Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Matematyczno-Przyrodnicze. Geografia, z. 17 (54), 1982


>>>
A C TiA U N I V E R S, I T A T I S . N I C OL A I C O P E R N I C I 


. ,I 


GEOGRAFIA 
XVII 


l' 
I 
I 
I, 


/ 


Nauki 
Matematyczno-Przyrodnicze 


'j 
I 


. Zeszyt 54 


'. 
I 
: 
I 
,. 
i 
I 


'1' 
! 


TOR UŃ 1982
>>>
Redaktor naukowy 
WŁADYSŁAW NIEWIAROWSKI 


Tłumaczenie streszczeń 
WANDA SWINARSKA 


PL ISSN 0208-5291 


, 
. , 


( . 


Redaktor 


Barbara Materne 


'( 


Redaktor techniczny 
Franciszek Horyza 


Ifoi'ektor 
Irena Radajewska 


UNIWERSYTET MIKOŁAJA KO
ERNIKA W TORUNIU 
Wydanie l. Nakład 500+70 egz. Ark. wyd. 21. Ark. druk. 14,5+5 wkL 
Papier druk; sat. kI. V, B-l, 80 g. POdpisano do druku 14 I 1983 r. 
, Druk ukończono w styczniu 1983 r. Cena zł 260,- C-13 
DRUKARNIA kUJAWSKA' W INOWROCLAWIU 
Zam. 1190
>>>
ACTA UNIVERSITATISN.ICOLAI CO PER NIC. I 
GEOGRAFIA XVII - NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 54 _ 1982 


Instytut Geoyrafii 
Zaklad Geomorfologii i Geografii Fizycznej . 


i' 


ZAGADNIENIE GENEZY I WIEKU RYNIEN. PODLODOWCOWYCH 
NA NIZU PO
SKIM' , 
NA PRZYKŁADZIE RYNNY STRZYZYŃSKIEJ 
W BORACH TUCHOLSKICH (W OKOLICY ZAMRZENICY) 
. \ 
ON THE PROBLEM OF ORIGIN AND AGE OF SUBGLACIAL CHANNELS ' 
OF THE AREA OF THE POLISH LOWLAND 
CASE OF THE STRZYŻYNY CHANNEL 
IN THE TUCHOLA FORESTS, IN N - l;'OLAND 


Część I - Part I 


. Rajmund Galon 


\ 
J. . 


:' \' 


ROZW AZANIA GEOMORFOLOGICZNE 


Z a r y s t r e ś c i. Autor podaje rozwój poglądów na genezę rynien' podlodow- 
cowych. Obok pierwotnego przyjęcia ich powstania jako form erozji podlodowco- 
wych wód roztopowych w nowszych czasach pojawia się inny pogląd wskazujący 
raczej na erozję .glacJalną jako przyczynę tworzenia się rynien. Mówi się również 
. o złożonej genezie tych form.' Autor podaje liczne argumenty za erozją wód pod- 
lodowcowych jako główną przyczyną genezy tYPowych rynien, przyjmując inną 
genezę dla form rynnopodobnych i zapowiada szczegółowe zbadanie wybrariej ty- 
powej rynny podlodowcowej jako dalszy ciąg studiów nad tymi formami. 


,'Rynny pod.lodO!wcowe jako nieregularne formy dolinne stanowią jed": 
ną z najbardziej' charakterystycznych' cech obszaru młQdoglacjalnego. 
Rożpomlano je na początku tego wieku, a duński geolo-g N. V. U s s i n g 
(1903) jako pierwszy stwierdził powiązanie genetyczne rynien czyli dolin 
tunelowych z sandrami jako osadami wód roztopowych. Następnie stwier- 
dzono, że wody te płyną pod. ciśniehiem hydrostatycznym. Te li inne 
stwierdzenia 71nalazły wyraz w klasyc:zm
 studium rynien podlodowco- 
. wych P. W o l d s t e d t a (1923) na. obszarze ostatniego zlodowa,cenfa 
skandynawskiego, w którym autor na wielu przykładach - również 
z obszaru Polski - wykazał, iż koncentryc7lny ,zbieg rynien pocllodolwco- 
wych wraz z występującymi w ich przedłużenht stożkamd sandrowymi 


I 
. I 


. ! 
,
>>>
4 


Rajmund GaloIl 


Rys. 1. Schemat zbiegu rynien podlodowcowych i sandru 
według P. Woldstedta (1923) 
Fig. 1. Coincidance of subglacial' channels and outwash cone in iriterlobic area 
after P. Woldstedt (1923) 


odbywał się na kontakcie dwóch lobów lodowcowych agłóWiIlyln czyn- 
nikiem kształtującym rynny podlodowcowe była erozja wód roztopowych 
działających pod lodem pod wpłyWem ciśDJienia hydrostatycznego (rys. 1). 
Jednakże póWiej P. Woldstedt był skłonny widzieć przewagę erozji lo- 
dowcowej (1952). Wskazał on na Ucżne przykłady ry'ilien podlodowcowych . 
wytworzonych w ten sposób, dopuszczając udział erozji wód raztopowych 
. w końcoWej fazie tworzenia się tych form. Skrajnym zwolennikiem kon- 
cepcji er.ozji glacjalnej .okazał się w nowszy'ch czasa.ch K. G r i p p (1964), 
który pod nazwą Glaziellen .opisuje rzędy f.orm podl.odowcowych, które 
pawstały jako łączące się depresje końcowe w miarę cofania Się jęzorów 
lodowych (rys. 2). Uważa je za fiordy nizinne. Rozbieżność zdań na temat 
genezy rynien trwa. Coraz częściej mówi s.ię Q złożonej genezie rynien 
subglacjalnych. ' . 
N.iewątpliwie przeważająca część rynien na .obszarze Polski jest. po- . 
ch.odzenia wodno-erozyjnego. O podlodowcowej erozji wód roztopowych
>>>
. ( 


" 
\\ 


. " , I 
, I ..., 
, -ł 
\\....;. 
" 
\ \ -ł. 
\\ -J 
" I. 
\\-\ 
\, -\.. 
/I -ł 


/ 
"/ 
II 
/I 
II 
" 
l, 


.1; 


\ 


. ,. 
!, 


I 
j. 
,. 
, 


Rys. 2. Glacjalno-erozyjne tworzenie się rynien (GlazieUen) według K. Grippa (1964) 
Fig. 2. Formation of subglacial channel by efQsion of moving ice (Gla

ellen) after 
the conceptiori of K.' Gripp (1964) . 


, 
r 
I 
I
>>>
6 


Rajmund Galon 


jako głównego czynnika ikszt
łtującego te f.ormy dolinne. świadczą nastę- 
pujące kryteria georriorfologiczme: , 

 Występowanie rynien jestczęs.to niezale:łme od stref marginalnych 
I . . . 
lądolodu, przy czym -'- co podkreśla S.' K o z a r s ki (1966/1967) - w ich 
sąsiedztwi
 brak.strUktur glacjotektonicznych. 
- Rynny są wielokrotnie bardzo wąskie i kręte, co według naszych 
doświadczeń glacjohJ'g1.cznych przeczy pojęciu erozji [nawet najmh.iejszych 
jęzorów 10dowych; zdarzają się też blisko .położone' rynny podwójne - ! 
(rys. 1, 2 w .części II). 
- Koegzystencja rynien i ozów jako erozyjnych i amuinulacyjnych 
form pochodz-enia fluwialnego świadczy o podlodowcowej działalności wód' 
roztopowych.; 
- Większa koncentracja rynien wyśtępuje w interlobalnej strefie 
kontaktowej, gdzie panowała bardzo intensywna działalność wód rozto-. 
powych. Istnieje tu często zbieg rynien, a S. K()zarski mówi o dentry- 
tyczn
m kształcie systemów rynnowych. Fakty t€ wykluczają e1'l0zję 10- 

w
w
 , 
- Dno rynien wykazuje Liczne zagłębienia, które są następstwem 
eworsyjnej działalności podlodowcowy;:h wód roztopowych. Zdarzają się. 
ciągi zagłębi-eń eworsyjnych pozbawione rynien. ' 
- W rynnach zaznaczają się pewnego rodzaju' listwy terasowe, świad- 
czące o zmianach podlodowcowego reżimuwódnego (np. w rynnie Jezior 
Byszews!Q:ch lub w rynnie Ruźca). ' 
- W warunkach' stagnującego lądolodu -, przy przyjęciu deglacjacji 
ar,ealnej - nie ma teoretycznie możLiwości dla erozji lodowcowej. 
Należy jednak zaiUważyć, że poza powyższymi rynnami o podlodow- 
cowej genezie wodno-erozyjnej istnieją inne podłużne zagłębienia, które' 
w skrajnym przyp.fidku przedstawiają się jako formy typu dolinneg() lub 
nawet kotliny, wytwor:zJone przez erozję lodowcową. W tym przypadku. 
chodzi o oddZJiaływanie erozyjne oscylujących lobów lodowoowych, kitóre- 
go wynikiem są depresje 'końcowe, Jest możliwe, że erozja ta dokonywana 
przez nasuwający się lądolód odbyła się.w obrębie poprzednio utworzo- 
nych rynien wodno-erozyjnych, które w czasie tego procesu uległy prze- 
kształceniu. Jak wiadomo depresje końcowe rozpoznano najpierw na 
. przedpolu i w strefie brzeżnej Alp. Dopiero później opisano je także na 
obszarze zlodowaceń ;skandynalwskich. Okazuje się,' że skraj lądolodu 
w stref,ie nadbałtyckiej dzieHł się na liczne droblle 1oby, którym w kraj- 
obrazie polodowcowym odpowiadają rozległe depresje końcowe z jezio- 
rami, 'otoczone morenami czołowymi, np. zagłębienie J ezioraZarnowiec- 
kiego lub jutlandzkie Forde. 
Nadto należy przyjąć występowan:ie p () Ś r e d n i c h form dolinnych, 
wytworzonych p.ierwotnie jako wodno-erozyjne rynny podlodowcowe, 
a które 'później zostały przekształcone li pogłębione przez erozję lodow- 
ców, przy zasadniczym zachowan,iu pier,wotnego kształtu. Tego rodzaju
>>>
Rys. 3..' Krzyżowanie się 
rynny strzyżyńskiej z san- 
drem i doliną Brdy z te- 
rasami w Borach Tuchol- 
skich 
Czarnym kolorem oznaczono 
. omawianą rynnę, S - jezio- 
ro Strzyżyny. x -, obszar. 
wierceń i badań 
Fig. 3. The Strzyżyny sub- 
glacial channel passing ob- 
liquely the outwash and 
valley with terraces of the 
.Brda r,iver ,in the Tuchola 
Forests 
Black colour - subglacial 
ciiannel, s - lake StIzyżyny, 
x - al'ea of investigations 


.! 


Rozwatania geomorfologiczne 


.7 


. i; 


I 
I 


. lo .. lo 


" 


. . 


. . 


a 
I 


" 
I 


Zkm 
I 


formy występują w Meklemburgii, .opisane przez H. R e i n h 'Ii r 
 a (1958) 
i' in. .oraz na Pomarzu (M. Pasierbski 1979). Stwierdzono również .od- 
wrotną k.olejn.ość procesów, tJ. przeksZltałce:nie marginalnych niećek gla- 
cjalno-erozyjnych przez podlodowcową ,erozję wód rozt'opowych. L i e d t - 
k e (1975) w swo
m syntetycmym dzd.ele dotyczącym środk.owoeuropej- 
skiego .obszaru zlodowaceń skandynawskich .zebrał p.oglądy datyczące 
, ' 
erozji glacja1nej lub erozji podlodowco
ychwód roztopowych jako głów- 
nego czyrm:tka ks2rtałtującega rynny podlodowcowe i farmy pokI-eWlIle,' 
osobiście widząc ,rozwiązanie zagadnienia w przyjęciu kombinowanej ge- 
nezy tych podłużnych farm wklęsłych przy.przewadze erozji giacjalnej. 
Niewątpliwie wyżej wskazany rÓ:ŻJnoro'dny .a częściowo heterageniczny, 
sposób tw.orzenia się rynien i farm pakrewnych wyklucza przyjęcie tylko 
jedneg.o rodzaju genezy tych form. Zachodzi lWI1Iieczność ścisłego upb- . 
riądk.owania rynien:i form pO'krewnych w' typy genetyczne i pro,wadzenia 
. dalszych badań terenowych dotyczących tych farm z li względnieniem 
obserwacji aktualnych procesów glacjologicZlnych w krajach palarnych. 


, 
. ! 


I 
'. 


... 


. i 


.... . 


...
>>>
8 


. -RajmUll1dGalon . . 


Niniejsze zespołowe studium odpowiada wyżej sformułowanemu POl 
stulatowi pro.wadzenia szczegÓło.wYch badań dotycżących rY1nien pbdlo- ' 
. do.wcowych. Wybrano typową rynnę (podwÓjną) z jezio.rami w Barach 
Tucho.lskd.ch karo Zamrzenicy i zbadano jej. genezę oraz wiek w świetle 
badań. geo.morfo.logicznych, geolagicznych, sedymentolog.icznych i paleo- 
botanicznych. Rynna ta, :p,azwana od występującego w niej jeziora Strzy- 
żyny - rynną s;trzyżyńską, jest wcięta w powierzchnię sandru Brdy 
i krzyżuje się skaśnie z doliną Brdy i jej terasamd (rys. 3), co stanowi 
osobne interesujące zagadnienie. Warto rÓwnież wspomnieć, że amawiana 
rynna podlodowcowa: stano.wi fragment ciągu rynnowego z licznymi je- 
'ziorami, sięgającego ad okolic Tczewa aż do pradoliny Noteci. Trwałość 
tego., ciągu rynnowego niezaleŻIDego. od licznych po jego drodze występu- 
jących stref marginalnych jest dodatkową atrakcją badawczą omawianej 
rynny subglacjalnej.. .' . 
. Według powszechnie panującej opinii rynny podlodowcowe i pokrew- 
ne fo.rn;\y po' ich powstaniu zostały w czasie procesu deglacjacji zakon- 
serwowane prżez lód i przez. to uniknęły one zasypania przez osady mo- 
renowe i sandrowe. W ce1u poznania przebiegu procesu utrwalenia się 
form rynnawych przez wypełniający je lÓd 
badano osady stanowiące 
dno rynny i jej otoczenia pod względem sedymentologicznyin li straty- 
graficznym araz określono. wypełnienie orga+1og,enicz,ne rynny i jej wiek 
meto'dą pa1eobótaniczną i radiowęglową. ' 


LITERATURA 



--' 
G a lon R. 1965, Some new problems concerning subglacial channels, Geogr. Pol. 
26, Warszawa. 
G a lon R. 1981, On the origin of subglacial channels, Transactions of the Insti
ute 
of British Geographers, (w druku). 
G a lon R., L a n k a u f K., N o ryś k i e w i c z B. 1982, Zur Entstehung der sub- 
glazialen Rinnen im. nordischen Vereisungsgebiet mit Beispielen aus der Tu- 
.chola-Heide, Peterm. Geogr. Mitteil., (w druku). 
G T i P P K. 1964, Erdgeschichte von Schleswig-;-Holstein, Neumunster i H. 
K o z a r s k i S. 1966/1967, The origin pf ąubglacial. channels in the Nord Polish 
and Nord German Plain, Bull. Soc. Amis d. Sei. et Lettr. ,Pozna.ń. 
L i e d t k e H. 1975, Die nordischen Vereisungen in Mitteleuropa, Forsch. Deutsch. 
Landeskunde, Bonn-Bad Godesbel1g. 
M a j d a n o w s k i S. 1948, Rozmieszczenie, gęstość i kierunki rynien jeziornych 
na Niżu Polskim, Prz. geogr. 21, Warszawa. 
p a s i e r b s kiM. 1979, Remarks on the genesis pf subglacial channels in Nor- 
thern Poland, Eiszeitalter u. Gegenwart 29, Hannover. 
p a w ł o w s ki" S. 1927, O kie.runkach jezior rynnowych w . Polsce, Spraw. Tow. 
Przyj. Nauk, Poznań. 
R e in h a r d H., R i c h t erG. 1958, Zur Gimese. der Gletscherzungenbecken 
Norddeutschlands,-Zeitłsehr. f. Geoinorph., 2, 1./2. . 
S j Qr r i n g S. 1979, Tunneltiiler in Diinemark, Eiszeitalter u. Gegenwart 29, Han-' 
. . 
nover.
>>>
Rozważania geomorfologiczne 


.9 


u s s i n g N. V. 1903, Om Jyllands Hedes
etter og Teoriene for deres Danne
se, 
Danske Vidensk. Sebk. Forh., K0benhavn. 
W o l d s t e d t. P. 1923, Studien an Rinnen und Sanc1.erfliichen in Norddeutschland, 
Jahrb. Preuss. Geol. Landesanstalt 42, Berlin. 
W o l d s t e d t P. 1952. Die Entstehung der Seen in den ehema
s' vergletscherten 
Gebieten, EiszeitaIter u. Gegenwart 2, Ohringen. 


I. 
I' 
li 


l 
i. 
r 


Rajmund Galon 


GEOMORPHOLOGICAL ,PROBLEMS OF SUBGLACIAL CHANNELS 


Summary 


The idea of the subglacial genesis (Jf glacial channels named also tunnel 
valleys was expressed in the first years of the Twentieth century. We can 
distinguish three different tendencies in the opinions concernfng the kind o
 
formation of these characteristic landforms. One group of glaciologists is convinced 
that the majority of subglacial channels originated by the erosional activity of 
subglaciaI rrieltwater streams being under hydrostatic pressure. An other group of 
'researcher demonstrates the opinion that the main process of channel formation 
is executed by the moviny ice itself. The eI'osional role played by silbglacial malt- 
. water is limitedto the fiIlal stage of channel origin. There is stm a group of 
glaclólogists who take into account that thę' origin of subglacial channels is partly 
glacial and partly glaciof1uvial. . . . , 
The author would like to. ,contmue the dtscussion and the con:siderations con- 
ceming ,the origin arnd age of subglacial channels. He ex;presses his opiniOlIl about 
the different kinds of subglacial channels and their differenciated creation. Then 
the author underlines the most impOil"tant arguments dealing with the glaciof1uvial 
ineltwater origin of the subgiacial channels. Undoubtedly there are also in the area 
of the last Scandinavian glaciation numerous little terminal basins formed by 
small glacial l.obes cuttmg former subglacial channels. But ,these' forms have already 
lost their: proporties resulting flI".om the eIJosional activityof subglacial meltwater 
The c{)mmon investigation workconcerning the subglacial channels passing 
obliquely the outwash and the valley of the Brda, north of Bydgoszcz, deals with 
explanation of :itsOI'igin and age (See the :foHowmg parts ofthis paper). 


[. 
, 


I 
I. 


i
>>>
" 


c z ę Ś ć II - P a r t II 


Krzysztof Roman Lankauf 


BUDOWA GEOLÓGICZNA . RYNNX (PODWÓJNEJ) 
. STRZYZYŃSKIEJ WRAZ Z JEJ NAJBLIZSZYM OTOCZENIEM 
W BORACH TUCHOLSKICH ORAZ CHARAKTERYSTYKA 
SEDYMENTOLOGICZNA OSADÓW PROFILU ZAMRZENICA 


. Z a r y s t r e ś c i. W Q["tykule pr
edstawiono położęn:ie i budowę geologiczną 
rynny strzyżyńskiej oraz sedymentologiczną charakterystykę osadów budujących 
XI, sandrową terasę Brdy i 'Osadów zalega;jących pod 'Sandrem. Szczegółowo r,oz- 
patrywane parametry statystyc:me uziarnienia, obróbkatiarna kwaTcawego i skład 
minerałów cięŻikfch są p'Odstawą wydzieleń genetycżno-facjal:nych, a przy uwzględ-. 
llieniu 'szerokiE
go tła geologic
nego, ta'kże ątratygra:flicznych. . 


'. 


1. POŁOZENIE I BUDOWA GEOLOGICZNA 


Rynna strzyżyńska
 znajdująca po przekroczeniu doliny Brdy, swój' 
dalszy ciąg jaka rynna byszewska, stano,wi podwójny ciąg rymowy a zróż- 
nicowanym przebiegu oraz nieregularnym zarysie i dnie (rys. 1). Zmien- 
na sz.erokość rynien waha się od ok. 100m da 0,5 kin, przy 'cz.ym 2'Ja- 
chadnia rynna jest szersza od wschodniej, bardziej podobnej do krętej 
da liny rzecznej. W obu rynnach wys(ępują Liczne, przeważnie drobne je- 
ziorka wypełniające zagłębierua rynnowe przedzielane p1'\ogami. Najwięk- 
sze jezioro, Strzyżyny, znajduje s
ę w zachodniej rynnie. Jez.iara uległy., 
przeważnie zatarfieniu. Jednak niedawno (w 1959 r.) utworzony zalew 
koronowski, w dalin.ie Brdy, zalał nie tyLko niższe terasy doliIllIle, lecz 
wkraczył rów;meż w doHnki boczne, a także w omawiane rY1nny, powa- 
dując ponowne pojawienie się niektórych jeziar 1ub. podwyższenie pozio- 
. mu vi jeziorach istniejących. 
Rynna strzyżyńSka na badanym odcinku występuj,e na sandrze Brdy, 
powiązanym genetycznie ze stadiałem pOmoTskim ostatniego zlodowace- 
nia (R. Ga1on, 1953) araz 
ozCina 2'Jnajdujące się na jej drodze terasy 
. daliny Brdy (rys. 1). W okalicachZamrzenicy sandr Brdy ma juz cha-
>>>
Budowa geologiczna rynny (podwójnej) 'strzyżyńS'kiej, 


11 


. . 
. . 


. 
. 


. . 
o. .ła.s o 
.. 
 . 
 . 
. 
.. D o 
o . o o o . 
o o -o o 
. 
. 


. 
. 


. 
. 


. 


. 
. 


B 


,D E3 101 7 . 

2 
8 
1::;':':'::1 3 . 
9 
t2J" 
!O 

. 
r5 Wij 
101 6 f[Jl i2 
1 
", 


Rys. 1. Szkic geomorfologiczny okolic Zamrzenicy przed powstaniemZale'¥u Ko- 
ronowskiego (wg R. GalQna, 1953) 
1 - wysoczyzna morenowa, 2 - terasa sandrowa (XI), 3 - terasy rzeczne' Brdy (I-VII. nr 
teras wg R. Galona), 4 - krawędzie teras, 5 -rynny subglacjalne, 6 .:.. wyniosłości w dnach 
rynien, 7 - wytopiska, 8 - suche doliny, 9 - jeziora, 10 - torfowiska, 11 - profil Zamrzenica 
i badane torfowisko, 12 -. przebieg przekroju geologicznego (rys. 2) . 


Fig. 1. Geomorphological out1ine of the Zamrzenica surroundings 
(after R. Galon, 1953) 
1 - moralne plateau, 2 - outwash terrace (XI), 3 - Brda rivei' terraces (I-VII numbers of 
terraces after R. Galon), 4 - edges of river terraces, 5'- sUbglacial channels, 6 - elevations, 
in--the botlom of subglacial channels, 7 - kettles, 8 - dry valleys, 9 - lakes, 10 - peat bogs, 
11 - the Zamrzenica profile, and the Investigated peat-bog, 12 course of geological cross- 
-section (fig. 2) 


rak ter dolinny, zwężony do szerokośQi ok: 8 km.' Powierzchnia sandrowa 
nazwalna XI terasą w dolińie Brdy zalega na bada:nym obszarze na wy- 
sokości 95 m n.p.m., obniżając się w kieru.
u południowym. 
Woięćie rynny w stosunku dp powienchni sandru, liczone od po- 
wierzchni jezior rynnowych, dochodzi do .12-13 ID, przy czym zbocza 
'rynien, zwłaszcza wschodniej, są bardzo strome. Wzboczach
łamają 
się wyłącznie osady sandrowe. JednakŻE! pierwotne dno rynien majduje 


I.
>>>
12 


. Krzysztof R. Lankauf 


się. dużo niżej i wgłębia się w utwory podściełające Osady sandrowe 
(rys: 2), a więc kolejno w: piask1i 'WIOdnolodo,wcowe, glinę zwa
ową i mię- 
dzymorenowe utwory zastoiskowe. Przy sporządzaniu załączonego prze- 
kroju geologiCZlnego przeż' okolice rynny strzyżyńskiej wykorzystano ,Ma- 
teriały archiwum wierceń (1961) oraz Objaśnienia .do Mapy Geologicznej 
'Polski arkusz G:rudziądz (w oprac. A. Makowskiej, 1973) oraz. arkusz 
ChojI1iice Przeglądowej' Mapy Geologicznej (1978). Nadto celem pomania' 
budowy geologJicznej rynny strzyżyńskiej i uzyska,I1iia :r.nateriałów do anal
 . 
sooymentologicznych wykOiIlaJno wiercenie. badawcze na wybranym progu 
rynnowym (rys. 1) db głębokości ok. 18 m (Spółdzielnia "Hydroge,owiert" 
w Grudziądzu). W położonym obok torfowis;lm, pobierając próby do ba- 
dańpalynologicznych (patrz artykuł B.,NOiI'yśkiew,icz), wykonano 4 sondy 
. każdorazowo osiągając mineralne 'dno torfowiska. Pobrane próby osadów 
mineralnych poddano także badamom sedymentologicznym 
próby,nr 57- 
-59). ProM, geologiczny sandru opracowano na podstawie pionowego 
szeregu wzajemnie zazębiających się szurfów. 


Ou
 
W 

 
 

 
I I IlE 
m a. r.t, 
mn.p.m, PROFIl{ 

o, PROFIl 
li': ZAHR7£NICA KLONOWO 
40() '" fqS Pm ! . 
95 
90 ! 
"" 
85 .g 
80 
 
." 
70 lEIil 
 
'CIJz 
::-,:.:.;:: 
5' 1......-:..1 j 1 7 501 5 O 
km 
"4 UiiJG , , 
&O 


. Rys
 2. Przekrój geologiczny okolic rynny śtrzyżyńskiej 
1 - gliny zwałowe, 2 - piaski i żwiry, 3 
 mułki, 4 - gytie i' torfy, 5 - numery wierceń (wg 
D.,Adamiec-Chodkiewiczowej, 1961), 6 - numery teras (wg R. Galona, 1953) 
Symbole stratygraficzne: fg BPm - piaski fluwioglacjalne zlodowacenia bałtyckiego fazy po- 
morskiej, gzBP i gzB - gliny zwałowe zlodowacenia bałtyckiego, fgB - piaski fluwiogla- 
cjalne żlod. bałtyckiego, gzS - glina zwałowa zlod. 
rodkowoPOlskiego, bS - osadJ7 za-' 
stoiskowe zlod. środkowopolskiego . 
. Fig. 2. Geological cross-secticin of the Strzyżyny subglacial channel surroundings 
1 - tills, 2 - 'sandS and gravels, .3 .....; silts, 4 - gyttja and peats, 5 - numbers of bore holes 
(after D. 'Adamiec-Chodkiewiczowa, 1961), 6 - numbers of terraces (aft er R. Galon, 1953) 
Stratigraphic symbols: fg BPm - glaciofluvial sands. of the Vistulian Glaciation, Pomeran1an 
. phase,. gzBP and gzB - till of the Vistulian Glaciation, fgB - glaciofluvial sands. of the 
Vistulian gJ.aciation, gzS - till ot the MiddJ.e Polish Glaciation, bS - ice - dammed lake de- 
. posits of the Middle Polish Gl
ciation
>>>
on" p.m 
ma.s.! 
93 
91 
91. 


UZJo,"'enle 
Gram f/lt CDmpOSltfon 


No. 
'y'" 
rqB 
A 



Z 
,I,a-o..3 0.5-0..150.1'-),10.'-0..0.'  0.,0.' 
l£.;--:::l':-:L-::= , l _ J ___ .l
 :'
 
a fa lO. Jo. .0. sa 6a! 80 'Q 100.% 


SlatY'ly'z,,
 ra'amll,y uzia m "n"a../1 RL ro//'o'" 11'[ /t o nla 
;;'101;,1"01 po'om
l
rJ ol qrom SI7
 wmpo,;llon ali" Ił I lal/' and W I Wal 'i 


Mz 


l l J 4 S 6 
r)
 - 
 -, - , 
j
 
I . 


- 
', 


\ 
.... 
 


r 

;. 
/' 

 
S 
( 
( 


I 
I 
I 


Rys. 3. Wskaźniki uziarnienia i obróbki ziarna kwarcowego oraz zawartość węgla- 
nów w osadaćh profilu Zamrzenica 
Symbole strat.ygraficzne: "pBPm - piaski fluwioglacjalne zlod. bałtyckiego fazy pomorskiej, 
"pB - piaski fluwioglacjalne zlod. bałtyckiego, b - osady zastoiskowe, .'S - gUna zwa- 
łowa zlod. środkowopolsklego. ..+pS - mułki i piaski zastoiskowe zlod. środkowopolskiego 
1-Sł - numery prób, e - anallzy.minerałów ciężkich 


90 
są 
88 
87 
8e 
81 
8
 
81 


fQB Pm 
p 


81 
8
 
BO. 


79 

J 
76 
7S 
U 
75 


q1s 


12 


11 
70 
69 
68 


b ' 
S 
'ttItp 


67 


U 
;5 


l:ąBPmD 


XI 6 


A 


A 


IV 


11\ 


,-=:"'_nL:L-
 .-.-:'-::I '::. 
' 72L =J'

 - -
"'_:
:'-' 
 =,
L,_ 
: 
. ""., .
:C 
=- -
::-- __,,

n""'l 
 


" 


II H 
i ( 
I 


I 
) 


l, 

' 
) 
/? 
/ 


SI" 


4; l.u - ()j I),Q l,),j 


:l 
, '. 
, 
:/ 
:, 
.:' 
'/ 
" 
:\ 
; 


, , 

 
, , 
I " 
I  
i,J 
" 
I \ 
I l 
( 


; 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
, 
I 
I 
I 

 
: I 
I 
11 
I 


::)jI,Jlt
lf. [aC('; oy rro
'er"':JCII 
Carbonatt! 
onlent /-/.1 


AC 


I,Q o 
I 
, 
/1 

 
,I 
I 
'I 
1 
J 
I 
'I 
'1 


'c,,- 


'r 
 ' -=- 



 . 
_ _ IL
:: 
, 


I 
";c. 
i 
, 
I 
( 
l, '-. 
/' 
\ 
, 
i 
L............ .: - 

......--' 
i 
\ 1 
l 
 I 
" 
I 
l, 
\ 
i , 


1 



. 
\ 
( 
? 


Ohl!')'bI'(1 :lOto') '
a'cl.l 
AbrQ!lon vI qUfPjJ "ta/n; 


, I/'J f(l 
. .. c; , 
I', 1Y '.
O;J . @
illlEE 
',' _ le _ _J 60 80 400,'; 
r[J/JJ
L 
1
{i' . 
l ':
1' 

.1 
l:,
l:.lil ew 
rTJ::ł,
, 0__ 
. "
!'.J 
l.i'...I....[ 
r; 
 '
:' 1 1 Itr . 
i. 
 .', r' 
r=ł. o " 
 'ł 
,.._I, [f 

:,.t.;. . 
f\;V:r 
r
:;.'ji 
1 
 
 tjL . 
IJO
 . .1 
jJł,: I' 
I 
iR

: 

l - 
ł3S
'ł!I-- 
:
'.r .. 

J
'i'," l 
1)8" '.' i. 
fi, ',_' 
_ 
i
 ' I 
,'
ł .' 1',1 

.I . ,':'1 .. 
;.J ': I. , 
t
 r
1T_r -. 
'

"
 .. 
'1""....[ 
l-i l :':'[ .. 
., '1" I 
"0 1 .;. ,P':l 
flla','1 '.. .. _ 
t 

 ,,: '-ił;, =-
 -- -=
- 




"'I' __n_nu 
. ,'
' 


',' 
..... 
, 
I 
\ 
) 
. 
] 
/' 
.. ., 
j, 
j 
t 
/ t 
.. I 
t 
.. l 


'rbAOln/A' vbl"C1!l
 yY,WCiJ 
Indielf otquarlzqrainJ "braJlQn 
Wo -- Hm- 
Q Z . , B Hm 
ł------
_+__ 
80.0 1000. 
ZQO 11'0 
,
 
 
 - 
..:.. 
, .: 


)-: 


, ' 


, / 
--
""'-".... 
.-: 
\. .:/ 


"'--. 
,,-- 
? 
( 
\ 
--' 


, 
, 


"o 


,', 


) 
( 


..._\ 
,......... 
/ 
C't 
\ 


, 
\ 


r...p li'J/(1ql1:J w ,,, 
iJbrobkl 
HIs/ogrom "ypc 
o' abr:JllOn 


Il
 


Fig. 3. Gmin size and abrasiun uf quartz grain indices, percentage of carbonate 
content in the deposits of the Zamrzenica .profile 
Stratigraphic symbols: l'pąPm - glacifluvlal sanBs of the Vistulian Glaciation, Pomeranian 
phase, "pB - glacifluvial sands of the Vistulian Glaciation. b - glacilacustrine deposits. glaclla. 
custrine sllb and sands 
..S - tiU of the M1ddele PoIlsh Glaciatlon, m+pS - glacUacustrine silts and sands of the Middle 
1-69 sample numbers, e - Polish ilacion analyses Gf heavy minerais
>>>
Budowa goologiczna rynny (podwójnej) ,strzyżyńskiej 


13 


2. METODYKA BADAŃ SEDYMENTOLOGICZNYCH 


Z 59 prób' poddanych analizom sedymen1Jologicznym 
4 próby po- 
chodziły z wiercenia ba,da,wczego, 22 z szurfów oraz' 3 z osadów wyście- 
łających dno t,orfowiska. Dla wszystkich prób przeprowadzono anaH.zy 
uziarnienda, obróbki ziarna kwarcowego ,i zawartości węglanów, a 10 wy- 
branych 'prób, reprezentujących odmienne poziomy litologiczno-genetycz- 
ne poddano analizom zawartości i składu minerałów ciężkich, które wyko- 
nał S. R. K ra ż e w s Ę i z Zakładu Mineralogii i Krystalografii Instytutu 
Chemii UMK. Analizy uziarnienia pr:zJeprowadz-ono metodą sitowo-areo- 
metryczną. Przy rOZipa,trYWaniu uziarnienia przyjęto podział na frakcje,' 
i grupy mechaniczne stosowany obecme w Instytucie Geologicznym (z.iar- 
no większe od 2 mm - ŻWliry, 2-0,1 mm - piaski, 0,1-0;01 - mułki, 
mniejsze od 0,01 mm - iły). Następnie .obliczono przy użyciu e.m.c. 
"Odra" parametry statystyczne ro
ładu ziarna według wzorów R. L. 
. Folka i W. C. Warda (R. Gradziński li iIIlni, 1976). knaLizy obróbki ziarna 
, , 
kwarcowego przeprowadzono na gra.niformametrze spychaczowym zgodnie 
i metodą B. Kry g o w s k i e g o (1964). Określema zawartości węglanów 
dokonano _na' a'paTacie Scheiblera metodą B. D o b r z a ń s k i e g o 
i S. U z i a k a (1970). Wyszczególnio.ny powyżej zespół analiz i ob1ń.czeń 
przedstawiono graficznd.e na rys. 3; 


' 


3. INTERPRETACJA GENETYCZNO-FACJALNA OSADOW . 


, . 


Szczegółowe analizy uziarnienia i parametrów statystycznychrozkła- 
.du ziarna oraz analizy obróbki ziarna 'kwarcowego, a w mniejszym stop- 
niu róW!I1lie'ż analizy zawartości węglanów i składu minerałów ciężkich 
pozwoliły na wydzielenie w profilu odrębnych poziomów genetycZlIlo-. 
facjalnych, a w obrębie tych poziomów mniejszych jednostek struktUl'al- 
nych. Poszczególne poziom.yo:zJnaczono liczbami rzymskimi od I do XII, 
poczY'nając od poziomu najniższego (rys. 3, tab. 1). Syntetyczny opis pro- 
filu 'przedsta,wia Slię następująco: 


. I 
i 


o;
 1,7 m - powierzchniowa partia osadów sandrowych (nie poddana szczegóło- 
. wym analizom), 
1,7-'-14,7 m - piaski różnoziarniste z przewagą ziarn' drobnych i średnich (pozio-. 
my XII-VI), 
14,7-15,0 m - iły (poziom V), 
15,0-23,1 m - glina zwałowa, szara (poziomy IV-III),. 
23,1-25,6 m - piaski drobnoziarniste, mułkowate (poziom II),' 
25,6-29,5 m - mułki piaszczyste (poziom I) 


I, 


. . 
. . \ . 
P oz lo_m I (65,5-69,4 m n:p.m.) 
, Naj,niższą serię osadów stanowi'3,9..;metrowa warstwa mułków piasz- 
czystych. W osadach tych niestwierdz-ono laminacji. W c\łłym pOziomie 
przeważają zdecydowanie frakcje mułkowe li drobnopiaszczyste przy rów- 
. .
>>>
'5 
 

 S 
".. 

 o 

 .s:: 

 ] 

 
 

 
'611 o, 
o 
 

 .s 
1 .5 
o 
 
.-N l:! 
o 8, 
A 
s= 
 
.... s= 
G) '0 O 
:c la. 
 
III Có 
E- r? 1 
I :II! 
.... o '" 
1:: s:: 
III 
 .ta 
.- ,tn 
G) 
.J:J N 
III - 
,(- i :3 

 5- 
.... 
.8 o 
.... s:: 
! .S 
'" 
III 
III ... 
E! 
 
III .
 
'N 
III .1:: 

 '" 
'0 
'0 S- 
.... 
.J:J 
o o 
.9$ o 
!!! 
{3 'UJ 
.
 .s 
'N 
 

 c 


b 
 
H l 
s







e
.J:J 
tt.o.c
 
.- " 
.n 'tI.!!3 I I ł 1 , I I , I I I I I I I , I I 
lii O 
.g
 -'6 . . 
=:6 5» 
.-.. e 
O'iO .. 
rIJ
"5ł
 a i a i 111-.
 
'E o 
tj,'RS:
 
c ............"" 
» :: 
'" 
 

U31UO
 3
t!Uoq
'P OV')NC7'a-'O 
(%) , I I I I I I I J I I "CI) 
c\oO
-łi'cri , 
- £OO'P ,,
()
t!A\t!z " 
d 
 


.







g



B
 

g, ...... 
o.s 













Ń

cri 
.- " c:! d 
N
 .2 t/, 


 "N 
d_ 1
1

I!
i
';





& 
:U ........ 
 
g 
o - - -- -------. 
I ,. 
" 

q




ą








 
1=4 O---O-O__O__NO____ 
" '" 
a .... 
u g 

SB
!
g









 
» .. t4 

.
 Ej 





dd1ddaaa66d6 
_c:! e '" ++++++++ +++++++++ 
S.2 d 
:.
 ... -- 
.. 
.....- N 














2

 
-N 'Uj tS 
"" c:! 666a6666
a
&

Ń

a 

 
 
.j:I; . 

 


8


;
a







 
N


Ń
N

N




M

 

I, e; I I I r\lł'f')_N I I -o I OV)"Ct"CtN I 
'i !ił tO 0000 OM r: 1"'-'"' ..n tri'"' _ft 
'U V I"'-t"If'ł _ 
:= .. 
u 
 
 
r rą N

C\
tf'I


_C\N

O__O 
.» .. 

 
 
i 








O



ŃM
N 
o 13 -- - - NvvM
 
i "" 
- 

 'Ej, 1- 
MO

tf'lvNOMO.O

OMMtf'I 
.
 '" . 





i
t





i

 
'c:! g 'ii 
.. o 
g 
1:1. c:! .;;;; J.:q, 

 .!j 




O
OO_NO
_
N

 

 :i c:! 


;ęi




go

t

 
.. .
 's. 
 oi 
.6 S: - 
'e' s J"l 








NN
_
-O-- 
tO l! Ni 
MO
NMOMNNN
O


ó
 
.:g - - 
 N -N 
 
'Uj 
o: 
I 
"a » C!. 13 -M ł-- "). on "'ł-- ł-- .... 
 
.... 
 o...; I o I , o I ON I I N"Ń- I 1 
l:) .
 e . ';: e - .... 
'N OD 
» ".... N. co 

co t'ł\Dco
O\ 
....,0 "a.8 7]IT=
.
I
I1'
I11TT 
Z'E !
 - 
 
 



 
". "" - rł ('Ił 
('I')V

 
6 M
_
O
N
O
OO
O


 
 
i:: 
NŃ







NOO


 2 
o 
 i 
















łl 
.2 c:i d 
'o 13 13 

















J 

 
I . 
; 
a .2 Ja 
o .. 
 
, 
'N 
 



=

 &5 
o Z 
j:I; 



xx





ts=
łl 
., 
0"0 


. " 
!!.s 
'a d 
ta "!l 
'N .. 
łi 
"", 


'8 
:
 



 
:;; 
.. 
13 . 


-o 
 
] 'CI 

 t 
 

 
 8. 
;g c::: 
's. gj ł 
I .;:. 
 

 m 
.
 
Q.o 
;: 
-i I 
 I 
.j3,..Q .. .. "B 
 
a 
 
 
'N 
 '.,- 
8'
 t/,'
 
,c:;! :!! 13' 


 ;;:
 
._
 15:£ 
o a C\t- 
:g»Ee 
2m :6
 

 o fa 
 

 I ,
 
's.
 1;.., 
I
 

 
l.! 
 
 
si 

 
.
 ClI pO... 
F 
 .:q;
 
a... G,i5 

 
 
] 
'CI '. .-.. 
!1 
 
 I . 

1 I 
 
.a g 
 
 
I ... c:u 
:;, 'gl 
.
 I 
.
 
.; li: 'tI :::: 

 
 8-';: 
"

 .C; 
 
._» !;j,:;;; 
21 
- 
 I 
.g gj g li: 
!;b'S, u"' 
. 0 -:' a 
 m 
.-" 
::: 
.g 13 
 
 
!; I .... 
 
;;;; !:o 'B 
 
gj ': E I 
's.
 
ł 
I 
 ... ft 


 ...!j 
Q. ;:s U) 
 
. ,, ' e 
 
 

 .... .c..... 

 
 

 

's. ... r 

 I -; 
;) _ = i 
b
 
-i 

/
 
 a- 
u .- 
.co 5 oc"t:l 
o.
 ="s 
s 8 
; 
=.g-.28 

.!:J 
 
;;: 
,g;;;;.sc;1 
13.; 
 
... 
» ... .. .- ... 
'" I l! 0-1 .rr 
.- c:! 
'2.
 13
>>>
Budowa geologiczna !rynny (podwój
ej) strzyżyńskiej I 


15 
, 


nomiernym udziale frakcji ilas'tych. Domi
s:zJka piasków średn:ioziarni-' 
stych nie prz€lkracza 5 1fJ /o, a gruboziarnistych 0,2%, grubszych frakcji nie, 
stwierdWI1!o. _GraficZlIla średnia średnica (Mz) ziarn dla" całego poziomu 
wynosi 4,25 phi. Chara.:l
terystyczne jest słabe wysortowanie osadu (śred- I 
nie graficzm.e standardowe odchylenie (al) wynosi 1,62). Należy w tym 
miejscu zaznaczyć, że autor stawia znak 'równośCi pomiędzy 'standardo- 
wym odchyleniem a wysorto,waniem,zdając 'sobie sprawę z umowności 
takieg.o rozumow
nia. Zastosowano ,tu klasyfikację wysor,towania zgodnie 
z klasyfikacją L. R. Folka (R. Grad7Jiński i in., 1976). Krzywe ['ozkładu. 
wszystkd.ch 8 prób reprezentujących omawiany poziom są wybitnie do- 
datnio skośne (średnia graficzna skośność SkI = 0,34),' co świadczy m.in. 
o _ całkowitym braku selekcji ziarn pod względem wielkości w czasie de-. 
pozycji, inaczej - marno, które dostało się do żbiornika nie ulegało prze- 
mieszczaniu prądowemu ani falowemu. A,naliza czwartej statyStyki 
 
spłaszczenia krzy,wej rozkładu (KG) wY1kazuje pr.zewagę rozkładów lepto- 
kur:tycznych i bardzo leptokurtycżnych (śr. KG = 1,44). Na podstawie 
dokonanej analizy należy przyjąć, że są to osady zastoiSkowe deponowane 
w stosunkowo płytkim zbiorniku lub na jego obrzeżęniu, a uzyskane pa- 
rametry statystyczne można przyjąć jako charakterysty
e dla zastoisk. 
Należy dodać, że p.odobne statystyki otrzymąno, opraoowując osady za- . 
stoiskowe z rejonu BrodnJicy (W. Niewiarowski i ,in., 1976). Osady pozio- 
mu I poddano, także analizie obróbki ziarha kwarcowego z kałkcji 0,5-- 
-0,8 mm, która występuje w 'osadzie w minimalnych ilościĘ\ch, tak 
e 
do analiz brano 50 lub nawet mniejZliarn. Teoretyc7Jnie można ,by pod- 
ważyć zasadność użycia tej metody, 'zwłaszcza w takini typie osadu, gdzie 
. I badana frakcja występuje w mi.n:imalnej ilości, gdyby nie fakt, iż uzy- 
skano bardzo dużą z:bieżność wyników zarówno wskaźnika obróbki (Wo) 
jak i wskaźnika 'niejednorodnoścJi.' obróbki (Nm). Ogólnie można stwier- 
dzić, że kwacr:c charaikteryzuje się dobrą obróbką (śr. Wo = i066) oraz\. 
w zasadzie słalbą selekcją (śr. Nm = 4,07), co jest zresztą zrozumiałe, 
gdyż osad słałbo wysortowany Pod względem gra:nulometrycznym zawiera 
w sobie ziarno o różnym stopniu obróbki, obróbki nabytej w zdecydowa- 
nie ,innYm środo,wisku. Równomierna zawartość węglanów potwierdza 
jednolito
ć serii. 


. r 


" 


p oz i o m II (69,4-71,9 m n.p.m.) 
Nad zastoisk0łw:ymi' mułkami zalega 2,5-metrowa warstwa piasków 
drobnoziaI'lnistych, mułkowaitych. Wysortowanie osadu, aJC7Jkolwiek lepszE' 
niż w mu
kach, jest także słabe (tab. 1), skośność r021kładu takze dodatnia 
,leczb1iższa symetrycznoŚci, wartości kurtozy są natomiast charaktery- 
styczne dla osadó.w wód wolno płynących. Obróbka kwarcu i ,zawartość 
węglanów są' zbie:żme z odpowiednimi waI'ltościami dla ,poziomu I. Analizy 
zawartości' i . składu wnerałów cięŻJkich wykazują także zbieżność z ni- 
żej zalegającymi mułkami, co po
wala ostatec
nie te osady' zaliczyć do 


,. 
,
>>>
16 


Krzysztof'R. Lankauf 


serii zastoiskowej, a właściwie do osadów wypłycającego się zastodska 
(
większenie wartości średniej śre
nicy ziarna, Mz), z powolnym przepły- 
wem . ---: na co wskazują wysortowanie i. skośność rOzJkładu uziarnienia. 
Drobnopiaszczyste osady zastoiskowe przykryte są 8,1-metrową war- 
stwą gliny zwałowej, w obrębie której wydzielono dwa poziomy. 


p o z io m III (71,9-:-78,5 m n.p.m.) 
Główną, 6,6-metrową część serii gliniastej tworzy jednorodna war- 
stwa gliny mutiwwatej. Podkreślić należy, że wszystkie zastosowane me..,. 
tody potwieil'azają jej dużą jednorodność. Frakcja mułkowa stanowi śręd- 
nio42%skhłdu mechanic
nego. Zawartość frakcji d.1astych i piaszczystych 
wykazuje pewne waha,nia, ale wahania te me pozwalają, przynajmniej 
na tym etapie badań, na wyodrębnienie mniejszych jednostek facjalnych. 
Przewaga fraikcji drobnych przy zdecydowa'nie małym udziależwil'ów, 
jak również niewielkirnuduale głazików (w analizach nie wykazanym) 
decyduje, że średnia średnica ziarn jest, jak na osady gliniaste, stosun- 
kowo mała i wynosi średnio 4,46 phi, tzn. jest nawet mniejsza niż w osa- 
dach zastoiskowych. Wysortowanie osadu jest oczywiście bardzo słabe - 
. co jest cechą charakterystyczną gLin zwałowych, lecz nie osiąga na ogół 
większych wartości niż 3,03, a średnio wynosi 2.81. Pod względem skoś- 
_ ności rozkładu wys!tępują rozkłady skośno- i bardw skośno dodatnie, co 
ma swoje uzasadnienie w charakterze uziarnienia .i spOsobie akumulacji. 
Należy jednak podkreślić, że analiza skośności ci. spłaszczenia krzywej 
rozkładu dla glin jest przynajmriiej na razie niepewna, gdyż parametry, 
te' w giinach wykazują ogromną zmienność (W. Niewiarowski i in., 1976, 
1978). Występowanie węglanów w pDZa.ornie III także uniemożliwia wy- 
dzielenie jednostek litofacjalnych, udział węglanów waha się od 5,9 do 
10;2% (średnio 8,2"/0), ale wahania te mają charakter raczej chaotyczny. 
Analiza opróbkd. ziarna kwarcowego wykazuje ogromną przewagę ziarn 
częściowo obtoczonych (pośrednich), typu {J, oraz niewielki, a równomier- 
ny udzial-zia:tm graniastych (a) i obtoczonych (1'), (klasyfikacja wg B. Kry- 
gowskiego; 1964). Osad oharakteryzuje się logólnie średnią obróbką (śr. 
Wo = 1072) i stosunkowo dobrą selekcją (śr. Nm = 2,76). Dalszym dowo- 
dem jednolitości facjalnej gliny, jest ponad 80% przewaga typu IV histo- 
gramów obróbki (rys. 3 i 4), typu char
kterystycznego dla glin z;wało- 
wych (B. Krygowski, 1969). Kompleksowa anaHza sedymentologiczna po- 

wala oznaczyć tę serię jako osad de.:rmomorenowy. 


P o z i o m IV (78,5-80,0 m n.p.m.) 
Bezpośrednio na glinie opisanej jako osad dennomorenowy zalega 1,5- 
-metrowa seria mułku ilastego i gliny, 'wykazującej nieco' odmienne pa- 
. rametry od gliny opisanej powyżej. Analiza tej serii pozwoliła ją oznaczyć 
jako gHnę morenową typu ablacyjnego. 'Świadczy o tym m.in. wYstępo- 
wanie przemazówbardzo drobnych muJ1ków ilastych, a przede wszystkim
>>>
('ol 
tU 
:D 
«I 
E- 
I 


11 

 f 
I(') I(') 
('ol ('ol 
o. o' 
«I = 
E 
 
«I 
 


 
c! ,...., 
u 
 
. 
 S 6 
..!:1 
;.;:: 
o 
.E jj. 
"O 13 
jj. .
 

 
 
.a 
 
1;1 
 
o ':jj 

 ...... 
fJ 
 
.- -= 
:F:3 tU 
.
 .s 

 "g 
'o en 
'2 ] 
tU ..... 

 = 
's .;;; 
:
 '5 
o E 
ł 
 
«I t 
ł'
 
8 
 

 
 


('ol 
,«I 
-- 
tU 
,D 
«I 
E- 


:!U!lUUI.ID0.L "" '" '" N ... 00 N Oń .... 00 
",," 
 ",,0 oń' oń' oń' ...: ",," oń' '&J0 
U!lUUI.ID.L 
:!tjllUlII!I!S N '" 
. ... 
 
 ""o 
 N :3- 
N ..... N ... N 
tjueW!lAS 
:!mn'H '" 
 
" "!. :3- :" 10o "". '" ... 
N ... ... ... o" N 
lA in 'H 
:!U:!XOIAd .... ... .... "'!. .... '" ... ::;. '" '" , 
N ..; N" ... "," N" ",0 N "," 
u:lS[Ol!d 
.. 

 i:lUUID .... .... '" '" '" ... '" .... ... o 

 '" 
 'O" 
" "," o' ...: 
 
 N" 
's iUuelD '" .... N- '" N '" 
'5 :liOP!dg: . .'" O .... N N O '" O .... 

 "'!. 
I. iOp!dg: ... 
" ...: ;::' 
 
. :i 2 ':f 
 

 

 
I :!UH"!U '
 '" co 10 CO). co ... .... 10 "" 
..... "," "," N° oń' N N "," 

 ""i"AU ... 
ł 
auo:urz '" N '" .... ... N '" co '" O 
.:. 'O" 10' 10' "," ",' ",' 'O" /
 oń' 'Ii 

 . umilA:) 
I. 

 
e :lHIO[ą:) I 

. '" 
 ... 
 "!. 
 co ... 
o. o ... ... o ... 

 iAIOIą:) 

 
:liHom .... CO). q :- N '" '" .... co .... 
'0 ... ... "," N° N' N 
 o 
iAiom , 
:!mUdv o ... N N O co" ... :- ... 
 
N" 
 N N' N" ... N° ..; 
iAiUdy 
:!Ioq!ądmy O 10 '" co '" .... ... O '" O 
VI" 1!:1' O" 
 O" 1=" 'O" "," co" ..,; 
Ioquwy N N '" N N N 
 
:!HsnIUPUY 
 "). "!. 
 '" 
 N :3- :3- .... 
... ... N" ...r N 
i Azn I8pUY 
:ltjuo:lnu[D 
 '" 00 .... '" :- '" co q 
 
o o o" o" o o ... 
i!u0:[IluID . 
...c!, o" 
-;.
 Q) ".. '" "', '" :- 'N N 10 "" - "" 

M
 :i
 . !:I" :i .
 ,.; 
..
 ..; :::" 
 
 

 g.!1 1..13 N '" N N 
'i:J Os 
... ,.!!I 
'los 
e3 ... co '" '" "" In "" In 
;go N N 
.
!:g ig o o o' - o o c o 0° o" o 
IJ::'- .. 
.::s u o ,S 

 2 
 
'N ... ... S ... 
If 
 .- 
 
 
 := := := 
.. 
ii .. 't:I 
't:I S 't:I a El 
 
 .. 
ol 't:I Bo a " !;j, a 
o :a I. .. Ii 
o 
'" 
... '
.8 
Z. h '" '" 00 o "" 
 
 00 10 .... 
'8 N N N '" '" "" '" VI 
I. "'
 


,... 
... 
" 

 
Fi 
,,! 

 
t! 
1; 
"" 
I 

 
1 
... 
11 
'SO 
o 
'O 
.I 
.. 
ci 
" 

 
'SO 
o 
'O 
::; 
-E 
1 
'" 
-;;i 
o 
. 
l 
" 
.;:! 
!t 
j 
$/ 
ł 

 
!t 
r@ 
s 
.1 
8. i 

 
1.\1 
o 
f 
';; ! 
z 
\ .
>>>
18 


,Krzysztol R. Lanka Ul 


odmienność składu minerałów oięiJkich (tab, 2). Gltna 'ablacyjna (próba. 
nr 30) w porównaniu :z glilną dermą. (próby 34 i 44)' charakteryzuje' się _ 
'wyraźnymzmniejS\Zeniem ilości' mtnerałów maro .odporn'ych na wietrze- 
. , I. 
nie, (amf.iJbolu i epidotu) a zwiększeniem ilo,śai minerałów odpornych (cyr- 
konu, dystenu i granatu). Obróbka 'z:iarn kwarcu jak i zawar,tość węgla- 
nów nie różnicują obu serii gHniastych. 


p o z i o m. V (80,0-:-80,3 m n
p.m.) 
. . 
Glina ablacyjna poziomu IV przykryta jest 30-centymetrową warstwą 
. iłu. Warstwa ta może być uznana za spągową część serii zastoiskowej; 
pozostałą po zniszczeniu osadów zas,toiskowych pmez wody proglacjalne. 
Należy wyraźnie 
azmaczyć, że przyjęcie 30'-centymetrowej wars.tewki za 
po:z;ostałość zastoiska może być ty
o przYPus7Jczenięm, gdyż zdaniem 
autora przypisywanie seriom o talk niewieLkiej miążswści znaczenia ge- 
netycznego, a nawet stratygraficznego, może być wysoce zawodne. Autor 
w trakoie własnych badań na SpitsbergeniI::! obserwawał spływy (wy- 
pływy) materiału Iilastego z gHn morenowych na osady ,innych środo-, 
wisk (sandrowe, plażowe), które;po utrwaleniu (w. warunkach mrozowych 
pardzo częste) mogą pozostać w obrębie tych .osadów jaJko' wkła
ki; abso- 
lutnie nie mające związku z genezą danego środowiska. . 
N a omówionej war,stwie iłu zalega seria osadów piaszczystych a miąż- 
szości 14,7. W jej obrębie wydzielono 7 poziomów, przy czym dwa najniż-:- 
sze zaliczono do' starszej serii fluwioglacjalnej, pozostałe natomiast do 
se:tii sandrowej 
wiązanej z re,cesj, lądol()du fazy, pomorskiej. 
. , , . I . 
, . 
:P o,z i om VI (80,3-82,0 m n.p.m.) 
Warstwa iłu jest wyraźnie. ścięta przez osady wOdy płynącej, wy- 
kształcone w postaci. 1,7-metrowej ławicy piasków śreq.nioziaI"D1istych, 
stosunkowa, do'b,rze wysortowanych. 


p o z i o m VII (82,0-84,0 m n.p.ni.) .' 
. Od wysokości 82,0 .mn.p.m.występuje 2-metrowa ławica piaSków 
różnoziarnistych ze żwirami, przy czym Vf 'kierunku stropu ła,wicy maleje 
stOlJ?niowo udział frakcji grubszych. Osady te są słaloo_wysortowane (śr. 

I = 1,39). '.. . ' . 
Dla obu ławic piaszczystych (poziomy VI i VII) charakterystyczny 
jest rÓWnomit
rny U'dZ'iał mułków, zawsze jednak 'ponirej 10"/0, jedynie 
w Stropie (próba 24) występują ,także frakcje ilaste. Próba nr 24 jest 
poWrerzchniJową próbą profilu w.iextniczego i jako taka reprezentuje słabo 
wykształcony poziom 'próchniczy, stąd większy udział frakcji drobniej- 
szych. . 
" r2:awartość poszczególnych frakcjli a zwłaszcza parametry statystyczne 
,rozkładu uziamnenia wskazują, że osady poziomu VI zdeponowane zostały 
przez szybko płynące wody proglacjalne (ekstraglacjalne); Osady pozio-
>>>
Budowa geologiczrta 'l'yń.'rty (podw6jnej) 'strzyżyńs'ldej 


mu VII reprezentują fazę wolniejszego przepływu, czego dowodem jest 
zarówno udział' grubszych ziarn jak i gorsze wysortowa
e. Pod wzglę- 
dem obróbki ziarn kwarcu osady obu 'poziomów są takie same - wyka- 
zują prawie identyczny udział poszczególnych ty:pów morf'ologicznych 
ziarna. Z całą pewnośaią można pr,zyjąć, że są to ,osady wodno:Lodowcowe, 
różniące się jednak od nadległych w'Odnolodowcowych osadów poZiiomów 
VIIl
XII. 


P o z i o ID Y VIII-XII (84,0-93,3 m n.p;m.) 
Seria ,osadów piaszczystych. od wysokości 84,0 ID n.,pim. do powierzch- . 
ni sandrowej terasy Brdy wykształcona jest w postaci pięciu dwuczło- 
nowych poziomów (ławic), wykazujących charakterystyczną cykliczność 
'(rytmlczność). Poziomy OZinac:rone literą ;,A" (tab. 1, rys. 3) reprezentują 
osady o. Wliększy.rn ziarnie, poziomy "B" .- 'osady drobniejsze. Są to nie- 
wątpliwie ,osady wodnolodowcowe z recesji ląd'Olodu fazy pomerstkiej 
(R. Galon, 1953, 1968)
 .P'ónad d2Jiew.ięciometrowyprofil sandru charak- 
teryzuje się przewagą piasków dro1:mych i średnich, natomias,t frakcje 
ż,wirowe występują sporadycznie i w minimalnych ilościach. W struktu- 
rze sandru charaMerystyczne są liczne pawterzchrue . erozyjne i zmniej- 
szanie się ziarn w ławicy w kierun
u jej stropu. W obrębie poszczegól- 
nych ławic zaznacza się subtelna po:zJoma hllIninacja, lepiej widoczna w 
warstwach o grubszYllIl ziarnie. Ławice drobnozia
nisteczęsto są całko- 
wicie pozbaw,ione laminacji. Innymi cechami charakterystycznymi dla ca- 
łej seTii są; umiarkowane' i dobre wysortowante, dodatnie wsikaźniki skoś- 
ności r02Jkhidu, na ogół średnia obróbka. ziarnkwarctt oraz całkowita 
bezwęglano'Wość. W struMurze sandru profilu "Zarnrzenica" zaznaczają 
,się niep€łne, fra!
cjonowane cyklotemy proste, mianowicie człon górny 
jest wyraŹinie słabiej rozwinięty niż np. w osadach rzek' meandrujących 
(R. Gradzińs
i i in.,. 1976), brak jest osadów pozakorytowych, a repre- 
zentowane są jedynie korytowe osady łach. Osad taki niewątpliwie został 
żdeponowaJny w środowisku rzeki roztokowej. Należy podkreślić, że zgod- 
na rytmiczność wyrażona jest nie ty1!ko w składzie granulometrycznym, . 
ale także w wys:ortowantu osa
du, wartościach wskaźnika spłaszczenia 
krzywej rozkładu ,zia
:lla i Ibarcl7Jo wyraźnie w obróbce, z.iarna kwa:rco,wego. 
Ławice (A) w stosunku do ławic (B) c
arakteryzują się większą średnią 
średnicą ziarn, gorszym wysortowaniem (zawierają zwiększone ilości frak- 
cji mułkowej), na 'Ogół gorszą 'ObrÓbką ziarna kwarcowego. Niezwykle 
charakterys'tyczny Jest udział modologlicznych grup ziarna widoczny' 
zwłaszcza w ławicach o większej miąższości. Ławice dolne (A) zawierają 
- , 
z'-Viększony udzfał (czasem przeważający) ziarn graniastych, (a) ,i dobrze 
,obtoczonych (y). Natomiast w ławicach (B) przeważa zdecydowanie z,iarno 
pośr,ednie typu {J, co świadczy o większej selekcji materiału (rys. 3). W ła- 
wicach dolnych częściej Występują histogramy obróbki typu III, natomiast 
w górnych - IV. Na rys. 4 przedstaw1ono często,tliwość występowania I . 


". : 


19 


I. 


I. . 


, ' 


, 
. ,
>>>
0,/0 
faO 
80 
A 60 

O 
ID 
o 
(00 
80 
B 60 

o 
ZO 
o 
łaD 
80 
C 60 
1,0 
ZO 
o 
I 100 
80 
D 60 

o 
za 
a 
100 
80 
E SD 
J,(J 
za 
o 


Ty 


N m 


W o 


I II III IV 


:::}







-
g 
I I I I I I I I I I I 
Q-
-----"",,",,=
""" 

-
-__.....rt.ri...o"':cOo-..e
 


:S8ggggggggggg g g g g 

 
......
Ic't\,Qł- ClQc:r-
 
 
:::-


 
 
I 111;,1 r I II I I I I I I I
I 
0CSoi5ł5C5
;i5CSooo;Si5i5Ci 5 

 ...M\.II:n..e......o-5! = =

.. :: 
, 
I 
 


I 


'Rys. 4. Srodowisk
 sedymentacyjne w świetle typów histogramowYch obróbki (Ty), 
oraz wskaźnika obróbki (Wo) i wskaźnika niejednorodności obróbłci (Nm) 
A - osady sandru Brdy, B - starsze 'osady fluwioglacjalne, C - osady fluwioglacjalne okolic 
Poznania (wg. B. Krygowsk:lego, 1969), D - glina zwałowa, E - osady zastoiskowe (A, B, 
D, E - ZlUDl'Zenica)
>>>
, i Budowa geologiczna rynny (podwójnej) strzyżyńskiej 
.1 , 


21 


typów histogramowych obróbki oraz określonych przedziałów wskaźników 
Wo 
 Nm m.in. cna osadów sandrowych {A) i starszego fluwjoglacjału (B) 
z Zamrzenicy oraz porównawczo dla osadów sandrowych z okolic Pozna- 
. nia (wg B. Krygowskiego, 1969). Na uwagę zasługuje duże podobieństwo 
zarówno w typach histogramów jak i w grupach Wo i Nm osadów san- 
drowych z okólic Roznania i Za,mrzenicy. Z kolei wyrąźnie zaznaczają 
się różnice pomiędzy osadem sandrowym a starszymi piaskami wodnolo- 
dowcowymi. 
Reasumując powyższe rozważania można: stwierqzić, źe osady sandro- 
we deponowane były w górnym reżimie przepływu, przy stosunkowo 
. dużym natężeniu transportu. Po. fazie erozyjnej, kiedy 
niejszała się 
prędkość płynięcia, deponowane były w ruchu laminarnYm ziarna o róż- 
nej średnicy i różne pod względem obróbki. Gdy wzrastała prędkość 
strumienia, ruch wody przechodził w turbulentny, .porywał uarno bar- 
dziej graniaste, a deponowane były ziarna o lepszej obróbce i podobne 
wielkościowo. Kolejna faza erozyjna ścinała częściowo te utwory, by po 
zmniejszeniu siły erozyjnej deponować :materiał bardziej zróżnicowany, 
itd. Można p.owi
eć, że w obrębie serii sandrowej występuje zgodna, 
podwójna selekcja, według wielkości zia!rn i stopnia ich !Obróbki. . 
W literaturze podkreślana jest często charakterystyczna rytmika osa- 
dów zastoiskowych, rytmika będąca zapisem "pulsacji" środowiska pro:- 
glacjalnego (mjn. R. Gradziilski ,i inni, 1976). Znacznie rzadziej zjawiska 
pulsacji tego środowiska stwierdzane jest przy rozpatrywaniu serii osa- 
dów wodnolodowcowych. WY!'aźnie podkreśla to B. Kry g o w s k li. (1968) 
w odniesieniu do obróbki a zwłaszcza selekcji morf'ologicznej ziarna. 
. Wywody powyższe; lpotwierdzając spostrzeżenia B. Krygowskiego, roz- 
szerzają zjawisko !rytmiki s'anch1u również na wysortowanie i ogólne wy- 
kształcenie strukturalne. Wydaje się, że rytmiczność czy pulsacja (nawet 
w najni,niejszych ławicach) . jest jedną' z najwyraźniejszych cech, środo- 
wiska sandrowego. 
W trakcie analizy facjalno-teksturalnej sandrowych osadów Zamrze- 
nicy zauwarono pewne cechy różniące je od osadów "klasycznego" sandru. 
, J e w t u c h o w i c z (1955) opisał strukturę S13:nm-U. Brdy w rejonie po- . 
ł02Jonym daleko bardziej na północ, na obszarze stożka sandrowego. W 00.-' 
krywkach analizowanych :przez, S. Jewtuchowicza często pojawiają się 
ławice osadówgruboziarnistycll. włącznie z głazaIni, znamienna jest duża 
rozpiętość (ale i rytmiczność) faz sedymentacyjnych, świadczących o znacz- 
nych z,mianach w szybkości płynięcia wody i jej sile erozyjno-transpor- 
. towej. Wspomniane osady gruboziarniste, a przede wszystkim głazy. są 


, I 


j" 


'+o 


Fig. 4. Sedimentation enviromnents in,the light raf histogram types of abrasion'(Ty), 
abrasion index (Wo) and heterogenity index of abrasion (Nm) 
A - the Brda outwash deposits, B - older glacifluvial deposits, C - glacifluvial deposits of 
Poznań surroundings (aft er B. Krygowski, 1969), D - tli, E - glacilacustrine deposits (A, B, 
. D, E ....:. Zamrzentca) 


"i" 
I.
>>>
22 


Krzysztof R. Lankauf 


';. 


. być może szczątkami rozmytych moren czołowych. RÓWnOcześnie S. Jew-: 
tuchowicz podkreśla, że nawet w tych zdeponowanych stosunkowo blisko 
b:ram lodowoowych osadach zaznacza się szybkie i systematyczne drob- 
nienie materiału w kierun:kupradoliny Noteci-Warty. Zjawisfuo zmniej- 
szania się średnicy ziaI1n wynika oczywiście z fizycznych praw rządzą- 
cych transpOrtem materiału w wodzie płynącej, lecz z drugiej strony 
znana jest szczególna Zlffiienność sedymentacji O\Sadów w rzekach rozto- 
kowych. Niezależmri.e jednaik od pewnych za,burzeń schematu prawidło- . 
wość 'zmniejszania się średnicy ma,teriału im dalej od lodowca' jest oczy- 
wista - W. terenie obserwowana na sandrach współcześnie powstających. 
Struktura sandru Brdy w rejonię Zamrzenicy jest odmi
nna od opisanej' 
przez S. Jewtuchowicza.'Vfystępuje tu przede wszystkim faza sedymen- 
tacji płas!kiej, czasami wydmowej, a rozpiętość wielkości ziarn jest nie- 
wielka. 
wiadczy to po pierwsze o stosunlmwo dużej 'Prędkoś
i 'wody, pó 
drugie o zaistniałym w czasie transportu procesi
 selelkcji, głównie se- 
lekcji wielkościowej. Również zmiany wa,runków hydrodynamicznych na . 
tym oa.cinku sandru nie były tak gwałtowne jak w jego części pr'0ksy- 
mainej. 
Osady wodriolQdowcowe (ró:żJnowiekowe) z obszaru ,okolic Bródnicy 
(W. Niewiarowski i in., 1976) ,badane identycznymi metodami są zdecy- 
dowanie bardziej gruboziarniste i słabiej wysortowane od osadów z Zam- 
rz, eniey ale faikty- te można m.in. wytłUJmaczyć właśnie długością trans- 
, I 
portu. W badaniach profilów wiertniczych okolic Brodniey, w.. celu roz- 
różnienia osadów odmiennych środowisk sedymentacji wodnej, rozpa-' 
trywano także sżczegółowopO'zpstałe 
wie sta,tysty.ki r,ozkładu' uziarnienia 
czyli skQśność (SkI) i spłaszczenie (KG) krzywej TO'zkładu.' O ile skośność 
w osadadh wody płynącej wykazuje; na ogół dodatnie wartości i do szcze- 
gółowych rozróżnień jest mało przydatna; a tyle spłaszczenie krzywej 
rozkładu okazuje się ,być czułym wskaźnikiem środowiskowym. Osady 
fluwioglacjalne ok'olic Brodnicy charakteryzują slię znaczną pre;ewagą 
rozkładów meZiOkurtycznych 
ponad 70 iO /o,śr. KG = 1.06), natomiast w osa- . 
dach rzek Iliżowych przeważają rozkłady leptokurtyczne - będące od':' 
'. " , 
powiednikiem spokojniejszej sedymentacji. W osadach sandr'0wych 
z Zamrzenicy zachodzi praktycznie równowaga w typie GSP pOmiędzy 
krzywymi mez.Q- i leptokurtycznymi, przy minimalnej przewadze krzy- 
wych m.ezokurtycznycp.. Zdaniem autora wyjaśnienie ;tego zjawiska leży 
w fakcie, że sandr (ter
sa sandrowa) Brdy jest sandrem dolinnym (R.. Ga- 
lon, 1953), a osad go budujący jest asadem rzeki jeszcze roztokowej ale 
już '4jętej w ramy zboczy dolinnych. Zaznacza się więc pewne upOrz.ąd- 
'. . kowanie (wymuszone) koryt rozt{)kowych (w; tamach d{)liny), które mu- 
siało odbić się również n
 sposobie akumulacji. Mamy tu d.o czynienia 
z początkową fazą przejścia z odpływu nieuiporządkowanego (rozt'0ik.owe
 
go) na ustalony (meandrujący). . 
Cechy teksturalne osadów występujących pod serią 'Organiczną w, są
>>>
Budowa gevlog]czna rynny 
podrwó;;nej) strzyży
skiej 


23 


siadującym z profilem geologkznym w dnie rynny, torfowisku pozwalają 
; ,je zaliczyć da 'Osadów najmłods:zej seni sanwowej: Wskazują na to .za- 
równo uziarnienie jak .i obróbika ZAiarna 'kwarcowego a także skład mine- 
rałów ciężkich. Występująca w tych 'Osadach niewielka ilość węglanów . 
poch'Odzi najprawdopodobniej z namycia, z 'Organicznych osadów leżących 
powyżej lub z sąsiedztwa rynny. Aktualne dno rynny znajduje się 'Około 
12-13 m poniżej powierzchni sandro-wej. StWlierdzanaza pomocą 
ond 
ma!ksymalna miąższość osadów :organicznych dochadzi do 11 ID, a ponie- 
waż występujące pad nimi osady mineralne zalicZiOno do najmładszej 
serJi sandrawej, można wysunąć wniosek, 'że właściwe dno rynny majduje 
się najprawdopodobniej nawys
ości akoła 60 m ,n.p.m., czylio'koła' 
35 m 'poniżej powierz
hni terenu. Oczywiste jest także, że w czasieaku- 
mulacji XI terasy Brdy rynna była jeszcze całkowioie wypełniona lodem. 


,4. INTERPRETACJA STRATYGRAFICZNA 


Dwa przewodnie poziomy profilu "Zamrzenica" mają 'określońą po- 
zY,cję stratygrafi
ną. Pierwsiy poziam t'O osady sandrowe budujące XI . 
terasę Brdy - należą one do recesyjnega okresu fazy pomorskiej. (R. Ga- 
lon, 1953), a gł.ębokość ,ich zalegania została udawodniana poprzez analizę' 
sedymentologiczną. Za drugi poziom przewodni należy uznać zalegającą 
na wysokości 71,9-
0,0 m n.p.m. glinę morenową złoda'wacenia środ'ko,- 
wopolskiega. Jej pozycja stratygraficzna wyniJk.a z analizy' szerszego tła 
ge9logicznego d'Okonanej prżez autora na pOQ.stawie materiałów archiwal- 
nych (D.' Adamiec-Chodkiewic;zowa, 1961) 'or
' danych z Mapy Geolo- 
gicznej Polski 1:200 000, a
k. Chojnice (1978), przed.s.tawlion,ejgraficznie 
. na rys. 2, a -poparta, jest również wynikami analiz sedy.mentologicznych, 
głównie składem minerałów cię*kich' a także częściowo uziarnieniem. 
Stosunki ,łnościowe li. jakościowe minerałów cięijkich omawianej gLiny są 
praktycznie identyczne z wynikami badań gliny zwałowej ze zlodowace- 
nia środkowopolskiego, z profilu położonego kHkadziesiąt kilometrów na 
pn. wsch. ('Otwór Kaspatus. IG 106105) opracowanego przez K. K e n i g 
(1976). W obu glinach charakterystyem.a: jest przewaga' granatu w sto- 
sunku do epidotu, podobne są zawartości dnnych 
iner!łłów oiężkich 
(amfiboli, chlorytu), jedynie udział turmalinów w gUnie zZamrzenicy 
. jest mniejszy niż w Kasparusie'. M a k o w s k a (197'3) przyjmuje m.in. 
skład minerałów, ciężkich g1iny z Kasparusaza charakterystyczny dla 
glin śradkowopolskJ.ch. W uziarnieniu gLiny 'Z Zamrzenicy charaktery- 
styczny jest duży udział frakcji mu&owych. Wiadomo, że uziarnienie 
glin nie może być podstawą do ostatecznych . rozróżnień stratygraficz- 
nych, zwłaszcza 'na dużym. obszarze, może mieć jednak' znacienie regio- 
nalne. Z wielu badań (np. W. Niew;ia:rowski i !inni, 1
78) wynika, że dla 
glin zlodowacenia śradikowopolskiego typowy jest właśnie duży udzial 
frakcji mułkowej. 


. I 
; 


. l
>>>
24 


Krzysztof R. Lauka:uf. 


Osady zastoiskowe występujące pod gliną, na podstawie analizy sze- 
rokiego tła g€Ologicznego. a zwłaszcza na podstawie analiż sedynientolo- 
gicznych należy bez wątpienia uznać za osady osadzone na przedpolu 
lądolodu' środkowopolskiego. Przekonuje o tym uziarnienie' (pr
ewaga 
frakcji 0,1-0,01 imm), podobna zawartość węglanów a także bardzo duże 
podobieństwo ohróbki ziarna 'kwarcowego.' Są to niewątpliwie osady wy- 
niesione z lądolodu śmdkowopolskiego. 
Po'zycja wodnolodowcow)rch osadów prz)l'krywających glinę, moreno- 
wą (poziomy VI i VII) ,jest trudniejsza do ustalenia. AnaLiza. sedymen.,. 
to logiczna umożliWiiła ich odróżnienie od wyżej leżących osadów fazy 
pomorskiej, a także wskazuje,. że nie są to' osady pochodzące z rozmy- 
wania gliny zwałowej ze zlodowacenia środkowapolskiego: Analiza' profi- 
lów geologicznych sugeruje, że są to starsze osady wodnolodowcowe ze, 
zlodowacenia północn,opolskiego, sprzed fazy pomorskiej. 


\ . 


LITERATURA 


A d a m ie c - C h o d k i e w i c z o waD., 1961, Materiały archiwum wierceń, t. 12, 
cz. 1, Warszawa. . 
D o b r z a ń s k i B., U ż i a k - S., 1970, Rozpoznawanie i analiza gleb, Warszawa.. 
G a lon. R., 1953, Morfologia doliny i sandru Brdy, Stud. Soc. Sc. Tor., vol l, nr 6, 
. Toruń. '. ' 
G al o n R., 1958, Nowe badania' geomorfologiczne na sandrze Brdy, Zeszyty Nauko- 
. we UMK, GeografIa 4, Toruń. . 
G a lon R., 1968, Nowe fakty dotyczące. genezy pradoliny Noteci-Warty, Prz. 
geogr., t. 40, z. 4, Warszawa. 
Gradziński R.,.Kostecka A., Radomski A., UnrugR., 1976, Sedy- 
mentologia, Warszawa. . . 
J e w t u c h o w i c z S., 1955, Struktit1'CJ. sandru, Łódzkie Tow. Naukowe, Wydział 
III, nr 40, Łódź
 
K e n i g K., 1976, Main lithological properti!:!s of till layers in bore-holes fram the 
Lower Vistula area, [w:] TiU - its genesis and diagenesis, Ser. geograficzna, 
nr 12, Poznań. . 
 
Kry g o w s k i / B., 1964, Graniformametria mechaniczna, Pr. Kom. Geogr.-Geol., 
t. 2, z. 4, Poznań. ' 
Kry g o w s k i B., 1968, Kilka danych z graniformametrii mechanicznej o dyna- 
mice środowiska sandrowego, Prz. geogr., t. 40, z. 2, Warszawa, s. 407. 
. . 
Kryg o w s k i .B., 1969, Position of boulder clay among other sedimentary envir- 
onments based on some grain abraśion parameters, Geogr. Pol. 17, Warszawa. 
M a k o w s k a A., 1973, Objaśnienia do Mapy Geologicznej Polski 1:200000, ark; 
Grudżiądz, Warszawa. . I 
(. 
Mapa Geologiczna Polski 1:200000, ark. Chojnice, 1978, Warszawa. 
Niewiarowski W., Lankauf .K., Pasierbski M., Fedorowicz J," 
S i n k i e w i c z M., Kra ż e w s k i S. R., W ó j c i k Cz.; 1976, Badania gra- . 
nulometryczno-petrograficzne osadów czwartorzędowych dla Mapy Geolog. Pol- 
ski 1:200000, ark, Brodnica, (arch. Instytutu Geografii UMK), Toruń.
>>>
Budowa geologiczna rynny fpodwójnej) strzyżyńskiej 


25 


N i e w i a r o w s k i W., S i n k i e w i c z i M., P r e i s ne r Z., F e d o r o w i c z J., 
Lankauf K., Krażewski S. R., Mod'rzejews'k'a E., 1978, Badania 
litologiczno-petrograficzne osadów czwartorzędowych dla Szczegółowej Mapy 
Geolog. Polski 1:50000, ark. Racimierz, (arch. Instytutu Geografii UMK), To- 
ruń. 


I 
I 
.., 


Krzysztof Roman Lankauf 


THE GEOLOGICAL STRUCTURE OF THE STRZYZYNY (DOUBLE) 
CHANNEL TOGETHER WITH ITS CLOSE SURROUNDINGS 
IN BORY TUCHOLSKIE (TUCHOLA FORESTS)' AND A SEDIMENTOLOGICAL 
DESCRIPTION OF THE DEPOSITS OF THE PROJfILE ZAMRZENICA 


Summary 


The paper presents the situation and geological structUTe of the channel Strzy- 
żyny as well as a sedimentological descripti:on. of the deposits making up the XI 
outwash terrace of the river Brda and of the deposits underlying the outwash. 
The Strzyżyny channel, which after crossing the river Brda valley continues 
as the Byszewo channel, is a double channel range with a diversified course and 
irreigular outline and bottom . (Fig. 1). The subject of study were the outwash 
deposits and the deposits making up the channel step as well as the sandy deposits. . 
undeJ:1ying the peatbog c10se to the step. The statistical parameters of grain size 
were calculated according to the formulae of R. L. Folk and W. C.Ward (R. Gra- 
d:zJiński et .al., 1976). The analys'es iof quartz grain abra:sion were made on a grani- 
formameter by B. Kry g o W s ki' s (1964) method. Krażewski made an analysis 
of heavy mineraIs composition for 10 selected sampIes. The results of the analyses 
are presented in Tabs. 1 and 2 and Figs. 3 and 4. The sedimentological analysis 
allowed to distiLnguilsh 12 genetic-facial hoTiz;cms
designated from I to XII starting 
from the lowermost horizon).. The correlation of the results of the sedimentological 
analyses with the geological structure' of the environs of lake Strzyżyny permitted 
a stratigraphic c1assification of the particular horizons (Fig. 2). 
The lower part of the profile "Zamrzenica" (horizons l-II) is represented by 
glacial lake deposits. The statistical indexes of grain size and other characteristics 
of the deposits, as weiI as their position against the geological structure point out 
that they are deposits of a shallowing mar,ginal lake' from the period of the Middle 
Polish Glaciation. Horizons III-IV are' made up of boulder c1ay. On the base of 
heavy mineraIs composition and partially of grain size the boulder clay has. been 
classified as a deposit of .the Middle Polish Glaciation. Hori:z:on V is a thin layer 
of c1ay. It may be' a trace of 'an ice-dammed lake. Horizons VI-VII are made up 
of sandy glaciofluvial deposits. They are probably deposits of the Vistulian Glacia- 
tion, but from before the Pomeranian Phase. The deposists making up horizons 
VIII-XII, though internally diversified, represent a uniform outwash series linked 
with the outf1ow of proglacial waters in the Pomeranian Phase of the Vistulian: 
Glaciation. In that more than I 9-metre thick series, five bipartite horizons 
(layers) . have been distinguished 
xhibiting a characteristic rhythmicity, both in 
grain isize and in quartz gram abrasion (Tab. 1, Fig. 3). It seems that, :I:ike in the 
caSe of glacial lake deposits, rhythmicity, or perhaps better here - pulsation is one 
of the most important characteristics of the outwash environment. 


, 
i. 
,.. 


)
>>>
26 


Krzysztof R. Lankauf 


Compared with earlier studies of the structure of the Brda outwash (S. Jew. 
tuchowicz, '1955) or with studies concernig other areas (e.g. W. Niewiarowski 'et al. 
1976, 1978), it is found that the outwash deposits of the profile "Zamrzenica" 
represent a specific variety of oU'twalsh, namely valley outwash. 
/ . 
The textural characteristics of the deposits underlying the peat bog permit to 
refer them to the deposits of the youngest outwash series which c011apsed as 
a re suIt .of the melting out of the dead ice in the st'lbglacial channeI. 


.1 '
>>>
f, 
.', 


/ 


c Z ę Ś ć III - P a r t III 


Bożena N oryśkiewicz 


ROŚLINNOŚĆ I HISTORIA TORFOWISKA 
W OKOLiCY ZAMRZENICY W BORACH TUCHOLSKICH' 


Z a r y s t r e.ś c i. Metodą analizy pyłkowej zbadano osady. organiczne zalega- 
jące w obniżeniu rynny strzyżyńskiej w Borach Tucholskich: Prześledzono sukcesję' 
. roś1irmości od allerodu dQokresu subatlantyckiego, której. rezultatem jest współ- 
czesna roślinność torfowiska. Spąg osadów określono metodą C-14 ustalając ich 
powstanie na 12 020 :t 350 lat BP. . 


" 
I 
" 


, 
- Opracowane stanowisko .położone jest w półoocnej cz,ęści wojewódz-. 
twa bydgosikdego, około 550 m na południe od jeziora Strzyży'ny w ohrę- 
bie Borów Tucholskich (rys. 1 w części II). Materiał do badań palinoło- 
gicznych pobrany został z niewieJJkiego, owalnego -torfowiska (175 m X 
X 150 m) zajmującego jedno z licznych zagłębień w obrębie rynny su b- 
glacjalnej przecinającej sandr Brdy. Sąsiadujące ztorf.owiskiem jeziorka 
to tYPo,we . zbiorniki dystroficzne z nasuwającym się na lustro wody płem 
torfowco
m., . ' . 
Celem badań palinologricznych byłoQlkreśleni,e wieku 'osadów organicz- 
nych,oraz prześledzenie sukcesji roślinności, której rezultatem jest współ- 
czesna roślinność torfowiska. . 


'I 


1. WSPOŁCZESNA ROSLINNOSC TORFOWISKA 


Badane torfowiSlko ma charakter typąwego torfowiska wysokiego z do- 
brzJe wykształconym .okrajkiem (fot. 1). W ćzęści centralnej, skąd pobrano 
materiał do analizy rpyNmwej, zaznacza .się wyraźna, struktura kępkowo- 
. -doHnkowa. Kępki buduje Sphagnum magellanicum
 na nich zaś wystę- 
pUją: żurawina błotna (Oxycoccus quadripetalus), wełnianka pochwowata 
(Eriophorum vaginatum) i pIonnik (Polytr'ichum strictum). Są to gaftunki 
charakterystyczne zbiorowisk kępkowych torfQwii\'?k wysokich i należą dQ 
klasy O;cYCOc;c;Q-SphaunetęfJ.' . ,
>>>
28 


Bożena N oryśkiewicz 


Fot. 1. Ogólny widok badanego torfowiska 
Photo 1. General view on investigation peat bog 


w .' d.olinkach pomiędzy kępkami występuje J;YPowy dla zbiorowisk 
dolink.owycht.orf.oWlisk wysokich torfowiec (Sphagnum cuspidatum), ga- 
tunek charakterystyczny rzędu Scheuchzeretalia. Na torfowisku spotyka 
się nieliczne, słabo wykształcone sosny (Pinus sylvestris), część z nich to 
egzemplarze martwe (około 2 O-letnie), pozostałe 5ą żywe i ZiI'óżnic.owane 
wiekowo od siewek do .osobn:i!ków t5-letnj.ch. W, samym 0Ivajku wystę- 
pują gatunki klasy Scheuchzerio-Caricetea fuscae - Sphagnum cuspi- 
. datum tworzący miejscalITli duże płaty oraz we
nianka" wąskolistna 
(Eriophorum angustifolium) d. sied1piopaleczi::l.ik błotny (Comarum palu- 
stre), rozmieszczone głównie w wewnętrznej części okrajka. Klasę Phrag- 
mitetea reprezentują: czermień bło;tna (CaHa palustris), pałka szeroko- 
listna (Typha latifolia)., ponikło błotne (Heleocharis palustris), tojeść bu- 
kietowa (Lysimachia thyrsiflora), turz,yca błotna (Carex acutiformis) i tu- 
_ rZ'yca dzióbkowata (Car ex rost-rata).' Na brzegach .okrajka występowała 
również brzoza brodawkowata (Betula verrucosa), wierzba szara (Salix 
cinerea), sit rozpierzchły (Juncus effusus), narecznica 'krótkoostna (Dry- 
opteris spinulosa) i uczep uwisły (Bidens cernuus). 
Na podstawie struktury i' składu gatunk.owego omaw,iane torfnwisko 
określlić można jako mszar kępkowo-dolinkowy Sphagnetum mageHanici 
(=m e dO. i) boreale (Jasnowski, Jasnowska i Markowski, 1968) wystę- 
pujący najczęściej na' młodych t.orrowdskach limnogenicznych. W wy-
>>>
AP NAP 


a I Aln.- Cotyl"' i ! 
 ł 
 Al"", 
. lit .,. m " ";) s , .. 
5
 = 
)=
 
 


NAP . 

 
 
 
 ł j
 I 

 Jł 
I!i 1 1 ! 
!g
!
lęl
i!IĘIJ:: I
I s:! 
1 1 
' I 
h 

 ł i g 1 ł ! I j j 
1
lmj 
 J'UUfl
IU'

1 ilUił9 ji
num I 
.. 1-'J-'....... Ol "I, P, , , . . . 
 .. O'" o. " " \ O:;b,.... " f i.. .".,Ii..., ...... 
li- =- \ J "; j
 + 



;
'
"
-::r 

-= 
-
 
i 
+
L
_
 
= 
It 
IL . 


i-- _ - }l
 :

\n

: 
-r l 1!l;,
,

..

i 
 i _ _ 
_ _

 _'___ _=-
 
- l=- - 1 r 
 "\1 r+ 
 ł ' , II' t
 
=;:i::"","Oi - . -- ---- - 
'\ '
 . \

T
 .
 iE {: J' "(lU ! t; ; (
r1- .'M"'


Oł - j ' t 
 , _ i '1- '. _ '
 _ 




- .'. 
__ LL.:.-.Lt l t_a _t'::LLITlilJ
lL__ __ _ _ __ 


,
 _ - -
 j l- ł j
 : , J t ! , ( I 
 I 1 1 ! jPI';'
 , -
Ql-- 
 

=2+ =::;m"'a; :
 
_u_ 
I ' .-11 n t . ,,' ;-':'-

-"'.I_Jl1J. . I 
._" 
-= r 
 : (
 C - x:- n' -t'11 I I LHW l li- f ' !: _
;-- 
 
 -:
-  t 
'-- --
-
 

 I I- ( .._ - \. \t--
_ . ':- - l} t -, ' . 1f , I I ' r =:
M 
}


-ni 
- .-- - r .- - - t = -{: I t. :- t ..'') _u_ 'I /- ' ,-.' -, Jor' I , "". .\8 
-
= I) I --- '-- - (- t t-: 1.; _:ł:l....""'Q2--: j 
: + 1 r . , l - '--Q..--:uf :; 
\ \ '\ . 
':'_p i 
-= .... j 
 i .,:+'r- + 

df.ncaaz- - -'Hr
-:--+..;.-- I ,_=
T :
 
-ł ./ \ -.... (- - f - !I!i! . ,- . I 

' (t.+-- - -- '" 
- L - "--= .
 - - .. 
\ .. __ . ,_ _ 
.._ u.. . _, ._. 
"
 ::::
 / : -=  ". H = 
u 
! - -=
 . ,
- --'.. - 
1- P 

 - ') - - - --- 
/ r-= 
\ 
=
 l;tl:f
 
:


: 1iTI ru- : 
.. " I ,- . 
 - I t I [ ' I - 
 -I -I ..!; - ---- - I : ':J L- 
.. .,:. 
- - 

 L=3 ,- --- ,; I ,-'... .. - .. J:l:t! !, - t.. ,.,f
I"'Q'Q!_ +-t 1 '-,; ..- .
-"'.. 
......../ 
 -......::.._; + + t I, i I." , ł T" t ,'I P 
- __+-..

.Ai..".__ I " t + 
/ ,.
 , - 1'
I--t'f-- '; (, 'rf ': li 
 t f.- r l 
 ril ;J ' J II
it:"';
:-r,ł;;i"QI ,,' 
""'''''"rn
, 
G,IO 
 --

 - " F ' j - - j · ' , '
 II ': I t ' i i :,/ :1, t 
Th..;;;.iU-o;. hm"' Q! ,- ' . ' A / _--.:-:-" 
.. - -':-- l :\ł --i'1- Tir -; i i I', 1 '\.'-r
',l- 
tt' 
 
1(t :':

;o

mO . 
"', - - -,-- -;- -, : I 1...' t i : _ " I'J.:- ; -'",+
_
 -t
;7
 ('; t l
'iGio
£;"",,,,o 
f.-.
-- ,,':- --.., t! t't .!, '
 I .' . ' , . 
r' I'
 ._ __l :
...i!!"."'...10l 1I,,,,,,,,,,,mQl 

. 
_ /"" - 
 L -r-r- -t+-- . -. I
 t; 
,_-+_ r ' ,;tfpllOb!umaz AJI
'I\,,.,d 
. -' I-- :', :.
::: =:t:r- ' _ t
;'
 
 ' t - i- +;-_-t,.:::::t:.0 ' t;::r r.. , . 
-- '+. - I--:"-:=' I ..,,
 7"': L-:i: 

:_ . 
i 
''''::;;'- '-- 
::- - "-.....t -'t- ;'.. +- - - b--:--i= JĆ:
B 

- ......... , :
}-:r."]J.
 
 
. 1: &tito. --- __..1..-_ .l....-.- L 
ŁT_:..__ __......J. - 


... 
o 


- "- 
-:-:-. . 
\ 


iltt 


WHa 


I " 
/ 
\, / 
........ 
/' 


,/ ..- -....,-I 
----j-"f-;;::;:;.;-.. -I 


- !1.L;-_
-:" 


\, 
/' 


I 



02 
\, / 
I 
'-/ 
/' '-.. .......01 
\. 


\ 


- 


_
I 


.. -- _._. 
Gr/lO 
i1IJ/ry' 
ńł- 


..-  


/ 


\, 
/ ..... 


-
 


_.11' 


i 


-- 


.- 
-- 


-- 
-- 
- 

 

 


\- 


\. 
/ 


.,....:. 


" . "":.- _: '-.: "f
. 


Rys. 1. Diacram pyłkowy zZamrzenicy 


Fig. 1. Pollen diagram from Zamrzenica 


i! 

 
 

 ]
""'" t; 
 
i .!ł 
_. _!.. -S ", 
... 


.. 
z 


m 
'00 
'fi A 
". 
'" 
.." 
..' 
". 
P1 



' l ::,
 I 
. 
H 
. ... 
i }lO \A 
.... ,., 
, ". 

 m. 
-* '" 
_-t- HII 
_ł- 7}Q 
! 


." 
.... 
_ 11]1 
f" 


'lO AT 



.,
 


j., 
", 
'" 
.., 
'lO 
.... 


,0tJf/ 
"" 
_ fil' 
'" 
"" 
". 
'I) 
,,. P B 


'" 
1100 I 
... I 
.'" 


YD 


1-
>>>
Roślinność i historia torfowiska w okolicy Zamrzenicy . 


29, 


-' 
kształceniu torfowiska -obserwuje s
ę jednak zaburzenia hydrologiczne 
będące rez;ultaterri pewnego przesuszenia siedliska w okresie letnim. 
. Skutkiem. tych zaburzeń jest dość znaczny rozwój wełnianki pochwowa- 
tej. kończącej zwykle rozwój mszaru. O końcowym stadium rozwoju kęp 
Sphagnum magellanicum świadczy rówrnez występowanie na' tych kę- 
pach Polytr
chu:m stnctum. . 
. Zakładając utr
rnanie się obecnych warunków siedliskowych należy 
przypuszczać, że w nasitępnym stadd:um. suJkcesyjnym wkroczą na ten 
mszar krzewinki Vaccinium, Ledum i Calluna. następnie zaś sosna (bór 
sosnowy). . , 
N a otaczającym torfowdsko sandrze Wykształciły się zbiorowiska bo- 
rowe, w których drzewostanie dominuje sosna, a w. podszyciu występują: . 
jałowiec .pospolity (Juniperus comminis), jarzębina (Sorbus aucuparia) 
i leszczyna (Corylus avellana). 


i' 
l' 
I 
. j, 
. !: 
i 


. , 


) 
2. ANALIZA PYŁKOWA. 


. Materiał do badań 'Pyłkowych został pobrany w 1975 r. przy użyciu 
sondy Więckowskiego. Dodatkowe wiercenia wykonano świdrem torfo- 
wym "Instorf" . Próby do analizy pyłkowej przygotowano stosując pod- 
grzewanie w KOH i acetolizę Erdtmana (Dyaikowska, 1959). Przed ace- 
tolizą gytię traktowano kwasem solnym, natomiast materiał z domieszką 
iłu poddano maceracji metodą fluorowodorową (Faegri li Iversen, 1964)._ 
Udział poszFzególnych sporomorf przedstawiono w totalnym diagra- 
mie pyłkowyn1 (rys. 1). Za podstawę' obliczen udziału procentowego 
przyjęto sumę drzew i roślin zielnych (AP + NAP). W sumie totalnej 
nie ujęto pyłku roślin wodnych rl. błotnych, zarodników mchów i paprot- '. 
nik.ów. . 
B1.
.dowa serii organicznęj wypełniającej rynnę przedstawia się' na- 
stępująco (rys. 2):. . 


, ! 


--i 


- ! 
/1 


, 0- 100' .cm torf sfagnowy, słabo rozłożony, ja
nobrunatny: 
100- 450 cm woda; , , 
. 451J.-...o. 850 cm torf szuwarowy słabo rozłożony, brunatny; 
850- 940 cIIl' gytia detrytusowa, ciemnoszara; 
940- 950 cm gytia ilasta, lekko ,spiaszcżona, siwa; 
950-1050 cm gytia ilasta, oliwkowa; 
1050:"-10'70 cm piasek ze żwirem. 


W przedstawionym diagramie pyłkowym wyróżniono dwa okresy'póź- 
nego' glacjału: allerod i młodszy dryas oraz wszystkie Qkr:esy holocenu- 
preborealny, borealny, atlantycikJi, subborealny i subatłiłhtycki.. . 
A II e rod. Interstadiał allerod reprezentowany' jest przez piaski 
z substancją organiczną oraz gytię d.lastą. Przebieg krzywych sosny li brzo- 
zy Vi diagramie pyłkowym pozwala ba wyróżnienie dwóch faz: star-
>>>
w 


'6 
94 
92 
'10 
88 
" 
IJJ, 
81 
80 
78 
" 
7
 
?2 


96 
94 
'łl 
'0 
88 
86 
84 
al 
80 
'/8 
76 


50;n 


14 


('Od - 4IłO) 11020 :+ 350 BP 
l1li./ 1::-==-=:::1 l lYlI , I;.';::
:)I " 


'!1. 


'. Rys. 2. Przekrój piOpirzecZll1Y przez rynnę '5trzyżyńską 
1 - torf, 2 - woda, 3 - gytia, " - piasek ze żwirem 
Fig. 2. Cross sectian af. the Strzyżyny channel 
1 - peat, 2 - water, 3 - gyttja, " - sand with gravel 


szej - brzozowo-Sosnowej, w której d'OminującejbrzxJzie i SOSIllę towa- 
rzyszą ziarna ,py
ku ja
owca (Juniperus), wderzby (Salix), topoli (Popu- 
lus), rokitniJka (Hippophiie) li bylicy (Artemisia) orp.z młodszej .,.- s'Osno- 
wej, w której 'Obserwuje się obniżenie frekwencji brzozy, jałowca i by- 
licy. Na podstawie obecności i osiąga;riych przez ziarna pyłku poszcze-' 
gó
nych taksonów wartaści procentowych określić ,można typ roślinności 
dominującej w obu fazach.' W starszej' występowały mało 
warte lasy 
brzozowo-sosnoWe, w których dzięroi znacznemu prześwietleniti licznie 
reprezentowane były jałowce i zielne heHo:£ity. W fazie młodszej nato- 
miast zwięiksz:a s.ię zwa,rcie sosny powodujące wycofanie się gatun.Ę.ów 
światłolubnych. Wśród roś1dnności zielnej występującej w allerodzie naj- 
wyższe wartości osiągają przedstawiciele r'odz.in Gramineae, Cyperaceae 
oraz rodzaju Artemisia. W dkresie tym notuje się również występowanie 
między linnymi 
iąr.n' pyłku Helianthemum, Chenopodiaceae i Rumex 
hydrolapthum '
 roślin siedlisk mało zwartych. Granicę m
ędzy allero- 
dem i młodszYJm dryasem wyznacził wzrost wartaści 'krzywych roślin 
zielnych oraz jałowca i wierz,by przy jednoczesnym obniżaniu frekw
ncji 
sosny, co wskazuje na ponowne zmniejszenie ,zwa:r:cia warstwy drzew. 


