Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Studia Slavica, z. 7 (358), 2002

. " . , 


1 


1 


e 1 


. .. ..." 


, ... . 


uł K 


. 


1 


e. · 


STUDIA SLAVICA 


VII 


. ..
>>>
.....---,
- 


ACTA UNIVERSITATIS NICOLAI COPERNICI 


STUDIA SLAVICA 
VII 


Nauki Humanistyczno-Społeczne 
Zeszyt 358 


TORUŃ 2002
>>>
Redaktorzy serii 
Adam Bezwiński 
Irena Sawicka 


Redaktor tomu 
Irena Sawicka 


Printed in Poland 


, 
i 


@ Copyright by Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 
Toruń 2002 


ISSN 0860-1232 
ISSN 1428-4960 


WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA 
ul. Gagarina 39,87-100 Toruń 
Redakcja: tel. (056) 611 4295; fax: 611 4705 
Promocja i reklama: tel./fax: (056) 611 4298 
e-mail: ksiazki@cc.uni.torun.pl 
. www.uni.torun.pl/wyd 


Wydanie L Nakład 350 egz. 
Skład i łamanie: WENA, tel. 62-232-13 
Druk: Żakład Poligrafii UMK
>>>
-.....!I 


Spis treści 


FONETYKA 
JIiJlifl BbI20HHaJl, )J;bIHaMiKa 3MeH y cyqaCHaH 6eJIapycKaH MOBe 
(MoBa 6aU.bKoy i )J;3Hu.eił) ........ ............. ..... ........................ ..... .......,.. .... ........7 
BepaHiKa KYPlj06a, CTaH, )J;blHaMiKa 3MeH y ryKaBblM JIaJJ;3e cyqaCHara 
6eJIapycKara )J;bUlJIeKTHara MaYJIeHIDł H Hro clłLJ.bulJIbHa-KaMYHiKaTbIYHae 
pa3MepKaBaHHe ............................ ................... ........................ ...... ............ 13 
JIirlifl BbI20HHaJl, AHHa MRmJllOK, TpaJJ;b1u.bUl i Cy6HOpMbl y6eJIapycKiM 
BYCHblM MaYJIeHHi 3CMI ....... ..... .................... ..... .................... ..... ............ 23 
Silvana PuniSić, Natasa Cabarkapa, Dinamika razvoja fonoloske strukture 
srpskog jezika ........ ......................................... ............ ............ .................. 31 
MupjaHa C06UJb, KpeTalbe JIapHHrearrHor maca y aKLJ.eHTIłMa 
cpnCKor je3HKa ................................. ............... ..... ..... ..... .......................... 39 
MUtuKO Cy6omun, CJla6Ulja IlaHmeJlun, AKYCTDąKH KOpeJIam nepu.emmje 
BOKana ............................................... ............... ................................... ......49 
Anna Korytowska, Realizacja samogłosek polskich po junkturze 
i po samogłosce.......... ........ ............................................... ...... ...... ...... ...... 57 
Irena Sawicka, Bosko Vucenović, Czym jest polskie sandhi? ............................ 71 
Magdalena Osowicka-Kondratowicz, Podatność welarnych spółgłosek 
na kontekstowe palatalizacje w sekwencjach spółgłoskowych 
w języku polskim.......... ............ ................ ........................... .......... ..... ...... 77 
Joanna Mielczarek, System wokaliczny i konsonantyczny czeskiego rękopisu 
ze zbiorów Książnicy Miejskiej w Toruniu na tle zmian fonetycZnych 
w języku czeskim w XN-XVI w. .........................................................111 


V ARIA 
BRpa MWIOJICUe6a, CHCTeMbI marOJIbHbIX !oP!'ł B 60JIrapCKOM TeKCTe .........129 
Agnieszka Czyżniewska, Typologia aproksymantqw (na przykładzie języka 
pol skiego i bułgarskiego)...................................................... ......... ......... 135
>>>
Joanna Ku/wieka-Kamińska, Islamizmy w systemie gramatyczno-leksykalnym 
polszczyzny (z historii procesów adaptacyjnych) ..................................161 
lf3a6eJla KOHbl-taK, AmUIM3 cIIoco6oB 06pa30BaHlłH 3THOHMMOB apa6CKoro 
IIpOMCXO)l(.D;eHlłH B PYCCKOM H3bIKe (Ha MaTepmUIe qeTbIpeX pyccKIłX 
IIepeBO.D;OB KopaHa) ..................................................:............................. 185 
lf3a6eJla KOHbttaK, CIIoco6bI IIepe.D;a'IH JIM'lHbIX MMeH B qeTbIpeX pycciHx 
IIepeBO.D;ax KopaHa ................................................................................. 193 
Lidia Pdinovd, Problem czasowników dwuaspektowych w słownikach 
języków słowiańskich (na przykładzie języka polskiego, czeskiego 
i rosyj skiego) .......................................................................................... 201
>>>
FONETYKA
>>>

>>>
ACTA UNIVERSIT A TIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


JII.JIUI BbIrOIlHMI 
MiHCK 


,[(blHaMiKa 3MeH y cyqaCHaii: 6eJIapYCKaii: MOBe 
(MOBa 6aU;bKoy i ,lJ,3J1u;eii:) 


I1pbl BbIByą:mHi carrpaY.D;HaH Kapn;iHbI cyqacHara 6eJIapycKara BbIMaYJIeHHH 
iCTOTHblM 3'HymIen;n;a BbI6ap .D;aCTaTKOBa rrpaJJ;cTa)iHiqara MaT3pbHIJIY, HKi 
6 .D;a3BOJIiy y6aąbIn;b HaH60JIbm xapaKT3pHbIH paHeTblQHbIH 3'nbI, BapTbIH YBari 
na p03HblX MepKaBaHHHX. 
HaBaT rrpOCTaH KaHCTaTan;bIH paKTaY IIpbl He.D;aCTaTKOBa a6rpYHTaBaHblM ix 
Bbl6apbl MO:IKa rrpblBecn;i .D;a HeaJJ;3KBaTHara aIIicaHHH aryJIbHaMoYHaH ciCT3MbI. 
y CBHTJIe aca6JIiBa aKTblYHblX y KaHII;bI XX CT. can;bIHJIiHrBicTbląHbIX 3MeH 
6eJIapycKaH paHeTblKa rraJJ;rraJJ;ae rra.D; .D;3eHHHe paKTapay p03Hara XapaKTapy. 
Ha.D;3BbląaH n;H)I(I(a .D;aKJJaJJ;Ha BbI3HaqbIn;b C1)'IIeHb cyrracTaymIJIbHacn;i 
MaYJJeHąblx a6'eKTay, a6paHbIX .D;JUI rrapa)iHaHIDI, KaJJi M3Ta .D;aCJIe.D;aBaHHH - 
Bbl3Haą3HHe .D;bIHaMiKi 3MeH y l)'KaBblM JIaJJ;3e cyqacHaH MOBbI. CaIIpaY.D;bl, 
KJJaciąHae arricaHHe paHeTblqHaH: ciCT3Mbl KaHKp3THara .D;bIHJIeK1)' (a60 
JIiTapa1)'pHaH MOBbI) 3MHmąae l) rrepaJJiK BbI3HaąaJJbHbIX aJJ;MeTHbIX 3'HY, 
2) iHBeHTap rYKaBbix MaHipecTan;bIH paHaJJariqHaH cicT3Mbl, HKaH pa3YMeen;n;a 
HK Bbl3HaąaHae MHOCTBa BH.D;OMbIX Moyn;aM 3TaJJoHay, 3) BbIHYJIeHHe rra3in;bIH- 
HblX 3MeH i p3ryJIHpHbIX ąapraBaHHHY, 4) Ha3ipaHHi HaJJ; Hep3ryJHIpHbIMi, 
nepblpepblHHblMi 3'HBaMi. TaKiM qbIHaM, aTpbIMoYBaen;n;a cYKyrruacII;b 
a6arYJIbHeHHHY, i.D;3aJJbHaH a6CTpaKTHaH cicT3Ma, IIa6Y.D;aBaHaH Ha Be.D;aX a6 
rpyrraBblx pbiCax, mTO XapaKTapbI3y.KII;b rr3)iHbIH JIiHrBacon;blYMbI. 
y Bary .D;aCJIe.D;ąbIKay y IIepIIIYJO qapry rrpbln;HrBaron;b paKTbl, HKiH 
p3ryJIHpHbIH i mMaTJIiKrn a60, HaaJJ;BapOT, MaJJaBH.D;OMbHI ("HoBbrn") i BbIKJJIO- 
ąHbIH. M3Ta3rO.D;HaCn;b TaKora IIaJJ;blXO.D;y He BaiJTa aCrrp3ąBan;b. MHaK IIpan;aM 
na .D;bIHJIeKTaJJorii i JIiTapa1)'pHaH paHeTbln;bl ąaCTa He xaIIae KaHKp3TbIKi, 
aca60BaH aTpbl6yran;bIi. Xp3CTaMaTbIi, IIITO 3MHmąaron;b TpaHcKpbl6ipaBaHbIH 
T3KCTbl 6e3 aJJ;rraBe.D;HbIX pOHa3aIIicay, He rapaH1)'IOn;b rraYHaTbl arricaHHHY HK 


.j 


7
>>>
. . i 


3-3a CBaeM HellIMaTJJiKacQi i a6Me)KaBaHacQi 3MellIqaHblX y ix MaT3pbIJJay, TaK 
i cy6'eKTblYHacQi cKpbIOTay naąyrara. 
EOJJbllI IIOYHbHI 3BecTKi 6Y.D;yUb 3MHllIqaQb KaMnyrapHblH 6a3bl ,L(a,z:J;3eHbIX, 
M3Ta HKix ciCT3MaTbl3aQblH Y30pay 6eJJapycKara ,L(bHIJJeKTHara i JJiTaparypHara 
BYCHara MaYJJeHHH. A.D;Ha 3 ix cTBapae
a HaMaraHHHMi paHeTblcTay 3 a,zu:J.3eJJa 
cyqaCHaM 6eJJapYCKaM MOBbI IHcTbnyra MOBa3HaYCTBa HAH EeJJapyci (J1. u;. 
BblrOHHaH, B. n. PycaK, J1. M. CHIf1ł)'K, A. I. IIIqap6aKoBa) i Mae :YMoynyIO 
Ha3BY ,,IaHeTbIqHbI pOH,L( cyqaCHaM 6eJJapycKaM MOBbI" (IICEM). CaMa 
Ha3Ba a)],JIIOc'TpoYBae nepaBIDKnyIO 3aQiKaYJJeHacQb He CKJIa,z:J;aJJbHiKay y a'Tpbl- 
MaHHi 3BeCTak a6 ryKaBbIM JJa,z:J;3e MOBbI. :MH:PKYeQQa, IIITO ryKaBbIH MaT3pbIHJJbl 
IICEM ,L(a3BOJJHQb aTpblMaQb KaHKp3THbHI 3BecTKi a6 iH,L(bIBi.D;yaJJbHbIM 
MaYJJeHHi ac06, IIITO YBaxO.D;3HQb y KOJJa Hocb6iTay JJiTapaTypHaM MOBbI, 
i npa.D;cTaYHiKoy aCHoYHbIX 6eJJapycKix ,L(bIHJIeKTay. 
AKpaMH Taro, napaJJeJJbHa 3 ,L(a,z:J;3eHaM T3MaM, aJJe BbIKJIIOqHa Ha ,L(bHIJJeKTa- 
MOYHblM MaT3pbIHJJe cynpaQoYHiKaMi a,zu:J.3eJJa ,L(bHIJJeKTaJJorii i JJiHrBarearpap ii 
f3TaH )Ka YCTaHOBbl (A. A. KpbIBiQKi, 1. 
. KrriMqyK, B. M. KypQOBa, J1. II. 
KYHU3Biq i iHIII.) IDKbIQQ5IYJIHeQQa TaKcaMa Ha3aIIaIIIBaHHe T3MaTbIqHa 
pa3HaCTaMHbIX rYKaBbIX MaT3pbIHJJay (cnaHTaHHbIX T3KcTay MaYJIeHHH) 3 T3Pbl- 
TOpbli JJaKaJJi3au;bli 'Tpa,z:J;bIQbliłHbIX MHCQOBbIX raBopaK y Me)KaX Q3H'TpaJJbHaM 
,L(bIHJJeKTHaM 30HbI HaQbHIHaJJbHaM 6eJJapYCKaH MOBbI. Bbl6ap anolIIHHM y HKacQi 
a6'eKTa BbIByq3HHH TnyMa%IQQa pOJJHM r3TaM MOYHaH papMau;bli y ricTOpbIi 
QapMipaBaHHH HapMaTbI:YHara "a6JJiQQa" JJiTapaTypHara BapblHHTa cyqaCHałJ 
HaQbIHHaJJbHaM MOBbI. TaMY i MHpKyeQQa, 3bIXO,L(3H%1 3 xapaKTapy MOYHaH 
ciryaUbli, IIITO MeJJa MecQa y EeJJapyci Ha npaQ51ry anOIIIHHra naYCTarOM3H, 
npaCa%lUb He TOJJbKi 3a p3aJJbHblM CTaHaM MaYJJeHIDI npa,z:J;cTaYHiKoy p03HbIX 
MiKpacoQbl}'May, )KbIXapoy ,L(a,z:J;3eHara JIiHrBap3rieHa, aJJe i BbHIBiQb MarąbIMblH 
3MeHbI y rpaMaTblqHaM C'TpYKTypbI 'Tpa.zu,IQbIMHbIX raBopaK Qi ix 'TpaHcpap- 
MaUblłO. TaKiM %IHaM, aY'rapcKi KaJJeKTblY 3a.D;yMay 360%IQb 03YHbIM qbIHaM 3 
'Tpa,z:J;bIUblHHara ,L(bIHJJeKTaJJariqHara anicaHHH, 3MeCTaM HKora y p3lIIQe p3IIIT . 
3'HYJJHeQua .D;bIHJJeKTaJJariqHaH p3KaHC'Tp)'KQbIH, a nacnpa6aBaQb 3,L(3eMcHiQb 
caQblH,L(bIHJJeKTaJJariqHae y CBaeM aCHOBe BbIByq3HHe raBopaK Y JIaKaJJbHbIM 
p3rieHe CeJJbCKaM KaMYHiKaTblYHaM npacTOpbl. Ha na,z:J;CTaBe Ca6paHbIX T3KcTay 
MaYJJeHHH nJJanyeQQa He TOJJbKi Bbl,L(aQb xp3cTaMaTbIIO BYCHaH MOBbl 
TPa,z:J;bIUbIHHbIX raBopaK Q3HTpaJJbHaM 30HbI, a HaiilleplII 3pa6iQb HaBYKOBae 
anicaHHe ix cTany 3 60KY f)'KaBora JJa.D;y i MappaJJari'łHaM apopMJJeHaCQi. 
BonbIT CKJIa,z:J;aHHH laHaT3Ki 6eJJapYCKaH MOBbI, a'TpblMaHbI y 70-90 rr, 
naKa3ay, IIITO pa3HaCTaHHbHI T3KCTbI, HKiH ,L(a3BaJJHJJi a'TpbIMaQb aIlTbIMaJJbHbl 
3 nyHKTy rJJe.D;)KaHHH npa,z:J;cTaYJJeHacQi ycix ryKaBbIx 3JJeMeHTay Y p03HbIX 
na3iUblHx Y CJJOBe i ppa3e, Hea6xo,L(Ha cnanyqaQb 3 3anicaMi CnaHTaHHara May- 
JJeHHH TbIX )Ka iHpapManlpay. TOJJbKi TaKoe cnanyq3HHe ,L(a3BaJJHe a6'eKTbIYHa 
auaHiQb aca6JJiBacQi BblMaYJJeHIUI KO)KHara MOYQbI. TaM)' MH paHeTblqHara 
QOH.D;y cyqaCHaH 6eJJapycKaM MOBbI y HKacQi raJJoYHara 6bIY a6paHbl )Kanp 
iH.D;bIBi,L(YaJJbHbIX ryKaBbIx a6pa3Koy, HKi M. J1. KaJJHHqyK Ha3bIBae )KaHpaM 


....:. 


8
>>>
apja3niLJHara IIapTp3ry (KaneuąyK 1999, 127). 3aKOHqaHI:.IH !JaHeTI:.ILJHI:.IH 
3aManeYKi, IIpbICBeLJaHbIH aIIicaHHłO aca6JIiBac:QeM BycHara MaYJIeHHH JIłO,ZJ;3eM 
p03Hara Y3pocry, HKiH rpyHTylOU:Qa Ha a.D;IIaBe.D;HI:.IX !JOHa3aIIicax, .D;a3Banmo:QI:. 
npaCaLJbI:Qb .D;3eMHac:Qb MOYHblX 3aKaHaMepHaC:QeM y ix aCa60BI:.IM YBaca6JIeHHi. 
y HallIbIM BbIlIa.D;KY a6 YJJaCHa "ap!Ja:miqł:łI:.Ix" IIapTp3Tax MO)J(Ha raBapI:.I:QI:. 
TOJJbKi a.D;HOCHa HeBHJJiKaM qacTId aIIicaHHHY (TaKoe .D;aCJIe.D;aBaHHe ryKaBI:.IX 
aca6JJiBac:QeM MaYJIeHHH 6eJJapycKix IIicbMeHHiKay p03Hara Y3POCry IIpaBe- 
,lJ,3eHa JI. M. CHHLJYK). IIepaBIDKHaH 60JII:.llIaC:Qb 3 ix - iH)J,blBi.n;yanI:.HblH ryKaBI:.IH 
napTp3TI:.l, HKiH HeJJbra JJiLJbI:Qb ap!Ja3IIiqHblMi. 
IIpaua M. IIaIIOBa IIa ricTOpI:.Ii PYCKaM ap!Ja3IIii IIepaKOHBae, IlITO 3BapOT 
,lJ,a KaHKp3THbIX ryKaBI:.IX MiHicicT3M .D;a3BanHe JIeIIIII IIpaCaqI:.I:QI:. .D;I:.IHaMiKY 3MeH 
y ryKaBblM JIa.D;3e MOBI:.I (IIOIIOB 1990). 
MOYHaH YHiBepcaniHM 3'HYJIHe:Q:Qa a.D;HaqaCOBaH HaHYHac:QI:. npbl p3ani3a:Qbli 
rYKaBora JJa,lJ,Y Ha:QI:.IHHanbHaH MOBI:.I y II3)IHI:.I a.D;p33aK qacy HeKanI:.Kix 
BblMaYJJeHLJblX cicT3M, IIpa.D;CTaYJIeHI:.IX y MaYJIeHHi aC06HI:.IX rpyn MO)I::Qay (a60 
aco6Hblx JJłO,lJ,3eM). HaBaT a.D;3iH ciHXpoHHI:.I 3P33 BI:.IHYJIHe y HocI:.6iTay MOBI:.I 
TaKiH BI:.lMaYJIełf1łI:.IH cicT3MI:.I HK cTap3MllIaH, ManO.D;llIaH i IIpaMe)KJ(aBaH. 
3ra.D;aeM, IlITO 1. .D;3 CacłOp ciHXpoHHbI 3P33 MOBI:.I BI:.I3HaqI:.IY HK ,,60JII:.1lI a60 
MeHIlI IIpaUHrJJI:.I IIpaMe)J(3j( qacy, Ha IIpaUHry HKora c)'Ma 3MHHeHHHY, HKiH 
a.tJ,6bIBałO:Q:Qa, 3aCTae:Qua Mi33pHa ManoM". Ha Hro .n;yMKY, TaKi IIpaMe)J(aK MO)J(a 
CKJ1a,lJ,aU:Qa 3 .D;3eCH:Qi ra.D;oy, )l(I:,1:QUH a.D;HarO IIaKaneHHH, a.D;Haro CTarOM3H 
i HaBaT 60JJI:.1lI (COCCłOp 1977, 133). Y r3ThlM BI:.I1Ia.D;KY MO)IHaH cicT3Ma 
xapaKTapI:.I3ye:Q:Qa HK CTaH HKacHaM YCTOił.rriBac:Qi.D;a 3MHHeHHHY. 
Ha3aIIaIlIBaHHe MO)IHbIX 3'HY yuyrpI:.I ciHXpoHHara cTaH)' cicT3MI:.I MOBI:.I 
a,lJ,6bIBaeuQa y iH.D;bIBi.n;yanI:.HI:.IM MaYJJeHHi. BapI:.IHThIYHac:QI:. - TOM cTpI:.DKaHI:., 
HKi ,lJ,a3BanHe y6aLJbI:QI:. .D;I:.IHaMiKY MOBI:.I. IIpI:.IBaTHae p3anI:.Hae 
IBaHHe 
rYKaBbIx Y30pay a.D;JIłOcTpO)'Bae c'TpaThI!JiKa:QI:.IMH)'IO BapblHTblYHaC:QI:. cY
łaCHaM 
6eJJapycKaM MOBbl, 3BH3aH)'lO 3 Ca:QI:.HIJII:.HbIMi xapaKTapI:.IcThIKaMi cy6'eKTa 
MOBbI. HaCbIqaHae IIa.D;3eHMi XX CT. .D;3MaHcTpye "paBaMO:QHaC:QI:. i M3Ta- 
3ro.D;HaC:QI:. IIpaBH.D;3eHHH 60JIbllI .D;p06HbIX IIa axony qaCaBaH IIpaCTOpI:.I 3p33ay, 
npI:.IHaMci, Ha 6eJJapycKiM MOYHI:.IM a611IapI:.I. 
BapTa IIara.D;3i:Q:Qa 3 .D;)'MKaM, IlITO Me)l(I:,l BapbIHThI)IHac:Qi !JaHeTI:.JtłHI:.IX 
CpO,lJ,Kay 3a.D;ałO:Q:Qa ca:QI:.HIJII:.Ha-rpYIIaBI:.IMi i p3riHHanI:.HI:.IMi Mar1ffiIMacUHMi 
ac06bl. TaM)' Tp36a 3BHPHYW )'Bary Ha BI:.I1Ia.D;Ki, Kani BH.D;OMI:.IH !JOPMI:.I 
Tpa,lJ,bl:QblMHara y)l(I:,lBaHHH !JaHeThlqHaM cicT3MI:.I IIaqI:.IHaIO:QI:. He3a.D;aBanbIDI:QI:. 
iH,lJ,bIBi.n;yanI:.HI:.HI IIaTp36bI. 
MHPKYeM, IlITO HaM60JII:.1lI IIpI:.I.D;aTHI:.IM .D;mI BI:.ICBHTJIeHHH .D;I:.IHaMiKi 
jaHeTblLJHI:.IX 3MeH 3'HYJJHe:Q:Qa IIapaYHanI:.Hae BI:.IByq3HHe MOBI:.I 6a:QI:.Koy 
i ,lJ,3H:QeM. IIpbl TaKiM IIa.D;I:.IXO.D;3e HiBeJIłOłO:Q:Qa MHOriH a.D;p03HeHHi, 
a6YMOYJJeHblH 3KcTpaniHrBicTI:.IqHa i UH)KJ(iH .D;JIH IIo)IHara YJIiKY. lMiTa:QI:.IMHa :Qi 
CBH.D;OMa y CHM'i 3aKJ1a.D;BałO:Q:Qa YJIaCHa iH)J,I:.IBi.n;yanI:.HI:.IH MaYJIełf1łI:.IH apI:.IeH- 
uipbl, BI:.IMaYJJeHLJbIH 3BI:.lqai i JIiHrBicTI:.ILJHI:.IH HaBI:.IKi MOY:Qay, HKiH TpI:.IBana 


9
>>>
3aXOY BaIO uu a i Y ix .D;aJIe:iłilla:ił MOYHaH IIpaKTbIubI HK KaHKp3TbI3aBam.1JI 3THiq- 
HbUI i CaUbI5IJIbHbI5I MaYJIeH'łblJI CT3p3aThlIIbI. 
I1paBe.D;3eHae y JIa6apaTOpbIi 3KcIIepbIMeHTaJIbHaH lj:aHeThIKi IHcTbrryra 
MOBa3HaycTBa y 70-80 rr .D;aCJIe.D;aBaHHe 6eJIapycKa-pycKara .D;BYXMOY5I 
(Ca.D;oycKi 1982) 6bIJIO IIepillaH cnp06a:ił IIpaBepKi 31j:eKTbIYHacUi TaKora 
npou,inaCTaYJIeHara pa3rJUI.D;y aca6JIiBacue:ił. l)'KaBbIX cicT3M KaHKp3THbIX 
Hocb6iTaY MOBbI. JlHO 51CKpaBa IIaKa3aJIa IIJIeHHaCIJ,b a6paHa:ił MeTO.D;bIKi. 
TaKiM qbIHaM, anicaHHe ,,6aUbKOYCKa:ił" ryKaBoił ciCT3MbI 3'51Y JUIe uu a 
3bIXO.D;HblM .D;JI5I a.D;JIiKY MarqbIMbIX HacTYTIHblX 3MeH. Jlro BapblJITbIYHacub 
.D;bI5IrHaCTbIpye Mar'lbIMbI5I IIIIDIXi lj:aHaJIarhaIJ,bIi paHe:iłillblX aJIalj:oHay, ix 
naillblpaHacub IIpbI p3aJIhaIJ,bIi p03HbIX. CJIo)iHiKaBblX i rpaMaTbl'łHb1X 1j:0pM. 
I1apaYHaHHe .D;BYX BbIMaYJIeHqbIX IIJIaCToy, CTap3:Hmara i MaJIO.D;illara, 
Bbl3HaqaHbIX na BbIHiKax BbIByq3HHH ryKaBOra JIa,z:Jy IIepaxO.D;HblX 6eJIapycKix 
raBopaK (y Me:Kax MiHCKaH B06JIacui) ]l u:. BbIroHHa:ił Ha IIpaLl,5lry .D;BaLl,Ll,aui 
anoillHix ra.D;oy (BycHaH 6eJIapycKa:ił MOBa, 1990) .D;a3BOJIlla y6a'lbIUb 
3HiKHeHHe "IIaJI5IpHbIX", "BOcTpa.D;bI5IJ1eKTHbIX" pbIC BbIMaYJIeHHH y MOBe 
.D;351u,e:ił. TaK, Ba yciM MaciBe MaJIO.D;illara IIJIaCTa aMaJIb a.D;cyrHiqay IIepaxO.D; [a] 
y [O] nepa.D; [y] y .D;3e5lCJIOBaX IIpOillJIara qacy (6poy, Y3ey, ooy), HKi p3rymqma 
lj:iKcyeuu,a y 6aUbKOycKiM MaYJIeHHi. AHaJIariqHbI IIpaU3c (a6 r3TbIM CBe,lI;'łaIJ,b 
MaT3pbI5IJIbI illTOra.D;oBblX .D;bI5IJIeKTaJIariqHblX na.D;apo)lOl(ay cynpau,o)iHiKay 
a.D;.D;3eJJa .D;bI5IJIeKTaJIOrii i JIiHrBarearpalj:ii) BbILI,5ICHeHH51 3 MaYJIeHHH MaJIa.D;bIX 
MOYUay .D;bI5IrHaCThIqHblX .D;bI5IJIeKTHbIX pbIC TaKCaMa xapaKTapbI3ye i raBopKY 
npa.D;CTaYHiKoy naY.D;HeBa-3axO.D;HHra .D;bI5IJIeK1)'. Tyr .D;OCbIUb p3.D;Ka lj:iKcyeu,ua 
BbIMaYJJeHHe [o] y a.D;KpbITbIM KauUaBbIM CKJIa.D;3e CJIOBa (006pa20, Jle2JlO, 
6eCeJlO, YCJlJlJfKae), 3aYBIDKaJIbHa cTpaTa 3aKpbITbIX raJIOCHblX l)'Kay [o] i [e] y 
a.D;naBe.D;HbIX lj:aHeTblqHbIX )'MOBax, 51illq3 pa.D;3e:ił a.D;3HaqaeLl,Ll,a )/:KbIBaHHe 
YCTaYHora [:ił] IIaCJI5I ry6HbIX (nuat/b, Muaca, npblyu03). Y BbIMaYJIeHHi 
BbIXa.D;u,ay 3 6eJIaPYCKaMOYHara a6illapy, a.D;IIaBe.D;Hara IIaBO.D;JIe T3pbITapblJIJIb- 
Ha-MOYHa:ił .D;bIlj:ep3HIJ,bI5IUbli raBopaK 6eJIapYCKaH MOBbI IIa)iHoąua-YCXO.D;HHM)' 
ix 51.D;HaHHIO, p3.D;Ka IIpbIcyrHiqae y IIepillbIM i iHillbIX CKJIa.D;ax IIepa.D; HauicKaM 
i y nacJI5IHauicKHbIM cTaHOBiillqbl raJIOCHbI, IIa.D;06HbI IIa ryqaHHi .D;a [bI], 51Ki 
3'51YJI5Ieu,u a BbIHiKaM .D;3MaHcTpau,bIi .D;3e5lHHH 3aKaHaMepHara T)'T 3aKOHa 
.D;blCiMiJI5ITbIYHara a
auHH (Cbl6a1w, Hbl6pajl, :JICa6blpblHaK). Jlmq3 60JIbill 
MaJIaY:KblBaJIbHbIM cTaHoBiLl,Ll,a I)'K [y] y a.D;naBe.D;Hacui 3 [bICi)], p3aJIhaUbI5I 
51Kora Mar'lbIMa i Ha3ipaeuua TOJIbKi y TI3)iHbIM lj:aueThIqHbIM aTaq3HHi 
(xYMymbl, nynYJlaM, ciHlOMY, 1Jynyxa), ry6JI5Ie CTa1)'C BbIpa3HaH .D;bI5IJ1eKTaJIbHa:ił 
aca6JIiBacu,i M51KKi 3bIqHbI [p] (03ipi6JlHHblU, 6JlpbXOM, tjJlnepb). 
AJJe a.D;HaqaCOBa 3 TaKoił .D;aCTaTKOBa BbIpa3HaH cynpaIJ,bIIaCTaYJIeHaCUIO 
BbIMaYJIeHH5I MaJIO.D;illblX B5ICKOBbIX MOYUay IIepaBIDKHa .D;bI5lJ1eKTaJIbHaM)' 
6 a U bK OYCKaMY BbIMaYJIeHHłO y cyqacHbIM ryKaBbIM JIa.D;3e 6eJIapYCKa:ił MOBbI 
MalOu b Mecua i HeKaTOpbI5I npouiJIerJIbI5I, a6'51.D;HaJJbHbI5I T3H.D;3HIJ,bIi. C5IpO.D; 
ac06HbIX naH.D;HaJIbHbIX .D;JUI p03HbIX Y3POCTaBbIX IIJIaCToy lj:aHeThJąHbIX 3'51Y 
a.D;3Haqaeuua: IIaillblpauae Y:KblBaHHe ac06HbIx npaT3ThIqHbIX l)'Kay, y TbIM 


10
>>>
JIiKY i Y "HenpbIAaTHLIX" ,WUI r:nara Map«PaHeMaTbIqHbIX )'MÓBax (6Y:J/CblH, 
6ympaHHiK, 6YMHbl, 606Mapa'lHbl, 6a6zu':l3CblJb6iHHbl), CWDK3HHe raJIOCHbIX 
rpyn ryKay .D;a a,r(Haro ryx:a i BK KaHQaBbI BbIHiK YCHro f3Tara - m)'HaH 
TpaHc«papMaQbIB aryJIbHara «paHeTbIqHara' BbIrJIB.D;y CJIOBa (6i6llJllJeKa, 
na6ZaHRlJb, naMepblKaHcKi, cmalJaHap, CblU03iHilJlJa, npaoaJley, HiHlJip3CHbl). 
Pa3aM 3 TbIM ycroił.JIiBbIMi 3'BymnOQIJ;a pbICbI, jIJ(iH na,r(TpbIMJIiBaIOQIJ;a 
napaJIeJIbHbIMi 3'BBaMi 3 60JIbm np3CTbDKHaH MB 3HaqHaH qacTKi BHCKOBaH 
MOJIa,r(3i pYCKaH MOBbI (HanpbIKJIa,r(, BKaCHaH p3JJ;yKQb1lI raJIOCHbIX, iKaHHe, 
aciMiJIHTbI)'Hae 3MJ1Kq3HHe y Me)Kax rpyn 3bI'lHbIX, a,r(cYTHaCQb .D;o)'rix 3bl'łHbIX 
y iHT3pBaKaJIbHbIM CTaHOBimqbI), qaCTa 3aCBOeHaH y He npaCTaMO)'HbIM 
BapbHIHQe (CJIa6bI [j], Hep3ryJHIpHae qapraBaHHe y//y). 
MO)KHa KaHCTaTaBaQb, mro npbIKMeTHaH 3'BBaH y "MaJIOAmbIM" BbIMay- 
JIeHąbIM aCHpoAA3i p06iQIJ;a 3HaqHaH iHTpaBapbllIHTHaCQb, r.3H. )')KbIBaHHe 
p03HbIX BapbIBHTay a,r(Haro i Taro )K ryx:a y aHaJIariqHbIX na3iQbUIX y MOBe 
a,r(Haro i TarO)K MOYlUI. 
IIaKa3aJIbHaH pbIcaH HOBara BbIMaYJIeHIDI 3'BYJHIeQIJ;a )'3MaQHeHHe A3eBHHH 
qaCaBa-MeJIa,r(bIqHbIX napaMeTpay Ha «PaHeTbII(Y CJIOBa, aca6JIiBa Ha Be 
IIaqaTKOBbIB i KaHQaBbIB CKJIa,r(bI. 
TaKiM qbIHaM, cyqaCHae 6eJIapYCKae BbIMaYJIeHHe XapaKTapbI3yeQIJ;a 
mYHbIMi 3MeHaMi naBOMe CKJIa,z:J;y Hro iHBeHTapa y p03HbIX Y3POCTaBbIX 
nJIacTax HaceJIbHiQTBa. I 60JIbmaCQb 3 ix, HK a,r(MaYJIeHHe YJIaCHa AbHIJIeKTaJIb- 
HbIX, aca6JIiBa BbIpa3Hbtx aca6JIiBacQeH TpaJJ;bIQbIHHbIX MJlCQOBbIX raBopaK, a60 
aKTbIBi3aQbIB MaJIaicTOTHbIX, Qi nepbI«pepbIHHbIX, a TaKCaMa 3'BYJIeHHe 
HeKaTopbIX iHaBaQbIHHbIX pbIC - r3Ta r8JIoYHbIM ąbIHaM BbIHiK «p}'HKlUllIHaJIb- 
HaH nepmacHacQi y BbIKapbICTaHHi PYCKaH MOBbI y EeJIapyci. 
3MaHCTpaQbIBH 
yCBro r3Tara i BbIcrynae 3a)'BIDKaJIbHaH a,r(p03HaCQb BbIMaYJIeJł1lara a6JIiqqa 
MaJIa,r(ora naKaJIeHIDI a,r( MOBbI ix 6aQbKOY. 


JIiTaparypa 
KaJIeuqYK 1999 - M. n. KaJIeH'ł)'K, Opp03nU'leCKllU nopmpem C. C. BblcomCK020, [y:] 
(/JOHemUKa 6 CllCme.Me R3bIKa. C60pHllK cmameii, BbIII 2, MOCKBa: lli.D;-BO py
. 
TIonoB 1990 - M. B. TIOIIOB, HcmopUJl pyCCK020 JlumepamypH020 npOU3HOUl.eHUJl XVII/- 
XX 66, MOCKBa. 
COCClOp 1977 - 1. COCClOp, Tpyobl no R3b1K03HaHUlO, MocKBa. 
Ca.zr:oycKi 1982 - TI. B. Ca.zr:oycKi, 3'R6b1 paHembl'lHaU iHm3ppep3H1łbli 6a YM06ax 6e.na- 
pycKa-pycKa2a 6illiH26i3MY, [y:] IIblmaHHi 6illiH26i3My i Y3ae.MaiJ3eJłHHJł MaY, 
MiHCK. 


11
>>>
Dynamika zmian we współczesnym języku białoruskim 
(język ojców i dzieci) 


Streszczenie 


W artykule opisano wyniki badania międzypokoleniowej roznlCY w zakresie 
fonetyki, fonologii i częściowo morfonologii, w warunkach powszechnego białorusko- 
-rosyjskiego bilingwizmu. Stwierdzono szereg istotnych zmian jakościowych, związa- 
nych z odchodzeniem od pewnych dialektyzmów, ksztahowaniem się innowacji i, przede 
wszystkim, z wybitnym wpływem fonetyki rosyjskiej.
>>>
ACTA UNIVERSIT A TIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


BEP AHIKA KYP:U;OBA 
MiHCK 


CTaH, ,lĄblHaMiKa 3MeH y ryKaBblM JlM3e cy-.:aCHara 6eJlapYCKara 
,lĄbUlJleKTHara May JleHHK i Kro ca
blKJlbHa-KaMyHiKaTblYHae 
pa3MepKaBaHHe 


HeJ1bra He npbl3Hal{b 3a aKcieM)' MepKaBaHHe, lIITO cyqacHae ,lJ;bHlJIeKTHae 
MaYJ1eHHe y ceHHHlIIHix KaM)'HiKaTbIYHbIX YMOBax EeJIapyci - "r:na IIepaBIDKHa 
KaHrJIaMepaT MOYHblX 3'Ry p03HblX MO)'HbIX cicT3M 3 p03HblMi KOJIbKacHblMi 
jJYHKl{blRHanbHbIMi cYMHociHaMi naMi)K iMi" (KpbIBil{Ki 1996, 4). I IIa,lJ;06Hbl 
"KaHrJ1aMepaT MOYHblX 3'RY p03HblX MOYHblX cicT3M" RK ,lJ;aCTaTKOBa TbmOBWI 
i )J.OCbI
b TpanHWI XapaKTapblCTblKa MaYJIeHHR BRcKoYl{ay - P3q ,lJ;aneKa He 
Bbma)J.KOBa5l. 3 a.D;HarO 60KY, nM06HDI CKJIM TaKOra, He l{anKaM CYMHOCHara 
3 n3YHaH cicT3MaH MOYHblX Cpo,lJ;KaY, MaYJIeHHH MO)KHa pa3r.lUl,lJ;al{b RK 
naKa31.JblK Ca
bJRJIbHaH reT3pareHHacl{i CeJJbCKara HaceJIbHil{TBa i JIiHrBic- 
TbI1.JHaH HeMHapo,lJ;Hacl{i ,lJ;M3eHara Tblny KaMYHiKaTblYHara aCRpOM3R, 3,lJ;PY- 
rora - KBanijJiKaBal{b RK HeMIIaBe,lJ;HaCl{b MOYHaM YCTaHo}iKi npM)'l{bl3HTa Rro 
p3aJJbHaH MOYHaH KaMneT3Hl{bli, KaHKp3THblM YBaca6JIeHHeM qaro RKpa3 
i Bblcrynae MaYJ1eHHe, y cBaiM ryKaBblM a6JIiq1.Jb1 i laHeTblqHblX cpO,lJ;Kax 
Hea)J.3KBaTHae iHBeHTapy 3MM3eHaH ciCT3Mbl MOYHaH apbleHTal{bli. 
AJ1e Ha.D;3Bbl1.JaH iCTOTHblM i YIDIbIBOBblM ,lJ;JIR lapMipaBaHHH n3YHara 
rYKaBora a6J1i1.J1.Ja MaYJ1eHHR 3'RYJIRel{l{a HacryIIHbl laKTap. j{K BR,lJ;OMa, 
CeJ1bCKae KaMYHiKaTblYHae aCRpOM3e i ,lJ;ar3ryJIb 3aCTael{l{a cBoeaca6JIiBaH 
KYJJbTypHa-MoYHaH clepaH He TOJIbKi 3 MMeTHblM KOMIDIeKcaM TPMbll{bIH, 
51KiR Y HeManOH cryneHi p3rJIaMeHT)'IOl{b xapaKTap MO)'HbIX IIaBO,lJ;3iH, ,lJ;bl 
i MOYHara II06blry HaoryJI, ry6blJIbl{ay. YJIacl{iBbl RM)' i TOH C8.l{bHlJIbHa- 
ncixanariqHbl MO)'Hbl KJIiMaT, npbl RKiM, Kani He npbIMaIOl{l{a CIDIbqaHe 
3 Kap.D;bIHanbHa MP03HblM M iHIIIblx BRCKOYl{ay CTblJIeM (TbmaM) MaYJIeH1.JbIX 
naBO.D;3iH, .D;blK i He HMTa BiTaIOl{l{a ()J;06pa, Kani TaKoM)' BRCKOBaMY HaBaTapy 
y MaYJJeHHi Y.D;aCl{a a6blcl{icR TOJIbKi IIaCMeMBaHHeM HM Rro raBOpKaM, 


13
>>>
y ropIlIbIM BbIIIaJJ;KY 3a iM HaBeąHa 3aM
OYBaen;n;a XapaKTapbICTbI'łHaH KJIiąKa- 
MHnyIlIKa). ArrollIHHe HKpa3 rr3YHbIM %maM TaKCaMa "rrpauye" Ha 3axaBaHHe 
IIepaeMHacn;i i TpaJJ;bID;bIH Y MaYJIeH'łbIX 3BbJtłaJIX BHcKoyn;ay, Ha rraJJ;TpbIMK)' ix 
MaYJIeH'łbIX, Bi,lJ,aBo'łHa i BbIMaYJIeH'łbIX, cT3p3aTbIIIay. 1 y p311In;e p3IIIT, Ha 
3axaBaHHe y MaYJIeJł1łaH rrpaKTbIn;bI HacryrrHbIX rraKaJIeHHHY BHcKoyn;ay Taro 
rrepllIaCHara BbIMaYJIełf1łara Y3YCy, y MO n;3JIaCHaH n;i p3.D;yKaBaHaH cicT3Me 
ryKaBbIX CpO,lJ,KaY, 3aCBoeHara iMi HarraqaTK)' Ha6bIn:n;H CBaHrO MO)'Hara 
Borrblry. 
Pa3aM 3 TbIM, can;bUlJIilITBiCTbJtłHaH p3aJIbHaCn;b EeJIapyci, ceHIDlIlIHHH 
i HllIq3 Y 60JIbllIaH cryrreHi rralUlp3,lJ,IDU1, TaKIDł, IlITO rrp3CTbDKHacn;b i »YJIKIJ;bI- 
HHaJIbHaH rrpbffipbIT3THacn;b PYCKaH MOBbl HK iH»apMan;bIHHa-KaM)'HiKaTbI)'Hara 
CpO,lJ,KY rrpbIBIDIi ,lJ,a II3YHbIX 3MeH y ryKaBOH CTpYKTYPbI H
bImaJIbHaH 
6eJIapycKaH MOBbI. ,lĘaK.IIaJJ;HeH, He CTOJIbKi ,lJ,a paJJ;bIKaJIbHbIX 3MeH (a6 r3TbIM 
IIaKYJIb IlITO He MO)l(a 6bIn;b i raBopKi) y ryKaBOH cicT3Me 6eJIapYCKaH 
HaD;bIHHaJIbHaH MOBbI, HK HaiłrrepllI ,lJ,a 3W1HeHHH y KOJIbKaCHbIM CKJIaJJ;3e 
»aHeTbIqHara iHBeHTapy 6eJIapycKaMoYHara MaYJIeHHH. He a6MinyJIi r3Tbffi 
IIpan;3cbI i TpaJJ;bIn;bIHHbIH WlCn;OBbffi raBopKi. 
Crrp06a BbI3Ha'łbID;b, HKi MaYJIeH'łbI rrapTp3T 3 60KY aca6JIiBacn;eH 
BbIMaYJIeHHH xapaKT3pHbI ,lJ,JUI cyqacHbIX CeJIbCK
X )l(bIXapoy, 6bma 3p06JIeHa 
HaMi y rraąaTKY 90-x raJJ;oy XX CT. Y HKacn;i a6'eKTa MOYHara BbIByq3HID1 6bma 
a6paHa aJJ;Ha 3 TpaJJ;bIn;bIHHbIX MHCn;OBbIX raaopaK 6eJIapYCKaH MOBbI. 3ro,lJ,Ha 
3 T3pbITapbUIJIbHa-MOYHaH ,lJ,bI»ep3HD;bffiD;bffiH 6eJIapYCKaH ,lJ,bUlJIeKTHaH rrpa- 
CTOpbI ,lJ,aJJ;3eHaH raBopKa YBaxO,lJ,3iD;b y CKJIaJJ; rrepaxO,lJ,HaH: rpym.I raBOpaK. JlHa 
3aHMae rrepbI»epbIiłHae cTaHoBiIII'ła y ix MaciBe i Mecn;in;n;a Ha rraY,lJ,HeBa- 
YCXO,lJ,HHH YCKpaiHe EeJIapyci, MIDK)'ID%I 3 cyce,lJ,HiMi pycKaMoYmIMi i YKpaiH- 
CKiMi raBopKaMi, rraBO.D;JJe iCH)'IOqara 3apa3 ,lJ,3Hp)l(aYHa-aJJ;MiHicTpan;bIiłHara 
IIaJJ;3e.rry T3pbITOpbIi (raBopKi Qa'ł3pllI%IHbI). 
BbIpa3Hae YCBe,lJ,aMJIeHHe, IIITO BbIByq3HHe cTany cyqacHara ,lJ,bUlJIeKTHara 
, 
MaYJIeHHH 3 YJIiKaM Hro can;bUIJIbHa-KaM)'HiKaTbIYHaH: HeaJJ;Hapo,lJ,Hacn;i He 
MarqbIMa IlIIDIXaM CKapbICTaHIUI TpaJJ;bID;bIHHara ,lJ,bUlJIeKTaJIari'łHara arricaHHH 
(p3KaHCTpYKQbIi), rracTaBiJIa Hac rrepaJJ; rrpa6JIeMaH: pacrrp
05iId TaKora 
MeTaJJ;bIąHara aIIapary ,lJ,aCJIe,lJ,aBaHIUI, HKi 6, rra-rrepllIae, ,lJ,a3BOJIiy MaKciMaJIbHa 
IIoYHa YJIi%In;b 3KcTpaJIilITBicTbIąHbUI YMOBbI 3Hocrn BHCKOBbIX KaM)'HiKaHTay 
(xon;b r3Ta ,lJ,aCTaTKOBa CKJIaJJ;aHa i UIDKKa), a, IIa-,lJ,pyroe, 3aCBe,lJ,'łbID;b p3aJIbHbI 
CKJIaJJ; BbIMaYJIełf1łara p3rrep1yapy y ac06HbIX rpynax BHcKoyn;ay 3 rrpbIKJIa.D;Ha 
aJJ;HOJIbKaBaH can;bIIDIbHaH aTpbI6yraD;blllił. 3pa3YMeJIa, rrpbI p03HbIX KaM)'Hi- 
KaTbIYHbIX a6cTaBiHax ix MaYJIeJł1łaH ,lJ,3eiłHacn;i, 
TaKi apbIriHaJIbHbI MeTaJJ;bI'łHbI anapaT, rrpbI,l:(aTHbI ,lJ,JUI IDKbIn;I:(}IYJIeHIDI 
caD;bIIDIbHa-,lJ,bIIDIeKTaJIari'łHara ,lJ,aCJIe,lJ,aBauiuJ:, 6bIY cTBopaHbI HaMi. CKJIay Hro 
HacryrrHbI iHCTp)'MeHTapbIM: 1) CTpaTbI»iKan;bIHHaH MaJJ;3JIb C
bIIDIbHa- 
BbITBOpqaH ,lJ,3eHHacn;i MHcn;OBara HaceJIbHin;TBa (can;bUIJIbHbIM a6'eKTaM 
BbIByq3HHH MOYHbIX rraBo,lJ,3iH BHcKoyn;ay HaMi. 6bmi a6paHbI WlCn;OBbffi 
can;bIIDIbHa- BbITBOp'łbIH MiKpacoqbIYMbI); 2) KOMIIJIeKCbI ,lJ,bffirHaCTbJtłHbIH (1(,[0 


14
>>>
------.- 


»aHeTbIąHbIX aca6JIiBacl\eH MHCl\OBara BbIMaYJIeHIDł, HKiH na CBaeH cyrHacł.i 
3'HymlJIicH npaKThl'łHbIM YBaca6JIeHHeM JIaKaJIbHaH M8)J;3JIi a6paHara MOYHara 
KaHThIHyyMa; 3) KaMYHiKaTbIYHaH M8)J;3JIb aHaJIi3y BbIMaYJIeHIDł y Cal(bHlJIbHa- 
BbITBOP%IX rpynax (CBr), y HK)'IO 6bmi .YKrrlOąaHbI HaH60JIbm TbIIIOBbIH ,Wm 
CeJIbCKara aCHpOM3H Chyal\bIi MaYJIeHIDł (C.) 3 Can;bIHJJbHa-BbITBopąaH (TpbI 
C.), CHMeHHa-n06bITaBaH (TpbI C.) i rpaM8)J;cKa-naJIiTbIąuaH (,lI.3Be C.) c»epbI 
(EOJJbm na.D;pa6H3Ha: Kypl\OBa 1994). 
CKapbICToYBaIOąbI pacnpal\aBaHbI KOMImeKC MeT3,[(bJIlHbIX npbm8)J;, 6bmi 
npaaHaJIi3aBaHbI MOYHbIH naBo,ll.3iHbI KO)J(HaH CBr IIaBOAJIe MOYHara MaT3pbI- 
Hny, T3KCTaY MaYJIeHHH, 3aHaTaBaHbIX y p03HbIX TbIIIax MaYJIeH%IX Chyal\bIH 
KaMYHiKaTbIYHaH M8)J;3JIi. y Hac'I)'I1HbIM npa3 CY8)J;HeCeHaCl\b i 8)J;naBe,ZI;HaCl\b 
»aueTbIąHbIX CpO,ZI;Kay MaYJIeHIDł TbIny K,ZJ; BbI3HaąaJIaCH ciCT3Ma MOYHaH 
apbIeHTal\bIi KO)l(Hara 3 BacbMi - 3 YJIiKaM 
aTKOBaH CBr pa60IffiIX MHCl\OBaH 
BbITBopqacl\i - T)'T3HmbIX MiKpacol\bl)'May. 
A.n;HaK naKoJIbKi Hac l\iKaBil\b y 
3eHbIM BbIII8)J;K)' CTaH ,ZI;bUmeKTHara 
MaYJJeHHH IIpbI apbIeHTal\bIi Ha ,ZI;bHlJIeKTHYIO ciCT3MY MO:YmIX cpo)J;Kay CBr, 
TaM)' H8)J;aJIeH 6y.n;yu;b xapaKTapbI3aBal\l\a TOJIbKi TbUl 3 MiKpacol\bl)'May, HKiH 
BbIKapbIcToYBalOl\b n8)J;06HbI MaYJJełf1łbI iHBeHTap.. Ix xapaKTapbICTbIKa 6Y,ll.3e 
cynpaBa,ZI;)Kal\l\a ,ZI;3MaHcTpal(bUlH aKaJIiąHacl\eH, npbI HKix Mae MeCl\a 
p3aJIi3al\bIH ,ZI;bUlJIeKTHara MaYJIeHIDł. 
HaH60JJbm naKa3aJIbHaH 3 r3Tara 60K)' HamaH 3al\iKaYJIeHacl\i 3'HYJUlel\l\a, 
HK 6bIJJO YCTaHoYJIeHa, .n;pyraH (fi) CBr. 
IIpbIHaMci, y BbIHiKY aHaJIi3y BbIMaYJIeHIDł IIp8)J;CTayHi.Koy fi CBr naBOAJIe 
3a»iKcaBaHbIx BbIKa3BaHIDłY 6bmo 3aCBe,ZI;ąaHa HaC'I)'I1Hae. Y 8)J;p03HeHHi 8)J; 
aCTaTHix CBr r3Ta rpyna 3'HYJUlel\l\a 8)J;HOCHa 8)J;HapO,ZI;HaH na aCHo:YmIX 
»aHeThIqHbIX aca6JIiBacl\HX cBaHro MaYJIeHIDł. IIaBoAJIe 8)J;MeTHaCl\eH K,ZJ; HHO. 
3'HYJUlel\l\a y eH ,ZI;bIHJIeKTHbIM. IIpbI r3ThIM, aMaJIb Ba ycix c»epax MO:YmIX 
3HociH .D;bIHJJeKTHbIH pbICbI, BbI3HaąaHbUl y HKaCl\i ,ZI;bUlrHaCTbI'łHbIX. y KOM- 
UJIeKCe ,lI,bIHJIeKTHbIX MOYHbIX aca6JIiBacl\eH, y BbIMaYJIeHHi MiKpacol\bl)'MY 
BbIC'łY"alOl\b HaH60JIbm naCmI.n;oYHa i MaKciMaJIbHa nOYHa. r:na Mae Mecl\a 
y c»epbI BblTBOpIffiIX 3HociH, HanpbIKJI8)J; y C.1, y cHMeHHa-n06bITaBaH y C.1 
i C.2 i iHm. AJIe y ac06HbIX ci'łYaQbUIX a6paHbIX c»ep KaM)'HiKan;bIi, HK y C.2 
i C.3, y c»epbI npal\oYHaH ,ZI;3eHHacl\i, a TaKCaMa y c»epbI a»il\bIHHbIX 
KaHTaKTay aca6JIiBa y BbIMaYJIeHHi rpynbI 8)J;3HaąaIOl\l\a HeKaTopbIH pbICbI 
3 ciCT3MbI PycKaMo)iHara BbIMaYJIeHIDł. IIpbI"HaMci, y ciCT3Me KaHCaHaHThI3M)': 
3bIqHbI ryK IJII 8)J;naBe)J,Ha Iy I Y cTaHOBimqbI nep8)J; HacryIIHbIM 3bl'łHbIM 
yac06HbIX CJIOBax i ,lI.3eHCJIoYHbIX CJIOBa»opMax (nautóJl, ;)ICÓJlmbl); KaHl\aBbI 
3bIąHbI Ij/ Y Ha3O:YmIM CKJIOHe 8)J;3iHo'IHara. JIiKY M)')KIffiIHCKara po.n;y 
npbIMeTHiKay (KOJlXÓ3Hblj, oa:YHblj); 3brąHbI ITI, HKi 3aHMae »iHaJIbHae 
cTaHoBimąa y CJIOBe i BbICTyIIae y KauąaTKY 3-HH ac06bI a,ZI;3iHoąHara JIiKY 
l\HnepamIDłra qacy ,lI.3eHCJIOBay (io3'óm, 3ajM6.jim). Y cicT3Me. BaKaJIi3MY: 
raJIOCHbI rYK lei a60 IbII y CTaHOBim'łbI nacJUI 3bIąHbIX 1)1(/, Im/, Iq!, lu! i Ipl 
He3aJIe)J(Ha 8)J; 8)J;HociH Hal\icKY i HKacl\i Han;icKHora raJIOCHara (PblKÓpO, 


15
>>>
:JICe]uija); HauicKHbI raJJOCHbI 101 y cTaHOBiIlI%I IIaCJUI MHKKix 3bJ1lHbIX y l-aU: 
ac06e MHOJKHara JJiKY i 2-0M ac06e a.D;3iHoqHara i MHOJKHara JJiKY ,lneHCJJOBay 
a6BecHara JJa.D;Y (n'ac'oM, n'ac'óUl-n'ac'ólf'a; Kllao3'oM, Kllao3'oUl-Kllao3'olf'a). 
PnbuI, ljaKTbIąHa a.D;3iHKaBbIH ryKaBbUl pbICbI PycKa
IOYHara MaYJJeHHH, 
iCTOTHa He YIIJJbIBaroUb Ha )J;bUlJJeKTHae a6JJiqqa BbIMaYJIeHHH .D;pyrOM CBr. )J;a 
Taro JK, HHbI He 3'HYJIHrou;ua BbI3HaqaJJbHbIMi y MHCU;OBbIM PYCKaMOYHbIM 
BbIMaYJJeHHi, a.D;HOCHun;a IIepaBIDKHa )J;a JJiKY )J;P06HbIX Hro aca6JJiBacueM. )J;bI 
i BbICTyIIaroUb y BbIMaYJIeHHi a6MeJKaBaHa i HerraCJUI)J;o)iHa. Arre pa3aM 3 TbIM 
HHbl HCKpaBa CBe.D;qaU;b: rraHHu;u;e YJIaCHa.D;bUlJIeKTHbI TbIlI MaYJJeHHH HK U;aJJKaM 
a.D;HapO.D;HaH y a.D;HociHax )J;a CTp)'KTYPHbIX cpo)J;Kay )J;bHIJIeKTHaH raBOpKa 
3 I HYJJHeu;u;a a.D;HOCHbIM. )J;bHIJIeKTHae MaYJJeHHe HaBaT cTap3MIIIbIX IIa Y3pocu;e 
npa.D;CTaYHiKoy CaU;bUlJJbHa-BbITBOP%IX Hi30Y MHCU;OBaU: raCIIa.D;apKi xapaKTa- 
pbI3yeu;u;a BapbIHHTHacu;ro. .HHa KaM)'HiKaTbIYHa i CaQbHIJIbHa-MapKipaBaHaH, 
KOJJbKaCHa Bblpa3Ha a6MeJKaBaHaH i CIIapa.D;bIqHaH IIa YJKbIBaJJbHacu;i, aJJe, HK 
IIaKYJIb I1ITO ljaKYJJbTaTbIYHbI rraKa3qbIK IIaIIIbIp3HHH ljaHeTbIqHara CKJIa.D;y 
CpO.D;Kay Tpa.D;bIU;bIMHaM MHCU;OBaM raBopKi, Mae Mecu;a. 
y aLl.p03HeHHi a.D; II CBr, iHIIIbUl MiKpacoU;bl)'MbI BbIKapbIcTOYBaroU;b 
)J;blHJJeKTHbIH MOYHbIH cpo)J;Ki TOJJbKirrpbI mYHbIx aKaJJiqHacQHx iHT3paKI.J;bIi. 
AKpaMH Taro, MOYHbIH IIaBO)J;3iHbI -3 apbIeHTaU;bIHM Ha )J;bIIDIeKTHbI p3IIepTyap 
xapaKT3pHbl He ,lI,JIH ycix ąJJeHay TOM u;i iHIIIaU: CBr, a, HK rrpaBma, ,lI,JIH 
ac06HblX He IIpa.D;CTaYHiKOY 3 mYHbIMi CaU;bHIJIbHbIMi aTpbI6YTaMi. Y JJiqBaroqbI 
a)J;3HaąaHYro aca6JJiBacU;b, yce MiKpaCOQbI)'MI:jI 3 Hea)J;HOJIbKaBaM MOYHaM 
apbleHTaU;bUlM i, a.D;IIaBe)J;Ha, KaM)'HiKaTbIYHa 3MeHHbIM TbIlIaM IIaBo)J;3iH, 6bIJIi 
rra.D;3eJJeHbI Ha ac06HbIH qaCTKi. KOJKHaH TaKaH yuyrpbIrpynaBaH qaCTKa, a60 
na.D;rpy"a, CBr aTpbIMaJJa a.D;IIaBe.D;HbI JIiTapHbI iHJJ;3KC (HarrpbIKJIa.D;, IIa.D;rpyrra a 
i r..D;.). 
TaK, CHpO)J; rrpa.D;cTaYHiKoy I CBr HaM60JIbIlI IIac.JHI,L(oYHaM IIa xapaKTapbI 
CaU;bIHJJbHa-MaYJIeuqaM )J;3eMHacu;i i MOYHbIX IIaBO)J;3iHax 3 I HYJJHeu;u;a rra.D;rpyna 
a. TIaBO,lI,JIe CaU;bIHJJbHbIX a.D;3HaK cBaix 1IJIeHay CKJIa.D;3eHa HHa raJJoYHbIM qbIHaM 
ac06aMi CHp3)J;HHra i CTaJJara Y3POCTy M)'lK'IbIHCKara i JKaHOqara IIO.rry 
3 IIepaBIDKHa Hi3KiM a.D;YKaU;bIMHbIM Y3pOYHeM. Pa3MOBa IIa-MHCU;OBaM)' BbI3Ha- 
ąae MOYHblH IIaBO.D;3iHbl rrpa.D;cTaYHiKoy IIa.D;rpYIIbI a Ba ycix TbIIIax KaM)'HiKa- 
TblYHblX ciTyau;bIM. TIpbI r3TbIM, y cljepbI BblTBopqacu;i y C.1, a TaKcaMa 
y cHMeMHa-II06blTaBaM y C.1 i C.2 BbICTyIlaroU;b ljaKTbIqHa yce pbICbI, HKm 
CKJIa.D;aroU;b 6JJOK )J;bIHrHaCTbI
bIX )J;bIID1eKTHbIX aca6JIiBacu;eM. Arre y C.2 i C.3 
y cljepbl BbITBopąacu;i, a TaKCaMa y C.l i C.2 y rpaMa.D;CKa-rraJJiTbIqHaM cljepbI 
i C.3 cHMeMHa-II06blTaBaM, aKpaMH pbIC )J;bUlJIeKTHara BbIMaYJIeHHH, MaeM ryT 
TaKcaMa ac06HbUl .D;bIHrHaCTbIąubUl a.D;3HaKi MHCU;OBara PycKaMoYHara 
MaYJJeHHH. r3Ta y cicT3Me KaHCaHaHTbI3MY: 3bIqHbI ryK IBl a.D;rraBe)J;Ha Irl 
y KaHąaTKY y rrpbIMeTHiKay y pO)J;HbIM CKJIOHe a.D;3iHoąuara JIiKY M)')K%IHCKara 
i HiHKara po.n:y (naUlaea, póona6a), 3bIqHbI ryK lIlII IIepa.D; HaCTyIlHbIM MHKKiM 
CBiCQH%lM KaHCaHaHTaM Ic'l y 3BapoTHbIM aljiKce )J;3eHCJIOBay y 2-0M ac06e 


16
>>>
a.D;3iHOlfHara JJiKY wmepallIHSlra i IIpOCTara 6y
ara qacy (6;Alblzuc ' a, 
f/apa6ómajizuc ' a), rYK ITI Y ac06HbIx J1eKciKa-rpaMaTbIqHbIx YMOBax Y KaHqaucy. 
3-5IH ac06bI a,LI;3iHOqHara J1iKY TaKora )I( qacy ,LJ;3eSlCJ10Bay (xóo3 ' im, MaI/blm), 
KaHL
aBbJ Ij/ Y Ha30YHbIM CKJIOHe a,LI;3iHOqHara J1iKY M)?K%IHCKara pO,LJ;y 
npblMeTHiKay i TaKix )Im 3aHMeHHiKay IIPbI HaJIYHacł-{i y KauqaTKY 101 IIa,LI; 
Ha
icKaM (6all'zuój, maKój),liHanbHbI 3bIqHbI In! Y ,LJ;3eSlCJ10Bay Y lopMe 
npoUJJ1ara lJacy a,LI;3iHolfHara J1iKY M)?K%IHCKara pO,LJ;y (6'Oll o3 I itj ' ej, Hazuóll), . 
KaHcaHaHT lKi Y ac06HbIx rpYIIax J1eKCeM Y Ha30YHiKay )l(aHOqara po.LJ;y y 
MeCHbiM CKJIOHe (Ha KJlaOK'e; y 6aKóZUK ' e). Y cicr.me BaKani3MY: ranOCHbI ryK 
lei a60 IbIl He IIa,LI; Hał-{icKaM Y CTaHOBillI%1 IIaCJ1S111IbIIIH%IX 3blqHbIX, a TaKCaMa 
3bllJHblX ryKay lu! i Ipl He3ane)l(Ha a,LJ; a,LI;HociH)J;a Hał-{icKY i SlKacł-{i ranOCHara 
na.D; Hał-{icKaM (Zll. npblKJlaObl 6bltu3U), Hał-{icKHbI ranOCHbI 10/, SIKi BbIcrynae 
naCJ151 MSlKKix 3bIqHbIX Y ,LJ;3eSlCJ10Bay Y 2-0H ac06e a,LI;3iHoqHara i MHO)l(Hara J1iKY 
a6BecHara J1a,L1;y, HeHał-{icKHbI ranOCHbI lei Y a,LI;IIaBe,LJ;HaCł-{i 3 Hał-{icKHblMi 
ranocHbIMi lal, lei, 10/, SIKi p3ani3yeł-{ł-{a y KaHł-{aBbIM a,LI;KpblTbIM CKJIa,LI;3e IIaCJ1S1 
M5IKKix 3bJlJHbIX (y nÓll'e, a6 I izul/aH ' ije, Oa.nlbH'ije). Ąz.(HaK IIepaniqaHbISI 
j)aHeTbllJHbl51 aca6J1iBacł-{i, XapaKT3pHblSl MSI MSlCł-{OBara pycKaMoyuara 
BbIMaYJ1eHH5I, BblcrymllOł-{b SlK CIIapa,Ll;bIlfHblSl MOYHbIH 3'SlBbI i He 3'SlYJ1S1IOł-{ł-{a 
p3rYJ151pHblMi laKTaMi MaYJ1eHHSI. Y cyaH3i 3 aIIOIlIHiM SlHbI iCTOTHa He 
YIIJ1blBalO
b Ha aryJ1bHbI xapaKTap BbIMaYJ1eHHH. AJ1e pa3aM 3 TbIM, i Y 
MaYJ1eHHi r3TaH lfacTKi I CBr a,LI;3Halfaeł-{ł-{a mYHaJI BapbulTblYHaCł-{b MOYHbIX 
CpO.D;Kay. na lYHK
bISlHanbHbIx i KOJ1bKaCHblX cYa,Ll;HociHax SlHa IlIbIp3HllIaJI y 
napaYHaHHi 3 II CBr i Mae BbIpa3HbI KaMYHiKaTblYHbI xapaKTap. 
C5IpO.D; npa,Ll;CTaYHiKoy IV CBr a,LI;MeTHaCł-{IO y Cał-{bIHJ1bHa-MayneHqaH 
.D;3eHHac
i 3 60KY p3ani3ał-{bIi laHeTbIqHara iHBeHTapy BbInyqaeł-{ł-{a IIa,LI;rpYIIa a. 
Ba ycix KaMYHiKaTblYHblX ciryał-{bI5IX a6paHbIx clep BYCHbIX MOYUbIX 3HociH Sle 
naBO.D;3iHbl xapaKTapbI3YIOł-{ł-{a ,LJ;bISlJ1eKTHaMoYHaH apbIeHTał-{bISlH. llpaY)J;a, 
Hai160J1bUJ nOYHa rYKaBbI5I aca6J1iBacł-{i ,LJ;blSlJ1eKTHaH CiCT3MbI a,LI;3HalfalOł-{ł-{a 
y Ca
bI5lJ1bHa-BblTBoplfaH clepbI Y C.1 i C.2, a TaKcaMa y cSlMeHHa-II06blTaBaił 
y C.] i C.2. y iHllIblX Tbmax KaM)'HiKaThIYHbIX ciryał-{bIH, Y TbIM J1iKY, Y clepbI 
BbITBOplJblX MOYHblX 3HociH Y C.3, a TaKcaMa y cSlMeHHa-II06blTaBaH C.3 
BblMaYJ1eHHe na,Ll;rpYIIbI a He 3'HynSleł-{ł-{a TaKiM a,LI;HapO,LJ;HbIM. Tyr pa3aM 
3 j)aHeTbllJHblMi pblcaMi, ,LJ;blSlrHaCTbIqHbIMi y MSlCł-{OBbIM BbIMaYJ1eHHi, 
BblcTynalO
b TaKcaMa HeKaTOpblSl ryKaBbIH a,LI;3iHKi, HKiSl CKJIa,LI;alOł-{b aC06aCł-{b 
M5IC
OBara pYCKaMOYHara MaYJ1eHHH. Y IIepaBIDKHaH 60nbllIaCł-{i r3Ta TblSl. )I( 
rYKi, UJTO xapaKTapbI3aBaJIi BbIMayneHHe HaHIIepllI I CBr IIa,LI;rpynbI a y 
na.D;06HblX KaMYHiKaTbIYHbIx ciryał-{bISlX, a TaKcaMa II MiKpaCOł-{bIYMY npbI TaKix 
)Ka YMoBax 3HociH. 
C5Ipo,LJ; TpOX naBOMe ix MOYHaH apbIeHTał-{bIi IIa,LI;rpyn V CBr TOJ1bKi.. 
na.D;rpyna a y C.] i C.2 Y clepbI cSlMeHHa-II06blTaBbIX 3HociH apbIełrrye1.U-{a. 
ranoYHblM lJbIHaM Ha laHeThlqHbI iHBeHTap MSlCł-{OBaH ,LJ;bISlneKTHaH CiCT3MbI . 
CpO.D;Kay MaYJ1eHHSI. AJ1e npa,LJ;CTaYJ1eHbI eH .D;aneKa He y TbIM a6'eMe, SlK I'3T!i.. 


