Czaken ok. 1400 
Ciechanówko) 5 km pow. brodnicki 100 dusz 
8. Glinki 12"" " 82" 
9. Jamie1nil{ 2-3"" " 354" 
10. Jeleń (Gelen c. 1400) 4 "" " 687" 
Ił. Klonowo (Klonau c. 1400) 6 223 " 
12. Kolonje Brytlsk 6-10,.".. 956.. 
13. Koty 6"" 85 " 
14. Kurjady 5" " " 32" 
15. Miłostajki 7" " " 63" 
16. Nosek 8" " " 97" 
17. Nowydwór (Neuhof) 8"" 375" 
18. Nowyzieluil 8 " ,,143 " 
19. Piaseczno 6" " " 20" 
20. PodcibOl"Z 3 " " 48.. 
21. Rogal 8" " " 31" 
22. Wąpiersk (Womperschke c. 1400) 6-8"" 650 " 
23. Wlewsk (Lebiske 1408, Lofssk, 
Lowisk ok. 1415) ;:ł'/2"" 253 " 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Miasto Lidzbark 
zostało założone przed r. 1399. Przywilej, oczywiście drugi, uzyskało 
ono ok. r. 1416 i razem z nim wyposażenie dla probostwa. - Lidzhark 
był za rządów krzyżackich siedzihą wójtów, przydzielonych do kom- 
turstwa hrodnickiego. Za polskich czasów rządzili obwodcm lidzbar- 
skim tenutarjusze piszący się niekiedy starostami. - Król Batory 
bawił w Lidzbarku od 19 do 23 listopada 1580. - R. 1703 w dniu 
29 lipca toczyła się pod Lidzbarkiem bitwa pomiędzy Szwedami i Po- 
lakami. - R. 1746 spaliła się wielka część miasta razem z kościołem. 
_ R. 1806 i następ. przechodzili tędy Francuzi i urządzili więzienie 
dla jcńców w kościele na przedmieściu. - W styczniu 1815 przejeżdżał 
tędy car Aleksander l. - R. 1835 osiadł w Lidzbarku pierwszy pro- 
boszcz ewangelicki. - R. 1915 wojska niemieckie zaaresztowały księży, 
rozbili sklepienie w bocznej kaplicy, szukając za bronią, rzckomo 
schowaną. - Roku 1920 nawiedziły parafję jak szarańcza tłumy bol- 
szewików, na szczęście tylko przez 6 dni. 


9. ł.ęck Wielki 
Nazwa ta ustaliła się w XIX wieku. Przedtem zachodzą nazwy 
za krzyżaków: Lenczke i Lanczke, Lcnzko 1609, Lęcko 1647. Lęnck 
1672, Lenck i urzędowe niemieckie Gr. Lensk do r. 1920.
		

/Pomorze_002_12_431_0001.djvu

			. 
. 


- 427 


. 


Miejscowość ta leży w powIecIe działdowskim, posiada pocztę 
W Płośnicy, stację kolejową W Lidzbarku. 
W obrębie parafji mieszka Polaków katolików 2415, Niemców 
katolików 4, ewangelików Polaków 501, ewangelików Niemców 560, 
prawosławnych 2, ogółem 3482, w tern też nieco baptystów i człon- 
ków Pfingstgemeinde. Komunikujących jest 1709. 
Parafję założyli bcz wątpienia dziedzice majątku i to po r. 1335. 
w którym krzyżacy wydali wieś na prawie szlacheckiem. Pierwszą 
wiadomość o parafji mamy dopiero z r. 1609. Położona w Prusach 
książęcych, w których reformacja została urzędowo zaprowadzona. 
dostała się w ręce luteranów. Jednakże r. 1609 właściciele wsi, bracia 
Rywoccy jako uprawnieni patronowie 
ościoła, przygotowali jego 
rewindykację. W dniu 29 listopada tegoż roku poświęcono kościół 
i odprawiono w nim mszę św. W następnych dwóch latach wkraczali 
do niego jeszcze dwukrotnie komisarze książęcy, ale ostatecznie przy 
pomocy biskupów chełmińskiego Wawrzyńca Gcmbickiego i warmiń- 
skiego Szymona Rudnickicgo uratowany został ostatecznie dla kato- 
lików. W XVll w. należała paraf ja do dckanatu lidzbarskiego, od r. 
1861 do świeżo utworzonego dekanatu pomezańskicgo, wreszcie dekre- 
tem z dnia 25 listopada 1920 wcielono ją powtórnie do lidzbarskiego. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, barokowy, powstał w latach 
1914-1918. Poświęcił go ks. dziekan Klatt z Lidzbarka d. 30. 6. 1918. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Mikołaj, dowodnie już 1647 r. 
K o I a t o r e m jest rząd polski jako następca pruskicgo fiskusa 
domen, który przejął patronat kośLioła po pryw. właścicielach 1904 r. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą św. Mikołaja obchodzi się 
w niedzielę po 6 grudnia. 
Archiwum paraf ja In e: 
I. Księgi metryczne bapt. 1804-, copul. 1785-, mort. 1785-, 
starsze spaliły się razem z plcbanją 1785 r. 
2. Zbiór rozporządzeń biskupich 1809-1830. 
3. Zbiór rozporządzeń rządowych 1808-1816. 
4. Księgi dochodów i rozchodów, jedna dla Łęcka, druga dla Prze- 
łęka, od r. 1754. 
Koś c i ó ł f il j a I n y w P r z e łęk u (Woltersdorf XIV w., 
Przelank, Przellenk), niegdyś parafjalny, założony został przez dzie- 
dziców wsi, wydanej przez krzyżaków na prawie szlacheckiem 1328 r. 
Odebrany luteranom, pewnie na początku XVll wieku, nie miał przez 
cały ten wiek własnych proboszczów. R. 1647 był ruiną, lecz krótko 
potcm został odbudowany. Obecny kościół murowany powstał w 
latach 1899-1901 i został poświęcony 11 sierpnia 1901 r. Tytuł
		

/Pomorze_002_12_432_0001.djvu

			- 428 - 


jego: Przemienienie Pańskie oraz św. apost. Piotr i Paweł, lecz pod 
r. 1672 zapisał wizytator jako patronów tylko św. Apostołów. Kola- 
torem był właściciel majątku Przełęk do r. 1913. Po rozparcelowaniu 
majątku dzierżą kolatorstwo koloniści i właściciel resztówki Kurt 
Oschinsky wspólnie. Nabożeństwo odprawia się tu co drugą niedzielę. 
Dawniejsze kościoły i kaplice: 
I. W P łoś n i c y (Heinrichsdorf) istniał przed roformacją kościół 
parafjalny patronatu rządowego. Dostawszy się luteranom, dziś 
jeszcze istnieje. 
2. W Gr ód k a c h kościół niegdyś katolicki, od reformacji luterski, 
był filją kościoła parafjalnego w Płośnicy, w r. ]739 został rozebrany. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
I. Bractwo Różańcowe założone 20. 6. 1891, liczy 60 członków. 
2. Towarzystwo Matek Chrześcijańskich od r. 1926, liczy 74 członków. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej i Że1tskiej w W. Łęcku, Żeńskiej 
w Płośnicy i Pryomie. 
Istnieje s a I k a, prywatnie przez proboszcza wynajęta. 
P r o b o s z c z: X. Władysław Mosiński, urodz. 13. 1. 1870 
w Grabowie, pow. starogardzkim, św ięc. 12. 3. 189

, instyt. 28. II. 
1899. Przedtem urzędował jako wikary w Pucku i Wejherowie oral 
jako administrator w Jastarni iW. Łęcku. 
W i kar y: X. Franciszek Śmigocki, urodz. 8. 9. 1903 w Cichem, 
pow. lubawskim, święc. 27. 6. 1926, ustano w r. 1927. Był poprzednio 
wikarym w Piasecznie, Walichnowach i Ostrowitem. 
Szkoły powszechne: 
1. Łęck Wielki kato\., 2 naucz. katol., 2 Idasy, 67 dzieci kato\. 
2. Gródki "1",, I " 48 " 
3. Mały Łęck ,,1 "1,, 42 " 
4. Mała Turza "1,, " l " 38 " 
5. Płośnica miesz., 2 naucz. k., l ew., 3 " 82 " 
6. Przełęk katot., l " katol., l " 34 " 
7. Pryoma "1",, l " 31 
8. Rutkowice "I" " l " 30 " 
M i e j s c o wo Ś c i nale:iące do parafji: 
I. Wielki Łęck z fol w.: Radynki (Rad- 
dingsthal) i Morycówka (Moritzruh) pow. dzialdowski 522 dusz 
2. Mały Łęck 3,5 km" " 82" 
3. Mała Turza (KI. Tauersce) 6"" " 150" 
4. Płośnica (Heinrichsdorf) 6""" 536" 
5. Prętki (Schrcibersdorf) 6"" 62 n 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


.
		

/Pomorze_002_12_433_0001.djvu

			- 429 - 


Do f i I i a In e g o kościoła należą: 
l. Przelęk Duży i Mały 5 km pow. oziałdowshi 195 dusz 
2. Gródki 6"" " 296" 
3. Pryoma 8 " " 184 
4. Rutkowice Ii)" " " 206" 
Ważnicjsze zdarzenia historyczne: Maciej Rywocki, który 
się najwięcej przyczynił do rewindykacji kościoła w Łęcku roku 1609, 
zanim osiadł w Łęcku, pełnił przez dłuższy czas urząd nauczyciela 
u Kryskicgo, wojewody płockiego, jeździł w celach naukowych po 
Niemczech, Morawji, Włoszech i Hiszpanji, i przez niejaki czas prze- 
bywał z woje wodzi ccm u dworu królewskiego w Krakowie. - W sierp- 
niu 1914 roku byla wieś wraz z okolicą przez 4 dni zajęta przez 
wojsko rosyjskie i została podczas bitwy częściowo spalona. - W sierp- 
niu 1920 r. siedzieli bolszewicy przez 5 dni w Łęcku. 


10. Mroczno 
Nazwa ta ustaliła się pewnie już w XVI stuleciu. Poprzcdnio 
zachodzą nazwy Moroczna 1335, Mroczna 1338, Mroczin 1348, Mo- 
schcn ok. 1400. 
Miejscowość ta leży w pow. lubawskim, posiada pocztę w miejscu, 
stację kolejową w Nowcml1lieście n. Drwęcą. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3096, Niemców 
ewangelików 52, ogółem 3148. Komunikujących jest 2234. 
P a r a f j ę założyli pewnie biskupi chełmińscy krótko po roku 
1260. Proboszcz Mikołaj mroczeński, a zarazem kapelan i sekretarz 
biskupa, zachodzi już 1335 r. 
Koś c i ó ł obecny, drewniany, został zbudowany kosztem biskupa 
Krctlwwskiego, a więc nie póJ.niej jak r. 1730. Wizytator Strzesz 
opisuje kościół poprzcdni, również drewniany, zbudowany po części 
za biskupa Piotra Kostki w r. 1589, dokończony 1600 r. O konsekracji 
nic niewiadomo. Bencdykcji dokonał dziekan lidzbarski X. Ludwik 
Lagowski 25 listopada 1744 r. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Mateusz ap., wizytacja jednak z czasów 
biskupa Tylickiego dodaje jako drugą patronkę św. Małgorzatę. 
K o I a t o r e m jest obecnie biskup chełmiński i rząd naprzemian, 
przed sekularyzacją był nim biskup chełmiński. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Wielki ołtarz zbudowany 1595 r., przeniesiony z poprzedniego do 
obecnego kościoła.
		