. i
>>>
Rośłirmość i historia torfowiska 'W lokoHcy Zamrzenicy 


31 


, .Wiek gytii ilastej z głę1rlqści 10,40
10,50 ID- datowany C-14(Gd ---..:. 
440) akreślany zastał na 12020 :!: 350 lat BP. Wynik ten, pa uwzględ- 
nieniu błędu statystycznegO' in minus, odpaWliada wczesnej fazie. allero- 
du (Sra dań, 1973) i jest zgadny z datawaniem pyłkawym. Mażna przy- 
. puszczać zatem że spągawa część prafilu pawstała już w starszym. 
dryasie. 
M ł a d s z Y d r y a s. Okres ten reprezentawany jest przez f warstwę 
gytii ilastej, którą w parównaniu z okresem poprzednim 'Wyró
a z,nacz- 
nie mniejsza zawartaść . CaC0 3 (allerod maksimum 35%, młodszy dryas 
5 11 /0). W składzie' roślinnaści tegO' akresu obserwuje się dalszywzrast 
frekwencji 'ziarn py
ku roślin zielnych (NAP maksimum 3;310/0), szczegól- 
nie radzin' Gramineae, Cyperaceae i rodzaju Artemisia. ZnacznJie abni- 
żają się wartaści asiągane przez sasnę, wzrasta natomiast znaczenie ja,- 
ławca, -cO' jest związane z wycofaniem się lasu sosnawegO'. W młodszym 
. dryasie daminują helia:fiity. Oprócz przedstawicieli taksonów ww" spa- 
tyka się pojedyncze ziarna pyłku: Helianthern-um, Polemonium, Gypso- 
. phila t., c f. Ep'ilabium oj Polygonum c f. viviparum. W schy
ku okresu 
abserwuje się w diagramie pyłkawym. 'óbniżanie wartaści roślin zielnych 
araz jaławca, przy jednaczesnym wzraście znaczenia sasny i brzozy. Te 
cechy stanawiły kryterium dla wyznacżenia gra.nicy pomiędzy p6źnym 
glacjałem J holacenem. 
Ok r e s p re b a r e a l n y. W badanym prafilu od paZli.amu 960 cm 
adkładają się asa.dy holaceńskie. W starszej części okresu prebarealnega 
asadem jest gytia ilasta (CaC0 3 da 1%), w młodszej natamiast bezwę- 
glanowa gytia detrytusowa. Na pac
ąltku okresu obserwuje się dalszy 
, wzrast wartaści pracentawych ziarn pyłku sasny. Gatunek ten asiąga tu 
swoje makslimum - 59,711/0. JednacZeśnJie z sasną padnasi się krzywa 
brzazy, cO' skarelawane jest ze zmniejsz.eniem freikW{!llcji ZJiarn pyłku 
jąławca. Zaabserwawane' zmiany stasunków ilaściawych wymienianych. 
,taksanów świadczą o stopniowym zwiększanfuzwarcia warstwy drzew 
(sasna, brwza) Co powodawała agraniczenie razwaju gatunków światło- 
lubnych. Pamima WZirastu zwaroia warstwy drzew w 
ejscach otwar-, 
tych lub silnie prześwietlanych utrzymują się nadal przedstawiiciele ra
 
dzaju A.rtemisia ,i radzin Chenepodiaceae, CaryophyZZ"aceae (Gypsophila 
t., Silene t.) i .Compasitae. Duży udział w ,składzie pracentawym NAP' 
ma ra
ina Gramineae, której przedstawicielęzasiedlali zarów.na siedli-'. 
ska zalesione jak i odkryte. W paziomie 940 cm obserwuje się paważny 
wzrast krzywej Gramineae. Wii.ększaść ziarnpył1ku reprezentujących tę 
radzinę była zbliżana do typu marfologicznega Phragmites, cO' świadczy 
a' znac
nym rozwaju na brzegu badanego zbiarnika jak i zbiarników' są- 
siednich szuwaru trzcinawegO'. Z brzegattl.i. akwenu związana była rów-:- 
nież wiązówka (Filipendula), której ziarna py
ku występują przez cały 
okres prebarealny. W badanym' materiale ad głębokaśoi 930 cm spoty:" 
kana też rosnące w najbliższym ataczeniu' zbiarnika Polypodiaceae 


. i 
I 


\-: 


i 


1. 
,
>>>
32 


Bożena Noryśkiewicz .' 


i Equisetum. Granicę z akresem borealnym, wyznacza początek krzy- 
wych lesZ/czyny (Corylus) i alszy (A1rms). 
O k r e s b a r e a l n y. Osadem teg.o {)Ikresu jest gytia detrytusawa. 
Wśródraślinnaśc,i akr esu barealnega .obserwuje się w warstwie drzew 
i krzewów wys.tępawanie w stałych, wys.okich wartaściach pr.ocent.owych 
sasny (600/0) i brz.ozy (25
300/(J), zanik;ł 1natamiast jałaW1i..ec. Wraz ze 
stapniawym .ocieplaniem klimatu następuje szybkie razprzestrzenianie 
leszczyny asiągającej tu swe p.ierwsze holaceńskJ.e maksimum (10,5%). 
Wartaśoi te są 'padabne da padanych przeż Kępc
yńskieg.o (1958) z tor- 
. \ . 
fawiska Sd.we Bagn,a (8,4%) leżącegO' w Pvłnacnej części Borów Tuchal
 
skich również na .obszarze sandr.owym. I . . 
Równomiernie ad paczątku akresu natuje się występ awanie wiązu 
araz sp.oradycznie dębu, alszy i jesianu (Fraxinus). W szacie leśnej wokół 
badanegO' zbiornika w .oikres.ie borealnym daminawały lasy sosnawa-brza':' 
zawe, jedynie w miejscach padtopianych lub na siedłiskachżyznych 
i wilgatnych występawałyniewielkie płaty M.ocenoz łęgawych. Str.ome 
zbacza d.ookała jeziara zajęte zastały przez zaraśla leszczynawe. Niewiel- 
kiewartaścipracentawe asiąga suma r.oślin zielnych (NAP = 7°M, z któ- 
rychciągłe krzywe posiiadają jedynie przedstaW1i..ciele rodzJn Gramineae 
i Cyperaceae. Granicę pamiędzy akresem barealnym i atlantycklim wy- 
znaczana w miejS'cu, gdzie .obserwawanemu w diagramie pyłkawym spad- 
kawi frekwencji sasny. tawarzyszy wzrast wartaści . .olszy; dębu i 1ipy. 
O k r e s a t l a n t y c k i. Osad stana
 tu st.osunkawa dabrze razła- \ 
żany tarf, któreg.o srtapień razkładu maleje w miarę' zbliżania . się da 
strapu pr.ofilu. W szacie leśnej tegO' .okresu . .obserwuje się stopriiawy 
wzrast znaczenia' c\epłalubnych drzew liściastych (alszy, dębu, lipy) przy 
jednaczesnym abniżeniu wartaści pracentawych ZJiarn \pyłiku s.osny (:min. 
28,6%) i nieznacznym padniesieniu 'krzywej brzazy. Dalej w kierunku' 
strapu następuje powalny wzr.ost znacz.enia sasny, spadek krzywej brzo- 
zy araz ustabilizowanie na pa21iamie 10 11 /0 wartości alszy. Krzywe wiązu 
i dębu pa stopIlliawym wzroście w SJtarszej części .okresu utrzymują się 
na stałym daść wysakim pazi.omie (Ulmus max. 3,7%, Quercus 
 7,21.1/1'1). 
W śr.odkawej części adcinikaasadu araz w jegO' mładszej' części st1;wier-:- 
dzana występawanie sporadycznych ziarn pyłku Vis cum, taiksanu cha- 
rakterystycznego dla aptimum khniatyczneg.o. War,taści pr.ocent.owe NAP' 
wahają się od 3 da 71.1/0. Wśród raślinZlielnych abserwuje się stałą abec- 
n.ośćprzedstawd.cieli rodzin Gramineae i. Cyperaceae. W młodszej części 
akr esu stwierdzana stałą abecn.ość spar Sphagnum araż st.osunk.owo częst- 
Sze występ awanie pajedyncz.ych ziarn! pyłku roślin wodnych (np. Ny'm- 
. phaea, Sparganium t., Potamogeton). W szacie leśriej okresu d atlantyckie- 
gO' nadal panują lasy sosn.owa-brz.ozowe, jednak w parównaniu z akre-:- 
. sem poprzednim .obserwuje się znaczny wzrast udziału dębu w drzewo- 
stanie. N a siedliskach żyznych razprzestrzenia się wiąz i 1ipa natomiast 
na padłożu wilgatnym częsta jest alsza i jesion. Granicę z .okresem sub-
>>>
Roślinność i histoo-iatorfowiSlka w 'OkoHcy Zalffirzenicy 


33 


bo
e
lnYIr} wyznacza pierwS4Y wyraźny spadeik., krzywych wiązu,' dębu, 
olszy: ,
 ąTZOZY przy jedno
esnym wzroście, .wartośoisosny. 
;D 
T,e s su b ho:r e El In y. W starszej części -okresu ,subborealnego 
bęzwzg
ędnie ,dqminuje ,sosna, (69,9%). Wzrostowi krzywej sosny towa:.. 
rzyszy obnizenie' wartości procentowych wszystkich gatuników liściastych.' 
Od poziomu 650 om stopniowo wycofuje się sosna, ponownie wzrastają 
krzywe procentowe brzozy, dębu, wiązu, lipy, jesionu, olszy i leszczyny.' 
W młodszej częśCii tego okl-esu występują sporadyczne ziarna pyłku 
Viscum i Hedera. Od połc}\vy 'Omawianego okresu zaczynają pojawiać się 
pojedyncze ziarna pyłku roślin towarzyszących człowiekowd: Rumex 
aoetosa, Plantago lanceolata,. Plantago ' maior i Cerealia. Obserwowany 
w starszej części okresu subborealnego \ jednocmsny wzrost wartości 50- 
srty f' O'rak' gatunków rośliri wodnych świadczyć może o o,bniżeniu pożio- 
rą.u . wód grUntowych, co spowodowało 'pr:oesus.zenie' zarówno . terenó:w. 
otaczających torfowisko jak i samej ppwierzchni torfowiska. Taka zmia- 
na' stosunJków wodnych mogła protegować sosnę. Występujący w m!od
, 
szych poziomach spadek wartości krzyw.ej sosny' i' stopniowy wzrost, 
wartóśaiprocentowyćh drżew Jiściastych zbiega się z początkowo spora- 
d:ycziwm a później częstszYm wystE=ip
waniem ga'tunków wod'p.ych (Bo,- 
trachium t., Spargari,ium t.,' Potamogeton, N amphaea). Taka zbieżnpść 
'. świadczy o ponownym podniesieniu poziomu wód gruntowych. Granicę 
między okresem subborealnym i subatlantyckim wyznacza olbn:iżenie war- 
tości procentowych leszczyny, Wliązu, lipy i jesionu a wzrost krzywej 
sosny, grabu li buka. 
Ok r e s s u b a t l a n t'y c k i. Osad reprezentujący okres subatlan- 
tydki rozdzielony został ;:3,5
metl'ową soczewką wody zalegającą pomiędzy 
dolną warstwą torfu szuwarowego El' górną z,budowaną z torfowców. 
Trzy i półmetrowa przerwa' w ciągłośCi osadów jest efekt
m oddzia
y- 
waniaZalewu Koronowskiego na jego otoczenie (Pietrucień, 1971). Zbior- 
nik ten powstał na skutek spiętrzenia wÓd rzełki Brdy, zaporą usytuowa- 
nąpodKoronowem; Badany obszar leży poza zasięgiem bezpośredniego 
oadziaływ
nia żhiornika;' je
ak . jego zalanie . spąwodowało zahamiowanie: 
odpływu po
e.:ieJ:l1Il.e
, pDWIOdując poaniesieniepóziomu zV\7ierciadła
ód 
gr:untowych,r(Pietrucień, 1967). Nastąpiło wtedy oderwa
e luźniejszego. 
torfu górnego. Miąższośćsocllewkli. 
odY' jest z pewnością zawyżomi. 
, (3,5in),pbnieważ sonda ,nie pobrała rozprószonego w wodzie torfu, Dla- 
tego też' Q;bserwuje się'; prŻerwę' w ciąg'łości diagramapyłkowego, - po;.. 
Irlimo' żę 'osad odkłEid
ł,się' n
jprawdópodobIliej nieprzerwanie 'od. aliEi':' 
r6d
.: s'tąxsza częśĆ dkresu. s
batlarityckiego char
teryZuje się spadkie
' 
. war:toścti leszczyny,: wiązu, dębu; i .:jesionu oraz ekspansją' graibu i buka:' 
Osad młodszejczęśći'oikresu znajdujący' Się nad wodą reprezentuje od- . 
mienny' skład rbs}i.nności. GatunkIem; beżwzględnie doop.inującym jest 
sog'I1a" (B3;$Ii/
), a; rośliny. iie1D.e przedstawia. 
ywa, której maksiinum' 
WYJ:losi 1(7%. ZIP:ni:ejszyły się 'wartości krZ.ywych wszystkich drze'W .li-." 


I 
I 


I. 


I.
>>>
34 


Bożena Noryśkiewicz 


śaiastych. Oprócz oSIiągających stosunkowo wysokie wartości procentowe 
przedstawic.ieli Gramineae, Cyperaceae i Artemisia regularnie występują 
tu gatunki towarzyszące człowiekowi (Cerealia, Plantago lanceolata, Ru- 
mex acetosa i Centaureacyanus). Rośliny wodne reprezentowa
e sątyl- 
ko przez sporadyczne ziarna pyłku Nymphaea i Batrachium t. 


LITER:ATURA 
I 


D Y a k o w s k a J., 1959, Podręcznik Pa
yno
ogii, Warszawa. 
F a e g r i K., I v e r s e n J., 1978, Podręczńik ana
izy ,pyłkowej, Warszawa. 
Jasnowski M., Jasnowska J., Markowski s., 1968, Ginqce torfowiska 
wysokie i przejściowe w pasie nadbałtyckim Polski, Ochrona Przyrody 33, 
s. 69-124.. 
Kęp c z y ń s k i K., 1958, RośHnność i historia torfowiska Siwe Bagno w Borach 
Tucholskich, Zesz. nauk. UMK, Biologia 2, s. 85-116. 
P i e t r u c i e ń C., 1967, Stosunki hydrograficzne w rejonie Zalewu Koronówskiego, 
Zesz. riauk. UMK, Geografia 5, s. 1
34. 
. P i e t r u c i e ń C., 1971, Formy i zasięg oddziaływania Zalewu Koronowskiego na 
obszarach przy
egłych, Zesz. nauk. UJ 29, s. 33-38. 
S r o d o ń A., 1973, RośHnność' Polski w czwartorzędzie. [w:] Szata roślinna Polski. 
t. 1, s. 527-569. \ 


Bożena Noryśkiewicz 


( 


THE VEGETATION AND HISTORY OF THE PEAT BOG 
IN THE ENVIRONS OF ZAMRZENICA IN BORY TUCHOLSKIE 
, (TtJCHOLA FORESTS) 


Summary 


The material for palinological, analysis was taken from a smalI peat hog 
occupying one of the numerous depressions within the Strzyżyny channel. The peat 
bog is at Pil"esent a tY'pical raised-bog (Photo l)., I , 
In the pI'ofile -under study (Fig. 1), two late-glacial periods b.ave been disti!Ilg- 
uish.ed, the AlIerod and the Younger Dryas, and alI the Holocene periods: Pre- 
-Boreal, Boreal, AtIantic, Swb-Boreal, and Sub-Atlantic. 
In the oldeT partof the AlIeroo occurred open birch-pine forests with abun- 
dant Juniperus and other plant s of .open comrminities. In the younger phase, ho- 
wever, pine becomes cioser, causing heliophil species to retreat. In the Younger' 
Dryas the' pine forest' gives' way to juniper brushwood and heliophil vegetation. 
. The Pre-Boreal period is marked by gradual increase in closeness of the stands 
(pine, birch). At first predominate birch forests with pine accessory, then pine-' 
-birch forests begin to expand. The Boreal period is characterized by thę dominance 
of pine, the first culmination of hazel and the regular occurrence of elm. The 
vegetat
ve cover bf the AtIantic period continues to be dominated by pine forests. 
The 10w percentage of deciduous trees (oak, elm, lime and ash) moot probably 
depended on soil conditions. The older part of the Sub-Boreal period is charac-
>>>
Roślinność i histocia t{)rfowrska w dłt{)licy ZaJmrzenicy 


35 ' 


terized by an absolute dominance of. pińe, caused b
 a lowering of the ground 
water level. In the younger part, the drop in the pine curve results in higher 
percentages of deciduous trees. Starting from the middle of the Sub-Boreal period 
begin to appear scattered pollen grair:ts of human indicators. The deposit represęnt- 
ing the Sub-AtIantic period is spilt by a 3.5-m thick water lens. In the older part 
that period aiIl eX!pall1Slion of the hornbeam and the beech is noted with simulta- 
neous increase of the pine. In the y,ounger part Ithere .ts aiIl absolute dominance 
of pine, and the NAP curve reaches 14.5 G /II. All deciduou
 trees show lower values, 
and the human indicatorso
cur regularly. which is evidence of int,ensive human ' 
activity. /. 


'\ 


\ . 


J 


'-,
>>>
. 
-'- 


. -'. . . !.' '," 
 
" 


" '. '.. .

'.: 


,\ j 


l' r.' 


--I', . . 


., .'
 
 ; 
 I . ....; 


. i 
 . 


- i. _ c,' 


, 
.' '" .
 ." ," . . .,. 


.. ,I:; 




 '.r:.:. .... . .-;....- '"j"...,. '. _ 


'-', .,::.. 


.::
 ::
 


:"t, 


\ ...:;?: 
. 
 \ :. 


- 
f,
 '.' ," _..o ;":
.
.' 


'.. ..,., ',"' 


. ' . 
. -..-.:'$,.- : 


. C Z ę Ś ć IV - P a r t . IV 


Rajmund Galon 


NIEKTÓRE WNIOSKI DOTYCZĄCE GENEZY. I EWOLUCJI 
RYNNY STRZYŻYŃSKIEJ 


l... 


, 
Z badan geologi,czno-sedymentologicznych podanych w części II oraz 
paleobotanicznych opisanych w części III. ll'i,niejszego studium zespoło:" 
we go wynikają ważne wnioski mające ogólniejsze znaczenie dla zagad- 
nienia rozwoju i wieku rynien podlodowcowych..' .' 
1. Zaprezentowano typową rynnę podlodowcową, której rozmiary 
i wykształcend.e nie świadczą o erozj1i glacjalnej a mogą być wyjaśnione 
tylko przez przyjęcie podlodowcowej erozji' wód roztopowych. Opisana 
rynna podwójna jes,t fragmentem .rozległego' ciągu rynnowego, który 
krzyżuje się z sandrem' i doliną Brdy. Bodobne krzYŻJowania się rynien 
z dolinami są także znane na innych obszarach niżowych; m.in. w. dol
- 
nie Drwęcy. 
, 
2. P.ias'kii występujące w spągu ser,ii .organicznej w świetle badan I se- . 
dymentologicznych odpowiadają osadom najrriłodszej serii SarlCITOwej. 
Istnieje zatem dowód, że piaskii te pierwotnie spoczywały na lodzie wy-. 
. pełniającym i konserwującym rynnę . i dopier.o po jego stopieniu się 
opadły na dno rynny. W następnej faZlie przy odpowiednich warunkach 
hydrogeologicznych powstało jezioro a z kolei na dnie jezjora lub jezior 
, zaczęły osadzać się utwory organiczne opisane w części III zespołowego 
! opracowania. Zatempo,twierdza się dotychczas głoszony pogląd dotyczą- 
cy przetrwania i odnowienia podlodowcowych fomn dolinnych w ramach 
p.odziemnej deglacjacji. .' . 
. W 'świetle analizy C-14 odkładanie się' osadów .organicznych w jez.io- 
rach wypełniających wytopione zagłębienia w rynnach podlodowcowych 
zaczęło się we wczesnym allerocl.zie (12 020 :t 350 lat).. Nie jest wyklu- 
czone, że jeziora pojawiły się już we wcześniejszej fazje ocieplenia, czy1i 
w bollingu, przetrwały star
zy dryas i w czasie następnego ocieplenia . 
przes.zły już w fazę eutro:£izacji.
>>>
Niektóre wnioski dotyczące genezy i ewolucji rynny 'strzyżyńskiej:37 


, ?i Kr

.*-o':Yariłe sięprog
a
jalm
go i p'ostgi
cJa'lnego syst€iliu'



?e- 
go Brdy,'ż 'podlodowcowym' systeme:rn rynnowym" ąyJp,jedynie możliwe 
P9 '
ą
ko

ym,wypełnięn'iu:rynie
 . 19 dem . oraz p:rzykryci,
;'i wyrówit,laniu 
powierzchni terenu przez osady' sandrowe:.W 'następstwiepr'ocesu' pod- 
.' ziemnej deglacjacji ujawniła się forma rynnowa;" tworząc Zr:0żriicawan:e 
zągłE
bieriiaw pow,ie:rżchni sanQ.n.ł-i teras:dolinnyth Brdy (rys. '1 w" czę- 
'śc{ II).' NajriiiS",a rozckt
'tera:
a 'd
iinna odpp'
dadaokies
w.i Roj,a
i
ci'a 
się':ryn:ny;ząteITl istn
ęj
,
ożliwo
ć
'kr
śleni'a w

kuJej, te:r
sy" Ro
cJ;ę- 
cie'rynnowe zaznacza się, jeszcze .na drugiej terasie doliny Br.dy;',
czego 
wynika, że pows,tanie tej terasy, nieco wcześnd.ejsze'odióki'e:hi"wytopie- 
\ nia się rynny, odbyło się w allerodzie lub jeszcze wcześniej, a skoro 
terasy doliny Brdy znajdują swój dalszy oiąg w dolinie dolnej Wisły, 
wiek drugiej terasy w dolinie dolnej W,isły może być podobny. 


.j' 


PODZIĘKOWANIE 


li 
l' 
!: 
i: 
,: 
ii 


Autorzy uważają za swój miły obowiązek podzięikować następującym 
osobom i inst
ucjQmza pomoc udzieloną w wyżej opisanych badaniach: 
. ...:..- Dr. StanisławoWII Kraż€wskiemu z Zakładu Mineralogii ,i Krysta- 
lografii Instytu,tu Chemii UMK za wykonanie analizy składu minerałów 
ciężkich badanych osadów; . 
- Dr. Kazimierzowi W,ięckowskiemu z Instytutu Geografii i Prze- 
strzennego Zagospodarowania PAN 'za pobranie materiału do badań pył- 
kowych torfowiska za pomocą sondy własnej ikonstrukcji oraz dokonanie 
dodatkowego wiercenia za pomocą świdra torfowego "Instorf"; 
- Laboratorium C-l4 I'nstytutu' Fizyki plQ1rl.techniki w Gliwicach za 
określenie bezwzględnego wiekuspągu osadów organicznych badanego 
torfowiska; , 
. . 
- Spółd
ielni "Hydrogeowiert" w Grudziądzu za wykonanie wierce- 
nia do 18 m w trudnych warunkach terenowych; 
- Komitetowi Badań Czwartorzędu PAN za przyznanie. zespołowi 
subwencji na przeprowadzenie badań. 


i' 
", 


Rajmund Galon 


Summary 


" 
";1 
ił 
.1 
i 
I 
i' 
. il 
II 


SOME CONCLUSIONS CONCERNING THE ORIGIN AND EVOLUTION 
OF THE STRZYŻYNY CHANNEL' 


l. The Strzyżyny double channel represents a typical subglacial channel. The 
exp
anati{m of its small siz€ and fO'rmation is 'possible only by taking into account 
the subglacial erosion by meltwater. 


. :1 
. :1
>>>
38 


\. 


. - R,aimund Galon 


2. Outwash sands occuring under the limnic' organic series belong to' the 
youngest outwash deposits which, were sit1;1ated primarily on the surface of the 
dead ice fil1ing up the channel. After melting out of the ice the outwash sands 
collapsed onto the bottom of the renewed charnnel in which a lake can1e 'into 
existance. The deposition of organic lake depositiol).. began in the older part of 
AllerOd (120?0 :1:350 yrs.\,B.P.). '. . '. 
. 3. The Strzyżyny subglacial channel.. pass ing obliquely -the outwash and the 
Brda river valley (was) originated before the formation of the outwash connected 
with the Pomerania n Stage and the incIsion of the river valley in the outwash' 
plain. The valley-like form of the subglaCial channel cuts at present almost all 
valley ternices. Thus there is occasion for the establishment of the geomorpholo- 
gical age of the terraces. 


" 


\ 


\- 


\.
>>>
A C T A ,u N I V E R S I T A T I S N I C O L. A I C O P E R N I C I 


. . , 
. GEOGRAFIA XVII - N
UKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 54 - 1982 


Instytut Geografii 
Zaklad Hydrografii 


I . 


", 


Rajmund Skowron 


TERMICZNE ROZWARSTWIENIE WOPY W JEZIORZE GOPŁO 
. W SEZONIE LETNIM W LATACH 1973-1978 


, Z a r y s' t r e ś c i. Autor na podstawie pomiarów temperatury wody w okręsie 
ietnim, w latach 1973-1978 ustala zróżnicowanie wody w pionie, w różnych stre- 
fach jeziora' i jej powiązanie 
 batymetrią. Przedstawia charakterystyczne typy 
rozkładu temperatury. wody w pionie oraz częstotliwość ich występowania. Podsu- 
mowaniem jest próba określenia 
leoretycznej głębokości wiatrowego mieszania i po-' 
równanie jej z rzeczywistą, która' najczęściej osiągała dno. . 


1. TERMICZNE ROZWARSTWIENIE WODY W JEZIORZE GOPŁO 
W OKRESIE LETNIM 


Gopło rynnowe jezioro na Pojezierzu Kujawskim. o powierzchni 
2154,5 ha charakteryzuje się małą średnią głębokością (3,6 m), wydłużo- 
nym kształtem w kierunku N-S oraz dużą możliwością dynamicznego 
oddziały,wania wiatru (M. Grześ, 1976, 1978; R. Skowron, 1980). Badania 
temperatury wody w jeziorze Gopło w okresie letnim prowadzono w 1973, 
1974, 1976-1978 r. W dwóch ostatnich latach (1977 i 1978) wykonano 
kilka dokładnych "zdjęć termicznych'" w/83 pionach (rys. 1). 
Temperaturę wódy mierzono przy pomocy termometru elektrycznego, 
na następujących głębokościach: 0,2, 0,5 m i dalej co 0,5 m aż do dna. 
P.omiary wykonywano przy różnych stanach pogody. 
Głównym czynnikiem kształtującym reżim termiczny jezior jes,t pro- 
mieni1!wanie słoneczne. p roli słonecznej radiacji można sądzić po rocz- 
nym ruchu za'pasów ciepła w jeziorze, k,tórych Z4mienność d. przebieg 
uwarunkowane są pr
ebiegiem zjawisk meteorologicznych. Dla wyjaśnie- 
nia i możliwości porównania prz'ebiegu straty:llilkacji' w poszczególnych 
latach przedstawiono średnie 'miesięczne wartośCi temperatury P9wietrza 
i sumy opadów w okresie 1973-1978 (tab. J). , 
Istotną cechą okresu, VI którym prowadzono' obserwacje temperatury 
wody, była duża zmienność) warunków pogodowych. w poszczególnych 
miesiąc
ch i latach. DotycziY to głównie temperatury powietrza oraz ki e- 
-- runków i prędkości wiatru. N a przykład, od przeciętnych wartości z wie- 


'j
>>>
" 


a 
. b 
O 1 2 3 .4 5 km 
" I 


," 



. ' ;' . 


łłRpowo 
o 


o . eOcCJfiJ,,:;tO 


Rodce 
'o 


'.] 


. r 


001(ro",0' . ! 


". \ 


'. fłzeszyn 
o ' . 


,,/ 


.; 


" . 


Rys. 1. Szkic sytuacyjny punktów pomiarowych. 
a - obserwacje wykonywane nieSystematyczn1e (kilka razy w óki"esie 1973-1978),' b obser- 
wacje. wykonywane systematycznie. (około''lOI';iZY )1.r .Okresie.czeryvj.ec-sierpień) ,- 
. Fig. 1. Sttuaticmal sketch of measurement,points .. 
a - irregular observatioris (several tiIIies over the period . from 1973 fo' .1978), . b -, i;!!
ular 
observations(about lO' times over the period from June to Auguśt).
>>>
TermicZil1e roz.warstwieniewody w jeziorze Gopro 


41 


. Tabela 1 -=- TableI 
Śreili1,ie miesięczne temperatury powietrza i miesięczne' s
my' opadów, Z' okresu' 1973"'::"1978 
I . , ' ' ".na stacji w Siemipnkach. 
Meanmonthlyair.temperatutes and mean mo
thly totals ot rainfalr in theperiod 1973":""1978 
, . at the station in Siemionk:i '. ' 


: ,, ' 


(Ij)- 52° 35', A. 
 18° 20') 
"Rok' .Miesiąc Temperatura powietrza, , Opad 
Year Month Au temperature Precipitation 
. (KloC) (iiim) 
. VI 289.6 . (16,4) .1 ; 51,0 - 
1973 VII 293,0 (19,8) 95,0 
.IJ, . VIII 291,4 {18,2) 34,9 
'. ,VI 288,1 Ci 4,9) , Ś:i,3 
1974. VII 289,3 (16,1) .54,5 
VIII 292,0 . . (18,8) 133,5 
,'vI 289,4 (16,2) 57,S 
1975 VII 292;6 (19,4) 91,7 
VIII 292,5 (19,3) 8,1 
. VI 290,8.. (17,6) .. 22,1 
1976 VII . '290,0 '. (16,8) 109,7 
. VIII 288,2. (15,0) '53,5 
VI ' , '292,'5 . (19,3) '.20,3 . 
19. 77 VII .128.,2 -. 
VIII 143,9 
VI 290,6 (17,4) 58,2 
1978 VII . 290,9 (17,7) 51,2. 
VIII 290,3 (17,1) ,111,0. 


/' 


_' '0,. 


.:.: . ,", 


-I 


. lo!ecia (1!},31
1960) odbiegały lata 1974.i 1977. Były Qne cbł9dniejszę 
i bardziej wilgotne. Sumy miesięczne opadów prawie 
rzykrotnie przę- 
\.vyższałyn6r:Irlę. . Sredni miesięczpy opad. z wieloleci
 (1931-
-:--1.960)dia 
stacji wPakości wynosił: w czerwcu .
 5'1. mm,w lipcu 
 77 m
 i,w 
'sierpniu- 59 mm *. Cieplejszy od wielolecia był okres lata w 1975 r. 
Srednie miesięczne 'temperatury powietrza. z 'lipca i s.ierpnia . 'były . 0'1 K, 
wyżśze, Opady w dr,ugief połowie'lata (sierpień) p
mi2lej normy. W pozo-, 
stałych latach okresy letnie nie odJbdegały od norm z wielolecia. ' .. . . 
'. . Analiza zebranęgo" matevia!u' wykazuje;' że 
tra,tyfikacja. termiCzna 
wody Vi jęziorze była mało' wyraźna .i zróżnicowana przestrz
nnie. Naj- 
wyraźniej zaznaczała się Qnaw oikresie wiosennego nagrzewania (kwie- 
cień-maj) oraz' we wczesnej fazie l
tniego nagr2jewania (pierwsza poło- 
wa czerwca).
 Często obserwowano zwłasżcza pod koniec maja i na po- 
cżątkuczerwca dużą liczbę godzin bezw,ietr2Jnych. przy' bezchmurnym 
niebie. Wzmożona insolacja słoneczna w tym okres.ie jest głównym czyn": 
.nikiem kształtującym termikę wód" jeziornych (A. Kowalska, 1972). Naj- 


.L 


, 
I 
I, 
i' 
. f, 
,. 

 
I 
,. 
i 
, 


-i 
, 
i 


i 
! 
I' 


 "-: ", 


* Dane w,edług Atlasu Klim
tycznego Polski, (1977).
>>>
" 


/ 


42 


Rajmund Skowron 


większe międzymies!ięczne przyrosty temperatury warstwy powierzchnio- 
wej obserwowano między marcem a kwietniem i kwietniem a majem 
(M. Grieś, 1978). W okresie maj-czerwiec, w akwenach o głębokości od 
5-6 m występował już me.talimnion o gradiencie nierzadko powyżej 
1,3-1,5 Klm. Natomiast w akwenach o głębokości poniżej 9-10 m wy- 
stępował hypolimnion. Jego warstwa w zależności od głębokości pionu 
posiadała miąższość 2-3 i więcej metrów. Sytuacja taka była krótkotrwa.. 
\ 
ła i najczęściej występowała od połowy maja do połowy czerwca. W nie- 
których latach okres ten był jeszcze krótszy. 
Pod koniec czerwca obserwowano zupełnie odmienny obra;z:. Stratyfi- 
kacja termiczna stała się mniej wyraźna i w miarę dalszego nagrzewania 
się wody; w akwenach pły1Jkich
do 4-5 m) zanikała zupełnie (stan ho- 
, motermii). Częstym zjawiskiem w okresie lipca ci. pierwszej połowy s.ierp- 
nia było pojawiani_e się na przemian:. uwarstwienia charakterystycznego 
. dla lata i stanów homotermicznych. Szybka reakcja wód jeziora na 
zmiany warunków pogodowych świadczy o polimiktycznym charakterze 
jeziora. 
Pod koniec drugiej fazy .letniego nagrzewania (maksimum zapasów 
ciepła w jeżioI"Zie) rozwarsltwienie termiczne wody byłą mało wyraźne. . 
W akwenach o głębokości do 4-5 m (800/0 objętości j'eziora) najczęściej 
spotykano tylko epilimnion o m
łym gradiencie (0,2-0,4 Klm). Meta- 
limnion występował w pionach poniŻ€j6-7 m, osiągając dno. Jego gra- 
dienty zawarte były w przedziale od 1,0 Klm do 1,6 Klm, a najwyższe 
wartości występowały w alkwenach o
 głębokości 7-':'8 m. Występowanie 
hypolimnionu stwierdzono kHka razy, tylko w dwóch akwenach, w któ- 
rych głębokość przekraczała 13-15 m. Warstwa ta charakteryzowała 
się gradientem 0,2-0,ą Klm. Pojawiała się ona w czasie wzmożonej rns'o- 
lacji słonecznej przy bezwietrznej pogodzie trwającej dłU:lej niż 2-3 dni. c 
Przy dużych prędkościach wiatru (v 10 m/s) .występow_ały w niej ce- . 
chy typowe dla metalimnionu. 
Zatem w okresie la.ta (od ,połowy czerwca do porowy sierpnia) w je- 
ziorze Gopło występowałO bardzo słabe i niewyraźne termiczne rozwar- 
stwienie wody - najczęściej z epi- i me:talimnionem. 
Stosując klasyfikację A. L T i k h o m i r o v a (1970) dla. okresu 
wczesnej fazy letniego nagrzewania stwierdzamy, że uwarstwienie o cha- 
rakterze ' e p i t' e r m ,i c z n y m zajmowało około 78 41 /0 powlierzchni je- 
ziora, metatermicznym 19°/0 i h'ypotermicznym około 
3 u /o (rys. 2). Sytuacja taka trwała maksymalnie 20-30 dni. Inaczej. przed- 
stawiał się (procentowo) rozkład temperaturY:cwody w okresie letniej 
stagnacji termicznej wody (pierwsza połowa sierpnia). Typ e p,i t e r- 
m i c z n y . w jemor
e GÓipło obejmował 97.,4 41 /11 powierzchni jeziora, na 
m e t a t e r m i c 
 n y przypa;dało 2,4°/0 a n& h y P o t e r ni i c z n y tyl- 
ko O?2
/o.' . .
>>>
'" 


.. 
Rzepowo 


. 
Racice 


i 
i 
, I 
I 


i' 


'i' 


. \ 


. 
l!;reJzynek 


23 4 5 km 
. 


1 ....., 2 r::i:,:.:ilftl 3 .. 
L-.J 
'''.
'.'' 
Q
 b. 


.i 


Rys. 2. Typy termiczne wody :w jeziQrże Gopło według klasyfikacji A. I. Tikhomi- 
rova (1970): A - w okresie wczesnej fazy letniego .nagrzewania, B' - w okresie 
termicznej stagnacji wody 
1 - Typ epitermiczny, 2 - Typ metatermiczny, 3 - Typ hypotermiczny. a - wyspy. b - 
miejscowości 
Fig. 2. Thermal types of water in Lake Gopło according to A. I. Tikhomirov's 
(1970) classification: A - in. the period of the early phase of summ er heating; 
B - in the period of thermal stagnatio;n of water 
J :- Ep i t1! e rm!lJ trpe, ? - Met!\thegm!ll trpe, 3 
 JlrpotnęJ'ffi!l! t}'pe, G - 
lm1ds, 
 :- !o(:$UUe3 


-,\ 


I
>>>
'- 


44 


.,Rajmund .skowron' 


'. ' 
Dla typu epiterriricz:n
,
o. współczynnik stratyfikacji ter
icznej 
!J. (fl = t śr . ) (L. Niesina, 1:
70) 'hył'zawsze większy od '0,950, a)
t spara- 
t 1 . O ' .d.. ...., . .
'. .... . 
dycznie .osiągała 2,0 K:' Akweny a charakterze metatermiczTI.Y.'m 'posia- 
dały razwarstwieIllie tet
iczne wody a współczynniku fl ascy
ującym Wa- 
kół wartaści P,,910.,.--,(),940, ,wartaść .6.t najczęściej. :wynasiłił': 2,5-=-3,5 K. 
Typ hypoterrriiczny charakteryzował się współczynnikiem fl akało 0,760- 
-0,790 i 2:.t - 7.;q::""iO,5 K. ' 
" .." ;.... 


'!Ii" , 


2. TYPY .ROZKŁADU TEMPERATURY WODY', W PIONIE 
" 


. f -', . 
W okres.ie ietniej stagnacji termicZnej wady ana,lizie poddana akało 
, . . , . , 
2200 pomiarów' termicznych zlaika1ó.z.owanych w różnye:fi ,strefach jeziara. 
.. Wydzie
aj
c typy r

ładu temperatury wody W piQriie.; V:1 jeziorze Ga- 
pła, oparto się cZęściowa na padziale W. M. Kl"1ilw'je:n,:..
 (1973), który 
badał podobne \zagadQ.ienJ.e na zbiorniku Kachawskim (na\rzece Dniepr). 
Na pods:t'aWieanaliz;y'p,?wy,2:szega materiału w jeZiat
e Ga.
,a wyd
iela- 
na 7 typów i3 padtypy roifkładu temperatury wody w.1ianie 1(rys. 3): 
T y P . I 
 temperat1J,ra 'Wody w pianie była. praktycznie jednakowa 
(warunki hom(jtermiczne).
 Wartości .6.t w okresie stagnacji lętniej nie 
były więksże'. ad 0,5 K, Typ teh charakterystyczny był'- dlą.' okresów 
z w'iatramia prędkoŚcó." 3-4 m/s i WiiEtkszych, wiejących wzdłuż rynny 
dla ..pionów.Q głębqkaŚci 4-5 m oraz w poprzekje
iara'qla pionów a głę- 
bakaŚci 2-;-:3 m. P
,d{)bna stratyf1Jkacja występowała W 
.zasie bezwietrz- 
nyc
 dni przy 'pó
hip.ur.nym niebie. Współczynnik stra:.ty:fikacji' termicz- 
nej 
lVf...iękSzy 1?ył o'd 0,995, częsta .osiągając 1,000:: . 
p o dJ.y p 'a - zacho&iło tu także zjaWiisk
'homotermii, z tą róini- 
cą, iż nad. dnem (warstwa 0,5 1 1m ) następaW:ałÓ .obniżenie temperatury 
wady o, 0,5-':""'0,7 K. ,Różnice temperatury między metrawą warstwą pa- 
wierzchnió'.¥ą 1 przydenną zawarte były międzY;'9,5 i 0,9 K. Piany aty.m 
ra7Jkładz1.e ,'temperatury p.osiadały głębakość dk.oła 3 m' iwystępawały 
. .. 
w strefie litoralu, w czasie ,dnia wiatrach 1,0.,--1,5 m/s. Współczynnik 
. stratyfikacji' termicznej fl mi.jczęściej wynasił 0,98Q
0,990. 
T yp ..' I
 . - ch{U'

teryzował się stopniowym. (równomiernym) obni- 
żaniem się- temperatury wody wraz z głęł:()k-ością, przy warrtościach 
.6.t - 0,5-2,0 K (w .licznych przypa-dkach m.ogą być większe, nawet 3,5- 
-4,0 K). Ta stopllliowe.obniżanie się temperatury następawała wczesnym 
latem; w wyn,ikti wzm
żohej insaiacjiśł.onecirtej. 'ii". płytkicn, pionach, 
rzędu 4-5 m, przy małych p,rędkościac.h wiatrujvl ,5' m/s) Óraż' Vi Okre- 
_sie pełni lata W. pionach .głębszych, do 7
8 .m pÓdwpływe,m,;wiatru 
Ó prędk.ościach pawyżej 3-4 ws. Współczynnik fl był mocno zróżnic.o- 
wany (0,915-0;985)"- .... .' , ',. 
, .. . . _ f -_ 
Ii o d t Y P .' a:-zwii.ązanygeI)etycznie z.typem p, stanawił -jeg.o dal- 
sZe. rozwinięcie. TemIłeraturaw. 'pianie' była bardza wyrównana i ,ty lka'
>>>
Termic2JIle rozwarstwienie wody w je.ziorze Gop
o 


45 


powierzchniowa warstwa W.ody (do 
-2 
 głębok.ości) była bardziej na-' 
grzana:' Współczy,
niik 
. w,.tych pipnac4 oscylował 'wokół wart.ości 0,930- 
'-0,980. "'" '. .! ,'. ...., .....' _.. " 
 
. . p o d t Y p b ...:..... posi?dał uwarstwienie termićzn.e;: (!l -= 0,f}3o.-0,950) . 
zWiiązanez€: wzmoiioną lnsola
j
 słon
czną przy :
żWiietrinf.ch ;...ąniach. 
Wart.ości .6..t
.osiągają 1,8-3,0 K, .War'Stwa.;po
iedchń
.owa . wody' Q pod- 
wyżs
onej tempera'turze posiadała miążSzość hajczęścjej 1 m. :"J,e'j przej- 
. . . I 
śClie d.o wyrówh
nej termicznie' warstwy z.al
;gającej głębiej było . gwał- ' 
towne (1,0-2,0 Klm). Rożkład ;taki cZę$to'o/Ystępował-'w-lipcu" w' pio- 
nach o głębokoŚci 4-19 m i głębsżYCih. .. , 
. Ty p,Uf -:-::- Występował.w"lJipcu i.Siierp
iu, charakteryzując się 'sto- 
sunk.ow.o wyrównanym epilimnionem oraz gwałtownY:m
 'dlipi
ehiem się 
temperatury w?dy nad dne1}l o gradiencie 2,0-?,5 Klm. 'Wartośc{ .6..t 
w zęle

o,ś.ci,
,oQ. głębok.ości pi.onu -często 6siągały
 7,0-8,.5 K. T.o; nagłe 
obnii
nie się temperatury W.ody nad dne
 spowodpwane mogło być in- 
tensywhyItl wymiesżand.em się, WOdy:Jil
 riiękiedy wpływęm..osadów) wo- 
dy gruntowej. Dla 
 rozkładu teg.o charakterystyczny był - współ.cźynnik 
, ... . ( , 
!l Q wartości 0,930-,0,970: W pi.onach głębs
ych wynosił on poniżej' 0,900. 
T Y P 'IV .L YJY.stępo
ał w pionach o; głębokości 10-12 m, rzadko 
. płytSzych. Charak
eryzowaJ'..sj.ę....wyraź
'lYm skokiemtermicznym,,(2,ą- 
-3,5 Klm) 2-:3 'fi pad dnem. !,oriiżej ,.
emperatura łag.odnie obniżałą. się. 
War.t.ośCi .6..t osiągały 8,0-9,5 K,. a wspÓłczynni'k fA. - 0,820
0,860. qbni- 
żenie się nagłe temperatury nad dnem należy'U\lmaczyć, Wk jak w Iirzy- 
padJku typu III, wymiesza
iem się wody do tej 
głębokości ,oraz (prawą.o- 
podobnie) ochładzającym wpływem yvód gruntowych. ."".', " 
. . -", 
 . . . .'. ". 
T Y P V - wys
ępował w czasie letniej stajgnacji w pionach ą! głę-, 
bokości 8-10 m.. Cl),arakteryzował się występowaniem wyrównanego 
epilimnionu do głębok6s'Ci '-1,5 'fi, skdkiem ternnicz:qym o gradienci
 ':
 
0,8-1',0 Klm, Poniżej termo\iliny ;obserwowano 'PonOW:(l.
 wyrówą.anie 
temperatury wody., Współczy
nik, 
.
 najczęściej wynosił "0,..91Q-O'.940, 
a' .6..t - 2,5-6,0 K.' Wyrównatła warstwa nadskok.owa była "wYllii!\Uem 
. intensywnego' mieszania się wodr. L. ' '- .  
T Y P VI - występ.ował tyłko 
_ dwóch akwena
h o głęb.ok.ości 14,.m 
. od czerwca do poł.owy lipca. Na począłtku sierpnia zanikał.Wyróż&Óho 
w nim ir
 warstwy: epilimni.on, sięgający na początku sierpnia, do :' głę- 
bOlkOśd "7;0
7;5 m, metaltmnion?"gradiencie 2,5-3,0 Klm i ciep
y:--hy- 
pblimruion.. (282,3-285,7 K (9,1-12,5°C» z gradientem 0,2-0,4 Klm. 
\ W sytuacji takiej .6..t była zawsze większa od' 9,0 K, a współczynnik 
p. 0,720-0,740. W sierpniu zachodziło zjawisko pogłębiania się warstwy 
nadskokowej (do 10-12 m). Hypolimni.on stawał się oieplejszy, i mniej 
. \vyrafriy;" pónllino że' vJaitosb[i At" by!y 'więkSze, ośiągają
;' io;o
io,5 t(:. 
WąpÓłczynlfi.}{,!,t. os.
y
.ow:;ił. v&
kÓt,

r.tpśCi :O
J7Q-Q/
90
,:W nie
tóryc.h, 

.... ... - .... 
 .. . . . . . . - - . '''" . _' #,. .", '(. ,_ . o,'. '_' . .... 
przyp
dkach stratyfikacja by,łą,jeszczę. qi.nięj wyraźna (!l 0,800), a gra- 


. !. 


,. 
'1 


, 
i: 
i. 


i 
. i 
i 


.:., 
'1 


I 
T 
, 
i
>>>
o 1/ 6(, CI 'C O ' b 'C 
O 
Q I oc a oc 
O 
'
J 2 2 2 

 I ...c:s , 
 
 
' . ' 
Z ....
 2 
i 
 "" 
I l. 4 ::;)' 4 ::;)0' 
. oc, -
 

2:: I. ::;):S' 1 ""I 
I, Vc:i' 

 ",' 
 1:: 
.... . I c::) "'
 
.. 
 1/1 oc , ....
 6 ::;)' G 
... c;:) 
O C$S I I I 
. I .... 
":;, , ., , 
8 
2 IV oC V oC 
6 t - 6 - 8,5 · O O 
4 )I-O,9JO-
970 
2 2 M - 2,3 - G . 
. 6 P - O,9.f0 - 0,940 
J, 6(- 8 - 9,
' 4 
8 P - 0,820 -: 
8GO 
G 6 
8 8 
O VI oC 
/. 
fO -/0 
2 
12 
J, At - 9 -.f 0,5" VII 'C' 
)J - 0, 720 - 0,790 O 
'6 
2 
8 
it 
.f O 
G 
ł7. 
8 
li{ 
Ja 
.f G 


r 


Rys. 3. Typy rozkładu temperatury wody w pionie w jeziorze Gopło w okresie 
termicznej stagnacji 
Fig. 3. Types of vertical distribution of water temperature in Lake Gopło in the 
period of thermal stagnation
>>>
\ 


. TermicZII1e rozwarstwienie wody W jeziorze Gopło 


47 


nica między meta- .
 hypolimnionem trudna do ustalenia. Potwierdza to 
analiza zawartości - i nasycenia, tlenem. W ciepłym hypolimnlionie nasy- 
cenie tlenem wynosiło najczęśc
ej od 40 d
 60"/0 02/dcm3. .'. 
T Y p VII -'- występował .najrzadziej i miał charakter chwilowy. Wy- 
. stępował w ptpnach o głęook.ości 6---:8 m. Charakterystyczne było tu po- 
. jawienie się w warstwie powierzchniowej kilku warstewek zró:hnicowa- 
nych termicznie. Uwarstw
enie w tym typie 'powstawało w wyniku na: 
głych (krótkotrwałych) zmian warunków pogodowych (ulewne deswze - 
wzm:ożona insolacja słoneczna w okresach bezwie,trznych (v  1,0 mis) 
lub odwrotnie). 
Wymienione typy wykazywały w okresie czerwtec - sierpień, w la- 
tach 1973, 1974, 1976-1978 następującą częstotliwość występowania:' 
typ I 
 21,3%, podtyp a - 4,5°/11, typ II - 36,2°/(1,' podtyp a - 16,
0/&, 
podtyp b - 4,316/0, typ III ---' 6,90/11, typ IV ---; 8,4%, typ V - 1,rfJ/f1, typ 
, . 
VI - 0,3% i 
yp VII - 0,2%. Częstym zjawiskiem było przechodzenie 
jednego typu rozk.ładu temperatury w drugi, zwłaszcza w pionach ogłę- 
bokości do 6-7 m. Procesy te świadczą o dużej i szybkiej reakcji wód 
jeziora na wpływ C'Zy
n;ików meteorologicznych w basenach o głębokości 
poniżej 7 m (R. Skowron, 1980). Badania nad stabilnością masy wodnej 
jako gradientu gęstości wody potwierdziły f8Jkt, że zmiany temperatury 
wody zachodzą w ..całej masie, a proces akumulacji ciepła nie zachodzi' 
jedria'kowo (M. Grześ, 1976). 


3. TEORETYCZNA I RZECZYWISTA GŁĘBOKOŚC MIESZANIA WIATROWEGO 


Kształtowanie się termicznej stratyfikacji wódy, jej przebieg 
 me- 
chanizm mieszania uwarunkowane są nasileniem i 
miennością czynni':" 
ków pogodowych. Istotną rolę spełnia forma misy jeziornej, ukształto- 
wanie .i nachylenie dna, osłonięcie jeziora i głębokość jeziora. Zwraca na 
to uwagę wielu autorów m.in.: B. B; B 'o g o s ł o v s k ij; S. D. M u r a- 
vejskij (1955), G. E. Hutchinson (1957); P. Olszewski 
(1959); W. C 
 o m: s k i s (1969); A. L T i k h o m i r o v (1970). 
Intensywnosć wpływu, czynników meteorologiczn)TICh ',na masę wodną 
zaznaczać się będzie przedewszy'srtkim w głębokoś
i wiatrowego miesza- 
nia się wódy (zaleganie spągu epilimn;i;onu)., Jedńą z wielkości, która 
wywiera wpływ na głębokość wiatrowego mieszania się wody jest dłu':' 
gość rozbiegu fali (K. Patala
, 1960; W. Chomskis, 1969). Oikreślana jest 
ona w literaturze jako odcinek na powierzchni jeziora, na którym bez- 
pośrednio: i bez przeszkód ;xidziaływuje wiatr. 
- Największe długości rozbiegu fali dla jeziora Gopło przypadają na 
, kierunek NNW-SSE i N-S, przyjmując odpowiednio: 1956 i 1856 me- 
trów. Najmniejsze wartości natomiast na kierUltl:ki WSW-ENE - 621 m 
i W-E - 715 m (R. Skowron, 1980). 
, \ Analizując częstotliwość występowania kierunków wiatru VI sezonie 
, I 


(. 


\
>>>
4.8. 


'. Rajmund Skow.l'on . 


letnim zauważa ,się zdecydowaną przewagę wiatrów zsektoraWoraz. 
bardzo mały udział w tych miesiącach ,wiatrów .,Z sektora ,S . (tab. (2):.', 
W drugiej połowie . lata (sierpień) notuje się duży procent ,obserwacji 
z pogodą bezwietrzną, co, powstaje nie bez znaczenia na kształtowanie 
się
erm.icznej s,tratyfIikacji wody vi jeziorze. 


./ 


.' , 


,Tabela.2 - Table 2 . . .. . 
Średni miesi
czny udziął kierunkQw wiatru. o. największ
j .j najmriiejszejczęstot1iwości,or
 ich 
średnie miesięczI:le prędkości dla miesięcy letnich w okresie 1973"7"1978 na 
tacji w Siem\on

c
, 
. Mean monthly percentage of wind directions of the highest and the lowest frequenpy and their 
me
 monthly velocities for the summer mO,nths of years 1973-:-1978 at the stati9
' in Siei:nionki 


; . I .' . Kierunek .wiatru o największej Kierunek wiatru o najmniejszej , . , , . 
częstotli wości częstotliwości 
Wind'direction ofthe ; 'Ci
za 
+vIiesiąc Wind direction o(the 
 
, . grel'test f"iquency '.. smal/es! frequency 
Month 'Calm 
I I I , .1 % 
. . Kierunek . Kierunek , 
0/ m/s % m/s ; 
.' I' Direction /0 Dire
tion 
, , 
.. , . , 1 
VI . -iN 25,\ 2,8 E 4,9 1,6 23,3 
VII W 31
4 . 2,8 . .. E 2,6 1,4 23,8" 
. VIII W ..21.,3 2,8 'Be. 4,6 1,8. 31,2 
. 


Wyzr:acienie teoretycżmij głę,bO:koŚct mies
nia wody' w jeziorzeGo
 
pło przysparza kłopotów i zazwyczaj nie odpowiada rzeezywistymwar':'" 
tościom. P a t a l a s (1960), wyznaczając teoretyczną głębokość miesza
 
nia wody (E); posłużył się' wzorem, w którym' była oria I wprostpropbrcjo- c. 
nalna do. iloczyrnu pierwliastka ze średniej dług()ści efek
Ywne
, (dłu
ość . 
rozbiegufa1i -:- D) i wspókzynnika redukcyjnego (k). Najistotniejsz.ą . 
.. '.. . . . . . ..., , 
 
rzeczą jest wyznaczenIe wielkości k. p'atalas ustala jej waI:to$ć na. 4,4. 
W:zó
 ten: () 
sta.ci'E -; ' 4,4 V D ustala związ
k między śr
nią.' długOścią, 
roz4.iegu (rozch:nu
hu) faLi (D) a głębo
ością mieszania (E) dla j
zior:o., ko
 
listym kształcie. Dla jezior rynnowych E. e () ku l a nj s (19_73) [la przy-, 
kładzae je
or' :t;'aduńsko-?strzy:ckich po;dwyzsza war}ość' Współ.cz
nnika .k '. 
do },3, z tej przyczyny, iż epilimnion w jezioraćh rynnowych zalegał 
głębiej: Obi
 'postacie' wzorów posi
dają. duży za'kres' w
1.lY.re
 (do u 
:t20o/
).' . ',' . ., 
'o", ,,'.'," " . . . '. ." 
.
 'przy
a.dku jeziora gopło próba zastoso-Waną.a 'vyzo.ru .
e współczy,n
.. , 
nik
em 7,3 wykazałp, bardzo :dużą rozbieżnf;ść między'rzeczywistą i teore-.., 
ty
iJ.ą ,!
łębQkością ŻalegaJIJiia epilim.niónu.; Podjęt
 . więc' próbę wyzr{a
 
czenia inrtego w
óiczyimika: k. . ..... ..., . " . '. 
'. Ną podstawie.. 
ilkuset .obserwa(:* termicznych .L tlenowych", przy 
war1ipściacli r
biegufali .0 kierunkach zgodnych z pod
użną
ią.j
z.i.ora ,) 
(:r'
'-ą,;; NNE
SSW
 . NE
W);.. wartośc
 w
półczynnika k ,były. mącno.. 
zróżnrrcowa[le: od 4,5 do 14,5.' Również w: poszczególnych, miesiącacp . 
obse:r:wo
ą,no, clu*ą rozbie
nośću (5,5
1Q,5). Najn:miej'Sze . zróżnicowanie 


"
>>>
TermicŻine rozwarstwienie .wody w jeziorze Gopło 


49 


występowało we wGzesnej fazie' letniego nagrzewania
 Współczynnik k 
przyjmuje wartości od 4,5 do 7,5. Wczas.ie letniej stagnacji temperatury. 
wody w jeziorze, w pierwszej połowie s.ierpnia współczy.nnd:k k wynoSlił 
najczęściej.7,0-8,5? a dla pionów i IV i VI typem rozkładu. tempera- 
. tury był większy od 10, .w niektórych przypadkach osiągał nawet war-o 
tość 14,8. .. . 
'. Trudno jest więc wyznaczyć. teoretYczną głębO'kość mieszania się wo-:- 
dy w sytuacji, gdy:eraktycznie nie zachod
i związ.ek lmrelacyjny między 
długością rozhiegu 'fali (D) a głębokością zalegania epiiiffiI1!iorlu (E). 
. Z przytoczonych wartości współczynnika k wynika, że teoretyczna głę- 
bokość mieszania w,iatrowego wody leży głębiej niż średnia głębokość 
jeziora (3,6 m)
 
. P,omiary temperatury wody 'i nasycenia tlenu wykazały, że rzeczy"': 
wista głębokość zalegania spągu epilimnionu' wynosiła 4-5 m, a w pio- 
nach z wykształconą warstwą 'podskokową 7-9 m. Zaobse:r;wowano, iż 
przy bardzo. silnych' Wliatrach (v 15 m/S-) zk,ierunków wzdłuż rynny 
narus'zeniuulega' stratyf,i!kacja dó 5 'fi, a w niektórych przypadkach, 
prży długośoi rozbiegu fali większej od 4 km, 'mieszanie sięgało do 6 m. 
Przy wiatrach wiejących prostopadle do rynny mieszanie było znacznie 

łytsze. Dla przeważających kierunków wiatru (W ;i SW) mieszaI1Iie. wia- 
trowe p6 stron.ie. nawietrznej' jeziora sięgało najczęściej do 2,0-2,5 m 
i tylko przy większych .prędkościach wiatru (v 10 m/s) naruszeniu. ule- 
gła stratyfikacja'do 3,5 m (do dna). . 
Zróżriicowanie zalegania' spągu epiLimntionu w poszczególnych akwe- 
. I 
nach zw;iązane z długością rozbiegu fali jest również wY'nikiem .istnienia 
w tej warstwie i poniżej ruchów o charakterze zawirowań i turbulencji. 
T:rudno więc dopatrywać się bliższej współzależności między wielkościa- 
mi E i D. 


4: UWAGI KOŃCOWE 


. Stratybkacja termiczna wody w j
ziorze Gopło, typowym jeziorze 
polimiktycznym, , była. mało zróżnicowana zarówno w pionie jak' i prze- 
strzennie. Wpływ warunków meteorologkznych jest wprawdzie tak,.in- 
tensywny, iż w poszczególnych akwenach trudno jest. wyznaczyć gra- 
nice ich wpływu,. niemniej jedna:k zauważa się pewne ,praw,idłowośei. 
. 1. Stratyfikacja termiczna wody w jeziorze Gopło w okresie lata była 
mało wyraźna i zró:żmicowana' przestrzenniie. 
2. Termoklina najczęściej pojawIała się Uipiec---'sierpień) w akwenach 
o głębokości od 6-7 m i głębiej. Natomiast hypolimnion(ciepły) od 14 m 
ty1koprzy pogodzie bez,wietrżnej trwającej dłużej niż 2-3 dni. 
'3. Mieszanie wIatrowe sięgało maksymalnie do gł
bokośCi 4-5' m 
i tylko przy dużych' prędkościach wiatru (v 10 mis) sięgało głębiej. 
Zatem 
bejmowało ono ponad 75:fJ/ G masy wodnej jeziora. 


.\
>>>
50 


Rajmund Skowton 


4. Zróżnicowanie w głębokości mieszania podyktowane by
o wpraw- 
dzie długością roZ/biegu (rozdmuchu) fali, ale nie zachod
ił między tymi 
parametrami związek korelacyjny. ' . 
. 5.W okresie lata cała masa wodna w jeziorze Gopło osiągała pr
k- 
. tycznie pełną cyrkulację. Tachymiktyczny charakter ruchów cyrkulacyj- 
nych spo
'odowany przez wiatr podyktowany był przede wszystkim bra- 
. kiem naturalnej osłony oraz małymi g
ębokościami poszczególnych 
. akwenów. 


...... 


LITERATURA 


j. 


Atlas Klimatyczny Polski, 1977 r., cz. tabelaryczna, z. 3. Opady atmosferyczne 
i pokrywa śnieżna, Warszawa. 
Bogosłavslkij 'B. B., MU!I'avejskij S. D., 1955, Ocerki po ozerovedeniju, 
Moskwa. 
C h om s k i s W., 1969, Dinamika i termika małych ozer, Vilnius. 
. ' G r z e ś M., 1976, Krótkookresowe zmią.ny temperatury wód. jeziornych i stabilności 
-, masy wodnej w świetle punktowych pomiarów na jeziorze Gopło, Prz. geogr., 
t. 43, z. 3, Warszawa. . 
" . 
G r z e ś . M., 1978, Termika osadów dennych tv badaniu jezior, Pr. geogr. IG i PZ 
, PAN, nr 130, Warszawa:' . 
H u t c h i n.s o n G. E., 1957, Treatise on Limnology, yol. 1, London-New York. 
K l a w i e' n w... M., 1973, Raspredielenije temperatury wody po glubinie w Ka- 
chowskom wOdochraniliszcze, Trudy GGO, wyp. 203, Leningrad. . 
K o wal s k a A., 1972, Termika jezior północnej Polski, Czas. geogr.,' t. 43, z. 4, 
./ Wrocław. 
N i e s i n a L., 1970, O parametr.'e termiceskoj stratyfikacji wody, Trudy GGO, 
wyp. 271, Leningrad. 
O ku l'a n i s E., 1973,. Intensywność mieszania się i wymiana wód w zespole jezior 
Raduńsko-Ostrzyckich, Zesz. nauk. Wydi. BiNoZ UG, Geografia, z. 5, Gdańsk. 
O l s z e w s k i P., 1959; .Stopnie nasilenia wpływu wiatru na fjeziora, Zesz. nauk. 
WSR, nr .4
 Olsztyn. 
P a t.a l a s K., 1960, Mzeszanie się wody jako czynnik, określający intensywność 
krążenia materii w różnych morfologicznie jeziorach okolic Węgorzewa, Rocz. 
Nauk roI., t. 77.,.B-l, Warszawa. . 
S k o w r o nR., 1974, Wstępha charakterystyka fizyko-chemiczna wody w jeziorze 
Gopło i okolic, maszynopis pracy magisterskiej' w bibliotece Instytutu Geogra-. 
fli UM!(, Toruń. . . 
S.k o w r o n R., 1980, Letnio-jesienna stratYfikacja termiczna wody w jeziorze 
Gopło, AUNC, Geografia 15, Toruń. , 
T i k h () m i r o v A. I, 1970, Klasifikacija oz er umerennoj zony po termićeskomu 
rezimu, [w:] Trudy Vsesojuznogo Simpoz., cz. I- Reźim ozer, Vilnius., 


\ ' 


\
>>>
T'ermiczme rozwarstwienie wody w jeziorze Gopło 


51 


! Rajmund Skowron 


THE THERMAL STRATIFICATION,OF WATER IN LAKE GOPŁO 
IN THE SUMMERS OF 1973-1978 . 


. , Summary 


On, tłie base of water temperature measurements in the summer months (from 
mid-June tomid-Augtist) of the years 1973-1978, the author explains. the regula- 
rities in tl;1e thermal stratification of the water of Lake Gopło - a typical polymic- 
tic lake (Fig. 1). 
. . \ . 
The most pronounced suminer thermal stratification was observed from mid- 
,:-May to mid-June. Metalimnion appeared in lake fragments from 5 to 6 m deep, 
and' hypolimnion at 9-10. m deep. As the water was being further heated, the 
stratification was becomihg less elear and the boundary bętween the thermal 
layers difficult to assess. In the first half of August hypolimnion appeared below 
14 m only on windless days. Hypothermal stratification (A. I. Tikhomirov, 1970) 
oC,cupied only 0.2'IJ/o of the lake surface, while the epithermal type extended over 
97.4% (Fig. 2). 
. In the vertical distribution of water temperature certain regularities can be 
associated with the effect of Ińany fact.ors (depth of lake fragments, weather, 
possibility of dynamic wind action etc.) (W. M. Klawien, 1973). 
Basing on selected parameters of thermal stratification of water, the authar 
has distinguished seven types of vertical distribution 'of water temperature during 
the period of summer stagnation (Fig. 3). " 
.T y P e I - isothermal. The' difference between the one-metre surface layer 
.and the near-bottom layer (LIt) does not exceed 0.5 K, and the coefficient of 
thermal stratification of water f.I was generally 0.980-1.000. 
. T y p e II - 'characterized by a gradual and regular decrease iOf water tempera- 
ture with depth (LIt - 0.6-":"'3.0 K, f.I- 0.920-0.980). 
Both typ es were charakteristic of 3-5 m deep :£ragments at wi
d velocities up 
to 1.5 m/sec. ' 
T y p e III - with even epilimnion and abrupt' decrease in water temperature 
above thebottom (LIt 
 7.0-8.5 K, !t - 0.930-0.970), caused by intensive wind 
mixing (fragments 6-8 m deep). '.' 
T y p e IV - below the thermocline, which occurs 2-':"'3 m above the bottom, - , 
the temperature becomes even again (LIt - 8.0-9.5 K, f.I- 0.820-0.860). . 
T y p e V -. the thermocline at 4-5 ffi' depth separates two isothermal 'layers 
(LIt - 2:5-6.0 K, f.I- 0;910-0.940). . 
T y p e VI - with three layers: theepi-, meta- and hypolimnion '(LI.t - 9.5 K, 

l - 0.770-0: 790). 
T y p e . VII - the epilimnion. divided into several thin layers of different 
temperatures. 'rhe thermocline reaches the bottom (LIt 8.0. K). 
The great' variahility of weather conditions in. the summ er makes that the 
above types occur with different frequencies. The highest frequencies were shown 
by Type I - 21.3 G /o and Type II -. 36.2%, the lowest by Type VI - 0.3% and 
Type VII - O.'}!I/o. 
The author found that in the same time, in neighbouring fragments of similar 
depths the thermal stratification of water was different. This is caused 'by the 


I .:. 
. , 
C 


j.' 


l:
>>>
5'2 


Rajmund Skowron 



 


different effpct of water. mlxmg whose depth is determined by the length of wind 
wąving. The. attempt at assessing the theoretical depth of wind mixing was 
unsuccessful. The author failed to find any correlat
on between the depth of 
occurrence of the floor of epilimnion and the length of wind waving. 
, The' numerous measurements of water temperature and oxygen' saturation 
revealed that the depth of wind mixing reached 4-5 m (ma ximum) , Le.' more than 
75% of the water volume of the 1ake wąssubject to it. ' 


I , 


/ 


'. ',/ 


,"t'
>>>
A C T A U 
 I V E R S I T A T I S N I C O L A I C O PE R;. N I C l 
GEOGRAFIA XVII - NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 54 - 1982 


Instytut Geografii 
Zakład Geografii Ekonomicznej 


'\ 


", 


/ 


Jerzy Namysłows ki \ 


'" 
'), 


SYSTEMY LOKALNE MIAST NAD DOLNĄ WISŁĄ. 


Z a r y s t r e ś c i. Uz.asadnienie podjęcia 'problematyki systemów lokalnych na 
tle teorii jednostek osadniczych. Pojęcie systemu lokalnego. Systemy lokalne l1).iast 
w regionie dolnej Wisły. Koncepcja aglomeracji. dolmij Wisły na tle syst
mów lo- 
kalnych. Systemy 'lokalne jako przedmiot nowocz.esnego planowania przestrzen- 
nego. . 


'.' . 


1. SYSTEMY LOKALNE JAKO PRŻEDMIOT BADAŃ PRZESTRZENNYCH 


. Jedną z podstawowych cech transformacji tradycyjnych __ historycz- 
nie ukształtowanych systemów osadniczych 
 j:estpostępujące zaciera- 
nie się różnic funkcjonalnych jak i Hzjonomicznych między miastami 
(szczególnie większymi) a obszarem otaczającym. Dowodzi to, że trady- 
cyjne ujmowanie samych miast ja'ko. jednostek" osadniczych . staje' się 
nieadekwatne do ohiektywnej rzeczywistości. W coraz Większym stoprliu 
jednostkę osadniczą stanowi obszar integracji' funkcjonalnej obejmujący 
miast() w.raz z jego strefą codzie,nnych związków (por. K. o.'Connor 1980). 
Dowodzą tego liczne współcżesne próby szerszego ujmowania istoty mia- 
sta jarko przedmiotu badań geografii społeczno-ekonomicznej, i gospodarki 
przestrzennej. Wystarczy dla przykładu wymienić znane Powsz€chnie 
koncepcje funkcjonalnego regionu niiejsk.iego (Stadtregion) O.' B o u s- 
t e d t a (1960);' dziennego systemu miejskiego (daily' urban systemY 
B. L: B er r y , eg o (1973); regionu metvopolitalneg,o D. D u n c a ha 
(1960) i in.; miasta -, regionu wg K. D z:i e woń s k i e g o (1971), które 
zw:iązane są ż interpretacją funkcjonowania i rożwoju systemU dsadhi
 
czego. W niniejszym studium za taką jednostkę przyjęto system loka.1hy . 
miasta, którego cechy omówl!;mo na przykładzie niektórych więksżych 
miast regiohu dolnej Wisły 1. 


1 Artykuł nawilłzuje do wcześniefszy,ch prac autora, których .tematem były 
ośrodki codziennych dojazdów wahądłowych w regionie dolnej Wisły (J. N a m y:' 
s ł o w s k l, 1980 b, c, 1977). Badania te jak i' omawiane w niniejszym artykule 
. wchodziły w ramy problemu międzyresortowego I 28 pt. -"Podstawy prżest
zehnego 
zagospodarowania kraju", kierowanegp przez prof. dr K. Dziewońskiego z IGPZ 
PAN i były realizowane w grupie tematycznej 02. ' .
>>>
/ 


54 


Jerzy Namy\słQwski 


Mimo oczywrstości "faktów - trudno następuje przyjęcie zasady, że 
dzisiejsze niiasta w swych. granicach administracyjnych już nie repre- 
zentują jednostek osadniczych w tradycyjnym - klasycznym uj
ciu. 
Roz;patrując na przykład ,to zagadnienie tylko .z' punktu widz-enia wpły- 
wu codziennej wahadłowej mobilności mieszkańców mozna stwierdzić" 
że także w Polsce są liczne miasta, których dzienna ludność (por. J. Na- 
mysłowski, 1980), uwzględniająca dojeżdżających }o pracy i do szkół jest 
o 30% lub więcej większa aniżeli liczba stałych mies
ańców. Dowodzi 
to, że' ze względu na miejsce stałego zamieszkania ludności aktywnej 
jednostką osadniczą jest region stałych, masowych, codziennych dojazdów 
wahadłowych, a nie samo miasto w granrcach admiJnistracyjnych. Zazna,- 
czyć tu t:r:zeba, że logicznymi podstawami rozumienia systemu lokalnego 
są podstawy teorii systemów, tak w jej ujęciu ogólnym (np. L. v. Ber- 
talanffy, 1968) jak i pragmatycznym (np. A., D. Hall, 1968). 
. , . 
Generalnie biorąc system lokalny. możemy traktować jako' całość 
funkcjona}no-przestrzenną, zrównoważoną w swym wewnętrznym li ze- 
wnętrznym funkcjonowaniu, o dobowym, stale powtarzającym się cyklu, . 
którego składnikami są wielorakie elementy. wzajemnie sprzę210ne zwrot- 
nie. System' ten rozpatruj-e się jako całość dynamiczną, czyli znajdującą 
.
 się w ciągłej I?r
emiahie, obejmującą zarówno elementy jak i całość. 
systemu 2, z ,uwzględnieniem znacz.nego stopnia jego otwarcaa. To ostat-. 
nie' określenie oznacza, że systemy lokalne mia'st są poddane, oddziały- 
. waniu zewnętrznemu. Szczegółową definicję systemu' lokalnego miasta 
\. . przedstawiono w następnym punkcie. . , 
Warto też zagadnienie sys'temów lokalnychi powią
ać oz; ostatnio akty- 
wizującym się zainter.esowanielll teorią miejskich' regionów funkcjonal- 
nych (por. np. P. Korcelli, 1977). Wprawdzie autor niniejszego artykułu 
, stoi na stanowisku, że lokalny system miasta jest rntegralną częścią szer- 
\ 
szego regionu miejskiego, którego to funkcjonowanie jest w mniejszym 
stopniu związane. z dobowYm rytmem pulsujących, stałych, wahadło- 
wych przemieszczeń dużej części mieszkańców, aniżeli w systemie lokal-: 
. nym, to jednakże zagadnien.ie wzajemnego ,stosunku tych pojęć wydaje 
się jeszcz-e być nadal ;twarte. Szczególnie aktualne jest uwzględnienie 
w tej materii aspektów pragmatyczno-planistycznych, związanych ż. dy- 
., namicznym przebiegiem tak zwanej rewolucji naukowo-technicznej. La- 
winowy rozwój systemów. transportu ludzi, a w szczególności wzrost. 
motoryzacji indywidualnej, jak też zwiększająca się technizacja życia 
codziennego (np. w sferze łącznpści) będą beząpornymi czyrmiJkami kształ- 


2 Przy tej okazji warto pl'zypomnieć, że to płodne dla geografii ekonomicznej, 
podejście metodolo
iczne zostało przedstawione w wYpowiedzi K D z i e woń s k i e- 
g o (1973), jak też wcześniej w "Przeglądzie Literatury Zagranicznej", 1966, z. 2, 
pod. nieco mylącym tytułem' Og6ln,a teoria układów. Jednakże dotąd teoria syste- 
mów, mimo swej wartości jako narzędzie poznawcze, nie znalaŻła powszechnego 
zastosowania w polskich badaniach geografic'zno-ekonomicznycl;J.,
>>>
Systemy lokalne mia'st nad dolną Wisłą 


55 


towania się nowych struktur przestrzenno-funkcj'Onalnych. Czynniki te 
wpływają bowiem na kształtowanie się systemów lokalnych i na zasięg 
masowycJ
 interakcj.i przestrzennych ludn'Ości (por. K. Dziewoński,:p. Kor- 
celli, 1980; R. Domański, 1981). Procesy te mogą być Wykorzystane jako 
narzędzia 'Oraz impulsy ster'Ow
nia rozwojem p:r:zestrZjennym tych lokal- 
nych systemów. W kształtowaniu systemów. lokalnych wielkich miast 
bądź aglomeracji' hliejSlkich powiązanie nowoczesnego tr'ansportu pub- 
licznego (jak np. szybka k'Olej regionalna) z motoryzacją .indywidualną 
(np. system park and ride) może odegrać. zasadniczą rolę w ich ukształ- 
towaniu przestrzennym, funkcjonalnym i' fizjonomicznym (arcp.itekto-, 
niczny wyraz zainwestowania). Przestr'zenno-funkcjonalnym skutkiem 
rozwoju systemów transportu masowego i upowszechnienia motoryzacji 
. '. indywidualnej jęst m.in. złagodzenie 'Oraz zacieranie różnic fizj'Onomicz- 
no-funkcjonalnych ,między' obszarami wiejskimi a miastami' (występuje' 
sta.n zwany urban-rur(Ll continuum). . . . . . 
. Na marginesie należałoby dodać,:ź:e 
wyjaśnienia i naświetlenia poję- 
cia oraz istoty systemu lokalnego miast może stanowić impuls do u,po- 
rządikowania licznego dotąd zbioru bliskoznacznych określeń związanych 
z obszarem wpływu miasta, co dotyczy takich pojęć jak: strefa podmiej- 
s'ka, strefa przymiejska, obszar podmiejski, mikroregion, zaplecze mia- 
sta,' strefa bezpośredniego 'Oddziaływania .itp.. (por. np. W. Karbownik, 
. T. Topczewska, 1973). Ma to znaczenie dla pręktY'ki' platnowania prze- 
,strzennego miast, które w Palsce dopie:r:a ostatnio (lata siedemdziesiąte) 
i to z wielkimi 'Oporami: usiłuje' wyjść poza granice administracyjne 
miejsk.ich jednostek osadniczych. Celem winno. być objęeie jednolity,:m: 
planem zagospodarowania przestrzennego sysfęmu. lokalnego .miasta, 
a więc óbszaru ni'erozłącżnie związanego z funkcjami ośrodka miejskiego 
i stanowiąceg'O z nim łącznie funkcjonalną całość. 


li 
-! 
:; 
" 
1; 
!i 


, 
. ,. 


. .
 


,I; 


,1 
. Ii 
, 


. :"! 


 


2. ISTOT A ORAZ CECHY SYSTEMOW LOKALNYCH 
ZE SZCZEGOLNYM UWZGLĘDNIENIEM REGIONU DOLNEJ WISŁY' 


!. 


", 


Lokalny system' funkcjonalno-przestrzenny, jaki wytwarza się w 
powiązaniu 'z miejskimi, jednostkami osadniczymi, będącymi ośrodkami 
stałycl;i, codziennych dojazdów (czyli system lokalny miasta), wynika 
z możliwości zaspokajania utrwalonych, podstawowych, codziennych bądź 
cotygodniowych potrzeb ludności stałej, zamieszkałej w żasięgu oddziały- 
wa1nia daneg'O 'Ośrodka lub 'Ośrodków tego systemu. Warun;ki za
pokaja- 
nia tych wciąż dialektyc;znie (ilość -' jakość) zmieniających się potrzeb 
(tak o charakterz,e społecznym jak i indywidualnym) Wypływają z te;:h- 
nicznego i organizacyjneg'O podziału pracy, któreg'O przestrzennym skut- 
kiem jest skupienie możliwości zaspokajania potrzeb (podaż) yv jednost- 
kach osadniczych o' charakterze centra}nym (miejskim).' Zatem' warun- 
kiem funkcj'Onowania systemu lokalnego (w sensie przestrzenno-funkcjo- 


,c 


'I! 


.i
>>>
..... 


56 


Jerzy Namy,slowski . 


c.. 


nalnym) jest z jednej strony dostatecznie wielka koncentracja zasobów 
społeczno-gospodarczych w OŚI'łodku centralnym, a z drugiej możliwość 
stałeg'O, wahadłoweg'O prZieIIliesżczania się części ludności i miejsc stałe.:.. 
go zamieszkania do miejsc zaspokajan.ia potrzeb i z 'powrotem. Warunek 
ten jest niezbędny dla zachowąpia stanu względne.go. zrównoważenia 
(stedystate 3). między różnoraki:m.i, codziennymi potrzebami mieszkań- 
ców systemu lokalnego a realną możliwością' ich' zaspokajania 4. 'Istnienie 
tych warunków zrównoważania potrzeb jest j.ednocześn.ie cechą' istnienia' 
takiego systemu. 
'. Podstaw'Owe znaczenie dla wyksztakenia 'Oraz funkcjonowania syste.. 
mu lokalnego ma rozwój układów transportu tak w rOzumieniu ich cech 
technicznych (
d :których zależy prędkość przejazdu" zdolność przewo- 
zowa, warunki podróży określane stopniem komfortu psych'Ofizycznego, 
odległosci międzyprzystankowe oraz lokaN.!zacja przystanków w stosunku 
do celów dojazdów), jaki z punktu Wiidzeniajego organiZacji (częstotli- 
. wość kursów w ciągu doby, łatwaść dojścia dQ' środka transportu,ąposób 
opłacania przewozu, układ linii oraz możliwości przesiadkowe, niezaw'Od- 
ność przewoz
, a. także szeroko rpzu
iane aspekty ekm;lO miczn e , i . in.) 
(por. m.in. R Benneth, 1971). Trzeba tu jednak
 Wyraźnie zaZll1aczyć, że 
o ile 'Obecnie r'Ola transportu zhiorowego jest jeszcze w Wielu. krajach 
nadrzędna, to na. podstawie widocznych dżiś procesów społeczno-g'Ospo- 
darczych w krajach wysoko rozwiniętych, z biegiem czasu dominującą 
pozycję w integ
acji transportowej systemów Jokalnych zajmie samo- 
chód osobowy 5. 
Lokalny (czyli miejscowy w języku planowania przestrzennego) cha- 
rakter omawianych systemówp'Olega w swej istocie n;:1 'Ograniczonym. 
zasięgu funkcji zaspokajających potrzeby codzienne lub tygodniowe lud- 
ności obszaru 'Otaczającego; Ogra'nicz,enie to . wypływa, z dob'Owegohilan- 
su czasu . ograniczającego długość trwania dojazdów wahadłowych, 
W związku z tym (w zasadzie bez względu na. cechy i hięrarchię ośr'Odka 
centralneg'O) system lokalny 'Odzw,ierciedlająnastępujące,.. spr?:ężone ze 
. sobą parametry: 
a) rozm1.ary' oraz lintensywność c'D,c(z.iennych wah
dł.owych wyj
zdów 
. i dojazdów do ośrodka centra}negQ lub jego obrzeża, 
b)' stopień integracji transportowej ca
ośai obszaru systemu l'Okalnego 
w szczególności z ośrodkiem centralnym (pozi'Om obsługi transportowej). 


3 Stan względnego żrównoważenia rozumiany w sensie wspomnianej poprzednio 
ogólnej teorii systemów Bertalanffy'ego reprezentuje i akcentuje ujęcie dynamiCz- ' 
ne. . W piśmiennictwie polskim zwrócił uwagę. na. to K.' D z i e woń s ki' (1973). 
4 Również i możliwość szerokiego wyboru jakościowego nale,ży do" istotnych 
czynników zaspokajania potrzeb ludności, na co' nie zawsze kładzie się silniejszy 
. akcent, analizując ośrodki miejskie. '.. ' 
5 Dzieje się to wbrew koncepcjom niektórych polityków i planistów, a przy- 
czyn można szukać w sferze zachowań przestrzennych. IUdnbśCi, wynikających 
z psychologicznych podstaw osobowości człowieka.! 
,
>>>
Systemy lokalne miast nad. dolną Wisłą 


57 


P,owyższe parametry mogą 'odzwierciedlać istnienie przestrzenno-funk- 
cjonalnego systemu zaspokajania potrzeb ludności, pułsującego względ- 
nie stałym dobowym rytmem, powtarzającym się praw,ie rriezmiennie 
w ' cyklu. tygodniowym. W ujęciu terytorialnym układ taki jest ściśle 
związany ,z techniczno-eksploatacyjnymi cechami sy
temu. transportu tak 
piJ.blic'znego, jak i indyWiduai'llego: Przestrzenny zas.ięg tego systemu jest 
zdeterminowany' graniczną wielkością czasu. codziennego' dojazdu, akcep- 
towaną przez mieszkańców w ramach skuktury dobowego' :bilansu czasu. 
Pomiędzy rozmiarami 'systemu 10:kaJneg,o i jego funkcjonawaniem, a po- 
ziomem funkcjonowania sys:temu transportu istnieje .zatem ścisła współ- 
za.:leżnQŚ.Ć o charakterze sprzężenia zwrotnego, objawiającego się kore- 
. lacją' międż
 wlielk'Ością i układem ]irzęstrzennym systemu lokalnego, 
. a
ształtem sieci i parametrami systemu. Jest to zjawisko dobrze znane 
geografom osa'dnictwa oraz urbanistom, które' wspÓłcześnie następuje 
szczególnie wyraźnie w. postaci. pasm' r.ozwojowych wielkich miast bądź 
aglomeracji miejskich. . 
Rozpatrując systemy lokalne większych mi'ast należy zwrócić uwagę 
na stosunkowo Wysoką rangę i wartość użytkową 'ich materialnych 'Oraz 
niematerialnych zasobów społeczno-gospodarczych zarówno dla własnej 
ludności jak również mieszkańców strefy podmiejskiej. 
. . 
Zatem system 'lokalny miasta' daje się identyfikować z,' regionem 
. intensywnej, stałej, codziennej ruchliwości wahadłowej skierowanej do, 
osro,dka centralriego. W ramach tej stałej, wahadłowej mobilnoscri. mie- ' 
szkańców można generalnie wyróżnić pod względęm prakseQlogicznego 
celu dojazdów (czyli podstaWy motywacyjnej) następujące' l'O'dzaje.'po
 
dróży: 
.- '.dojazdy do stałej pracy zawodowej, społecznej i politycznej, 

. dojazdy do szkół dla uczniów niepracuj
cych jak imiodzież
' czyn- 
'. nej zawodowo, do sZkół wyższych i innych instytucj,i ,bświatowych np. 
. ognisk muzy
znych, ośrodków szkolenia kurs'Owe.go itp." 
" - dojazdy socjalno-bytowe przede. wszystkim po zakupy artykułów 

yższej jakości .do wyspecjalizowanych placówek usługowych wysoki.ego 
. standardu (np, domów mody, salonów fryzjers
ichczy kosmetyczp.ych 
i
p.),d'O instytl,lcji 'Op.ieki zd:r;owotnejitp.,' , . 
.. . . I . 
-:- dojazdy związane ze spędzeniem wolnego czasu (rozrywki kultu-' 
ralne, rekreacja i odpqc:zynek, 1;1prawianie różnego rodzaju zainteresowal1 
wła$nych jak sport czy amatorskich z
jęć artystycznych itp.). 
Obszar. intensywnych, codziennych dojazdów i wyjaz
ów wahadło-- 
wycb cechuje zazwyczaj peWiIia specyfika w zakresie systemu transportu. 
lJwidacznia się ona przede wszystkim w znac'znej gęstości sieci transpor-:- 
towej (a także przystanków), małej odległości międzyprzystankowej oraz 
wysoką liczbą 'kursów (połączeń) w ciągu doby. W wielu wypadkach sy- 
stem trcinsportu na tych 'obszarach ma pod względem cech organi'zacyj-:- 


. , 


.', 


.j 
i. 


., 
" 
., 
'I 
.,. It 
f;
>>>
58 


Jerzy Namy;słowski 


no-eksploatacyjnychcharakte.r miejski 6 (:komunikacja miejska). Dotyczy 
to tak publicznego transportu zhiorpweg'O, jak również pr
ybierającego 
na znaczeniu indywidualnego .autOmobilizmu ludności. .' '. 
, N.iezależnie od powyższych zjawisk strefy nasilonych, codziennych 
dojazdów wahadł'Owych do ośrodka centralnego cechują zaaw9:nsowane 
procesy urbanizacyjne razumiane szeroko (por. K. Dztewoński i M. Jer- 
czyńSIki, 1977). Wymi,ernymi liczbowo i jednocześnie dość (fobrze widocz- 
nymi objawami tychże' procesów na omawianym 'Obszarze są: a) bez- 
względny w
rost liczby ludności na' obszarach' jednostek wliejskich przYt, 
ległych do 'Ośro,dka :(por. B;' Bańkowska, 1974; J. Namysłowski, 1976); 
. ł?) zwiększanie się także udziału ludności nierolniczej (por. B. Bańkowska, 
1974); c) wysoki udział d'Ojeżpżających codziennie do pracy j do szkół po- 
. nadpbdstawowycih (J. Namysł'Owski, 1976); d) zmaczne rozmiary i wysoki, 
stale zwiększający się udział jednorodzinnego budownictwa ludn'Ości 
(J. Namysłowski, 1978 a, b); e) wysoki udział zatrudnienia w zaw'Odach 
nierolniczych, w tym znaczna' ćzęść poza miejscem zamieszkania (por. 
B. Bańkowska, 1974). 
Należy podkreślić, że wyżej wymienione cechy uwzględnił poza inny- 
mi równ,ież Z.' G o n t a r s k i (1980) przy wyznaczaniu obszarów metr'O- 
politalnych, stanowiących' w dużym, stopniu odpowiednik systemów lo- 
kalnych lub co najmniej ich część. W nawiązaniu d'o poprzednio' omó- 
wionych cech obszarem metropolitalnym wg Z. G'O n t a r s k i e g o 
(1980, s. 87) jest duże miasto 'Oraz powiązana z nim funkcjonalnie strefa 
zurbani'Ziowana. De
inicja jest w tym brzmieniu zgodna z różnymi okre- 
śleniami obs;zatu'metropoHtalnego .dotąd'sformu
owanymi w nauce i prak- 
tyce śWiiatowej gospodarki przestrzennej np. przez agendy ONZ (por. 
Z. Gontarski, 1980; S. Leszczycki, P. Eberhardt, S. Herman, 1'971). 
Różniea między obszarem metropolitalnym a omawianym pojęciem 
systemów lokalnych polega 'na tym, że podstawowym kryteriu:m dla wy- 
dzielenia obszarów metropolitalnych jest minimalna liczlba ludności rriia- 
sta centralnego bądź cał'Ości obszaru nietropolitalnego. ,Wydzielenie sy- 
stemu lokalnego nie opiera' się na takim warunku, lecz uwzględnia sto- 
pień integracji funkcjonalno-przestrzennej miasta centralneg'O z, o.tocze- 
niem, rozumianej Wi sensie dobowego cyklu aktywności mieszkańców. 
Wynika z. tego, że niektóre systemy lokalne mogą być w zasadzie.. 
identy

nei ołbszarami metropolitalnymi. Przyjmując kryteria ONZ (lud- , 
ność obszaru powyżej 100 tys., w tym miasto centralne powyżej 50 tys.) 
stosowane z pewną modyfdkacją również w Polsce przez GUS (por. Sta-. 


\ . 


. ! 


. 6 Oznacza to linie komunikacji miejskiej wybiegające poza granice miasta - 
ośrodka systemu lokalnego, nadto stosowanie typowego dla tego rodzaju komuni- 
kacji sztywnego rozkładu jazdy, oznaczenie linii numeracją, eksploatowanie taboru 
. typu, miejskiego' itd. Na badanym obszarze jest to szczególnie widoczne w syste- 
mach lokalnych Włocławka i Pł
cka, w których niewielką rolę odgrywa kolej pań- 
stwową. '
>>>
Systemy lokaLne miast nad dolną Wisłą' 


59 


, ' 
tystyka układów regionalnych, 1972) jak i Z. Gontarskiego (1980) okaże 
się, że również niektóre z wyodrębnionych systemów lokalnych miast 
w reg,io,nie dolnej Wisły mogą mieć swe odpOwiedniki w. wydzielonych 
obsżarach metropolitalnych. Dotyczy to w pierwszym rzędzie Bydgoszczy' 
i Torunia.' 


; 
'I 
. II 

I 
li 


\. 3. CHARAKTERYSTYKA BADANYCH SYSTEMOW LQKAi..ŃYCH MIAST 
'3.1. Poziom integracji ,transportowej 
.' Na podstawie analiz stwterdzono paradoks polegający na tym, że 
. w odniesieniu do gmin sąsiadujących z miastami 
 ośrodkami. dojazdów, 
korelacja. między Wiel'kośc.ią dQja
dów a liczbą powiązań (liczbą kursów 
na dobę) jest słabsza aniżeli. w gminach p
łożonych dalej od ośrodków. 
Dowodzi to, że z reguły rozmiary, mobilnośc:i mieszkań
ów gmin pod- 
miejskich osiągnęły swój szczyt (nasycenie) z uwagi na stosunkowo wy- 
sokie natężenie powiązań transportowych. Przez te bowiem obszary prze- 
biega' znacznie więcej kursów, niż byłoby to teoretyczńie potrzebne dla 
ich obsługi, gdyż Wiiększ'Ośćpowiązań z d
lej połoiJonymi gm!inami i mia- 
stami przecina obszary podmiejskie. Paradoks ten wyrażony jest na ba-' 
danym obszarze zróżnicowaną wartością wskaźnika korelacji, który wy- 
. nosi 0,74' dla całości an'a1iwwanego obszaru, podczas gdy dla samych 
tylko gmin przymiejskich wyno9i 01'1 '0,44 na badanym obszarze, co ozna- . 
c;za mniejszą współzależność międży rozmiarami bezwzględnymi dojazdów 
a intensywnością powiązań z obszarem pobliskiego miasta centralnego. 
Niezalężlliie od' tych współzależmości . wyodrębniają się'. następujące, 
charakterystyczne cechy badanych 'obszarów gmin stanowiących zaple- 
cze 'funkcjonalne badanych mia:st: 
a) Wysoki u,dZiiał dojeżdżających codziennie do pracy i do szkół - do 
. ośrodka dojazdów, wynoszący najczęściej powyżej 1pO osób na 1000 mie- 
'. szkańców (co oznacza więcej niż lOo/
 ludności), 
b) intensywnqść-powiązań gmin z ośrodkiem dojazdów, wyrażona do- 
. bową liczbą' połączeń, przeważnie wyższa od 50 kursów PKP i PKS na 
dobę; , 
. . er wskaźnik intensywności powiązań gmin IZ ośrodkiem wyższy niż 
10 połączeń dobowo na 1000 mieszkańców. 
Stwierdwno, że w ujęciu generalnym iStnieją współza,leźności (kore- 
lacje) między intensywnością po
ączeń na 1000 mies:zJkańców a inten- 
sywnością codziennych wyjazdów wahadłowych na 1000 mieszkańców, 
oraz rozmiarami bezwzględnymi wyjazdów 'wahadłowych do ośrodka 
system1;.l lokalnego. 


II 
I 
, l 
 


. " 


, , 
i' 


". , 


, 
. i
>>>
/ 


,60 


Jerzy NamY'słowski. 


3.2. Procesy urbanizacyjne na obszarze systemów lokalnvch 


. Poza poprzednio omówionymi cechami :integracji przestrzenno-funk-.. 
cj,onalnej stwierdzono dla gmin .podmiejskich inne cechy charakterystycz- 
'- ne występujące równolegle. Należą do nich: 
- Nasilenie ruchu budowlanego obejmującego domy mieszkalne jed- 
norodzinne o standardzie jak również zewnętrznym wyglądzie (archi- 
tekturze) identycznym lub zbliżonym do miejskieg,o. Nasilenie tegoż ru- 
chu budowlanego osiąga poziom powyżej 5 nowych domów' na 1000 mie- 
szkanców w 1. 1976-1980. PrOCes ten w dużym stopniu odzwierciedla. 
dążenia ludności miejskiej bądź napływow:ej 'do polepszenia warunków 
mieszkaniowych. Zjawisko ta mażna międży innymi uznać za. pośredni' 
efekt dyfuzji innowacji społeczno-gospodarczych' a w szczególności mo- 
delu życia. Chodzi tu a rozszerzanie się wielkomiejskiego modelu Zycia, 
z któ
ego wynikają potrzeby wzorowane na potrzebach ludnoŚci mia- 
sta - ośrodka dQjazdów. Często jednak przyjmowany model potrzeb ma 
charakter formalny (snobistyczny), zaciemniając tym 'samym przez' pe- 
wien okres stopien zaspokojenia autentyczmych potrzeb mieszkańców 
w zakresie pożądanego sta'ndardu życiowego. Niemniej jednak wskazane 
zjawiska wpływa na wzrost powiązań z pobliskim miasterri(rynek pracy, 
usługi) o:rnz na niwelację co najmniej!' f,izjonomiczmych różnic między 
miastem a osadami podmiejskimi. 
- StOSUMOWO wysoki poziom zatrudnienia poza ralnictwemwśród 
ludności gmin, Iktóre kwalifikują 'slię do zaLiczenia do lokalnych' systemów 
miejskkh. Jest onz reguły znac:zmie wyżśzY' niż na obszarze' gmin bar- 
dz,iej odi,egłych od aśrodka dojazdów i wynosi powyżej 50 osób na 1000 
mieszkanców, przy czym w rejonie miast Liczących znacznie powyżej 
100 tys. mieszkanców (Bydgoszcz, Tarun) wskaźnik ten wynosi z reguły 
. ., - ." 
1 00 na 1 000 mieszkanców. 


/ 


3.3. IdentYfikacj
 oraz wydzielenie systemów lokalnych 
Wszystkie po.przednio, wymienione zjawiska, cechy i współzależności 
wskazują, :he wokół badanych większych miast wytwarzyły Sli.ę o,bszary 
integralnie z tymI miastaini powią'zane.Związlki te ujawniają się w po- 
staci: a) bezpośr'edniej, jak dojazdy bądź częstotliwość połączen; . b) po- 
średniej, np. rozmiary budownictwa jednorodzinnego, udział dojeżdżają- 
cych do pracy i da szkół, których źródłem jest z jednej strony dyfuzja 
wzorców modelu .życia społecznosci miejskiej, a z drugiej strany wpływ 
przemian w strukturze gospodarczej kraju (uwidaczniający się s,topnio- 
wym spadkiem udziału zatrudnienia w rolnictwie na rzecz przemysłu 
i następnie usług). , . 
Niezaleim,ie od tego do elementów współprzyczyniających się do po- 
wstawania i trwania tych procesów,' które nata bene stanowią składniki
>>>
Systemy .lokalne miast nad dolną Wrsłą 


61 


szeroko r,ozi1mia:rjego pojęcia .urhanizacji, najeżą: a) warunki środowisko- 
we, odznaczające się coraz to pogarszającą się jakością śmd
wi'Ska przy- 
rodniczego w mieście, zjawisko szeroko'.znane ,w krajach wysoka zurba- 
niżowanych i Powodujące 'migracje ludności relacji miasto - strefa pod- 
miejska; b) łatwiejsza w praktyce realizacja indywidualnego budownictwa 
jednoródzinnego na terenie wiejskim z uwagi na mniejsze dotąd rygory 
formalno-prawne i ekonomiczne. , . 
Wszystko to ni'zern wżięte wydaje się potwierdzać listnienie systemów 
funkcjonalno
przestrzelllnY'ch 7 o charakterze lakalnym czyli funkcjonują- 
cych w oparciu o jednostkę osadnicZią, .która zabezpiecza zaspakojenie . 
powtarzających się w dobowym rytmie paps:ta'Yawych potrzeb ludności. . 
Nal.eiy je rozumieć jakosy
temy przestrzel1r..e 'kkładające się z miasta - 
ośradka mobilnośc.i wahadłowej oraz z nim .związanego układu osadnicze- 
gÓ, tworzące łącz:nie tak zwatny ,.,system d
ieriny" wg okreSlenia B. J. L. 
Berry'ego czy "system elementarny" lub "Stadt-Umląnd" w terminalogii 
, . - ", 
geografów NRD. . . 
Wydzielenie lakalnych systemów miast na ,badąnym obszarze prze- 
prowadzona w oparciu Q następujące załażenia: 
a) za ośrodki ruchliWości wahadł'Qwej, które tworzą lokalne systemy. 
przyjęto te, do których.. dajeżdża ponad, 80.0.0. osób do pra'cy i do szkół 
ponadpodstawowych.- (por. J. Namysłowski, 1980. c) -.liczbę tę przyjęto 
jako dolną j5ranicę zdolności 'obsługi transportowej węzła ponadlokal- 
nego;  
. '
b) za podstawowe wskaźniki cech obszaru przyjęto intensywność do- 
jazdów 'do' ośrodka ruchliwości. oraz intensywnaść dobową połączeń 
z 'Obszaru danej gminy da ośrodka mobilności - dla obu tych cech obli- 
czona z
 pomocą funkcji porządkującej Perkala wskaźni:k sumaryczny 
". intEigracji, a jedIio
tki, które 'Odznaczały się wartością 3,0. lub wyższą 8 
zostały uznane za elementy ,składowe systemu lokalnego (por.' tab
 1). . . 
._ Na podstawie poprzednich' badań'a charakterze pilotażowym (por. 
J. Namysłowski, .1980. c, 1978 a, 'b) analizowana jedyl1Jie gminy, które 
leżą w zasięgu 30.
rriinutowego dójazdu ooraź w których wskaźni.!k,inten- 
sywności dajazdów kształtuje .się powyżej 70:osób na 10.0.0. mieszkańców 
(rys. 1). ' , . 
, W odl1Jiesieniu do miast 9 wchadzących w skład systemu lolmlnego za 
kryterium przyjęto wyjeżdżających do pracy da ośrodka' mobilności mi- 


l' 
. 
: 


, 
. , 
,{;1. 


,. 


7. w. rozumieniu Qg61nej teorii systemów. . . 
'. 8 Wielkość ta związana jest. z wartościami wskaźników składowyc!;1 dla obsza- 
rów zintegrowanych funkcjonalnie z miastem,' które winny być wyższe od pewne- 
go' minimum wykluczającego istnienie integracji, pomimo że jeden ze skłaQników 
może' swą wysoką wartością kompensować składnik słabszy. . 
u Chodzi tu o miasta znajdujące się w zasi
gu '45 minut jazdy publicznym 
transportem w odróżnieniu od' 30-minutowego zasięgu dla gmin
 'JN których' należy 
doliczyć z' reguły. dłuższy cz.as dojścia do przystanku, -. 


".t" 


r .
>>>
!I' 



 
 210 
I I I 140 - 210 
; : : : : ; I 70 - 140 
I ---; c70 
L 
-- _ ' 
----- 


\ . 



 -! 