17
>>>
MeJIa Mecua, .D;a npbIKJIa.D;Y, y MaYJIeHHi n CBr. lIpbIHaMci, Tyr aManb He 
a.D;3Haąaeuua BbIMaYJIeHHe: ryKay Ix!, In! ui TOeCHbIX iM cnanyq3HHHY 3bIąHbIX 
IXB/, IKBI i ix MHKKix BapbIHHTay y a.D;naBe.D;Hacui 3 ryKaM 14JI Y 3ana3bIąaHbIX 
JIeKceMax (x'epMa, K6aCÓJlb), MHKKix CBiCWI'lbIX 13'1, Ic'l nepa.D; 3a.D;Hena.D;IDł- 
6eHHblMi Ir'l, IK'I, Ix'l, (c'K'(nyY, 3'Z'inal1), KaHCaHaHTHara cnanyq3HHH Ic'u'l 
3rO.D;Ha 3 Imc'l y ac06HbIX JIeKciKa-rpaMaThIąm.IX )'MOBax (K)!1lajec'l1'a, 
llall'ec'tJ'a), UBep.D;ara 3bIąHara ryKa IM! y CKJIa.D;3e KanąaTKa -aMi y 
CKJIaHHJIbHbIX ąacuiHax MOBbI y TBOpHbIM CKJIOHe MHO:KHara JIiK)' (PYKó.Mbl, 
oayn'ŻMbl, c6ajwbl) i HeKaTOpblll iHm. Y cicT3Me BaKani3M)' He BbIMaymnou;u;a: 
ranOCHbI lal y KaHu;aBbIM a.D;KpbIThIM CKJIa.D;3e y .D;3eHCJIOBay y l-aU: aco6e 
MHO)l(Hara JIiKY (cman'ŻMa, nójo3'eMa), Hau;icKHbI ranOCHbI lei y a.D;naBe)J;Hacu;i 3 
Ihl(i)1 Y npbIMeTHiKax y Ha30)iHbIM CKJIOHe MHO:KHara JIiK)' (oaYzeja, 3allameja), 
a TaKCaMa HeKaTopbUI iHm. AKpaMH ryKaBbIX aca6JIiBacueH .D;bllIJIeKTHaMO)'HaU: 
npbIHane)l(HaCui, Tyr a.D;3iHKaBa BbIcT)'naIOQb TaKCaMa 4JaHeTbląHblll pbICbI, 
.D;bJHruacTbIąHblll y 6eJIapycKiM JIiTIlpaT)'pHbIM i PYCKaMOYmIM 6JIOKax K,l);. 
KOJJbKaCUb nepmbIX - łUl3HaąHaH. Arre HaHnepli r3Ta i eCQb cneQbI4JiąHae 
CBe.D;qaHHe npa4JeciiłHhIX 3aHHTKay na.D;rpynbI - jfHbI HacTa)iHiKi MHCUOBaH 
6enapycKaMoYHaH na CTaT)'TY mKOJIbI. PyCKaMOYHbljf a.D;MeTHacui nepaBIDKHa 
TbIjf )1(, liTO i Y iHmhlx naIIHp3.D;HeHa3BaHbIX rpynax. 
y CaQbIHJIbHa-MaYJIeuąaU: .D;3eiłHacui VI CBr BbIMaYJIeuąblll apbleHu;ipbI 
rpynbI 3ane)l(au;b ranoYHblM 'lbIHaM a.D; Thlny MaYJIeHąaH ciT)'aQbIi. AJJ;naBe.D;Ha 
 
i xapaKTap MaYJIeHIDł npa.D;cTaYHiKoy MiKpacoU;bl)'M)' 3'HYJllIeuu;a p03HhlM na 
. ryKaBbIM CKJIa.D;3e i a.D;HeceHacui Hro K,l);. lIpbI I'3ThIM 3aCBe)J;ąaHa, IIITO TOJIbKi 
y CjfMeHHa-no6blTaBaH c4JepbI y C.1 i C.2 BbIC1)'IIaIOUb y aCHoYmIM ryKaBblll 
pblCbI, .D;bIjfruacTbIqHbllI y .D;WIJ1eKTHaH cicT3Me 4JaHeThIąHbIX cpo)J;Kay 
MaYJIeHHH. Arre aKpaMH ix, a.D;3HaąaIOu;u;a Tyr i aco6HblH ryKi, HKiH CKJIa.D;aIOQb 
aca6JIiBacui MHCUOBara PycKaMO)'Hara BbIMaYJIeHIDł. 3aymDKbIM nphI r3ThIM, 
y BhlMayneHHi M)')I(qbIHCKaH ąacTId rpym.I KOJIbKaCU;b 4JaHerbIqHbIX a.D;3iHaK 
pycKaMoYHara Y3YCY nepaBIDKae y napa)'HaHHi 3 BbIMaYJIeHHeM He )l(aHoąaH 
ąaCTKl. 
MOYHhljf naBo.D;3iHbI vn CBr y a.D;HociHax He .D;a .D;blllJIeKTHbIX cpO)J;Kay 
MąYJIeHHjf BbI3Haqae apbIeHTaQbIH Ha ix y HaCT)'IIHbIX ciT)'au;IlHX 3HociH. TaK, 
na.D;rpyna a Ba ycix TblOax CiT)'au;IIH MaYJIeHHH K8.M)'HiKaThIYHbIx c4Jep, 
YKJIłOąaHbIX y Ma.D;3JIb aHani3y MOYHbIX naBo.D;3iH CBr, y)KbIBae nepaBIDKHa 
MOYHbIjf cpo.D;Ki MjfCUOBaH raBOpKi. lIa.D;rpyna 6 p3ani3ye ix y CJ, C.2 y c4JepbI 
BblTBOpąacUi, a TaKCaMa C.l i C.2 cHMeHHa-no6bITaBbIX KaHTaKTaY. lIpbI 
r3ThlM, y BbIMaYJIeHHi na.D;rpym.1 6 y a.D;po3HeHHi a.D; a 4JaHeTbIąHbllI pbICbI 
3 .D;hljfJIeKTHbIX .D;bIHrHaCThIąHbIX aca6JIiBacu;eH )')KbIBaIOu;u;a He .D;aCTaTKOBa 
nOYHa i He TaK naCM.D;OYHa. y ryKaBbIM p3nepT)'apbI MaYJIeHHH na.D;rpym.I 
BbICT)'nałOU b TaKCaMa aco6Hblll ryKi, .D;bIHrHaCTbląHbIH y MHCUOBbIM pycKa- 
MOYHhlM MaYJIeHHi. Ix KOpnyC CKJIa.D;aIOQb y aCHoYHblM TbllI CaMblll aca6JIiBacu;i, 
liTO XapaKTapbI3aBani BblMaYJIeHHe namp3.D;Hix CBr. 


18
>>>
Hap 3UI1 W, CHpO.D; IIpa.n;CTaYHiKOY VIII CBr, a60 rpynbl pa601fb1X, 
.D;blHJJeKTnyłO cicT3MY y HKacQi CpO.D;K)' 3HociH IIaBOA/le T3KcTay MayneHIDI 
a6paJJi "a.n;rpY"bl a i 6 Y c4epbl BbITBopqacQi y C.1, C.2, a TaKcaMa y CHMeHHa- 
II06bITaBau c4epbl Y C.l i C.2. AKpaMH Taro, .D;bUIJIeKTHbIMi na cicT3Me MOYHaH 
apbleHTaQbIi 3acTaroQQa MOYHbIH IIaBO.D;3iHbI IIa.n;rpynbI a y C.3 y c4epbl 
BbITBopąacQi. Ane KOMIIJJeKC l)'KaBblX CpO.D;KaY .D;blHneKTHaH BblMaynełf1łaH 
cicT3Mbl Bbl3HaqaeQQa T)'T 3HaąuaH p3.D;yKaBauaCQIO y a.n;naBe.D;HacQi Hro K,ZJ; 
4aHeTbląHblX aca6niBacQeH MHCQOBara BblMayneHIDł. AKpaMH a.n;MeTHacQeH 
.D;bIHJJeKTHara Tblny, MałOQb MeCQa T)'T i ryKaBblH aca6niBacQi MHCQOBara 
PycKaMoYHara BblMayneHIDI. .sIHbI IIaCBaeH 4YHKQbIHHaJJbHaH paJMepKaBaHacQi 
i HKacQi y aCHOYHblM He a.n;p03HiBaroQQa a.n; 4aueTblqHblX a.n;3iHaK, UITO 
BblcrynaJJi y MayneHHi IIepaBIDKHau 60nbUIacQi BblUI3iłHaJBaHbIX na.n;rpyn. 
A.D;IIaBe.D;Ha i BblMayneH'ł)'IO 'apbleHTaQbllO VID CBr y IIepaJJiqaHblX TblIIax 
KaMYHiKaQblUHblX ciryaQbIH Bbl3Haqae .D;bUIJIeKTHaH cicT3Ma 4aHeTblqHblX 
CpO.D;Kay 3 HaHYHaCQłO ac06HbIX l)'KaBblX pblC PYCKaMOYHaH CiCT3MbI. 
, I TaKiM qbIHaM, ciCT3MaTbI3aQbIH MayneHqara MaT3pbUIJIy, IIpa.n;CTayneHaH 
BHJJiKiM KopnycaM CIIaJITaHHbIX, T3MaThIqHa He3a.n;a.n;3eHbIx T3KcTay, y TbIM niK)' 
i y ciryaQblHx ny6niqHara xapaKTapy, naKaJBae HaCTYI1Hae. Y naąaTK)' 90-x 
ra.n;oy aCHOYHbIM CpO.D;KaM BYCHbIX MOYHblX 3HociH y TbmOBbIX i nambIpaHblX y 
CeJJbCKaH MHcQoBacQi Maynełf1łbIX ciryaQblllX y ix HaH60nbUI npa.n;cTaYHi1fb1X 
c4epax KaMYHiKaQbIi, y p03HbIX IIa CaQbUIJIbHa-BbITBOp1fbIM CKJIa.n;3e rpynax 
MHCQOBara HacenbHiQTBa BbIcryIIaJJa y aCHoYHblM Tpa.n;bIQbIiłHaH MHCQOBaH 
raBopKa. IIpbIHaMci, Ha .D;bIHJJeKTnylO ciCT3My MOYHblX CpO.D;Kay, 3a 
BblKJIIOą3HHeM ID CBr i qaCTKOBa V, apbleHTaBaJJicH T)'T3HmbIH HacenbHiKi y 
cHMeuHa-II06blTaBaH y C.1, C.2 i IIepaBIDKHaH 60nbUIaCQb 3 ix y CaQbIHJJbHa- 
BblTBopąaH c4epax y C.1, C.2, i TonbKi y raJJiHe rpaMa.n;cKa-naJJiThIqHblX 
.D;a1fbIHeHIDIY paJMaynHni IIa-MHcQOBaMy qneHbI II CBr. P3.D;Ka, aKpaMH II 
MiKpaCOQblYMy, BbIKapbIcTOYBaJJi .D;bIHJJeKTHbIH cpo.D;Ki MayneHIDł npa.n;cTaYHiKi 
CBr y .D;aCne.D;yeMblX c4epax y C.3. r3Ta HKpaJ TaKiH TbIIlbI ciryaQblH 3HociH, 
IIPbI HKix caQblHJJbHblH a.z
:3HaKi KaMYHiKaHTay 3'HYJUlIOQQa a.n;p03HbIMi. TaKiM 
ąbIHaM, BblcBeTninacH: CaQbIHJJbHbI cTaryc raBopaqara Cny)KbIQb IIa.n;cTaBaH ,WUJ: 
Kap3JJHQbli MOYHbIX IIaBO.D;3iH i a.n;IIaBe.D;Ha 3MeHbI - HaKonbKi r3Ta .D;aJBamJ:e 
3pa6iQb Hro niHrBicTbIqHaH KaMneT3HQbIH - ciCT3MbI MOYHaH apbleHTaQbli 
CypaJMOYQaM 3 60nbUI Hi3KiMi caQbUIJIbHbIMi XapaKTIlpbICTbIKaMi. Bi.D;aBoąuaH, 
TaKiM 1fbIHaM, 4YHKQbIHHaJJbHaH CIIeQbIHnhaQbIH p03HaH MayneHqaH apbIeH- 
TaQbIi i, a.n;IIaBe.D;Ha, TbIIIay MayneHIDI. 
CYMYł01fbI aTpbIMaHbIH 3 IIaJiQbIU ynacHaJJiHrł,JaJJbHaH aQ3HKi Maynełf1łara 
MaT3pblHny BbIHiKi 3 60KY KaMyHiKaTbIYHaH 34eKThIYnacQi .D;bUIJIeKTHaMOYHaH 
ciCT3Mbl, MO)KHa ni1fbIQb: Tpa.n;bIQbliłHaH MHCQOBaH raBopKa i, 3paJ)'Mena, 
.D;bIHJJeKT, BbIKOHBałOQb Ha ceHIDIUIHi qac IIaKynb IllTO mrnylO'ł)'IO pOJIIO y 
cicT3Me p03HaciryaQbIUHblX MOYHblX 3HociH, niTaparypHbIH MOYHbIH i.D;bIeMbI HK 
cpo.D;Ki BycHaH cnaHTaHHaH KaMyHiKaQbIi cacTYI1aroQb eH. I r3TbIM aTpbllWaHbIH . 
BblBa.n;bl 4aKTbIąHa He IIHP3qaQb i He a.n;p03HiBaroQQa a.n; HaJipauIDIY i CaQbIH- 


19
>>>
JJiHrBicTbIqHbIX .D;aCJJe.D;aBaHHHY, npaBe.D;3eHbIX y EeJJapyci 3a aIIOIIIHi qac (rJJ.: 
PYCCKUH H3bIK...; TIłIIOJJOrHH .D;BYH3bI'łIDI Ił MHorOH3bI'lUH...). .HHbI y MHOriM 
naUBHpWKałOU;b ix. 3 .D;pyrora 60KY, y a.D;HociHax.D;a CTIlHY .D;bIHJJeKTHaM ciCT3MbI 
MOYHbIX CpO.D;Kay BbIHBiJJacH: a6aryJIeHaH y BbIrJUI.D;3e K,z:( .D;bUlJJeKTHbIX 
aca6JJiBacueM MOYHaH cicT3Ma laHeThlqHbIX CpO.D;KaY BbIMaYJIeHHH xapaKTa- 
pbI3yeuua ix .D;bICTPbI6YUbIHM IIa ac06HbIX CBr. AIIOIIIHHe, TaKiM qbIHaM, 
3aCBe.D;qbIJJa myH)'łO 3aJIe)l(HaCub TbIny MaYJJeHHH 3 60KY Hro laHeTbIqHara 
p3nepryapy a.D; XapaKTapy CaIJ;bIHJJbHa-BbITBOpqaM .D;3eiłHacu;i MHcu;oBara 
HaCeJIbHiUTBa. qbIM 6JJrn3M ix 3aHHTKi .D;a WICU;OBbIX Tpa.D;bIIJ;bIM raCIIa.D;apaHHH, 
TblM IIaYHeM p3aJIi3yeu;u;a KOMIIJJeKC MOYHbIX aca6JJiBacu;eM WIcU;OBaM raBopKi. 
CTaJIaCH, IIa-.D;pyroe, Bi.D;aBOqHbIM: CTpYKTYpHbI CKJla.D; BbIMaYJIeHHH .D;bUlJIeKTHa- 
MOYHbIX CBr y HO KOJIbKaCHbIX a.D;HociHax BbI3Haqaeu;u;a HeKaropaM 
p3.D;YKaBaHaCU;łO y IIapaYHaHHi 3 a6aryJJeHaM .D;bumeKTHaM cicT3MaM. Y MaKci- 
MaJIbHa nOYHbIM iHBeHTapbI .D;bUlJIeKTHbI K,z:( IIpa.D;CTaYJIeHbI y MaYJIeHHi II CBr, 
y iHIIIbIX MiKpacoUbryMax, IIa.D;06HbIX IIa KapbIcTaHHi MOYHbIMi cpo.D;KaMi, 
p3aHiMipaBaHIDI: ac06HbIX IIepIIIacHbIx, y ThIM JIiKY i pY.D;3iMeHTHbIX, TbIIIOBa 
.D;bIHJJeKTHbIX MOYHbIX aca6JJiBacu;eM He Ha3ipaeu;u;a. IIpbIHaMci; He p3aJIi3yeu;u;a 
y MaYJJeHHi CIIaJIyq3HHe WIKKix 3bIąubIX /H'c'l y KaHCaHaHTHbIM JIaHUYry IH'c'K'1 
HK KÓH'C'K'i, oa6paH'c'K'i, He BbIMaYJUIeU;U;a IJ;Bep.D;bI 3blqHbI IJJI Y CJIOBax Tblny 
C ÓJl 11 a , npbloc'ioa11'ę JlUla , He Y)l(blBaeu;u;a cIIaJIyq3HHe 3blqHbIX ryKay IIIIHI 
y JJeKceMax p03Hara qacy 3aIIa3bIqaHHH 3 PYCKaM MOBbI, HaKIIITaJIT CÓJlH 'iWHbl, 
6aJl'H'{WHbl, y6ópawHaja, a6Me)l(aBaHa BbIcrynae U;Bep.D;bI KaHCaHaHT IMI y 
CKJIa.D;3e lJJeKcii -aMi y p03HbIX CKJlaHHJIbHbIX qacu;iHax MOBbI y TBOpHbIM 
CKJIOHe MHO)I(Hara JJiKY: PYKÓMbl, HaWblMbl, 311apH'eJlblMbl; y cicT3Me 
BaKaJIi3MY: HaoryJI He liKcyeu;u;a raJIOCHbI ryK lal Y CTaHOBiIIIął.I IIaCJJH 
IIaIIHp3.D;HHra 3bIqHara lIII y CJIOBaX 3 MapleMHbIM IIp3liKcaM nepa-, Tblny 
napajexay, napajwóy, Ha.D;3BbIqaM p3.D;Ka BbIMaYJUIeUu;a liHaJIbHbI HeHau;icKHbI 
rYK lal Y .D;3eHCJJoynbIX lOpMax 1-aM ac06bI MHO)l(Hara JJiKY WIIIepaIIIHHra 
i 6Y.D;yqara IIpOCTIlra qacy, IIpbIKJla.D;y nójoaMa OaMóy, jaK 3'03'eJlajiMa. Yce 
r3Ta y CYKYIIHacu;i IIaKa3aJIa: Y Cau;bIHJIbHa-MaYJJeHIlaM .D;3eMHacu;i IIepaBIDKHaM 
60JJbIIIaCui .D;bIHJIeKTHbIX CBr Mae Mecu;a T3H.D;3HU;bUI .D;a YHiliKaIJ;bli CpO.D;Kay 
BblMaYJJeHHH. .HK BbIHiK He y 3HaąuaM qaCTIJ;bI pa3MOYHbIX ciryaU;bIM 
HiBeJJipYłOuu;a Cau;bUlJIbHbIH XapaKTapbICTbIKi .D;bUlJIeKTHaMoynbIX Hocb6iTay 
i 3WIHIIIaeuu;a KOJIbKaCIJ;b CYIIpau;bIIaCTIlYJUIJJbHbIX clep KaM)'HiKaU;bli. 
A.D;HaqaCOBa 3 r3TbIM, IIpbI a.D;MaYJIeHHi BHcKoYUaMi a.D; ac06HbIX JIiHrBaJIbHbIX 
IIpbIKMeT WIcu;oBaM raBopKi, a TaKCaMa cIIapa.D;bI'łHbIM y)l(bIBaHHi HeKaropbIX 
laHeTbIqHbIX a,B,3iHaK, YJIaCu;iBbIX MHCU;OBaM)' pycKaMoYHaM)' Y3YCY, iHT3rpaJIb- 
HaM pbIcaM ycix .D;bIHJIeKTHaMoYHbIX KaM)'HiKaHTay 3aCTaeu;u;a 3axaaaHHe y BbI- 
MaYJJeHHi IIepaBIDKHaM 60JIbIIIaCu;i XapaKTapbICTbI'IHbIX aca6JIiBacu;eM 
p3riHHaJIbHaM .D;bIHJIeKTHaM ciC'r3MbI. IIpbIHaMci, MaJOIJ;b Mecu;a: He.D;bIciMiJuI- 
TbIYHae aKaHHe i .D;bIciMiJUITbIynae HKaHHe, 3BOHKiH 3bI'IHbUl y p03HbIX JIeKciKa- 
rpaMaTbIqHbIX YMOBax He3aJIe)I(Ha a.D; laHeTbI'IHara CTaHOBiIIIqa, IIa.D;0Y)I(aHbUl 
3bIqHbIH y iHT3pBaKaJIbHbIM cTaHOBiIII%I y a.D;naBe.D;Hacu;i 3 riCTapbI'lHbIM 


20
>>>
CnaJIYIJ3HHeM na.D;06Hara 3blqHara 3 HaC1)'nHbIM /j/, .D;3eKaHHe i QeKaHHe, y TbIM 
JliKY i Y iHIllaMoYHbIX CJlOBax, npaT3TbNHbI IBl nepaJJ; HaQicKHbIMi 10/, Iyl Y 
naIJaTKOBbIM cTaHOBiIllIJbI y CKJIa.D;3e, KpaenaJIaTaJIbHbUl IQ'I, 1.D;3'1, Ic'l, 13'1 nepaJJ; 
HaC1)'IIHblMi MHKKiMi 3blqHbIMi 1.D;3'1, IQ'I, 13'1, Ic'/, IJl'I, IH'/, Ijl, 16 ' 1, IB'I i Ill3par 
IH lll. 
AJle npbI YCIX r3ThIX aca6JliBac[(SIX xapaKTapy QJ)'HKIJ;bHIHaBaHIDI 
AbHIJleKTHaMoYHaił CicT3MbI i 5Ie Q5InepaIllIDIra cTany HeJlbra He aJJ;3Ha1JbIQb 
i TaKYłO npbIKMeTH)'IO aKaJIiIJHacQb. BbUlYJleHbI CT
IH .D;bIIDIeKTHaił CiCT3MbI 
BbIMaYJleHIJaił apbleHTaQbIi y aJJ;HociHax 5Ie .D;a iHIllbIX cicT3M JIaKaJIbHaH MaJJ;3Jli 
AaCJle.D;aBaHara MOYHara KaHTbIH)'YMa BbI3HaqaeQQa He CbIXO.D;)KaHHeM 
AblrJIOCHbIX MOYHbIX ciCT3M, M5ICQOBaH raBopKi i Han;bI5IHaJIbHaH JIiTapa1)'pHaH 
MOBbI. TYT a6a3HaIJbIJlaC5I ix .D;bIBepreHIl,bI5I. Ee3YMoYHa, r3Ta, TaK 6bI MOBiQb, 
IIaIJaTaK npaQ3cy. Ha CeHIDIlllHi qac eH Haił60JIbIll YjJYUbI na BbIHiKax T)'T, . 
y IIaYAHeBa-YCXO.D;HiM p3rieHe EeJIapyci, naKoJlb.Ki MeHaBiTa Ha .D;aJJ;3eHaił 5Ie 
IJaCTQbI eH Mey ,WI5I r3Tara aJJ;naBe.D;HbI K)'JIb1)'pHa-ricTapbI1J:Ha na)J;M)'paK. Arre 
Haił60Jlblll CIIpbI5IJlbHaił .D;.JUI naJJ;1pbIMKi 3a3HaqaHaH 3'5IBbI aKa3aJIaC5I MOYHaH _ 
Ci1)'aQbI5I Ha IIpaQ5Iry anOIllIDIra naYCTarOM35I, 5IKaH BbI5IBmaC5I y QJYHKII;bI- 
5IHaJIbHaił IIpbI5Ipb1T3THaCQi pycKaił MOBbI y napayuaHHi 3 HaQbUlHaJIbHaił 
JliTapa1)'pHaił. ,ZJ;bl i Q5InepaIllHi CTaH i .D;bIHaMiKa pa3BiQQ5I MOYHbIX npan;3cay 
caA3eHHiIJałOQb TOJlbKi narJIbI6JIeHHłO aKp3CJleHaił T3H.D;3HQbIi. 


JIiTapa1)'pa 


KpbIBiuKi 1996 - A. A. KpbIBiUKi, P32mHaJlbHblR MOYHblR 35t6bl i be JliH26a2ea2papi'lHaR 
cmpamblpiKa'l/bIR, [y:] EeJIapycKaH JIiHrBicTbIKa, 46. 
KYPuoBa ] 994 - B. M. KypuoBa, CmaH 6RCK06a2a HapooHoza 6blMayJleHHR y nayHO'lHa- 
YCXOOHRU rOMe.nbUl'lbIHe: AYTap3pep. .D:bIC. ... Kan.zr:. pmaJI. HaByK. MiHCK. 
PYCCKUU R3blK 6 Ee.nopyccuu, MiHcK 1985. 
TUnOJl02UR OeyJl3bl'IUR u MH020R3bl'lUR 6 Ee.napycu, MHHCK 1999. 


Stan i dynamika zmian 
w strukturze współczesnej białoruskiej wymowy dialektalnej 
i jej socjalno-komunikatywne uwarunkowanie 


Streszczenie 


Autorka zbadała zmiany fonetyczne dokonujące się w mowie wiejskiej, stosując 
szereg kryteriów klasyfIkacyjnych, w tym pozajęzykowych. Omawiając dyferencjację 
fonetyki dialektalnej i zachodzące w niej zmiany, wyznaczono determinujące je czynniki. 
Stwierdzono, między innymi, istotną zależność pomiędzy rodzajem zmian fonetycznych 
a przynależnością mówców do grupy społeczno-zawodowej. 


21
>>>

>>>
ACTA UNIVERSIT A TIS NICOLAI COPERNICI 
. . 
STUDIA SLAVICA vn - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


JIIJIllI BLIrOBHAR, AHHA MHTJIIOK 
MiHCK, EeJIaCTOK 


Tpa,!J;bID;bIJI i CYOHOPMbI y oeJłapycKiM BYCHbIM MaYJIeHHi 3CMI . 


ArYJIbHaBH,D;OMaH YImbIBOBaH MOQ BYCHara MaYJIeHIDI, jIKOe IDICYQb 
3JIeKTpOHHbIH cpo,D;Ki MacaBaH iHpapMaQbli (3CMI), Mae aca6JIiBa BIDKHae 
3Half3HHe ,WIH 6eJIapycKara cnyxaąa. 
CKJJa.D;aHbI ricmpbI'łHbI JIec 6eJIapycKaH JIiTaparypHaH MOBbI BbI3HaąaeQQa 
TblM, IIITO HOBaH 6eJIapycKaH JIiTaparypHaH MOBa He IIepaHMaJIa Tpa.D;bIIJ;bIH 
cmpIDKblTHa6eJIapYCKaH MOBbI XVI-XVII CTCT. IIpaQ3C He CTaHaYJIeHIDł 6bIY 
BeJIbMi CKJJa.D;aHblM i IIpauHrBaycH ,D;a IIaąaTKY :xx: CT. 
HOBaH 6eJIapycKaH JIimparypHaH MOBa naąaJIa papMipaBau;n;a 3 :KblBbIX 
HapO.D;HblX raBO paK Ha IIalfaTKY XIX CT. npbI a.D;cyrHacQi a.D;3iHara a.D;HaMo)iHara 
ricTOpblKa-KYJIbrypHara IJ;3HTpa i "MoYHara CaJIOHa". JlHa papMipaBaJIacH Y,D;3" 
MaKpaTbIlfnyłO MOYHYID 3noxy, a.D;MemaH pbICaH HKOH 3'HYJUI JIaCH BbICOKaH 
BapbIHTbIYHaCIJ;b MOYHbIX cpO,D;Kay. IIpbI r3TbIM rpaMa.D;cKUI P)'IłKQbli 
6eJIapycKaił MOBbI 6bIJIi 3B}')KaHbI. IIpaQ3c CTaHaYJIeHIDI BbIMaYJIeH%IX HOpM 
npau,HKay Ha.D;3BbIlfaił MapY.D;Ha, IIIJIHXaM 3aMauaBaHIUI aryJIbHa6eJIapycKix 
paHeTbIlfHbIX 3'HY, a.D;HOJIbKaBa BH,D;OMbIX yciM Hocb6iTaM MOBbI. IIa a6'eK- 
TblYHblX IIPbI%IHax ,WIH 6eJIapycKaH MOBbI He 6bIJJi MaPlbIMbIMi TbIH III.JUQd 
Bbmpau,o)hd JIimparypHara BbIMaYJJeHIDł, IIa HKix iIIIJIa 60JJbIIIaCQb 
eypaneiłcKix MOY. A.D;cyrHaCQb ,D;3Hp)l(ayuacQi, IIIMaTMOYHbIH 6YHHbIH rapa.D;bI, 
PYCKaMOYHaH IJ;apKBa i IIOJIbCKaM0YHbI KacQeJI, IIIKOJIa 3 HaByqaHHeM. Ha 
HjIp0,D;Haił MOBe, MaJIa.D;bI HaQbIHHaJIbHbI T3aTp, HKi TOJJbKi na'fbIHay IIOmyK 
caMaCTOHHara IIIJIHXY i He Mor 6bIIJ;b 3aKaHa.D;ayu,aM y IIbITaHIDIX Moyuaił HOpMbI 
- yce r3TbIH paKTapbl He cnpbIHJIi IIaIIIbIp3HHIO JIimparypHara MaYJJeHIDI. 
y naąaTKOBbI IIepbIH,D; papMipaBaHIDI HOBaił 6eJIapYCKaH MOBbI HaBaT y He 
nicbMoBaH popMe 3HaHIIIJIi IIIbIpOKae a,ruIłOcTpaBaHHe ,D;bHIJIeKTHbUl a.D;p03HeHHi, 
BycHaH )I( MOBa HIIIq3 y 60JIbIIIaH cryneHi 6bIJIa HeYHapMaBaHaH i 3axoYBaJIa 
paHeTbląHbIH pbICbl raBOpaK TbIX MHcu;iH, 3 HKix IIaxo,D;3iJIi naąbIHaJIbHiKi. 


23
>>>
llaCJUlp3BaJIJOQbIHHae naIIIbIp3HHe clepbI Y)l(bIBaHHH BYCHaH JJiTapaT)'pHaH 
MOBbI y HaBYKOBbIX, HaByqaJIbHbIX i K)'JJbrypHaaCBeTHiludx YCTaHOBax Ca.D;3eH- 
HiqaJIa YKapaHeHHIO 6eJJapycKaH MOBbI Ba yce clepbI rpaMa.D;CKara )l(bIQI(H. 
A.D;HaK 6eJJapyci3aI(bul npaxo.D;3iJJa y CKJJa.D;aHbIX COUbUlJJiHrBicTbIWbIX YMOBax. 
HapMaJIi3aU;bIH y raJIiHe aplarpalii IDKbIUII;HYJJHJJaCH 3 II;H)IQ(aC[(IO, .D;bI i npaU3C 
aC3HcaBaHHH IIaaco6HblX IIbITaHHHY BbIMaYJJeHIDł qaCueH 6bI)' 3BH3aHbI 3 a,wIJOC- 
TpaBaHHeM ryKaBora JJa.D;Y JJiTaparypHaH MOBbI Ha nicbMe. BycHae MaYJJeHHe 
r3Tara qacy apbIeHTaBaJIaCH Ha nicbMoB)'IO lopM)' JJiTaparypHaH MOBbI. TaM)', 
KaJIi y 1925 rO.D;3e naqaJIa Becui CBae nepa.D;a%I Ha EeJJapyci nepIIIaH 
pa.D;bIeCTaHUbIH, TO :QIDKKa nepaaUaHiUb 3HaqHaCub r3TaH na.D;3ei ,WIH K)'JJbT)'pHa- 
MOYHblX IIpaU3cay y KpaiHe. MeHaBiTa 3 .D;anaMOraH pa.D;bIe BbmpauoYBaJJicH 
rpaMa.D;CKa YCBH.D;OMJJeHbIH i npaKThlWa Hea6xo.D;HbIH lopMbI KJJacil iKaQbIi 
BYCHara MaT3pbIHJJY, Y3MauHHJJicH cYBH3i p03HbIX lopM MOBbI 3 naTI36aMi 
IIpaKTblKL )J;3eHHaCUb pa.D;bIe CnpbUlJIa naCTYIIOBaM)' 3MHHeHHIO cYa.D;HociH 
IIaMi)l( CTbIXiHHbIM i CBH.D;OMbIM MO)'HbIM pa3Biuu;eM BYCHara MaYJIeHIDł y Ka- 
PbICUb aIIOIIIHHra. JlHo .D;a3BOJJma nacJUI.D;o)'Ha pa3BiBa
a iMKHeHHIO .D;a HK Mara 
60JJbIII IIOYHaH Y3ro.D;HeHacui i rapMaHiqHacui ryqaHIDł BYCHara CJIOBa. 
A.D;HaK He.D;aCTaTKOBae pa3Bi
e IIicbMOBaH lOpMbl JJiTaparypHaH MOBbl y 
IIaIIHp3.D;Hi IIepbIH.D; IIaTpa6aBaJIa nepIIIaqaprOBaH pacnpauoYKi IIbITaHHHY 
aplarpalii i rpaMaTbIKi, cJJoYHiKaBaH pa60TbI. IIIIJIa 6apaUb6a norJUl.D;ay Ha 
KpbIHiUbl Y36araq3HIDł JJiTaparypHaH MOBbI, HKiH a.D;HbI 3 .D;3eHqay 6a%lJIi y MHC- 
U;OBbIX raBopKax, .D:PyriH - y rapa.D;cKiM npacTaMoyi i caUbIIDIbHbIX )l(aproHax'; 
a iHIIIblH - Y cTapIDKbITHaH 6eJJapycKaH nicbMeHHacui. 
MaKciMaJIbHaH iHT3pHaUbIHHaJIi3aQbIH, HKaH qaCTa IIepaxO.D;3iJIa y pyciliKa- 
U;blJO, IIpa.D;yrJJe,WKBaJIa, xaII;H i na.D;CBH.D;OMae, aJIe MO:QHae pa3MbIBaHHe laHe- 
TblqHaH ciCT3MbI. ApbleHTaublH Ha yuyrpaHbIH p3CypCbI, 3.D;aBaJIaCH 6 60JJbIII 
M3Ta3rO,[(HaH, MeJJa CBae 3araHHbIH HKacu;i, nepIII 3a yce, 3-3a He6HcneKi 
Ha.D;aHHH cTaryca CTaH.D;apTHbIX BYJKiM na naIIIbIp3HHIO .D;bIHJJeKTHbIM lopMaM, 
HKiH MHoriH HOCb6iTbl MOBbl He npbIMaJIi HK "CBae". IbYHae "a.D;qy)l(3HHe" 
aTpbIMoYBaJIi i 3ana3bIqaHHi 3 iHIIIbIX MOY, ryqaHHe HKix He 6blJI0 Y3rO.D;HeHbIM 
3 laHeTbIqHbIMi 3aKaHaMepHacII;HMi 6eJJapycKaH HapO.D;HaH MOBbI. CTaHaYJJeHHe 
apla3IIiqHał1: CiCTIMbI npaxo.D;3iJJa y CKJJa.D;aIlbIX i cynHp31IJIiBbIX YMOBax. 
EeJJapycKae pa.D;bIe CBaeH npaKTbIqHaH .D;3eHHaC[(IO na.D;Ka3BaJIa IIIJIjIXi 60JIbIII 
paU;bIHHaJIbHara BbIHCII;H 3 KO)I(Hara CKJJa.D;aHara MOMałfry. 
3BapOT .D;a riCTOpbIi CTaHaYJJeHIDł apla3nii nepaKOHBae, IIITO na CBaeH 
3HaqHaCui )l(blBaH MOB a y 3lipbI He cacTYIIae HaH60JJbIII 6yił:HbIM IIJIaCTaM 
HaU;blHHaJIbHaH KYJJbT)'pbI. BapTa a.D;3HaqbIUb, IIITO )l(bIBOe ryqaHHe Hap Ma- 
TblYHara BYCHara MaYJJeHIDł, a TaKCaMa 6eJJapYCKara MaCTaII;Kara CJJOBa HK 
paHeH, TaK i Y II;HIIepamHi qac - HaH60JJbIII .D;3eHCHbl laKTap y .D;bIHaMiUbI 
MOYHblX IIpaU;3cay. 
EOJJbIII Taro, KaHeu XX cTarOM3H BbI3Haqaeuua HOBbIM BiTKOM TbIX 
IIpa6JJeM, HKiH iCHaBaJIi i a6MHpKoYBaJIicH 6eJJapycicTaMi y 20-H - 30-H rr. 
AC3HcaBaHHe 3MeH y ryKaDOH CTp)'KTYpbI 6eJJapycKaH JJiTaparypHaH MOBbl 


24
>>>
BbIMarae cOUbHlJIiHrBicTblqHara IIaJJ;bIXO.D;y. JlK i paHeM, .D;aMiHaHTHbIMi y cy- 
"łaCHaM MaYJIeHqaM IIpaKTbIUbI i y MOYHaM cBH.D;oMacui 3aCTaIOuua .D;3Be 
p03HaHaKipaBaHbHl T3H,!I;3HQbli. 
A.D;Ha 3 ix Y3HiIma IIaJJ; YIIJIbIBaM .D;3MaKpaTbI38.Ubli YCHro JIa,r(y )l(bIUWI, 
Ha6bIUUH .D;3Hp)l(ayuacui i He3aJJe)I(Hacui HK HaT)'paJJbHaH, CIIaHTaHHaH p3
bHl 
MOBaTBOpqaM iHT3JIireHQbli Ha TbUl 3araHbI, HKiH MeJIa MOYUaH IIa.rriTblKa Ha 
npal(Hry .D;pyroM IIaJJOBbI XX CT. IIeparJJH.D; CIIaJJ;1ffiIHbI, IIep
3HKa KaIIITOY- 
HacueM BbIKJIiKaJJi )l(aJJ;aHHe BbIKJIł01ffiIUb 3 MOBbI yce Toe, IIITO y II8IDIp3.D;Hi 
nepbIH.D; YBe.D;3eHa Ba Y)l(bITaK i IIaJJ; Y"JIbIBaM PYCKaM MOBbI i IIITO He aJJ;IIaBH.D;ae 
aryJIbHa6eJIapycKiM T3H.D;3HQbIHM. YMal(aBaHHe aJJ;MeTHacui 6eJIapycKaM MOBbI 
npaxo.D;3iUb a60 IlIJIHXaM Y3HaYJIeHIDI TbIX He pbIC, HKiMi HHa BbI3HaqaJJaCH 
y IIaqaTKOBbI IIepbIH.D; CBaMro pa3BiUl\Sl, a60 3 .D;anaMOraM CTBap3HHH IIIMaTJIiKix 
iHaBaUbIM. 
Pa3aM 3 TbIM "KJIaciqHaH" HOpMa, HKaH .D;3eMHiqae Ha "parwry YCHro 
naCJIHBaeHHara qacy, TaKCaMa Mae cBaix IIpbIXllbHiKay, xa
 i y eM aJJ;6bIBa- 
lOuua IIacryIIoBbHl 3MeHbI. 
P03HaHaKipaBaHbHl TIH.D;3HQbli pa3BiUl\Sl 3HaxO.D;3HQb CBae a.D;JlIOCTpaBaHHe 
HK y BYCHbIM MaYJIeHHi paJJ;aBbIX Hocb6iTay, TaK i Y 3lipbI. 
ICTOTHbIMi r3TbUl aJJ;p03HeHHi 3'Hymnouua (1) IIa BbI6apbI Y30pay 
MaYJIeHHH, (2) IIa KOJIbKacui iHaBaQbIM i (3) IIa aca6JIiBaCWIX 3aCBaeHHH 3ana3bI- 
"łaHHHY. P3rJIaMeHTaQbHl BbIMaYJIeHHH iHIIIaMoYUbIX CJIoy y p03HbIX caQbUIJIbHa- 
naJJiTblqHbIX KOJIax rpaMaJJ;CTBa IDKbIUl\SIYJIHeuua IIa p03HbIX KpbITIpbI51X, UITO 
a6YMoYJIiBae 3HaqH)'łO BapbHlHTHaCUb BbIMaYJIeHHH 3aIIa3bląaHaM JIeKciKi. 
KaJJ;bIliKaUbHl, HK BH.D;OMa, He IIaCIIHBae 3a MoyuaM IIpaKTbIKaM i 3aMauoYBae 
TOJIbKi Toe, IIITO icnye Ha "parwry 3HaqHara qacy. TaM)' TOJIbKi liKcaQbUl Taro, 
HK Ha caMaM CIIpaBe raBOpaUb HOCb6iTbI JIiTapaT)'pHaM MOBbI y p03HbIX 
a6cTaBiHax MOYHbIX 3HociH y l\SIIIepaIIIHi qac, .D;a3BaJJHe ,L(OKa3Ha IIpaJJ;CTaBiQb 
MOYHYlO p3qaicHacQb. 
3anic naJJ;pbIXTaBaHara i CIIaJITaHHara 6eJIapycKara MaYJIeHIDI Ha 
MamiTaloHnylO icry)l(KY cicT3MaTbIqHa npaBo.D;3iuua y lHcTblryue MOBa- 
3HaYCTBa HaUbIHHaJJbHaM AKaJJ;3Mii HaB)'K EeJIapyci Ha IIpal\Slry 1999-2000 n. 
3 M3TaM . CTBap3HHH 6a3bI .D;aJJ;3eHbIX na 6eJIapYCKaM)' BYCHaM)' MaYJIeHHIO. 
I1apaYHaHHe cyqaCHbIX Y30pay 3 TbIM BbIMaYJIeHHeM, HKoe 3'HYJJHe:QIJ;a Tpą,n;bI- 
UbIMHblM .D;JIH npaleciHHaJJbHbIX IIpauaYHiKOY 3CMI IIaKa3Bae, IIITO IIaWlHeHbUl 
BbIIII3M .D;3Be T3H.D;3HUbli ix TaKcaMa 3aKpanyJIi. 
)J;bIKTapbI i paJJ;ble)l()'pHaJJicTbI, HKiH 3apa3 qaCTa BbICryIIaIOQb y )l(bIBbIM 
3lipbI, Y nepaJJ;aqax HaUbllIHaJJbHaM T3JIepaJJ;bIeKaMIIaHii EeJIapyci IIa 60JIbIIIaM 
ąaCTUbI IIpbITpbIMJIiBaIOuua TpaJJ;bIUbIMHaM, KJIaci'IHaM HOpMbI. A):(HaK i HHbI Y 
aIIoIIIHiH 20 raJJ;oy y III3pary BbIlIaJJ;Kay aJJ;bIIlIJIi aJJ; paHeMIIIbIX HOpM. MO)I(Ha 
na-p03HaMY cTaBiu;ua .D;a cyqacHbIX 3MeH, a.rre HHbI - MOYUaH p3qaicHacUb, 
imapaBaUb HKYJO HeJIbra. )l{bIBoe BYCHae MaYJIeHHe, ryrapKOBaH CTblxiH yce 
60JIbIII pallI)"ła ynJIbIBaIOQb Ha JIiTaparypHae MaYJIeHHe. 


25
>>>
.. 


I1YPblCTbląHaH IIJJblHb Y 6eJIapYCKaH ap«Pa3IIii 3 iMKHeHHeM 3axoyaaUb yce 
BblMaYJJeH%IH HOpMbl IDl3MeHHa Ba ycix ix pblCax i aca6JIiBac:QHX Ha EeJIapyci 
He Mae aKTblYHblX IIpblXllbHiKay. HeMarąblMa 3aMan;aBan;b Toe, llITO 
cynHp3%IQb MOYHaH IIpaKTblQbI. MyciQb, i cTpblMJIiBaHHe 3'HY, lIlTO 3pa6iJIicH 
p3rymlpHbIMi y BYCHblM MaYJIeHHi y mYHblx rpaMaJJ;cKix KOJIax, He Mae 
nepCIIeKTbIY. llhpar «paHeTbląHblX iHaBaQblH IIpbl3HaHblH MHoriMi Hocb6iTaMi 
JJiTaparypHaM MOBbl i Y)J(o 60JIbllI-MeHllI TpbIBaJIa )/)J(bIBaroQQa y HapMaTblYHblM 
MaYJIeHHi. TaK, xaQR IIpblHQblII IIa3iUblHHbIX qapraBaHIDIY HeHaQicKHblX 
raJIOCHblX IDKbIQQRYJIHeQQa 60JIbllIacQIO Hocb6iTay 6eJIapycKaH MOBbl, aJIe Hro 
p3aJIi3aQblH lIIMaT y %IM pooHiQQa y KO)J(HblM KaHKp3THblM BblIIaJJ;KY. HaBaT 
y JJeIIllIblX ,lJ.blKTapay Ha3ipaeQQa p3.D;yKQbUl, HKaCHbUl 3MeHbl HeHaQicKHblX 
raJIOCHblX. HaIIpblKJIaJJ;, 2[pajM1łil/bl (2pblM1łil/bl), [:JICbljoalO (:JICaOalO), 
Ki[pyjY1łiKi (K;pay1łiKi), ne[pbljoalta, ne[p'bjoałta (nepaoalta), [pbljoaKmap 
(p30aKmap), [ll'bjJta6eK, [llbljJta6eK (llaJla6eK), 3 llblp60[1łblaj [KbljCl/eJla 
(3 llblp601łaza Kacl/eJla) i iHllI. 
A.D;MeTHacQb cyqaCHara CTaH)' BblMaYJIeHIDl HeHaQicKHblx raJIOCHblX 
MO)J(Ha paCTJJYMa%IQb HK HeIIpaMbl .D;bUlJIeKTHbl (a60 pycKi) YIIJJblY, TaM)' llITO 
HeIIaCp3.D;HaH CYBH3i IIaMDK «paHeTb1'łHblMi aca6JIiBacQRMi iH.D;blBi.D;a i Hro 
JJiHrBarearpa«piąHblM IIaXO,WKaHHeM He Ha3ipaeQQa. 
"Y30pHae" BblMaYJIeHHe 3MHllIąae BblIIaJJ;Ki eKaHIDl i iKaHIDl y aJJ;IIaBe.D;- 
Hacui 3 HapMaTblYHbIMi HKaHHeM i eKaHHeM. HaIIpblKJIaJJ;, [6 'ijpmblKaJlb (6ep- 
mblKaJlb), [6 'ijpUlaJli1ła (6JlpUlaJli1ła), [c 'n 'ej6aK, [c 'n 'ji6allKa (CnJl6aK, CnJl6all- 
KG), UlG1łOYf 1łbIUi] (Ula1łoY1łbIJl) i r..D;. 
IKaHHe axonJJiBae i 3aIIa3bIqaH)'IO JIeKciKY: [r'i]poH (repoH), [B'i]pxapH 
(BepxapH) i r..D;. 
,1];ap3%I, y cyqacHblM pycKiM BblMaYJIeHHi TaKCaMa Ha31paeQQa 
Y3MaQHeHHe aKaHHH, HKoe IIepaBbIllIae MacKoycKae, i IIallIbIp3HHe iKaHIDl 3a 
KOllIT naMHKq3HIDl 3aJJ;HeH3bląHbIX IIepaJJ; CKJIaJJ;aM 3 MHKKiMi 3bllJHbIMi, TblIIY 
[K 'ujnUmaJlU3M (KanUmaJlU3M), c MOUMU [K 'WI '32GM 'uj (KOJlJle2GMU). A. A. 
Epbl3ryHoBa KBaJIi«piKye r3TblH 3'HBbl HK "cBaHro po.ny «paHeTbIlJHblH BipYCbl" 
(Epbl3rYHoBa, 2001, 9). 
Pa.D;3eH Y)J(bIBaeQQa, aJIe 60JIbllI IIpblKMeTHblM Y paJJ;ble)J()'pHaJIicTay 
IIepllIaH i .D;pyroH IIparpaM .D;3Hp)J(aYHblx paJJ;bleCTaHQblH p06iQQa 
HeHapMaTblYHae HKaHHe. HaIIpblKJIaJJ;, [6 'aj1łUlYlO (6i1łUlYlO), [6 'ajJlembl 
(6iJlembl) i iHllI. 
Cy6HOpMbI, r.3H. HOpMbl cy6'eKTbrYnara XapaKTapy, HKrn YCTaJIeyaaIOQQa 
mYHbIMi KOJIaMi rpaMaJJ;CTBa, He YBe.D;3eHbI y paHr KaJJ;bI«piKaBaHbIX. AJJ;HaK 
60JJbllI rH)'TKiH i .D;blHaMiąHblH, HeKaTopbIH 3 ix MaroQb IIepCIIeKThlBbI 3aMa:u;a- 
BaHIDI. Aca6JIiBa, KaJIi HHbI He aTaHcaMJIiBaroQn;a 3 aJJ;MaYJIeHHeM HOpMbl 
HaoryJJ. 
AnollIHHe CQBHp,WK3HHe iJIIOcTpye 3BapoT .D;a BbIMaYJIeHIDl 3ana3blqaHbIX 
CJJoy y ix p3aJIi3aQbIi y p03HbIX 6eJIapycKaMO)'Hb1X IIepaJJ;aqax. 