/Pomorze_002_12_434_0001.djvu

			- 430 - 


2. Dzwon większy z r. 1640 z herbem Ogończyk i napisem: CaspafUs 
a DZillyn, dei gra episcp. Culme. et Pom. 
Uroczystości odpustowe: św. Małgorzaty 13 lipca 
i św. Mateusza 21 września, względnie w niedziele następujące po 
tych świętach. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 1644-, copul. 1783-, mort. 1781-. 
2. Acta ecc1esiae parochialis Kicłpinensis ab a. 1755. 
3. Liber perceptorum ecc1. Mrocznensis ab a. 1810. 
4. Acta ecc1esiac paroch. Mrocznensis ab. a. 1706. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Żywy Różaniec, zalożony 15 sierpnia 1869. 
2. Bractwo Trzeźwości, zał. 22. lO. 1855, mające poważną ilość czlonk. 
3. Stowarzyszenie Dzieci Marji, zał. 8. 12. 1922, przeszło 90 członków. 
4. Apostolstwo Modlitwy, założone 3. 9. 1899, 200 członków. 
5. Arcybractwo Przena jśw. Sakramentu, zał. 1. 3. 1925, przeszło 120 czł. 
6. Stowarzyszenie Matek i Młodzieży Katolickiej
 
p r o b o s z c z: X. Dr. Michał Malillski, u rodz. 26. 9. 1850 
w Stobnie, pow. tucholskim, święc. 16. 7. 1876 w Pelplinie, instyt. 28. 
2. 1896. Z powodu walki kulturnej udał się, otrzymawszy święcenia, 
do Rzymu na dalsze studja tcologiczne. Napisał pracę doktorską: "De 
Dco uno et trino" (rękopis). Uzyskawszy doktorat, udał się w grudniu 
1875 do Paryża, nash;pnie do Londynu dla pastoryzacji tamtcjszej emi- 
gracji polskiej. Wróciwszy do kraju 1879 r. urzędował jalw wikary 
w ZbIcwie i Chełmnie, wreszcie od r. 1884-96 jako prob. w Gowidlinie. 
W i kar y: X. Paweł P:lPCllfllS, urodz. 21. 1. 1899 w Mędro- 
mierzu, pow. tucholskim, święc. 14. 6. 1924, powołany do Mroczna 
1926 r. Poprzednio był wikarym w Pieniążkowie i administratorem 
w Pruszczu. 
Szkoły powszechne: 
I. Mroczno kato\., 4 naucz. katol., 5 ldas, 
2. Mroczenko ,,1 " ,,2 
3. Sugainko "2,, 2 
4. Trzcin "2",, 2 " 
M i e j s c o w o Ś c i nalcżące do para[ji: 
l. Mroczno pow. lu baw ski 1352 dusL 
2. Mroczenko (KI. Moschen c. 1400) 3,5 km" " 494" 
3. Sugainko 4 "" " 512" 
4. Straszewy 5 "" " 138" 
5. Trzcin (Rohr[cld) 3 1 / 2 -5" " 414 " 
6. Kowaliki (Kowalcwo 1239, Kowalkowo 1182) 3 " " blOdnicki 186 " 


" 


185 dzieci kato\. 
69 " 
87 " 
78 " 


" 


" 


" 4 ew.
		

/Pomorze_002_12_435_0001.djvu

			- 431 


11. Radoszki 


Nazwa ta zachodzi od roku 1570. Poprzednio były w użyciu 
nazwy Radischkow 1408, Radisko 1414, Radisco 1429. Prusacy 
pisywali Radoszk, później Radosk. 
Miejscowość leży w powiecie brodnickim, posiada pocztę i stację 
kolejową w miejscu. 
W obrębie parafji mieszka 1945 Polaków katolików i 10 Niemców 
ewangelików, ogółem 1955. Komunikujących jest 1397. 
P a r a f j ę założyła niezawodnie kapituła chełmińska po r. 1289, 
w którym całą tę okolicę przejęła od biskupa Wernera. Poprzednio 
należały Radoszki do parafji lidzbarskiej. Podczas wojny Jagiełły 
z krzyżakami ucierpiały Radoszki wraz z wsiami należącemi do parafji 
tak bardzo, że ok. r. 1414 zubożałą parafję przyłącz. do boleszyńskiej, 
z tem jednakże zarządzeniem, aby w Radoszkach pogrzeby, a w główne 
święta nabożeństwa się odprawiały, oraz aby tam pozostały księgi, 
kielichy i paramenty. Z tego można wnosić, że zależność od Bołc- 
szyna nie długo trwała. Z r. 1525 mamy pierwsze ślady samodziel- 
ności parafji. 
Kościół obecny zbudowany z drzewa r.1717; konsekracji do- 
konał ks. biskup sufragan Szczuka r. 1720. Dedykację obchodzi się 
w XX niedzielę po Zielonych Świątkach. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Wawrzyniec i św. Mikołaj. Tytuł pier- 
wotny św. Mikołaja został na życzenie paraf jan uzupełniony św. Waw- 
rzyńcem przez biskupa Jana Dantyszka aktem z d. 9 listopada 1537. 
Wizytator z r. 1647 zapisał św. Wawrzyńca jako jedynego patrona. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian, do seku- 
laryzacji była kapituła chełmińska. kolatorką. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Kielich gotycki z napisem o gotyckich majuskułach, nó2ka okrągła, 
czara w ostatnich czasach nowo dorobiona. 
2. Monstrancja w kształcie słońca z kutym ornamentem, na węźle 
3 główki aniołów. 
3. Dzwon z krzyżem i napisem w łacińskich majuskułach: verbum 
domini manet in aeternum a. d. 1566, 
:i. Dzwon mniejszy z napisem "Soli Deo gloria", odlany przez Kricgera 
z Torunia 1789 r. 
5. W bocznym ołtarzu jest obraz Matki Boskiej, z 2 wotami. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą św. Wawrzyńca obchodzi się 
w nicdzielę przed 10 sierpnia, św. Mikołaja w niedzielę po 6 grudnia.
		

/Pomorze_002_12_436_0001.djvu

			- 432 - 


A r c h i w u m p a r a f j a l n e. Księgi metryczne bapt., copul., 
mort. 1736-. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Trzeźwości z dokumentem z d. 22. 10. 1855. 
2. Towarzystwo Misyjne od r. 1926, liczy 113 członków. 
3. Apostolstwo Modlitwy. 
4. Żywy I{óżaniec. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej i Żeńskiej. 
p r o b o s z c z: x. Józef Ledóchowski, urodz. 9. 9. I t)73 
w Rywałdzie, pow. starogardzkim, święc. 1. 4. 1900, inslyt. 11. 9. 1924. 
Przedlem urzędował ja!\O wil{ary w Strzepczu, Przysiersku i Mrocznie, 
wreszcie przez 16 lat jako lokalny wikary w Kiełpinach. 
Szkoły powszechne: 
I. Radoszki katol., 3 naucz. katol., 4 klasy, 150 dzieci katol. 
2. Zembrze "1,, " 2 " 80 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
l. Radoszki powiat brodnicki 597 dusz 
2. Dębowe 4 km " 10 " 
3. Dębowe, leśnictwu 4\ / l "" " 5" 
4. Gutowo, folwark 2 "" " 273" 
5. Gutowo (Gutaw 1414), wieś 3"" " 51" 
6. Kozieniec 3 "" " 16" 
7. Małe Leźno (Kleinc Lcsin 1414, 
Kt. Leszno) 7-10""" 372" 
8. Samin (Semyn 1377) 2 ,," n 146" 
9. Sarnia Góra, leśnictwo 4""" I O " 
10. Traczyska 5 " " 30 
11. Zembrze 4-8 "" " 435" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Radoszki wraz 
z wszystkiemi wsiami wchodzącemi w skład parafji były od r. 1289 
aż do sekularyzacji wlasnością kapituły chcłmi11skicj. - Pod Radosz- 
kami zaczęła się 11 lutego 1629 bitwa pomiędzy Szwedami a Pola- 
kami, zah:ończona pod Górzncm. - Dnia 24 sierpnia 19B była na 
szosie przy cmentarzu gutowskim potyczka pomiędzy kołowcami nie- 
mieckimi a kawalerją rosyjską. - R. 1920 byli bolszewicy w parafji. 



 


"
		

/Pomorze_002_12_437_0001.djvu

			, 


XIV 


Dekanat Lubawski 


Literatura: 
Aron. KlfChenbl. 53,137. 54,78. - BlIr, Kirchenbiich
r, nr. 364-367. 369-372. 
Bar, Ortsn:IJnen. - Fankidejski, Klasztory, 241-243. - Fankidejski, Obrazy, 
20-28. - Fankidejski, Utrac. kościoły, 124-130. 133. - Frydrychowicz, Dzwony.- 
Heise, Kunstdenklll. II, 605-607. 614-624. 632. 634-657. 693-707. - Kujot, Paraf je 
II, 240-247. - Lieck, Lobau, 135-15.1. 346-453. 555. 560 n. 564. 574-577. 583n. 
- Lustratio 1664. - Mańkowsld, Inwentarz. - Oręd. kościelny 66,17. 67, l. - 
Schelllatisllllls, 251-263. 365-271. - Słownik geogr. II, 787. 836. III, 919. V, 384. 
IX, 30. 861. X, 8. 257. - Woelky, UB. Culm. - Visit. Leszczyński, 83-91. 94. - 
Visit. Olszowski, 328-427. - Źródła dziej. 202. 