Rys. 1. Intensywność 'codziennych wyjazCl6w do pracy i do szkół ponadpodstawo- 
wych wg gmin na tle omawianych systemów lokalnych miast pokazanych pogru- 
bioną linią graniczną " . 
o: Z n a c z e n i a: intensywność wyrażono liczbą dojeżdżających na .1000 mieszkańców (patrz 
legenda), linie przerywane - 
asilenie powiązań transportowych miast należących do 'systemu 
lokalnego, linia cienka - powy
ej 50 połączeń na dobę, gruba linia przerywana - powyżej 
. 100 połączeń na dobę 
Fig. 1. Intensity of daily commuting to work and secondary schools acc{Jrding to 
comimunes against the urban local syst
ms maI1ked by heavy boundary line 
D e n Q t a t i o n s : intensity 
pressed by the number of commuters per 1000 inha:bitants (see 
legend), broken Jines .- intensity of transport connections of towns belonging to the local 
.system, fine line - more than 50 connections per day, heavy broken line more . than 100 
connections per day
>>>
Tabela l - Table I 
Wskaźniki sumarycznej integracji dla gmin zawartych w 30-minutowej izochronie bądź 45-minutowej dla miast 
(ze względu na krótszą drogę dojścia do przystanku) 
Summary integration indexes for communes within the 30-minute isochrone and for towns within the 45-minute isochrone 
(on account of the shorter way to the stop) 
Powiązania z ośrodkami dojazdów \ 
Connections with commuter center 
- Wskaźniki cząstkowe 
Ośrodek Dobowa liczba Partia I indexes Wskl\Ż.nik 
dojazdów Gminy/Miasta (m) połączeń w transporcie sumarycmy 
Wyje'Żdzający do pracy publicznym na 1000 
Commuting Communes/T owns(m) i szkół na 1000 mieszkańców mieszkanc6w Summary 
center indcx 
Work and scboal commuters Number or daiły Z 
per 1000 inhabitants train and bus fUOS 
x, (departures) Z, Z, 
per 1000 i nhabitanu 
x
 
Toruń I Chełmża (m) 79,30 2,80 0,60 -{J,70 -{J,05 
.. Kowa]ewo Pom (m) 69,50 8.20 0,40 0.50 0,50 
.. Kowalewo Pom, 60,80 4,10 0,20 --0.40 --0,20 
.. Aleksandrów K. (m) 8-ł.30 5,00 0,70 -{J,20 0,30 
" Chełmża 65,60 4.00 0,30 -{J,40 -{J,05 
.. Lubicz :18.60 5,20 3,60 --0,20 I. 70 
.. Łubianka 88,30 5.60 0,80 -{J,IO 0,40 
.. Obrowo 119.80 4,20 1,50 -0.40 0,60 
.. Łysomice 161,90 11,50 2,40 1,10 1,80 
.. Wielka Nieszawka 229,20 18,40 I 3,80 2.60 J,2() 
.. Zławieś Wielka 128,80 5,70 1.70 -0.10 0.80 
Grłldziądz Lasin (m) 68,00 9,00 O,JO 0,60 0,50 
.. Grudziądz 180,10 15.60 I 1,
O 2,00 2.H 
.. Gruta 83,20 4,40 0,70 --0,30 0,20 
.. Łasin 32.50 4,40 --0,40 -{J,30 --0,40 
.. Rogóżno 91,40 M.IO \ O,MO 0.40 O,
)I) 
.. Świecie n. Osą 59,00 3,50 0,10 -0.50 --0,20 
.. Jeżewo I 60,00 2,00 0,20 -0,80 --0,30 
.. I Warlubic 63.80 5,40 0,.10 -.o, 10 0,10 
.. Dragacz 1,17.00 11.30 I,HO 1,00 ł ,4) 
.. Radzyń Chełm. (m) 70,50 4,20 0.4,) --0,40 0,00 
" Radzyń Chełm. 29,40 6,00 --0,50 0,00 
.3\) 
--- 
Inowrocław Dąbrowa Biskupia 76,40 3,70 0,50 -0.50 0,00 
" Inowrocław I J2. 00 24,20 1.70 3,80 Z.1łO 
.. Kruszwica 51.20 I 5,60 -0.0: 0.00 --0,01 
.. Pako,' ć IO'ł,OO I 6.90 1,20 0,20 0,70 
.. Rojewo 87.20 3,80 O,
O -0,50 0,20 
.. Złotniki Kuj, 50,90 6,HO -.O.OJ 0.2 O,,}') 
.. Pakość (m) 54.40 6..10 0,05 0,10 O,OS 
.. Gnie...
owo (m) 34,70 7,90 -0.40 OAO 0,00 
" Janikowo (m) 61,00 3,70 0,20 .-0,50 --0,20 
.. Kruszwica (m) 27,50 6,40 -0.50 I 0.10 -0.20 
Nakło M focza 51,JO 8,40 -0,02 0,50 0,3.) 
.. Naklo 125,40 33,70 I 1.60 ,HO 3,10 
.. Sadki 74,MO 10,70 0.50 I 1,00 O,;() 
.. ŚłC'in 
6.40 1',20 .'1,10 1,00 0,40 
,. Kcynia (m) I 21.50 4.90 .--0,70 I -I) 10 ----0,50 
.. Mroczi1 (ITI' 66,90 1.1.00 0.30 1,50 0,90 
.. Wyrzy,k (m) I 35.00 10.HO --{).40 \ ',00 O,Ja 
Bydgoszcz Białe Blota - 
144.60 12.60 2,00 1,30 1,70 
.. Dobrc7 
7,90 7.50 u.sa 0,30 O,6a 
.. Koronowo (111) 60,90 I 7.60 O,:!O 0..10 0,.1:1 
.. No"a Wie
 Wielka 16.1.1u I 16.20 :,..10 :,10 :,i'J 
.. Osielsko 1 6M,40 I 15.60 2.50 1,UO :.ilO 
" Serol.:k 114,00 4,20 1.30 0,40 (',90 
- " Sicienko 50,70 4,50 ....H.m -,O.JO -u,2') 
.. I Soloe Kuj, (m) (,5.90 2.00 (1,30 I -O.HO -C,JO 
.. Ś'osin 

.IO 12.20 0.10 -,1..10 -C,JQ 
.. Dąbrowa Chelmiń,b 6
. 1(1 5..10 0,.10 .....U.IO ( ,lO 
" LabiSLyn (m) 75..10 14.70 0.50 I.HO 1.20 
.. }\;a
lo (m) 24,30 I 3,00 -(',5() 
O.6() -1,10 
... Pruszl.:z 52.40 5.40 0.01 --{I. 10 -U,05 
.. Szub in (m) ! 6 1 .30 8.70 0..10 ".W O,5a 
'Włoclawe),. I I ----.- ,- , , 
----I -
 -- - --- - _.._-----
- -1-
--0.9U-. '....- ---- ------- 
Bądko"o 12,.10 2.40 --U. HO -1-,90 
.. BobrowniJ...i 14.00 0.70 I --O.SO --1,10 -1,00 
Bon ic\\o o I I 
.. 24,60 2,90 I .-0,60 0.60 0,00 
.. Brze
ł.: Kuj. 38,JO 8,20 I U.1(1 0.50 0,10 
.. Brześć Kuj. (111) '3d.70 9,10 1.90 0.70 1.30 
.. Chodecz 13.10 5,00 -O."U -{1,20 0,50 
.. Chodecz (m) 12.J.8U 12,80 1.50 1,40 1,50 
.. Chocen 41.60 4,60 -0.2(1 -0,.10 --(.,.10 
.. DObrzyń 36,00 5,00 -(UO -{J,20 -0,.10 
.. Dobrzy" (m) 7M,10 12,60 0.60 1,40 1,00 
.. Kłótno 5.1.00 4,10 0.02 -0,40 -0.20 
.. Kowal 95.40 9.50 0.90 0.70 0,80 
.. Ko"a' (m) 67.60 14,00 I 0,30 1,70 1,00 
.. Lipno 11,60 2.90 -0,90 -0,60 -0,80 
.. Lipno (m) 14,50 2,80 ---0,80 -0,60 -0,70 
.. Lubanic 51.80 5,70 -{J,OI --0,10 --0,05 
" Lobień Kuj. 22,20 2,80 -0,60 -0,70 -0,70 
.. Lubraniec 11.50 2,20 -0,90 -0,80 -0,90 
.. Lubień Kuj. (m) 93,70 10,90 0,90 1,00 I,()() 
.. Lubraniec (m) 59,80 6.60 0,20 0,10 0,20 
.. Nieszawa 11.70 5,90 --0,90 U,W --0,50 
.. Nieszawa (m) I 25.80 2,70 -0,60 -0,70 -0,70 
.. Szpetal Górny ]54,90 9,60 2.
() 0,80 1,55 
.. Włocławek 225.90 10.60 J,70 1.00 2,30
>>>
, Systemy lokaLne mIast nad dołną 'Wisłą 63 
r. 
,-- 
 
nimum 500 osób 'oraz wartość wskaźnika sumarycznego integracji po- 
wyżej 1,0. Przyjęcie niższych wartóści Itego ostatniego wskaźnika dla 
miast w stosunku do gmin uzaśadnione jest ich odmiennością fun:kcjonal- 
no-pJ,'zestrzenną, w szczególności znaczną .beżwzględną jak ii. relatywną 
koncentracją miejsc pracy w sektórach pozarolniczych w miastach. . 
Podane' poPJ;'zednio w punkCie "b" wskaźniki,. prżekształcone jak 
wspom:ł:liano za pomocą funkcji porządkującej Perkala w wskaźnik su- 
maryczny, były podstawą przestrzennego wydż,ielenia poszczególnych sy-' 
stemów lokalnych. 


. " 
J 


I !. 
Wykorzystane; w tym wzór Z = Zl + 
2 .. + Zn, gdzie: 
_ Xl -:):1:1 _ 1/
(Xl -Xi)2, " 
Zl - Si ' Si -', r . N . ' przy czy
 


Xi -.:.... wartość wskaźnika cząstkowego dla danej jednostki terytorialnej,' 
Xi -'- wartośĆ średnia dla całej zbiorowości danego wskaźnika' cząstko- 
wego, N - liczba badanych jednostek terytorialnych. 
\ 


. J: 


. '!. 


WyodrębJ;1ione w taki sposób zbiory jednostek lokalnych stanowić 
mogą składniki szerszych funkcjohalnych regionów 
iejskich. Różnica 
między niJffii polega na tym, że system loikalnymiasta stanowi przede 
wszystkim system funkcjónalny z cyklem dobowym masowych przemiesz.- 
czeń wahadłowych ludności (dzienny system miejski - ang. daily urban 

. . . . 
system wg terminologij B. B er r y'e g o 'i innych autorów anglosaskich), 
natomiast funkcjonalny region rruiejski wyz?aczają' wg Kor c e 11 e g o 
(1977) grnniczne zasięgi dojazdów do pracy. Jest on zatem obszarowo' 
znacznie większy. 
Porównując koncepcję. wyodrębnienia systemu lokalnego z klasycz- 
nym modelem regionu miejsktego wedługO. B o u s t e d t a (1960),. tq 
odpowiada on w przybliżeniu tzw. rdzeniowi miejskiemu wraz ze strefą 
zurbanizowaną (Verstiidterte Zone) łącznie z pierwszą strefą obrzeźmi 
(Randzone 1). 


'" 


4. STRUKTURA PRZESTRZENNA I ROZMIESZCZENIE SYSTEMOW 
LOKALNYCH WIĘKSZYCH MIAST REGIONU DOLNEJ 'WISŁY 
ORAZ PROGNOZA .DALSZEGO ICH PRZEKSZTAŁCANIA SIĘ 
'- \ l' . 


( . P?dal\Le poprzednio kryteria pozwalają wydlZielić lokalne systemy na- 
stępiJjących miast: Włocławika; Inowrocławia, Torunia, Bydgoszczy z Na- 
kłem oraz Grudziądza. Obejmują one przeważnie sąsiadujące z miastem 
gm.iny oraz pobLiskie małe miasta por. rys. 2. Z uwagi na brak szczegó- . 
łowych danych dotyczących wyjazdów szkolnych nie było możliwe prze- 
analizowanie regionu Płocka, aczkiolwiek inne cechy wskazują na istnie- 
. nie płockJiego systemu lokalnego. Porównując wyodrębn,ione obszarysy- 



 . .
>>>
64 


Jerzy Natnyisłowski 


A 
1 3.0 
. 2,0 -3.0 
-1.0 -2,0 
. . . . -2,0 
.-1.0 


B 
@p2.0 0 
.([j) -1.0:- 2.0 
. 0-2.0 --1.D 


RYis. 2, Delimitacj
 systemów lOikalnych dużych miast w regionie dolnęj Wisły , 
o z n a c z e n i a: A - Wartość integracji funkcjonalnej wskaźnika sumarycznego obliczone!it0 
za pomocą funkcji porządkującej Perkala, B - Wartość wskaźnika sumarycznego in'tegracJi 
funkcjonalnej dla miast - satelitów objętych systemem lokalnym, C - Granice systemów. 
. . .. lokalnych miast . '.' '. 
Fig, 2. Delimitation of the lo cal 'systems of large towns in the' Lower Vistula Region 
I D e n o t a t i o n s: A - Value of the summary index of functional integration calculated by 
means of Perkal's' arranging function, B - Value of the summary index of functional integra- 
tion for satellite towns included in the local system, C 
 Boundaries of urban 
ocal systems 


. . . . . . . . 
ste
ów lokalnych z zasięgiem procesów urbanizacj
 wokół pop
zednio 
wymien:ionych miast. (por. :m:in. Rozwój wielkich aglomeracji..., 1975) 
stwierdzamy, iż są one. w dużym stopniu zgodne. .' . 
,Poszczegó1ne . systemy lokalne nie są jednak ze.. sobą przestrzennie 
i funkcjonalnie powiązane. Tworzą 'odrębne i nieraz 'Oddzielone układy. 
Nietypowym pI"zykhidem jest Nakło n. Notecią, które tworzy swój wła-' 



.
>>>
Systemy lokaj,ne ',miast nad dvlną WIsłą 


65, 


sny lokalny system' n
ższego rzędu (3,0 tys. dojeiJdżających do pracy i do. 
. szkół), a jednocześnie jest istotnym składnikiem lokalnego systemu Byd- 
goszczy. 
Rozmieszczenie przestrzenne tych lokalnych systemów jest zgodne 
w skali regicmalnej z usytuowaniem głównych ośrodków codziennej ruch- 
liwości wahadłowej lrudności. 
Wielkość obszaru poszczególnych syst,emów lok
ln'ych j,est zróżmco- 
wana lecz zależna od liczby dojeiJdżających do ośrodka centralnego. Za- 
sięgi ich ulegały w:r:az ze wzrostem potencjału' społeczno-gospodarcz.ego 
ośrodka stopniowemu rozszerzaniu. . 
,Omawiane ąystemy lokalne miast - ośrodków dojaZidówoodziennych 
w, regionie dolnej Wisły nie tworzą obecnie funkcjonalnie powiązanej 
całości. J a
 poprzednio wspomniano powiąza1nia w pasażerskim transpor- 
. cie publicznym między głów"pymi ośrodkami dojazdów wyraźnie ustępują 
ilościowo na rzecz natężenia połączeń wewnątrz systemów lokalnych tych 
miast (J. Namysłowski,. 1980 c). Zatem powtórzyć można stwierdzenie, 
że omawiany układ stanowi zhiór autonomicznych systemów lokalnych, 
które się stopniowo' powiększają obszarowo. Ca:ły 21biór tych systerriów 
lokalnych dolnej Wisły tworzy jednakże tak w skall całego kraju, jak 
iw
ród zbioru miast 100-tysięcznych wyraźnie wyodrębniony przestrzen- 
nie układ. Cechuje go bowiem względna zwartość, gdyż odległość między 
sąsiadującymi -ośrodkami syst'emów l-okalnych nie przekraczają 50,0 km. 
, W. związku z powyższymi rozważa l ni18:mi dyskusyjna jest koncepcja 
hipotetycŻnej aglomeracji dolnej W,isły, :poprzednio sformułowana przez' 
S. Leszczyckiego, P. Eberhardta ,i 'S. Hermana (1971), 
później rozwinięta m.in. przez R B a ń k o w s k ą i J. U m i ń s k i e g o 
(1977) ,i in. Istnienie ukształtowanych systemów lokalnych miast Płocka, 
Włocławka; Inowrodawia, T-orunia, Bydgoszczy .i Nakła oraz Grudzią- 
dza wpływa przy 'braku intensywniejszych powiązań między. tymi ośrod- 
kami .na stopniowe powstawanie zdezintegrowanego układu poljcentrycz- 
nego. Przyczyną jest z jednej strony silna koncentracja potencjału spo- 
łeczno-gospodarczego w Wymien.ionych miastach, które poza Bydgoszczą 
i Toruniem stanowią w przybliżeniu g
upę jednostek .o podobnym poten- 
cjale społeczno':gospodarczym, charakterze funkcjo:nalnym i natężeniu od-: 
działywa'nia. Z drugiej strony brak ośrodkÓw miejskich zajmujących po- 
średnie miejsce w hierarchii funkcjonalnej (między ośrodka:rp.i systemów 
loką1nych 'a małymi mią.steczkami liczącymi do 10 tys. ' nMeszkańców) 
spriyja koncehtracjifunkcji a przez to skupieniudojazd6w wahadłowych 
wokół y.riększ)rch miast. . ' . 
. '. Struktura przestrzenna układu lokalnych systemów miast nad dolną 
Wisłą uksz.tał1Jowała się w warunkach rozwoju transportu: zbiorowego. 
Decy;fującą rolę w. kształtQwaniu. tej lokalnej integracji przestrzennej 
sPełnia dotąd komunikacja autobusowa PKS, której linie tworzą gęstą 
sieć obsługi. Ud
iał transportu PKS w dobowej liczbie połączeń jest re': 


.J 
I, 


i 
i 
I. 


;'
>>>
66 


Jerzy NamY'słow9ki . 


latYwni
 wysoki i wynosi dla omawianyć'h miast od 7f1J/o (Toruń) do 
94% (Płock)
 . 
,Z tego też można wyprowadzić wnioski dotycz-ąoe charakteru i roz- 
miaru przyszłych przekształceń. 
Uw
ględ.niając ogólne cechy transportu samochodowego (dominują- 
cego w. przestrzennym kształtowaniu omawianych systemów lokalnych 
miast) 'oraz opierając się na analogii w stosunku do krajów Europy środ"; 
kowej .i zachodniej znajdujemy uzasadnienie dalszego umocnienia inte- 
. gracji funkcjonalno-przestrzennej miasta z jego otoczeniem. Nieuchronny, 
WZl'iost motoryzacji i!ndywidualnej wydatnie się do tego przyczyni. Na- 
tomiast w systemach 10kalnych, które będą mogły być obsługiwane ze- 
lektryfil
owanymi liniami kolejowymi mażnaoczekiwać .ich rozbudowy 
wzdłuż tych Linii. Dotyczy to rejonu Wł.ocławka,' Torunia, Inowrocławia 
i Bydgoszczy, gdzie mogą się wy1ks
tałcić w przyszłości względnie izo- 
,morficZJne pasma 
sadnictwa bądź cz.ło.ny zainwes.towaniamiejskiego 
wzdłuż obecnie Lub w przyszłości zelektryfIkowanych linid. kolejowych, 
spełniających częściowa funkcje komunikacji podmiejskiej. Z tym wiąże 
się też możliwość uk
tałtawania systemów lokalnych w oparciu o pobli- 
skie satelity. One to dzięki lepszemu powiązaniu z ośrodkami centrainym.i 
prz
jąć mogą w przyszłości rolę jednostek rozwojowych przy jednocze- 
snym zahamowaniu niee:£ektywnego wzrostu ośrodka centralnego. 
. . Jedn?Cześnie nie należy spodziewać się :wyraźnego zwięksżend.a obsza- 
ru systemów lokalnych (zasięgu), ponieważ wymagałoby to znacznego 
podniesienia prędkości eksploatacyjnej w przejazdach. Wiąże się to z tak 
wielkimi nakładami (np. na autostrady podmiejskie - dJ,'ogi ekspresowe, 
całk,owicie nowe i nowoczesne systemy kolei dojazdowej), że nie byłoby 
to realne w najbliższych 25-30 latach. 
Rozważania te wskazują, że koncepcja aglomeracji dolnej Wisły, się- 
gającej od Płocka do Grudziądza' nie znajduje potW1i.erdzenia w stanie 
!istniejącym ani t
ż w świetle prognoz rozwoju transportu na badanym 
obszarze. Dotychczasowe trendy potwierdzają ra
ej utrwalanie się od- 
rębnych systemów lokalnych większych miast, w dużym stopniu zgod- 
nych z pojęciem obszarów metropolitarnych. Natomiast przy żachowaniu 
odrębności poszczególnych systemów lokalnych' można by teoretycznie 
rozważać koncepcję zespołu kiłkutych nadWliślań:sk,ich systemów Lokal- 
nych jako przyszłego trzonu regionalnego układu osadniczego: . 
Za takim podejściem przemawia fakt, że w możliwym do przewidzenia 
hory,z'onc:ie czasowym brak będzie w warunkach Polski możliwości do', 
transportówej integracji (w ramach dobowego cyklu aktywności 1udzi) 
abszaru, którego przeciwległe aśrodk:i centralne' odległe są 150 km (np. 
Bydg,os'zcz-Płock). . . 
Z drugiej zaś stJ1Olny, z punktu widzenia sterowanej urbanizacji, atrak- 
cyjne byłoby pI'żeniesientebieguna wzrostu potencjału społeczno-gospo- 
darczego z południa kraju na obszar regionu dolnej W
ły. 


./
>>>
Systemy loka1Jne mia'st nad d10łną Wisłą 


67 


5. WNIOSKI 


, I 
Możliwość stosunkowo łatwej identyfikacji systemów lokalnych miast 
za pomocą pr
edstaWiionej procedury winna s
użyć nie tylko celom po
 
znawcżym, jak np. charaikterystyce funkcjonalno-przestrzennej ważniej- 
szych elementów systemu osadniczego (por. K. O' Oonnor , 1980). Istnieje 
także wieloraka możliwo
ć praktycznego zastosowania pojęcia systemu 
100kalnego, z której należy bliżej wskazać dwie dziedzany
 Po pierwsze, 
sy
tem lokalny miastEi rozumiany jalro region obsługi stanow,i obszar od- 
działywania funkcjonalnego miasta, zatem i zas
ęgorganizacyjny poszcze- 
gólnych instytucji gospodarczych, organów administraccji państwowej 
i usług winien być zgodny z obszarem systemu. Po drugie, traktując 
system lokalny jako jednostkę osadniczą - j.alk stwierd:zono na począt- 
ku --.:... cała działalność 'planistyczna (tzw. planowanie społeczno-gospodar- 
cze j8'k i przestrzenne) winna ujmować obszar systemu lokalnego jako 
całość przedmilotową. Dla omówionych systemów lokalnych miast nale- 
żałoby sporządZlić miejsco,we plany zagospodarowania przestrzennego 
. obejmujące łącznie miasto 'centralne wraz 'z obszarem z miastem funk- 
cjonalnie powiązanym. Opracowania ta'kie winny zastępować dotychcza- 
sowe, miejscowe plany zagospooarowania przestrzennego sporządzane wy- 
łącznie dla obszaru 'miasta w jego. granicach administracyjnych a me 
uwzględniające strefy funkcjonalnie związ8'nej z miastem. W tym też 
kierunku w,
nna pójść nO'welizacja dotychczasowej ustawy o planowaniu 
przestrzennym w Polsce. . 


\ :1 


LITERATURA 


B a ń k o w s k a B., U m i ń s k i J., 1977, ProbLemy rozwoju agLomeracji doLnej 
Wisly, Miasto, nr 6. . 
B a ń k o w s k a B., 1974, Próba wyodrębnienia konurbacji bydgosko-toruńskiej, 
[w:] Rozwój wieLkich agLomeracji miejskich iv PoLsce, Warszawa. 
B e n n e t h R:,. 1971, Increasing the attractiveness of pubUc transport, UITP, 39th 
Inter. Congr, Rome. . 
B eT r y B. J. L., 1973, Growth centres in American urban, system, Cambridge, 
Mass. 
B e r t a l a n f f Y v. L., 1968, GeneraL / System Theory: Foundations, DeveLopment, 
AppUcations, New York. , 
B o u s t e d t O., 1960, Die Stadtregionen in der BundesrepubliU, [w:] Stadtregionen 
. . in der Bundesrepublik DeutschLand, Bremen. 
D o m a ń s k i R., .1981, NaczeLne twierdzenie teorii rozwoju systemu osadniczego, 
Prz. geogr., t. 53, z. 4, Warszawa. 
D u n c a n O. D., i. i., 1960, Metropolisand Region, J. Hopkins Univ. Press, Bal- 
. timore. 
D z i e woń s k i K., 1971, Studium rozwoju pojęć, metod i ich Zl1stosowań, [w:] 
Baza ekonomiczna i struktura funkcjonalna miast, Warszawa. 


'\ 


i 
11 
. ,; 
l 
:1 
:1
>>>
68 


Jerzy NamY'słowski 


D z i e woń s 
 i K., 1973, W sprawie podstawowych pójęć i terminów używanych 
w analizie i planowaniu wielkich aglo'l!teracji miejskich, Biuł.- KPZK PAN, 
t. 79, Warszawa. 
D z i e woń s k i K., Jer c z y ń s k i M., 1977, Współczesne procesy urbanizacyjne 
: w Polsce, [w:] Statystyczna charakterystyka miast - funkcje dominujqc:e, 
. Warszawa GUS (seria Statystyka Polski nr 85). 
D z r e woń s k i K., Kor c e 11 i 'P., 1979, Wybrane zagadnienia modelowania struk- 
tury przestrzennej ludności i osadnictwa, [w:] Problemy prognozowania i pla- 
nowania rozwoju społeczno-gospodarczego, Wrocław. 
D z i e Vi o ń s k i K.,' M a l i s z B., 1978, Przeksztalcenia przestrzenno-gospodarc.zej 
struktury kraju, Stud 'KPZK PAN, t. 57, Warszawa. 
er a lon R., K w i a t k o w s k a E., 1977, Tendencje kształtowania się osadnictwa. 
wzdluż dolnej Wisly, .Miasto, nr 6. 
, G o n t a r s k i Z., 1980" Obszary metropolitaz'ne w Polsce, Biul. KPZK PAN, t. 109, 
Warszawa. 
H a 11 A. D., 1968, Podstawy techniki systemów, Warsza:yva. 
Kar b o w ni kW., . M a r c y s i ak. J., T o P c z e w s k a T., 1973, Ocena stanu 
wiedzy i bibliografia ważniejszych opracowań w zakresie zagadnień zagospo- 
darowania i przebudowy obszarów podmiejskich, LU.A. Warszawa. 
Koncepcja . budowy kompleksów przemyslowo-komunikacyjnych wzdluż osi Wisły 
w regionie bydgoskim, 1971, Woj. Prac. Pl. Reg., Dokum. Gosp. z. 34, Byd- 
goszcz. 
Kor c e 11 i P., 1977, Struktura przestrzenna funkcjonalnych regionów miejskich 
w Polsce, III Polsko-Radzieckie Seminarium . Geograficzne, Toruń 13-18 VI 
1977, (maszynopis powiel.). 
L e 's z c z y c k i S., E b e T h.a r d t P., H e f.m a h S., 1971, Aglomer/lcje miejsko- 
przemyslowe w Polsce 1966-2000, Biul. KPZK PAN, t. 67, Warszawa. 
N a m y s ł o w s k i J., 1980 a, Główne ośrodki codziennych dojazdów i wyjazdów 
w Polsce, Toruń. 
N a m y s ł o w s k i J., 1980 b, Ośrodki dojazdów wahadłowych w systemie osadni- 
czym Polski (w aspekcie zagospodarowania przestrzennego) M
asto, nr 7. 
N a m y s ł o w s k i J., 1980 c, Ośrodki codziennych dojazdów w systemie miast nad 
. dolnq Wislq, AUNC, Geografia 15, Toruń. . 
N a m y s ł o w s ki' J., . 1978 a, Współczesny Toruń jako ośrodek codziennych' do- 
jazdów, Rocznik Toruński 12. 
N a m y s ł o w ski. J., 1978 b, Inowroclaw jako ośrodek codziennych dojazdów, [w:] 
Ziemia Kujawska, t. 5, Warszawa-Poznań. 
N a m y ś ł o w s kiJ:, 1977, Ośrodki dojazdów codziennych na przykładzie agló- 
, meracji do.lnej Wisły, Miasto, nr 6. 
N a m y s ł o W s k i J., 1976, Aglomeracja bydgosko-toruńska na tle codziennej mo- 
bilności ludności, AUNC, Geografia 12, Toruń. , 
N a m y s ł o w s k i J., 1976, 'Transport pasażerski jako 
. strzennej na przykladzie twqrzqcej się aglómeracji 
geogr., t. 48, z. 1, Warszawa. 
Plan przestrzennego zagospodarowania kraju do roku 1990, 1974, Biul. KPZK PAN, 
t. 85, Warszawa. 
O' C o nn o r K., 1980, The analysis of journey to work patterns in humań geograp- 
. hil, Piogress in Human Geography, vol. 4, nr. 4. 
ROZwóJ wielkich. aglomeracji miejskich, I - Konurbacja bydgosko-toruńska, 1975, 
red. R. 'Karłowicz, Warszawa. . . 
Statystyka ukladów regionalnych, 1972, GUS, Warszawa. 
Strefy wpływów dużych miast w świetle dojazdów do pracy, 1973, GUS, Warszawa. 


/ 


czynnik integracji prze- 
bYdgosko-toruńskiej, Prz.,
>>>
Systemy lokalne miast nad dolną Wisłą 


69 


Jerzy Namysłowski 


URBAN LOCAL SYSTEMS ON THE LOWER VISTULA 


Summary 


Oneof the basic characteristics of the traditional (historical) transforrhations 
of settlement systems is the effacement of physiognomic differences between the 
towns and the surrounding areas. To a growing extent, the settlement unit iso 
constituted by the area of functional integration including the town and its su b- 
urban ZOIle. Evroence .af this are attempts of conceivingthe town in terrrils af the 
theory of the socio-economic region exemplified by the conceptsof O. Boustedt, 
B. L. Berry, D. Duncan, K. Dziewoński and others. 
It must be stressed that the logical groundsof such a conception should follow 
from the General System Theory. 
The urban local system may be regarded as a functional and spatial unity 
balanced in its internal functionning. 
The 'sY5tem made up of multirp1e feed-Iback compiClnents ,is regarded as a dyna- 
mie unity, Le. {)IDe that 'is iIIl a state of c'OIltilIluOlus transf.ormation. 
The local functional and spatial system that evolves in connection with urban 
settlement units which are centres of commuting mobility is the consequence of 
the possibility of providing for the daily or weekly needs of the population 
inhabiting within the range of transport integration. 
It has been assumed therefore that the essence of the urban local system 
consists in the range of the' functions providing for the daily or weekly needs of, 
the population. of the surrounding area. ConsequeIłtly, (irrespective of the rank of 
the centre) the UT'balIl local system is lref1ected by the following interiI'elated para- 
meters af its fUlIlctiloning: 
a) the proportions and intensity of daily in and out commuting of the centre, 
b) the degree of transport integration of the whole lo cal system area, in par- 
ticular the liI)ks with the centre. 
The above parameters may ref1ect the existence of a spatial and' functional 
system of provjq.ing for the needs of thę population, which pulsates with a regular 
daily rhythm. The spatial range of that system, as follows from the foregoing 
considerations, corresponds to the region of the 'pclpulation's daily comffiuting 
mobility, and this in turn is the result of an adequately developed public and 
private transport. 
Local functlonal-spatial systems have been distinguished in the area under 
study, in agreement with the previous assumption, on the grounds of the' indexes 
of commuting intensity from the communes (per 1000 inhabitants) and of the d.aily 
intensity of transport cormections (nu'mber of trips per 1000 inhabitants). As 
minimUm criterion for the system centre has been adopted 8000 commuters to work 
and. secondary schools. Thesummary -index has been calculated by means of 
Perkal's arranging function: 


. 
1 
i 
 
!i 
II 
I: 
. 
 
1 
'I 
:1 


where ZI = 


z = Z1 + Z2... + Z
, 
XI - XI V . :2 (XI - XI)2 
SI = , 
SI N 


,;1 

 
I. 
:1 
I' 
'I 
,I 
:i 
:i 
II 
.f l 
!I 
:1 
I 
II 
,I 
li 
!I 
l' 
:i 
!, 
.1 


while 


XI - the value of the component index for the given commune, . 
XI - the mean value of the component index for the whole set, 
N - num ber of communes studied. .
>>>
70 


Jerzy Namysłowski 


In that way have 'been distinguished the local functional and spatial systems 
of the following towns: Włocławek, Inowrocław, Toruń, Bydgoszcz with Nakło and 
Grudziądz. AlI these systems are ,also characterized by intensive urbanization 
processes, su ch as: rapid increase in the number of population, 'high percentage 
of non-agricuItural population, high percentage of commuters among those employed 
outside agricuItute, intensive construction of one-family houses for the non- 
-agricultural population. 
It halS been fotmd that the local sY'Stems -distmguished cOD!stitute clearly defined 
systems, which .
ontradicts the ,theory of the' evolvement of the agglomeration. of 
the Lower Vistula. 
The concluding remark is that local systems should be the object of spatii:tl 
management planning and spatial management plaDS should be replaced by plans 
of local systems, including towns with their surrounding zones of functional con- 
nections. 


, f 


\.
>>>
ACTA UNIVERSITATIS NICOLAI COPERNICI 
GEOGRAFIA XVII'- NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 54 - 1982 


Instytut Geografii 
Zaklad Geografii Ekonomicznej 


(Henryk Rochn6wski 


WYBRANE PROBLEMY STRUKTURY 
WIELKOSCIOWEJ MIEJSKICH OSRODKÓW PRZEMYSŁOWYCH 
'REGIONU DOLNEJ WISŁY 


" 
O;! 


Z a r y s t r e Ś c i. Artykuł przedstawia wyniki badań nad niektórymi proble,. 
mami struktury wielkościowej miejskich ośrodków przemysłowych regionu dolnej 
Wisły, za który autor przyjął obszar sześciu województw położonych nad dolną 
Wisłą tj. płockiego, włocławskiego, toruńskiego, bydgoskiego, elbląskiego i gdań- 
. skiego. Badania przeprowadzono dla lat '1960 i 1978, a ich głównym celem jest za- 
stosowanie i sprawdzenie funkcjonowania reguły K. Z i P f a . n94l) dla miast tego 
regionu traktowanych jak'o ośrodki, przemysłowe. Ponadto na' podstawie liczby 
zatrudnionych w przemyśle' wyróżniono typy wielkościowe miejskich' ośrodków 
przemysłowych występujących na tym obszarze oraz dókonano analizy ich prze- 
mian. 


i; 
li 
11 
II 
l' 


" 
i! 
I 


1. WPROWADZENIE 
\ 
GeograficZino-ekonomiczne badania na'd, miejskiimi oŚI'łodkarmi przemy- 
słowymi podyktowane są pr
de wszystkim ich znaCzeniem w całej str'l,lk- 
turze przemysłu kraju. Większość zakładów, które są podstawowymi ele- 
mentami systemu przemysłowego jest bowiem skupionych w miastach. 
Poza 'miastami, tj. na terenach wiejskich funkcjonują przeważnie tylko 
małe fabryki, zaś duże są tam rzadkością. . 
'. Stąd też w polsk,iej literaturze geograficzno-ekonomicznej, o'bok naj- 
częściej spotykanych 'opracowań dotyczących przemysłu, których podsta- 
wowymi jednostkami przestrzennymi, głównie ze 
lędu na dlostępność 
danych statystycznych, są województwa i gminy, bądź dawniej powiaty 
i gromady, istnieje też szereg publikacji pośw,ięconych wyłącznie ośrod,. 
. I 
kom przemysłowym. Tematyka -i zakres tych opracowań są jednak dość 
zróżnicowane. Z pojedynczych miast, które doczekały SJi.ę opracowań 
swego przemysłu w ujęciu monogriłficznym wymienić można Kraków 
. (B. Kortus, 1968), Wrocław (Z. Tempski, 1970) i Toruń (H. Rochrnowski, 
1978). Wybranych problemów przlemysłu w miastach doty
 m.in. pu- 
bliikacje L. P a kuł Y (1971) o Tarnow;ie, L. S t r a s z e VI i c z a (1957) 
i M. Ę: o t e r.a (1969) o Łodżi" S. W i t k o w s k i e g o (1970) o Rado- 


ii 
. ,I 
,I 
II 
I 
J 
I' 
Ij 
I 
d 

 i 
!1 
ij 
li 
'1 
Ij 
;1
>>>
72 


Henryk Rochnowski . , 


t" 


miu oraz J. Ziółkowskiego. (1960) o Sosnowcu i pod jeg'O re- 
dakcją o Poznaniu (1967).' Istnieją też publikacje o ośradkach po- 
szczególnych gałęzi i branż przemysłu. Wśród nich: wymienić moż- 
na pracę . S. P ą c z k i (1979) a przemyśle włókienniczym oraz art y':' 
kuły E. L u c h t e l' a (1963) o ośradkach przemysłu metalowego i K. S. 
B e l' g e l' a (1977) o' rozmieszczeniu przemysłu piwawarskiego. Proble- 
matyce przemysłu większ.ej liczby 'Ośrodków pośwd.ęcone są m.in. opraco- 
wania J. B u dz y n o w s k ie g ,o (1975), L. P a kuł Y (1962, 1965, 1960), . 
.1. J. P a r y ska (1976) 
 J. Raj m a n a (1962). 
Literatura 'Obejmująca pra1blematykę przemysłu analizowaneg'O warty- 
kule 'Obszaru jest uboga. Wśród opracowań' z tega zakresu wymienić moż- 
na artykuły W. Czarneckiego (1977) iH. R'O c 
 fi a w s k i eg o 
(1979, 1980). LiCzniejsze są natomiast publikacje traktujące a przemyśle 
mniejszych jedn'Ostek przestrzennych wchodzących w skład regionu d'Ol- 
nej Wisły. .... , 
Mimo stosunkowa 'Obszernego piśmienI1!ictwa poświęcaneg,a aśr'adka'lil 
przemysłowym, w datychczasawej liieratur':lJeokreślenie ta nie jest 'da- 
statecznie jasna spr.ecyzawane. Zarówna bawiem w aprac'Owaniach kra- 
jawych jak i zagranicznych, brak jest dotąd powszechnie przyjętej de Li':' 
nicji 'Ośrodka przemysławega, ca daj,e poszczególnym autar'Om dużą s w 0'- 
bodę interpretacji tega pajęcia. Dla przykładu,. S.' L e s z c z y c k i, 
A. Kukliński, M. Najgrakawskti i J. Grzeszczak (1961) 
za . aśradek przemysłowy przyjęli miejscowaść skupiającą w przemyśle 
panad.4 tys. zatrudni:anyćh. M r z y g ł ó d (1962)' pad pojęciem aśradka 
przemysławega rozumie "skupien,ie kUku zakładów przemysł:owych a cha- 
rakterze 'Ogólnakrajawym, najczęściej w jednej lub dwu jedn'Ostkacą ?sad-. 
. niczych". W linnym opracawaniu (Ekonomika przemysłu, 1966), ten sam 
autar zdefiniawał ośrad,ek przemysł'Owy jaka' "skupienie w jednym ,mie- 
śoie kilku zakŁadów przemysławych a charakterze panadla'kalnym". 
W różnych publikacjach 'Odmiennie określił aśradek przemys
awy takie 
W. K a wal e c. W jednej z nich (1965) 'za 'Ośrodek przemysławy uZ1lClł . 
taką miejsoawaść, w której "istnieje duży zakład przemys
owy lub ze- 
spół zakładów przemysłowych a odsetku zatrudnienia prZynajmniej 20 u /o 
.zatrudnianych w przemyśle i rzemiaśle w stosunku d'O LicZ/by całej lud- 
naści i zaludnieniu przynajmniej 50 tys. mieszkańców", natomiast w dru-' 
giej (1965 a) uważał, że nazwanie miejscawaści aśrodkiiem przemysławym 
jest słuszne wówc:lJas "jeżeli większy zakład lub zespół zakładów prze- 
mysłowych znajduje się w jednym aśradlro :tnJejsk.iin". Według S. M is z- 
t a l a (1970) rośl'adek przemysławy ta "rniejscawość (miasto, 'Osiedle lub 
wieś) w której znajduje się ca najmni,ej jeden średniej wielkości zakład 
przemysławy lub zespół zakładów drobnych o łącznym zatrudnieniu mi- 
nimum 100 osób". ' 
Nawiązując da przedstawianych rÓŻJnaradnych kryteriów definli.cji, są- 
d,zę, że jednaznaczne akreślentie 'Ośrod'kaprzemysł'Owega jest bardZQ trud-
>>>
Wybrane pmbleiny struktury wie1kościowej... 


73 


ne, niemoż
iwe a nawet niecelowe
 Jedną z przyczyn jest uboga statysty- 
ka dotycząca przemysłu w podstawowych Jednostkach ,przestrzennych, 
i 
która nie zawsze pozwala na jego ilościowe zdefiniowanie kilkoma mi.er.,. 
rłikami lub wskaźnikami, zaś jeden z: nich, którym najczęściej jest liczba 
zatrudnionych, nie zawsze jest reprezentatywny. Jednocześnie sądzę, że 
nawet wówczas gdyby danestatystyczme umożliwiały szczegółowe,' wie- 
lomiernikoweokre,Ślenie ośrodka, to i tak definicji takiej nie można by 
uznać za właściwą w każdej, sytuacjli. . Uważam bow,iem, że kryteria za- 
kwa1ifikowania danej miejscowości do ośrodka przemysłowego winny być 
różne w 'żależno$ci od pr
strz.ennej. i czasowej skali badań, a nawet od 
poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego analiZiOwanego obszaru. Dla 
. przykładu, miejscowość, która uznana może być za ośrodek przemysłowy 
w skali gminy czy województwa może nie być zakwaliHkowana jako ośro- 
dek w skali makroregionu czy [kraju.P.odobnie też inne kryteria iloścd!owe 
widziałbym dla de1imitacjio
rodków przemysłowych :na terenach rolni- 
czych i n,tezuJ'lbanizowanych, np. dla północno-wschodnich rejonów Pol- 
s
i, inne zaś dla obszarów wysokouprz,emysłowionych np. Sląska, jeszcze 
inne obecnie, alniżeli np. przed stu laty: . .' 
W' ninri.ejsżym artykule w 'celu wyodrębnienia miejskich ośrodków 
przemysłowych. posłużono się jednym miernikiem, a mianowicie bez
 
wzgiędną' liczbą zatrudniOlIlych w przemyśle. Jakkolwiek miernik ten 
. posiada wiele wad, to jednak głównie ze względu na dostępność danych 
śtatystyczn'ych i możliwosć posług,iwama się nim do porównań dynamicz- 
nY9h i regiO!llalnych, jest jak dotąd najszernej stosowany w tego typu 
, opracowaniach zarówno w kraju jak li zagranicą. . . 
Tak więc vi niniejśżym OpI'11cowaniu do miejskich 'ośrodków przem.y
 . 
słowych za1iczono te miasta, które w przemyśle zatrudniają od 100 pra- 
cowników, bez względu na to czy są oni skupieni w jednym, czy kilku 
zakładach i niezależnie od lokalrieg'o, czy szerszego znaczenia zakładu. 
Badaniami. objęto miasta' znajdujące się na' obszarŹJe sześciu 
oje- 
wództw położonych nad dolną Wisłą tj. płockiego, wł.ocławskiego, toruń- 
skiego, bydgoskiego, elbląskiego i gdańskiego. Uzasadnienie takriego wła-' 
śnie, zaslięgu przestrzennego badań i przyjęcie dla niego określenia - re- 
giO'ri dolnej Wisły (bądź makroregioń) d
konane zostało priez autora we 
wcześniejszY
h artykułach (H. Rochnowski, 1979, 1980). .' . . . 
Jednym z głównych celów niniejszego artykułu jest sprawdzenie funk-: 
cjonowania reguły K. Z i P f a (1941) dla miejskich ośrodków przemy- 
słowych regionu dolnej WiSły, czyli danie {)dpowiedżi na pytanie -:-. czy 
dla ośrodków tych istnieje prosta zależność między Hczbą mieszkańców 
lub zatrudniony . ch w przemyśle a .ich młejscem W kolejności pod wzglę- 
dem tych c,ech. Istotnym celem jest również zbadanie korelacji między 
liczbą miesz;kańców a liczbą zatrudnionych w przemyśle w ważniejszych 
ośrodkach miejsko-przemysłowych oraz określenie tende
cji zmian, jakie 
wystąpiły w tym zakresie w latach 1960-1978, Ponadto w końeowe;j 


i' 
, i! 


i: 

I 
II 
lo 
'j 
:1 
:1 
!I 


;1 
I' 
:1 
.1. 

I 
11 
!! 
,! 
I: 
I 
;! 
!i 
. i1 
'i 
I' 
!I 
I: 
\1 
;1 
II 
I 
'I 
,I 
II 
,I 
!I 
h 
il 
:i 
:1 
fi 

 
!
>>>
74 


Henryk Rioćhnowski 


części artykułu przeprowadzono typologię wiielkościową miejskich ośrod- 
ków przemysŁowych, na podstawie której określono znaczenie poszcze- 
gólnych typów oś:mdków w przemyśle całego analizowanego obszaru. 
Należy dochić, że jakkolwiek badaniami objęto tylko przemysł zlo- 
kalizowany w miastach, to z uwagi na fakt, iż skupiają one 92,90/0 ca- 
łego potencjału przemysrowego s
eściu woj'ewództw. poŁoZJooych nad dolną . 
Wisłą, mogą być one reprezentatywne i dać właściwy pogląd na obraz 
całego przemysłu występującego na tym terenie. Zatem do analizy wzięto 
pod uwagę 97 miast położonych w regionie dolnej Wisły, który w 1978r. 
zajmował 38713 km 2 powierzchni i zamieszkiwany był przez 4242,6 tys. 
osób (tab. 1). 


2. ZASTOSOWANIE REGUŁ Y K. ZIPF A DO BADAŃ 
MIEJSKICH OSRODKOW PRZEMYSŁOWYCH ' 


Jednym z problemów, który podjęty został w TI!iniejszym artykule 
jest sprawdzenie dla systemu miast regionu Dolnej Wisły zależności wy- 
stępujących między 'wielkością miasta, mierzoną liCZJbą zatrudJndonych 
w przemyśle lub licZibą mieszkańców a rangą (kolejnością) danego ośrod- 
ka pod względem wartości tych cech. , 
W tym celu posłużono się regułą K. Z i P f a (1941), która nazywana 
jest regułą kolejności i wielkości (rank-size) *. Metoda ta była dotychczas 
stosowana przede wszys1tkrl.m do badań osadnri.ctwa, chociaż i w tej dzie- 
dzinie przykładów' posługiwania się nią j:est niewie1e (K. Dziewoński, 
1962; S. Golachowski, B. Kostrubiec, A. Zagożdżon, 1974; C. Kania, 1966; 
Z. Rysavy, -1972). Natomiast w opraoowaniach z zakresu geografii prze- 
mysłu zastosowanri.a metody tej nri.e spotkaŁem.' Po ogólnym zapoznaniu, 
się z nią sądzę, iż celowe jest sprawdzenie jej przydatności, do badań 
miejs
ich ośrodków przemysłowych. 
Przesłanką sf.ormułowania przez K. Z i P f a (1941) wspomnianej re- 
guły była "zasada najmniejszego wysiŁku", w myśl której. każdY system 
osadniczy powinien znajdować się w równowadze z punktu widz
nia mi- 
nimalizacji kosztów transportu. Jednocześnie zakłada ona, że na rozmiesz- 
-czenie i wielkość jednostek osadniczych wpływają dwie Siły. Jedna :- 
dywersyf:tkująca (róŻI1iicująca),będąca przejawem minimalizacji kosztów 
transportu surowców do producentów, która zmierza do tworzenia dużej 
liczby małych miast, jak najbliżej związanych z miejscową bazą surow- 
cową. Oznacza, to, że gdyby dany system ekonomiczny znajdował się 
wyłącznie pod działaniem tylko tej Siiły, to' surowce byłyby przetwarzane 
jedynie w miejscach ich wydobyaia{lub pozyskiwania), a tym sanlym 
miejscowości byłyby małe, rozproszonę i bardoo ,liczn
.. Drugą siłę o'kre- 


* W artykule tym W:Dorowano się na metodzie kolejności i wielkości plrzedsta- 
wionej w pracy S. G 9 l ą c;: h Q. W S k i e g o, B, K o s t r U b c a i A. Z a g o ż d ż Q_ 
n a (1974),'
>>>
00 
r-- 
...:
 

 .s 

 d 
!::.
 


: 
: II 
»'3 
.g.
' 
-; 
- .g 
. 
Q) a 
 
:o .9 ...:I 
II OlI Q) 
E- 
 £ 
, .t::..... 
1;1 o 
- !::.
 

 

 
Q) -o Q) 
.r 
 '8 
II ..... :- 
E- o..... 
s: 
 
o Q) 
Q).t:: 
d .... 

 g 

 ,;, 
o't:j 

 .
 

2 
o 
p.,] 
E- , 



-\1 


 
..- 
_" 
"O 
i
 


"' 
'" 
:a 
.g 

 

 
I 
... 

 
N. 
." 
.
 
" 

 



 
s:j'= 
.si::, 
oo'
 

.E 
o 
." 


.. 
.." 

..= 
Q'=i.S 
...,;j
bO 
]:
 
f- 


" 
'8 = 
,S .2 .S 

 
-o " 

 5 
" " 
N 8. 
'
 tIJ 
i:: 


" 
;;;;.= 
"''' 
'o:: .. 
e
 
E 


.2,.!i1 

" 
ooE 
c.'" 


.!!
 

,a 


 
ooÓ 


" 
.- 00 


 
"'
 
ali1 
" 


"N 
.- " 

N 


 


 
",,,, 


 


M 

 
... 


co 
.... 
'" 
.,.. 



 
- 
or. 


... 
'01 
'" 
.... 


'" 
8 
\O 



 
'" 
8 


::: 
.... 
co 
'" 


'El 

 

 
.. 
ł
 
.
 .
 

'.'( 


'" 

 
... 


- 
a\ 
Ol 
.,.. 


"" 
co' 
co 
... 


'" 
",' 
Ol 
'" 
- 


- 
N 
'" 
... 


'" 
!i 
o 
- 


\O 
N 
(1!j 
... 


: 
. o 
'
 ;S 

 = 

 '- 
s S 
" .- 
:Cd 
00"3 
., '" 
-o o 

 Ci, 
.a '3 
.;j
 


.... 

 


or. 
co' 
.,.. 


Ol 

 


co 
.,..' 
.... 


- 
.c 
.,.. 


iD 


... 

i 


= 
o 
.
:;:: 
:a-a 
:2' f5ł 
s '" 
't) 
 


 
.a.... 
.E! o 


 


.. 
- 


::: 


Ol 



 



 


.... 
'" 


.... 
Ol 


s 
 
.2.8 
-o.... 
00 o 
o .. 
]ł 

 a 
iiI- 
" .a 
._ o 
-1 f- 


.,.. 


\O 


.,.. 



 


... 


co 


o 
... 


..o 
.. 
o: 
.S 

 ci 
o o 
.a;s 
.a
 
.; = 
'" .. 

o: 
o
 


 
'N S 

;s 
8. 'i 
o: "' 
" o:: 
'" 
 

E 
== ! 
:a 

.E! 

 " 

 .S 


.... 
.,; 
'" 


'" 
b' 
.... 


.... 
N 
on 


'" 
..... 

 


'. 




J;j 


'" 
",' 
... 


'" 

 


'" 
.,; 
o 
.,.. 


: 
o 
.0: 
"' 
 
'" = 
; .
 


 


 
0_ 
.g .
 
lł 
"'.... 

 o 
'a .8 
i 
 
E.. 


 



 
'" 


'" 
N 
.... 


'" 
t;;' 


- 
00 
:!: 


on 
= 
... 


co 

. 


\O 
$ 
... 


.; . 
'" " 

 o 

;s 

 .S 
:O" 

s 
o: "' 
g 
 

 o 
.gj - 
.- = 
s .- 

 :!' 
s:a 
b-5 

 .S 


.... 
00 
co 


Ol 
.; 
Ol 


\O 
Ol' 
co 


'" 
i 


'" 
..; 
Ol 


\O 
",' 
Ol 


Ol 
N 
Ol 


.; 
.C; 

 g 
:
 ;S 
o = 
]2 
-:
 

 .- 
- . 
o " 
_ o 
, 'Q)i oS 

8 
&] 
-5; 
. "'.. 
" o 
,[
 


 
.a "' 
.
 
 
s E 

 =. 



 

 
s
 
.a = 
-o .
 
00- 
o .. 
0:'0 
si 
.
 
 
s E 

 .S 


\O 
'" 
'" 


co 
N 
co 


... 
",' 
Ol 


co 
Ol' 
\O 


"!. 
o:: 


.,.. 
.c 
Ol 


. '" 
",' 
... 


- 
N 
co 


..... 
o:: 


... 
..; 
:!: 


"'. 
o:: 


co 
.c 
Ol 


\O 
N 
'" 


'" 
",' 
.... 


'" 
'o' 
co 


'" 
00 
8 


'" 

 


... 
..; 
co 


Ol 
.c 

 


'" 
.... 
co 


Ol 
o' 
Ol 


" 
l 
.a 
gj 
's 

 



 

 



 

.
 i 
.a.g
 

:sE' 
_ . '" 
s 6 i 
i;; 's 
"'- " 

:ił
 
 
'" o: S .. ot; 
te


 
g,0",00l 
tj s 
.a 'I: 
=-5.=.E!'S' 
-5'


'8 
.8
o
.... 
.

:g8; 
s ';;.5 i
 . 

.- g! "'.... 
 
- o 
 
 
 

 Po"".
 


ci 
., 
;s 
8 


ł 
.. 
r;; 
.... 
o 
" 
" 
rń8 
ts] 
t
 
!! " 

b 
';v. 
.a:J 
"' Ó 

 .... 
:e o 
.. '" 
'c as 
" .- 

 .. 
.. " 
S 'Oj 
o: S 

-g 
. 
 
 
].g 
:= '" 
.g s 
"
'" 
'8 :ił 
a
 
0- 
Ol .. 

 
 
.. 5 

i:: 
5
 
i::
 

,
 
Ol " 


 

 
 


 
';:;"J 


 
!'! '" 
'" tl 
... ., 
'i;&:; 
g I 
&:; = 
I
 
'.2 ; 


 
s a 

 .S 
"':si 

 El 

] 
oS 
 

 o 
.
 .: 

,g 

 
 


 
o U 
;; 
 
-o " 
.. o 
"'Iv. 


I 
i. 
j. 


\ . 


i 
, i 


:ił 
;s 

 
s 
;s 
'i 

 
E 


.S
>>>
76 


Henryk Rochnowski 


, . 
ślił n;rianem unif.ikującej (jednaczącej), która jest wyrazem minimalizacji 
kosztów.t:r,


p
rtu -unię, 1';:urowc9v{, .lęczgatawy
h Wyrobów do miejsc 
konsumpcji. W skrajnym przypadku, tzn. \ wtedy gdy ludność skupiona 
byłaby w jednym ośradku pradukcyjnym, koszty tr.ansportu gatowych 
wyrabów byłyby równezeI'u. W praktyce żadna z dwóch sił nie jest 
jędyną, lecz na każdy układ gospodarczy obi
 ()ddz

ł"y
ują jednocześnie, 
a przewagę u'zyskuJe"je'llna lub druga. zatem można pasta wić następującą 
tezę. Jeżeli siła różni
qjąca przewyższa siłę. unifikującą (Fr Fu), to dany 
system osadniczy posiada' przewagę małych miast, gdy siła UiI1Jifikująca 
jest wjększa od siły różnicującej, (Fu Fr), wówczas dany s
stem posiada 
dużą 'licz:bą . większych 'miast, natomiast według K.. Zipfa każdy system. 
gospadarczy poWlirrien :tmierzać da wyrównania tych dwóch sił (F r . _ Fu). . 
W p
zypa
ku ich zrównaważenia, zależnaść ńuędzy wielkaścią a' kolej- . 
naśchl miast w danym regianie przyjęłaby na wykresie postać równo- 
bacznej hiperbali, a prosta .apraksymująca nachylona ,byłaby do asi ad- 
ciętych pod kątem 135°. Należy dodać, że zasada ta' pasiada wyłąc
ie 
charakter apisowy, panieważ nie można znaleźć logicznego. uzasadnienia 
za.leżpaści 1iczby mieszkańców danego. miasta od wieI kaś ci największego' 
. miiłsta W badanym ,regianie oraz od jego. miejsca w '
alejn6ści miast, pa 
ich, uparządkawaniu według wielkaści. malejącej. 
:, Ze względu I)a ta, 'iż "zbyt małe jednostki asadnicze nie spełniające' 
żadnych ważniejszych .funkcj,i gospódarczych nie objęte 'są dmałaniem re- 
guły'Zip
a" (S. Go.lacbowski, B.. Kastrubiec.,A"Zagożdion, 1974 5., 129), 
w niniejszym artykule da badąń. miast wg 1icz.by ludnaści, uwzg.JędJ.1,i-ona 
tylko. te, które w latach 1960 i 1978 liczyły pawyżej 10 tys. mieszkańców. 
.Miast takich w regianie dalnej Wlisły było w 19'60 r. 26, a w 1978 r. 40, 
nato
il3.st 
d
ac:ł-a
ia:hn;riast ZH pun
tu 'Yidzenia liczby ..
truqnionych 
w przemyśle, zarówna dla 1960 jak i 1978 r., wzięta pod uwagę 40 miast 
najbardziej ialudniany-ch. '. . 
. . . 
, Zgodniez' zasadą przyjętej metody, p,o uparządkowaniu miast według 
q1ale
ącej .lic:;zby. mieszkańców i Hcz,by"zatrudnionych w p
zęmyśle, 'na- 
, :Qiesi
ma j,e w pOSJt
ci punktów na wykres w Sikali lagarytmiczna-Ioga- 
rytmicznej, na którym poszczególne punkty określające pOłożenie miast 
wyznaczońe zastały przez przecięcie się dwóch prastych (pys. 1):' Jedną 

ychodzącą zosi r
dnych, akreślającą wartości -odpawiadające liczbie 
mieszkańców lub zatrudnianych w przemyśle, drugą z 
 adciętych' w 
m.i:ejscu odpowiadającym kalejności, jaką zajmawała dane miasto pad 
wzgl
dem: tYC;h cec:tł. Na1'itępnie, zgadnie z zasadą tej metody, należało 
p:rzeprow
dizić pros.tą z punktu Pl (akreślającega na '0l:rl rzędnych wiel- 
kaść najw:iększega miasta), przebiegającą w spasób jak naJbardziej zgod.;. 
ny z układem naniesianych punktów. Okaza:ła się jedna
 wówczas, że 
punkt Pl (Gdańsk dla licz:by ludności, Bydgoszcz dla liczby zatrudnio- 
, nych w' przemyśle) znajdawał się nieprap;rcjanalnie nisko na osi rzęd- 
nych1 w stosunku do pała:heI1lia 'pozastałych miast i: gdyby przyjąć takie 



 . !
>>>
"" 
wI' 


" 


.... 


" 
'\ :, 
" 
" \, 
" . '.. 
," ...... 
\, , 
\, " 

.l) " 
" . '\; - 
'\; '
 
, "- 
, '. 
. '\; '\, 
\ '\;. 
"" \v 
, .
 
''\; 
. 
'. ,"'.. . 
,., "\. 
. '. \- ''\; 
. " :-: -. " 
. ' ,'\. " 
\ , 
" \, , 
, '\ 
, "- 
'" 
" 
" 


:, 
. I 
 
l! 
l' 
:1 
" 
';1 


;I 
Ę 


10 4 


",] 
-II 
.i 


10 3 


r 11 
'1 
, 


f. 


,.' 


1. 2 


"'1 


., 
I' 
\1 
,i! 
:i 
.1 
ii 

j 
II 
II 
:1 
. " 
! 


-, 


---2 


1171 
,- 


.. 


Rys. .1. Wykres wielkości' i kolejności największych miast regionu dolnej Wisły 
według liczpy ludności i zatrudnionych w przemyśle w latach 1960 i 1978 
l' - proste chBrakteryzujące rozkład miast wedlug liczby ludności, 2 - proste charakteryzujące 
rozkład miast wediug liczby zatrudnionych w przemyśle 
Fig. 1. Diagramshowing the size and siże order of the largest, towns of' the Lower 
Vistula Region according to the number of inhabitants, and of industria l workers 
, . . . in the years 1960 and 1978 . . " 
l ..;..' straight lines characteriZ1I\g the distribution ot tciWns accorcling to the number ot inhabi- 
tants. '2 - straight l1nes characterizing the distribution ot towns according to the ilumber ot 
, industrial workers
>>>
78 


Henryk Rochnowski 


rozwiązanie,tó reguła Zipfa fuDkcjo.Iliowałaby tylko. dla kilku najwięk- 
szych miast (mima, że kryterium, 10 tys. IIlieszkańców przyjętych do 
badań miast, wydaje się i talt. wysokie). W zwią
u z tyin, metodą próby, 
wspomnianą prostą wyprowadzono nie ad punktu Pl lecz zgodnie z roz- 
kładem WiięksZlOści miast. Wówczas 'Okazała się,że tak poprowadzona' 
prosta przecięła oś rzędnych' mn:iejwięcej w miejscu 'Odpowiadającym 
liczbie mi
kańców i zatrudnionych w. przemyśle. Trójmiasta. Stwierdza- . 
jąc, że Trójmiasto jest integralną jedn'Ostką przestrzenno...funkcjonalną, 
a jego podział na t:r;zy odrębne jednostki miejskiie ma jedynie' charakter 
. formalny, w !iaIszej' częśc.i tej analizy, Gdańsk, Gdynię i Sopot potrakto- 
wa'no. jako samodzaelną, odrębną jednostkę' osadnicią. Zmniejszyło to 
. oczywiście ogó1!ną liczbę badanych jednostek. 
Poprowadzone w ten sposób proste aproksymującenachylone są pod 
kątem ak. 130 0 (rys. 1). W związku 'z tym możemy przyjąć, że gdyby na. 
wykresie wszystkie punkty były położorie na prostych, to wówczas mie- 
libyśmy do czynienia z idealnym rozkładem wielkości i kolejnaści miast, 
jaki zakłada reguła Zipfa. 
Na wykresach wyrażających w:ielkość miast liczbą ludnaści, przebieg 
prostych 'zarówno w 1960 jak i 1978 r. był zbLiżony do rzeczywistego 
rozmieszCZieI1ia wszystkich punktów, co. upoważniała pI1zyjęcie do dal": 
szych 
naliz wszystkich naniesionych miast. Dokładniejsze jednak porów- 
nanie ich przebiegu z rzeczywistym ro
kładem pun:któw (miast) prowadza 
.do wniósku, że punkty leżące nad prostą reprezentują miasta o silniej- 
.szym w stosunku da teoretycznego. poziomie rozwoju, zaś miasta leżące 
poniżej odwrotnie. 
Natomiast wykresy pI1Z/edstawJające liczbę zatrudnionych w przemy- 
śle poszczególnych miast mają nieco odmienny 'Obraz. Pierwsza ich cha- 
rakterystyczna cecha przejawia się w tym, że wykreślone w spasób naj- 
zgodniejszy z uk
adem większości nanlesiOiJlych punktów prOste mtwiązu- 
ją tylko do rozmieszczenia 'Ośrodków o wyższej HC'ZJbie pracowników 
przemys
owych, natamiast rozmieSU:złenie pun!któw odPOwiadających 
mniejszym ośrodkom (w 1960 r. paniżej 1600 zatrudnionych i ok. 2200 
w 1978 r.) wyraźnie odchyla się' w stosunku da prostej (rys. 1). P'Onie- 
waż reguła Zipfa przestaje funkcjonawać dla miast" które powodują 
wyraźne załamanie się reprezentujących je punktów; "ośrodków tych nie 
wzięta pod uwagę w dalszej analizie. 
Ogólnie rzecz biarąc, dysproparcje w rozmiesZĆzeniu punidów w stó
.. . 
sunku da przebiegu prostej w 1960 r. były większe dla lI11łłych aŚ.t:'odków,' 
a' w 1978 r. dla dużych. W 1960 r. wyraźnie nad pras,tą, umieszczone' 
były punkty charakteryzujące Bydgoszcz, a taJkże Taruń, Grudziądz, El.;, 
bląg i Włacławek, co. świadczy.o względnym nadmiarze potencjału prze- 
mysłowego tych miast. W śród dużych ośrodków najbardmej zgodny z teo-:, 
retycznym potencjał posiadały Płock, Inawracław i Starogard Gdański, 
J zaś pozostałe mniejsz,e 'ośrodki charakterY7Jawał "niedorazwój" przemy-
>>>
Wybrane plI'oblemy stI'uktury wieLkościowej...; 


79 


słu. W 1978 r. obraz rD'zkładu miast nie zmienił się w--sposób zasadniczy. 
Zróżl1licowały się jedynie proporcje niezgodności punktów z przebiegiem 
prostej. Dla wyżej wymienionych, większych ośrodków przemysłowych 
utrzymywały się one mniej więcej na tym samym poziomie, natomiaSit 
znacznie zmniejszyły się w p'I1Żypadku małych miast. Na tej podstawie 
można wnioskować, że w latach 1960-1978 relatywnie zmniejszało się 
znaczenie największych ośr'Odków, szybciej natomiast rósł potencjał prze- 
mysłowy ml1liejszych miast. 
Analiza rys. 1 umożliwiła przejście do dalszych badań, których celem 
było 'Określenie teoretycznej wielkośe,i liczby ludności i pracowników 
przemysł'Owych jakie winny mieć. paszczegó1ne ośrodki". gd
by reguła' 
Zipfa w pełni się sprawdzała. Ęozmieszczęl1lie punktów w st'Osunku. do 
przebiegu prastych' up'Oważniało objęcie dalszą analizą 26 jednostek miej- 
skich i 23 'Ośrodki przemysłowe V\l,,)960 r., a w 1978 r. 38 miast i 28 
miejskich ośrodków przemysłowych. Liczby te są o tyle istotne, że ty1ko 
dla tych miejskich jednostek regionu dolnej. Wisły może funkcjon'Ować '. 
reguła Zipfa, która zakłada, że jeżeli każdemu rnia'stu bad8!nego obsza.ru 
przyporządkuje' się odpowiedni kolejny numer (rangę) uzależniony od 
wielkości liczby mieszkańców, to wielkość teg'O miasta zależy od wielkości 
największego w b
danym układzie. Zapisać to można w sposób nas
ę- 
pujący: 


, i: 


Pj = Pl/ta = const., 
przy czym: Pj - liczba ludności lub zatrudnionych w przemyśle miasta j, 
Pl - liczba ludności.lub zatrudnionych w przemyśle największego mia- 
sta w badanym regti'Onie, j - kolejność miasta po uporządkowaniu we- 
dług ,malejącej wielkości, a - wykładl1lik kontrastu badanego systemu 
osadniczego. 
Rozwiązanie tego równania sprowadza się do określenia jedynej nie- 
wiadomej wielkości występującej w równaniu, a mianow,icie wykładnika 
"a", któreg'O wartaść charakteryzuje odchylenie rozkładu miast badanego 
re
ionu od rozkładu idealnego.' Jego wartość może przyjmować następu- 
jące postacie: a  1, a = 1, a 1. Wykładnik ten mpżna w
aczyć 
w sposób graficzny (C. Ka'nia, 1966), za pom'Ocą"lnomogra'mu (Z. Rysavy, 
1972), lub analityczny (8. Golachowski, B. Kastrubiec, A., Zagożdżon, 
1974) mi podstawie WZiOru: 


.j! 
! 


lOgPl - log Pj 
aj = 
logj 


'ii 
I 
:1 
I 
:1 
,J 


Obliczone na tej podstawie wskaźniki, dla ostatnio wymienionej licz- 
by miast, w odniesieniu do liczby mieszkańców i pracowników przemy- 
słowych, w dalszej kolejności posłużyły do wyliczenia średnich wartości 
wykładników "a" według następującego wzoru:
>>>
80 


. . Henryk R:o
h'Dowski 


N 
r.ajt . 
j=2 
at = , 
N 
 1 


przy czym: at - średni wykładnik kontrasItu dla t, N' ----' _liczba miast 
ogółem, aj - wykładnik dla miasta j, t - punkt czasowy badań (t), -j'
 
kolejnO'ść; miasta po uporządkowan.iu według ma
ejącej liczby mieszkań- 
ców lub zatrudnionych w przemyśle (2, 3, 4, 5 ..., N) 
W wyniku obliczeń poszczególne wskaźniki przyjęły następujące war- 
. \ 
tości: .'. . I . . . : '. . . 
. dla miast, których wielkość określono liczbą ludności ,- 
a1960 = 1, 1652, 
a1978= 1, 1734; 
dla miast, których wielkość określono licZJbą zatrudnionych w prze- 
myśle - 


a1960 = 1, 1857, 
a1978 = 1, 1192. . 


Znajomość wartości tych wykładników umożliwiła przejśde do ostat- _' . 
niej fazy wy1iczeń, której celem jest określ€nieteoretycznej wielkości 
liczby mieszkańców oraz zatrudnionych w przemyśle dla poszczególnych 
ośrodków i hit, odpowiadającej według reguły Zipfa idealnemu rozłożeniu 
. wielkości i kolejności poszczególnych miast i ośrodków pr
emysłowych. 
Wartośei te wylic
ono według wzoru:, 
log Pj = :-a logj + log Pl' 
Uzyskane wyniki, które zamieszczon€ zostały w tab. 2 i3, umóżliwia- 
ją interpretację zjawisk występujących w regionie dolnej Wisły z punk- 
tu widzenia postawionych w artykule celów. We wszystkich czterech 
przypadkach wartości sumarycznyoh wykładników 'kontrastu są nieco 
wyższe od' 1,0. Generalnie świ
dcz
 to o :względnej, aczkolwiek niewiel- . 
kiej przewadze w regionie ośrodków dużych w porównaniu z propórcja- 
mi wyrażonymi regułą Zipfa. Najwyraźniej przewaga dużych' ośrodków 
uwidoczniła się w 1960 r. w zakr€sieliczby zatrudnionych w przemyśle. 
Pod tym samym względem wartość. wykładn.ika "a" dla' 1978 r. była 
najniższa, co, porównując te dwie wartości, należy interpretować' jako 
tendencję szybszego w latach 1960-1978 wzrostu przemysłu 'w małych 
miastach, czyli dążności systemu miejskich ośrodków przemysłowych re": 
gionu dolnej Wisły do stanu teoretyc:zIDej równowagi. 
Brak szczegó
owszycb danych, a zwłaszcza badań wkrótszychprzekro- 
jach czasowych nie zezwala. na jednozn.aczne i pe
ne. wyjaśnienie tego 
zjawiska. Nliemniej jednak sądzę, że jedną 'z przyczy,n wykazanych ten- 
dencji jest relatywni€ mniejszy po 1960 r. udział dużych miast w inwe- 


- , 
!
>>>
Wybrane p'I1Oblemy sirukturywie1k:ościowej... 


81. 


stycjach pr
emysłowych, wymagających dużej liczby pracowników. Na.., 
wet bowiem większe, powstające tam w późniejszych latach zakłady ze . 
względu na postęp techniczny w:ymagały już znacznie nmiejszej licz.by 
pracowników. Ponadto w dużych' ośrodkach przyrost tej. samej licz.by 
pracowników wyraża się mniejszymi skutkami aniżeli w prz.ypadku miast 
o niskim p0tencjale wyjśc,ioW)7lm. Natomiast wcześniej niedoinwestowane 
małe ośrod
i, nawet prz.y niewielkim wzroście stanowisk pracy, charak- 
teryzowały się wyższymi wskaźnikami dynamiki rozwoju 'przemysłowego. 
Sądzę, . że pewien wpływ na te tendencje mogły mieć także byłe mniej- 
sze s.ied.,ziby pow,iatowe, ktpre utratę funkcji administracyjnych rekom- 
pensQwały rozwojem przemysłu. 
hine natomiast tendencje przejawiały się, gdy za mierI1lik przemian 
miast przyjęto licZibę ludności W 'tym zakresie w ciągu 18, lat d
ło się 
zauważyć dalsze skupienie ludności w największych miastach regionu, 
, pr:zy jednoczesnym, proporcjonalnie zmniejszającym' się udZliale mniej- 
szych miast (wskaźnik kontrastu w 1978 '1'. był wyższy aniżeli w 1960 t.).. 
Konsekwencją tego zjawiska jest-wzrost dysproporcji między rozkładem 
. ; "idealnym" a rzeczywistym. ' . 
Również i w tym przypadku brak szczegółowych badań prawadzonych' . 
na analizowanyni terenie uniemożliwia jednoznaczne wyjaśnienie przyczyn 
szybszego rozwoju ludności w dużych miastach. Zatem można jedynie 
. przypuszczać, że podobnie jak w in;nych regionach kraju (K. Dziewoński. 
1968,. k. Jagielski.1974) przyczyniły się do tego: przyrost 'naturalny, 'zmia..;' 
ny. granic 'administracyjnych miast araz 
gracje ludności wiejskiejspo-, 
wodowane m.in; wzrostem szeroko rozumianych aspiracji życiowych. Po-.' 
nadto du
e miasta szybciej aniżeli małe przejmowały ,funkcje pozaprże-. 
mysłowe, co również wpływało naszy;bszy wzrost liczby ich mieszkańców.: 
Sądzę, że wzrost znaczenia. dużych miast jest też jedną 'zkansekwericji 
powołania' ,na badanym terenie czterech nowych ośródków wojewódz- 
k.ich. . 
Porównując więc tendencje;rozwoj'Owe miast regionu dolnej Wisły 
. traktowanych jako skupiska ludności i miast jako ośrodków przemysło- . 
Wych . pojawił się' i;nteresującyproblem. Polega on na wys,tępowani1l ' 
w analizowanym okresie przeciwstawnych sobie tendencji tych zjawisk. 
Kierunki, przemian Hczby mieszkańców w poszczególnychgtupach wiel- . 
kóściowych niiast nie korelowały bowiem 'z proporcjonalnymi zmianami 
zatrudnienia w przemyśle tych ośrodków. Z punktu widzenia liczby' 
luci ności rosło znaczenie największych miast, zaś mimo wolniejsźego tem- . 
pa wzrostu Licz by mieszkańców' w małych ośro
kach, Vl{łaśnie tam prze- , 
mysłrozwijał się relatywnie szybciej. Świadczy to,' że tempo rozwaju: 
ludnaści dużych .miast stymulowane była w tym czasie, także innymi, 
czynnikami aniżeli prze1)lysłO'We. N atomia'st małe miasta rozwijały się .. 
w tym czasie dynamiczniej jaik.o. ośrodki przemysłowe niż jako skupiska... 
ludności. Jedną z przyczyn tego zjawiska mogły być istniejące już wcze- 


- f 


, 
I: 
i 
Jj 


;. 
'! 
i 


l.!; 
,1 1
>>>
82 


Henryk fiJoc1mows:ki 


śniej W tych miastach pewne nadwyzki siły roboczej, które zostały wchło
 
nięte przez rozwrl.jający się miejscowy przemysł, a tym samym zahamo- 
wały napływ pracowników z zewnątrz. Jeżeli dotychczasowe tendencje 
utrzymałyby się w przyszłości, to konsekwencją tego byłoby zmniejsza- 
jące się znaczeI1lie dużych miast jako ośrodkówprzerriysłowych, natomiast 
wzrastałaby rola potencjału przemysłówego w małych miastach. 
Przedstawione sumaryczne wskaźniki pozwalają jedynie określić ge- 
. neralne tendencje, od ldórych w rzeczywistości zachodzą pewne odchy- 
lenia, zarówno dodatI1lie jak i ujemne. Wartości tych odchyleń wyliczone 
dla miaSt objętych działaniem reguły Zipfa zanrleszczono w tab. 2 li. 3. 
Zestawienia te umożliwiają interpretację nie tylko ro2Jkładu miast w za- . 
leżności od ich wielkości w poszczególnych latach lecz również .obserwa- 
cję dynamiki li. kierunków przemian. 
Różnice między rzeczywistymi a teoretycznymi relacjami występu- 
. jącymi między wielkością miast mierzoną li
bą ludności a ich rangą. 
w, 1960 r. wahały się od -1 
,10/ó do 15,1%, zaś w 1978 r. od -34,90/0' do 
16,1% (tab. 2). Sądzę, że odchylenIa te można uznać za s
sunkowo nae- 
wielkri,e, co tYm samym upoważnia do stwierdzenia, że dla systemu osad- 
niczego miast regionu dolnej Wisły reguła. Zipfa sprawdza się. 
Natomiast teoretyczne lub pożądane wielkości ośrodków przemysło- 
wych mierzonych liczbą. zatrudnionych w przemyśle i porównanie ich 
z rzeczyWiistymi wartościami przedstawione zostały w tab. 3. Analiza 
tych danych wskazuję, ze dysproporcje między' rzeczywistą a zgodną. 
z, regułą Zirpfa liczbą pracowników przemysłowych 
zególnych ośrod- 
ków były 'znacznie większe, niz w przypadiku wielkości miast' mierzonych 
liczbą mieszkańców. W 1960 r. odchylenia te wahały. się od -43,50/0 do 
42,4%, aw 1978 r. były mniejsze i zamykały się w granicach od -31,30/11 
do 36,
/o: Dane te potWlierdzają wcześniejszestw,ier
zenie o tendencjach, , 
które w la!tach 1960-1978 zmierzały do wzrostu zIiaczeni1i mniejszych ' 
ośrodków przemysłowych, kosztem największych, a tym samym do ni- 
welowania różnic między. nimi. Interpretacja wartośC!i ;odchyleń. ośrod- 
ków przemysłowych jest jednak znacznie trudniejsza aniżeli danych za-. 
wartych w tab. 2. Jakkolwiek w PTzypadku miast traiktowanych jako 
ośrodki pr2Jemysłowe również" występuje zależność między ich wielkością 
a rangą (kolejnością), to jednak korelacje w tym zakresie. są znacznie 
mniejsze, niż w przypadku wielkości miast mierzonej liczJbą ludności. 
. Na koniec należy przypOmnieć, że przedstawione wywody są s
uszne 
wówczas, gdy Gdańsk, Gdyhia i Sopot traktowane będą jako jeden orga- 
nizm miejski lub przemysłowy. W przypadku gdyby miasta te uwzględ- 
I1Iiać jako odd'2Jielne jednostki (na wykres:i€ prosta charakteryzująca lud-. 
ność wyszłaby z punktu odpowiad,ającego liczbie mies.zkańców Gda(1Ska, . 
aw przypadku zatrudnienia w przemyiŚle punktem wyjścia byłaby liczba. 
pracowników przemysłu Bydgoszczy), wówczas zaznaczyłaby się dużo' 
. większa' przewaga, zarówno w przypa'diku licZby ludności jak i zatrud-
>>>
Tabela 2- Table 2 
Odchylenia teoretycznej od rzeczywistej liczby ludności największych miast regionu dolnej Wisly w latach 1960 i 1978 
Deviations of the theoretical from the actual number of population in the largest towns of the Lower Vistula Region 
1960 1978 
Kolejność Kolejność I 
miast wg Liczba ludności w tys. Odchylenia od reguly miast wg / Liczba ludnoścci w tys. Odchylenia od reguly 
rzeczywistej Zipfa rzeczywistej Zipfa 
liczby Number ofiobab. in thou. liczby Number ofinhab, in thou. 
mieszkall- Oeviations mieszkań.. Oeviations from 
ców Miasta from Zipf's rule ców Miasta Zipf's rule 
Sequence Towns określona beZWZglcdnel Seq uence Towns określona I
-'-I 
oftowns rzeczywista regulą względne of towns rzeczywista regula względne 
according Zipfa w 

 according Z,pfa w% 
to the actual actrtal absolute I to the actual actual 
number determined relative number I de term i ned I absolute i relati ve 
of inhab. by Zipf's ru'e in /
 of inhab. by Zipf" rule in% 
Trójmiasto 441,5 I Trójmiasto 719,: 
2 Bydgoszcz 232.0 196,9 
35.1 15,1 2 Bydgoszcz 338,1 319.1i 
 18,5 5,5 
3 Toru" 104,9 122,8 -17,9 17,' Toruń Ili5,6 19,'.1 ---32,S 19,6 
4 Elbląg 76,5 87.8 -11.3 14,8 4 Elblag 104,9 141.5 -36,6 34,9 
5 Grudziądz 64,8 67,6 
2.8 4,3 5 Wloclawek 97,3 108,8 --11,5 11,8 
6 Włocławek 63.1 54,7 -,8,4 13,3 6 Plock 96,2 87.8 
9,4 9.8 
7' Inow;ocław 47.4 45,7 ..1,7 3,6 7 Grudziłdz 87,4 73..1 ".14, I 16,1 
8 Plock 44.0 39,1 -,4,9 11,1 8 Ino\\rocław 6,1,5 6' - -1-0,8 I,J 
., ' 
9 Tczc\'I." 33,7 34, I ---0.4 1,2 9 Tczc" 50,2 54, -4,4 8,8 
10 Kutno 25,8 30,2 ---4.4 17, , 10 Starogard Gd. 42.1 4x.
 
5,1 14,5 
11 Starogard Gd. 25,8 27,0 -1,2 4,7 II Wejherowu 40,4 4U -2,7 6,7 
12 Malbork 25,3 24,4 -,0,9 3,6 12 Kutno 39.1 39,0 -0,1 0,3 
13 Wejherowo 24,5 22,2 -..2.3 9,4 13 Malbork 33,7 )5,5 -1,8 5,3 
14 Kwidzyn 20,2 20,4 -0,2 1,0 '4 Kwidzyn 30,5 )Z.5 --2,0 6,6 
15 Chojniee 19,6 18,h -,0,8 4,J 15 Chojnice 30,2 JO,n "),2 0,7 
16 Chełmno 15.3 17,5 -2.2 14,4 16 Rumid. 26,0 27.
 -1,8 6,9 
17 Rumia 15, I 16,3 ,-1,2 7,9 17 Świecie 21,1 25,9 -4,8 22,7 
18 Brodnjca 15.0 15,2 -0.2 1.3 18 Brodnil:a 20,4 24,2 -3,8 IB,6 
19 Nakło 14,0 14.3 -0,3 2, I 19 Chełmno 19.5 :!
. 7 --3,2 16,4 
20 Chełmża 13,4 13,4 0,0 0.0 20 Nakło 19,3 21,4 -2,1 10.9 
21 Świecie 13,4 /2,7 ..0,7 5.2 21 Koś..:icrzyna 18,0 ZO,:! -2.2 12,2 
22 Łęczyca J I ,5 12,0 -0.5 4,3 22 Pru,zcz ,Gd. 17,3 19,1 -1.8 10,4 
23 Sierpc 10,9 11,4 -0,5 4.6 23 Sierpc 15, I 18,2 -3.1 20,5 
24 Kościerzyna W,9 10,9 0.0 0.0 24 Chelmia 15,0 17,.1 
2,3 15,3 
25 Wąbrzcżno 10,3 10.4 -0.1 ,\ 1,0 25 Gostynin 14,8 16.5 -1,7 11,5 
26 Lipno 10.1 9,9 -
O.: 2,0 26 Łcczyca 14,8 15,7 -0,9 6,1 
27 Braniewo 14,3 15.0 -0.7 4.9 
2
 W tbrzeLno 12,4 14.4 -2,0 10,1 
Źró
: obliczenia własne na podstawie - Rocznik statystyczny /979, Warszawa 1979. 29 Li pno 12,1 13.8 -1,7 14,0 
s. 30--32 3() Solec Kuj. 11.9 lU -1,4 11,8 
Source: the autor' s owo calculations based on - Roc=nil
 "\taI.V'ilyc::ny 1179, 31 Kartuzy lU 12.8 -1.0 8.5 
Warszawa 1979, p. 30--32 32 Rypin I' ,5 12,3 -0,8 7,0 
33 Zn;n 11.3 11,9 -0,6 5.3 
34 I'uck 11,0 11,5 -0,5 4,5 
35 Aleksandrów Kuj, 10,6 11,1 -0,5 4,7 
36 Ciechocinek 10,6 1\\7 -0.1 0,9 
37 Tuchola 10.5 l(j.4 .,.0,1 1,0 
38 Wladysławowo 10,1 10,r, -0,1 1,0 


Tabela 3 - Tablc 3 
Odchylenia teoretycznej od rzeczywistej liczby zatrudnionych w przemyśle największych ośrodków przemyslowych regionu dolnej Wisły w latach 1960 i 1978 
Deviations oC the theoretical from the actual number of industrial workers in the largest industńal :entres of the Lower Vistlila Region in the years 1960 and 1978 


Kolejność Kolejność 
miast wa Liczba zatrudnionych Odchylenia od miast wg Liczba zatrudnionych Odchylenia od reguły 
rzeczywistej w przemyśle reguły Z/pfa rzeczywistej w przemyśle Zipfa 
liczby Number ofindustria' Deviations from liczby Number ofindustrial Dev/alions from 
zatrudnio- zatrudnio- 
nych w workers Zjpf's rule nych w workers Zipr's rule 
przemyśle Miasta przemyśle Miasta 
Sequence Towns określona Sequence Towns 
or towns regulą względne of towns określona wzgl
dnc 
according rzeczywista Zipfa bezwzględne w% according rzeczywista regułą Zipfa bezwzględne w% 
to tbc actua! to the actual 
number actual deterOli ned absolule rclative I number of actual determined ahsolute rclativc 
of lodustrial by Zipf's in 

 industriał by Zipf's rule in % 
workers rule workers I 
I 
l Trójmiasto 69 003 
 - - l Trójmiasto 11 3 421 - - - 
2 Bydloszcz 52 675 30 330 + 22345 42,4 2 Bydgoszcz 74022 52 200 +21822 29,5 
3 Toru" 16854 18750 -1896 11.2 3 ToruJ; 37 138 J] !()n 3978 10,7 
4 Grudziądz 14839 13330 +1509 10,2 4 Włocla wek 23661 24 030 -369 1,6 
5 Elbląg \3 316 10230 + 3086 23.2 5 Płock 22981 18720 +4261 18,5 
6 Włocławek 11719 8245 +3474 29,6 6 Elbląg 22 136 15260 - 6876 31,1 
7 Płock 6684 6868 -184 2,8 7 Grudziądz 20 280 12850 
. 7430 36.6 
8 Inowrocław 5996 586t +135 2,3 8 Inowroclaw /2097 l 1060 +1037 8,6 
9 Staroaard Gd. 5296 5098 +198 3,7 9 Kutno 1136' 9698 +/663 14,6 
10 Kutno 3649 4999 -\350 37,0 10 Starogard Gd. 10 396 II 6'7 +1779 17,1 
11 Tczew 3339 4018 --679 20,3 II Tczew 6797 7745 -948 JJ,9 
2952 3624 -672 22,8 12 Świecie 5764 
 7028 -1264 21,11 
12 Chełmta 
\3 Nakło 2353 3296 -943 40,1 13 Chojnicc 5703 6426 -723 12,7 
14 Wejherowo 2172 30J9 -847 39,0' J4 Malbork 5113 5913 -800 15,6 
15 Solec Kuj. 1939 2782 -843 43,5 15 Kwidzyn 4259 5474 -1215 28,5 
16 Chojnicc 1891 2576 --685 36,2 16 Chełmno 4224 
 093 -869 20,6 
17 Władysławowo 1822 2398 -576 31,6 17 Gostynin 4219 4759 -540 
,8 
18 Malbork 1793 2241 -448 25,0 18 Nakło 3781 4465 -684 18,1 
19 Kwidzyn 1716 2101 -385 22,4 19 Solec Kuj. 3202 4201 -999 31,2 
20 Braniewo J 699 1978 -279 16,4 20 Wejherowo 3188 3967 -779 24,4 
21 Wąbrzeżno 1670 J 867 -ł97 11,8 21 Chelmta 3185 3757 -572 18,0 
22 Chełmno 1634 1755 -12J 7,4 22 Łęczyca 3086 3567 -481 15,6 
23 Łęczyca 1616 1676 -60 3,6 23 Brodnica 2715 3393 -678 25,0 
24 Żoin 2604 3235 --631 24,2 
25 Władysławowo 2455 3090 -635 25,9 
Źródło: obliczenia własne oa podstawie nie publikowanych danych GUS, 26 Lipno 2252 - 2956 -704 31,3 - 
So urce: the author's own calculations based on unpublished data or GUS. 27 Wąbrzeżno 2216 2835 -619 27.11 
28 Rypin 2176 .2722 -546 25,1 


1960 


1978
>>>
Wybrane pl'ohlemy struktury wielkościowej... 


83 


\ 


ruonych W przemyśle, kilku naj'większych miast, a niedorozwój wdększej 
liczby mniejszych ośrodków. I 
Oceniając prżydatność reguły Zipfa do badań systemów osadniczych 
i przemysłowych nasuwają się następujące sPostrzeżenia. Sądzę, że re- 
guła wielkości i kolejności w większym stopniu sprawdza się w przy- 
padku układów osadniczych aniżeli przemysłowYch. Przyczyną tego mogą 
być mniejsze z punldu widzeniazaludinienia, dysproporcje występujące 
. :tniędzy sąsiadującymi ze sobą miastami. Wielkość miasta jako jednostki 
osadniczej uzależniona jest bowiem od wiel)-l równocześnie nakładają- 
cych się na siebie czynp.ików, podczas gdy, ha wielkość. ośrodków prze- 
mysłowych wpływa wyłącznie liczba miejsc pracy w tym dZliale gospo- 
darki narodowej.' Sądzę, iż istotnym' elementem wpływającym na spraw- 
. dzalność omawianej reguły jest' także liczba rozpatrywanych jednostek. 
Wpływ na wyniki stosowanej met'ody ma również wiełkość i stopień 
domknięcia analizowanego systemu. Wydaje się, 
 'wyższy stopień spraw- 
dzalności reguły Zipfa występuje w badaniach systemówmonocentrycz- 
nych, . niższy 'zaś w policentrycznych oraz, że :zJbyt duży wpływ na' wy- .' 
. nikl badań, już w ich pierwszej fazie, mają małe jednostki, które z reguły 
w każdym systemie są najliczniej, reprezentowane. Do pozytywnych cech 
. stosowania tej metody zaliczyłbym możliwość uzyskania syntetycznego 
wskaźnika charakteryzującego zależności występujące między wielkością 
a kolejnością ośrodków występujących w danym systemie oraz, możli- 
, w6ść obserwacji dynamiki i kierunków przemian w tym zakresie
 War- 
tości odchyleń teoretycznych od rzeczywistych mają modm zdaniem zna- 
czenie jedynrl.e poznawcze, a ich praktyczne wyJkorzystanie jest mini- 
malne, 'co żresztą wynika z braku. logicznego uzasadnienia zależności. wy-' 
stępujących między wielkością a rangą ośrodka. W sumie, 'Sądzę, że 
ja:kkolwiek inne metody umożliwiają uzyska
ie podobnych wyników,' 
to jednak' zastosowanrl.e reguły Zipfa do badań osadniczego i przemysło- 
wegosystemu miast regionu dolnej Wisły oka'zało się z punktu widzenia 
. postawionych w artykule problemów celowe. 


3. TYPOLOGIA WIELKOŚCIOWA 
, MIEJSKICH OŚRODKOW PRZEMYSŁOWYCH 


. Kolejnym problemem podjętym w niniejszym artykule jestprzepro- 
. wadzenie typologii wielkościowej miejskich ośrodków . p;zemysłowych 
reg:ionu dolnej Wisły. Pomocny do tego okazał się wykres przejęty z me- 
tody Zipfa (rys. l), przedstawiający rozkład miast z punktu widzenia 
liczby zatrudnionych w przemyśle. Wykres ten został uzupemiony o po- 
zostałe miasta, z których jedynie odrzucone zostały te, które w prze'my-. 
śle skupiały mniej aniżeli 100 pracowników i zgodnie z wcześniejszym 
założeniem nie kwalifikowały' się do miana' miejskich ośrodków przemy- 
,słowych. W ten sposób uzyskano charakterystycZ'D!e rozmieszczenie' punk- 


"Ii 
i 
r 
1; 
..:1 
'4 
:: 
, 
I 
I 
,I 
;! 
I 
\ 'I 
.I 
)1 
" 
, 
", 
\ I 


,I 
;1 
'I 
, :1 


J;
>>>
84 


Henryk Rochnow
i 


tów. wyrazaJące się skupieniem miast w kilku grupach o zbliżonej do 
siebie liczbie zatrudnionych w przemyśle. Przedziały wiełkościowe tych 
grup określono w oparciu o luki występujące między zgrupowanymi mia- 
stami, których w:artości odpowiadające liczbie pracowników przemysłu,. 
po ich, zaokrągleniu, przyjęto jako' podstawę wyróżnienia na obszarze 
regionu dolnej Wisły 8 typów wielkościowych miejskich ośrodków prze- 
IT.1ysłowych, dla których proponuję przyjąć następujące nazwy i gra- 
I?-iczne wartości liczby zatrudnionych w przemyśle: 
I - bardzo małe, zatrudniające w przemyśle 100-500 osób, 
II -.'mąłe, zatrudniające w przemyśle 501-1000 osób, 
III - mniejsze, zatrudniające w przemyśle 1001-2500 osób, 
IV - średnie, zatrudniające -w przemyśle 2501-5000 osób, 
V - większe, 
atrudniające w przemyśle 5001-10 000 o'sób, 
VI -- duże, zatrudniające w przemyśle 10001-25000 osób, 
VII - .bardzo duże, zatrudniające w przemyŚle 25 001
50 000 osób, 
. VIII - wielkie, zatrudniające w pr:z;emyśle powyżej 50 000 osób. 


Na ogólną liczbę. 97 miast regionu dolnej Wisły, według podanego 
wcześniej kryterium w 1960 r., wyróżniono 83 ośrodki przem:ysłowe 
(rys
 2). W 1978 r. liczba ich wzrosła do 88 (tab. 4). Interesującym zja- 
w:iskiem wydaje się być fakt, że obok 7 miast, które w latach 1960,..-1973, 
zwiększyły iiczbęzatrudnionych w przemyśle do ponad 100 osób i tym 
samym zaliczone zostały do miejskich ośrodków przemysło
ych, były 
też takie jak Frombotk i Jastarnia, w których 1ic71ba pracowników spadła' 
poniżej' 100 osób. W tych 'przypadkach zjawisko to uznać należy za ko':' 
rzystne; ponieważ miasta te ze względu na swe walory predysponowane 
są przede wszystkim do pełnienia funkcji turystyczno-wypoczynkowych, 
którym przernysłna pewno nie sprzyja. . 
. . 
. . . 
W .1960 To najliczniejszą grupę stanowiły bardzo., małe ośrodlki prze- 
my
łowe, do których zaLiczono 30 miast zatrudniających w przemyśle 
łącznie 8071 pracowników (tab. 4). Najwięcej ośrodków' tej wielkości 
znajdowało się w, województwach bydgo$kim i elbląskim. "Po 18 latach 
lic
ba ich zmalała do 22, a 'zatrudnienie zmniejszyło się do 7285 osób. 
Przyczyną tego był rozwój przemysłu w miastach zaliczanych w 1960 r. 
do bardzo małych, które po blisko 20 latach awansowały do ośrodków 
hierarchicznie wyższych. Wśród ośrodków, które w 1960 r. załiczane były 
do bardzQ małych najszybciej 'przemysł rozwijał się w Rad.ziejowie 
(p 4;47;8 0 /1t), Prabutach (o 330,1%). i Trzemesznie (o 318,7%) oraz w Sierp- 
cu, który w tym czasie awansował o dwie klasy. W 1978 r. najwięcej. 
bardzo' małych ośrodlków znajdowało się na. terenie województw wło- 
cław:skiego i elbląskiego. 
W'anałizowanym okresie zmalała jeszcze tylko liczba małych ośrod- 
ków przemysłowych z 21 do 13, li .zatrudnienie w nich 
bndżyło się 
z 15 517 do 10036 pracow:ników. W tym czasię r
zwój przemysłu w Go- 
styninie spowodował, że w 1978 r
 był on już zaliczany do średnich 


""
 ,
>>>
Tabela 4 - Table 4 
Charakterystyka miejskich ośrodków przemysiowych w województwach regiol1u cłolttej Wisły w latach 1960 i 1918 
Characterization of urban industrial centres in the yoiyodeships of the Lower Vistula Region in tOO years 1960 and 1978 


I Miejskie ośrodki przemysłowe Miejskie ośrodki przemysłowe Miejskie ośrodki przemysłowe Miejskie ośrodki przemysłowe Miejskie ośrodk i przemysłowe Miejskie ośrodki przemysłowe Miejskie oarodki przemyslowe 
, regionu dolnej Wisły województwa bydgoskiego województwa elbląskiego województwa gdań'ldego województwa płockiego województwa toruńskiego województwa włocławskiego 
Urban induslria' eenlres Urban indusIrial cenlres of Urban industrial centres of Urban industriai centres of U rban i nduslrial centra of Urban industrial centra of Urban indusirial centra of 
Typy of Ihe Lower VisIUla Region Ihe Bydgoszcz Voivodeship the Elbląg Voivodeship Ihe Gdańsk Voivodahip the Płock Voivodeship Ihe Toruń Voivodahip the Włocławek Volvodahip 
ośrodków Lata - , 
Typa Years zatrudnienie zatrudnienie zatrudnienie zatrudnienie zatrudnienie zatrudnienie zatrudnienie 
oC centres employment cmploynlent cmployment employement employment employmenl employment 
liczba liczba liczba liczba liczba lic."" liczba 
number I number I l1umbcr I number I nuru ber I number I number I 
osób osób osób osób % osób % osób % osób % 
persons . . persons /. persons . . persons persons persons persons 
/... I I I I 
Ot 1960 14 555 0,2 3 150 0,2 - .-- - - - - - - - 4 122 0.3 7 283 1,9 
1978 9 501 0,1 l 62 0,1 1 36 O,ł , I. 97 0,1 - - - 3 154 0,2 3 152 0,5 
I 1960 30 8071 3,1 8 2624 3,3 '8 2062 9,5 5 1141 1,3 4 1019 6,6 3 907 2,2 2 318 2,1 
1978 22 7285 1,5 4 ł 445 1,1 5 2057 . 5,1 2 668 0,4 3 988 .2,1 2 832 1,1 6 1295 4,1 
II 1960 21 15517 6,0 6 4823 
.O 4 2976 13,
 6 4457 5,0 I 633 4,1 - - - 4 2628 17,6 
.... 
1978 13 10036 2,1 4 2743 2,1 .1 2437 6,0 3 2337 1,6 - - - 2 1562 2,2 I 957 3,0 
III 1960 18 30 764 11,8 8 13 694 1'7.1 2 3509 J6,0 3 5007 5,7 2 3551 22,8 3 50lH 12,4 - - - 
1978 27 46 068 9,8 12 211965 1
,2 .1 4451 11,0 7 11226 7,6 I 1606 3,4 I 2216 3,1 3 5604 17,7 
IV 1960 4 12365 4,7 -- -- - - - - 2 5964 6,8 I 3649 23,5 I 2752 6,8 - - - 
1978 II .17 432 8,0 2 6983 5,4 I 4259 10,5 2 5792 3,9 .1 10274 21,8 3 10124 14,0 - - - 
V 1960 3 17976 
,9 l 5996 7,5 - - - I 5296 - I 6684 43,0 - - - - - - 
1978 4 23 377 50 2 11467 8,8 I 5113 12,6 1 6197 6,0 - - - - - - - - - 
VI 1960 5 77 598 29,7 - - - I 13 316 60,9 I 20 870 44,6 - t - - 2 31693 78,3 I 11719 78,4 
1978 7 122912 26,2 I 12097 9,3 I 22 136 54,7 I 10396 7,0 2 34 342 72,7. 1 20 280 28,0 I 23661 74,7 
Vll 1960 I 45 507 17,4 - - - - - - I 45 50? 51.6 - - - - - - - - - 
1978 2 7615.1 16,2 - - - - - - I 39 013 26,3 - - - 1 37 138 51,4 - - - 
VIII 1960 I 52 675 20,2 I 52 675 65,9 - - - - - - - - - - - - - - - 
1978 2 145 826 31,1 I 74 022 57,0' - - - I 71804 48,5 - - - - - - - - - 
Razem 1960 97 261 028 100,0 27 79 962 100,0 15 21863 100,0 19 88 .242 100,0 9 15536 100,0 13 40471 100,0 14 14948 100,0 
Total 1978 97 469 588 100.0 27 129 784 100,0 I 15 40 489 100,0 19 148 130 100,0 9 47210 100,0 13 72306 100,0 14 31 669 100,0 


l Miaata nie zakwalifikowane do ośrodków przemysłowych. - l Towns not classifield among industrial cenira. 
\ 


:tródło: obliczenia własne na podstawie nie publikowanych materialów GUS. 
Source: the author' a calcu1atioDl based on unpublished atatialical materiałs of GUS.
>>>
l 
.. C" · 
.., 
j@ 
(..i 
.t.,..f 
L:., 
Ł.... 
,.. 

 00 ../.: 1"\... 
'"""-V" l.......," 
'.-"-" . 


') 
\. 
. j 
er 
. '1. 
) 
r\ 
./ 

 
) 
v
:J 
r'
 @ 
, r{ 
r" "\.. 
f .. (, /. 
'.. .',\ r ....:.:J 
'! .._

. 
\ 
 ""\,. 
.C

nlc. 
... .@ 
). . 
) 
/ @ 
I 
........ @ 
"'\ 
..,.j 

 
\. 


lO 



 2. . ___.. 
. __o ..b 
____ c: 
_ _ '__ d 
- - . 
-- I 
. 
 -;--:-", 
 


GDYNIA 


" 
'i! 
1 
j, 
i' 
i, 
I: 
(! 
.ii 
'i 
fi 
.,, 
'; 


.j 
..../ 
'(.V..J"'.........r 
 
..\.,J' . @ . ..) 
)"" '. .........5'..1...." . 
\. .'" 
./' @ 
'-1.. 
I 
:,..j 


'I 
'. 
,. 


'. 
..... 
;:. 
..... 


.,. 



 
"'\J'-., 
) 
 
l 
.\...""',......... 


,1 ,. 
 '. 
I _,__ '. 
I " 
'-, .. PŁOCK 

" .1 . . 
\....,.. .. (" 6 ft ' 
"\." . . , ) \ .. 
. t
..J'..
 .....:......{. oatynin , 
'" J 
( e ' 
 .tY
";i'; ,......,,;. 
"'). '.. )"-..1' 
 . . .' 

 . . "Ulno! 
J 1_ ł::"'""/" .' . 
r (@t\ŁęczyCłl \ 
i...-'
"'\.._../ . 



-. 
@ID,' 


Rys. 2. Struktura wielkościowa i przestrzenna miejskich ośrodków przemysłowych 
regionu dolnej Wisły' w latach 1960 i 1978 . 
1 - granice województw; 2 - typy wielkościowe ośrodków: a) - bardzo mate, b - mate, 
c - mniejsze, ci - średnie, e. - .więk!;ze, f - duże, g - bardzo duże, h - wielkie, i - pozostaie 
miasta; 3 - lata: a - 19611 r., b - 1978 r. 
Fig. 2. The size structure and spatial structure of the urban industrial c;entres of 
the Lower Vistula Region iIJ. the years 1960 and 1978 . 
1 - the boundarles of voivodeships, 2 - the town size types: a - very small, b - small, 
c - minor, ci - medium size, e - major, f - .large, g - very large, h' - great, i -.. the 
remaining tówns, 3. - year's: 'a - 19611, b - '1978
>>>
86 


Henryk Rachnowski 


'Ośr.odków przemysławych" a zatrudnienie w przemyśle Rypina i Lipna 
żwiększyła s.ię w tym czasie 'OdpoWliednia a 29'7;1. i 258,6%. Jedynym 
. miastem tej grupy, które w latach 1960-1978 ''Obniżyła a 'bliska pałowę 
stan pracawników przemysłu, był Nawy' Staw w wajewództwie 
lblą- 
skim. 
Kasztem iri:miejszania liczby 'Ośrodków bardz'a małych i małych, 
wzrastała 1iczba pazostałych. W. tym czasie najWlięcej, ba o 9 wżrósł stan 
mniejszych .ośrodków. Wśród nich trzy miasta tj. Świecie, Chajnice 
i Malbork dzięki intensywnemu ra:zJw.oj.owi przemysłu w latach 1960- 
-1978 znalazły' się a dwa szczeble wyżej whierarchiJi. Da aśradków, 
które w ciągu 18 lat pozastały w tej grupie dasżły te, które w 1960 r. 
były w grupie I i II. 
N ajWliększe zmiany zaszły w liczbie średniej wielkaści 'OśrodkóW' prze- 
, mysła
ch, których stan zwiększył się wówczas z 4 dal!. Wśród miast, 
które w' 1960 r. zaliczane były da tej grupy jedynie Kutna awańsawałb 
a dwa szczeble, tj. da dużych aśradków, natamiast Sopot jest przykła-' 
dem miasta, które ca prawda niewiele, ale ,zmniejszyło liczbę zatrudnia- 
nych w przemyśle. 
W grupie V czyli większych aśradków nie zaszły istatniejsze zmiany. 
Wzrast kh liczby IW badanym 'Okresie z 3 da 4 spowadawany był awan- 
sem da tej grupy Tczewa, Chajnic i Świecia i przejściem' InaWrocławia 
i Staragardu Gd. dp grupy VI.' . 
Liczb
 dużych 'Ośradków zwiększyła się w 'Omawianym czasie z 54.0 7. 
W . tej. grupie w latf\ch 1960-1978 zaszły następujące zmiany: z.. niż- 
szych rangą 'Ośrodków dOszły- Płack, Inowracław, Kutna i Staragard 
Gd., nie zmieniły sweg'O miejsca--"': Włacławek, Elbląg i Grudziądz, na':' 
t'Omiast T?ruń i Gdynia, które w 1960 r. kwalifikawały się jaka duże . 
aśradki, w 1978 r. zalicwne zastały da bardza dużych. 
I Taruń i G.dyniabyły więc w 1978 1-. reprezentantami bardza dużych 
aśradków, zaś jedyne miasta będące w tej grupie w 1960 r., tj. Gdańsk 
w ciągu 18 lat awansawał da ośrodków wielkich, da' których w całym 
badanym 'Okresie zaliczana była ,Bydgaszcz. 
Sądzę, iż interesujące jest tei zagadnienie kierunków' i dY-!1amiki 
przemian I poszczególnych .aśrodków' w 'zakresie liczby żatrudnianych 
w przemyśle. W latach 1960-1978, w 78 miastach wzrasła Liczba ,pra- 
cawników przemysławych, natamiast w. tym samym czasie w 5 miastach 
nastąpił spadek zatrudnienia. . ' . 
, Jeżeli w omawianym .okresie liczba zatrudnianych' w pr,zemyśle miast 
ca
ega regianu dalnejWisły wzrosła z :52 675 da 145.826 pracawników" 
czyli a 276,8%, to w najbardziej dynamicznie mzwijających się pod tym 
względem 'Ośrodkach wzr'Ost ten przedstawiał się następująca: w Łas.inie . 
a 1239,4%, w Kawalu a 573,5 % , w Gastyninie a 566,5%, w Łabiszynie 
a 528,1% i w Radziejawie a 447,8"/0. Baro:zJa wysaka dynamika razwaju 
przemysł'Owega tych miast wynika nie tyle z powstania tani wyjątkawo 


I'"' 


/r 


I,
>>>
W
.brańe problemy .struMury wieLkościowej... 