26
>>>
......_


 
 


AKTbIYHae nanayueHHe JIeKci'łHara CKJIaJJ;y cyqaCHaH MOBbI y anoillHiH 
.D;3ecjJuiroM3i a,n:HOH 3 cBaix npWlY Mae npaMoe 3ana3bIqaHHe a60 CTBap3HHe 
Heanari3May 3 3ana3bIqaHara Moyuara MaT3pbUIJIY. r3TbI npał.3C cynpaBa,n:- 
:KaeQQa .D;3BłOMa T3H,lJ,3HQbUIMi, nepillWl 3 HKix HaKipaBaHa Ha 3axaBaHHe 
apbIriHarrbHara ryąaHHH CJIOBa, a .D;pyrWl - Ha a,n:anT
IIO 3ana3bIqaHIDIY 
y cpaHeThIąHaH cicT3Me 6eJIapycKaH MOBIol. IIpbI r3TbIM HCKpaBa npWlYJUleQQa 
CBH.D;OMae iMKHeHHe HaQbIHHaJJbHa apbIeHTaBaHbIX Hocb6iTay 6eJIapYCKaH MOBbI 
a6Me:KaBaQI i aCJIa6iQb pOJIłO y MOYHaH cicT3Me 3JIeMeHTay, 6JIi3Kix na 
ryqaHHłO 3 nambIpaHbIMi y PYCKaH MOBe. 3a)'BIDKbIM, IllTO, na Ha3ipaHIDIX 
YKpaiHcKix .D;aCJIe.D;'łbIKaY, Xap8KT3pHbIM npał.3CaM cyqacHara PycKa-YKpaiH- 
CKara Y3aeMa,n:3eHHHH TaKCaMa 3'HYJIHeQQa Y3paCTaHHe ix JJ;bIcpep3łł..bUIQbIi. 
Pa3Me:KaBaHHe i y r3TbIX MOBax 3aKpaHae 3ana3bl'laHHi, IllTO TpaniJIi Ba 
YKpaiHcK)'IO MOBY npa3 PYCK)'IO (ArreKceeHKa, 2001, 295). 
A.D;MeTHacQb Cy6HOpMbI, HKOH KipyroQQa pa,n:bIe)K)'pHarricThI i B
UI 
He.D;3Hp:KaYHbIx pa,n:bIeCTaHQbIH ("PaQbUI", ,,EarrThIHCKWI XBarrH", -"CBa60.D;a"), 
y nepmyro qapry Tp36a 6a'łbIQb y HaCTyIIHbIX pbICax ryKaBora acpapMJIeHIDł 
3ana3bIqaHHHY. 
l.qacQeH 'łbIM y KJIaciqHaH HopMe p3arri3yroQQa cnarryq3HHi "QBepJJ;bI 
3bIqHbI + 3, bl". TaK, [3] cycTpaKaeQQa naCJIH ry6HbIX 3bIQHbIX: p3[m]mbltlblll, 
npac[m]Km, [M3]mClll, iM[m]pblll, apZY[M3]nmbl, npa[rjJ3]cap, [CK63]p i iHIII. 
IIpbIKMeTHa 60JIbill cycTpaKaeQQa TaKix p3arri3
H 3ana3bl'laHIDIY, y HKix 
IIjJp3.D;HeH3bI'lHbIH 3y6HbIH [o], [m], {3], [c], [n] 3axO)'BaIOQb QBep.D;acQb 
i cnarryqałOQQa 3 [3]: za{33]ma, [C3]UrjJ, a[n3]Koom, napm[n3]paj, ze[n3]pClll, . 
[m]nciR[n3]pKa i r..D;. 
llitP3.D;Ki i Bbma,n:Ki, KaJIi y 3ana3bIQ8HIDIX 3a,n:HeH3bI'lHbUI [z], [K], [x] 
cnarryqalOQQa 3 [3]: mpa[Z3]Oblll, [Z3]OblMin, c[x3]Ma i iHill. 
3 npbI'łbIHbI Taro, IllTO y PYCKaH MOBe .D;3eiłHiQae T3H,lJ,3łł..bUI ));a 
npblCTacaBaHHH ryKaBora BbIrJUlJJ;y 3ana3bl'laHbIX CJIOY 3 [3] nacJUI QBep)J;bIX 
3bI'łHbIX .D;a aryJIbHaMOYUbIX 3aKaHaMepHaCQeH i "a6pyceJIbUI" CJIOBbI 
BbIMaYJIHłOQQa 3 MHKKiM 3bIQHbIM nepa,n: [3] (MY3eu, meMa, rjJanepa, nuonep, 
oeMon), TO 3axaBaHHe QBep.il:bIX 3bI'łHbIX y r3ThIX Bbma,n:Kax .D;a3BaJUIe 
6eJIapYCKaMY CJIoYHiK)' .D;bICTaHQbIpaBałn:ł;a a,n: PYCKara. 
Cnarryq3HHi neparriQaHbIX BbIill3H 3bIQHbIX 3 [bl] Y 3ana3bIQ8HIDIX TaKC8Ma. 
naCJIH.D;OYHa CYCTpaKaIOQQa y HeTpa,n:bIQbIHHbIM BapbUIHQe JIiTaparypHara 
BbIMaYJIeHHH He.D;3Hp:KaYUbIX pIł)J;bIeCnlHI
bIH. HanpbIKJIa,n:, ana{3bl]tlblll, 
6i{3bl]m, KaMna{3bl]tlblll, na[Cbl]znClllitlb, Py[cbl]rjJiKatlblll, [Cbl]nonmblKi, 
[Cbl]cm3Ma, yni6ep[cbl]m3m i iHill. 
2. ICTOTHbIM a,n:p03HeHHeM r3TaH Cy6HOpMbI 3'HYJUleQua a,wnocTpaBaHHe 
y 3ana3bIąaHHHX [Jl] npa3 MHKKi 3bI'lHbI. MHKKi CaHOpHbI [Jl] naQay }':Kb1Bałn:ł;a 
y 3HaQHaH KOJIbKacQi JIeKCeM, y ThIM JIiK)' i .D;ayuo 3ana3bl'laHbIX. HanpbIKJIa,n:, 
aona1\JlJlCniK, 6iJuli!ziJl, oblfWlMam, Ki.JuZMemp, Jli!3)'HZ, nJlJI.CmblK, rjJiJlJl3i!rjJiJl, 
3KaJlJlzittnbl i r..D;. 3aCQepararrbHbUI 38XaJJ.bI nicbMeHHiKay i MOBaBe.D;ay cynpaw. 
"JIeKaHHH" i ,,JUIKaHHH" He 6bIJIi )l3HThI na,n: )'Bary. MHKKi [JI] TpbIBarra 


27
>>>
3aMall,aBaYCH y paJJ;3e JIeKCeM, HKiH . Y TpaJJ;bIlI,bIM:HaM: HopMe TaKCaMa rraąaJJi 
Y)I(bIBall,lI,a y r3TbIM HOBbIM a6JIiq%I: oa[JlRjp, 6YX2a[Jl 'mjap i iHIlI. 
3. HeTpaJJ;bIlI,bIM:HbIH Ha3BbI rearpa!iqHbIX a6'eKTaY i BbITBOpHbIXaJJ; ix 
JIeKCeM, crreUbl!iqHbUl 3THOHiMbI - YCTOiffiiBaH pbIca HOBaM: Cy6HOpMbI. 
HarrpbIKJJaJJ;, AH2eJlbUl'łblHa, AM3pblKa, ima.niiicKi, JlRmY6icKi, 3jlpona, 32inem, 
2a6p3u, pacbliicKiJl, paCeiiCKiJl, paceii14bllpaciu14bl i iHllI. 
4. DOJIbIII rraCJIH.D;o:Ynae rrpaBH.D;3eHHe aciMiJIHTbI:Ynara 3MHKq3HHS1 3bI'lHbIX 
HK Y Me)l(aX CJIOBa, TaK i Ha ix CTbIKY, HKoe, .D;ap3qbI, rrepaJJ;aell,ll,a HarricaHHeM b 
y HeKaTopbIX 6eJIapycKix ra3eTaX i ':Iacorricax. HarrpbIKJIaJJ;, a6JlaCbHiKi, 
OaCbJle03iHbl, 3b JlWOHaM, 3b6JlJli, 3b nepaKa1łaHbHJlY, iCb14iHa, HaUl3cb14e, 
Cb6Jlmbl, cbnic. 
5. A.D;p03HeHHi JIeKciKaJJi3aBaHara xapaKTapy llIMaTJIiKiH i paJHaCTaM:HbUl: 
CbIM60JJb (CiMBaJJ), IlIaHelI, (IIIaHc), 6aJJHTaBall,ll,a (6aJJa.u;ipaBall,lI,a), p3)1(bICOp 
(p3)1(blcep), BarOHb (aroHb), IIJIHIDITapHbI (IIJIaHeTapHbI) i iHIII. 
II06aQ 3 iMi cyicH)'IOlI,b JIeKciqHpIH iHaBalI,bli p03Hara 3Mecry i rraxo.D;-:- 
)l(aHHH: BblciJIKi, HaJOY, y ,1J;aTblqHaClI,i, IDIBeJIbKi, rraJJ;cTaBo
bI, rrapa3a, rrepa- 
rrpaIIIall,b, lI,iKaBocTKa, lI,HrrepllIqbIHa i iHIlI: 
DOJJbllI qaCTa . 
IBą.łOlI,lI,a JIeKCeMbI,CTpYKrypa HKix aJJ;p03H
Baell,lI,a 
QaCTKaM: Map!eM (JIeKciKaJJbHbIX a60 a!iKcaJJbHbIX) aJJ; aJJ;rraBe.D;HbIX PycKix 
.D;3pblBaTay. Aca6JIiBa r3Ta .D;aTbI%IlI,lI,a CJIOBa)'TBapaJJbHbIX TblIIay iMeHay 
nOłnina agentis, nomi.na instrumenti inomina actionis, 3aIIa3blqaHbIX 
.D;3eHCJJOBay, a TaKCaMa rrpbIMeTHiKay i rrpbICJIoYHY. Y r3TbIM BblIIaJJ;KY 
a!iKcaJJbHbIH .3JIeMeHTbI crrpbIHlOlI,b ryKaBOM: .D;bI!ep3HlI,bUlll,bli rrapaJJeKciqHbIX 
a,ri;3iHaK.HarrpbIKJIaJJ;, 6i3HecoY14bl, 6Y'ł3JlbHJl, MbICJlRp, Oa'łblHHbl, KaM3Hmap, 
a6a1-12apOblcmbl, MiH'łYK i r..D;.. . . 
3pa3YMeJIa, llITO rrOYHbI rrepaJJiK !aHeTbJąHbIX 3'HY, HKrn y arrOllIHHe 
.D;BaulI,all,iro.D;.D;3e 3aMall,aBaJJicH HK Cy6HOpMbI y mYHbIX KOJIax 6eJIaPYCKaM: 
iHT3JIireHUbli,.. HaBaT TOJIbKi Ha CerMeHTHbIM Y3pOYHi rraTpa6ye 60JIbllI 
IIIblpOKara rrpaJJ;cTaYJIeHHH. A.D;HaK, Ha Harny .D;yMKY, 6e3 arricaHIDI p03HbIX 
rrJJbIHHY y cyqacHaH MOBaTBOpqaM: IIpaKTbIlI,bI HeMarąbIMa y6aqbIlI,b i all,aHill,b 
iCTOTHbIH 3MeHbI y ryKaBbIM JIaJJ;3e MOBbI. 
,ZJ;3MaKpaTbI3all,bIH rpaMaJJ;CKara )l(bIIJ,WI yrrocTcaBell,Ki qac BbIKJIiKaJJa 
paCKaBaHaClI,b ac06bI i rycry, iHT3HciYHae CTBap3HHe BeJIbMi p03HbIX rra 3Mecry 
i !opMe BYCHbIX T3KcTay. P03HbI BbI6ap Taro i.D;3any ryqaHIDI, .D;a HKora 
iMKUYll,lI,a TbIH, XTO Bblcrynae Ha .D;3Hp)l(a:YnbIX i He.n;3Hp)l(a)'HbIX pa.D;bleKaHaJJax, 
- !aKT, HKi BbIMarae KaHCTaTall,bli i aC3HcaBaHIUl. IIa rrepaJJiqaHbIX i HeKaTopbIX 
iHllIbIX MOYHbIX pbICax IDKbIIJ,WIYJUIell,lI,a CaMai.D;3HTbI!iKall,bUl ac06bI y 
COll,bIHJJiHrBicTblqHaM: rrpaCTopbI, rra ix BbI3Haqaell,lI,a rrpbIHaJJe)I(HaClI,b .D;a 
rraJJiTblqHblX rpynoBaK. HOBbUl KaM}'HiKaThlYHbUl !OpMbI 3aCBOM:BalOlI,lI,a i 
CBH.D;OMa rrallIblpalOlI,lI,a. 
TaKiM %IHaM, KaJJ;bI!iKaBaHbUl TpaJJ;bIlI,blOObUl HOpMbI He 3'HYJUIlOlI,lI,a 
aryJJbHaY)l(bIBaJJbHbIMi Ba yceM: CBaeM: C)'KYIIHaClI,i. A.D;3iHcTBa HOpM y cyqacHbIX 
6eJIapycKaMOYHblX 3CMI He icuye. ąaCTKa BapbUlHTHbIX ryKaBbIX p3aJJi3all,bIM: 


28
>>>
J1eKCeM KaHKypbIPYłOQb IIaMi)K ca60H, He 3'HYJ1HIOQQa )i3aeMa3aMHHHJ1bHbIMi. 
BbHlymleQIJ.a, liTO )J.e facto HOCb6hbI MOBbI KipYłOQQa p03HbIMiHopMaMi, ix 
iH,lI,bIBi,ll,YaJIbHaH iHiQbIHTbIBa Mae p03HbI BeKTap. Y r3TblX YMOBax KaHaHiąHaH 
HopMa IIaBiHHa 6bIQb TaKOH, 3 HKOH 6bI J1iąbIJ1iCH yce. Pa.D;bleMOBa, HK i paHeH, 
3aCTaeQQa MOQHblM YIIJ1bIBOBbIM cpaKTapaM y cIIpaBe pa3BiQQH i KaHcaJIi)J.aQbli 
IIpaBiJ1 J1haparypHara BYCHara MaYJ1eHHH. A.D;HaK a.D;MeTHaCQb cyqaCHara CTaH)' 
apcpa3IIii Tp36a 6a%IQb Ba )i3MOQHeHbIM IIpaHiIrneHHi HOpM cy6'eKTblYHara 
xapaKTapy npa3 )KbIBbI 3cpip Y 6eJ1apycKae MOYHae aCHpo)J.)J.3e. 


Jl iTaparypa 


AneKceeHKo 2001 - M. AJJeKceeHKo, PYCCKUU R3blK 6 onn03Ul/UU "R3bIK06OR nOJlUmUKa 
J/3b1K06aR oeUCm(JUmeJ1bHOCmb" Ha YKpaUHe, [y:] PyCCKUU R3bIK: ucmOpU'leCKUe 
cYOb6bl u C06pe.MeHHocmb: Me:JłCOYHapOOHbIU KOHzpecc UCCJle006ameJ1eU PYCCK020 
J/3blKa (MOCK6a, pUJ/OJl02U
eCKUU paK)'Jlbmem MIT UM. M B. HOMoHoc06a, 13-16 
Mapma 2001 z.): TpYObl u MamepUaTlbl, no.D; 06IUeif pe.D;. M. JI. PeMHeBoH H A. A. 
IIom:IKapnoBa - M.: M3.D;-BO MIT. 
EpbI3rYHoBa 2001 - E. A. Epbl3ryHoBa, C06pe.MeHHOe cocmORHue R3blKa u pelIlI, [y:] 
PYCCKUU R3bIK: ucmOpU'leCKUe cyob6bl u C06pe.MeHHOCmb, I.ĘHT. H3.D;. 


Tradition and Subnorms of Belorussian Orał Speech in the Mass Media 


Summary 


The codified traditional norms of Belorussian pronunciation are not generally used 
as a whole in actual speech. Native speakers of Belorussian use different norms: their 
individual initiatives have different vectors. There is no unity in the system of 
Belorussian oral speech of the mass media either. Some of the varying phonetic 
realisations of lexemes compete with each other and are not interchangeable. 
Under these conditions the canonical pronunciation norm must be the one reputed 
by everybody. Speech of the mass media, as ever, remains a strong influential factor in 
the development and consolidation of the rules of oralliterary speech. 
However, the distinctive feature of the present state of orthoepy is an intensified. 
penetration of subnorms into Belorussian speech through the media of broadcasting. 
Subnorms, norms of subjective character, established by certain groups of speakers i.e. 
are not codified, aIthough some of them, more flexible and dynamic, have perspectives 
for consolidation. 


29
>>>

>>>
ACTA UNIVERSITATIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA vn - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


SILV ANA PUNISIĆ, NATASA CABARKAPA 
Beograd 


Dinarnika razvoja fonoloske strukture srpskog jezika 


o..; 


UVOD 
Zacetak jezickog razvoja koji poeinje krikom novorodenceta predstavlja 
istovremeni razvoj opste fizioloske i neuro-muskularne podloge, postepeno 
oblikovanje predfonema u budući izgovor vokala i postepeno formiranje 
"konsonanata" i konsonantskih skupina. 
Raznolikosti govomo-jezickog razvoja, koje se sastoje u vremenskoj di- 
menziji javljanja, specificnostima individualnih oblikovanja glasova, 
gramatickoj formi i funkciji a posebno znacenju, ispoljavaju se kod sve dece ali 
bi trebale da budu uklopljene u uzrasne norme od progovaranja do sazrevanja 
koje su diktirane fiziolosko-bioloSkom osnovomjezika. . 
Kod javljanja glasova evidentna su variranja koja su u sustini trazenje 
foneme do njenog stabilizovanja, tj. izdvajanje nukleusa foneme iz 
"vrtloga varijabilnosti" glasova. 
IstraZivanje fonoloske strukture srpskog jezika sa aspekta dinamike razvoja 
fonema otvara pitanje cinilaca koji imaju odlucujuću ulogu u sIedećim 
procesIma: 
1) otkrivanje foneme, tj. sta navodi dete da otkrije jedan glas, da gaprihvati 
i potom artikulise; 
2) traZenje nukleusa strukture foneme; 
3) postavljanje okvimih granica foneme; 
. 4) trajanje procesa nesigumosti do stabilizovanja, odnosno usvajanja foneme. 
Drugim recima, ako se svaka karakteristika fonema (artikulaciona i aku- 
sticka) prihvati kao jedna dimenzija multidimenzionalnog prostora, osnovno 
pitanje je: kako percepcija fonema zavisi od odredenog skupa karakteristika 
i njihovih vrednosti u sopstvenom kontinuum u, tj. koje dimenzije su najzna- 
cajnije za percepciju datog fonema (Jovicić, 1999). 


31
>>>
Ranija ispitivanja ukazuju na postojanje spontanih, nerazjasnjenih 
kriterijuma po kojima se dete opredeljuje za neke foneme pre drugih, koje ulaze 
u njegov artikulacioni mehanizam (Kostić, Vladisavljević, 1993). 
U fonniranju foneme ucestvuju i dva usko povezana procesa: perceptivni, 
koji prethodi i artikulacioni, koji sledi. 
U okviru ova dva procesa vrsi se odabir onih perceptivnih signala akusticke 
strukture koji će nos iti i formirati buduće podrucje foneme. Ustanovljavanjem 
nukleusa foneme, kao njene semanticke osnove, zanemaruju se fonemske 
tranzicije u glasoVIIom klasteru sto dovodi do stabilizacije jezgra foneme kao 
znacenjskog nosioca. 
Ovo govori da je fonema nosilac eliminacije tranzicija sto je uslov za 
orgallizovanje znacenja reci i dokaz da fonema nije najmanji beznacenjski 
element. 
Kolebanja deteta da uspostavi granice foneme, tj. kretanje fonemskog 
jezgra u njegovom znacenjskom opsegu, u sustini je semanticka priroda foneme. 
U tom traienju granica foneme ijeste sadrzina celog procesa progovaranja. 
Pocetna fonetsko-fonoloska struktura izgovaranja prvih reci presudna je za 
dalji razvoj glasova i njihov budući redosled javljanja (Kostić, Vladisavljević, 
1995) a bez glasova i glasovnih grupa, kao nosioca znacenja reci, ne moze se 
zamisliti jezicko stvaranje (Belić, 1958). 
Odlucujuću ulogu u progovaranju igra odnos izmedu foneme i izgovorenog 
glasa jer je koliCina izgovorenih glasova mnogo veća od broja fonema datog 
jezika. Fonema kao mentalna aktivnost moze se jedino auditivno percipirati dok 
se izgovomi glasovi mogu ekspresivno realizovati (izgovarati) zahvaljujući 
procesima u visim integrativnim nivoima, koji omogućuju fonemizaciju suma 
cime nastaje izgovomi glas. Proces transformacije izgovomog glasa u fonemu 
i foneme u izgovomi glas lezi u sustini procesajezickog sporazumevanja. 
Nacin na koji dete, u toku artikulacionog procesa, diferencira fonemu iz 
artikulacionog glasa ni do danas nije u potpunosti razresen. 
S obzirom da je poljevariranja foneme gotovo neograniceno, pogotovu kroz 
melodiju recenice, dalji razvoj zacetog artikulacionog glasovnog nukleusa, tj. 
nacin diferenciranja glasova do ukljucenja jedne foneme u vlastitu percepciju 
deteta, uslovljeno je mnogim faktorima (subjektivnim i objektivnim), koji uticu 
na formiranje osnovne akusticke karakteristike foneme. I ne samo da postoji 
razvojni redosled usvajanja fonema već se i distinktivne osobine pojedinih 
fonema usvajaju odredenim redosIedom. 
Proces diskriminacije jedne reCi iz govome celine i proces diskriminacije 
jedne foneme realizovane iz sklopa foneme same reci, predstavlja sustinsku 
celinu govomog razvoja sa artikulacionog stanovista. 
Govomo-jezicki razvoj je kontinuiran proces u okviru koga artikulacioni 
razvoj predstavlja stalno dogradivanje unutar fonoloske, leksicke, gramaticke, 
sintaksicke i semanticke strukture jezika. 


32
>>>
CILJEVI ISTRAZIV ANJA 
Opsti c;Ij istraiivanja je uocavanje i opis razvojnog reda u usvajanju 
fonema srpskog jezika kao dinamickog procesa. Za posebne ciljeve imali smo 
pronalazenje i izdvajanje cinioca koji imaju odlucujuću ulogu u procesu 
diferenciranja artikulacionog glasa do foneme sa svim artikulaciono-akusticim 
karakteristikama i njenog ukljucenja u fonoloski sistem srpskog jezika kao 
distinktivnog znaka. 
Dakle, ciljevi istraiivanja bili su u pravcu detekcije cinilaca koji uticu na: 
otkrivanje, prihvatanje i sposobnost artikulacije jednog glasa; postavljanje 
okvirnih granica foneme; trajanje procesa nesigurnosti do stabilizovanja, 
odnosno usvajanja foneme. 
U skladu sa ciljevima mozemo postaviti hipotezu po kojoj je dinamika 
usvajanja fonema uslovljena pre svega njihovim poljem varijabilnosti a koje je 
u direktnoj korelaciji sa cestosćujavljanja i artikulacionom slozenosću fonema. 


UZORAKIMETODE 
Uzorak za istra.zivanje cinila je homogena grupa od 48 dece hronoloske 
dobi od 3 do 7 godina. 
Fonemski kapacitet na ispitivanim uzrastima i tempo usvajanja glasova 
u okviru glasovnih grupa procenjen je Testom za analiticku ocenu artikulacije 
srpskog jezika (Kostić, Vladisavljević, Popović, 1983) koji omogućava da se 
svaki glas podvrgne kvalitativnoj anaIizi u toku artikulacionog procesa. 
Posto je svaki glas sastavljen iz vise osnovnih artikulacionih segmenata 
karakteristicnih kako za glas tako i za glasovnu grupu, to će artikulacioni 
sastavni delovi glasa biti prikazani po grupama glasova kao sto su: vokali, 
plozivi, afrikati, frikativi, nazali i laterali. Kvalitet glasova je posmatran kako 
izolovano (inici
alno, medijalno i finalno), tako i u okruZenju drugih glasova , 
unutar reci. 


REZULTATI I DISKUSIJA 
Grafikon br. 1 predstavlja prikaz razvojne dinamike kvaliteta izgovora 
glasova. 
K valitet izgovora glasova po glasovnim grupama izraien u procentima za 
uzrast: 
3-4 godine za: vokale 90%; nazaIe 86,2%; plozive 84,8%; frikative 76,9%; 
afrikate 65% i laterale 50%; 
- 4-5 godine za: vokale 95%; plozive 90,3%; nazaIe 88,9%; frikative 83,4%; 
afrikate 73,4% i laterale 66,7%; 
5-6 godine za: vokale 100%; plozive 95,9%; nazale 97,3%; frikative 89,9%; 
afrikate 83,4% i laterale 79,2%; 
- 6-7 godine za: vokale 100%; plozive 100%; nazale 100%; frikative 92,6%; 
afrikate 90% i laterale 83,4%; 


33
>>>
100 
90 
80 
70 
60 
50 
40 
3-4 4-5 5-6 6-7 



Vokali 
-łł- Plozivi 
-6-Afrikati 

 Frikativi 

 Nazali 
-Gl- Laterali 


Grafikon br. 1. Dinamika usvajanja glasovnih grupa na uzrastu od 3 do 7 godina 


Ovim istovremeno ukazujemo i na razvojni redosled u usvajanju glasovnih 
grupa koji je U okviru uzrasta od 3. do 4 godine sledeći: vokali, nazali, plozivi, 
frikativi, afrikati, laterali. 
Redosled glasovnih grupa po kvalitetu izgovora za ostale uzraste (4-5,5-6, 
6-7) je: vokali, plozivi, nazali, fcikativi, afrikati, laterali. 


100 
90 
80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
O 


3-4 


4-5 


5-6 


6-7 


Grafikon br. 2. Fonoloski kapacitet dece u odnosu na uzrast 


34
>>>
Grafikon br. 2: fonoloski kapacitet dece, od maksimaIno mogućeg artikula- 
cionog skora, koji na uzrastu: od 3 do 4 godine iznosi 77,8%; od 4 do 5 - 
84,5%; od 5 do 6 - 91,7%; od 6 do 7 - 95%. 
Rezultati pokazuju da, u procesu usvajanja fonema, postoji koordinirajući 
porast svih govornih elemenata, koji teku prema zakonima odredenog jezika ka 
njegovom upotpunjavanju do nivoa potpune drustvene prihvatljivosti. 


Glasovna grupa vokaIa se najranije ukljucuje u fonoloski sistem dece. 
Neznatna odstupanja odraz su veće sirine artikulacionog prostora vokala zbog 
cega su pretezno oni nosioci drugih diskriminacionih obelezja govora koja se 
posredstvom suprasegmentne strukture ugraduju u znacenjsku celinu. Osobinu 
vokala da u izvesnoj meri prekorace granice foneme udaljavajući se. od svog 
nukleusa upravo objasnjavamo ucesćem u suprasegmentnom sistemu koji nosi 
znacenje reci znatno pre otpoCinjanja procesa fonemskih razgranicenja. 
Osim toga, na varijabilnost svih vokala moze uticati izuzetno visoka 
frekvencija javljanja glasovnih spojeva sa vokalima, dok teskoće u percepciji 
i diskriminaciji vokala »i« i »e« mogu biti posledica maIe distance drugog 
i trećeg formanta sto moze izmeniti akusticku sliku ovih fonema uticući na 
visinu, ostrinu i dubimi glasa. Dinamika variranja frekvencijskog podrucja 
formanata je nesumnjivo glavna smetnja za psihoakusticku sposobnost 
uocavanja i diferenciranja bitnih diskriminacionih elemenata. 
Medutim, zahvaljujući svojim artikulaciono-akustickim svojstvima i viso- 
koj frekventnosti javljanja u govoru, vokali medu prvim glasovima izlaze iz 
varijacionog polja odstupajući od nesigurnosti u artikulaciji. 
Prateći redosled javljanja glasova u procesu razvoja celokupne fonoloske 
strukture uocavamo, posle vokala, paralelan razvoj ploziva i nazala sa prevagom 
ploziva koji se neznatno pre nazala (osim na uzrastu od 3 do 4 godine) 
stabilizuju i artikulaciono realizuju. 
U grup i pIoziva najmanji obim varijabilnosti imaju bilabijalni plozivi zbog 
cega su ih deca ranije ukljucivala u svoj fonoloski sistem, gotovo zajedno sa 
vokalima. Uocena tendencija j avIj anja bezvucnih ploziva pre zvucnih opisana je 
i ranije u fonetici gde su bezvucni glasovi poneli epitet »jakih« glasova, tj. 
prelaznih formi ka pravilno formiranom zvucnom glasu. Time se pojava 
obezvucavaI1ia na ranom uzrastu moze smatrati razvojnom osobinom decijeg 
govora. 
Tempo u razvoju nazaIa odgovara tempu razvoja "okala i ploziva a njihovo 
svrstavanje iza prethodne dve glasovne grupe uslovljeno je, pre svega, 
artikulacionom slozenosću foneme »nj«, teskoćama u njenoj akustickoj 
diskriminaciji. 
Uoceni skoro paralelan tok razvoja vokala, ploziva i nazala ima svoje 
opravdanje. Većina glasova iz ovih grupa ima visoku frekvencu javljanja zbog 
cega izlaze iz varijacionog poIja odstupajući od nesigurnosti u artikulaciji. 


;, 


35
>>>
Praćenje razvoja glasova iz grupe frikativa ukazuje na postupnost razvoja 
kvaliteta sa kontinuiranim porastom artikulacionog skora, ali koji ni na 
l1ajstarijem ispitivanom UZflłStu ne doseze do maksimalnih vrednosti. Nacin 
formiranja frikativaje slozeniji u odnosu na prethodno opisane glasovne grupe a 
specificnost akustickih osobina moze usporavati diferencijaciju medu fonemama 
unutar same grupe. 
U sastav frikativa ulaze i dentali Cija se artikulaciono-akusticka struktura 
bitno menja u periodu denticije sto u izvesnoj meri odlaie njihovu stabilizaciju 
i ukIjucenje u fonoloski sistem. 
Skoro po pravilu, posle frikativa sledi pojava glasovne grupe afrikata. 
Nastali kao kombinacija plozivnih i frikativnih elemenata, oni zbog svojih 
artikulaciono-akustickih karakteristika, na razvojnoj skali glasova predstavljaju 
glasovnu grupu koja se sporije usvaja. Niska frekventnost javljanja u odnosu na 
glasove drugih glasovnih grupa, artikulaciona slozenost, veliko akusticko- 
varijaciono polje i niska diskriminativnost afrikata, opravdavaju dugotrajnu 
nesigumost i nepouzdanost u artiku1acionoj realizaciji. 
Najveći stepen odstupanja u kvalitetu izgovora evidentiran je u grupi 
laterala zbog cega je nasa painja prevashodno usmerena na pronalaienje 
i objasnjenje cinilaca koji uslovljavaju razvoj fonema svih grupa, a posebno 
grupe laterala. Nosilac odstupanja u artikulaciji je glas »lj« sto je us10v1jeno 
njegovom frekventnosću, artikulacionom slozenosću i niskoj auditivnoj distanci' 
u odnosu na neki drugi glas. Glasovi koji svojim akustickim utiskom inkliniraju 
ka većem pomeranju prema nekoj drugoj auditivno slicnoj fonemi lako se 
identifikuju sa njom, jer diskriminaciona razgranicenja jos nisu izgradena, pa 
prema tome ni opseg varijacionog polja jedne i druge foneme (Kostić, 
VladisavIjević, 1995). Kombinacija akusticke energije formantnog sa sumnim 
oblikom kao i prisutan faktor frikcije umnogome doprinose pribliZavanju 
foneme »Ij« frikativima sa mogućnosću auditivne adiskriminacije laterala »lj« 
i frikativa »j«. Analizom frekventnosti spojeva laterala sa vokalima u srpskom 
jeziku, uocena je visoka zastupljenost kombinacije laterala »1« sa nekim od 
vokala dok je frekvencajavljanja laterala »Ij« sa vokalima veoma niska (Kostić, 
1964). 
U traganju za razIozima koji, pored navedenih, ometaju dete u procesu 
otkrivanja i traienja nukleusa foneme, postavljanja okvimih granica, 
prihvatanja i artikulacije, tj. razresenje pitanja usporenog odabira onih 
perceptivnih signala akusticke strukture koji će nositi i formirati buduće 
podrucje foneme, podrzavamo i stav o tzv. »fonemama sa manjom tradicijom«. 
Naime, postoji misljenje da su za artikulaciju narocito teske one foneme koje se 
javljaju samo u nekim jezicima a nase iskustvo sa izgovorom glasova »lj«, »nj«, 
»ć« i »d« potvrduje ovakvo shvatanje. 


36
>>>
ZAKLJUCCI 
Na osnovu istrazivanja dinamike javljanja glasova kod dec e od 3 do 7 
godina, mozemo zakljuciti: 


1. Razvitak artikulacije predstavlja kontinuiran proces a redosled javljanja 
pojedinih grupa glasova je sledeći: vokali, plozivi, nazali, frikativi, afrikati, 
laterali. Ovakva dinamika usvajanja glasovnih grupa odgovara cestosti 
javljanja glasova u strukturi srpskog jezika: vokali - 41,89%; frikativi - 
20,67%; plozivi - 20,50%; nazali - 8,08%; afrikati - 4,20%; laterali - 3,86% 
(Kostić, 1971). 
2. Cinioci procesa izdvajanja foneme iz njenih mnogobrojnih glasovnih 
varijacija koji nameću i redosledjavljanja, pre svega, su: 
decja sposobnost da sazimaju srodne varijable glasova; 
polje varijabilnosti fonema; 
frekventnost javljanja fonema u jezickom korpusu matemjeg jezika 
koja utice na pretvaranje perceptivne predstave u izgovomi glas putem 
govomih organa; 
artikulaciona slozenost glasova; 
semanticka podloga glasa (frekventnost reCi koje sadrze odredene 
foneme); 
mesto dopiranja glasa u reCima srpskogjezika. 
3. Artikulaciono suzavanje granica formiranja glasa do njegovog pretvaranja u 
stabilni entitet glavni je proces i sustina realizacije usvajanja fonoloske 
strukture govora. 


Literatura 


Belić 1958 - A. BeIić, O jezickoj prirodi i jezickom razvitku, Nolit, Beograd. 
B ugarski 1996 - R. B ugarski, Uvod uopstu lingvistiku, Cigoja, Beograd. 
Jovicić 1999 - S. JoviCić, Govoma komunikacija, Nauka, Beograd. 
Kostić 1961 - D. Kostić, Pregledfonetike srpskohrvatskog jezika' IEFPG, Beograd; 
Kostić 1964 - D. Kostić, Fonoloska struktura srpskohrvatskogjezika, IEFPG, Beograd. 
Kostić 1971 - D. Kostić, Metodika izgradrlje govora u dece ostećena sluha, Savez 
drustva defektologa Jugoslavije, Beograd. 
Kostić, Vladisavljević 1995 - D. Kostić, S. Vladisavljević, Govor i jezik deteta u 
razvoju, Zavod za udZbenike i nastavna sredstva, Beograd. 
Kostić, VladisavIjević 1993 - D. Kostić, S. Vladisavljević, Razvoj govora, IEFPG, 
Beograd. 
Kostić, Vladisavljević, Popović 1983 - D. Kostić, S. Vladisavljević, M. Popović, Testovi 
za ispitivanje govora i jezika, Zavod za udZbenike i nastavna sredstva, Beograd. 


37
>>>
Kristal1996 - D. Kristal, Kembricka enciklopedijajezika, Nolit, Beograd. 
Malmberg 1974 - B. Malmberg, Fonetika, Svjetlost, Sarajevo. 
Scovel 1998 - T. Scovel, Psycholinguistics, Oxford University Press, New York. 
Vasić 1971 - S. Vasić, Razvitak artikulacije kod dece na uzrastu od tri do devet godina, 
Naucna knjiga, Beograd. 


Dynamika rozwoju fonologicznej struktury języka serbskiego 


Streszczenie 


W generowaniu fonemu uczestniczą bezpośrednio dwa procesy: percepcyjny Ga- 
ko illput), i artykulacyjny Gako output) - czyli wybór sygnałów percepcyjnych w sferze 
struktury akustycznej, które mają być nośnikiem i materią formy fonemu. Dynamika 
rozwoju struktury fonologicznej języka serbskiego uwarunkowana jest dynamiką płynno- 
ści zakresu fonematycznego jądra w poszukiwaniu nukleusu (granic) fonemu w wirze 
wariantywności głosek ku stabilizacji, uformowaniu ostatecznego obrazu akustycznego 
i włączeniu danego fonemu do mechanizmu artylacyjnego. 
W przeprowadzonym badaniu uczestniczyła grupa dzieci od 3 do 7 lat, zdrowych 
psychicznie i neurologicznie. Celem badania było ustanowienie prawidłowości procesu 
dyferencjacji głoski artykulacyjnej w stosunku do fonemu, w odniesieniu do wszystkich 
typów głosek, ze szczególnym uwzględnieniem głosek lateralnych, których ostateczna 
fonematyzacja przekroczyła spodziewane granice dla włączenia w system fonologiczny, 
w sensie poprawnej artykulacyjno-akustycznej realiżacji. Na stopień uczestniczenia ja- 
kiegoś parametru w organizacji formowania się fonemu w trakcie rozwoju mowy wpły- 
wają następujące czynniki: semantyczne tło fonemu (stosunek fonemu do znaczenia 
wyrazu), częstość występowania w procesie komunikacyjnym, stopień artykulacyjnej 
złożoności, zdolność dziecka do audytywnej dyskryminacji, włączając pojemność prze- 
strzeni kognitywnęj (pamięciowej), jaką dysponuje każdy fonem z jednej strony, oraz 
fakt, że, z drugiej strony, właściwie uformowany fonem tworzy jasną audytywną pamięć. 
Stabilne jądro fonemu tworzy podstawę budowy struktury fonologicznej systemu języka 
macierzystego. 


I
>>>
-.....--..... , 


ACTA UNNERSITATIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA Vll- NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


MHPJAHA COBRJL 
EeorpaJJ; 


KpeTalbe JIapHHreaJIHor rJIaca y aKIJ;eHTHMa cpncKor je3HKa 


YBO,n; 
Je.D;Ha O.D; KapaKTepHCTlłKa cpIICKor je3HKa je IIocTOjaJbe qeTHpH aKQeHTa: 
KpaTKO CHJ1a3HH, ,lJyro CHJJa3HH, KpaTKO Y3JJa3HH H ,lJyI'0 Y3J1a3HH. AKn;eHaT pern 
y cpnCKOM je3HKY rpaJJ;e TOH, HHTeH3IITeT H Tpajalbe CJ10ra, TO cy IłCTOBpeMeHO 
napaMeTpH KOjlł IIpe.D;CTaBJbajy KBaJITIITaTlłBHe IIparnOQe rOBopa (KIIf). 
3HaąajHa YJ10ra aKUeHaTa je .D;a IIOpe.D; loHeMe yrHqy Ha lopMHpaIbe 
3Haąelba peąH. OBa TpH IIapaMeTpa rOBopa IIOpe.D; pIITMa H TeMIIa qlłHe 
cynpacerMeHTHY CTpYKTYPY roBopa Koja ce BeOMa pauo lopMHpa H CIIeQlł- 
lHąHa je 3a CBaKH je3HK IIOHaoc06. HeH pa3BOj 3aIIOqlłlbe npBHM KpHKOM 
H npe.D;XO.D;H pa3BOjy aprnK)'J1aQHje maCOBa, Tj. OHa CJI)')KH Kao "MaTpHQa" 
y KOjy ce yrpał;yjy loHeMe H lopMHpajy peqH H peqeHHQe. HCTpIDKHBalba cy 
IIOKa3aJJa .D;a pa3BO] aKUeHaTCKHX H)'KJIeyca 3an01lHłbe y .D;pyrOM MeceQy IIO 
połjelbY (TOHCKa KpeTalba Y3JJa3HO-CHJJa3HO H npOMeHa HHTeH3IITeTa: HarJ1a- 
lIIeHOCT-HeHamalIIeHOCT) H pa3BHjajy ce Kp03 MeJ10.D;Hjy peqemru;e .no IIeTe 
rO.D;HHe (33). 
HOCHJ1au KIIT je J1apHlłI'eaJJHIł mac. Came.D;aBajyłilł 3Haqaj KIIf, YOqaBa 
ce łbHXOBa YJ10ra y lopMHpalbY 3Haqelba Koje ce Kpene O.D; maCOBHe BapHja6J1e, 
Koja je 3aCHOBaHa Ha apTlłKYJ1aQlłOHHM IIpOQeCHMa, .D;O BapHja6J1e Koja je 
YCJ10BJbeHa BapHpalbeM 3Haqelba peqH. HCTpIDKHBalba IyłjHM)'pe cy .D;OKa3aJJa 
.D;a CBaKłl mac yrHqe Ha lYH.D;aMeHTaJJny aprHK)'J1aQHjy IIpeTXO.D;HHX maCOBa Ił 
.D;a TaKBHX .D;ejcTaBa IIpeMa rJ1aCOBHHM CerMeHTHMa HMa lIIeCT, lIITO 3HaqH .D;a 
lIIeCTH mac .D;ejcTByje Ha IIeTH H IIpOJ1a3enH pe.D;OM Kp03 maCOBHH HH3 IIOMepa 
6a3Hąny nOCTaBKY rOBopHHX opraHa 3a IIPBH mac. 
HMajynH OBY qHlbeHHQy Y BH.JJY Y CpIICKOM je3HK)' 6H HMaJJH IIO.D;pyqje 
Baplłja6HJ1HTeTa 3a CBaKłl mac, O.D; 174 BapHjaHTH (29 x 6), jep CBaKH mac TpIIlł 


39
>>>
IłCTa ,lJ,ejcTBa Hape.D;HIłX IIIeCT maCOBa, 'łIłMe ce BaplłjaQlłOHO IIOJLe 
y 
eJJOKynHoj macoBHoj CJJIłQlł JOIII BIłIIIe KOMIIJIlłKYje, Ił IłCTDąe 3Haąaj KIIr 
y popMHpałbY 3Haąełba. 
I10CTOjlł pa3JIlłKa 1ł3Me
y p1ł31łKe rOBopa, Koja ce OCTBaplłje y IIpo
ecy 
apTHKYJIaQlłje maCOBa Ił IIep
e
lłje rOBopa. Y IIep
elIQHjlł rOBopa He qyjeMo 
CBe pH3HąKe KOMIIOHeHTe rOBopa Ben CaMO OHe cTpYKTYPe rOBopa Koje cy 
3HaąajHe 3a popMlłpałbe 3Haąełba peąlł (26). 
I1pH C.rryIIIaJDy BpIIIlłce TpaHcpopMaQlłja 06jeKTIłBHe aKYCTIf1łKe eHeprnje, 
Koja ce HaJJa31ł 1ł3Me
y rOBopHor Ił carOBopHor JUIQa, y cy6jeKTIlBny 
nep
en
lłjy H3rOBopHor maca, KOjlł ce 30Be poHeMa. TaKO ne poHeMa, Kao 
TpaHcpopMIłCaHa 06jeKTlłBHa p1ł3IłqKO-aKYCTWłKa eHeprlłja je));HOr maca y 
cTa6HJJny IIepQelIQHjy Tor maca, 6lłTIł y P)'łłKWIjlł popMlłpaJDa CJJora- 
maCOBHHX cIIojeBa KaKO 61ł ce pOpMlłpaJJO 3Haąełbe pe'łll. 
y CYIIITHHII npoQeca je31ł'łKOr CIIOpa3)'MeBaJDa ynpano JIe)J(H oBaj npoQec 
TpaHcpopMa
lłje 1ł3roBopHor maca y pOHeM)' Ił pOHeMe y 1ł3roBOpHIł mac 
(26). 
y PH3IłqKIłM pe3YJITaTlłMa popMlłpaJDa maca Hlłje OCTBapeHa CaMO 
apTHKYJJa
HOHa cTpYKTYPa, Ben ce y łbY )'BJIaqe Ił .ł.Pyre .D;Be p1ł3DąKe 
.D;HMeH3Hje, IłHTeH3IłTeT Ił TOH. TlIMe ce JOIII BIłIIIe KOMIIJIHKYjy apTlłKYJIaQlłoHe 
BapHja6JJe, jep HII je.D;Ha O.D; OBIłX apTlłKYJI8.QIł0HIłX .D;IłMeH31łja pH3DąKOr 
nopeKJIa HIIje 6e3 3Haąełba. 
MHTeH3lłTeT Ił TOH npaTe CBaKY HajMaJDY rOBopny je.D;IłHllny Ił IIpeKo 
poHeMa .D;eJJyjy Ha CJJoroBe Y peąlłMa a IIpeKO łblłX Ha popMlłpałbe a
eHaTa Ił 
3Haąełba peąlł. 
KOM6lłH8.QIłjOM HarJJaCHe jaąlłHe, TOHCKor KperaJDa npeKo .D;Ba Me
yc06HO 
nOBe3aHa CJJora Ił Tpajałba BOKaJJa, Y CpIICKOM je3lłKY .D;06lłjaMo ąemplł 
a
eHTa. 
,lI;yroCIIJIa3BII - HaJJa31ł ce Ha IIoąerKY peąlł, a Y CJIO)KeHIIM peąlłMa, 
03Haąana .D;pyrlł .D;eo peąlł. I1pBIł CJIor je HamanIeH, ca TOHOM KOjlł nOCTeIIeHO 
paCTe .D;O nOJJOBIłHe Tpajałba npBor BOKaJJa, KOjlł je .nyr, a 3aTIIM IIO'łHlbe .D;a 
ona.n;a 3axBaTajynlł .D;pyrlł CJIOr. ,[(pyrn CJIor je He HamanIeH, Tj. .D;pyrlł CJIor je 
HIł)Ker HHTeH3lłTeTHOr Ił TOHCKor HHBoa Y O.D;HOCY Ha npBH (npan.D;a, CTaplł, 
6fu0 ). 
,l(yroY3JIa3BII - MO)Ke ce Halilł Ha 61łJI0 KOM Mecry Y pe'łll. OBaj a
eHaT 
HMa je.D;IłHCTBeny oc06lłny Me
y je3HWIMa. BOKaJJ HarJJanIeHOr CJIora je .nyr, 
aJJH je Kpalilł O.D; BOKaJJa Y .D;yrOCIłJIa3ł:lOM 8KlI;emy. TOH ce Y BOKany, Hocener 
CJJora, nOCTeIIeHO .D;IDKe .D;O Cpe.D;lłHe, Ił oCTaje Ha TOM HHBOY, npeJIa3enH Ha 
Hape.D;HH CJJor, KOjlł MO)Ke .D;a 3a.z:q)J(H IłCry TOHCKY KapaKTepHCTIIK)', .D;a ce 
nOBHCIł IłJJIł CH1ł31ł. MHTeH3DTer Hocener CJJora je YBeK Ha HIDKeM HIIBOY O.D; 
Hape,lJ,HOr (JLy6aB, JIeIIa, MJJ
a). 
KpaTKOCIIJIa3HII - HaJIa31ł ce Ha IIOąeTK)' peąlł, ca HarJIanIeHIIM IIPBIIM 
CJJOrOM (BIłIIIer IłHTeH3HTeTa) 1ł\
IłIIIIłM TOF\
M Y O.D;HOCY Ha Hape.D;HII CJIOr. 
BOKaJJ Hocener CJIora je KpaTaK (pO.D;Ił, 
'na, XO.D;Ił). 


40
>>>
---
.
 


KpaTl
OY3na3BII - MO:Ke ce Hanlł Ha 61łJJ0 KOM Mecry y pe'ill. BOKaJI 
Hocener CJIora je KpaTaK, a IłHTeH3IITeT Hocener CJJora je HIDKH O)); HapeJJ;HOr, 
,[(OK je TOH BHilllł y HapeJJ;HOM CJJory, O)); TOHCKor KpeTaJba Hocener CJIora (pO));Ił, 
BO.D;a). 
113 p1ł31ł0HoMlłje a.l(QeHaTa, MO:Ke ce Y0'łIIT1ł ));a y CphCKOM je3HK)' CBa Tplł 
plł3lłąKa IIapaMeTpa, ppeKBeHU;lłja, IłHTeH3IITeT H Tpajalbe maCOBa Ił CJJOrOBa, 
3));PY:KeHO )'TDąY Ha popMlłpalbe aKIJ;eHaTa (26). OBa Tplł IIapaMeTpa y 
IIepu,eIITHBHOM CMIłCJI)' IIpe));CTaBJbajy: BIłCIłH)', jaąlłH)' Ił TpajaJbe. 
[(IłJb OBor IłCTpIDKIłBaJba je 61ł0 ));a ce )'TBP));1ł KpeTaJbe JJaplłHreaJIHOr 
maca, Kao Hoclłou,a KIIr y rrpBOM CJJory ));BOCJJO:KHHX pe'ill y pa3JIlłąlITIłM 
aKll,eHTIłMa. 


METO
 


y 30paK IłcTpIDKlłBalba H = 3 O cy 'ilIHIłJJIł IłCIIlITaHIłll,Ił O)); 3-7 rO));IłHa (15 
MyuIKłIX Ił 15 :KeHcKHX). TecToBłili MareplłjaJI cy 'lliH1łJIIł CTHMYJI)'CIł Y pOpMIł 
4 peąlł ca 3HaąelbeM Ił 4 "He-pe'ill" - 6e3 3Haąę
{l. CTH!'łYJI)'CIł cy ));BOCJJO:KHe 
pe'ill Ił "He-pe'ill" ca p83JIłf1łIłTHM a.l(QeHTlłMa: MDMa-II
Ka (KpaTKO-CIłJJa3HIł), 
));y60K-KjrBYK (KpaTKO-)'3JIa3HIł), ));the-miKa (.D;yI'O-Y3JIa3HIł) Ił 6aKo-MY'110 
(JJ;yro-CIłJJa3HIł). 3a CBaKOr IłCnlITaHHKa je MarHeTopoHCKH CHlłMJbeHO 24 
CTIłMYJJyca, illTO 3a u,eo Y30paK 1ł3HOCIł 720 cTłłMYJI)'ca. O)); Tplł nOHOBJbeHa 
Ił3rOBOpa, 6lłpaH je Haj60Jblł 1ł3rOBOp, aY,lUITlłBHOM IIpOu,eHOM Tplł cY));lłje, ąlłjlł 
je CTeIIeH CJIaraJba ou,eHa 1ł3HOClł0 94%. 
TaKo je 3a ));aJbY aHaJIH3Y ));06lłjeHo 240 CHlłMJbeHHX CTHM}'JI)'Ca, KOjlł cy 
));lłnITaJIlł30BaHH Ił IIpeHeTH y paqyuap KoplłillnelbeM "w ave studio". 3a 
.D;lłrlłTaJIlł3all,lłjy CHIłMKa ca MarHeTOpoHa KoplłIIIłieHa je "sound blaster" 
KapTIłu,a A WE-32, ca yrpaljeHIłM aHTIłaJIajclłHr pIłJJTpOM. IlapaMeTplł 
nporpaMa IIplłJJlłKOM ));lITlITaJIlł3au,Hje cy 61łJJ1ł cJJe));enlł: 16 6IITHa pe30JI)'ll,Iłja, 
6p3lłHa 0));a6lłpalba 22 100 Hz Ił CHIłMaJbe Ha jeJJ;HOM KaHaJI)' (MOHO). 

HrIłTaJIIł30BaH MaTeplłjaJI je aHaJIlł3lłpaH Ił 06paljeH Ha clłcreM}' CSL 4300B - 
KEY -ELEMETRlCS 3a aHaJIlł3Y rOBopa, ca yrpaljeHIłM cOpTBepCKHM IIaKeTO!" 
VERSION 5, 3a aHaJIlł3Y JJapmrreaJIHOr maca. 3a CBaKH 1ł3rOBopełili CTHM}'JI)'c 
ypa1jeHa je CIIeKTporpapcKa aHaJIlł3a illlłpOKoIIojacHIłM pIłJJTpOM (500 Hz), 
H YCKoIIojacHIłM pIłJJTpOM (45 Hz), KOjlł cy IIOC.JI)')KIłJJIł 3a Blł3yeJIHO o));pe1jlł- 
Balbe rpaHIłu,e lIpBor CJIora Ił lberOBor TpajaJba. TaKO O));pe1jeHa Bpe));HOCT Tpa- 
jalba npBor CJIora Y3 npHMeH)' cOpTBepcKor naKeTa VERSION 5 je IIOCJI)':KHJIa 
3a .D;06lłjalbe KOHT)'pe JIaplłHreaJIHOr maca IIO ppeKBeHll,Iłjlł Ił IłHTeH31ITery. 
TIpBH HIłBO 06pa.D;e rOBopHor CIITHaJIa (CTłłMYJI)'c peąlł)je 61ł0 o));pe1jlłBaJbe 
rpaHIłu,e CJJora 3a CBaKlł CTHMYJI)'C. aHa je o));pe1jlłBaHa IIpeme));OM TaJIaCHOr 
06JIlłKa CTHM}'JI)'Ca, CIIeKTporpaMlłMa Ił CJJ)'IIIaJbeM. Y c.rryąajeBIłMa Ka.D;a łilije 
6lłJIO Moryne je));HHM O)); OBa Tplł KplITeplłj)'Ma o));pe));1łTH rpa.Hlłll,)' CJJora, 
CJI)'illalbeM je O));pe1jlłBaH HajMaJblł lłHTepBaJI Ił3Me1jy ));Ba CJJora, Ił Cpe));IłHa 


41
>>>
MHTepBaJJa je Y3MMaHa Kao rpaHMua CJIora. O.D;pe
HBalbeM rpaHMue CJIora 
,n:06lłjeHo je TpajaIbe CJIora. OBaj rrapaMeTap je rrocJI)'Xilio Kao OCHOB 3a 
I13paqyHaBalbe Cpe.D;lbe Bpe.D;HOCTIł lłłITeH3lłTeTa 10 Ił QpeKBeHIJ;lłje 10 IIpBor 
CJIora y 3a.D;aTI1M CTIłM)'nyCMMa, MeTO.D;OM "O.D; BpXa.D;O Bpxa". 3a .D;06lłjalbe OBIłX 
rro,n:aTaKa KopHIlIoeHIł cy rro.D;rrporpaMlł KOjI1 cy CaCTaBHM .D;eo COQTBepCKor 
rraKeTa Version5. TMMe je CBaKR CTIłM)'nyC OKapaKTeplłCaH IIpBIłM CJIOrOM, 
O.D;HOCHO lberoBIłM TpajaIbeM, lberOBOM Cpe.D;lbOM Bpe.D;HOmoy lłłITeH3lłTeTa 10 
11 cpe,n:lboM Bpe.D;HOmoy QpeKBeHUlłje 10. 3a cTaTIłCTHąKY 06pa.D:Y rrplłMelbeH je 
cTaTMCTI1qKlłrrpOrpaM crrcc 6.1. 


PE3YJITATli li ,D;I1CKYCliJA 


TecTI1paIbeM 3HaqajHocTIł pa3JIlłKa Cpe.D;lblłX Bpe.D;HOCTIł CBa TpI1 rrapaMeTpa 
KITr (Tpajalbe, IłHTeH3lłTeT Ił QpeKBeHIJ;lłja) Hlłje 6lłJIO 3HaQajHMX pa3JIIłKa y 
TpajaIb)r lIpBor CJIora rro aKI.\eHTIłMa Ił rro rrony IłCrrlłTaHIłKa (p  0,001), Kao HIł 
3HaQajHIłX pa3JIIłKa rro 3HaQelbY CTI1M)'nyca (p.  0,001). Pe3YJITam YKa3yjy .D;a 
ce MMrrOCTaIJ;Mja JIaplłHreaJJHor maca Ha rrOCMaTpaHOM Y3pacTY He pa3JIlłKyje rro 
rrOJIY, H I1CTOBpeMeHO .D;a je aKueHaT CTa6lłJIaH 6e3 063lłpa .D;a JIIł je y peQIł 1łJ1Ił 
HepeQH. 


TPAJAlIE 


Tpajalbe rrpBor CJIora 3HaQajHo 3aBlłCIł 0.D; aKI.\eHTa, Tj. 3HaQajHo ce pa3JIIłKYje y 
CBa QeTI1plł aKueHTa. HajKpahH: je KpaTKO CIłJ1a3HIł, 3aTlłM KpaTKO Y3JIa3HM, 
.D;yroY3JJa3HI11ł Haj.D;y)Klł je .D;yrOCIłJ1a3HM (CJI. 1). 


CJJHKa l: T1o 3aBlłCHO O.D; aKueHTa 


.... 
. ......... ...... .:. .'D. :::-, 


42
>>>
HHTEH3HTET 


......-...... 
 


HHTeH3UTeT npBor CJIora ce 3HaqajHo pa3JJlłK)'je y CBa qeTlł}JIł 
eHTa (CJI. 2). 
HajlłHTeH3lłBHlłjlł je KpaTKOCIłJIa3H1ł, 3aTlłM KpaTKo)'3JIa3ID1, JJ;yroCIłJIa3HIł 
Ił HajcJJa6lłjer IłHTeH3UTeTaje JJ;yrO)'3JIa3HIł (p  0,001). 


CJIIłKa 2: EIo 3aBlłCHO O.D; 
eHTa 


lPEKBEHQHJA 


71 
70 
69 
68 
67 
66 
65 
64 


KpIITKOCHJl83HH KpIITKOY3JI83HH .lIyrOY3JI83HH 


.lIyrOCHJI83HH 


3Kl\eHf: 


lpeKBeHUlłja lIpBor CJJora ce 3HaQajHo pa3JJlłK)'je YCBa qeTHpIł 
eHTa (CJI. 3). 
CJIor IIO.D; KpaTKOCIłJIa3HIłM a
eHTOM je, HajBlłIIIe ppeKBeH
e, 3aTlłM IIO.D; 
JJ;yrOCIłJJa3HIłM aK
eHTOM, KpaTKoY3JIa3HIłM a
eHTOM Ił ca HajHIDKoM 
ppeKBeHuoM je IIO.D; }J;)TO)'3JIa3H1łM aKueHTOM (p = 0,029). 


CJIIłKa 3: 110 3aBlłCHO O.D; a
eHTa 


265 
260 
255 
250 
245 
240 
235 
230 
225 


KpaTKOCHJUI3HH łpaTKOY3JUI3HH 


.nyTOY3JI83HH 


.nyTOCHJl83HH 


aKUeHf: 


43
>>>
AmUIH3HpajynH pe3YJITaTe KOpeJIaQlłOHHX Bpe.D;HOCTIł KIIr IIapaMeTapa y 
. . 
npBOM CJIory yoqaaa ce .D;a KO.D; KpaTKOCIłJJa3HOr aKIJ,eHTa IIOCTOJIł 3HaqaJHa 
KOpeJIaIJ,lłja H3Me1jy HHTeH3HTeTa Ił «pyH.!J,aMeHT8JIHe ąpeKBeHQlłje JIaplłHre- 
8JIHOr maca (p = 0,042). Ko.D; KpaTKoY3JIa3HOr aKIJ,eHTa IIOpe.D; 3HaqajHe 
KOpeJIaIJ,Hje H3Me1jy OCHOBHe ąpeKBeHIJ,lłje JIaplłIITe8JIHOr maca Ił lłHTeH3HTeTa 
(p = 0,013), IIOCTOjlł H 3HaqajHa KOpeJIaQlłja 1ł3Me1jy lłHTeH3HTeTa Ił Tpajałba 
npBor CJIora (p = 0,035). CJIor no.D; .D;yroyJJIa3HHM aKIJ,eHTOM. TaKo1je IłMa 
3HaqajH)' KOpeJIaQlłjy H3Me1jy lłHTeH3HTeTa Ił TpajaJba CJIora (p = 0,011) H 
H3Me1jy ąYH.D;aMeHT8JIHe ąpeKBeHIJ,lłje JIapHHre8JIHOr maca (p = 0,047). CJIor 
no,ll, ,lI,yroCIłJJa3HIłM aKIJ,eHTOM HeMa 3HaqajHHX KOpeJIaIJ,lłja 1ł3Me1jy KIIr 
napaMeTapa. Ka.D;a cy IIOCMaTpaHlł KIIr IIapaMeTpIł 3a CBa. qeTHpIł aKIJ,eHTa 
3aje,ll,HO, YOqaBa ce IIPIłCYCTBO 3HaqajHe KOpeJIaQlłje 1ł3Me1jy lłHTeH3HTeTa 
JIapHHre8JIHOr maca Ił ąyH.!J,aMeHT8JIHe ąpeKBeHIJ;e (p = 0,006) (Ta6. 1). 


Ta6eJIa l: KopeJIaQlłOHe Bpe.D;HOCTH KBaHTIITaTIłBHHX 1IHHlłJJaIJ,a lIpBor CJIora 


,'"\. 


'- 


,:/ 


ł"'\ 


.'.....".. 
.. 
.l 
..,,11;, 
,ja 


.......170: 
.... ....:EFO. 
;

ą" 
:TPo, 
;)WQ;.. 
.ĘFb: 
1"Ó'..' 
.F!Cl 
.....:
o 
..TFći... 

no' 
.,EFO...... 
1'10:: 
'ł'F
.. 
.@'
..,. 


yr:.
£ 


..
': . 


,'.:-" 


I1peMa pe3YJITaTlłMa KOpemUJ;IłOHe aH8JIlł3e MO)l(e ce IIpe.D;IIOCTaBHTIł .D;a je 
CJIor no.D; .D;yrOCIłJJa3HHM aKIJ,eHTOM "CJI060.D;Hlłjlł", 6Y.D;ynlł .D;a KIIr IIapaMeTpIł 
HHCY y 3HaqajHoj 3aBlłcHocTIł, Kao liTO je TO c.rryqaj ca 06a yJJIa3Ha aKIJ,eHTa Ił 
.D;eJIHMHqHO KpaTKOCIłJJa3HHM aKIJ,eHTOM. 


44
>>>
3AKJ1 YlłAK 


AHaJIu3a pe3ynTaTa OBor UCTpIDKUBaJł:.a )'Ka3yje ,n;a: 
y cPopMupałbY aKn;eHTa y cpnCKOM je3UKY yqecTByjy lłHTeH3lłTeT, Tpajałbe 
u cPpeKBeHu;uja, 
Ha HUBOY napUHreaJIHOr rnacaje Moryłie pa3nUKOBaTu CBa qeTpU aKIJ;eHTa 
cpIICKor je3UKa, 
UMIIOCTaIJ;uja napUHreaJIHOr maca ce He pa3JIUKyje Ha IIOCMaTpaHOM 
Y3pacry o,n; 3-7 ro,n;UHa, 
KIIr IIapaMeTpu ce Pa3JIUKYjy y CBa qeTHpu aKIJ;eHTa 6e3 063upa ,n;a nu cy 
cTuMYnycu pequ MJIM Hepequ. 