1. Grabowo 
Nazwa ta, zachodząca już jako Grabaw 1346, Grabow 1404, 
później od r. 1614 stale Grabowo, jest widocznie pierwotną. 
Miejscowość ta leży w pow. lubawskim, posiada pocztę w Rożen- 
talu, stację kolejową w Lubawie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1276, ewangelików 
Polaków 5, ewangelihów Niemców 3. Komunikujących jest 932. 
Par afj ę zalożyli biskupi chełmińscy razem z kościołem w połowie 
XIV w. W r. 1.104 świadczą proboszcz grabowski Jan Crapicz i Niczko 
z Grabowa o fundacji założonej niegdyś przy ołtarzu św. Trójcy 
w Grabowie. W r. 1627 pohiczył biskup Zadzik probostwo grabow- 
skie z prepozyturą św. Jerzego w Lubawie. Dopiero statut z dnia 23 
lipca 1861 dokonał odłączenia probostwa od prepozytury i podziału 
majątku do połowy. Z okazji uregulowania d.uszpasterstwa w Pome- 
zanji, oddano 1851 roku południowe części powiatu osterodzkiego 
plebanom w Grabowie i Prątnicy, lecz nowa granica polityczna z roku 
) 919 odcięła je wszystkie od diecezji wraz z kościołem w Glaznotach, 
zbudowanym 1904 r. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, zbudowano w stylu empirowym 
w latach 1806-14 w miejsce poprzedniego z połowy XIV w., a więc 
28
		

/Pomorze_002_12_438_0001.djvu

			- 434 


niezawodnie pierwszego kościoła w miejscu. Dzwonnicę masywną 
zbudowano 1877 r. 
T y t u ł koś c i o ł a: Wniebowzięcie Matki Boskiej. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. 
str. 27 n.). Przed sekularyzacją byli patronami biskupi chełmińscy. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Pająk gotycki mosiężny, zdobny w statuetkę Matki Boskiej, z XVI w. 
2. Dzwony, jeden bez napisu, ozdobiony kilku kręgami, drugi z r. 1517 
z napisem w gotyckich minuskułach. 
3. Marmurowa płyta z napisem: Tu są złożone zwłoki S. P. J. W. 
Gotarda Mystkowskiego Posła Powiatu Michałowskiego, który roz- 
łączył się z tym światem dnia 30 Marca Roku 1810. Żył lat 56. 
U góry herb Puchała. Płyta ta była pierwotnie w kościele pober- 
nardyńskim w Lubawie. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: Wniebowzięcie 
N. M. P., św. Michała i św. Mikołaja. Brewe z r. 1863. 
Archiwum paraf ja In e: 
1. Księgi metryczne, bapt., copul. i mort. 1671-. 
2. Protokóły wizyt generalnych 1647-1764. 
3. Acta scholastica decanatus Lubaviensis 1797 nn. 
4. Listy pasterskie i rozporządzenia od r. 1829. 
5. Status praepositurae Lubaviensis, wiek XV-XVlIl. 
6. Akta dotyczące budowy kościoła ) 790 nn. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości od r. 1855. Spis członków do r. 1906. 
2. Żywy Różaniec od r. 1894, liczy 26 róż. 
3. Kongregacja Matek Chrześcijańskich, zał. 27. 4. 1923, 160 członk. 
4. Apostolstwo Modlitwy, zał. 30. 4. 1923, liczy 548 członków. 
5. Papieskie Dzieło Rozkrzewienia Wiary (1925-27 Tow. misyjne), 
zaprowadzone 6. 1. 1927, liczy 300 członków. 
P r o b o s z c z: X. Konrad Hoffmamz, urodz. 1. 9. 1866 w Pr. 
Dąbrówce, pow. sztumskim, święc. Ił. 3. 1894, instyt. 1. 11. 1922. 
Poprzednio był wikarym w Boleszynie i Świeciu, administratorem 
w Boleszynie, Mrocznie, Lisewie i Unisławiu, proboszczem w Chmiel- 
nie od 1912 r. do 1922 r. Dziekanem mirachowskim był od 1919-22. 
Szkoły powszechne: 
1. Grabowo katol., 2 naucz. katol., 2 klasy, 96 dzieci kat. 2 ewang. 
2. Wałdyki "2,, " 2 " 97 " ,,1 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Grabowo pow. lubawski 667 dusz 
2. Kołodziejki 3 km" " 38" 


t 


"
		

/Pomorze_002_12_439_0001.djvu

			- 435 


3. Wałdyki 2 km pow. lubawski 477 dusz 
4. Wiśniewo (Kirscheni:lu) 4""" 94" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e : Pierwsza wia- 
domość o Grabowie jest z r. 1346. Biskup Otton dał wtenczas dwom 
braciom Prusakom, Jedykowi i Bartłomiejowi, 40 włók w Grabowie za 
służbę wojenną. 


2. Grodziczno 
Nazwa ta, zachodząca w źródłach dopiero od r. 1641, jest nie- 
zawodnie pierwotną, gdyż powstała z grodu, który tam istniał pewnie 
już w czasach przedkrzyżackich. Krzyżacy zwali miejscowośc Lichten- 
heyde 1338, Grodden i Grodnitz. 
Miejscowość ta leży w powiecie lubawskim; poczta i stacja 
kolejowa jest w Montowie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 3015; innowier- 
ców niema, ostatni konwertował 1927 r. Komunikujących jest 2203. 
P a r a f ją pierwszą w dziale krzyżackim ziemi lubawskiej było 
zapewne Grodziczno, niewątpliwie niegdyś gród; o 2 km. odległy był 
drugi, o czem świadczy nazwa zamczysko. Wcześnie stanął tam pewnie 
kościół parafjalny dla wszystkich osad krzyżackich w tej stronie. Już 
w XIV wieku wydali krzyżacy Grodziczno na prawie szlacheckiem, 
przenosząc prawo patronackie na dziedziców, którzy, o ile wiadomo, 
zawsze je wykonywali. 
Koś c i ó ł obecny, masywny, wzniesiono około 1340 r., chór 
szachulcowy dobudowano do nawy 1739 r. Wiązanie dachowe wyka- 
zuje obszerne roboty reparacyjne po spustoszeniach lat wojennych XV 
wieku. Ponowne reparatury były 1822 r. Wizytacja Dorpowskiego 
z r. 1626 twierdzi, że konsekracji kościoła dokonał w r. 1400 X. biskup 
Jan Margenau (1416-57). 
Tytuł kościoła: św. aposL Piotr i Paweł. 
K o I a t o r e m jest rząd jako następca Komisji kolonizacyjnej. 
Poprzednio byli patronami dzicdzice Grodziczna począwszy od XIV 
wieku, kiedy krzyżacy wydali GrodzicZ1lo na prawie szlacheckiem. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Monstrancja późnogotycka z ornamentacją renesansową zapewne 
z początków XVII wieku. 
2. Kielich srebrny, czara ozdobiona gotycyzowanym wieńcem. 
3. Dzwon z napisem: Joannes Mrozowicz parochu s Grodzicznensis 
A. D. 1767 vox clamantis in deserto. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: św. Piotra i Pawła, 
św. Jana Nepomucena i św. Barbary. Brewe z r. 1863. 


28*
		

/Pomorze_002_12_440_0001.djvu

			Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. 1735-, copul. i mort. 1805-. 
2. Wizyty generalne i opisy kościoła od r. 1700. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Trzeźwości, zał. 1855 r., liczy 1450 członków. 
2. Bractwo Serca Jezusowego od r. 1892, liczy 942 członków. 
3. Papieskie Dzieło Rozkrzewienia Wiary od r. 1927, członków 140. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej. 
p r o b o s z c z: X. Jan Jankowski, urodz. 23. 6. 1873 w Pelplinie, 
święc. 1. 4. 1899, instyt. 2. 9. 1918. Poprzednio był wikarym w T 0- 
runiu, Lisewie, Koronowie, administratorem w Strzepczu i kuratusem 
w Król. Dąbrówce. 
Szkoły powszechne: 
1. Grodziczno katol., 1 naucz. kat., I klasy, 51 dzieci katol. 
2. N. Grodziczno" l" "1,, 63 " 
3. Unówiec "1,, "1,, 47 
4. Lorki "1",, l " 41 
5. Montowo "2,, "2,, 76 " 
6. Ostaszewo " 2" "2,, 85 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Grodziczno, Wenecja, Zamczysko, 
Katarzynki 
2. Białobłota 
3. Katlewo 
4. Linówiec, obszar dworski 
5. Unówiec, wieś 
6. Lorki, Iwanki i Kellerowo 
7. Montowo, obszar dworski 
8. Montowo, wieś 
9. Nowe Grodziczno 
10. Ostaszewo, Piecki i Wesołowo 
11. Wólka 


- 


-. 436 


powiat 
4,5 km 
3,5" " 
2,5" " 
4,0" " 
5" " 
2" " 
2" " 
2" " 
6" " 
3" n 


lubawski 379 dusz 
108 
185 
144 " 
276 " 
368 " 
296 " 
162 " 
406 " 
649 " 
41 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


., 


" 


" 


" 


3. Kazanice 
Nazwa ta zachodzi w odmianach niemieckich Cazallitz w XIV 
wieku i Casnitz 1630, dalej jako Kazanicze 1614 r., a od r. 1641 stale 
Kazanice. Prusacy używali nazwy Kazanitz. 
Micjscowość ta leży w powiecie lubawskim; poczta jest w Rożen- 
talu, najbliższa stacja kolejowa w Lubawie. 
W obrębie parafji mieszka katol. Polaków 2378, Niemców ewan- 
gelików 8, schyzmatyków 7, ogółem 2393. Komunikujących jest 1761. 


ł
		

/Pomorze_002_12_441_0001.djvu

			- 437 - 


P a r a f j a powstała równoczesOle z kościołem około r. 1340. 
O pierwszym plebanie wspomina miejscowy przywilej sołecki z roku 
1367, nakładający gminie obowiązek płacenia mesznego. 
Koś c i ó ł, gotyk jednolity, należy do najpiękniejszych 
w diecezji; najprzedniejszą ozdobą jego jest wieża i szczyt wschodni. 
Pomimo, że stoi nad granicą diecezji i państwa, w zewnętrznym wyglą- 
dzie swoim pierwotnym niedużo ucierpiał czasu wojen. Dolna część mu- 
rów z kamienia polnego, górna z cegły palonej, zdobna w wnęki i fryzy. 
Gruntowna reparacja odbyła się 1926 r. Kościół ten pochodzi, wno- 
sząc z jego struktury, z połowy XIV wieku, jest to zatem pierwszy 
kościół w miejscu. Według wizytacji Dorpowskiego z r. 1626 doko- 
nał konsekracji biskup Arnold 1403. Widocznie kościół w XV w. 
uległ spustoszeniu, gdyż ponownie został konsekrowany wielki ołtarz 
przez biskupa Chrapickiego (1496-1507). 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Jakób ap. starszy, obecnie i dowo- 
dnie już w r. 1670. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. 
27 n.), dawniej aż do sekularyzacji byli patronami biskupi chełmittscy. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Monstrancja późnogotycka 97 cm. wysoka. Napis P K P C 1643 C 
Gus victricus An Leczncr comparvt Or pro eo (piotr Kluga ple- 
ban kaz.) 
2. Puszka gotycka srebrna pozł. Napis: Industria P K P C 1645. 
3. Kielich srebrny z napisem: E C C A G N J 1519, odnowiony 1910. 
4. Pacyfikał srebrny z napisem: Industria R The K.ozłowski PK) 759. 
5. Dzwony, średni z napisem: "O rex glorie criste veni cum pace anno 
1503, wielki z herbem Rola biskupa Chrapickiego i napisem: O Jcsu 
fili Marie veni cum pace anno Mccccc. 
6. Ołtarz wielki pochodzi z roku 1624, sprawiony przez proboszcza 
Jerzego Kriigera "eleganter et speciose exstructum". 
7. Portret kapłana, malowany na płótnie, rama czarna, owalna, w tarczy 
herbowej dwa sierpy skrzyżowane (herb Rola ?), napis: M KP K E B. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: św. Jakóba star- 
szego, św. Rocha i św. Walentego. Brewe z r. 1863 i 1878. 
A r c h i w u m p a r a f j a l n e: 
I. Księgi metryczne bapt. 1630-, co pul. 1743-, mort. 1726-. 
2. Liber actorum eccl. Kazanicen. et Byszwałden. od r. 1759. 
3. Liber meliorat. benef. Kazanicen et Byszwałden post. conflagrat. ł 731. 
4. Inventarium ecclesiae Cazanicensis 1635. 
Koś c i ó ł f i I j a I n y w B Y s z wał d z i e. O parafji i opatrze- 
niu plebana niema wzmianki w przywileju bpa Wikbolda. (1363--1390). 