,87 


dużych inwestycji, lecz głównie z faktu, ,iż w 1960 r. zatrudniały one, 
poza Gostyninem, zaledwie po kiłkudziesięciu pracowników, a w takiej 
sytuacji powst:anie nawet stosunkowo małej liczby nowych miejsc pracy 
wpływa na tak dużą dynamikę Wzrostu. . . 
W analizowanym okresie łącznie 45 miast awansowało o jeden sto- 
pien w skaLi wielkości ośrodków \ (w tym 7. po raz pierwszy zostało do 
nkh zaliczonych), 12 miast o dWa stopnie, 38 nie zmieniło swej pozycji 
.w hierarchii, a 2 utraciły rangę ośrodków przemysłu. 
. Jeszcze ,inaczej 'na przemiany zachodzące w poszczególnych ośrodkach 
w latach 1960-19,78 można. spojrzeć uwzględniając ich kolejne miejsca 
w hierarchii określonej bezwzględną liczbą zatrudnionych w przemyśle. 
'. Do analizy z tego punktu widzenia' wzięto pod uwagę 40 największych 
miast, które w', 1978 r. zamieszkiwało ponad 10 tys. ludnośCi (tab. 5). 
Wśród nich w latach 1960-1978 w kolejnoŚci mierzonej liczbą pracow- 
ników przemysłu, najwyżej, bo o 14 miejsc (z 32 na 18) przesunął się 
. Gostynin, a Swiecie o 13 miejsc (z 26 na 13). Ciekawym jest fakt, że 
w Ikolejności mierzonej liczbą ludności awansowały one minimalnie, tzn. 
Gostynin o. dwa miejsca (z 29 na 27), a SWiiecie o cztery (z 23 na 19).. 
Swiadczy to o' nieproporcjonalnie wysokim tempie rozwoju przemysłu' 
tych miast w stosunku do wzrostu . Liczby mieszkańców. Przyczyną tego . 
. moż
 być istndejąca w tych miastach już wcześniej duża nadwyżka lud::- 
ności w stosunku do 'miejsc pracy. Obok wymienionych,. podobna sytua..; 
cja istnrl:ała m.in. w Chełmnie, Malborku, Rypinie i Sierpcu. 
NajbardzJej .. na znaczeniu, jako ośrodki pT'Żemysłu, straciły w tym 
czasie Braniewo, Sopot, Chełmża li Władysławowo. Pierwsze z tych miast 
w 1960 r. znajdowało się na 22 miejscu pod względem 1iczhypracowni':'. 
k6w przemysłu, a w 1978 r. dopiero na 38 miejscu, Sopot odpowiednio 
na 14 i 25 pozycjli, Chełmża na 13 i 22, a Władysławowo na 19 i 27. 
miejscu., Jeżeli zaś chodzi' o kolejność pod . względem licziby mieszkań- 
ców, to pozycje tych miast w ciągu 18 lat zmieniły się minimalnie. Do- 
wodzi to, :re rozwój ludności w tych miastach odbywał się główn.ie na 
innej ,drodze aniżeli przemysłowej. 
Dane zamieSzczone. w tab. 5 umożliwiają również porównaI;lie zajmo- 
wanych przez te same miasta miejsc w kolejności .liczby mieszkaiiców 
i pracowI1lików przemysłowych. W 1960 r. największe dyspr'oporcje w tym 
zakresie wystąpiły we Władysławowie, które pod względem liczbymie- 
sZJkańców znajdowało się na 40 miejscu, a pod względem liczby zatrud- 
nionych w przemyśle na 19 pozycji oraz w Solcu Kujawskim, który zaj- 
mował odpowiednio 37 i 17 miejsce: W 1978 r. największe różnice cha-. 
rakteryzowałyRumię, której liczba mieszkańców stawiała ją na 18 po- 
zycji, a liczba pracowników przemy
łu na 35 oraz Sopot, który w. tym 
czasie zajmował odpowiednrl.o 101 25 miejsce. . . . . 
Reasumując moma stwierdz:ić, że dużo więksŻy stopień korelacji mię- 
dzy liczbą mieszkańców a zatrudnionych w przemyśle występuje w du.;.; 


.\ 


t: 
. i 1 

: 


. :; 


i' 
-}. 


I. 
I 
! 


I 
[.
>>>
88 


Henryk Rochnowski 


Tabela 5 - Table 5 '. 
Kolejno
 miast według liczby zatrudnionych w przemyśle i miesZkańców wJatach1960 i 1978. 
Sequence of towns according to the number of industrial workers and of inha.bitantsin the yeąrs 
. 1960 and 1978. 


Kolejność miast według: 
. Sequence of towns according to: 


Miasta 
. Towos 


liczby zatrudnionych 
w pr
emyśle 
the numbe
 ofind
strial 
workers 


liczby mieszkańców 
the number of 
inhabitants 


1978 


Bydgoszcz 
Gdańsk 
Gdynia 
Toruń 
. Włoclawek 
Płock 
.Elbląg 
GrUdziądz 
Inowrocła w 
Kntno 
Starogard Od, 
Tczew 
Świecie 
Chojnice 
Malbork 
Kwidzyn 
Chełmno 
Gostynin 
Nakło 
Solec Kuj. 
Wejherowo 
Chehnża 
Łęczyca 
Brodnica 
Sopot 
:toin 
Wladyslawowo 
Lipno 
WąbrzeźDo 
Rypin 
Kartuzy 
Prnszcz Gd. 
Sierpc 
Kościerzyna 
Rumia 
Tuchola 
Aleks!l"drów Kuj. 
Braniewo 
Puck 
Ciechocinek 


2 
I 
2 
3 
4' 
S 
6 
7 
8 
9 
10. 
II i 
12 
13 
14 
15 
16 
17 
18 . 
19 
20 
21 
22 
23 
. 24 
25 
26 
27 
28 
29 
30 
31 
32 
33 
34 
35 
36 
37 
38 
39 
40 


1960 


l 
2 
3 
4 
7 
8 
6 
5 
9' 
11 
lO 
12 
26 
18 
20 
21 
24 
32 
15 
17 
16 
13 
25 
22 
14 
28 
19 
33 
23 
35 
31 
39 
38 
27 
29 
36 
34 
22 
30 
40 


3 


I 2 
1 
3 
4 
6 
7 
5 
8 
9 
14 
12 
11 
19 
17 
15 
16 
21 
27 
22 
32 
13 
26 
28 
20 
10 
35 
40 
31 
30 
34 
. 33 
24 
25 
23 
. 18 
39 
37 
29 
36 
38 


1978 


1960 


Beżwzględna ró:mica kolejności 
między 1960 r. a 1978 " 
według liczby: 
Absolute difference in sequence 
between 1960 and 1978 
aecording to the number : 


zatrudnionych 
w przemyśle 
of industrial 
. workers 
'. 
.6 



 


+2 
+2. 
-l 
.-3 


+1 
-I 


+13 
+4 
+S 
.+5 
+7 
+14 
-4 
-3 
-S 
"":'9 
+2 
-2 
-11 
\ +2 
-8 
+S 
-6 
+5 


+7. 
+5 
-7 
-6 


-3 
-16 
. -9 


liczby 
. mieszkańców 
ofinhab.. 


7 


+1 
+2 


..:....2. 
'-1 . 
-2 
+1 


+4. 



l 


-3 
+2 
-'-1 .. 
, +5' 
+2 
-4 

 


":""1 


-3 
-3 
..,..3 : 
+2 
. +12 


-,r. 


+3 
+1 
-6 
-5 
. )(1 
'+3 


4 


5 
2. 
1 
3 
4 
7 
9 
5 
6 
8 
12 
13 
11 
23 
17 
14' 
16. 
18 
29 
21 
37 
15 
22 
24 
20 
10 
34' 
40' 
28. 
27 
31 
35 
36. 
25 
26 
19 
. 33 
32 
30 
39 "- 
38 '. 


*'W tabeli nwzględniono tylko te miasta, które, w 1978 r. li!,zyły ponad 10 tys. mieszkańców. 
 In the tabIe only 
the towos which.ln 1978 bad more than 10 thou. inhabitants have been taken into account. . , 
Źródło: obliczenia własne na p
dstawie nie publikowanych 'materiałÓw .statystycznych GUS oraz Ro'cznika sta- 
tystycznego 1979, GUS, War
zawa 1979. . . '. . . 
Sonrce: the author's OWD calculations based on unpublished statistica! 1Dąterja,ls of GUS and Rocżnik statystyczny 
1979, GUS, Warszawa 1979, '. ". "
>>>
Wybrane pI'oblemystruktury wie1kościowej... 


89 


ży.ch aniżeli w małych miastach, gdzie w jednych zaznacza się względny 
na:dmiar:pracowników przemysłu w stosunku do liczby ludności, a w dru- 
gich sytuacja jest odwrotna. 


LITERA
URA 


B. u d z y n o.w s.k i J., 1975, Przemiany strukturalne przemysłu największych miast 
Polski w latach 1946-:-1970, maszynopis.' pracy doktorskiej w IGiZP w War- 
szawie. '. 
B e r g e r K., 1977, Rozmieszczenie przemysi:u piwowarskiego w Polsce, Czas. geogr., . 
. t.48, .z. 1, Wrocław; s. 17-24. 
C z a r n e c k i W., 1977, Przemysł jako czynnik krystalizacji aglomeracji dolnej 
, 'Wisły, Miasto, nr 7, s. 7-11.. 
D ż i e woń s k i K., 1962, Procesy urbanizacyjne we współczesnej Polsce. Stopieij, 
poznania, próba syntezy, Prz.' geogr., ż. 3, Warszawa, s. 459-508. 
D zi e woń s k i K., 1968, Procesy urbanizacyjne.' Zarys geografii ekonomicznej 
Polski, Warszawa. . 
E.c k, h a r d t K., 1962,. Zatrudnienie w prze".!'tyśle w powiatach województwa po- 
znańskiego w latach 1939-1959, Zesz. nauk. WSE w Poznaniu, nr 8,' s. 177-- 
-228. 
Ekonomik.a przemysł'/!-,1966, Warszawa. 
G o l a c h o w s k i S.,. K ci s tr u b i ec :ę., Z a g o ż d ż o n A., 1974, Metody badań 
. geograficzno-osadniczych, Wą.rszawa. 
G r z e s z c z a k J., 1980, Stan .badań. nac;l . organizacją przestrzenną przemysłu 
.,'11) Polsce .(na tle międzynarodow,!/m), maszynopis referatu. 
H e f m a n S., 1967, Obszary koncentracji przestrzennej' przemysłu w Polsce 
'. w. 1956.3'." BiuI.. KPZK PAN j ser. 'A, z. 5, Warszawa. 
J a g i e l s k i A:, 1974, Geografia . ludności, Warszawa. 
K a n i a C., 1966, Metoda analizy wielkości i kolejności osiedli na przykładzie wo- 
jewództwa oPolskiego, Czas geogr., t. 37, z, 3, Wrocław, s. 311-323. 
Ka wal e.c .W. j . 1965, Okręgi przemysłowe i regiony ekonomiczne w Polsce. War.- 
szawa. . . . . 
K a wal e, c W.j' 1965- 'a, Problemy roz
ieszczenia, . przemysłu w' Polsce Ludowej, 
Warszawa. ' 
Ko ł o d z i e j s k i J.,. :p.a r t e k a . T., 1977, Formowanie kompleksów przemysło- 
." wych w strefie WNWO, ¥iasto, nr 7, s. 1-7: 
Kor t u s B:, 1968, Kraków jako ośrodek przemysłowy, Rozwój i struktura prze- 
".' mysłu ,'/Pielkiego .miasta, Zesz: nauk. UJ, 41, Pr. geogr., nr 19, Kraków.. . 
K o t e r' M., 1969, Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej, Warszawa. 
+-e s z 
 z y ck.i S.,' 1971, . E b e r h a r d t P., H e f in a n S., Aglomeracje miejsko- 
. -przemysłowe iv Polsce 1960-2000, 'Biul. KPZK PAN, z. 67, Warszawa. 
L es z c z y c k i .- S., Kuk li ń s k i A., N a j g rak o w s k i M.;. G r z e s z c z a k J., 
1961,. Struktura 'przestrze.nna prżemysłu w Polsce w 1956 'r., BiuI.. KPZK PAN, 
z. 1(3hWarsza:wa.'. 
L u c h t e rE., 1963, Ośrodki przemysłu metalowego w Polsce, Zesz. nauk. Poli- 
techniki Warszawskiej, nr 69, Warszawa. 
M i s z t a l S., 1970, Przemiany 'w strukturze pf.f:;estrzennej przemysłu na ziemiach 
polskich w latach 1860-1965, Stud. KPZK PAN, t. 31, Warszawa. 
M r z y g ł 6 d T., 1962, Polityka rozmieszczenia przemysłu w Polsce 1946-'1960" 
Warszawa. 


r 


." 
;j 
',1 
,I' 
j; 
i; 
:i 

 
11 
:i 
;i 
I' 
,I 
11 
.I 
, 
:1 
. 
! 
;) 


.1, 


'I 
. I; 
, 'j
>>>
I 


l' 


90 


. Henryk R:ochnowski 


N a j g rak o w s k i M., G r z e s z c z a k J." 1964; Z badań nad stopniem i struk- 
turą uprzemyslowienia .poszczególnych obszarów Polski, Gosp. i Adm. . teren., 
. ; nr 7, s. 50-54. ' 
Niepublikowane materiały statystyczne GUS. 
O p a ł ł o M, 1969, Dysproporcje w strukturze przestrzennej przemyslu w' Polsce 
. Ludowej, Warszawa. 
p a kuł a' L., 1962, Analiza strukt-ury, i przestrzennych form koncentracji przemy-' 
slu województwa krakowskiego, Rocz. nauk.-dydakt. WSP,. z. 10, Kraków, 
s. 113-127. 
P a kuł a L., 1965; Ksztaltowanie się i struktura zachodniokrakowskiego komplek- 
su przemyslowego, 'Biul. KPZK PAN, ser. A, z. 2, Warszawa. . 
P a kuł a L., 1960, Ksztaltowanie się ośrodków 'przemyslowych powiatu chrzanow- 
skiego, Czp.s. geogr., t. 31, z.' 4, Wrocław, s. 375-393. . 
P a r y s e k J. J., 1976, Struktura przestrzenna przemyslu regionu' i jej zmiany, 
UAM Poznań, Seria Geo,grafia, nr 13, Poznań. 
P ą c z k a . S.; 1979, Struktura przestrzenna przemyslu wlókienniczego w Polsce. 
. Acta UniversitaUs Lodziensis, Łódź. 
Poznań - spoleczno-przestrzenne skutki industrializacji, praca zbiorowa pod -red. 
. J. Z i ó ł k o w s k i e g o, 1967, Warszawa. . . 
Raj Irla n J., 1962, Rozwój ośrodków przemyslowych nad, Malą Panwią, 'Katowice. 
R o c h n o w s k i H., 1976, Niektóre problemy ogólnego rozwoju i .przemian struk- 
tury przestrzennej przemyslu Bydgosko-Toruńskiel?o Okręgu Przemysłowego, 
, . AUNC, Geografia 12, z. 41, Toruń, s. 71-91. . 
E o c h n o w s k i H., 1980, StruKtura galęziowa i .przestrzenna przemyslu regionu 
dolnej Wisiy, AUNC, Geografia 15, Toruń, .s. 95-117. 
R o.c h n o w ś k i H.,. 1978, Toruński ośrodek przemyslowy,' Stud.' Soc. Sc. Tor., 
Seet. C, vol. 9,. nr 2, Warszawa-Poznań-Toruń. 
R o c h nO'ws'k i H., 197.9, Ważniejsze czynniki lokalizacWi warunki rozwoju prze- 
myslu na
 dolną Wislą, Miasto, nr 6, s. 1-4. 
R o c h n o w s k i H., 197.8; Zachodntokujawski Okręg Przemyslowy, Zie'ini,a Kujaw- 
ska, t. 5. Warszawa-Poznań-Toruń, s. 89-::-110. 
Rocznik statystyczny 1979, '1979, Warszawa.' 
R y 11 a v y Z., 1972,.. Modely. verthalniko uspoiadani sidelni site; Praha. 
S e c o m s k i K., 1962, Analiza' procesów uprzemyslowienia i śtruktury przestrzen- 
nej przemyslu ,w Polsce Ludowej; Naukk Polska, nr 2. . 
S t r a s z e w i c z L., 1957, Kompleks przemyslowy Łodzi, Prz.' geogr:, t. 39, z.' 4.. 
Warszawa, s. 741-777. . 
Struktura przestrzenna gospodarki narodowej, 1967, Warszawa. 
Studia z. geografii średnich miast w Polsce. Problematyka Tarnowa, 1971, Pr. 
"geogr. rG pAN, nr 82, Warszawa. 
T e m p.s k i Z., 1970; Wrocławski ośrodek przemyslowy, Wrocław-Kraków-War": 
sZp.wa. 
W e r w i c ki' A., 1973, Struktura przestrzenna średnich miast ośrodków wojewódz- 
kich w Polsce, Warszawa. 
W i t k o w s kl. S., 1970, Przemysl Radomia, Lublin. 
Z iół,k ow s k i J., 1960, Sosnowiec - drogi i czynniki rozwoju miasta przemyslo- 
wego, Katowice . 
Z i P f K., 1941, National unity and. di$unity, BIOQmingdale, Indiana.
>>>
Wybrane problemy. struktury wielkościowej... 


91 


Henryk Rochnowski 


I 


STUDIES ON THE SIZE STRUCTURE OF URBAN INDUSTRIAL CENTRES 
OE' THE LOWER VISTULA'REGION 


Summary 


A. Zipf's fule has been applied to analysing the relationships between the 
size of a town measured by the mimber of its inhabitants. and of industrial 
workers and the rank of that town with re gard of these characteristics, the cor- 
relatibns' b
tween those relationships;' also, a size typology of urban industrial 
centres has been drawn up. The research was carried out for the years 1960 and 
1978, and concerned the-towns situated in the Lower Vistula Region, for which the 
author 'accepted theaiea .of six voivodeships lying on the Lower Vistula, i.e. those 
of Płock,.Włocławek, Toruń, Bydgoszcz, Elbląg and Gdańsk. , 
. The.accepted area occupies 38 713 km 2 'and is' inhabited by 4242.6 thousand 
people. In it there are 97towns including 92.!J4I/o of the industrial workers of the 
region' (Tab. 1). '. 
. .. In . analysing the distri154tion of towns according to the num ber of their 
inhabitants, only those were taken into account which in the years 1960 and 1978 
had morethan 1:0 thdusand inhabitants. In 1960 there were 26 such towns, and in 
1978 there .virere40. In analysingthe tbwns from the point of view of the num ber 
I , 
of industrial workers, both in 1960 and in 1978, 40 towns with the largest number 
of inhabitants were taken into. account. Since Gdańsk, Gdynia .nad Sopot only 
formalIy are distinct administrative. unit s, but practicaIly constitute one spatial 
and functional unit, they have been regarded in the 'paper as one urban organism 
(Fig. 1, Tab. 2 and 3). 
. The summary indexes "a" calculated .for the years 1960 and 1978 according to 
the num ber of population and industrial workers reach values exceeding 1.0, 
which generalIy points to a relative, though littIe, preponderance in the region of 
large sentres compared' with the proportions folIowing fro
 Zipf's rule. The 
. pr,eponderimce of major centres appeared most clearly in 1960 with regard to 
industrial workers (a = 1.857).' The index for 1978 in the same category was lower 
(a = 1.1192), which should be interpreted as evidence of a trend towards more 
rapid industrial growth in smalI towns in the years 1960-1978, i.e. towards 
he 
ideal distribution. In the case of towns measured by the number of their inhabit- 
ants the trend was different; this is reflectęd by the rise of the index from 1.1652 
in 1960 to 1.1734 in 1978. That point s to further concentration of the population in 
large towns. ConsequentIy, there is no' correlation between the development lines 
of t.owns as agglomerations of population and of industry. . 
In Tables 2 and 3 have been contrasted the actual numbers of the population 
and of industrial workers in' the major towns of the region with those which would 
characterize the ideal distribution according to Zipf's rule. An analysis' of the data 
. contained in the tables leads to the conclusion that in the distribution of towns 
as regards both the num ber of populatio!l and the number of industrial workers,' 
there is a correl,ation between Ule size and the rank of each town. It can be said, 
therefore, that for the urban system of the Lower Vistula Region Zipf's rule' holds 
good, though . the correlations with regard to. the population number are much 
higher than with regard to employment in industry. 
In the second part of the paper a size typology of the urban industrial centres 
. of the Lower Vistula Region has been drawn up. The term has beęn applied tQ 
the towns employing morę than 100 workers in industry (Fig. 2). 


,. 
,'j 


, 
.1 
:;1 
.1' 
e
>>>
92 


Henryk Rochnowski 


On the groundS' {)f similarities and differences in the nu;mber of industrial 
workers in the towns, the folIowing eight size types have been distinguished: 
I - very smalI, employing 101-,.-500 industria l wOrkers 
II - smalI,' employing 501-1000 industrial workers .' 
.III - minor, employing 1001""'::"'2500 induśtrial workers 
IV - medium large, employing 2501-5000 industrial workers 
V - major, employing 5001-10000 industrial workers 
VI -' large, employing 10001-25000 industrial workers 
: VII -.: v.ery iarge, employing 25001-50000 industrial workers 
. . VIII - great, employing more than 50000 industr
al workers 
A 'general character.ization of each urban size type according to voivodeships 
:n the years 1960 and 1978 is contained in Tab. 4. 
. 'In the t.erminal pa['t of 
he paper a'l'l analrsis hals been presented of the 40 
largest ,toW1I1S . of . the Iregion from thep{)!int of view 'Of their pOlSition as reg;,lris the 
number of population and of industrjal workers in the years1960 and 1978. (Tab. 5). 
It folIows from' it that as concerns the. latter, the greatest advance in position was 
achieved by Gostynin (from 32nd to 18th place) and Swiecie (from 26th to 13th), 
and those which imost receded in importarrce as industrial centres .were Braniewo 
(£rom 22nd to 38th); Sopqt (from 14 th to 25th), Chełmża. (from 13 th -to 22nd) and 
Władysławowo (from 19th to 2.7th position). 
. The conclusion is that there is, g
eater correlation between the number ef 
inhabitants and of industria l workers in large towns than in smalI ones. 


I'
>>>
ACTA UNIVERSITA.TIS NICOLAI 'CO
ERNICl 
GEOGRAFIA XVll - NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZY: 54 - 1982 


Instytut G
ograjii 
Zakład Geografii Ekonomicznej 


. I. 


Jan Falkówski 


METODYCZNE ASPEKTY PROBLEMU WPŁYWU . 
URBANIZACJI' I UPRZEMYSŁOWIENIA NA PRZEMIANY, 
. W STRUKTURZE 'PRZESTRZENNEJ ROLNICTWA . 


. r 
, 


/ 
. Z'a r y s. t r e ś c i. W aJrty
ul€ uzasadnia się kOlIlłec:zmość systematyc:zmego uj'ęcia 
problemu wpływu procesów urbanizacji i uprzemysłowienia na . przemiany w struk- 
turze, przestrzennej '1"olnictwa. Zwraca się uwagę na możliwość' mierzenia. pozy- 
. tywnych i negatywnych konsekwencji tego Wpływu. Dokonuje się też wyróżnienia 
cech. (zmiennych) reprezentatywnycp. dla badanego problemu i prze
staw.ia różne 
przykłady rozwiązań metodycznych. 


/. 


1. URBANIZACJA' A ROLNICTWO W PROBLEMATYCE BADAN 
GEOGRAFICZNO-EKONOMICZNYCH 


. . , 
Rozwój procesów urbanizacji i uprzemysłowienia oraz ich wpływ na, 
przemiany w strukturze przestrzennej ro1nictwa wywołuje coraz większe. 
zainteresOwanie nauki, ipra'ktyki. Jest to szczególnie wa'żny problem 
. VI państwach,. w których urbanizacja (z,uprzemysłoWlieniem) i rolnictwo 
w . społeczno-:ekono.micznym · syątemie gospodarki narodowej odgrywają 
wciąż znaczącą, rolę. Należą do. nich prawiewszystk.ie kraje europejskie; 
niektóre azjatyckie, np. Japonia, Indie, amerykańskie --":USA, Brazylia, 
Meksyk i inne. " . . 
Interesujące wyniki ba,dań z zakresu urba'nizacji, w powiązaniu .mię
' 
dzy innymi z r:olnictwem, przedsta
ione zostały w dwutomowym,opra- 
cowaniu pod red. S.' G o l s 't e i n' a . i . D: F. S l y '. a (1977), w którym 
autorzy omaWliają tę problematykę na przykładzie m.in; Australii, Bel- 
gii; Indii, Japonii, Meksyku, USA, WłbCh i. ZSRR. Z. wcześniejszych 
można wymien.ićopracowanie K. . D a v i s' a i H. H e r tz' a. (1959) 
oraz K. D a v i s' a (1969).' Na temat powiązań rolnictwa i .osadniCtwa' 
wiejskiego z prócesami urbanizacja piszą m.in..: G. P" W i b b e r l e y 
(1959), A. D. .W a l d o (1963), R D.' C l o u t (1972), M.. C.Wh i t b Y 
(1974), G. E.. C h e r r y (1976), J;. W i l e y . (1978-1979). '. .. . 
. O vv.
o/wie uprzemysłowien.iana r0lnictwo informują Qbszer;nie pra- 
ce: W., .Kahler (1958), H. Halperin(1963), L.Złomanow 
(1968),. G: E n y e di (1976) i in; W pracach tych brak jedna,k bar:dzięj' 


t 
I 


, 
.,. 


i 
l 
'1 


j, 
r- ;
>>>
94 


Jan Fatko-wski 


syntetycznego ujęcia badanego problemu jak również metodycznych 
aspektów klasyfikacji tego wpływu. . 
Zdaniem autora, dla znacznej części żurbanizowanych obszarów.Pol- 
ski (szczególnie w obrębie aglomeracji, w,iększych miast i, ich stref pod- 
miejskich) należy, w pierwszej (wstępnej) fazie badań, traktować oddzia- 
. ływanie urbanizacji i uprzemysłowienia jako proces równorz,ędnego' 
wpływu na przemiany w strukturze przestrzennej roh1ictwa. Wyniki ba- 
dań wskazują, 
. choć uprzemysłowienie nie jest koniecznym i jedynym 
czynnikiem urbanizacji, to jednak bez tego procesu nie moina osiągnąć 
wysokiego poziiomu urband.zacjL Pogląd ten podzielają A. R.' p r e d, 
(1966), M. lI, Ye a tes, p; E. L lo y d (1970),' lI, R o g a c k i (1976)' 
i inni. Tylko gruntowna i konkretna wiedza o prawiiłowpści.ach i waż- 
. nych skutkach urbanizacji.:i. uprzemysłowienia jest nie
będnym warun- 
kiem zr:ozumierna zasad rozwoju współczesnego świata (G. P.Wihberley, 
1959; W. M. Crosswhite, 1963; D. Gałaj, 1971; M. Kłodziński, 1972}..-' 
W Polsce już w okresie międzywojennym interesowano się proble- 
matyką wpływu :uprzemysłówienia na rolnictwo (W. Styś, 1936). Po 
Ii wojru.e światowej badania nad społecznymi i ekonpmicznymi konsek
. 
wencjami uI1bamzacji i uprzemysłowienia rozwinęły się z chwilą powo:': 
'łania' w 1961 r. Komitetu Badań I Rej'onów UpI7Jemy
łaWianych' przy 
Prezydium Polskiej Akademii Nauk; Dotyczą one głównie ol
s.zarów naj- 
. bardziej zUI1banizowanych, jak np.: GOP, LGOM, rejon Płocka, Puławy, 
Tarnobrzeg itp. (por. rys. 1, oraz prace: J. Tobjasz, 1963; F. Kapusta, 
1971; K. Michna, 1971; Z. Lachert, Z. Dembowska, 1973 i in.). 
W problematyce oddziaływania uI1banizacji d.uprzeinysło\WeIlia . na 
. przem
any, w ,strukturze, przestrzennej rolrnctwa, Zi
ćhodzi konieczność" 
udzielenia odpowiedzi na wiele pytań; jak np.: . . . 
.' - jakim przemianom podlegają warunki środowiska geograficznego' 
'na tE;!renach rolniczych '(zwłaszcza gleby, stosuńk.i wodno..lklirruitycżne; 
rzeźba terenu) pod wpływem industrializacji i urbaniżacji? 
- jakie zmiany 
achodz.ą na obszarach urbanizujących się w cechach 
społeczno-własnościowych, organizacyjno..ltechnicznych i' produkcyjnych 
I . 
rolnictwa? . ' " . 
- jaka jest skala czasowa i przestrzenna pozytywnego i negatywne"- 
gó wpływu uI'lban1izacji na rolnictwo? . . . 

 jak1ie należy podjąć środki zapobiegawcze w celu zmniejszenia (lub 
zlikwidowa
ia) oddziaływania negatywnego (ujemnego) WpłY:vń,. indu- 
strializacji i urbanizacji na rolnictwo? : '. " '. " 
Przy tozw!i.ą
ywaniu poszczególnych zagadnień wyikorzystuje 'się,za
 
równo tradycyjne metOdy analizy i interpretacji zjawisk "'jak i metodo..:' 
logię zaczerpniętą z ogólnej teorH systemów (L. von Bertalanffy, 1962, 
1968; R. L. Ackoff, 1971; W. Sadowski, 1978; S. Mynarslci,'1974; G: J. Klir; 
1976 i inni). Wedługtei:rii systEmió
, w urbanizlijącym się rej
ni
 !ol:::' 
niczym powstaje 'na podłożu systemu starego, proces tworzenia się' no- 


-: 


-,i 
.,
>>>
MetodycZJiie aSpekty probiemU wpływU urbanizacji... 


95 


, 


[[ffiI] 1 · 4 
's .2 .5 
I i: 
mm \ 
3 6 


Rys. 1. Rejony intensywnego rozwoju urbanizacji, uprzemysłowienia rolnictwa 
_ (według Z. Lacherta, 1978, uzupełnione) 
1 -' obszary intensywnego .rozwoju rolnictwa, 2 - tereny, intensywnego uprzemysłowienia; 
3 - tereny intensywnej urbanizacji, 4 - tereny powy:!:ej 5 ha przeznaczone pod budownictwo 
. mieszkaniowe (indywidualne), 5 - granice aglomeracji, 6 - granice województw 
Fig. 1. Regions of in te nsiv e urb,anization, industrialization and agricultural develop- 
ment (after Z. Lachert, 1978, complemented) 
1 - areas of intensive development of agrlculture, 2 - areas of intensive industrlallzation,. 
3 -areasof intensivę urbanization, 4 - grounds more than 5 ha in area designed for buUding 
, plots. 5 - bounda1'1es of the agglomeration. 6 - boundarles of voivodesh1ps \ 


"t' 


". 



 
;


:i
.;' ,; 


wego, odmiennego systęmu, w formie rewolucyjnej lub, ewolucyjnej. 
(Z. Lachert, Z. Dembowska, 1973, S. 11). Pon
eważ na podstawie ogólnej 
analizy nie można jednoznacznie określić charakteru zmian tego syste- . 
mu, więc jest to dodatkowa kwes,tia do zbad;tnia. Zatem budowa modeli 
i teorii struiktury przestrzennej w oparciu o ścisłe metody matematycz- 
no-statystyczne jest koni
cznym warunkiem postępu badawczego w geo- 
grafii rolnictwa (Z. Chojniaki, 1970,s. 8).. 


'11 
I
>>>
96 


Jan 'Fa'
QlWski 


Do zbadani.a struktury systemu społeczno-ekonomicznego obszarów 
urbanizujących Siię, a w nim związków i zaleŻhości między podsystemem 
urbani.zacji li podsystemem rolnictwa: potrzebne są 
równo przekroje 
czasowe jak i 'Odpowiednie 'ujęcie przestrzenne. Zateńi: analiza systemo- 
wa omawianego problemu powinna być dokonana co najmniej dla dwóch 
rÓŻJnych okresów '(w miarę odległych, w celu uchwycenia rzeczywdstych 
zależności i skali czasowej oddziaływania urbanizacji na rolnictwo);'a po- 
żądane byłyby badania prowadzone w sposób systematyczny. Umożliwi- 
łyby one stosunkoWo szybkie reagowanieI),a negatywne przejawy' urba- 
nizacji w podsystemie roinictwa. Z drugiej st:r
ony można by też ocenić 
w jakim stopniu' urbaru.zacja jest czynnikiem pobudzającym rozwój rol- 
nictwa. . " 
Drugim waż1wm' elementem pr(jblemu,
 urbanizacja a rolnictwo. jest 
jego odpowiednie ujęcie prZ!estrze
ne: Granice' óbszarubadań nie mogą 
być wyznaczone na podstawie jednego kryter'iuIn,' Określenie ich po win':' 
no być oparte na szczegółowych analizach dY)Jamic
nie rozwijającego 
się organizmu' społeczno"'gospo.darczego, jakim jestdariy. ręgiąn. Ppwinny 
odpowiadać aktualnemustahowi wiedzy w tym względzie oraz5ńciżliwo
 
ściorp. ro'zpo:z;hania badawczeg'o zarówno'. stanu' aktualneg6jaki tendencji 
tozwpju perspektywicznego urbanizacJi. i . uprzemysłowIenia na danym 
obsżarze.' ., . ...h '. 


, 
. I 


0\ . 


.2. KRYTERIA DOBORU- CECn:DIAGNOSTYCZNYCH 


. . . . 
. . 
O ile do
obek światowej literatury zajmującej się wyróżnianiem' cech, 
wskaźników, współczynników ,i innych mierników jakościowych, l $truk- 
. turalnych procesów urbanizacji, uprżemysłowienia oraz rolnictwa jest 
znaczny, to osiągnięGia w zakresie powiązaIllia tych procesów są skromne.. 
Tymczasem jest to zagadnienie szczególnie ważne 'przy rozwiązywaniu' 
problemów metodą badań systemowych, w której. od 'właściweg.o doboru 
cech i ich jakości zale
y poprawność uzyskanych wyników:. Niek.tÓTz:y 
autorzy opracowań z' tego zakresu, akcentują potrzebę uwzględruenia 
nie tylko wskaźników mierzalnych, ale także trudnych do ujęcia staty- 
styczneg'o, . jak, np. trwałlOść bezpośrednich. ,więzi między' mieszkańcami 
Wsi a oddziałującym miastem, wpływ urządzeń komuhalnych.mi. umia-' 
\ stowienie wsi, socjologiczny i ekonomiczny wpływ drugiej pracy zawo- 
, dowęj w. gospodarstwach. rolnych itp. (J. ZiółkowskJi, 1967; Z. Żechowski, 
1967; E. 'Pd.etraszek, 1978 i inni): '. .' . ." 
. W celu wyróżnieni q cech mierzalnych' koni
czne jest' spełnienie na- .... 
stępujących założeń - aby poszczególne cechy: . 
.' . . ," 
-podlegały .' jak najmniejszemu wpływowi zewnętrznemu . innych 
cech, a więc były moż1iWlie trwałe, . 
charakteryzowały 'Się wysokim współczynnikiem zmienności V x
>>>
" 


MetodycZJIle a.spektypr.oblemu wpływu urbanizacji... 


97 


dla całej zbhjro\yości, a nisk:iJmi w -obrębie wytypowanych jednostek sta'- 
tystyczno-adminiStracyj nych (obiektów), 
-posiadały jednalrowy krl.erunek (tz.n. aby wyższa wartość. cechy 
,świadczyła o bardziej korzystnym ukształtowaniu danego zjawiska ,i od- 
wrotnie), 
- były jak najbardziej od siebie niezależne, a zatem cechowały, się 
minimalnym współczyr:mikiem korelacji, 
- tniały Jysoki współczynnik korelacji z cechami nie przyjętymi do 
. zbioru cech, . 
. - wYkazywały przy pomocy testu istotności Studenlta (lub innych), 
czy. w obrębie danej cechy różnice między średnimi dwóch jednostek 
(obiekt(Jw) mają charakter istotny czy przypadkowy, 
. - stanowiły. kompletny zestaw danych dla badanych jednostek 
(obiektów), . . . .... . 
'- w sumie dobrze wypełniały' zbiorowość, a ich reprezentatywność, 
porównywalność li uniwersalność była' możliwa do sprawdzenia w trak- 
cie konkretnych badań 1. I 
Uwzględniając powyższe zał-ożenia, w procedurze doboru cech diagno- ' 
stycznych należy przyjąć doda:tkow-oco 'hajmniej. dwie podstawowe hi- 
potezy: 
"1 -zbiór cech jest kompletny, 
2 -.:, wszystkie cechy mają tein sam lub zbliżony potencjał (wagę). 
Dla rozwiązania pierwsrej hipotezy przyjmuje się talki zestaw cech, 
który jest oparty na ogólnie przyjętych w literaturze zasadach lich do- 
boru, jak i naj nowszych zaleceniach różnych międzynarodowych. komisji 
naukowych' (w zakresieomawhmegoproblemu będą to m.in.: Komisja 
Typologii Rolnictwa Międzynarodowej Unii Geograficżnej, Europejskrl.e 
Towarzystwo Ekonometryczne, Komitet Badań Rejonów U:przemysławia- 
nych Polskri.ej Akademii Nauk). 
Wybór cech o dużej sile r-ozpoznawczej dla badaneg.o problemu jest 
stosunkowo łatwy, chociaż w doborze cech powinny znaleźć się obok 
tradycyjnych także nowe, oryginalne cechy. J.est to naturalny wynik 
oddziaływania urbanizacji i uprzemysłowien
a na r,olnictwo, które mo.że . 
przybierać różne formy.(nie zawsze i wszędzie jednakowe). W'doborze 
cech należy uwzględnić także te, które mogą wystąpić' w przyszłości, 
a dz,iś są zaledwie zasygna1izowane. ' ..... 
Hipoteza druga jest trudniejsza do zrealiwwania, ze względu na brak 
jednolitych kryter!ów takiego doboru cech, które VI określonych warun- 
kach miałyby ten sam lub zbliżony po,tencjał (wagę). Potencjał cech 
/ . 


. :' 


. r 
.,. 


.:' 


. " 
. i 


, 
j 
J 


'i' 


! 
" 


1 Autor pomija kwestię dostępności odpowiednich danych, leżącą w sferze 
właściwej informatyki. W praktyce występuje zalew' informacji o różnym charak- 
terze i poważne' braki istotnych danych dla rozwią
ania niektórych problemów. 
Na ten aspekt zwracają uwagę m.in. Z. C h o j n i c k i, K. D z i e woń s'k i (197.8, 
s.206); Z. Kaczmarek, J. 'J. Pa rysek (1979,s. 65-66). 


\
>>>
98 


Jan Falkowski 


można określić pośrednio za pomocą riJ..in. tzw. współczynnika zmienno- 
ści V x (Z. LacheI't, Z. Dembowska, 1973, s. 66) lub wskaźników reszto- 
wych mu, zwanych też wskaźI1likami przyrodniczymi Perkala (J. Perkal, 
1960, s. 53-84; S. L. Ba:gdziński, 1975, s. 23, 34-54; J. Falkowski, 1980, ' 
. s. 164-167). Współczynniki zmienności i wskaźniki resż,towe informują. 
o wielkości danej cechy w :stosunku do. wszystkich cech, które zostały 
zbadane i w wielu przypadkach zwracają uwagę na wyjątkowe wartości 
cech diagnostycznych. Procedurę powyższą 
tosuje Siię jednak ex post, 
po wyborze już od,powiedniego zestawu cech. 
Doboru ceclJ. diagnostycznych dokonuje się przeprowadz;ając kolejne 
eliminacje cech. W pierwsżej kolejności stosuje si
 metodę eliminacj,i 1.0- 
gicznej, na podstawie której .odrzuca' się cechy, których zrómicowanie 
w poszczególnych jednastkach badań była małe 'lub których ristotnośćdla 
bądanego .problemu jest nieznac;zna. W dalszej kolejności przeprowadza 
się analizy graficzne, nanosząc na układ.osi współrzędnych wartości 
dwóch cech, dla których poszukuje się związku i w przypadku zauwa- 
żenia takiego związku .oblicza się ,dla par cech karekcje rangowe według 
wzoru Spearmanalub współczynnik korelacji w'edług momentu,i1ocZY- 
. nowega. Istotność zWriązku korelacyjnega sprawdza się za pomocą wy- 
kresu poziamów istotności dla współczynnłków k.orelacji, 'sporządzanego 
na podstawie rozkładu "t'" Studenta, testu "F" Snedecora lub testu X 2 
. (chi-kwadrat). Dopier'Q powyższe p:t:ocedury umożliwiają poważną reduk- 
cję, cech do kUku lub kilkunastu, które pod1egać będą ostatecznej elimi- 
nacji za pomocą współczynników zmIenności ci. ws
aźnik6w resz:towych 
(J. Perkal, 1967, s. 106-112; M. K. Baczaraw, 1976,. s. 243-256; S. Gr e - 
gory, 1976, s. 163-238; J. B. Racine, H. Reymond,. 1977,' s. 
30
235). 
Ujęaie systemowe problemu urbanizacja a rolnictwo, uwzględniające 
powyższą procedurę wyznaczania cech diagnostycznych, zostało 'wYka- 
nane m.in; d
aobszaru byłego powiatu płockiego - dla okresu 196()- 
. -1965 (Z. Lachert, Z. Dembowska, 1973); obszaru aglorperacji dolnej' 
Wisły (.od Włocławka da Grudziądza) ...:.....- dla lat 1960-1978 (J. Falkow- 
. ski, 1980) oraz dla całego obsza;ru Polski, - dla okresu -1950-1975 
(Z. Lachert, 1978). Przy analizie każdej badanej cechy, dla całego zbioru 
jednostek administracyjnych (gmin, województw), uWzgl
dni!ł'no nastę- 
pującewskażnikd.: najwyższą wartość cechy x-max., naj niższą . wartość ' 
x-min., obszar ;r.mienności D, średnią wartość x, odchylenie standardo- 
we":\ i współczynnik zmięnnaśc,i V 2. Wartość wybranych wskaźników" 
ze zbioru cech usta10nych .ą.la pow,iatu płockiego i .obszaru aglomeracji 
dolnej Wisły przedstawia tab. 1, a' szeroką interpretację tych danych 
zamieszczają wyżej wymienieni aut9rz.y w swoich .opracowaniach. 


\ 
\ 



.2 Omówienie szczegółowe, walorów poszczególnych wskaźników 'dla badania 
zjawisk geograficzno-ekonomicznych występuje vi pracy J. P e r k a l a (1966, s. 27- 
-:35) i S,. G r e g o r y , eg o - (1976, s. 15-57).
>>>
'3 
t) 
.
 

 '" 
...'t:I 
'8 
 
'O l:: 
... o 
:: .... 
 
 
.
. 

 
';:! oD 
a 
 

-e..... 
oD 
 o 
"',.1:1 '" 


:E 
I 
.
 
'" ,!; 
 
-

 
,g ... Q) 
",
y 
E-
Q) 
i:'''' 
.
 'C; 
e 
 

 
 
Ps 

B 
... .
 
r;n .'5 
]i 
'" 
Q) 
.
 



 
.:I 
" 
.
 

 
I 
ł 
u 
's 

 


.;;'i:!
 
..o O').C) 
o "',.Id 
"Eó;
.-4 
.. oN_ 
'(1! ::I 
 
,.Id u ...,$ 

]..cIe 
...0_ 
"'... 
Mł!N 



 ..cI
 
N !;!.-o 
.2 iJ '!j.;:! 

 
'd
iJ 
CD 

::I:. 
'
i 1;ł..1!,$ 



ge 

..cI&1- . 
Ń . 
IJ! 




 


 
,1;1'" 

'!'I1. 

..= 
....cI- 

8e 
;:3
 
...:= 


= 
.9 

 
'a 
.. 

 
I 
.. 
l 
.
 

 


b 08 

'do
 
'0 1""1"8 
aiJ ...t; 
...=
 
lJ 1;j.... '" 
łj
g.2 
;:3" Ij. a 
. -.'
 
.....
 


.2..1!..cI 

 u 
'
8.$' 
i-ł'P'"l e 
:g 
 
0"-0 

 =,.Id 
'.
 . 
",..oN 
..M" 
N= 


.,!,iJ'd"3 
e
 o 
 

 o o 
g!
1.:g 
,.IdN!jC 
ID 
._.::: 

"3
g! 

 "'!:I,e 
OgN-o 
..... o tłO 
'_11= Qj o 


..... 
o ......,; 

.5 5 o 
 

e

c; 
0.E] y 
 
"'B....cI.:I 
e.- 
- B 
o 
]II'5, 
. 
 Qj 
 
.... 


.t' i!łro 
'_ .M II 'd 
50; 

] 
"dg_...._ 
,.Id.;::U
 
g ='- 
 
H ; 8.] 
: o 0-'''' 
;:3tJ


 

.5
 & 
 


o; . 
......a8= 
O:e-'
 
""'] 
 
"d 
,8.;; 1'0'5 l;! 

.- :!!' fJ:: 
:d.-

 
1j
""E 
...:E

 . 



.t'3 

..cI 
u
 
.- 
 


 
..
 
:go 
2
 
""'o 

bO 


.....'" 
o:!!, 
u'- 
N'd 
°;0 a 



 . 

"u 

:5!..cI 
:a' S 
. = 
'/'.- 


u 
-,.Id 'd 
g.
l;! 
8.

:J 
'5E]l;! 
'-I 
.....-== 
.8"';:: o
 

" g
 
zL.- 
..;88. 




c; 
g...cI E 
r::łIo"3 
c.... o u. 
O-'-"d 
......1;0= 
.
 &

 
5='5 

.g:l \ 
N.!5 


"d ="d 

- 

 

 
 8.
 
aS..a 
u= = u 
.2.
.g=c; 
g.U'5 
&&B
 
...;.885 


II 
i:g 
ej 'C 

 


0\-"'''' f'ł'ł-łOłń "",l/')O Noo"'O 
C'!.

 ","""0\ N 
::t" 
 
 
 ;:" t oó' 
.:f rr) M 0\:£ 
 
 ::f
" - - 
 
 r-; r-: 
 
 


. 


'2;0''(1:;' 
:Q'łu'
 '2:C-
:; ł;$łu''d' '2:Q''e)'g- '2 $ 'U':; 


..: 
00 
.... 

 


1:"'-\000'" "''''COff':l oo"ON o"',,''''" ff':I"'\Cv """00"',,, 
fi

;ttl 


fi 

,
"i 
g-

 
M"r:t 
v)=
r 


'2 Z 'U''t3' '2 Złu' =d' 


""'''''''''''''''' 1 -''''''''''''''' 
t'3.o u 
, rfd" 
 t) 
 


:";':Q'U':t;' '2:b"U':a- 


_OOtn 
o...;...;
 


ON-N _00'" M _N N" 
000"0" OOOM Q" o o"': 


''2$łu'=d' ";':b'U''d' 


";'$'t;':a 


'2:b 't)' g 


\0-0\0 
"':0r;50" 


c;;ci-!d 


"I:t"CO" "MO",," ""I:t
M OO"'tnO 
a\ 00 t S 
.ł; 
 
 
 -f =ł ........ \O.. \O.. r: r: 


--'.-. 
.-.,.QeJ"d 
.. 


"'.... 
a\ tn" 
OO,/, 


,...,,..., 
...o 


"'óo" 
...N" a\ tn" 
::::::
 


'2:Q''U' 


N'/'_ 
-;i '$," 
" 


,..., ,..,.,..,. 
.. .o u 


u 
" 
o; u 



 
II 'C a 

 
.:: 


 



 
.. 

 . 
g!

 

i!ę 
Ol' u  
._ 'U 
.. .", 
z.g 


";':b-u':d' 


'/'0 
0.0" 


,..,.,..,. 
...o 


"''''.... 
ł--=''''...,..; 
"'''''/' 


'2:c'-U- 


ł-:. "'.. 00.. 
tri tn 
' 


'2Z-u- 


g.!! . 
o; .o .s 
: .!!! a 

 
 . 
! :  
.... 
o 



 

 . 
g!
.!3 
:
 8 
 
._ 'U
 
..... 
ZE 


.-.'-'.-.'-' 
fd .c t) "d 


- .... 
",.,;- 
OO,/, 


ł;'Z 


I 
o",,/, 
"'''''!ł''' 
,,-:: 


'2;ą-U- 


-"'.... 
\o.. a\ cO 
........"" 



Z'U' 


= 
'5 '
.t:I 

 
 
:a 


'0 

1t:1 

 .
 


JJ
:::" 


O",,"ON 
N"'v:J"O"'''''' 

tn tri 


.-.-.-.- 
fd .o u "t:I 


00\0('1")0 
.,; ...:....-.0.. 
-_N N 


I 
'd 


..: 
o cO 
"" ..... 

 -, 
 :
 
. ł 
:: 
u "d.:O 
1. $

 
s 
",:a 
" '" I 
 -.' 
..:
, u Cli 
 

.& .80
 
- .I :a o! 
 
'"" ...... 

a.:. c2:g
 
J
Oo..
;
 

-



 
'" I - 1--;;; 
-.o/l.o

 
I.... .. '" .....; 
.o
 :' tri .. b. ..., 
..""'.n

C 
ł.: ,00 \C '" 
 .S: 

;
-
e 

IIL'U'e 
I u.oN,$.s 
"
$
.g : 
i.
.
 ;:; :8' 
 
/
ill,gG
 
g.
..
a: 


tia
'" 
"'.
.- o .. 
 
-;;.sb COfdO 
'a;o:a
::a
 
o 
..!4 fd 
.
 

.
 .s,
 
 
 
!j G '" '- .o 0\ 
ba2


 
.g
!
li:g 
1:'
.3rn
 
re
""'s

 
.... 'O I II '" 1'0 
,,'"d .o 
 "":. tri'" 

1
1!':S; 
ci;E"....f. ;
 
""'';
od1:,.Id 
;g':....':a
 
..'O\Oouo 
011: ""..O'':t:I.o 
.o .g ":. ;g to.d 
": od 011:,; .;' t:I 

 '" """ .. . 
..,.j
-d]N. 
fdtn..\no.... 

 od' 
 o",
 
 
,.Q "I:t .. tn .... 
 

i
:t

 

.O'.o "o
 
.O'''''

 
N 
::I

:a
 

 
 
 d' 
 :a, 


ci
S:a 
1I):t3..... 
.
 
 
=u:!..
o 
d
 Q 
 8. ii:: 
u g 
 
. 
li j 'l:l 
S 
1(; 
:B 1'0 
o &1 


J 


'I 
I 


'2':Q'Y':C '2:C
'd' -2:cu-:a 


'00 o 
"'..; 
.....- 



$ 


'/'........ 
O OM" 
0000.... 


'2$ 'U' 


"'.... '" 
",,""oł--=' 
_N'/' 


'2$''U' 


g 
0;.2 
:.0 
:a '5 , 
'd : . 

'5 


:
 
o 
1:: 

 
.. 1 
:g 
411 


.....00 
MM"' 
N _' 


,..,.,..,. 
," .o 


'/'000 
..: \o.. N" 
N_N 


,..,.,..,.,..,. 
.. .o u 


"''''.... 
";o\ł--=' 

 -' 


,..,.,..,.,..,. 
al .c, u . 


''2 g 


c.o 

 .
 
m'd 


.2 
 
iJ.g oo 
]o 
 ' 
.g l;! 
o';;; 


'N' In 
v:J"txJ" 
"" '" . 


,..,.,..,. 
.., .o 


""000 
v:J"oo 
N N"" 


ł;'Z,'Cj' 


... ....- 
...o cO
' 
'/'.... 


'2:C
 


I..... 
o 
c; 
:
 

  
t: 
 " 
8 .
 


,.Id 
'
'o . 

 -a  
- 5 .' 
'8, ._ 

 
. . 


1 
I 
", 
., 
:1 
:1 
i 
i 
, 


'I 
j 
J 
'., 
li 


o U 
_ u 
'd ... 
-o " 
... o 
'Nm
>>>
100 


Jan Fal:kowski 


3. ANALIZA ZBIORU CECH WYJASNIAJĄCYC:aPROBLEM 
URBANIŻACJA A ROLNICTWO 


W rozwiązywaniu problemu wpływu urbaniżacjf i uprzemysłowienia 
na .rolnictwo, przyjmuje się różne zestawy cech diagnostycznych, wyni- 
kające nie tylko ze złożonośCi problematyki padawczej, ale także mniej 
, ... I . . 
lub bardziej obiektywnego ich doboru '(jak np. udział cech jednostko- 
wych i syntetycznych, udział cech strukturalnych lub tylko mierzalnych, . 
ostateczna liczba cech itp.). Przy ich doborze waine :onaczenie posiada 
obszar badań, dla którego mOŻha zastosować mniejszą lub' większą liczbę 
cech diagnostycznych. ' , ' 
Przy analizie urbanizacji i r,olnri.otwa: należy uwzględnić odpowiednie.' 
zestawy cech zarówno dla procesu urbanizacji jak i działu gospodarki 
o szczególnie złożonym charakterze jakim jest rolnictwo. W cechach do- 
tyczących urbanizacji dla 
erenów aglomeracji miejsko-przemysłowych 
powinno uwzględnić s.ię wskaźbiki uprzemysł'owienia, ponieważ kierunek 
odd
iaływan:ia tych procesów na. rolnictwo jest :obliżony.Tyłko w bada- . 
niach jednQstkowych (np. wpływ. małego miasta lub wpływ zakładu 
przemysłowego na rolnictwo) uzasadnione jest ocenianie tych procesów'. 
rozdzielnie." . . . . . . . 
W świetle dostępnej literatury jak i doświadczen autora można. przy- 
jąć, że w zestawie cech określająsych urbanizację (z uprzemysłown.eniem) 
. wystąpią cechy .powszechnie istnie'jące jak i typowe tylko dla niektórych 
regionów. Obok'cech syntetycznych będą też jednostkowe, a: wraz z mie- 
rzalnymi występują dość często 
echy. o charakte1ZE! strukturalnym 
"!,:, . 
i niemierzalnym.' ' 
Uwzględniając powyższe zą.
oż€nia można przedstawić następujący I 
zestaw cech okr
ślających urbaiĄzację 3:. . . '. . . . . 
1. 
 odsetek ludnośCIi. Żatrudmorl:ej w zawodach pozar,olniczych od ogółu 
. . ludności, 
2 odsetek zatrudnionych w przemyśle od ogółu zatrudnionych, w gó- 
spodarce uspołecznionej lub zatrudnieni w przemyśle na 1000 mie- 
szkańców" .' . . 
3 - liczba osób dojeżdżających do pracy na 1000 mieszkańców,. 
4 - gęstość zaludnienia na 1 :km 2 lub na 100 ha użytków rolnych, 
5 - produkcja globalna przemysłu na 1 mieszkańca, 
6 
 odsetek gospodarstw do 2 ha od ogó
u gospodarstw, 
7 - stopień skupienia osadnicJwa jako odsetek ludności żyjącej w osie- 
dlach skupionych. , 
'. Powyższy zbiÓr cech nie jest kompletny. Należałoby uwzględnić także 


a Uzasadnienie merytoryczne doboru właściwych cech ala urbanizacji zawie- 
rają następujące prace: G. P. W i b b e r le y (195.9), J. P. G i b b s (1961), A. S t a- 
'. siak (1969), Z. Lachert, Z. Dembowska (1973), J. Falkowski (1978, 
1980), Z. L a c h e rt . (\978), Z. Ryk i e l (1978).
>>>
Metodyczne aspekty problemu . wpływu UTbanizaeji... 


101 


cechy wskazujące, na rQzwój podsystemu urbanizacji wczasie, a więc 
cechy określające dynamikę zjawiska (np. wskaźnik przyrostu odsetka 
zawodowo czynnych poza rolnictwem w o
resi
 1960-1980 lub przyrost 
st,opnia skupienia osadniCtwa w tym samYnł czasie). 
. Przeprowadzone analizy korelacyjne oraz.. wyliczone współczynniki 
zmienności i wskaźniki r
sztowe potwierdz'ają, że naj pełniej urbanizację 
o,dzw.ierciedlają cechy 1 1-' 2, a w dalszej ktlejn:ości 5,3, 6.. Cechy te nie 
tylko sygnaliz:ują zjawisko urbanizacji, ale także umQżliwliają określenie 
stopnia jej zaawansowapia w czasie i przestrzeni. Można także poilP"e- 
ślić, że dwie pierwsze cechy posiadają charakter powszechnego występo- 
wa
ia, pozostałe' zaś bardz,
ejregionalny (np. 3 i 4). 
Zagadnienie doboru cech diagnos,tycznych określających rolnictwo 
jest bardzo złożone. Cechy przyjęte do :scharakteryzowania rolnictwa 
(a właściwie jego struktury przestrzennej) powilmy uwzględniać co. naj- 
mniej 2 aspekty problemu. Po pierwsze - chodzi o dobór cech określa.... 
, jących poziom rolnictwa, ilby następnie można było wykazać zależności' 
między urbanizacją a poziomem rolnictwa. Po drugie - z racja. różno- 
rodnego wpływu u
banizaeji na rolnictwo, chodzi o taki dobór cech, któ- 
ry uwzględniać będzie zarówno wpływ.pozytywny jak i negatywny. , ' 
Każde rolnictwo jalm całość nie jest prostą sumą składającą się na to 
pojęcie czynności lub elemEmtów, lecz' zbiorem ściśle funkcjonalnie po- 
wiązanych ze sobą i z zewn;ętrznymi warllp.k
1hi. przyrodniczymi i poza- . 
przyrodniczymi cech lub składników, w ktÓryćh zmiana jednego ze skład- 
ników powoduje zmianę pozostałych (J. Kostrowicki, 1978, s. 428). Dla- 
tego też w bogatej literaturzepośwlięconej c
chom diagnostycznym 
, (zmiennym) rolnictwa występują różne' metQąy, ich doboru, a same cechy 
posiadają zróżnicowany charakter. Obok cech jednostkowych (jak np. 
średnia w,ielkość gospodarstw w ha, zużycie nawozów mineralnych. w kg. 
NPK na 1 ha użytków rolnych itp.) występują też cechy syntetyczne 
(np. produktywność ziemi, towarowość pracy itp.). Ponadto w zbiorze 
cech określających rolnictwo (jako. typ, podsystem) wraz z cechami mie- 
rzalpymi występu
ą cechy sfrukturillne (jak np. kierunki. użytkowania 
gruntów ornycn, kie:J:'linki produkcji globalnej itp.). 
.W.syntetycznym ujęCiiu rolnictwa część autorów akcentuje wa'gę cech. 
wewnętrznych (społeczno:"ekonomicznych) rolnictwą (J. Kostrowiciki, 1969,' 
. 1973, 1978; W. Stola 
970, W. Biegajło, 1973; M.. Matusik, 1973; R. Szczę- 
. sny, 1975), inni usiłują łączyć je z warunkami zewnętrznymi, zwłas:icza, 
ze środowiskiem geograf
cznym (np. S. Antoniewski, 1Q58; J. Steczkow-' 
ski, 1966; R: J. C. Munton, 1976). . 
Dla 'oceny poziomu rolnictwa istotne są niewątpliwie cechy wewnętrz- 
ne (w równej. mierze społeczno-własnościowe, organizacyjno-wchniczne. 
jak i produkcyjne rolnictwa), a także uwarunkowimia wynikające ze śro",: 
dowiska geograficżnego. Jednak mówiąc o pomomie rolnictwa będącego 
wynikiem tylko procesów społeC'ZJIlo-ekonomicznych, należałoby ogó1ny.' 


- , 
;, 


./ 


- ! 


l' 
i. 


i 
- [
>>>
102 


Jan FaHrowski 


poziom' rolnictwa zredukować ,o wpływ warunków' śr.odow.iskage.ogra- 
fic'zneg.o. Temu ceLowi maże służyć sumaryczny wskaźnik jakaści r.olni-: 
cżej przestrzeni produkcyjnej 4. 
Bi.orąc pod uwagę wyżej przedstawione zastrzeżenia jak i odpOWlied- 
nie kryteria doboru cech,' dla określenia Poziomu r.olnictwa proponuje 
się następuj'ący zestaw cech diagnostycznych: . 
1- liczba ludności czynnej zawodaw.o w rolnictwie na 100 ha użytków 
. r.olnych, ' 
.2' - średnia wielkiość g.ospódarstw indywtdualnych w ha, 
, 3 - udZJ.ał pr.ooentowygruntów ornych w powier:ochni ogółem, . 
4 - zużycie naw.ozów mineralnych w kg ;NPK na 1 ha użytków rol- 
n

 .' 
5 - liczba ciągn
ków na 100 ha użytkow rolnych, 
6 
 pogłowie zWierząt gospodarsk
ch w sztukach' dużych na 100 ha 
'. . użytków' romych, 
.7 --...: produktywność ziemi, 
8 ...:..- produktywn.ość pracy, 
9 - sto'pień towarawości,. . 
10 - poziom towaI'lówości .oraz 4 cechy o charakterze struktur, 
11' -.:,' kierunki użytkowania ziemi, 
. 12 .:...-. lcierunki użytlrowania gruntów ornych, 
13 - kierUnJki pr.odukcji globalnej, 
14 - kierunki produkcji towar.owej. . ) . , 
Pa wyżSzy zbiór cech rolnictwa mógłby być qgraniczany do ,najbar- 
dziej ,syntetycznych (jak np. pr.oduktywn.ość ziem,i, poziam towarowości 
. itp.), jednakże właśnie te cechy obciążone są pewnym błędem wynika- 
ją'cym z dużej liczby danych szacunkowych. Fakt ten wpływa mAn. na 
konieczność uwzględni
niaob.()k cech syntetycznyc
ta.k:że jednostk.o- 
. . wych
' . 
W . analizie'pOzi.omu rolnictwa dla .obszaru aglameracji dalnej WisłY, 
przy .ostatecżnej redukcji cech za pomacą wskaźnikÓw resztowych, naj- 
. większe znaczenie wśród wykorzysrta!nych 13 cech diagnostycznych miały' 
w 1960 r.: 1 - pagłowie zwierząt g.ospodarskich w sztukach dużych na 
100 hauzytkówroln:ych (11,1% .ogółu Wyróżnianych cech), 2 - udzIał 
lu'dności r.olniczej na 1.00 ha użytków rolnych (ll,()'O/o), 3 - udział pro- 
centowy użytków' rolnych w gospodarstwach uspołecznionych (9,8°/01), 
4-lldział procentowy licz.by gaspodarstw powyżej 10 ha (9,
/()i) i 5 - 
produktyWIIlość ziemi (8,2%). W 1978 r. jako wtodące wystąpiły te same 
cechy jednak w nieznacznie zmienionej kolejności. Ma}Q znaczący w ba- . 
danym okresie dla pozi.omu rolnictwa był wpływ takich cech jak: zuży- 


4 Sumaryczny wskaźnik jakości rolniczej przestrzeni produkcyjnej jest wy- 
mierną, (w punktach) syntezą bonitacji środowiska geograficznego; pod kątem. po- 
trzeb 'J1omictwa . (M. StTze'mski, 1973; s. 17-104; J. Falkowski, 1980, 
, i' 
s. 4.1--42). '
>>>
\ 


Metodyczne aspekty problemu wpływu urbanizacji... 


103 


,cie nawozów mineralnych, podatki i opłaty gospodarstw 
ndywidualnych, 
poziom towarowości.. .' 
Badania prowadzone w różnych regionach kraju i za grani;ą wyka- 
zują, że rozwój procesów urbanizacji i uprzemys
o
ieniawywiera na 
rolnictwo zarówno wpływ negatywny jak i pozytywny. Negatywny wpływ 
daje się zauważyć w postaci wielokierunkowych konsekwencji, jak np.:. 
c"-. przejmowanieter,enów użytków rolnych na cele pozarprniczego 
użytkowania (głównie przez przemysł, blldownictwo mieszkaniowe, infra- 
strukturę techniczną), 
- nad!ilierny .odpływ ludności (zwłaszcza wieku produkcyjnegp) 
czynnie zatrudnionej w rolnictwie do zawodów pozarolniczych, . 
- ,rozdrobnienie gospoda,rstw i ziemi użytkowanej przez r,,!lhictwo, 
w wyniku. powstawania coraz większej liczby działek o powierzchni 
0,1-0,5 ha oraz gospodarstw małych 0,5-2,0 ha. 
Wpływ negatywny urbanizacji i uprzemysłowienia na rolnictwo obsza- 
ru aglomeracji dolnej Wisły został oceniony za pomocą następujących 
cech diagnostycznych: 
1 --'- liczba dZiiałek o areale 0,1-0,5 ha na 100 ha użytków r9lnych, 
2 - liczba gospodarstw .małych o areale 0,5
2,0 ha na 100 ha użytków 
rolnych, ,- , 
3 - przyrost liczby działek i gospodarstw małych na 100 ha użytków 
. rolnych za okres 1955-,1960 i 1970-1978, 
4 - udział procentowy gospodarstw do 2 ha w liczbie gospodarstw 
ogółem, l . 
5 - U!bytek.uzytków rolnych w ha w okresie 1950-1960 i 1970-1978, 
6 
 ubyt;ek użytków rolnych w ha na 1 mieszkańca w okresie 195Ó-. 
\ . " . I 
. -1960 i 1970-1978, . ....". 
7 - odsetek licz?y ludnoś,ci rolniczej w wieku powyżej 55 lat dla ko- 
, biet ,i 60 lat dla mężczyzn, w liczbie ludnośCi rolniczej, I . 
8 .,-- odsetek gospodarstw dwuzawodowych w liczbie gospodarstw ogó- 


 . 
90dse1ek ludności dwuzawodowej w liczbie ludności rolniczej, 
10 - ubytek liczby ludności rolniczej w procentach w la
ach 1950-1960 
i 1970-1978. . 
Z powyższego zestawu cech za pomocą wskaźników resztowych ZJOsta- . 
ły określone następujące cechy, wiodące dla 1960 r.: 'nr 8 (15,5 10 /0 ogółu 
wyróżnionych cech), 7 (15,()'O/0), 5 (1l,2!O/a), 4 (10,7 % )' i 10 (10,2°/0:) a dla 
. 1978 r. nr' 3 (18,2j)/
), 7 (16
20f0), 10 (12,1 11 /0), 8 (12,1: o /a) i 5 (12,1 IÓ /o).' 
Pozytywny wpływ urbanizacji i uprzemysł,owienia na rolnictwo W'y- 
.raża się: 
. . , 
- pl'Zlejęciem nadmiaru sił roboczych z rolnictwa, 
: 
 zamianą kierunków produkcji rolmczej na bardziej intensywne, 
wyspecjalizowane' i towarowe, dostosowane do potrzeb ,żywnościowych 
mieszkańców miast i' surowoowych zakładów przetwórstwa rolniczego, 


':1 

 
,1 
.",i 
:1 
'.. 
., 
,! 


" 
, 
.1 
"I 
. :1 
I 
1 


i 
I 
I 
'I 
..1 
" 


,I 
;1 
, 
:1 
ii 
, :i 
:1 
,I 
;j
>>>
rD4 


Jan Falkow'ski 


. - wzr'Ostem czyIIDików 'intensyfi;kacji rolnictwa, a zwłaszc
a pozio- 
mu mechanizacji, nawożenia mineralnego, wyspecjalizowaneg'O budawni- 
ctwa szklarni'Owegio, chł'Odni, przechowalni itp., 
- podnoszeniem płac za p:race rolnicze, a pośrednia także w wydaj- 
ności. .pracy. 
'Wpływ pozytywny' oddziaływania urbanizacji i uprzemysłowienia na 
rolnictw'O obszaru aglomeracji dolnej Wisły został określony w 'Oparciu 
o następujący zestaw cech d'iagnostycznych: 
i - odsetek warzyw w powierzchni zasiewów, 
'2 - odsetek sadów w powierzchni użytków rolnych, 
3 -odsetek upraw przemysłowych w powierzchn
 zasiewów, 
4 -,- powierzchnia s:z;klarni i inspektów w m 2 na 100. ha użytków r'Ol- 
nych, , 
5 -:- zużycie nawozów mineralnych w kg NPK na 1 ha użytków r'Ol-. 
.nych, 
.,6- liczba ciągn:iJków na 100 ha użytków rolnych, 
7 - zużycie pasz przemysławych w kg na 100 sztuk dużych, 
8 - skup warzyw w kg z 1 ha powierzchni zasiewów 'Oraz 1000 m 2 
'.. : _ . p.owierzchni pod osłonami, 
9 - skup 'OW:OCów w kg z 1 ha sadu, 
10 -+ skup .mleka w l z 1 ha użytków r'Olnych, 
11 - skup jaj w szt. z 1 ha gruntów ornych, 
12,-:- skup drobiu w kg ze 100 ha użytków rolnych, 
13 - poziom towarowości. 
, . Zapomacą wskaźników resztowych zostały wyróżnione następujące 
ced:w wiodące, dla 1960 r.: nr 3 (9,0% 
gółu wyróżnionych cech), 9 (8,5"1«.), 
11 (8,0%), 8 (7,5°/01) j 13 (7,5"/01), a dia 1978 r. nr 3 (8,1"/0), 11 (7,4%), 
13 (7,4"/0),10' (6,7/1/0I)i4 (6,7 Q IcI). .Wszystkie przedstawione wyżej cechy 
posiadają charakter statyczny. 'Celowe jest uzupełnienie ich o tzw. ce- 
chy dynamiki, a więc. pokazanie tendencji przemian danego zjawiska 
w dłuższym okresie (jak' np. w zakresie przyr,ostu pow.ierzchni szklar- 
niowej '.w 'Okresie 1960-1978, czy przyrostu zużycia naw'Ozów mineral-. 
. nych w t
 samym okresie). 


4. KLASYFIKACJA TYPOLOGICZNA STOPNIA WPŁYWU URBANIZACJI 
I UPRZEMYSŁOWIENIA NA ROLNICTWO 


',Tearią . przestrzeni geograficzno-ekonomicznej zajmowali się m.in. 
J. H. Thiinen (1921), A. Losch (1961), E.M. Hoaver (1962), 
W. Isard (1965), S. Berry, F. Harton (1970), J. Kostrowi- 
c ki (1971),T. C z Y ż (1971), B. E. H,i 11, K. A. I n g e r st e n t (1977), 
R. D o re a ń.s k i (1979), E. D r a m a w i c z (1979). Ich badania' przy- 
czyniły się da rozwoju róŻinych ujęć madelowych stosowanych w celu
>>>
MetodycZlne aspekty problemu wpływu urbanizacjL 


105 


przedstawienia .klasyfikacji typologicznej różnych zjawisk społecznych, 
ekonomicznych i geogra.fiCznych. . 
Procedurę grupowania według wzajemnych różnic i podobieńst\.\7 
między podstawowymi jednostkami przestrzennymi w zakresie badanych 
zjawisk identyfikuje się z opisem klasyfikującym, szeregującym (z re-. 
la,cją porządkującą), czy1i z 'klasyfikacją typologiczną (R. Domański, 1979, 
s. 230). To działanie, zwane też typologią przestrzenną, pozwala na gru- 
powariie w klasy (typy) jednolite jednostki . przestrzenne, ale występu- 
jące bez ciągłości przestrz
nnej, a więc mogące być przemieszane z jed- 
nostkami zaliczonymi do innych 'klas (typów). Jedynie w przypadku kie... 
dy klasy (typy), występują jako zgrupowania zwarte przestrzennie,. typo- 
'1ogia przestrzenna może być równocześnie regionalizacją. . 
Elementem wyjściowym dla przeprowadzenia prawidfowej klasyfika- 
cj,i typologicznej wpływu urbanizacji i uprzemysłowienia na rolnidwo 
, jest dobór właściwych cech diagnostycznych. Zasadę ich doboru wraz 
. z odpowiednimi zestawami' cech d¥, urbanizacji i rolnictwa przedstawio- 
no wyżej. Kolejnym etapem jese dokonanie, za pomocą elektronicznej 
techniki ób1icżeniowej, operacji prowadzącej do znormalizowania warto- 
ści cech i wyróżnienia tzw. wskaźników swmarycznych w postaci szeregu 
macierzy odległości taksonomicznych. ' 
Dla określenia stopnia zurbaniZlOwania badanego obszaru dokonano 
obliczenia sumarycznego wskaŹJnika urbanizacji Dr W następującej for- 
. mie 5: 


,,' 
!' 


1 ' n 1 
Dr = 
 L tu = . -(tu + t I2 ... + t ln ), 
n n'. 
. j = 1 
gdzie: n - liczba cech diagnostycznych,j - numer cechy; i - jednost- 
ka" terytor,ialna, t - wartość znormalizowana cechy. 
W celu znormalizowania wartości cech zastosowano wzór: 


. x ,- x 
t = Ij. j 
Ij 
j' 


. !' 


\. 


w któr
m: Xlj wartość cechy j. w jednostce terytorialnej d, Xj- 
średnia arytmetyczna cechy j, 
j - odchylenie standardowe 
cechy j: . . . 
Odchylenie standardowe znormalizowanej cechy - w warunkach roz- . 
kładu normalnego, równe jest jedności a zatem zgodnie z prawem trzech 
. sigrn, zmienne znormaliZ'Owane zawarte będą na ogół między -3 a 0+3. 
Wartości przekraczające powyższy przedział występują tylko wyjątkowo. 
Jednostki terytoria1Jne (wsie, gminy) są średnio zurbanizowane wówczas, 
kiedy wszystkie cechy znormalizowane równają się zero, a więc Dr = O.. 
. Jednostkionajsilniejszych powiązaniach z miastem (ośrodkiem przemy- 


. s Zgodnie zzałożel.'liami J. P e r k a l a (1960).
>>>
106 


Jan Falkowski 


słowym) i zurbani2'JOwane poWyżej średnięj mają wskaźnik UrO, a p'O- 
niżej UrO. Stosując odpowiednde przed
iały na osi odległości taks'Ono'- 
mic'znych można dokonać określenia stopnia zurbanizowania danego 
obszaru i wykazać j
dnostki terytoraalne znajdujące 'się we' wstępnej 
. fazie urbanizacji, słabo i średnio zurbapi2Jo.wane 'oraz silnie zurqanizo-. 
wane. 
Na tle tak scharakteryzowaneg.o stopnia zurban.i2JOwania 'Obszaru I?'Oż- . 
na dopiero 'ocenić istniejące zależności między urbanizacją a rolnictwem. 
. Na podstawie wieloletnich i szczegółowych badań autora można pO-' 
twierdzić tezę o ró.wno
zesności ,oddziaływania pozytywnego i negatyw- 
nego urbanizacji i uprzemysłowienia na rolIiictwo. W celu udowodnienia 
tej tezy można' posłużyć się różnymi metodami taksonomii numerycz- 
nej 6. Wskazane jest stosowanie kilku metod interpretacji graficznej i sta-: 
tystyczno-matematycznej jednocześnie. Do powszechnie stosowanych me.... 
tod grupowa'Ilia według wzajemnych różnic lub podobieństw między ba- 
danymi jednostkami terytxrialnymi, należą:' diagram Czeka!Ilowskiego, 
. dendry
 wrocławski, drzewko powiązań, linia uporządkowania 'pI'ioblemo- 
weg.o. Dla równoczesnego wykazania wpływu negatywnego i pozytywne- 
go urbanizącji na rolnictwo można zastosować zmodyf.ikowaną metodę' 
sprzężonych linii problemowych i dyferencjacja. przestrzennej - metody, 
którez'ostały 
prawdzone dla obszaru aglomeracji d,olnej Wisły.' 
Metoda sprzęiJonych linii problemowych polega na wykreśleniu i po-' 
łączeniu dwóch linii, na których nanosi się punkty poszczególny
h ba- 
danych jednostek (wsi, gmin), określające ich odległości taksonomiczne 
od' środka układu dla dwóch badanych okresów. W przypa'dku badania 
w byłym powiecie płockim były to la:ta 1960 i 1965, dla obszaru aglo- 
, meracji dolnej ":'isły natomiast 1960 i 1978 r. Aby uzyskać porówny- 
walnosć danych obydwu przekrojów czas
wych, za początek linii określa- 
jącej 'IlOwsze dane przyjęto środek układu z linii przedstawiającej wczę- 
,śniejszy okres badań (a więc z 1960 r.). . . 
Możn
 dokionać takiJe konieczneg.o przesunięcia odległ'Ości taksono- 
micznych na Un.i!i określającej n'Owszy .okres badań, przesuwając zero 
o wartość pochodzącą 'Z przyrostu średnic.h 'Wartości wszystkich cech, 
znormalizowanych według wzoru: 


2 X1978 
F= ,n 
2 Xl960 
n. 
gdzie:' x - średnia wartość wszystkich cech znormalizowanych, n -licz- 
. ba cech diagnostycznych, F - wskaźnik przyrostu wartości cech. 
. , 


J 


6 Szerokie z
stosowanie metod taksonomicznych vi badaniach geograficzno-eko- 
nomicznych, a zwłaszcza do typologii rolnictwa omawiają: M. M ł y n a r c z y k
>>>
Metociycme aspekty problemu Wpływu urbantzacjL 


107 


, 
Na liniach problem'Owych łączy się te same jednostki, otrzymując 
zbiór linii Q różnym kierunku i stopniu nachylenia do ;,linii problemo- 
wych". Po 
odatniej. str.onie 
kres.u( (plus
wej)". jeżeLi, 
ąt et dą
y do 
zera, wartośc dodatma przemIan dązy do meskonczonoscl. P'Odobme po 
m:inusowej stronie (1,\j emnej) , jeżeli kąt et dąży do zera, wówczas wartość 
ujemna przemian dąży do nieskiończonoścL Porządkując badane jedn'Ostki 
według wie1kości kątowej można'. dokonać oceny skali .i kierunku prze- 
mian. Jest to metoda, która graficznie pozwala na uchwycenie zasadni- 
czych tendencji, a wielkość kątową daje statystyczną miarę tych prze-' 
mian. 
Uzupełniając wykres sprzężonych linii problemowych o dodatkową 
trz,ecią linię można wykazać jeszcze innezależn'Ości. . Jest to istotne 
z
łas:ocza w przypadku k:o'niecZ?ości jednoczesnego W)"kaza.nia zależn'Ości 
między negatywnym i pozytywnym 
wpływem urbanizacji na rolnictwo 
a np. poziomem rolnictwa lub stopniem zurbanizowania badanego obsza- 
ru (por. rys. 2): . 
. Ważnymi zaletami. :echuje się metoda modelu dyferencjacji prze-:- 
strzennej. Um'Ożliwia oria 'nie tylko jednoczesne przedstawienie wpływu 
, \ 
negatywneg,o i pozytywnego' urbanizacji na r,olnictwo, ale także ocenę 
odległości i kierunęk położenia badanej jednostki ws.tosunku do ośrodkił 
urbanizacji (miasta, zakładu przemysłowego' itp.). Różna skala, natężenie 
i kierunki przestrz-enneg\O rozwOju urbanizacji (np. w ,okolicy Bydgoszczy 
i Torunia są silniejsze w kierunku północnJ?n..i półn'Ocno-wschodnim niż 
w kierU!nku połudi1iowym) są łatwo uchwytne za pomo:ą tej metody sta- 
t:vstyczno.;.graficZnej (rYf; 3). . , 
 
StatystyczRo
graficinym ujęciem jest też metoda modelu typologicz- 
no":'przestrzennego,..opierająca .się na jednoczesnym wykazaniu zależności 
między poziom
m rolnictwa, mierzonym w jednostkach zbożowych, 
a wpływem negatywnym .i pozytywnym urbanizacji na rolniotwo, okre- 
ślonym odległościa
i taksonomicznymi: VI! pozi'Omie r'Olnictwa wyróżnio- 
no 10 klas (od po
orriu wybitnie słabeg,o .=....- do 20 jednostek zbożowych 
z 1 ha użytków rolnych, pOprzez klasy pośrednie aż dopozi'Omu maksy- 
malnego - powyżej 100 jednostek zbożowych):,Wpływ pozytywny urba- 
nizacji na' rolnictwQ określono za' pom'Ocą 3-stopniowej skali wpływu: 
A -:-najSlilniejszego. (powyżej 0,5 odległo$ci taiksonomiCZlnej), B - śred- 
. niego (0,5 - "'--0,5) i C - najsłabszego (poniżej -0,5). Pod.obnie określono 
wpływ negatywny, od D - najsłabszego (poniżej -0,5) przez E - średni 
(0,5--0,5) do'F - najsilniejsz
go(powyżej 0,5). 
Ujęoie grafliczne pozwala doda,t1rowo określić na jakie kierunki pro- 
dukcji r,olniczej wpływ urbanizacji jest pozytywny (jak np. na produkcję 


'i 
:1 
i 
" 
! 


+ 
J 


':1 
, 
" 
! 
.1; 


j 
 
":i 
ii 
:i 


(1970), Z. C h o j n i c k i, T. C z y Ż (1973), J. S z y r m e r (1973), Z. C h o j n i c k i 
(1976), W. T y s z k i e w i c z (1977), J. P a r y se k (1978), K. B i e l e c k a, M. P a- 
p r z y c ki, Z. P i a s e c k i (1979), J. K o s tr o w i c k i (1980) i inni.
>>>
Q 
roi 


"" 


'" 
.". 

 



 
'" 


"" 



 

 



 
$! 


... 
o) 



 


'" 
'" 



 


0- 
N 


'" 
'" 


::i 



 


'" 



 



 
'" 
on 

 
.... 
.... 

 



 



 


N 


a 
...., 



 


o, 
... 


"" 


'" 
... 
..., 
.., 



 
'" 
.... 
"" 


;;;:; 


!'- 


.... 

 


'O 
... 
$! 
... 
o) 


'" 
"" 



 


O 
'" 



 



 



 


;;:: 


..... 


en 
. 
p:: 



 



 
00 



 


lO 
.... 
.... 
..... 



 


.... 
on 



 



 
'O 
O 
.... 
aJ 
E 


aJ 
..c: 
.... 


. 
,c 



 
C 

 
O 

 
..... 
. 
'O 
O 
E c . 
N'..-4 ł 
O E f! 

 
.; 
t) 
 
 
.
 
 '" 
!:: s:: 
8'5
 

 
i 
.S E I 
c.!!1 
.S:: ..c C\1 
! O . 
P H » 
.9Q.
 

:::: .a 
E .S t', 
(1.) ..-1 
 

 ..c: p, 
Co CJ 1;: 
;j . :, 
c... 
,
 O Po 
'.-4 oN 
 
...... Q)' 

 
 I 
.
 
Y-ł 
C 
ctS 
,c 
H 
;j 

 
. 
- 
Q. 

 


aJ 
H 
::s en 
.... (I) 
- C 
8 ::s 
..... E 
t E 
ca o. 
CJ 
@ li; 
. 
.... ... 
c""''5J 
.9 : 
 
] 
 
 
..-1 :== .
 
ctS O 
}; E 
 
en
'a 
,g,c;:j 

 O I 
.':' 
 . 
'" 
"'.0..;- 
C C " 
ctS ::s '" 
s:= & 
 
.S E 
 
....0.0 
ctS CJ m 
N '1- 
'S 
 5 
2 'O 
 
H O'" 
;j..c: 
.... 
'H (1),,.., 
O E 


....'0 
&i .Si 
:t:J
 
(1)'0 
o 
15 E 
Eol 



 



 
'Ob 

 


.p'
>>>
Metoctyczńe a,spekty problemu wPływu urbanizacji.(. 


N 


w 


( 
,t 


s 


. BYDGOSZCZ 


N 


w 


S 
TORUŃ 


109 


N 


. , 
I 

. 


O;. 


S 
MODEL TEORETYCZNY 
THEORETICAL MODEL 


. '1 
:Je. 2 
---------- 3 
".. 4 
I 5 


' 
 
) ) )' 
15
 
2D 


Rys. 3. Model dyferencjacji przestrzennej wpływu 'pozytywnego i negatywnego 
urbanizacji t uprzemysłowienia na rolnictwo , . 
1. - położenie geograficzne badanej jednostki (gminy), 2 - linia oddziaływania pozytywnego, 3- 
linia odfu:ialywania negatywnego, 4 - oś odleglości taksonomicznych, 5 - maksymalny za- 
sięg oddzialywania pozytywnego i negatywnego urbanizacji i uprzemyslowienia na rolnictwo, 
. 6 - kola wspólśrodkowe odleglości drogowej w km 
. Fig. 3. Model of spatial differentiation of the favourable and unfavourable effect 
of urbanization and industrialization on agriculture 
'1 ...:... geographical situation of the unit (comri1une), 2 - lirie of favourable effect, 3 .....; iine oi 
l1nfavourable effect, 4 ...:... axis of taxonomic distances, 5 - maximum range of favourable arid. 
unfavourable effect of urbanization and industrialization on agriculture, 6 - concentric cir- 
cles. of -road distance in km 


warzywniczą, drohiarską, sadowniczą itp.) oraz na jakie cechy rolnictwa 
wpływ ten jest ujemny (np. ubytek areału użytków rolnych, nadmierny 
odpływ ludności rolniczej, silny przyrost' gospodarstw drob
ych itp.). 
Wymienione wyżej zależności przedstawia rys. 4.
>>>
110 


Jan Falkowski 


NEGATYWNY 
N ellnieuv 

 n,S 


VI ---, 
SYNTEZA 
TYPÓW'. 
GMI N 


III 
E::J 1 
Oz 
O, 
O. 
eJ'. 


POZIOM 
ROLNICTWA 
Produktywnoic 
ziemi 
w dn. zbot. 


" WPŁYW URBANIZACJI I UPRZEMYSŁaWIENIA NA RaŁNICTWa 


StAny 
41- 50 


POZYTYWNY 
$ r.dnl Nr;.' bbaz 
1),5 -1-0,5/ .c-D.S 
7 15 45 
1\1 U 

? .w 
23 


2 
N. !lł.bez 
-0.5 
33 144 
., , 
!. -1 
6.J i 
1S....L. 
.1 , 
-{2
 
31" 
!1...!i 


WYSOki 
1ł1 -70 
ŚRI:DNł 
51- 60 



-.! 


I
f"-'''''', 1 
'w
.J 
::=::j z 
.............. I 
1...._' 
r'--
 4 
............ 


MAKSyMALNY 
100 
WVSITNłE 
WYSOłtI 
91 -100 
.
 OAnOZIJ- -- 
WYSOłU 
.81-10 


WYtsZY 
71- 80 


5. 
- -, 


 


SŁAaSZY 
31-40 
BAf;DZO 
SLABy 
21 - 30 
VłYf3ITNIE 
10 SLABY 
1'-2!) 



 
65 ,--
,
-:-- 
1-- 
,J 



...! 


V, '.. 
c:J 1 
I:D · 
I:D 3 
m. 
. bEl. 
m. 
CD1 
m. 
ce; 


A 


B 


c 


D 


E 


F 


Rys. 4. Typologia przestrzenna zależnoś;i między poziomem rolnictwa a pozytyw- 
nym i negatywnym wpływem urbanizacji i uprzemysłowien'ia na rolnictwo 
1 paziam rolnictwa' (praduktywność ziemi w j ectD.astkach zbażawych).: 1 - maksymalny, 
2 - wybitnie wysaki, 3 - .bardza wysaki, 4 - wyższy, 5 - wysaki; 6 - średni, 7 _ słaby, 
8 '- słabszy,'9 -' ,bardzo. słaby, 10 - wybitnie słaby; II - wpływ pazytywny i negatywny 
. urbanizacji i uprzemysławieJ;lia na ralnictwo (w adleg
aściach taksanamicznych) 1 - pozy- 
tywny (A - naj silniejszy, 'B - średni, C - naj słabszy), . 2 - negatywny (D - naj słabszy, 
E - średni, F - naj silniejszy); III - klasyfikacja gmin według kierunków wpływu pazytw. 
'nega na ralni6twa: 1 - wielakierunkawy,.2 - warzywniczy, 3 - warzywniczy i drobiarski, 
'4 - warzywniczy i mleczarski, 5 - sadawniczy;' IV - klasyfikacja gmin według' kierunku 
wpływu negatywnego. na rainictwa: 1 - wielakierunkawy, 2 - z daminacją ubytku abszaru :l;y
 
.wieniawega, 3 - z daminacją przyrastu liczby gaspo.darstw dwuzawadowych, 4 -' z daminacją 
ubytku liczby ludnaści ralniczej; VI - synteza typów gmin (liczba w 'środku aznacza numer 
statystyczny gminy); V 2 - typy gmin: 1 - typ. WIN (I1ajsilniejszy pazytywny i najsłabszy. 
negatyWny), 2 - typ WIS (najsllni
jszy pazytywny i średni negatywny), 3 - typ WIW naj- 
silniejszy pazytywny i najsilniejsży negatywny), 4 - typ SIN (średni pażytywny' i naj słabszy 
negatywny), 5 - typ SIS (średni pozytywny i średni negatywny), 6 "'- typ SIW (średni pa- 
zytyWny i naj silniejszy negatywny), 7 - typ NIN (naj słabSzy . pazytywny i naj słabszy nega- 
tywny), 8 "'- typ N/S (najsłabszy pazytywny i średni negatywny), 9 - typ NIW (naj słabszy 
pazytywny i najsilniejszy' negatywny), 10 - liczba gmin 
Fig. 4. Spatial typol,ogy of correlation between the standard of agricultUJre and the 
favourable and unfavourable .effect of urbanization and industrialization, on 
agriculture 
1 - standard af agriculture (sail productivity in grain units): 1 - maximum, 2 - extremely 
high, 3 :-' very high, 4 - higher, 5 - high, 6 - medium, 7 ....., paar, ,8 - paarer, 9 _ very 
paa):, 10 - extremely paar; II - favaurable and unfavaurable effect af urbanizatian ,and 
industrializatian an agriculture (in taxanamic distances): 1 -' favaurable (A:- the strangest, 
B - medium strang, C - the weakest), 2 - unfavaurable (D - 
e weakest, E - medfu
 
strang, F - the strangest); 111 - classificatian of cammunes accardirig to. the lines 
af favaurable' effect an agriculture: 1 - general farming, 2 - vegetable farming, 3 
vegetable and paultry farming, 4 - vegetable and dairy farming, 5 - fruit farming; IV _ 
classificatian af cammunes accarding to. the line'" af. unfavaurable effect an agricillture: 1 _ 
generaI, 2 - with predarn1nance af decrease in 'faad
producing area, 3 - with preda.minance Of 
increase in number af part-time farmers, . 4 - with predominance af decrease in number 
of peoplę ęnga
eq ID farming; VI 
 synthesiS'Qf cammune ty'pes (tbe number',in'tbe mlddle
>>>
; 


Metodyczne aspekty problemu wpływu urbani
cji... 


111 


. OmóWłona :m€todą modelu' typologii przestrzennej umożliwia dokona- 
ide syntetyczn:ego ujęcia poszczególnych jednostek (w systemowym uję- 
ciu powiązań .i współzależności między podsystem.€m urbanizacji i pod-.. 
systemem rolnictwa) w następujące typy: 1 -:- typ W/N (3,11O/ 0 ) 7, 2 -- 
tyP W/S (18,5 1O /0), 3 -=- typ W/W (16,9 11 /0)., 4 - typ SIN '(12,3"/0), 5 ...:..- typ 
. S/S (30,8%), 6 - typ SIW (4,6'O/rr), 7 - typ N/N (3,1 0 /1I), 8 - typ N/S 
(6,1%), 9 - typ N/W (4,6%). 
.Powyższe typy można odnieść do konkretnych wartości poziomu rol- 
nictwa i łatwo wykazać nie tylko istnieni€ zależności, ale także jaka jest 
relacja między badanymi zjawiskami. . 


5. PODSUMOWANIE 


W systemowym ujęciu problemu wpływu urbanizacji i uprzemysło- 
wienia na, ro1nictwo należy zmierzać do wykrycia rz€czywistych prawi- 
dłowości, powiązań i zależności śCisłymi i wymiernymi metodami sta- 
tystyczno-matematycznymi oraz graficznymi. Jest to podstawowy wa- 
runek rozwiązania pro,blemu.. Nie mniej ważną 'sprawą jest skwantyfi-. 
kowanie formy struktury systemu. Z tego. punktu widzenia konieczne 
jest posiadanie cech obłektywnych, mierzalnych, istotnych i r€prezenta- 
. tywnych zarówno dla urbanizacji jak i rolnictwa:' . 
Wskaźniki statystyczne: maksymalna, m
nimaina. i średnia; wartość. 
cech, . odchylenie' standardowe, obszar.. zmienności o
az współczynnik. 
zmienności UIIllożliwiają nie tylko J..ri.czbowe scharakteryzowanie ska
zróż": 
. nioowania cech w ,badanych jednostkach, ale łącznie ze wskaźnlikami 
resztowymi wpływają na 
kryterium doboru cech. Metoda korelacji ran- 
gowej Spearmana ja
 i według momentu iloczynowego pozwala na wy- 
krycie związków pomiędzy elementami badanych zjawisk i daje podsta- 
wę do wyboru cech dla przeprowadzenia analiz metodami taksonomii 
numerycznej. _ . , 
W celu, dokonania procedury. grupowania jednostek przestrzennych' 
o podobnym typie oddziaływĘłnia procesów urbanizacji i uprzemysłowie- 
'nia na rolnictwo zastosowano kilka metod ,i technik badawcz:ych (jak 


I . 
7 Udział procentowy dotyczy częstotliwości wyst!:powania danego typu wśród 
badanej zbiorowości jednostek (gmin) na obszarze aglomeracji dolnęj Wisły (J. Fal- 
kowski, 1980, s. 182-183), a objaśnienie oznaczeń,literowych' zawiera rys. 4. 


+- 


"; . .,. \ 
I is the statistical number of the commune); V2 - commune types: i - type wIN (the' strongest 
favourable and the weakest unfavourable), 2 - type W/S (the strongest favourable and 
. medium-strong unfa:vourable), 3 - type WIW (the strongest favourable and the strongest unfa- 
, vourable); '" :- type SIN (mediUI:n-strong favourable and the weakes unfavourable), 5 - typ e 
SIS (medium-strong favoui.'able and medium-strong' unfavourahle), 6 - type SIW (medium- 
-strong favourable and the strongest unfavourable), 7 - type NIN (the weakest favourable and 
the weakest unfavourable), 8 - type N/S (the weakest favourable and medium-strong unfa- 
vourable), 9 - type NIW (the węakest favoui.'able and the strongest unfavo1,1rable), 
O - nUmbet'. 
of Communes 


;. 
!
>>>
, I 


112 


Jan 'FaHmwski 


np. diagramu Czekanowskiego, dendrytu' wrocławskiego, drzewka powią- . 
- 
zań, linii uporządkowania problemowego itp.). Wy1korzystano także wła- 
sną zmodyfikowaną metodę sprzężonych Hnii problemowych, metooę dy- 
ferencjacji przestrzennej oraz modelu typologii przestrzennej. Metody 
te, mimo komeczrtości zastosowania elektronicznej'. techniki obliczenio- 
wej, . w ujęciu graficznym cechuje łatwość merytorycznej interpretacji 
kierunków, skali i natężenia przemian, jakie wystąpiły w analizowanych 
jednostkach, w badanym okresie. 
W rozwiiązywaniu problemu wpływu urbanizacji na rolnictwo, podob- 
nie jak i w irinych problemach badawczych geografii ekonomicżnej, przy- 
datne jest korzystaJnie ż kilku technik jednocześnie, co pozwala ocenić 
krytycznie kryter,ia doboru cech, grupowanie jednostek badawczych itp. 
oraz eliminuje możliwość popełnienia prZypadkowych błędów. . 


L,ITERATURA 


A c k o f f R. L.,' 1971, Towards. a system ofsystems' concepts, Mangement Sc., 
voL 17, nr 11, s. 661-671. 
A n t o n i e w s ki. S., 1958, O klasyfikacji systemów .w rOlni,ctwie, Zag. Ekon. Roi., 
nr 2, s. 37-54. 
B a g d z i ń s kiL. S., 1975, Przemiany struktury przestrzennej i funkcjonalnej 
układu osadniczego, Warszawa, s. 21-37. 
. B er r y B. J. L., F. .H ó r t o n, 1970, Geographic perspectiveJ on urban systems, 
, Englew.ood Cliffs, s. 306-395:. ' 
Be r t a l a n f f Y L. von, 1962, General, system theory - a critical review, General 
Systems, t. 7, s. 1-20. 
B e r t a l a n f f y L. von, 1968, General system theory. Fundations, development, 
applications, New York. 
B i e g a j ł o . W., 1973, Typologia rolnictwa na' przykładzie województwa bialostoc- 
kiego, Pr. geogr. IG PAN, nr 100, .Warszawa. 
Bielecka. K., Paprzycki M., Piasecki Z., 1979, OcenCi. stosowalności 
wybranych metod ilościowych w typologii rOlnictwa,Stud. KPZK PAN, t. 68. 
B o c z a r o w M. K.,' 1976, Metody statystyki matematycznej w geografii, War- 
szawa. 
C h o j n i c k i Z., 1970; Podstawy teoretyczne zastosowania: metod matematycznych 
w badaniach przestrzennych rolnictwa, Biul. KPZK PAN, nr 61, Warszawa, 
s. 7-41. 
C h o j n i c-k i Z. (red.), 1976, Metody ilościowe w geografii, Warszawa. 
C h o j n i c k i Z., C z y ż T., 1973, Metoay taksonomii' numerycznej w regionali- 
zacji geograficznej, Warszawa. 
Ch o j n U: k i, Z., D z i e woń s k i K., 1978, Podstawowe zagadnienia metodyczne 
rozwoju geografii ekonomicznej, Prz. geogr., t. 50, z. 2, Warszawa,s. 3-17. 
C lo u t H.D.,' 1972, Rural Geography an introductory survey, Oxford-New York- 
-Toronto. 
C r o s s w h i t e W. M., 1963, Part-time Farming, Part-time Jobs, [w:] A place to 
live. The Yearbook of Agriculture, Washington, s. 146
151. 
C z y ż T., 1971, Zastosowanie metody analizy' czynnikowej do' badania ekonomicz- 
, nei struktury regionalnej Polski, Pr. geogr. IG PAN nr 92, Warszawa. .
>>>
Metodyczne aspekty problemu wpływL!. urbanizacji... 