JIHTeparypa 


1. AKa.zr:eMIDI HaYK CCCP, ([JU3UOJl02UR pe'łu, BocnpURmue pe'łu 'łeJl06eKOM, 
H3.zr:aTencTBo "HaYKa", JIeHlłHrpa.D; 1976. 
2. Allen G. D., Hawkins S., Phonological Rhythm: Definition and Development, in Child 
Phonology (Voll), edited by G. H. Yeni-Komshian, J. F. Kavanaugh, C. A. Ferguson 
(Academic, New York), 1980,227-256. 
3. Bertoncini J., Mehler J., SyUables as Units in Infant Speech Perception, Inf. Behev. 
Devel. 4, 1981,247-260. 
4. Boothroyd A., Perception of Speech Patern Contrasts from Auditory Presentation of 
Voice Fundamental Frequency, Ear Hear. 9, 1988,313-321. 
5. Grant K. W., Ardell L. H., Kuhl P. K., Sparks D. W., dThe Contribution of 
Fundamental Frequecy, Amplitude Envelope, and Voicing Duration Cues to 
. Speechreading in Normai Hearing Subjects, J. Acoust. Soc. Am., 1985,671-677. 
6. De Boysson-Bardies B., Sagart L., Bacri N., Phonetic Analysis of Late Babbling: A 
Case ofa French Chiid, J. Child Lang. 8,1981,511-524. 
7. IngraIi1 D., The Role of the SyUable in Phonological Development, in A. Bell & J. 
Hoper (Eds.), SyUable and segments, New York: North Holland, 1978, 143-155. 
8. Jovanović G. S., Lociranje sub-fonemskih akustickih ciljeva u govornom signalu, 
Internacionalni naucni skup "Govor ijezik na pragu III milenijurna", Beograd, 1999,39. 
9. Katz W. F., Beach C. M., Jenouri K., Verma S., Duration and Fundamental 
Frequency Correlates of Phrase Boudaries in Productions by Chi/dren and Adults, J. 
Acoust. Soc. Am., Vol. 99, No 5, V 1996,3179-3191. 
10. Kostić D., O jacini naglaska dvosloźnih reCi pod kratkosi/aznim i kratkouZ/aznim 
akcentom, JUZnoslovenski filolog, XVIII, 1949-1950, 123-131. 
11. Kostić D., O jaCini naglaska dvosloźnih reCi, Glasnik SAN, Kw. 2, sv. l, Beograd, 
1950, 135-136. 
]2. Kostić D., Stefanović P., Elementi rećenicke intonacije, Glasnik SAN, knj. II, sv. 2, 
Beograd, 1950. 


45
>>>
....
:.,' 


13. Kostić :D., Akcenat i recenicka intonacija, Glasnik SAN, knj. 2, sv. 2, Beograd, 1950. 
14. Kostić :D., lntenzitet izgovornih glasova, Glasnik SAN, knj. II, sv. 2, Beograd, 1950. 
15. Kostić :D., Varijabilnost intenziteta dugosilaznog i dugouzlaznog akcenia, Glasnik 
SAN, knj. 3, sv. 2, Beograd, 1951,278-280. 
16. Kostić :D., Stefanović P., lntonacione mogućnosti minimalnog glasovnog konteksta, 
Glasnik SAN, knj. 3, sv. 2, Beograd, 1951,280-281. 
17. Kostić :D., Minimum akustickog procesa u odreaivanju znacewa jednoglasovnih reCi, 
Glasnik SAN, knj. 3, sv. 1, Beograd, 1952, 113-114. 
18. Kostić :D., Fonoloske osobine nasih akcenata ispred ploziva, Glasnik SAN, knj. 4, 
sv. 2, Begrad, 1952. 
19. Kostić :D., Okarakteru intenziteta izgovornih glasova, Glasnik SAN, knj. 3, sv. 1, 
Beograd, 1952, 114-115. 
20. Kostić :D., Dejstvo glasovnog konteksta na intenzitet akcenta, Glasnik SAN, knj. 4, 
sv. 1, Beograd, 1952, 114-115. 
21. Kostić :D., Mihailović Lj., Neke zakonitosti u trajanju vokala pod kratkosilaznim 
akcentom, Glasnik SAN, knj. 4, sv. 1, Beograd, 1952, 115-116. 
22. Kostić :D., Mihailović Lj., Dejstvo akcenata na artikulaciju dentalnih ploziva, 
Glasnik SAN, knj. 4, sv. 1, Beograd, 1952, 117-119. 
23. Kostić :D., Mihailović Lj., Fizioloski prosek trajanja izgovorenih glasova, Glasnik 
SAN, knj. 4, sv. 2, Beograd, 1952,334. 
24. Kostić :D., Varijaciono polje intenziteta kratkosilaznog i kratkouzlaznog akcenta, 
Glasnik SAN, knj. 5, sv. 1, Beograd, 1953, 139-140. 
25. Kostić :D., Nestorović M., Kalić D., Akusticka Jonetika srpskohrvatskog jezika, 2, 
Glasovno polje, Institut za eksperimentalnu fonetiku i patologij u govora, Saopstenje 
br. 12, Serija EF, br. 2, Beograd, 1963. 
26. Kostić :D., Fonoloska struktura srpskohrvatskog jezika, Institut za eksperimentalnu 
fonetiku i patologij u govora, Beograd, 1964. 
27. Kostić :D., Recenicka melodija u srpskohrvatskomjeziku, Beograd, 1983. 
28. Lehiste 1., Suprasegmentals (MIT, Cambridge, MA), 1970. 
29. Lieberman P., Katz W., Jongman R., Zimmerman R., Miller M., Measures oj the 
Sentence lntonation oj Read and Spontaneous Speech in American English, J. 
Acoust. Soc. Am. 77 (2), II 1985,649-657. 
30. Sovilj M., The Development oj New-bom lnJant's Cry( -ing) from Birth until the End 
oJthe First Month, European Decade ofthe Brain, Amsterdam, 1995. 
31. Sovilj M., :Doković S., Razvoj krika-palca novoroaenceta od roaenja do kraja pvog 
meseca, Defektoloska teorija i praksa, Beograd, 1993. 
32. Sovilj M., Sound, Hearing and Consciousness, Downward Processes in the 
Perception Representation Mechanisms, Napoli, 1998. 
33. Sovilj M., Psihofizioloske karakteristike razvoja KPG, IEFPG, Beograd, 2000. 


46
>>>
:-1 


Ranging of tbe Basic Laryngeal V oice in Accents of Serbian Language 


Summary 


In this research the author presents the results of the analysis of the parametre 
ranging of the basic laryngeal voice (Fo): energy (intensity), frequency and duration in 
the pronunciation of the first syllable in disyllabic words. The aim of the research was to 
establish their interdependencies and the dependence in relation to the kind of stimulus. 
The research sample comprised pre-school population N = 30 (15 boys and 15 
girls), aged 3-7 with the normaI speech-language status and correct pronunciation. 
In the experiment, stimuli were pronounced to examinees separately, and their own 
pronunciation was tape-recorded. We used 8 stimuli, 4 with and 4 without the meaning, 
representing 4 accents in Serbian language. 
The recording was digitalized and processed on the system CSL 4300 B (Kay & 
Elemetrics) for the analysis of speech signal. We spectrographically processed 240 
stimuli and obtained 720 mean values of the observed parametres. Through their 
statistical analysis the author conc1udes that there is a high degree of correlation between 
Fo energy and its frequency within the first syllable of disyllabic words on the observed 
sample, when the mean values of aU eight stimuli were analyzed and that the correlation 
degree of the observed quantitative parametres of Fo depends on the kind of stimulus, but 
not on the meaning.
>>>

>>>
ACTA UNIVERSIT ATIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


MHillKO CYJ;OTHn, CJIAB
 llAHTE.JIII11 
Eeorpa.D: 


AKYCTlląKH KOpeJlaTH nepł.enł.Hje BOKaJla 


l. ¥BO)); 


BOKami cy Haj3acryII.JJeHlłja rpy"a maco Ba y CTpYKryplł cpIICKor je3lłKa Ił 
I-bI1XOBa ppeKBeH
lłja jaBJbaI-ba je 41.89% [KocTIrn 1971]. OCIłM Tora HeMajy 
CBM BOKaJJl1 MCry ppeKBeH
lłjy jaBJbaI-ba [KocTlłn 1963]. Ha qeny ppeKBeHqlfj- 
CKe JJI1CTe cy BOKaJJM A Ił 11, Ha qeTBpTOM Ił IIeTOM BOKaJJlł E Ił O, .D;OK je BOKaJJ 
y Ha .D;BaHaeCTOM Mecry. BOKaJIIł ce y CpIICKOM je3lłKY Hajqemne jaBJbajy y 
nocTI1HMuMjaJJHOM IIOJJO)l(ajy. IIope.D; Tora BOKaJIIł cy .D;OMIłHaHTHIł HOCIłOqlf 
eHepmje, 3BYQHOCTIł Ił MeJIO.D;WlHOCTIł je.D;Hor je3HKa, IIa cy 3aTO IIoce6HO lłHTepe- 
caHTHH ca acneKTa IłCIIIITMBaI-ba aK)'CTWłKIłX 06eJIe)l(ja Ił I-bMXOBe IIpe
eII
l1je. 


Ta6ena l: IopMaHTHa CTpYKrypa BOKaJIa [n. Kocnm, 1971] 


B OKAJI H 
IopMaHTH H E A o y 
I 150-300 420-650 600-1050 400-650 250-480 
II 2100-2500 1700-2000 1050-1370 780-1000 650-800 


AKO 3HaMO .D;a CBaKlł 113rOBOpHIł rJJac IłMa O.D;pe1jeHIł 6poj aKYCTJł1łKIłX 
06eJIe)l(ja, OH.D;a je je.D;HO O.D; OCHOBHMX IIIITaI-ba Koja cy aKYCTWlKa 06eJJe)l(ja 
npe.D;OMMHaHTHa 3a IIep
eImlłjy IIoje.D;MHMX Ił3rOBOpHMX rJJaCOBa. MO)l(eMO 
npeTnOCTaBIITI1 .D;a je IIep
eIITIłBHIł IIpOCTOp BlłIIIe.D;IłMeH31ł0HaJJHIł Ił .D;a ce y 
TOM npOCTOpy CBaKO O.D; aK)'CTJł1łKIłX 06eJIe)l(ja jaBJba -KaO O.D;pe1jeHa Te)l(MHCKa 
PYHK
Mja. Bpe.D;HocTM Te)KlłłfCKIłX PYHKIJ;lłja ce pa3JIMKyjy 3a pa3JJJł1ł1łTe 
M3rOBopHe rJJaCOBe. Ha OCHOBY OBora CBaKO aKYCTWlKO 06eJIe)l(je npeKo cBoje 
Te)l(MHCKe PYHK
lłje I1Me o.D;pe1jeny 3HaqajHocT y TOKY IIep
eIIqlfje 1ł3roBopHMX 
rJJaCOBa. 


49
>>>
CneK'rpaJJHa aHaJJlł3a rOBopa je nOKa3aJJa .D;a je je.D;HO O.D; OCHOBHIłX 
06eJJe)J(ja BOKaJJa popMaHTHa c'rpYKTypa O.D;HOCHO KO
eHTp
ja aKYCrnąKe 
eHepruje y O.D;pe1jeHuM .D;eJIOBUMa cneK'rpa (Ta6eJIa 1). 360r Tora ce nOJIo)J(aj 
popMaHaTa Y3lłMa Kao OCHOBHO aKYCTUqKO 06eJIe)J(je 3a IIepqenQHjy. IIocTaBJba 
ce mlTalbe .D;a JIU ce CBa 'rpU popMaHTa KopUCTe (IIOIIITO je y IIpBa 'rpU 
popMaHTa cKoHqeHTpUCaH HajBeliu .D;eo eHepruje BOKaJJa) u Koje ce 06eJIe)J(je 
KOpUCTU. )J;a JIU je TO anCOJl)'THU nOJIo)J(aj popMaHaTa, peJIaTIłBHH O.D;HOC 
popMaHaTa, IIIupUHa popMaHaTa IłJJU KOM61łH
ja CBIłX OBIłX 06eJIe)J(ja? 
AHaJJu3a popMaHaTa BOKaJJa u O.D;HOCU IIpBor u .D;pyror popMaHTa y seatter 
pOpMU (y FI u F2 POpMU) cy nOKa3aJJU.D;a .D;06ujeHe 30He y KojHMa cy BOKaJJU 
JJoqupaHH He 06e36e1jyjy caMO je.D;H03HaqHe IłHpopM
je Ha OCHOBY KOjlłX ce 
BOKaJJlł MOry lł.D;eHTupUKOBam u Me1jyc06HO pa3JIIłKOBaTU, Beli Ił UHpopMaquje 
Koje KapaKTeplłIIIY HaIII je3uK y qeJIUHU (JOBHąIłli, IIOIIOBIłli, 1996]. IIoce6Ho je 
KapaKTepUCTUqaH pe3YJITaT o pacIIO.D;eJIIł 30Ha BOKaJJa u CKOpO npaBlłJJaH 
'rpoyrao y F 1 u F2 paBHU, KaO Ił KOH3lłCTeHTHOCT pe3YJITaTa 3a M)'IIIKH Ił 
)J(eHCKH rJJac y Me1jyc06HoM O.D;HOCY. 


CJIHKa l: PaCIIo.zr:eJIa BOKaJIa y FI Ił F2 paBHJf 


i 
" 
i. "V 
r 


"""",-I"iI . 
,:t", '" , 
'c, ' ' 
 r,=\ 

...... o 
. .; . ,i ::"./.
":;ł!. 
 . - ':" 
,. ," , ,I :t.J ,. 
,;,:i'{ ;":;{


fl 
.' 
!
a ; 


....,,: 


: .r-" 
,. . 


.. 
 


;V'II 


'""::::.Lu 



. ," 
:.u.. :. 


CJJHKa 2: PacIIo.zr:eJIa BOKaJIa 3a MYmKIł Ił )KeHCKIł mac. 


50
>>>
2. D;IIJb IIcTpaacllBalba 


U:Jf.Jb MCTpIDKMBalba je 6MO .n;a ce IłCIIMTa .n;a JIM IIOHOBJbeiIo cJIYIIIaJbe yrMqe Ha 
IIepLl,eIILI,Hjy M .D;a JIM cy Te)l(lłHCKe«PYHIru;Mje (aKYC'tWlKa 06eneacja 3a 
IIepLl,errLl,Mjy BOKaJIa) KOH3MCTeHTHe M CTaTINHe mIM ce Melbajy y BpeMeny, 
O.D;HOCHO .D;a JIM cy FI M F2 (IIpBM M .D;pyrM «pOpMaHT) IIpe.D;OMMHaHTHM 3a 
nepLl,eIILI,Mjy BOKaJIa M .D;a JIM IIocTOje M .D;pyra aICYCTDąKa 06eJIeacja Koja yrMqy 
Ha IbMXOBY IIepLl,eIILI,Mjy. 


3. MeTo.n;OJIOrllja IIcTpIDKIIBalba 


MCIIMTMBalbe je 06aBJbeHO Ha rpynM O.D; 8 o.D;pacJIIłX oc06a aceHcKor IIOJIa Koje 
IIpeTXO.D;HO UMCY MMaJIe MCKYCTBa y cJIYIIIalby rOBopa pe.n;yKOBaHor 
«ppeKBeHTHor olIcera. MCmITaHMlJ,Ił cy CJIYIIIaJIM paąyIiapcKIł reHepllCaH 
CTMMYJIYC IIpeKo 3ByqHe KapTMLI,e Kp03 cJIYIIIamłLl,e. y eKCIIepMMełrry je 
KopHllIneH CKyn O.D; rreT CTIłMy.rryca, KOjM je CHMMJLeH YCMepeHlłM MlłKpO«pOHOM 
Ha pacTOjalbY O.D; 1m O.D; rOBOpHMKa, .D;MrmaJIM30BaH M CMellITeH y paąyIiap. 
rOBOpHMK 3a CBe CTMMy.rryce je aceHCKa oc06a, cTapa 30 ro.n;lłHa (Ta6eJIa 2), a 
IIpe CHMMalba je IIpOllIJIa apTMKYJIaIJ;MOHM reCTo ApTIt:KYJIaLl,IłOHIł reCT je 
IIOKa3aO .D;a rOBopHMK IIpaBlłJJHO M3roBapa CBIłX 30 Ił3rOBOpHIłX tJIaCOBa 
cpIIcKor je3MKa. CBaKIł O.D; IIeT CTMMy.rryca CYC je CHMMJLeH y eKcIIMpMjYMy, 
KaKO 6M ce oqyBao MHTeH3łrreTCKIł O.D;HOC Me
y BOKaJIMMa. 


Ta6ena 2: Cpe.lIJbe Bpe.D;HOCT
 cPopMaHTHe cTpYKTYPe BOKaJIa rOBOpHJfKa 


B O K A Jl H 
cPopMaHTH H E A O Y 
I 500 600 900 600 400 
II 2700 2200 1400 1100 800 


,l(MrmaJIM3aLl,Mja je M3BpllIeHa IIoMony sound blaster KapTlłLl,e A W64 
6p3MHOM CeMIIJJOBalba O.D; 22 100 0.D;6MpaKa y ceK)'H.ll;M. ,l(06MjeIDł.D;MfmaJIM30- 
BaHH CTMMy.rryCM cy «plłJITpMpaHM .D;MfmaJIHIłM «pIłJJTplłMa rrponycHlłlUłMa 
HHCKlłX yqeCTaHOCTM TaKO .D;a je .D;06MjeH cKYII O.D; TpH.D;eceT cTIIM)'.rryca (qMjM je 
pe.D;OCJIe.D; CJIyqajaH) KOjM je ce.D;aM nyra IIOHOBJbeH TaKO .D;a je YKynaH KOpnyC 
qMHMJIO 210 CTMMyJIyca. OCHOBHM cKYII cTIIM)'.rryca 'łHHIł IIeT BOKaJIa KOjM 
y MHIłUMjaJIHOj M «pMHaJIHOj II03MLI,MjM MMajy IIJJ031łB II. rpaHDąHe yqeCTaHOCTM 
.D;Hru'raJIHHX «pWITapa cy: 1000 Hz, 1500 Hz, 2000 Hz, 2500 Hz, 3000 Hz, 
IIOpe.D; «pIDITpMpaHIłX TeCT je Ca.D:pacao M He«pIłJJTplłpaHM CTIIM)'.rrYC. 3a aHaJIM3Y 
M 06pa.D:Y rOBopHIłX CTMMy.rryca KopMllIneHM cy cO«PrBepCKIł IIaKeTM COOL96 
i SFS. 


51
>>>
-....--..... 
 


ClłrHaJIlł CY AlłnITaJIHO «pHJITlmpaHIł ca IIa,nOM OA 80 dB Ha rpaHJł1łHoj 
yqeCTaHOCTIł Ił CIIeKTpaJIHa aHaJllł3a «pmrqmpaHor ClłrHaJIa IIOKa3yje Aa HeMa 
CIIeKTpaJIHIłX KOMIIOHeHTIł 1ł3a rpaHJł1łHe yqeCTaHOCTIł. DIDITplłpaJbeM CIłI'HaJIa 
ce eJIIłMIłHIłCao jeAaH Aeo CIIeKTpa, TaKO Aa ce ry6HJIa «popMaHTHa cTp)'KTYpa, 
6HTHO 06eJIe:Kje BOKaJIa. 


4. Pe3ynTaTllllcTpIDKIIBae.a 


. . AHaJIlł30M 6poja rpemaIGł YCTaHOBJbeHO Aa KOA CBIłX IłCIIHTaHHKa, OCIłM KOA 
jeAHor IIOCTOjlł oApeljeHa IIpaBHJIHOCT 3aBlłCHOCTIł 6poja IpemaIGł OA peAHor 
6poja IIOHaBJbaJba. 063lłpOM Aa je 1ł3 mrrepaT)'pe II03HaTO Aa rrocTojlł 
oApeljeHaa,naIITaI.\lłja CJIymaOl.\a Ha BpCT)' CTIłM)'JIyca, Aa 61ł yrBPAHJIIł Y3pOK 
OBaKBor oAcT)'IIaJba ypaljeHa je TOHaJIHa aYAIłOMeTplłja 3a CBe IłCmITaHlłKe Ił 
YCTaHOBJbeHO je Aa IIOMeuyTlł IłCIIHTaHlłK IłMa cJIa6lłjlł CJIyX 3a 10-20 dE Y 
OAHOCY Ha OCTaJIe IłCIDITaHIłKe y 06JIacTIł AO 1000 Hz, pe3YJITaTIł AaTor 
IłCIIHTaHIłIGł HIłCY Y3HMaHIł y 063lłp IIplł CTaTIłCnłqKoj 06pa,n1ł IIoAaTaxa. Ka,na 
ce IIOCMaTpa 6poj rpemaxa y «PYHKl.\lłjlł 6poja IIOHaBJDałba YOqaBa ce Aa 6poj 
rpemaIGł IIOCJIe oApeljeHor 6poja IIOHaBJbaJba Te:Kłl KOHCT81łTIł (rpa«p. 1). To 
3H;aqlł Aa a,naIITaI.\Hja IłCIDITaHIłKa Ha reCT MareplłjaJI H,ZJ;e AO oApeljeHor HlłBoa. 


6poj rpelllaKa 


35 
30 
25 
20 
15 
10 
5 
O 


I 


lIT 


VI 


vn 


IV 


v 


II 


cJIYllIaHe 


rpacpHKOH l: Epoj rpemaKa y CPJHKIUIjH 6poja IIOHaBJbalba 


Ha OCHOBY A06lłjeHIłX pe3YJITaTa 3a 7 IłCIDITaHHKa ypaljeH je t-TeCT 3a 
y"apeHIł Y30paK 3a IIpBO Ił IIOCJIeAlbe IIOHaBJbaJbe Ił IIOKa3aJIO ce Aa rrocTojlł 
CTaTHCTIf1łKH BIłCOKO 3HaqajHa pa3JJIłIGł 1ł3Meljy 6poja rpemaKa Ha lIPBOM, Ił 
IIOCJIeAlbeM cJIymaJbY. OBaj pe3YJITaT )'Ka3yje Ha 'łIłłbeHDUy Aa je y TOKY 
a,naIITaQlłje AOIIIJIO AO lIpoMeHe KpIITeplłj)'M;ł Ha OCHOBY Kora IłCIDITaHlłl\Ił 
oApeljeHIł cTIłM)'.rryc IIpeII03Hajy IGłO jeAaH OA IIeT BOKaJIa. JeAHO OA 
06jamłbelba je Aa cy y IIOqeny IłCIDITaHIłl\Ił KOplłCTIlJIIł peIUłMO IIpBa Tplł 


52
>>>
-
-..... 
 


popMaHTa a .D;a cy y TOKY crryrnalba KplłTeplłj)'M 3a IIepu;eIIIUłjy IIpOMeHHJIIł 
TaKO .D;a KoplłCTe caMO npBa .D;Ba popMaHTa. 
AKO je IIOJIO)l(aj lIpBor Ił .D;pyror popMaHTa npe.D;OMlłHaHTHO aKYCTIflłKO 
06eJIe)l(je, O.D;HOCHO O.D;rOBapajyne Te)KlłHCKe PYHKIJ;lłje, IłMajy HajBeny Bpe)J;- 
HOCT y IIepueIITIłBHOM IIpoCTOpy TO ce Ha OCHOBY IIOJIO)l(aja popMaHaTa roBOp- 
HIłKa Ił 1ł3 CTIłM)'rryca MO)l(e O.D;pe.D;IłTIł 6poj rpaHWłHHX cTIłM)'rryca 3a Koje 
IIOCTOjlł BeJIIłKa BepOBamona IIorpemHe IIepu;eIIIUłje. IIo OBOM KplłTeplłj)'MY 3a 
BOKaJIe O Ił Y He 61ł Tpe6aJIo .D;a IIOCTOjlł rpemKa y IIepu;eIIIUłjlł jep cy IblłX0BIł 
I l Ił 12 Y 06JIacrn .D;O 1000 Hz (IIITO ce Ił BH)J;1ł lł3 MaTplłIJ;e KOHpY3lłje Ta6e.rra 3). 
3a BOKaJI A IIOCTOjlł MorynHocT rpemKe CaMO Ha cnłMYrrycy 3a KOjlł je 
1ł3BpmeHa !jIłJITpaU;lłja .D;O 1000 Hz. 3a BOKaJI E IIocTOje Tplł cTIłM)'rryca y 
KojlłMa HeMa .D;pyror !jopMaHTa (CTIłM)'rryCIł !jJfJIT}JlłpaHIł.D;O 1000 Hz, 1500 Hz 
Ił 2000 Hz) .D;OK 3a BOKaJJ M IłMaMO qeTlłp1ł cTIłM)'rryca (CTHM)'rryCIł !jJfJIT}JlłpaHlł 
.D;O 1000 Hz, 1500 Hz, 2000 Hz Ił 2500 Hz). 


Ta6ena 3: MaTpHua KOH$Y3Iłje 


BOKaJIIł A E H O Y 
A 312 O O 24 O 
E O 249 O 86 1 
H O O 275 O 63 
O O O O 335 1 
Y O O O O 336 


O.D; YKYIIHor 6poja cTIłM)'rryca 3a je.D;HO IIOHaBJDalbe (30) 6poj KplłTlłqHIłX 
CTI1MYJIyca je 8. Epoj MorynlłX rpemaKa 3a CBe IłCIllITaHlłKe IIO je.D;HOM 
CJIyrnalbY je 8 x 7 = 56. Epoj rpemaKa IIplł crrymalbY cK)'IIa O.D; 30 cTIłM)'rryca 3a 
ce)J;aM IłCIIIłTaHIłKa IIplł npBOM CJIyrnalbY 61ł0 je 31, .D;OK je IIplł IIOCJIe.D;lbeM 
cJIyrnalbY 6poj rpemaKa 1ł3HOClł0 16. AKo OBe Bpe.D;HOCTIł IIpeTBoplłMO y 
IIpou;eHTe oH,[(a cy IIplł IIpBOM cJIYIIIalbY 3a KplłTlNHe cTIłM)'rryce IłCIllITaHIłIJ;Ił 
HaIIpaBIłJIIł 55% rpemaKa aJIlł je 3aTO IIplł IIOCJIe.D;lbeM cJIYIIIalbY Taj 6poj 
rpernaKa 61ł0 28,5%. 
AKO cy 11 Ił 12 OCHOBHa aKYcTIł'łKa 06eJIe)l(ja O.D;HOCHO IblłX0Be Te)KlłHCKe 
PY HK U l1 je IłMajy HajBene Bpe.D;HOCTIł y IIepu;eIITl1BHOM IIPOCTOPy Ta.D;a je 
pe3YJITaT O.D; 55% rpemKe y HeKOJIIłKO oqeKIłBaH jep cy ce BOKaJJIł MOrJIlł 
3aMelblłBaTIł BOKaJIlłMa 'łIłjlł ce 11 IIOKJJaIIajy. OBO 61ł ce MOrJIO 06jacHlłTIł 
TIłMe .D;a IłCIIlłTaHlłulł KoplłcTe MeTO.D;y IIorałjalba y crryqajeBIłMa Ka.D;a HeMa 12. 
Meł)yrlłM npou;eHaT O.D; 28,5% rpernaKa je IIOMaJIO 1ł3HeHałjyjynlł jep 
YKa3yje .D;a IIOCTOjlł MorynHocT Koplłmnelba jom HeKor aKYcTIł'łKOr 06eJIe)l(ja y 
TOKY nepu;eIIU;lłje. OBaj pe3YJITaT ce MO)l(e T)'MaqlłTlł: 
1. IIocTOje .D;eJIOBIł II !jopMaHTa y cTHM)'rryClłMa 3a Koje CMO npeTIIOCTaBlłJI1ł 
.D;a IłX HeMa, .D;a IIocToje IblłX0Be eHeprlłje, Ił .D;a lłX y IIOHOBJbeHOM 
CJIyrnalb y IłCIIlłTaHlłIJ;1ł IłIIaK IIepIJ;lłIllłpajy. 


53
>>>
2. IIocTOjlł JOIll HeKO aKYCTH'łKO 06ene)Kje ąlłja Te)KlłHCKa PYHKl.\lłja y 
nepQenmBHOM IIO.D;pyqjy MO)Ke nOCTam 3HaąajHa y ycnoBIłMa Ka.D;a HeMa 
12 (.D;IłHaMH'łK1ł (TpaH3HIUłje 6p3lłHa npoMeHe eHeprlłje IIT.D;.) IłJJIł 
cTaQuOHapHIł (06BojHlłll;a eHepmje IIT.D;.» 
O.D;rOBOp Ha nIITaH:.e "Koje je TO aKYCTINKO 06ene)Kje?" Ha OCHOBY OBIłX 
pe3YJITaTa Hlłje Moryhe .D;am. 
Pe3YJITam YKa3yjy Ha TO .D;a y TOKY a.D;aIITaQUje cnyn:rarrau;a Ha TeCT 
cTIłMynyce 1ł3rne.D;a .D;ona31ł .D;O npepacnO.D;ene Bpe.D;HOCm Te)KlłHCKIłX PYHKl.\lłja 
y nepQeIITIłBHOM npocTOpy crryIllarraQa. Kp03 O.D;pe
eHIł 6poj nOHOBJbeHIłX 
CrryIll81ba cnyn:raOl\lł 1ł3.D;Bajajy OHa aKYCTDąKa 06ene)Kja Koja IłM MOry .D;am 
HeOnXO.D;He IłHpopMaQUje Ił H:.IłXOBIłM Te)KlłHCKUM PYHKl.\lłjaMa .D;O.D;eJbyjy 
O.D;pe
eHe Bpe.D;HOcm. )];aje eHeprlłja Ca.D;p)KaHa y TIłM aKYcm'łKIłM 06ene)KjlłMa 
Marra MO)Ke HaM YKa3am nO.D;aTaK .D;a KO.D; UcnIITaHlłKa KO.D; Kora crryx O.D;cT)'na 3a 
20 .D;O 30 dB O.D; npara .D;epIłHlłcaHor aY.D;IłOnOIllKOM KpIłBOM He .D;ona31ł .D;O 
a.D;aIITaQlłje y npoQecy nOHOBJbeHOr CJJyIIIaH:.a. 


5.3aKJbyąaK 


)];061łjeHIł pe3YJITam nOTBp
yjy nocTOjaH:.e a.D;aIITaQuje cnyn:rarrau;a Ha rOBOp 
KOjlł O.D;cT)'na O.D; y06lłąajeHor. IIOKa3yje ce .D;a nocTOjlł CTaTUCTWlKU 3HaąajHą, 
pa3nlłKa 1ł3Me
y npBor u nocne.D;H:.er crryIllaH:.a TeCT MaTeplłjarra. IIOCTOjU 
rpaHIłQa .D;O Koje ce aY.D;IłTOpHIł nepQeIITIłBHIł CIłCTeM MO)Ke a.D;aIITlłpam. IIocne 
O.D;pe
eHOr 6poja nOHaBJbaH:.a TeCT MaTeplłjarra 6poj rpeIllaKa nocTaje 
KOHCTaHTaH. 
CrryIllaOQIł ce y rroąeTKY OcnaH:.ajy Ha y06DąajeHa aK)'cTH'łKa 06ene)Kja 
Koja KoplłCTe y CBaKO,l]:HeBHOM )KIłBOT)' Ił H:.IłXOBe Te)KlłHCKe pYHKIl;lłje y 
nepQenTUBHOM npOCTOpy IłMajy MaKCUMarrHe Bpe.D;Hocm. Y TOK)' a.D;aIITal\lłje, 
cnYIllaOQIł MeH:.ajy Bpe.D;HOCm Te)KlłHCKIłX p)'IiKl\Iłja noje.D;UHIłX aKYCTWłKIłX 
06ene)Kja, Ił Ha Taj HaquH MeH:.ajy KpIITepujYM 3a o.D;JIy'łHBaH:.e .D;a nlł ce je.D;aH 
1ł3rOBopHIł rnac nepQlłIllIpa KaO O.D;pe
eHIł BOKarr. IłCTpIDKlłBaH:.e je YKa3arro .D;a 
MO)K)J.a nocTojlł Be3a 1ł3Me
y KBarrIITeTa crryxa Ił cnoc06HOCTU a.D;aIITaQlłje, 
O.D;HOCHO.D;a ce KoplłCTe u OHa aKYCTH'łKa 06ene)Kja ąlłjaje eHepmja Marra. 
Pe3YJITam HaM YKa3yjy .D;a Bpe.D;HOCm Te)KlłHCKIłX PYHKQlłja noje.D;IłHIłX 
aKYCTUąKIłX 06ene)Kja HlłCY KOHCTaHTe y nepQeIITlłBHOM npocTOpy Ił .D;a ce MOry 
.D;UHaMlłąKIł MeH:.aTU. To 3HaąU .D;a Ił y TOK)' cnyn:raH:.a npIłpO.D;HOr rOBopa 
cnYIllarraQ y .D;aTOM TpeHYTK)' MO)Ke nOKJIOHIITIł Behy IłJJU MaH:.Y nIDKH:.Y .D;aTOM 
aKycmąKoM 06ene)Kjy. IIOCTaBJba ce IIIITaH:.e .D;a JIIł je CKyn aKYcTWlKIłX 
06ene)Kja Koja nplłna.D;ajy je.D;HOM je3lłKY plłKcaH O.D;HOCHO .D;a nu je .D;UMeH3lłja 
nepQenTHBHOr npOCTopa pIłKCHa IłJJIł ce Ił OHa MO)Ke MeH:.am. TaKo
e ce 
nOCTaBJba nUTaH:.e .D;a nu CBIł nplłIIa.D;HUlUł je.D;He je3DąKe 3aje.D;HlłQe KopucTe 
IłCTa aKycmąKa 06ene)Kja Ił .D;a JIIł cy BpeJJ;HOCTH H:.IłXOBIłX Te)KlłHCKIłX 
pYHKQlłja y nepQeIITIłI3HOM npocoTpy IłCTe. )];8Jba IłcTpIDKIłBaH:.a he nOKYIllam 


54
>>>
.D;a .D;ajy O.D;rOBp Ha OBa Kao H Ha .D;pyra młTalba Koja cy IIpoH3auma H3 OBor 
pa.D;a. 


JIMTeparypa 


KOCTIm n., ([JOHOJ/OUlKa cmpYKmypa cpnCKoxp6amCK02 je3uKa, MHCTI1'fYT 3a eKCIIepH- 
MeHTaJIny loHeTHKY H naTOJIOrHjy roBopa, Eeorpa.zr:, 1963. 
KocTlm n., MemoouKa U32paofbe 2060pa y oeZfe oUlmeneH02 CJlyxa, CaBe3 .D;pymTBa 
.[(eleKTOJIOra JyroCJIaBHje, Eeorpa.[(, 1971. 
JOBHąHli. C., I10IIOBM M., CmamUCmU'lKa aHaJlU3a np602 u OPY202 popMaHma y 80' - 
KaJlUMa cpncK02je3UKa, HayKa, TeXHIłKa H 6e36e.D;HOCT, 1996. 
I1aHTemm C., Cy60TM M., COBH.Jb M., IlepZfenZfuja 80KaJla KOO CJl)lUlHO oUlmeneHe 
oeZfe, I CTpyqHO HayqHJf KOHrpec }J;eleKTOJIOmKOr laKYJJTeTa YHJfBep3HTeTa y 
Eeorpa.[()' ca Me
yuapO.D;HHM yqem1i.eM, 360pHHK ancTpaKaTa, Eeorpa.zr:, 1998, cTp. 
37. 
Cy6omli. M., I1aHTeJJM C., COBH.Jb M., YmuZfaj UlupuHe ppeK6eHZfujcK02 once2a Ha 
nepl{en1jujy 2080pa KOO CJl)lUlHO OUlmeneHe oeZfe, I CTpyqHo HayqHJf Kourpec }J;el- 
eKTOJIOmKOr laKYJJTeTa YHJfBep3lłTeTa y Eeorpa.zr:y ca Me
YHapO.D;HHM yqem1i.eM, 
360pHHK ancTpaKaTa, Eeorpa.D;, 1998, cTp. 36. 
Pantelić S., Subotić M., Effect oj Signal Filtration on Vowel Perception, International 
Scientific Meeting Speech and language at the Beginning of III Millennium, Beograd 
1999, 360pHHK pa.zr:oBa y lliTaMITIł. 


Akustyczne korelaty percepcji samogłosek 


Streszczenie 


W pracy zbadano wpływ powtarzalności słuchania na percepcję samogłosek. Tekst 
składa się z 30 bodźców, które były słuchającym odtwarzane siedmiokrotnie. Rejestro- 
wano zależność liczby błędów od numeru porządkowego powtórzenia (słuchania). 
Stwierdzono statystycznie istotną różnicę liczby błędów pomiędzy pierwszym i ostatnim 
słuchaniem. Zmniejszanie się liczby błędów związane jest ze zmianami wartości istot c 
nych funkcji w przestrzeni percepcyjnej odpowiednich cech akustycznych, a tym samym 
również kryteriów, na podstawie których dana głoska jest rozpoznawana jako jedna 
z pięciu serbskich samogłosek.
>>>

>>>
ACTA UNIVERSIT ATIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


ANNA KORYTOWSKA 
Toruń 


Realizacja samogłosek polskich po junkturze i po samogłosce 


Przedmiotem artykułu jest opis realizacji polskich wokoidów zgłoskotwór- 
czych po junkturze i po samogłosce. Według autorów Gramatyki współczesnego 
języka polskiego (1995), za poprawną można uznać realizację samogłosek ze 
zwarciem krtaniowym tylko na niektórych granicach morfologicznych. Zwarcie 
to, zgodnie z normami przyjętymi przez autorów Gramatyki, ma charakter fa- 
kultatywny. Jego wystąpienie uwarunkowane jest wieloma czynnikami: tempem 
wymowy, nacechowaniem emocjonalnym wypowiedzi, pozycją w większej 
jednostce prozodycznej i rodzajem junktury. Spółgłoski zwarto-wybuchowe 
artykułowane w krtani są rzadsze przy szybkim tempie wymowy po junkturach 
słabych, np. po przyimku. Wydaje się, że występowanie zwarć krtaniowych 
w języku polskim jest znacznie częstsze niż podaje "żółta gramatyka" i nie 
ogranicza się wyłącznie do pozycji po junkturze. 
Zgodnie z normą literackiego języka polskiego, podobnie jak w wielu in- 
nych językach, krtaniowe spółgłoski zwarto-wybuchowe rejestruje się przede 
wszystkim przed samogłoskami nagłosowymi. Zwarcia krtaniowe występują 
również przed samogłoską na szwie po przyimku lub przedrostku oraz na grąni- 
cy, rozdzielającej człony wyrazów złożonych. Z moich obserwacji wynika, że 
coraz częściej zwarcia krtaniowe odnotowuje się wewnątrz morfemu oraz na 
granicach morfologicznych, które nie mają wartości junktury. 
W artykule wykorzystuję wstępne wyniki eksperymentu Joanny Kulis. 
Przedmiotem jej badania jest ustalenie frekwencji i miejsc występowania zwarć 
krtaniowych w języku polskim. W eksperymencie wzięło udział 8 lektorów 
w wieku od 21 do 73 lat. Zróżnicowanie wiekowe informatorów jest więc bar- 
dzo duże - od młodego pokolenia przez osoby w średnim wieku do osób star- 
szych. Testem objęte zostały wszystkie pozycje, w których hipotetycznie może 
wystąpić zwarcie krtaniowe. Oprócz nagłosu samogłoskowego autorka ekspe- 


57
>>>
----,
. 
 


rymentu poddała analizie pozycje po junkturze i po samogłosce we'YIlątrzmor- 
femowej. Do testu przygotowano 104 zdania. Są to pytania z konstrukcją, 
w której mogłoby pojawić się zwarcie krtaniowe. Po każdym pytaniu następuje 
odpowiedź, będąca powtórzeniem analizowanego wyrazu. Każdego lektora po- 
proszono o dwukrotne przeczytanie wszystkich zdań - w tempie wolnym i szyb- 
kim. Wyniki eksperymentu przedstawiają tabele 1-4. 
U większości informatorów, zarówno w wolnym, jak i szybkim tempie wy- 
mowy, realizacji samogłosek nagłosowych towarzyszy zwarcie krtaniowe. Naj- 
częściej zwarcia krtaniowe rejestrujemy przed pojedynczą samogłoską nagłoso- 
wą, np.: abażur, igły, uchronił, omija, emigrują. Znacznie rzadziej zwarcia krta- 
niowe można zaobserwować przed nagłosowymi sekwencjami wokalicznymi. 
Przy ich realizacji częściej dochodzi do powstania zwarcia krtaniowego między 
elementami tworzącymi kombinację samogłoskową (np.: aorta, oaza, aoryst, 
aerodrom, audiencja, euforia). Występowanie zwarcia krtaniowego w niektó- 
rych połączeniach wokalicznych uznaje się za rażące, w innych nie. 
Bardziej zróżnicowana jest realizacja samogłosek polskich w pozycji po 
samogłosce wewnątrz morfemu. Z tabel rejestrujących rezultaty eksperymentu 
wynika, że u przedstawicieli młodego pokolenia zwarcia krtaniowe po samogło- 
sce wewnątrz morfemu nie występują, niezależnie od tempa wypowiedzi czy 
pozycji analizowanego wyrazu w zdaniu. Spółgłoskę zwarto-wybuchową, arty- 
kułowaną w krtani, odnotowano natomiast u lektorów w średnim i starszym 
wieku. Częstotliwość powstawania zwarć krtaniowych uwarunkowana jest 
w dużej mierze tempem wypowiedzi i pozycją analizowanego wyrazu. Więcej 
zwarć krtaniowych rejestruje się przy wolnym tempie wymowy w odpowie- 
dziach na pytania, w których analizowany wyraz występuje w izolacji. U części 
informatorów zwarcia krtaniowe odnotowuje się w określonych wyrazach, nie- 
zależnie od tempa wypowiedzi czy pozycji. Obserwujemy to m. in. w wymowie 
takich wyrazów jak ma 7estro, kle '1sty, w to "astach, po 7eci, ne 
:my, Z re "alizmem, 
mete vrologiem u lektora trzeciego. 
Największą liczbę zwarć krtaniowych rejestruje się przed samogłoską, wy- 
stępującą po junkturze - po przedrostku lub przyimku oraz między członami 
wyrazów złożonych. Zwarcia krtaniowe w omawianej pozycji zaobserwowano 
w wymowie lektorów w średnim i starszym wieku. Wśród przedstawicieli mło- 
dego pokolenia zwarcia krtaniowe po junkturze są znacznie rzadsze. Wystąpie- 
nie spółgłoski zwarto-wybuchowej, artykułowanej w krtani, jest częstsze przy 
wolniejszym tempie wymowy, w pozycji izolowanej. 
Według Joanny Kulis zwarcia krtaniowe w języku polskim nie występują 
na pozostałych granicach morfologicznych, nie mających wartości junktury. 
Z moich obserwacji wynika, że zwarcia krtaniowe występują u wielu użytkow- 
ników języka polskiego nawet w tej pozycji, np.: moi, twoi, stoi, pokroi. 
Być może, wyniki eksperymentu Joanny Kulis nie są wiarygodne, ale i tak 
odzwierciedlają zwiększoną frekwencję zjawiska. Coraz częściej obserwuje się 
wymowę ze zwarciem krtaniowym, niezależnie od pozycji samogłoski. Prawdo- 


58 


I
>>>
.
:., 


poc;lobnie na częstotliwość wystąpienia zwarć wpływają, oprócz tempa wypo- 
wiedzi, indywidualne nawyki użytkowników języka oraz typ fonotaktyczny - 
baza artykulacyjna oraz system łączliwości głosek. W języku polskim, zalicza- 
nym do grupy języków akomodujących, ruchy organów mowy są stosunkowo 
niestaranne, co sprzyja wielu upodobnieniom i uproszczeniom, a także powsta- 
waniu zwarć krtaniowych. 
Dla porównania przeprowadziłam podobny eksperyment dla języka serb- 
skiego, który reprezentuje typ nieakomodujący. W eksperymencie uczestniczyło 
dwóch lektorów w średnim wieku, posługujących się literackim językiem serb- 
skim. Informatorów poproszono o dwukrotne przeczytanie zdań w tempie wol- 
nym (65). Zdania zawierały konstrukcje, w których mogłyby wystąpić zwarcia 
krtaniowe. W języku serbskim spółgłoski zwarto-wybuchowe, artykułowane 
w krtani, rejestruje się bardzo rzadko. Na ogół nie występują one ani w nagłosie 
samogłoskowym, ani po samogłoskach. Sporadycznie zwarCia .krtaniowe mogą 
wystąpić po junkurze. Odnotowałam je w takich wyrazach jak angloamerickom, 
Evroazije, crvenoarmijac, autoelektricar, u hidroelektrani, dealbanizaciji, de- 
islamizaciji, neefikasan, grckoistocnim, glasoudar. W pozostałych wyrazach, 
wybranych do analizy, zwarcia krtaniowe nie wystąpiły. 
Porównując frekwencję zwarć krtaniowych w wymowie języka serbskiego 
i polskiego, różnice są bardzo widoczne. W języku polskim występowanie spół- 
głosek zwarto-wybuchowych przed każdą samogłoską nagłosową i w grupach 
samogłoskowych, nawet wewnątrz morfemu, należy do zjawisk częstych. 
W języku serbskim występowanie zwarć krtaniowych jest zjawiskiem dość 
rzadkim, nawet po junkturze. 
Na podstawie eksperymentu Joanny Kulis obliczyłam frekwencję zwarć 
krtaniowych. Na 3360 realizacji 752 zawierały zwarcie krtaniowe, co stanowi 
22,4%. W rzeczywistości częstotliwość realizacji ze zwarciem krtaniowym, 
mniej lub bardziej wyraźnym, jest o wiele wyższa. W języku serbskim na 468 
realizacji zaledwie 18 zawierało zwarcie krtaniowe - 3,85%. 
Różnicę tę należy łączyć z różnicami tzw. bazy artykulacyjnej. Wszystko to 
może być związane z podwyższeniem rezonatora krtaniowego i spłaszczeniem 
rezonatora ustnego, co w sumie może prowadzić do mniej starannej artykulę.cji 
w obrębie jamy ustnej i dodatkowych ruchów, artykułowanych w tylnej części 
aparatu artykulacyjnego. Być może podwyższona frekwencja zwarć krtanio- 
wych pozostaje w związku z innymi czynnikami, jak np.: z lekką faryngalizacją, 
połączoną z obniżeniem krtani i ogólnym napięciem mięśni w jej okolicy, co 
obserwuje się u wielu użytkowników języka polskiego (por. np.: Biedrzycki 
1978). Częstym zjawiskiem w języku polskim jest również aspiracja. 
Uzyskane wyniki zachęcają do dalszych badań i weryfIkacji rezultatów 
eksperymentu Joanny Kulis. 


59
>>>
I. Realizacja samoglosek naglosowych 
a) lento 


.' I; 


I lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(2 I lat) (26 lat) (46 lat) (50 lat) (55lat) (55 lat) (68 lat) (73 lata) 
pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. 
aorta + - - - + + + + - + - - + + - + 
abażur + + + + + + + + - - + + + + + + 
igły + + + + + + + + - - + + + + + + 
uchronił + + + + + + + + - - + + + + + + 
omiia + + + + + + + + - - + + + + + + 
audiencii - - - - - - - - - - - - - - - - 
euforia - - - - - + - - - - - - - - - - 
emigruią + + + + + + + + - - + + + + + + 


..-. 
0'1 
o 
'--' 


b) all egro 


1 lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(21 lat) (26 lat) (46 lat) (50 lat) (55 lat) (55 lat) (68 lat) (73 lata) 
pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. 
aorta - - - - + + + + - - - - + + - - 
abażur + + + + + + + + + + + + + + + + 
igły + + + + + + + + + + + + + + + + 
uchronił + + + + + + + + + + + + + + + + 
omiia + + + + + + + + + + + + + + + + 
audiencii - - - - - - - - - - - - - - - - 
euforia - - - - - - - - - - - - - - - - 
emigruią + + + + + + + + + + + + + + + + 


11
>>>
II. Realizaqja samoglosek \V pozycji po samoglosce (wewnątrz morfemu) 
a) lento 


........ 
0\ 
...- 
...... 


l lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(21 lat) (26 lat) (46 lat) (50 lat) (55 lat) (55 lat) (68 lat) 73 lata) 
pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. 
maestro - - - - + + - - - - - + - + - - 
laikiem - - - - - + - + - - - - - - + + 
ateistką - - - - - - + + - - - - + + - - 
w muzeum - - - - - - - - - - - - - - - - 
ewakuował - - - - - - - - - - - - - - - - 
menuet - - - - - - - - - - - - - - - - 
indywidualistów - - - - - - - - - - - - - - - - 
I rvtualnee;o - - - - - - - - - - - - - - - - 
w buduarze - - - - - - + + - - - - - + - - 
spuentował - - - - - - - - - - - - - - - - 
w kuluarach - - - - - - - - - - - - + + - - 
Meir Ezofowicz - - - - - - - - - - - - + + - - 
wirtuoz - - - - - - - - - - - - - + - - 
koleiny - - - - - + + + - - - - + + - - 
kleisty - - - - + + + + - - - - + + - - 
kroiła - - - - - + - - - - - - - - - - 
skarabeusz - - - - - - - - - - - - - - - - 
zoologia - - - - - - - - - + - - - - - - 
w toastach - - - + + + + + - - - - + + - - 
I poeci - - - - + + + + - - - - + + - - 
heroizm - - - - - - - - - - - - + + - - 
I peonie - - - - - + + + + - - - + + - - 
archaizacia - - - - - - - - - - - - - - - - 
neony - - - - + + + + - - - - + + - - 
z realizmem - - - - + + + + - - - - + + - - 
ocean - - .:. - - - - - - - - - - + - - 


1 1 ,:« 


I I, 
.., 
!
>>>
I lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(21 lal) (26 lat) (46 lat) (50 lat) (55 lat) (55 lat) (68 lat) (73 lata) 
pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odP: pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyl. odp. 
Baal - - - - - - - - - - - - - - - - 
nad ewentualnością - - - - - - - - - - - - - 
 - - 
meteoroloJ!:iem - - - - + + + + - - - - - - - - 
w zaułkach - - - - - - + + - - - - + + + + 
aktualna - - - - - - + - - - - - - + - - 
hydraulik - - - - - - + + - - + + - - - - 


" I. 


II. Realizacja samogłosek w pozycji po samogłosce (wewnątrz morfemu) - c.d. 
b) allegro 


,......, 
0'1 
N 
'--' 


l lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(21 lat) (26 lat) (46 lat) (50 lat) (55 lat) (55 lat) (68 lat) (73 lata) 
pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. 
maestro - - - - + + - - - - - - - - - - 
laikiem - - - - - - - - - - - - - - - - 
ateistką - - - - - - + + - - - - + + - - 
w muzeum - - - - - - - - - - - - - - - - 
ewakuował - - - - - - - - - - - - - - - - 
menuet - - - - - - - - - - . - - - - - - 
indywidualistów - - _. - - - - - - - - - - - - - 
I rytualnego - - - - - - - - - - - - - - - -. 
w buduarze - - - - - - + + - - - - - + - - 
spuentował - - - - - - - - - - - - - - - - 
w kuluarach - - - - - - - - - - - - + + - - 
Meir Ezofowicz - - - - - - - - - - - - + + - - 
wirtuoz - - - - - - - - - - - - - - - - 
koleiny - - - - - - + + - - - - + + - - 
kleisty - - - - + + + + - - - - + + - -
>>>
kroila - - - - - - - - - - - - - - - - 
skarabeusz - - - - - - - - - - - - - - - - 
zoologia - - - - - - - - - - - - - - - - 
w toastach - - - - + + + + - - - - + + - - 
poeci - - - - + + + + - - - - + + - - 
heroizm - - - - - - - - - - - - -+ + - - 
peonie - - - - - - + + - - - - + + - - 
archaizacja - - - - - - - - - - - - - - - - 
neony - - - - + + + + - - - - + + - - 
z realizmem - - - - + + + + - - - - + + - - 
ocean - - - - - - - - - - - - - - - - 
Baal - - - - - - - - - - - - - - - - 
nad ewentualnością - - - - + + - - - - - - - - - - 
meteorologiem - - - - + + + + - - - - - - - - 
w zaulkach - - - - - - + + - - - - + + - - 
aktualna - - - - - - - - - - - - - - - - 
hydraulik - - - - - - + + - - + + - - - - 


,If 
, 


,--, 
0'\ 
UJ 

 


III. ReaJizacja samogłosek po junkturze (po przedrostku, w wyrazach złożonych) 
a) lento 


l lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(21 lat) (26 lat) (46 lat) (50 lat) (55 lat) (55 lat) (68 lat) (73 lata) 
pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt odp. pyt. odp. pyt odp. pyt. odp. 
nauka - - - - - - - - - - - - - + - - 
zaadresował + + - - + + - - - - - - - - - - 
za
iekowała - - - - + - - - - - - - - - - - 
zauważył - - - - - + - - - - - - - - - - 
przeanalizował - - - - + + + + - - - - + + - - 
nieel
ancko - - - - + + - - + + - - + + - - 
nieobecność - - - - + - - - - - - - - - - - 
bioenergoteraDeuta - - - - + + - - - - - + + + + + 


.
 ,! 
: i 


"o, ,-;o...
>>>
,......, 
0\ 

 
ł---J 


I lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 leklor 7 lektor 8 lektor 
(2] lat) (26 lal) (46 lat) (50 lat) (55 lat) (55 lat) (68 lat) (73 lata) 
pyl. odp. pyl. odp. pyl. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyl. odp. pyt. odp. pyt. odp. 
poinformowano - - - - - + - - - - - - + + - - 
wyasfaltowano + + - - + + + + - - - - - + - - 
wyeliminowała - - - - + + + + + + - - + + - - 
wyolbrzymiono - - - - - + - - - - - - + + - - 
przyimki - - - - + + + + + + - - + + - - 
uatrakcyjniła - - - - - + + - - - - - + + - - 
przyobiecał - - - - - + - - - - - - - - - - 
zaangażował - - - - - + - - - - - - - - - - 
uodporniła - - - - + + + + - - - - + + - - 
nieuchronny - - - - - + + + - - - - + + + + 
przeurocza - + + + - + + + - - - - - - - - 
poobcinał - - - - - - - - - - - - - - - - 
poumacniali - - - - - - - - - - - - - - - - 
doigrała - - - - + + - + - - - - + + - - 
nieinteligentna + - - - - - + + - - - - - + - - 
koedukacyjne - - - - + + + + + + - - + + - - 
nairo-ywały - - - - + + - - - + - - - - - - 
naokoło - - - - - - - - - + - - - + - - 
wyidealizowała - - - - + + + + - - - - + + - - 
w przYUlicznych - - - - + + - - - - - + - - - - 
uosobienie - - - - + + - - - - - - + + - - 
nieaktualne - - - - + + - + - - - - - - - - 
uelastycznił - - - - + + - - - - - + + + - - 
zainteresował się - - - - + + - - - - - - - - - - 
naustawiała + - - - - + - + - - - - / - - - - 
naopowiadał - - - - - + - + - - - - - - - - 
antvegalitamy - - - - - + + + - - - - + + + + 
wieloowocowe - - - - + + - + + - - - + + - - 


,I 


II:
>>>
,....., 
0'1 
\Jo 
'--' 


l lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(21 lat) (26 lat) (46 lat) (50 lat) (55 lat) (55 lat) (68 lat) (73 lata) 
pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. 
multiinstrumen- - - - - + + + + + + - - + + - - 
tal istką 
samouwielbienie - - - - - - + + + + - - - + - - 
kilkuosobowe - - - - - + + + - - - - - - - - 
międzyuczelniana - - - - - - - - - - - - - + - - 
w ant y- - - - - - - - - - - - - + + - - 
amerykańskich 
trzyaktową - - - - - + - - - + - - + + - - 
arcyoddany - - - - - + + + + + - - - - + + 
lekkoatletyka - - - - - - - - - - - - - - - - 
autoironii - - + + - + + + + + - - + + - - 
samoistnie - - - + - + + + - - - - + + - - 
drobnoustroje - - - - - + - - - - - - - + - - 
wodoodporny - - - - - + - - - - - - + + - - 
wieloetapowe - - - - + + + + + + - - - - - - 
fotoamator - - - - + + + + - - - - - - - - 
geesowskie - - - - + + + + + + - - - + - - 
cekaem - - - - + + - - - - - - - + - - 
trzyosobowy - - - - - - - - - - - - + + - - 
międzyokręgowy - - - - - + - - - - - + + + + + 
trzyizbowy - - - - - + - - - - - - + + - - 
między- + + - - + + - + - - - - - + - - 
instytucjonalny 
dwuaktówkę - - - - + + - - - - - - - + - - 
dwuetapowe - - - - - + + + - + - + - + - - 
skośnookie - - + + - + + + - + - + - - + + 
jednouchy - - + + - + - - - - - - + + - - 
równouprawnienia - - - - - + + + - - - - - - - - 


II :! 


Iii,
>>>
III. Realizacja samogjosek po junkturze (po przedrostku. w wyrazach zjożonych) 
b) alI egro 


.1 h 


....... 
0'1 
0'1 
'--' 


l lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(21 Jat) (26]at) (46 Jat) (50 lat) (55 lat) (55 lat) (68 Jat) (73 lata) 
pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. 
nauka - - - - - - - - - - - - - + - - 
zaadresował + + - - + + - - - - - - - - - - 
zaopiekowała - - - - - - - - - - - - - - - - 
zauważył - - - - - + - 
- - - - - - - - - 
przeanalizował - - - - + + + + - - - - + + - - 
niee]egancko - - - - + + - - + + - - + + - - 
nieobecność -'- - - - - - - - - - - - - - - - 
bioenergoterapeuta - - - - + + - - - - - - + + - - 
poinfoOTIowano - - - - - - - - - - - - + + - - 
wyasfaltowano + + - - + + + + - - - - - - - - 
wveliminowała - - - - + + + + + + - - + + - - 
wvolbrzvmiono - - - - - - - - - - - - + + - - 
przyimki - - - - + + + + - + - - - - - - 
uatrakcyjniła - - - - - - - - - - - - + + - - 
. przyobiecał - - - - - - - - - - - - + + - - 
zaangażował - - - - - - - - - - - - - - - - 
uodporniła - - - - + + + + - - - - - - - - 
nieuchronny - - - - - + + + - - - - + + - - 
I przeurocza - - + + - - + + - - - - + + - - 
I poobcinał - - - - - - - - - - - - - - - - 
poumacniali - - - - - - - - - - - - - - - - 
doigrała - - - - + + - - - - - - + + - - 
nieinteligentna - - - - - - + + - - - - - - - - 
koedukacyjne - - - - + + + + + + - - + + - - 
naigrywały - - - - - + - - - - - - - - - - 
naokoło - - - - - - f' - - - - - - - - -
>>>
,......., 
0'1 
-.) 
'--' 


I lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(21 lat) (26 lat) (46 lat) (50 lat) (55 lat) (55 lat) (68 lat) (73 lata) 
pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. 
wyidealizowała - - - - + + + + - - - - + + - - 
w przyulicznych - - - - - - - - - - - - - - - - 
uosobienie - - - - + + - - - - - - + + - - 
nieaktualne - - - - + + - - - - - - - - - - 
uelastycznił - - - - + + - - - - - - + + - - 
zainteresował się - - - - + + - - - - - - - - - - 
naustawiała - - - - - - - - - - - - - - - - 
naopowiadał - - - - - - - - - - - - - - - - 
antyej1;alitamy - - - - - - + + - - - - + + + + 
wieloowocowe - - - - - + - - - - - - + + - - 
mu Iti- - - - - - + + + - + - - + + - - 
instrumentalistką 
samouwielbienie - - - - - - + + - - - - - + - - 
kilkuosobowe - - - - - - + + - - - - - - - - 
międzyuczelniana - - - - - - - - - - - - - + - - 
w ant y- - - - - - - - - - - - - + + - - 
amerykańskich 
trzyaktową - - - - - - - - - - - - + + - - 
arcyoddany - - - - - - + + - - - - + + + + 
lekkoatletyka - - - - - - - - - - - - - - - - 
autoironii - - - - - - + + + + - - - - - - 
samoistnie - - + + - - + + - - - - + + - - 
drobnoustroje - - - - - - - - - - - - + + - - 
wodoodporny - - - - - - - - - - - - + + - - 
wieloetapowe - - - - + + + + - + - - - - - - 
fotoamator - - - - - + + + - - - - - - - - 
geesowskie - - - - + + + + + + - - - - - - 
cekaem - - - - + + - - - - - - - - - - 
trzyosobowy - - - - - - - - - - - - + + - - 


I 
 


II;
>>>
] lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(21 lat) (26 Jat) (46 lat) (50 lat) (55 lat) (55 Jat) (68 Jat) (73 lata) 
pyl. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. .odp. 
międzyokręgowy - - - - - - - - - - - - + + - - 
trzyizbowy - - - - - - - - - - - - + + - - 
między- - - - - + + - - - - - - - - - - 
instytucjonalny 
dwuaktówkę - - - - + + - - - - - - - - - - 
dwuetapowe - - - - - - + + - - - - - - - - 
skośnookie - - + + - + + + - + - - - - + + 
jednouchy - - + + - + - - - - - - + + - - 
równouprawnienia - - - - - + - - - - - - - - - - 


! I 
 


IV. Realizacja samogłosek po szwie morfologicznym, nie mającym wartości junktury 
0\ a) lento 
00 
'--' 


l lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(21 lat) (26 lat) (46 lat) (50 lat) (55 lat) (55 lat) (68 lat) (73 lata) 
pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. 
kontynuuje - - - - - - - - - - - - - - - - 
statuy - - - - - - - - - - - - - - - - 
kamea - - - - - - - - - - - - - - - - 


b) allegro 


I lektor 2 lektor 3 lektor 4 lektor 5 lektor 6 lektor 7 lektor 8 lektor 
(21 lat) (26 lat) (46 lat) (50 lat) (55 lat) (55 lat) (68 lat) (73 lata) 
pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. pyt. odp. 
kontynuuje - - - - - - - - - - - - - - - - 
statuy - - - - - - - 11' - - - - - - - - 
kamea - - - - - - - - - - - - - - - - 


.II
>>>
Realizacija poljskih vokala posle junkture i posle vokala 


Rezime 


U clanku opisani su rezultati jednog ispitivanja, koje se ticalo frekvencije samoglas- 
nickih alofona sa laringealnom okluzijom u poljskom citanom tekstu. Ispitivanje poka
 
zalo je da je grkljanska okluzija cesta pojava u poljskom jeziku. Ona se ponekad javlja 
i u kontekstima u kojima nije .predvidena od strane preskriptivne norme.
>>>

>>>
ACTA UNIVERSIT A TIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


IRENA SA WICKA, BOSKO VUCENOVIĆ 
Toru6. 