-
		

/Pomorze_002_12_442_0001.djvu

			- 438 - 


Istniał jednakże kościół napewno, skoro według oznak architektonicz- 
nych, szczególnie zachodniego szczytu, odnieść go trzeba do początku 
XIV wieku. Do parafji już r. 1647 należala tylko wieś kościelna. Kośció- 
łek wzniesiony został jeszcze przed kazanickim, konsekrowany przez 
X. biskupa Chrapickiego, zapewne po usunięciu szkód powstałych w woj- 
nach XV wieku. W r. 1639 inkorporowano Byszwałd jako filję do 
Kazanic, poprzednio, od k011ca XVI wieku administrowali paraf ją 
bernardyni lubawscy. Kościół odnowiono 1906 r. Na chorągiewce: 1810. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Dzwony, jeden z napisem gotyckim ,,0 rex glorie veni ad nos 
cum pace (herby krzyżacki i gda11ski), drugi - późniejszy bez napisu. 
2. Ołtarz wielki z r. 1622 odnowiony 1914. 
3. Boczny ołtarz św. Andrzeja, pochodzący z kościoła kazanickiego. 
istniał tu już 1670 r. 
4. W kruchcie obraz malowany na płótnie wyobrażający cześć odda- 
waną Matce Boskiej przez klęczących: rycerza (zapewne funda- 
tora), bernardyna oraz 10 innych osób. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Apostolstwo Modlitwy od r. 1918, liczy 554 członków. 
2. Żywy Różaniec od r. 1925, liczy 28 róż. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej od r. 1926, członków 79. 
Proboszcz: X. Francisze/l Maj/m, urodz. 6. 10.1869 w Nie- 
dźwiedziu, pow. wąbrzeskim, święc. 11. 3. 1894, instyt. 5. 3. 1925. 
Poprzednio był wikarym w Skarszewach, Gdańsku i Lisewie, admini- 
stratorem w Dzierzążnie, Wielu, Błędowie i proboszczem w Sam pławie. 
W i kar y: X. Jan Schwanitz, urodz. 21. 2. 1904 w Dąbrówce. 
pow. sępoletlskim, święc. 11. 6. 1927, ustano 1927. 
Szkoły powszechne: 
1. Kazanice katol., 3 naucz. katol., 3 klasy, 143 dzieci katol. 
2. Byszwałd "2,, " 2 " 120" " 
3. Zielkowo "2,, " 2 " 73" " 
W Byszwałdzie jest szkoła rolnicza Pomorskiej Izby Rolniczej 
z 42 uczniami kat. i l cwang. Przy niej istnicje internat. 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Kazanice powiat lubawski 994 dusz 
2. Byszwałd (Bisswaldt 1580) 3""" 792" 
3. Raczek 3"" .. 92" 
4. Zielkowo (Schielkendorf za krzyżaków) 3"" " 510" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: W Byszwałdzie 
umarł 30. 6. 1721 biskup chełmi11s1d Jan Kazimierz Alten-Bolwm. 



 


, 


-
		

/Pomorze_002_12_443_0001.djvu

			- 439 - 


4. Koszelewy 
Miejscowość ta, zwana dawniej po niemiecku Koschlau, leży 
w powiecie działdowskim; poczta i najbliższa stacja kolejowa jest 
wGralewie. 
W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 3129, ewangelików 
Niemców 841, prawosławnych Rosjan 12, ogółem 3982. Komuniku- 
jących jest 2221. 
Kur a c j a powstała w r. 1913, ale już poprzednio, od r. 1909 
odprawiali księża z Rumiana naboże11stwo we dworze p. Wojnow- 
skiego, w dwóch pokojach zamienionych na kaplicę. Aktem z dnia 
15 marca 1913 r. zamienił X. biskup Rosentreter stację duszpasterską na 
kurację, przydzielając do niej z parafji łęckiej Koszelewy, Koszelewki, 
Gralewo, Rapaty, Żabiny, Murawki, Smolniki, Myślęta, Uzdowo i Weso- 
łowo, z parafji rumiańskiej Grabacz, z parafji dąbrowieckiej Tuczki. 
Pierwszym kuratusem był X. Ludwik Chyliński. Na mocy nowego 
ustalenia granic politycznych przydzielono z dniem 12. 2. 1927 r. 
z parafji dąbrowieckiej do kuracji koszelewskiej Wądzyn, Nowąwieś, 
Szczupliny i Szczuplinek Młyn. 
Koś c i ó ł wykonał w stylu barokowym budowniczy Grzeszczyk 
z Działdowa według projektu architekta Dulnego z Kartuz w latach 
1926-1927. Kamień węgielny położono 3 października 1926 r., bene- 
dykcji dokonał X. kuratus PtaszY11ski dn. 16 stycznia 1927 r. Mury 
są wiązarkowe, wewnątrz tynkowane, zewnątrz obite deskami, dach 
jest eternitowy. Na zachodniej stronie przylega wysoka wieża, druga 
mała pomiędzy nawą a prezbiterjum pokryta jest blachą. 
T y t u ł koś c i o ł a: Podwyższenie św. Krzyża. 
K o l a t o r e m jest biskup chełmiński. 
G łów n a u r o c z y s t ość o d P u s t o W 8.: Podwyższenie św. 
Krzyża, na mocy brewe z dnia 10 września 1927 r. 
N a b o że 11 s t w a odprawiają się raz na miesiąc w Myślę tach 
w dworze pp. Gromanów i w Szczuplinach w szkole. 
Koś c i o ł Y d a w n i e j s z e w Koszelewach i Szczuplinach są 
od XVI w. protestanckie. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Matek Chrześcija11skich, liczy 76 członków. 
2. Sodalicja Marja11ska, liczy 80 członków. 
3. Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej w Koszelewach, Tuczkach i Ża- 
binach, 115 członków. 
Kur a t u s: X. Feliks Baumgart, urodz. 19. l. 1893 w Świeka 
towie, pow. świeckim, święc. 17. 6. 1923, ustano 22. 3. 1927. Poprze- 
dnio był wikarym w Toruniu u Panny Marji.
		

/Pomorze_002_12_444_0001.djvu

			- 440 


Szkoły powszechne: 
1. Koszelewy iTIiesz., 2 naucz. 
2. Gralewo "2,, 
3. Koszelewki " I " 
4. Murawki "1,, 
5. Myślęta katol., I " 
6. Nowawieś miesz., l " 
7. Prusy 1 " 
8. Uzdowo "I 
9. Tuczki ,,1 
10. Wądzyn "I" 
11. Żabiny 2 
M i e j s c o w o Ś c i należące 
1. Koszelewy (Gr. Koschlau) 
2. Grabacz 3 " 
3. Gralewo (GralIau) 2,5 " 
4. Koszelcwki (KI. Koschlau) 5 " 
5. Murawki 3,5 
6. Myślęta (Gr. Meichlitz) 7 
7. Nowawieś 10 
8. Prusy 7 " 
9. Rapaty (Marienhain) 5,5 " 
10. Szczupliny i Szczuplinek, młyn 8,5 ., 
11. Tuczki (Tautschken) 3,5 " 
12. Uzdowo 9 " 
13. W ądzyn (W ansen) 12 " 
14. Wesołowo 4 
15. Żabiny (Seeben) 2,5 " 
Zdarzenia historyczne: W 
poeta X. Mateusz Truszczyt1ski, pochowany 


kat., 2 klas, 68 dzieci kat., 2 cw. 
" 2 " 
" 1 " 
" I " 
" I 
" 1 
" 1 . 
" 2 " 
" 1 " 
" l " 
" 3 " 
do kuracji: 
pow. działdowski 429 dusz 
50 " 
374 " 
155 " 
193 
198 
121 
119 " 
138 " 
126 " 
352 " 
293 " 
153 .. 
57 " 
" 374 
Wądzynie umarł 186:2 r. 
w Rumianie. 


" 


" 


,. 


62 
25 
30 
18 
28 
34 
10 
37 
19 
84 


" 


" 23 " 
2 " 
9 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


10 " 
5 
" 33 " 
7 
12 
2 " 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


4. Lubawa 
Nazwa ta jest pierwotna, jak świadczy jej najstarszy przekaz 
historyczny "Lubouia" z r. 1216 i 1243. Pozatem zachodzą w śred- 
nich wieka.:h Lcbaw, Lobaw, Lubaw i liczne odmiany. "LlIbawa" 
ustaliła się powszechnie w xvn w. Prusacy zwali miejscowość Lobau. 
Od miasta wziął nazwę powiat lubawski (z siedzibą starosty 
w Nowemmieście); poczta i stacja kolejowa w miejscu. 
\V obrębie parafji mieszka katolil,ów Polaków 5608, katolików 
Nicmców 27, ewangelików Niemców 320, prawosławnych 6, żydów 
12, ogółem 5973. Komunikujących jest 4224. 


ł 


-
		

/Pomorze_002_12_445_0001.djvu

			- 441 


P a r a f j ę w biskupłej części ziemi lubawskiej założył w Lubawie 
może już biskup Chrystjan, który od r. 1239 był w jej posiadaniu. 
Po klęskach zadanych przez Prusaków r. 1269 i po zniszczeniu 
picrwocin kultury chrześcijatlskiej trzeba było powtórnie miasto osadzić. 
Dokonał tego biskup Herman (1301-10) dając mu 100 włók, lecz 
przywilej ten zaginął. Zachował się tylko dokument biskupa Ottona 
z r. 1326 na dalsze 20 włók ponad opatrzenie Hermana. Przy spisaniu 
obecni byli Ludwik z Mortąg, lennik biskupi, i X. Jan, pleban lubawski. 
Koś c i ó ł obecny, murowany z cegły, jednonawowy, pochodzi 
z r. około 1330. W wieku XV kościół znaczniejszej szkody nie poniósł, 
gdyż biskup Arnold po bitwie grunwaldzkiej poddał się królowi 
Jagielle. Gorzej było w XVI w., gdy 1533 i 1545 pożary powstające 
w kościcle całe miasto zamieniły w zgliszcza. Wielki pożar r. 1724 
oszczędził zamek, kościół i klasztor, oraz kilka małych domów; 
wszystko inne stało się pastwą płomieni. Z pierwotnego kościoła 
zachowała się nawa i dolna część wieży. Większc naprawy po poża- 
rach XVI w. wykonano około r. 1550, jak świadczy herb biskupa 
Hozjusza (1549-51) na chorągiewce u szczytu wieży, nowy szczyt 
wschodni zbudowano ok. r. 1600. 
T Y t u ł koś c i o ł a : św. Anna. Wizytator Strzesz okuło 1670 
pisze, że jedni przypisują patronat Matce Boskiej, drudzy św. Annie, 
inni wreszcie, jak wizytator z r. 1597, jednej i drugiej. 
K o I a t o r e m jcst biskup chełmiitski i rząd naprzemian (por. 
str. 27 n.). Przed sekularyzacją byli kolatorami biskupi chełmillscy od 
założenia parafji w XIV w. 
K a p 1 i c e przy kościele: a) Mortęskich na południowcj stronie 
pod wezwaniem Zwiastowania Najśw. Marji P. r. 1581 wzniesiona przez 
ksienię Magdalenę - Mortęską, 1619 przeznaczona dla rodziny osiadłej 
w Mortęgach, b) św. Aniołów SłrÓLÓW, c) kaplica zawierająca chrzciel- 
nicę na stronie północnej. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Wielki ołtarz późnobarokowy, bogato złocony i posrcbrzany, po- 
chodzi z r. 1603. 
2. Obrazek mały malowany na miedzi, wyobrażający ukrzyżowanie 
Chrystusa, po bokach Matka Boska i św. Jan, w bogatych ramach 
ozdobionych postaciami Boga Ojca, św. Piotra i Pawła, Mojżesza 
i Dawida, poniżej dwa herby, pod niemi dwie kobiety klęczące, 
zapewne fundatorki. 
3. Kielich jeden późnogotycki, srebrny, złocony, z bogatą ornamenta- 
cją figuralną, dar bis!;:. Chrapickiego (t 1514), drugi srebrny, złocony, 


..
		