113 


D a v i.s K., H e r t z H., 1959, Patterns 01. world urbanization,. UNESCO, Kalkuta. 
D a v i s K., 1969, World urbanization. Berkeley. 
D o m a ń s kiR, 1979, Geografia ekonomiczna, Warszawa-Poznań. 
1) r a m l} wi c z E., 1978, Teor.ie lokalizacji rolnictwa, Prz. geogr., t. 50, z. 1, War-: 
szawa, s. 57-68. . . 
E n y e d i G., (red.), 1976, Agrarian-Industrial Complexes in the' modern agricul- 
ture, Budapest. 
F a l k Q w s ki. J., 1978, Wpływ procesów urbanizacji i uprzemysłowienia na rozwój 
ro
nictw
 wojew(Jdztwa bydgoskiego, Rocz., Rady Nauk. Urzędu Wojewódzkiego' 
Bydgoszcz, R. 6, z. 4, s. 71-88. 
F,a l k o w s k.i J., 1
80, ,Wpływ urbanizacji i uprzemysłowienia na prżemiany 
w strukturze. przestrzennej rolnictwa na przykładzie aglomeracji dolnej Wisły, 
Toruń,(w druku). 
G a łaj D., 1971, Badania społeczno-ekonomiczne w .rejonach uprzemysławianyclt, 
[w:] R;ejony uprzemysławi,ą-ne, Problematyka i badania, Warszawa. ' 
'G i b b s. J. P., 1961, Urban research methods, New York. 
G o t d s t e i n S., S 1 y D. F., (red.), 1977, Patterns of urbanization - comperati'Je 
ćountry'studies; Dolhain, t. 1 12. 
G r e g o r y S., 1976, Metody statystyki w geografii, Warszawa. 
H-al p e-ii ił H., - 1963, Agrindus. Integratio.n of agriculture and industry, London. 
H i 11 B. E., I n g e r s t e n t K. A, 1977, An economio analysis oj' agriculture, 
London. 
H o o v er E.' M., 1962, Lokalizacja działalności gospodarczej, Warszawa.' 
I s a r d W., (red.), 1965, Metody analizy regionalnej, Warszawa. 
K a c zm a rek Z., P a r y s e k J. J., 1979, O pewnej metodzie. doboru ,cech w ba- 
daniach geograficzno-ekonomicznycn, Prz. geogr., t. 51, z. 1, Warszawa, s. 65-76. 
K a? l e r W., 1958, Das Agrarproblem in den Industrieliindern, Gfittingen-Ziirich. 
K a p u s t a F., 1971, Zmiany w strukturze agrarnej w LGOM, w latach 1960-1968 
i perspek
ywy jej przebudowy do 1975 r., Zesz. BRU, nr 44. 
K i irG. J., (red.), i'976, Ogólna. teoria systemów. Tendencje rozwojowe, War
 
szawa. 
K ł o d z i ń s k i K., 1972, Wpływ uprzemysłowienia na poziom i strukturę produk- 
cji rolniczej, Probl. Rejon. Uptzem., nr 16, Warszawa. 
K o s t r .o w i c k i J., 1969, Typologia rolnictwa, założenia, kryteria, metody, Prz. 
geogr., t. 41, z. 4, Warszawa, s. 599-621. 
K o s t r o w i c k i ,J., 1971, The methodological bases for the typology of. world 
. agriculture,. [w:] Abstracts of Pap
rs. IGU. European Regional Conferfmce, 
Hungary, Budapest. 
K o s t r o'w i c k i J.,. 1973, Zarys geografii rolnictwa, Warszawa. 
K o s t r o w i c k i J., (red.), 1978, Przemiany struktury przestrzennej rolnictwa Pol- 
, ski 1950-1970, Pr. geogr. IGPAN, nr 127, Warszawa. 
K o s t r o w i c k i J., 1980, Układ hierarchiczny typów rolnictwa świata, Prz. geogr., 
t. 52, z. 2, Warszawa. 
L a c h e r t Z., 1978, Procesy urbanizacji i uprzemysłowienia kraju oraz ich wpływ 
na r
lnictwo, [w:] Strukturalne przemiany wsi i rolnictwa w Polsce Ludowej, 
Warszawa, s. 143-169. ' 
L a c he r t Z., D e m b o w s k a Z., 1973, Urbanizacja a rolnictwo. Powiat płocki, 
1960-1965, Warszawa. . 
-L fi s c h' A. 1961, .GospoClarka przestrzenna, Warszawa. 
M a t us i kM., 1973, Próba typologii i regionalizacji rolnictwa na. obszarze Dolnegp 
Powiśla, Pr. geogr. IG PAN, nr 102, Warszawa. 


i.
>>>
114 


. Jan :Fallrowski 


M i c h n a K, 1971,' Rolnictwo a uprzemysłowienie. Czynniki rozwoju produkcji 
w gospodarstwach chłopskich na przykiadzie rejonu Płocka i Puław, Probl. 
Rejon. Uprzem., Warszawa. 
M ł Y n a r c z y kW., 1970, Metody taksonomiczne w przestrzennym badaniu rolnic- 
twa, [w:] Metody matematyczne i taksonomiczne' w badaniach struktury. prze- 
, strzennej rolnictwa, Biul. KPZK PAN, z: 61, s. 43-112. 
M u n t o n.R J. C., 1976,' Klasyfikacja systemów gospodarstw rolnych _ zp.stoso- 
wanie analizy wielu zmiennych, [w:] Metody matematyczne w badaniach struk- 
tury przestrzennej rolnictwa, Prz. zagr. lit. geogr., z. 3-,4, s. 9-27. 
M Y n a r s k i S., 1974, Elementy teorii sy.stemów, Warszawa; 
P a r y s e k J., 1978, Zastosowanie taksonomicznej odległości Mahalanobisa 
 dy- 
namicznych badaniach 'strukturalno-przestrzennych, Prz. geogr., t. 50, z. 2, War- 
szawa, s.. 293-308. 
Pe r k a l J., 1960, On the. analyzing of a set of Characteristics, Zastosow. Mat:, 
t. 5, Warszawa, s. 35-,45. . 
P e r k a l J., 1966-1969, Matematyka dla przyrodników i rolników, Warszawa, t. '1, 
2, 3. 
P i e t r a s z e k E., 1978, Uwagi o aspektach i wskaźnikach urbanizacji wsi,. [w:] ; 
Procesy urbanizacji kraju w okresie XXX-lecia PRL, Wrocław, s. 237-247. 
P r e d A R, 1966, The spatial dynamics oj u.s. urban-industrial growth 1800-1914, 
Cambridge-London. 
R a 'c i n e J. B.,' R e y m o n d H., 1977, Analiza ilościowa 
 geografii, Warszawa. . 
R o g a c k i H., 1976, Uprzemysłowienie, jako czynnik urbanizacji (na przykładzie 
regionu poznańskiego), Geografia 14, Poznań. . 
Ry k i e l Z., 1978, Mapierz korelacji czy kowariancji? Niektóre zagadnienia analizy 
czynnikowej, Prz. geogr., t. 50, z. 4, Warszawa, s. 589-601. ' 
S a d o w s k i W., 1978, Podstawy ogólnej teorii systemów, Warszawa. 
S t a s i a k, A, 1969, Ruch w budownictwie indywidualnym w powiatach gostyniń- 
skim, płockim i puławskim, Zesz. BRU, nr 36, s. 238....:..317. 
S t e c z k o w s k i J., 1966, Zasady i metody rejonizacji produkcji' rolniczej, War- 
szawa. 
S'tola' W., 1970, Próba typologii rOlnictwa'Ponidzia, Pr. geogr. IG PAN, nr 81, 
Warszawa. 
S t r z.e m s k i M., . (red.), 1973, Przydatność rolnicza gleb Polski, Warszawa. 
S t Y śW., 1936, Wpływ uprzemysłowl,enia na ustrój rolny, Arch. Tow. Nauk. t. 16, 
z. 4, Lwów. 
S z c z ę s n y R, 1975, Kierunki produkcji globalnej rolnictwa - gospodarka indywi-' 
dualna, produktywność pracy, produktywnośĆ ziemi, średnia wielkość gospo- 
darstw indywidualnych - mapy, [w:] Narodowy Atlas Polski, Warszawa'. 
S z y r m e r J., 1973, Propozycja zastosowania nowej metody taksonomicznej do ty- 
pologii rolnictwa, Prz. geogr.; t. 45, z. 4, Warszawa, s: 739-756.. . 
T h fi n e n J. H. von, 1921, Der isolierte Staat in Bezi
hung auf Landwirtschaft und 
NationaWkonomie, Jena. , 
T o b j a s z J., 1963, Rolnictwo o.kręgu przemysłowego, Warszawa. 
T y s z k i e w i c z W., 1977, Typy rolnictwa Macedonii jako przykład typologii rol- 
nictwa świata, Prz. geogr., t. 49, z. 4, Warszawa, s. 781-805. 
Wal d o A D., 1963, Farming on the urban fringe, [w:] A Place to Live, Washing- 
ton, s. 139-145. 
W h i t b Y I M. C., (r
d.), 1974, Rural. resource development, Oxford. 
W i b b e r l e y G. P., 1959, Agriculture and urban growth, New York. 
W i l e y J., 1978-1979, Geographyand theurban environment progress in re
earch' 
and applications, New York.
>>>
, . 
.Metodyczne asp
kty problemu wpływu urbaniza'cji... '. 


115 


Ye a t e s . M. H., L l o y d P. E., 1970, Incentivity influence of industrial, Geogr. 
Pap., nr 44, s. 25-39. 
Z i ó ł ko w s k i J., 1967, Miejsce i rola procesu urbanizacji w przeobrażeniach spo- 
łecznych Polski Ludowej, Warszawa. 
Z ł o m a n o w L., 1968, Ob. industrialnom razwitii sielskogo chozjajstwa, Woprosy 
E
on.; nr 7.' 
Z e c h o w s ki. Z., 1967, Modernizacja, uprzemysłowienie, urbanizacja, Zesz. BRU, 
. nr 22, s. 37-52. 


. i' 


Jan Falkowski 


METHODICAL ASPECTS OF THE PROBLEM OF THE EFFECT 
OF URBANIZATION AND INDUSTRIALIZATION ON THE TRANSFORMATIONS 
IN THE SPATIAL STRUCTURE OF AGRICULTURE 


Summary . 


, 
,l: 


J 


The l11eed for detecHng the regularities, lii
s and correlationsbetween uiI'baniza- 
tion and agriculture by precisestatistical, mathematical' and diagrammatical 
methods implies the application of the system technique. From that point of view 
it is necessary to make an adequate selection of diagnostic characteristics based 
on Spearman's criteria of rank correlation, the quotient moment, Student's sig- 
nificance test "t", the variaibility ooefficients V x and 'the residu
l indexes mlj. The 
characteristics should be measurable, objective,significant and representative 
of the research problem in question. 
The paper .presents sets of diagnostic characteristics based on the abovę criteria, 
determining urbanizatioiJ., the standard of agriculture; the favourable and unfa- 
vourable effect of urbanization on agriculture. F:urthermore, spatial units (com- 
munes) uf s1mila.r tY'!)e of effect of urbaJnization on agl'iculture .have been put 
together in groups using various methods of numerical taxonomy. ' 
Also, the a.uthóT
iS OWID. modified method of compouOO problem lines, his spatial 
differentiation method and the modei of sr.Partial ty.pology have been presented. 
, In spite of the necessity of using electronic computing technique, these methods 
in diagrammatical form offer an easy way of interpreting the trends,scale and 
intensity of the transformations produced by urbanization in the units (communes) 
studied in the years 1960,...-1978 in the agglomeration area of the Lower Vistula, 
In analysing the results, even though so measurable, it must be kept in mind 
that the effect of iUJrbamza:tion and mdustrialiiJmtiOlIl on the eV'oluti
m of agrioolture 
is only' one (though very important) . link in the chain ofcauses producing dp.". 
terioration or improvem.ent in the agriculture. 


. i' 


'1' 


! 


\ .. 


., 
;' 


i 
.1,
>>>
, 


I 
I 
.j 


.... 


/'
>>>
ACTA '.UNIVERSITATIS NICOLAI COPERNICI 
GEOGRAFIA XVII - NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 54 - 1982 


Instytut Geografii 
Zakład Geografii' Ekonomicznej 


,. Jan Stachowski 


j, 
. , 


MODELE LOKALIZACJI TURYSTYKI 


Z a r y s t r e Ś c i. . W opracowaniu podjęto próbę przedstawienia kierunków 
i stanu teoretycznych badań. lokalizacji turystyki, ujmowanej jako ruch turystycz- 
ny. Na: początku żaprezentową!no koncepcje . wyprowadzone z obserwacji makro- 
skalowych układów rozmieszczenia ruchu turystycznego, następrlie modele skupia- 
jące' uwagę na analizie czynnikCiw i proc
sów zachowań lokalizacyjnych jednostki 
uczestniczącej W ruchu oraz ujęba problematyki lokalizacji tegoż ruchu nawiązu- 
jące bezpośrednio bądź pośrednIo do koncepcji fi'zyki społec7!llej. 
" i . 


1. WSTĘP 


I' 
Studia zmier:?ające do sformułowania :teorii lokalizacji Ił pośrednio 
struktury przestrzennej zjawisk ujmowari.ych w obrębie geografii tu- 
. ryzrnu Z'ostały zapoczątkowane stosunkow? niedawno. Stąd ich dorobek 
jest rac:rej skromny. Stan ten odzwiercieqla obecny etap I'iozwojowy tej 
dyscypliny geografii, w. którym /badania: o charakterze teoretycznym,. 
wyjaśniającym pozostają jeszcze w zna
nej dysproporcji w stosunku 
do badań opisowych, rozpoznawczych. W;przeważaj
cej części dotych.- 
czasowe studia teoretycz'ne lokalizacji w rap1ach geografii turyzmu odno- 
Szą się do turystyki ujmowanej jako ruch$urystyc'zny. Przegląd dorobku 
badań w tym z
resie 
tanowi treść niriię
sZ€go. opraCÓwa
ia. Jego kon-. 
tynuacją będziepriygotQwywana 'obecnię: 'praca póświęcona koncepcjom 
i. modelom lokalizacji obIektów i urządzeń
urystycznych. 


2. MODELE K6NCE
*RYCZNE 
11 I 


; I 


Charak,terystycz.ną cechą' przestrzen!łej lokalizacji turystyki jest to, 
że lokalizuje się o'n
 na' obszarach peryferycznych względem miejsc za:" 
mieszkania i pracy ludn;ści - centrów jxpytu turystycznego. Najwc:z;e- 
śniejsze koncepcje teoretyczne lokaHUicji 'turystyki wywodzą się z. bez- 
. pośrednich obserwacji makroskalpwycp ..układów rozmi
szczenia ludności 
w niej uczestniczącej. Prezentują 'onę,ipterpretacje wyjaśniające zmien- 
ność jej inteqsywności i charakteru n,a obszarach wokół centrów ludności,
>>>
118 


Jan StachQwski' 


w kontekście działania ogólnych sił - czynników przede wszystkim spo- 
łeczno-ekonomicznych. , . . . 
Jednym z najstarszych tego' typu ujęć wydaje się' być . koncepcja 
C l a w s o 'l1 a (1960), który na podstawie zi1ntegróWalllegd kryter.i.um do- 
sfępności i cech zasobów dla rekreacji l wyróżnilł na obszarze wokóhniej- 
śkim trzy różnorodne obszary lokalizacji działalności rekreacyjnych 
, 
(r
s. 1). 


--- 

 .. . .....-- . ............. 
/' '. 'III '. " 
/ ,.,----........ \ 
./ I "- 
'(' / I '\ '. \ 
I ''----', \ 
. . t .'
 . . r l " ". \ \' 
I / , \ 
, I \ 
I I \ I 
I 
\ I l MIASTO I ) 
,\ \ I :j 
!.' \ I / 
\ \ , ",/ 
\. I 
\ '........_-,;,...;/ . 
 I 
\ , / 
, ./ / 
"- ,.....::--
.",.", / 
"- ./ 
"- 
 
-- - 


: :, Rys. l...Schemat ilustrując:y obszary lokalizacji rekreacji 
. " wg 
koncepcji M. Clawsona (1960) , 
1 ....:....obszary o: dominacJi zasobów w póstaci urządzeń rekreacyjnych (np. kąpieliska, pOla 
golfowe, korty tenisowe .itp);.,intensyw,nie uzytkowane, głównie w ramach rekreacji l-dniowej; 
11 ..:.... obszary :p
ejściowe, ną których rekreację wyzn;lczają zasoby .zarówno urządzeń re- 
kreacyjnych jak' i natura1ne, uzytkowane w ramach weekendów oraz w celach wakacyjnych; 
111 -,-: Ibszary na. których. rekreację determinują .zasoby n'aturalne,uzytkowane głównie w celach 
, . wakacyjnYc)1 
Fig:
 
. Diagra:hi showing area& of .1ocąlization of rec:r.eation' after M. 
lawson (1960) 
1 :':..: 'tłreas "where 'Man-made' resołirces . (e. g: : swimming-pools, golf courses, tennis courts) de- 
termine: re
reątion, int
nsivęlY': uSętl., mainlyon "one-day trips; . 1I' 
 "1ntermediate 'areas where 
man-made and natural resl?u.rces. detęrmine recreation, used on .w:eekends and vacation trips; , 
111 - areas where natural resourees determine, recreation used mainly on vacation trips 


M e r c e r (1970) i Sim m o ns . (1975) :cytują hipoteżę, leżącą u pod_ 
staw Planu Rozwoju Rekreacji Publicznej Stanu Kalifornia (California 
Public" Dutdóor . Recreation Plan, 1960), wg której lokalizJacje ludności 
uczestnicząceJ 'W' rekreacji deterimnują następujące czynniki: cz'as ptze- 
znacz
my przez ludniQś
 
a. rekreację, zarłoż . ność i ruchliwość ludności, 
. . 


.,1 W obrębie tzw. geografiiazłowieka (human' geography)' podejmowana proble- 
matyka
.wch
dziw:. zakres geografii rękreacji, w ramach której. turystyka jest jed. 
IlY,m z przed
iotów: Jej zainteresowania.
>>>
Modele. l()kaliz
cji tUI'Y'styki 


119 


przy czym zasadnicze żnaczenieprzypisano czynnikom czasu i ruchli- 
wości. Zró
nicowanie tych cech popytu rekreacyjnego leżało u podstaw 
wyznaczenia' koncentrycznych stref lokalizacji rekreacji wokół głównych 
ośrodków miejskich stan
 (rys. 2). . 


IV 


.111 B 

 - -....... 
'/ . lilA. '" 
i( .',1.. \ 
\ GASTO J 
\'. ,.j 
"," . /. 
"'--. 
 . 


'I 


Rys. 2. Układ stref lokalizacji rekreacji w ujęciu Planu Rozwoju Rekreacji Pub- 
licznej stanu. Ka1tfornia, na podstawie publi:ka'cji Mercera (1970) i SimInlCJlIl\3a (1975) 
I - strefa w promieniu 2 mil od miejsca zamieszkania; II - strefa w promieniu 40 mil i lo- 
kalizacji form rekreacji trwającej 
 dzień;. III A -:- strefa w promieniu 125 mil i lokalizacji 
form .rekreacji trwających 1-3 dni; III B - strefa w promieniu 250 'mil i lOkalizacji form 
rekreacji trwających 4-9 dni; IV - stręfa obejmująca tereny odlegle, ponad 250 mil, odwie- 
dzane w ramach rekreacji wal«lcyjnej, tr.wającej 10 i więcej dni 
Fig. 2. Localization zones ,of' recreation by California Public Outdoor Recreation 
Plan, after Mercer (1970) and Simmons (1975) 
I' - zone up to 2 miles from dwe11ing; II - zone up to 40 mi1es, accessible on one-day trips; 
III A - zone up to i25 mi1es, 
ccessible on overnight 1-3 day trips; III B - zone' up to 250 
miles, accessible on vacation trips of' 4-9 days; IV - area extending beyond Zone III for 
Y'acation trips of' 10 days or longer 


L eim gr u b e r (1975) w prezentowanym modelu czynnoscl wypo- 
czy
owych wyróżmia 'Odpowiednio" w zależności od rozmiaru czasu prze- 
znaczanego na wypoczynek i możliwego w granicach tego czasu oddale- 
nia jego realizacji, trzy typy czybności wypoczynkowych: krótk'O-, śred- 
nio- i długotrwające, które roZlnieszcza w odpowiadające mn strefy 
czasowo-przestrzenne - rekreacji (recreation-zone), wycieczek (excur-' 
. . 
sion-zone) i podróży (tourism-zone). 
W geografii polskiej trzystopntowy podział przestrzeni wokół 'Ośrodka 
miejskiego wynika z powszechnie przyjmowanego podziału ruchu tury-
>>>
120 


Jan Stachowski 


stycznego 'wg czasu trwania pobytuturystycznegQ poza mIejSCem stałego 
zamieszkania. Wyznacza on lokalizację ruchu świątecznego W strefie naj- 
bliższej' miasta, lokalizację ruchu wędrownego w strefie dalszej i turystyki 
pobytowej w strefie zewnętrznej. Założenie' to znajduje wyraz w licz- 
nych planistycznych studiach układ'ów. funkcjonalno-przestrzennych wy_ 
poczynku ludnoŚGi mIast, w 'których strefy wyznaczano najczęściej opie- 
rając się na normach' czasowych. lub odległościowych (rys. 3), m.i;:].. 
Kr ó l (1968) i R u t k o w s ki. (i975). Podział obszaru turystycznego 
na strefy lokalizacji proponował również S t a l s k i (1973). Według tego 
badacza wyróznienie stref o odmiennym użytkowaniu. zapewnia racjo- 
nalną. organjzację wypoczynku łi bezkoliżyjną eksploatację obszaru przez 
wybrane formy ruchu turystycznego.' Wyróżnia oń strefę przebywania 
(rekreacji biernej) położoną' w b
zpośrednjlID zapleczu. bazy noc1egowo- 
-żywieniowej - przeważnie osiedla,' strefę rekreacji cZynnej i strefę 
usług uzupełniających. 


;. "'.1 



 
,.....- 
/ III, 
/ 
/ 
/ 
., 
\ 
\ 
\. 
" 
. .......... 
-- 



 
'" . 
" 
.\.' 
\ 

 
J 
/ 
'/ 
/ 
/' 
-- 


., 
I 


'r' 


Rys. 3. Układ stref lokalizacji wypoczynku wokół miasta st. Warszawy 
. wg B.Króla (1968) 
I - strefa przymiejska - do 26 km, intensywp.ego przenikania wypoczynku świątecznego z wy- 
poczynkiem codziennym dalszego' zasięgu; II IŻ' - strefa podmiejska bliska - do 50 km, z .prze-. 
wagą wypoczynku świątecznego oraz' ud:1;iałem wypoczynku sezonowego bliskiego' zasięgu; 
II b ......: strefa po.dmieJska dalsza - do 15 km, wypoczynku sezonowego oraz w,ypoczynku świą- 
. t
cznego 1,5-2,5 dniowego; III - strefa dalszego zasięgu, z przewagą' wypoczynku sezonowego 
'. . i udziałem wyjazdów świątecznych dalszego zasi
gu . 
,Fig. 3. Zones of recreatio
 localization round Warsaw after B: Król (1968)' 
r .:... zone up to 25 km from. the city, intensiv
 penetration of holida'y recreation with longer 
range daily recreation, II a 
 ..zone up to 50 krri from the city; with preponderance of 
holiday recreation and som e percentage .óf short range seasonal "re
reation, II' b _ zone 
up to 75 km froni the city, seasonal recreation and 1,5-2,5 - day's holiday recreation, III _ 
longer' range zone with preponderancę of seasonal recreation with some percentage .0£ 
.longer rang
 holiday trips,
>>>
Modele .lokalizacji turystyki -- 


121 


Również niemieccy geografowie turyzmu' (Fremdenverkehrsgeogra- 
phie) podkreślają występowanie stref lokalizacji hirystyki na obszarach 
otaczających w,ielkie miasta. Między in. G e li g a n t (1962) twierdzi, że 
popyt turystyczny dużego miasta wytwarza wokół niego peryferie wy-" 
poczynkowe w postaci obręczy (Gurtel), podobnie T o d t (1965) zakła- 
. dający występowanie stref lokalizacji turystyki (Standortschema), a tak- 
że R u P p e r t i M a i e r (1970), wyróżniający dwie' strefy podstawo- 
we: strefę bliską lokalizacji form rekreacji krótkotrwających i nie dłuż- 
 szych jak standardowy weekend (Naherholungszone) oraz strefę dalszą 
lokalizacji, dłuższych podróży turystycznych, przede. wszystkim waka- 
. cyjnych (Tourismus-, Fremdenverkehrszone). 
. Do zakresu omawianej problematyki należy włączyć również. model 
przestrzeni turysty;:znej M i'0s s e c a (1977). Jakkolwiek m'0del ten 
akcentuje zagadnienia struktury i dynamiki przestrzeni turystycznej, 
zawiera liczne przesłanki odn'0szące się do lokalizacji. ' 
.Prz'estrzeń turystycZJną' definiuje Miossec następująco: jest to prze- ' 
strzeń . zn
jdująca się. na peryferiach centrów zarilieszkania i pracy, 
w której udoskonalenia w pokonywaniu 'Oporu odległości umożliwiają 
transfer popytu turystycznego i w której różne sposob
ośCi pośrednie 
(occasicns interposees) nakładające się na siebie rodzą ogniska ze stre- 
fami wpływów. Na pods,tawie zmienności intensywności ruchu turystycz- 
nego . z. centrum popytu, . rodzajów środków transportu użytkowanych 
przez turystów d'0 pok'0nywania przestrzeni ,i. czasu trwania pobytów 
turystycznych, przestrzeń turystyczną wokół centrum popytu . dzieli 
. M
ossec na koncentryczne wokół nieg.o strefy: 
0.-:- jądro centralne (miasto ze strefą podmiejską), 
.1 - strefa sąsiadująca z jądrem centralnym, regularnie odwiedzam. 
w celach turystycznych przez. jego mieszkańców, . 
2- strefa dalsza, ale tradycyjnie odwiedzana przez mieszkańców jądra 
. . \ -.' , 
centralnego, 
:3 - strefa daleka, dopier'0 od'krywana przez turystykę, 
4 ....:.... "reszta swiata". .1 .' .. . 
Regularny, koncentryczny układ stref w przestrzeni homogenicznej 
jest w rzeczywistości nieregularny. Deformacje przestrżennych zasięgów 
stre,f o względnie stałym charakterze determinują np. granice kli.rnatycz.- 
ne, fizjograficzne,' historyczno-polityczne a także konkurencyjlny wpływ 
innych centrów popytu. Ponadto f'0rma przestrzenna stref ulega różnego 
typu deformacj'0m w krótszych o-kresach czasu. Na skutek lrorzystnych 
z punktu widzenia rozwoju turystyki zmian polityczno-administracyj- 
nych, rozwoju' gospodarczego obszarów, wzr'0stu' stopy życiowej mie- 
szkańców, postępu technicznego w transporcie, 'strefy ulegają deforma- 
cjom o' cha
akterze pozytywnym, wyrażającym się w rozszerzaniu ich. 
zasi-ęgówprzestrzennych. Natomiast d,eformacje negatywne, wywoływane 
głównie przez n
ekorzystne stany polityczne. (konflikty), kryzysy glQSpo- 


.: I 


.r
>>>
122 


Jan- StCi'chowski 


darcze, katastrofy ek'Ologiczne itp. prowadzą d'O zawężania stref Ił nawet 
" ich zaniku
 ' _ ' 
. Z powyższego" pobieżnego przeglądu wymienionych koncepcji i mo- 
deli 'wynika, że:mnienność intensywności i charakteru przestrzennej lo- 
kalizacji turystY'ki wyjaśniane' są za pomocą nieliczne go, wzajemnie 
sprzężonego zespołu' czynnik6w, odnoszących się praWlie Wyłączn
edo 
popytu turystycznego. CZY'nni:kiem zasadniczym, który leżał u podstaw 
wYborów lokalizacyjnych, determinującym cechy przestrzenne ilkładów 
lokalizacyjnych była ilość czasu wohiego, przeznaczanego przez ludnosć 
na realizację swych potrzeb turystycznych. Wymieniony czyJ1!Irikmiary 
czasu, określający stopień dostępności przestrzeni, lokalizował uczestni- 
ków ruchu turystycznego w kUku, a najczęściej w trzech stref
C'h kon- 
centryc?:nych wokół centrum popytu. Pochodnymi miary 'czasu były for
 
my . turystyki determinujące' specjalizację funkcjonalną stref. Zaznacza- 
jące się rÓżnice pomiędzy poszczególnymi ujęciami, wyrażające się Hc
bą 
stref i ich rozpiętośoią czasowo-przestrzenną, ich funkcją i innymi,wy- 
nikają z występujących regionalnie r'óżnic pojęciowo-termin'Ologicznych 
w obrębie tego dz.iału geograf,ii, z regionalnie zaznaczających się różnić 
w' zakresie rozmiarów wolnego czasu ludności, z rodzajów uprawianych 
przez nią form' turystyki, jej' zamożności i przestrzennej' ruchliwości, 


, 
.1 
,; 
i 


, ; 


3. MODELE INDYWIDUALNYCH ZACHOWAN LOKALIZACYJNYCH 


'Cechą wYróżniającą kolejną grupę modeli jest tzw. podejScie m1kró- 
skalowe w ich konstrukcji. Polega ono na analizie czynników decyzji 
lokalizacyjnych, skupia uw
gę na pro
sach, których wynikiem jest lo':' 
kalizacja 'działalności turystycznej, w mniejszym zaś stopniu na samej 
lokalizacji. . 
Teoretyczny' model lokalizacji turystvki T o d t a (1965) stanowi jed- 
ną z tzw. te'Orii odległości. Wyróżniający tę grupę teorii przyjmują 
odległość jako podstawowy czynnik lokalizacji, zaś 'lllliJnimaliz
cjęko- 
sztów pokonywania odległości jako wyznacznik użyteczności loka1izacjd 2
' , 
Podstawę 'lokalizą.cji turystyki w ujęciu Todta stanowi czynnik oddale,- 
nia (Reiseweite), noszący cechy odległości fizycznej i psychofizycznej. 
.W ujęciu T,odta pokonywande 'Oddalenia zWIązanego z podróżą .turystycz- 
ną łączy się z dwoma rodzajami wydatków: . . . 
-- wydatkiem mierzonym w pieniądzu i obejmującym. koszty pódró.' 
ży turystycznej (transportu, pobytu; wyżywienia), 


11 G a r n e r (1967),' dokonując systematycznego przeglądu modeli lokalizacji 
osadnictwa, wyróżriił 6 przesłanek , leżących u podstaw tych modeli. Pierwsza z nich 
brzmi: "Prze.strzenne rozmies,zczenie ludzkiej działalności odzwierciedla uporząd- 
kowanie wynikające z przystósowania ,się do czynnika odległości", natomiast dru-. 
ga: "Decyzje lokalizacyjne są generalnie podejmowane tak, aby minimalizować' 
efekty oporu Qdlęgłości".
>>>
Modele lokalizacji tu.rystyki 


123 


:- wydatkiem fizycznie nie wymier nym , obejmującym 'psychofizyczny 
wysiłek związany z podróżą, wynikający z real,istycznego załoŻJenia, że 
z każdą podróżą nierozłącznie związany jest pewien wysiłek, zmęczenie. 
Jego wielkość 'nie powinna przewyższać opłacanej przyjemności z podró-' 
ży, gdyż wówczas neguje on jej celowość. \. 
_ Mając na uwadze substytucyjność kosztów (p) i wysiłku związanego 
z podróżą (x) ---'- można jego poz
om regulować poziomem kosztów, Tódt 
wprowadza funkcję substytucji w'. postaCIi S = (r: p, x). J;rzedstaWiiona. 
na rys. 4 krzywa substytucji dla danej odlegrosci (r) celu podróży skła- 
da. się z punktów reprezentujących kombinacje wysiŁku i kosztów wg 
funkcji S (r: p, x) = .0- kr
yw:e A. Ponadto Tod't wprowadza pojęcie 
funkcji nieprzyjemności podróży turystycznej ,(Lastfunktion), wyrażająoej 
dla danej jednostki krańcowe relacje wysiłku '(zmęczenia) i kosztów wg 
;funkcji L = L (p, x). Funkcję tę gra:flicznie ilustruje krzywa indyferencji . 
nieprzyjemności, której punkty repre:rentują krańcowe kombinacje 
ę- 
czenia i lrosztów akceptowane przez jednostkę. Innymi słowy wyraża ona 
krańcowe wielkości wydatków finansowego i psychofizycz:nego, które 
w. iwiązku z Podróżą turystycwą jednostka skłonna jest akceptować - 
krzywa B na rys. 4. 


,: 
-J: 
li 


. i1 


" 
,j 


.., 
, 
.. 


.11,1 A 2 .11,3 
I \ \ 
.J . \ \ \ 
\ \ \ 
\ \ \ 
I \ \. \ 
B' \ \ " 
\ ,""" 

 .". ""'- 
........... i 
1"8 """ -- '3 
""'- 

 ........... 
---- . 
.'-.., --r 2 
'-... 
......... 
- 
'--'1 
'0 X 


Rys. 4. Określenie graficzne lokalizacji turystycznej wg H. Todta (1965) 
. . Fig. 4. Graphic desi
nation of tourist local
zation aftet H. Todt (1965) . 


Lokalizację' turystyczną, czyli oddalenie, które dla danej jędnostki 
. będzie najkorzystniejsze z punktu widzenia kosztów ,i wysiłku, wywacza 
.. . 
punkt styczności (PS) krzywej indyferencji nieprzyjemności dla jednostki 
z jedną z. krzywych substytucji kosztów i wysiłku, wykreślonych....dla 
różnych odległości. .Punkt ten określa .jednQcześnie wielkości wydatków
>>>
124 


Janstachowski 


., 


finansowego i psychofizycznego, które godzi się ponosić jednostka, 
w związku z podróżą na daną odległość. 
. Funkcja nieprzyjemności wyznaczana przebiegiem krzywej indyfe- 
rencji nieprzyjemności jest zależną od natury psychofizycznej i spolecz-, 
no-ekonomicznych cech jednostki. Różne i zmieniające się w czasie pozio-- 
my wrażliwości jednostki na zmęczenie lub koszty, bądź na oba elementy 
jednocześnie, powodują' zmiany przebiegu tej, krzywej, a w konsekwencji' 
rzutują na decyzje lokalizacyjne względem odległości. 
. Powyższą koncepcję lokalizacji turystycznej jednostki próbował Todt 
następnie wykorZystać dla analizy zachowań 10ikah
acyjnych większego 
zespołu ludzi, np. mi
szkańców miasta. Użył w tym celu modelu poten- 
cjału, w którym wykładnik 'przy ZJmiennej odlegrości wyrażał wrażliwość 
podróżnych m.in. na koszty i zmęczenie. W oparciu o powyższy model 
zamierzał Todt sprecyzować teorię' stref turystycznych Wyznaczanych 
przez funkcję odległości, a. ściślej oddalenia.' Analiza rozmieszczenia 
ośrodków' wypoczynkowych' środkowej części Republiki Federalnej Nie- 
miec częściowo potwierdziła słuszność jego ,założeń. Badane przez autora 
lokal'izacje Wczasowisk na wymien.ionym ohszarze, które powstały w po- 
czątkowym okresie rozwojU turystyki, stymulowane były głównie przez 
popyt a ich oddalenie od centrów popytu daje się wytłumaczyć ówcze- 
snymi sposobami podróżowania (zaprzęgi' konne). Weryfikacja modelu 
. potencjalnego na przykładach lokalizacji ruchu . turystycznego, współ- 
czesnego Todtowi w znikomym stopniu potwierdziła ,istotność ,założeń 
jego koncepcjo.. . 
Model Todta uwzględnia stronę popytO\vą problemu lokalizacji. O ile 
w pewnym zakresie przekanywująco wyjaśnia on lokalizacje dawne, de- 
. terminowane głównie przez popyt ,turystyczny,' to okazuje się być mało 
użytecznym dla wyjaśniania współczesnych lakalizacj'i ruchu turystycz- 
nego; w przeważającej mierze kształtowanych przez czynniki podaży 
turystycznej, modyfikujących zachowania lokaLizacyjne popytu, popytu 
ogromnie zróżnicowanego, dysponującego m.in. licznymi sposobami po- 
konywania odległości. 
Podobnie, dedukcyjną koncepcję lokalizacji turystyki proponuje B 0- 
ve n t er' (1966). Według tego badacza lokalizację miejsca wakacji danej 
rodziny względem miejsca jej stałego zamieszkania można, wyjaśnić za 
pomocą pojęć i narzędzi stosowanych w teoretycznych koncepcjach 1'0- 
kalizacji produkcji rolnicżej i rolniczego użytkowania ziemi (wg Thline- 
na) oraz lokalizacj,i i użytkowania ziemi miejskiej (wg Alonso, 1960). 
Konstrukcja koncepcji lokalizacji turystyki Boventera opiera się na na- 
stępujących założeniach upraszczających: wy'bory lokalizacyjne dokony- 
wane są wg kryterium maksymalizacji korzyści z lokalizacji, w war;un- 
kach częściowej równowagi rynkowej, przy pominięciu m.in. czynnika 
aglomeracji, pełnej konkurencji między potencjalnymi' użytkownikami 
przestrzeni oraz pełnej 'informacji o cenach i kosztach. Ni
 wnIkając 


I 
. ,
>>>
. Modele iokaiizacji tury,styki 


125 


głębiej w istotę cytowanych i analizowanych przez Boventera teorii Thu- 
nena i Alonso, skupimy uwagę na generalnych sformułowaniach prezen- 
towanej przez niego koncepcji lokalizacji turystyki: 
Zgodnie z twierdz
miami teorii Thilnena optymalna lokalizacja pewnej 
uprawy względem danego ry.nkuzbytuznajduje się w tym miejscu prze- 
strzeni, w któryin jej producent, dysponujący zespołem pre,ferencji i na- 
kładów, minimalizuje rentę' gruntową i koszty transportu a maksyroa- 
'.lizuje powierzchnię uprawy, uzyskując zamierzony, satysfakcjonujący go 
dochód. Wyrilieni:one czynniki i zależności między . nimi, objaśniające 
optymalną lokali?-ację danej produkcj:i rolniczej i, 'generalnie, kształto':' 
. wanie się struktury. uzytkowania ziemi w regionie wokółniiejskim,' zo- 
stały przyjęte następnie przez Alonso w teorii lokalizacji i użytkowania 
ziemi w mieście. Położenie jednostki dysponującej danym poziomem do-, 
chodu i strukturą preferencji wyjaśnia Alonso za pomocą wysokości 
renty ,sytuacyjnej, przestrzennej dostępności i zajmowanej powierzchni. 
( 
Lokalizację riliejsca zamieszkania w przestrzeni miasta znajduje jedno- 
stka w miejscu, które zapewnia jej optymalną użyteozność przy mini- 
malizacji płaconej renty i kosztów podróży do pracy i usług oraz maksy- 
malizacji zajmowanej powierzchni. Konstruując koncepcję wyjaśniającą 
zasady. lokalizacji miejsca wypoczynku względem danego miejsca za- 
mieszkania, Boventer stosuje te same założenia i czynniki jak poprzednio 
lwymienieni autorzy z jedną istotną różm,icą. Otóż zauważa on, -że bardzo 
istotny czynnik lokalizacyjny, ja'k.im w poprzednich te.oriach była' ?ziałka 
ziemi (produkcyjna, mieszkaruowa), jej wielkość i cena; w teorii 'lokali- 
zacji turystyki traci swoje znaczenie. Na jego miejsce wprowadza czyi'- 
nik nowy - W. poprzednich ujęciach nieistotny, mianowicie czynnik 
. czasu - długości pobytu turystycznego. Zatem w wyborze lokalizacji 
miejsca wypoczynku brane będą pod uwagę następujące, podstawowe 
czynniki: koszty podróży, jednostkowa cena pobytu (odpowiednik renty 
gruntowej lub sytuacyjnej) oraz długość pobytu .(odpowiednik wielkości 
działki mieszkaniowej lub produkcyjnej). . 
. W świetle założeń teorii cytowanych przeż Boventera, ilość ziemi jaką 
'można był9 nabyć za określoną kwotę wzrastała wraz z odległos.cią od 
centrum (rynku zbytu, pracy, usług), zgodnie z założeniem spadku jej 
ceny jednostkowej (renty) wraz z6dległością skutJiiem wzrastających 
. . kosztów transportu. Boventer przyjmuje istotność powyższego założenia 
w teorii lokalizacji turyst
ki - wraz ze wzrostem dystansu od centrum 
do coraz to bardziej odległych miejsc' ceny jednostkowe pobytu.' będą 
spadały w stopniu kompensującym wzrost kosztów i trudów pokonywania. 
odległości: Tak więc, przy założeniu że ludzie nie mają preferencji co do 
szczegółowej lokalizacji (założenie podobne jak' w prostych;modelach 
lokalizacji rolnictwa i użytkowania ziemi miejskiej), optymalna lokali- 
. zacja trriejsca' wypoczY'fłku będzie się znajdować w tym punkCie prze- 
strzeni, w którym jednostka będzie minimalizować kQszty podróży i jed- 


. r 
I.
>>>
126 


Jan Stachowski 


nostkową cenę pobytu a maksymalizować długość pobytu wypoczynko
 
wego. W rzeczywistości, zauważa Boventer, długość pobytu będzieuza- 
leżniona tak od odległości podróży, jak i od skłonności do podróżowania 
do miejsc daleko położonych. Ż jednej strony miejsca bardzo oddalone 
. oferują niższe jednostkowe ceny pobytu, a więc umożLiwiają dłuższy pD_ 
byt, z drugiej - wzrost kosztów i trudów podróży (wzrost tej kategorii. 
kosztów w ,ogólnym wydatku turystycznym) wraz z odległością nie skła- 
niają do dalekich podróży. Optymalna }okalizacja wypoczynku, zn,ajduje 
się zatem w miejscu, w którym .istnieje optymalna, z punktu widzenia 
jednostki relacja ko
tów podróży i kosztów pobytu (cena jednostkowego, 
pobytu pomnożona przez Liczbę dni pobytu) w kwocie środków przezna- 
czonych'na wydatek turystyczny. 
Z przedstawionych przez Boventera koncepcji wy.nika\ że lokalizacje 
optymalne powstają w drodze maiksymal1zowania wieJkościdziałek ziemi 
(produkcyjnej, mieszkaniowej) \ lub długości pobytu wypoczynkowego, 
. w warunkach wpływu czi}11ll1Iików ograniczających kosztów ziemi ....:..- jed":" 
nostkowej ceny pobytu i kosztów transportu.Pówyższe, przy przyjętych \ 
założeniach upraszczających, pociąga za. sobą maksymalne oddalenie 10- 
.' kalizacji produkcji, zamieszkania i wypoczynku . od centrum -' rynku 
zbytu, pracy i zamieszkania. Wykazane podobieństwo twierdzeń dwóch 
o'statnich koncepcji, do teorii wyjśdowej' Thunena, nazywanej niekiedy 
teorią peryf,el'ii, wskazuje za uznaniem teo:rd.i lokalizacji turyst;x:ki rów- 
nież jako teorii peryferii, co wcześniej sugerował C hr i s t a 11 e r" (1955), 
a co jednOcześnie stawiałoby ją w opozycji do innej teor.:ii tegoż Chri- 
stallera - teorii miejsc centralnych. Otóż wg Boventera lokalizacja tu- 
rystyczna jest wypadkową dwóch tendencji - tendencji ku peryferiom' 
i tendencji ku ośrodkom centrainym. Do przedstawionego wyżej ujęcia, 
z którego wymka peryferyczny charakter 'lokalizacji turystycznych, 
wprowadza autor czynnd!k aglomeracji. Wynika on z uwzględnienia w pro- 
- cesie wyboru lokalizacji preferencji w zakresie lokalizacji szczegółowej. 
Jednostka o określonych pref
rencjach (w;i
lkość i atrakcyjńość wypo- 
sażenia ośrodka turystycznego) będzie poszukiwała lokalizacji wypoczyn- 
ku wśród ośrodków o cechach odpowiadających jej 'życzeniom, natomiast 
większa . zbiorowość O' zbLiżonych preferencjach bę
ie się skupiać 
w ośr,ódkach turystyewych określonego typu. Nowy elementwybQru 
lokalizacji modyfikuje uprzednio Ykreśloną funkcję ceny jedriostkoWego . 
pobytu, która będzie kształtowana' już nie ty1ko przez odlegrość do ośrod- 
ka, ale będ
e również funkcją wielkości i atra;kcyjności ośrodka tury": 
stycznego. Ostatecznie Boventer stwierdza, że jeżeli do proponowanego 
modelu 
prowadzić w szerszym zakresie elementy podaży, to teor,ia 10- 
kalizacj,i turystyki będzie zawierać elementy tak teo
ii peryferii, jak' 
i teorii miejsc ceintralnych. ' 
U po¥taw większości teorii Lokalizacj,i, w szczególności działalnóści 
gospodarczych
 znajduje się postulat mówiący, żę decyzje lokaliza
yjńe 


: ! 


.j 


'j
>>>
Modele tokaIizacj:i turystyki . 


127 


Są padejmawane zgadnie z żasadami minimalizacji 
asztów lub maksy- 
malizadi karzyści, a bardziej ogólnie - zgadnie z zasadą maksymali- 
zacji ,użytecznaści połażenia. Postulat ten realizuje działanie czławieka 
ekanamicznega,' posługującega się wymieI'lnyrni, w kategariach ekona- 
micznych, kryteriami aceny padejmawanych decyzji lakalizacyjnych. Kan- . 
cepcje te w zasadzie nie uwzględniają pazaekanamicznych uwarunkawań 
lakalizacji, którym w głównej mierze należy przypisywać niezadowala- 
jącą . żgodność rzeczywistych układów lakalizacyjnych Z' układami gene- 
rawanymi na ich padstawie. \fi latach' 60-tych, w kręgach geografów 
czławieka zainicjawanp dyskusję ci. kan1ITetne studia nad wprawadzeniem 
da te arii geagrafii, w szczególnaści geagraficznych ,tearili lakalizacji, pa- 
stulatów adnoszących się da psychaspałecznych uwarunkawań zachawań 
lokalizacyjnych, tzw. pastulatów behawiarystycZlnych. Szczególną donia- 
sł.ość tega radzaju pastulatów zaczęli padkreślać g'eografawie rekreacji,. 
dla którychekanamiczne kryteria użytecznaści . laka lizacji dżiała1naści 
związanych z rekreacją były mało przydatne. Jaka reprezentatYV'fIle dla 
behawiarystycznega padejścia da' prablemu lakalizacji w abrębIe geogra- 
fii rekreacji mażna uznać prace A l ci s k o g i u s a (1967, 1
69, 1973, 
1977). 
U podstaw prez
ntawanej przez A l d s k a g i u s\'a (1973, \1977) kan- 
cepcji wyjaśniającej lakalizacyjne zachaw
nie uczestnIków rekreacji we- 
ekendawej znajdują się, sfarrmurowane w ramach . geagrafii zachowań 
(behavioural geagraphy), pojęcia przestrzeni działania (actian space) 
i przestrzeni działalnaści (activity space). Przestrzeń działanfa' definiuje 
Aldskogius' jaka przestrzeń, którą wyznacza zakres Wiiedzy jednastki 
a miejscach i absz.arach potencjalnie użytecznych dla uprawianej przez 
nią' farmy rekreacji, zgodnie z subiektyWną .oceną użytecznaścitych' 
miejsc ,i .obszarów dla tej rekreacJi - jest' to inaczej potencjalna prze- 
, strzeń interakcji. Przestrzeń działalnaści natamiast, jaka przestrzeń abej- 
I?ującą miejsca i obszary odwiedzane przez jednQstkę w trakcie jej dzia- 
łalności rekreaGyjnej. 
Padstawowym założeniem kancepcji jest, że aktualny ukła;i rozmiesz- 
czenia akreślonej farmy rekreacji jednastki -:- jej przestrzeń działalności, 
adzwierciedla strukturę jej potencjalnej przestI'lzeni działania. Zatem wy_ 
jaśnienia układu lokalizacyjnego da:nej farmy rekreacji mażna uzyskać 
paprzez identy£ikację struktury przestrzeni działania, j,ednastki "'(grupy. 
asób a zbliżanych cechach 1kreślających padobne parametry zachowania 
l.okalizacyjnega)., Struktura jednastkawej przestrzeni działania, tj. spo- 
strzega'
ega śradawiska stanawiącega patencjalne pale interakcji, jest 
determinowana licznym zespałem czynników. Aldskogius eksponuje wśród 
n:ich 'następujące: zasaby śradawiska dla wybranej farmy rekreacji sta- 
nowiące podstawy struktury przestrzeni działania; dastępnaść tych zasa-" 
bów od. miejsca stałegO' zamieszkania i. 
najamaść (zaSób infarmacjii) 
środowiska rekreacji. Pawyższą znajomaść śradawiska rekreacji jednastk
 
. - . 


'. 
.I
>>>
128 


Jan Stachowski 


osiąga w złożonym procesie u,czenia się, uwaruITkow1;lnym . m.in.: dopły- 
wem informacji o jego walorach rekreacyjnych,' oceną jego użyteczności. 
dla uprawaanych form rekreacj,i, minionymi doświadczeniaml rekreacyj- 
nymi w tym środowisku w szczególności or'az wieloma innymi czynni- 
. / 
karni' szczegółowo analizowanymi przez' autora. . Rysują one' w . umyśle 
jednostki mapę znajomej przestrzeni, użytecŻinej dla pr.eferowanej formy 
rekreacji (familiarity space map). 
Empiryczna weryfikacja tej konc
pcji, dokon
na na podstawie. ana- 
lizy porównawczej mapy rozmieszczenia miejsc docelowych wycieczek 
. jednodniowych reprezentacyjnej grupy ludności Uppsali z, mapą. prze- 
strzeni działania tej ludności, 'operacyjnie zdefiniowaną w postaci mapy 
informacji o obszarze rekreacj:i, potwierdziła w znacznym zakresie istot-: 
ność założenia pokrywania się struktur obu rodzajów przestrzeni.Zało- 
żenia metodologiczne' przyjęte przez. AIdskogiusa wydają się być bardzo 
użyteczne w konstruowaniu teorii lokalizacji działalności rekreacyjIJ.ych, 
Wymagają 'One dalszych studiów, w szczególności. ukierunkowanych na. 
poznanie procesu uczenia się otaczającego środowiska rekreacyjnego, 
procesów zachowania lokalizacyjnego w tym .środowisku, na identyfikację 
wzorców zachowań i innych zagadnień, będących m.in. przedmiotem za..; . 
interesowania. innego przedstawiciela behawiorystycznego podejścia do 
. lokalizacji rekreacji - M e r c e r a (1971). . 


. , 
. "! 


., 
i 


4. MODELE UKŁADOW PRZESTRZENNO-FUNKCJONAL
YCH 
'" Uogólnień odnoszących się do lokaLizacji ruchu turystycznego dostar- ' 
czyły również zastosowania modelu grawitacji vi badaniach migracji tu- 
rystycznych. Wnioskdem o charakterze ogólnym, wypływającym z naj- 
wcześniejszych turystycZil1ych tnodeli grawitacji (Cre¥o, 1963, Crampton; 
1965), było stwierdzenie spadku inten:sywnośei ruchu - lokalizacji wraz 
ze wzrostem odległości od centrum pochodzenia turystów. Zatem 
odele 
te w odmiE!nnej formie opisywały zależność iderityfikowaną innymi spo- 
sobami. Kolejne konstrukcje. tegb typu E 11 i s a' i Do r e n a (1966) 
a zwłaszcŻa F r e _u n d a i' W i l s o n a '(1974) odznacząły się znacznie 
więkSzym zakresem funkcji' wyjaśniającej. W modelach tych przyjęto, że. 
intensywność ruchu jest me tylko funkcją odległ,ośei od centrum oraz 
funkcją globalnej Licz,by ludności centrum pochoqzenia turystów, lecz 
jest funkcją. wielkości potrzeb turystycZil1ych ludności w miejscu jej za- 
mieszkania i stymulujących ją do uc
.estnictwa w turystyc,e, atrakcyj- 
nośc.i miejsc i obszarów przyciągającyćh turystów i pewną funkcją odle- 
gŁości między nimi. Wysóka efektywność rekonstrukcji rzeczywistych 
układów lokali
acyjnych, uzyskiwana zwłaszcza za pamocą modelu 
Freunda. i Wilsona, w pełni potwierdza istotność grawitacyjnego cha- 
rakteru zachowań lokaLizacyjnych zakładanych przez ten model oraz skła- 
nia 40 uznania zidentyfikowanych 
miennych spełniających warunki 
skonkretywwaneg,o modelu,' jako czynników lokalizacyjnych ruchu. 


I 
I 
, I 
i 


'\.
>>>
Modele 'lokaUzarcji turY'styki 


129 


Założenie grawitacyjnego charakteru zachowań lokalizacyjnych uczest- 
n:ików ruchu turystycZIl€go było przyjmowane także przez innych bada- 
czy" których prace ni
 wskazują na bezpośredni rodowód w lroncepcjach 
fizyki społeclJnej 3. Przyłda(lem podejścia opierającego' się na Powyższym 
założeniu jest funikcjo.nalno-cł1orologiczny mode
 ruchu turystycznego 
M a r i o t a (1971, 1973 a, 1973b
. Model Madotił jest wysoce ideowym 
schematem lokalizacji ruchu, ekspOnującym ujęte w trzech grupach prze- 
słanki go determinujące, przyjmującym'grawitacyjny cha,rakter zachowań 
lokalizacyjnych uczestników ruchu;: pozb
wionym . jednak formy ope- 
racyjnej. Koncepcja ta może stanowić oryginalną bazę teoretyczną tu- 
rystycżnych modeli graWJitacji, których' słabą' stroną była treść teore- 
tyczna. Pierwszą' grupę p
słanek w modelu. Mariota sta:now
ą prze- 
słanki lokalizacyjne ruchu: walory przyrodnicze, historycine ii. kuturalne,. 
. których występowanie wskazuje obszary i miejscowo.ścf; gdzli.e ruch. tu- 
rystyczny może się pojawić. Większe koncentracje walorów stanowiących 
przesłanki loka1iiacyjne wytwarzają W przestrzeni geogra:f.icmej bieguny 
atrakcyjności t'rU'ystycznej,.. posiadające ząomośćprzyciągama turystów. 
Drugą grupę stanowią 'prŻesłanki: seJektywne, które wymikają z charak- 
terJl gqsPQdarki, sytuacji ludno,Ściowo-o.sadniczej, , warU'Ilków: społecZIlP- 
. -politycznych, determinujących uczestnictwo ludności w turystyce. Wy- 
twarzają one w. przestrzeni geogra:f.icZlnej bieguny potrzeb turystycZlnych 
o"Siłach ,skierowanych odśrodkowo, wypychających i rozpraszających lud..;' 
ność W, celach turystycznych
 Występowanie' pomiędy tymi biegunami. 
związków' wpóstaci strumieni ruchu' turystycznego determinuj
: prze;.. 
slaniki realizacyjne; k6munikacyj 1 na i inarerlalno-technićzna baza tury"" . 
styki: Występ?wanieptiesłam.ek realizacyjnych stymuluje 'powstawanie' 
miejsckoiicentracjliruchu, Nie jest to jedna!k wyrazem ich zdolności 
lok:aiizacyjnych, lecz. przeJawem "sił, przyciągający:h przesłanek . lokali;.. 
zacyjllych w tych miejscach,i' wypychających przesłanek selektYVw1y'ch 
w 'niiejscach. zainies:zikari.ia'lu
nośc.i (rys. 5). . . 


.' I; 


" 
'i' 


-" i 


, ; 


{ 


, j 


, 
.j 


5: UWAGI KOŃCOWE 


, " 


Z powyższego,krót14ego'przeglądu koncepcji i modeli jasnowy'illka, 
że 'studIa zmierzające do skonstruowania teorii lokalizacjiturysty'ki znaj-' 
dują się w początkowym etapie rozwoju. W zasadzie nie powstała jak 


, . 
8 Fizyka społeczna - koncepcja dyscypliny naukowej, kt.óra do badań zjawisk 
społecznych w przestrzeni adaptowała pOjęcia, prawa i teorie fizyki materii. Ini- 
cjatorem tego podejścia metodologicznego był amerykap.in J. Q. Stewart, który 
w latach 50-tych dla analizy zależności tkwiących u podstaw wzajemnych oddzia- 
ływ
ft'Jednostek spóJecznych w:. przestrzeni -przyjął pojęcia i prawa fizyki newto':' 
nowskiej. Należy jednak zau':I'ażyć, że podstawo:we lkioncepeje fizykispołeczlÓ.eJ 
 
. modele :ciążenia'ipoteńcjału mają .znacznie dłu:iJszą tradY'Cję (woł.. XIX w.), nie-' 
rp.niaj9,1op
ero w ramach' tej nauki zostały. ro'ZJWinięte, a na
tęplD.ie zajęły. ważne . 
miejsce w metodyce analizy. regionalnej.
>>>
"1.30 


JaD StachOIWski 
I 
/ 


0) 


. , 


0) 


. Rys. 5. Schemat przestrzenno-funkcjonalnego modelu' ruchu turystycznego 
P. Mariota (1971) 
Fig. 5. Diagram of P. Mariot',s (1971) spatia'l and :flunotio:hal model of toU!fist ltTaffic 


: i 


'\ 


dotąd teoria sensu stricto, tj. spełniająca postulaty stawiane takiej teorii 
L Wyjaśniająca wszystkie problemy wią
ące się z poruszanym zag
dnd.e- 
niem. Przedstawione lmnc'epcje Ibędące bądź generalizacjami empirycz- 
ńymi, hądź mające charakter modeloWy' ograniczają się w zasałizie do 
stwierdzenia ostrefowo-kioncentrycznym układzie lokaliz'acji tej sfery 
d
ałalności ludzkiej. Próby identyfikacji, kQnstrukcji mechanizmów za-. 
'chowań 1oikalizacyjnych, nawiązujące do założeń klasycznej teorii. Thii- . 
nena, opierające się na koncepcjach fizyki społecznej bądź sięgające do . 
idei geografii zachowań, nie doprowadZliły jak na,razie do zadowalających 
rozwiązań. Pole -teoretycznych badań problematyki lokalizacja. turystyki 
pozostaje 'więc nadal szeroko otwarte. Wydaje się, że dróg do budoWy 
. teorii lokalizacji turystyki, ujmowanej w szczególności jak:o ruch tury- 
styczny, należy poszukiwać w .podejśaiu mikroskaloWy:tp., w ramach któ- 
rego interesujący i obiecujący ikierunek badań 'wyzmaczają 'prace Aldsko- 
. . 
giusa i Mercera;. . . 


. , 
'. , 


LITERATU
A 


A 1 d s k o g i u s H'L 1967, Vacation house. settlement in the Siljan region, Geogra
. 
. .. fiska Ann., vol. 49, ser. B, s. 65-95. 
Ą l d s k o g i u s H., 1969, Modeling the evolution oj settlement patteins. Two' 
studies oj vacation house settlement, Geografiska :ąegionstudier, nr 6, Uppsala, 
s. 43-108. ' 


'I
>>>
Modele. 101kaltzacji tUTY'styld 


13,1: 


A l d s k o g i u s H., 1973, Recreational day trip patterns in il.rbań ..regib1J.s
 Some 
thoughts . on the ,.relationship between information and activity space,Geography 
. of Tourism and Recreatfon IGU Working Group, Salzburg... '. . 
A l d s k o g i u s H., 1977,' A ćonceptital framewórk' and Swedish case study of 
recreational behaviour and .envirotnental cognition, Econ. Geogr., vol. '53, 'nr '2; 
s. 163-183. . . 
A lon s o W., 1960, A 'theorll" of the urban land mdrket, Papers and Proceedingś 
. Regional Science Association, vol. 5, s. '1
157. 
B o v e n t e rE., 1966, Land. values and 
patial structure. Agricuitural, urba,n and 
. tourist location thiwries, Regional Science Association, Pa
ers,' XVIII, . yieni1a 
Congress, s. 231-242. . .... .. 
C h r i s.t a 1:1 e r W., 1955, Beitrage zu Einer Geographie des Fremdenverkehrs, 
Erdkunde, t. 9, z. 1, s. 1-20. 
C l'a w s o n M., H e l d R B., S' t o'd d a r d 'C.' H., 1960, Land for the future, Bal- 
timore. . 
C r a m p t o n J. J., 1965, The gravitation model, A tool for travet market. analysis, 
Revue -duTouriJsme, vol. 20,.nr 3. , 
C-r e v o Ch. C., 1963, Characteristics of summer weekend recreational travel, 
Highway Research' Record, vol. 44, s. 51
0. . 
D e f e.T t P., 1966, La localisation touristiąue. problemes theoriąues et pratiąues, 
Publication de AIEST, Berne, vol. 7. . 
EJl i s. J. B., D o r e n , C, IS., 1966, A comparative evaluation of gravity q..'lJ.d system
, 
. ,'. theory models. for state wide recreational traffic flows, J. of' Regtonal Sc., vol. 6, 
nr 2, s. 57...:....70. . . 
F r e u n d : R J.,. W ił s o n .K R, 1974, An. example' of a, gravity model to 
estimate recreational tra vel; J. of Lei:s:ure Res., vol. 6, lI1.r 3, s. 241-256.' 
G a r n erB. J., 1967, Models of urbangeography, and settlement location,' Iw:] 
C h o r l e y R J., H a g g e t t. 'P., Socio-Economic' Models in Geography,Lon..;; 
don 1974, s. 303-360. 
G e i g a nt F., .1962, Die Standortedes Fremdenverkehrs, Schriftenreiche . des' 
Deutschen' Wirtschaftsvrissenschaitlichen' Institut f.Ur Fremdenverkehr;' z. . 17, 
.' Miinchen. . .. 
H a r ve'y D.,. 1970, Behavioural postulat es' and ,-theconstrUctión of theory. in. 
, I 
." 1!,uman geography,. Geogr. Pol. .18, s: 27-46. . J. . 
. K ról B., .1968, Wypoczynek podmiejski, Turystyka przyjazdowa, Miasto nr, 11-12,' 
s.. 38-c-40. '. . . . 
L e i m g r ub e r W., .1975, Leisure, recreation and tourism; ..a. model. of : leisure:. 
activity, Fennia, nr .136, Helsinki. . , 
.Mar'ioij; 'P. 1971, Funkcne 'hodnoteniepredpokladov cesto
ho ruchu akQ podkŹutl.i 
. pre wytvore,nie prestoro
h.o modelu cestovroeho ruchu, Googr.'Cas., ,t. ,23, i,.'3, 
s. 242-254. " 
M'a r i o t . P., 1973 a,' Metodićke aspektY..f'ijnkcno".horol.ogickeho hodnotenia 'lókali-, 
\ zacnyh pr.edpokladov cestovneha ruchu, Geogr. Cas., t. 25, z. 1, s. '27, 40: ' 
M a r lo t P.,' 1973 b, ,Metodicke. aspekty'hodnot'enia . 'selektivnyh, 'J}redp'Oklad'O'ii' 
. cestovneho. ruchu,. Geog:r: Cas., t. 2q, z.3, s. 
3-248. 
, M e r c. e r D. C., 1970.,. The g.eography .of leisure, a . contemporary, growth .:point;.. 
Geogr., vol. 55, nr 3, s. 261
273. 
 
M erce r' 'p., C., 1971, The_ iole:of .pę-rception inthe recreation experience, review 
anddisscusi
Jn;J. Qf Leisur.e,Res.; 'z: 3,IS. 26.1-276... 'd.' _ ; . . .:, .. 
M i o s s ec J. M.,' 1977,:Un"m'dde"le ,de -l'espace touristique, VEspace, qeogi.,. m.. 1,: 
s. 41-48.' 


l, 
I: 
. ,I 
.
 
" 
. .. 
_ 11 
'II 
i' 
:! 


:1 
I 
, li 
:, 
i 


" 
'. [, 
I: 
" 
" 


iJ 
i 
 
'1 
. :1 
ji 
,;1 
i, 
!j 
li 
II 
II 
;1 
,I 
il 
'I 
l 
" 
i: 
;1
>>>
132 


. Jan S,tachoWSlki 


Ku p p e r t K., M a i eT J.,' 1970, Zum Standort der Fremdenverkehrsgeographie 
 
Ve'!'such efnes Kanzępts, orazN.aherhalungsraum und Naherholungsvęrkehr - 
{Jeographische Aspekte' eines speziellen 'Freizeitverhaltens, MUnchner Studien 
ZUir So2Jia, l l- und Wirbschaitsgeograph:ie, t. 6, s. 9-36, 55-77. 
nu t ):t.o Ył s k i S., 1975,Planowanie. przestrzenne obszarow wypoczynkawych w stre-. 
iie dużych miast, Warszawa. . ' 
J? 
 J;tl m ons J. G.,. 1975, Rural recreaiion in the industrial world, London. , . 
S t ci l s Ki' M., 1973, Przestrzenne aspekty' zagospodarowania turystycznego, Stud. 
. KPZK PAN, t. 41, Warszawa. ' ., , . 
T od t H., 1965, Uber die RiiumlicheOrdnung von Reisezielen, Institut fUr Frem- 
" denverk
hr Univer
itat J. W. Gaethe, t. 9, Frankfurt. 


Jan Stachowski 


.MODELS OF LOCALIZATION OF TOURISM 


Surrimary 


: i 


The paper report s on the trends and state of' research aimed at formulating 
a;tl1eol'y
 óf IO'calizatiÓD' ot tourism, conceived as tourist traffic. The research .on 
Uie 'subjećt d0ne 80 far .is,disproportionately scarce compared with descriptive and 
. survey studies. On the grounds of the avaiiable literature of theproblem, the 
author: bas.di$tinguished three roades ot approaching the coIistruction of thetheory 
of localiza,tion of tou:r;:ist traffic. 
L,/
'łJ.e; earlięst conceptsand models,have been derived from thęobservation af 
macros.ca,lę,systems pfdistribution ofthe popuhition participating in tourism. They 
presęnt interpretations explaining the variations in intensity and character . of 
ta,urism' 'iR:' aręas .surrounding urban centres by general factors. referring almost 
ęxclusivęly to. ,tourist ,qemand. Therepresentatives of that conception, M: Clawson, 
the authors ot Cali.fO'mia Bublic Outdoor RecreatiOD Plan, K. Riu,ppert and J. Maieil", 
Wi Lęimgrubęr, :a. Król, .S.Rutkowski and others assume that the basic factor 
undedying localization choices is the amount of leisure assigned by the people to 
ręąlizettbeir 
Qurist requirements. .The Spatial distribution of people paving similar 
budgets of free time iso reflected in the conceri£ric arrangement of tourist zones 
r01:ID d thę' st\lrti
g points of trips - .centres of tourist demand (Figs. 1, 2 and 3). 
, The feature characterizing theappraach of another group' of researchers was 
their focusing .on factors and processes of localization decisions from tłie point 'of 
view, Iłf tłJ.e .ir1div
dua1. .Accordirtg to H. Todt's theory of distance, each localization 
af a tourist trip of the individual is determined by the optimal, from his point of 
view;relati.ol). of financial expenses and psycho-physical effort involved iti the trip. 
Boventer dęduced his concept af:localiza,tion of tourism from, the principles and. 
thęorems 'ofthe. theory .iof loca,lilzatiOlIl of agricultU,re (a:f:ter TbiiJnen) and the theory 
of exploitatiOlIl of ul1ban 'land (after Alonso). .&coordd!ng to Boventer, the factODS 
underlyingthe decision .on the destination of a vacation trip are: thę cost of trans- 
port, the unit price of the stay (the couriterpart of the ground- or situation rent) 
. an.d:. .tnę' length cof thę taurist stay (counterpart of the size. of the plot).. The 
individual gest the optimai localization of his vacation trip. where the c'ost af 
t
ansport 'Ćind the unit price of thę stay a're at their minimum, while the length . 
of stay is at ,its maximum. 
\ 


. I 
_,I
>>>
Modele 1oka[izi\;cji turY'Styki 


133 


. ! 
Aldskogius, representing'the behavioural approach to "recreation localization, 
stresses the role of extra economic factors in decision making. According to that 
. author, 'each decision concerning the localization of the recreation place is de- 
termined not only by the meansand ways 
f its realization, such as money and. . 
leisure time, but also by information about the recreation area. In his co:i1cept. the 
ailthor focuses on the proce1sses of perception of' the recreation arę a by the indi- 
vidual, on the formation of a mental map. of the known recreation space use
ul. 
for the selected form of recreation (action space), and on the relationships between 
that map and the localization behaviour of the individual in the actual recreatiQn 
space (activity space). ' 
The third trend of research reported by the author 'uses the concept of social 
gravitation in geographical space. The author remarks that although the tourist 
gravitation models were constructed for the description of tourist traffic intensity; 
they also' contain many lmplicationsconcerning the localization of recreation. In 
the frarnework of that concept 'has been' presented P" Mariot's functio
l and 
chronological ąlodel of tourist traffic (Fig. 5). 


I' 


'1' 


[, 
I 
i 


I 
- ! 
i 


I 
.[ 


., 
i 

. 


l. 
,
>>>
.. ". 
.. 


t';,':) ; 


'.' 
l'. 


: 
 , 


. -:",,' 
, 
 " ... 


Li
'. .2 


., l. 


I 


i. 


- , 


. (,.:
>>>
ACTA U N I V E Ił. S I T AT I S NICO LA I . C O P E R N I C I 
GEOGRAFIA xvn - NĄUKI MĄ.TEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESZYT 54 - 1982 . 


Instytut Geografii 
Za1cład Geomorfologii i Geografii Fizycznej 


Władysław Niewiarowski, 


DOROBEK INSTYTUTU GEOGRAFII UMK 
W 35-LECIU PRL 


. \ 


'1. ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU INSTYTUTU 
GEOGRAFII UMK __ STRUKTURY ORGANIZACYJNE 


,I 
!, 


. Instytut Geografii .Uniwersytetu Mikołaja' Kopernika w' Toruniu .żo- 
stał powołany.w dni1J. 1 XII 1969 r. Powstał op. na bazie Zespołu Katedr, 
Geografii i przyłączerua do Instytutu zakładów: Geologii oraz Mirieriilo
 
gii i Krystalografii. Opiera się więc on na tradycji i dorobku.' popI'zed- . 
nich struktur organizacyjnych, które ulegały kilkakrotnym reorgani": 
zacjom.' , .. . 
. Ksm:ałcEmie studentów i badania geograficzme -rozpó
zęły ,się w Toru- 
niu wraz'z Powołaniem UMK, czyli w końcu 1945 r. i na początku 1946 r. 
Najweześniej powstała Katedra Geografii F:izyczmej, bo W' październiku 
1945 r. Opiekunem tej Katedry był na pOCzątku prof. dr E. Passendor:" 
fer, a w, jej skład wchodzili prof.' dr l\feczysław Limanowskd. (zanarł 
25 I 1948 r.), dr Wincenty Okołowicz i mgr Ludmiła. Raszko. Od połovv:y . 
czerwca 1946 r. kierownictwo Katedry . objął prof. dr ;Rajmund Galon, 
który kierował nią do końca jej istnienia, to jest do 
969 r.. . . 
,Równocześnie powstała Katedra Geologii, zorgani.1Jowana przez. pro£. . 
dr. E. Pa
ndorfera, który klierował nią do 1952 r., to jest do czasu 
likwidacji na UMK kształcenia studentÓw w za'kresie geologii i przenie- 
sienia się . pro£. Passendorfera wraz z niektórymi asy
te:nta
. oraz 'ze 
studentami geo1ogiido Warszawy. Na bazie powstałej w 1950r. Katedry 
Paleontologii powstała w 1952 r, novya Katedra Geolpgii 'pod kierunkiem 
ptof. dr. Romana Kongiela, która spełniała jedynie funkcje usługowe 
. w' kształceniu studentów geografii i biologii. Funkcje :te są spełniane' 
. w tym 
alkresie do dzisiaj. Po śmierci prof. dr. R. Kongiela w 1
60 'r. 
Katedra ta była przez dłuższy czas bez' kier'ownictwa. Dopiero w 1969 r. 
na jej bazie' powstał Zakład Geologii, którego kierownikiem zos,tał, po 
uzyskaniu nominacji na docenta etatowego,- dr Andrzej Wdlczyński. 


.. 
"
>>>
'136 


Władysław Niewiarowski 



  . 
, .'- 


','Nieco późhiejod Katedry' GeografiJ. FizyC:zriej; h6 u 4J{wietnd:a 1946 r.; . . . 
powstała na Wydziale Humanistycmym Katedra AJntrop o geografii, zor- 
ganizowana przez prof. dr Marię ,Kiełczewską-Zaleską. Katedra. ta' zo- 
stała przeniesiona w 1950 r. na Wydzdał Matematyczno"-Przyi-Odniczy 
. a po jego reorganizacji w 1951 r. Li powstaniu Wydziału Biologii i Nauk 
o Ziemi 2'Iostałaprzemianowana na Katedrę Geografii Ekonomicznej. 
Kierownikiem tej Katedry do 1961 r. była pr.of. dr M. Kiełczewska-Za-. 
leska, która już 'Od 1954 r. pracowała na drugim etacie w Instytucie 
, Geografii PAN w Warszawie. Do 1969 r. Katedra ta była bez kierowm- 
ką. Po powstaniu na bazie tej Kate
y Zakładu Geografii Ekonomicznej 
. w 1969 r.kierow:nik:iem tego Zaikhidu została dr Eugenia KwJiatkow- 
ska - starszy wykładowcĘ!, która w 1972 r. uzyskała lI1:omrnację na do- 
, ceIJ.taetatowego i pełniła 'obowiązki krierownika do 30 IX 1980 r. W Za- 
kładzie tym od 1973 r. na . etacie .docenta . kontraktowego, począ;tIwwo 
na 112 etacie a ad 1977 r. na pełnym etacie, praoował dr inż. Jerzy Na- 
mysłowski, który hwbilitował sd.ę w 1979 r. i od 1 X 19.80 ,r. przejął kie- 
rownictwo Zakładu *.' . 
Jesreże później, b
 w czerwcu 1947 r: powstała Katedra Meteorolo- 
gii i Klimatologii, którą zorganizował i kierował do śmierci w 195-3 r. 
pro£. dr Władysław G'Orczyński. Po jego 'śmierci Katedra ta pozostawała 
dłuższy, czas bez kierownika. W' latach 1957:"-19'58 kieroWnikiem t
j' 
Katedry był doc. dr Eugeniusz Hohendorf
 Poptero w' 1976 r. klerowni", 
kieni, 'powstałego 'na' 'paZ/le tej 
atedry w i969 r." Zakładu Kl
m
to
ogii 
został po habilitacji i uzyskaniU. etatu docenta dr Gabriel Wójcik. , .. ..' 
Do Instytutu Geograf,ii UMK należał w latach 1969-:-1976'Za: kład 
. MineralogIii i KrystalografiI, powstały w 1969 r.z przemianowania. Ka... 
tecli-y Mineralogu, kt6rą z'Organiwwała i do czasu przejścia' lIla eJ)1eryturę 
kierowała prot dr Mada Kołaczkówska (z.marław 1979 r.)... W latacp 
1962
1972 ld.erownikiem tej KatedryapóźpiejZ
kładu Minera}óg}
. 
i Krystalo.grafii był prot dr Jan WojciechowSki --;-;- dojeżdżającyz1{ni::,:, 
wersytetu Łódzkiego. W związku z wybudowaniem drugięgo. gma
hu 
Instyt
ti.i Chemji Zal
ad, ten..został przeniesiony w 1976}..dotegi? gi]1la- 
c
u. i włą cz01 W. do Instytutu. ChemiJi UMK. . ". . ., ' '.. .' . '.. 
.W 1951 r.' powstał. Zespół Katedr. Geografii, obejmujący. katedry: 
Geografii, FizyczlIlej, Geografii Ekonomicznej oraz. Meteor.ologiiiKIdma.": 
tolog,ii, którego kierownikiem przez cały okres jego ristnienia (dq 1969 r.) 
byłprof. 
 Rajmund Galon. _ 
Najpełmejszy i najmniej zaburzony' rozw6j miała' na UMK geografia 
'fizyczną i dziedziny. z. nią s'pokrewn:ione.' W'. 1951 r.' jedyih:ie Katedra 
Geografii li"izyęmęj miała 2zakłi=ldy.: a mia:nowi
i€: ,Zakład Geogra:£ii 'Fi..: 

ycżnej kierowany 'przez prof.. dr: R.. Galona, w którym nominację na 
d\ocentaętaiowego W 1955 r. uzyskała "dr Ludmiła: Roszko i Zakład Geo''': 
, ,
 


: i 


. I 
I 
I 


,,; 
arł niespodZiewanie 28:Ę 1981 r. 


I.
>>>
Dorobek Instytutu Geografii UMK w 35-1eciu PRL 


137 


grami Regionalnej - kierawany przez ówc:zJesnego zastępcę prof. dr. 
Wincentega OkoławiCza, który w 1953 r. przeniósł się' do Warszawy., 
Kierownictwo tego Zakładu przejął w 1953 r. zastępca pr'Ofesora dr Ste- . 
. fan Majdanawski, przybyły tu z Uniwersytetu' Poznańskiego, mianowa- 
ny w 1955 r. docerJJtem eta,t'Owym. Zakład ten został w 1957 r. przemia- 
nawanyna Zakład Hydrografij, którym kierawał do śmierci (8 VII 1957) 
dOc. dr' S. MajdanowskL Później kierownikiem teg'O Zakładu był pra- 
. cujący na drugIm etacie na UMK (w latach 1958
1962) p'Oczątkawo 
docent a później Pf'Of. dr Kazimierz ŁomniewskL W 1968 r., po uzyska- 
niu nominacji na dQcentaetatoweg'O, kierownikiem Zakładu został dr Wła- . 
dyslaw Mrózek, który pełnił tę fun.kJcję do czasu przejścia na emeryturę' 
(1 X 1980). . vi Zakładzie tym stopień daktora habilitowanego i etat do- . 
cęnta uzyskał w 1974 r. dr Zygmunt Churski, który 1 X 1980 r. przejął 
kierowmctwoZakładu. . 
'W 1957 r,' Zakład Geograf H Fizycznej 'został przemia
owany :na Za- 
kład GeOmorfolagii. W Zakładzd.e tym stopnie do!ktora habilitowanego 
i etaty' docentów uzyskali: w. 1965 r. -dr Władysław Niewiarowski a w 
1967r. dr Bagusław Rosa. W czasie powstania Instytutu 'Geografii na 
". bazie tego Zakładu powstały 2 zakłady: Zakład Geogr
fii Fizycznej - 
kierowany, do czasu przejścia na emeryturę (1 X 1976 r.), przez prof. dr. 
R. Galona i Zakład Geomorf'Olagii - kier'Owany. przez 1 rak' ,przez ?oc. ., 
di'o' hab.B. 'Rosę, a' poprzejścii.I jego na Uniwersytet Gdański - przez 
dOc. dr. hab. W. NieWiarowskiega. W 1977 r.zakłady te zostały połączo- 
ne w Zakład Geo.morfólagii i Geogrami Fizycznej, któreg'O kierownikiem 
został prof. dr W. Niewiarawsk:i.. 
- "Dyrektorem Instytutu Geografii w latach 1969-1975 był prof. dr 
R.: Galon a jega zastępcami: w latach 1969"'::-'1972 -.:. doc. dr hab. W. Nie- 
wiarowski, który w 1972 r. uzyskał naminację na profesara nadzwyczaj- 
neg'O, w latach 1972-1975 dac. dr A. Wilczyński. Od l X 1975 r. dy- 
rektorem1nstytutu jest p
of. dr W. Niewiarowski a: jego zas,tępcą doc. dr 
hab. Z. Churski (do 1 X 1981 r.). 
Od początku istnienia na UMK geagrafid. rozwija się biblioteka geo- 
graficZlna, 'Obejmująca obecnie (1980 r.) 'Okała 24000 pozycji książkowych 
oraz zbiór map, atlasów i zdjęć lotniczych, 'Obejmujący akoła 23500 po- 
zycji. W 1962 r. powstała przy Za'kładzie Ge'Omorfolagii Pracownia Pa- 
lino
ogiczna a w 1968r. Prac'Ownia Sedymentologiiczna. Od. 1968 r. istnie- 
je1przy- . Zakładzie Hydrograflii Pracownia Hydrochemiczna, a w Insty- 
tucię od 1973 r.,...- Pracownia F'Otograficzna, . . 
W dniu 1 września 1980 r. w Instytucie zatrudnionych była 59 Osób: 
1., profesor, 7 docentów, 12 adiunktów ze stopiem doktora,.l starszy wy- 
kładowca (na 1/ 2 etatu), 2 wykłada wc ów, 6 starszych asystentów, 11 pra- 
cowników inżymeryjna-technicznych (w tym ,1 ze stopniem. doktora), 
. 4 ,-pracowników bibliqtekid mapiarni; 1 praooWrlikadministracyjny i 14- 
praco
ików obsługi (w tym 4 na 1/ 2 etatu). 


.j 


" 
" 
, 


";-
>>>
138 


Władysław Niewiarowski 


J 


2.' KSZTAŁCENIE STUDENTÓW GEOGRAF
I 
Do 1952 r. 
ształcenie studen:tów geograllii odbywało się systemem 
przedwojennym, a studia geograficzne trwały w zasadzie. 4 lata i koń- 
czyły się uzyskaniem tytułu maglistra filozofii w zakresie geografii. P
_ 
wna specjalizacja odbywała się poprzez temat pracy magisterskiej. i dobór 
odpowiednich przeąmiotów specjalizacyjnych. Tym sposobem ukończyło' 
studia 50 absolwentów geografii. Pierwsi absolwenci uzyskali dyploIJ?Y
 
w 1948 r. .' . 
Ogromne zapotrzebowanie szkolnk
wa średniego i podstawowego ora
 
, gospodarki narodowej na kadrę ż wyższym wykształceniem było pods,ta- 
wą do wprowadzenia na początku la,t pięćdziesiątych studiów 3-letnich,. 
tzw. I stopnia, kończących się dypl
mem ukończenia studiów wyższych, 
oraz II stopnia, trwających 4 1 /2 lat - kończących si
 dypromem magi- 
sterskim. Studia 3-letn
e ukończyło w latach 1952 1-1953 44 absołwen- 
. tów. Znaczna część tych absolwentów została skierowana do pracy,. część 
przeszła. na studia. II 
topnia. N a UMK istniała na stud,iach II stopnia .je- 
. dynie specjalizacja z geomorf.ologii, na którą wytypowano spośród na- ,. 
szych absolWentów I stopnia 5 studentÓw [ przyjęto 4 studentów .
 Uni...; 
wersytetu Pozn
ńs
iego. Dyplomy magisterskie w ramach tych studiów.' 
uzyskało w 1954 r. 9 absolwentów. Część absolwentów I iStppnia przeszłą, 
. na specJalizacje do innych uniwersytetów --=- głównie d.o Uniwersytetu 
Poznańskiego
 Czterech absolwentów studiów' 3-:-letnich 1.J.zupełniło studia 
magisterskie na UMK w późniejszym okresde - systemem' Studiów 
eksternistycznych. ' . , . , 
, . , 
Reforma szkolTIlictwa wyższego w 1952 r. wpłynęła wybi
ie ujemnie 
na rozwój geografii na UMK. Zostały wtedy bowiem zLikwidowane istrtie- 
jąc
 uprz'ednio specjalizacje z geografii . ekonomicznej i. klimatologii. 
Skutki tej reorganizacji odczuwane są do dmsiaj. 
: W 1951 r. rozpoczęły się .studia geograficzne 4-letnie kończące się. 
uzyskaniem tytułu magistra geografii. Odbywały się one na UMK jedy- 
nde z zakresu ge6grafii f
zycznej. Ukończyło je. w latach 1955-1956 
30. absolwentów. Mała li
zba absblwentó
 (7) w 1956 r. była spowodo- 
'wana tym, że część studentów przeszła na inne specjaLizacje' do innych. 
uniwersytetów. . . 
Od 1953 r. rozpoczęły się. studia geograf,iczne 5-letnie, które trwały 
do' 1977 r. :Z powodu przejścia i systemu ksz,tałcenia studentów w cyklu 
.4-1etnim na 5-letni w 1957 r. ni
 było w ,ogóle absolwentów geografii' 
. I . .. \.. . .' .. .. . 
UMK.. . '. . , . . 
Na studiach 5-letnich is,tniały VI Toruniu Początkowo specjalizacje 
z . geo
orfolog!ii i' hydrografii. Na specjalizację z zakresu ,hydrografii 
przez kilka lat kierowani byli. też studenci z innych uniwersytetów 
- (Łódzkiego, Wrocławskiego ;i LubelSkiego). Dzięki pracy na. UM
 . w la- 
tach 1958-1966 
rof. dr. K. Łmniewskiego,. w ramach' specjaliUlcji hy- 


. J 


.,
>>>
,Dorobek Instytutu Geografii UMK w 35-leciu PRL 


139 


drograficznej wykonano pod jego kierunkiem 15 prac magisterskich z za- 
kresu oceanografii, czyli na UMK studenci kończyli studia z tego zakresu 
znacżnie wcześniej niż na powstałej później specjalizacji' z oceanografii . 
na Uniwersytecie Gdańskim. W latach sześćdziesiątych zostały zniesi0!1e' 
jako odrębne specjalizacje z geomorfologii i hydrografii, a dyplomy ma- 
gisterskie były wydawane z zakresu geografii fizycznej. Niemn.iej jednak 
w ramach geografii fizycznej' poprzez dobór niektórych przedmiotów, 
pracowni i (3eminariów magisterskich wykonywane były i są' prace z za- 
kresu 'geor
lOrfologii, hydrografii, klimatologii, paleogeografii czwartorzę- 
du i gleboznawstwa. . , 
, W latach 1959-1966 uzupełniali studia magisterskie na UMK syste- 
memstudiów eksternistycznych absolwenci 3-letnich studiów geograticz- . 
. ny;ch z' UMK li Wyższych Szkół Pedagogicznych z Gdańska i Łodzi
 Tym 
systememukoń6yłostudia 15 absolwentów. . ' 
Dopiero w 1963 r. została przywrócona na UMK specjaLizacja z geo- 
grafii ekonomicznej. Szczupłość kadry naukowej nie pozwalała ,początko- 
wo na sżersze rozwłnięcie. tej specjalizacji. Dużą pomoc w prowadzeniu 
zajęć' i kierowaniu pracami rrlagisterskimrl. okazali dojeżdżający, pracow- 
nicy nauJs;owi z iimych' uniwersytetów. W latach 1965-1967 - doc. dr 
hab: Tadeusz. Olszewski z Łodzi, w latach 1967-197.0 doc. dr hab. Jerzy 
Zaleski z Gdańska, a, w latach 1970.:-1978 doc. dr Waldemar Goettig 
z Warszawy.. ' 
Duże zmiany w kształceniu studentów zostały wprowadzone w 1973 r. 
Od tego' roku bowiem zostały wznowione studia 4-letnie ?raz odrębnie 
specjalizacja nauczycieląka. Równocześnie rozpoczęło się kształcenie na- 
uczycieli systemem zaocznym. Na UMK istnri.ało w latacp. 1974---1978 
dokształcanie nauczycieli, 
tórzy mieli ukończone wy:lisze szkoły nauczy- . 
cielskie. Uzupełniali oni studia w ciągu 2,5 lat. W tym systemie uzyska- 
ło .'. dyplomy magisterskie 35 absolwentów. J,ednocześnie rozpoczęło się 
kształcenie nauczycieli systemem zaocznym w cyklu 4-letnim, trwające 
nadal.: Dokpńca 198.0 ,T. ukończyło' studia magisterskie tego typu 118 
. absolwentów geografii. _ . 
,Eeko
dowymi latami pod względem liczby absolwentów geografii 
UMK były lata 1977 (1.09) i 1978 (111). W 1977 r. uzyskało dyplomy ma-:. 
glisterskie dokładnie tyle samo absolwentów co w ciągu 1.0 lat powojen- 
nych, to jest do 1958 r. włącZnie. . .' . . /, " . 
Do końca 198.0 r. ukończyło na UMK studia geograficzne 928 absol- 
WE!ntóW, z tego 888 ,studentów uzyskało dyplomy magisterskie. Zasilili 
oni. kadry szkolnictwa podstawowego, średniego i wyższego, instytutów 
,naukowych, administracji ,i różnych działów gospodarki narodowej. Jest 
to bardZio iistotny dOl'iobek toruńskiej geografii uniwersyteckiej. Zagad- 
nienie zatrudnienia naszych absolwentów szczegółowo rozpatruje J. Sta- 
chowski w odrębnym artykule.. . 
. Z racji największej obsady kadrowej i niezaburzonego rozwoju naJ- 


). 


"i" 


- ( 


. ': 


'. 
, 


I. 


i 


i. 


I 
I 
, ,
>>>
140 


Władysław Niewiarowski 


. w;ięcej, bo 345, prac magd.sterskich byŁo wykonanyc:q w Katedrze Geo-' 
grafii Fizyczqej i w za;kładach Geomorfologii i Geografii Fizycznej, 
w tym: 153 prace wykonano pod kierunkiem prof. dr; R. Galana, 89- 
pod kierunkiem doc. dr L. Roszko, 81 prac pod kierunkiem prof. dr. 
) . . 
W. Niewiarowskiego, 17 prac pod' kierunkiem dr Z. Churskiej li 5 prac 
pod kier. doc. dr. hab. B. Rosy. W Zakładzie GeOgrafii Regionalnej wy- 
konano 9 prac, w tym pod kierunkiem prof.' dr. W. Okołowicza 3 pr1;lce 
i pod kierunkiem doc. dr. S. Majdanowskiego 6. prac. W ramach geogra- 
Hi fizycznej wykonano, też 10 prac magisterskich z zakresu gleboznaw- 
stwa w Zakładzde Gleboznawstwa pod kierunkiem prof. dr. Z. Prusin- 
kieW1cza oraz 5 prac w Zakładzie Geologii pod kierunkiem doc. dr.' 
A. Wilczyńskiego. 
,Spora liczba prac magisterskich, bo 216, była wykonana w ZakładZlie 
Hydrografii, początkowo w ramach odrębnej specjalizacji hydrograficz- 
nej a później w' ramach geografii fizycznej. Z tej liczby wykonano pod 
kierunkiem doc. dr. W. Mró:tka -:-' 114 prac, prof. dr. K. Łomniewskie- 
go -48, doc. dr. hab. Z. Churskiego - 4.7 i dr. C. Bietrucienia -7 prac. 
W Katedrze Meteorologii i Klimatologii wykanano Pod kierunkiem prof. 
dr. W. Gorczyńskiego 3 prace magisterskie zaś w Za;kładzie Klimatologtii 
pod kierunkiem doc. dr. hab. G. Wójcika 32 prace., Warto też podkreśLić, 
iż w analizowanym o'kresie wykonano 8 prac magisterskich, dotyczących 
zagadnień meteorologii, hydrografii i geomorfologii Kaffioyry na Spits- 
bergenie, wykonane przez studentów - uczestników toruńskich wypraw 
polarnych. 
Zapoczątkowane, pod kierunkiem' prof. dr M. Kiełczewskiej-Zalew- 
ski ej , prace magisterski
 (w liczbie 21) z szeroko pojętej geografii eko- 
nomicznej' były' kontynuowane w. Zakładzie Geografii E
onornicznej. 
W Zakładzie tym wykanano wana1i
owanym okresie 224 prace magi- 
sterskie, z tego pod kierunkiem: doc. dr E. Kwiatkowskiej - 82 prace, 
doc; dr. d:nż. J. Namysłowskiego _'44, doc. dr. W. Goettiga - 41, dac. dr. . 
hab. J. Zaleskiego - 24, dr. J. Falkowskiego -.:.. 21, doc. dr. haJb. T. Ol- 
szewskiego 
 8 i dr. J. SzczepkowskJ;ego - 4 prace. 
DZJi.ęki pomocy pracującego na gadzinach zleconych doc. dr.' Jana 
_ Winklewskiego z Uniwersytetu' Gdańskiego 23 naszych studentów' studiów 
zaocznych wykonało prace 'magisterskie z dydaktyki geografii. 


3. KSZTAŁCENIE KADRY NAUKOWEJ 


Z zakresu nauk o Ziemi przeprowadzonych było na UMK 8. J?rzewo- 
dów habilitacyjnych, z tego 5 - pracowników UMK. Jedna' rozprawa 
habilitacyjna (dr.. G. Wójcika) wykonana' była w. Instytucie Geografii 
. UMK, ale przewód habilitacyjny odbył się na Uniwersytecie Wrocław- . 
skim. W anaLizowanym aJcresie odbyły się 'Obrony 40 rozpraw doktor- 
skichztego 21 -:- praCQwni!ków Instytutu Gedgrafii UMK. Ze względu
>>>
Dorobek instytutu Geoirafii UMK w 35-1eciu PRL. 


141 


na. zróżnicowa'ne warunki rozwoju poszczególnych nauk . geograficznych 
na UMK rozwój kadry naukowej w poszczególnych dziedzinach prze- 
biegał w sposób .zróżni;owany. WięksZlOŚć rozpraw habilitacyjnych (5) 
i rozpraw doktorskich. (22) dotyczyła zagadnień geomorfologii, paleo::- 
geografii czwartorzędu i geografii f1izycznej. Z zakresu hydrogratii wy-,
. 
konanych było 5 roz.praw doktorskich i 1 rozprawa habilitacyjna, ,z. kli- 
matologii !i geografii ekonomicznej odpowiednio: 3 rozprawy dO!ktorsklie. 
i 1 habilitacyjna oraz 8 rozpraw doktorskich i 1 b.abilitacyjna. Warto tu 
. podkreślić, że pod kierunkiem samodzielnych pracowników Instytutu 
Geografii uzyskało na UMK stopnie doktora nauk przyrodniczych lub 
geograficznych 19 osób z !innych uczelni, instytutów naukowych, urzę- 
dów oraz. 2 nauczycieli. Połowa. wszystkich rozpraw dokitorskich' (20) 
została wykonana pod. kierunkiem prof. dr. R. Gal'Ona. Z wyjątkiem Za- 
kładu Klri.matologii, w który,rri. zostali zatrudnieni pracownicy posiada- 
jący już stopnie doktorskie (dr G. Wójcik, dr K. Marciniak) oraz czę- 
ściowo Zakładu Geografii Ekonomicznej (dr inż
 J. Namysłowski), pozo- 
. stali pracownicy Instytutu Geografii uzyskali stopnie doktorskie na UMK 
lub - pracując na. UMK - w innych uczelnd.ach, Zje względu na brak 
w owym czasie w ich specjalności samodzielnych pracowników nauko- 
. wych na UMK (dr A. Wilczyński, dr A. Wójcikowa). Instytut Geografii 
UMK zasilił też kadry naukowe innych' uczelni. Do Uniwersytetu Gdań- 
skiego przeszedł do pracy doc. dr hab. B. Rosa, a do Uniwersytetu Ślą;- 
skiego - dr A. Jankowski. 
Ważną rolę w kształceniu kadry pracowników naukowych odgrywają 
staże zagraniCZJne. Czas trwania tych staży był bardzo różnQr, Od. 1-2 
miesięcy do pół roku i tylko wyjątkowo 1,5 roku. Staże ria
kowe odby-. 
. wały się w różnych krajach: w ZSRR. (Z. CllUrski, W. Niewiarowski, 
C. Pietrucień, B. RoSa; A. Wilczyński), w Danii (Z. Churska, W.Nie- 
wjarowski)
 w Finlandii (M. Pasierbski), we Francjii . (Z. Churski, A. Tom-' 
czak), w RFN (C. Pietrucień),w Bułgarii (B.;Rosa, A. Wdlczyńs:ki), w Ju- 
gosławii' (E. Kwiatkowska). W Irrstytueie Geografii UMK odbywalrl.' też 
staże naukowe pracownicy naukowi z Finlandii i ZSRR. Obecnie na stu- 
, diach doktoranckrl.ch na Wydziale Geograficznym Uniwersytetu Moskiew- 
swego przebywa mgr D. Szymańska. 


- !" 


i 
, 


.; 
, 


4. GŁOWNE KIERUNKI DZIAŁALNOSCI NAUKOWEJ 


Wraz z powstaniem mi UMK katedr geograficZinych zaczęły się rozwi-' 
jać badania naukowe. Vf początkowym okresie były one w pewnym 
stopniu kOOltynuacją wcześniejszych zainteresowań pracowników nauko- 
wych, z drugiej strony jednak wynikały ,one z nowej' sytuacji po1ri.tycz-:- 
nej Polski Ludowej oraz z potrzeb gospodarki narodowej i potrzeb re- 
gionu. I tak we ,współpracy z Instytutem Gedlogicznym 'w Warszawie 
rozpoczęły się pod kierunkiem prof. dr. R. Galona i prof. dr. E. Iassen
.
>>>
1'42 


Władysław Niewiarowski' 


dorfera badania geolagiczne czwartorzędu okalic T,orunia, r.OZszerzone 
pozmeJ na obszary Pomorza i Mazur.. Ef
ktem tych badań' był'O m.,in.'. 
szereg publikacji' i 2 arkusze pT'Z€glądowej mapy geologic:m-łej Polski 
. w skali 1:300000 (Toruń i Bydgaszcz) zestawiane przez R. Galana. Roz-:-. 
poczęły się też badania ,geomo.rfa10giczne wybranych regionów lub wy- 
branych farm polodowcawych, jak np. prace R. Galona a sandrze i dali- 
. nie Brdy, a formach marginalnych akolic . Wlięcoorka, a fazach recesji, 
lądoladu i inne; prace L. Roszko a ozie chełmżyńskim, o marenach czo- 
łowych Pomarz a 'Zachadniego; prace W. Okoławicza, o kryteriach geo- 
morfologicznych zmian klimatycznych; W. Mrózka 'o badaniu wydm 
W' Katlinie Toruńskiej. i wiele inny,ch. Bardzo 'wcześnie rozpaczęło się 
też w Taruniu kartowanie geom'Orf,ologiczne i hydrograficzne,. kOordy- 
nowane początkówa przez PTG a później przez nowo po\ystały Instytut 
Geografii Polskiej Akademii Nauik.Tutaj, pod kierunlQem pro£. dr. RGa- 
lona, wypracawana k'Oncepcję szczegółowega zdjęcia geomorf.ologlicznego 
dla niżowej części Palski i w dużym stapniu koncepcję szczegółQwego 
'z;djęcia hydrograficznego. Udział pracowników Instytutu w kartoyvaniu 
geomorfal'Ogicznym i hydr'Ograficznym jest bardzJo poważny, bo na 30 
opublikawanych map geomorfologicznych w skali 1:50000 z Niżu, 12 
opracowali pracownrl.cy Instytutu, a gdy uwzględ.nic materiały nie publi- 
kowane, to udział ten jest Jesżcze większy. Padabnie przedsltawia się 
sprawa 'zezdjęciem hydrograficznym. 
Qd samego początku toruński ośrode
 geograficzny specjalizawał si
 
w badaniach geomarfologii i paleogeografii czwartorzędu Palski Północ- 
nej [ posiada w tej dziedzinie poważne oSiągnięcia. . 
Prof. dr M.. Kiełczewska-Zaleska we współpracy z Instytutem Za- . 
chodnim i Radą. Naukową dla Ziem Odzyskanych rozwinęła badania nad' 
Ziemiami Zachadnimi. Efektem tych zainteresowań były bardzo potrzeb,. 
ne publikaćje m.in.: 'o podstawach geograficUlych Pólski, a granicy na 
Odrze j Nysie, araz we wspólpracy z tinnymi autorami mon'Ografie geo- 
graficzne doliny Odry, Warmii i Mazur. Rozpocżęły sięh
ż pod Jejkie- 
runkiem badania nad 'Osadnictwem Pomorza Zachodniego araz badania. 
nad użytkawaniem ziemi yv skali 1: 1 000000 (opracowano 'Obszar woj.; 
bydgaskiego i gdańskiego). I . . ,\ 
Prof. dr ,W. Gorczyński. kontynuował i rozwijał badania aktynome- 
tryczne ,nad stopniem suchości, opracował' nowe . typy solarymetrów 
i opublikował szereg studiów porównawczych nad natężeniem promienio- 
wania słonecznego w Europie i Ameryce PŁn. Prowadził też badania nad 
optymalnymi warunkami klimatycznymi dla raślin uprawnych. 
, Od, sameg'O początku istnienia geografii w. Tar
niu .wykonywane też 
były 'Opracowania dla pot'rzeb m.in. pla1riawania priestrzennego, co znaj- 
d'Owało swój wyraz w fakcie, że praf. R. Galon był w latach 1949-,-1950. 
dyrektorem Wojewódzkiej Dyrekcji Planowania Przestrz.ennega w Byd-.. . 
goszczy. 


i 
.! 


. .\ .
>>>
Dorobek Instytutu Geografii UMK w 35-1
ciu PRL 


143 


., . 


Prof.' dr E. Passendorfer ,kontynuował. badania' nad geolagią Tatr 
i rozwdjałbadania gealogicznena .obszarze Kujaw i P,omorza, a prof. dl" . 
R. Kongiel skupiał się przede wszystkim na badaniach paleontologicz- 
nych i stratygraficznych jury i górnej kredy (okolice Krakowa, Puław 
i Cziunbgłów). 
Pa ": wspomhianej JUz wyżej reorganizacj,i sZikolnictwa wyższego 
w 1952 r. uległy zahamowaniu przez pewien okres badania z geagrafii 
ekonomicznej; k.limatologii i meteorologii oraz z geologii. Zaczęły się 
" j 
'one później razwijać wraz ze, zw,iększeniem i r.oiwoj,em kadry naukowej. 
: Głównym obszarem badań 'Instyltutu Geografii jest obsząr :Polski Pół- 
nocnej a w szczególności do1nego Powiśla, Kujaw, zach. części Pojezie- 
rza Mazurskiego ri., znacznej części Pomorza. Przed 'powstaniem Uniwer- 
sytetu Gdańskiego obszarem naszych zainteresawań było Wybrze
 Bał- 
. ty
{U, czego dowodem są m.in. prace B. Rosy d R. Galana. Zainteresa.. 
. . . 
wania te są kontynuowane nadal w. badall'iach, C. Pietrucienia nad 
wpływem Bałtyku na wody podziemne w strefie brzegowej, rozszerzone 
ostatnio na cały' południowy' Bałtyk.' Wykonano też szereg .opracowań 
dotyczących całej Polski, ca uwidoczniło się np. w publikacjach na temat 
iasięgu zlodowaceń plejstoceńskich w Pa
sce. Zainteresowania niektórych 
pracowrUków Instytutu nie .ograniczyły się jedynie dq ww: obszarów 
i 'przekroczyły. granice naszego kraju. Wymienić tu należy przykład.owo 
opracowanie regionalne krajów alpejskich i rz
źby Wenezueli R. Galana, 
. W. NiewiarowSIkiego o kemach Danii 'i na obszarze Peribalticum a w 
szczególności, w okolicy L€ningradu, B. Rosy. a wybrzeżu Bułgarii, 
Z. Churskiego. o niektórych zagad
nieniach hydragraficznych w ZSRR 
i inne. . 
Dużym sukcesemzakańczyła s,ię wyprawa badawcza PTG do Islandii 
w 1968 r., kierowana przez prof. dr. R. Galona, gdzie zostały opraco-' 
wane,m.in. lodowiec Skeidararjokull i jeg.o przedpole (badania marfo- 
lagiczne, hydrogra£iczne i klimatyczno-glacjalne). Na materiale zebra
' 
, . nym. na . tym terenie zastały m.in. wykonane. w naszym' ośrodku 2 r.oz- 
prawy habilitacyjne: dr. Z. Churskiego i dr. G: Wójcika oraz szereg innych 
. publikacji. Badania w strefie polarnej zostały rozszermne później na 
Spitsbergen. .W wyprawach polarnych organizowanych przez iJł;ne ośrod- 
kinaukowe brał udział doc
 dr G. Wójcik i dr'A. Olszewski; W 1975 r. 
została zorganizowana przez Instytut Geografiri. UMK' i Koło. Naukowe. 
Geografów UMK .oraz Zakład Fizjografii Ziem Polskich Instytutu Geo- 
grafii. PAN, pod kierunk,tem prof. dr. hab. J.Szupryczyńskiego. 
i dr.. A. OlsZl€wskieg.o, jako zastępcy kieroWnik.a, I Toruńska Wyprawa 
Polarna na Spitsbergen, w której z ramienia' InstYtutu Geografii, UMK 
wzięło udział 3 pracowników naukawych i6 studentów. Powstała na' 
Spitsbergenie (Kaffioyra) w 1975 r. baza \ naukowa UMK sprZyjała otga- 
nizacjidalszych, samodzie
nych wypraw naukowych. W 1977 r. II To- 
ruńskaWyprf1wa P.olarna była zorganizowana na Spitsbergen przez Od.. 


f ;. 


i 
., 
I 
, 
, 


. ,. 