Czym jest polskie sandhi? 


Opisując zasady udźwięcznień i ubezdźwięcznień międzywyrazowych w ję- 
zyku polskim, z zasady nie określamy ich miejsca w systemie języka, płaszczy- 
zny językowej, na której zachodzą. Poloniści i slawiści (w tym ija) umieszczają 
reguły sandhi w ramach autonomicznych (tj. strukturalnych) opisów języka, a to 
znaczy, że reguły te traktowane są jako czysto powierzchniowe, motywowane 
autentycznie występującym kontekstem fonetycznym. Jednak kilka faktów skła- 
nia do refleksji i sprawia, że powinniśmy ten pogląd zrewidować. Pierwszy to 
ten, że w polszczyźnie ogólnej, dość jednolitej pod względem fonetycznym, 
występują dwa rodzaje sandhi, które realizowane są w tych samych warunkach 
fonetycznych - można zatem sądzić, że nie są od tych warunków zależne. Fakt 
drugi, to bezwyjątkowość, regularność sandhi. A trzeci to to, że reguły polskie- 
go sandhi nie są wrażliwe, lub słabo wrażliwe na tempo mówienia. Gdyby sand- 
hi polskie należało rzeczywiście do zjawisk powierzchniowych, nie mogłoby 
być tak regularne, zachodziłoby w zależności od faktycznie zaistniałych, zmie- 
niających się warunków fonetycznych - każde nieplanowane zawieszenie głosu, 
zatarcie granicy międzywyrazowej, choćby przy utracie akcentu przez jedno 
z wyrażeń grupy syntaktycznej, zwolnienie lub przyspieszenie tempa mowy itp. 
musiałoby wpłynąć na realizację bądź niezastosowanie sandhi. Tak nie jest 
w języku polskim. Warunki fonetyczne tłumaczą jedynie, w jaki sposób mogło 
dojść do powstania sandhi, tłumaczą, dlaczego wytworzyła się inna fonetyka na 
granicy proklityki i wyrazu akcentogennego i inna na granicy wyrazu akcento- 
gennego i enklityki. Odpowiedzią jest tu szybsze tempo realizacji na początku 
jednostki prozodycznej, które wytraca się, spowalnia pod jej koniec - enklityki 
są więc w mniejszym stopniu zintegrowane z wyrazem, mogą powstać pauzy, 
zawieszenie głosu przed nimi. Kiedy więź jest silniejsza, jak na początku jed- 
nostki prozodycznej, sandhi nie zachodzi. Dzisiejsze reguły polskiego sandhi 


71
>>>
. ! 


świadczą też o tym, że w czasie, kiedy się formowały, na terenie języka polskie- 
go istniały dwa odrębne, różne, systemy fonologiczne. Polska Północno- 
- W schodnia łączyła się pod tym względem z językiem rosyjskim, częścią dia- 
lektów białoruskich z jednej strony, z drugiej strony z czeskim i górnołużyckim. 
Polska Południowo-Zachodnia stanowiła fragment pasma, w skład którego 
wchodził jeszcze język dolnołużycki, słowacki, ukraiński. i część dialektów bia- 
łoruskich. Ta grupa jest dość heterogeniczna, jeśli idzie o szczegółowe reguły 
sandhi: przed obstruentami mogą występować ubezdźwięcznienia i udźwięcz- 
nienia, a przed rezonantami udźwięcznienia (tak jest w polskim, dolnołużyckim, 
słowackim) mogą występować udźwięcznienia przed obstruentami, ale nie 
ubezdźwięcznienia (ukraiński), a także (w paru dialektach białoruskich) wartość 
obstruentów pod względem dźwięczności zachowuje się niezależnie od kontek- 
stu fonetycznego, nawet wewnątrz wyrazu. H. Andersen (1986) przeprowadził 
. szczegółową analizę zjawisk sandhi na tym obszarze językowym i doszedł do 
wniosku, że w czasie formowania się reguł sandhi w języku polskim, na obsza- 
rze południowo-zachodnim, i w pozostałych językach tej grupy, dźwięczność 
i bezdźwięczność nie były cechami dystynktywnymi obstruentów. Musiała na- 
tomiast występować fonologiczna napiętość. Tłumaczy to nie tylko różnice ty- 
pologiczne dzisiejszych reguł sandhi, ale również heterogeniczność w traktowa- 
niu dźwięczności i bezdźwięczności w ramach grupy z tzw. sandhi udźw
ęcz- 
niającym. H. Andersen tłumaczy tym również wzdłużenia zastępcze w polskim 
i ukraińskim, desonantyzację sonantów po bezdźwięcznych obstruentach w pol- 
skim, a także lenicję [g] na tym terenie (choć granice tego zjawiska nie pokry- 
wają się dokładnie z typem sandhi - w górnołużyckim i czeskim występuje leni- 
cja i sandhi ubezdźwięczniające, w dolnołużyckim - sandhi udźwięczniające 
i brak lenicji, w polskim lenicji brak, przy obu typach sandhi). Por. "...in this 
entire area not voicing, but protensity was phonemic when the respective rules 
were established 800 years ago" (Andersen 1986,238). "Tbe considerab1e voice 
lag may have existed for several centuries before it was thus eliminated by re- 
interpretation. Tbe reinterpretation, on the other hand, is better seen as part of 
the shift from phonemic protensity to phonemic voicing. In that way it can be 
understood as motivated by the new relation between the two series of obstru- 
ents" (Andersen 1986,242). 
Tym bardziej trudno uznać polskie sandhi jako reguły motywowane kontek- 
stem fonetycznym, skoro uformowały się na podstawie zupełnie innego kontek- 
stu. Zachodzą one zresztą w polszczyźnie w ramach frazy (zdania) w sposób 
mechaniczny, są niezależnie od tempa mówienia, od faktycznie zaistniałych 
pauz - respektują formę pisanąjęzyka, a nie mówioną. 
Językiem, w którym reguły sandhi są zjawiskiem żywym, jest z całą pewno- 
ścią macedoński. Według opisów normatywnych (por. np. Koneski 1967) wy- 
głosowe obstruenty zachowują dźwięczność i bezdźwięczność przed nagłoso- 
wymi rezonantami. Jednak w praktyce dochodzi często do ubezdźwięcznień 
(por. Sawicka 2002). Związane jest to z tempem realizacji, a więc ubezdźwięcz- 


72
>>>
nienie zależy od tego, czy sąsiadujące ze sobą wyrazy są wymawiane łącznie, 
bez pauzy, czy bez jakiegoś innego fonetycznego wskaźnika granicy, czy też 
granica ta zostanie w jakiś sposób fonetycznie zaznaczona. Równocześnie, na 
przykładzie języka macedońskiego, możemy obserwować, w jaki sposób 
kształtuje się typowe sandhi słowiańskie - można się spodziewać, że z czasem 
upowszechni się w macedońskim typ sandhi, w którym wygłosowe obstruenty 
ubezdźwięczniają się przed nagłosowymi rezonantami. Podobne wahania i opcje 
w realizacji wygłosowych obstruentów przed nagłosowymi rezonantami obser- 
wujemy w gegijskim albańskim (Sawicka 1983) i w północnogreckich dialek- 
tach (Margariti-Ronga 1990). Fakt, że w tych językach nie doszło jeszcze do 
utrwalenia się bezwyjątkowych reguł sandhi należy prawdopodobnie wiązać 
z bliskością serbskiego, w którym w ogóle sandhi nie występuje, a w greckim, 
z relatywnie młodym wiekiem kontekstów, które stwarzają warunki dla zaist- 
nienia sandhi (powstały one dopiero po redukcjach nie akcentowanych wysokich 
samogłosek). 
Wracając do polskiego języka, wydaje się, że słuszne będzie twierdzenie, że 
reguły sandhi nie mają tu charakteru powierzchniowego - są pokrewne alterna- 
cjom fonologicznym, należą więc do płaszczyzny morfonologicznej, a nie fo- 
nologicznej w rozumieniu fonologii autonomicznej. W rozumieniu fonologii 
naturalnej będą to reguły, a nie procesy. Twierdzenie to odnosi się do reguł 
określających zachowanie wygłosowych obstruentów przed nagłosowymi ob- 
struentami i rezonantami. Nie odnosi się jednak do realizacji sonantów i obstru- 
entów w nagłosoWych i wygłosowych grupach spółgłoskowych w tzw. konfigu- 
racjach dwuszczytowych. Tutaj pojawiają się opcje i wahania realizacji. W pol- 
skiej literaturze przedmiotu nie ma zgodności, co do realizacji tych kontekstów. 
Autorzy albo zakładają możliwość oddziaływania dodatkowych czynników 
kontekstowych, albo wkomponowują takie konteksty w ogólne reguły polskiego 
sandhi - jedni dopuszczają realizacje opcjonalne, inni nie. M. Steffen-Batogowa 
(1996) jako jedyna zbadała realizację tych kontekstów w wymowie poznańskiej 
(w pracy tej przytacza również istniejące na ten temat opinie polonistów). Ba- 
dała ona wymowę grup typu "sonant + obstruent" w nagłosie absolutnym oraz 
wewnątrz frazy po różnych głoskach wygłosowych poprzedzającego wyrazu, 
oraz wymowę grup wygłosowych typu "obstruent + sonant" przed różnYmi gło- 
skami nagłosowymi wyrazu następnego, a także w wygłosie absolutnym. 
Stwierdziła ona, że zarówno sonanty, jak i spółgłoski właściwe są\w badanych 
kontekstach wymawiane w sposób niejednolity (choć dla poszczególnych kon- 
tekstów można ustalić wyraźne preferencje). Autorka w podsumowaniu wyni- 
ków oceniła, że na sposób realizacji tych zbitek wpływ mają, przede wszystkim, 
postać ortograficzna wyrazu, związana z jego budową morfologiczną oraz sto- 
pień znajomości wyrazu bądź użytej jego formy gramatycznej, a dopiero 
w ostatniej kolejności procesy asymilacyjne zmierzające do ujednolicenia pod 
względem dźwięczności wymowy wszystkich komponentów tych zbitek. Uzy- 
skane przez M. Steffen-Batogową wyniki wymagają oceny z punktu widzenia 


73
>>>
fonologicznego (między innymi wymagają decyzji w potraktowaniu półdź- 
więczności). Główny czynnik wpływający na realizację tych grup (postać orto- 
graficzna wyrazu) dla większości kontekstów może być uznany za równoznacz- 
ny z działaniem ogólnych reguł polskiego sandhi. Z punktu widzenia stawianego 
tutaj problemu istotne są stwierdzone przez M. Steffen-Batóg wypadki zarówno 
ubezdźwięcznienia wygłosowego dźwięcznego obstruentu przed nagłosową 
grupą "sonant + bezdźwięczny obstruent" , jak i wypadki udźwięcznienia wygło- 
sowego obstruentu przed grupą nagłosową "sonant + bezdźwięczny obstruent". 
Te pierwsze (istotnie rzadsze) są wynikiem działania procesu fonetycznego, 
drugie natomiast to przykłady podciągnięcia realizacji danych kontekstów pod 
ogólne reguły sandhi polskiego. Poza tym jednak często (10%) zachowuje się 
bezdźwięczność wygłosowego obstruentu przed nagłosową grupą sonant + bez- 
dźwięczny obstruent, co w wypadku wymowy poznańskiej można uznać za zja- 
wisko czysto powierzchniowej asymilacji. Przed nagłosowymi rezonantami 
zdarzają się relatywnie często ubezdźwięcznienia obstruentów w wygłosowej 
grupie "obstruent + sonant", jak również udźwięcznienia obstruentów w tej 
pozycji. Można więc wstępnie założyć, że realizacja tych kontekstów jest w 
trakcie stabilizacji i że to nie postać ortograficzna wyrazów jest punktem wyj- 
ścia, ale objęcie tych kontekstów ogólnymi regułami polskiego sandhi stanowi 
prawdopodobnie punkt docelowy odbywającego się procesu. Biorąc jednak pod 
uwagę niewysoką frekwencję omawianych kontekstów (sylab dwuszczyto- 
wych), do ustabilizowania reguły może nie dojść nigdy, zwłaszcza że, tak jak w 
innych językach słowiańskich, które mają sylaby dwuszczytowe, do głosu dojść 
mogą procesy likwidujące takie sylaby. Tak czy inaczej są to obecnie w polsz- 
czyźnie jedyne konteksty, w których sandhi może, choć nie musi, być regulowa- 
ne na płaszczyźnie powierzchniowej, czysto fonetycznej. 


Cytowane pozycje 


Andersen H., 1986, Sandhi and prosody: reconstruction and typology, [w:] Sandhi phe- 
nomen a in the languages oj Europe, Mouton de Gruyter, Berlin, 231-246. 
Koneski B., 1967, (I. KOHecKH), rpaMamUKa Ha MaKeooHCKuom JlumepamypeHj03uK, 
CKonje. 
Margariti-Ronga M., 1990, (M. Mapyapt'tll-PoyKa), AqO
OlO)UEtC; llXllpoT1']'tac; U'tO 
181(J)
a "COl Kataqtytol, Proceedings of the Xth Anua1 Meeting of the Department of 
Linguistics, 9-11 May 1989, Thessaloniki, 151-168. 
Sawicka 1., 1983, Tipi i sandhit ni! shqipen letrare ni! Kosovi!, Seminari nderkombetar 
per gjuhen, letersine dhe kulturen shqiptare, Prishtine, 168-175. 
Sawicka 1., 2002, lz problematike sandhija, Govor, forthcoming. 
Steffen-Batóg M., 1996, On the pronunciation oj some Polish consonant clusters con- 
taining sonorants, Studia Phonetica Posnaniensia 5,61-85. 


74
>>>
=. 


Sta je poljsld sandbij 


Rezime 


Autor clanka pokusava dati odgovor na pitanje: na kakvom jezićkom nivou vrse se 
ozvucavanja i obezvućavanja opstruenata medju rećima u poljskom jeziku, odnosno: da 
li su to povrsinska fonetska pravila asimilacije iIi mońonoloske alternacije, dakle 
fonetski procesi ili fonoloska pravila? Na osnovu razlićitih analiza slovenskog sandhija 
autor zakljucava da pravila poljskog sandhija spadaju u fonoloska (odnosno 
morfonoloska) pravila, mada postoje specifićni konteksti koji se mogu izgovarati na 
raz!iciti naćin i kod kojih bar deo realizacija vrsi se na osnovu asimilacionog procesa.
>>>

>>>
ACTA UNIVERSIT ATIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


MAGDALENA OSOWICKA-KONDRATOWICZ 
Toruń 


Podatność welarnych spółgłosek na kontekstowe palatalizacje 
w sekwencjach spółgłoskowych w języku polskim 


W historii języków słowiańskich obstruenty welarne były najbardziej po- 
datne na procesy asymilacyjno-palatalizacyjne. Procesy te znane są pod nazwą 
satemizacji oraz palatalizacji. Współcześnie źródłem miękkich [k' g'] w języ- 
kach słowiańskich są pozycyjne zmiękczenia welarnych przed [i], częściowo 
przed [e] oraz w grupach spółgłoskowych, przy czym w zależności od języka 
różny jest zakres funkcjonowania miękkości asymilacyjnej w omawianych kon- 
tekstach (więcej na teń temat por. Grzybowski, Sawicka 1999). 
Jeśli chodzi o język polski, to w większości wydawnictw fonetycznych 
znajdujemy lakoniczne tylko wzmianki na temat zakresu występowania głosek 
miękkich, przy czym dla ilustracji zmiękczeń w grupach spółgłoskowych z dru- 
gą spółgłoską palatalną bądź palatalizowaną przytaczane są często przykłady 
typu: kwiat, kwit, cichsi, książka, gniazdo, ręki, parkingi, można więc przypusz- 
czać, :Że pozycję przed miękkimi spółgłoskami traktuje się jako kontekst silnie 
modyfikujący dla tylnojęzykowych (por. np. Dukiewicz 1995, 38; Sawicka 
1995, 133; Styczek 1980, 128, 469, 476; Wierzchowska 1980, 97). Warto więc 
bliżej przyjrzeć się rzeczywistej realizacji tych połączeń, aby ustalić zakres wy- 
stępowania realizacji miękkich typu [k'f]it (z miękkim [k']) w stosunku do 
realizacji twardych typu [kf']it (z twardym [k]). W tym celu przebadano wymo- 
wę 90 osób posługujących się standardową polszczyzną w odmianie warszaw- 
skiej, bez naleciałości regionalnych czy wad wymowy mogących wpłynąć na 
realizację badanych sekwencji. Osoby te pochodziły z północy Polski, głównie 
z Olsztyna i Warszawy, a także z Pomorza i Kujaw (te ostatnie dopuszczano do 
testu tylko wówczas, gdy poprawnie realizowały zbitki kie, gie). Każda z nich 


77
>>>
czytała zdania zawierające między innymi 44 omawiane tu konteksty l przede 
wszystkim typu: samogłoska różna od [i]/[e] + spółgłoska welarna + mięk- 
ka/zmiękczona spółgłoska,2 np. łokcie , kochliw e (por. Aneks). W celu spraw- 
dzenia wpływu jakości poprzedzającej samogłoski na wymowę następujących 
spółgłosek wybrano z materiału zdaniowego kilka przykładów dodatkowych 
zawierających sekwencję typu samogłoska przednia ([i] lub [eJ) + spółgłoska 
welarna +miękka/zmiękczona spółgłoska, np. z likwido wać, Zb ignie w, or limi 
gniazdami. Realizacje tych kontekstów nie zostały wliczone do łącznej sumy 
omawianych upodobnień. 
Nagrania dokonano na profesjonalnym sprzęcie cyfrowym. Wymowę więk- 
szości informatorów zarejestrowano w studiu radiowym. Teksty czytane niektó- 
rych osób, szczególnie starszych, nagrane zostały na cyfrowy magnetofon prze- 
nośny w ich naturalnym środowisku, ponieważ atmosfera studia negatywnie 
wpływała na naturalność ich czytania, inne godziły się na test tylko w warun- 
kach domowych. 
Analizy audytywnej materiału dokonały dwie osoby, w tym autorka tej pracl. 
Druga osoba również była przeszkolona fonetycznie. Zadaniem każdego z od- 


I Materiał badawczy stanowiły pojedyncze - względnie krótkie - zdania, zawierające 
wyrazy ze spodziewanymi zmiękczeniami, wynikającymi z uwarunkowań pozycyjnych 
(por. Aneks). Poszczególne zdania ułożone zostały dla potrzeb przeprowadzanych ekspe- 
rymentów, m.in. z uwzględnieniem przykładów pozycji zmiękczających przytaczanych 
we wcześniejszych opracowaniach. W przygotowaniu materiału do testów regułą było 
umiejscawianie obserwowanych kontekstów w środkowej części zdania, w celu uniknię- 
cia wpływu uwarunkowań intonacyjno-akcentowych oraz wyeliminowania pauz mogą- 
cych modyfikować realizacje badanych segmentów. Poza tym starano się, by warunki 
prozodyczne, w jakich znajdowały się wyrazy zawierające badane grupy oraz segmental- 
ne otoczenie grup, były możliwie podobne. Informatorzy, nieświadomi celu badań, pro- 
szeni byli o odczytanie listy tak przygotowanych zdań w możliwie równym tempie, 
zgodnym z ich naturalnym tempem wymowy, oraz przy zachowaniu równej intonacji. 
W czasie nagrania mówcy na bieżąco powtarzali te zdania, które wymówione zostały 
z "potknięciem". 
2 Badana grupa była poprzedzona przednią wysoką samogłoską Gak np. w cichsi) tyl- 
ko wówczas, gdy nie można było znaleźć odpowiedniego przykładu zgodnego z przyję- 
tym wcześniej założeniem. 
3 W trakcie badań zastosowano następujące procedury: Pierwsza, wstępna faza badań 
polegała na słuchaniu badanych sygnałów w zdaniu, odtwarzanych z taśmy magnetofo- 
nowej. W drugiej fazie wykonano segmentacje analizowanych kontekstów w programie 
Wave Studio (wersja 4.6), przetwarzającym wgrany na dysk twardy komputera sygnał na 
oscylogram. Program umożliwił inspekcję wzrokową i słuchową poszczególnych seg- 
mentów nagrań, powiększanie wybranych ftagmentów oscylogramu i odsłuch wsteczny. 
Oscylogram stanowił podstawę testu rozdziału polegającego na ustaleniu granic między 
poszczególnymi segmentami: czynnym i biernym oraz ftagmentami segmentów. W ten 
sposób m.in. weryfrkowano wrażenia słuchowe i sprawdzano z jakim segmentem (czyn- 
nym, biernym, czy tranzjentem) wiążą się te wrażenia. Następnie badany odcinek pod- 


78
>>>
----......- 


słuchujących było określenie obecności, braku i ewentualnego stopnia asymila- 
cji spółgłoski do następującej głoski miękkiej. Zastosowano procedurę testową 
wymuszonego wyboru: po usłyszeniu sygnału w słuchawkach (z możliwością 
wielokrotnego powtórzenia) słuchający musieli zakwalifikować słyszany dźwięk 
jako twardy, miękki bądź półmiękki (realizacje audytywnie postrzegane jako 
pośrednie między zdecydowanie twardymi a zdecydowanie miękkimi. Zjawisko 
półmiękkości zostało potwierdzone i zdefiniowane eksperymentalnie jako 
obiektywnie istniejące; por. Grzybowski, Sawicka 1999; Osowicka, Serowik 
2001). 
Jak wykazała analiza przeprowadzonego testu podatność welarnych spół- 
głosek na kontekstowe palatalizacje w grupach spółgłoskowych IIie jest duża - 
asymilacje nie mają charakteru obligatoryjnego w żadnym przypadku. Zmięk- 
cz
nia są zazwyczaj mało regularne, z przewagą wymówień twardych badanych 
głosek (por. tab. 1), z tym że w niektórych grupach upodobnienia są powszech- 
ne, w innych nie występują w ogóle. Liczba i jakość palatalizacji zależy od paru 
czynników. Jednym z nich jest wiek mówcy. Wyodrębniono dwa przedziały 
wiekowe - starsza grupa osób (między 48-62 rokiem życia) wYmawiała częściej 
spółgłoski postpalatalne niż osoby młodsze (między 20-30 rokiem życia). 
W tym drugim przypadku bardzo wyraźnie maleje liczba wymówień miękkich 
IIa korzyść twardych, szczególnie jeśli chodzi o obstruenty (o ponad połowę, 
por. tab. 4). W związku z tym w zależności od wieku mówcy różny jest stopień 
asymilacji w obrębie realizacji z upodobnieniem. I tak u osób starszych przewa- 
gę mają wymówienia wyraźnie miękkie nad półmiękkimi, wśród osób młodych 
górująjuż wymówienia półmiękkie (por. tab. 1). Procesy depalata1izacyjne przy- 
bierają na sile lub słabną również w zależności od takich czynników jak jakość 
elementów wchodzących w skład grupy, jakość poprzedzającej samogłoski, 
a także pozycja grupy w jednostce fonotaktycznej. 
Bardzo duży wpływ na artykulacje odnotowano w związku z różnymi kon- 
tekstami fonetycznymi, przy czym ogromne znaczenie dla wyboru realizacji - 
palatalnej bądź welarnej - ma jakość poprzedzającej badaną grupę samogłoski 
(byłby to więc czynnik działający progresywnie). Aby ustalić, jakie oddziaływanie 
na artykulacje sekwencji typu spółgłoska tylnojęzykowa + miękka/zmiękczona 
spółgłoska wywiera prawostronne sąsiedztwo badanej grupy, sprawdzono wy- 
mowę niektórych zbitek, np. Jifi, gni, ksi J nki, ngi i in., raz w obustronnie mięk- 
kim, raz w jednostronnie miękkim otoczeniu, np. w wyrazie gniecie po poprze- 


dawano segmeIItacji na mniejsze ftagmeIIty i ocenie słuchowej jakości następujących po 
sobie składowych analizowanej głoski, co umożliwiło dokładniejszą analizę jakościo- 
wych zmian zachodzących w czasowym przebiegu badanych spółgłosek. Sygnał seg- 
mentowano na najmniejsze odcinki, jakie można było identyfikować słuchowo. Ostatnią 
fazę badań stanowiła analiza elektroakustyczna wybranych realizacji przeprowadzona 
w Institut fUr Maschinelle Sprachverarbeitung Lehrstuhl fUr Experimentelle Phonetik 
w Stuttgarcie (sonogramy, spektrogramy w programie ESPS/xwaves). 


79
>>>
dzającym analizowaną sekwencję [a] vs. orlimi gniazdami, po poprzedzającym 
[i]; kwitów po [a] vs. zlikwidować po [i]; książki po [o] vs. książki po [e] (por. 
Aneks, zdania nr 18 i 49; 12 i 47; 1 i 45). Ustalono, że jeśli badana grupa wy- 
stąpi po [i] lub [e], to liczba palatalizacji znacząco wzrasta (ponad trzykrotnie) 
w stosunku do pozycji po innych samogłoskach (por. tab. 2). Co więcej, wydaje 
się, że nie jest ważne czy [i e] bezpośrednio poprzedza badaną głoskę wewnątrz 
wyrazu (por. Zbigniew, tab. 21), czy od tej spółgłoski oddziela ją granica mię- 
dzywyrazowa (por. orlimi gniazdami, tab. 21, por. też więksi vs książki, tab. 20, 
no. 2 i tab. 21) - upodobnienia są w obu przypadkach powszechne. Nie ma więc 
znaczenia, czy między przednią samogłoską a badaną spółgłoską występuje 
junktura czy też nie. Poprzedzające [i e], w przeciwieństwie do pozostałych 
samogłosek, wyraźnie sprzyja miękkim realizacjom następujących spółgłosek 
i to nie tylko ilościowo, ale również jakościowo. Asymilacje są też tu bardziej 
ewidentne. Występują tutaj bowiem wyraźnie miękkie artykulacje, z wymówie- 
niami typu wi[ńk']iel włącznie. Oprócz tego upodobnienia w tym wypadku bar- 
dzo dobrze się utrzymują (por. np. książki, jabłek się vs. więksi, tab. 20, no. 1-3). 
W młodszej wiekowo grupie informatorów liczba realizacji twardych jeśli wzra- 
sta, to tylko nieznacznie, w przeciwieństwie do pozostałych kontekstów. 
Szerszy lub węższy zakres występowania asymilacji omawianego typu zale- 
ży-cównież od kontekstu spółgłoskowego. 
Jeśli chodzi o jakość głoski podlegającej zmiękczeniu, to spośród wszyst- 
kich spółgłosek welarnych największym wpływom asymilacyjnym ulega n-tyl- 
nojęzykowe. Kontekstowe palatalizacje są tu liczne i silne (por. tab. 3). Jednak 
kwestia częstości występowania [,,'] I [,,'] w stosunku do [,,] w pozycji przed 
[k' g'] w obrębie wyróżnionych przykładów, tj. ręki, banki, winkiel, węgiel, 
rangi, parkingi wymaga dodatkowego komentarza. Tabele ogólne (por. np. tab. 3 
oraz tab. 20, no. 39-44) nie w pełni prezentują zakres występowania asymilacji 
sonantu welarnego przed [k' g'], ze względu na liczne realizacje nienormatywne 
- z [n] przedniojęzykowym 4 . W związku z tym, przed omówieniem palatalizacji 
asymilacyjnej tylnej głoski nosowej przed [k' g']; kilku słów uwagi wymaga 
kwestia zakresu występowania [n] przedniojęzykowego zamiast normatywnego 
[11] w wymowie warszawskiej w obrębie badanych przykładów. ' 
Zarówno w tzw. wymowie krakowsko-poznańskiej, jak i warszawskiej 
zgodnie z polskimi regułami ortoepicznymi w wyróżnionych w pracy przykła- 
dach, tj. ręki, banki, winkiel, węgiel, rangi, parkingi, normatywne jest 1,,1 (por. 
np. SWP 1997). W obu typach wymowa 1,,1 rzeczywiście jest realizowana tylko 


4 W tab. 3 i 20 realizacje normatywne z /TJ/ jak i nienormatywne z In! policzone są 
łącznie, co sugeruje, że asymilacji tylnego sonantu jest mniej niż w rzeczywistości, gdyż 
sonant zębowy przed [k' g'] zmiękcza się słabo. Inaczej rzecz się ma natomiast z sonan- 
temtylnojęzykowym - tutaj palatalizacje są wyraźne i częste (por. tab. 15.2 i 17). Jak 
,widać, wystąpienie realizacji zębowej obniża frekwencję zmiękczeń w tych kontekstach, 
gdzie [n] szczególnie często się pojawia, por. np. banki, tab. 20, no. 40 oraz tab. 15. 


80
>>>
w wyrazach typu ręki, węgiel, tzn. wówczas, gdy grupy składają się z graficznej 
samogłoski nosowej i k, g, ki, gi. I tu zdarzają się niekiedy odstępstwa. Słychać 
czasami formy typu [renk'i], [veng'el] lub [reijk'i], [vei]g'el]. Te pierwsze nie 
występują jeszcze w wymowie uznawanej za kulturalną, te drugie zawdzięcza- 
my przede wszystkim szkolnej działalności niektórych nauczycieli wymagają- 
cych od uczniów zaznaczania w wymowie różnic występujących w grafii. 
Wszystkie są bardzo rażące. Jednak tego samego nie można powiedzieć o sze- 
rzących się w wymowie warszawskiej realizacjach typu [bank' i] , [rang' i]. 
Zakres występowania zębowego [n] w stosunku do tylnego [11] wraz ze 
szczegółową charakterystyką wymowy w kontekście palatalności asymilacyjnej 
prezentuje tabela 15. Przedstawione tam wyniki potwierdzają obserwacje za- 
warte we wcześniejszych opracowaniach (por. Madejowa 1981, a w szczególno- . 
ści Sawicka 2001; dla fonetyki krakowsko-poznańskiej por. Kurek 1984). Wy- 
mowa z [n] jest coraz częstsza - występuje mniej więcej w połowie przypad- 
ków 5 . Wybór [n] czy [11] zależy od kilku czynników. Zauważono na przykład 
(por. tab. 15.2), że znaczący wpływ na sposób realizacji ma wiek mówiącego. 
lm młodszy mówca, tym rzadziej występuje wymowa zgodna z normą6. Oma- 
wiane upodobnienia szybciej wycofują się przed postpalatalnymi okluzywami 
bezdźwięcznymi (wzrost realizacji nienormatywnych o 27,06%) niż dźwięcz- 
nymi (wzrost o 12,53%), szczególnie dużo realizacji z [n] odnotowano wśród 
osób młodych w wyrazie banki (por. tab. 15.1 oraz 15). Możliwe, że również ma 
na to wpływ częstość użycia tego wyrazu. Ponadto widoczne jest oddziaływanie 
różnych kontekstów fonetycznych na sposób artykulacji omawianych segmen- 
tów. Mianowicie w obu grupach wiekowych realizacja tylnojęzykowa (bądź 
postpalatalna) nosowego sonantu znacznie częściej występuje przed dźwięczną 
[g'], natomiast [k'] bardziej sprzyja realizacji zębowef. Duże znaczenie ma 
również jakość samogłoski występującej przed sonantem nosowym - poprze- 
dzające [i] stanowi kontekst sprzyjający realizacji normatywnel, podczas gdy 
po innych samogłoskach częściej pojawia się [n]. 
Podsumowując wyniki testu należy stwierdzić, że do czynników sprzyjają- 
cych realizacji tylnojęzykowej (bądź postpalatalnej) należy palatalność poprze- 
dzającej samogłoski, dźwięczność następującej spółgłoski oraz starszy wiek 


5 Stosunek wynosi tutaj: [11' 11' TJ] - 52,54% vs. [n' n' n] - 47,46%. Prawie identyczne 
wyniki uzyskała Sawicka- [TJ] - 52,9% vs. [n] - 47,1 % (por. Sawicka 2001). 
6 Ogółem w grupie starszej [TJ' TJ' TJ] - 62,50% vs. [n' n' n] - 37,50%; w grupie młod- 
szej - [TJ' TJ' TJ] - 42,51 % vs. [n' n' n] - 57,49%, por. też tab. 15-15.2. 
7 Stosunek przedstawia się tutaj: przed [g']: [TJ' TJ' TJ] - 66,06% vs. [n' n' n] 
 ' 
33,94%; (por. też rangi, parkingi, tab. 15); przed [k']: [TJ' TJ' TJ] - 39,41% vs. [n' n' n]- 
60,59%, (por. banki, winkiel, tab. 15). ' 
8 Dane przedstawiają się następująco: po[i]: [TJ' TJ' TJ] - 60,00% vs. [n' n' n] -40,00% 
(por. winkiel, parkingi, tab. 15); po pozostałych samogłoskach: [TJ' TJ' TJ] - 46,11% vs. 
[n' n' n] - 53,89 % (por. banki, rangi, tab. 15). 


81
>>>
mówcy (podobnie Sawicka 9 , por. Sawicka 2001). Oczywiście istnieje duże in- 
dywidualne zróżnicowanie w obrębie omawianych przykładów. W spontanicz- 
nej wymowie dużo jest opcji i wahań. Ten sam mówca ten sam wyraz wymawia 
raz tak raz tak i ma to charakter akcydentalny. Niemniej jednak fakt powszech- 
nego wycofYwania się upodobnień omawianego typu wewnątrz morfemu znalazł 
dodatkowe potwierdzenie i w tej pracy. 
Jeśli chodzi o zakres występowania palatalności asymilacyjnej w obrębie 
omawianych kontekstów, to widoczna jest mała podatność na zmiękczenia 
[n]-przedniojęzykowego (nawet w obustronnym miękkim otoczeniu, por. win- 
kiel, parkingi, tab. 15) w stosunku do licznej i silnej palatalizacji tylnojęzyko- 
wego sonantu. Stosunek ten przedstawia się następująco: 


[n' n'] - 20,13% vs. [n] -79,87% (por. też tab. 15); 
[11' 11'] -76,97% vs. [11] - 23,03% (por. też tab. 16). 


Jak widać, w analizowanym materiale w obrębie wymówień zgodnych 
z normą (tj. tylnojęzykowych bądź postpalatalnych) realizacja postpalatalna 
nosowego sonantu znacznie przeważa nad welarną, przy czym górę biorą wy- 
mówienia wyraźnie miękkie (por. tab. 16 i 17). Dodajmy, że w obrębie artykula- 
cji miękkich wariantywność realizacji jest bardzo duża, poczynając od [11'} po- 
przez wymówienia z mniej lub bardziej wyraźnym rozsunięciem artykulacyjnym 
typu [111'] lub nawet [1ń], a także realizacje pośrednie między [11'] a [ń], na peł- 
nowartościowym [ń] kończąc (por. tab. 15). 
O dużej podatności omawianego sonantu na kontekstowe asymilacje świad- 
czy dodatkowo sposób realizacji przykładu więksi, gdzie palatalizowana bywa 
cała spółgłoskowa grupa przed [ś], z poprzedzającym okluzyw nosowym so- 
nantem włącznie. Co więcej, pojawienie się twardego okluzywu często nie ha- 
muje asymilacji między [ś] a sonantem nosowym, stąd obok wymówień bez 
upodobnienia w obrębie całej grupy przed [ś], np. [v'iet}kśi], odnotowano - 
szczególnie u osób starszych - realizacje typu [v'iet}'kśi] z twardym [k] nastę- 
pującym po postpalatalnej spółgłosce. 
Jednak pomimo tego, że zmiękczenia nosowego sonantu są wyraźnie do- 
strzegalne, nie można wprowadzić reguły, która sankcjonowałaby taką wymowę 
jako obligatoryjną w żadnym przypadku. 


9 Sawicka stwierdziła ponadto, że duży wpływ na sposób realizacji ma położenie sy- 
laby zawierającej sekwencje VnK - wygłosowe bądź śródgłosowe. Wygłos sprzyja wy- 
mówieniom zgodnym z normą, natomiast w śródgłosie znacznie częściej występuje [n] 
(por. Sawicka 200 l). W tej pracy z oczywistych względów nie ma odpowiednich przy- 
kładów z omawianą grupą położoną w sylabie wygłosowej. 


82
>>>
Jeśli chodzi o pozostałe spółgłoski welarne (tj. obstruenty zwarte k, g 
i szczelinowe x), to nie wykazały one w teście większych tendencji do asymilo- 
wania się. Nawet w pozycji przed prepalatalnymi ([ś ź ć Ź ń]) przeważała, nie- 
kiedy znacznie, wymowa twarda pierwszej głoski w grupie (por. np. tab. 4). 
W obrębie realizacji z upodobnieniem, generalnie rzecz biorąc, w obu grupach 
wiekowych zazwyczaj częściej występowały wymówienia półmiękkie niż 
miękkie. . 
Jeśli idzie o sposób artykulacji pierwszego obstruentu w grupie, to bardziej 
podatne na kontekstowe palatalizacje okazały się spółgłoski zwarte niż szczeli- 
nowe. (por. tab. 5-5.2 oraz tab. 9-9.2). Poza tym w wypadku okluzywów asy- 
milacje były stosunkowo silne, natomiast w wypadku głoski szczelinowej spo- 
. radyczne upodobnienia ograniczały się zazwyczaj tylko do palatalizacji krótkich 
odcinków czasowych bezpośrednio przed miękką spółgłoską. Stopień takich 
asymilacji można było określić jedynie jako półmiękki. Gros realizacji. było 
twardych (szczególnie w połączeniach ch + palatalizowana, por. tab. 9.1.) 
Szerszy lub węższy zakres występowania asymilacji głosek welarnych zale- 
ży również od jakości spółgłoski zmiękczającej. I tak,. jeśli chodzi o grupy 
z pierwszym sonantem, pewien niewielki wpływ na wybór realizacji (postpala- 
talnej bądź welarnej) miała dźwięczność/bezdźwięczność następującej spółgło- 
ski postpalatalnej (por. tab. 19.2). Wymowie miękkiej nosowego sonantu 
sprzyjał następujący okluzyw dźwięczny, szczególnie dużo było tu wymówień 
wyraźnie miękkich (por. tab. 19.2). Jednak wpływ dźwięczności/bezdźwięcz- 
ności następującego obstruentu na sposób realizacji głoski nosowej był wyraź- 
niejszy już tylko w starszej wiekowo grupie informatorów. Wśród mówców 
młodszych przed [g'] przybyło realizacji twardych, tak że różnica w zakresie 
występowania zmiękczeń ze względu na dźwięczność/bezdźwięczność drugiej 
głoski w grupie nie byłajuż duża. 
W grupach z obstruentem na pierwszym miejscu najwięcej upodobnień 
spółgłosek właściwych zaobserwowano przed środkowojęzykowymi [ś ź ć Ź ń] 
oraz wargowymi [p' b' f v' m'], choć przed przystąpieniem do testu spodzie- 
wałam się większej liczby wymówień miękkich w tych kontekstach niż odnoto- 
wałam w badaniu. Jednak w pozycji przed labialnymi asymilacji zaszło relatyw- 
nie wiele, jak na pozycję przed palatalizowaną, jeśli weźmie się pod uwagę fakt, 
że liczba palatalizacji (choć niewielka) była tu zbliżona, a niekiedy nawet więk- 
sza od liczby zmiękczeń odnotowanych w odpowiednich przykładach z drugą 
spółgłoską palatalną, np. w wyrazie kpina ogólna liczba wymówień twardych 
była taka sama jak w kciuk, w wyrazie kwitów upodobnień stwierdzono trochę 
więcej niż w wyrazie książki, w wyrazie kminek natomiast liczba wymówień 
miękkich była nieco wyższa niż w przykładzie knieje (por. tab. 20 no. 9 i 4; 
11 i l; 15 i 7). Ponadto to właśnie sekwencje z drugą miękką spółgłoską wargo- 
wą wyróżniały się w obrębie grup typu: tylnojęzykowy obstruent + spółgłoska 
palatalizowana, ze względu na relatywnie wysoki odsetek palatalizacji w kon- 
tekście przed wargową (około 22% realizacji miękkich lub półmiękkich bada- 


83
>>>
nych głosek, por. tab. 7) i prawie żaden w pozostałych kontekstach (tylko około 
6% takich artykulacji). W sekwencjach z drugą miękką spółgłoską wargową 
najwięcej asymilacji obserwowano w pozycji przed miękkim sonantem noso- 
wym (np. w wyrazach kminek, gmina, por. tab. 8.2), ale najwięcej było tu reali- 
zacji miękkich. Trochę mniej upodobnień zaszło przed wargowymi szczelino- 
wymi (np. kwitów, gwint, tab. 8.2), przy czym spółgłoska szczelinowa w pierw- 
szej fazie artykulacji bywała wymawiana twardo. Zdecydowanie najmniej asy- 
milacji odnotowano przed wargowymi okluzywami (por. kpina, rugbista, tab. 
8.2), szczególnie przed [b']IO. 
Pozostałe spółgłoski palatalizowane (tj. zębowa [t'] oraz dziąsłowe [I' r'D 
nie wywierały prawie żadnego wpływu na poprzedzający je segment (por. tab. 
8.2). Pomijam tu fakt, że często miękkość samych tych głosek (oprócz I') bu- 
dziła spore wątpliwości. 
Stopień. podatności welarnych spółgłosek na kontekstowe palatalizacje 
związany był również z pozycją badanej grupy w jednostce wyższego rzędu 
(por. tab. 10-12.2). Generalnie rzecz biorąc najwięcej zmiękczeń odnotowano 
wewnątrz morfemu (por. tab. 10-10.2), tylko nieco mniej na granicy sufiksalnej 
(tab. 11-11.2), a najmniej na szwie enklitycznym (12-12.2), z tym że w zależ- 
ności od jakości części składowych danej grupy różny był zakres występowania 
upodobnień na poszczególnych szwach. I tak np. w pozycji przed spółgłoskami 
prepalatalnymi najwięcej zmiękczeń obserwowano na szwie sufiksalnym (tab. 
11), nieco mniej na enklitycznym (12), przy czym upodobnienie częściej prowa- 
dziło tu do realizacji półmiękkich niż miękkich. Niemniej jednak, jeśli chodzi 
o okluzyw, to chociaż w pozycji enklitycznej był on artykułowany zazwyczaj 
bardzo krótko, to jednocześnie bywał wyraźnie palatalny. Najsłabszą i najmniej 
liczną palatalizację zanotowano natomiast wewnątrz morfemu (tab. 10). Jednak 
stosunek ten nieco fałszuje obraz, ponieważ w badanych przykładach grupa 
wewnątrzmorfemowa jest z reguły grupą nagłosową danego wyrazu, co nieco 
modyfikuje realizacje grupy (zobacz dalej). 
Sprawa wygląda zupełnie inaczej w sekwencjach z drugą spółgłoską pala- 
talizowaną oraz [k' g']. Tutaj gros upodobnień odnotowano wewnątrz morfemu 
(tab. 10.1). Stosunek ten wynika przede wszystkim z powszechnej palatalizacji 
sonantu nosowego przed [k' g']. Niemniej jednak również wśród obstruentów 
asymilacje były tu najwyraźniejsze. Natomiast szew sufiksalny, a szczególnie 
enklityczny znacząco hamowały upodobnienia - zarówno ilościowo jak i jako- 
ściowo - sporadyczne asymilacje prowadziły z reguły jedynie do artykulacji 
półmiękkich (tab. 11.1, 12.1). 


10 Możliwe również, że na liczbę palatalizacji negatywnie wpływa niska frekwencja 

cia oraz poczucie obcości danego wyrazu - stąd tak mało asymilacji w przykładzie 
rugbista (por. tab. 20, no. 20), wymawianym zresztą również jako r[agby]sta, r[ugby]sta, 
zwłaszcza przez osoby starsze. 


84
>>>
......-...... 
 


Czynnikiem hamującym bądź sprzyjającym miękkiej wymowie badanych 
spółgłosek może być również pozycja badanej grupy w wyrazie - nagłosowa 
bądź nienagłosowa. Nagłosowe usytuowanie sekwencji powstrzymywało 
upodobnienia, jeśli chodzi o pozycję przed palatalną - szczególnie bezdźwięcz- 
ny okluzyw słabo zmiękczał się w nagłosie (por. tab. 13, zwłaszcza grupę mów- 
ców młodszych). Przed palatalizowaną natomiast mniej było upodobnień 
w śródgłosie (por. 13.1). 
Możliwe, że na wybór realizacji wpływa także położenie we frazie wyrazu 
zawierającego badaną sekwencję - wygłosowe lub śródgłosowe. Jak się wydaje 
wygłos frazy w większym stopniu sprzyja asymilacjom niż śródgłos. W wygło- 
sie bowiem odnotowałam wyjątkowo dużo asymilacji, zwłaszcza tych całkowi- 
tych, więcej niż w analogicznych kontekstach o innej pozycji we frazie (por; 
Zbigniew vs. orlimi gniazdami, por. tab. 21, por. też więksi, tab. 20, no. 2 vs. 
książki, tab. 21, por. też Aneks, no. 48 i 49 oraz 2 i 45). Wniosek ten wymagałby 
jednak weryfikacji na szerszym materiale. . 
Jeśli chodzi o udział tonu krtaniowego, z reguły lepiej zmiękczały się oklu- 
zywy bezdźwięczne niż dźwięczne, szczególnie w pozycji przed spółgłoską 
prepalatalną (por. tab. 14). Przed palatalizowaną liczba asymilacji dźwięcznych 
i bezdźwięcznych była podobna, z minimalną przewagą upodobnień wśród ob- 
struentów dźwięcznych, ze względu na sporadyczne zmiękczenia Ix! w tym 
kontekście (tab. 14.1). 
Ponadto wydaje się, że jeśli chodzi o zbitki z pierwszym sonantem, to na 
wymowę (twardą bądź nietwardą), oprócz czynników już omówionych, wpływ 
może wywierać ortograficzny zapis omawianych sekwencji. Mianowicie 
w moim materiale nieco więcej asymilacji wystąpiło w grupach -ęki, ęgi, tj. 
wówczas gdy tylnojęzykowy sonant stanowi drugi element graficznej samogło- 
ski nosowej, niż w grupach -anki, -angi, tj. wtedy gdy zapisywany jest poprzez 
graficzne n (por. tab. 18). 
A zatem podatność welarnych spółgłosek na kontekstowe palatalizacje jest 
różna w zależności od szeregu czynników, z których najważniejsze to: wiek 
mówcy, otoczenie samogłoskowe badanej grupy, sposób artykulacji spółgłoski 
biernej (tj. podlegającej zmiękczeniu) oraz jakość spółgłoski czynnej (tj. zmięk- 
czającej), a także pozycja badanej grupy w większych jednostkach zarówno 
morfologicznych, j ak i (być może) fonetycznych. 
Spośród innych czynników mogących sprzyjać lub hamować procesy pala- 
talizacyjne można wymienić również tempo mówienia, tło socjolingwistyczne 
(sytuacyjność), a nawet uprawiany zawód. Z moich informatorów nauczyciele 
(zwłaszcza nauczycielki) mieli skłonność do wymówień literowych, co przeja- 
wiało się zresztą i w innych kontekstach. Ponadto nasilenie upodobnień w du- 
żym stopniu zależy od indywidualnego nawyku i choć ilość asymilacji większo- 
ści osób mieści się w pewnej średniej, to część wykazuje wyraźną skłonność do 
wymowy w zdecydowanie mniejszym lub większym stopniu zmiękczającej, 
z tym, że nie było ani jednaj osoby, która wszystkie omawiane tu przykłady 


85
>>>
zrealizowałaby miękko, trafiały się natomiast jednostki wymawiające badane 
głoski zawsze twardo. 
Kończąc warto wspomnieć, że w analizowanym materiale w realizacji ba- 
daIIych sekwencji w pozycji interkonsonantycznej pojawiały się słabiej lub sil- 
niej realiżowane qusi-samogłoskowe segmenty (pogłos, o różnej barwie), które 
z reguły hamowały upodobnienia. Takie parazytowe samogłoski występowały 
zwłaszcza u młodych mówców, szczególnie w pozycji przed sonantami, przy 
czym najczęściej przed [r'], najrzadziej przed [ń]. Epentezy wokaliczne trafiały 
się nawet w zbitkach obstruentalnych, częściej dźwięcznych niż bezdźwiecz- 
nych np. [gOv']inty lub [gOt]e. W tym drugim wypadku zdarzały się również 
wymówienia typu [te], z elizją pierwszej spółgłoski. ll Poza tym sporadycznie 
zdarzały się również artykulacje z niekompletnym zwarciem okluzywu lub na- 
wet wymówienia typu krzy[xl']iwy, [xl']imat, jabłe[x ś]ę, brosze[x ć]i, ze 
szczeliną zamiast zwarcia. Oprócz tego dźwięczność badanego okluzywu reali- 
zowana bywała niekonsekwentnie. Trafiały się półdźwięczne, a nawet bezdź- 
więczne artykulacje w miejscu spodziewanych dźwięcznych. Takie wymówienia 
obserwowano szczególnie w pozycji przed sonantami, ale również i przed 
dźwięcznymi obstruentami, np. wymówienia typu gdzie [kte]. 
Dodajmy, że w wypadku tylnojęzykowych [k g x] miejsce artykulacji prze- 
suwa się na velum czasem dość znacznie do tyłu lub do przodu jamy ustnej. 
W tym drugim wypadku takie przemieszczenie jest jedynym sygnałem dostoso- 
wania głoski welarnej do następującej palatalnej bądź palatalizowanej 12. 


II Jak wykazały badania Dunaja, grupy Igy bardzo często realizowane są bez nagło- 
sowego Ig/ w wymowie nieoficjalnej. (por. Dunaj 1985, s. 25-26). Autor stwierdza na- 
wet, że "formy z uproszczoną grupą gj trzeba uznać w polszczyźnie nieoficjalnej za 
niemal równorzędny wariant realizacji podstawowej (tylko częściowo warunkowany 
tempem mówienia, często pojawiający się w wymowie moderato)". (Dunaj 1985, s. 26). 
Tak więc realizacji typu [
e] zamiast [g
e] w rzeczywistości mamy zapewne więcej niż 
wskazują na to wyniki uzyskane w tej pracy (zapewne ze względu na wpływ pisowni na 
formy czytane). Łącznie odnotowałam bowiem tylko cztery realizacje uproszczone na 
dziewięćdziesiąt możliwych. Często natomiast artykulacja nagłosowego Ig/ była osłabio- 
na - bardzo krótka lub implozywna. 
12 O znacznych przesunięciach do przodu pasa kontaktu języka z podniebieniem 
w artykulacji [k g] w sąsiedztwie samogłoski przedniej [e], także [a] pisze też Wierz- 
chowska (por. Wierzchowska 1971, s. 169). 


86
>>>
Cytowane prace: 


Dukiewicz 1995: L. Dukiewicz, Fonetyka, [w:] i.. Dukiewicz, I. Sawicka, Gramatyka 
współczesnego języka polskiego. Fonetyka ifonologia, Kraków. 
Dunaj 1985: B. Dunaj, Grupy spółgloskowe współczesnej polszczyzny mówionej (w języ- 
ku mieszkańców Krakowa), Zeszyty Naukowe UJ. p.ace !'tzykoznawcze 83, Kraków. 
Kurek 1984: H. Kurek, Wymowa n przed spólgloskami tylnojęzykowymi k, g, k', g', 
w języku mieszkańców Krakowa, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, 
Prace Językoznawcze DCLXXXI, z. 76, s. 159-174. 
Madejowa 1981: M. Madejowa, Tendencje wymawianiowe we wspólczesnej polszczyźnie 
literackiej, Studia polonistyczne, IX, s. 91-95. 
Osowicka, Serowik, 2001: M. Osowicka, A. Serowik, O pólmiękkości spółgłoskowej, 
Acta Universitatis Nicolai Copemici. Studia Slavica VI, Toruń. 
Sawicka 1995: I. Sawicka, Fonologia, [w:] L. Dukiewicz, I. Sawicka, Gramatyka współ- 
czesnego języka polskiego. Fonetyka ifonologia, Kraków. 
Sawicka 200 I: I. Sawicka, Realizacja sonantu nosowego nielabialnego przed spółglo- 
skami welarnymi w zapożyczeniach w wymowie warszawskiej, Acta Universitatis Ni- 
colai Copernici, Studia Slavica VI, Toruń. 
Sawicka, Grzybowski 1999: I. Sawicka, S. Grzybowski, Studia z palatalności w językach 
słowiańskich, Toruń. 
Styczek 1980: I. Styczek, Logopedia, Warszawa. 
Wierzchowska 1971: B. Wierzchowska, Wymowa polska, Warszawa. 
Wierzchowska 1980: B. Wierzchowska, Fonetyka i fonologia języka polskiego, Wro- 
cław. 


Aneks 


Spis zdań wykorzystanych w teście 
I. Zakupiono książki od Jana. 
2. Tamci są więksi od nas. 
3. Zielonych jabłek się najadł. 
4. Nowy klimat jest łagodny. 
5. To jest krzykliwy pies. 
6. Znowu kciuk go boli. 
7. Weź łokcie ze stołu. 
8. Nowych broszek ci brakuje. . 
9. Piękne knieje tu rosły. 
ł O. Wrócił zmoknięty do domu. 
ł ł. Wasza kpina jest bezzasadna. 
12. Nie wzięła kwitów urzędowych. 
ł 3. Lubiła kminek w potrawach. 


87
>>>
14. Znów bok mi zdrętwiał. 
15. Szampon Fructis jest dobry. 
16. W kolorze ecrue dobrze wyglądasz. 
17. Postaw to, gdzie chcesz. 
18. Ta bluzka gniecie się mocno. 
19. W tym ciągniku jest usterka. 
20. Znany rugbista odwiedził Polskę. 
21. Kupiła gwinty w sklepie. 
22. Nasza gmina jest bogata. 
23. Nie lubiła gliny- i błota. 
24. To była urągliwa piosenka. 
25. Kupiła grill od sąsiada. 
26. Nasz wszechświat budzi ciekawość. 
27. Oni są cichsi od nas. 
28. Znów strach się bać. 
29. Była chciwa na pieniądze. 
30. Znów zapach ci przeszkadza. 
31. Ładnie pachniało w pokoju. 
32. Pod wpływem natchnienia napisał wiersz. 
33. Czekała chwileczkę w holu 
34. Przyszedł ochmistrz do pana. 
35. Ten zapach mi odpowiada. 
.36. Nowy Jachting klub zaprasża. 
37. Ania pochlipywała cały wieczór. 
38. Były kochliwe i naiwne. 
39. Był wysokiej rangi urzędnikiem. 
40. Kupił węgiel na zimę. 
41. Wszystkie banki odnowiono. 
42. Nie podał ręki Janowi. 
43. Oba parkingi są puste. 
44. Poszedł za winkiel z kolegą. 


Dodatkowo wyróżnione konteksty (tj. nie wliczone do tabel ogólnych) 
45. Ola odniesie książki. 
46. Miał kłopoty z likwidacją sklepu. 
47. Należy zlikwidować uprawę. 
48. Stary Zbigniew jest admirałem. 
49. Zajął się orlimi gniazdami. 


88
>>>
Wyniki badań 
Tab. l. Spółgłoski tylnojęzykowe ogółem 


Typ realizacii (%) 
Kontekst miekko półmiekko twardo 
welarne przed prepalatalnymi 10,80 lS,68 73,S2 13 
[śźćŹ ń ] S-14,69; M-6,91 S-16,91; M-14,44 S-68,40; M-78,64 
(100% = 1620 real.) 
welarne przed palatalizowanymi 14,32 8,63 77,OS 
(oraz Ck' g']14) S-17,26; M-11,37 S-9,49; M-7,78 S-73,2S; M-80,8S 
(100% = 2340 real.) 
welarna przed prepalatalnymi 12,88 11,S2 7S,61 
i palatalizowanymi S-16,21; M-9,SS S-12,S3; M-10,Sl S-71,26; M-79,9S 
(l00%=3960real.) 15 


- . 
Tab. 2. Zakres występowania upodobnień w zależności od jakości poprzedzającej 
samogłoski 


Typ realizacii (%) 
v Badane grupy miękko Dółmiekko twardo 
-ksi-, -lewi-, _gn;16_ SS,33 lS,S6 29,11 
[i]/[e] (100% = 4S0 real.) S-S7,33; M-S3,33 S-lS,S6; M-1S,S6 S-27,11; M-31,11 
* -ksi-, -/rn.'i-, -gni- 12,22 10,00 77,78 
[i]/[e] (100% = 4S0 real.) S-19,26; M-S,19 S-10,37; M-9,63 S-70,il7; M-8S,19 


I3 Wiersz pierwszy, nie opatrzony symbolami (S, M), zawiera zawsze łączne wyniki 
badań dla obu grup informatorów, tzn. dodając wyniki dla danego typu realizacji (miękki 
+ półmiękki + twardy) uzyskamy 100% dla wszystkich mówców. Wiersz następny (poni- 
żej), opatrzony symbolami S, M, zawiera wyniki badań dla poszczególnych gruP. infor- 
matorów, gdzie S (grupa starsza) = 100% i M (grupa młodsza) = 100%, tzn. dodając 
wyniki dla danego typu realizacji (miękki + półmiękki + twardy) dla S uzyskamy 100% 
realizacji dla grupy starszej, dodając wyniki dla typu realizacji miękkiego + półmiękkie- 
go + twardego dla M uzyskamy 100% realizacji dla grupy młodszej. Ma to zastosowanie 
do wszystkich zamieszczonych w tej pracy tabel. 
14 Zdecydowałam się połączyć spółgłoski palatalizowane i postpalatalnymi w jedną 
grupę, ponieważ, w przeciwieństwie do np. włoskich czy macedońskich [k' g'], zacho- 
wują one wyraźnie związek barwy z odpowiednimi welarnymi. 
15 W tym miejscu podaję tylko ilość realizacji dla procentów nie opatrzonych litera- 
mi, gdyż dla procentów przy S i M suma realuacji (tzn. 100%) równa się zawsze poło- 
wie sumy realizacji dla procentów nie opatrzonych literami (real. = realizacji). 
16 Wyniki dla dodatkowych kontekstów (tj. po [i e]) nie są uwzględnione w pozosta- 
łych tabelach. 


89
>>>
Sonant vs. obstruenty 


Tab. 3. Sonant 


TVD realizacii (%) 
Kontekst miękko nółmiekko twardo 
sonant przed [k' g'] 17 45,74 15,56 38,70 
(grupa tiki, ęki-Ingi, ęgi) S-51,.48; M-40,OO S-15,93; M-15,19 S-32,59; M-44,81 
(100% = 540 real.) 


Tab. 4. Obstruenty 


TVD realizacii (%) 
Kontekst miękko nółmiekko twardo 
welarny obstruent 10,80 15,68 73,52 
przed prepalatalną S-14,69; M-6,91 S-16,91; M-14,44 S-68,40; M-78,64 
(100% = 1620 real.) 
welarny obstruent 4,89 6,56 88,56 
przed palatalizowaną S-7,00; M-2,78 S-7,56; M-5,56 S-85,44; M-91,67 
(100% = 1800 real.) 
welarny obstruent przed 7,69 10,88 81,43 
prepalatalną i palatalizowaną S-10,64; M-4,74 S-11,99; M-9,17 S-77,37; M-85,50 
(100% = 3420 real.) 