/Pomorze_002_12_446_0001.djvu

			442 


z r. 1626, trzeci podobny z roku 1636 i cztery renesansowe srebrne 
złocone z 1637 r., trzy z nich z wykuwanemi główkami aniołów. 
4. Monstrancja barokowa z r. 1689, skradziona 1849, odnaleziona 
1916 w Berlinie. 
5. Puszka srebrna z grawerowanemi ozdobami, czara gładka, dar 
burmistrza Jana Hafnera z r. 1625. 
6. Taca do ampułek, srebrna, z r. 1603, z ornamentem koronkowym. 
7. Wota, ogółem około 160, najdawniejsze z r. 1593. 
8. Kadzielnica mała z r. 1715, częściowo trybowana z główkami 
renesansowemi. 
9. Taca do chrztu, okrągła, bronzowa, z postaciami Adama i Ewy 
w środku, z ornamentem z wielkich liści i z figurkami aniołków. 
Wkoło fryz z liter gotyckich tworzących napis Ewa. 
10. Dzwony: zegarowy z napisem, dzieło H. Beningka z GdalIslm 
1593 (uszkodzony), największy z r. 1500 z napisem gotyckim, 
trzeci z r. 1601, odlany przez Michała Dormana z Voelbing (Elbląg) 
z napisem niemieckim. 
11. Nagrobki biskupów Jana Konopackiego (t 1530) i Stanisława Żeli- 
sławskiego (1- 1571). 
12. Małe epitafju111 z piaskowca wojewody Samuela Żalińskiego (1- 162Y) 
i żony jego Zofji z Mortęskich, ozdobione kolumienkami korync- 
kiemi, małym szczytem w pośrodku i figurami alegorycznemi. 
13. Rzeźby w drzewie przedstawiające św. Piotra i Pawła, przypomi- 
nające szkołę Wita Stwosza. 
14. Obrazy przedstawiające Matkę Boską Różańcową, Pana Jezusa na 
krzyżu i Ostatnią Wieczerzę, w wielkim ołtarzu; w bocznym ołta- 
rzu św. Trójcy obraz św. Kazimierza z r. 1761. 
15. Figura Matki Boskiej Lipskiej cudami słynąca od wieków średnich. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: Nawiedzenie Najśw. Marji 
Panny w Lipach, św. Aniołów Stróżów w Lubawie. 
Archiwum parafjalne: 
1. Księgi metr. bapt. 1778-88, 1815-, copul. 1826-, mort. 1825-. 
2. Akta dotyczące wizyt biskupich 1672-86. 
3. Liber confraternitatis Corporis Christi ab a. 1600. 
4. Akta bractw św. Anny i Niepokalanego Poczęcia Najśw. Marji Parmy 
przy kościele 00. bernardynów w Lubawic od r. 1672. 
Kościoły i kaplice: 
1. Kościół św. Barbary w Lubawie, złączony z szpitalem św. Jerzego 
r. 1779, zbudowany w szachulec w miejsce pierwotnego kościoła 
św. Jerzego, który zniszczony w czasie wojen szwedzko-polskich,
		

/Pomorze_002_12_447_0001.djvu

			. 



 


- 443 


dopiero 1672 został odbudowany i 1676 pod wezwano św. Jerzego 
i św. Barbary poświęcony. Wyposażenie wnętrza stylowe i harmo- 
nijne, piękny łuk triumfalny; dzwon z napisem: Me fecit M. W. 
(Michael Wittwerck) Gedani anno 1716. 
2. Kaplica sióstr miłosierdzia w L u b a w i e, poświęcona 2. 8. 1897. 
3. Kościół w L i P a c h pod wezwaniem Nawiedzenia Najśw. Marji 
Panny. Na miejscu tem, w połowie drogi między Lubawą a Złoto- 
wem, była już w Xlll w. kaplica wystawiona pewnie przez krzyża- 
ków na pamiątkę klęski poniesionej w bitwie z Prusakami. Prze- 
szło 100 wotów, akta biskupie z roku 1601 oraz wizyta gene- 
ralna z roku 1705 świadczą o tem, że już od dawna liczne rzesze 
przybywały do Lip i doznawały łask wielkich. R. 1620 trzy siostry 
Mortęskie zbudowały kaplicę nową, która zgorzała 1861 r. Dzisiej- 
szy kościół murowany stanął 1861 r. Zabytkami są dwa obrazy 
św. Trójcy i Ukrzyżowania z wizerunkami fundatorów. Drugi z nich 
odnowiono 1911 r. 
Kościoły i kaplice dawniejsze: 
1. Kościół poklasztorny w L u b a w i e. Zbudował go biskup Chrapicki 
1502 r. w miejsce kaplicy św. Michała i św. Jana Chrzciciela z r. 
1366, i osadził przy nim franciszkanów z SaaUeld w Saksonji. 
W czasie zaburzeń religijnych w XVI w. klasztor opustoszał i podu- 
padł. Dźwignął go biskup Piotr Kostka, powoławszy dOll 00. ber- 
nardynów z prowincji polskiej. Kościół odbudowano 1600-1 fi tO. 
Po zniesieniu klasztoru oddano go protestantom 1821 r. 
2. Kaplicę św. Barbary wniósł biskup Chrapicki około roku 1500 na 
cmentarzu parafjalnym, by w niej mogły się odbywać nabożetlstwa 
polskie, gdyż we farze kazano po niemiecku. Okolo 1584 chy- 
liła się ku upadkowi, niebawem ją rozebrano. Bp. Kostka połączył 
fundację jej z prepozyturą św. Jerzego za murami miasta. 
3. Kaplica Getsemane, pod wieżą, wymieniona jeszcze 1672; przenie- 
siono ją 113 cmentarz, później zniesiono. 
4. Kaplica zamkowa, biskupia, pod wezwaniem Wniebowzięcia Najśw. 
Marji Panny, restaurowana przez bpa Zadzika 1627, przestronna, 
przestała istnieć, gdy zapadła uchwała ) 787 r., by ją rozebrać. Roku 
181 t grom uszkodził wieżę dosyć jeszcze mocną, a 1815 r. sprzedano 
cały materjał budowlany wraz z istniejącem jeszcze urządzeniem. 
Posadę kapelana zamkowego ufundował biskup Chrapicki 1505 r. 
5. Kaplica św. Walentego na przedmieściu Fijewie, fundowana wraz 
z szpitalem czyli domem ubogich przez bpa Kuczborskiego 1616 
roku. Już pierwsza wojna szwedzka zgotowała nowej kaplicy 
zniszczenie.
		

/Pomorze_002_12_448_0001.djvu

			- 444 - 


6. Kaplica w zamku w M o r t ę g a c h, wzmiankowana już 1497 roku 
w łączności z fundacją dla 00. dominikanów toruńskich. 
Siostry miłosierdzia św. Wincentego a Paulo zbudowały w r. 
1861 klasztor w celu pielęgnowania chorych, opieki nad szpitalem św. 
Jerzego i prowadzenia ochronki. Do r. 1875 kierowały szkołą żeńską. 
Zakony dawniejsze: 
1. Franciszkanie sprowadzeni przez biskupa Chrapickiego z prowincji 
sasldej 1502 r. W czasie reformacji podupadł klasztor zupełnie. 
2. Bcrnardyni sprowadzeni w miejsce franciszkanów przez biskupa 
Kostk
 1580 r., pozostali aż do kasacji klasztoru w r. 1821. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Niegdyś istnialo bractwo św. Anny od r. 1604 i Niepokalanego Po- 
częcia N. M. P. od r. 1672, oba przy kościele 00. bernardynów. 
2. Bractwo Różatlcowe od r. 1723, statut z r. 1852, członków 200. 
3. Bractwo św. Aniołów-Stróżów z r. 1798, miało przywilej już r. 1645. 
4. Bractwo św. Antoniego Padewskiego, przywilej papieski otrzym. 1695 r. 
5. Bractwo św. Rodziny od r. 1894. 
6. Bractwo Trzeźwości od r. 1855. 
7. Bractwo Bożego Ciała wzmiankowane 1608 r., istniało do r. 1895. 
8. Sodalicja Marjańska od r. 1898, liczy 150 członków. 
9. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickicj, liczy 85 członków. 
S a I a p a r a f j a I n a znajduje się w szpitalu św. Walentego. 
Szpitale: 
1. Szpital św. Jerzego, założony zapewne równocześnie z miastcm 
i kościołem parafjalnym. Drugim jego fundatorem i dobroczYllcą 
był Krzysztof Kuppner, Lubawianin, profesor lipski (1- 1511). Od r. 
1627 -1861 prawie cała rola fundacyjna złączona była z probostwem 
grabowskiem. Dekret kongregacji z d. 26. 3. 1860 r. przysądził po- 
łowę jej szpitalowi św. Jerzego; podziału dokonano 23. 1. 1861. 
2. Szpital św. Walentego, fundacji biskupa Jana Kuczborskiego z 15. 
11. 1616, dla 8 ubogich miasta Lubawy; statut z r. 1865. 
Biednymi miejskimi opiekuje się ponadto Stowarzyszenic Pań 
św. Wincentego a Paulo. 
p r o b o s z c z: X. Leon Kasyna, urodz. 16. 6. 1859 w Dro- 
zdowie, pow. kartuskim, święc. 25. 7. 1885 w Monachjum, instyt. 26. 
9. 1910 r. Poprzednio był proboszczem w Białutach i Nowejwsi. Od 
r. ) 911 jest dziekanem lubawskim, ponadto jest delegatem biskupim, 
tajnym szambelanem papieskim i consiliarius a vigilantia od r. 1927. 
W i kar y: X. Alojzy KnitteJ', urodz. 16. 10. 1902 w Sicinie, 
pow. tucholskim, święc. 27. 6. 1926, powoł. 1927 r. Przedtem był 
wikar. w Stężycy, kuratusem w Mściszewicach i wikar. w Przodkowie. 


.
		

/Pomorze_002_12_449_0001.djvu

			445 - 


. 