!..
>>>
H4 


Władysław Niewiarowski 


dział Torunski PTG pod kierunkiem doc. dr. hab, Gabriela. WÓjcika, 
a kolejne 3 wypraWy (III w 1978 r., IV 1979 r.,,v .1980 r.) były org;łni- 
zowane wyłączn,ie przez Instytut Geografii UMK, prży.współudzialeKoła 
Naukowego Geografów UMK. Trzecia wyprawa była zorganizowana. pod 
kierunkiem doc. dr. hab. G. Wójcika,'a IV i V pod Ikierunkiem dr. K..Mar- 
ciniaka. Łącznie w wyprawach tych wzięło udział 26' pracowników na- 
ukowych UMK (niektórzy lcilkakrotnieti 14 studentów geografii UMK.. 
Efektem tych. wypraw jest m.in
 opublikowany ,w 1977 r. tom' prac 
w AUNC, Geografia 13, oraz opublikowany w 1982 r. w tym wydawnic- 
. twie kolejny tom prac .(Geografia 16). Na mater,iałach zebranych p.a Spit,s- 
bergenie wykonywane są też 2 rozprawy doktorskie. 
W 1974 r. w wyprawie do Mongolii brał udział mgr inż. R. Zapols
i, 
a w wypraWie narodowej na Antarktydę w 1978/1979 r. - doc.' dr hab., 
G. Wójcik. , 
Udzdał Instytutu Geografii UMK w badaniach za granicą jest bardzo 
istotny, niemniej jednak należy podkreślić, że głównym (jb
zarem 
ain- 
teresowań Instytutu'są badania na terenie naszego 
raju. 
Jak już wspomniano, przez cały okres. najsżerzej rozwijana' była 
w Instytucie problematyka z zwkresu geomorfologii i. paleogeografii'. 
czwartorzędu. Wykonano' bardZio.. wiele!, szczegółowych opracowań, geo- 
morfologicznych. dotyczących . poszczególnych regionów. Poza. wymienio- 
nymi już uprzednio należy wymienić m.in.: opracowanie pradoliny No
 
teci-Warty przeż R. Galona, . Kotliny Toruńskiej przez W. Mrózka/ 
A. Tomczak i' innych, Wysoczyzny Chełmińskiej i' doliny Drwęcy oraz 
niektórych problemów geomorfologicznych Kujaw przezW. Niewiarow':': 
skiego, północnej części Wysoczyzny Krajeńslciej przez M. Pasierbskie-' 
go, Równiny Swieakiej przez A. Olszewskiego,' modologii wybrzeża i do-' 
Hn nacimorsk:ich przez B. Rosę, róWnin: zastoiskowych przez L. Roszko. 
Opracowano' też, szereg, wybranych zespołów form rzeźbyrerenu,. jak 
np.: późnoglacjalne i holoceńskie formy denudacyj he przez Z.' Churską,. 
formy powstałe w stagnującym lodzie przez W. Niewiarowskiego,' moren. 
czołowych przez M. Pasierbskiego, rÓWr1]n moreny dennej .przez A. Ol- 
szewskiego. Przeprowadzono szczegółowe, studia nad mechanizmem za- 
ni:ku lodu i typami deglacjacji (R. Galon; W. Niewiarowski, L. Roszko, . 
. M. Pasierbski). Roz,wijane są też. na . szeroką skalę badania współcze-' 
snych pI'iocesów geomorfologicznych (fluwialnych -A. Tomczak; denu". 
dacyjnych --'- Z. Churska, L. Roszka, M. $inkiewłcz; z próbami ujęć' 
ilościowych 
 K. Lan,kauf). Prowadzone są badania strukturalne i teks.,. , 
turalne poszczególnych form i osadów a w szczególności.. glin mOTeno-.' 
wych (W. Niewiarowski, A. Olszewski). Wprowadzane są nowe techniki 
badawcze m.in.' analiza zdjęć lotniczych' (głównie Z. Churski i ,M. Sin-' 
kiewicz), próby ujęć. matematycznych itp. '. . 
Z zakresu geografii ilizycznej prowadzone są badania. nad regionaliza:,. : . 
cją fizyczno-geograficzną i nad kompleksową mapą fizyczno-g
ograficzną_
>>>
Dorobek Instytutu Geografii UMK w 35-1eciu PRL 


145.' 


(R. Galan), nad ewalucją i przekształceniem środ'Owiska geografkzriega 
pod wpływem d.ziałalnościczłowieka (m.ii.n. J. Fedarowkz), nad erozją 
gleb (L. Rasz
a, Z. Churska), przekształceniem środowtiska geagraficznega 
pod wpływem ruchu turystycznego, nad 'Oceną środowiska geagraficznega 
dla potrzeb turystyki i wypoczynku (W. Niewiarawski); . . 
W badaniach hydragraficznych mażna wyróżnić 4 .główne kierunki 
a mianowicie: . _. 
a) badania patamol'Ogiczne w darzeczu dolnej Wisły i górnej Noteci, 
zmierzające do paznania 'Obiegu wody w małych zlewniach
w zależności 
ad różnych kamponentów śradawiską geograficznega, kierawane przez 
W. Mrózka, . . . 
b) badania limnol'Ogićzne, zmierzające do poznania cech, fizycznych 
wód jeziar 'Oraz dynamiki mas wadnych, w szczególnaści J eziaraka, Ga- 
pła i jeiiorbradnickich (Z. Churski) 'Oraz badania sztucznychzbiarników '... 
wodnych (Zalew Karonawski i jeziar spiętrzonych na Kujawach- głów- 
nie C. PietTucień), . 
c) badania wód podziemnych w szczególnaści w streffe brzegawej Bał- 
tyku ,(C. Pietrucień), . 
d) badania wpływu urbanrl.zacji i uprzemysłowienia na stasunki wadne 
lA. Jankawski, Z. Rayzacher), badania nad gospadarką w'Odną 'Oraz nad 
typami stasunków wodnych w zależnaści od śr'Odawiska ge'Ograficznega 
(T. Celmer, ę. Kapczyński). 
W badaniach meteDralagicznych i klimatalag
cznych kantynuowane są 
badania: aktynometryczne, ik:limatu regianu dalnej Wisły i Kujaw, tapa- .' 
klimatu (G. Wójcik ,i dn.), nad bilansem radiacyjnym w 'Obszarach silnie 
uprzemysłowianych (A. Wójcik) 'Oraz biometearolagiczne (głównie K. Mar- 
, ciniak).'. 
Wraz ze wzrastem liczby pracowników naukowych i padwyższaniem 
ich kwali:fi.K.acji rozwijają się caraz szerzej badania z zakresu geografii 
ekon'Omicznej. Najdłużej są tu prowadzone badania nad przemianami sieci 
. 'Osadniczej, zapoczątkawane jeszcze przez praf. dr M. Kiełczewską-Zale- 
, ską, kantYJIluawane przez doc. dr E. Kwiatkowską, a pad jej kierunkiem 
i. przez jej współpracowllików (J. Stachawskiega, L. Czetwertyńskiega, 
D. Szymańską). Opracowano szereg monografii małych miast 'Oraz. typ'O- 
lagU aśradków wiejska-mlejskich, prawadzone są badania nad ewalucją 
sieci asadniezej pod wpływem uprzemysłowienia i r-azwaju usług (E. 
Kwiatkawska), w tym również 
ad 'Osadnictwem rozwijającym się pod 
wpływem turystyki i wypaczynku'. Prowadzane są też" próby zastosawa- 
nia da tych badań madeli matematycznych (J. Stachawski), badania nad 
wpływem' dużych miast na przemiany społeczno-gaspadarcze wsi (L. Cze- 
\' twertyński). Jan Fa1kawski razwija szeroka ,badania nad przemianami 
struktury rainictwa pad wpływem urbanizacji i uprzemysławienia 'Oraz 
nad zIr,1ianami w użytkowaniu ziemi, H. Rochnowski - nad 'Ośrodkami 
'przemysłowymi i strukturą przemysłu,\ aJ. Namysłowski - badania 


,I 


,( 


i . 


j
>>>
'146' 


. . \ 
Władysław Niewiarowski 


z. zakresu geografii transportu' Ił w szczególności nad dojazdami i wy_ 
jazdami oraz ośrodkami co'dZiiennej ruchhwości mieszkańców i wynikają- 
cymi stąd skutkarmd.. . 
. , 
Badania z zakresu geologii i paleontologii zmięrzają głównie do pOZiIla':' 
ni a stratygrafii .i litologii jury, kredy 
 trzeciorzędu Polski Północnej 
(A. W,ilczyński, 1. Dmoch, uprzednio także' Z. Kurlenda). Rozwija-ne są też 
badania hydrogeologiczne. 
Jak wynika 'Ż pobieznego przeglądu pr,bblemów '})adawczych,\w ośrod- 
ku toruńskim I'Iozwijane są przede wszystkim. tzw. badania podstawowe, 
wykonywane w ramach badań własnych. ' . . . .'! . 
Instytut Geografii UMK hierze także udział w badaniach problemów 
węzłowych, międzyresortowych, resortowych i na zlecenie jednostek go-o 
. .spodarki narodowej. Z reguły są to badania i 'opracowania zespołowe. 
Do ważniejszych należą: , 
. 
 Opracowanie licznych fizjografii urbanistyc.znych miast i powliatów 
byłego ... województwa bydgosKiego iolsztyńskieg6'" "braz' wiele e,ksper:" 
tyz 
 na zlecenie wojewódzJj:{.ich pracowni urbanistycznych. 

 Szczegółowy podział hydr,ografiCZiIlY Polski, dorzecza dolnej Wisły 
i rzek Przymorza od Nogatu do Regi 
 na zlecenie Instytutu Meteoro- 
logii i Gospodarki Wodnej. 

 Opracowanie map geologicznych w skal,i 1:200000; arkusz Toruń, 
Brodnica oraz współudział w opracowaniu a:I
kuszyChojnice :i Nakło 
 
na zlecenie Instytutu Geologicznego w Warszawie. 
Przy opracowaniu arkusza Brodnica wykonano głębokie wiercenia oraz 
szczegół,owe' analizy sedymen
logiczne. Podobne analizy wykonano dla 
map geologicznych w skali 1:50000 (arkusze: Grójec, Radmierz i Dołuje). 
..:....- Opracowanie warunków fizjograficznyc,h .ze szczególnym uwzględ- 
nieniem zagrożenia erozyjnego gleb w dolinie Drwęcy i jej otoczeniu oraz 
w b.pow. grudziądzkim 
 na zlecenie, Wydziału Rolniotwa :i Leśnictwa 
byłego woj. bydgoskiego. 
.
 Opracowanie prognozy ZI1llian środowiska geograficznego pod wpły- 
'. wem projektowanej! budowy stopni wodnych w Sol
u Kujawskim i pod 
Chełmnem 
 na zlecenie Biur Planowania Przestrzennego' w Toruniu 
i Bydgoszczy.. . . 

 Opracowanie mapy typów krajobrazu naturalneg,o byłego woj. byd- 
goskiego 
 na zlecenie Wojewódzkiej Pracowni Urbanist
cznej w Byd- 
goszczy.., . ' , 

Badania wpływu ujęcia wodnego "Elany" na wody' podziemne. 

 W Zakładzie Geologii wykonywane są liczne ekspertyzy stratygra"; 
ficzne i hydrogeologiczne 
 na zlecenie' przedsiębiorstw geologicznych 
. I '. 
} hydrogeolo
cZiny,ch. ... . . 

 Współudział w opracowaniu oraz redakcja i druk mapy hydro- 
graficznej Polski w skali 1 :500 000 oraz studia nad. ośrodkami codzien-
>>>
Dorobek Instytutu Geografii UMK w 35-leciu PRL 


\ 


nych dojazdów na przykładz,ie aglomeracji dolnej Wisły 
 na zlecenie 
Instytutu Geografii i Zagospodarowania Przestrzennego PAN. 
- Badania_klima:tologiczne reg.ionuDolnej Wisły - 
a zlecenie Insty"" 
tutu Upraw, Nawożenia li. Gleboznawstwa w Puławach. 
. W trakcie opracowania są: mapa hydrogeologiczna Polski, w skali 
1:200000, arkusze Toruń i Nakło - zlecenie 'Inst. GeoL oraz mapa geo- 
.morfologiczna woj. olsztyńskiego w skali 1:100000 - na zlecenie Urzędu' 
Wojewódzkiego w Olsztynie.' 
Pewnym wskaźnikierri aktywnośc.i naukowej pracowników Instytutu 
są ich publikacje. W okresie35-h
cia opublikowano [cn. około 800. Do 
ważniejszych należ
: , 
. - 'liczne pubUkacje pracowników z okazji VI Kongresu INQUA w 
Polsce oraz współudział w publikacjach Ak
demii Nauk' ZSRR, NRD 
i PAN na VII Kongres INQUA (R( Galon, 'L. RosZko); . 
- redakcja i współudział, głównie R. Galona, w takich publikacjach 
jak Czwartorzęd Polski, Ostatnie zlodowacenie w. Polsce ()raz GeomQ'!'fo- 

ogia J;olski, t. 2;. .' : .... . ':""';';".""":""'c''''",c,,,:;':'. 
- Około 35 tomów Stud. Soc. Sc. Tor., Sectio C - Goo16gia i Geo- 
grafia, pod red. R. Galona, w tymlę rO:zJpraw doiktors
ich; . 
- 15 tOmów AUNC, Geograf,ia, pod red. W. Niewiarowskiego, oraz 
4 rozprawy habilitacyjne i kUka skryptów; " 
- Problemy geografii fizycznej - tom opublikowany w semi Stud. 
Soc. Sc. Tor., 
od red.. W. Niewiarowskiego;, 
-'- podręcznilkgeomotfologii Formy powierzr:hni Ziemi R. Galona. 
. ?oza publikacjami ww. oraz w czasopismach ogólnopolskich prace 
pracowników Instytutu' (R. Galona, W. Niewiarowskiego, L.Raszko, 
Z. Churskiej, K Kwiatkowskiej, M. Pasierbskiego ,i in.) były'pub1rl.kciwane 
także w zagranicznych czasopismach geograficznych. . 
Wyrazem aktywności naukowej są też w pewnym stopniu. or
anizo- 
wane samodzielnie lub. wspólnie z' innymi instytucjami, w szczególności 
z Instytutem qeograf.ii ,PAN i .Polskim Towarzystwem Geograficznym, 
imprezy naukowe (zjazdy, konferencje, sympozja) o zasięgu' krajow;ym 
i międzynarodowym. W Toruniu odbyły Się 2 zjazdy ogólnopolskie i 1 re": 
gionalny zj
zd PTG, 6 konferencji ogólnopolskJich (drUimlinowa,wydmo- 
wa, kemowa, hydrograficzna,' fo
interpretacji i geografii turystycznej), 
9 konferencji i 1 sympozjum o zasięgu międzynarodowym, poświęcone' 
kartowaniu geomorfologicznemu, liniom brzegowym, genezie. i Litologii 
osadów czwartorzędowych, stratygrafii ostatniego zlodowacenia .oraz sym- 
pozjum polsko-brytyjsk;:ie i 2 konferencje bilateralne Polska-NRD. 


5. WSPOŁPRACA Z ZAGRANicĄ 
I 
\ 
Publikacje naukowe pracow,n:ików Instytutu są wysyłane do 101 insty- 
tucji naukowyc
 z 
6 krajów. W zamian otrzymujemy batd
 cenne pu- 


'* 


147 


, 


,{l 


'I! 


!: 



 


I 
I 
'I
>>>
148 


Władysław Niewiarowski 


bLikacjezagraniczne. Instytut odwiedzają uczeni z różnych ośrodków za.,. 
granicznych. 'Profesor dr R. Galon wykładał Li. wygła:szal odczyty w bardzo 
wielu -krajach Europy i Ameryki, pro£. drW. Niewiarowski - w Uni- 
wersy,tecie w Lund (Szwecja) i w Danii, doc. dr' E. Kwiatkowska - . 
.w Uniwersytecie w Oldenburgu (RFN). : 
Instytut Geografii VMK posiada kontakty nau.kowe z Wlieloma 
aja- 
mi. Wymienię jedynie' niektóre z nich. Z krajów socjalistycznyqh najpeł.;, 
" niejsza współpraca istnieje z NRD ,i ZSRR. W ramach umowy z Sekcją 
Geograficzną Uniwersytetu w,Gre:ifswaldzrl.e (NRD) prowadzone są wspól- 
ne badania nad ,rzeźbą młodoglacjalną li. jej użytkowaniem gospodarczym, . 
nad urbanizacją i uprzemysłowieniem oraz rozwojem rekreaćji w pół- 
nocnych obszarach Polski i NRD. Orgarn
owane są Wy'jazdy wymienne 
i wspóLne sympozja naukowe. Rezultatem ich są wspólne publikacje. 
W ramach wsRółpracy z Wydziałem Geograficznym Uniwersytetu 
w LeningradZie odbywały się wyjazdy wymienne pracowników nauko- 
wych, opubliikowano też wspólne prace or1łz 5":krotnie wymieniono grupy 
studenC'kie w ramach praktyk letńich. Istnieją też liczne kontakty nau- 
kowe z geografami w Moskwie, W:ilnie li. Rydze. 
. . Z krajów zachodnich i północnych naj szersza współpraca istnieje z uni- . 
wersytetami w Szwecji, Francji :i. Fiplandii. W ramach tej współpracy 
odbyły się m.in. wymienne, bezdewi
owe, grupowe wyjazdy naukowe 
pracowników naszego Instytutu i Uniwersytetu' w Lund (Szwecja) oraz 
wymienne wyjaroynaukowegrup s:tudenckich z' :Instytutem Geografii 
Uniwersytetu w SZJtokholm:ie. Na podobnej zasadzie ,odbyły się wyjazdy 
wymienne pracowniików naukowych naszego Instytutu li' Instytutu Geo- 
grafii Alp w Grenoble (Francja). Wymienne, pojedyncze wyjazdy nauko- 
we odbywały się też m.in. z Instytutem Geografii UIIIiwersytetów w 01- 
'denburgu i Kilonii (RFN), z Uniwersytetem w Turku (Finlandia) i in": 
nymi. Współpraca ta i wyjazdy naukowe sprzyjają poznaniu obopólnych 
,wyników badań naukowych i przedyskutowaniu metod badawczych. 
. Znajdują też swe odbicie w publikacjach naukowych. 


6. BAZA LOKALOWA INSTYTUTU 


Katedry geograficzne, na b
zie których powstał Instytut Geografii 
UMK, borykały się od samego początku z trudnościami lokalowymi. Po 
początkowym, bardzo trudnym okresie organizacyjnym, w i946 r. Ka- 
tedry Geografłi Fdzycznej' i Antropogeogra:mi otrzymały' pomieszczenia 
w:kilku pokojach na3 'piętrne w lokalu przy ul. Mickiewicza 61. Katedry, 
Geologii oraz Meteor,ologii i Klimatologii mieściły Się w gmachu przy 
, ul. Sienkiewicza 30/32. Zakład Geologii IG UMK mieści aię tam do dzi- 
siaj. W 19521'. Zespół Katedr Geografii (bez Katedry Meteorologii i ,Kli- 
matologii) otrzymał lokal,w Coll. Minus. W 1958 r. oddano do dyspozycji. 
Zespołu Katedr Geografii gmach przy ul. Fredry 6/8, nazwany Collegium
>>>
r.:2;;t 


Dorobęk Instyt
tu Geografii pMK w 35-leciu PRL 


149 


Geographicum, do którego przeniosła się również Katedra Meteor.ologii 
i Klimatologii. '. ' 
. Sytuacja popraWliła się niec.o P.o wybudowaniu w 1973 r. gmachu 
Instytutu Biologii UMK, w nowym miasteczku uniwersYteckim na Bie- 
lanach i po pr,zydzieleniu Insty,tutowi Ge.ografii gmachu przy ul. Danie- 
. lewskieg.o' 6,' dokąd prz.eniosły się zakłady Geograf.ii Ek.onomicznej i Kli- 
matologii. . '. 
Sytuacja lokalowa InstY'tutu jest nadal trudna, gdyż: ' 
. - zakłady Instytutu Geografii mieszczą się w 3 odrębnych gmachach, 
położonych z dala .od siebie, co utrudnia integrację Ins.tytutu .oraz orga- 
nizację procesu dydaktycznego, 
-:- istniejąca baza ,lokalowa nie pozwala na r.ozbuctł.owę Instytutu, P.o- 
wołanie n.owych jednostek i rozwój już istniejących, 
.:......- w najg.orszej sytuacji znajdują się bd.bli.oteka oraz mapiarnia, la
 
boratoria i pracownie naukowe, mieszczące się w. pomieszczeniach gma- 
chu przy ul. Fredry 6/8. 
Ciasnota. i . brak właściwych pomieszczeń utrudniają bardzo unow.o- 
cześnienie pr.ocesu dydaktycznego i badawczego. Najbardziej odczuwany 
. jest brak .odpowiedndego pomieszczenia na zorganiz.owanie nowoczesnej 
pracowni fotointerpretacji, mimo wykształcenia już specjalistów i posia- 
dania własriej aparatury naukowej Oł'az brak możliwości r.ozbudnwy pra- 
cQwni magd.sterskich i laboratoriów. Sytuację tę może polepszyć jedynie 
przydzielend.e nowego gmachu 
 do czasu wybudowania n.oweg.o gmachu 
Instytutu w miastecz:ku uniwersyteckim na Bielanach. 


- !, 


WYKAZ OSÓB, KTÓRE UZYSKAŁY STOPNIE 
DOCENTA LUB DOKTORA HABILITOWANEGO 
Z ZAKRESU NAUK O ZffiMll 


1. Dr Roman Kongiel- 1948 r. 
2. Dr Edward Stenz-1949 r." 
3. Dr Władysław Niewiarowski - 1965 r. 
4. Dr Bolesław Augustowski - 1966 r." 
5. Dr Boguslaw Rosa - 1967 r. 
6. Dr Zygmunt Churski - 1974 r. 
7. Dr Gabriel Wójcik - 1976 r. - przewód habilitacyjny przeprowadzoJJt na UniwersyteCie WrocIawlldm 
8. Dr Urszula Urbaniąk-Biernacką - 1976 r." 
9. Dr Jerzy Namysłowski - 1979 r. 


.. - osoby 8JIOZ& UMK.
>>>
150 


WładysIa w Niewiarowski 


WYKAZ OSÓB, KTÓRE UZYSKAŁY STOPNIE 
DOKTORA NAUK PRZYRODNICZYCH LUB GEOGRAFICZNYCIf 
Z :ZAKRESU NAUK O,ZIEMI 


Lp. Imię i nazwisko Rok Promotor ( 
l mgr Eugeniusz Hohendorf*) 1949 prof..dr hab. Władysław Gorczyński 
2 mgr Ludmiła Roszko 1951 prof. dr hab. Rajmund Galon 
3 mgr Władysław Mrózek 1951 prof. dr hab. Rajmund Galon 
4 mgr Władysław NiewiaroWski 1959 prof. dr hab. Rajmund Galon 
5 mgr Andrzej WHczyński 1961 prof. dr hab. Edward Pas
endorfer przewód doktorski 
na Uniwersytecie Warszawskim 
6 mgr Eugenia Kwiatkowska 1961 prof. dr hab. Maria Kiełczewska-Zaleska' 
7 mgr Zygmunt Churski 1962 prof. dr hab. Rajmund Galon 
8 mgr Bogusław Rosa . 1962 prof. dr hab. Rajmund Galon 
9 mgr Jerzy Szukalski *) 1963 prof. dr hab. Rajmund Galon 
10 mgr Krzysztof Schoeneich*) 1963 prof. dr hab. Rajmund Galon 
11 mgr Zofia Churska 1964 prof. dr hab; Rajmund Galon 
12 mar Urszula Utbaniak*) 1965 prof. dr hab. Rajmund Galon 
13 mgr Tadeusz Churski"). 1965 prof. dr bab. Rajmund Galon 
14 mgr Mieczysław Kucharski*) 1965 prof. dr hab. Rajmund Galon 
15 mgr IiaJina Masicka*) 1966 prof. dr hab. Rajmund C!la[on 
16 mgr Irena Dmoch 1966 prof. ch: hab. Maria Rożkowska. 
i7 mgr Anna Trimczak 1968 prof. dr hab. Rajmund Galon 
18. . . mgr Wiesława Różycka*) 1968 prof, dr hab. Rajmund Galon. 
19 mgr Józef Sylwestrzak*) 1968 doc. dr Ludmiła Roszko 
20 mgr Czeslaw Pietrucien' '1969 prof. dr Kazimierz Łomniewski 
21 . mgr Kazimierz Wypych*) 1971 prof. dr hab,'Rajmund Galon 
22 mgr Jan Mityk*) 1971 prof. dr hab. Rajmund Galon 
23 mgr Michał Pasierbski 1971 doc. dr hab. Władysław Niewiarowski 
24 mgr Antoni Olszewski 1972 prof. dr hab. Rajmund Galon i 
25 mgr Andrzej Jankowski 1972 prof. dr hab. Rajmund Galon 
26 mgr Franciszkli. Maciejewska*) 1972 prof. dr hab. Maria Kiełczewska-Zaleskll! 
27 mgr Jędrzej Kotarbiński*) 1973 prof. dr hab. Rajmund Galon 
28 mgr Jan Falkowski 19 73 prof. dr Jerzy Kostrowicki 
29 mgr Henryk Rochnowski 1975 doc. dr hab. Stanisław Miszlal 
30 mgr Bożena Noryśkiewicz 1975 prof. dr hab. Rajmund Galon ' 
31 mgr Jan Szczepko
ski*) 1975 prof. dr hab. Maria IGełczewska-Zaleska 
32 mgr Anna Wójcik 1976 prof. dr hab. Aleksander Kosiba przewód doktorski na 
Uniwersytecie Wrocławskim 
33 mgr Lesław Czetwertyński-Sytnik 1977 doc. dr Andrzej Jagielski' 
34 mgr Edward Świtaiski 1977 doc. dr Jan Winklewski 
35 mgr Jan Owsiak") 1978 doc. dr hab. Gabriel Wójcik 
36 mgr Stefan Kopczyński") 1979 doc. dr Władysław Mrózek 
37 .t mgr Janusz Sewerniak") 1979 prof. dr hab. Władysław Niewiarowski 
38 mgr Maciej DJ:'Zewiecki*) 1979 doc. dr Eugenia Kwiatkowska 
39 mgr Jan StaChowski 1979 doc. dr Eugenia Kwiatkowska 
40 mgr Roman Dysarz") 1980 prof. dr hab. Władysław Niewiarowski 
*) - osoby spoza Instytutu Geografii UMK 


-' 


! 
LITERATURA 


G a lon R, 1954;, Zespól Katedr Geografii UMK w latach 1945-1954, ,.Prz. geogr., 
't. 26, z. 3, Warszawa. 
G a lon R, 1964, ,Zespól Katedr 'Geografii UMK w okresie XX-lecia PRL, Prz. 
'geogr., t. 34, z. 3, Warszawa. ' . 
G ił lon R, '1973, Toruński ośrodek geograficzny w przededniu Ogólnopolskiego 
Zjazdu PTG w Roku Kopernikowskim w Toruniu, Czas. geogr., t. 44, z. 3-4, 
Wrocław.
>>>
Dorobek Instytutu Geografii UMK w .35-leciu PRL, 
. \ 


151 


M r ó z e k . W., 1977, Działalńoś.ć dydaktyczna, naukowa i badawcza Zakładu Hy- 
. drografii Instytutu Geografii UMK. w Toruniu W' latach 1966-1975, [w,] Hy- 
drografia Polska '1966-1975, PTG, Komisja Hydrograficzna, Warszawa-Poznań. 
Uniwersytet Mikołaja Kopernika 1945-1955, Warszawa 1957, (sprawozdania: J. Priif- 
fera, H. Szarskiego, A. WiIczyńskiego, M. Kołaczkowskiej, R. Galona, L. Rosz- 
kówny, S.' Majdanowskiego, M. Kiełcżewskiej-Zaleskiej, L. Kuczmarskiej). 
Uniwersytet Mikolaja Kopernika 1956-1965, Toruń 1965, (sprawozdania: M. Gro- 
madskiej, :ą.. Galona, E. Kwiatkowskiej, A,Wilczyńskiego, J. Wojciechowskiego, 
H. Ziembińskiej). 


'I. 


Władyslaw Niewiarowski 


THE OUTPUT OFTHE INSTITUTE OF GEOGRAPHY 
OF COPERNICUS UNIVERSITY IN THE 35 YEARS OF. THE POLIS H PEOPLE'S 
REPUBLIC 


Summary 


Copernicus University (Uniwersytet Mikołaja Kopernika) was started in 1945. 
It was also, thęn that started geographical research and education of studentsof 
geography. -In: the years 1945-1947 the following Departments were set up:Physicai 
Geography, Anthropogeography (renamed later on to the Department of Economir.: 
Geography); Meteorology and Climatology, Geology, and Mineralogy. In 1969, on 
the ba'se of those Departments was set up the Institute 'of Geography. At present 
(1980) it lncludes: the Department. of Geomorphology and Physical Geography with 
a paIinological and a sedimentological laboratory' - directed by Prof. .Dr Hab. 
. Władysław Niewiarowski, the 'Department of Hydrography with a hydroch..emical 
laborartory - directed by A:ss. Prof. Dr. Hab. Zygmunt Churski, the Department of 
Climatology -d1rected by Ass. Pivof. Dr. Hab. GabrielWójciJk:, the Department of 
Econom:ic Geography - 't;lirected by Ass. ProC Dr. Hab. Jerzy NamysłoWlSłd, and the 
Department of Geology - directed by Ass. Prof. Dr. Andrzej Wilczyńśki. In the 
Institute are: a geographical library containing about 24 t
ousand items, a collec- 
tioR of maps,. atlases and air photographs containing about 23.5 thou. items and 
. a photographic laboratory. On 1st Sept. 1980 the staff of the Institute consisted of 
one professor, ,seven assistant professors, 12 adjuncts, three leoturers, six senior 
assist.ants, 11 ,technica,l workers,. four worikers of the library and map oollection 
and 15 attendants. The Institute maikes part of the Faculty of Biology and Earth 
Sciences. " 
During the .35 years of the' University's ex,istence, 928 gradliates in geography 
left university, 888 out of that number with Master's deg
ees. The number of 
gradwites each year varied from a few to 111 in\ \1.978. In the current year. (1980/ 
i1981) there are 150 stationary students of geography and 98 school teachers doing 
extramural studies. The Institute also helds posgraduate cąurses for school teachers. 
Copernicus University has awarded 8 Habilitation degrees and 40 Doctor's. 
degrees in the field of Earth Sciences, 21 out of which to staff members of the 
Institute of Geography. 
The. main area of research' is Northern Poland, and in particular the Lower 
Vistula Region. The most extensive are the studies of glacial geomorphoiogy, 
Quaternary paleogeography and contemporary geomorphological proce
ses, fur- 
thermore, of complex and applied physical geography, hydrography (potamology, 


- :J 


."
>>>
152 


Wła:dysław Niewiarowski 


limnology and hydrogeolo
y), ciimatology and of the stratigraphy ;lnd lithology of 
the Jurassie, the Cretaceous and the. Tertiary. As regards economlc geography, 
the most extensive have beim studies iJf thegeography of settlement and popula- 
tion and of the geography of agriculture, industry and transport. 
Outside. Poland, the I
titute of GE!Ogiraphy has ,been condU'cting investigationS 
in Oscar II Land, NW Spitsberge1;l, where five Toruń Polar Expeditions have been 
organized, and in 1968 staff members of the Institutetook part in the exploration 
of Skaidararjokull and Its surrounding in Iceland. 
Staff members of the Institute have published about 800 papers. Besides 
publications' in nationar and foreign geographical journals, the largest num ber of 
papers have appearOO in Acta Universitatis Nicolai Copernici, Geografia (15 volu- 
mes, ed. W. NiewiaTowski) and in Studia Societatis Scientiarum Torunensis, Sectio 
C - Geographia et Geologia (35 numbers, 'including 16 dOctor's theses, 00. R. Galon). 
The Geographical Institute has many contacts abrCJad. !ts publications are sent 
out to 26 countries on exchange basis. The most extensive cooperation is carriOO on 
with th
 Geographical Section of the Universirty in G'reifsvvald (German Demócratic 
Republic) and with the Geographical 'F'aculty of the Urniversity in Leningrad (USSR). 
FUil"thermore, there hasbeen e:ii:chi:mge o£ research workers with geographical insti- 
tutions in Lund and' Stockho1m (Swe den), with univtm;ities in Grenoble (France), 
01denburg and Kiel (German FOOeral Republic), TUI'ku (FiImland. and others. 


..1 


" 


, I 


, I 


I 
. , 


.;
>>>
ACTA UN.IVERSITATIS NICOLAI COPERNICI 
GEOGRAFIA xvn - NAUKI MĄTEMATYCZNo-PRZYRODNICZE - ZESZYT 54 - 1982 


Instytut Geografii . 
Zaklad Geografii Ekonomicznej 


'I; 


.1 
. i 


.[ an Stachowski 


i 


ZATRUDNIENIE ABSOLWENTÓW GEOGRAFII 
UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W 1980, R. 


/ 


., . \ . . 
Do dnia, 31 'marca 1980 r. Uniwersytet Mikobłja Kopernika w Toru- 
niu wykształcił 864 absolwentów studiów geograficznych.. Dla sformuło- . 
wania opinii o SIpOłecznej użyteczności WJiedzy i kwalif:iikacji' wyniesio- 
nych przez nich z, uczelni, zwrócono się' do wszystkich o przekazanie 
informacji dotyczących ich sytuacji zawodowej wg stanu w dhii.u 30 czerw- 
ca 1980 r. Na pytania zawarte w przesłanej absolwentom ankiecie 
 00- 
powiedm p.adesłały 422 osoby tj. 48,8%'ogółu. Jak z poWyższego. wynika, 
. przeprowadzona analiza nie była badaniem Wyczerpującym, ani też ty- 
powo reprezentacyjnym, niemniej wnioski z niej wypływające Wydają 
się'być reprezenta,tywne dla ogółu absolwentów geografii UMK. W ana- 
lizowanej 422-:-sobowej grupie 289 osób (68,50/0) było absolwentami geo": 
grafii :fizycznej, 122 osoby (28,9"/0) geografii ekonomicznej, a pozostałe 
osoby absolwentami .innych specjalizacji studiów geograficznych. 
Szczegółową anaooą objęto grupę osób zawodowo czynnych 2. Stano- 
Wliły-one 96,5 11 /0 osób, które udzieliły informacji. Grupa ta pod względem 
"I,11iejsc zatrudnienia li. Wykonywanych /Zawodów była wewnętrznie bardzo 
zróżnicową.na. N a podstawie wstępnego rozpQZIlania głównych kierunków 
zatrudnienia, zebrany materiał usystematyzowano w9 grupach za wodo- 


1 Ankietę przeprowadzono przy okazji organizacji V Zjazdu Absolwentów Geo- 
grafii, UMK. Powyższe opracowanie stanowi streszczenie referatu wygłoszonego 
przez autora na sesji plenarnej zja2;du w dniu 14 IX 't 980 r. 
, s Podobną problematykę w. skali innych uczelni prezentowali: B. A u g u s t y- 
n i a k, L. Raj m a:n, .M. S u ł e k, ,Główne kierunki zatrudnienia. absolwent6w ' 
geografii Uniwersytetu Jagiellońskiego z lat 1966-1977, Zesz. Nauk. UJ, z. 38, Kra. . 
ków 1974i
 L. Raj m a n, Zatrudnienie absolwentów geografii Uniwersytetu Ja- 
giellońskiego iD latach 19
4-1971, Czas. geogr., t. 46, z. 2, Wrocław 1975; T. K l a t- 
k a, A. Z a w a dz k a, Struktura zatrudnienia geograf6w a plany studi6w, Acta 
Uni:v. Lodz., ser. 2, nr 4, 1976. W skali kr1(ju problematykę tę podejmowali m.in.: 
S. L e s z c z y c k i" Geografia 'polska w fwietle statystyki, Prz. geogr:,' t. 39, z. 2, 
1967 oraz
. W i ę c k o w s k i, Stan zatrudnienia geograf6w w Polsce w 1976 r., . 
.Czas. geogr., t. 49, z. 3, Wrocław 1978.
>>>
154 


Jam .StachQwski 


.wych. W ich definiowaniu, określańiu zahesu specjalności zawodowych 
w nich s.ię zaw:ier
jących, wzorowano się ;na systemie informacyjnym 
zatrMdnienia absolwentów szkół wyższych MAGISTER Wyrómiono na- 
stępujące grupy zawodowe: . , 
- 'nauczyciele i inni pracownicy oświaty; 
.' . - pracownicy nauki; 
--..., fizjografowie, geolodzy, geofizycy i zawody pokrewne; 
, - meteorolodzy, hydrolodzy i zawody pokrewne; . 
,.,/ - specjaliści w zakresi
 kont.roli i ochrony środowiska; 
- kartografawie 'j geodeci; . . . 
- planiści, ek;Jnomiści, sta
ystycy i zawody pokrewne; . 
- specjaliści w' zakresie organizacji j obsługi ruchu turystycznego; 
- zatrudnieni poza zawodem.' 
Kryterrium zaszeregowania da danej grupy zawodowej' stanowiła zę- 
trudnie.nie w. miejscu ina stanowisk
 gracy, wymagających kwą.lifikacji 
zawierających się w zakresie wYkształcEmia geograficznego. z -pewnością 
nie uniknięto przy tej kwalifikacji rozstrzygnięć subiektywnych. Zatrud- 
nienie w grupach zawodowych wymagających' wykształcenia geograficz:- 
nego. przyjęto uwaiać jako zatrudnienie w zawodzie. Grup ,takich wyrÓż- 
niono 8, a 'zatrudnieni w' zawodzie stanowili 86,3
/o zawodowo czynnych 
absalwentów. Pazas,tałych, tj.' 13,7JO/o zaJkwa1ifikowana do grupy zatrud- 
nianych poza zawodem. . 


I 
J 
. ,1 


1. NAUCZYCIELE I INNI PRACOWNICY OSWIATY 


" W szkolnictwie znalazło, zatrudnienie 36,8/1/ 0 
awodowo czynnych 
absolwentów geografii :U1VII( Dla porównania; wg danych sys
emu MA- 
GISTER w 1976 r. naucżyciele' wszystkich szczebli nauczania 
 inni pra": 
" cown.icy oświaty stanawili 37,fłJ/o ogółu zawodbwo czynnych' geografów 
. .w Polsce: W: ramach tej grupy zawadowej 36,30/0 osób było' absolwenta- 
mi Zaocznego Studium Geqgrafii dla Nauczycieli. Odpływ absolwentów 
studiów stacjonarrlych da s
koln:ictwa kszt
ł:tował 8:ię na pozipmie 23,4D/o. 
. W szkolnictwie podstawowym z'atrudnionych była 2
/0 ogółu zawo- 
. dowo c,zynnycł:ł absolwentów, a 76No zatrudnionych w ramach tej grupy 
stanowiły. kobiety. Nieliczną grupę mężczyzn. .reprezentowali' głównie, 
absolw
ci stUdiu.m zaocznego. Absolwentami geógrafii fizycznej było 
6OJJ/D'nauczyciel(szkófpodstawo
ych. .,.... 
. 'W szkolnli.ctV\7ie" średnim pracowało 8,5 % ' zawodowo czynnych geogra- 
fów. W.' grupie tych nauczycieli poława osób zatrudniona była w l:iceach 
'Ogólnokształcących, pO;zastała część w itinych typach s

olnictwa "śred- 
niego. Stosunkowo nieliczny był wśród nich udział absolwentów studium 
. zaocznego
 W ostatclch lątach a'bsplwentów w szkolnictwie, śTednim 'pra- 
. wie wcale nie zaltrudruiano, oóśw:iadczy o pewnym nasycęniu tega szkol- 
nictwa geografami. Wprowadzenie przed' ikilku. laty kierunku. nauczyciel- 
I 


. .
>>>
Zatrudnienie il'bsolwimtów .geografii UMK w 1980 r. . 


155 


, . 
skiego na studiach stacjonarnych nie znalazło iS
otnego odzwierciedlenia 
w strukturze 
atrU:dnionych nauczyc.ieli. . .' . . . ' 
W kuratoriach, na wyższych stanowiskach administracji ośWiat
wej 
oraz' jakb Wizytatorzy i referenci pedagogjc
ni, pracowało 2:JO/o ogółu 1.8.- ' 
trudnionych absolwentó
. 


2. PRACOWNICY NAUKI 
.' . . '.. \ 
. . . 
. . . . 
. . 
W szkolnictwie wyższym j różnego typu placówkach 
aukowych zna- 
lazjo zatrudnienie 13,1"/0 zawodowo czynnych absolwentów geografiJ. 
UMK. Według danych systemu MAGISTER, w 1976 r. zatrudnieni w 'tej-' 
grupie zawodowej stanowili 12,10/0 zawodowo czynnych geografów w Pol- . 
sce. W ramach tej grupy 33"/0 za,trudnioIwch było pracownikami nauko- 
wo
dydaktycznyrni, badawcz.ymi i techniczn
i głównie w Uniwersytecie 
. , 
Mikołaja Ko'pernilka, Uniwersytecie Gdańsk
m i Uniwersytecie Śląskim. 
W sferze' nauki 20% zat:rudn
onych osób było pracownikami Polskiej 
Akademii Nauk i w większości Zakładu.'Geomorfologii li' Hydrografii Niżu 
PAN w Toruniu. Pozostałe osoby były zatrudnione w takich placówkach 
naukowych jak:' Instytut Geologiczny" Instytut TurystYki, Instytut J,VIor- 
ski, Instytut Melioracji i Użytków Zielonych, Ś
ąski. Instytut Naukowy 
I J \ . . 
i Koszaliński Ośrodek Naukowo-Badawczy. Nalezy zaznaczyć, .że absol- 
'wenci geografii UMK stanowią nie tylko podstawową kadrę pracowników 
uczelni macierzystej, ale' równieżdon\inują w 'zespołach pracowniczych 
zakładów bydgoskiego i toruńskiego Instytutu Turysty,ki oraz mają swój 
udział. w r:ozwoju kadrowym Ins,tytutów Geografii. Uniwersytetów Gdań- 
skiego i Śląsk.iego: 


'1 
'I 


,i 


. :. 


3. FIZJOGRAFOWIE, GEOLODZY; GEOFIZYCY I ZAWODY POKREWNE 
W tej grupie zawodowej 'znalazło się 12,9% ogółu zawodowo czynnych 
. absolwentów geografoii UMK, głównie geografii fizycznej; z czego 32ą/(} 
osób było zatrudnionych w Przedsiębiorstwie Geof.izyki Morskiej i Lą- 
dowej w Toruniu, .w większości na stanowiskach geof
yków i geologów
 
Pozostałe osoby zatrudnione były I1}.in.: w Zakładach Projektów :i Doku- 
mentacji Geologicznej Kombinatów Geologicznych "Północ" w Gdańsku 
i "Południe" w Krakowie, w Geologiczno-Górniczych Spółdzielniach Pra- 
cy "Hydrogeowiert" w Grudziądzu i "Technogeo" w Gdyni, w przedsię- 
biorstwach"Geoprojekt", . "Hydroprojekt", . ,,:Salneoprojekt" i ;innych, 
, głównie ,na stanowiskach geologów, .hydrogeologów. i fizjografów. Liczne 
osoby, wykonujące' zawody w ramach tej grupy zawodowej ukończyły 
studia podyplomowe ukierunkowujące ich kwalifikacje m.in. w zaJkresie
 
geofizyki poszukiwawczej, geologii inżynierskiej, hydrogeologii, rozpozna- 
. wania i poszukiwania złóż surowców budowlanych, metodyki' badań geo- 
logicznych i kartografii geologicznej.. Uprawnienia geologiczne i hydro- 
geologiczJne w tej grupie zawodowej posiadało 13 osób. . 


. ,. 


. ,
>>>
\ 


156. 


Jan Stachowski 


4. METEOROLODZY, HYDROLODZY I ZAWODY POKREWNE 


. . 
Osoby zakwalifikowane do tej grupy zawodowej stanowiły 2,80/0 zawo": . 
dowo czynnych absolwentów geografii UMK. Były one zatrudnione głów- 
nie w placówkach Instytutu Meteorologii i Gospodariki Wodnej. W we:". 
. cydowanej większoŚci zawody te wykonują absolwenci hydrografii.' 


5. SPECJALISCI W ZAKRESIE KONTROLI I OCHRONY SRODOWISKA 


Do grupy zawodowej tak określone'j zaliczonoabsolw:entów zatrud-. 
,nionych w ośrtSdkach, . laboratoriach, pracowniach badania, kontroli 
.i ochrony środowiska czrowieka. Stanowili oni 3,9% ogółu zawodowo 
czynnych absolwentów, głównie' hydrografiii. Część osób ujętych w tej 
grupie zawodowej ukończyła studia podyp1omowe w zakresie ochrony 
i kształtowania środowiska. 


. '1', 
. 6. KARTOGRAFOWIE I GEODECI 
Zawody włączone do' tej grupy wykonywało, 5,40/0 zawodowo czyn- 
nych absolwentów, ,,; większości geografii fizycznej. Miejscami ich za- 
trudnienia b;yłygłównie Wojewódzkie Biura Geodezji i Terenów Rolnych 
oraz Okręgowe Przedsiębiorstwa Geodezyjno-Kartograficzne. 
7. PLANIśCI, EKONQMISCI, STATYSTYCY I ZAWODY POKREWNE' 
. . . 


- , 
W placówkach planowania przestrzennego, gospodarczego, urzędach 
sta1tystycznych :i runnych o zbliżonym charakterze malazło zatrudnienie 
8,6 G /o. zawodowo czynnych absolwentów g,oografii UMK. Pracę, w wymie- 
nionychinstytucjach i urzędach podejmowali głównie geografowie eko": 
nomiczni.Podstawowe miejsca ich zatrudnienia to: Komisj'a Planowania 
przy Radzie Ministrów 
 na stanoWiskach radców i, specjalistów różnych 
dziedzin plan:owa
a, Wojewódzkie K
misje Planowania - przeważnie 
na stanoWiiskach inspektorów, oraz Wojew
kie Zarządy Rozbudowy 
Miast i Osiedli Wiejskkh,' głównie w Biurach Planowand.a Przestrzenne- · 
go na stanowiskach projektantów. Również w tej grupie zatrudnionych 
. liczne osoby uzupełniły swoje ikwalifikacje w ramach studiów podyplomo- 
wych, m.in. wzakresrrepla,nowanlia przestrzennego, regionalnego i urba- 
nistyki. . . . .. . 


8. SPECJALISCI W ZAKRESIE ORGANIZACJI 
I OBSŁUGI RUCHU TURYSTyCZNEGO 


Zatrudnienie w biurach i przedsięhiorstwach organizacji :i obsługi ru- 
chu turystycŻnego 'ZII1al
ło 2,fłl/oogółu zawodowo c
11i1lych apgolwentów 
geografii UMK. Główne :rriiejsca lich zatruq.nieni
 to: ORBIS, Wojewódz- 
kie Przedsiębiorstwa Turystyczne, Gromada; Almatu.r..
>>>
. I 


Zatrudnienie albsolwentówgeografii UMK w 1980 r. 


157 


9. ZATRUDNIENI POZA ZAWODEM 


Do grupy zatrudniany
h poza zawodem włączono absolwentów, któ- 
rych nie moma było zakwalifikować da, grup zawadowych wyróŻI1ionydh 
wyżej i Kt6rych geograficZilla wiedza i kwaJifikacje nie były bezpośrednia 
użyteczne w ich' pracy zawodowej. Nie ulega wątpliwości, że wiedza 
ogólna wymesiona przez te oS'Oby,z uniwersy'tetu jest im użyteczna w _wy- 
konywanym zawodzie. Do grupy zatrudnionych poza zawodem' zaliczono 
13,7 41 /0 ogółu zawodowo cZY'nnych
bsolwentów geogra:£i:i UMK. 
Około 50°/6 'Osób sPQśród tej grupy. było. zatrudnionych na stanowi- 
skach pracowników administracyjnych' w urzędach administracji pań- 
stwawej,. przedsiębiarstw i instytucjii. \;Vśród tej grupy zatrudnionych 
pr.zeważają absolwenci studiów s
acjO'I].arnych z lat 1975-1979, absal-. 
wenci najlicZiIliejsz.ych roczników studiów geograficznych na D:MK. Okało 
30%' osób. pracawała w sfeI\ze kultury jako bibliotekarze, kustosze. niu"': 
zeów, j,ns,trUiktorzy domów kultury, dziennikarze. Ponadto adnotowano 
zatrudnienie w aparacie partyjnym, 'Organizacjach społecz
ych, Milicji 
Obywatelskiej i Służbie Bezpieczeństwa. 
Spośród 422 absolwentów, którzy ugzieJJilf infarmacji nie podjęło pra- 
cy bądź z niej zrezygnowało 14 osób, tj. 3,5 41 16. Zawadawa biernaść tych' 
osób wynikała: z naturalnega przejścia. du grupy poprodukcyjnej, przy- 
. śpieszonego przejścia do tej grupy (nauczyciele) na skutek złego stanu . 
zdrowia, 'Oraz obowiązków macierzynskich w przypadku młodych kobiet. 


.1 
, 

, 


: 
. i 


..} 


10. GEOGRAFICZNE ROZMIESZCZENIE MIEJSC ZATRUDNIENIA 


Analiza rozmieszczema miejsc zatrudnienia absalwentów w struktu- 
rze wieś, małe miasto i duże miasrfJo wskazuje, że zdecydawana vviększóść 
spośród nich (80,841/11) znalazła zatrudnien
e w miasta
hpowyżej 10 tys. 
. mieszkańców. W miastach mniejszych. zatrudnionych było tylka 5,0 6 16 
absolwentów, natomiast w 'Osiedlach wiejskich 14,2°/6 zatrudnianych. Gru- . 
pę zatrudnionych we wsiach reprezentowali głó
e nauczyciele szkół 
podstawpwych, nie zawsze zresztą zamieszkujący na wsi. Absolwenci geo- 
grafii UMK pracowali w 32 wojewód
twach naszego kraju: 132 .'Osoby, 
. tj. 33°/6 'Ogółu zatrudnionych - w woj. toruńskim i w przeważającej czę- 
ści w Taruniu, 68 osób - w wój. bydgoskim, 35 -, w woj. gdańskim, 
33 -:- w woj. olsż.tyńskim, 22 - w woj. stółecznym-warSzawskim, 16 ,.- 
. w woj. włocławskim, 14 - w waj. koszalińskim i 10 - w woj. elbląskim. 
W każdym z pozostałych 24 w:ojewództw była zatrudnionych mniej niż 
10 osób, w sumie 76: osób. . 


11. ZMIANY MIEJSCA PRACY 


. . . 
Dla 51 41 /6 absolwentów geografii UMK, miejsce zatrudniema w 1980r. 
było pierwszym miejscem pracy po ukończeniu studiów. W drugim miej- .
>>>
158 


Jan Sta'chowski 


scu pracowała 31"/0 absolwentów, pozostałe osoby w trzecim i dalszym 
'miejscu pracy. Opierając się na posiadanym materiale faktograficznym 
. '. 
trudno była 'Wnioskować o -przyczynach zmian zatrudnienia,' jak i usto- 
-' sunkawać slię do tych w:ielkości. 
\ Na podstawie przeprowadzonej anaHzy s,twierdzono, że istnieją bardzo 
różne kierunki zatrudnienia i specjalizacji zawodowej absolwentów geo- 
grafii UMK. Implikuje to pogląd a uniwersalnaści wykształcenia i zawo- 
dowega przygotowanaa absolwentów studiów geograficznych. Niemniej 
wykształciły się swaiste grupy zawodawe, do których trafia większość, 
absalwentów. Obok zawadów tradycyjnie wykanywanych przez geogra- 
fów, jak: nauczyciela, planisty różnych dziedzin planowania, fizjografa, 
meteorologa pojawiły się nawe, jak np. zawody 'zWią'za':ąe z badaniem, 
kontrolą i ochraną śr'odowdska' człowieka, z organiz/lcją i .obsługą' ruchu 
turystycznego. Stosunkowa niski udział Zfłtrudnienia w szkolnictwie, prze- 
mawia za zmniejszeniem stopnia pedagog
zacji obecnych studiów geogra- 
ficznych. ". . . 
Należy jednocześnie zauważyć, że zawód geografa 
. jak dotąd' nie 
zdefiniowany - nie posiada ochrorty prawnej: Stąd też często na stano- 
wiskach pracy, które winny być obejmawane przez geografów,' zatrud- 
niane są osaby nie posiadające wykształcenia geograficznega. Istniejący 
w przeszłości i obecnie stan prawny w' zakresie zatrudniania absalwen': 
tów studiów geografkznych nie sprzyja racjanalnemu wykorzystywa,niu 
kwaHfikowanych ,kadr geagrafów;ca z pewnością przynosi szkady tak 
'poszcze
ólnym .osobom, jak i gaspodarce i kulturze narodowej. 


I 
,1 


..1 


Jan Stachowski 


THE EMPLOYMENT OF GRADUATES OF COPERNICUS UNIVERSITY 
IN GEOGRAPHY IN 1980 


Summary . 


Uniil 31 March 1980. Copernie1is University in 'IIoruń educa,ted 864 graduatesin 
geography. The analysis of theit professional status according to the state on 30 
. June 1980 has been carried out on 48.SG/o of their total number. .f'.. close analysis 
has been applied to persons actively engaged in work, constituting 96.5% ol that 
number. .Out of that group 86.30f0 were engaged in jobs requiring qualifications 
comi!ng within the ''Scope of ,geographical education. Among them eight 
roups of 
. . occupations have been distingUished: 


\
>>>
Zatrudnienie absolwentów geografii UMK w 1980. r. 
I 


159 


. . - teacheIls and other educational workers: 
- element ary schools 
- secondary schools 
i :- other educational woIikers ' 
- research workers:. 
- universities 5.3 G /o 
'- the POlish Academy of Sciences 2.5"'/0 
-' other research institutions 5.3% 
. - physiographers, geologists and related occupatio
s 12.9% 
- meteorologists, hydrologists and related occupations 2.8% 
- specialists in E!Dvironment control and conservation 3.9"/0 
- cartographers and geodesists 5.40/0 
- planners, economists, statisticians' and relat!,!d occupations 8.6% 
- specialists in tourism organization 2.8% 
employed in the prfession total 86.30f0 
. employed outside the profession' 13.7% 
. . . j 
actively working total' 100.0% 
A large majority ofgraduates (80.8°/0) worked in towns of more than 10 thou. 
inhabitants. In srnaller towns wOI'ked only 5.0%, and in villages 14.2 G /o. As regards 
spatial distribution, the graduates in geography of Copernicus University took up 
work in the region traditionally supplied with university educated workers by 
Copernicus University. More than 8f1!/o of the graduates found jobs in the provinces 
of TOl'uń, Bydgoszcz, 'Gdańsk, Koszalin, Elbląg, OI'SztYJI1, Włocławek and Warsaw. 


36.8% 


26.00/0 
8.5% 
2.34110 


13.1% 


, i 


", 


! 


,: 
'I
>>>
l 


"
>>>
AC TA UNIV ER SI TATI S NICOLAI COPERNICI 
GEOGRAFIA xvn - NAUKI MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZE - ZESzyT 64 -. 11182 


Archiwum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 
\ 


!I 
! 
" 
!J 
:1 
:' 
'r li 

 1 


Henryka MO'raczewskq.; Ewa Talarczyk 


\ ;1 
\' 


BIBLIOGRAFIA PRAC MAGISTERSKICH, DOKrORSKICH 
I HABILITACYJNYCH 
,WYDZIAŁU BIOLOGII I NAUK O ZIEMI (GEOGRAFIA) 
ZA LATA 1948-1980 


, - 


UKŁAD BIBLIOGRAFII 


.. 
l 


. . 


1111 
163 
163 
163 
182 
194 
208 
210 
211 
211 
212 
214 
214 
218 
220 


I - 
 J 


. Wstęp 
Wykaz skrótów 
Prace malgisterskie 
Za'kład GeomorfologU i Geografii Fizycznej 
Zakład Hydl'ografii' . 
Zakład, Goografii Ekonomicznej 
. Za!kład KlimatologU . 
Za!kład Geografii Regionalnej 
Z!iJkła.d Geologii. . . 
Zakład Gleboznawstwa 
Prace z zakresu dydaktyki ,geografii wykonane w Irn:stytucie Geografii 
Katedra Goologii i Paleontologii . . 
RQz'Prawy doktorskie . 
Rozprawy habiłita'cyjne . 
Indeks alfabetyczny autoc6w 'Pi'a'C 


. . 


!: 


.' 


'. ! 


i, 
., 


I' 


. ...' 


. 
. 
-I: 


I 
,. 
I" 


WSTĘP . 


Archiwum Uniwersytetu Mikołaja Koperlliika: chcąc upowsiechnić 
wyniki badań prowadzonych na naszej Uczelni, razpoczęło opracowywa- 
nie. serii bib1iografii prac dyplomowych wykonYwanych na poszczegól- 
nych kierunkach i w zakładach naukowych. Prace te, :z reguły nie publi- 
kowane, niemniej posijidające dużą wartość naukową, gromadzone są 
w Archiwum Uniwersyteckim, . częściowa w bibliotekach uczelnianych 
oraz zakładach. W 1
80 r. opublikowana została BibliO'gr.afia prac magi- 
sterskich, dO'ktO'rskich i habilitacyjnych .W ydzialu BiolO'gii i Nauk O'. Ziemi 


i: 


,. 


I;
>>>
162 : 


Hel'Jiryka Mioraczewska, Ewa Talarczyk 


'. . 
(biolog'ia) Za lata 1945-1978 1 . W Bibliografii tej ujęte z'Ostały prace wy_ 
konane na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym, a od 195.1 r. na Wy- 
dziale Biologii i Nauk o Ziemi z zakresu biologdi. Niniejsza' Bibliografia 
jest kontynuacją poprz€dniej i obejmuje wszystkie prace powstałe na 
tych samych wydziałach na kierunku geografii w latach 1948-1980, za- 
równo na studiach dziennych, jak j eksternistycznych i za'Ocznych. Prace ' 
te zestaWiione zostały w trzech grupach, w zal€żności od ich typu
 prace 
magisterskie, rozprawy doktorskie i razprawy habilitacyjne. 
Prace magisterskie usystematyzowan'O według zakładów naukawych, 
w których pawstały (przyjęto nazwę zakład6wobowią'zującą w Instytu- 
cie Geografii w 1980 r;). Zalri.czając prace do poszczególnych zakładów' 
kierowana, się aktualną przynależnością organizacyjną 'Opiekuna semma,. 
. cium. I tak np. prace wykonan€ w Katedrze Meteoralogii i Klimatologii 
włączone z'ostały dó Zakładu Klirnatologd:i2. Polllieważ 'Od 1969 r. Zakład 
Geologii należy do Instytutu Geagrafii, w niniejszej Bibliografii uwzględ- 
:. nione są również prace magisterskie wykonane w Katedrze Geologii z za- 
kresu geolagii a nie uwzględni'One są prac€ z zakresu mineralogii i kry- 
stal'Ografii, gdyż Za.kład: Min€ralogii i Krystalografii należy 'Obecnie do 
Instytutu Chemii. W, ramach zakładów przyjęto układ chronologiczny, 
a w jego 'Obrębie alfabetyczny. Na 'Opis pracy magisterskiej składają się 
następujące elementy: . 
. : -" nazw:isko i imię. autora, gwiazdką oznaczano prace wykonane na 
studiach'zao
ych, 
- tytuł pracy; 
-, liczba stron, 
- ,informacja o załącznikach, . 
- sygnatura Archiwum UMK lub w przypadku braku pracy w Archi- 
Wum:-, Biblioteki Instytutu Geografii, " ' 
- nazWiisko 'Opiekuna seminaI'lium - informację tę podawana zgodnie .. 
z dokumentacją studenoką, znajdującą się. w Archiwum UMK. Nie Znaj- 
dzie tu odbicia falkt przygot'Owywania pracy pod kierunkiem . młodszych 
pracawników naukowych. Ustalenie tego faktu byłoby w większości przy- 
padków ndemożliwe. Jeżeli kolejna po sobie występufące prace magister- 
skie przygotowywane były na tym samym seminarium nazwisko 'Opie- 
kuna podana tylko przy pierwszej pracy. 
Prace doktorskie i habilitacyjne przedstawiono w układzie chronolo- 
gi
zno-alfabetycznym, 'jednakże bez podziału na zaklady naukowe. Przy 
pracach doktorskich podawano nazwis
o promatora. Jeżeh praca w cało- 
. ści lub w części została opublikowana, dodatkawo padano jej spis biblio- 
graficzny. Do Bibli,ografii dołącz,ono indeks osobowy autorów prac. . 


. 1 AUNC, Biologia 23, Toruń 1980, s. 91-206. . 
2 Czytelnika, który chce się bliżej zapoznać ze zmianami organizacyjnymi, 'ja-. 
kim ulegał Instytut Geografii odsyłany do artykułu pro
. dr.. hab. 'W. N i e wi a- 
iowskieg,o, Dorobek Instytutu Geografii UMK w 35-leciu PRL,s.135.
>>>
Bibliografia prac... 


163 


. - - . . / - ' 
Przy opracowywaniu niniejszej Bibliografii bardzo pomocny był wy- 
kaz absolwentów geograf U za lata 1948-1980 sporządzOIJlYPrZez mgr 
Janinę Czyżewską, za udostępnienie.. którego autorki składają serdeczne 
podziękowania. 


'I 
, 


Wyka'z niektórych skrótów 


. , 
I 


Zesz. nauk. PSzczec. 
Pr. monogr. 
. Zesz. nauk. UMK 
Geogr. ' 


, . . 
-.:.. Acta Universitatis Nicolai Copernici (od 1973 r. zmienio- 
. na nazwa Zeszytów Naukowych UMK) 
Prace geogr. IGPAN - Prace geograficzne Instytutu GeografiI' Polskiej Aka-' 
demii Nauk 
Prom. - Promotor 
Prz. geof. - Przegląd geofizyczny 
Rocz. Nauk roI. - RocznikI Nauk Rolniczych 
Sem. - Seminarium 
Ęitud. Soc. Sc. Tor. Sect. - Studia Societatis Scientiarum Torunensis. Toruni-Polo- 
niae, Sectio A: Mathematica et Physica; Sectio C: Geo- 
grafia et Geologia. 
- Zeszyty Naukowe Politechniki Szczecińskiej 
, Prace monograficzne 
- Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 
w Toruniu, Geografia 


i' 
. 
 

 
f 


'AUNC 


.,: 
'i 
. '.! 


I 
j 
J 
:1 
I 
I; 


PRACE MAGISTERSKIE 


"1 
\ I 
:i 
:i 


';j 


ZAKŁAD GEOMORFOLOGII I GEOGRAFII FIZYCZNEJ 


"i; 


1948 


1. Marcinkiewicz-Pacowska Janina: Studium porównawcze delty Wisły i Dunaju, 
'S. 39, sygn. 2553. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
) 


i, 
I 
i: 
" 


1949 


I 
!; 
I; 
" 


\. 


2. Lewandowska Anna: Region_usługowy Torunia, s. 37, sygn. 1305. 
Sem. prof. dr hab. R. G a 1 C) n. 


',:1 


1950 


3. Bednarska Jadwiga: Przełomy rzek w środkowej Europie, s. 29, sygn.' 1233. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
4. Giedro;ć-J'lLraha Stanisława: Moreny czołowe okolic jeziora Gardno, s. 20, 
sygn. 2697. . 
5; Jarocińska Aleksandra:' Wysokości względne wOjewództwa bydgosJ,dego; s. 20,' 
- sygIi7595 e. 
6. Nowicka Jadwiga: Region usługowy Bydgoszczy, s. 22, sygn. 7595 g: ,
>>>
164 


Henryka Moraczewska, EWa Talal"czyk 


7. Tywoński Waclaw: Moreny czołowe w okolicach Wąbrzeźna,. s. '32, sygn. 1384. 
8. Wąsowicz Anna: Niektóre zagadnienia z geografii lotnictwa, s. 44, sygn. 7595 h. 


1952 ' 


9. Bem Janina: Z zagadnień morfologii dna i osadów dennych Zatoki Gdańskiej 
i płd-wsch. części Bałtyku, s. 26, sygn. 6265. \ 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. . 
. 10. Churski Zygmunt: Jezioro Mukrz i jego okolice pod względem hydrograficz- . 
nym i geomorfologicznym, s. 8, sygn. 2368. 
11. . Gawłowski Stanisław: Zariikanie jezior na obszarze objętym ar
uszem Poznań 
Iw skali 1:300000, s. 8, sygn. 2401. 
12. Grzeg6rsk
 Jan: Geomo'rfologia okolic Nakła, s. 25, sygn. 2061. 
13. Kaczorowska Ge
owefa: Rozmieszczenie ozów w Polsce i ich stosunek do 
inriych form glacja.1nych, s. 25, sygn. 1280. 
14. Kalinowska-Wojtczak Krystyna: Rekonstrukcja pierwotnego, krajobrazu dolin- 
no-rzecznego Wisły pomiędzy Fordonem a Toruniem, s. 15, sygn. 1985. 
15. Kopczyński Stefan;. Batymetria i fizyczne własności wód, jezior skąpskich: 
Małego i Wielkiego, s. 55, sygn. 2818. 
16. Kostańska Maria: Osadnictwo Żuław, s. 33, sygn. 7374. 
. 17.' Kuleszanka Helena: Moreny czołowe okolic jeziora Charzykowo, s. 17, sygn. 
2484. 
18. Lipkowski Feliks: MOr:l)oI:ogia obszaru objętego arIkuszem 1:100 000 Ckudziądz, 
s. 24, sygn. 2495. 
19. Machiitko Jadwiga: Morfologia obszaru objętego arkuszem 1:100000 Dobrzyń 
. nad Drwęcą, s. 41, sygn. 2511. 
20. Niewiarowski Władysław: Zanikanie jezior na obszarze arkusza 1:300000 
Gdańsk i Słupsk, s. 42, sygn. 7334. . 
21. Nowak Bronisław: Charakterystyka wód wgłębnych na ,terenie rezerwatu ci- 
sowego w Wierzchlesfe i jego okolic, s. 14, sygn. 2538, praca znajduje się 
. w Bibliotece, Instytutu Geografii, sygru 27. . 
22. Pruski Edmund: Obkaska morena czołowa, s. 24, sygn. 2176. 
23. Stremel Krzysztof: Batymekiia i morjblogia bl"odnickiej rynny jeziernej, s. 14, 
sygn. 2333. . 
24. Szukalski Jerzy: Zanikanie jezior na obszarze arkusza 1:300000 Bydgoszcz, 
s. 60, sygn. 7372. . . 
. 25. Szyngwelski Bernard: Zanikanie jeziqr w Polsce ark. Toruń 1:300000, s. 1{J, 
sygn. 7500. 
26. Ulatowska Salomea: Morfulogia ,obszal'lu objętego arkuszem 1:100000 BydgoSzcz, 
s. 28, sygn. 2650. 


1954 


27. Churski Tadeusz: Morfologia Doliny Ptusiny, s; i3, sygn. 2740. 
_ Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
28. Jakubowska-Skraga Halina: Zagadnienie stopni denudacyjnych na stokach wy_ 
soczyzny, s. 22, wyk.r. 5, sylgIl. 2779. 
29. Kierczyńska-Churska Czesława: Stosunek zandru do wysp moreny dennej na 
zandrze Brdy, s. 19, sygn.' 8033; praca znajduje się w Bibliotece Instytutu 
Geografii, sygn. 53. 
30. Kosza.łka-LiberackaMaria: Morfologia doliny.'aielskiej Strugi,s. 16, sygIi 8034. 
31. Liberacki Mieczysław: Formy wytopiskowe ,na obszarze zandru i doliny Brdy, 
s. 20, sygń. 2834.
>>>
"-. 


.. Bibliografia prac... 


165 


32. Matuszak Kazimiera: 'Morfologia doliny Czerskiej Strugi, s. 33, sygn. 2849. 
33. Murawski Tadeusz: Zagadnienie odpływu Brdy. przez Jezioro Ostrowite, s. 10, 
sygn. 2862. 
'\ 34. Nowicka Irena: Wydmy na zandrze Brdy, s. 28, sygn. 8035. 
35. : Wypych Kazimierz: Stosunek przestrzenny i genetyczny zachodzący pomiędzy. 
wydmami a wYtopiskami na. zandrze Brdy, s. 11, sygn. 8036. 


1955 


36. Celme.r Tadeusz: Monografia hydrograficzna dorzecza Mieni na obszarze zlew- 
ni jezior skępskich, s. 31, sygn. 7300. 
Sem prof. dr hab. R. G a lon. 
37. Cmielewski Czesław:. prOiCeSY denudacyjne WZId)]uż krawędzi, doliny, W.isły od. 
ŚWiecia do Wią,ga, s.24, sygn. 7302. 
38. Derks Marian: Formy zboczowe doliny Wisły na odcinku: między Ostromec- 
kiem a Unisławiem, s. 69, sygn. 7304. - -. I 
39. Gł6wczewski Albin: Moreny czołowe na arkuszu Za duszniki, s. 19, sygri. 7309. 
40. Kardaszek Regina: Charakterystyka morfologiczna północnego zbocza Wisły' 
od Rzęczkowa do Olka, s. 27, sygn. 7315. 
41. Kr,zemień Bolesław: Fizjografia urbanistyczna obszaru miasta Chełmna, s. 25, 
sygn. 7320. . I . 
. 42. Ęucharski Mieczysław: Morfologia doliny Tonczyny, s. 22, sygn. l322. 
43. Neumann Krystyna: Formy wklęsłe na arkuszu .Zaduszniki, s. 21, sygn. 7604.. 
44. Orlowski Piotr: Przekształcenie erozyjno-denudacyjne południowej części ba- 
senu grudziądzkiego, s. 24, sygn. 7339. . 
45. Parzyńska Ewa: Zagadnienie zmian koryta Wisły w kotlinie włocławskiej 
. w świetle badań morfologicznych, s. 32, sygn. 7652. 
46. Rożeński Jerzy: Monografia hydrograficzno-morfologiczna zlewni Zi
lonej, brak 
pracy, sygn. 7114. 
47.' Waśkowska Alicja: Krzywe hipsograficzne wybranych moren czołowych, s. 25, 
sygn. 7360. 
48. Wierciszewski, Franciszek: Moreny czołowe i drobne formy marginalne pomię- 
dzy sandrem Brdy a doliną Wisły w okolicach Koron!OIWa,s. 43, sy
 7116. 
49. Wiśniewski Leonard: Formy morfologiczne zachodniego zbocza doliny dolnej 
Wisły w okolicach Gruczna,s. 41, sygn. 7363. .' 
'50. Wlosek-Zanie'lpicz Romana: Zagadnienia konfiguracji podłoża czwartorżędowego ' 
. do miąższości plejstocenu' i ilości glin morenowych na obszarze objętym arku- 
, szem 1:300000 Toruń, s. 25, sygn.. 7364. 
51
 Wnuk Andrzej: Monografia hydrograficzna zlewni Tonczyny; brak pracy, sygn. 
7365. 
52. Wojtowicz Andrzej: Osuwiska nad Wisłą między DobrZYlliem a Szpetalem, 
.s
 23, sygn. .7366. 
53. Zaborowski Janusz: Formy północnego stoku pradoliny' Noteci od Brdy do 
Wisły, s. 30; sygn. 7368. 
54. Zawadzka-Holz Halina: Charakterystyka morfologiczna zachodniego zbocza do- 
liny Wisły od Fordonudo Strzelc DOlnych,.s. 21,sygn. 7369. 
55. Zygmański Zbigniew: Fizjografia obszaru miasta Włocławka, s. 63, sygn. 7371. 


" 


,,! 


. .; 


1956 


! 


56. Kurhan Danuta: Kompleksowe ujęcie środowiska' geograficznego arkusz 1:25000 
Dąbrowa Biskupia, s. 37, sygn. 7797. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. .
>>>
166 


HenT)'ka Moraczews'ka, Ewa Talat'czyk 


._
 


51. Mahrburg Janina: Geologiczne, 'morfologiczne i hydrologiczne warunki .za- 
bagnienia . na arkuszu Gniewkowo w skali 1:25 000, s. 25, sygn. 7806. . , 
58. Szczęsny Janusz: Kompleksowe u
ęcie środowiska geograficznego na arkuszu 
mapy topograficznej w podziałce 1:25000 Nowe Grabie, s. 47, sygn. 7826.. 
59. Ziemkiewicz Lidia: Formy i procesy stokowe w doiinie Bachorzy na arkuszu 
1:25000 Pieranie, s. 34, sygn. 7837. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 


1958 


" 


, 
:60. Banaś Ryszard: Wydmy południowo-wschodniej części basenu grudziądzkiego, 
s. 18, sygn. 8307.., 
6t: Ceynowa Irena: Morfologia doliny Liwy, s. 25, sygn. 8315. 
62. Hanasz Zofia: Morfologia doliny Rypienicy, s. 25, sygn. 8325. 
. Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
63. Irla Czesława: 'Wydmy na południe Qd Nakła, s; 38; sygn. 8327. 
64. Olszewski Ryszard: Morfologia i hydrografia jezior Mlewieckich, s. 17, sygn. 
8049. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
65. Koźltńska Krystyna: 'Morfologia doliny Orlej, s. 28, sygn. 8338. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
66. Smi(dankówna Anna: MOTfologiai' gefJlogiaokołic 'DOI'unia, s. 40, -sygn. 837L 
. 67. Spibida Kazimiera: Moreny czołowe na wschod od Radziejowa, brak pracy, 
sygn. 7824. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
66. Smietank6wna Anna: Morfologia geologia okolic Torunia, s. 40, sygn. 8371. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 


I 
'j 


,- 


1959.. 


69. Budzbon Andrzej: Młode formy. erozyjne na wybrzeżu klifowym pomiędży 
Władysławowem a Jastrzębią Górą, s. 24, sygn. 8725. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon, . 
. 70. Drużyńska Kornela: Moreny czołowe na północ od Torunia, s. 25, sygn. 8732. 
. . Sem
 doc. ąr 
. .
 o s z k o. . '. . . . r\ 
71.* Gajlewicz-Krfkżewska Alicja: Podstawy geograficzno-fizyczne roz'1\Toju gospodar-. 
czego powiatu toruńskiego; s. 47, sygn. 6032. ' 
.Sem. prof. dr hab. Ił.. G a lon. . 
72.* Ignatowski Stanisław: Obraz geograficzno-fizyczny obszaru miasta Sierpca, s.57, 
sygn. 9620. . 
73. Krzysztofowicz Zenon: Wydmy kotliny włocławskiej między Włocławkiem a Ko- 
. :' . . walem, s. 33, sygn. 8712. 
Sem. doc. dr L. R o 's z k o. 
74. Kuberski 'Włodzimierz: Młode formy i procesy erozyjno-denudacyjne na kra-' 
, wędzi 'doliny Wisły pomiędzy Chełmnem a Uini!Śławiem, s. 27, sygn. 8748. 
75. Marcinkowski Nikodem: Obszar drumlinowy pod Gniewem, brak pracy,' sygn. 
8796. 
76. Mincer-Różańska Waclawa: 'Uziarnienie oraz niektóre własności granulome- 
tryczne, mineralogiczne i petrografic1ine osadów fluwioglacjalnych (między- 
morenowych), sandrowych, wydmowych i rzecznych na przykładzie utworów 
czwartorzędowych okolic Torunia, s. 26, sygn. 8762. . 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon.
>>>
Bibliografia prac... 


167 


77.* Moro.z Kazimierz: Morfologia 'okolic LidzbarkaWarmińskiego ze szcżeg6lnym 
uwzględnieniem lobu litlzbarskiego, s. 51, sygn. 9627. 
Sem; doc. dr. L. R o s z k o.. 
78. Radoskiewicz-Bialo.żyńska Bo.gumila: Kępa Ostrowska, jej otoczenie, s. 34, 
sygn. 8365. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
79. Rutko.wskliL:Jaitina: Morfologia doliny Lutryny, s. 18, sygn. 8367. 
Sem. doc. dr L. R b s z k o. 
80. Soltys Wanda: Morfologia dOliny Strugi Wąbrzeskiej, s. 17, sygn. 8782. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
81. SzafraiJ,ska Jadwiga: Wydm.ymiędzy Wrocławkiem a Brześciem Kujawskim, 
s. 34, sygn. 8785. 
Sem. doc. dr L: R o s z k o. 
82. Zdro.jewska-Pawlak Maria: Formy zboczowe pradoliny Noteci na odcinku 
Bydgoszcz-Nakło, s. 25, sygn. 8792. . ( 
Sem. 'prof. dr hab. R. G a lon. 


t 


1960 


. r 


83. Bartczak Maria: Zbocze doliny Wisły na odcinku' Chełmno-Gogolin, s. 45, 
sygn. 8814. r 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
84. Budny Kazimierz: Wydr:p.y. w zachodniej części Basenu Grudziądzkiego, s.' 30, 
sygn. 9152. 
85. Czerwif1,ski Jerzy: Wydmy na pOłudniowy wschód od Włocławka, s. 34, sygn. 
8821. '. 
86. Gro.sman Witold: Procesy zboczowe i formy pradoliny Noteci na odcinku Na- 
kłó-Łobżonka, s. 44, sygn. 9153. 
87. * Jakubek Eugeniusz: Morfologia glacjalna okolic Pruszcza Gdańskiego (arkusz 
Orunia 1:25000), s. 29, sygn. 9636. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
88.* Krżywkowski Bo.leslaw: Morfogeneza obszaru położo.nego na południe od Sta- 
rogardu Gdańskiego., s. 22, sygn. 9622. 
89. Lewando.wski Jan: Analiza' hydrograficzna i morfolo.giczna krawędz( basenu 
T'oruńs
o.-Byd,goskiego na odcinku Tupadły-Jura'ncice na arkuszu Osiek Wielki 
w skali 1:25000, s. 45, sygn. 7803. 
90. Oprzyński Pawel: Drumliny VI okolicy Gniewu, s. 39, sygn. 8856. 
91. Ro.no.wski Leo.n: Morfogeneza obszaru okolic Skórcza, s. 43, sygn.. 8864. 
92. Szeglo.wska Bożena: Formy stokowe Kępy Oksywskiej od strony Pradoliny 
Kaszubskiej, s. 44, sygn. 9531. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
93. Wiśniewski Edward: Obszar drumlinowy pod Gniewem, s. 21, sygn. 8884. 

em. doc. dr L: R o s z k o. 


[' 


. ! 


.1961 


. 94. Brzuszkiewicz Miroslawa: Morfologia ułożenie kamieni w glinie rriorenowi)j 
Ziemi Chełmińskiej, s. 44, sygn. 9459. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
95. Gajewski Bernard: Terasy dolinne lewego brzegu Wisły na odcinku Włocła- 
w
k-Lubanie, s. 61, sygn. 9557. 
96. Garczyński Narbert: Procesy zboczowe i formy. pradoliny Noteci na o.dcinku 
Osiek-Miasteczko; s. 25, sygn. 8826. 


"
>>>
168 


Henryka M9raczewska, Ewa' Talarozyk 


97. . Gołębiewski Józef: Terasy prawego brzegu Wisły na odcinku Szpetal Dolny- 
-Ujście Mieni, s. 31, sygn. 9462.' , 
9S. Klimaszewski Czesław: Budowa geologiczna i własności granulometryczne osa- 
dów Karwieńskiej Niziny Przybrzeżnej, s. 40, sygn. 9465. 
99. Niedźwiedzki Zbigniew: Morfologia i ułożenie głazików 
 glinie morenowej 
na,obszarze Ziemi Dobrzyńskiej, s. 30, sygn. 10098. 
100. . Nitka Maria: Struktura plaży między klifem Jastrzębiej Góry a dolinąPiaś- 
nicy, s. 39, sygn. 9476. 
101. Wojtaszewska-Gajewska Irena: Morfologia i ułożenie głazików w glinie morc- 
nowej lobu dZierzgońskiego, s. 43, sygn. 9489. 


1962 


102. Ach rem Michał: Kształt i ułożenie głazików w glinie morenowej tczewskich 
moren cZH!owych, s. 33, sy.gn. 9701. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
103. Chmara Zofia: Kształt i ułożenie głazików w glinie morenowej moren choj- 
nickich, s. 32, sygn. 9704. 
104.'" Dunaj Marian: Morfologia okolic Chodcza, s. 58, sygn. 10656. 
105. Falkowski Jan: MQrfologia doliny Osy, s. 59, sygn. 9709. 
106. Janik Zdzisław: Rzeźba s.trefy krawędziowej Wysoczy.ZII1Y Elbląskiej na od- 
cinku miejscowości Weklice-Przylesie, s. 92, sygn. 9710. . 
107. Kaczmarek Elżbieta: Miąższość osadów' czwartorzędowych i ilość glin lodow- 
cowych arkusz Gdańsk 1:3000000, s. 46, sygn. 9730. , 
108. Mroczkowski 'Ryszard: Kształt i ułożenie głazików w glinie morenowej w obrę- 
bie moren więcborskich i kilku punktach w. pokrywach nadnoteckich, s. 51, 
sygn. 9717. , 
109. Olszewski Antoni: Ułożenie głazików w glinie morenowej na Wysoczyźnie 
Chełmińskiej, s. 50, sygn. 9477. 
110. Szot Maria: Poziomy moreny dennej na zachód od doliny dolnej Wisły, s. 17, 
sygn. 9485. 
Ul. TUbilewicz Henryk: Terasy doliny Noteci na odcinku Pakość-Łabiszyn, s.' 44, 
sygn. 9725. 
'. 112. Wierachowska Maria: Kształt i ułożenie głazików w glinie morenowej w mo- 
renach kujawskich w okolicy Łabiszyna, Barcina iRadziejowa, s.20, sygn. 
11941. 


l 
,i 
I 


1963 


113. Brząkała Tadeusz: Kształt i ułożenie głazików w glinie morenowej chrostkow- 
skich moren czołowycp, s. 28, sygn. 9458. 
Sem. prof. dr hab. R. G aJ o n. 
114. Dauksza Leonard: Morfologia Niziny Młynarskiej, s.58, sygn. 10403. 
115. Drozdowski Jerzy: Terasy Czarnej Wody (poniżej Gródka), s.73,' sygn. 10406: 
116. Ejtminowicz Zbigniew: Ułożenie głazików w glinie morenowej' oraz w delu- 
wiach dolinek bocznych Drwęcy w okolicy Golubia, s. 98, sygn. 10407. \ 
117. Kuczora Ewa: Poziomy wysoczyznowe po prawym brzegu dOliny dolnej Wisły, 
s. 23, sygn. 9713. 
11S. . Pasierbski Michał: MOrfologia strefy krawędziowej doliny dolnej Wisły na od- 
cinku od Gzina do Rzęczkowa, s
 54, sygn. 10418. 
119.'" Perszke Maria: Wydmy w rejonie Krynicy Morskiej, s. 187, sygn. 9626. 
120. Regel Stanisław: Morfologia strefy krawędziowej wschodniej części Basenu 
Grudziądzkiego, s. 3Ś, sygn. 10419.
>>>
:')' 


. Bibliografia prac..; . 


169 


121. Rudak Antoni: Mierzeja Wiślana na odcinku Swibno-Sztutowo, s. 42, sygn. 
10429. 
122. Sroka Edward: Morfologia doliriy Gardęgi, s. 53, sygn. 10422. 
123. Swięszkowski Tadeusz: Ułożenie głazików w glinie morenowej i w utworach 
deluwialnych wzdłuż krawędzi pradoliny Noteci w okolicy Nakła, s. 109, sygn. 
9723.' ' 
124. * Szymborski Euzebiusz: Morfologia zandru ostródzkiego między rynną Jeziora 
Szeląg _ i. rynną jeziora Isąg, Łęgutyoraz między jeziorem Łoby a wsią Paro.. 
wcSłki z uwzględnieniem genezy wzgórz na tym odcinku, s. 78, sygn.9628. 


-- I 
!I 
I: 
.l! 
)J 


1964 


125. Bączyk-Wo;tkowicz Zofia: Morfologia strefy krawędziowej ,doliny dolnej Wisły 
na odcinku Ryjewo-Malbork, s. 40, sygn. 10899. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
126. Blachowsk.i Waldemar: Morfologia doliny Mątawy, s. 47,. sygn. 9702. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
127. Erdmann Boże
: Morfologia Kępy Fortecznej, s. 70, sygn. ,10901. 
128. Fac-Pietrowską Teresa: MQrfol'Ogia .strefy !krawędziowej ,doliny dolnej Wisły 
na odcinku Owcżarki-Góry Łosiowe, s. 58; sygn. 10902. 
129. Gayda Adam: Morfologia strefy krawędziowej doliny Wisły na odcinku Bzo- 
wo-Nowe, s. 28, sygn. 10408. , 
130. Gwóźdź-Banach Wanda: Morfologia strefy krawędziowej doliny dolnej Wisły 
na odcinku Mała Słońca-Tczew, s. 81, sygn. 10598. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
131. Jaworski Henryk: Morfologia strefy krawędziowej doliny Wisły ria odcinku 
,Gniew-Mała Słońca, s. 53, sygn. 11964. . 
132. Klecha Maria: Kierunki rynien fluwioglacjalnych a przebieg linii postoju lą-_' 
dolodu w 'CZasie ostamie
 ż1odowacema, brak pr
cy. sy.gn. 10412. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
133. Łaganowski Kazimierz: Morfologia strefy krawędziowej doliny dolnej Wisły 
na odcinku Opalenie-Gniew, s. 43, sygn. 10914. ' 
Sem. doc: dr L. R o sz k o. 
134. Muszyński Pawel: Morfologia bocznej dolinki doliny Wisły leżącej na południe 
od Nowego, s. 79, sygn. 10917. 
135. Poko;ska Zo'fia: Morfologia strefy krawędziowej doliny dolnej. Wisły na od;;. 
cinku od doliny Liwy do Ryjewa, s. 54, sygn. 10918. . 
136. Rybacki Ryszard: Morfologia Rynny Byszewskiej, s. 49, sygtL. 10922. 
Sem. prof. dr hab. R.' G a lon. 
137. Sternicka Emilia: Próba klasyfikacji i rozmieszczenie form wklęsłych zamknię- 
tych na obszarze między Brdą a Gwdą, s.40, sygn. 101126. 
138. Szczyrba Daniel: Morfologia strefy krawędziowej. doliny Wisły na odcinku 
Nowe-Opalenie, s. 67, sygn. 10930. 
Sem. doc. dr L. Roszko." 
139: Wilczyńska Barbara: Charakterystyka sędymentologiczna materiału wydmowe- 
. go w Kotlinie Toruńsko-Bydgoskiej, s. 75, sygn. 10934. 
. Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 


! 
.f 


I 
I 
I 
i 


J" 


. "
>>>
170 


:fIenryka Moraczewska
 Ewa Talarc:zyk 


1965 


r' 
c, 


140. Dembska Halina: Zależność siecj rzecznej od brzegu rynien sUbglacjalnych 
i innych dolin glacjalnych na obszarze ostatniego zlodowacenia w'Polsce, s. .36, 
sygn. 11850
 
Sem. prof. dr hab. ,R. G a lon. 
141. Froehlich Wojciech: Wzgórze morenowe nad doliną Wisły koło Szpetala,. s. 45, 
. sygn. 11853. 
.142. Grotthllz-Krzyżanowska Elźbieta: Rozmieszczenie i geneza wydm w Polsce 
(dokumentacja i problematyka), s. 40, sygn. 10569. ... 
143. Lipnicka Aleksandra: Analiza form na arkuszu DZiewierzew9, 's. 74, sygn. 2496. 
144. Mcikarski,Stefan: Morfologia i struktura stożka Mątawy, IS. .40, sygn. 11866. . 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
145. Nf.ałek Leopold: Monografia fizyczno-geogr:łficzna gromady Trzemeszno, s. 38, 
sygn: 6095. '.- 
146. Matuk Jacek: Obszar wydmowy między doliną 'Parchańską a doliną Bachorzy 
w okolicy Balczewo Biskupie, s. 101, sygn. 12017..
 
Sem. prof. dr hab. R. Galon. ' ) -. , ' 
147. Wiśniewski Jan: Procesy brzegowe Zalewu Koronowskiego, s.: 97, sygn. _ 11884. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 


1966 


\, 


148. Bereska- Wierzbicka Ma'ria: Typy i rozmieszczenie depresji oraz kryptodepresji 
na powierzchni lądów, s. 54, sygn. 12604. I 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. . ; 
149. DevJ;er Henryk: Morfologia strefy kiawędziowej.'doliny Osy od Jeziora Płowęż 
do Basenu Grudziądzkiego; s. 70, sygn. .1 2572 . ! 
Sem. doc. dr hab. W. Niewiarowski. 
,150: Dulczewski Jan: Morfologia prawobrze
nej strefy kraw
dziow.ej doliny Drwęcy 
od Golubia do Lubicza, s. 68, sygn. 11851. . 
151., Frydrych Stanisław: Mo,rfologia doIiJny dolnej Wierz3"CY, !s: 59, sygn. 12871. 
Sem. prof. dr' hab. R. G a lon. 
152.* Goliat .zygmunt: Morfogeneza okolic Żuroniina, (brak pracy). 
Sem. doc. dr L.' R9S.zko. 
153. Guzowska Zofia: Typy i rozmieszczenie gór wulkanicznycli na powierzchni 
lądów, s. 73, sygn. 11855. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. . 
154. Krzyżanowski Janusz: Mierzeja na odcinku ujście 'rzeki Piaśnicy
JeZl
oro Sarb- 
sko, s. 53, sygn. 12584. 
Sem. doc. dr hab. B. R o s a. 
155.. Pietkiewicz Andrzej: Morfologia i aluwia powierzchniowe delty oraz dna do- 
. liny Pasłęki, s. 51, sygn. 12594. 

 Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
156. Przed wojski Roman: Morfologia strefy krawędziowej wysoczyzny morenowej 
na odcinku Pasłęk-Dzierzgoń, s. 69, sygn. 12595. 
Sem: doc. dr L. R o s z ki o. 
157. Słowińska Urszula: Morfologia dna Morza Sródziemnego, s. 31, sygn. 11877. 
'Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 


1967 


158. Kęskrawiec KrzysztOf: 
neza 'zespołu,' dolin 
sygn. 13116. 
Sem. doc. dr 'hab. W. N i e w i a ;r o w s ki. 


rynien okolic Wrocek, s. 44,
>>>
-, 


. Bibliografia prac... 


171 


159. Lanc Werner: Morfologia rynny i doliny rzeki Kicz, s. 58" sygn.. 13120. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. . 
160. 'Wisińska Barba.ra: Surowce mineralne Niziny Szczecińskiej, s. 76, sygn. 19114. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
161. Zariczny Stefan: Morfologia północnej części rynny i ujściowegq odcinka do- 
liny Ruźca, s. 56, sygn. 13142. 
Sem. doc. dr hab. W. N i ew i a r o w ski. ' 


i, 
.t: 


1968 
162. Cydzik Jadwiga: Sandr waplewski, s. 81, sygn. 15020. 
.;, 
Bem. doc. dr L. R o s z k o. 
163. . Grabowski Zdzisław: Czwartorzęd Wysoczyzny Słupskiej w świetle istniejących. 
wierceń, s. 55, sygn. 12579, 
Sem. doc. dr hab. B. R o s a. 
164. Lankauf Krzysztof: Współczesne procesy denudacyjne na zboczach dolin w 
okolicy Torunia, s. 48, sygn. 15030. / 
. Sem. dr Z. C h u r s ok a. . 
165. Nowa/e Eugeniusz: Ukształtowanie powierzchni podczwartorzędowej Wysoczyz- 
" ny Chełmińskiej i jej wpływ na budowę czwartorzędu, s. 36, sygn. 13126.. . 
, Sem. doc. dr hab. W. N i e w i a r o W s ki... r'. 
166. . Pyłka Piotr: Sandr sztumski, s. 76, sygn. 15229. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
167. Szmidtke Ludwik: Morfologia strefy krawędziowej doliny Drwęcy od Dobrze- 
jewic do Dulnika, s. 63, sygn. 15043. 
Sem. doc. dr hab. W. N i e w i a l' o w s k i. 


I 
. I: 


. i 


',( 


"i 
L 


", 


1969 


174. 


Czuba Jan: Walory naturalne środowiska geograficznego Ziemi' Chełmińskiej 
i i:h 'Ocena dla potrz€b turystyki i wypoczynkU., s. 92, sygn. 13103. 
Demska Matylda: Sandr mikołajski, s. 64, sygn. 15364. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
Flik Tadeusz: Geneza utworów lessopodobnych w Raciążku na tle morfologii 
i budowy geologicznej, s. 55, sygn. 15022. -, 
Sem. doc. dr hab. W. Niewiarowski. 
Kamiński Krzysztof: Formy marginalne północno-wschodniej częściWysoczyz- 
. ny Kujawskiej, s. 65, sygn. 15370. 
Sem. doc. dr hab. W. N i e w i a l' o w s k i. 
Reichstein Lina: Charakterystyka i dynamika' masy wodnej południowej. części 
jeziora Jeziorak, brak pracy, sygn. 21783. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
Maros;z Józef: Walory turysty,czno-wy,poczynkowe śrooowiska geografieznego 
Kujaw, s. 102, sygn. 15373. , 
Sem.doc. dr hab. W. Niewiarowski. 
Nowak Elżbieta: Sandr prabucki, s. 87, sygn. 15376. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
Sułkowski Tadeusz: Kępa SwarzewSIka w świetle wierceń i odsłonięć, s. 75, 
sygn. 15039. 
Sem. doc. dr hab. B. R o s a. 
Taczkowska Bożena: Uziarnienie na plaży na odcinku brzegowym pomiędzy 
Ustką a Rowami, s. 24, sygn. 15384. 
Tobolska Felicja: Analiza osadów denudacyjnych występujący
h w profilu 
stokowym przy ulicy Grudziądzkiej w Toruniu, s. 30, sygn. 15045. . 
Sem. k Z. Churs,ka. . . 


. r 
l 


168. 


169. 


170. 


171. 


172. 


J. 


173. 


175. 


176. 


177. 


.'
>>>
172 Henryka Mora'czewska; Ewa, Talarczy'k 


. 178. Wiśniewski Ryszard: Morfologia doliny Dźierzgónki; s.89, sygn; 15387. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
179: Wyżlic Halina: Budowa geologiczna klifu na odcinku Ustka-Rowy, s. 48, 
sygn. 15050. 
Sem. doc. dr hab. B. R o s a. 


1970 


180. Dysarz Roman: Morfologia doliny rzeki Wąskiej, s. 27, sygn. 17723. 
. Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
181. Jasiulewicz Michał: Cykl rozwojowy dolin erozyjno-denudacyjnych z okolic 
Rzęczkowa, s. 73, sygn. 17725. 
Sem. dr Z. C h u r ska. 
182. Łubniewska Anna: Formy wytopiskowe na obszarze zastoiska pasłęckiego 
i Qtaczających wysoczyzn, s. 53, sygn. 17733. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
183. Madany Anna: Żuławy w świetle wierceń: Plejstocen w delcie Wisły, s. 88, 
sygn. 17734. . 
Sem. doc. dr hab. B. R o s a. 


, , 1971 


184. Fedorowicz Jerzy: Zagrożenie erozją gleb północno-wschodniej' cz
ści basenu 
grudziądzkiego na tle morfologii, s. 64, sygn. 19562. 
Sem doc. dr L. R o s z k o. 
185. Naramowski Zdzisław: Morfologia sandru strzelińskiego, s. 30, sygn. 19573. 
Sam. doc. dr L. R o s z k o. 
186. Ka.czorowski Roman: Geomorfologia i rozwój rzeźby doliny Noteci Zachodniej, 
s. 80, sygn. 17727. 
Sem. doc. dr hab. . W. N i e w i a r o w s k i. 
187. Rataj Ryszard: Próba oceny stopnia zagrożenia erozją ',gleb wysoczyzny mo- 
renowej w południowo-zachodniej części powiatu grudziądzkiego, s. 76, sygn. 
19579. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
188. RYdygier-Fedorowicz Anna: Próba oceny walorów'. środowiska' geograficznego 
strefy podmiejskiej Torun
a dla potrzeb wypoczynku świątecznego,' s. 64, sygn. 
19582. 
Sem. doc. da: hab.. W. Niewiarowsiki. 
189. Rzqsa Andrzej: Ocena walorów środowiska geograficznego Ziemi Dobrzyńskiej 
dla potrzeb turystyki i wypoczynku, s. 100, sygn. 17743. 
190. .Tłuścik Władysława: Morfologia Rynny Jeziora Pakoskiego, s. 128, sygn. 19589. 
191. ZqbarYło Włodzimierz: Morfologia strefy krawędziowej doliny Wisły na 'Qdcin.. 
cmu. Wielki Wełcz; - dolina Lilwy, s. 43, sygn. 10117. 
Sem. doc. dr L. R o sz k o. 
192. Załuska Maria: Holocen obszaru delty Wisły w świetle dotychczasowychopra_ 
cowań i istniejących wierceń, s. 27, sygn. 17750. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 


., 

 


1972 


193. Jabłoński Zbigniew: Morfologia' doliny Noteci na odcinku od jeztora Gopła do 
Rynny Pakoskiej, s. 63, 4 mapy, sygn. 21509. 
Sem. doc. dr hab. W. N i e w i a r o w ski.
>>>
. Bibliografia prac... 


173 


194.' Pawski Antoni: Próba oceny walorów środowiska geograficznego powiatów 
chojnickiego i tucholskiego dla potrzeb turystyki i wypoczynku, s. 57, 3 mapy, 
sygn. 21521. 
195. Radtke Andrzej: Morfogeneza wybranych 
c
ów stoku na krawędzi kotliny 
Toruńsko-Bydgoskiej w rejonie Myślęcinka, s. 70, sygn. 17742. 
Sem. dr Z. C h u r ska. 
196. Sewerniak Janusz: Ocena walorów środowiska geograficznego powiatu mogi- 
leńskiego i żnińskiego dla potrzeb turystyki i Wypoczynku, s" 91, 3 mapy,' 
sygn. 21526. 
Sem. doc. dr hab. W. Niew
arowski. 


L 
. , 
! 


1973 


.... 


I. 
I 
- 
 


197. Bartman Leon: Geomorfologia doiiny Panny Północnej, s. 57, sygn. 21506. 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiarowski. 
. 198. Burak. Szczepan: Ocena walorów środowiska geograficznego powiatów: wyr'{.y
., 
skiego; sępolińskiego, szubińskiego dla potrzeb turystyki, s. 85, zał. 6, sygn. 
22789, praca znajduje się w Bibliotece Instytutu Geografii UMK, sygn. 410. 
199. Domciszewicz Stanisława: Morfologia zachodniej strefy brzegowej jeziora Go- 
pło, sygn. 19561, praca znajduje się w Bibliotece Instytutu Geografii UMK, 
sygn. 405. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
200. Jerosz Ryszard: .Morfogeneza pagórków łasińskich, s. 67, zał. 9, sygn. 22800, 
praca znajduje się w Bibliotece Instytutu Geografii UMK, sygn. 418. 
20i. Piotrowski Andrzej: Wydmy między G6rami Łosiowymi aGardeją, s. 73, sygn. 
22814, praca znajduje się w :Bibliotece Instytutu Geografii UMK, sygn. 414. 
202. Preisner Zdzisław: Morfologia wschodniej strefy brzegowej jeziora Gopło, S" 87, 
1 mapa, sygn. 22816. 
Sem.prof; dr hab. W. Niew ia ro wslki. 
203. Przekazińska Krystyna: Morfogeneza V-kształtnych form stokowych oparta na 
wybranych przykładach! s. 83, wykresy, sygn. 22811. 
Sem. dr Z. C h u r s k ar 
204. Sychowski Roman: Charakterystyka morfologiczna zachodniej części sandru 
Ornety i obszarów przyległych, s. 45; sygn. 21525. 
Sem. doc. dl' L. R o s z k o. 
205. Szczygielska Elżbieta: Ocena walorów środowiska geograficznego powiatów 
bYdgoskiego i świeckiego dla potrzeb turystyki i wypoczynku, s. 59, sygn. 22822. 
Sam. prof. dr hab. W. N'iewiarowslki. . 
206. Wekka Stanisław: Przebieg współczesnych procesów denudacyjnych W' okolicy 
Myślęcinka, s. 72, sygn. 21532. 
Sem. dr Z. C h u r ska. 
207. Zieliński Bogdan: Morfologia doliny rzeki Wałszy, s. 59, sygn. 21534. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 


U; 


.; 


" 
.,. 


I 
.': 


1974 


208. Andrzejewski Leon: Polodowcowe formy marginalne południowo';;zachodniej 
części Wysoczyzny Kujawskiej, s. 58, sygn. 23821. 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiarowski. 
209. Cwikliński Zbigniew: Morfogeneza stoków Rynny Steklińskiej, s. 83, sygn. 22792. 
, Sem. dr Z. C h u r ska. 
210. Dauksza Alina: Struktura fizyczno-geograficzna powiatu .,Lipno, s. 49, sygn. 
. 22794. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 


; 
. , 
! 


.\
>>>
174 


Henryka MOTaczewSJka, Ewa Talaf-czyk 


211. Jarząbkowska Grażyna: Morfologia Doliny Głuszyńskiej, s. 47, sygn. 23832, 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiarowski. 
212. Karwat Małgorzata: Struktura fizyczno-geograficzna powiatu Grudziądz, s. 38, 
. 9 fot., 4 mapy, sygn. 22801. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
213. Kępka Bronisław: Morfologia doliny Drwęcy Warmińskiej w okolicach Ornety, 
s. 57, sygn. 23836. 
. Sem: doc. dr L., R o s z k o. 
214. Luma Jadwiga: Regiol}lllizacja fizyczno-geograficzna powiat:ł :wąbrzeskiego, 
s. 37, 9 map, sygn. 23840. 
Sem. prof. dr hab.R. Golon. 
215. Mioducka-Czerwińska Ewa: Ocena walorów -środowiska geograficznego strefy 
podmiejskiej Bydgoszczy dla potrzeb wypoczynku świątecznego, s. 57, sygn. 
23846. . 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiarowski. 
.216. . Morawiec Wanda: Struktura fizyczno-geograficzna powiatu Golub-Dobrzyń, s. 48, 
mapy, sygn. 22810. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
217. Zając Marek: Stopień zagrożenia erozją gleb strefy krawędziowej pradoliny 
Noteci-Warty i dOliny Wisły w obrębie powiatu bydgoskiego, s. 85, sygn. 23869. 
. Sem.. doc. dr L. R o s z k o. 


1975 


I 
..1 


218: BieLicki Kazimierz: Geomorfologia wschodniej części doliny Zgłowiączki; s. 40, 
'sygn. 23825. ' 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiaroyvsk1. 
219. Laskowska Janina: SrodowiSko naturalne okolic Lidzbarka Warmińskiego 
'Jego przekształcenia i walory, s. 50, sygn. 25328. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
220. Matuszak Jerzy: Morfologia rynny Jeziora G;łuszyńskiego, s. 39,sygn. 25330. 
. Sem: prof. dr hab. W. N i e wi a r o w s ki.' 
221.', ,Olech Stanisław: Zjawiska glacitektoniczne w morenach czołowych ostatniego 
zlodowacenia, S. 64, sygn.. 23850. . 
Sem. doc. dr L.. R o s z k o
 
222. . Rutecka Krystyna: Morfologia okolic przełomowego odcinka Łyny pod Lidz- 
barkiem Warmińskirń, s. 37, sygn. 25334. 
223. Syryczyński' Marek: Geomorfologia zachodniej części dOliny Zgłowiączki, s. 43, 
sygn. 23861. 
'Sem. prof. dr hab. W. Niewiarowski. . , 
224. Wysocka KorneUa:Struktura fizyczno-geograficzna powiatu brodnickiego, s. 32, 
. sygn. 25341. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 


. I 


" 


1976 


225, Berens-Hydzik Justyna: Ocena walorów środowiska geograficznego okolic je- 
ziora. Jeziorak dla potrzeb turystyki i wypoczynku, s. 70, 4 mapy, sygn. 26597. 
Sem. prof. dr hab. W. N i e w i.a r o w s k i. 
226: Betlejewska. Ewa: Rozwóf 'meandrówśrodko
ej Drwęcy w świetle analizy 
:zdjęć lotniczych, źródeł 'ka'l1tografiicmych i badań terenowych, 'B. 53, l mapa, 
sygn. 26591.
>>>
Bfibliografia prac... - 


175 


227. Kajdan Danuta: Rozwój meandrów dOlnej Drwęcy w świetle badań zdjęć lot- 
niczych oraz badań 'geomorfologicznych i kartograficznych, s. 62, 4 fot:, sygn. 
26600. 
228. Kawałek Hanna: Struktura współczesnych osadów w wybranych profilach 
koryta dolnej Drwęcy, s. 54, sygn. 26601. 
229. Sendobry Kazimierz: Morfologia i struktura równiny sandrowej na przedpolu 
lodowc6wElizy i Ireny na Ziemi Oskara II - Zachodni Spitsbergen, s. 111, 
l mapa, sygn. 26609. 
230. Sierpina Maria: .Charaktery'stykabrzegów jeziora Jezioraik, s, . 26, 3 mapy, 
. !!ygn.26610. 
Sem. "doc. dr L. R o s z k o. 
23-1. Str(Jińska Danuta: Struktura fizyczno-geograficzna gmin:' Nowe Miasto Lub;, 
Kurzętnik, Grodziczno, Wąpiels!t, Osiek, Świedziebnia, s. 47, 12 map, sygn. 
2
612. \ 
Sem. prof. dr hab. ,R. G a lon. 
232. Walczak Teresa: PrÓba waloryzacji środowiska geograficznego okolic !ławy,' 
s. 42, 7 map, sygn. 26617. . 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
233. Wojciechowska Alicja: Typy krajobraiów gminy Rudzienice oraz ocena de- 
gradacji środowiska geograficznego w wyniku działalności człowieka, s. 49, 
4 mapy, sygn. 26619. 
. Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
234. Wronkowska-Nowaczyk Hanna: Struktura fizyczno-geograficzna dawnego po- 
wiatu bydgoskiego, s. 50, 6 map, sygn. 26606. 
Sem. prof. .dr hab. R. G a lon. . 
. 235. Wionkowski Łukasz: Rzeźba i osady strefy marginalnej lodowca Irena - Zie- 
mia Oskara II, płn.-zach. Spitsbergen, s. 93, l mapa, sygn. 27350. 
E1ęm. doc. dr L. R o s z k o. 