Zakres występowania upodobnień 
ze względu na sposób artykulacji pierwszej głoski w grupie 


Tab. 5. Pozycja przed prepalatalnymi 


TVD realizacii (%) 
Kontekst miekko półmiekko twardo 
zwarte przed prepalatalną 12,73 14,24 73,03 
(100% = 990 real.) S-17,98; M-7,47 S-14,55; M-13,94 S-67,47; M-78,59 
szczelinowe przed prepalatalną 7,78 17,94 74,29 
(100% = 630 real.) S-9,52; M-6,03 S-20,63; M-15,24 S-69,84; M-78,73 
nosowe przed prepalatalną -- -- -- 
S- --; M--- S- --; M--- S- __; M- -- 


17 W tabeli nr 3 oraz 20 realizacje normatywne z lej/ jak i nienormatywne z In! poli- 
czone są łącznie, por. przypis nr 4. Szczegółowe dane artykulacyjne bez uwzględnienia 
realizacji przedniojęzykowych (typu [bank' iD przedstawiają tabele 16-19. 


90
>>>
Tab. 5.1. Pozycja przed palatalizowanymi 


TYD realizacii (%) 
Kontekst miękko Dólmiekko twardo 
zwarte przed palatalizowaną 6,35 7,22 86,43 
000% = 1260 reaL) 
5-9,05; M-3,65 5-8,10; M-6,35 5-82,86; M-90,00 
szczelinowe przed 1,48 5,00 93,52 
palatalizowaną 
(100%=540real.) 5-2,22; M-0,74 5-6,30; M-3,70 5-91,48; M-95,56 
nosowe przed [k' g'] 45,74 15,56 38,70 
(grupy: Vnki, ęki-/Vngi, ęgi) 
(100% = 540 real.) 5-51,.48; M-40,00 5-15,93; M-15,19 5-32,59; M-44,81 


Tab. 5.2. Łącznie pozycja przed prepalatalnymi i palatalizowanymi 


Tvo realizacii (%) 
Kontekst miekko Dółmiekko twardo 
zwarte przed prepalatalną 9,16 10,31 80,53 
i palatalizowaną 
000% = 2250 real.) 5-12,98; M-5,33 5-10,93; M-9,69 5-76,09; M-84,98 
szczelinowe przed prepalatalną 4,87 11,97 83,16 
i palatalizowaną 
000% = 1170 reaL) 5-6,15; M-3,59 5-14,02; M-9,91 5-79,83; M-86,50 
nosowe przed [k' g'] 45,74 15,56 38,70 
(grupy: Vnki, ęki-/Vngi, ęgi) 
000% = 540 reaL) 5-51,.48; M-40,00 5-15,93; M-15,19 5-32,59; M-44,81 


Tab. 6. Zakres występowania upodobnień welarnego obstruentu w zależności odjakości 
następującej spółgłoski 


Tvo realizacii (%) 
Kontekst miekko Dółmiekko twardo 
tylne przed wargowymi 7,04 8,15 84,81 
[p' b' f y' m'] 5-9,88; M-6,42 
(100% = 810 real.) 5-10,86; M-3,21 5-79,26; M-90,37 
tylne przed zębowym [1'] 1,11 5,00 93,89 
(100% = 180 reaL) 
5-1,11; M-l,ll 5-5,56; M-4,44 5-93,33; M-94,44 
tylne przed dziąsłowymi [I' r'] 2,22 4,72 93,06 
(100% = 720 reaL) 
5-2,50; M-l,94 5-5,28; M-4,17 5-92,22; M-93,89 
tylne przed prepalatalnymi 10,80 15,68 73,52 
[ś Ź ć 
 ń]18 5-14,69; M-6,91 5-16,91; M-14,44 5-68,40; M-78,64 
(100% = 1620 reaL) 


18 Obstruenty w pozycji przed [k' g'] w teście nie wystąpiły. 


91
>>>
-..--.
. - 


Tab. 7. Asymilacje welarnych obstruentów w zależności od jakości spółgłoski 
palatalizowanej 


Tvp realizacii (%) 
Kontekst miekko pólmiekko twardo 
k. g. cli przed miękkimi 10.79 10,79 78,41 
wargowymi S-16,51; M-5,08 S-1I,75; M-9,84 S-71,75; M-85.08 
[p' b' r v' m'] 
(100% = 630 real.) 
k, g, clI przed pozostalymi 1,59 4,29 94,13 
palatalizowanymi S-I,90; M-l,27 S-4,76; M-3,81 . S-93,33; M-94,92 
(tj. [t' l' r']) 
(100% = 900 real.) 


Spółgłoski tylnojęzykowe 
przed palatalizowanymi spółgłoskami wargowymi wewnątrz morfemu 


Tab. 8. Asymilacje welarnych obstruentów w pozycji przed zmiękczonymi spółgłoskami 
wargowymi wewnątrz morfemu 


TVp realizacii (%) 
Kontekst miekko pólmiekko twardo 
k przed miękką wargową 13,70 11,11 75,59 
(100% = 270 real.) S-20,74; M-6,67 S-II,85; M-IO,37 S-67,41; M-82,96 
g przed miękką wargową 8,52 10,00 81,48. 
(100% = 270 real.) S-13,33; M-3,70 S-lI,l1; M-8,89 S-75,56; M-87,41 
cli przed miękką wargową 8,89 12,22 78,89 
(100% = 90 real.) S-13,33; M-4,44 S-13,33; M-lI,ll S-73,33; M-84,44 


Tab. 8.1. Asymilacje welarnych obstruentów w pozycji przed palatalizowanymi 
spółgłoskami wargowymi ze względu na sposób artykulacji pierwszej głoski 


., Typ realizacii (%) 
Kontekst miekko p61miekko Twardo 
Zwarte k. g przed miękką 11,11 10,56 78,33" 
wargową S-17,04; M-5,19 S-I 1,48; M-9,63 S-71,48; M-85.19 
(100% = 540 real.) 
Szczelinowe clI przed miękką 8,89 12,22 78,89 
wargową S-13,33; M-4,44 S-13,33; M-ll,ll S-73,33; M-84,44 
(100% = 90 real.) 


[92]
>>>
Tab. 8.2. Zakres występowania upodobnień ze względu na sposób artykulacji drugiej 
głoski 


Typ realizacji (%) 
Kontekst miekko pólmiekko twardo 
k,g przed zwartymi [p' b'] 5,00 8,89 86,11 
000% = 180 real.) S-6,67; M-3,33 S-12,22; M-5,56 S-81,11; M-91,l1 
k, g przed szczelinowymi [r v'] 12,78 11,11 76,11 
000% = 180 real.) S-21,11; M-4,44 S-11,l1; M-ll,l1 S-67,78;M-84,44 
k, g przed sonantem [m'] 15,56 11,67 72,78 
(100% = 180 real.) S-23,33; M-7,78 S-ll,ll; M-12,22 S-65,56; M-80,00 
clI przed szczelinową [r] 8,89 12,22 78,89 
(100% = 90 real.) S-13,33; M-4,44 S-13,33; M-II,II S-73,33; M-84,44 


Zakres występowania asymilacji 
wśród poszczególnych spółgłosek welarnych - ogółem 


Tab. 9. Pozycja przed prepalatalną - ogółem 


Sposób realizacji (%) 
Li tera miekko półmiękko twardo 
k 14,03 15,83 70,14 
(100% = 720 real.) S-19,17; M-8,89 S-16,11; M-15,56 S-64,72; M-75,56 
g 9,26 10,00 80,74 
000% = 270 real.) S-14,81; M-3,70 . S-lO,37; M-9,63 S-74,81; M-86,67 
clI 7,78 17,94 74,29 
(100% = 630 real.) S-9,52; M-6,03 S-20,63; M-15,24 S-69,84; M-78,73 
-ęki. -ęgi -- -- -- 
-liki. -ligi S---; M --- S---; M--- S---; M--- 


Tab. 9.1. Pozycja przed palatalizowaną (oraz [k' g'D - ogółem 


SDosób realizacii (%) 
Li tera miekko Pólmiekko twardo 
k . 7,22 7,64 85,14 
(100% = 720 real.) S-lO,OO; M-4,44 S-7,78; M-7,50 S-82,22; M-88,06 
g 5,19 6,67 88,15 
(100% = 540 real.) S-7,78; M-2,59 S-8,52; M-4,81 S-83,70; M-92,59 
ch 1,48 5,00 93,52 
000% = 540 real.) S-2,22; M-0,74 S-6,30; M-3,70 S-91,48; M-95,56 
-ęki, -ęgi, -liki, -ligi 45,74 15,56 38.,70 
000% = 540 real.) S-51,.48; M-40,OO S-15,93; M-15,19 S-32,59; M-44,81 


[93]
>>>
Tab. 9.2. Pozycja przed prepalatalną i palatalizowaną-ogółem 


Sposób realizacji (%) 
Li tera Miękko p6łmiękko twardo 
k 10,63 11,74 77,64 
(100% = 1440 real.) S-14,58; M-6,67 S-II,94; M-II,53 S-73,47; M-81,81 
g 6,54 7,78 85,68 
(100% = 810 real.) S-IO,12; M-2,96 S-9,14; M-6,42 S-80,74; M-90,62 
cli 4,87 11,97 83,16 
(100% = 1170 real.) S-6,15; M-3,59 S-14,02; M-9,91 S-79,83; M-86,50 
-ęki, -ęgi. -liki. -ligi 45,74 15,56 38,70 
(100% = 540 real.) S-51,48; M-40,OO S-15,93; M-15,19 S-32,59; M-44,81 


Sposób realizacji poszczególnych głosek 
- gdy grupa spółgłoskowa usytuowana jest wewnątrz morfemu 


Tab. I O Pozycja przed spółgłoskami prepalatalnymi 


Sposób realizacji (%) 
Litera miękko p6łmiękko twardo 
7,78 14,44 77,78 
k S-II,67; M-3,89 S-16,67; M-12,22 S-71,67; M-83,89 
8,33 1I,1l 80,56 
g S-14,44; M-2,22 S-lI,lI; M-li, 11 S-74,44; M-86,67 
2,78 17,78 79,44 
clI S-5,56; M-O,OO S-22,22; M-13,33 S-n,22; M-86,67 
-ęki. -ęgi - - - 
-liki. -ligi S- -- ; M- -- S- --; M- -- S- --; M- -- 
razem 6,67 14.44 78,89 
(100% = 720 real.) S-IO,83; M-2,50 S-16,67; M-12,22 S-n,50; M-85,28 


[94]
>>>
-= " 


Tab. 10.1. Pozycja przed spółgłoskami palatalizowanymi (oraz [k' g']) 


Sposób realizacii (%) 
Litera miekko pólmiekko twardo 
7,78 8,33 83,89 
k S-I1,48; M-4,07 S-8,52; M-8,15 S-80,00; M-87,78 
6,22 6,89 86,89 
g S-9,33; M-3,11 S-8,44; M-5,33 S-82,22; M-91,56 
2,96 7,04 90,00 
cli S-4,44; M-I,48 S-7,41; M-6,67 S-88,15; M-91,85 
-ęki, -ęgi 45,74 15,56 38,70 
-liki, -ligi S-51,48; M-40,00 S-15,93; M-15,19 S-32,59; M-44,81 
razem 18,06 9,94 72,00 
(100% = 1800 real.) S-21,89; M-14,22 S-IO,56; M-9,33 S-67,56; M-76,44 


Tab. 10.2. Ogółem przed prepalatalną i palatalizowaną 


Sposób realizacii (%) 
Litera miękko D61miekko twardo 
7,78 10,78 81,44 
k S-I1,56; M-4,OO S-I 1,78; M-9,78 S-76,67; M-86,22 
6,83 8,10 85,08 
g S-10,79; M-2,86 S-9,21; M-6,98 S-80,00;M-90,16 
2,89 11,33 85,78 
cli S-4,89; M-0,89 S-13,33; M-9,33 S-81,78; M-89,78 
-ęki, -ęgi 45,74 15,56 38,70 
-liki, -ligi S-51,48; M-40,OO S-15,93; M-15,19 S-32,59; M-44,81 
razem 14,80 11,23 73,97 
(100% = 2520 real.) S-18,73; M-IO,87 S-12,30; M-I 2,30 S-68.97; M-78,97 


[95]
>>>
Sposób realizacji poszczególnych głosek 
- gdy grupa spółgłoskowa rozdzielona jest szwem sufrksalnym 


Tab. II. Pozycja przed spółgłoskami prepalatalnymi 


SDosób realizacii (%) 
Litera Miękko półmiękko twardo 
23,89 11,67 64,44 
k S-27,78; M-20,00 S-8,89; M-14,44 S-63,33; M-65,56 
ll,ll 7,78 81,11 
g S-15,56; M-6,67 S-8,89; M-6,67 S-75,56; M-86,67 
15,00 17,78 67,22 
ch S-16,67; M-13,33 S-17,78; M-17,78 S-65,56; M-68,89 
-ęki. -ęgi - - - 
-nki. ongi S- -- ; M- -- s- _O; M- -- s- __; M- -- 
razem 17,78 13,33 68,89 
(100% = 450 real.) S-20,89; M-14,67 S-12.44; M-14,22 S-66,67; M-71,11 


Tab. 11.1. Pozycja przed spółgłoskami palatalizowanymi (oraz Ck' g']) 


Sposób realizacii (%) 
Li tera miekko półmiekko twardo 
8,89 10,00 81,ll 
k S-8,89; M-8,89 S-8,89; M-lI,lI S-82,22; M-80.00 
0,00 5,56 994,44 
g S-O,OO; M-O,OO S-8,89; M-2,22 S-91,1I; M-97,78 
. 
0,00 2,22 97,78 
dl S-O,OO; M-O,OO S-2,22; M-2,22 S-97,78; M-97,78 
-ęki. -ęgi - - - 
-liki, ongi S- -- ; M- -- S- _O; M- -- S- _O; M- -- 
razem 2,96 5,93 91,11 
(100% = 270 real.) S-2,96; M-2,96 S-6,67; M-5,19 S-90,37; M-91,85 


[96]
>>>
Tab. 11.2. Ogółem przed prepalatalnymi i palatalizowanymi 


Sposób realizacii (%) 
Li tera miękko Dółmiekko twardo 
18,89 ll,ll 70,00 
k S-24,48; M-16,30 S-8,89; M-B,33 S-69,63; M-70,37 
5,56 6,67 87,78 
K S-7,78; M-3,33 S-8,89; M-4,44 S-83,33; M-92,22 
10,00 12,59 77,41 
cli S-lI,II; M-8,89 S-12,59; M-12,59 S-76,30; M-78,52 
-ęki, -ęgi .- - - 
-liki. -liKi. . S- -- ; M- -- S- _O; M- -. S- _O; M- -- 
razem 12,22 10,56 77,22 
(100% = 720 real.) S-ł4,17; M-IO,28 S-10,28; M-IO,83 S-75,56; M-78,89 


Sposób realizacji poszczególnych głosek 
- gdy grupa spółgłoskowa rozdzielona jest szwem enklitycznym 


Tab. 12. Pozycja przed spółgłoskami prepal
talnymi 


Sposób realizacii (%) 
Litera miękko Dółmiekko twardo 
16,67 22,78 60,56 
k S-25,56; M-7,78 S-22,22; M-23,33 S-52,22; M-68,89 
- - - 
K S- -- ; M- -- S- _o; M- -- S- _O; M- -- 
1,67 16,ll 82,22 
dl S-2,22; M-I,II S-20,00; M-12,22 S-77,78; M-86,67 
-ęki. -ęgi - - - 
-liki, -liKi S- -- ; M- -- S- _O; M- -- S- _O; M- -- 
razem 9,17 19,44 71,39 
(100% = 360 real.) S-13,89; M-4,44 S-21,ll; M-17,78 S-65,OO; M-77.78 


[97]
>>>
--'- 


Tab. 12.1. Pozycja przed spółgłoskami palatalizowanymi (oraz [k'g']) 


Soosób realizacii (%) 
Li tera miękko półmiękko twardo 
2,22 1,11 96,67 
k S-2,22; M-2,22 S-2,22; M-O,OO S-9S,S6; M-97,78 
- - - 
g S- -- ; M- -- s- _O; M- -- S- __; M- -- 
0,00 3,33 96,67 
cli S-O,OO; M-O,OO S-6,67; M-O,OO S.93,33; M-IOO,OO 
-ęki. -ęgi - - - 
-liki, -ligi S- -- ; M- -- S- _O; M- -- S- _O; M- -- 
razem 1,11 2,22 96,67 
(100% = 180 real.) S-I,lI; M-I,II S-4,44; M-O,OO S-94,44; M-98,89 


Tab. 12.2. Ogółem przed prepalatalnymi i palatalizowanymi 


Soosób realizacii (%) 
Litera Miekko oółmiekko twardo 
1I,8S lS,S6 72.S9 
k S-17,78; M-S,93 S-IS,S6; M-1S,S6 S-6S,22; M-78,S2 
- - - 
g S- -- ; M- -- S- __; M- -- S- _O; M- -- 
l, li lI,8S 87,04 
cli S-1,48; M-0,74 S-lS,S6; M-8,IS S-82,96; M-9I,Il 
-ęki. -ęgi - - - 
-liki. -J/gi S- -- ; M- -- S- _O; M- -- S- _O; M- -- 
razem 6,48 13,70 79,81 
(100% = S40 real.) S-9,63; M-3,33 S-IS,S6; M-II,8S S-74,81; M-84,81 


[98]
>>>
Zakres występowania upodobnień ze względu na pozycję 
- nagłosową vs. śródgłosową - badanej grupy w wyrazie 


Tab. 13. Pozycja przed prepalatalnymi 


Położenie Tvp realizacii (%) 
Badana grupa grupy miekko p6łmiekko twardo 
k. g. ch przed prepalatalną nagłos 7,4ł 14,26 78.33 
(100% = 540 reaL) S-12,22; M-2,59 S-16,67; M-l 1,85 S-71,1I; M-85,56 
k. g. ch przed prepalatalną śródgłos 12,50 16,39 71,11 
(100% = 1080 real.) S-15,93; M-9,07 S-l7,04; M-15,74 S-67,04; M-75,19 


Tab. 13.1. Pozycja przed palatalizowanymi 


Położenie TVD realizacii (%) 
Badana grupa grupy miekko p6łmiękko twardo 
k. g. clI przed palatalizowaną naglos 9,14 9,51 81,36 
(100% = 810 reaL) S-ł3,58; M-4,69 S-IO,12; M-8,89 S-76,30; M-86,42 
k. g. ch przed palatalizowaną śródglos 1,41 4,14 94,44 
( 100% = 990 reaL) S-1,62; M-I,21 S-5,45; M-2.83 S-92,93; M-95,96 


Asymilacje obstruentów tylnojęzykowych 
ze względu na udział tonu krtaniowego 


Tab. 14. Pierwszy obstruent dźwięczny 


Tvp realizacii (%) 
Kontekst miekko p6lmiekko twardo 
dźwięczny przed prepalatalną 9,26 10,00 80,74 
( 100% = 270 real.) S-14,81; M-3,70 S-lO,37; M-9.63 S-74,81; M-86,67 
dźwięczny przed palatalizowaną 5,19 6,67 88,15 
(100% = 540 reaL) S-7,78; M-2,59 S-8,52; M-4,81 S-83,70; M-92,59 
dźwięczny przed prepalatalną 6,54 7,78 85,68 
i palatalizowaną S-IO,12; M-2.96 S-9,14; M-6,42 S-80,74; M-90,62 
(100% = 810 reaL) 


[99]
>>>
i 
, 
., 


Tab. 14.1. Pierwszy obstruent bezdźwięczny 


Tvp realizacii (%) 
Kontekst miękko oółmiekko twardo 
bezdźwięczny przed prepalatal- 1I,1I 16,81 72,07 
ną S-14,67; M-7,56 S-18,22; M-15,41 S-67,11; M-17,Q4 
(100%= 1350 real.) 
bezdźwięczny przed 4,76 6,51 88,73 
palatalizowaną S-6,67; M-2,86 . S-7,14; M-5,87 S-86,19; M-91,27 
(100% = 1260 real.) 
bezdźwięczny przed prepalatalną 8,05 1I,84 80,11 
i palatalizowaną S-IO,80; M-5,29 S-12,87; M-10,80 S-76,32; M-83,91 
(100% = 2610 real.) 


[100]
>>>
Wymowa sonantu nosowego w sekwencjach literowych: -ęki,- ęgi,- anki, -{lIlgi,- iI/ki,- ingi 
Tab. 15: Wymowa sonantu nosowego w sekwencjach literowych -ęki,- ęgi,- anki, -(lngi,- inki,- ingi - wyniki badań dla poszczególnych 
przykładów (z uwzgłędnieiliem realizacji przedniojęzykowych) . 


ł--I 
-- 
o 
-- 
'--' 


. Typ ręalizacji (%) 
Badany miękko pólmiękko twardo 
wyraz [ I)' ] [I)'/ń] [ i I]'] [ń] [ n'] [ 1)'] [ n'] [n l [n] 
ręki 32,22 6,67 6,67 0,00 0,00 26,67 0,00 27,78 0,00 I
 
S-42.22:M-22,22 S-4,44:M-8,89 S-6,67:M-6,67 S-O,OO:M-O,OO S-O.OO;M-O.OO S-26,67;M-26,67 S-O,OO:M-O.OO S-20.00;M-3S.S6 S-O,OO:M-O,OO 
banki 11,11 l,]] 0,00 0,00 2,22 5,56 7,78 ]3,33 58,89 
S-20,OO:M-2,22 S-2.22:M-O,OO S-O.OO;M-O.OO S-O,OO:M-O,OO S-2.22;M-2.22 S-8,89;M-2,22 S-2,22:M-13.33 S-20,OO:M-6,67 S-44,44:M-73.33 
winkiel 26,67 0,00 7,78 1],11 10,00 4,44 2,22 4,44 3333 
S-28,89:M-24,44 S-O,OO:M-O.OO S-8,89:M-6,67 S-I 1,11 ;M-I 1,1 I S-6,67;M-B,33 S-4,44;M-4,44 S-2,22;M-2,22 S-6,67;M-2.22 S-3 1.11 ;M-35,S6 
węgiel 40,00 13,33 5,56 0,00 0,00 22,22 0,00 18,89 0,00 
S-44.44;M-3S,S6 S-13,33:M- 13,33 S-6,67;M-4,44 S-O.OO:M-O.OO S-O,OO:M-O,OO S-24,44;M-20,OO S-O,OO:M-O,OO S-II ,I I ;M-26,67 S-O.OO:M-O.OO 
rangi 10,00 20,00 1,1] 0,00 2,22 8,89 4,44 21,11 32,22 
S- I S,S6;M-4,44 S-22,22:M-17,78 S-2.22;M-O,OO S-O,OO:M-O.OO S-2.22:M-2.22 S- I 3,33:M-4.44 S-4,44;M-4;44 S-17,78:M-24.44 S-22,22:M-42,22 
parkingi 45,56 0,00 2,22 16,67 2,22 6,67 4,44 5,56 16,67 
S-48,89;M-42.22 S-O.OO:M-O.OO S-2,22:M-2.22 S-IS.S6;M-17.78 S-2,22;M-2,22 . S-4.44;M-8.89 S-4,44:M-4,44 S-6,67;M-4,44 S-IS,S6:M-17,78 


i Ił 


Tab. 15.1. Wymowa sonantu nosowego w grupach typu: -ęki, - ęgi, - anki, -angi, - inki, - ingi - ze względu na dźwięczność/bezdźwięciność 
okluzywu 


Typ realizacii (%) 
Kontekst miękko pólmiękko twardo 
[ n' ] [ n'/ń ] [i 1)'] [ńl [ n'] [ 1)'] [ n'l [ n l [n] 
grupy: 23,33 2,59 4,81 3,70 4,07 12,22 3,33 15,19 30,74 
-ęki, -enki, -inki S-30,37M-16.30 S-2,22;M-2,96 S-S, I 9M-4.44 S-3,70;M-3.70 S-2.96:M-S,19 S-13,33;M-II,1I S-l.48;M-S,19 S-IS,S6;M-14,81 S-2S,19;M-36.30 
(100%=270real.) 
grupy: 31,85 11,11 2,96 5,56 1,48 12,59 2,96 15,19 16,30 
-ęgi, -engi,-ingi S-36,30;M-27.41 S-II,8S;M-IO,37 S-3,70;M-2,22 S-S,19;M-S,93 S-1,48;M-I,48 S-14,07;M-IJ.1J S-2,96;M-2,96 S-II,8S;M-18,52 S-12.S9;M-20,OO 
(l00%=270reaJ.) 


II ,i 


19 Dla procentów nie oznaczanych literami 100% = 90 realizacji; dla procentów oznaczanych literami S, M 100% = 45 realizacji.
>>>
2 W 


k 


k 


k 


Tab, 15. ymowa sonantu nosowego w grupa c 1 typu: -ę i,- ęgi,- Cln 'i, -Clngi,- in 'i,- illRi - OgÓ em 
TVD realizacji (%) 
Kontekst miekko pólmiekko twardo 
[1]'] [ 1]'lIi ] [11]'] [ń] [ n'] [ 11'] [n'] [ I] ] [ n ] 
-ęki, -enki,-inki 27,59 6.85 3,89 4.63 2,78 12.41 3,15 15,19 23,52 
-ęgi, -engi,-il/gi S-33,33;M-21,S5 S-7,04;M-6,67 S-4,44:M-3,33 S-4,44;M-4.SI S-2,22;M-3,33 S-I3,70;M-II.11 S-2,22;M-4,07 S-I3,70;M-16,67 S-I S,S9;M-2S,1 5 
( 100%=540real,) 


II, 


Tab. 16. Asymiła
ie sonantu tylnojęzykowego w sekwencjach literowych: -ęki,- ęgi,- anki, -angi,- inki,- ingi - wyniki badań dla 
I d' . 


....-. 

-. 
-o 
N 
........ 


poszczególnych przykładów (bez uwzglę mema realtzaCJt przedniojęzykowych) 
TVD realizacii (%) 
Badany wyraz miękko pól miękko twardo 
[11' lir 11'/ń]l[ li 11'] LII [ I]' l [111 
ręki "' 45,56 26,67 27,78 
S-53,33; M-37,78 S-26,67; M-26,67 S-20,00; M-35,56 
banki l2 39,29 17,86 42,86 
S-43,48; M-20,OO S-17,39; M-20,OO S-39,13; M-60,00 
winkiel ".' 79,49 10,26 10,26 
S-77,27; M-82,35 S-9,09; M-II ,76 S-I3,64; M-5,88 
węgiel l4 58,89 22,22 18,89 
S-64,44; M-53,33 S-24,44; M-20,00 S-II,II; M-26,67 
rangi" 50,91 14,55 34,55 
S-56,25; M-43,48 S-18,75; M-8,70 S-25,00; M-47,83 


20 Nie wliczono tutaj realizacji z [ń] (por. tab. 15), gdyż głoska ta nie mieści się w polu artykulacji postpalatalnych. 
21 Dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 90 realizacji; dla S, M 100%= po 45 realizacji. 
22 Dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 28 realizacji; dla procentów opatrzonych literami 100% = 23 realizacje dla S i 5 re- . 
alizacji dla M. 
23 Dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 39 realizacji; dla procentów opatrzonych literami 100% = 22 realizacje dla S i 17 re- 
alizacji dla M. 
24 Dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 90 realizacji; dla S, M 100% = po 45 realizacji. 
25 Dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 55 realizacji; dla procentów opatrzonych literami 100% =32 realizacje dla S i 23 re- 
alizacje dla M. 


II
>>>
Typ realizacji ('k) 
Badany wyraz miekko pólmiękko twardo 
II)' ]/1 I]'/ń li! [11),]-0 II]' ] [ I) ] 
parkingi -" 79,63 11,11 9,26 
S-82,14; M-76,92 S-7,14; M-15.38 S-IO.71; M-7,69 


II, 


ółem 


Kontekst 


twardo 
[ I] ] 
23,03 
S-I 8,97; M-27,95 


Razem grupy: 
-ęki, -ęgi, -nki, -ligi 
-inki, -in i 27 


,......, 
- 
O 
W 
...... 


Kontekst 


twardo 
[ 
23,33 
S-15,56; M-31,1I 
37,35 
S-30,91; M-50,OO 


Razem grupa -ęki, -ęgi _H 


Razem grupa -anki, -angi 


26 Dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 54 realizacje; dla procentów opatrzonych literami 100% = 28 realizacji dla S i 26 re- 
alizacji dla M. 
27 Dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 356 realizacje; dla procentów opatrzonych literami 100% = 195 realizacji dla S i 161 
realizacji dla M. 
28 Dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 180 realizacji; dla procentów opatrzonych literami 100% = 90 realizacji dla S i 90 
realizacji dla M. 
29 Dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 83 realizacje; dla procentów opatrzonych literami 100% = 55 realizacji dla S i 28 re- 
alizacji dla M. 


H
>>>
Zakres występowania upodobniell sonantu tylnojęzykowego ze względu na różne konteksty fonetyczne 


Tab. 19.1. Ze względu najakość poprzedzającej samogłoski 


I li 


Tvp realizacji (%) 
Kontekst miękko pólmiękko twardo 
[ 1)' lI[ I)'/ń ]/[ [i 1)'] [ '1"] [ I) ] 
po Li] 79,57 10,75 9,68 
( grupy -iI/ki, -ingi) 30 S-80,00; M-79,07 S-8,00; M-13,95 S-I 2,00; M-6,98 
po pozostalych samogloskach 50,76 21,67 27,76 
(grupy -ęki,-ęgi, -allki, -al/gi) 31 S-55,86; M-44,07 S-22,76; M-20,34 S-21,38; M-35,59 


T b ]92 Z 


I d 


d' . 


ś'lb d' . 


ść 


ół ł k' 


..-, 
...... 
O 
..j::,. 
'--' 


a. e wzg, ę una ZWlęCznO c ez ZWlęCznO następującej SPI łgiOS I 
Typ realizacji (%) 
kontekst miękko pólmiękko twardo 
[I)']/r 11'/ń]/[[il1'] [ 11'] [1)] 
przed bezdźwięczną Ik'l' u 52,87 21,02 26,11 
S-56,67; M-47,76 S-20,00; M-22,39 S-23,33; M-29,85 
przed dźwięczną [g'l .. 62,31 17,09 20,60 
S-66,67; M-57,45 S
18,1O; M-15,96 S-15,24; M-26,60 


30 Dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 93 realizacje; dla procentów opatrzonych literami 100% = 50 realizacji dla S i 43 re- 
alizacje dla M. .. . 
3 t Dla procentów nie opatrzonych literami ] 00% = 263 realizacje; dla procentów opatrzonych literami ] 00% = 145 realizacji dla S i ] 18 
realizacji dla M. 
32 Dla procentów nie opatrzonych literami ]00% = 157 realizacji; dla procentów opatrzonych literami ]00% = 90 realizacji dla S i 67 
realizacji dla M. 
33 Dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 199 realizacji; dla procentów opatrzonych literami 100% = 105 realizacji dla S i 94 
realizacje dla M. 


II
>>>
Tab. 20. Wyniki badań dla poszczególnych przykładów i grup 


No. Badany Typ PołoZenie Tv» realizacii (%) 
wyraz grupy grupy miekko Dółmiekko twardo 
I. książki -ksi- m 34 8,89 Ił,Ił 80,00 3S 
S-Ił, 11; M-6,67 S-13,33; M-8,89 S-75,56; M-84,44 
2. więksi -ksi- N 45,56 16,67 37,78 
S-5I,lI; M-40,OO S-lI,lI; M-22,22 S-37,78; M-37,78 
3. jabłek się -ksi- V 21,11 20,00 58,89 
S-33,33;M-8,89 S-17,78; M-22,22 S-48,89; M-68,89 
Razem grupa _ksi)6 25,19 15,93 58,89 
S-3I,85; M-18,52 S-14,07; M-17,78 S-54,07; M-63,70 
4. keiuk . -kei- m 5,56 14,44 80,00 
S-lI,lI; M-O,OO S-20,OO; M-8,89 S-68,89; M-91,lI 
5. łokcie -kei- m 4,44 13,33 82,322 
S-4,44; M-4,44 S-17,78; M-8,89 S-77,78; M-86,67 
6. broszek ei -kei- V 12,22 25,56 62,22 
S-17,78; M-6,67 S-26,67; M-24,44 S-55,56; M-68,89 
Razem grupa -kei- 7,41 17,78 74,81 
S-lI,lI; M-3,70 S-21,48; M-14,Q7 S-67,41; M-82,22 
7. knieje -kni- m 12;22 18,.89 68,89 
S-20,00; M-4,44 S-15,56; M-22,22 S-64,44; M-73,33 
8. zmoknięty -lmi- N 2,22 6,67 91,11 
S-4,44; M-O,OO S-6,67; M-6,67 S-88,89; M-93,33 
Razem grupa -kni- 7,22 12,78 80,00 
S-12,22; M-2,22 S-Ił,lI; M-14,44 S-76,67; M-83,33 
9. kpina -kpi- m 7,78 12,22 8000 
S-8,89; M-6,67 S-15,56; M-8,89 S-75,56; M-84,44 


34 Cyfry rzyinskie omaczają: III - wewnątrzmorfemowe położenie badanej grupy; IV 
- położenie grupy na szwie między tematem a sufiksem; V - grupa rozdzielona szwem 
enklitycznym; Vl- granica morfologiczna wewnątrz wyrazów złożonych. 
35 Jeśli chodzi o wyniki badań dla poszczególnych przykładów, np. książki, więksi 
itd., to dla procentów nie opatrzonych literami 100% = 90 realizacji; dla procentów opa- 
trzonych literami (S, M) 100% = 45 realizacji, tzn. dla S 100% = 45 realizacji; dla M 
100% = 45 realizacji. 
36 100% realizacji dla poszczególnych grup stanowi ilość przykładów na daną grupę 
pomnożona przez 90 (w wypadku procentów nie opatrzonych literami) lub przez 45 (dla 
procentów opatrzonych literami S, M). W tym wypadku, tzn. dla grupy -ksi- reprezento- 
wanej w teście przez 3 przykłady wymówione przez 90 osób podzielonych na dwie grupy 
wiekowe - S i M, po 45 osób, 100% dla S = 135 realizacji; 100% dla M = 135 realizacji; 
100% dla procentów nie opatrzonych literami równa się 270 wymówień grupy. 


105
>>>
No. Badany Typ I Położenie Tvp realizacii (%) 
wyraz grupy grupy miekko D6łmiekko twardo 
Razem grupa -kpi- 7,78 12,22 80,00 
S-8,89; M-6,67 S-15,56; M-8,89 S-75,56; M-84,44 
10. fruktis -kti- m 2,22 3,33 94,44 
S-2,22; M-2,22 S-4,44; M-2,22 S-93,33; M-95,56 
Razem grupa -kti- 2,22 3,33 94,44 
S-2,22; M-2,22 S-4,44; M-2,22 5-93,33; M-95,56 . 
Ił. kwitów -kwi- m 16,67 7,78 75,56 
S-26,67; M-6,67 S-6,67; M-8,89 S-66,67; M-84,44 
Razem grupa -kwi- 16,67 7,78 75,56 
S-26,67; M-6,67 S-6,67; M-8,89 S-66,67; M-84,44 
12. ekri 37 -kri- m 0,00 2,22 97,78 
S-O,OO; M-O,OO S-2,22; M-2,22 S-97,78; M-97,78 
Razem grupa -kri- 0,00 2,22 97,78 
S-O,OO; M-D,OO 5-2,22; M-2,22 S-97,78; M-97,78 
13. klimat -kli- m 3,33 ll,ll 85,56 
S-4,44; M-2,22 S-8,89; M-13,33 S-86,67; M-84,44 
14. krzykliwy -kli- IV 8,89 10,00 81,ll 
S-8,89; M-8,89 S-8,89; M-ll,ll S-82,22; M-80,00 
Razem grupa -kli- 6,ll 10,56 83,33 
5-6,67; M-5,56 S-8,89; M-12,22 S-84,44; M-82,22 
15. kminek -kmi- m 16,67 13,33 70,00 
S-26,67; M-6,67 S-13,33; M-13,33 S-60,00; M-80,00 
16. bok mi -kmi- V 2,22 1,11 96,67 
S-2,22; M-2,22 S-2,22; M-O,OO S-95,56; M-97,78 
Razem grupa -kmi- 9,44 7,22 83,33 
S-14,44; M-4,44 S-7,78; M-6,67 S-77,78; M-88,89 
17. gdzie -gdzi- III 5,56 ll,ll 83,33 
S-8,89; M-2,22 S-ll,ll; M-ll,ll S-80,00; M-86,67 
Razem grupa -gdzi- 5,56 ll,ll 83,33 
S-8,89; M-2,22 S-ll,ll; M-ll,ll S-80,00; M-86,67 
18. gniecie -gni- m ll,ll ll,11 77,78 
5-20,00; M-2,22 S-ll,ll; M-ll,ll S-68,89; M-86,67 
19. ciągniku -gni- IV ll,ll 7,78 81,ll 
5-15,56; M-6,67 S-8,89; M-6,67 5-75,56; M-86,67 


37 W teście Zastosowałam pisownię spolszczoną (ekri zamiast ecrue), aby czytający 
nie mieli wątpliwości, o który wyraz chodzi. Z tych samych powodów wystąpił w teście 
zapis Frllktis zamiast Fructis, por. tab. 20, no. 10. 


106
>>>
:"=-. 


No. Badany Typ I Położenie Tvn realizacii (%) 
wyraz grupy grupy miekko o6lmiekko twardo 
Razem grupa -gni- ll,ll 9,44 79,44 
S-17,78; M-4,44 S.IO,OO; M-8,89 S-n,22; M-86,67 
20. rugbista . -gbi- 111 2,22 5,56 92,22 
S-4,44; M-O,OO S-8,89; M-2,22 S-86,67; M-97,78 
Razem grupa -gbi- 2,22 5,56 92,22 
S-4,44; M-O,OO S-8,89; M-2,22 S-86,67; M-97,78 
21. gwillty -gwi- 111 8,89 14,44 76,67 
S-15,56; M-2,22 S-15,56; M-l3,33 S-68.89; M-84,44 
Razem grupa -gwi- 8,89 14,44 76,67 
S-15,56; M-2,22 S-15,56; M-l3,33 S-68,89; M-84,44 
22. grill -gri- 1ll 0,00 0,00 100,00 
S-O,OO; M-O,OO S-O,OO; M-O,OO S-lOO,OO; M-lOO,OO 
Razem grupa -gri- 0,00 0,00 100,00 
S-O,OO; M-O,OO S-O,OO; M-O,OO S-lOO,OO; M-lOO,OO 
23. glil/Y -gli- III 5,56 4,44 90,00 
S-6,67; M-4,44 S-8,89; M-O,OO S-84,44; M-95,56 
24. urągliwa -gli N 0,00 5,56 94,44 
S-O,OO; M-O,OO S-8,89; M-2,22 S-91.ll; M-97,78 
Razem grupa -gli- 2,78 5,00 92,22 
S-3,33; M-2,22 S-8,89; M-l,ll S-87,78; M-96,67 
25. gil/iI/a -gmi- III 14,44 10,00 82,22 
S-20,00; M-8,89 S-8,89; M-ll,lI S-71,11; M-80,00 
Razem grupa -gmi- 14,44 10,00 82,22 
S-20,00; M-8,89 S-8,89; M-II,II S-71,1I; M-80,00 
26. cichsi -d/si- N 27,78 27,78 44,44 
S-28,89; M-26,67 S-28,89; M-26,67 S-42,22; M-46,67 
27. strach się -ch.
i- V 2,22 15,56 82,22 
S-2,22; M-2,22 S-17,78; M-13,33 S-80,00; M-84,44 
28. wszech- -chś- VI 15,56 22,22 62,22 
świat S-17,78; M-13,33 S-24,44; M-20,00 S-57,78; M-66,67 
. 
Razem grupa -chsi-/-chś- 15,19 2185 62,96 
S-16,30; M-14,07 S-23,70; M-20,00 S-60,00; M-65,93 
29. chciwa chci- III 1,11 18,89 80,00 
S-2,22; M-O,OO S-28,89; M-8,89 S-68,89; M-91,11 
30. zapach ci -d/ci- V I,ll 16,67 82,22 
S-2,22; M-O,OO S-22,22; M-lI,lI S-77,56; M-88,89 
Razem grupa -cl/ci- 1,11 17,78 81,11 
S-2,22; M-O,OO S-25,56; M-IO,OO S-n,22; M-90,00 


[l 07]
>>>
No. Badany Typ Polożenie Tyo realizacii (%) 
wyraz gru py grupy miekko oólmiekko twardo 
3J. lIale/lIlie- -clmi- m 4,44 16,67 78,89 
nia S-8,89; M-O,OO S-15,56; M-17,78 S-75,56; M-82,22 
32. pac/mialo -clmi- IV 2,22 7,78 90,00 
S-4,44; M-O,OO S-6,67; M-8,89 S-88,89; M-91,II 
Razem grupa -c/mi- 3,33 12,22 84,44 
S-6,67; M-O,OO S-II,II; M-13,33 S-82,22; M-86,67 
33. Jacllling -clIli- III 0,00 6,67 93,33 
S-O,OO; M-O,OO S-6,67; M-6,67 S-93,33; M-93,33 
Razem grupa -cllli- 0,00 6,67 93,33 
S-O,OO; M-O,OO S-6,67; M-6,67 S-93,33; M-93,33 
34. chwileczkę -c/Il11i- III 8,89 12,22 78,89 
S-13,33; M-4,44 S-13,33; M-II,II S-73,33; M-84,44 
Razem grupa -cllwi- 8,89 12,22 78,89 
S-13,33; M-4,44 S-13,33; M-II, II S-73,33; M-84,44 
35. poc:lliipy- -cllli- m 0,00 2,22 97,78 
Il'ala S-O,OO; M-O,OO S-2,22; M-2,22 S-97,78; M-97,78 
36. kochliwe -cllli- IV 0,00 2,22 97,78 
S-O,OO; M-o,oO S-2,22; M-2,22 S-97,78; M-97,78 
Razem grupa -cllli- 0,00 2,22 97,78 
S-O,OO; M-O,OO S-2,22; M-2,22 S-97,78; M-97,78 
37. WpllCllllli -cllllli- V 0,00 3,33 96,67 
S-O,OO; M-O,OO S-6,67; M-O,OO S-93,33; M-JOO,OO 
38. oc!lIni.flrz -cllmi- VI 0,00 3,33 96,67 
S-O,OO; M-O,OO S-6,67; M-O,OO S-93,33; M-JOO,OO 
Razem grupa -ell mi- 0,00 3,33 96,67 
S-O,OO; M-O,OO S-6,67; M-O,OO S-93,33; M-IOO,OO 
39, ręki -ęki- III 45,56 26,67 27,78 
S-53,33; M-37,78 S-26,67; M-26,67 S-20,00; M-35,56 
40. baliki -nki- m 14,44 13,33 72,22 
S-24,44; M-4,44 S-II,II; M-15,56 S-64,44; M-80,00 
willkiel -lIki- 55,56 6,67 . 37,78 
4J. m 
S-55,56; M-55,56 S-6,67; M-6,67 S-37,78; M-37,78 
Razem grupa -ęki-I-Vnki- 38,52 15,56 45,93 
S-44,44; M-32,59 S-14,81; M-16,30 S-40,74; M-51,l1 
42. lI'ęgiel -ęgi- m 58,89 22,22 18,89 
S-64,44; M-53,33 S-24,44; M-20,00 S-II, 11; M-26,67 
43, rallgi -lIgi- m 33,33 13,33 53,33 
S-42,22; M-24,44 S-17,78; M-8,89 S-40,00; M-66,67 


[108]
>>>
-,..,,-:,
 


No. Badany Typ Położenie TVD realizacii (%) 
wyraz grupy grupy miekko Dółmiekko twardo 
44. parkingi -ngi- m 66,67 11,11 22,22 
S-68,89; M-64,44 S-8,89; M-13,33 S-22,22; M-22,22 
Razem grupa -ęgi-/- Vngi- 52,96 15,56 31,48 
S-58,52; M-47,41 S-17,04; M-14,Q7 S-24,44; M-38,52 


Tab.21. Wyniki testu dodatkowego 


V Badany Typ Położenie TVD realizacii (%) 
wyraz gruPY grupy miekko półmiekko twardo 
[e] 1#1 książki -ksi- m 48,89 23,33 27,78 38 
S-51,11; M-46,67 S-22,22; M-24,44 S-26,67; M-28,89 
Razem grupa -hi- 48,89 23,33 27,78 
S-51,11; M-46,67 S-22,22; M-24,44 S-26,67; M-28,89 
[i] z likwidacją -kwi- m 46,67 10,00 43,33 
S-42,22; M-51,11 S-17,78; M-2,22 S-40,00; M-46,67 
[i] zlikwidować -kwi- III 47,78 11,11 41,11 
S-53,33; M-42,22 S-l1,l1; M-ll,lI S-35.56; M-46,67 
Razem grupa -kwi- 47,22 10,56 42,22 
S-47,78; M-46,67 S-14,44; M-6,67 S-37,78; M-46,67 
[i] Zbigniew -gni- III 60,00 20,00 20,00 
S-62,22; M-57,78 S-17,78; M-22,22 S-20,00; M-20,00 
[i] 1#1 gniazdami -gni- III 73,33 13,33 14,44 
S-77,78; M-68,89 S-8,89; M-17,78 S-13,33; M-13,33 
Razem grupa -gni- 66,67 16,67 16,67 
S-70,00; M-63,33 S-13,33; M-20,00 S-16,67; M-16,67 


38 Dla procentów nie oznaczanych literami 100% = 90 realizacji; dla procentów 
oznaczanych literami S, M 100% = 45 realizacji, por. też przypisy pod tab. 20. 


109
>>>
Kombinatorne palatalizacije velara 
u suglasnil:kim skupovima u poljskom jeziku 


Rezime 


U clanku su pokazani rezultati ispitivanja asimilativne palatalizacije u suglasnickim 
skupovima tipa 'velarni suglasnik + palatalni/palatalizirani' suglasnik u poljskom jeziku. 
lspitan je izgovor 90 lica koja se sluze knjizevnim poljskim jezikom u tako zv. 
"varsavskoj" verziji. Analiz je pokazao da opseg palataIizacije velara udatim 
kontekstima nije velik, i ni ujednom slucaju asimilacija nije obligatorna. Kvalitet 
i kvantitet palatalizacija zavisi od niza cinilaca od kojih najvaZniji su sledeći: uzrast 
govornika, samoglasnicki kontekst, nacin artikulacije prvog (pasivnog) suglasnika 
i pozicija suglasnickog skupa u većim fonetskim i morfoloskimjedinicama. 


. I
>>>
.
.J 


--._-
.- 


ACTA UNIVERSITATIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


JOANNA MIELCZAREK 
Toruń 


System wokaliczny i konsonantyczny czeskiego rękopisu 
ze zbiorów Książnicy Miejskiej w Toruniu 
na tle zmian fonetycznych w języku czeskim w XIV-XVI w. 


Pisownia zabytku "Reci z mudrcu pohanskYch jakoz i z Petrarky vybrane 
a prelozene", znajdującego się pod sygnaturą KM 92 w zbiorach Książnicy 
Miejskiej w Toruniu, dostarcza nam informacji na temat systemów wokalicz- 
nego i konsonantycznego w języku czeskim oraz zmian dokonujących się wów- 
czas w całym systemie fonologicznym czeszczyzny. Rękopis znajdował się 
w zbiorach Gimnazjum Akademickiego w Toruniu; został zakupiony przez Zer- 
neckego w Wiedniu, dokąd trafił w XVII w., prawdopodobnie jako zdobycz 
wojenna (został przywieziony po oblężeniu Budapesztu w 1686 r.) i podarowa- 
ny bibliotece Gimnazjum. Zabytek nie był dotąd badany filologicznie, jest na- 
tomiast znany historykom sztuki - rękopis jest niezwykle starannie wykonany 
i bogato iluminowany. Ze względu na niemożność dokładnego określenia miej- 
sca i czasu powstania rękopisu - kodeks nie zawiera żadnych tego rodzaju in- 
formacji, jest anonimowy, nie jest znana data ani miejsce powstania - trudno 
byłoby nam posłużyć się jego ortografią jako pewnym źródłem wiedzy z zakresu 
np. dialektologii historycznej. Tekst dzieła pochodzi z drugiej połowy XV w.- 
rękopis wymienia Wilhelma z Pemsztejnu, doradcę króla czeskiego Władysława 
Jagiellończyka, jako fundatora dzieła, natomiast z podanych wyżej powodów 
trudno ustalić, czy rękopis toruński zawiera oryginał, czy też odpis. Oprócz 
wymienionego utworu w kodeksie umieszczono też. komentowany dekalog 
i błogosławieństwa, pisane tą sama ręką - całość stanowiła prawdopodobnie 
podręcznik (autorstwo "Reci z mudrcu pohansk)Tch jakoz i z Petrarky vybrane 
a pfelozene" jest przypisywane utrakwistycznemu duchownemu Janowi Cesce, 
wychowawcy synów Wilhelma z Pemsztejnu). Opis niniejszy ma za cel usytu- 
owanie zjawisk fonetycznych, dających się zaobserwować w rękopisie, na tle 


111
>>>
tendencji rozwojowych czeskiego systemu fonologicznego od końca XN w. do 
początku XVI w. Natomiast to właśnie dane z innych źródeł pozwolą nam do- 
kładniej zinterpretować zapisy niejasne, niejednoznaczne co do swego charakte- 
ru - i ewentualnie ustalić, czy w danym wypadku mamy do czynienia z odbi- 
ciem procesu fonetycznego czy z pomyłką pisarza. 
Najbardziej stosowną metodą charakteryzowania zjawisk fonetycznych 
obecnych w tekście jest określanie stopnia zaawansowania poszczególnych pro- 
cesów fonetycznych poprzez chronologię względną zjawisk, szczególnie - a tak 
dzieje się w naszym przypadku - gdy brakuje dokładnych zapisów o pochodze- 
niu zabytku. Analiza systemu fonologicznego rękopisu polegać więc będzie na 
ustalaniu przyczyn wahania się normy pisarskiej przy oznaczaniu poszczegól- 
nych głosek. 
Ortografia zabytku posiada wiele cech specyficznych w stosunku do XV- 
-wiecznej normy rękopiśmiennej. Pisarz nie stosuje znaków diakrytycznych, 
lecz ortografię złożoną, tzw. sprezkory ptavopis. Stąd występują w tekście zapi- 
sy dwuznaczne, nastręczające problemy interpretacyjne. Grafem i przed samo- 
głoską przednią może więc oznaczać zarówno miękkość poprzedzającej spółgło- 
ski wymawianą synchronicznie, jak i prejotację samogłoski. 


System wokaliczny. W omawianym przez nas okresie język czeski prze- 
prowadził już w systemie samogłoskowym wiele zmian, zapoczątkowanych 
przez zanik opozycji miękkości vi systemie spółgłoskowym (proces ten został . 
zakończony około roku 1300). Proces depalatalizacji spółgłosek pociągnął bo- 
wiem za sobą liczne przewartościowania w stosunkach ilościowych oraz jako- 
ściowych systemu wokalicznego. Niektóre z tych procesów, jak np. przegłos 
'u'i czy 'o 'e zostały na większości czeskiego obszaru językowego zakończo- 
ne przed rokiem 1400. Stan czeskiego systemu wokalicznego na przełomie XN 
i XV w. można przyjąć jako wyjściowy dla naszej analizy, gdyż pisownia za- 
bytku dokumentuje zmiany, które dokonały się później. Są to zmiany dotyczące 
przede wszystkim samogłosek średnich: o, e. 
Staroczeski system wokaliczny około roku 1400 przedstawiał się następująco: 


Samogłoski krótkie: 


a 


l0 u 


'i/y 


'ele 


Samogłoski długie: 


a 


I li 
. 6 


f/y 


ie/e 


112
>>>
Istniejące w tym systemie dyftongi - krótki e oraz długi ie - powstały 
wskutek wyodrębnienia się joty w procesie depalatalizacji spółgłosek poprze- 
dzających 'e oraz 'e (pierwszy etap depalatalizacji, zwany w literaturze czeskiej 
"rozvinutfm jotace" (Lamprecht, Slosar, Bauer 1986, 105) objął długi wariant 
'e po wszystkich spółgłoskach, zaś. krótki wariant 'e tylko po wargowych - 
z nielicznymi wyjątkami (Lamprecht, Slosar, Bauer 1986, 105); w pozostałych 
pozycjach doszło do zanikujotacji). A zatem przedstawiony powyżej system nie 
był stabilny - w XV w.dokonywałysię w nim zmiany, z których większość 
znajduje odzwierciedlenie w tekście zabytku. Przede wszystkim należy wymie- 
nićprocesy fonetyczne o zasięgu ogólnoczeskim: monoftongizacje e'e , ie{, 
dyftongizacje óuó oraz uou/au a także monoftongizacją uóu. Procesy rów- 
nolegle zachodzące.w obrębie samogłosek krótkich (a więc systemowych opo- 
nentów wyżej wymienionych) to: dyftongizacja ouo, monoftongizacje ei 
oraz, wyjątkowo, jego długiego oponenta iee. Tekst zabytku dostarcza nam 
jednak pojedynczych przykładów występowania ostatniego zjawiska. Zasięg 
wymienionych procesów był ograniczony czasowo i terytorialnie; przede 
wszystkim dlatego, że, jak się przypuszcza, zmiany te były uzasadnione syste- 
mowo tylko o tyle, o ile samogłoski krótkie dostały się w zasięg oddziaływania 
procesów obejmujących ich oponent y w systemie wokalicznym - w momencie 
gdy zjawiska te były najbardziej ekspansywne. Zatem gdy oddziaływanie prze- 
mian, jakim podlegały długie samogłoski, osłabło, zmiany w obrębie krótkich 
samogłosek 
ofnęły się. 
W systemie samogłoskowym języka czeskiego w XV w. dokonywały się 
zmiany, będące następstwem zaniku opozycji miękkości w systemie spółgło- 
skowym. W sylabach zawierających długie e bądź ó doszło do wyodrębnienia 
się jotacji i labializacji - w ten sposób powstały dyftongi ie oraz uó. Proces ten 
PQlegał na usamodzielnieniu się elementów różnicujących spółgłoski - zanik 
opozycji miękkości spowodował utożsamienie się ich poszczególnych warian- 
tów; zatem należąca dotąd do spółgłoski jotacja bądź labializacja została przyłą- 
czona do następującej samogłoski. Wyodrębnienie się jotacji jest określane jako 
pierwszy etap depalatalizacji spółgłosek, tzw. "rozvinutf jotace" (Lamprecht, 
Slosar, Bauer 1986, 103-105); analogicznie, do wydzielenia się elementu la- 
bialnego doszło w wyniku przewartościowania labiowelaryzacji spółgłosek 
twardych (kU + ó, mU +ó  k + uó, m + uó). System samogłoskowy zawierający 
dyftongi ie oraz uó był jednak przejściowy. Oba dyftongi uległy w dalszym 
rozwoju języka monoftongizacjom ie{fe oraz uóu. Zmiany te były w dalszym 
ciągu konsekwencją utraty korelacji miękkości przez czeski system spółgłosko- 
wy (por. Lamprecht, Slosar, Bauer 1986). 
Tekst rękopisu zawiera również nieliczne przykłady dyftongizacji yej oraz 
zwężenia e{. Były to zmiany, które z czasem objęły swym zasięgiem większą 
część czeskiego obszaru językowego, jednak pisownia starszych tekstów rzadko 
je uwzględnia, ponieważ z jednej strony ortografia reprezentowana przez ręko- 
pisy była nieustalona i odzwierciedlała rzeczywiste zmiany z pewnym opóźnie- 


(. 