Szkoły średnie: 
1. Progimnazjum klasyczne, reformowane, 8 naucz. katot., 150 uczniów. 
Prefektem jest X. Fl'anciszek Jank, dr. św. teologji, urodz. 27. 9. 
1897 w Łączyńskiej Hucie, powiecie Imrtuskim, święc. 17. 6. 
1923 r., ustanow. 1. 9. 1927. Był wikarym w Lubawie, poprze- 
dnio studjował w Lwowie, gdzie WkOllCU był asystentem na wy- 
dziale teologicznym. Napisał pracę doktorską: "Ewangelje a kult 
cezarów" (manuskrypt). 
2. Seminarjum nauczycielskie, 8 naucz. katol., 151 uczniów. Katechetą 
jest X. Bl'onisław GOl'don, urodz. 19. 7. 1887 w Tryszczynie, pow. 
bydgoskim, święc. 9. 3. 1913, ustanow. 2 maja 1923 r. Poprzednio 
był wikarym w Grudziądzu i kuratus. tamże przy kościele św. Krzyża. 
3. Szkoła wydziałowa żeńska, 9 naucz. katol., 145 uczennic. Katechetą 
jest X. Fl'anciszek Jank (jak powyżej). 
Szkoły powszechne: 
l. Lubawa katol., 15 naucz. katol., 7 klas, 523 dzieci katot. 
2. Lubawa, ćwiczeniówka 4" 80" " 
3. Mortęgi kat o 1., 1" "1,, 61 " " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Lubawa pow. lubawski 4701 dusz 
2. Fijewo 1 km " 74 
3. Lipy 2 "" " 22" 
4. Losy (Lossen) 1,5"" 62" 
5. Mortęgi (Mortangen, Mortung) 6"" " 336" 
6. Targowisko (Tergewisch) 2 "" " 93" 
7. Tynwałd 3 "" " 347" 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: Dwaj nowo- 
nawróceni Prusacy z ziemi lubawskiej towarzyszyli biskupowi Chryst- 
janowi w podróży do Rzymu na sobór lateranellski, tam ochrzceni 
zostali przez papieża lnocentego III 1216 r. Tegoż roku zatwierdził 
papież darowiznę ziemi lubawskiej i łążYllskiej Chrystjanowi. - Okolo 
500 lat rezydowali biskupi chełmillscy w zamku lubawskim, ostatni 
biskup Baier (t 1785). - Dwa były synody lubawskie 1641 i 1745. - 
Z Lubawy pochodził slynny prawnik lipski Kuppner, dobrodziej miasta 
(ur. 1466, umarł 1511 r.). - Proboszczem od 1843-69 był X. prałat 
Klingenberg, wikarjusz generalny X. biskupa Marwicza (t w Pelplinie 
1895). - W XVll wieku bywał dla wschodnich dekanatów diecezji 
chełmińskiej mianowany osobny officialis Lubaviensis. - Z Mortąg 
pod Lubawą pochodziła słynna ksieni pp. benedyktynek chełmińskich 
Magdalena Mortęska.
		

/Pomorze_002_12_450_0001.djvu

			446 - 


6. Prątnica 
Miejscowość tę, lubo dawną, wymieniają dopiero 1547 r., 
i to pod nazwą Pronthnicz, później od r. 1614 zachodzi już Prątuicza, 
od r. 1641 Prątnica. Prusacy nazywali ją 1866 r. Pronikau. 
Miejscowość ta leży w pow. lubawskim; poczta jest w Szczepau- 
kowie, stacja kolejowa w Lubawie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1919, ewangelików 
Niemców 10, ogółem 1929. Komunikujących jest 1475. 
P a r a f j ę założyli biskupi chełmińscy razem z kościołem około 
r. 1330. Ciągnęła się ona wzdłuż granicy staropruskiej, więc należała 
prawdopodobnie niegdyś do ziemi sasińskiej. W r. 1860 przydzielono 
do parafji 10 wsi powiatu osterodzkiego, zanim dla nich w Glazno- 
tac h 1904 r. osobny kościół nie powstał. Nowa granica polityczna 
z r. 1919 przyłączyła dwie z nich, Czerlin i Napromek do Polski 
i temsamem do parafji prątnickiej. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, po części z kamieni polnych 
zbudowany, pochodzi w założeniu swojem z roku ok. 1330. Większych 
zmian budowlanych dokonano ok. 1600 i nieco później. Do now- 
szych czasów należy szczyt wschodni. Ostatnia gruntowna reparacja 
zewnętrzna była 1918 r., wewnętrzna 1922 r., polichromję wyko- 
nał malarz artysta Drapiewski. Konsekrację poświadczają starsze 
wizytacje, ale już ok. r. 1670 byly znaki konsekracyjne zupełnie zatarte. 
T y t u ł koś c i o ł a : św. Katarzyna, dowodnie już w XVll w., 
a niezawodnie od samego początku kościoła. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmillski i rząd naprzemian (por. 
str. 27 n.). Przed sekularyzacją dzierżyli kolatorstwo biskupi chełmińscy. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Obraz Boga Ojca trzymającego kulę ziemską w wielkim ołtarzu, 
prawdopodobnie dzieło Danjcla Resego, który około r. 1600 two- 
rzył obraz do kościoła w Rumianie. 

. Stana przed wielkim ołtarzem o 2 siedzeniach, bogato rzeźbiona, 
oparcie miało pewnie niegdyś malowidła, w późniejszych czasach 
otrzymała herb Nałęcz (biskupa Wawrzyńca Gembickiego) i napis 
Anno 1609. 
3. Dzwon zapewne z XVI w. z napisem: o rex glorie veni cum pace. 
U r o c z y s t ość o d P u s t o w a św. Katarzyny p. m. 
Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne bapt. 1699-1792, 1797-, copul. i mort. 1699-. 
2. Liber perceptorum et expensarum od r. 1693. 
3. Wizytacje generalne i opisy kościoła od r. 1700. 
4. Księga bractwa św. Trójcy od r. 1752.
		

/Pomorze_002_12_451_0001.djvu

			- 447 


Bractwo Trzeźwości od r. 1751, w odpust Trójcy św. 
1833 r. po raz ostatni zapisano nowych członków. 
p r o b o s z c z: X. .Pranciszek Drost, urodz. 1.9. 1884 w Lubi- 
chowie, pow. starogardzkim, święc. 2. 4. 1911, instyt. 1918. Poprze- 
dnio był wikarym w Drzycimiu, Rumianie, Żukowie i Św. Wojciechu. 
Szkoły powszechne: 
I. Prątnica kato I., 2 naucz. katol., 2 klasy, 71 dzieci katot. 
2. Omule "2",, 2 " 72 
3. Szczepankowo " l" " 2 " 81 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
1. Prątnica powiat lubawski 
2. Czerlin 7,5 km " 
3. Napromek (Kt. Nappern) 5 " " 
4. Omule 2,5 " " 
5. Szczepankowo (Stephansdorf) 4 " " 
6. Tuszewo 3 " " 


" 


" 


" 


" 


" 


550 dusz 
149 " 
93 " 
563 " 
437 " 
127 " 


" 


" 


" 


" 


7. Rożental 
Miejscowość ta, w XV i XVI w. Rosental wzgl. Rosenthal pisy- 
wana, później Rożental, leży w powiecie lubawskim; poczta jest 
w miejscu, stacja kolejowa w Lubawie. 
O obrębie parafji mieszka 'katolików Polaków 1297, ewangelików 
Niemców 20, ogółem 1317. Komunikujących jest 1028. 
P a r a f j ę założyli biskupi chełmińscy, wyłączając ją z grabow- 
skiej. Nie miała ona nigdy murowanego kościoła, więc jest pewnie 
młodszą od sąsiednich. Ale powstała napewno jeszcze w XIV wieku, 
zachowało się bowiem pismo oficjała biskupiego do plebana w Rożen- 
talu z czasu między 1402 a 1416 w sprawie poprzednika jego. 
Koś c i ó ł obecny, w szachulec budowany, stanął 1761 r.; kon- 
sel{racji dokonał biskup Baier 23 października 1763 r. Jestto jeden 
z nielicznych już u nas pięknych okazów ludowego budownictwa dre- 
wniancgo; wdzięk i urok dodają kościołowi kapliczki przybudowane 
w połowie ośmioboku oraz różnokształtne wieżyczki. Na chorągiewce 
kapliczki północnej liczba 1667 jest zapewne zabytkiem z dawniejszego 
kościoła, zbudowanego w r. 1590. 
T Y t u ł koś c i o ł a: św. Wawrzyniec, obecnie i już w XVII w. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. 
str. 27 n.). Aż do sekularyzacji posiadali kolatorstwo biskupi chełmińscy. 
Zabytki ważniejsze: 
I. Dwa srebrne pozłacane kielichy gotyckie z bogatemi ozdobami 
l napisami.
		

/Pomorze_002_12_452_0001.djvu

			- 448 - 


2. Dwa kielichy późniejsze, również z bogatą ornamentyką, jeden z r. 
1645, drugi gdańskiej roboty z r. 1726. 
3. Monstrancja srebrna we formie słońca z r. 1750. 
4. Pięć figur średniowiecznych, przedstawiających Matkę Boską, św. 
Barbarę, Katarzynę, Marję Magdalenę i Małgorzatę. 
U r o c z y s t o ś ci o d p u s t o we: św. Wawrzyńca, M. B. Różań- 
cowej i św. Jana Nepomucena. Dokumenty istnieją. 
Archiwum parafjalne: 
1. Księgi metr. bapt. 1667-, copuI. 1616-19, 1680-, mort. 1719-. 
2. Liber perceptor um et expensarum od r. 1696, zawiera także kazania 
na cześć Matki Boskiej Różańcowej i katalog proboszczów rożen- 
talskich od r. 1585. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Różańcowe, zaprowadzone 17 czerwca 1674 r., wznowione 
5 listopada 1911, liczy 330 członków, wtem 82 z innych parafij. 
Żywy Różaniec od r. 1927, liczy 135 członków. 
2. Bractwo Trzeźwości od 4 grudnia 1855, 120 członków. 
3. Dzieło Rozkrzewienia Wiary od 20. 3. 1927, 89 członków. 
4. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, liczy 50 członków. 
S z p i t a I a niema, lecz na ten cel złożył śp. X. proboszcz 
Pomierski 1874 r. 1500 mk. 
p r o b o s z c z: x. Józef JtlllJwwski, urodz. 12. 11. 1849 r. 
w Pelplinie, święc. 17. 11. 1872, instyt. 3. 7. 1907. Poprzednio był 
wikarym w Żarnówcu i Miłohądzu, kuratusem w Tyłowie i proboszczcm 
w Głubczynie. Od r. 1922 jest radcą duchownym ad honores. 
A d m i n i s t r a t o r: X. Hiel'onim Gl'Zenill, urodz. 30. 8. 1894 
w Stawkach, pow. kartuskim, święc. 17. 6. 1923, ustanow. 1927. Po- 
przednio był wikarym w Wałdowie, Goręczynie, wikarym tumskim 
w Pelplinie i administratorem w Wałdowie. 
Szkoły powszechne: 
1. Rożental katoI., 3 naucz. kat., 3 klasy, 133 dzieci kat., 
2. Pomierki "I"" l " 36 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafjl: 
1. R02ental powiat lubawski 1100 dusz 
2. Gierłoż 6 km" " 78" 
3. Pomierl,i 2 "" " 119" 
Zdarzenia historyczne: R. 1915 spalilo się w Rożen- 
talu 80 zabudowań. - R. 1920 przy ustaleniu nowcj granicy polsko- 
nicmieckiej odłączono od parafji rożentalskiej Gierłoż pruską i Lubotld, 
razem 30 dusz. 