[ 
i 
i 
I: 
i 
) 


. j' 
,. 
I: 


:'J
 


1977 


" 


236.* Andruszkiewicz KrystJJna: Charakterysty,ka :/JizY'c:mo-geograficZJDa gminy'Ostró- 
da z uwzględnieniem potrzeb .turystyki i wypoczynku, s. 81, sygn. 29498. 
Sem. doc. 
r L. R o s z k o. 
237. Anuszewski Artur: Morfologia doliny Wisły w pÓłnocno-wschodniej części Ko- 
tliny Chełmińskiej, s. 53, sygn. 26590. 
Sem., prof. dr hab. W. Nie wi a r o w s k i. 
238. * Czerwińska Brigida: Ocena środowiska geograficznego okolic Słupska dla po- 
trzeb wypoczynku świątecznego mieszkańców Słupska, s. 65, sygn,. 33032. 
239. . Czuki.ewski Ryszard: Morfogeneza okolic Sztumu, s. 43, sygn. 28271.' 
Sem. doc. dr L. Ro s z k o. . 
240.* Górecka Anna: Charakter i zasięg zanieczyszczeń w środowisku geograficznym 
. spowodowany przez Zakłady Azotowe w Puławach, S. 185, sygn. 33033.. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. . \
 . 
241. Górska Jul
a: Morfogeneza holo
eńskich 
orm stokowych rynny ste
lińskiej; 
s. 86, sygn. 3Q232. .' 
Sem. dr Z. C h u r s k a: 
242. Grapatyn . Sławomir: :polodowcowe formy marginalne południowo-zachodniej 
części Pojezierza KUjawskiego, S. 88, sygn. 30345. 
. \ Sem. prof. dr hab. W. N i e w i a r o w s k i. 
243. Jasiński Maciej: Struk
ura' moren czołowych okolic Łabiszyna, s. 37, sygn. 
30235. 


j'
>>>
176 


Henryka MOil"aczewska, EWa Talaoozyk 


. \. 


. 244.* Karaś Teresa: Charakterystyka fizyczno-geograficzna obszaru gminy Opole 
. Lubelskie i jego ocena dla potrzeb rolnictwa, s. 113, sygn. 33038. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. . 
245. Klinger Mirosława: Skład mechaniczny, obróbka ziarn kwarcu i zawar,tość 
węglanu wapnia w glinach zwałowych Kujaw Wschodnich, s. 50, sygn. 28269. 
Sem. prof. dr hab. W. N ie w ia r o ws k i. 
246.* Lis Helena: Ocena środowiska geograficznego strefy wybrzeża okolic Ustki 
i Rowów dla potrzeb wypoczynku świątecznego mieszkańców Słupska, S.' 93, 
sygn. 33039. :1;, 
247. Machnowska Lidia: Terasy południowejciZęści jeziOil"a Gopło w Świetle ,analizy 
zdjęć'lotniczych, s. 60,' sygn. 30241. 
248. Meller Jan: Geomorfologia wschodniej części doliny i sandru Mieni, s. 60; 
sygn. 28286. 
249. Mioduska Aleksandra: Struktura fizyczno-geograficzna gmin: Unisław, Łu- 
bianka i Zławieś Wielka, s. 42, sygn. 30357. 
. Sem. prof. dr hab., :R. G a lon. 
250. MOdrzejewska Ewa: Skład petrograficzny żwirów'frakcji 5-10 mm w glinach 
zwałowych KujawWschodnich j s. 55, sygn. 30244. 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiarowski. 
251. Morawski Tadeusz: Analiza sandrów związanych genetycznie z morenami ła- 
biszyńskimi, s. 41, sygn. 30245. 
.252. NiewęgłowskaElżbieta: Charakterystyka .hydrogra,ficzna gminy Kolno z uwzględ- 
nieniem potrzeb rolnictwa, s. 49, sygn. 30343. 
. Sem. doc. dr L. R o s z k o. . . 
253.* Niewiński Bogdan: Charakterystyka fizy'czno-geogr'aficzna gminy Postomino, . 
s. 68, sygn. 33044. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
254. Niziołek Maria: Struktura fizyczno-geograficzna trzech gminy w województwie. 
toruńskim: Lisewo, Papowo Biskupie i Chełmża, s. 34, sygn. 30358. 
255. * Olejniczak Grażyna: Rzeźba terenu i jej wpływ na użytkowanie gruntów 
w gminie Mogilno, s. 131, sygn. 29533. 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiarowski. 
256. * Pańka Bożena: Rzeźba terenu, budowa geologiczna i gleby oraz ich wpływ na 
użytkowanie ziemi w gminie Dobre, s. 103, sygn. 29535. 
. 257.* PasiukLeon: ChaTa'kterystyka fiz
o-geograficzna 'obszaru gminy Kętrzyri 
. i jej ocena przydatności dla rolnictwa, leśnictwa i turystyki, s. 53, sygn. 33048. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
258. Piskorz Zbigniew: Morfologia zach'odniej części sandru i doliny Mieni, s. 39, 
sygn. 28293. 
Sem. prof. dr hab. W. N i e w i a r o w s k i 
259. Pituła Dorota: Skład mechaniczny, zawartość węglanów oraz obróbka ziarn 
kwarcu w glinach zwałowych Kujaw Zachodnich, s. 52, sygn. 28291. 
260.* Płukis Mirosław: Rzeźba terenu i budowa geologiczna obszaru gminy Lipno 
i ich wpływ na użytkowanie terenu, s.. 54, sygn. 33051. 
261. Pych Zdzisław: MOrfologia strefy krawędziowej dolInY Wisły w okolicach Ry- 
jewa, s. 57, sygn. 28292. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
262. Rqbczyk Ewa: Strukturą fizyczno-geograficzna obszaru gmin: Chełmno, Kijewo 
i Stolno, s. 35, sygn. 28296. 
Sem. prof. dr hab. R.' G a lon. 
263. Rudecka Urszula:' Struktura fizyczno-geograficzna gmin: Nieszawka i Toruń, 
s. 35, sygn. 3036i. 


I 
i 
"I
>>>
Bibliografia prac... 


177 


264. Rydygier Czesław: Kemy okolic Piotrkowa Kujawskiego, s. 67, sygn. 28297. 
Sem. prof. dr hab. W. N i e w i a r o w ski. . 
265. Sobecki Tomasz: Polodowcowe formy marginalne południowo-wschodniej czę- 
ści Wysoczyzny Kujawskiej, s. 82, sygn: 28298. 
266. Troszczyńśka E
żbieta: Wydmy okolic Sztumu, s. 85, sygn. 28303. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
267. Urbanowska Danuta: Struktura fizyczno-geograficzna gmin: Łysomice; Lubicz 
i Obrowo, s. 51, sygn. 28304. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
268.. Wojtas Danuta: Analiza i klasyfikacja erozyjno-denudacyjnych form stokowych' 
na wybranych przykładach map w skali 1:25000 z obsźal1u- Niżu Polskiego. 
s. 105, sygn. 29554. 
Sem. dr Z. C h u r ska. 
269. W6dzka. Wladyslawa: .Rzeźba terenu i jej wpływ na użytkowanie gruntów 
w gminie Wierzbinek, s. 69, sygn. 29555. 
Sem. .prof. dr hab. W. N i ew i a r o w sk i. 
270.* Załęcka Barbara: Cha,raikterystyika geom:orfologicZJDa wybrzeży Morza BałtY'(:- 
kiego, s. 50, sygn. 33062. ' . 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
271.* Zia.rnowska Jadwiga: Analiza i klasyfikacja erozyjno-denudacyjna form sto- 
k.wych na wybranych przykładach map w skali 1:25000 z obszaru Niżu Pol- 
skiego, s. 93, sygn. 29556..' 
Sem. dr Z. C h u r ska.' . 
272. Zielenkiewicz Roman: Doliny denudacyjne południowego stok\J, rynny stekiiń- 
skiej na tle rzeźby i budowy geologicznej sąsiedniej wysoczyzny, s. 76, sygn. 


. . . . 
273. Ziomek Grażyna: Skład petrograficzny żwirów frakcji 5-10 mm w glinach 
zwałowych Kujaw Zachodnich, s. 80, sygn. 30253. O'i?, 
Sem. prof. dr hab. W. N i e w i a r o w s k i. 


" 
- j. 


" 
'1. 


1:1 


1978 


274. Bęren.t-Ma.liszewska Alina: Formy denudacyjne południowej części okolic Go- 
płi:!. w świetle analizy zdjęć lotniczych, s. 56, sygn. 32934. 

em. prof. dr. hab. W. N i e w i a r o w ski. ' 
275. * Bet Anna: Próba oceny środowiska geograficznego gminy Lubraniec dla po- 
trzeb rolnictwa, s. 74, sygn. 32966. 
276.* Bozińska Maria: Próba oceny walorów środowiska geograficznego okolic Gru- 
. .' dziądza dla potrzeb wypoczynku świątecznego, s. 105, sygn. 32968. . 
. 277. * Brudzyńska Irena: Srodowisko geograficzne i próba podziału gminy Rogowo 
na jednostki fizyczno-geograficzne, s. 24, 3 mapy, sygn. 33064. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. . 
. 278.* Charchuła. Maria: Związki' zachodzące między. rzeźbą,. budową geologiczną, 
. ,glebami a użytkowaniem ziemi w gminie Radzyń Chełmiński,' s. 106, map 8, 
sygn. 32971. 
Sem. prof. .dr. hab. W. N iew i a r o w s k i. 
279. Czachla Barbara: Str,uiktura i tekstura osadów ,lodowcowych wysoczyZlll mo- 
. renowych pa wybranych przykładach z Dolnego Powiśla i Kujaw, s.77, 
sygn. 32936. 
280. Cza1)iewska Sławomira: Zespół form kemowych w okolicy wsi Tomki na )?o- 

.ezierzu Brodnickim, s. 54, sygn. 32937. . ", . . .' I 
2.81. Czechowsld Bolesław: Szlaki.! odpły::wu wód lodowcowych faży leszczyńskiej 
i poznańskiej we wschodniej części Pojeziei'za Kujawskiego, s.. 60.sygn. 32938.
>>>
178 


Henryka MOTaczewSlka, Ewa. Talarczyk 


.
 


282.... Ewertowski Aleksa.nder: Charakterystyka 
Kurzętnik ze szczególnym uwzgiędnieniem 
32981. 
Sem. ąr Z. . C h u r ska. 
, . 
?83.*Dudziński Rajmund: Próba oceny przydatności środowiska geogJ;aficznego gmi- 
ny Inowrocław dla potrzeb rolnictwa, s. 50, map 4, sygn. 32979. 
Sem. prof. dr hab. w.. N i e w i a r o w s ki.. 
, '" \ , 
284. Gatz Wojciech: Przekształcenie środowiska naturalnego 'miasta Bydgoszczy 
pod w!pływem gospodarczej dziiiłalndści człowieka, s. 58, sygn. 30344. 
. Sem. doc. dr L. R o s 
 k o. . . 
285. Gębka Waldemar: Fizyczno-geograficzna charakter
styka północ.nej częśCi gm i- 
, \ ny Stary Targ dla potrzeb rolnictwa, s. 61., sygn. 32940. 
, 
286;. H.elwak Leon: Analiza geomorfologiczna stoku w świetle przek.rojów niwela- 
. cyjno-geOlogicznycH na wybranych przykładach (z rynny Jeziora 
teklińskiego 
i sąsiadującej z nią dolJ.ąy), s. 87, sygn. 30346. 
Sern. dr Z. C h u r ska. 
287. Juchniewicz Zbigniew: Fizyczno-geograficzna' charakterystyka wschodniej czę- 
ści gminy Mikołajki Pomorskie dla potrzeb rolnictwa i osadnictwa, s. 94, 
sygn. 32941. 
Sem. doc. .dr L. R o 
 z k o. 
288. * Kaczmarek Zygmunt: Morfologia obszaru 'gminy Miastko j jej wpływ na użyt- 
kowanie ziemi, S. 56, sygn. 36959. 
.' Sem. prof. dr hab. W. N i e w i a r' o w s k i. 
. - , 
289.... Kalisz Irena: Analiza fizyczno-geograficzna gminy Trzebiatów, s. 66, .map 7, 
sygn. 36960. . 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
290.* Karoluk Zofia: Charakterysty
a fizyczno-geograficzna gminy Lidzbark War- 
miński z uwzględnieniem potrzeb rolnictwa i leśnictwa, s. 97, sygn. 32992. 
Sem. doc. dr:y. R o s z k o. 
2'91. Kolos Jan: MOrfogeneza strefy stokowej doliny Wisły na odcinku pomiędzy 
,JęziOil"em WiepTZeniec \l osadą' Sąsieczno (WkulSiza mapy Czernikowo w skali 
1:25000), S. 49, sy.gm. 32915. 
Sem. dr Z. C h u r ska. 
292.... Kottik Jadwiga: Charakterystyka fizyczno-geograficzna gminy Purda, s. 75, 
sygn. 29521. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
v. 293. Kowals
a Barbara: Strukturą. fizyczno-geograficzna gminy Aleksandrów Ku- 
. jawski i miasta Ciechocinek, s. 49, sygn. 32945. 
Sem. prof. dr hab: R. G a lon. . 
294. * Krysiak Janusz: 'Charakterystyka fizyczno-geograficzna gminy Nowe Miasto, 
'. ,s. 435, 11 map, sygn. 36966. 
295. MaćkQwska-Kacprzak Jolanta: Przydatność' ,zdjęć 'lotIiliczy'Ch dla regionalizacji 
fizyczno-geograficznej na przykładzie poligonu fótointerpretacyjnego "Byd- 
goszcz", s. 56, sygn. 32951. 
Sem. prof. dr hab. W. N i e w,i a r o w s k.i, 
296. Mróz Kazimierz. Morfogeneza pÓłnocnej części Zastoiska Lidzbarskiego, s. 63, 
sygn. 30246. 
Sem. doc. dr L. . R o s z k o. . . 
I , 297*. Nowakowska Krystyna: Charakterystyka fizyczno-geograf
czna obszaru gminy 
. Małdyty i ocena' jej przydatności dla rolnict\i,7a i leśnictwa, s. .174; zał.. '6,: 
map 8, sygn. 33007. 


śr'odowiska ,geograficznego gminy 
erozji gleb, s. 130, 6 map, sygn. 


\ 


"
>>>
Bibli'ografia prac... , 


179, 


298. Ornoch Krystyna: Przebieg współ
:z:esnych procesów stokowych w rynnie stek- 
lińskiej w roku 1977/1978, s. 58, sygn. 32952. ' '.' 
Sem. dr Z. C h u r ska. 
299. Rutecki Roman: Fizyczno-geograficzna charakterystyka gminy stary Targ 
(część południowa) dla potrzeb rolnictwą, s. 84, sygn. 32923. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. , . 
300. Sieniawska Agata: Położenie topograficzne Chełmży' i ,zmiany środowiska 
geograficznego okolic miasta pod wpływem procesów, naturalnych i gospo- 
darczej działalności człowieka, s. 78, sygn. 32956. 
301. Soka
ski Stanisław: Polodowcowe ;formy 'marginalne południowo-wschodniej 
części Pojezierza Kujawskiego, s. 43, sygn. 32958. 
Sem. prof. dr hab. W. N i e w i a r o w ski. 
302.'" Szostak .Janina: Charakterystyka 'środowiska geograficznego gminy Sulęcin. 
,i kwalifikacja go docelów rolniczych i t?rystyczno-rekreaćyjnych, s. 89,' 
sy
. 36975. 
Sem. prof. dr hab. R G a lon. 
303.* Tkaczuk Stanislaw: Charakterystyka fizyczno-geograficzna gminy Stare Ju- 
. chy dla potrzeb ro
ctwa i leśnictwa, s. 112, sygn. 
3023. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. . 
304.* Twarda Teresa: Charakterystyka środowiska. fizyczno-geograficznego gminy 
Ostróda dla potrzeb rolnictwa i leśnictwa ze szczególnym uwzględnieniem za.- 
. grożenia erozyjnego gleb, s. 103, sygn. 33024. 
305.* Wierzcho
ska Teresa: Rozmieszczenie ozów i kemów w obrębie ostatniego zlo- 
dowacenia W Polsce w świetle map geologicznych 1:200000 i innych źródeł,. 
S. 84, map 6, sygn. 33025, . 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiarowski. 
306.Wojdyła Małgorzata: Fizyczno-geograficzna charakterystyka 'zachodniej części 
gminy Mikołajki Pomorskie ż uwzględnieniem potrzeb rolnictwa i osadnictwa, 
s. 80, sygn. 32961. 
Sem. doc. dr ,L. R d s z k o. 
307. ZielenkieJyicz Sławomir: Przebieg współczesnych procesów stokowych w ryn- 
.nie .steklińskiej w roku i977JI978, s. 67, sygn. 32962. 
Sem. dr Z. C h u r ska. 
308.* ZUkMichał:Charakterystyka fizyczno-geograficzna gminy Świątki'z uwzględ- 
nieniem potrzeb rolnictwa i. leśnictwa, s. 90, map 8, sygn. 33027. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 


!\' 


.d 
" 


l 
't.. 


1979 
309. Byrski Andrzej: Morfogeneza rynny żnińskiej, s. 48, sygn. 36101. .' 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiarows'ki. 
310.* Go
ińczak Bożena: Wpływ rzeŹ'by terenu, budQwy geQ}ogicznej i gieb na użyt- 
kowanie ziemi w gminie Gniezno, s. 103, sygn. 36987. 
. 311. Grużeiv,ski Marek: Morfogeneza południowej części rynny gOP.1ańskiej, s.. 86, 
sygn. 30233. 
312. Kotecki Michał: Charakterystyka utwor
w powierzchniowych Równiny Pa- 
słęckiej, s. 135, fot. 17, tabl. 36, ryc. 8, sygn. 36039. . 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
313. Ledwoń Andrzej: Struktura fizyczno-geograficzna. obszaru gminy Łasin, s. 45, 
sygn. 32948. . 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
314. Lubińska Gabrie
a: Ocena środowiska geograf
cznego' okolicy Włocławka dla 
.potrzeb wypoczynku w dni wolne od pracy, s. 67,. sygn. 36072. . 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiardwski.' ....... 


. i' 
,I
>>>
180 


He
yka MOil"ac
r=wska, Ewa Talal'lczyk 


'. 
315. Misiak Halina: Struktura i tekstura glin zwałowych na wybranych przykła- 
dach z Wysoczyzny Dobrzyńskiej, s. 74, sygn. 36043. 
. 316. Piwoński Jerzy: Struktura fizyczno-geograficzna gminy Łabiszyn, s. 32; sygIL 
36076. 
Sem: prof. dr hab. R. G a l  IL 
317. P'1:,zekwas Grażyna: Charakterystyka ,fizyczno-geograficzna gmm.y Miłoradz 
z uwzględnieniem potrzeb rolnictwa, s. 61, fot. 6,. tab!. 3, rys. 6" map 6, sYII!- 
34436. . 
Sem. doc. dr L. R o s zk o. -- 
318. Pszcz6łkowska Bożenna:'Struimura fizytczno-geQgra£icznaQbsza["u 
iny Górzno.. 
s. 73, map 7, fot 9, sygn. 32954. 
Sem. prof. dr hab. R. G a l o IL 
319. Ruchalska Ew
: Morfogeneza strefy' krawędziowej doliny dolnej Wisły na 
odcin
u Biała Góra-Malbork, s. 63, zał. 13, sygn. 36080. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 
320.* Rudnik Elżbieta:, Analiza morfometryczna stoków dolinnych na. przykładzie 
wybranych. !ffiap w skali 1:25000 (Wysoczyzna roolneńska), s.' 90, sygn; 33016. 
. Sem. dr Z. C h u r ska. 
321. Segiet K(lrolina: M0l'fologia obszaru górnej Łyny - odcinek źr6dli:;;kowy, 
.s. 67, sygn. 36049. 
. 3.22. Sioma-Deg6rska Bożena: Ocena walorów środowiska geograficznego wojewódz- 
twa włocławskiego dla' potrzeb tu["ystytki i 'wypoczynku, S. 119,: zał. 3, !lygn. 
36051. 
'Sem. prof. dr hab. W.. Niewiarowski. 
323. Swidzińska Jolanta: Charakterystyka fizyczno-geograficzna gminy Gronowo 
Elbląskie, s. 59, fot 4, map 9, sygń. 36096. 
Sem. doc. dr L.. R o s z k o.' 
324. Weber Grażyna: Morfogeneza dOliny Podstolińskiej Strugi,S. 41, sygn. 36085. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. ' 
325. Włodawiec Ryszard: Morfologia sandru głuszyńskiegp-, s, 90, sygn. 36087. 
Sem. prof. dr hab. W. N i e w i a r o w ski. . 
326. Wołkowicz .Teresa: Budowa' geologiczna Zastoiska Lidzbarskiego w świetle 
analiz laboratoryjnych budujących je utworów, s. 23, sygn. 36088. 
. Sem. doc. dr L. R o s z k o. ' 


"j 


. j 


1980 


.
'-.
-:-.
"-T""''''''''' ._._H._.... t-o -,.,_
. , ..._-.,....--..".,.,._/ r-, 


327.* Balcerak Jan: Wpływ rzeźby terenu, budowy geologicznej i gleb na użytko- 
wanie ziemi w gminie Pakość, s. 117, sygn. 37036. . 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiarowski. . 
328.* Balińska Janina: Charakterystyka fizyczno-geograficzna gminy Kikół,J s. 41. 
'sygIL 37037. ' . 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. . 
. 329.* Borys Mich
ł: Charakterystyka fizyczno-geograficzna gminy Sępopoi oraz pr6- 
ba oceny przydatności dla potrzeb rolnictwa i leśnictwa, s. 74, sygn. 32967., 
Sem. doc. dr L: R o s z k o. 
330.* Chmieliński Zenon: -Cłiarakterystyka . fizyczno-geograficzna gminy Miłomłyn 
i ocena jego przydatności dla rolnictwa i leśnictwa, s. 140, sygn. 32972. 
331. Duplicka-Kotecka Danuta: Struktura fi
yczno-geograficzna gminy' Wągrowiec, 

. 43, zał. 3, sygn. 39327. 
Sem. prof. dr hab. R. G a lon. 
332. Janeczek Ewa: Struktura i mapa fizyczno-geografic,zna wojew6dżtwa toruń- 
skiego, s. 32, sYgIL 39357.
>>>
Bibliografia. prai;... . 


181 


, I 


333. Janiszczak Wiesława: Morfogeneza strefy marginalnej w okolicy Rypirta, s. 40, 
sygn. 36068. 
SeIr\. prof. .d'r hab. W. Niew i a r o wsk i. ' 
334. Kastrau' Mirosław: Morfogeneza ozów kisielickich, s. 61, sygn. 39358. . 
Sem. doc.. dr L.' R o s z k o. 
335. Kinderman Hanna: Morfogeneza zachodniej. części sandru brodp.ickiego,. s. 40, 
. sygn. '39331. 
Sem. prof. dr hab. W. N i e w i a r o w li k i, 
/ 336. Kitajgrodzki Janusz: Skład granulometryczny i obróbka osad
w fluwiogla- " 
cjalnych jako wskaźniki środowiska sedymentacji na przykładzie wybranych 
form kemowych i ozu z przedpola lodowca Aavatsmarka na Ziemi Oskara , 
II poł.-zach: Spitsbergen, s. 63, fot. 12, sygn.' 39359. 
337. Kiwit Wiesław:M;rfo1ogia ok:oUc Dobrego Miasta, s. 63, SY1
. 39332. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. . . 
338.'" Koszewska Jadwiga:, Wpływ rzeźby terenu, budoWy geologicznej gleb na 
użytkowanie ziemi w gminie Gruta, s. 84,.5 map, sygn. 37000. 
Sem. prof. dr hab. W. Nrewiarowski. 
339. Kowalkowski Zenon: Morfologia strefy krawędziowej dóliny Wisły okolic 
. Sztumu, s. 86, sygn. 28279. 
Serri:' doc. dr L. R o s z k o. . 
340. '" Kupcewicz Antoni: Analiza powiązań między budową geologiczną (litologią), 
. rzeźbą 'terenu i glebami a użytkowaniem ziemi w gminie Osielsko (woj. byd- 
'goskie), s. 90, map 6, fot. 21, ryc. 4, tab. 15, sygn. 37007. 
Sem. prof. dr hab. W. Niewiarowski. 
.341. Matejek Bogdan: Morfologia i budowa wewnętrzna terasy zalewowej i nad- 
zalewowej w dolinie Wisły na odcinku Nieszawa-Wołuszewo, s. 74, 10 map, 
sygn. 39335. . . . 
342. Pilarek Henryk: struktura fizyczno-geograficzna obszaru gminy Dobrzyń n. Wi- 
słą, s. 42, sygn. 32953. 
Sem. prof. dr. hab. R. G a lon. 
343. Szadziul-Tarkowska Izabella: Struktura fizyczno-geograficzna gminy Solec Ku- 
jawski, s. 46, sygn. 39345. . 
344. Tarkowski Dariusz: Morfologia i budowa wewnętrznp. terasy zalewowej i nad- 
zalewowej Wisły na odcinku- Rozgarty-Czarnowo, s. 98, map 5, tabel ę, rys. 22, 
sygn. 39346. . . . . 
Sem. prof. dr hab. W. N i e w i a r o w ski. 
'345. Trand.o Jan: Budowa czwartorzędowa RÓWD;inY Swieckiej, s. 76, zał. 16, sygn. 
32960. 
346.'" Wasiniewski Kazimierz.:' Charakterystyka morfologiczna i obecp.e wykorzysta- 
nie gminy Czersk, s. 80, sygn. 38532. 
Sem. doc. dr L, R ó s z k 0'- 
347.'" Wawrzyniak Baro.ILra: Wpływ rzeźby terenu, budowy geologicznej i typów 
,gleb na użytkowanie ziemi w gminie Radziejów Kujawski, s; 87, sygn. 38531. . 
. Sem. prof. dr hab. W. Ńiewiarowski. 
348.. Wilk Krystyna: Charakterystyka fizyczno-geograficzna 'obszaru Szczytna 
z uwzględnieniem przekształceń środowiska naturaJtlego pod wpływem gospo- 
darczej działalnośc'i człowieka, s. 93, tabl. 10, sygn. 29552. 
Sem. doc. dr L. R o s z k o. 


00 f 


' 


?: 


,i. 


!' 


. i 


::
>>>
'\ 


182 


Henryka Moraczewsika, Ewa' TalaI'czyk 


t 


. ZAKŁAD HYDROGRAFII 


1958 


349
 


Bader Bernarda: Charakterystyka hydrograficzna Wisły pod Toruniem (na 
. odcinku Drwęca-Zielonka od 728-750 km.), s. 75, sygn. 8306. 
Sem. dr W. M; r ó z e k. 
Bredau Elżbieta: Monografia hydrog
aficzna zlewni Strugi Wawrzoriki, s. 28, 
sygn. 8313. , 
Gurski Jerzy: Jeziora rynien Rogowskich (grupa północno-wschodnia), s. 50, 
I . 
sygn. 8808. . \ 
Sem. doc. dr K. Ł o m n i e w s k i. 
Hryńko Jan: Jeziora rynien Rogo
skich (grupa południowa), s. 31, 'zał. 26, 
sygn. 8326, praca znajduje się w Bibliotece Instytutu Geografii, sygn. 104. 
Jabłoński Mieczysław: Jeziora rynien Rogowskich (grupa zachodnia), s. 33. 
sygn. 8332. , 
Jarowicki Henryk:Wahi:J!nia poziomu .wody w Zalewie S'zczecińskim, '8. 36. 
sygn. 9544. , .' 
Lamprecht Bogdan: Temperatura i zasolenie wód 'u polskich wybrzeży'Bałtyku, 
s. 41, sygn. 9545. . . 
. 
ejk Ludgarda: Monografia hydrograficzna zlewni Lutryny, s. 40, sygn. 8345. 
Sem. dr W. Mrózek. . 
Qbermiller Danuta: MonografI8. hydrograficzna zlewni Browiny (Fryby), s. 43, 
sYgrL 8355. . 
Wangin Zdzislaw: Jeziora rynien Rogowskich (grupa pOłudniowo-wschodnia), 
s. 49, sygn. 8383. 
Sem. doc. dr K. 
o m n i e w ski. 
Wojcieszek .Zofia: Jezioro Kamionkowskie, monografia morfologiczno-hydro- 
logiczna, s. 49, sygn. 8387. 


, 

 


350. 


351. 


352. 


353. 


354. 


355. 


356. 


'357. 


358. 


"I 


359. 


1959 


\ 
\ 
; 


360. Banucha Henryk: Jeziorak 'część IV, s. 25;' sygn. 8717, praca znajduje się 
w .J3ibliotece In
tytutu Geografii, sygn. 114. f 
Sem. doc. dr K. Ł o m n i e w ski. 
361. Kaptur Gerard: Wpływ Wisły na stosunki hydrograficzne w Żatoce Gdań- 
skiej, s. 30" sygn. 8739. . \ 
362. Kisiel6wna 
aria: Powódź. wiosenna vii' . dorzeczu Wisły w 1958 r., s.. 22,. sygn. 
I 8742. . 
363.* Lipiński Kazimierz: Grupa jezior Palędzkich, s. 39, .sygn. 9624. 
364.* Markiewicz Zofia: Jeziorność Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej, s. 31, tab!. 3, 
sygn. 2130. . 
365. Mielczarek Bogusław: Charakterystyka hydrograficzna Zalewu Wiślanego (na 
pO,dstawie badań w latach 1954-1958), s. 67, tab!. 11, sygn. 10101. 
366. Milewska Barbara: Monografia hydrogra.ficzna dorzecza Rypienicy, s. 81, sygn. . 
8715. . , ( . 
367. Pac. Krystyna: Charakterystyka hydrograficzna jezio
a Wieczno, s. 72,. sygn. 
8765. . . 
368. Rawłuszewicz Jan: 'Jezioro Jeziorak część 'III, s. 51, sygn. 8772. 
369. Rydzkowska Aleksandra: Monografia hydrograficzna zlewni Strugi Toruńskiej 
(Mokra), s; 69, sygn. 8368. . 
370. Zając J6zef: Jeziorak częś
 I, s. 41, sygn. 10116.
>>>
B
bliografia prac... . 


1B3 


1960 


371. Cyglicki Benedykt: Hydrografia mokradeł wąbrzeskich, s. 50, 'sygn. 8820. 
Sem. dr W. M r ó z e k. 
372. Czajkowski Jerzy: Temperatura wód południowego Bałtyku (na, podstawie 
obserwacji w tatach 1948-1957), s. 47, sygn. 7301. 
Sem. doc. dr K. Ł o m n i e w s k i. 
373. Filipowicz Wiesław: Jezioro Jeziorak część II, s. 43, sygn. 10100. 
374. Frankiewicz Jerzy: Monografia hydrograficzna Zlewni rzeki Osy, s. 85, sygn. 
.8795. 
Sem. dr W. M r ó z e k. 
375. Gronet Ryszard: Monografia hydrograficzna dorzecza rzeki Wel, s. 102, sygń. 
8827. 
376': Konieczny Janusz:'Charakterystyka hydrograficzria ujścia rzeki Wieprzy, s 33, 
sygn. 8838. . 
Sem. doc. dr W. Ł o m n i e w s k i. 
377. Kosterna Witold: Charakterystyka hydrograficzna zlewni jezior Papowskich, 
. s. 40, sygn. 8745: '. \ '. 
378. Panek Henryk: Jeziora w górnym biegu rzeki Lutryny (woj. bydgoskie), s. 6.5, 
sygn. 8858. 
Sem. dr W. M r ó z e k. 
379. Pietrucień Czesław: Charakterystyka hydrograficzna ujścia rzeki Słupi; s. 47,. 
sygn. 10582. 
Sem. doc. dr K. Ł o In n i e w ski. .... . 
380. W ęgorowska Krystyna: MO'11ografi;,l hydrogra:f
czna dOil"zecza ,Strugi Łysomickiej 
.(Papowskiej), s.. 46, sygn. 9556. . 
'Sem. d'r W."Mrózek. 
381. Wojewódzki Tadeusz: Wahania poziomu wód u polskich wybrzeży B ll ł{yku, 
s. 78, sygn. 10583. 
Sem. doc. dr K. Ł o m n i e w s k f. . 


. . 1961 


382. :Ęlagiński Stanisław: Charakter;ystyka hydrograficzna jezior w górnym. dorze.- 
czu 'Osy, s. 46,sygn. 8813. 
Sem. doc. dr K. Ł o m n i e w s k i. 
383. Białkowski. Bronisław: Jeziora. okolicy Kornato
a, s. 75, sygn. 8.718. 
Sem. dr W. M r ó z fi k. . . .' .' 
384. Kędzierza,wski ,Marek: Monografia hydrograficzna dorzecza rzeki Gardęgi,s. ,76, 
sygn. 9464. .' . 
Sem. doc. dr K. Ł o m n i e w ski. 
385. Kotliński Andrzej: Hydrografia jezior w dorzeczu górnego odcinka rzeki Liwy; 
. I 
s. 123,sygn. 9467. 
Sem. dr W. M r ó z e k. 
386. Kowalewski Romuald: Sztormy na południowym Bałtyku w oparciu o obser- 
. wacje stanów morza u polskich Wybrzeży, s. 67, sygn. 8839. 
Sem. prof. dr K. Ł o m n i e w ski. 
387. Piotrowska Krystyna: Morfologia hydrograficzna dorzecza Strugi Podstoliń- 
skiej, s. 51, sygn.\ 9480. 
Bem. dr W. M r ó z e k. 
388. Raths-Pietrucień Ursżula: Przeobrażenia w sieci hydrograficznej deltyWisly 
od XIV wieku, s. 60, 'sygn. 9481..' 
Sem. doc. dr K. Ł o m n i e w ski. 


l 


. r 


'., 
, 


'i 
" 


, 
- , 


i 
'. 


.1' 


" 


" 


, 
I 


, 
. ' 


. . 


, ; 
f' 
I.
>>>
( 


.' 


184 


Henryka Moraczewska,. Ewa Talarozyk' 


389. Rutkowska-Kędzierzawska Irena:' Monogrąfia hydrbgraficznadorzecza rzeki 
Liwy, brak pracy, sygn. 9483. 
390. Zwoliński Antoni: StosU
i hydrograficzne'w obrębie terasy zalewowej Wisły 
od Torunia do Solca KUjawskiego, s. 63, sygn. 9490. ' 
Sem. dr W. Mrózek. 
'391. Zuchowska Krystyna:. Wymiana wód międ;1:y Morzem Bałtyckim i Morzem 
,Północnym, s. 73, sygn. 9491. . 
Sem. doc. dr K. Ł o m n i e w s k i. 


1962 


392. Błachowska Janina: StosUnki hydrograficzne na POłudniowym Bałtyku w la- 
tach 1960-1961, s. 44, sygn. 9703, 
Sem. doc. dr K. Ł o m n i e w s k i. 
393. Demiańczuk Józef: Stosunki hydrograficzne lewego brzegu Wisły Vi obrębie 
zlewni Strugi Sartowickiej, s. 53, sygn. 9706. 
394. Erdman Roman: Charakterystyka hydrograficzna części zlewni Jezior rynny 
Ostrowsko-Powidzkiej oraz dorzecza górnego odcinka Kanału Ostrowo-Gopło 
ze szczególnym uwzględni
niem Jeziora. Ostrowskiego, s. 128, sygn. 9708. 
Sem. dr W. M r ó z 'e k. 
. 395. Janik Barbara: Stosunki hydrograficzne w Zatoce Puckiej, s. 39, sygn. 9716. ' 
Sem.. prof. dr K. Ł o m n i e w s k i. 
396. Jankowski Andrzej: Charakterystyka hydrograficzna lewobrzeżnej zlewni je- 
ziora Gopło (część wschodnia), s. 84, sygn. 9729. 
Sem. dr W. M r ó z e k. ..-_ 
397. . Kaszewska Maria: Stosunki hydrograficzne wschodniej części zlewni Gopła, 
s. 10!i, sygn. 971
. 
Sem: prof. dr K. Ł o m n i e w ski. 
398. Miller Marian: Charakterystyka hydrograficzna zlewni jezior rynny Skulskiej 
ze szczególnym uwzględnieniem je.zibr, s. 94, 'sygn. 11948. 
Sem. dr W. M r ó z e k. 
399. Naruszewicz Irena: Charaktery.:styka hydrograficzna zachodniej części zlewni 
. Kanału Bachorze, s. 101, sygn. 9718. 
400.: Oniśkiewicz Lilianna: Stosunki hydrograficzne na obszarze ziewnirzeki Mą- 
tawy, s. 57, sygn. 9720. 
Sem. prof. dr K. Ł o m n i e w s k i. 
401. Raczko Jolanta: Charakterystyka hydrograficzna jezior: Chełmżyca, Ząbrow-. 
skiego, Szymbarskiego i Kamionka, s. 58, sygn. 9721. 
4Ó2. -Rutkowska Krystyna: Stosunki hydrograficzne zlewni Strugi Młyńskiej i Stru- . 
. ' gi Niewieścińskiej, s. 116, sygn. 11947. 
. 103. Swieściak Maria: Charakterystyka hydrograficzna obs
aru źródliskowego No- 
teci Wscho
niej, s. 101, sygn. 11946. . 
404. Ulatowski Zdzislaw: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Górnej Noteci,' 
. s. 70, sygn. 11945. 
Sem. drW: Ml'ózek. 


':1 


1963. . 


405. Jabloński Stanislaw, Charakterystyka hydrograficzna zlewni Strugi Lubień- 
skiej, s. 68, tabl. 12, fot. 21, sygn. 10410,praca znajduje się w Bibliotece Insty- 
tutu Geografii UMK, sygn. 221. ' 
Sem. prof. dr K. Łomniewski.
>>>
. Bibliografia prac... 


185 


.406. Kozlowska-Dreher Renata: Barwa i przeźroczystość wody południ()weg o Bll ł - 
tyku (okl'es ąd 20 VIII 1957 do 20 VIII 1962 roku), s. 34,sygn. 10405. 
407. Lewandowski Eugeniusz: Charakte
ystyka' hydrograficzna. zlewni. rzeki. Cho- . 
deczki do Jeziora Borzymowskiego, s. 69, sygn.' 1041.4. 
408. Milewski Mieczyslaw: Charakterystyka hydrograficzna zlewni jezior Rakutów- - 
Sem. dr W. Mrózek. 
ki, s. 136, sygn. 10085. 
Bem. doc. dr K. Łomniewski. 
409. NikZewicz-W6jcik Danuta: Charakterystyka hydrograficzna zleWni Kanału Ba- 
chorze (część wschodnia), s. 93, sygn. 10416. 
410. Oryńczak Jan: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Kanału Głuszyńskiego, 
s. 56, fot. 20, zał. 19, sygn. 12834, praca znajduje się w Bibliotece' Instytutu' 
Geografii, sygn. 217., 
411. Pandowski WangieZ: Podział Bałtyku na regiony naturalne, s. 43, sygn. 10417. 
$em. prof. dr K. Ł o m n i e w s k i. 
412. . Swirydowicz Stanislawa: Charakterystyka hydTogra
iczna obszaru źródlisko,:, 
wego Noteci (zlewnia jeziora i Kanału Przedeckiego), s. 58, sygn. 10423. 
Sem. dr W. M r ó z e k. . 


.! 


-[ 


, , 


.... 


1964 


l, 


413. Deręgowski Zbigniew: Zjawiska ,i procesy hydrograficzne w strefie brzegowej 
południowego Bałtyku (na odiCiJnku od ujścia Pal'sęty do . ujścia Łeby), s. 93, 
sygn. 10900. 
Sem. prof. dr K. Łomniewsk1. 
414. Gorski Jacek: Stosunki hydrologiczne w basenach pOłudniowego Bałtyku,. s. 55, 
sygn. 10409.. . 
415. Kolodziejska-Pasierbska HaZina: Zlodzenie wód powierzchniowych na obszar:ae 
woj. bydgoskiego za o!tres /1952-1963, s. 46, syg;n. 10 ' 908. . 
416. Łaukajtys Tadeusz: Charakterystyka hydrograficzna zlewni jezior Rynny By- 
szewskiej (część północna), s. 1
8, sygn. lQ915. 
Sem. dr' W.M r 6 z e k. 
417. MaZcer Leszek: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Jeziora Ewingi, s. '14, 
sygn. 10916. 
418. Robaczewski Roman: Wody gr
ntowe strefy brzegowej od ujścia Wisły do 
nasady Półwyspu Helskiego, s. 40, sygn. 10920. 
Sem. prof. dr K. Ł  m n i e w ski. 
419. Twardy.UrszuZa: Charakterystyka hydrogr\łficzna doliny Wisły na odcinku od 
ujścia Mieni do ujścia Drwęcy, s. 108, sygn. 10933. 
Sem. dr W. M r ó z e k. 
420. mewicz Ryszard: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Strumienia Młyń- 
skiego i przyrzecza Wisły między Nowem a Jaźwiskami, s. 74, sygn. 9196. ". 
421. Wojciechowski Adam: Charakterystyka hydrograficzna' zleWni rynny Jezior 
Byszewskich (część południowa), s. 91, sygn. 10935. 


. ! 


':j 


.i' 


1965 


422. fzubkowska Ewa: Charakterystyka hydrograficzna doliny Wisły i przyrzecza 
" na odcinku Czarnowb-Chełmno (część prawobrzeżna), s. 83, sygn. 11848. . 
Sem. dr W. Mrózek. 
423. Gruszczyński Bogdan: Ruch rumowiska morskiego na" wyb.ranych odcinkach 
'polskiego wybrzeża, 's. 67, sygn. 11854- 
. . Sem. prof. dr K. Ł o m n i e w s
 i.
>>>
-'o 


186 


Henryka Moraczewska, Ew;a- Talarczyk 
\ ' 


424.* Kapica Maria: CharaJkterY'styka hydrogratiic2ma Jeziora' Wadąg, s. 81, sygn.. 
.9637. 
:....'. 425. Le(!iejewski Stefan: Wody gruntowe 'strefy brzegowej od nasady Półwyspu 
Helskiego dó ujścia Łeby, s. 153, sygn. 11864. . . 
426. Przybyłowska Sabina: Charakterystyka hydrograficzna doliny Wisły i' przy- 
rzecza na odcinku od profilu Liwy pod Kwidzynem do ujścia Liwy do Noga- 
tu, s. 65, sygn. 11876. 
427. Stogowski Erich: CharakterystYka hydrograficzna północno-zachodniej części 
zlewni Jezioraka, s. 92, sygn. 10927. '. 
Sem. dr W. Mrózek. 
428. Szuflicka Urszula: Charakterystyka 'hydrograficzna zlewni rzeczki Kałdunki 
i Rowu Frednowskiego, s. 11.6, sygn. 11879. 
429. Trzeciakiewicz Te
esa: Charakterystyka hydrograficzna obszaru położonegp na 
pr
wym brzegu Nogatu na' .odcinklł od Białej Góry do Malborka, s. 74, sygn. 
'11880. 
Sem. prof. dr K. Ł o m n i e w s ki.. , 


" 


, 1966 


431. 
432. 
433. 
\'. 
434. 
435. 
436.' 


430. Banach. Mieczysław: Hydrografia zlewni strugi rynny jezior Brodnickich i pół- 
nocno-zachodnich części żlewni rzeki Skarlanki oraz przyrzecza Drwęcy do 
ujścia strugi w Brodnicy, s. 142, sygn. 15391, 
Sem. dr W. M r ó z e k. 
.Drwal Jan: Wody gruntowe strefy brzegowej p
udniowego Bałtyku na oą- 
cinku od Jeziora Bukowo do Jeźiora Gardno, s. 95, 
ygn:. 12573. 
Sem. prof. dr K. Ł o m n i e w ski. 
Filowski Risto: Charakterystyka hydrograficzna prawobrzeżnej doli
y Wisły 
i przymecza Drwęcy. na odciAAu 'ujście S1Jr.ugi Radomno ujście !:ła
i . ze 
Sem. dr W. Mrózek. 
. Glazik Ryszard: Charakterystyka hydrograficzna dorzecza Skarlanki, s. 175, 
sygn. 12577. 
Golę'Piewska Albina: Charakterystyka hydrograficzna zlewni rynny' Jezior: 
Kąty, Boreczno, Danby oraz cieku .JanikoWskiego i przy jezierza Jeziora' Je- 
zidrak na południowy zachód .od wsi Karpowo, s. 121, sygn. 1257.8. 
Morawska Maria: Charakteąrstyka hydrografiCzpa ąkw.enów przybrze
nych 
Zatoki Gdańsldej pod Sopotem w 
atach 1957-1961,. s. 41, sygn. 15392,' . 
Sem. prof. dr K. Łomniewski. . ,. . . 
Nowakowska' Hanna: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Strugi Raclomno' 
i przyrzecza Drwęcy na odcinku' ujście 
t'iugi Radorńno, ujście '!ławki ze 
szczególnym .uwzględnił;:!niem jezior, s. 103, sygn. 12591. 
Sem. dr W. Mrózek.' 
. .437. Osowicki Tadeusz: Wody gruntowe strefy brzegowej' południowego. Bałtyku 
na obszarze Wyspy Wolin, s
 130, sygn..1l871. ' 
Sem. prof. dr K. Łomniewski.' "I.' 
438. Piekarska Gizela: Zlodzenie rzek i jezior woj. olsztyńskiego za Dkres 1946""- 
-1959, s. 33, sygn. 12646. 


1967 


439. Butkowska Marianna: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Strugi. Rych- 
nowskiej; s. 160, sygn. ,13101. 
Sem. dr W. M r ó z e k. '. '\ 
440. Gołębiewski Janusz: Hydrografia zlewni Strugi Kujawki, s. 69, sygn; 13107. 


"
>>>
\ 


Bibliografia prac... 


187 


4
L, llakemer .Barbara: Charakterystyka hydrograficzna z1e"{ni' Strugi' Kowalew- 
. skiej, s. 103, sygn. 13109. 
442. Mójta WiesŁawa: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Strugi Skępskiej ze 
szczególnym uwzględnieniem JezioraOkonin, s. 101; sygn. 13124. 
443. Wiśniewska Hanna: Wody gruntowe zlewni Strugi Kowalewskiej, s. 69, sygn. 
13137. -" 


I 
'!' 


1968 


444. KŁyszyńska Maria: Charakterystyka masy wodnej jezior: Niskie Brodno i, Ba- 
chotek, s. 90, sygn. 15027. 
Sem. dr Z. C h u r s k i. 
445. Konig Marianna: Charakterystyka hydrograficzna dolnej Gni1szczyny, s. 188, 
sygn. 15029. r . 
Sem. dr W. M r ó z e k. 
446. Waszkiewicz Maria: Charakterystyka hydrograficzna górnego dorzecza Gnil- 
szczyny, s: 200, sygn. 15048. 


/ 


!. 


1969 


4'47. Czuba Józef: Charakterystyka hydrograficzna północnej części ziewni rzeki 
. Panny, s. 102, sygn. 13104. 
, Sem. doc; dr' W. M r ó z e k. 
448. Grześ Marek: -Charakterystyka' hydrograficzna dorzecza rzeki Panny, s: 181, 
sygn. 15403. 
. 449. M
ścicki .Tadeusz: C
arakterystyka masy wodnej północnej części Jeziora Je- 
.ziorak, s. 81, sygn. 15405. -... 
Sem. dr Z. C h u r ski. 
450: Nahorski Henryk: Charakterystyka hydrograficzna zlewni rzeki Iłgi (dorzecza 
Drwęcy) ze szczególnym uwzględniel,1iem jezior, s. 193, sygn. 11868. 
. , Sem
 doc: dr W. M r 6 z e k. _ ( 
 
451. Zawadzka E
żbieta: Stosunki wodne na pDłwyspie Potrzymiech i strefie przy- 
brzeżnej Gopła ze szczególnym uwzględnieniem wód podziemnych, s. 116, 
sygn. 15389. . 


1970 


,- 
452. SaIJo-:WSki WŁodzimierz: Ogólna charakterystyka hydrografic.zna zlewni rzeki 
Ruziec, s. 76,. sygn. 15412. 
Sem. doc. dr W. M r ó z e k. 
453. Sawoni Jan: Charakterystyka hydrograficzna Jeziora Lidzbarskiego z uwzględ- 
nieniem gospodarki wodnej miasta Lidzbarka Welskiego, s. 89, sygn. 15408. 
Sem. dr Z. C h u rs k i. 
454. Szwichtenberg Alfons: Charakterystyka hydrograficzna' dorzecza Chrząstawy 
ze szczególnym uwzględnieniem Jezior Człuchowskich, s. 85, sygn. 17747. 
Sem. doc. dr W. Mrózek. 


.1971 


I' ..... 
455. ?-ndruszkiewicz Jolanta: Charakterystyka hydrograficzna zlewni StrugiZby-' I 
sze'::Y-skiej i przyrzecza Wisły z uwzględnieniem Jeziora Chalińskiego, s. 106, 
sygn. 19556. . 
. Sem.. Z. C h u r.s k i.
>>>
188 


. Hem;yka Moraczewska, Ewa Talarczyk 


456, 'Babiński Zygmunt: Charakterystyka hydrpgraficzna Noteci zachodniej od źró- 
deł do ujścia rzeki Panny ze szczególnym uwzględnieniem. Jeziora Kamie- 
nieckiego, s. 200, sygn. 19557. 
Sem. d'oc. dr W. M r ó z e k. 
457. Bigus Maria: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Tłuchowianki oraz przy- 
rzecza Wisły ISkrwy, s. 123, sygn. 19559.' 
Sem. dr Z. C h u r s ki..... 
458. Kapuścińska Krystyna:. Charakterystyka hydrograficzna zlewni Strugi Cheł- 
mickiej, s. 135, sygn. .19569. 
Sem. doc. dr W. M r ó z e k. . 
459. P'ukownik Kazimierz: Charakterystyką. hydrograficzna przyrzecza Wisły od 
ujścia Strugi Chełmickiej do ujścia Miel;1i, s. 128, sygn. 19578. 
460. Welsberg Ewa: Charakterystyka hydrograficzna zlewni' Rokitki, s. 164, sygn. 
19590. 


o.. 


.1972 


461. Babińska-MojsiejczYk Jadwiga: Wpływ ujęć wodnych na terenie Zakładu Ce- 
lulozy i Papieru (ZCiP) w Swieciu na kształtowanie się wód powierzchnio- 
. wych i podziemnych okolicy, s. 158, map 10, sygri 21517. 
Sem. 'dr Z. C h u r s k i. 
462. Dylik Maria: Wstępna charakterystyka właściwości fi
yko-chemicznych wody 
i osadów dennych jeziora Gopło w roku 1971/72, s.'132, map 5, sygn. 21507. 
Sem. doc. dr W. M r 6z e k. . 
463. Kubińska Maria: CharakterystYka hydrograficzna dOlnej części zlewni rzeki 
Orli, s. 175, rys. 20, sygn. 21510. 
464. MinuczycAlicja: Charakterystyka i dynamika mas wodnych wybranych je- 
zior Rynny Byszewskiej, s. 119, sygn. 21515. / 
Sem. dr Z. C h u r s k i. 
,465. Owsiak Jan: Badania hydroklimatycznew rejonie Zalewu Koronowskiego, 
s. 88, sygn. 21519. 
" Sem. dr C. P i ę t r u c i e ń. . 
466. Szostak Mirosławą;: Charakterystyka: hydrograficzna górnej części zlewni rzeki 
Orli, s. 191, map 3, riYc. 10, sygn. 21524: 
Sem. doc. dr W. M r ó z e k. 
467. Zarnoch. Danuta: Charakterystyka' hydrograficzna zlewni Strugi Suchej,. s. 84, 
map 5, sygn. 21535. 
Simi. dr Z. Churski 


1973 


468. Brenda Zbigniew: Charakterystyka fizyko-chemiczna wód jeziora Gopło, s. 108, 
sygn. 22790. 
Sem. doc. dr W. Mr ó ż e k, 
469. Domańska-Chomicka Izaqela: Gospodarka wodna powiatu brodnickiego, s. 122, 
sygn. 22795.. . 
Sem. dr Z. C h u r s k i. 
470. . Gumow$ka Halina: Charakterystyka hydrograficzna zlewni' Brynicy ze szcze- 
gólnym uwzględnieniem Jeziora Górzno, s. 103, sygn. 17746. 
471. Leśniewska Hanna: Hydrografia zlewni Zielonej Strugi (dorzecze Wisły), s. 108, 
map 5, wykr. 6, sygn. 22805. 
Sem. doc. dr W. M r ó z e k. . 
472. Rayzacher' Zbigniew: Hydrografia zlewni rrzemi Łąży,ny, s.s 135, sygn.. 22$18;
>>>
Bibliografia prac... 


189 


; 
, 
,. 
. , 
, 


473. Stepnowska Bożenna: Zanieczyszczenie wód powierzchnilOlwych VI woj. byd- 
goskim, s. 112, sygn. 22821.. ' 
474. TeodoTczyk Ewa: Stosunki wo!ine w połudn
owej części Jeziora Jeziorak'l s. 74, . 
sygn. 22825. 
Serh. dr Z. C h u rs k i. 
475. W olf MaTia: Stosunki hyd'rOk1imatolo
icZ1Ile w rejonie Zalewu Kor,QI1WIWskiego; 
s. 146, sygn. 21533. 
Sem. dr C. Pietrucień. 
476. Zielińska Anna: Stosunki' hydrologiczne pierwszego' poziomu wód podziem
 

ch na lewym brzt!gu Wisły od ujścia. 'Strugi Łążyny .dO' ujścia Zielonej' 
Strugi, s.101, sygn. 22829. 
Sem. doc. dr W. Mrózek. 


1974 


477. Banach Jan: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Jeziora 'Pakoskiego, s. 96, . 
sygn. 23823. 
Sem. doc. dr W. M r ó z e k. 
478. Borowiecka-Banach Zofia: Charakterystyka. wód powierzchniowych powiatu 
bydgoskiego, s. 158; sygn. 23824. 
479. Radojew
ka Bogumiła: Hydrografia zlewni Jeziora. Kamionkowskiego i' Strugi 
. Rychnowskiej, s. 138, map 6, sygn. 23856. . . 
480. Roj Grażyna: Gospodarka wodna powiatu rypińskiego, s. 163, map 5, tabl. 13, 
sygn. 23855. 
481. Skibińska-Wr6bel' jolantO.: Wybrane właściwości fizyko-chemiczne. południo- 
wej części Jeziora Jeziorak '1973/1974, s. 128, ryc. 30, tabl. 31, sygn. 23858. 
Sem. dr Z. C h u r s ki.. . . 
482. Skowron Rajmund: Wstęp
 charakterystyka fizyko-chemiczna wody jeziora 
Gopło w roku 1973/1974, s. 146, sygn. 23860. 
. Sem. doc. dr W. M r ó z e k. 


-f 


','I 


'1975 


h 
li 


483. Dworznikowski Ryszard: Charakterystyka hydrograficzna zlewni górnej No- 
teci Wschodniej (Nqci) po przekrój Ko1:onia Mch6wek, s. 116, sygn. 25317. 
Sem. doc. dr'. W. M r ó z e k.. . 
484. Kolodziejczyk Grażyna: Stosun
i hydrograficzne obszaru na terenie gminy 
Rojewo i Jaksice (w północnej części dawnego Powiatu Inowrocław), s. 97, 
tabl. 8, sygn. 23835. 


l 


1976 


485. Czajka Boguslawa: Charakterystyka hydrograficzna' obszaru bęzodpływowego 
jezim Leźno, s. 85, map 3, sy,gn. 26592. 
Sem. doc. dr hab. Z. Churski. 
486. Czubak-Burak Danuta: Charaktęrystyka hydrograficzna południowych okolic 
Ino
ocławia, s. 117, sygn. 27183. , 
Sem. doc. dr W. Mrózek. . 
. 487. DqbTPwska-Anuszewska Maria: Stosunki wodne zlewni Strugi Sośno ze szcze- 
gÓłowym uwzględnieniem jezior: Sugajno; Sośno, Janówko, Mały Głęboczek, 
s. 256, map 2, ryc. 86, tabl. 37, sygn. .26594. 
Sem. doc. dr hab. Z. Churski. 


I 
i 
"
>>>
190 


. . 
Henryka MoraczewSIka, Ewa Talarozyk 


;' 
488. Jędrzejczak Wieslaw: Gospodarka wodna powhitu iławskiego,. s. '295, sygn. 
23831. - 
489. Kiczak-Owsiak Iwona: GospodarIta wodna powiatu żnińskiego, s. 186, map 3, 
sygn. 27349. ,
 
Sem. doc. dr W. M r ó z e k. 
490. Ładzińska;"Czcirna Helena: Charakterystyka hy?rograficzna górnej zlewni Stru';" 
gi Toruńskiej, s. 122, map 7, sygn. 25314. 
Sem. doc. dr hab. Ż., C h u r s k i. 
491. . Majewicz . Andrzej: Stosunki słonościowe Zatoki,Hornbaek na tle, 
blacji lo- 
dowca Aavatsmarka, s. 97,. sygn. 26605. 
" Sem. dr C. P i e t r u c i e ń. 
402. Rościszewska Elżbieta: Gospodarka wodna byłego powiatu szubińskiego, s. 190, 
map 2, sygn. 26608. 
Sem. doc. dr W. M r ó z e k. 
4
3. Szczepanik Wiktor: Charakterystyka' hydrograficzna' zlewni rzeki Waldemc;lra, 
s. 102, sygn. 26675. . . , 
Sem. doc. dr hab. Z. C h ti r s k i. 
494. . Winiecka Urszula: Gospodarka wodna' 
min byłego powiatu mogileńskiego, 
. s. 156, map 2, sygn. 26618. 
Sem. doc. dr W. M r ó z e k. 
49 15. Zalews15i Michal: Charakterystyka' hydrograficzna zlewni Jeziora Popielew- 
skiego ze szczególnym uwzględnieniem właściwości fizykochemicznych, s. 2
,. 
map 7, sygn. 23870. 


1977 


. . 
496. '" Gajewski Ryszard: 
wód prawOIbrzeźnej 
29503. L 
. Sem. doc. dr W. Mrózek. 
. 497. G6recka-Lietz Bogumila: Zjawiska lodowe wód powierzchniowych byłego 'woj. 
bydgoskiego za okres lat 1963-1972, s. 71, sygn. 28273. 
498.* G6rska Krystyna: Charakterystyka hydrologiczna dorzecza Drwęcy w świetle 
obserwacji IMiGW w okresie lat 1961-1970, s. 182, sygn.. 29508. . 
Sem. doc: dr hab. Z. C h u r s k.i. 
499. 'Hoffmann Leszek: OospoqarKa wodna gimi;n: Radziejów, Dobre, Osięciny, Pio- 
trków Kujawski, Topólka, s. 109, sygn. 28275. 
Sem. doc. dr W. M'r ó z e k. 
500. Kinderman Andrzej: Charakterystyka hydrograficzna zlewni górnej Noteci 
Wschodniej od Kolonii Mchó
ek do Gopła"s. 104,'sygn. 28278.. 
501. Knuth Ewa: Charakterystyka hydrograficzna i gospodarka wodna Niziny Cie- 
chocińskiej, s. 107, sygn. 30365. 
Sem. doc, dr hab. Z. C h u r ski. 
502. Kolińska Anna:. Dynamika Wód gruntowych w strefie brzegowej morza na 
odcinku Wybrzeża Kołobrzeg - Rowy w latach 1966-1975, s. 116, sygn. 30347. 
Sem. dr C. P i e t r u c i e ń. 
503. Krzyżaniak J6zef: Termika i zasolenie Jeziora Pakoskiego, s. 59, sygn. 30348. 
504. 'Lietz Krzysztof: Chara-ImerystY1ka hydrograficzna górnej części zlewni, rzeki 
Skrlanki' (od źródeł' do .Jeziora Wielkie Partęczyny) ze szczególnym uwzględ- 
nieniem Jeziora Skarlińskiego, s. 82, sygn. 28284. 
Sem. doc. dr hab. Z. C h u r ski. 
, 


. Sro,dowisko geograficzne ze szczególnym uwzględnieniem 
części arkusza mapy, Pędoowo w skali 1:25000, s. 80, sygn. 


I
>>>
llibliografia prac... 


191 


505, Michalkiewicz Zbigniew: Charakterystyka hydrograficzna zlevyni Jeziora Wiel- . 
kie Partęczyny, s. 202, sygn. 30243. 
506. Miłosz 'llrszula: Charakterystyka hydrograficzna rynny jeziora Bachotek, s. 102, 
.' sygn. 30356. 
,507. Nowak Graźyna: Gospodarka wodna doliny.Dolnej Wisły, s. 134, sygn. 30247. 
Sem.doc. dr W. Mrózek. 
508.* PawUk 'Tadeusz: Charakterystyka' fizyczno-geograficzna gminy ManoWo ze 
szczególnym uwzględnieniem wóą, s. 122, sygn. 33049. 
. 509.* Polewaczyk Helena: Gospodarka wodna okolic Łomży, s. 1;57, sygn. 33052.. /, ' 
Sem. doc. dr hab. Z. C hu r s k i. 
510. Romska Witoslawa: Wpływ Jeziora Pakoskiego na i klimat lokalny otpczenia, 
s. 109, sygn. 30251. ' 
Sem. dr C, P i e t r u,c.i e ń. 

11.* SpiszStai/oisla'!D: Charakterystyka stosunków wO,dnych gminy Lipno, s. 130, 
. sygn. 29546. 
Sem. doc. dr W. M r ó z e k. 
512. Trejderowska Danuta: Gospodarka wodna gminy'Golub-Dobrzyń, s. 92, sygn. 
30367. I 
Sem. doc. dr hab. Z. C h u r s k i. 
513.* Weichaus Apolonia: Charakterystyka fizyczno-geograficzna zlewni Jeziora Ra- 
. sząg i Jeziora Rzeckiego, s; 111, sygn. 29550. 
514. Wydor Halina: Hydrografia Niziny Chełmińskiej z' elementami gospodarki wbd- 
nej, s. 95, sygn. 28294. 


-1. 


..... 


1978 


515.* Brokos Józef: Charakte
ystyka fizyczno-geograficzna gminy Rogowo ze szcze- 
gólnym uwzględnieniem stosunków wodnych, s. 105, sygn. 32969. 
Sem. doc. dr hab. Z. C h u r s k i. 
516. JChoiński Zbigniew: Charakterystyka hydrograficzna zleymi jeziora Jezioraka 
i bagna Lisie Jamy. (gmina Lubiewo woj. bydgoskie), s. 113, sygn. 36106. 
. Sem. doc. dr W. Mrózek. 
51 '1'. *Czaplicki Ludwik:, Srodowisko fizyczno-geograficzne' ze szczególnym uwzględ- 
nieniem wód w gminie Jedwabno woj. Olsztyn, s. 145, map 7, 72 nlb, sygn. 
. 32976, praca znajduje się. w 'Bibliotece Instytutu Geografii, sygn. Z-93/78. . 
518.* Degowska Barbara:' C
arakterystyka fizyczno-geograficzna gminy Sierpc ze 
. szczególnym uwzględnieniem wód, s. 126, sygn. 32978. '.' 
519
* Gburczyk 'Józef: Charakterystyka hydrograficzna gminy KQwalewo Pomorskie, 
. . s; 99, sygn. 29505.. . . 
520, Grobel Bożena: Charakterystyka hydrograficzna' z uwzględnien.iem gospodarki 
wodnej gminy Łubianka woj. toruńskie, s. 129, sygn. 32265. 
521.* Gruźlewski Zenon: Charakterystyka fizyczno-geograficzna gminy Brzozie ze 
s?:czególnym uwzglę9nieniem cieku Sugajenka, s. 152, zał. 14, map 6, sygn. 
32984. . 
Sem. doc. dr hab. Z. Chursk1. 
522.* Hincman 
Iwona: Charakterystyka fizyczno-geograficzna gminy Stawi
uda ze 
szczególnym uwzględnieniem gospodarki wodnej, s. 55, sygn. 2951
. . 
523.. Jablonowski Ryszard:. 
harakterystYka hydrograficzna, zlewni rzeki Brynicy, 
s. 228, sygn. 32266. 
524. Kośmide,r Joanna: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Pissy, s. 101, sygn. 
32917. 


',' 


r:
>>>
192 


Henryka MoraczewSIka, Ewa Talarczyk 


525. Krajnik-Ołdak Anna: Wahania pierwszego poziomu wód podziemnych w woj. 
toruńskim, s. 113, sygn. 32919. 
Sem. doc. dr W. Mrózek. 
.526. Matyjek Józef: Charakterystyk
 hydrograficzna z uwzględnieniem gospodarki 
wodnej gminy Lubicz woj. toruńskie, s. 134, sygn. 34839. 
. 527. Mryczko Maria: Charakterystyka hydrograficzna gminy Nowe Miasto Lubaw- 
skie z uwzględnieniem gospodarki wodnej, s.. 114, 'sygn. 32950. 
Sem. doc. dr hab. Z. Churski.' 
r 
528.* Nawrocka. MaTia: Charakterystyka fizyczno-geograficzna gminy Aleksandrów 
Kujawski i Ciechocinek z uwzględnieniem gospodarki wodnej, s. 80, map 7, 
. sygn. 33005. 
529. Piechowska Elżbietci:Charakterystyka hydrograficzna z uwzględnieniem go- 
spqdarki wodnej gminy Wielka Nieszawka woj. toruńskie, s. 87, sygn. 32921. 
Sem. doc. dr W. Mrózek. 
5ąO.* Płowczyk Barbara: Gospodarka . wodna miasta Koszalina na tle zlewni rzeki 
. Dzierżencinki, s. 135, map 6, sygn. 36972. 
\ Sem. doc. dr hab. Z. C h u r s k 1.- 
531. Rentflejsz Grażyna: Charakterystyka' hydrograficzna gminy Łysomice 
z uwzględnieriiem' gospodarki wodnej, s. 114, sygn. 32955. 
'1/ Serrt. doc. :dr W. M r ó z e k. 
532. ,SłomslGa Zofia: Charakterystyka hydrograficzna gminy Biskupiec Pomorski 
. z uwzględnieniem gospodarki wodnej, s. 85, map 9, sygn. 32957. 
. Sem. doc. dr hab, Z. C h u r s ki.. 
533. * Sokołowska Krystyna: Charakterystyka fizyczno-geograficzna gminy W
.gorze-, "j 
wo ze szczególnym uwzględnieniem wód, s. 126, map 5, sygn. 33019, 
Sem. doc dr W. Mróiek. . 
534. Twaróg Leszek: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Noteci Wschodniej 
s. 122, sygn. 25338. i 


1979 


535.* Cajska Janina:' Charakterystyka fizyczno-geograficzna' gminy Margonin' ze 
szczególnym uwzględnieniem gospodarki wodnej, s. 135, sygn. 36985. 
Sem. doc. dr hab. Z. C łJ. u r s .k i. 
. 536. Czyżewski Andrzej: Porównanie cech fizykochemicznych wód jezior Bachotek 
i Niskie Brodno, s. 135, sygn. 36028. 
537.* Kaczmarek Kazimiera: Charakterystyka fizycznp-geograficznagminy Korono- 
wo z uwzględnieniem gospodarki wodnej, s. 89, sygn. 36995, . 
538. Klauza Anna: Charakterystyka hydrograficzna-gri"ny Radomin W woj. toruń-o 
skim, S. 85, sygn. 36038. 
Sem. doc. d,r W. Mrózek. 
539.* Krawczyk Mieczysław: Charakterystyka fizycznq-geograficzna gminy Piecki .ze 
szczególnym uwzględnieniem stosunków wodnych, s. 105, sygn. 37008, 
Sem. doc. dr hab. Z. Ch.ursk1. '. . 
540. Martuszewska-Hermanowicz Senia: Wahania pierwszego poziomu wód pod- 
ziemnych w woj. włocławskim' za lata 1961-1970', s. 84, sygn. 36034. ' 
Sem. doc. dr W. Mrózek. 
541. Martuszewski Edward: Wahania pierwszego poziomu wód podziemnych w .woj. 
bydgoskim za lata 1961-1970, s. 83, sygn. 36041. 
542. Popławska Grażyna: Charakterystyka hydrograficzna z uwzględnieniem go- 
spodarki wodnej gminy Papowo Biskupie, s. 121, sYiD. 36077.
>>>
Bibliografia prac... 


, 193 


543. Potrzebska Tamara: Stosunki wodne. gminy Aleksandrów Kujawski woj. wło- 
cławskie, s. 129, .sygn. 36099. 
544. Puchala Krzysztof: Charakterystyka hydrograficzna z uwzględnieniem gospo- 
darki, wodnej gminy. Kijewo Kr6lew!!kie woj. toruńskie, s. 78, tabl' 15, sygn. 
. 36078. 
545
 Sobocińska Maria: Gospodarka wodna gmiIly Zbiczno, s. 133, sygn. 36053. 
Sem. doc. dr hab. Z
 C h u r s k i. 
546.* Sosnówka Eugeniusz: charakterystyka środowiska geograficznego ze szcze- 
. gólnym . uwzględnie'niem wód gminy !ława woj. olsźtyńskie,. s. 259, .zał. 8, 
sygn. 37024. 
Sem. cj.oc. dr W. M r ó z ek. 
547. Suchomska Teresa: Charakterystyka ,hydrograficzna gminy Grodziczno 
z uwzględnieniem gospodarki wodnej, s. .90, sygn. 32959. 
Sem. doc. dr hab. Z. C h u 'r s k 
'" 
548. Walachowski Janusz: Charakterystyka hydrograficzna zlewni Jeziora Stekliń- 
skiego, s. 142, sygn. 36056. I 
549. Zapadka Bożena: Charakterystyka hydrograficzna z uwzględnieniem gospo- 
darki wodnej gminy Świedziebnia, s" 73, sygn. 36059. 


", 
'i 


.[ 
!.: 


: [' 
I 


1980 
550. * Adaszyńska Maria: Charakt
rystyka hydrograficzna Brdy. w. świetle danych 
. IMiGW w latach 1961-1970, s. 134, .tabl. 37, sygn. 37035. 
Sem. doc. dr W. Mr6zek. 
551. Belka Adam: Właściwości fizyczno-chemiczne południowej części jeziora Je- 
ziorak, s. 1.13, fot. .6, tab. 15, ryc. 20, sygn. 39326. 
Sem. doc. dr hab. Z. C h u r s k. i. 
552. BiernackĆi-Belka' Alic:ia: Stosunki wodne gminy Łasin woj. toruńskie, s. 136, 
map 10, sygn. 39324. ( -- 
Sem.'doc. dr W. .Mr6zek. 
553. * Brodecka Maria: Charakterystyka' hydrograficzna gospodarka wodna. gminy 
Ostróda, brakpraey, sYilL 29501. 
Sem. doc. dr hab. Z. C h u r s k i 
554.* Ceglowska-Klonowska Barbara: Charakterystyka środowiska.. fizyczno-geogra- 
ficznego gminy Skrwi
no. ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki wodnej, 
s. 140, zał. 9, sygn.. 37039. 
555. Gabiec Eugeni'!J,sz: Stosunki wodne gminy ŚwiE:1cie nad Wisłą woj. toruńskie, 
s. 138, sygn. 39329. 
Sem. doc. dr W. Mrózek. 
556. GrabQwska Jolanta: Porównanie cech fizykochemicznych w4d jezior: Wysokie 
Brodno, Łąki
Tabuła i Czortek, s. 133, fot. 14, tab. 13, rys. 36, sygn. 39330. 
Sem.' doc. dr hab. Z. C h u.r sk i. . 
557.* Kachniarz Teresa: Gospodarka wodna gminy Chełmża, s. 134, sygn. 37043. 
Sem. doc. dr W. M r ó z e k. . 
. 558.* Krasińska Irena: Gospodarka wodna 'gminy Solec Kujawski woj. bydgoskie, 
s. 107,zał. 6, tab!. 34, ryc. 32, sygn. 38515. 
559. Kwinta Andrzej: Charakterystyka hydrograficzna zlewni dolnego biegu. Strugi 
Zielonej od wodowskazu w Rojewicach . (dorzecze Wisły, w woj. bydgoskim 
i toruńskim), s. 150, ta1:)l. 33, ry
. 5ę, sygn. 30238. 
. 560. Marszelewski Wlodzimierz: Wyłjrane zagadniepia hydrograficzne strefy mar- 
ginalnej iodowca Elizy. (Spitsbergen), s,. 139, fot. 27, ryc. 39, sygn: 39336. 
Sem. doc. dr hab: Z. Chu r s k.i. .' 
561.* Sitkowska Helena: Gospodar

 .w:odna Pł9Cka, s'_ 1

, map 10,sygn. 38530, 


i 
j, 


1 


. i 


I 
J 


l'
>>>
194 


Henryka MoraczewSlka, Ewa Talarczyk 


", 


562.* Trawiński Stanisław: Charakterystyka fizyczno-geograficzna z uwzględnieniem 
gospodarki wodnej gminy Chodecz woj. włocławskie, s. 136, sygn.. ',37027. 
Sem; doc. dr W. M r ó z e k. 
563.* Wisiński Stefan: Charakterystyka fizyczn,o-geograficzna' gminy Prabuty ze 
szczególnym uwzględnieniem jeziora D
ierzgoń, s. 130, zał: 11, ilustr. 25; sygn. 
33026. 
Sem. doc. dr hab. Z. C h u r ski. " 
-564. Ziółkowski Sławomir: Charakterystyka hydrograficzna z 'uwzględnieniem go- 
spodarki wodnęj.gminy Obrowo woj. toruńskie, s. 100, ryc. 33, tabel 28, map 8, 
sygn. 32963. 
Sem. doc. dr W. M r ó z ek. 


ZAKŁAD GEOGRAFII EKONOMICZNEJ 


1948' 


565. Koc Lucjan: Osadnictwo Wybrzeża, s. 34, sygn.' 7595 R. 
Sem. prof. dr hab. M. Kiełczews.ka-Zalesk'a. 
566. Nawrot-Jalowska Helena: Wpływ znis
czeń wOjennych na zaludnienie miast. 
Pomorza Mazowięckiego, s. 34, sygn. 1633. 


, 1949, 


567. POlakiewicz Maria: Region usługowo-gospodarczy Torunia, s. 22, ,sygn., 1708. 
Sem. prof. dr hab. M. Kiełczewska-Zaleska. . 
568. Szczepkowski Jan: KrajJbraz kultura:m.y Półwyspu Bałlw.ńskiego, s. 85, sygn. 
1372. 


,j 
': 
; 


1950 


569. Nowicki stefan: Podstawy geograficzne ruchu' turystyczno;.wczasowego .w woj. 
bydgoskim, s. 51, sygn. 1696.'. J 
Sem. pro£':. dr hab. M. K i e ł c z e w s k a - Z a le ska. 
570; Romahn6wna Euł1enia: OsadniclWQ wY,b1'Zeża od Dalrłowado Grzybowa, s. 70, 
sygn. 1352. 


1951 


571. 


. . 
Tywoński Klemens: Zagadnienia demograficzne i gospodarcze powiatu inowro- 
cławskiego, s. 56,sygn...2244., 
Sem. prof. dr hab..M. Kiełczew
ska-Zaleska. 


1952 


572. Czmiel Zdzisława: Zmiany w osadnict-.yie i szacie leśnej na' terenie powiatu 
bydgoskiego. w XIX i XX w.,' s. 23, sygn. 2378.' . 
. / . 
Sem. prof; dr hab. M. K le ł c z e w s k a :- Z a 1 e sk a. . . 
573. Dryllowa Anna: Monografia geogtaficzDa Golubia-Dobrzynia, s"26 , sygn. 2230. 
.-574.., Kocowa-Namowicz Hanna: Rozwój portu toruńskiego, s; 33, sygn.'1690, praca 
znajduje się w Bibliotece InstYtutu Geografii, sygn. 29. . 
575. Krzywicka Helena: Optymalne regiony sadownicze. w woj. . bydgoskim' i ich 
. uwaruDkrowanie kliIrQatyczne;' s.22, sy
 1891. . '., 


. '.
>>>
BilbHografia prac... 


195 


576. Kukier Ryszard: Przeobrażenia krajobrazu' w latą.ch 1790-1950 na terenie 
pow. inowrocławskiego, s. 45, sygn. 2483. 
577. MarschalZ-Gajzler Irena: Rozwój osadnictwa na Żuławach w czasie od XVII 
do XX wieku na podstawie studiów kartograficznych, s. 26, sygn. 2399. 
578. Marszalkowska Zofia: Położenie topograficzne miast w województwie bydgo- 
'skim, s. 35, sygn. 2520. 
579.' Nowakowska Lucyna: Monografia geograficzno-gospodarcza Ciechocinka, brak 
pracy, sygn. 2145. 
v . 
580. . Orwid Tadeusz: Monografia gospodarcza Jabłonowa, s. 30, sygn. 2155. 
581. Pankrac Cezaria: Najstarsze kształty wsi na Mazurach, s. 30, sygn. 2138. 
582. Pawlowski Franciszek: Monografia geograficzno-gospodarcza Włocławka, s. 70, 
sygn. 2161. . 


1965 


\ 
583. 'Brzostowska-Mrozek Stefania: Formy użytkowania ziemi na 'obszarze gromad 
Górsk, Łubianka, Rzęczkowo w powiecie toruńskim, s. 53, map 7, sygn. 11847. 
'. Sem. doc. dr hab. T. Olszewski.. 
584. Dardzińska Halina: Ekologiczny wpływ rolnictwa na obszarze gromad: Górsk, 
Pędzewo i Rzęczkowo w powiecie toruńskim, s. 61, sygn. 11849. 
585. Lemańczyk Teresa: Kierunki użytkowania ziemi na obszarze gromad: Górsk, 
Łubianka, Rzęczkowo w powiecie toruń!:kim, s. 56, sygn. 109i3. \ 
586. Niedźwiedzka Alicja: Przemiany fu,nkcjonalne i przestrzenne zespołu osiedli 
Skępę-Wymyślin"':"'Wioska na przestrzeni XIX i XX wieku, brak pracy, sygn. 
11869. . 
Sem. dr E. K w i a t k o w ska. 
.587. Wieczerzak Jan: .Monografia geograficzno-gospodarcza Prus, s. 57, sygn. 11883. 


1966 


588. Kalata-Zabielska Florentyna': Wpływ agroklimatu na plony na podstawie 'ma- 
jątków Koniczynka i Piwnice, s. 47, sygn. 11886. 
Sem. doc. dr hab. T. Olszewski. 
589. KaletaJ Bogdan: Zależność plonów głównych kultur rolniczych uprawianych na 
glebach o zróżnicowanym stopniu przepuszczalności od przebiegu ewapotrans- . 
piracji (rw latach 1958-1964), 5. 55, sygn. 12580. . 
590. Kinczel Norbert: Zmiany plonów głównych kultur rolnych w terenach leśnych 
i bezleśnych w latach 1954-1961, s. 45, sygn. 12581. 
591. 'Rucińska Maria: Rozwój przestrzenny i funkcjonalny dzielnicy Chełmińskie 
Przedmieście, s. 49., sygn. 12596. 
Sem. dr E. Kwiatkowska. ': " . " 
592. Smigielska Janina: Rozwój przestrzenny i funkcjonalny dzielnicy Toruń-Mokre, 
s. 44, sygn. 12601. 
593. Sztachel Gerda: Zależność plonów głównych kultur rOlniczych uprawianych 
na glebach o zróżnicowanym stopniu przepuszczalności od przebiegu ewapo- 
transpiracji w latach 1955-1961 w klimacie suchym, s. 64, sygn. 12600. 
Sem. doc. dr hab. T. Olszewski.: . 
594. Wierzbicka Anna: Dy.namika źmian kierunków uiytkowilDia ziemi w groma- 
dach Chełmża-Wieś, Grębocin, Osiek n. Wisłą w latach 1957-1965 w zależno- 
ści od warunków glebowych, s. 60, sygn. 12603. 


.',
>>>
196 


Henryka MOTaczewska, EWa Talarczyk. 


1967 


595. Bożys Anna: Struktura przestrzenna sieci transportowej w woj. bydgoskim 
(sieć drogoWa i kolejowa), s. 47, sygn. 12569. 
Sem. doc. dr hab. J. Z a l e s k i. 
596. Jentkiewicz Ryszard: Rozwój prżestrzerin y i funkcjonalny dzielnicy Bydgoskie 
Przedmieście, s. 67, sygn. 13113. 
Sem. dr E. Kwiatkowska. 
597. Kaczmarek Wiesława: Przemysł maszynowy Vi. województwie bydgoskim; s. 49, 
sygn. 13115. 
Sem. doc. dr hab. J. Z a l e s k i. 
598. 'Kolczyńska Bogri,a: Turystyka w województwie bydgoskim; s. 104, sygn. 131i7
 
599. Kowalski Lech: Przemysł cukrowniczy na tle bazy s1.lrowcowej w woj'. bydgo- 
skim, s. 89, sygn. 13118. 
600. Nadratowski Stanisław: Rola Wisły w gospodarce subregionu Doliny Dolnej 
Wisły, s. 60, sygn. 13125. 
601. Piotrowska Ewa: Monografia geografi,.czno-ekonomiczna Fordonu, s. 87, sygn; 
13123. 
. Bem. dr E. K w i a t k o w ska. 
602. Piotrowski Andrzej: Zmiany zasięgu zaplecza transportowego Kanału Bydgo- 
skiego w latach' 1961-1966, s. 52, sygn. 13127. 
Sem. 'doc. dr hab. J. Z a l e ski. 
603. .piwowarczyk Danuta: Rozwój przestrzenny funkcjonalny dzielnicy Toruń- 
-Podgórz, s. 55, sygn. 13635. 
Sem. dr E. K w i a t k o w ska. 
604. Statkiewicz Barbara: Rozmieszczenie przemysłu drzewnego w woj. olsztyńskim 
na tle rejonizacji obszarów leśnych, s. 71; sygn. 13131. 
Sem. doc. dr hab.J. Zaleski. . 
605. Stoltmann Krystyna: Miejscowa baza surowcowa jako przesłanka lokalizacji 
'. zakładów przemysłu chemicznego w woj. bydgoskim, s. 101, sygn. 13132. 
606.' Tyczyńskf Wojciech: Rozwój przestrzeriny i funkcjonalny dzielnicy Jakubskie 
Przedmieście, s. 61, sygn. 11881. 
Sem. dr E. K w i,a t k o w ska. . 


1968 


607. Ankiewicz Eugeniusz: Rozmieszczenie przemysłu. drzewnego celulozowo-pa- 
pierniczego w Polsc!!, s. 123, sygn. 15299. 
Sem. doc. dr hab. J. Z a l e s ki.' 
608. Jaworska Zdzisława: Lniarstwo w województwie bydgoskini; s. 100, sygn.13112. 
609. Jesionkówska Bogusława: DQjazdy do pracy jako problem gospodarczy miasta 
Torunia, s. 70, sygn. 13114. ' 
610. Kornacka Krystyna: Przemysł nawozów sztuc:z;nych w Polsce, stan obecny 
. i perspektywy jego rozwoju, s. 65, sygn. 15028. 
61i.Lewocki Leszek: Struktura prżestrzenna przemysłu. spożywczego w wojewódz- 
twie bydgoskim, s. 70,sygn. 15031. 
612. 'MonarskaEwalda: Bydgoszcz jako. węzeł transportowy, s.' 90, sygn. 15033. . 
613. Rdesińska Irena: Monografia ,geograficzno-gospodarcza Brodnicy, s. 82, sygn. 
15038. 
S.em. dr E. K w i a t k o w ska. 
614. $roka Barbara: Rola Polski w specjalizacji przemysłu maszynowego w ramiu:h 
. RWPG jako przejaw geografiCznego podziału' pracy, s. 81, sygn. .13143. 
Sem. doc. dr hab. J. Z a l e s ki,.
>>>
. Bibliogra'fia prac:" '. 


197 


615. W oyda Iw'ona: Solanki. kujawskie jako baza rozwoju regionu uzdrowiskowegCi, 
s. 81, sygp. 13140; 
616. W.ysocka' Anna: Monografia geograficzno
ekonomiczna miasta Golu19-Dobrzyń. 
S" 88, sygn. 13141. 
. Sem. dr E. K w i a t k o w ska. 


1969 


. ,I. 


61.7.. Grygas Lucyna: Rola komunikacji w woj. olsztyńskim, s. 59, sygn. 15367. 
S'etri. doc. dr hab. J.Z ił l e ski. 
618. Jar.oszewska Krystyna: Struktura przestrzenna przemysłu woj. bydgoskiego, 
s. 32, sygn. 15368. 
619. Kodrzycka-Becmer Krystyna: Turystyczne zagospodarowanie Wielkich- Jezior 
Mazurskich na tle Pojezierza Mazurskiego, s. 47, sygn. 15371. 
620. Paczkówska Stefania: Olsztyn jako ośrodek przemysłowy, s. 46, sygn. 15407. 
621. Rochnowski Henryk: Rozwój Torunia jako ośrodka' przemysłowego w latach 
lę45-1967, s. 92, sygn. 15380. 
622. Ro:iewska Bożena: Monografia geograficzno-gospodarcza Rypina, s. 48, sygn. 
15037. 
Sem. dr E. KWIatkowska. 


li' 


," 


, , 


1970 


623. Bartoszewicz Zofia: StruJdura przestrzenna sieci transportowej Ziemi Cheł- 
mińskiej, s. 44, sygn. 17718. 
s
m. doc. dr hab
 J. Zaleski. .. , 
624. Marchlik Tadeusz: Charakterystyka sieci osadnictwa .wiejskiego powiatu Cheł- 
, mińskiego Da tle więzi usługowej, s. 118, sygn. 17735. ' 
.; Sem. dr E. K wia t kow sk a. 
625. Nienartowicz Lucyna: .Rozwój gospodarczy Kanady' w latach .1950-1965, s. 68, 
sygn. :15374. 
Sem. doc. dr hab. J. Z a l e s k i. I 
626. Rynkiewicz Krystyna: Charakterystyka osadnictwa' wiejskieg!, na tle więzi 
.społecznp-gospodarczej w'powiecie wąbrzeskim,' s. .77, sygn. 1538.1. 
Sem. dr E. K w i a t k o w ska. . 
627. Wachowiak Danu.ta: Geograficzno-ekonomiczne przesłanki' rozwoju turystyki 
na obszarze Ziemi Chełmińskiej, s. 49, sygn. 15410. 
Sem. doc. dr hab. J. Z a l e ski. 


.:1 


1971 


628. Biskupski Zbigniew: Charakterystyka pOlskiego handlu zagramcznego z kra- 
jami tzw. Trzeciego Świata na tle sytuacji gospodarczej' (na przykładzie Indii, 
Argentyny, Ghany), s. 66, sygn.15361. ' 
Sem. dr W
 Goettig. 
629. Lewandowska-:Stadnicka Ludmila: Charakterystyka usług wiejskich na tle 
sieCi osiedleńczej w powiecie' rypińskim, s. 84, sygn. 17730. 
Sem. dr E. K w i a t k o w ska. 
630. Myśliwiec Aima: Sieć usług na tle osadnictwa wiejskiego w powiecie Gru- 
'dziądzkim, s. '94, sygn. 17737. 
631. Olszews
i Czeslaw: Przemysł Ziem'! Dobrzyńskiej, s. 75, sygn. 19574- 
Sem. dr W. Goettig. 


"
>>>
?- 


198 


. Henryka Moracz
wska, Ewa Talarczyk 
632. Stacho
'ski Jan: Ziemia Dobrzyńska jako region turystyczI;1y, s. 105, sygn. 19583. l. 
Sem. dr E. K w i a t k o w ska. 
633. Szewielińska Maria: Rekonstrukcja układu przestrzennego Przedmieścia Byd- 
goskiego w Toruniu, s. 86, sygn. 1'9585. ' 
634. Szulczyńska-Rz6ska Teresa: Charakterystyka usług wiejskich na tle sieci osie
 
dleńczej w powiecie lipnowskim, s. 98, sygn. 15409. 
635. Zbonikowski Franciszek: Z problematyki turyzmu regionu Chojnickiego, s. 34, 
sygn. 15051. 
Sem. dr W. G o e t t i g. . 
636. Zelski Jerzy: Skutki powodzi w obniżeniu gniewkowskim w latach 1967-1968, 
s. 84, sygn. 19592. 


1972 


637. Barcikowski Zygmunt: Rekonstrukcja układu przestrzennego dzielnic Torunia- . 
-Mokre i Chełmińskie Przedmieście, s. 81; sygn. 20116 a. . 
Sem. dr E. K w i a t k o w ska. 
638. Brilgmann Ewa: Problem aktywizacji 'gospodarczej woj. bydgoskiego na przy- 
kładzie powiatów Aleksandrów Kujawski j Radziejów, s. 90, sygn. 21505. 
Sęm. dr W. G o e t t ig., 
639. Efczyńskq, Gabriela: Zagospoqarowanie turystyczne powiatów Mogilno i Żnin, 
s. 69, map 4, sygn. 21738. . 
640. Kolupajlo Leopolda: Rekonstrukcja układu przestrzennego dzielnicy Torunia- 
-Jakubskie Przedmieście, s. 91, 4 tabele, sygn. 21512. 
Sem. dr E. K w i a t k o w ska. 
641. Mate,!-,-siak Danuta: Charakterystyka i perspektywy rozwoju przemysłu Kujaw, 
s. 98, ryc. 15; sygn. 21516. 
Sem. dr W. Goettii1;. 
642. Mocny Jerzy: Charakterystyka i perspektywy ro
woju przemysłu powiatów' 
Żnin i Mogilno, s. 7.7, 2 mapy, sygn. 19571: 
643. Piątek Alina: Rekonstrukcja układu przestrzennego dzielnicy Torunia Podgórz, 
s. 89, 6 zdjęć, sygn. 21522. 
Sem. dr E. K w i a t k o w ska. " 
644. Witkowska Jadwiga: Zagospodarowanie turystyczne KUjaw, s.. 63, 2 mapy, 
sygn. 21531. . 
'Sem. dr W. G o e t t i g. 


. .. 


, . 


. :,1 
'J 
I 


1973. 


645.' Galica Halina: Ośrodki usługowe na tIesieci osadniczej w powiecie sępoleń- 
skim, s. 86, sygn. 21508. 
Sem
 dQc. dr E. K w i a t k o w ska. 
646. Grabiszewski Marek: Bory Tucholskie jako region turystyczny, s. 69, sygn.. 
22798. 
Sem. dr W. G o e t t i g. 
647. ł{eusser Antoni: Powiązania transportowe Torunia z regionem bydgoslj::im, s. 38, 
sygn. 20121a. .. 
. 648. Przyradzka Danuta: Charakterystyka pr?:emysłu chemicznego województwa 
bydgoskiego, s. 62, 2 mapy, sygn. 22812. . ' 
649. Sycz Orest: Warunki aktywizacji gospodarczej województwa koszalmskiego,. 
s. 100, sygn. 22824.
>>>
Bibligrafia prac... . 


199 


650. Urbańska.,Dyleivska Bożena: Rozwój usług na tle sieci osadniczej w powiecie 
Aleksandrów KUjawski, s. 88, sygn. 21529. 
Sem. d'OC. dr E. K w i a ,t k o w s 'k. a. 
651. Urba1l.ski Andrzej: Ośrodki usługowe na tle sieci osadniczej w powiecie brod- 
nickim, s. 67, sygn. 21528. . . 
652. Wandel Grażyna: Rozwój przestrzenny Charzykowy pod wpływem .turystyki, 
s. 61, sygn. 21530. 
653. WoHschleger Janusz: ZapJecze rolnicze miasta Bydgoszczy,' s. .80, 'sygn. 22828. 
Sem. dr W. G o e t t i g. 
654, Zwolińska Danuta: Wiejskie ośrodki usługowe na tle sieci osadniczej w po.. 
wiecie Golub-Dobrzyń,s. 101, sygn.22830. . 
'. Sem. doc. dr E: Kwiatko.wska. 


! 


. " 
I' 


',!; 


1974 


:' 


664. 


Antonowicz Mieczysław: Przemysł Włocławka, s. 66, sygn. 23822. 
Sem. doc. dr W. G o e t t i g. ' . 
Brożyna-Wierzbicka Alicja: Powiązania przestrzenne przemysłu cżesankówego 
w Polsce (na przykładzie miasta Torunia), s. 52, sygn. 9487. 
Czepek Wiesława: Regionalizacja' i .typologia rolnictwa podregionu Chełmiń- 
skiego, ,s. 111, sygn. 24854A. 
'Sem. dr J. F a l k o w ski. . 
Fastowicz-Zając Janina: PlI'zemysł. powiatu bydgoskiego, s. 52, ,sy!1Jn. 23829. 
Sem. doc, dr W. G o e t t i g. 
Polak 'Małgorzata: Struktura przestq:enna i funkcj(:nalI?-a usług w powiecie 
bydgoskim, s. 66, 13 tabl., 9 map, sygn. 23853. 
Sem. doc. dr E. K w i a t k o w ska. 
Puzewicz Halina: struktura. pr,zestrzenna i' funkcjonalna. usług powiatu' Ra- 
dziejów Kujawski, S. 63, 9 fot., sygn. .23852. 
Swidziński Witold: Przemysł' Grudziądza;. s: 87,3tabI., 4 rmlPY, sygn
 21741". 
Sem. doc. dr W. G.oettig. . ' 
Walukiewicz Bronisław: Zagospodarowanie turystyczne Pojezierza Krajeńskie-' 
go, s. 101, ,sygn. 23866. . .' 
Witkowski Edward: Warunki aktywizacji gospodarczej powiatów: wyrzyskiego 
i sępolińskiegci', s. 48, sygn. 22827. , 
Wydor Ireneusz: 'Struktura sieci osadniczej powiatu włocławskiego, s'. 78, sygn: 
23868. 
Sem. doc. dr E. Kwiatkowska. 


,j 


,655. 


656. 


657. 


658. 


659. 


'. /"\ 660. 


_ . 661. 


662. 


663. 


! 


, 
!. 
i 


I' 


'1975 


i 


665. Adamczyk Jerzy: Strefa bezpośredniego oddziaływania Torunia w świetle sy- 
stemu przewozów.pasażerskich, s. 94, sygn
 .25312. 
'. \ . 
Sem. doc. dr J. Nam.ysłowski... '. ' . 
666. Chmielewska-Bartz Danuta: Typologia ośrodków gminnych' powiatu żnińskiego, 
s. 81, sygn. 25313. 
Sem. doc. dr E. K w i a t k o w ska. . . 
667. Dobrzańska Anna: PGR jako nowa forma osadnicza na przykładzie wybranych 
gospodarstw województwa olsztyńskiego, s. 88, sygn. 31566. , '. ' 
668. Dzienis-Wojciechowska Lucynq: Charakterystyka i typologia ośrodków gmin- 
nych w powiecie Tuchola, s. 126, sygn. 25318.
>>>
. , 
i 


200 Henryka MoraczęWSika, Ewa Talarczyk 


669. GladyszMaria: Typologia ośrodków gminnych. w' powiecie wyrzyskim, s.80, 
sygn. 22796. 
670. Kiniorska Krystyna: Próba typologii i regionalizacji rolnictwa p.owiatulipnow- 
skiego. s. 70, sygn. 23834. 
Sem. doc. dr W. Goettig. 
671. Krężel Aleksandra: .Typologia ośrodków gminnych powiatu chojnickiego, s. 105, 
sygn. 23837. . 
Sem. doc. !ir E. K w i a t k o w ska. 
672. Kujawski Zbigniew: Strefa bezpośredniego oddziaływania Bydgoszczy w świętIe 
systemu przewozów pasażerskich, s. 59, sygn. 25323. . . 
Sem. doc. dr J. N a m y s ł o w s k i, 
673. Olszewski Ryszard: Próba typologii i regionalizacji rolnictwa na obszarze po- 
wiatu Włocławek, s. 84, sygn. 25331. 
Sem. doc. dr W. G o e t t i g. 
- 674. de .TilHer Jadwiga: Typologia ośrodków gminnych powiatu świeckiego, s. 83, 
sygn. 25339. 
Sem. doc.. dr E. K w i a t k o w s l!: a. . 
675. We
el-Michalska Danuta: Typologia ośrodków gminnych powiatu Inowrocła1"", 
s. 101. sygn. 24854. ! . . 


...- 


J 


1976 


676. Czepek Anna: struktura przestrzenna rolnictwa rejonu Inowrocław, s; 100, 
sygn. 27347. 
Sem. doc. dr W; G o e t t i g. 
677. Diwyk Irena: Strefa wpływów Inowrocławia na zaplecze w świetle codzien- 
nych dojazdów, s. 67, sygn. 26595. 
Sem. doc. dr J. N a ni y s ł o w ski. 
678, puZ.ska Alek$andra:.Struktura i ';rozwój przemysłu nawy, s. 62, sygn. 25315. 
Sem. doc. dr W. G o e t t i g. . 
679;. D'/!-najska Urszula: Strefa wpływu'Gr
dziądza na zaplecze w świetle codzien- 
nych dojazdów, s. 49. 3 zał., sygn. 25316. 
.Sem. doc. 1i;r. J. .Namysłowski.' . 
680. Kieruj Halina: Sieć 'ośroldków usługowych w zapleczu Szubina, s. 55;.sygn. 
26602. 
Sem. doc. dr E. K w i a t k o w ska. 
681. Osinski Roman: Str
fawpływu oddziały.wanta Włocławka na zaplecze W' świetle 
codziennych dojazdów pasażerskich, s. 65, sygn. 26607. 
Sem. doc. dr J. N a m y s ł o w s k i 
. 682. Sulima-Sulkowska Ewa: Wpływ kombinatu "Kujawy" na tworzenie się sy- 
stemu osadniczego, s. 47, zał. 28,sygn. 2.6616. 
Sem. doc. dr E. K w i a t k o w ska. 
683; Szyman,ska' Daniela: :Jtola Janikowa w systemie osadniczym regionu pr
emy- 
słowego Kujaw, s. 82. sygn. 26614. 
684. Urbanska Jolanta: Przemysł miasta Inowrocławia, s. 58, sygn. 25340. 
.Sem. doc; dr W. Go eH i g. 


.! 
. i 
'1 


. I 


1977 


685'.. Abram Waclaw: Wpływ Warszawy na rozwój sadownictwa warzywriictwa 
rejonu Grójeckiego, s. 74. sygn. 33021. 
Sem. dr J.Falkowski
>>>
Bibliografia prac... 


2Ql 


686. Arentowicz Danuta: Ośrodki wzrostu o znaczeniu krajdwym jako.'węzły trans- 
portu kolejowego, pasażerskiego, s. 42, sygn. 27346
 
Sem. doc. dr J, Namysłowski. 
687. Cendrowska Renata: Hierarchia ośrodków usługowych w gminach: Dobrzyń 
n. Wisłą, Szpetal Górny i Włocławek, s. 94, sygn. 30342. 
Sem. doc. dr E. K w i a t k o w sk a. 
688.* Chmielewski Jacek: Charakterystyka ośrodków usługowych w zapleczu Kosza- 
lina, s. 86, sygn. 33030. \ . 
689.'. Dyla Irena: Hierarchia ośrodków usługowych w gminie: Dragacz, Nowe, War- 
\ lubie, s. 70, sygn. 28272. ' . . ' . 
690. * Gontarek Irena: Charakterystyka geograficzno-gospod
rcza miasta Rypina, s. 89, 
sygn. 29507. 
691.* Gr.abkowska Kazimiera: Sieć wiejskich ośrod!ków usługQWyICh w gmmieZbójno 
w wojewóąztwie włocławskim, s. 117, sygn. 29509. 
692.* Gromada Wieslawa: Strefa wpływu miasta Sierpca w świetle codziennych ,do- 
jazdów, s: 98, sygn. 29558. 
Sem. doc. dr J. Namysłowski. 
693. Jcinkow.iak Marek: Hierarchia ośrodków usługowych w gminach: Lupicz, Ły- 
somice, Obrowo, Zławieś Wieika, s. 143, sygn. 31079. 
Sem.. doc. dr ;E. K wia t k o w ska. . . , 
694. J,trkiewicz Grażyna: Hierarchia ośrodków usługowych w gminie:. Swiecie, 
. Pruszcz, Dobrcz, s. 79, sygn. 28276. . . .' .. 
695.* Kamiński Stanislaw: Usługi dla rolnictwa w rejonie AleksanQ.rowa Kujawskie- 
go, s. 114, sygn. 29516. 
Sem. . doc. dr W. G o e t t i g. 
696.* Klosowski Jan: Wpływ zakładów pr
emysłowych Barcina,' Bielaw, Piechcina 
i Wapienna na rolnictwo otaczającego obszaru, s. 114, sygn. 33036. 
. \ 
Sem. dr J.' Fa l k o w s k i.. 
697. Kuczyńska Malgorzata: Struktur;a przestrzenna rolnictwa rejonu Aleksandro-.- 
wa Kujawskiego, s. 100, sygn. 30362. ' 
698. Leszczyńska Aleksandra: Kształtowanie się strefy wpływu Lipna w świetle 
codziennych dojazdów, s. 86, sygn. 28289. 
Sem. doc. dr J. N a IIi y s ł o w s ki.. 
699. Lewandowska. Ewa: Przemysł rolno-spożywczy województwa toruńskiego, s. ,80, 
sygn. 30239. 
Sem. doc. dr W. G o e t t i g. 
700. Lewandowska Halina: Wpływ miasta Grudziądza na stritkturęprzestrzemią 
rolnictwa okolicznych gmin, s. 110, sygn. 28306. 
Sem. dr ,r..F a l k o w s ki.. . . 
701. Lewandowski Stanislaw: Mapa użytkowania ziemi doliny dolnej Wisły od Fcir- 
donu,do Grudziądza, s. 57: sygn. 23838. .' '. . " . . 
702. Lewicka Elżbieta: Model usług na przykładzie gmin Czernikowo, Szpetal Gór
 
ny, s. 136, . sygn. 28283. 
SeIIi. doc. dr W. G o e t t i g. 
'. 703. Maslowska Alina: Hierarchia ośrodkówUiS
ugoWY'Ch w gminach: Nieszawa, 
WielkarNieszawka, Solec Kujawski, s. 53, sygn. 30355. 
Sem. doc. dr E. K W. i a t k o w ska. 
704. * Matykiewicz Barbara: Rozwój i obecna !l"ola. toruńskiego węzła tra,nsportu pa- 
. sażerskiego, s. 84, sygn. 29527: 
Sem. do c: dr J. N a m y s ł o w s k i. 
705.* Nowak Urszula: ,Kierunki rozwoju usług w Włocławskim Ośrodku Przemysło- 
wym, s. 84. sygn. 29531. 
Sem. d
c. dr 'W. G o et t ig. 