113
>>>
niem. Z drugiej strony zaś kodyfikacja ortografii, dokoriana w XVIw. przez 
Braci Czeskich miała charakter konserwatywny i uwzględniający przede 
wszystkim uzus językowy Moraw (częściowo także Słowacji i Śląska) (Lam- 
precht, Slosar, Bauer 1986, 127-128) - a więc powyższe zmiany (podobnie jak 
występowanie nagłosowego v- przed -0- oraz nagłosowa dyftongizacja długiego 
uau/ou) zostały wyłączone z normy pisanego języka literackiego (dziś funk- 
cjonująjako elementy języka potocznego, tzw. obecne cestiny). 
W okresie powstania zabytku proces depalatalizacji spółgłosek można 
w zasadzie uznać za zakończony. Ortografia rękopisu dowodzi bowiem, że na- 
stąpił już - poza pojedynczymi przypadkami - zanik jotacji przed 'e i 'e (z wy- 
jątkiem pozycji po spółgłosce wargowej bądź dziąsłowej). Co do tego, czy zanik 
jotacji należy w ogóle uznać za odrębne zjawisko czy tylko za bezpośrednie 
następstwo depalatalizacji spółgłosek, zdania badaczy są podzielone (Greń 
1987, 25 i n.) Można przyjąć, iż skoro dany proces fonetyczny (bądź etap koń- 
cowy tego procesu) pozostawia ślady w postaci zmian pisowni, należy potrak- 
tować go oddzielnie. Jeśli zatem mówimy o zaniku jotacji w tekście rękopisu 
"Reci z mudrcu pohanskych jakozi z Petrarky vybrane a preloZen6", to można 
stwierdzić, iż ortografia tego zabytku dokumentuje to zjawisko w końcowym 
etapie. Nie można przy tym wykluczyć, że nieliczne zapisy z oznaczoną mięk- 
kością nie odzwierciedlają stanu języka z czasu powstania rękopisu, lecz są 
wyrazem sporadycznie przestrzeganej tradycji ortograficznej. . 
Na 51 kartach rękopisu, na których zostało zbadane zjawisko zaniku jotacji 
w sylabach należących do rdzenia wyrazowego - zapis z jotacją w sylabie 
rdzennej pojawia się 24 razy na 1728 przypadków, co stanowi zaledwie około 
1,4% przypadków. Zapis ie zamiast e pojawia się przy tym w charakterystycz- 
nych pozycjach - przede wszystkim po spółgłosce szczelinowej lub po f, np.: 
przelozieny (4a), wyhlaJfieneho (4a), podezrzien (48a), zie (2b, 3a; 4a, 4b, 13b), 
ale zdarzają się też zapisy typu: zbieragicze (14b) - obok zbera (part. praes. act. 
4b). Pisownia spójnika ze z zaznacieniem miękkości (zie) występuje najczęściej 
spośród wszystkich wymienionych przypadków, ale uwzględnienie tego lekse- 
mu nie wpływa zasadniczo na nasze ustalenia; prawie równie często spotykamy 
. pisownię ze (6b, 8a, 12a, 13a), a przy tym nie jest to wyraz o szczególnie wyso- 
kiej frekwencji w tekście. Pisownia z ie zamiast e nie musi świadczyć o tym, że 
wymawiano wówczas jotę jako odrębny dźwięk - zapisy typu: ziadneho (lb) 
zdają się raczej wskazywać, iż grafem i bywał stosowany na oznaczenie mięk- 
kości poprzedzającej spółgłoski. Jak stąd widać, zjawisko zaniku jotacji w syla- 
bach rdzennych zostało w tekście zabytku poświadczone aż nadto dokładnie - 
można powiedzieć, że ortografia wskazuje tu nie tyle na istnienie joty, co na 
tradycję jej zapisywania. 
W pozycjach gramatycznych, czyli końcówkach wyrazowych, sytuacja wy- 
gląda nieco inaczej. Najwięcej materiału dostarcza w badanym tekście odmiana 
rzeczownika. Stosunek liczby zapisów ie: e w końcówkach z pierwotnym e 
wskazuje co prawda na przewagę zapisów z e, jednak duże znaczenie ma też 


114
>>>
spółgłoska poprzedzająca - po miękkich wargowych, zębowych i dziąsłowych 
występuje zapis z jotacją, np.: 
w odmianie rzeczowników typu zena (uwzględniono końcówki przypadków 
C, Msc. 1. poj., M, B 1. podw. w całym tekście zabytku, tj. na 246 kartach) 
zapis ie pojawia się 67 razy, zapis e 23 razy; jest to związane, jak już wspo- 
mniano, z charakterem poprzedzającej spółgłoski - zapis ie spotykamy 
w formach typu: zenie (C l. poj. 48a), barwie (Msc. 1. poj., 32b), kraginie 
(Msc. 1. poj., 11 Ob), natomiast zapis z e po spółgłoskach szczelinowych 
i funkcjonalnie miękkich: kraje (Msc.1. poj., 98a), horze (Msc.1. poj., 237b), 
rucze (Msc. 1. poj., 229b), 
w odmianie rzeczowników typu duse (uwzględniono końcówki przypadków 
. M, D l. poj., M, B l. mn. - końcówki wołacza liczby mnogiej nie poświad- 
czone - w całości tekstu) zapis z e pojawia się 110 razy, zaś końcówka w po- 
staci ie tylko 7 razy, z czego jeden przypadek to zapis duffie w mianowniku 
l. poj. (221a); jest to właściwie jedyne świadectwo wahania się normy pisar- 
skiej w tym zakresie, gdyż w tym typie deklinacyjnym rzeczownik ów ma 
największą frekwencję i zawsze w pozostałych wypadkach końcówki zapi- 
sywane są bez joty; pozostałe wypadki pisowni z miękkością to wspominane 
już formy z poprzedzającą spółgłoską zębową bądź dziąsłową miękką, np.: 
Suknie (22a), 
- w odmianie rzeczowników typu orac: w bierniku liczby mnogiej końcówka 
w postaci -e występuje 7 razy, w postaci -ie 3 razy (przy czym w każdym 
przypadku chodzi o ten sam leks
m muzie); w G sg. końcówka -e to 50 przy- 
padków obok 5 z zakończeniem -ie (też w formie muzie); ponadto raz poja- 
wia się końcówka -ee (-e): myjlitelee (174a) - być może jest to zapis błędny, 
wywołany analogią w stosunku do formy mianownika liczby mnogiej rze- 
czowników męskich (-ove'). W bierniku liczby pojedynczej -e występuje 31 
razy, raz pojawia się -ie (w formie muzie), 
- w odmianie rzeczowników typu mec: spośród form z pierwotną końcówką -e 
mianownik liczby mnogiej nie jest poświadczony w tej postaci (powszechna 
jest przejęta z deklinacji typu "syn" końcówka -ove'), w końcówce dopełnia- 
cza liczby pojedynczej -e występuje 20 razy, zaś -ie 3 razy (tyle razy wystę- 
puje forma ohnie - a zatem znów decyduje kontekst po miękkiej spółgłosce 
dziąsłowej), 
w odmianie rzeczowników typu more:. poświadczone w tekście są jedynie 
foimy dopełniacza liczby pojedynczej: -e 13 razy, zaś -ie raz. 
Jak widać, proces zaniku jotacji w okresie powstania zabytku był już w za- 
sadzie zakończony, zaś wahania normy pisarskiej, wskazujące na stan wcze- 
śniejszy, są sporadyczne. Inaczej przedstawia się w rękopisie rozwój długiego 
odpowiednika e, czyli ie. Istnieją liczne dowody na to, iż już w xv w. proces 
monoftongizacji ie{był zjawiskiem dość zaawansowanym (Greń 1987; 2'J-28). 
O żywotności tego procesu we wspomnianym okresie mają świadczyć zarówno 


115
>>>
formy zmonoftongizowane, występujące zamiast dawnych, dyftongicznych - jak 
również, a może przede wszystkim, zapisy hiperpoprawne. Monoftongizacja 
iet była procesem uwarunkowanym terytorialnie - pierwsze poświadczające ją 
zapisy, pochodzące z początku XV w. lub nawet wcześniejsze, mają morawską 
proweniencję. Natomiast pisownia ie w miejsce zmonoftongizowanego t utrzy- 
mywała się w tekstach rękopiśmiennych jeszcze do połowy XVI w. (Lamprecht, 
Slosar, Bauer 1986, 112). Rękopis ,,Reci z mudrcó. pohansIcych..." jest pod tym 
względem konserwatywny. Zarówno w tematach wyrazowych, jak i w końców- 
kach gramatycznych spotykamy pisownię ie zamiast długiego t. Na 51 kartach 
rękopisu pierwotne ie w temacie wyrazu pojawia się 150 razy - nie ma zapisów 
z monoftongizacją. Bardzo nieliczne są zapisy hiperpoprawne, jak np. forma 
naziewafs (122b) 'nazYvas' czy też błędnie zapisane końcówki miejscownika 
liczby pojedynczej (neffiiejiie 36a, przatelJtwie 36a). Trudno jednak na tej pod- 
stawie formułować wnioski na temat zaawansowania procesu monoftongizacji- 
zapis taki mógł stanowić po prostu pomyłkę pisarza. Wnioskowanie na podsta- 
wie tak niepewnego świadectwa, jakim są zapisy hiperpoprawne, przy nie usta- 
lonym autorstwie i momencie powstania tekstu, może naturalnie okazać się za- 
wodne, jednak sądzę, że zaprezentowane wyżej przypadki mogą też pomóc 
w interpretowaniu przebiegu omawianego zjawiska. 
W tekście zabytku można także spotkać - o czym już wspomniano - zanik 
jotacji także w .długim wariancie iee. Wprawdzie przykłady występowania 
tego żjawiska są bardzo nieliczne - dwa przypadki w sylabie rdzennej na 51 
kartach rękopisu (drzewe lOb, rzedffieho 32b), jednak jest to wyraźny dowód 
oddziaływania procesu fonetycznego, jakiemu uległo krótkie e, także na jego 
systemowy oponent, a więc świadectwo przemian w całym systemie fonolo- 
gIcznym. 
Należy wymienić przynajmniej jeszcze jedno zjawisko, dotyczące samogło- 
sek przednich. Jest ono późniejsze od opisanych poprzednio, lecz rękopis notuje 
(co prawda znów w pojedynczych przypadkach) jego występowanie. Chodzi 
o zwężenie et; zmiana ta, co postaramy się następnie przedstawić, pozostaje 
w systemowej zależności z poprzednio opisanymi. W tekście rękopisu są to 
rzeczywiście pojedyncze wypadki, takie jak zapis wywoda ('vevoda') 21b. Jak 
już wspomniano, zmiana ta nie przyjęła się w całej rozciągłości w języku lite- 
rackim; współcześnie alternacja e:t jest wyznacznikiem pewnych kategorii gra- 
matycznych bądź słowotwórczych (np. deminutiwów), natomiast formy ze zwę- 
żeniem powszechnie występują w języku potocznym. Analogiczną - pod wzglę- 
dem stosunku do norm języka pisanego i dalszych losów - zmianą była dyfton- 
gizacja yej. Zmiana ta na przełomie XV i XVI w. została już przeprowadzona 
na większości obszaru Czech i Moraw, przy czym ortografia zabytków rękopi- 
śmiennych dokumentuje to zjawisko z opóźnieniem (Lamprecht, Slosar, Bauer 
1986, 106-107). W tekście rękopisu "Reci z mudrcó. pohansIcych..." spotykamy 
zapis, który moma chyba zinterpretować jako świadectwo tej dyftongizacj
 
mianowicie formęJayr ('syr', 198a); użycie grafemu a na oznaczenie głoski 'e' 


116
>>>
;.-.
:." 


wynikałoby w takim razie z szerokiej wymowy tego dźwięku lub z analogii do 
sposobu zapisywania dyftongu ou jako 'au'. 
W zakresie samogłosek średnich najważniejsze zmiany fonetyczne, po- 
świadczone w tekście badanego rękopisu, to dyftongizacje óuó oraz uou (ta 
ostatnia w dużo mniejszym stopniu - jest to kilka przykładów, gdy tymczasem 
w całym tekście obecne są formy niezdyftongizowane). Zmiana uóu nie wy- 
stępuje w rękopisie w ogóle. Jeśli idzie o proces dyftongizacji óuó, to daje się 
on zaobserwować zarówno w tematach wyrazów, jak i w końcówkach grama- 
tycznych. 
W tematach wyrazów dyftongizacji ulega długie ó w tematach rzeczowni- 
ków i czasowników, a także przysłówków i zaimków dzierżawczych. Wśród 
rzeczowników z -uó- w temacie spotykamy (rezultaty badania tematów wyra- 
zowych pochodzą z próby 51 kart rękopisu): 
- jednosylabowe rzeczowniki rodzaju męskiego, w których długość w sylabie 
rdzennej pochodzi ze wzdłużenia zastępczego lub została wywołana przez 
intonację nowoakutową, powstałą po przesunięciu akcentu wskutek zaniku 
akcentowanego jeru słabego w wygłosie: (Greń 1985, 176; Komarek 1962, 
32-36): buoh (8a, 18a, 40a, 43b, 45b), puol (42b); 
- dwusylabowe rzeczowniki rodzaju męskiego, żeńskiego lub nijakiego; dy- 
ftong -uó- występuje tu w pierwszej sylabie: duowod (15a), hruozy (M l. 
mn., 16a), kuoze (31a), kuozi (47a), luonu (Msc.1. poj. 55b), luoze (M l. poj., 
29b), luoze (D l. poj
, 93b, 199a), wuole (29a), wuo/i (26b) (ale zdarza się też 
postać woli 48b), zpuofobem (l1b), 
zaimki dzierżawcze:fwuoy (45a, 14 b),fwuog (50b-51a) - ale także: naJwoy 
(42b), moy (28b), twoy (36a), 
- czasowniki: zuoftawili (9a;b), zuoftali (Ub), pozuoftawuge (25a), puoyczilo 
(8a), muoz-, muoze (8a, 13a, 17a, 19a, b, 26a, 34a, 35a) - ten ostatniczasow- 
nik ma największą frekwencję, a choć formy z dyftongiem zdecydowanie 
przeważają, zdarzają się też zapisy z ó - w formach zaprzeczonych (nemozefs 
24a, nemoz 24b, z innych - nepoyczilo 26a); być może o braku dyftongizacji 
zadecydowały tu względy artykulacyjne, 
- przymiotniki: neduowodna (8a), 
- przysłówki: naruozno (8b), kwuo/i (41a), wuokol (45b), 
- imiesłowy: zuoftawen (24b), puoyczena (9b), zuostawiwffe (9a). 
Form z pierwotnym -ó- w temacie wyrazu jest 109 na 51 kartach rękopisu; 
z tego 98 przypadków, czyli około 88%, to formy zawierające postać zdyftongi- 
zowaną. Natomiast wgrupie form leksemu o największej frekwencji, czyli cza- 
sownika muoz-, form zdyftongizowanych mamy około 94% (40 przypadków na 
43) - przy czym, jak już wspomniano, postać bez dyftongu jest obecna w for- 
mach zaprzeczonych tego czasownika. Taki stosunek form zdyftongizowanych 
do monoftongicznych mógłby wskazywać na to, iż dyftongizacja óuó była 
'Y okresie powstania rękopisu przeprowadzona, zaś pisownia nie uwzględniająca 


117
>>>
tej zmiany - czymś wyjątkowym. Jednak w pozycjach gramatycznych, w tym 
wypadku w końcówkach dopełniacza i celownika liczby mnogiej rzeczowników 
męskich, sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Zdecydowaną przewagę mają tu 
formy tradycyjne, bez dyftongizacji. Może to świadczyć, że w pozycjach gra- 
matycznych norma pisarska (czy też świadomość tradycji) była przestrzegana 
o wiele ściślej - i że była to wobec tego norma dość archaiczna. Za takim przy- 
puszczeniem przemawiałby z kolei omawiany już fakt nieuwzględniania przez 
ortografię badanego rękopisu zmiany ie{, która w okresie jego powstania była 
już przecież bardzo zaawansowana. Dystrybucja form -ow/-uow przedstawia się 
w tekście zabytku następująco: 
- końcówka dopełniacza liczby mnogiej rzeczowników rodzaju męskiego po- 
jawia się w rękopisie ogółem 159 razy, postać -ow występuje 136 razy, na- 
tomiast -uow tylko 23 razy, co stanowi około 16% przypadków. Liczba lek- 
semów, dla których końcówka dopełniacza została w tekście poświadczona, 
wynosi 66. Największą grupę wśród nich stanowią te, które występują wy- 
łącznie z końcówką -ow (45 - około 68%); leksemy występujące tylko 
z końcówką -uow to 12 przypadków (18%), zaś oboczność -ow/-uow doty- 
czy 9 jednostek wyrazowych, tj. ok.14% (ale w żadnym z tych wypadków nie 
dominuje postać zawierająca dyftong, przeciwnie, końcówka -uow pojawia 
się najczęściej raz lub dwa razy dla danego I
ksemu, niezależnie od jego fre- 
kwencji w tekście). Z kolei wśród leksemów o największej frekwencji nie ma 
reprezentantów grupy z końcówką -uow jako jedyną; najczęściej spotykane 
rzeczowniki mają albo wyłącznie końcówkę -ow (czafow, 10 razy), albo-ow 
zamiennie z -uow (darow 13 razy, daruow 1 raz). Jak stąd widać, proces dy- 
ftongizacji óuó jest potwierdzany tylko częściowo przez materiał pocho- 
dzący z badanego rękopisu. Najbardziej prawdopodobne wydaje się wyja- 
śnienie, iż w okresie powstania zabytku dyftongizacja była zjawiskiem ży- 
wotnym - czego dowodzi zachowanie się ó w sylabach rdzenl).ych - ale pi- 
sownia końcówek wyrazowych była zależna nie tylko od aktualnego uzusu, 
lecz również, w bardzo dużym stopniu, ,od tradycji ortograficznej. Można 
byłoby ewentualnie szukać uzasadnienia dla takiego, a nie innego przebiegu 
zmiany w uwarunkowaniach natury artykulacyjnej, ale jeśli przyjrzymy się 
rzeczownikom, u których nastąpiła dyftongizacja w końcówce, to zauważy- 
my, że reprezentują one różne typy zakończeń tematu i trudno byłoby doko- 
nać jakichś uogólnień (poniżej podaję wszystkie rzeczowniki, w których wy- 
stąpiła końcówka -uow; w grupie pierwszej jako jedyna; w grupie drugiej 
obocznie z :-ow, numer strony oznacza miejsce wystąpienia formy zdyftongi- 
zowanej): . 
1. iazykuow, wykladaczuow (2a), oratoruow (3a), paduow (22a), falffuow 
(103a), ziwotuow (135b),ftatkuow (178a), plotuow (198a), lekarzuow (201a), 
otczuow (238b), rzemejlnikuow (242a), prorokuow (244b). 


118
>>>
2. Filozofuow (3a, 191a), mudrczuow (3a, 4b), kraluow (22a), Jynuow (29a), 
doluow (77b), przedkuow (113a), czinuow (230a), bohuow (238a), daruow 
(239b). 
Rzeczowniki, posiadające w dopełniaczu liczby mnogiej końcówkę -uow, 
reprezentują różne typy deklinacyjne - żywotne i nieżywotne, twardo- i mięk- 
kotematowe. Podobnie przedstawia się sytuacja w końcówkach celownika licz- 
by mnogiej. Tutaj również mamy do czynienia z dwoma typami końcówki 
z pierwotnym -ó-: -om oraz -uom. Ich dystrybucja w tekście zabytku przedsta- 
wia się tak: 
w całości rękopisu "Reci z mudrcu pohansk)!ch..." końcówka celownika po- 
jawia się 74 razy; forma bez dyftongizacji, czyli -om (66 razy) przeważa nad 
zdyftongizowaną postacią końcówki -uom (w tekście występuje 8 razy, co 
stanowi około 12% przypadków). Leksemów z poświadczoną końcówką ce- 
lownika jest w tekście 43; najliczniejszą grupę stanowią te, które występują 
wyłącznie z końcówką -om Gest ich 37, czyli 86%); tylko jeden występuje 
wyłącznie z końcówką -uom, w dodatku forma ta pojawia się w całym tek- 
ście tylko raz (protiwnikuom, 244b). Jednostek wyrazowych, które w celow- 
niku liczby mnogiej mają obie postaci końcówki, jest 5 - podaję wszystkie: 
bohuom (111a, 118b, 230a); bohom (17b, 81b, 102a, 190b), 
potomkuom (9b); potomkom (9a), 
jluzebnikuom (132b);jluzebnikom (145b), 
vkrutnikuom (119a); vkrutnikom (118b), 
wiekuom (233a); wiekom (11b, 62a). 
Mogłoby się wydawać, iż w tym wypadku dystrybucja końcówek wygląda 
nieco inaczej niż w dopełniaczu, gdyż w przedstawionych kilku przypadkach 
stosunek ilościowy form z dyftongiem do form monoftongicznych jest jak 1: l. 
Jednak po pierwsze, zasób materiału jest tu skromniejszy niż w przypadku do- 
pełniacza, po drugie zaś - formy bez dyftongizacji przeważają liczbowo w skali 
całego tekstu i to pod każdym względem (obejmują większość jednostek leksy- 
kalnych, także tych o stosunkowo dużej frekwencji - oprócz leksemu buoh- 
/boh- ). 
Dyftongizacja óuó była etapem pośrednim w rozwoju długiego ó, którego 
kontynuantem jest ituó. Rękopis "Reci z mudrcu pohanskych..." nie dostarcza 
przykładów zmiany uóit, jednak trudno - wobec zachowawczego pod wieloma 
względami charakteru ortografii zabytku - stwierdzić, czy zmiana ta jeszcze się 
wówczas nie zaczęła, czy też po prostu nie pozostawiła śladów w pisowni. Jak 
się następnie przekonamy, nie jest to fakt bez znaczenia dla interpretacji sposo- 
bu, w jaki ortografia rękopisu odzwierciedla istniejący ówcześnie system fono- 
logiczny. 
W śród samogłosek tylnych w omawianym okresie zmianom ulegało także 
u. Chodzi tu o proces dyftongizacji uou. Tekst zabytku dostarcza nam przykła- 
dów tej zmiany. Są one wprawdzie nieliczne, ale na ich podstawie można wnio- 
skować, że w czasie powstania rękopisu to zjawisko fonetyczne juź zachodziło. 


119
>>>
. 
 


Jak mieliśmy się okazję przekonać, dowodów na fonetyczne innowacje dostar- 
cza głównie wokalizm sylab należących do rdzenia wyrazowego. Podobnie 
i tym razem - przykłady zmiany tlOU to pisownia wyrazów takich, jak: Ja' - 
ujedom (25b),JauJed (39a) obokJuJedow (lOb); Jaud (239b) obokJudu (55b), 
pauffi (122a). Poza tymi przypadkami rękopis zachowuje pisownię długiego zł 
w nie zmienionej postaci (tj. pisanego jako u) w rdzeniu wyrazów oraz w koń- 
cówkach gramatycznych, np.Judcze (N sg., 55b),Jukromie (adv., 45a), Juzenie 
(N sg., 45a), sJebu (46a), zlatu (biernik przymiotnika, r. ż., 223b). 
Stan systemu samogłoskowego, poświadczony przez materiał pochodzący 
z rękopisu "Reci z mudrcu pohanskych...", to etap licznych przemian w zakresie 
samogłosek średnich. Tekst zabytku nie notuje niektórych zmian o charakterze 
wybitnie dialektalnym w XV w. lub dokumentuje je pośrednio, poprzez bardzo 
nieliczne zapisy mogące uchodzić za hiperpoprawne - chodzi przede wszystkim 
o monoftongizacje uóit oraz ieź - geneza tych zjawisk związana jest z teryto- 
rium Moraw (Gebauer 1894, 92-132; Jirecek 1888; Mareckova 1957,232-236, 
1958, 85-97; Greń 1988). Nie można jednak jednoznacznie stwierdzić, że bada- 
ny przez nas tekst nie zawiera żadnych cech morawskich - występują w nim 
świadectwa takich procesów fonetycznych o proweniencji morawskiej, które, 
w przeciwieJlstwie do dwóch wymienionych poprzednio, nie stały się cechą 
ogólnoczeską - chodzi tu o nietypową monoftongizację iee. Ten fakt może 
przemawiać za morawskim pochodzeniem zabytku, jeśli np. przyjmiemy, że 
pisarz z jakichś powodów starał się eliminować morawizmy podczas zapisywa- 
nia tekstu - jak się wydaje, takie zadanie jest łatwiejsze w wypadku cech wystę- 
pujących powszechnie, zaś zjawiska rzadsze i mniej wyraziste bardziej wymy- 
kają się kontroli. Jak zatem widać, ortografia zabytku nie dostarcza wielu da- 
nych, które pozwoliłyby dokładniej ustalić jego pochodzenie. Jednak określenie, 
w jakim stosunku pozostają zjawiska fonetyczne, obecne w tekście, do tendencji 
rozwojowych czeskiego systemu fonologicznego, pozwoli nam, być może, na 
dokonanie ustaleń dotyczących tego ostatniego. 
Aby wyjaśnić, czym spowodowane były specyficzne zmiany samogłosek 
średnich w zakresie ich wzajemnych stosunków ilościowych oraz jakościowych, 
należy przedstawić stan wyjściowy dla wszystkich przemian. Jak wiadomo, 
przed początkiem XV w. wzajemny stosunek między samogłoskami średnimi 
w języku czeskim przedstawiał się następująco: e: e, e: ie, o: Ó. Różnice między 
systemowymi oponentami są tutaj natury ilościowej. Po zaniku korelacji mięk- 
kości nastąpiła labializacja (dyftongizacja) óuó, a zatem zmiana o charakterze 
także jakościowym. Jednak i w tej sytuacji system fonologiczny starał się za- 
chować tendencję do utrzymania różnic ilościowych jako najważniejszej cechy 
dystynktywnej w zakresie samogłosek średnich. Przejawem takiej dążności było 
zjawisko dyftongizacji krótkiego ouo - zmiana ta miała zasięg ograniczony 
czasowo i terytorialnie (wystąpiła tylko na obszarze Moraw i cofnęła się, gdy 
nastąpiły dalsze zmiany w systemie, wykluczające zachowanie ilościowego 
charakteru opozycji między samogłoskami średnimi); tekst "Reci z mudrcu po- 


120
>>>
hanskych..." nie zawiera zresztą przykładów tej zmiany. Za przyczynę, dla któ- 
rej nie doszło do powstania symetrycznego układu ie: uó, e: uo, uważa się fakt, 
iż równolegle z przemianami óuó (ouo) następowała ewolucja prejotowane- 
go e, polegająca na zaniku jotacji. Proces zaniku jotacji i rozpoczęta przed jego 
zakOl1cżeniem dyftongizacja óuó spowodowały zmiany w dystrybucji samo- 
głosek średnich; w efekcie systemowym oponentem e (pierwotnego i pochodzą- 
cego z e) zostało krótkie o, które ostatecznie nie uległo dyftongizacji, zaś dy- 
ftong ie został członem opozycji ie: uó (por. Lamprecht, Slosar, Bauer 1986). 
Kolejnym dowodem na to, że zaakceptowanie przez system zmian jako- 
ściowych dokonywało się z pewnym trudem, jest zjawisko nietypowego zaniku 
jotacji iee - świadczy ono bowiem o tym, iż dyftong ie był związany opozycją 
systemową nie tylko z uó, lecz przez jakiś czas także z e «e). Tekst "Reci 
z mudrcu pohanskych..." dostarcza tym razem przykładów występowania tego 
zjawiska. 
Ukształtowany wskutek opisanych wyżej zmian system uó: ie: e - o: e: (e) 
(Lamprecht, Slosar, Bauer 1986, 170) ulegał dalszym przekształceniom. Mono- 
ftongizacje ie{ oraz uóit są traktowane jako próba przywrócenia opozycjom 
systemowym ich jednolitego charakteru - byłyby więc to różnice wyłącznie 
jakościowe, tak jak przedtem były one wyłącznie ilościowe. Rękopis "Reci 
z mudrcu pohansk)'ch..." nie zawiera bezpośrednich przykładów żadnej z obu 
monoftongizacji. Trudno w związku z tym szukać w tekście zabytku odpowiedzi 
na pytanie, jak dokładnie przebiegał proces zmian ie{ oraz uóit, a konkretnie 
- która monoftongizacja dokonała się jako pierwsza i wywołała następną jako 
swą systemową konsekwencję. W tej sprawie opinie badaczy również są po- 
dzielone. A. Lamprecht uważa, że wcześniejsza była zmiana uóit, a bezpośred- 
niąjej przyczyną byłaby dyftongizacja uou - w ten sposób w systemie samo- 
głoskowym powstałoby wolne miejsce dla długiego u (Lamprecht 1968). Nato- 
miast według Z. Grenia zmiana ie{ poprzedziła monoftongizację uóit - taki 
wniosek sformułował on na podstawie materiału zebranego w tekście starocze- 
skiego przekładu Biblii (Greń 1987) (z zastrzeżeniem, iż taki przebieg zmiany 
mógł dotyczyć wyłącznie terenu Moraw, skąd zabytek pochodził); jedną z prze- .. 
sIanek była obecność w tekście zabytku zapisów potwierdzających zmianę 
uóit, natomiast brakowało zapisów dokumentujących dyftongizację uou; 
poza tym licznie reprezentowane były ślady monoftongizacji ie{. Jak już 
wspomniałam, tekst rękopisu "Reci z mudrcu pohansk)'ch..." nie zawiera bezpo- 
średnich przykładów żadnej z obu monoftongizacji, natomiast są w nim zapisy 
poświadczające zmianę uou (au), na oznaczenie dyftongu ou stosowano bo- 
wiem dwuznak au -przy czym pojawiają się one rzadko wprawdzie, lecz 
w kilku charakterystycznych pozycjach w rdzeniu wyrazu. Pozwala to sądzić, iż 
dyftongizacja uou(au) była w okresie powstania zabytku zjawiskiem nowym, 
niemniej można chyba wykluczyć pomyłkę pisarza bądź dowolność, na jaką 
pozwoliłby sobie np. zapisując mało używany wyraz (ewentualna pomyłka nie 
byłaby jednak tak charakterystyczna). W tej sytuacji należałoby chyba mimo 


121
>>>
wszystko uznać, że jeśli zmiana uou( au) była przyczyną bezpośrednio wywo- 
łującą monoftongizację uóu, a w tekście brak bezpośrednich śladów zmiany 
ie{, która miałaby poprzedzać tę ostatnią, to dla obszaru językowego, w jakim 
powstał badany przez nas zabytek, twierdzenie o pierwszeństwie zmiany ie{ 
w stosunku do uóu nie ma zastosowania. Pisownia zabytku nie musi jednak 
odzwierciedlać wszystkich przemian fonetycznych, zachodzących w języku 
w czasie powstawania tekstu. Nieliczne zapisy, który można potraktować jako 
hiperpoprawne, wskazujące na obecność zmiany ie{, (naziewaJs, 122b,ne.ffti- 
eftie, Msc. 1. poj., 36a, przatelftwie, Msc. 1. poj., 36a, Nehaniem, 1.os. 1. poj. 
praes., 76b) mogą przecież świadczyć o tym, iż zjawisko to było już wówczas 
żywotne, lecz nie zostało uwzględnione przez skądinąd bardzo zachowawczą 
ortografię rękopisu. A zatem, skoro brak bezpośrednich danych na temat pocho- 
dzenia zabytku, a za jego ewentualnie morawską proweniencją przemawiają 
bardzo nieliczne fakty (przede wszystkim niejednoznaczny zapis proweniencyj- 
ny w pierwszym rozdziale, ślady występowania zjawiska iee') - należy przyjąć, 
że tekst badanego przez nas rękopisu "Reci z mudrcu pohanskych..." reprezen- 
tuje, jeśli chodzi o odzwierciedlany przezeń etap rozwoju systemu samogłoskowe- 
go, stan typowy dla większej części czeskiego obszaru językowego. Tym bardziej, 
iż w tekście natrafiamy też na świadectwa zjawisk typowo czeskich, takich jak 
zwężenie e{ oraz występowanie protetycznego v- przed nagłosowym 0-. 
Jest też prawdopodobne, że sam tekst utworu powstał na Morawach (czyli 
na dworze Wilhelma z Pemstejnu), natomiast badana przez nas wersja rękopi- 
śmienna pochodzi już z innego terenu - w takim wypadku cechy językowe 
utworu reprezentowałyby język pisarza i ewentualnie kopisty, stąd obecność 
cech charakteryzujących różne obszary dialektalne. Jak zaznaczaliśmy poprzed- 
nio, trudno na podstawie cech językowych zabytku wnosić o miejscu jego po- 
wstania. 
Jednak można - poprzez analizę pewnych zjawisk (przede wszystkim za- 
chodzących w obrębie systemu samogłoskowego, system spółgłoskowy prze- 
prowadził już wówczas najważniejsze zmiany) - opisać stan systemu języka, 
odzwierciedlany przez cechy językowe zabytku. Jak zatem przedstawia się system 
wokaliczny, udokumentowany przez pisownię "Reci z mudrcu pohansłcych..."? 
Jak się wydaje, ortografia rękopisu zawiera pewien etap przejściowy między 
stanem z początku XV w. a systemem nowoczeskim, który ukonstytuował się 
w wieku XVI. W zakresie samogłosek krótkich mamy więc do czynienia z zani- 
kiem jotacji i utożsamieniem się 'ee z e pierwotnym, w zakresie samogłosek 
długich widzimy postępującą dyftongizację óuó oraz nieliczne świadectwa 
zmiany uou - a więc przewartościowanie w obrębie samogłosek labializowa- 
nych. Brak wyraźnych dowodów na obecność zmiany ie{, natomiast spotyka- 
my się z zapisami poświadczającymi dyftongizację yej oraz zwężenie e{. 
To ostatnie zjawisko, podobnie jak również obecna w tekście monoftongizacja 
(czy też skrajna postać depalatalizacji) iee, to z kolei przejawy zmiany stosun- 
ków między samogłoskami przednimi. Mimo archaicznej w wielu miejscach 


122
>>>
normy ortograficznej, system wokaliczny zabytku jest bliski językowi nowszej 
doby - stanowi przykład okresu przejściowego w dziejach języka. 


System konsonantyczny. Najważniejszą zmianą systemową, przeprowa- 
dzoną przez język czeski w obrębie konsonantyzmu, była depalatalizacja spół- 
głosek (zanik opozycji miękkości). Proces depalatalizacji został zakończony 
przed końcem XIV w.; jakkolwiek oczywiście w dalszym ciągu istniały wjęzy- 
ku czeskim spółgłoski miękkie, jednak nieliczne już pary oponentów nie pełniły 
tak ważnej roli w całości systemu, jak poprzednio. Czeski konsonantyzm przed 
i w okresie powstania rękopisu "ReCi z mudrcu pohanskYch..." nie przeprowa- 
dzał już zmian systemowych; w tekście zabytku możemy natomiast zaobserwo- 
wać zmiany o charakterze . syntagmatycznym, tekstowym - a więc przede 
wszystkim procesy asymilacyjne bądź dysymilacyjne grup spółgłoskowych. 
System konsonantyczny języka czeskiego w czasie powstania badanego za- 
bytku - czyli pod koniec XVw. lub na przełomie XV i XVIw. przedstawiał się 
tak (Lamprecht, Slosar, Bauer 1986, 125): 


p b t d f d' k g 
m n Ii 
c Ć 
f v s z S z ch h 
r f 
l 


Jak widać, opozycja miękkości występowała już tylko w zakresie bardzo 
ograniczonym. Chodzi o pary spółgłosek t:f, d:d; n:n. Poza tym niejasne jest 
miejsce w systemie spółgłoski f - nie miała ona oponenta, dopóki spółgłoska v 
wymawiana była dwuwargowo (w). Przyjmuje się, że jeszcze do końca XIV w. 
istniało w języku czeskim bilabiaIne w (Lamprecht, Slosar, Bauer 1986, 97-98). 
Zmiana tej spółgłoski z dwuwargowej w wargowo-zębową nie nastąpiła równo- 
cześnie na całym czeskim obszarze językowym, trudno też ustalić, czy zapisy 
w tekście badanego zabytku odzwierciedlają wymowę dwuwargową, czy wargo- 
wo-zębową. Sporadycznie spotykamy zapisy mogące świadczyć o tej pierwszej 
(tepruw, lOOb, 124b obok teprw 135b), być może jednak ówcześnie istniało już 
v labiodentalne; mógłby tego z kolei dowodzić zapisffilozow (m. l. poj., 205b). 
W XV w., jak wspominaliśmy, zmiany w czeskim systemie spółgłoskowym 
polegały na asymilacji bądź dysymilacji grup spółgłoskowych. Były to przede 
wszystkim dysymilacje typu scsf, idiid; st'st. Procesy: scst' oraz jego 
kontynuacja st'Jt dotyczyły spółgłosek o frekwencji zdecydowanie większej 
niż w przypadJ\.u idiid'. Należy jednak stwierdzić, iż tekst "Reci z mudrcu 
pohanskych..." dokumentuje stan po zakończeniu zmiany scSt' (prawdopodob- 
nie także St' st). Świadczą o tym zapisy takie jak: fJtieftie (173a,b, 193b, 218b 
i inne - jest to najczęściej spotykany leksem spośród zawierających grupę 


123
>>>
St'sc; nigdzie nie natrafiono na pisownię poświadczającą stan wcześniejszy); 
pifftczom (C l. mn., 41 a). Przewaga form z grupą St' zaznacza się już w xv w. 
(Lamprecht, Slosar, Bauer 1986, 124-125); rękopis reprezentowałby więc ty- 
powy przebieg zmiany - typowy jednak przede wszystkim dla obszaru Czech 
właściwych (na Morawach przejście scst' nie nastąpiło i XV-wieczne zabytki 
rękopiśmienne o charakterze literackim dokumentują raczej przewagę form star- 
szych, tj. grupę sc - Greń 1987, 46). Zatem jest to kolejne świadectwo wystę- 
powania w tekście rękopisu "Reci z mudrcu pohanskych..." zjawisk charaktery- 
stycznych dla różnych obszarów dialektalnych - ta cecha zabytku wskazuje 
naj prawdopodobniej na różnice między odmianami języka, jakimi posługiwali 
się autor i kopista tekstu. 
Jak już niejednokrotnie wspominaliśmy, ortografia rękopisu - choć pod 
wieloma względami archaiczna i niejednoznaczna - jest konsekwentna (ze 
względu na jego oficjalny, typowo książkowy charakter). Stosunkowo rzadko 
występują tu przekształcenia w obrębie grup spółgłoskowych, wynikające 
z uwarunkowań specyficznie tekstowych. Chodzi o to, że ewentualne upodob- 
nienia i rozpodobnienia w większych grupach spółgłosek mogły być albo efek- 
tem dążności pisarza do ułatwienia czytania (a więc wymawiania) poszczegól- 
nych wyrazów, albo wynikać z cech reprezentowanej przez piszącego terytorial- 
nej odmiany języka. W obu tych wypadkach zakłada się jednak pewną swobodę 
w traktowaniu reguł pisowni. Tekst "Reci z mudrcu pohansk:Ych..." jest pod tym 
względem mało urozmaicony. Przykłady zmian w obrębie grup spółgłoskowych, 
jakie możemy w nim znaleźć, to przede wszystkim upodobnienia: 
..' upodobnienie wsteczne pod względem dźwięczności: Jwadbu (112a - 
współcześnie obowiązuje jednak pisownia etymologiczna swatbu). Wiek XV 
to okres upowszechnienia się asymilacji dźwięczności w języku czeskim, 
jednak w ortografii rękopisu jest ona słabo reprezentowana, przeważa bo- 
wiem pisownia etymologiczna. Zastosowanie kryterium etymologicznego 
bądź etymologiczno-fonetycznego w miejsce fonetycznego jest charaktery- 
styczne w tekstach, gdzie użyto pisowni złożonej (spfeikory pravopis). Zapis 
czysto fonetyczny uczyniłby taki tekst niezrozumiałym (Cejnar 1969, 150- 
-156). Stąd wiele zapisów w badanym tekście nie rejestruje tego upodobnie- 
nia, np. ztraweneho (85a), 
- upodobnienie wsteczne pod względem miejsca artykulacji: mlaiffi (tla) 
zamiast 'mladsf', 
- zamiana głosek w grupach spółgłoskowych, takich jak vz-: wzlaffiie (20a) 
i zwlaffinieho (2b) ('zvlastt;', 'zvlastniho'). 
Na ogół jednak nawet bardziej rozbudowane grupy spółgłoskowe nie ule- 
gają w rękopisie ani uproszczeniom, ani rozpodobnieniom, polegającym np. na 
wstawieniu dodatkowego znaku, ułatwiającego czytanie. Dominuje pisownia 
etymologiczna, tj. np. Egiptffti (1 la), Jwiedecztwie (58a), lekariftwie (189a, 
200b), zoldneriftwie (6la). 


124
>>>
Zupełnie wyjątkowo można spotkać w tekście zabytku ślady dialektalnych 
cech językowych, jak np. zastępowania spółgłoskij przez spółgłoskę n (wyndu- 
cze, 20b - 'vyjduce', part. praes. act.). Zachowanie się ich wymiennego charak- 
teru jest cechą morawską (Jirecek 1888), a więc w zakresie systemu spółgło- 
skowego mielibyśmy sytuację nieco podobną do tej, jaką można było zaobser- 
wować w systemie samogłoskowym - regularnie występujące cechy ogólnocze- 
skie i sporadycznie - morawskie. 
Ogólnie jednak system konsonantyczny zabytku "Reci z mudrcu pohans- 
kych..." taki, jaki odzwierciedla jego ortografia, jest bardzo uporządkowany - 
zarówno jeśli chodzi o cechy ściśle systemowe, jak i zmiany kontekstowe. Wy- 
nika to, jak już powiedzieliśmy, z nieobecności istotnych przewartościowań 
fonologicznych w czasie powstania rękopisu i z faktu dokładnego przestrzegania 
przez pisarza specyficznej normy ortograficznej, mimo jej niekiedy zacho- 
wawczego i nie zawsze adekwatnego w stosunku do zjawisk językowych cha- 
rakteru. 


Tekst rękopisu "Reci z mudrcu pohanskych jakoz i z Petrarky vybrane 
a prelozene" dostarcza wielu informacji na temat istniejącego ówcześnie w ję- 
zyku czeskim systemu wokalicznego i konsonantycznego oraz zachodzących 
tam zmian. Na podstawie stopnia zaawansowania niektórych spośród nich moż- 
na określić czas powstania zabytku - jest to więc prawdopodobnie koniec XV 
w. Świadczy o tym fakt żywotności procesów, które w XVI w. były już zakoń- 
czone - jak np. dyftongizacja óuó oraz sporadyczne występowanie zjawisk, 
które w XVI stuleciu były bardziej ekspansywne - jak zmiana yej czy uou. 
Pisownia badanego rękopisu ukazuje nam poza tym stan języka, w którym nie- 
które zmiany są dopiero jak gdyby w przygotowaniu, poprzedzane procesami 
dobrze udokumentowanymi. Wahania - rzecz jasna mimowolne - pomiędzy 
zapisem dokumentującym stan języka na terytorium Czech właściwych i Moraw . 
(przy czym późniejsze kodyfikacje pisowni uwzględniały zarówno cechy cze- 
skie, jak i morawskie), które możemy zaobserwować na przykładzie pisowni 
zabytku, są, jak sądzę, również cennym świadectwem dziejów języka i literatury 
czeskiej.
>>>
Bibliografia 


Cejnar 1969 - 1. Cejnar, Odraz znelostni asimilace sykavek v spfeźkorych pravopisnych 
systemech v ceStine, Slovo a slovesnost, 80/1969. 
Gebauer 1894 - 1. Gebauer, HistorickĆl mluvnicejazyka ćeskeho, t. 1, Praha. 
Greń 1985 - Z. Greń, Kontynuanty dlugiego o w staroczeskim przekladzie Biblii, Studia 
z filologii polskiej i słowiańskiej, 33/1985. 
Greń 1987 - Z. Greń, Nowy testament cieszyński iProrocy cieszyńscy. Analiza językowa 
staroczeskiego przekladu, Zakład Naukowy im. Ossolińskich, Wrocław. 
Greń 1988 - Z. Greń, Morawizmy w zabytkach staroczeskich, Z polskich studiów slawi- 
stycznych, seria VII, Warszawa. 
Jirecek 1888- J. Jirecek, O zvlaśtnostech ćestiny ve starych rukopisech moravskYch, 
[w:] Rozpravy ti'idy pro filosofii, dejepis a filologii knilovske ceske spolecnosti nauk 
z roku 1887/1888, Praha. 
Komarek 1962 - M. Komarek, Hlaskoslovi, Praha. 
Mareckova 1957, 1958 - D. Mareckova, K rozsifeni zmen iei a uou v XV stoletf, Listy 
fil010gicke 80/1957, 81/1958. 
Lamprecht, Slosar, Bauer 1986 - A. Lamprecht, D. Slosar, 1. Bauer, Historic/ai mluvnice 
ćdtiny, Statni pedagogicke nakladatelstvi, Praha. 
Lamprecht 1968 - A. Lamprecht, Vyvoj fonologickeho systemu ćeskeho jazyka, Brno. 


V okalicky a konsonanticky system ceske rukopism pamatky 
ze sbirky Mestske Knihovny v Toruni 
a foneticke zmeny v cestine v 14-16. stoleti 


Rezime 


Clanek obsahuje strucny popis jazyka ceske rukopisne pamatky ze sbirky Mestske 
knihovny v Toruni. Ide tady ovsem jenom o pfedstaveni ryvoje vokalickeho a konso- 
nantickeho systemu na zaIdade pravopisu teto pamatky a jeho zvlastnosti. Rukopis "Reci 
z mudrcu pohanskYch jakoz i z Petrarky vybrane a pfeloZene" pochazi pravdepodobne 
z konce XV stoleti a nachazfme v jeho pravopisu odraz dulezit)fch pro tuto dobu zmen, 
pfedevsim vokalickYch, jako ztrata jotace, diftongizace óuo a uou. Nektere zmeny, 
jako monoftongizace iei, jsou doloZeny jenom nepffmo. Prace popisuje take zmeny 
v systemu konsonantickem, jez uZ nemaji natolik podstatny vyznam pro fonetickj a fon- 
ologicky system cestiny chapany jako celek. 
Autorce zdalo se totiz neibytnym kratce poukazat na zaIdadni jevy vokalickeho 
a konsonantickeho systemu v cestine v 14-16. stoI. a nektere nazory polskjch a ceskjch 
ryzkumniku na vyvoj fonologickeho systemu ceskeho jazyka. 


126
>>>
-..;::,- 
'- 


VARIA
>>>

>>>
ACTA UNIVERSIT A TIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE:- ZESZYT 358 - 2002 


BmA MA
BA 
TopYHb 


CHCTeMbl rJIarOJIbHblX f1łOPM B OOJIrapCKOM TeKCTe 


1. EOJIrapCKHH SI3bIK BbI,ZJ;emIeTCSI, KaK H3BeCTHO, Cpe,lJ;H OCTarrbHbIX 
CJIaBHHCKIłX SI3bIKOB 60JIbmIłM qHCJIOM rrrarOJIbHbIX jJOpM. Tpa;n;łIIJ;HoHHbIe 
rpaMMaTIłKH 60JIrapCKOro SI3bIKa OITlłCbIBaIOT 3HaqeHIDllł jJymIJ;1łIł BpeMeHHbIX 
jJOpM npe)l()J;e Bcero B 1ł30mIIJ;1łIł - B IIapaJJ;HrMaTJłqeCKOM IIOpH,ZJ;Ke. 3HaqeHIłH 
Ił jJYHKu;IłH onpe));eJUIlOTCSI C yqeroM KOHTeKCTa npe.D;JIO)l{eHIłH, 06bIąuO Bo06m;e 
6e3 yqera CBSI3Horo TeKCTa, IłJJIł C ero yqeTOM B orpaHJłqeHHOH CTeIIeHH - 
OTMeqaeTCSI HaIIplłMep T. HaJ. COrrraCOBaRHe BpeMeH ());BYX BpeMeHHbIX jJOpM) 
B paMKax COOTBerCTBeHHO rrraBHOrO H nplł,lJ;aTOąuoro IIpe.D;JIO)l{eHIDI BpeMeH- 
HbIX, YCJIOBHbIX, OTCryIIlłTeJIbHbIX H TOM)' IIO));. CJIOJKHbIX npe.D;JIO)l{eHlłH (CpB. 
Hanp. AH.D;peWUlli-IIoIIOB-CTOSIHOB 1977, rpaMMaTIOOl 1983, Kyu;apoB 1985 H ));p.). 
O));HaKO Ha6JIłO));eHHe Ha)); TeKCTaMH IIOKaJbIBaer, ąTO 60JIrapCKHe 
BpeMeHHbIe jJOpMbI BbIIIOJIIDIłOT BIDKHbIe jJYUKu;HH B paMKax CBSI3HOro TeKCTa, 
KOTOpbIMIł HeJIb3SI IIpeHe6peqb B IJ;eJIOCTHOM DX OIIHcaHIłIł: 


2. CTp)'KTYpHbIe jJymu;IłH BpeMeHHbIX jJOpM B 60JIrapCKOM TeKCTe. 
ClłHrapMOHlł3M BpeMeHHbIX jJOPM, onpe));eJUIeMbIH HHOr));a KaK BpeMeHHOH 
rmaH, SIBJISIeTCSI, KaK Ił3BeCTHO, O));HlłM lł3 jJaKTOpOB CTPYKTYPHOH 
(rpaMMamqeCKOH) CBSI3aRHOCm CBepxjJpaJOBOro e));HHCTBa. BpeMeHHoH mU1H 
COCTOiIT B TOM, ąTO B O));HOM CBepxjJpaJOBOM e,lJ;IłHCTBe BbIC'fYIIaIOT 
npeHM)'m;eCTBeHHO pOpMbI O));HOrO BpeMeHH (npome));mero, HaCTOSIm;ero IłJJH 
6Y.D;ym;ero), a CMeHa BpeMeHHąro IIJJaRa SIBmIeTCSI CłlrHarrOM Haqarra HOBoro 
cBepxjJpaJoBoro e));HHCTBa. O));HaKO B 60JIrapCKOM SI3bIKe HMełOTCSI ));Be B03- 
MOJKHOCTH, KOTopbIe JIerKO HaMeTłITb rrraBHbIM 06paJOM B nrraHe npoIIIJIoro: 
1) B paMKax O));HOro CBepxjJpaJOBoro e));HHCTBa IIOSIBmnoTCH npeHMY- 
m;eCTBeHHO jJOpMbI O));HOrO BpeMeHlł (HanpHMep aopHCTa IłJJH HMIIepjJeKTa); 


129
>>>
2) B paMKax O.D;Horo cBepxiPpaJOBoro eJJ;IłHCTBa KOOKYplIPYWT iPOpMbI 
HeCKOJIbKHX BpeMeH (HaIIplłMep aoplłCTa, IłMIIepiPeKTa, nnycKBaMIIepiPeKTa 
H iPYT)'PYM rrpeTepIłTH), T.e. MO)KHO roBOpHTb O clłcTeMax marOJIbHbIX iPOpM 
(CpB. MYTaiPąHeB 1961). 
3TH CHCTeMbI HBJIHłOTCH ąeTblpex eJIeMeHTHbIMIł Ha60paMIł iPOpM BpeMeHIł, 
KOTopble BbICT)'IIaroT YCIIopeJJ;HO B TeKCTe (CM. HIDKe). 
llpH3HaK 'HaJJlłąlłe I oTCyrCTBlłe CIłCTeMbI BpeMeHHbIX iPOPM' HBJIHeTCH 
CYIUeCTBeHHblM MH 60JIrapcKlłX TeKCTOB, IIOTOM)' 'ITO PaJrp8HlłąlłBaeT 
cBepxiPpaJOBble e.D;IłHCTBa, IIpIłHa.D;JJe)J{anJ;lłe K paJHbIM T. HaJ. iPYHKQIłOHaJJbHO- 
l 
CMblCJIOBblM paJHOBH,ZJ;HOCTHM . B 3TOM OTHoweHlł1ł T.HaJ. IIoBeCTBOBaHlłe, 
KOTopble B 60JIrapCKOM H3bIKe OTJIlłąaeTCH HaJJlłąlłeM CIłCTeM rJIarOJIbHbIX 
iPOPM, BXO.D;IłT B OIIII03IłIJ;lłłO C OCTaJJbHbIMIł P
HOBIłJJ;HOCTHMIł (C T. HaJ. 
OIIHcaHHeM Ił paCCY)K)J.eHlłeM), B KOTOpbIX CIłCTeMbI rJIarOJIbHbIX iPOpM 
OTCYTCTBYłOT. CIłCTeMbI BpeMeHHbIX iPOpM B 60JIrapCKOM H3bIKe BbICT)'IIaroT 
IIpe)K)J.e Bcero B IIOBeCTBOBaHlł1ł OTHOCHIUIłMCH K IIpOWJIOM)'. ll03TOM)' 
OIIpe.D;eJIHIOTCH HeKOTopbIMIł IłCCJIe.D;OBaTeJIHMIł KaK "CIłCTeMbI paCCKaJa", 
"HappaTIłBHbIe CIłCTeMbI" (CpB. MyraiPąlłeB 1961). 


3. CeMaHTHąecKlłe iPYHKIJ;IłIł BpeMeHHbIx iPOpM B HappaTHBHOH CIłCTeMe. 
y KIDK,lJ,oro eJIeMeHTa B CIłCTeMe eCTb CBOH CeMaHTHąeCKaH iPYHKIJ;IłH. B KIDK,lJ,OM 
CHCTeMe eCTb: 
O.D;Ha iPopMa, 0603Haąarom;aH COCTOHHlłe IłJIIł C06bITlłe, KOTopoe 
HeIIOCpe.D;CTBeHHO COOTHeceHO C "MOMeHTOM peąD" Ił IIO OTHOWeHIłIO K HeM)' 
HBJIHeTCH HaCTOHIUIłM, IIpOWe.D;WeM R1I1ł 6y.z:IYID;IłM; 3T0 COCTOHHHe (c06bITHe) 
MO)J{HO OIIpe.D;eJIHTb KaK OCHOBHoe; BbIpIDKaeT ero BCer.D;a iPopMa T. H83. 
He3aBIłclłMoro (caMOCTOHTeJIbHoro) BpeMeHIł(cpB. rpaMMaTIłKa 1983); 
Tplł iPOPMbI, 0603HaąałOIUlłx COCTOHHIłH R1I1ł C06bITIDI, KOTopbIe HeIIOCpe.D;- 
CTBeHHO COOTHeceHbI TOJIbKO C OCHOBHbIM COCTOHHIłeM (c06bITHeM) - 
COOTBeTCTBeHHO KaK IIpe.D;bI.D;yIIJ;ee, O.D;HoBpeMeHHoe Ił IIOCJIeJJ;yłOIUee - Ił TeM 
caMbIM onocpe.D;CTBOBaHHO OTHOCHIUlłeCH K "MOMeHT)' peąlł"; 3TłI COCTOHHIłH 
(C06blTHH) MO)KHO OIIpe.D;eJIHTb KaK BTopocTeIIeHHble. 
CHCTeMbI marOJIbHbIX iPOpM B 60JIrapCKOM TeKCTe MapKlłpOBaHbI BO 
BpeMeHHOM IIJIaHe - IIO OTHoweHlłlO K HappaIJ;1ł1ł O IIpOWe.D;WIłX C06bITlłHX Ił IIO 
OTHOllleHHłO K HappaIJ;1ł1ł (KoMeHTaplłłO) 06 aKTyaJJbHO IIpOTeKaIOIUIłX 
C06blTHHX. llepBbIe (OTHocHIUlłecH K npOWJIOM)') MapKlłpoBaHbI TaJOKe B ITJIaHe 
MO.D;aJJbHOCTH y6e)K)J.eHHeM rOBopHru;ero 06 IłCTHHHOCTIł IIpOIłCWe,lUllHX 
C06bITHH (COCTOHHIłH). 3.D;eCb CIłCTeMbI iPOpM BpeMeHIł BXO)J;HT B OIIII031łIJ;1ł1ł IIO 


l 3.zr:eCb npHHJfMaeTCH, qTO IIOHHTHe "ąYHKIUlOHaJIbHO-CMbICJIOBaH PaJHOBH.D;HOCTh" 
OTHOCHTCH K CBepxąpaJOBOMY e.D:HHCTBY, a He K ueJIoMY TeKcry, IIOCKOJJbKy HeT (HJIIł 
nOąTH HeT) TeKCTOB, KOTopble 6MJIIł 6M B ueJIOCTH "nOBeCTBOBaHJfeM", "OrmCaHJfeM" 
I1JIH "paCCY)K.zr:eHHeM" (TaK KaK OHJf nOHHMaIOTCH B pa60Tax, r.D;e IłCnOJJb3YIDTCH 3TH 
TepMHHbI). 


130
>>>
rrpI13HaKaM [+1- y6e)l(,n;eHlłe roBopHIQero B IłCTIłHHOCTb] Ił [+1- CBlł,lJ;eTeJIbCTBO 
roBopHIQero]. 3TH Orrrr031łlJ;1łIł MOxrnO rrpe,l(CTaBHTh rrplłMepHO TaK: 


[+/- rOBopmuIDi 
OqeBlł.D;eu] 


//--.------- - 
/ -...
---... 
/ 
/ 
./ 
/ 
/./ 
// 
// 
+/ 
../" 
./ 


[+/- rOBopHnurn 
y6em.zr;eH B 
IłCTHHHOCTH] 
._--
,,_.....

--------........._
...
-
- 
....- ........-...-..
------ . - 
"t----- - --.... 


,. 
A. 'rOBOpHII!HH 
BH.zr;en npOHC- 
me.zr;uree (H 
y6em.zr:eH B ero 
HCTHHHOCTH) , 


E. 'roBopHnurn He 
Blł.D;eJJ npOHC- 
me.zr;mee, HO 
y6e)l()J;eH B ero 
HCTHHHOCm' 


B. 'roBOpHnurn 
He Blł.D;en 
npOHCme.D;illee H 
He y6e)l{:.zr;eH B ero . 
HCTHHHocm' 


BbI6lłpaH O,l(uy ID HeCBlł,lJ;eTeJIbCKHX CHCTeM OTrrpaBJITeJIb lłMeeT 
B03MO)KHOCTb BbIpaJHTb OTHOllIeHlłe HeOqeBIł,lJ;U;a, KOTOpbIii:, XOT
 He Blł,lJ;eJI, 
rrpHHIłMaeT C06bITIDI 3a peaJJbHo CJIyqHBllIlłecH, IłJID HeOqeBłI)UJ;a, KOTOpbIii: 
.D;HCTaHU;HpYeTCH (OTKaJbIBaeTCH) OT IłCTIłHHOCTHOH ou;eHKH IłHpopMaU;1łIł O 
2 
C06bITHHX, KOTOpbIX caM He Blł,lJ;eJI . . 
M TaK, c TOąKH 3peHIDł peaJJbHoro HaJJJł1łIDI B TeKcTax, B 60JIrapCKOM H3bIKe 
CTOHT paJrpaHlł'IHBaTb CJIe.D;ylOIQlłe HappaTIlBHbIe CIłCTeMbI: 


2 
. EOJJrapCKHe rpaMMaTHKH onpe.zr;eJIHIOT rJJarOJJbHbIe $OpMbI c TaKOM 3HaqeHJfeM KaK 
$OpMbI nepeCKaJHoro HaKJIOHeHIDł (npeWKaJaHO HaKJIOHeHJfe), HO He OTMeqaJOT DX 
. BbIcrynJJeHIDł B CHCTeMe (CpB. Hanp. AH.D;peJiqIłH-IIoIIoB-CroHHoB 1977, rpaMMaTHKa 
1983). 


131
>>>
rJlaroJlbHbIe 
cpOpMbI: 


(?perfectum prl) (?) (?) 
'len CbM.... 6W1 CbM 'len.... UlJIJl CbM oa 
'len e.... 6W1 e 'len.... 'Iema....UlJIJl e 
oa 'leme.... 
(praesens imp) (perfectum prl) (futurum) 
'lema 'len CbM,... Ule 'lema 
'len e,... 
(aorystum) (plusqm. perf.) (imperfectum) (fut. praet.) 
'len CbM.... 6W1 CbM 'len,... UIJIJl CbM oa 
'len.... 6W1 'len.... 'Iema....UIJIJl oa 
A2. (praesens imp) (perfectum prl) (praesens imp) (futurum) 
O'łeBH.a1l8 'lema 'len CbM.... 'lema UJe 'lema 
'len e.... 


CpB. Hanp.: 
A l. Eewe mp'bZHaJ/ paHO. B'bpeewe ee'le noee'le om 'lac. CmuzHa 00 MRcmomo, K'boemo 
u/ew e oa KOCU. Ilo'luHa cu MaJ/KO U ce xeaHa 3a pa60ma. KaKmo cu nOOnHeOUle 
(nOOnHeaUKU CU), ce cemu 3a e'lepOUlHama CJlY'lKa. 
A2. Tp'bZHaJ/ epaHO. B'bpeu ee'le noeelle om 'lac. Cmuza 00 MRcmomo, K'boemo ząe KOCU. 
Ilo'luea cu MaJ/KO U ce xeaząa 3a pa60ma. KaKmo cu noonHea (nOOnHeaUKU CU), ce 
ceu/a 3a e'lepaWHama Cll)l'lKa. 
El. EUJ/ e mp'bZHaJ/ paHO. B'bp6RJl e ee'le noeelle om 'lac. Cmu2HaJ/ e 00 MRcmomo, 
K'bOemO e UJRlI oa KOCU. Ilo'lUHaJ/ cu e MaJ/KO U ce e xeaHaJ/ 3a pa60ma. KaKmo cu e 
noonHeaJ/ (nOOnHeaUKU CU), ce e cemUJ/ 3a e'lepaWHama Cll)l'lKa. 
E2. Tp'bZHaJ/ epaHO. B'bpeu ee'le noee'le om 'lac. Cmuza 00 MRcmomo, K'boemo ząe KOCU. 
Ilo'luea cu MaJ/KO U ce xeaząa 3a pa60ma. KaKmo cu noonHea (nOOnHeaUKll CU), ce 
ceu/a 3a e'lepaWHama CJl)l'łKa. 
B. EUJ/ mp'bZHaJ/ paHO. B'bp6RJl ee'le noeelle om 'lac. CmU2HaJ/ 00 MRcmomo, K'boemo 
UIRf/ oa KOCU. Ilo'lUHaJ/ cu MaJ/KO u ce xeaHaJ/ 3a pa60ma. KaKmo cu noonHeaJ/ 
(nOOnHeaUKU CU), ce cemUJ/ 3a e'lepaWHama Cll)I'łKa. 


3 CpB. KyuapoB 1994. 
4 BonpOCHTeJIbHblM 3HaKOM 0603HaąeHbI $OpMbI, .D;JIH KOTOpbIX HeT HaJBamm B 
Tpa.D:HUHOHHOH rpaMMaTHKe, noTOMY ąTO OHJf .D;IDKe He OTMeąalOTCH B napa.D:HfMe 
rnarOJJbHbIX $OpM - CpB. rpaMMaTHKa 1983. 