"
		

/Pomorze_002_12_453_0001.djvu

			- 449 - 


8. Rumian 
Miejscowość tej nazwy, zachodząca dopiero 1641 r.. więc pewnie 
późniejsza od sąsiednich wsi kościelnych, leży w powiecie lubawskim; 
poczta i stacja kolejowa jest w Rybnie Pomorskiem. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2716, Niemców 
ewangelików 18, ogółem dusz 2734. Komunikujących jest 1810. 
P a r a f j a powstała pewnie dopiero w XVI wieku. X. Ku jot 
wprawdzie wnioskuje z istnienia należącej zdawna do parafji wsi Jeglji 
w r. 1338, że już wtenczas paraf ja istniała. Jednakże według Strzesza 
pobudowali sobie paraf janie post tempora Crapiciana (po r. 1507) małą 
kapliczkę z polnych kamieni, którą X. proboszcz Miecznikowski powięk- 
szył, przybudowując z kamieni polnych nawę bez wieży. Wynikałoby 
stąd, że wsie wchodzące dziś w skład parafji rumiańskiej, należały 
poprzednio do parafji zwiniarskiej, względnie odwiedzały kościoły bliż- 
sze w Elgnowie i Szczuplinach, zanim granica toruńska 1466 r. ich nie 
odcięła, stwarzając potrzebę utworzenia własnej parafji na kończynach 
lubawskich. 
Koś c i ó ł obecny, drewniany, powstał na miejscu poprzedniego, 
zapadłego 1713 r, w roku następnym. Konsekrował go biskup Kret- 
kowski 30 lipca 1724 r. W roku 1926 otrzymała wieża nową kopułę 
pokrytą cynkiem. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Barbara dowodnie już w XVII wieku. 
Po morowej zarazie 1710-11 przybrano jako drugiego patrona kościoła 
św. Rocha. 
K o I a t o r a m i są biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. 
str. 27 n.). Przed sekularyzacją byli kolatorami biskupi chełmińscy. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Obraz Ukoronowania M. Boskiej na tle kredowem, złoconem, wzo- 
rzystem, doskonałej roboty, odnowiony 1907 przez artystę malarza 
Szczepana Lewickiego. Na szacie Boga Ojca napis: Abata me. 
Daniel Rese von Lubaeka maler. Anno Domini 1599 den 6. Nov. 
(Malarz ten urodz. w Dittmerschen 1540, um. 1611). 
2. Dzwony, jeden z napisem w gotyckich minuskułach, drugi z r. 1740, 
dzieło Jana Heuslera z Elbląga. 
3. Kielich gotycki, srebrny, pozłacany, roboty bogatej ale miernego 
wykonania, z rzeźbą przedstawiającą Chrystusa, Matkę Boską i św. 
Katarzynę. Napis na węźle: Ihesus. Pod stopą: Ec Casni. M 358. 
4. Monstrancja srebma pozłacana z r. 1615, napis; Lucas Dembinsky 
z Dembinie nastrzilnem hoffrichtirz kniziet Beskup olomuc. 
5. Krzyż gotycki, srebrny, bardzo ozdobny. 


29
		

/Pomorze_002_12_454_0001.djvu

			6. Dwa srebrne, pozłacane kielichy. Na patenie do kielicha herb Łuka- 
sza Dembińskiego i rok 1614. 
G łów n e u r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: św. Barbary i św. 
Rocha. Dokument z r. 1868. 
Archiwum parafjalne: 
I. Księgi metryczne bapt. 1663-, copul 1661-, mort. 1689-. 
2. Liber perceptorum et expensarum od r. 1690. 
3. Wizyty generalne i opisy kościoła od 1701 r. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Trzeźwości od r. 1869; od 1895 wszyscy neokomunikanci. 
2. Apostolstwo Modlitwy od r. 1899, liczy 277 członków. 
3. Żywy Różaniec, liczy 76 róż. 
4. Towarzystwo Robotników. 
S z p i t a I kościelny dla 4 ubogich z parafji. Kiedy i przez kogo 
założony, niewiadomo. Szpitale gminne są w Rybnie i Dębieniu. 
p r o b o s z c z: X. Franciszek Liss, dr. teologji i filozofji, urodz. 
8. 9. 1855 w Dzierżążnie, pow. gniewskim, święc. 24. 3. 1883, instyt. 
16. 2. 1897. Poprzednio był wikarjuszem tumskim i nauczycielem 
przy Collegium Marianum, wikarjuszem we Wąhrzeźnie, administra- 
torem w Nieżywięciu i duszpasterzem Polaków w Westfalji. Napisał 
prace promocyjne: w filozofji "De libero arbitrio", w teologji "De 
gratia" (manuskrypty). Był redaktorem "Posłańca Katolickiego" w Bo- 
ch um w r. 1890-94. 
W i kar y: X. Franciszek Manthey, dr. filozofji, urodz. 19. 4. 
1904 w Brodnicy, święc. 1. l. 1928, odtąd wikarym w Rumianie. 
Odbył studja filozoficzne w Lwowie. Napisał pracę doktorską: "Pojęcie 
wyrażenia kategorycznego" ( manuskrypt). 
Szkoły powszechne: 
I. Rumian katot., l naucz. kato 1., 
2. Dębień "1,, " 
3. Gutowo "1,, " 
4. Jeglja "1",, 
5. Naguszewo " I " " 
6. Rumienica " I" .. 
M i e j s c o w o Ś c i należąte do 
1. Rumian 
2. Dębień 
3. Gutowo 
4. Groszki 
5. Jeglja 
6. Naguszewo 


- 450 - 


l klasa, 59 dzieci 
1 " 47 " 
2 " 64 " 
1 " 38 " 
2 " 80 " 
2 " 75 " 
parafji : 
powiat 
4 km " 
3 " " 
3 " " 
6 " " 
2 " " 


kat. 


" 


" 


" 


" 


" 


lubawski 49'l dusz 
" 327" 
" 400" 
" 211" 
" 380" 
343 " 


"
		

/Pomorze_002_12_455_0001.djvu

			- 451 


7. Rumienica 4 km pow. lubawski 517 dusz 
8. Wądzynek 6" "działdowski 46 " 
W a ż n i e j s z e z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e: W początkach 
XVIl w. Łukasz Dębieński z Dębienia "qui in Moravia fortunam opes- 
que qllaesierat et mUl1us judicis episcopatus Olomunecensis gessit, 
hancque ecclesiam egregia sllpellectili utpote monstratorio et calice 
cum patena deauratis sacrisque vestibus auxit" zapisał kościołowi fun- 
dację 700 zł. - R. 1710 szerzyla się tu zaraza morowa. - Od 1761 do 
1783 r. przyjęto na łono kościoła katolickiego 64 innowierców. - W r. 
1782 przyjęło 329 osób z pogranicznych okolic Prus Książęcych komunję 
św. wielkanocną. - R. 1907 był strajk szkolny; X. proboszcz Liss 
skazany został na miesiąc więzienia. - R. 1914 na początku wojny 
X. proboszcz Liss został aresztowany i wywieziony do Ostróda; po 
5 dniach wrócono mu wolność. 


9. Rybno 
Nazwa ta, pisywana w XIV wieku Rybin, pozmeJ z niemiecka 
Riibl1au i Rieben i jeszcze 1570 r. Reybenn, ustaliła się co do pisowni 
dopiero w XVIl wieku. 
Miejscowość ta leży w pow. lubawskim, posiada pocztę i stację 
kolejową w miejscu. 
W obrębie kuracji mieszka katol. Polaków 1262. Komunik. jest 861. 
Kur a c j ę utworzył Eksc. X. biskup Okol1iewski z dniem l lipca 
1928 na mocy dekretu z dnia 3 kwietnia t. r., wyłączając ją z parafji 
rumialtskiej i przydzielając do niej oprócz Rybna także Zarybinek, 
Kostkowo, Kopaniarze i Wery, wyznaczając nadto na uposażenie 30 
ha zicmi, "odstąpionych od plebanki w Rumianie na wieczne czasy 
dla pleban ki w Rybnie" mocą uchwały Rady parafjalnej w Rumianie 
z dnia 12 i 14 lutego 1928 r. Już poprzednio zakupiono grunt pod 
kościół, zabudowania kościelne i cmentarz. 
PlO b os zcz: Nową kurację otrzymał w komendę aż do odwo- 
łania X. prob. dr. Liss z Rumiana na mocy dekretu z d. 6. 4. 1928. 
Szkoły powszechne: 
l. R.ybno katol., 4 naucz. katot., 
2. Kopaniarze " l " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
1. R.ybno 
2. Kop31liarze 
3. Kostkowo 
4. Wery 
5. Zarybinek 


4 klasy, 159 dzieci katol. 
1 " 35" 
kuracji: 
powiat lubawski 
4 km " 
3 " " 
5 " " 
2 " " 


" 


" 




6 dusz 
127 " 
18 " 
58 " 
63 " 


" 


" 


" 


29*
		

/Pomorze_002_12_456_0001.djvu

			- 452 - 


Z d a r z e n i a h i s t o r y c Z n e : Przy południowym końcu wsi 
Rybna, pomiędzy jeziorem Rybnem i Zarybinkiem znajduje się gro- 
dzisko dług. ok. 50 m, zwane u miejscowej ludności Górą groszkowską. 


10. Sampława 
Nazwa ta zachodzi w odmianach Semplow 1438, Samplow 1440, 
Samplaw 1454, Sąpława 1647, Sęmpława 1667, później Sam pława. 
Miejscowość ta leży w powiecie lubawskim; poczta i stacja kole- 
jowa jest wRakowicach. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 1632, ewangelików 
Polaków 12, ogółem 1644. Komunikujących jest 1166. 
P a r a f j ę założyli krzyżacy w swojej części ziemi lubawskiej 
jeszcze w XIll w., by swoje wsie z biskupiej parafji lubawskiej wyłą- 
czyć. Jest to z fundacyj krzyżackich największa, a rozległość jej tło- 
maczy się te m, że wsie parafjalne w chwili założenia jej jeszcze nie 
istniały, lecz powoli powstawały. W początkach XV w. była paraf ja 
dłuższy czas nieobsadzona, dopiero biskup Arnold (1402-16) dał pre- 
zentowanemu przez kolatorów X. Maciejowi instytucję. 
Koś c i ó ł obecny, murowany z cegły, z wieżą niewysoką, powstał 
około r. 1330 w pobliżu dawnego grodziska. W r. 1910 dobudowano 
dwie kaplice, sprawiono nową ambonę, chrzcielnicę i balustradę, a w 
r. 1919 nowe witraże. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Bartłomiej ap. dowodnie już 1647. 
K o I a t o r e m jest rząd, gdyż dawne prywatne majątki Sam- 
pława, Białogóra i Rodzone, na których patronat spoczywał, są dziś 
domenami. 
Zabytki ważniejsze: 
l. Dwie kropielnice dawne z polnego kamienia, mające kształt kielicha. 
2. Dzwony, jeden z napisem: o rex glorie veni cum pace 1523. F. B., 
drugi z napisem: Hinrich W. Reden me fecit Thorunij. Oratio justi 
davis co eli, Anno 1680, trzeci: In om nem terram exeat sonus S. 
Bartholomaei patroni ecclesiae Samplaviensis, curavit transfundi hanc 
campanam Adalbertus Vielunski P. Sem. A. D. 1762. 
3. Wspólna płyta grobowa rodzin Trzcińskich, Sampławskich i Klesz- 
czyńskich nowej daty. 
Uroczystości odpustowe: św. Bartłomieja i św. Mikołaja. 
Brewe z r. 1777 r. 
Archiwum parafjalne: 
l. Księgi metryczne bapt. copul. 1787-, mort. 1752-87 (w księdze 
dochodów i rozchodów z tego czasu).
		