, 
.J. 


. ,. 
, 
. t 


!
>>>
202. 


Henryka Maraczęwifka"Ewa ,Talarczyk 


706. Nowakowska Aniela: War.unki aktywizacji małych miast 'woj. włocławskiego 
. na przykładzie Lipna, s. 135, 'sygn.' 28288. . 
707.* Okoniewski Zygmunt:, S,trefa wpływów aglomeracji gdW1skiej w świetle co- 
dziennych dojazdów,' s. 127, sygn. 33046.' 
Sem. doc. dr J. N a m y s ł o w s k i. 
708. Okrucińska Elżbieta: Struktura przestrzenna rolni
twa okolic Ostródy i Iławy, 
s. 68, sygn. 30359. . 
Sem. dr J. Falkowski. 
709. Pstrąg Jadwiga.: Hierarchia ośrodków usługowych w gminach: Grudziądz, Gru- 
ta, Rogóźno, s. 60, sygn. 30249. 
Sem. doc.. dr E. Kwiatkowska. . ,. 
710. * Ramotowski Kazimierż: Rozwój zorganizow
nego transportu wodnego na wiel- 
kich jeziorach mazurskich, s. 113, sygn. 29538. 
Sem. doc. dr J. Namysłowski. 
711.* Rynkiewicz Janina: Strefa wpływu Grcijewa w świetle cOdziennych dojazdów, 
s. 98, ,sygn. 29540. . ' 
712. SUwa Teresa: Miejskie. ośrodki wzrostu o znaczeni
 krajowym jako węzły 
transportu autobusowego PKS, s.. 71, sygn. 28301. 
.713.* Strzelecki Ryszard: Przemysł województwa ciechanowskiego, .s. 92, sygn. 29547. 
.. s
in. doc. dr W. G o &.t t i g. ". . 
714. Strzyż Jadwiga: Warunki aktywizacji małych miast woj. toruńskiego na pr7;y- 
, kładzie Brodnicy, s. 98, sygn. 28300. . 
715. * Szutowicz Bronislawa: Strefa wpływu miasta Koszalina w świetle codziennych 
dojazdów, s. 115, sygn. 33056. 
Sem. doc. dr J. Narpysłowski. 
716.* Weprzędz Barbara: Zmiany w osadnictwie 'wiejskim w rejonie Kołobrzegu 
pod
 wpływem turystyki (na przykładzie Dźwi\,zyna i Grzybowa), s. 89,. sygn. 
33063. 
Sem. doc. dr E. K wia tk owsk'a. : 
717. Wojszkun Anna: Główne' miasta makroregionu północno-wschodniego jako 
ośrodki cOdziennych dojazdów, s. 96, sygn. 30370.: 
Sem. dor.d'!' J. Namysłowski. 
718. Wojtkiewicz Danuta: USł,ugi w mieście Toruniu, s. 41, sygn. 30252. 
.Sem. doc. dr ,W. Goettig. 
719. Wysocka Henryka: Miejskie ośrodki wzrostu o znaczeniu krajowym jako cen;' 
tra codziennych dojazdów do pracy w"
olsce, s. 97, sygn. 30371. 
Sem. doc. dr J. Namysłowski.' 
720. Zurawka Danuta: Struktura' gałęziowa i przestrzenna przemysłu Chełmna 
i Swiecia n.' Wisłą, s. 73, sygri. 30255. 
Sem. doc. dr W. G o e tt i g. 


.j 
j 
'J 


. 1978 


721. * Andruszkiewicz Marek: Struktura przestrzenna usług dla rolnictwa w rejonie 
Cheł!71na, s. 79; sygn. 29561. 
Sem. dr J. Falkowski. 
722.' Czerwińska Regirw.: Zmiany przestrzenne i funkcjonalne Dąbrowy qtęłmiń- 
skiej, Lisewa i Unisławia Pomorskiego, s. 76, sygn. 32907., 
Sem. doc. dr E. Kwi.atkowska. 
. 723.* Duks Kazimiera: Struktura funkcjonalno-przestrzenna Cekcyna, s. 115, sygn. 
32980.
>>>
Bibliografia prac... 


203 


724; EmpeL WiesŁawa: Przemysł rolno-spożywczy woj.. olsztyńskiego, s. 60, sygn. 
32909. 
Sem. doc. dr W. Goettig. 
725: FataLska-KaLiszewska ELżbieta: Zmiany przestrzenno-funkcjonalne wsi: Drzy- 
cim, Jeżewo, Laskowice i Warlubie, s. 82, sygn. 34437. 
Sem. doc. dr E. K vi i a t k o w ska. . 
726. Gapińska-Majer Irena: Struktura przestrzenno- funkcjonalna Bobrownik,Ostro- 
witego, Skrwilna i Służewa, s: 68, 9 map, sygn.. 32939. . 
727.* Gawrycka Genowefa: Przemysł województwa suwalskie.go, s. 92, sygn. 32983. 
Sem. doc. dr W.\ G o e t t i g. 
728. Grau GabrieLa: Struktura przestrzenno-funkcjonalna Rytla, Bukowca, Śliwic 
i Gostycyna, s. 64; sygn. 32964. 
Sem. doc. dr .E. K w i a t k o w ska. , 
729.... Kalinowski Ryszard: Płocki Ośrodek Przemysłowy, s. 64, sygn. 32990. 
Sem. doc. dr W. Goettig. 
730.* Karbonowska Teresa: Olsztyn jako ośrodek codziennych -dojażdów, s. .117" 
sygn. 32991. \ 
. Sem. doc. dr J. N a in y s ł o w s ki.. , 
731. Kosiara JoLanta: Zmiany struktury funkcjonalno-przestrzennej' Rogowa, Piech- 
cina, Dobrego i Piotrkowa Kujawskiego, s. 59, sygn. 32916. 1 . 
Sem. doc. dr E. K w i a t k o w ska. 
732. Kostrzewska MirosŁawa: Wpływ urbanizacji na zmiany struktury. przest!zen- 
nej rolnictwa podmiejskiego Włoc!ławka, s. 102, sygn. 36107. 
Sem. dr J. F a l k o w ski. 
---. 
733. Kruklis Joanna': System transportu pasażerskiego jako czynnik integracji prze:" 
strzennej woj. włocławskiego na tle rozwoju' ważniejszych ośrodków sieci osad- 
niczej, s. 47, sygn. 32947. 
Sem. doc. dr J. Namysłows'k1. 
734.... Krupka Ryszard: P
skie Zakłady Przemysłu Sklejek i ich wpływ na rozwój 
P1iasta i zaplecza, s. 54, sygn. 32996. 
Sem. doc. dr W. G o e t t i g. 
735. Kucharczyk 'Zofia: Przemysł rolno-spożywczy woj. włocławskiego, s. 73, sygn. 
. I 
32912. 
736. KuŁaga-Dagow WiesŁawa: Struktura przestrzenna usług produkcyjnych dla 
rolnictwa w gminie Łysomice, s. 87, sy.gn. 32911. 
Sem. dr J. F ą l k o w ski. . ". . 
737. Kurpiewska: Regina: Zmiany przestrzeI1no-funkcjonalne. Grębocina, Gruczna, 
Lubicza i Pruszcza Pomorskiego, s. 46, sygn. 32910. 
Sem. doc. dr E. K VI i a t k o w ska. 
738.'" Kuźniacki Stefan: Charakterystyka geograficzno
gospodarcz
 Osia, s. 74, 6. map, 
sygn. 32998. 
739. Maj Janina: System transportu .pasażerskiego jako czynnik integracji prze- 
strzennej woj. toruńskiego na tle rozwoju. ważniejszych ośrodków sieci osad- 
niczej, s. 107, sygn. 32920. 
Sem. doc. dr J. N a m y s ł o w s ki., 
740.... Mueller MieczysŁaw: Gniewkowo jako węzeł traI1sportu pasażerskiego' oraz 
ośrodek codziennych dojazdów i wyjazdów i jego strefa oddziaływania, s. 44, . 
! sygn. 29529. . . 
.741.* Promis Edward.: Dzieje i rola kolei wąskotorowych na Kujawach, S. 118, sygn. 
33011. 
742.... Przqdka Eleonora: Mapa użytkowania z
emi Pasłęk-Rychliki w skali 1:25000, 
s. 118, 7 map, sygn. 33012. 
Sem. dr J. F a l k o w ski. 


" 
.i 


,- 
 


'.1 


.1"
>>>
204. 


Henryka MOTa'czew
ka, Ewa Talar{:Zyk 


. I' 


743.* PuroŁ Krystyna:: Struktura przestrzenno-funkcjonalna Gąsawy, s. 88, sygn. 
33014. 
Sem. doc. dr E; K w i a t k o w ska. 
744: Róg Renata: Ośrodki codziennych d.ojazdów. i węzły' ruchu pasażerskiego two- . 
rzącej się aglomeracji dolnej Wisły; s. 93, sygn. 32924. 
Sem. doc. dr J. N a m y s ł o w ski. 
745.* Rogala Piotr: Charakterystyka geograficzno-gospodarcza Brus, s. 101, sygn; 
33014. 
Sem. doc. dr E. K w i a t k o w ska. 
746.'" Sosnowski Romuald: Gospodarka rolna w strefie podmiejskiej Białegostoku, 
s. 115,sygn. 29545. 
Sem. dr' J. F a l k o w s ki.. . _ 
747.* Stankiewicz Krystyna: Wpływ.Zakładu Włókienniczego Fasty na rozwój Ośrod- 
ka Białostockiego, s. .62, 4 mapy, sygn. 29544. "1 
Sem. doc. dr W. G o e t t i g. 
748. Stankiewicz-BorzdYńska Teresa: Struktura przestrzenna usług produkcyjnych 
dla rolnictwa w gminie Lubicz, s. '64, sygn. 30363. 
Sem. dr J. F a l k o w s ki.. 
749: Statkiewicz Leszek: Przemysł materiałów budowlanych w aglomeracji bydgo- 
sko-toruńskiej, s. 91, sygn. 31081. 
Sem. doc. dr W. G o e t t i g. 
750. ,Szczypka-Mróz Wiesława: Zmiany, struktury przestrzenno-funkcjonalnej Mie- 
, lęcina, Michocina, Ch ocenia i Czerniewic, . Ś. 75, sygn. 32927. 
Sem.doc. dr E. K w i a t k o w ska. . 
751.* Szpanelewski Witold: Charakterystyka geograficzno-gospodarcza gminy Osiek, 
s. 125, sygn. 33022. 
752.'" Tarkowska M aria: Łapy jako węzeł transportu i ośrodek codziennych. dojaz- 
dów, s. 88, sygn. 29549. 
Sem. doc. dr J. N a m y sł o w s k i. 
753. T1'ela Bożena: Główne miasta makroregioriu północne
o jako centra dojazdów 
do pracy, s.' 49, sygn. 30368. '.. 
754. Wejt Janina: Zmiany struktury przestrzenno-funkcjonalnej Czernik:owa, Ki- 
koła, Osięcin, Skępe, s. 39, sygn. 32930. 
. Sem.. doc. dr E. K w i a t k o W ska. 
755. Wiśniewska Halina: Zmiany struktury przestrzenno-funkcjonalnej Biał6ś1iwia, 
Osieka, Gębic, Rynarzewa, s. 60, sygn. 32929. 
756. Wojciechowska Mirosława: System transportu 'pasażerskiego jako cżynnik. inte- 
gracji przestrzennej woj. bydgoskiego na tle rozwoju ważniejszych ośrodków, 
sieci osadniczej, s. 110, sygn: 32928. . 
. Sem. . doc. drJ;N a m.y s ł'o w ski. 


197,9 


757. Andruszkiewicz Ewa: RozWój przestr
enno-funkcjonalny Pr
yjezierza pod 
wpływem turystyki i wypoczynku, s. 99, sygn. 36061. 
Sem. doc. dr E. K'w i a t k o w ska. . 
7j)8. Bandurska . Agnieszka: Mapa użytkowania ziemi gmin Włocławek i. BrzeŚĆ Ku- 
jawski w skali 1:25000, s. 92, sygn. 36023. ' 
Sem; dr J.' F a l k ow s k i. 
759. Barabasz-Stankiewicz Maria: Charakterystyka funkcji przemysłu 'natle po
 
domu. społecznego i gospodarczego gminy Białośliwie -..: próba zarysowania 
metodyki opracowania, s. 68, sygn. 36062. 
Bem. doc. dr J. Namysłowski. 


.I
>>>
Bibliografia prac... 


205 


760. Ciotuszyński Kazimierz: Rozwój inowrocławskiego okręgu przemysłowego, s. 90, 
sygn. . 36026. 
Sem. dr J. S z c z e p k o w s k i. 
761.* Dałek Helena: Struktura gałęziowa i przestrzenna przemysłu województwa 
skierniewickiego w układzie gmin z uwzględnieniem wybranych czynników 
geograficzno-ekonomicznych, s. 96, sygn. 36982. 
Sem; doc. dr E.K wia tkows ka. 
762. Dq.widowski Jarosław: Warunki lokalizacji przemysłu w dorzeczu' Drwęcy, 
s. 112, sygn. 36030. . , 
Sem. dr J.Szczepkowski. 
763. Filar Halina: Określenie poziomu korelacji między kształtowaniem się po- 
. wiązail w transporcie pasażerskim a ranga społeCzno-gospodarcza:ąa przykt 
miasta Torunia z 12 największymi miastami w Polsce, s. 87, sygn. 360
6. 
.8em. doc. dr. J. N a m y s lo w sk i. :. .' . '. . 
764. Fominkowska Janina: Wieloczynnikowa analiza parametrów ośrodków codzięn- 
nych dojazdów oraz ich strefa oddziaływania na przykładzie Aleksandrowa 
KUjawskiego z CiechociIDlkiem, s. 111; sygn. 36067. 
Sem. doc. drJ. Namysłowski.. 
765. Jabłońska Elżbieta: Struktura przestrzenna usług produkcyjnych dla rolnic- 
twa na przykładzie gminy Zła wieś Wielka, s. 63, sygn. '36035. 
Sem. dr J. F a l k o w s kL. . 
766.* Jaworski Henryk: Struktura przestrzenno-funkcjonalna Pruszcza Pomorskiego, 
s. 94, sygn. 32988. 
Sem. doc. dr E. K w i a t ko w ska. 
767. .Kamińska-Nowak Hamia: Struktura funkcjonalna Laskowic 
układ przestrzenny osiedla, s. 42, sygn. 32913. 
768.* Kozakiewicz Bogumił:.' Struktura gałęziowa .i przestrzenna przemysłu woj. 
olsztyńskiego w układzie gminy z uwzględnieniem wybranych czynników geo- 
graficzno-ekonomicznych, s. 209, sygn.. 37004. 
769. Łuczak-Gajewska. Maria: Hierarchia ośrodków usługowych w gminach Dąbro,:" 
wa Chełmińska, Unisław, Chełmno, Stolno, s. 45, sygn. 28285. . 
770. Maga
ska Krystyna: 1Y!apa użytkowania :ł;ieini gmin Szpetal Górny i Dobrzyń 
n. Wisłą w skali 1:25000, s. 83, sygri. 36040. 
Sem
 dr J. FalkowskL 
771. Okoniewska Barbara: Proces kształtowania się 
oraz jego strefy oddziaływania na przykładzie 
sygn. 36044- 
'Sem. doc. dr J. Namysłowski. 
772. Oprzałkowska-Wrzosek Teresa: Struktura przestrzenna usług prpdukcyjnych 
dla rolnictwa na przykładzie gminy Pruszcz Pomorski, ,s. 44, sygn. 36074. 
Serh. dr J. F a l k o w ski. 
. 773. Pestka Krzysztof: Struktura funkcjonalna Cek cyna i jej wpływ na układ prze-. 
strzenny osiedla, s. 62, sygn. 36045. 
Sem. doc
 dr E. KW.iatkowska.' 
774.* Piwowar Józefa: Mapa użytkowa ziemi okolic Mrągowa skala 1:25000; s. 128, 
sygn. 37014. 
Sem. dr J.. Falk,owski. 
775. Rogala Henryka: Struktura funkcjonalna Lisewa i jej. wpływ na układ prze- 
str
enny osiedla, s. 57, sygn. 36079. 
Sem. dpc. dr Ę. K W. i a t k o w s k a." . ..' 
776. Rosińska. Gr.ażyna: Struktura funkcjonalna Dobrego k.:Radziejowę. K;jljawskiego 
i jej wpływ na układ przestrzenny osiedla,' s. '16, 4 mapy, sygn. 36047.' 


- f: 


". 


jej wpływ na 


" 
, , 


ośrodka codziennych dojazdów 
miasta. Nakła n. Notecią, II. 92, 


i' 


i. 


I. 



 : 


i' 
,. 


:i 
;i
>>>
l' 


206 


Hem-yka MoraczewSlka, Ewa Talarczyk 
; 
I 


777. Rybacki Włodzimierz: Ilościowa i przestrzenna analiza rozwoju sieci publicz- 
nego systemu przewozu osób w okresie PRL ną przykładzie związków miasta 
Włocławka z otoczeniem, s. 157, sygn. 36048. 
Sem. doc. dr J. N a ni y s ł o w ski. 
778. Sikorski Zbigniew: Przemysł miasta Torunia w. świetle przewozów towaro"7 
wych PKP, PKS, s. 138, sy;gn. 36050. 
779.* SobczYńska-Kwiatkowska Elżbieta: Struktura przestrzenno-funkcjonalna wsi 
Mielęcin i Michelin, s. 44, sygn. 37021. 
Sem. doc. dr E. K w i a t k o w ska. 
780. Sochaczewski Tomasz: Strukturą funkcjonalna Gruty i Mełna i jej wpływ. na 
rozwój osiedli, s. 46, sygn. 36054. 
781. Stawara jolanta: Ilościowa i przestrzenna analiza rozy.roju sieci publicznego 
systemu przewozu osób w okresie PRL na przykładzie' związków miasta To- . 
runia z ob
zarem kraju, s. 155, sygn: 36081. . 
782. Strzelecka-Makowska Zofia: Określenie poziomu korelacji między kształtowa- 
. niem się POwiążań w tr
nsporcie pasażerskim a rangą społ
czno-gosPodarczą 
miast na pr
ykładzie miasta Włocławka z Toruniem, Bydgoszczą i Płockiem 
oraz z dziewięcioma największymi miastami Polski, s. 61, sygn. 36082. 
783. * Wesołowska Elżbieta: Gniezno jako ośrodek codziennych dojazdów i wyjazdów 
oraz jego strefa oddziaływania w świetle funkcjonowania systemu transportu 
oraz ruchliwości codziennej ludności, s. 49,ryc. 15, sygn. 37118. 


1980 


784. Adamczyk-Szarek Ewa: Regionalne' fu
kcje, Ostródy i !ławy w świetle pla- 
nów społeczno-gospodarczego rozwoju i przestrzennego zagospodarowania wo- 
jewództwa olsztyńskiego, s. 112, sygn. 39321. 
Sem. dr J. S z c z e p k o w s k i. 
785. Bartkowiak Bożena: Próba określenia korelacji między integracją trapsporto- 
wą a dOjazdami codziennymi. w rejonie Grudziądza, Świecia, Chełmna w 1ilda- 
dzie gmin z uwzględnieniem proces6w urbanizacji, s. 92, sygn. 39351. 
Sem. doc. dr J. N a m y s ł o w s ki., 
786. Blaszczyk Qezary: Próba określenia kore1acj'i między integracją transportową 
a dojazdami cOdziennymi w rejąnie KwidzY9ia, Maiborka i Sztumu z uwzględ- 
nieniemprocesów urbanizacji, s. 76, sygn. 40672. 
. 787. Broniewska Danuta: Rola Kowalewa Pomorskiego i Radzynia Chełmińskiego 
w zespole gminnym, s. 107; sygn. 39352. 
Sem. doc. dr E. K w i a t k o w ska. 
788. '" Grochowska Alicja: BIskupiec Reszelski jako ośrodek codziennych dojazdów 
'i Wyja l 1Jdó'W oraz. jego strefa oddziaływania - na tle funikcji miasta. w 
egi'Onal-' 
nym s
temie osadniczym, s. 66, sY'gID. 36989. 
Sem. doc. dr J. N a m y s ł o w s k i. 
789. Janicka Mirosława: Hierarchia i rola wiejskich ośrodków usługowych gmin: 
Gniew, Pelplin, Skórcz, Osiek, Smentowo G:ę" ],Worzeszczyn, S. 55, 6 map, tabl. 12, 
'sygn. 39355. 
Sem. doc. dr E. K w i a t k o w ska. 
790. Jask6ła Zbigniew: Rola Nakła jako potencja'lnego ośrodka regionaliIlego roz- 
woju w rejonie zachodnim województwa bydgoskiego, s. 72, sygn. 40674. 
Sem. dr J. S z c z e p k o w ski. 
'791. * Kopeć Renata: Hierarchia wiejskich. ośrodków usługowych w okolicach Ino-. 
wrocławia (gminy: Dąbrowa Biskupia, Gniewkowo, Inowrocław,Rojewo, Złot- 
niki Kujawskie), s. 86, sygn. 37045. 
Sem. doc. dr E. Kwiatkowska. 


.1 


.'
>>>
Bibliografia prac..: 


207,' 


792.* Krajewska Maria: Struktura przestrzenno-funkcjonalna Rynarzewa, s. 64, tabl. 6, 
ryc. 4, fot. 6, 6 map, sygn. 37006. 
793.* Krobska Krystyna: Hierarchia wiejskich ośrodków usługowych w gminach: 
Aleksandrów Kujawski, Koneck, Badkowb, Brześć Kujawski, s. 77, tabl. 23, " 
. l . 
. 11 map, sygn. 38516. .' . 
794.* Lewalski Marian:' Rozwój powiązań miasta Bydgoszczy z' obszarem Polski 
w zakresie transportu pasażerskiego
 s. 75, sygn. 38519. 
Sem. do c: dr' J. N a m y s ł o w s k i. 
795.* Mr6wczyński Grzegorz: Rozwój komunikacji miejskiej i podmiejskiej Inowro- 
cławia w aspekcie geograficzno-ękonomicznym, s. 63, sygn: 38522:, 
796.' Pachulski Jan: Struktura przestrzenna rolnictwa w południowej części dolnego 
Powiśla, s. 129, sygn. 39370. 
Sem. dr J. Falk'owski. 
797. PopioŁek Jerzy: Hierarchia wiejskich ośrodków usługowych w gminach: Gar- 
deja, Kwidzyn, Ryjewo, Sadlinki, Sztum, s. 47, sygn. 39371. 
Sem. doc. dr E. Kwiatkowska. 
798. Pral?ucki StanisŁaw: Struktura przestrzenna rolnictwa na' obszarze górnej' No- 
teci, s. 162, sygn, 40678. 
Sem. dr J. F a l k o w s ki. 
799. * Rakowska Maria: Płock jako ośrodek codzie
nych dojazdów strefa jego od- 
działywania, s. 90, sygn. 38528. 
Sem. doc. dr J. Namysłowski. 
800: Sienkiewicz CzesŁaw: Powiązanie i integracja transportowa obszaru Górnej 
Noteci w przewoza
h. pasażerskich z większymi otacżającymi miastami, s. 49, 
sygn. 39343. 
801. Sobocińska Ewa: Hierarchia wiejskich ośrQdków usługowych wybranych gmin 
wojew
dztwa płockiego: Brudzeń Duży, Stara Biała,' Bielsk
 Radzanowo, Bo- 
rowiczki, Bodzenów, s. 71, tabl. 16, sygn. 39344. 
Serh.' doc. dr E. K w i a t ,k o w s k a: 
. 802. Stawowczyk Bożena: Próba określenia korelacji między integracją transporto-' 
wą a dojazdami codziennymi w rejonie Włocławka i Płocka z uwzględnieniem 
procesu urbanizacji,' s. 94, sygn. 39377. J 
Sem. doc. dr J. N a m y s ł o w s k i. 
803. Suchańska Krystyna: Tendencje 'lokalizacyjne ośrodków wypoczynkowych za- 
kładów województwa bydgoskiego i toruńskiego, s. 66, sygn. 39376. 
Sem. doc. dr E. K w i a t k o w ska. 
804. Tokarczyk MarioZ(l: Hierarchia wiejskich ośrodków usługowycl). wybranych 
gmin województwa płockiego: Nowy Duninow, Łąck, Gąbin, Słubice, s. 78, 
sygn. 39347. \ 
805. Wnuk Elżbieta: Struktura przestrzenna rolnictwa regionu Płocka, s. 115, sygn. 
39379. 
l Sem. dr J. Falkowski. 
806. Wójcik Renata:, Powiązanie między głównymi 
Wisły w przewozach osób z próbą zastosowania 
39380. 
::lem. dOI::. dr J. N a m y s ł o w s k i. 


-,j 


[, 


\ . 


,:J 


. -11 


j 


ośrodkami aglomeracji 'dolnej 
modelu grawitacji, s. 47; sygn.' 


, ! 


.; 


J
>>>
208 


Henryka Moraczewska, Ewa Talarczyk 


. ZAKŁAD KLIMATOLOGII 


1952 


807. Skrzypek Lutosława: Dzielniki opadowe i stopnie 'suchości powietrza w Polsce 
. i w Europie, s. 17, sygn. 2200. . 
Sem. prof. dr W. G o r c z y ń s k i 
B08. Wolszle(1ier Urszula: Przebieg wartości średnich skrajnych temperatury po- 
wietrza 'w Polsce, s. 30, sygn. 2270. , . 
809. Zwierzchowska Waleria: Różnice temperatur powierzchni oceanów i mórz oraz 
'dOlI)ych'warstw powietrza; s
 66" sygn. 2306. 


1972 


810. Teusz Aleksandra: Opady atmosferyczne na Kujawach w okresie 1961-1970, 
s. 1.45, tabl. 26, ryc. 18, sygIi 21527. 
Sem. dr G. W ó j c i k. 
811. Zieliński Jerzy: Stosunki termiczne w Toruniu za okres od 1947 do 1966 roku, 
s. 79, sygn. 7836. 


1973 


." , 
" 


812. Szczepańska Maria, Hydrografia górnej części zlewni Strugi Łysomickiej oraz 
mikroklimat wybranych zespołów biotop owych rezerwatu w Piwnicach; s. 161, 
sygn. 2
820. - 
Sem. dr G. W ó j c i k. 


1974 


813. 


Walkowska-Olszewska Ewa: Opady' atmosferyczne na Ziemi DObrzyńskiej w 
okresie 1961-1970, s. 138, tabl. 19, fot. -12, sygn. 23867. 
Sem. dr G. W ó j c i k. 


1975 


81.4. Tomaszewski Wiesław: Opady atmosferyczne na obszarze Dolnego Powiśla 
\\ okresie 1961,197Q, s. 121, sygn: 25337. 
Sem. dr G. W ó j c i k. 


.l97ę 


815. . Leszkiewic;z Jan: Warunki meteorologiczne'w pÓłnocnej' części Równiny Kaf- 
. fioYTa w okresie l VII-31 VIII 1975 na tle k.1imatu Archipelagu Svylbal'id, s. 276" 
sygn. 26604. 
Sem. dr G. W ó j c i k. 


'\ 


1977 


. 816. Antonowicz Wanda: Termika gleby w stacji naukowo-badawczej Wydziału 
BiNoZ przy UMK w Siemionkach w okresie od 1 I 1970 do 31 XII 1972, s. '52, 
sygn. 28305. 
Sem. doc. dr bb. G.'W6jcik.
>>>
Bibliografia prac... 


209 


817. Iwanier Małgorzata: Stosunki termiczne powietrza w Siemionkach nad Gopłem 
, / . . 
w okresie 1969-1975, s. 80, sygn. 30366. '. . 
818. Kubiak Elżbieta: Wilgotność powietrza w Siemronkach nad Gopłem w latach 
. 19
9-1975, s. 52, sygn. 30349. 
819. * Lesiecka Danuta: Temperatura powietrza w Polsce Północnej w świetle danycb 
ze stacji meteorologicznej w Suwałkach z okresu 1951-1975, s. 54, sygn. 29500. 
820.*' Michałowska Alic;ja: Opady atmosferyczne zachodniej części Pomorza w okre- 
sie 1961-1970, s. 96, sygn. 33043. 
821.* Orltńska Henryka:' Promieniowanie globalne (h) wewnątrz lasu i na zewnątrz 
lasu w 'świetle badań w Rezerwacie Piwnickim w okresie od 1.01.1975 do 31.12- 
1'975, s. 53, sygn. 29534. 


1978 


8
2.* Badowska Marianna: Stosunki anemometryczne Olsztyna w świetle danych ze 
stacji meteorologicznej Olsztyn-Dajtki w okresie 1971:-1975,s. 79, sygn. 32965. 
Sem. doc. dr halb. G. W ó j c i k. . 
823.' Cywińska Maria: Opady atmosferyczne na KUjawach w okresie 1951-1960, 
s. 96, sygn. 32908. 
824.* Daroń Maria: Wilgotność powietrza w 'Bydgoszczy w 197.7 roku na podstawie 
danych ze stacji meteorologicznej IMiGW Bydgoszcz-Lotnisko,. s. 115, sygn. 



 , 
825. * Jarząb: Aleksandra:. Zmienność temperatury powietrza w okresie wieloletnim 
na przykładzie danych z okresu 1950-1975 ze Stacji Bydgoszcz-Lotnisko, s. 101, 
4 mapy, sygn. 32987. 
826.* Kłudkowski Jerzy: Stosunki anemometryczne w Toruniu na podstawie danych 
z okresu"lat 1971-1975, s. 67,sygn. 32995.' . . . . 
827.* Kowalska Aleksandra: Stosunki termiczne wschodniej części Pomorza w świe- 
tle danych z okresu .19.61-1970, s. 94, sygn. 36965. . 
828.* Odachowski Stanisław: Zachmurzenie w Mławie w 1975 i 1976 roku, s. 87, ' 
. sygn. 33008." . 
829. * Siwiec Jan: stosunkI termiczne' w Gorzowie Wlkp. za okres od 1951 do 1975 
roku, s. 102, sygn. 36973. 
830.* Szczygielska Czesława: Stosunki termiczne Olsztyna na podstawie danych ze 
stacji meteorologicznej Olsztyn-Dajtki w okresie 1966-1975, s. 83 sygn. 33020. 
8iU. Zimna-Jabłonowska Ewa: Stosunki termiczne Kujaw i terenów przyległych 
w Świetle danych z okresu 1961-1970, s.89, sygn. 32932. 


!' 


.J" 


1979 


832. Affelt-Czyżewska Jolanta: Waloryzacja klimatu Pomorza Wschodniego i Kujaw 
w świetle wybranych wskaźników termic'znych za lata 1951-1970, s. 53; sygn. 
36019. ';;dC "
"! 
Sem. do:: dr halb. G. W ó j c i k.'"-' 
833.* Filińska Urszula: StosuIiki termiczne Kujaw i terenów przyległych w' świetle 
dany
h z okresu 1951-1960, s. 92, sygn. 36984. 
834.* Kotarska Hanna: Opady atmosferyczne na óbszarze Dolnego Powiśla w ókre-; 
, sie 1951-1960, s. 113, sygn. 37002. '. .. '. 
? 8,35.* Re
szel Maria: Stosunki termiczne ws.chodniej części Pojezierza Pomorskiego 
(powiśle) w okresie 1951-1960, s. 120, sygn. 37018. 
836.. Zięba-:Rutkowska . Barbara: Usłonecznienie i zachmurzenie wSiemionkach w 
okresie 1971-1973, s. 48, rys. 16, tab!. 11, sygn. 36090. 


! :
>>>
210 


Henryka MOTaezewska, Ewa Talal'czyk 


1980 


837. Galanty Małgorzata: Stosunki termiczne ujściowego fragmentu doliny Wisły 
'w świetle danych ze stacji meteorologicznej w Elblągu z okresu 1951-1975, 
s. 137, fot. 6, ryc. 24, tab!. 46, sygn. 
9354. 
Sem. doc. dr hab. G.. W ó j c i k. . 
838.* Jędrej-Wawer Henryka: Zmienność opadów atmosferycznych na Kujawach 
. w okresie 25-1ecia (1951-1975) w świetle dobowych sum opadów, s. 112, sygn.. 
"
 . 
" 839.* Krawczyk Władysława: Zmienność opadów. atmosferycznych na Pajezierzu Po- 
. morskim w okresie 25-lecia (1951-1975) w świetle dobowych sum opadów, 
s. 113, 5 zał., ryc. 12, tabl. 20, sygn. 38543. 
840.* Mindak Aniceta: Opady atmosferyc
ne w północnej części dorzecza Wisły 
w okresie 20-1ecia (1951-1970), s. 100, ryc. 16, zał. 4, tabl. 18, sygn. 38520. 
841. Frzybylak Rajmund: Warunki, klimatyczne lodowca Waldemara (Spitsbergen) 
i ich pionowe zróżnicowanie w porównaniu ż warunkami klimatycznymi na 
równinie KaffiOyra, s. 227, fot. 3, rys. 51, tabl. 37, sygn. 393'4Q. , 
842. Ratkowska Maria: Dobowy przebieg opadów atmosferycznych w Toruniu w 
świetle krzywych pluwiograficznych z okresu 1971-1975, s. 94, sygn. 39375. 


.r 


ZAKŁAD GEOGRAFII REGIONALNEJ 


1952 


843. Churska-Trapp Zofia: Morfogeneza okolic kompleksu jezior Raduńskich,,
,s. 19. 
sygn. 4099. ;' 
'Sem. prof.' dr 'w. Okołowicz. . 
844. Kucianka Regina: Morfologia doliny Łupawy i Bukowiny,. s. 30, sygn.. 2105. 
845. Rosa Bogusław: Z zagadnień. morfogenezy obszaru dorzecza Górnej Słupi, s. 25, 
sygn. 2314. 


1955 


846. Dziąba Jan: Klimat lokalny .sandru Brdy wzdłuż profilu Tuchola-Nowe Su- 
miny-Okoninek, s. 24,' sygn,. 6027. 
. Sem.doc. dr S. M a j d a n o w s k i. 
847. Kusiewicz Józef: Klimat lokalny doliny dolnej Wisły wzdłuż profilu ChełmnO:- 
-Marianki, s. 21, sygn. 7324. 
848. Urbańska Teresa: Klimat lokalny pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej od To,.. 
runia po Piłę, brak pracy, sygn. 7358. 


1956 


849. Dziurlikowska Agnieszka: Stosunek Noteci, jezior i bagięn do poziomu wody 
grunt 'Owej na al'lkuszu Łabiszyn ws,kaU 1:25000, s. 48, sygn. 7779. 
Sem. doc. dr S. M a j d a n o w ski. . 
850.. Lesiuk Irena: Stosunek Noteci, jezior i bagien do poziomu wody gruntowej 
na arkuszu Barcin, s. 37, sygn. 7801. 
.,851. Szupryczyński Jan: Rzeżba i. budowa geologiczna Dębowej Góry, s. 13,' sygn. 
7769.' . .
>>>
Bibliografia prac... 


211 


ZAKŁAD GEOLOGII 
, 


1972 


852. Nalazek. Mirosław: Ukształtowanie podłoża podczwartorzędowego 
. geologiczna Pojezierza Brodnickiego, s. 33, 8 map, sygn. 21518. 
Sem. doc. dr A. W i l c z y ń s k i. 


budowa 


1973 


853: Ptaszyńska' Halina: Podłoże podczwartorzędowe 
'_ Gopło, s. 41, 17 map, sygn. 22813.' , 
Sem., doc. dr A. W i l c z y ńs k i. 


czwartorżęd okolic jeziora 


1977 


854. Hoffman Ewa: Geologia, geomorfolo'gi
' i hydrogeologia okolic Żnina, s: 37, 
sygn. 28287. \ 
Sem. doc. dr A. W ił c z y ń ski. 
855. Kacprzak Tadeusz: Budowa geologiczna, geomorfologia i stosunki wodne wy- 
sadu solnego w Górze na Kujawach, s. 42, sygn. 30236. 


'I 


1978 


856. Krasa Ewa: Budowa ,geologiczn.a, geomorfologiczna, hydrologia okolic Ko
o':' 
nowa, s. 54, sygn. 32944. i 
Sem. doc. dr A. W ił c z y ń ski. 


ZAKŁAD GLEBOZNAWSTW A 


1967 


857. Stalmirska Renata: stosunki wodne w glebach rezerwatu Las Piwnicki po- 
równarn:ie trzech metod oznaczania wilgotności gleb, :s. 58, .sygn. 13130. 
Sem. doc. dr hab. Z. Prusinkiewicz. 
858. Wieliński Ryszard: Wstępne badania morfolog
czne, granulometryczne i che- 
mic:zm.e poziomy,ch smug bruna.tny,ch w glebach tpiaSlkowych, s. 35, sygn. 12602. 
859. Wilary Zofia: Ws
ępna charakterystyka gleboznawcza głównego póla drumli- 
noweĘo okolic Zbójna, s. 44, sygn. 13136. . 


'I 


1968 


860. Szczypiórkowski Józef: Gleby wydmowe strefy przyklifowej okolic Grodna 
w Wolińskim Parku Narodowym, s. 30, sygn. 15044. 
Sem. doc. dr hab. Z. P r u s i n k i e w i c z. 


. i 


'1969 


. .. 
861. Nowak Krystyna:' Stosunki wodne w glebach rezerwatu Las Piwnicki (okres 
październik 1967 styczeń 19139), s. 54, sygn. 15375. 
Sem. doc. dr hab. Z. P r u s i n łd e w i c z. .'
>>>
212 


Henryka MOTaczewska,EJwa Talariczyk 


862. . Radziejewska Barbara: Charakterystyka warunków glebowych południowo-" 
-zachodniej części Nadgoplańskiego Parku 1000-1ecia. Polski (okolice Libstów- 
ka i Łuszczewa), s. 29, sygn. 15379. 


1973 


863. Sinkiewicz Mieczysław: Gleby okolic Gopła na podstawie analizy zdjęć lot- 
niczych, brak pracy, i sygn . 22823. 
Sem. prof. dr hab. Z. P r u s i n k i e w i c ź. 


1974 


864. Czajka Anna: Morfologia oraz wybrane właściwości fizyczne' i chemiczne 
bielic ukształtowanych z. piasków trzeciorzędowych w północnej i północno- 
-wschodniej części W;zgórz Koszalińskich, s. 40, sygn. 23827. 
Sem. prof. dr hab. Z. Prusinkiewicz. 
. 865. Kostrzewa Jacek: Przydatność calgonu do peptyzowania materiału glebowego 
w analizie uziarnienia gleb węglanowych, s. 29, tab!. 10, sygn. 22802. 


..1 


1979 



 , 
 


866: 


Degórski Marek: Charakterystyka wodnych właściwości gleb na siedlisku 
boru suchego chropotkowego w północnej części sandru Brdy, s. 126, sygn. 
36029. 
Sem.,.,prof. dr hab. Z. P'r u s i n k i e w i c z. 


., 


PRACE Z ZAKRESU DYDAKTYKI GEOGRAFII WYKONANE 
. W INSTYTUCIE GEOGRAFII UMK 


1977 


867.*Barańska Krystyna: Wykorzystanie środowiska geograficznego województwa 
gdańskiego w nauczaniu geografii w klasie VI, s. 125, sygn. 33029. 
Sem. doc. dr J. W i n k l e w s ki.' 
I 868.
 Galanty Franciszek:, Wykorzystanie środowiska geograficznego województwa 
suwalskiego w nauczaniu geografii w klasie VI, s. 159, sygn. 29504. 
869. * Kawa Maria: Wpływ ćwiczeń geograficznych na przyrost wiedzy rozwój . 
zainteresowania przedmiotem w klasie V, s. 113, sygn. 29517. 
870. * Roślik Jan: Rozwiązywanie problemów jako droga dochodzenia do wiedzy 
w nauczaniu geografii w klasie VIII, s. 93"sygn. 3.3054. 
871. * Standara Irena: Wpływ testów wiadomości' na efektywność. nauczania geo- 
grafii w klasie VI, s. 135, sygn. 33057. 
872.* Wesołowska Maria: Wpływ testów na efektywność nauczania geografii w kla- 
sie VII szkoły podstawowej (na podstawie eksperymentu w klasach siódmych 
Szkoły Podstawowej nr 70 w Gdańsku) s. 103, sygn. 33061. 
, 
873.* Wiśniewski Marian: Proorientacja przedmiotowa w zakresie geografii 11 uczniów' 
w klasie VI, s. 118, sygn. 29553.
>>>
Bibliografia prac... . 


213 


'1978 


874.* Bukowska' Genowefa: Osiągalne umiejętności uczniów w zakresie graficznej 
interpretacji zjawisk geograficznych na różnych poziomach nauczania w szko- 
le podstawowej, s. 74, sygn. 32970. 
Sem. doc. dr J. W i n k l e w ski. 
875.* Dragan Kazimiera: Badania pozaszkolnych wiadomości uczniów klasy V z za-' 
kresu geografii oraz ich wpływ na 'wyniki nauczania, s. 129, sygn. 36957. 
876.* Grodzicka Maria: Praca nauczyciela geografii w ocenie wizytatora metodyka 
. przedmiotowego, s. 137, sygn. 36956. 
877. * Klimek Teresa:. Wpływ ćwiczeń geograficznych ,na 'przyrost wiedzy i rozwój 
zainteresowania przedmiotem w klasie I Liceum Ogólnokształcącego (na pod- 
stawie I LO w Gdyni), s. 103, 4 mapy, sygn. 36963. 
878. * Kożuchowski Ludwik: Osiągalne umiejętności w zakresie wykorzystania map 
na różnych poziomach nauczania geografii w szkołach Bartoszyc, s. 102, sygn. 
29522. 
879.* Mazurkiewicz Irena: Wpływ kontroli wiadomości za pomocą testów na efek- 
tywność nauczania geografii w klasie :w Technikum Budowy Okrętów w Gdań- 
sku Wrzeszczu, s. 121, sygn. 33041. . 
880.*'Mazurkiewicz Zbigniew:' Wpływ kontroli wiadomości za pomocą testów na 
efektywność nauczania geografii w klasie II Liceun:1Zawodowego przy Ze- 
spole Szkół Budownictwa Okrętowego w Gdańsku, S. 126, sygn. 33042. 
861.* Moszkowski Wiktor: Wykorzystainie wiedzy o środowisku geograficznym woje- 
. . wództwa gorzowskiego w nauczaniu geografii w Zaocznym Studium Geografii 
w Boleszkowicach, s. 123, sygn. 33969. . . 
882.* Stachowski Jan: Wykorzy,
tanie środowiska geograficznego okolic Inowrocła- 
wia w nauczaniu geografii'w szkole podstawowej, s. 84, sygn. 33018. 
883.* Wolyniec Teresa: Wpływ ćwiczeń geograficznych na przyrost wiedzy i rozwój. 
zainteresowania przedmiotem w klasie VI, s. 123, sygn. 29496. 


'J.. 


j 
..i 


1979 


884.* Kozicka Wanda: Osiągalne umiejętności uczniów klasy IV. w mkresie geo- 
grafii (badania związane z wdrażaniem nowego programu nauczania geografii 
w dziesięcioletniej szkole średniej), s. 144, sygn. 37005. 
Sem. doc. dr J. Winklewski. 
885. * Matusiak Wanda: Wykorzystanie środowiska geograficznego województwa 01- 
'sztyńskiego w .nauczaniu 'geografii, S. 164, sygn. 37011. 
886. * Pawlak Gabriela: Wpływ SKKT na rozwój zainteresowań geografią i wyniki 
nauczania geografii w klasie VI-VII .szkoły podstawowej w Wylatowie, s. 92, . 
, sygn. 37013. ' . 
887.* Sadowska Krystyna: Wykorzystanie środowiska geograficznego Basenu Gru- 
dziądzkiego w nauczaniu geografii w szkole podstawowej, s. '129, sygp. 37020. 


r. 


1980 


888.* Lichocka Marianna: Wykorzystanie środowiska geograficznego okolic Bran
e-' 
waw nauczaniu geografii na poziomie szkoły podstawowej, s.: 119, sygn. 33001. 
Sem. doc. drJ. W i n k l e w s k i. \ 
 
889.* Molenda Ingeborg: Pozaszkolne wiadomości uczniów szkół podstawowych śro": 
dowiska miejskiego z zakresu geografii na podstawie badań przeprowadzo;- 
nych w Toruniu, s. 123, 9 wykr., tabl. 25, sygn. 385
1.
>>>
214 


Henryka Maracie-wsika, Ewa Talarczyk 



..t.. 


KATEDRA GEOLOGiI I PALEONTOLOGII 


1948 


890. Beniuszys Stanislaw: Stratygrafia czwartorzędu okolic Wilna, brak pracy, 
sygn. 7955ł. 
Sem. prof. dr hab. .E: P a s s e n d o l' f e r. 


1950 


891. Szczepkowska Irena: Trylobity z głazów na
utowych Pomorza, s.. 63, sygn. 
1236. 
. Sem. prof. dr hab. E. P a s s e n d o r f e r. 


1952 


892. Barczyk Wieslaw: Studium stratygraficzne kredy górnej na Bonarce, s.' 16, 
sygn. 1994. 
Sem. prof. dr hab. E. P a s s e n d o r f.e r. \ . 
893. Kotański Zbigniew: Stratygrafia plejstocenu i .postglacjału w dolinie dolnej 
Wisły od Gniewu do Pruszcza, brak pracy, sygn. 2096. 
894. Wilczy'4ski Andrzej: Studium stratygraficzno-se
ymentologiczne jury Czarno- 
głowów, s. 20, sygn. 2256. . 
895. Wyczólkowski Jan: Dyluwium pradoliny Wisły między Włocławkiem a Toru- 
niem, s. 27, sygn. 1403. 


.i 
i 


ROZPRA WY DOKTORSKIE 


1949 


896. Hohendorf Eugeniusz: Dotychczasowe metody obliczeń dzielnika opadowego 
a metoda średnich dziesięcioletnich, dokt., sygn. MP-I02. 
Prom. prof. dr Władysław G o l' C Z Y ń s k i. 
Druk: Toruń 1950, s. 61, Stud. Soc. Sc. Tor. Sect. A: Math.-Phys., Vol. 2, nr 1. 


1951 


897. Roszkówna Ludmila: Moreny czołowe Zachodniego. Pojezierza Mazurskiego, 
. dokt., sygn. MP-llO. . . 
.. Prom. prof. dr hab. Rajmund G a 1:0 n. 
Druk: Toruń 1955, s. 111, Stud. Soc. Sc. Tor. Sect. C: Geogr.-Geol., Vol. 2,nr 3. 
898; Mrózek W,ladyslaw: Monografia wydm w Kotlinie Toruńska-Bydgoskiej, dokt., 
sygn. MP't109. 
Prom. prof. dr hab. Rajmund G a lon. 
Druk pt.: Wydm:y' Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej; [w:] Wydmy śródlądowe Pol- 
ski, cz. II,. Warszawa 1958, s. 7-59. 


1959 


899. Niewiarowski Wladyslaw: Formy pOlodowcowe typy deglacjacji na Wyso- 
czyźnie Chełmińskiej, dbkt., sygn: B-I4/41. 
Prom, prof. dr hab. Rajmund G a lon,. . 
Druk: Toruń 1959, s. 170, Stud. Soc. Sc. Tor. .Sect. C: Geogr.-Geol., Vol. 4, nr 1.
>>>
" 


Bibliografia pra'C:.. 


215 


1961 


900. Kwiatkowska Eugenia: Osadnictwo wiejskie Ziemi Dobrzyńskiej w świetle 
planów z XVIII i XIX w, i jego przemiany pod wpływem uwłaszczenia i par-:- 
celacji, dokt., s. 120, zał., sygn. B-I4i29. 
Prom. prof. dr hab. Maria Kiełczewska-Za'leska. 
Druk: Toruń 1963, s.89, Stlid. Soc. Sc. Tor. Sect. C: Geogr.-Geol., Vol. 4, nr 3 


..: 


1962 


901. Churski Zygmunt: Morfologia i hydrografia kompleksu jeziora Wdzydze, dokt" 
. sygn. B-14/10. 
Prom. prof. c,ir hab. Rajmund .G a lon.. 
, Druk: Rocz. Nauk roI., Ser. D, 1961, T. 93, s. 17-56. 
902.' Rosa' Bogusław: O rozwoju morfologicznym wybrzeża Polski, dokt., sygn. 
13-14/50. , 
Prom. prof. dr hab. Rajmund G a lon. . 
Druk pt.: O rozwoju morfologicznym wybrzeża Polski w świetle dawnych form 
brzegowych, Toruń 1963, s. 174, Stud. ,Soc. Sc. Tor. Sect. C: Geogr.-Geol, 
Vol. 5. 


1963 .' 


903. SchoeneiCh Krzysztof: Uzależnienie przebiegu linii brzegowej' południowt'!j 
części Bałtyku od budowy geologicznej, dokt. s. 69, rys. ,9, sygn. B-'I4/54. 
Prom. prof. dr hab. Rajmund G a lon. 
Druk: Szczecin 1964, s.88, Zesz. nauk. PSzczec. Pr. monogr., nr 16. 
904. Szukalski Jerzy: Geografia fizyczna kompleksowa strefy podmiejskiej Tr(j- 
miasta (Gdańsk-Sopot-Gdynia), dokt., sygn. B-I4/62. 
Prom. prof. dr hab. Rajmund G a lon. . 
Druk pt.: Srodowisko geograficzne Trójmiasta (Gdańsk, Sopot, Gdynia) Gdańsk 
1971, s. 192. 


1964 


905. 


Churska Zofia: Późnoglacjalneformy denudacyjne na zboczach pradoliny Wi- 
sły i Drwęcy, dpkt., s. 114, sygn. B-I418. 
Prom. prof. dr hab. Rajmund' G a lon. 
Druk pt.: Późnoglacjalne formy denudacyjne na zboczach pradoliny Noteci- 
Warty 'i doliny.Drwęcy, Toruń 1966, s.' IiI, Stiid.' s
c. Sc
 Tor. Sect. C: Geogr.- 
:'Geol., Vol. 6, nr l. . 


1965 


906. 


Churski Tadeusz: Morfologia dna pradoliny Noteci-Warty, dokt., s. 127, fot. 23, 
rys. 19, sygn. B-I4/9. 
Prom. prof. dr hab. Rajmund G a lo n. 
Kucharski Mieczyslaw: Warunki fizjograficzne doliny Wisły pod Ciechocin- 
kiem a zagadnienie stopnjąpiętrzącego na Wiśle, dQkt., '8. 123, sygn. B-I4/70. 
Prom. prof. dr hab. RajrrlUnd G a lon. 
Druk' pt.: Geomorfologia i czwartorzęd doliny Wisły w okolicach Ciechocinka, 
Zesz. nauk. UMK, Geogr. 5, Toruń 1966, s. 37-59. . 


907.
>>>
216 Henryka Moraczewska; Ewa Talal'czyk 


908. Urbaniak Urszula: StudiulD geograficzne wydm Kotlhiy Płockiej, dokt., sygn. 
B-l4/n . 
Prom. prof. dr hab. Rajmund G a lon. 
Druk pt.: Wydmy Kotliny 'i Płockiej , Prace geogr. IG PAN, 1967, nr 61, s. 79 


1'966 


909. Dmoch Irena: Slimaki i małże górnojurajskie z Czarnogłowów i Świętoszewa 
oraz. warunki paleoekologiczne w jurze górnej na Pomorzu Zachodnim, dokt., 
s. 198, zał. 2, sygn. B-I8/3. 
Prom. prof. dr hab. Maria Róż k o w ska. 
Druk: Toruń 1970, s. 113, Stud. Soc. Sc. Tor. Sect. C. Geogt.-Geol., Vol. 7, nr 2. 
910. . Masicka Halina: Osady denne Zatoki Gdańskiej, dokt. s. 125, rys., tabl., sygn. 
B-18/4. 
Prom. prof. dr hab. Rajmund G a lon. . 
Druk pt.: O niektórych właściwościach fizycznych osadów dennych Zatoki 
Gdańskiej, Prz. geof., R. 13: 1968, z. 1, s. 89-:-96. 


1968 


911. lł6życka Wiesława: Meixxi y oceny warunków fizjografi
Y'Ch dla potrzeb pla- 
nowania przestrzennego miast i osiedli, dokt., s. 271, sygn. B-22tl4.. 
Prom. prof. dr hab. RajI1!und G a lon. . 
Druk: Prace geogr. IG PAN 1971, nr 90, s. 203. 
912. Sylwestrzak J6zef: Odpływ wód roztopowych' na tle recesji lądolodu we 
wschodniej części Równiny Słupecklej i Wybrzeża Słowińskiego, dokt., s. 197, 
sygn. B-22'/13. 
. Prom. doc.' dr Ludmiła R o s z k o. 
Druk: Zesz. geogr. WSP Gdańsk, R. 11: 1969, s. 9-77. , 
913. Tomczak Anna: Kępa Bazarowa na Wiśle w Toruniu w świetle badań geomor- 
fologicznych oraż archiwalnych materiałów kartograficznych, dokt.,' s. 79, sygn. 
B-22/20. 
Prom. prof. dr hab. Rajmund ,Galon. ( 
Druk: Toruń 1971, s. 111. Stud. Soc. Sc. Tor. Sect. C: Geogr-Geol., Vol. 7, nr 6. 


. I 


" 
.1 
I 
j 
I 


. ; 


.i 
. i 


1969 


914. Pietrucień Czesław: Charakterystyka hydrologiczna strefy kontakto:wej wód 
gruntowych i morskich, dokt., s. 86, sygn. B-22/15. 
Prom. prof. dr Kazimierz Ł o m n i e w s k i. 
Druk pt.: Dynamika wód gruntowych w strefie. brzegowej morza na przy- 
kładzie wybranych odcinków POlskiego Wybrzeża, Toruń 1969, s. 81, Stud.' 
Soc. Sc. Tor. Sect. C: .Geogr.-Geol., Vol. 7, nr 1. 


1971 


915. Mityk Jan: Zarys fizjograficzny zachodniej części powiatu stargardzkiego jako 
przykład studiów z zakresu geografii, fizycznej stosowanej, dokt., s. 153, sygn. 
B-24111. , 
Prom
 prof. dr hab. Rajmund G a lon.
>>>
Bibliografia prac;.. 


217 


916. Pasierb ski Michał: Przebieg deglacjacji i formy terenu północnej części Wy- 
soczyzny Krajeńskiej, dokt., s. 149, sygn. B-24112. 
Prom. doc.. dr hab. Władysław N i e w i ił r o w ski. 
Druk: Warszawa 1973, s. iM, Stud. Soc. Sc. Tor. Sect. C. Geogr.-Geol., Vol. 8, 
nr 1. 
917. . Wllpych Kazimierz: Zasolenie i temperatura wody Zalewu Szczecińskiego, dokt. 
. s. 88, n1b. 53, sygn. B-25/15. 
Prom. prof. dr hab. Rajmund G a lon.' 


'1972 


918. Jankowski Andrzej: Stosunki hydrograficzne bydgosKiego węzła wodnego i ich 
zmiany spowodowane gospodarczą działalnością człowieka, dokt., s. 208, zał. 22, 
sygn. B-26/9. . 
.Próm. prof. dr hab. Rajmund G a lon. 
919. Maciejewska Franciszka: Rozwój i struktura sieci osadniczej powiatu piskiego 
oraz problem jej przebudowy, dókt., s. 274, sygn. B-26/5. 
Prom. prof. dr hab. Maria Kiełczewska-Zaleska. 
920. Olszewski Antoni: Jednostki litofacjalne glin subglacjalnych nad dolną Wisłą 
w świetle analizy ich makrostruktur i' makrotekstur, dokt., s. 305,. zał. 10, 
sygn. B-25/13. 
Prom. prof. dr hab. Rajmund G a lon. J 
Druk: Warszawa 1974, s. 148, Stud) Soc. Sc. Tor. Sect. C: Geogr.-Geol., Vol. 8, 
'nr 2. 


1973 


.1 


921. Falkowski Jan: Struktura przestrzenna rolnictwa strefy podmiejskiej Torunia, 
dokt., s. 269, tab. 81, fot. 30, sygn. B-27/12. 
Prom. prof. dr Jerzy K o s t r o w i c k i. . 
Druk: Toruń 1977, s. 152, Stud. Soc. Sc. Tor. Sect. C: Geogr.-Geol., Vol. 9, nr 1. 
922. Kotarbiński Jędrzej: Morfologia sandru i doliny Skrwy, dokt., s. 186, rys. .53, 
tab. 6, sygn. B-27/16. 
Prom. prof. dr hab. Rajmund G a lon. 


1975 


923. Noryśkiewicz Bóżena: Interglacjał Emski w Nakle nad Notecią, dokt., s. 104, 
zał., sygn. B-29/8. .' . . 
Prom. prof. dr hab. Rajmund G a lon. 
, Druk: Acta Paleobotanica, 1978; nr 19, z. 1, s. 67-112. 
924. Rochnowski Henryk: Toruński ośrodek przemysłowy, dokt., s. 266, sygn, B-29/5. 
Prom. doc. dr hab. Stanisław M i s z t a l. 
Druk: Warszawa-PZl1ań-Toruń 1978, s. 118, Stud. Soc. Sc. Tor. Sect. C: 
Geogr.-Geol., Vol. 9, nr 2. 
. 925. Szczepkowski Jan: Struktura regionalna województwa'. bydgoskiego, dokt., 
\ s. 250, 'sygn. B-29/10... . 
\ Prpm. prof. dr hab. Maria K i e ł c z e w s k a - 'Z a. l e sk a. . 
Druk pt.: Struktura przestrzenna' regionu bydgosko-toruńskiego. Ewolućja 
i dynamika, Pr. geogr., 19.77, nr 118, s. 85. 


..
>>>
218 


Henryka Morac2;ew$!ka, 'Ewa. Talarczyk 


" 1977 


926. CzetweTtyński-Sytnik Leslaw: Rozwój prucesów urbanizacyjnych vi strefie od- 
.działy'!'ania Torunia, dokt:, s. 210, zał. 31, srgn. B-31/11. . 
Prom. doc. dr Andrzej J a g i e l ski. 
.. Druk: Warszarwa-Po
ń-:-Tl()ruń 1981,. s. 87, Stud. Soc. Sc. Tor. Sect. C' 
Geogr.-Geol., Vol. 9, rir 3.. 
927. Switalski Ed
ard: Organizacja ćw:
czeń terenowych w nauczanIu geografii 
. a ich efektywność, dokt., s. 226, zał. '7, sygn. H-72J15. 
Prom. doc. dr Jan Winklewski. 
Druk: Toruń 1980, AUNC, Geografia 15, s. 153-173: 


1978' 


928. Owsiak Jan: Lokalne stosunki bioklimatyczne a warunki wypoczynku w stre- 
fie brzegowej jezior w świetle ważniejszych wskaźników kompleksowych, dokt., 
s. 251, sygn. B-32/25. . . 
Prom. doc. dr hab. Gabriel W ó j-c i k. 


1979 


, I 


. J 


929. Dr
ewiecki Maciej: WpłyW turystyki na niektóre parametry poziomu spo- 
łeczno-ekonomicznego wsi w rejonie Borów Tucholskich, dokt.,. s. 380, sygn. 
B-32/17. 
'Prom. doc. dr Eugenia K w i a t k o w ska. 
930. Kopczyński Stefan: Stosunki wodne Basenu Grudziądzkiego i jego otoczenia, 
dokt. s. 294, rys. 21, tabl. 92, wykr. ,54, fot. 38, sygn. B-32/lO. 
Prom. doc. dr Władysław M r ó z e k. . 
931. .Sewerniak Janusz: Analiza środowiska geograficznego dla potrzeb projekto- 
wania szlakó:w turystyki pieszej w Polsce, dokt., S. 236, sygn. B-32t24. 
Prom. prof. dr hab. Władysław N i e wi a r o w ski. 
932. Stachowski Jan: Studium lokalizacji osadnictwa rekreacyjnego. na przykładzie 
strefy brzegowej Jeziora Charzykowskiego, dokt., s. 182, sygn. B
33/8. 
Prom. doc. dr Eugenia K w i a.t 
 o w ska. 


,j 
.1 


'. I 
, 


I 
" 


.'1 
, ".i 


1980 


'. 


933. Dysarz Roman: Charakt

' pr
ekształceń 'środowiska ge
graficznego obszarów 
użytkowanych' rekreacyjnie na wyb'i-anych przykładach.. w strefie Pojezierzy, 
,dokt., s
 256, tab. 12; zał; '6;sygJ,1. B-33/12a
 .. 
Prom. prof. dr hab. Władysław N i e w i a r o w ski. 


ROZPRA WY HABILIT ACY JNE 


1948 


934. Kongiel Roman: O .przedstawicielach rodzaju Echinocorys z Danu Danii, 
Szwecji i Polski, sygn. MP-117. 
Druk: Sprawozdania 
aństwowego' Instytutu Geologicznego 1949, T. .5, s. 60.
>>>
Bibliografia prac
.. 


219 


1949 


935. Stenz Edward: O definicji klimatów suchych, opartych na wyparowaniu, sygn. 
MP-121. . 
Druk pt.: Zagadnienie kiimatów suchych w świetle wyparowania, Toruń 1949, 
s. 102-168, Stud. Soc. Sc. Tor. Sect. A: Math.-Phys., Vol. 1, nr 7. 


. !. 


1965.. 


936. Niewiarowski Władysław:' Kemy i formy pokrewne w Danii oraz rozmieszcze- 
nie obszarów kemowycłi na terenie Peribalticum, w obrębie ostatniego zlodo-. 
wacenia, syg!l. B-I4/82. ' r 
Druk: Toruń 1965, Zesz. nauk. UMK, Geografia 4, s. 116., 


1966 


. 937. Augustowski Bolesław: Rozwój form systemu odwodnienia późnoglacjalnego 
na Pobrzeżu Kaszubskim, sygn. B-18/1. 
Druk: Gdańsk 1965, s. 98. 


1967 


938, Rosa Bogusław; Analiza morfologiczna dna południowego Bąłtyku, sygn. 
B-22/34, s. 199; rys. 15, fot,_ 2, tab!. 1, mapy 3. 
Druk: Toruń 1967, s. 152. 


. - 
 


'.1 


1974 


. -
.- 
-'.. _.._-_.---r-:-";.--:'....
'i : 


939. Churski Zygmunt: Wybrane zagadnienia 
Skeidararj5kull na Islandii, sy.gn. B-27/3. 
Druk: Toruń 1974, s. 202. 


z hydrografii. przedpola lodowca 


' . _ '--łf!
 " 


 
 
łllł'.W6¥l 
940. Urbaniak-BiernackaUrszula: Badania wydm środkowej Polski.z wykorzysta': 
niem metod statystycznych, sygn. B-31/5. 
Druk: Warszawa 1976, Pr. nauk:. .geod., nr 17, s. 204. 


1976 


1979 . 


941. Namysłhwski Je
zy: Głów
e OŚ;fodki codziennych dojazdów i wyjazdów w Poi
 
sce (wasp
cie przestrzennego zagospodarowania kraju), sygn. B-33/17. . 
Druk: Toruń 1980, s. 172.
>>>
l' 


INDEKS NAZWISK 


Abram Wacław 685 
AchremMichał 102 
Adarriczyk-Szarek Ewa 784 
Adamczyk Jerzy 665 
Adaszyńska Maria 550 
Affelt-Czyżewska Jolanta 832 
Andruszkiewicz Ewa 757 
Andruszkiewicz Jolanta 455 
Andruszkiewicz Krystyna 236 
Andruszkiewicz Marek 721 
Andrzejewski Leon 208 . 
Ankiewicz Eugeniusz 607 
Antonowicz Mieczysław 655 
Antonowicz Wanda 816 
Apuszewski Artur 237 
Arentowicz Danuta 686 
Augustowski Bolesław 937 


Babińska-Mojsiejczyk Jadwiga 461 
Babiński Zygmunt 456 
- Bączyk-Wojtkowicz Zofia 125 
Ęader Bernarda 349 
Badowska Marianna 822 
Bagiński Stanisław 382. 
Balcerak Jan 327 
Balińska Janina 328 
Banach Jan 477 
Banach Mieczysław 430 . 
Banaś Ryszard 60 
Bandurska Agnieszka 758 
Banucha Henryk 360 
. Barabasz-Stankiewicz Maria 759 
Barańska Krystyna 867 
Barcikowski Zygmunt 637 
Barczyk Wiesław 892 
Bartczak Maria 83 
Bartkowiak Bożena 785 
Bartman Leon 197 
Bartoszewicz Zofia 623 
Bednarska Jadwiga 3 


Belka Adam 551 
Bem Janina 9 
Beniuszys Stanisław 890 
Berens-Hydzik Justyna 225 
Berent-Maliszewska Alina 274 
. Bereska-Wierzbicka Maria 148 
Bet Anna 275 
Betlejewska Ewa 226 
Białkowski Bronisław 383 
Bielicki Kazimierz 218 
Biernacka-Belka Alicja 5
2 
Bigus Maria 457 
Biskupski Zbigniew 628 
Blachowski Waldemar 126 
Błachowska Janina 392. 
Błaszczyk Cezary 786 
Borowiecka-Bana
h Zofia 478. 
Borys Michał 329' 
Bozińska Maria 276 
Bożys Anna 595 
Bredau Elżbieta 350 
Brenda Zbigniew 468 
Brodecka Maria 553 
. Brokos Józef 515 
Broniewska Danuta 787 
Brożyna-Wierzbicka Alicja 656 
Brudzyńska Irena 277 
Briigmann Ewa 638 
. Brząkała Tadeusz 113 
Brzostowska-Mrozek 'Stefania 583 
Brzuszkiewicż Mirosława 94 
Budny Kazimierz 8
 
. Budzbon Andnej 69 
Bukowska Genowefa 874 
Burak Szczepan 198 
Butkowska Marianna 439 
Byrski Andrzej 309 


. 
 


.-.. 


Cajska Janina 535 
Cegłowska-Klonowska Barbara 554
>>>
Bibliografia prac... 


Celriler Tadeusz 36 
Cendrowska Renata 687 
Ceynowa Irena 61 
Charchuła Maria 278 
Chmara Zofia 103 
Chmielewska-Bartz Danuta 666 
Chmielewski Jacek 688 
Chmieliński Zenon 330 
Choiński Zbigniew 516 
Churska-Trapp Zofia 843, 905 
Churski Tadeusz 27, 906 
Churski Zygmunt 10, 901, "939 
Ciotuszyński Kazimierz 760 
Cmielewski Czesław 37 
Cwikliński Zbigniew 209 
. Cydzik Jadwiga 162 
Cyglicki Benedykt 371 
Cywińska Maria 823 
Czachla Barbara 279 
Czajka Anna 864 
Czajka Bogusława 485 
Czajkowski Jerzy 372 
Czapiewska Sławomira 280 
Czaplicki Ludwik 517 
Czechowski Bolesław 281 
Czepek Anna 676 . 
Czepek Wiesława 657 
Czerwińska Brigida 238 
Czerwińska Regina. 722 
Czerwiński Jerzy 85 
Czetwertyński-Sytnik Lesław 926 
Czmiel ZdzisIawa 572 
Czuba Jan 168 
Czuba Józef 447 
Czubak-Burak Danuta 486 
Czubkowska Ewa 422 
Czukiewski R
szard 239 
CzyżewskI Andrzej 5,36' 


Dąbrowska-Anuszewska Maria 487 
Dałek Helena 761, 
Dard
ińska Halina 584 
Daroń Maria 824 
Dauksza Alina 210 
Dauksza Leonard 114 
Dawidowski Jarosław 762 
Dembska Halina 140 ". 
Demiańczuk Józef 393 
Demska Matylda 169 
Degórski Marek 866 
Degowska Barbara 518 
Deręgowsk
 Zbigniew 413 


Derks Marian 38 
Deuter Henryk 149 
Diwyk Irena 677 
Dmoch Irena 909' 
Dobrzańska Anna 667 
Domańska-Chomicka Izabela 469 
Domaszewicz Stanisława 199 
Dragan Kazimiera .875 
Drozdowski Jerzy ii5 
Drużyńska Kornela 70 
Drwal Jan 431 
Dryllowa Anna 573 
Drzewiecki Maciej 929 
Dudziński Rajmund 283 
Duks Kazimiera 723 
Dulczewski Jan 150 
Dulska Aleksandra 678 
Dunaj Marian 104 
Dunajska Urszula 679 
Duplicka-Kotecka Danuta 331 
Dworznikowski Ryszard 483 
Dyla Irena 689 
Dylik Maria 462 
Dysarz Roman 180, 933 
Dziąba Jan 846 ( 
Dzienis:-Wojciechowska Lucyna 668 . 
Dziurlikowska Agnieszka 849 


Efczyńska Gabriela 639 
.Ejtminowicz Zbigniew 116 
Etnpel Wiesława 724 
Erdman Roman 394 
Er.dman BożeIUla 127 
Ewertowski Aleksander 282 


Fac-PietrowskaTeresa 128 
Falkowski Jan 105, 921 
Fastowicz-Zając Janina 658 
Fatalska-Kaliszewska Elżbieta 725 
. Fedorowicz Jerzy 184 
Filar Halina 763 
Fi1ińska Urszula 833 
. Fi1ipowicz Wiesław 373 
Filowski Risto 432 
Flik Tadeusz 170 
Fóminkowska J:anina 764 
Frarikiewicz Jerzy 374 
Froehlich Wojciech 141 
Frydrych Stanisław 151 


22'1 


'i, 

 
!1 


., 
j 
.J 
',J 
I 
. I 
I 
.1 


.,'1 


"
>>>
222 


Henryka Moraczewsika, Ewa Talar'czyk 


Gabiec Eugeniusz 555 
,Gajewski Bernard 95 
Gajewski Ryszard 496 
Gajlewicz-Krażewska Alicja '71 
Galanty Franciszek 868 
Galanty Małgorzata 837 
" Galica Halina 645 
Gapińska-Majer Irena 726 
Garczyński Norbert 96 
Gatz Wojciech 284 
Gawłowski Stanisław 11 
Gawrycka Genowefa 727 
Gayda Ad!}m 129 
Gburczyk Józef 519 . 
Gębka Waldemar 285. 
Giedrojć-Juraha Stanisława. 4 ' 
Glazik Ryszard 433 
Gładysz Maria 669 
Główczewski Albin 39 
Goliat Zygmunt 152 
Golińczak Bożena 310 
Gołębiewska Albina 434 
Gołę!Jiewski Janusz 440 . 
, Gołębiewski Józef 97 
Gontarek Irena 690 
Górecka Anna 240 
. G6recka'::Lietz Bogumiła 497 
" Górska Julia 241 
Górska Krystyna 498 
Gorski Jacek 414 
Gra biszewski Marek 646 
Grabkowska Kazimięra 691 
Grabowska Jolanta 556 
. Grabowski Zdzisław 163 
Grapatyn Sławomir.242 
Grau Gabriela '728 
Grobel Bożena 520 
Grochowska Alicja 788 
Grodzicka Maria 876 
Gromada Wiesława 692 
Gronet Ryszard 37.5 
Grosman Witold 86 
Grotthliz-Krzyżanowska Elżbieta 142 
Gruszczyński Bogdan 423 
Grużewski Marek 311 
Gruźlewski Zenon 521 
GrygasLucyna 617 
Grzeg6rski Jan 12 
Grześ Marek 448 
. Gumowska Halina 470 
Gurski Jerzy 351 
Guzowska Zofia Hi3 
Gwóźdź-Banach Walida '130 
\. 


HakemerBarbara 441 
Hana'sz Zofia 62 
.Helwak Leon 286 
Hincman Iwona 522 
Hoffmann Ewa 854 
Hoffmann. Leszęk 499 
. Hohendorf Eugeniusz 896 
Hryńko Jan 352 


Ignatowski Stanisław 72 
Irla 'Czesława 63 . . 
IwanierMałgorzafa 817 


Jabłonowski Ryszard 523 
Jabłońska Elżbieta 765 
Jabłoński Mieczysław 353 
Jabłoński Stanisław 405 
Jabłoński Zbigniew 193 
Jakubek Eugeniusz 87 
Jakubowska-Skraga Halina 28 
Janeczek Ewa 332' 
Janicka Mirosława 789 
Janik Barbara 395 
Janik Zdzisław 106 
Janiszczak Wiesława 333 
Jankowiak Marek' 693. 
Jankowski Andrzej 396, 918 
Jarocińska Aleksandra 5 
Jaroszewska Krystyna 618 
Jarowicki Henryk 354 
Jarząb Aleksandra .
25 
Jarząbkowska Grażyna 211'. 
Jasiński Maciej 243- 
Jasiulewicz Michał 181 
Jaskóła Zbigniew 790., . 
Jaworska Zdzisława 608 
.Jaworski Henryk 131 
Jaworski He:q!-'yk 766 
Jędrej-WawerHenryka ,838 .'. 
Jędrzejczak Wiesław 488 
Jentkiewicz Ryszard 596 
Jerosz Ftyszard 200 
Jesionkowska Bogusława 609 
Juchniewicz Zbigniew 287 
Jurkiewicz Grażyna 694 


.1 
! 
:1 


, 
.; 


Kachniarz Teresa. 557 
Kacprzak Tadeusz 855 
Kaczmarek Elżbieta 107 
Kaczmarek Ka
imieni, 538
>>>
Bibliografia prac... 


Kaczmarek Wiesława 597 
Kaczmarek Zygmunt 288 . 
Kaczorowska Genowefa 13 . . 
Kaczorowski Roman 186 
Kajdan Danuta 227 
Kalata-Zabielska Florentyna 588 
Kaleta. Bogdan 589 
Kalinow&ka-Wojtczak Krystyna 14 
Kalinowski. Ryszard 729 
KaUsz Irena 289 
Kamińska-Nowak Hanna 767 
Kamińs!.dKrzysztof 171 
Kamiński Stanisław 695 
Kapica Maria 424 
Kaptur Gerard 361 
Kapl,1ścińska Kry,styna 458. 
Karaś Teresa 244 
Karbonowska Teresa 730 
Kardaszek Regina 40 
Kąroluk 
ofia 290 
Karwat Małgorzata 212 
Kastrau Mirosław 334 
Kaszewska Maria 397 
Kawa Maria 869 
Kawałek Hanna 228 
Kędzierzawski M
rek 384 
Kępka Bronisław 213 
Kęskrawiec :Krzysztof 158 . 
Kiczak-Owsiak Iwona 489 
Kierczyńska-Churska Czesława 29 
Kieruj Halina 680 
Kinczel Norbert 590 
Kinderman Andrzej 500 
Kinderman Hanna 335 
Kiniorska Krystyna 670 
'Kisielówna Maria 362 
Kitajgrodzki Janusz 336 
Kiwit Wiesław 337 
Klauza Anna 539 
Klecha Maria 132 
Klimaszewski Czesław 98 
Klimek Teresa 877 
Klinger Mirosława 245 
Kłosowski Jan 696' 
Kłudkowski Jerzy 826 
Kłyszyńska Maria 444 
Knuth Ewa 501 
Koc Lucjan 565 . , 
Kocowa-Namowicz Hanna 574 
Kodrzycka-Becmer Krystyna 619 
KolczytlSka Bogna 598 
Kolińska Anna 502 
Kolos Jan 291 


Kołodziejczyk Grażyna 484 . 
Kołodziejska-Pasierbska Halina 415 
Kołupajło Leopolda 640 
Kongiel Roman 934 
Kon ieczny Janusz 376 
Konig Marianna 445 
Kopczyński Stefan 15, 930 
Kopeć Renata 791 , 
Kornacka Krystyna 610 
Kosiara Jolanta 731 
Kośmider Joanna 524 
Kostańska Maria 16 
Kosterna Witold 377 
Kostrzewa Jacek' 865 
Koszałka-:Liberacka Maria 30 
Koszewskfl Jadwiga 338 
Kostrzewska Mirosława 732 
Kotański Zbigniew 893 
Kotarbiński Jędrzej 922 
Kotarska Hanna 834 
Kote'cki Michał 312 
Kot1iński Andrzej 385 
Kottik Jadwiga 292 
Kowalewski Romuald '386 
Kowalkowski Zenon 339. 
Kowalska Aleksandra 827 
Kowalska Barbara 293 ;.' 
Kowalski Lech 599 . 
KozakIewicz Bogumił 768 
Kozicka Wanda' 884 . 
Koźlińska Krystyna 65 
Kozłowska-Dreher Renata 406 
Kożuchowski Ludwik 878 
Krajewska Maria 792" 
Krajnik-:-Ołdak Anna 525 
Krasa Ewa. 856 
Krasińska Irena 558 
Krawczyk Mieczysław 540 
'Kr'awczyk Władysława 839 
Krężel Aleksandra 671 
! Krobska Krystyna 793 
KrukUs Joanna 733 . 
Krupka 'Ryszard 734 . 
Krysiak Janusz 294' 
Krzemień Bolesław 41 
Krzysztofowicz Zenon 73 
Krzywicka Helena 575 .' 
Krzywkowski Bolesław 88 
Krzyżaniak Józef 503 . :, 
Krzyżanowski Janusz 154 
Kuberski Włodzimierz 74 
Kubiak Elżbieta 818 . 
Kubińska Maria 463 


223 


." 
:1 


!; 


"!1 


'I 


.' 


'! 
,1 
:'1 
I 


\,\; 


, 
.
>>>
224 


, 
. Henryka J,\roraczewska, EWa Talarczyk 


Kucharczyk Zofia 735 
Kucharski Mieczysław 42, 90'7 
Kucianka Regina 844 
Kuczora Ewa 117 
Kuczyńska Małgorzata 697 
Kujawski Zbigp.iew. 672 
Kukier Ryszard 576 
Kuleszanka Helena 17 
KUłaga.:.Dagow Wiesława 736 
Kupcewicz Antoni 340 
Kurhi:m Danuta 56 
Kurpiewska Regina 737' 
Kusiewicz Józef 847 
Kuźniacki Stefan 738 
Kwiatkowska Eugenia 900 
Kwinta Andrzej 559 


Lamprecht Bogdan 355 
Lanc Werner 159 
Lankauf Krzysztof 164 
Laskowska Janina 219 
Leciejewski Stefan 425 
Ledwoń Andrzej 313 
Lejk Ludgarda 356 
Lemańczyk Teresa 585 
Lesiecka Danuta 819 
Lesiuk Irena 850 
Leśniewska Hanna 471 
Leszczyńska 
leksandra 698 
LeszkiewiczJan 815 
LewaIski Marian 794 
Lewandowska Anna 2 
. Lewandowska Ewa 699 
Lewandowska Halina 700 
Lewandowska-Stadnicka Ludmiła 629 
Lewandowski Eugeniusz 407 
Lewandowski Jan 89 
LeWandowski Stanisław 701 
Lewicka Elżbieta 702 
Lewocki Leszek 611 
Liberacki Mieczysław 31 
Lichocka . Marianna 888 , 
. Lietz Krzysztof 504 , 
Lipiński Kazimierz 363 
Lipkowski Feliks 18'. 
LipnickaAleksandr:a 143 
Lis Helena 246 
Lubińska Gabriela 314 
Luma Jadwiga 214 


Ładzińska-Czarna Helena 490 
Łaganowski Kazimierz .133 


Ł;;lUkajtys Tadeusz 416 
Łubniewska Anna 182 
Łuczak-Gajewska Maria 769 


. .. 
Machi,nko JadwIga 19 
Mach,nowska Lidia 247 
Maciejewska Franciszka 919 
Maćkowska-Kacprzak Jolanta. 295. 
J,\radany Anna 183 
MagaIska Krystyna 770 
. Mahrburg Janina 57 
Maj Janina 739 
Majewicz Andrzej 491 
Makarski Stefan 144 
Malcer Leszek 417 
Małek Leopold '145 
Marchlik Tadeusz 624 , 
Marcinkiewicz-Pacowska Janina l 
Marcinkowski Nikodem 75 
Markiewicz Zofia 364 
Marosz Józef 173 
Marschall-Gajzler Irena 577 
Marszałkowska Zofia 578 . 
Marszelewski Włodzimierz 560 . 
. Martuszewska-:Hermanowicz Senia 537 
Martuszewski Edward 541 
Masicka Halina 910 _ 
Masłowska Alina 703 
Matejek Bogdan 341 
Mateusiak Danuta 641 
Matuk Jacek 146 
Matusiak Wanda 885 
Matuszak Jerzy 220 
Matuszak Kazimiera 32 
. Matyjek Józef 526 
Matykiewic,z Barbara 704 
Mazurkiewicz Irena 879 
Mazurkiewicz Zbigniew 880 
MelIer Jan 248- 
Michalkiewicz Zbigniew 505 . 
Michałowska Alicja 820 
Mielczarek Bogusław 365 
Milewska Barbara 366 
Milewski Mieczysław. 408 
Miller Marian 398 
Miłosz Urszula 506 
Mincer-R6żańska Wacława 76 
Mindak Aniceta 840 
Minuczyc Alicja 464 
Mityk Jan 915 ' 
Mioducka-Czerwińska Ewa 215 
Mioduska Aleksandra 249 


, 
. i 


.1 


"
>>>
" 


Bibliografia prac... 


Misiak Halina 315 
Mocny 'Jerzy 642 
Modrzejewska Ewa 250 
Mójta Wiesława 442 
Molenda Ingeborg 889 
Monarska Ewalda 612 
Morawiec Wanda 216 
Morawska Maria 435 
Morawski Tadeusz 251 
Moro:! Kazimierz 77 
Moś.cicki Tadeusz 449 
Moszkowski Wiktor 881 
Mroczkowski Ryszard 108 
Mrówczyński- Grzegorz 795 
Mróz Kazimierz 296 
Mryczko Maria 527 
Mueller Mieczysław 740 
Murawski Tadeusz 33 
, Muszyński Paweł 134 
Myśliwiec Anna 630 


Nadratowski stanisław 600 
Nahorski Henryk 450 
Nalazek Mirosław 852 
Namysłowski Jerzy 941 
.Naramowski Zdzisław 185 
Naruszewicz Irena 399 
Nawrocka Maria 528 
Nawrot-Jalowska Helena 566 
Neumannówna Krystyna 43 
Neusser Antoni 647 
Niedźwiec.ka Alicja 586 
Niedźwiedzkii. Zbigniew 99 
Nienartowicz Lucyna 625 
Niewęgłowska Elżbieta 252 
Niewiarowski władysław 20, 899, 936 
Niewiński Bogdan 253 
. Niklewicz-Wójcik Danuta 409 
Nitka Maria 100 
Niziołek lv.Ęaria 254 
Noryśkiewicz Bożena 923 \ 
Nowak Bronisław 21 
Nowak Elżbieta 174 
Nowak Eugeniusz 16Q 
Nowak Grażyna 507. 
Nowak Krystyna 861 
Nowak Urszula 705 
Nowakowska Aniela 706 
Nowakowska Hanna 436. 
Nowakowska Krystyna 297 . 
Nowakowska LUcyna 579 
Nowicka Irena 34 


\ ' 


. Nowicka Jadwiga 6 
Nowicki Stefan 569 


Obermil1er Danuta 357 
Oda
howski Stanisław 828 
Okoniewska Barbara 771 . 
Okoniewski Zygmunt 707 
Okrupińska Elżbieta 708 
Olech Stanisław 221 
Olejniczak Grażyna 255 
Qlszewski Antoni 109, 920 
Olszewski Czesław 631.'. 
Olszewski Ryszard 64 
Olszewski Ryszard 673. 
Oniśkiewicz Lilianna 400 
Oprzałkowska-Wrzosek Teresa 772 
Oprzyński Paweł 90 
Orlińska Henryka 821 
Orłowski Piotr 44 
Or.noch Krystyna 298 
Orwid Tadeusz 580 
, Oryńczak Jan 410 
Osiński Roman 681 
Osowicki Tadeusz 437 
OwsIak Jan 465, 928 


Pac Krystyna 367 
'PachuIski Jan,796 
Paczkowska Stefania 620 
Pandowski Wangiel 411 
Panek Henryk 378 
Pańka Bożena 256 
Pankrac Cezaria 581 
Parzyńska Ewa 45 
Pasierbski Michał 118, 916 
Pasiuk Leon 257 
Pawlak Gabriela 886 
Pawlik Tadeusz 508 
Pawł!wski Franc
zek 582 
Pawski Antoni 194 
. Perszkie Maria 119 
Pestka Krzysztof 773 
Piątek Alina 643 
Piechowska Elżbieta, 529 
Piekarska Gizela 438 
Pietkiewicz Andrzej 155. 
Pietrucień Czesław 379, 914 
Pilarek Henryk 342 
. Piotrowska Ewa 601 
Piotrowska Krystyna 387. . 
Piotrowski Andrzej 6
2 


225 


\ 


, 'y 


,ii 
i 
:r,i 


lj 


J 
:1 
I 
I 


I' 
"(, 


..i' 


" 


\ 


i'
>>>
226 


Henryka MoraczeWSlka, Ewa Talarezyk 


Piotrowski Andrzej 201 
Piskorz Zbigniew 258 
Pituła Dorota 259 
Piwoński Jerzy 316 
Piwowar Józefa 774 
PiwoV\Tarczy
 Danuta 603 
Płowczyk Barbara 530 
Płukis Mirosław 260 
POkojska Zofia 135 
Polak Małgorzata 659 
Polakiewicz Maria 567 
Polewaczyk Helena 509 
Popiołek Jerzy 797 
Popławska Grażyna 542 
Potrzebska Tamara 543 
Prabucki Stanisław 798 
Preis:p.er Zdzisław 202 
Promis Edward 741 
Pruski Edmund 22 
Prządka Eleonora 742 
Przedwojski Roman 156 
Przekazińska Krystyna 203 
Przekwas Grażyna 317 
Przybylak Rajmund 841 
Przybyłowska Sabina 42(1 
Przyradzka Danuta 648 
Pstrąg Jadwiga 709 
Pszczółkowska Bożenna 318 
Ptaszyńska Halina 853 
Puchala Krzysztof 544 
Pukownik Kazimierz 459 
Purol Krystrna .743 
Puzewicz Halina 660 
Pych Zdzisław 261 
Pyłka Piotr 166 


Rąbczyk Ewa 262 . 
Raczko Jolanta 401 
Radtke Andrzej 195 
Radoje:wska Bogumiła 479 
Radoskiewicz-Białożyńska Bogumiła 78 
Radziejewska Barbara 862 
Rakowska Maria 799 
Ramotowski Kazimierz 710 
Rataj Ryszard 187 
Raths-Pietrucień Urszula 388 . 
Ratkowska Maria 842 
Rawłuszewicz Jan 368 
Rayzacher Zbigniew 472 
Rdesińska Irena 613 
Regel Stanisław i20 
Reichstein Lina .172 


}' 


Flejszel D4aria 835 
. Rentf1ejsz Grażyna 531 
Robaczewski Roman' 418 
Rochnowski Henryk 621, 924 
Róg Renata 744 
Rogala Henryka 775 
'. Rogala Piotr 745 
.. Roj Grażyna 480 
Rojewska Bożena 622 
Romahnówna Eugenia 570 
.Romska Witosława 510 
Ronowski Leon 91 
R()sa Bogusław 845; 902, 938 
Rościszewska Elżbieta 492 
Rosińska Grażyna 776, 
Roślik Jan 870 
Roszkówna Ludmiła 897 
.Rożeński Jerzy 46 
. \ Różycka Wiesława 911 
RuchaIska Ewa 319 
Rucińska Maria 591 
Rudak Antoni 121 
Rudecka Urszula 263 
Rudnik Elżbieta 320 
Rutećka Krystyna 222 
Rutecki. Roman 299 . 
Rutkowska-Ę:ędzierzawska Irena 389 
Rutkowska Janina 79 
Rutkowska Krystyna 402 
Rybacki Ryszard 136 
Rybacki Włodzimierz, 777 
Rydygi
r-Fedorowicz Anna 188 . 
Rydygier Czesław 264 . 
Rydzkowska Aleksandra 369 . 
Rynkiewicz Janina 711 
Rynkiewicz Krystyna 626, 
Rząsa Andrzej 189 , 


'
 
I 


" 


Sadowska Krystyna 887 
Sadowski Włodzimierz' 452 
Sawodni Jan 453 
Schmidtke Ludwik 167 
Schoeneich Krzysztof 903 
Segiet Karolina 321 
. Sendobry Kazimierz 229 
Sewerniak Janusz 196, 931 
Sienia)1\7ska Agata 300 
Sienkiewicz Czesław 800 
'Sierpina D4aria 230 
Sikorsld Zbigniew 778 
Sinkiewicz Mieczysław 863 
Sioma-Degórska Bożena 322
>>>
Bibliografia, prac..... 


Sitkowska Helena 561 
Siwiec Jan 829 
- Skibińska-Wróbel Jolanta 481 
Skowron Rajmund 482 
Skrzypek Lutosława 807 
Śliwa Teresa 712 
Słomska Zofia 532 
Słowińska Urszula 157 
Śmietankówna Anna 66 
Śmigielska Janina 592 
Sobczyńska-K wia tkowska Elżbieta: 779 
Sobecki Tomasz 265 
Sobocińska Ewa 801 
Sobocińska Maria 545 
Sochaczewski Tomasz 780 
Sokalski Stanisław 301 
Sokołowska Krystyna 533 
Sołtys Wanda 80 . 
Sosnówka Eugeniusz 546 
Sosnowski Romuald 746 
. Śpibida ,Kazimiera 67 
Spisz Stanisław 511 
Sroka Barbara 614 
Sroka Edward 122 
Stachowski Jan 632, 932 
Stachowski Jan 882 
Stalmirska Renata 857 
Standara Irena 871 ' 
Stankiewicz. Krystyna 747 
Stankiewicz-Borzdyńska Teresa 748 
Statkiewicz Barbara 604 
Statkiewicz Leszek 749 
Stawara Jolanta 781 
Stawowczyk Bożena 802 
Stepnowska Bożenna 473 
Sternicka Emilia 137 
stogowski Erich 427 
S.toltmann Krystyna 605 
Stremel Krzysztof 23 
Stroińska Danuta 231 . 
Strzelecka-Makowska Zofia 782 
Strzelecki Ryszard 713 
Strzyż Jadwiga 714 
Suchańska Krystyna 803 
Suchomska Teresa, 547 
Sulima;..Sułkowska Ewa 682 
Sułkowski Tadeu,sz 175 
Świdzińska Jolanta 323 
Świdziński Witold 661 . 
Świeściak Maria 403 
Święszkowski Tadeusz 123 . 
Świrydowicz Stanisława 412 
ŚwitaIski Edward 927 


Sychowski Roman 204,' 
Sycz Orest 649 
Sylwestrzak Józef 912 
Syryczyński Marek 223 . 
S
tnik Lesław 68 
Szadziul-Tarkowska Izabella 343 
. Szafrańska Jadwiga 81 
Szczepanik Wiktor 493 
Szczepańska Maria 812 
Szczepkowska Irena 891' 
Szczepkowski Jai1568, 925 
Szczęsny Janusz 58 
Szczygielska Czesława 830 
Szczygielska Elżbieta 205 
Szczypiórkowski Józef 860 
Szczypka-Mróz Wiesława 750 
Szczyrba Daniel 138 
Szeglowska Bożena 92 . 
Szewielińska Marla 633 
. Szostak Janina 302 
Szostak Mirosława 166 
Szot Maria 110 . 
Szpanelewski Witold 751 
Sztachel Gerda 593 
Szuf1icka Urszula. 428 
SzukaIski Jerzy 24, 904 
Szulczyń,ska-Rzóska Teresa 634 
Szupryczyński Jan 851 . 
Szutowicz Bronisława 715 
Szwichtenberg Alfons 454 
Szymańska Daniela 683 
Szymborski Euzebiusz 124 
. Szyngwelski Bernard 25 


Taczkowska Bożena 176 
Tarkowska Maria 752 
Tarkowski Dariusz 344. 
Teodorczyk Ewa 474 
Teusz Aleksandra 810 
de Tilliex: Jadwiga 674 
Tkaczuk Stanisław 303 
Tłuścik Władysława 190 
Tobolska Felicja 177 
Tokarczyk Mariola 804 
Tomczak Anna 913 
Tomaszewski Wiesław 814 
Trando Jan 345 
Trawiński Stanisław 562 
Trejderowska Danuta 512 
Trela . Bożena 753 
Troszczyńska Elżbieta 266 
Trzeciakiewicz Teresa 429 


" 


227 


i 
l; 
'I: 


.1', 


.; 


I 
I 
:1 
" 
i 
" 
I 
'..1 
l 
I 


f; 


',.
>>>
228 


HeDil"Yka Moraaewska, Ewa Talarezyk 


Tubilewicz Henryk 111 
. Twarda Teresa 304 
Twardy Urszula 419 
Twaróg Leszek 534 
Tyczyński Wojciech 606 
Tywoński Klemens 571 
Tywoński Wacław 7 


Ulatowska Salomea 26 
Ulatowski Zdzisław 404 
Ulewicz Ryszard 420 
Urbaniak Urszula 908, 940 
Urbanowska Danuta 267 
Urbańska-Dylewska Bożena 650 
Urbańska Jolanta 684 
Urbańska 'Teresa 848 
Urbański Andrzej 651 


Wisińska Barbara 160 
Wisiński Stefan 563 
Wiśniewska Halina 755 
Wiśniewska Hanna 443 
Wiśniewski Edward 93 
Wiśniewski Jan 147 
Wiśniewski Leonard 49 
Wiśniewski Marian 873 
Wiśniewski Ryszard 178 
Witkowska Jadwiga 644 
. Witkowski Edward 663 
Włodawiec Ryszard 325 
Włosek-Zaniewicz Romana 50 
Wnuk Andrzej 51 
Wnuk Elżbieta 805 
WódzkaWładysława 269 
Wojciechowska Alicja 233 
Wojciechowska Mirosława 756 
Wojciechowski Adam 421 
Wojcieszek Zofia 359 
Wójcik Renata 806 
Wojdyła Małgorzata 306 
Wojewódzki Tadeusz 381 
Woj szkun Anna 717, 
Wojtas Danuta 268 
Wojtasżewska-Gajewska Irena 101 
,Wojtkiewicz Danuta 718 
Wojtowicz Andrzej 52 
Wolf Maria 475 
Wollschlegier Janusz 653 
WOlszlegierówna Urszula 808 
Wołkowicz Teresa 326 
Wołyniec Teresa 883' 
Woyda Iwona 6,15 
Wronkowska-NoWaczyk Hanna 234 
Wronkowski Łukasz 235 
Wyczółkowski Jan 895 
'WydorHalina 514 
Wydor Ireneusz 664. 
Wypych Kazimierz 35, 917 
. Wysocka Anna 616 
Wysocka. Henryka 719 
Wysocka Kornelia 224 
Wyżlic Halina 179.. 


. i 


Wachowiak panuta 627 
Walachowski Janusz 548 
Walczak Teresa 232 
Walkowska-Olszewska Ewa 813 
Walukiewicz Bronisław 662 . 
Wandel GraŻyna 652 
Wangin Uzisław 358 . 
Wasin'iewski Kazimierz 346 
Waśkowska Alicja 47 
Wąsowicz Anna 8 
Waszkiewicz Maria 446 , 
Wawrzyniak Barbara 347 
Weber Grażyna 324 
Węgrowska Krystyna 380 
Weichaus Apolonia 513 
Wejt Janina 754. . . 
Wekka Stanisław 206 
Welsberg 
Wa 460 
. Wencel-Michalska Danuta 675 
Weprzędz Barbara 716 . 
Wesołowska Elżbieta 783 
Wesołowska Marła: 872 
Wieczerzak Jan 587 
Wieliński Ry:sziud 858 
Wierachowska. Maria 112 
Wierciszewski Franciszek 48 
Wierzbicka Anna 594 
WierzchoIska Teresa 305 
Wilary Zofia 859 . 
Wilczyńska Barbara 139 . 
Wilczyński Andrzej 894 
Wilk Krystyna 348 
. Winiecka UrszuIa 494 


.1 
....1 
i 
,I 


i 


, 
., 
, , 


. . , 


Zabaryło Włodzimierz 191 
Zaborowski Janusz 53 
Żając Józef 370 
Zając Marek 217 
Zalewski Michał 495 
Załęcka Barbara 270 
Załuska' Maria 192
>>>
Zapadka Bożena 549 . 
Zariczny Stefan 161 
Zawadzka Elżbieta 451 
. Zawadzka-Holz Halina 54 
Zbonikowski Francisz.ek 635 . 
Zdrojewska-Pawlak Maria 82 
Żiarnowska Jadwiga 271 
Zięba-Rutkowska Barbara 836 
Zielenkiewicz Roman 272 
. Zielenkiewicz 'Sławomir 307 
Zielińska Anna 476 
Zieliński Bogdan 207 
Zieliński Jerzy 811 . 
Zierrikiewicz Lidia 59 


, 


Bibliografia prac... 


Zimna-Jabłonowska Ewa 831 
Ziółkowski Sławomir 564 
Ziomek Grażyna 273 
Zwierzchowska Waleria 809 
Zwolińska Danuta 654 
Zwoliński Antoni 390 
Zygmański Zbigniew 55 


Żarnoch Danuta 467 
Żelski . Jerzy 63,6 
. Żuchowska Krystyna 391 
Żuk Michał 308 
Żurawka Danuta 720 


\ 


, 


229 



,1 
: 


... 
.' 


'\
>>>
/' 


'.'
>>>
,I 


SPIS. TRESCI 


Zagadnienie genezy i wieku rynien pOdlodowcowych na Niżu Polskim na 
przykładzie rynny strzyżyńskiej w Borach Tucholskich (w' okolicy Zam- 
rzimicy) 
C z ę Ś ć I: Rajmund G a lon, Rozważania geomorfologiczne . '. 
C z ę Ś ć II: Krzysztof R. L an k au f,. Budowa geologiczna rynny (pod- 
wójnej) strzyżyńskiej wraz z' jej najbliższym otoczeniem w Borach 
Tucholskich oraz charakterystyka sedymentologiczna osadów profilu 
Zamrzenica 
C z ę Ś ć III: Bożena. N o ryś k i e w i c z, Roślinność i historia torfowiska 
w okolicy Zamrzenicy w Borach Tucholskich 
C z ę Ś ć IV: Rajmund G a lon, Niektóre wnioski dotyczące genezy i ewo- 
lucji rynny strzyżyńskiej 
Rajmund S k Q W \1"0 In: TermicZlI1e .rozwarritwienie wody w jeziQrze Gopło 
w sezonie letnim w latach 1973-1978 
Jerzy N am y s ł o w s k i: Systemy lokalne miast nad dolną Wisłą 
Henryk R o c h n o w s k i: Wybrane problemy struktury wielkościowej miej- 
skich ośrodków przemysłowych regionu dolnej Wisły 
Jan. F a l k o w s k i: Metodyczne aspekty problemu wpływu urbanizacji 
i uprzemysłowienia na przemiany w strukturze przestrzennej rolnictWa 
Jan. S t a c h b w s k i: Modele lokalizacji turystyki 
Władysław N i e w i a r o w s k i: .Dorobek Instytutu Geografii UMK w 3_5-le- 
ciu PRL 
Jan S t a c h o w s k i: Zatrudnienie absolwentów geografii UMK w 1980 r. 
Henryka M o r a c z e w s k a, Ewa T a l a r c z y k: Bibliografia prac magi-' 
sterskich, doktorskich i habilitacyjnych Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi 
(Geografia) ża lata 1948-1980 


CONTENTS 


On the problem of origin and age of subglacial channels on the. area ofthe 


Polish Lowland. Case of the Strzyżyny charinel in the Tuchola Forest 
in N-Poland. 
P a r t I: Rajmund G a lon: Geomorphological problems of subglacial 
channels 
P a r t II: Krzysztof R. L a n k a u f: The geological' structure of the 
Strzyżyny (double) 'cha,nnel together with its close sUfl1oud.mgs iIi Bory 
Tucholskie (Tuchola Forests) and a sedimentological descrlption of 
the deposits of the profile Zamrzenica . 
P a r t III: Bożena N o ryś k i e w i c z: The vegetation and history of 
the peat bog in the envii"ons of Zamrzenica in Bory Tucholskie (Tu- 
chola Forests) . 
P a r t IV: Rajmund G a lo In, Some conclusions conceming the origin 
and evolution of the Strzyżyny chann,el 


, 
. i 
I 
I 
I 
, 
i 


3 
3 
11 
10 
27 
36 
39 
53 '1-; 
",1 
71 1
 
I 
93 : 
117 
135 
153 
161 
! . 


'. 


3 


9 


25 


35 


37
>>>
Rajmund S k o w r o n: The thermal, stratification of water in Lake Gopło 
in the summers of 1973-1978 . 51 . 
Jerzy N a m y s ł o w s k i: Urban local systems on the Lower Vistula ' 69 
Henryk R o c h n o w' s k i: Studies ón the size structure of urban industrial- 
centres of the Lower Vistula Region . . . 91 
Jan F a l k o w s k i: Methodical aspects of the problem of the effect. ot urba- 
nization and industrializat
on on. the transformations in the structure 
of agricuIture. . 115 
Jan S t a c h o w s k i: Models of localization of tourism 132 
Władysław N i e w i a r o w s k i: The output ol the Ia1:stitute of Geography ot 
CoperniCus University in the 35 years of the Polish' People's Republic '. 151 
Jan S t a c h o w s k i: The employment of graduates of Copernlcus University 
in Geography in 1980 . 1 158 


?' 



 ' . 


-.., .
>>>