/Pomorze_002_12_457_0001.djvu

			-453- 


2. Percepta et expensa 1752-87, liber perceptorum 1817-84. 
3. Opis beneficjum sampławskiego 1812 r. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Bractwo Trzeźwości z r. 1855, liczy około 200 członków. 
2. " Opatrzności Boskiej z r. 1777 (nieczynne). 
3. " Różańcowe od r. 1901, liczy 600 członków. 
4. Żywy Różaniec, liczy 195 członków. 
5. Stowarzyszenie św. Wojciecha i Bonifacego od r. 1900, członk. 400. 
6. Towarzystwo Misyjne od r. 1923, liczy 150 członków. 
7. Papieskie Dzieło Rozkrzewienia Wiary. 
5. Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, liczy 37 członków. 
O s z P i t a I u jest wzmianka w wizycie Strzesza (1670), że go 
fundował na majątku swoim Stan. Sampławski. 
P r o b o s z c z: X. Michał Strehl, urodz. 30.9. 1884 W Nowym- 
dworze, pow. tczewskim, święc. 2. 4. 1911, instyt. 24. 4. 1925. Poprze- 
dnio był wikarym w Kościerzynie, w służbie wojskowej sanitarnej, 
proboszczem garnizonowym w Ostródzie, wikarym w Łęgu, kuratusem 
w Lubiszewie. 
Szkoły powszechne: 
I. Sampława katol., 3 naucz. katoI., 
2. Targowisko " l" " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do 
1. Sampława, wieś 
2. Sampława, dom. 
3. Biała góra (Sophienthal) 
4. Borek 
5. Łążek 
6. Ludwichowo (Ludwigshof) 
7. Rakowice, maj. 
8. Rakowice, dworzec 
9. Rodzone (Rosen) 
10. Targowisko (Tergewisch) 
11. Osowiec (Zeisingshof) 


3 klasy, 117 dzieci kat. 
1 . 51 
parafji : 
powiat lubawski 352 dusz 
" " )10" 
2 km" " 103" 
5"" " 11" 
2"" " 133" 
2"" " 108" 
5 " " 201 " 
3"" " 85., 
2"" " 84" 
3"" " 338" 
5"" " 95" 


" 


" 


3 ew. 


11. Złotowo 
Nazwa ta, zachodząca w źródłach od r. 1614, jest pewnie pier- 
wotna, a krzyżackie Goldbach 1410 i 1566 i wzięta od niego nazwa 
rzeczki płynącej przez wieś, jest zatem tylko tłomaczeniem Złotowa 
w zględnie Złotej. 
. Miejscowość ta leży w powiecie lubawskim; poczta i stacja kole- 
Jowa jest w Lubawie.
		

/Pomorze_002_12_458_0001.djvu

			- 454 - 


W obrębie kuracji mieszka katolików Polaków 1250, Niemców 
ewangelików 15, ogółem dusz 1265. Komunikujących jest 815. 
Kur a c j ę z osobnym duszpasterzem utworzył w Złotowie, filji 
należącej do Lubawy, X. biskup Rosentreter aktem z dnia 10 listopada 
1910 r., przydzielając do niej prócz Złotowa Lubstyn i Zakurzewo. 
Granica polityczna z r. 1919 przyłączyła Lubstynek do Polski a tem- 
samem do kuracji złotowskiej z pozostałej poza granicą g1aznockiej. 
Filją lubawską było Złotowo 1641-1910, poprzednio było siedzibą 
samodzielnej parafji, założonej przez biskupów chełmińskich niezawodnie 
w XIV w., jakoż za biskupa Arnolda (1402-16) był pleban złoto w- 
ski już dobrze zasiedziały, zawiadywał bowiem wówczas nawet paraf ją 
sampławską. 
Koś c i ó ł obecny, stanowiący podłużny ośmiobok, zbudowany 
w szachulec 1725, został konsekrowany przez sufragana Sołtyka (1728 
-49). Murowana dzwonnica stanęła 1896 r. Poprzedni kościoł był 
również drewniany. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Barbara, obecnie i już w r. 1647. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. str. 
27 n.). Przed sekularyzacją byli kolatorami biskupi chełmitlscy. 
Zabytki ważniejsze; 
I. W ołtarzu bocznym św. Katarzyny predella przedstawiająca broda- 
tego kapłana w komży klęczącego przed Matką Roską z Dzieciąt- 
kiem i św. Anną. Napis: s. Anna Makr s. Maria virgi. Anno 
Domini 1618. 
2. Nad drzwiami wschodn. napis: Ad M. D. G.I3. M. V.H. A. D. )725. 
3. Kielich barokowy z r. 1637 z napisami. 
U r o c z y s t o ś c i o d P u s t o we: Przemienienia Pańskiego i św. 
Barbary. Pierwszą obchodzi się bardzo uroczyście; niegdyś przyby- 
wały na nią liczne rzesze protestanckich Mazurów. Obraz Przemie- 
nienia Pańskiego w ołtarzu jest przedmiotem powszechnej czci. Od wielu 
lat paraf ja, dotknięta niegdyś klęską gradową, obchodzi ex voto 
uroczystość św. Jakóba 25 lipca. 
Archiwum parafjalne 
l. Księgi metryczne bapt., copul. i mort. H) 10-. 
2. Przywilej hisk. Gembickiego na 2 włóki w Złotowje z r. lG03. 
3. Kilka umów pisemnych z XVIII wieku. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
1. Apostolstwo Modlitwy, założone 1911 r. 
2. Dzieło Rozkrzewienia Wiary z r. 1927. 
3. Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży M
skiej. 


r 


'- 


-
		

/Pomorze_002_12_459_0001.djvu

			- 455 


Kur a t u s: X. Pioil' DWlajski, urodz. 26. 1. 1869 w Dzierżążnie, 
pow. gniewskim, święc. 22. 3. 1896, ustano r. 1922. Poprzednio był 
wikarym w Jeżewie, Lipinkach i Zblewie, administratorem w Mechowie, 
pruboszczem w Lipuszu. 
Szkoły powszechne: 
J. Złotowo katol., 2 naucz. katol., 2 klasy 95 dzieci katol. 
2. Lubstynek "1,, "1,, 22. " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do kuracji: 
J. Złotowo powiat 
2. Lubstyn 2 km " 
3. Lubstynek 4-6 " 
4. Zakurzewo 6 " " 


lubawski 767 dusz 
210 " 
225 " 
48 " 


" 


12. Zwiniarz 
Miejscowość ta, pisywana w XVII w. Swiniarz i Swyniarz, a za 
czasów krzyżackich Swyner 1336 i Swyn 1371, leży w pow. lubaw- 
skim; poczta i najbliższa stacja kolejowa jest w Montowie. 
W obrębie parafji mieszka katolików Polaków 2201, ewangelików 
Niemców 11, ogółem 2212. Komunikujących jest 1500. 
P a r a f j ę założyli niezawodnie biskupi chełmińscy w pierwszej 
połowie XIV W., w r. bowiem 1371 spotykamy się już z proboszczem 
zwiniarskim, Janem z Włocławka, a warto dodać, że w r. 1338 był 
plebanem w Mrocznie Mikołaj z Zwiniarza. 
Koś c i ó ł obecny, murowany, wzniesiono w stylu barokowym 
w r. 1913. Konsekracji dokonał X. biskup Okoniewski 11 lipca 1926. 
O poprzednich kościołach wiadomo, że ów z XVI w., grożący zawa- 
leniem, po odnowieniu przetrwał do r. 1701. Następna świątynia, 
zbudowana w szachulec jak i poprzednia, ustąpiła miejsca dopiero 
obecnej. 
T y t u ł koś c i o ł a: św. Mikołaj bp., dowodnie już 1647 r. 
K o I a t o r e m jest biskup chełmiński i rząd naprzemian (por. 
str. 27 n.). Przed sekularyzacją byli kolatorami biskupi chełmińscy. 
Zabytki ważniejsze: 
1. Dwa obrazy malowane na drzewie z XVII w. przedstawiające św. 
Annę obok Marji Panny oraz św. Seweryna. U stóp ich klęczą 
rycerz z żoną swoją i siedmiorgiem dzieci. Wyobrażają zapewne 
Seweryna Zaleskiego z Hartówca, miecznika - ziem pruskich, żonę 
jego Annę oraz dzieci ich. 
2. Monstrancja srebrna z r. 1648. 
3. Z dzwonów jeden z r. 1549, sygnarek z napisem: Me fecit D. W. 
Anno ) 710. 


l 


- 


j
		

/Pomorze_002_12_460_0001.djvu

			- 456 - 


U r o c z y s t ość o d P u s t o w ą św. Mikołaja obchodżi się 
dnia 6 grudnia. 
Archiwum paraf ja In e: 
l. Księgi metryczne bapt. 1807-, copul. i mort. 1810-. 
2. Księga perceportum et expensarum od r. 1760 i druga od r. 1833. 
K a p I i c a d a w n i e j s z a. W H a r t o w c u, zwane m jeszcze 
w XVII w. Czartowcem, majątku biskupim, powstała kaplica na samym 
początku tegoż stulecia, a w r. 1601 otrzymał Seweryn Zaleski indult 
na odprawianie w niej mszy św. Biskup Leski bawiący chętnie 
w Hartowcu odnowił ją w r. 1750. Po rozbiorach przestała kaplica istnieć. 
Bractwa i stowarzyszenia: 
l. Bractwo Różańcowe od r. 1901, liczy 400 członków. 
2. Bractwo Szkaplerza św. od r. 1926, liczy 96 członków 
S z p i t a I sprzedano przed 1667 r. Teraźniejszy niewiadom o 
kiedy założono. 
p r o b o s z c z: X. Stanisław Zegarski, urodz. 27. 9. 1886 w 
Grabowie, pow. starogardzkim, święc. 2. 4. 1911, instyt. 21. 6. 1928. 
Poprzednio był wikarym w Wejherowie, Wąbrzeźnie, Śliwicach, Świeciu, 
Pogódkach i kuratusem w Starych Polaszkach. 
Szkoły powszechne: 
l. Zwiniarz katol., 2 nalicz. katol., 2 klasy, 62 dzieci katol. 
2. Hartowiec ,,2 " "2,, 73 " 
3. Łążyn "1",, 2 " 58 " 
4. Świniarzec " ) " "2,, 46 " 
5. Truszczyny " l " "2,, 57 " 
M i e j s c o w o Ś c i należące do parafji: 
I. Zwiniarz powiat lubawski 407 dusz 
2. Hartowiec (Czartowiec) 5 "" " 323" 
3. Łążyn 	
			

/Pomorze_002_12_461_0001.djvu

			xv 
Dekanat Nowski 


Literatura: 
Amtl. Kirchenbl. 50,134. 51,47. 57,14. - Arch. gdańskie 8, 12. - Apparatus, 
Schwengel. - Bar, Kirchenbiicher, nr. 399-409. - Bar, Ortsnamen. - Chodyński, 
Sufragani, 65. - Czaplewski, Senatorowie, 141-146. 149-153. - Fankidejski, 
Obrazy, 12, 156-163. - Fankidejski, Utrac. kościoły, 261-270. - Flansz R., 
Geschichte Westpr. Giiter. Zeitschr. d. hist. Ver. Marienwerder VII, 41 nn. XXI, 
78-108. - Heise, Kunstdenkm. I, 155. 190-191. 236-239. 265-272. 302-