132
>>>
4. KOMYHHKaTIłBHbIe CPYHKQIDI BpeMeHHbIX cpOpM B HappaTIłBHOH: CIłCTeMe. 
Bbl60p cpOpMbI BpeMeHIł MH 0603HaąeHIDI ,u;auHOro C06bITIłH IłJIIł COCTOHHIłH 
BHyrpH CHCTeMbI He OIIpe,u;eJUleTCH TOJIbKO eCTeCTBeHHOH: IIOCJIe,u;OBaTeJIb- 
HOCTbłO C06bITIłM, HO TaIOKe KOM)'HlłKaTIłBHOH: QeJIbłO aBTopa TeKCTa. TepMIłHbI 
"OCHOBHoe" H "BTopOCTeIIeHHoe" COCTOHHlłe IłJIIł c06bITlłe BbIpIDKaIOT cpaKT, 
qTO OTnpaBHTeJIb TeKCTa lłepaxlł3lłpyer BbIpIDKaeMbIe C06bITIłH IIO BIDKHOCTIł 
C TOqKIł 3peHIłH CBoero HaMepeHIłH, y 3TDX C06bITIłM: Ił COCTOHHlłH: paJHaH 
KOMYHHKaTHBHaH HarpyJKa, a IłMeHHO: 
OTnpaBIłTeJIb COOTHOCIłT ,u;auHoe c06bITlłe IłJIIł COCTOHHlłe HeIIocpe,u;CTBeHHO 
c "MOMeHTOM peqlł", Kor,u;a xoąer IIpe,u;CTaBlłTb ero KaK OCHOBHoe, 60JIee 
BIDKHoe B paMKax OIIHCbIBaeMOM CłrryaQlłlł; 
eCJJH OTIIpaBlłTeJIb c'łIłTaer ,u;aHHoe c06bITlłe IłJIIł COCTOHHlłe MeHee BIDKHbIM, 
conyrcTBYIOIQHM, C03,u;aIOIQHM cpOH MH ,u;pyrlłX, He COOTHOCIłT ero 
Henocpe,u;CTBeHHO c "MOMeHTOM pe'łH", HO OplłeHTHpyeT ero IIO OTHomeHIłIO 
K OCHOBHOM)' C06bITIłIO. 
HHaqe rOBopH, coxpaHHH IIOCJIe.D;OBaTeJIbHOCTb COCTOHHIłH: Ił C06bITIłM: BO 
BpeMeHIł, OTnpaBlłTeJIb MO)l(eT IIpe,u;CTaBlłTb DX IIO paJHOM)' B 3aBlłClłMOCTIł OT 
CBOHX KOMYHHKaTIłBHbIX QeJIeH:. CpB.: 
'a) EeUle mp'b211aJl pallO. B'bp6eUle 6e'le n06e'le om 'lac. CmUZlla [OCHOBHoe] iJo 
MJlC1110mO, K'biJemo UfeUle iJa KOCU. IIO'lUlla [OCHOBHoe] CU MaJlKO U ce X6alla 
[OCHOBHoe] 3a pa60ma. KaKmo cu noiJnR6aw.e, ce cemu [OCHOBHoe] 3a 
6'lepaUlllama CJlY'lKa. 
6) EeUle mp'b211aJl pallO. B'bp6Jl [OcHoBHoe] n06e'le om 'lac. CmUZllaJl 6ezue iJo 
MJlcmomo, KbiJemo Ufezue iJa KOCU. I4ezue iJa cu nO'lUlle cu MaJlKO U iJa ce X6alle 
3a pa60ma. KaKmo cu noiJflJl6atue, UfeUle iJa ce cemu 3a 6'lepaUlllama CJl)lłlKa. 
B) Tp'b211a [OCHOBHoe] pallO. EeUle 6'bp6JlJl n06e'le om. 'lac U 6eUle CmUZ1ł(JJI iJo 
MJlCl1lOmo. EeUle cu nO'lUllaJl MaJlKO U ce X6alla [OcHoBHoe] 3a pa60ma. 
KoceUle U cu noiJflJl6aUle. T02a6a ce cemu [OcHoBHoe] 3a 6'lepatullama CJl)lłlKa. 
B paMKax 3TOM TeKCTOBOH: IłłłTepnperałnrn oT.lI;eJThHbIe CeMaHTIf1łeCKlłe 
PYHKQIłIł 60JIrapcKIłX BpeMeHHbIX cpOpM, oIIpe,u;eJUleMbIe Tpa.D;IłQIłOHHOH: 
rpaMMaTHKoM KaK ,,3BaqeHIUI", BbIr.JUI,WIT HeCKOJIbKO lłHaqe, TaK 'łTO MO)l(Jła 
CcpOpM)'JIHpOBaTb HeKOTopbIe C)'lUeCTBeHHbIe IIpaBlłJIa ynOTpe6JIeHIUI oT,u;eJIbHbIX 
pOpM. TaK K IIplłMepy TeKCTOBOH: IIO,W(O,u; KIDKeTCH paJpemaer CIIOp O TOM, Bpe- 
MeHHoe HJ1Ił Mo,u;aJJbHoe 3BaąeHlłe cpOpM futurum praeteriti - eCJIlł OHa HBJJHeTCH 
eJJeMeHTOM CHCTeMbI cpOpM, y Hee BpeMeHHoe 3HaąeHlłe - OBa BbIpIDKaer IIOCJIe- 
.D;OBaTeJJbHOCTb C06bITIDI (COCTOHHIDI) IIO OTHomeHlłIO K OCHOBHOM)' C06bITIłIO 
(COCTOHHIłIO); eCJIH 3Ta «popMa YIIoTpe6JIeHa BHe CIłCTeMbI (CaMOCTOHTeJIbHo), OHa 
BbIpIDKaer IłppeaJJbHOCTb. IIo,u;06HbIM 06PaJOM,. perfectum B CIłCTeMe ceramHoro 
HCTOpHqeCKOrO BbIpIDKaer TOJIbKO npe.D;IIIeCTBlłe C06bITIUI (COCTOHHIDI) IIO 
OTHomeHIłIO K OCHOBHOM)' C06bITIłIO (COCTOHHIłIO); B CIłCTeMe KOHKJIł03lłBHOM 
OHa peaJJH3yeT CBoe KOHKJIł03lłBHOe 3HaąeHlłe, HaJbIBaH OCHOBHoe C06bITlłe 
(COcTOHHHe); BHe CIłCTeMbI BbICT)'IIaer B pe3YJIbTaTHBHOM 3HaąeHIłIł. 


133
>>>
5. CTIłJIIłCTDąeCKaH PYHKQIłH CIłCTeM BpeMeHHbIX pOpM - )J;IłCTI)lł6
 
CIłCTeM B OT)J;eJIbHbIX TIłIIax TeKCTOB (PYHKlOłOHaJIbHbIX CTIłJIHX). KaK BH)J;HM, 
BbI60p O)J;HOH IłJIIł )J;pyrOH BpeMeHHOH pOpMbI, a TaIOKe O)J;HOH IłJIH )J;pyrOH 
CHCTeMbI MOTIłBlłpOBaH KOM)'HIłKaTHBHO B paMKax TeKCTa (a He IIpe,[(JIO)KeHIłH). 
OH COOTHOCIłTCH, XOTH Ił He npHMO, c KOM)'HHKaTIłBHOH CpePOH, B KOTOpOH 
B03HlłKaeT )J;aHHbIH TIłII TeKCTa. II03TOM)' Ił He CTpaHHO, 1ff0 B 60JIrapCKOM 
H3bIKe Ha6JIIO)J;aeTCH paJHaH )J;HCTpIł6yn;1łH oT)J;eJIbHbIX CHCTeM B pa3JIJł1łHbIX 
TIłIIax TeKCTOB. B nOM CMbICJIe CIłCTeMbI BpeM"eHHbIX pOpM BbIIIOJIHHIOT 
.D;HaruoCTDąecK)'IO, CTlłJIepa3JIDąlłTeJIbH)'IO P)'IłKQIłIO )J;JUl 60JIrapCKHX TeKcToB 
Ił I IłJIIł )KaHpoB. CpB. Hanp.: 


THn TeKCTa: 
)t .zr:O)l(eCTBeHHbIH TeKCT 


HaJIlłqHe Bcex CHCTeM 
OTC CTBHe CHCTeM 
OTC CTBHe CHCTeM A, B 
HaJIlłqHe E2 


ll;lłTlłpOBaHHaH JIIłTepaTYPa: 


AH.zr:peHąHH-IIonoB-CToHHoB 1977 - n. AH.D;peHąHH, K. IlonoB, CT. CTOHHOB, 
rpOMamUKa Ha 6'bJl2apCKUR e3UK, CocllIDł. 
rpaMMaTlłKa 1983 - rpOMamUKa Ha C'bepeMeHHUR 6'bJl2apCKU KHU:JICOeeH e3UK, EAH. 
KyuapoB 1985 -MB. KYUapOB, O'lepK no PYHK1JUOHaJlHO-CeMaHmU'lHa 2pOMamUKa Ha 
6'bJl2apCKUR e3U1\.' IIJJOB.zr:IłB. 
KYUapOB 1994 - MB. KYUapOB, EiJHO eK30mU'lHO Ha1Cl/OHeHUe Ha 6'bJl2apcKUR 2Jla20Jl, 
IIJIOB.zr:IłB. 
. . 
MYTaclląHeB 1961 - P. MYTacllqHeB, CucmeMa Ha 2Jla20JlHUme epeMeHa e p03K03 3a 
MUHaJlU C'b6UmUR, cn. E'bJIrapcKIł e31łK, KB. 4, c. 252-269. 


Systemy form czasownikowych w tekście bułgarskim 


Streszczenie 


Formy temporalne czasowników w języku bułgarskim współwystępują w tekstach 
w systemach składających się z czterech form, z których każda forma ma osobną funkcję 
semantyczną właśnie w ramach systemu. Jedna z form może być określona jako 
podstawowa, pozostałe - jako drugorzędne, przy czym terminy te mają zakres zarówno 
semantyczny - sensu stricto temporalny, jak i komunikatywny, związany z celem 
komunikacyjnym nadawcy tekstu. Poza tym dystrybucja poszczególnych systemów form 
temporalnych ograniczona jest do określonych odmian języka. 


134
>>>
.....,- .....
 


ACTA UNIVERSIT A TIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


AGNIESZKA CZVŻNIEWSKA 
ToruJ1 


Typologia aproksymatów 
(na przykładzie języka polskiego i bułgarskiego) 


Zagadnienie aproksymacji nie zakorzeniło się jeszcze w językoznawstwie. 
Różne są zarówno definicje tego zjawiska, jak i stosowana terminologia J . 
W niniejszym artykule przyjęta została szeroka definicja, obejmująca różne 
możliwe aspekty zagadnienia. Według niej zjawisko aproksymacji zachodzi 
wszędzie tam, gdzie pomiędzy różnymi językami istnieje zbieżność lub podo- 
bieI'istwo przy równoczesnej odmienności funkcjonalnej - semantycznej, gra- 
matycznej, syntaktycznej, pragmatycznej lub stylistycznej. Aproksymatami na- 
zwiemy jednostki 2 różnych języków, które podlegają temu zjawisku. 
Niniejsza praca ma na celu całościowe zebranie i charakterystykę wszyst- 
kich możliwych typów aproksymacji, dotychczas ujmowanej fragmentarycznie. 
Typologia i charakterystyka aproksymatów została przeprowadzona po analizie 
materiału leksykalnego SAPB (Słownik aproksymatów polsko-bułgarskich), 
materiału gramatycznego na podstawie podręczników gramatyki (głównie Sław- 
ski 1962, GWJP, Grzegorczykowa 1979, Saloni 1998) oraz w oparciu o języko- 
we doświadczenia autorki. Oczywiście, niniejsze opracowanie wykorzystuje 
również typologię zaproponowaną przez innych badaczy. 
Podczas analizy brane były pod uwagę różne aspekty i właściwości języko- 
we badanego materiału. Podstawą badań był aspekt semantyczny (w tym też 
stylistyka), równie jednak ważny okazał się aspekt etymologiczny, a także for- 
malny: ortografia i artykulacja, budowa morfologiczna wyrazów, rodzaj grama- 


l Przyjęty tutaj termin został zaproponowany przez Martę Karpaczewą (Karpaczewa 
1987a). 
2 Za jednostkę językową uważam w tym miejscu nie tylko wyraz, ale także morfem, 
wyrażenie złożone z kilku wyrazów, nawet zdanie. 


135
>>>
tyczny, odmiana. Materiał został zbadany również pod względem składniowym: 
łączliwości wyrazów, wpływu kontekstu i właściwości niektórych konstrukcji 
składniowych. Nie bez znaczenia okazał się także aspekt pragmatyczny. 
Poniższa typologia przedstawiona została w postaci "czystej", wyabstraho- 
wanej; w praktyce badane jednostki językowe różnią się często pod wieloma 
względami, co jest oczywiście brane pod uwagę przez autorkę pracy. 
Znaczenia wyrazów w podawanych przykładach przytaczane są za SAPB 
lub MSJP (Mały słownik języka polskiego) i REJ (Słownik języka bułgarskiego; 
eksplikacje w tłumaczeniu autorki pracy), często w skróconej postaci. 


1. Aproksymacja leksykalna 
Aproksymacja leksykalna dotyczy leksemów i ich właściwości. Jej typolo- 
gię przeprowadzono na podstawie' szeregu różnych kryteriów: rodząju podo- 
bieństwa, semantycznego, tekstowego, stylistycznego, morfologicznego, ety- 
mologicznego. 
1.1. Kryterium rodzaju podobieństwa 


1.1.1. Homogramy i homofony 
Podstawową kwestią formalnego podziału aproksymatów jest rozróżnienie 
homogramów i homofonów. Dotyczy to oczywiście tylko jednostek bardzo zbli- 
żonych formalnie. W przypadku języka polskiego i bułgarskiego mamy do czy- 
nienia jedynie z homofonią i z ekwiwalentnością graficzną (łacinka a cyrylica). 
Np.: 
[1] pol. iskra - bułg. uCKpa 
Przy porównywaniu języków o tych samych alfabetach (np. polski i czeski) 
możemy się ,spotkać zarówno z homografią, jak i z homofonią. W wypadku ję- 
zyków znacznie różniących się wymową (jak np. polski i angielski), ale mają- 
cych wspólny alfabet, nąjczęściej mamy do czynienia z homografią przy jedno- 
cześnie odmiennej artykulacji. Jeśli natomiast porównamy języki o różnych 
alfabetach i różnej wymowie (np. bułgarski z angielskim) stwierdzimy, że 
w większości przypadków nie ma mowy ani o homografii, ani o homofonii. 
1.1.2. Aproksymaty artykulacyjne 
W . zakresie artykulacji aproksymaty mogą różnić się akcentem, długością 
samogłosek, intonacją, dźwięcznością wymowy w zależności od kontekstu. 
Istotną cechą różnicującą analizowane języki jest akcent, ponieważ bułgarski 
akcent ruchomy posiada funkcję dystynktywną, np.: 
[2] ł'una - JlYH'a 'księżyc; satelita' / Jl1YHa 'pieg' 


136
>>>
1.2. Kryterium semantyczne 
Zjawisko aproksymacji zostało w przeszłości zauważone i odnotowane 
przede wszystkim jako osobliwość dotycząca wyrazów (z różnych języków) 
o podobnej formie, lecz o różnych z n a c z e n i a c h ,. ponieważ a p r ó k s y - 
m a t ó w s e m a n t y c z n y c h , czyli różniących się znaczeniem, jest najwięcej. 
Świadczą o tym powstające W tym zakresie słowniki oraz stopień zainteresowa- 
nia językoznawców i leksykografów tym właśnie aspektem omawianego zagad- 
nienia. Kryterium semantyczne wydaje się więc najistotniejsze przy klasyfikacji 
aproksymatów leksykalnych. 


1.2.1. Zakres różnicy znaczeniowej; jednostki jednoznaczne, wieloznaczne, 
homonimiczne i paronimiczne [Karpaczewa 1987a, Lotko 1992] 
Podstawową cechą analizowanego materiału leksykalnego, łatwo dającą się 
zauważyć we wszystkich opracowanych dotąd słownikach aproksymatów, jest 
jego podział na wyrazy takie, których znaczenia są całkowicie różne i na takie, 
które pod względem semantycznym różnią się tylko częściowo. 
A) aproksymaty całkowite (Abs l 
Do aproksymatów całkowitych zaliczymy jednostki rozmące się we 
wszystkich swoich znaczeniach, a więc z synchronicznego punktu widzenia nie 
mające ze sobą nic wspólnego poza formą dźwiękowo-graficzną. Najczęściej są 
to jednostki przypadkowo zbieżne, pochodzące z różnych źródeł. Mogą to być 
jednak także wyrazy o wspólnym pochodzeniu, które tak bardzo zmodyfikowały 
swoje znaczenie, że nie można ich utożsamić. Np.: 


[3] chaber 'Centaurea - bławatek, modrak' 


xa6ep 'wiadomość, 
wieść; pojęcie' 


B) aproksymaty częściowe (Part l 
Aproksymaty częściowe są to jednostki, które różnią się niektórymi ze 
swoich znaczeń i są zdecydowanie większą grupą niż aproksymaty całkowite. 
Wynika to z faktu, iż aproksymacja jest zjawiskiem bazującym głównie na roz- 
bieżności w rozwoju semantycznym wyrazów różnych języków. 


3 Abs jest skrótem angielskiego terminu absolute ('absolutny'), który został wprowa- 
dzony przez Martę Karpaczewą [Karpaczewa 1987a]. . 
4 Part jest skrótem angielskiego terminu particular ('szczegółowy'); wprowadzony 
również przez M. Karpaczewą [Karpaczewa 1987a]. 


137
>>>
Przykłady (znak. symbolizuje znaczenia tożsame): 
[4] oblać 
'polać czymś po wierzchu '; 
. 'powlec, pokryć coś ze wszystkich stron jakąś masą warstwą czegoś '; 
'o wodzie (rzece, morzu, jeziorze): otaczać coś '; 
'pot. uczcić coś libacją popić z jakiejś okazji' 
06JleJl 
. 'oblać coś ze wszystkich stron '; 
'spocić się' 
Aproksymacja w dużej mierze opiera się na polisemii, homonimii i paro- 
nimi i. Zatem rodzaj aproksymacji będzie zależał od układu i charakteru jedno- 
stek odpowiednio: polisemicznych, homonimicznych i paronimicznych. Takich 
układów podstawowych, jeśli weźmiemy jeszcze pod uwagę jednostki jedno- 
znaczne, może być 10: 
1) jednostka jednoznaczna - jednostka jednoznaczna 
2) jednostka jednoznaczna - jednostka polisepliczna 
3) jednostka jednoznaczna - jednostki homonimiczne 
4) jednostka jednoznaczna - jednostki paronimiczne 
5) jednostka polisemiczna - jednostka polisemiczna 
6) jednostka polisemiczna - jednostki homonimiczne 
7) jednostka polisemiczna - jednostki paronimiczne 
8) jednostki homonimiczne - jednostki homonimiczne 
9) jednostki homonimiczne - jednostki paronimiczne 
10) jednostki paronimiczne - jednostki paronimiczne 


Tylko w przypadku układu pierwszego możemy z góry orzec, że będzie to 
aproksymacja całkowita, bo skoro jednostki mają tylko po jednym znaczeniu 
i są aproksymatami, a więc różnią się znaczeniem - nie może być inaczej. 
W pozostałych układach zawsze możliwa jest aproksymacja zarówno częścio- 
wa, jak i całkowita, np.: 
[5] układ 2, Part 
kadryl '. figurowy taniec towarzyski, popularny w XIX wieku' 
KaopWl '. figurowy taniec towarzyski; przen. przeszeregowywanie, 
rozmieszczanie, przesuwanie' 
Por. też wyżej przykład [4J- układ 2, Abs. 
Układy te czasem są bardziej skomplikowane, ponieważ jednostki homoni- 
miczne i paronimiczne mogą być również wieloznaczne. Poza tym bywają też 
jednostki jednego języka, które mają odpowiedniki zarówno homonimiczne, jak 
i paronimiczne. Powstają wówczas bardzo rozbudowane struktury, które są czę- 
sto trudne do opanowania przez użytkownika. 


138
>>>
-
-,
. , 


1.2.2. Relacje semantyczne (Lipczuk 2000) 
Poniższa klasyfikacja między językowych relacji semantycznych dotyczy 
znaczenia referencjalnego wyrazów. Wyróżnienie tych relacji może być szcze- 
gólnie przydatne przy opracowywaniu słowników dwujęzycznych, ponieważ 
zwraca uwagę na istotne .cechy różniące dane leksemy (np. zakres znaczenia), 
często w opracowaniach leksykograficznych pomijane, czy też niezauważane. 
Zastosowanie tej klasyfikacji jest uzasadnione tylko w stosunku do homo- 
etymów (wyrazów mających wspólne źródło - por. 1.6), ponieważ w przypadku 
heteroetymów (wyrazów pochodzących z różnych źródeł, por. 1.6) trudno mó- 
wić o jakichkolwiek relacjach semantycznych z wyjątkiem wykluczania się. 
A) prywatywność 
Relacja prywatywności zachodzi wówczas, gdy leksem z jednego języka 
posiada więcej znaczeń niż aproksymatyczny leksem z drugiego języka, np.: 
- więcej znaczeń w języku polskim: 
[6] dopiec 
'dokończyć pieczenia, upiec zupełnie' - OoneKa 
'upiec dodatkową ilość czegoś' 
'przygrzać, przypiec mocno' 
'dokuczyć komuś' 
:- więcej znaczeń w języku bułgarskim: 
[7] oepueam 
'substancja otrzymana Z chemicznej przeróbki innej substancji, pochodna' 
'gram. wyraz pochodny' - derywat 
B) inkluzj a 
Relacja inkluzji dotyczy zakresu znaczenia, a więc wielkości zbioru 
wszystkich desygnatów, oznaczanych daną nazwą. O relacji inkluzji mówimy 
wtedy, gdy jedno ze znaczeń leksemu aproksymatycznego ma w jednym języku 
szerszy zakres niż w drugim, np.: 
- szerszy zakres w języku bułgarskim: 
. [8] KomKa = pol. kot i kotka 
.... - szerszy zakres w języku polskim: 
[9] akt 'uroczystość' 
aKm 'uroczystość na zakończenie roku szkolnego' 


139
>>>
C) ekwipolencja 
W sytuacji, gdy poszczególne znaczenia leksemu częściowo się pokrywają, 
a przy tym niektóre elementy znaczeniowe istnieją tylko w jednym z języków, 
mamy do czynienia z relacją ekwipolencji, np.: 
[10] czas - llac 'godzina, lekcja, chwila, moment, pora' 


D) kontraryczność 
Kontraryczność, a więc relacja przeciwstawności znaczeń, występuje bar- 
dzo rzadko w przypadku języka polskiego i bułgarskiego. Częściej można się 
z nią spotkać przy porównywaniu języków jeszcze bardziej sobie bliskich, jak 
np. polski i czeski, co jest pewnym paradoksem. W SAPB znajdują się tylko trzy 
przykłady takiej relacji: 
[11] kryminalista 'przestępca' 
KPUMUHaJlUCm 'prawnik, specjalista od kryminalistyki - kryminolog' 
[12] lity 'tworzący jednolit
 zwartą masę' 
Ilum 'o tkaninie: rzadki, mało zwarty; o kwiecie: z rzadkim wianuszkiem' 
[13] zapomnieć - 3anOM1łR 'zapamiętać' 


E) ekskluzja 
Kiedy znaczenia aproksymatycznych leksemów w obu językach wykluczają 
się, mamy do czynienia z relacją ekskluzji. Będzie ona dotyczyła, jak już zostało 
wspomniane, wszystkich heteroetymów. Dość często jednak wystąpi także 
w przypadku homoetymów. Np.: 
[14] czasownik 'klasa gramatyczna (część mowy) obejmująca zwykle czyn- 
ność lub stan; wyraz należący do tej klasy' 
llaC06HUK 'zegar, zegarek' 
1.2.3. Kategorie semantyczne 
Naj liczniej szą grupą aproksymatów leksykalnych są aproksymaty rzeczow- 
nikowe. Na ich przykładzie doskonale widać, do jakich różnic i modyfikacji 
semantycznych może dochodzić w przypadku aproksymacji. 
Klasę rzeczowników dzielimy na różne kategorie semantyczne, m.in.: rzecz. 
abstrakcyjne I konkretne; rzecz. żywotne I nieżywotne 5 ; rzecz. osobowe I nie- 
osobowe. 


5 Kategoria żywotności uwarunkowana jest gramatycznie, jednak w tym miejscu cho- 
dzi o rozróżnienie zgodne z właściwością desygnatu: ożywionego lub nieożywionego, 
nie są więc brane pod uwagę uwarunkowania fleksyjne (podobnie jest w przypadku kate- 


140
>>>
Oprócz powyższych kategorii o największym zakresie referencjalnym, ist- 
nieje jeszcze szereg mniejszych zbiorów rzeczownikowych, wyróżnianych na 
podstawie różnych właściwości desygnatów, np. osoby, rośliny, zwierzęta, miej- 
sca, narzędzia, choroby, meble, budynki itd. Z kolei te zbiory także dają się po- 
dzielić, np. wśród roślin rozróżniamy drzewa, kwiaty, trawy itp. Aproksymaty 
rzeczownikowe często różnią się właśnie kategorią semantyczną. Oczywiste 
wydaje się to w przypadku heteroetymów, ponieważ nie mając ze sobą nic 
wspólnego - należą do różnych "obszarów" semantycznych. Jednak nawet 
w przypadku homoetymów może dojść do oznaczenia różnych desygnatów, 
najczęściej na zasadzie metaforycznego przeniesienia nazwy. Np.: 
[15] arka 'biblijny statek Noego' - środek lokomocji; 'skrzynia' - mebel 
apKa 'łuk' - element architektoniczny 
[16] bułka 'białe pieczywo pszenne' - rzecz. nieżywotny 
6YJlKa 'młoda mężatka' - rzecz. żywotny 


1.3. Kryterium tekstowe 


1.3.1. Aproksymacja systemowa i tekstowa (Lotko 1992) 
Jednostka językowa egzystuje w dwojaki sposób: jako leksem zewidencjo- 
nowany w słowniku danego języka (jednostka systemowa) lub jako wyraz 
w konkretnym tekście (jednostka tekstowa). Taka dwudzielność charakteryzuje 
więc również aproksymaty. Po zbadaniu właściwości materiału leksykalnego 
w kontekstach możemy stwierdzić, że nie zawsze aproksymacja systemowa 
pokrywa się z aproksymacją tekstową (dotyczy to aproksymacji częściowej). 
"Tekst może zdradliwość semantyczną zmniejszyć lub nawet zlikwidować, ale 
może ją też zwiększyć albo wytworzyć." (Lotko 1992, s. 12). Np.: 
[17] letni 'odnoszący się do lata; trochę ciepły' 
Jleme1ł 'odnoszący się do lata' 
Ubrałam letnią sukienkę. = 06llRKOX /lRmna pOIWl. 
Woda w misce jest letnia. =F xBooama 6 K)'llama e /lRmna. 
Powinno być: Booama 6 K)'llama e XJlao«a. 


Może też zdarzyć się tak, że jednostki systemowo nie są aproksymatyczne 
(mają tożsame znaczenia), różnią się natomiast dystrybucją tekstową - są więc 
aproksymatami tylko tekstowymi. Błąd użytkownika może powstać w konkret- 
nym tekstowym użyciu. Jest to szczególnie niebezpieczny typ aproksymacji, 


gorii osobowości). Poza tym w języku bułgarskim powyższe kategorie nie odgrywają 
takiej roli, jak w polskim, ze względu na brak deklinacji. 


141
>>>
ponieważ słowniki między językowe z reguły nie informują dokładnie o dystry- 
bucji tekstowej, trudno zresztą sobie wyobrazić taką. pełną infQrmację. Aprok- 
symacja tekstowa jest częściowo związana z aproksymacją kolokacyjną. 


1.4. Kryterium stylistyczne 


. I 
I 
I 
I 


1.4.1. Aproksymaty stylistyczne 
Słowniki opisują leksemy m.in. za pomocą różnych kwalifikatorów, ozna- 
czających funkcję 'wyrazu w tekście, jego przynależność do określonej odmiany 
języka, a także częstotliwość użycia. Wszystko to związane jest, bezpośrednio 
lub pośrednio, z pojęciem stylu. Porównując podobne leksemy różnych języ- 
ków, możemy zauważyć, że często różnią się one pod względem stylistycznym. 
Istnieją więc zarówno aproksymaty semantyczne, jak i stylistyczne. Oczywiście, 
możliwe jest wystąpienie rozdźwięku stylistycznego tylko pomiędzy niektórymi 
ze znaczeń polisemicznych aproksymatów, a także wystąpienie obu rodzajów 
aproksymacji w obrębie jednego leksemu. 
A) język literacki i styl potoczny 
Jedną z różnic stylistycznych pomiędzy aproksymatami może być przyna- 
leżność pierwszego z nich do ogólnego, literackiego języka, a drugiego - do 
stylu potocznego. Taki rozdźwięk może użytkownika uczącego się języka pro- 
wadzić do stosowania wyrazów potocznych w kontekstach, w których takie 
użycie jest niepoprawne, np.: 
[18] o otwarty 'przen. o człowieku: szczery, prostolinijny' 6 
om6opeH 'pot., przen. o człowieku: doświadczony, uświadomiony' 
Do tej kategorii zaliczymy też aproksymaty, które jednostronnie należą do 
tzw. stylu książkowego, poetyckiego czy podniosłego. Tego typu wyrazów uży- 
wa się tylko w określonych sytuacjach i tekstach, dlatego zastosowanie ich np. 
w zwykłej rozmowie może prowadzić do niepożądanych efektów, np.: 
[19] żywot (książ.) - :JłCU60m 'neutr. życie' 
i odwrotnie: życie (neutr.) - :JłCumue 'książ. żywot świętego, biografia' 
B) aspekt terytorialny 
Różnicą stylistyczną, która szczególnie często pojawia się pomiędzy języ- 
kiem polskim i bułgarskim, jest przynależność do ogólnego języka z jednej stro- 
ny (tu najczęściej język polski) oraz określony zasięg terytorialny czy przyna- 
leżność do dialektu z drugiej (częściej język bułgarski), np.: 


6 Symbolem D są oznaczone przykłady spoza SAPB. 


142
>>>
-;.-J 


[20]jukać - ,pYKaM (tylko dial.) 'fukać, rzucać, uciekać; żart. żreć' 


C) aspekt chronologiczny i częstotliwość użycia 
Kolejną charakterystyczną różnicą stylistyczną pomiędzy leksemami dwóch 
języków może być częstotliwość użycia. Do tej kategorii zaliczymy wyrazy 
rzadko stosowane (ze względu na obecność bardziej funkcjonalnych synoni- 
mów), jak również archaizmy lub dawniejsze znaczenia danego leksemu, który 
obecnie częściej jest używany w nowszych znaczeniach, np.: 
[21] koniec - Konel} 'arch. koniec; obecnie: nitka' 


D) aspekt środowiskowy 
Cechą charakterystyczną gwar środowiskowych (uczniowskich, zawodo- 
wych, miejskich itp.) jest metaforyczne przenoszenie nazw języka ogólnego na 
inne desygnaty. Takiej żargonowej metaforyzacji stylistycznej słowniki wieloję- 
zyczne najczęściej nie odnotowują, dlatego łatwo w tym przypadku o błędy. 
Najwięcej problemów z tą kategorią aproksymatów mają tłumacze, ponieważ 
często uniemożliwia ona przekład w pełni oddający charakter tekstu (por. Ziva- 
nović 1975). Np.: 
[22] laska 'kij; żarg. dziewczyna' - ROCKa 'czułość, pieszczota' 


E) aspekt specjalistyczny 
Tłumacze tekstów specjalistycznych dość często popełniają błędy wynika- 
jące z przekonania, że terminologia specjalistyczna jest tak ścisła i jednoznacz- 
na, że musi być podobna w większości języków. Jeśli więc kojarzą termin spe- 
cjalistyczny z wyrazem z ojczystego języka, automatycznie tłumaczą go w ten 
właśnie sposób, nie sprawdzając znaczenia w słowniku. Okazuje się jednak, że 
terminy specjalistyczne nie są aż tak powszechne i wśród nich także zdarzają się 
jednostki aproksymatyczne [por. Lotko 1992, s. 30; tam też przykłady błędnych 
tłumaczeń]. Błędy, popełniane przez tłumaczy, mogą dotyczyć zarówno całko- 
witego znaczenia wyrazu, jak i przynależności do dziedziny specjalizacji. Np.: 
[23] irys 'bot. roślina z rodziny kosaćcowatych' - upuc 'anat. tęczówka' 


F) ekspresywność 
Każdy język posiada pewien zasób słów, które pełnią funkcję ekspresywną. 
Są to m.in. wulgaryzmy, wyrazy pieszczotliwe, żartobliwe, ironiczne, dosadne, 
obelżywe, pogardliwe itd. Z aproksymacją możemy mieć do czynienia również 
w tym zakresie, np.: 
[24] osoba (neutr.) - oco6a 'książ., iron. persona, osohistość' 


143
>>>
-
...... - 


1.5. Kryterium morfologiczne 
Na podstawie kryterium morfologicznego rozróżniamy m.in. takie pary wy- 
razów, które są aproksymatyczne w formie podstawowej, tzw. słownikowej czy 
kanonowej (a więc i we wszystkich pozostałych formach), i takie, które stają się 
aproksymatami tylko w niektórych formach, uwarunkowanych kontekstowo. 
Aproksymacja, jak już było wspomniane, może dotyczyć nie tylko właści- 
wości semantycznych i stylistycznych leksemów, ale także ich właściwości 
gramatycznych, morfologicznych. Aproksymację morfologiczną dzielimy na 
fleksyjną oraz słowotwórczą i zaliczamy do aproksymacji leksykalnej, ponieważ 
zachodzi w obrębie wyrazu. Należy jednak zaznaczyć, że często przyczyną tego 
typu zbieżności jest aproksymatyczność morfemów: końcówek fleksyjnych lub 
formantów słowotwórczych. . 


1.5.1. Forma podstawowa i kontekstowa (Karpaczewa 1987a) 


A) aproksymaty podstawowe (b)7 
Z tą kategorią mamy do czynienia, gdy dane wyrazy obu porównywanych 
języków są aproksymatami w formie słownikowej; będą to więc zawsze wyrazy 
należące do tej samej klasy gramatycznej. Możemy je nazwać aproksymatami 
odpowiednio: rzeczownikowymi (tych jest najwięcej), przymiotnikowymi, cza- 
sownikowymi itd. W tym wypadku podobieństwo formalne wyrazów nie musi 
być duże, ponieważ dodatkowym bodźcem mylącym jest ta sama funkcja 
w tekście. Np.: 
[25] czaszka - llatU1W 'kieliszek, szklaneczka, filiżanka; bot. kielich' 


B) aproksymaty sytuacyjne (s) 
Forma podstawowa często "ukrywa możliwości powstania aproksymatów 
poprzez zmianę struktury morfologicznej wyrazu zgodnie z systemem morfolo- 
gicznym danego języka" (Karpaczewa1987a, s. 48). Dlatego dopiero w konkret- 
nych sytuacjach, kontekstach, może dojść do upodobnienia się pewnych form 
porównywanych leksemów. Zatem aproksyrnatami sytuacyjnymi nazwiemy te 
pary wyrazów, w których co najmniej jeden z nich jest w formie kontekstowej. 
Do tego typu należą często formy wyrazowe z różnych klas gramatycznych- 
wówczas na różnicę znaczeniową nakłada się również różnica funkcji składnio- 
wej. Skojarzenie może więc nastąpić właściwie tylko w wypadku słów bardzo 
zbliżonych formalnie. Często jednak kontekst wyklucza popełnienie błędu przez 
użytkownika. Np.: ' 


7 Skrót indeksowy b oznacza termin basic (ang. 'podstawowy'), który został wprowa- 
dzony przez M. Karpaczewą (Karpaczewa 1987a), podobnie jak skrót s - situational 
(ang. 'sytuacyjny') w następnym punkcie. 


144
>>>
[26] dusza - oYUla: 'dusza '; los. lp. cz. ter. oYUla 'dusić; obwąchiwać' 


1.5.2. Aproksymacja fleksyjna 
Fleksyjną będziemy nazywać taką aproksymację, w wyniku której może 
dojść do interpretacji tekstu niewłaściwej pod względem gramatycznym (lub 
gramatycznym i semantycznym). 
A) aproksymaty rodzajowe 
Wprawdzie rodzaj nie jest kategorią fleksyjną rzeczownika, ale od rodzaju 
zależą różne inne formy gramatyczne, m.in. liczba mnoga, wołacz, forma z ro- 
dzajnikiem, a zatem z różnicy rodzajowej pomiędzy wyrazami z różnych języ- 
ków mogą wynikać błędy użytkowników. Poniżej przedstawiam przykłady 
aproksymatów rodzajowych, wśród których są takie, które różnią się tylko kate- 
gorią rodzaju oraz takie, które różnią się i pod względem rodzaju, i pod wzglę- 
dem semantycznym: 
akcyza (r.ż.) - aKlfU3 (r;m.); alarm (r.m.) - aJlapMa (r.ż.);antyk (r.m.) - aHmUKa 
(r.ż.); D bank (r.m.) c- 6aHKa (r.ż.); dewiza (r.ż.) - oe6U3 (r.m.); ekipa (r.ż.) - 
.eKun (r.m.); etiuda (r.ż.) - em100 (r.m.); garderoba (r.ż.) - capiJep06 (r.m.); 
garnitur (r.m.) - capHumypa (r.ż.); gimnazjum (r.n.) - cUMHa3Wl (r.ż.); granat 
(r.m.) - 2paHama (r.ż.); grymas (r.m.) - cpUMaca (r.ż.); D imperium (r.n.) - 
UMnepWl (r.ż.); kadra (r.ż.) -Kaobp (r.m.); D konserwatorium (r.n.) -KOHcep- 
6amopWl (r.ż.); kontur (r.m.) -KoHmypa (r.ż.); D mazurek (r.m.) -Ma3ypKa 
(r.ż.); D ogryzek (r.m.) - 02pU3Ka (r.ż.); pokrywa (r.ż.) - nOKpue (r.m.); por 
(anat.) (r.m.) - nopa (r.ż.); rym (r.m.) - pUMa (r.ż.); szarfa (r.ż.) - UlaptjJ (r.m.); 
tona (r.ż.) - mOH (r.m.); wojsko (r.n.) - eoucKa (r.ż.). 
. Jak widać w powyższym zestawieniu, większość różnic dotyczy wyrazów 
zapożyczonych z języków innych niż słowiańskie. Różnica w tych wyrazach jest 
do pewnego stopnia regularna, ponieważ język bułgarski zazwyczaj zachowuje 
rodzaj zapożyczanego wyrazu, natomiast język polski często go zmienia. Bywa 
też tak, że bułgarski kieruje się oryginalnym brzmieniem takiego wyrazu, nato- 
miast polski robi to rzadko. Dość regularna jest też różnica w wyrazach łaciń- 
skiego pochodzenia, które w polskim kończą się na -um (r.n.), a w bułgarskim 
na -Wl (r.ż.) - najczęściej przyczyną rozbieżności jest pośrednictwo rosyjskie 
w przypadku języka bułgarskiego. Jest też kilka rodzimych wyrazów - tu brak 
regularności. Przyczyną różnicy może być wahanie rodzaju w przeszłości, czy 
też derywacja za pomocą ekwiwalentnych formantów (np. -ek / -ka). Inne przy- 
czyny mogą mieć charakter zupełnie indywidualny. . 
Należy zaznaczyć, że w przedstawionym zestawieniu szczególnie niebez- 
pieczne są wyrazy paronimiczne (np. por / pora / nop / nopa; ton / tona / mOH). 
Ciekawym przypadkiem wśród tego typu aproksymatów są np. substanty- 
wizowane nazwy niektórych pomieszczeń: stołowy (r.m.) - CmOJl06a (r.ż.), go- 
ścinny (r.m.) - cocmHa, npueMHa (r.ż.). Rozbieżność wynika z faktu, że polskie 


145
>>>
co, 
:' 


pokój jest rodzaju męskiego, natomiast bułgarskie cmClJl - żeńskiego. Wypad- 
kiem zupełnie szczególnym są nazwy niektórych zwierząt, np.: Komla, JlUCUlfa 
są w języku bułgarskim ogólnymi nazwami tych zwierząt, jak w polskim kot 
i lis, i nie mają męskich odpowiedników. Natomiast w polskim mamy np. żyrafa 
(ogólne, r.ż.), któremu odpowiada bułgarskie :JICuparjJ (również ogólne, ale r.m.). 
Trudno jedna
.zinterpretować te fakty - każdy z nich ma swoisty charakter. 
B) inne różnice fleksyjne (paradygmatyczne) 
Innym przypadkiem aproksymacji fleksyjnej może być obecność lub nie- 
obecność końcówki -a w formantach typu: -ista / -ist (basista - 6acucm), czy też 
-a / -
 (despota - iJecnom). Między porównywanymi językami taka różnica, ze 
względu na brak deklinacji w bułgarskim, nie jest niebezpieczna, natomiast 
inaczejjuż będzie w przypadku języka rosyjskiego, który posiada formy powyż- 
szych rzeczowników w takim samym kształcie; jak bułgarski (zakończone na 
spółgłoskę twardą), odmienia je więc, zarówno w liczbie pojedynczej, jak 
i mnogiej, wg deklinacji męskiej, podczas gdy w języku polskim wymienione 
rzeczowniki odmieniają się w liczbie pojedynczej wg deklinacji żeńskiej. Może 
to prowadzić do popełniania poważnych błędów gramatycznych przez użytkow- 
nika: i polskiego, i rosyjskiego. 
Kolejną cechąjęzyka, mogącą powodować popełnianie błędów przez użyt- 
kowników, jest występowanie tzw. "singularia tantum" i "pluralia tantum", czyli 
rzeczowników nieposiadających form liczby pojedynczej lub liczby mnogiej 
oraz rzeczowników o niesprecyzowanym charakterze, np.: pasywa (blp.)- nacue 
(blm.) lub nacueu (blp.); usta (blp.) - ycma (r.ż.) 
Aproksymatyczna może też być zWrotność (lub niezwrotność) czasownika. 
Bywa czasem tak, że dany czasownik w jednym języku jest zwrotny, natomiast 
w drugim języku nie jest. Zwrotność czasownika również nie jest właściwością 
o charakterze regularnym, ale słownikowym. Użytkownik musi więc przyswajać 
ją sobie tak samo, jak znaczenie wyrazu. Stąd mogą wynikać błędy, szczególnie 
wtedy, gdy dany czasownik występuje zarówno w formie zwrotnej, jak i nie- 
zwrotnej, zależnie od kontekstu, np.: 
[27] uczyć się - Ylla (ce) 
uczę się bułgarskiego - Ylla 6bJ12apCKU 
uczę się w gimnazjum - )"la e 2UMHa3UJl (pot. Ylla ce e 2UMHa3UJl) 
uczę studentów - Ylla cmyiJeHmu 
uczę się grać - Ylla ce iJa ceupJl 
uczę się dobrze - Ylla iJ06pe, pot. Ylla ce iJ06p(! 


Problematyczne dla uczących się języków obcych mogą być również wtór- 
ne użycia niektórych form fleksyjnych czasowników. W języku polskim będzie 
to m.in. zastosowanie formy 3 os. w znaczeniu 2 os. w trybie rozkazującym; np. 


146
>>>
znane zdanie z polskiej literatury: "Niechaj mnie Zośka o wiersze nie prosi... ,,8 
może zostać zrozumiane tak, jakby poeta prosił kogoś trzeciego, aby przekazał 
jego polecenie owej Zośce 9 . Także inne formy czasownika mogą mieć seman- 
tyczną funkcję rozkaźnika, np. formy trybu przypuszczającego (Przestałbyś już!) 
lub czasu przyszłego (A teraz to napiszesz!). Dla niedoświadczonego użytkow- 
nika takie użycia, jeśli w jego ojczystym języku nie występują, mogą stanowić 
pułapkę. . 
Aproksymacyjne błędy gramatyczne mogą także powstać przy odmianie 
rzeczowników w związkach akomodacyjnych, al
 ponieważ akomodacja jest 
zagadnieniem z zakresu składni, aproksymacja tego typu zostanie omówiona 
w punkcie 2. 


1.5.3. Aproksymacja slówotwórcza 
Aproksymacja może być motywowana słowotwórczo. Na podstawie analizo- 
wanego materiału wyrómione zostały cztery podstawowe typy aproksymacji sło- 
wotwórczej: wynikająca z aproksymatyczności lub odmienności podstaw słowo- 
twórczych (A), z wieloznaczności lub synonimiczności formantów (B), z różnicy 
struktury słowotwórczej (C) oraz z pozornej analogii struktury słowotwórczej (D). 
A) Aproksymatyczność lub odmienność podstaw derywacyjnych 
Ten typ aproksymacji słowotwórczej wynika zasadnicżo z aproksymacji 
leksykalnej semantycznej, ponieważ pozorna ekwiwalencja słów wyjściowych, 
czyli podstaw słowotwórczych, może się przekładać na ich derywaty, np.: 
[28] kolarstwo  kolarz 
KOJlapCmeo 'zawód stelmacha'  KOJlap 'stelmach' 
Przyczyną aproksymatyczności w tej grupie może też być odmienność pod- 
staw słowotwórczych, nawet jeśli pochodzą z tego samego źródła, np.: 
[29] konserwator  konserwować 
KOHcep6amop 1. 'konserwatysta'  KOHcepeamueeH 'konserwatywny' 
2. 'konserwator'  KOHCep6UpCIJW 'konserwować' 
Zdarza się też tak, że w jednym i w drugim języku derywaty mają tę samą 
podstawę i formant, ale różne jest ich odniesienie do rzeczywistości pozajęzy- 
kowej, np.: 
[30] zapałka  zapalać + -kG. 
3anaJlKa 'zapalniczka'  3anaJleCIJW 'zapalać' + -Ka 


8 J. Słowacki, W pamiętnikuZofii Bobrówny. 
9 D. Zivanović pisze, że zdarzyło się to jednemu z tłumaczy serbo-chorwackich (Ziva- 
nović 1975, s. 374). 


I 


147
>>>
Powyższy typ aproksymatów został umieszczony w tym miejscu, ponieważ 
podstawy derywacyjne są tu tożsame tylko z językowego punktu widzenia; róż- 
nica odniesienia tkwi już w semantycznej charakterystyce takiej podstawy 
(w danym przykładzie chodzi o zapalanie różnymi przedmiotami). 
Do omawianej grupyaproksymatów zaliczymy także wyrazy złożone, któ- 
rych części składowe tylko pozornie są ekwiwalentne, np.: 
[31] dwupolowy - oBynOJlOB 'dwupłciowy' (  OBa 'dwa' + nOJlOB 'płciowy') 
W wielu przypadkach mogą powstawać aproksymatyczne gniazda słowo- 
twórcze, w których nakładają się na siebie różnice podstaw. derywacyjnych 
i formantów, np.: 
[32] gospodarz gospodarski, gospodarstwo, gospodarka 
2ocnooap 'właściciel; bogacz'  2ocnooapcKu 'pański', 
2ocnooapcm60 'mienie; państwo " 2ocnooapKa 'właścicielka' 
B) Wieloznaczność i synonimiczność formantów słowotwórczych 
Języki słowiańskie charakteryzuje duża różnorodność formantów słowo- 
twórczych, co z jednej strony jest przyczyną ich synonimicmości (tzn. derywaty 
o tej samej wartości kategorialnej mogą być tworzone za pomocą różnych for- 
mantów), a z drugiej strony nie wyklucza ich wielofunkcyjności, czyli zastoso- 
wania tych samych formantów do tworzenia różnych typów słowotwórczych. 
Jest więc oczywiste, że taka właściwość języków może powodować powstawa- 
nie aproksymatów. Poniżej zostały przedstawione ich przykłady na podstawie 
niektórych formantów tworzących derywaty Vi trzech głównych klasach grama- 
tycznych: w klasie rzeczowników, przymiotników i czasowników. 


. rzeczowniki 
Wiele funkcji sufiksów rzeczownikowych pokrywa się w obu językach, ale 
też niektóre z nich są różne. Najbardziej zdradliwą różnicą wydaje się różnica 
deminutywności, augmentatywności i neutralności, szczególnie nazw żeńskich. 
Żaden bułgarski rzeczownik zakończony na -ica nie będzie się kojarzył Polako- 
wi pozytywnie Gako zdrobnienie) lub neutralnie Gako nazwa żeńska) 
i odwrotnie - Bułgarowi polski rzeczownik zakończony na -ica może kojarzyć 
się tylko pozytywnie. Jest to oczywiście wpływ zastosowania takiego formantu 
w ojczystym języku. 
Pozostałe różnice wynikają ze specjalizacji znaczenia utworzonego dery- 
watu. Np. bułgarski wyraz MUUlKa został utworzony w przeszłości i stał się na- 
zwą neutralną, nie deminutywną:" jego odpowiednikiem jest polskie mysz, a nie 
myszka. Wyraz :JICa6Ka wyspecjalizował swoje znaczenie jako 'narzędzie do 
spinania', natomiast zdrobnieniem słowa :JICa6a jest obecnie :JICa6WlKa. Język 
polski, w przeciwieństwie do bułgarskiego, nie tworzy nazwy żeńskiej od wyra- 
zu tapicer, ponieważ tapicerka wyspecjalizowało się jako nazwa zajęcia tapice- 


148
>>>
ra i jako nazwa rezultatu jego pracy, a w bułgarskim taka specjalizacja nie wy- 
stąpiła. Nazwy kolektor i informator nie pokrywają się dokładnie ze swoimi 
odpowiednikami bułgarskimi, ponieważ nastąpiła różnica w interpretacji wyko- 
nawcy czynności: osobowego lub nieosobowego. W języku polskim kolektor 
jest tylko nieosobowym wykonawcą, natomiast informator w języku bułgarskim 
- tylko osobowym. 


Ił przymiotniki 
Szczególnie zdradliwe w językach słowiańskich jest tworzenie przymiotników 
za pomocą 
ufiksów, ponieważ każdy z języków, dysponując pewną liczbą su- 
fiksów przymiotnikowych, w sposób indywidualny wykorzystuje je do modyfi- 
kacji znaczenia przymiotników, np.: 
[33] duch-owny 'odnoszący się do duchowieństwa' = oyx-oeeH 
duch-owy 'odnoszący się do duszy' = oyx-oeeH 
[34 ]front-owy 'znajdujący się na przodzie, przedni; stanowiący front budyn- 
ku' = rjJpoHm-CllleH 
'znajdujący się nafroncie; dotyczący działań wojennych' = rjJpoHm-oe 
[35]front-alny 'znajdujący się na przodzie czegoś, odfrontu, ustawiony 
przodem, twarzą do kogoś lub czegoś' = rjJpoHm-CllleH 


[36] D 2Jlyn-ae 'głupi' i=- głup-awy 'trochę głupi' 
W ostatnim przykładzie mamy do czynienia z aproksymatycznością for- 
mantu -IDII- / -ae, który w języku polskim wyraża zazwyczaj mniejszy stopień 
cechy (w bułgarskim w tej funkcji: -UKae, -oeam), natomiast w języku bułgar- 
skim - ogólnie cechy negatywne. 
Inną kwestią są np. przymiotnikowe przedrostki. Prefiksalne derywaty mo- 
gą zachowywać dosłowne znaczenie, bliskie znaczeniu podstawy słowotwórczej 
i prefiksu albo poddać się metaforyzacji, oddaleniu od semantycZnej motywacji 
słowotwórczej. W każdym języku takie procesy zachodzą niezależnie i stąd 
mogą wynikać różnice. Można się im przyjrzeć na przykładzie derywatów 
utworzonych za pomocą prefiksu bez-: 
[37] bez-duszny 'nieczuły, oziębły, mający obojętny stosunek do otoczenia' 
6e3-0)lUleH 'bez życia, martwy; bezduszny' 
[38] bez-imienny 'nie mający imienia; anonimowy' 
6e3-UMeHeH 'nie mający imienia; pozbmyiony indywidualności, bezoso- 
bowy' 


149.
>>>
Gl czasowniki 
Aproksymatyczne słowotwórczo bywają czasowniki tworzone za pomocą 
przedrostków; jest to grupa szczególnie godna uwagi, ponieważ interpretacja 
czasownikowych derywatów prefiksalnych bardzo często jest inna w każdym 
języku, np.: 
[39] o-pić 'wypić zjakiejś okazji' - o-nWl 'spić, upić (kogoś); przen. upoić' 


[40] za-czytać 'zniszczyć czytaniem '- 3a-'lUmaM l 'zaczynać czytać' 
Szczególnym przypadkiem aproksymacji' słowotwórczej są derywaty dwóch 
języków, należące do różnych klas gramatycznych, zbliżone wspólną podstawą 
derywacyjną i podobieństwem formantu, np. 
[41] apaszka, -i (rzecz.) 'chustka trójkątna lub kwadratowa, zwykle noszona 
przez kobiety na szyi'  apasz 'rozbójnik' + -ka 
anaUl1.U, -a, -o (przym.) 'apaszowski, który się odnosi do apasza' 
 anaUl 'rozbójnik' + -CKU (uproszczenie grupy "UlC"  "Ul") 
C) różnica struktury słowotwórczej 
Istnieją także aproksymaty różniące się zasadniczo strukturą słowotwórczą 
w obrębie jednej klasy gramatycznej, tzn. wyraz jednego języka, mimo iż należy 
do tej samej klasy, co jego odpowiednik w drugim języku, posiada końcówkę 
charakterystyczną dla innej klasy gramatycznej drugiego języka. Np. polskie 
przymiotniki mają zwykle końcówkę niezerową (np. -alny), a końcówka -
 jest 
charakterystyczna dla polskiego rzeczownika, co oczywiście wcale nie musi być 
cechą charakterystyczną innych języków. Takie jednak aproksymaty rzadko 
występują w językach pokrewnych, w tym przypadku - w językach słowiań- 
skich. Różnica tego typu może się pojawić np. w przypadku języka słowiańskie- 
go i germańskiego. 
D) analogiczna struktura słowotwórcza 
Istnieją wyrazy złożone różnych języków, które nie musząC choć mogą) być 
podobne dźwiękowo ani graficznie, ale utworzone są w sposób analogiczny; tzn. 
ich części składowe w izolacji są właściwymi ekwiwalentami dla danych języ- 
ków, natomiast w połączeniu tworzą znaczenie zmodyfikowane, czasem zupeł- 
nie różne. Ich "zdradliwość" polega na tym, że użytkownikowi mogą się wyda- 
wać tożsame z tzw. kalkami językowymi i gotów będzie je uważać za wyrazy 
o znaczeniu takim, jakie występuje w jego ojczystym języku lub też (jeśli nie 
znajdzie rodzimego odpowiednika) będzie może próbował tłumaczyć je dosłow- 
nie, w wyniku czego powstanąniepoprawne neologizmy, np.: 


150
>>>
".'"- 


[42] D u2JloJlucmnu - budowa słowotwórcza analogiczna do np. czterolistne, 
ale znaczenie: 'iglaste', nie można więc przetłumaczyć Xigłolistne, 
mimo iż U2Jla = igła i -Jlucmnu = -listne 


1.6. Kryterium etymologiczne 
Na podstawie kryterium etymólogicznego 10 został dokonany podział przede 
wszystkim na aproksymaty homogeniczne, czyli posiadające wspólne źródło 
(homoetymy) oraz na aproksymaty heterogeniczne, a więc mające różne pocho- 
dzenie (heteroetymy). 


1.6.1. Aproksymaty homogeniczne (Pancikovś 1993, s. 8) lub homoetYmy 
(Grosbart 1982, s. 206) 


A) aproksymaty pochodzące ze wspólnego rdzenia prasłowiańskiego 
.. aproksymaty wynikające z kontrakcji semantycznej wspólnego pierwot:. 
me wyrazu, np. 


[43] D bieda - 6eoa 'nieszczęście' 


[44] kraj - Kpau 'koniec, granica; rejon, obszar' 
.. aproksymaty wynikające z paralelnie powstających derywatów, np. 


[45] rodowy - poooe 'rodowy; rodzajowy' 


[46] rodowity - poo06um 'urodzajny; mający wielu krewnych' 


[47] rodny - pooen 'rodzony; rodzimy; rodzinny; krajowy' 
Przeważnie są to po prostu aproksymaty słowotwórcze, jak powyższe przy- 
kłady, które opierają się na jednym rdzeniu ród- / poo- i utworzone są za pomo- 
cą trzech różnych formantów przymiotnikowych: -ow-, -owit-, -n-o 
B) zapożyczenia 
.. aproksymaty wynikające z różnego zastosowania semantycznego zapo- 
życzeń z innych języków, np.' 


[48] akademik 'słuchacz wyższej uczelni; członek akademii nauk; dom stu- 
dencki' 
aKaoeJWUK 'członek akademii nauk' 


10 Podział wg kryterium etymologicznego oparty jest w dużej mierze na propozycji 
M. Karpaczewej (Karpaczewa 1987a). 


151
>>>
[49] apartament 'luksusowe mieszkanie lub pokój w hotelu' 


anapma.MeHm 'mieszkanie' 


Przykład [48] świadczy, że ta kategoria aproksymatów może krzyżować się 
z kategorią aproksymatów słowotwórczych, tworzonych od zapożyczonych pod- 
staw derywacyjnych (wyraz akademik w znaczeniu 'dom studencki' powstał 
w wyniku uniwerbizacji wyrażenia dom akademicki). 
· aproksymaty wynikające z paralelnie powstających derywatów, np. 


[50] apaszka, -i (rzecz.) 'chustka trójkątna lub kwadratowa, zwykle noszona 
przez kobiety na szyi' 
anaUlKU, -a, -o (przym.) 'apaszowski, który się odnosi do apasza' 
· aproksymaty wynikające z innego zastosowania wzajemnych zapoży- 
czeń porównywanych języków 
Pomiędzy językiem polskim i bułgarskim nie ma wielu związków 
w zakresie wzajemnych zapożyczeń. Najczęściej są to wyrazy dotyczące realiów 
charakterystycznych dla danego kraju, tzw. ksenizmylI, które przedostają się do 
drugiego języka przeważnie poprzez literackie tłumaczenia lub za pośrednic- 
twem innych języków. Ksenizmy jednak rzadko zmieniają swoje znaczenie, 
ponieważ wiążą się ściśle z realiami i ze źródłem, z którego zostały zapożyczone 
(np. z utworem literackim). 


1.6.2. Aproksymaty heterogeniczne (Panćikova 1993, s. 8) lub heteroetymy 
(Grosbart 1982, s. 206) 


A) aproksymaty przypadkowe 
· wyraz rodzimy - wyraz zapożyczony, np. 


[51] bułka « buła - łac. lub Jr.) - 6YJlKa 'młoda mężatka' « 6YJlo 'ślubne 
nakrycie głowy') 
· wyraz rodzimy - wyraz rodzimy, np. 


[52] dobyć / dobić - 006Wl] 'uzyskać, wydobyć; osiągnąć; urodzić' 
006Wl2 'zabić, zadać cios śmiertelny; ubić do końca (np. śmietanę)' 
[53] lis -JlUC 'łysy' 


II Ksenizmy - wyrazy zapożyczone, mające silny związek z realiami kraju, z którego 
pochodzą: zjego "historią, tradycją, obrzędowością, życiem społecznym i politycznym" 
(Walczak 1998, s. 153). 


152
>>>
[54] zew - 3eB 'otwór, szczelina' 
Ten typ aproksymatów jest często wynikiem zmian spowodowanych proce- 
sami fonetycznymi, dlatego w ten sposób powstałe aproksymaty możemy na- 
zwać f o n e t y c z n y m i . 
. wyraz zapożyczony - wyraz zapożyczony (z różnych języków), np. 


[55] kula (germ.) - K}'Jla (arab.-tur.) 'wieża' 


[56] kutia (ukr. z grec.) - KJmlUfl (tur.) 'pudełko, skrzynka, puszka' 


2. Aproksymacja składniowa 
W zakresie aproksymacji składniowej trudno wyróżnić konkretne jej typy, 
ponieważ składnia zdania każdego języka jest sprawą bardzo indywidualną. 
Klasyfikację można by przeprowadzić dopiero po dokładnym zbadaniu takich 
zależności w różnych językach, co jest zadaniem dla odrębnego opracowania. 
Szczególnym przypadkiem aproksymacji syntaktycznej może stać się tzw. "am- 
biwalencja oryginału" (Lebiedziński 1981, s. 34-38). Np. zdanie: Miłość zwy- 
ciężyła śmierć można rozumieć dwojako: 'miłość została zwyciężona przez 
śmierć' lub 'śmierć została zwyciężona przez miłość " ponieważ mianownik oraz 
biernik obu rzeczowników mają tę samą formę i w strukturze powierzchniowej 
trudno odróżnić podmiot od dopełnienia. Interpretacja takiego zdania jest więc 
zależna od jego struktury głębokiej. Na popełnienie błędu aproksymatycznego 
narażeni są zwłaszcza użytkownicy tych języków, w których, w przeciwieństwie 
do języka polskiego, konstrukcja tego typu nie jest homonimicZna. Tak będzie 
w przypadku języka bułgarskiego, w którym linearne uporządkowanie składni- 
ków tego zdania wskazuje na jego znaczenie l2 : Jl1060Bma n06eou CM'bpmma. 
W dalszej części omówione zostanąjeszcze trzy zagadnienia z zakresu składni: 
kolokacja, wyrażenia przyimkowe oraz akomodacja. 


2.1.1. Aproksymaty kolokacyjne 
Aproksymacja kolokacyjna I3 wynika z rozbieżności dystrybucyjnej wyra- 
zów w różnych językach. Taka rozbieżność może dotyczyć łączliwości w róż- 


12 Podobnie jak wszystkie języki słowiańskie, bułgarski charakteryzuje się swobod- 
nym szykiem składników wyrażenia zdaniowego (por. Dalewska 1997, s. 452), z kilkoma 
wyjątkami, które uwarunkowane są m.in. brakiem deklinacji w tym języku. Dlatego nie- 
które funkcje składniowe wyrażane są za pomocą' szyku zdaniowego. 
13 Kolokacja jest to łączliwość Wyrazów uwarunkowana leksykalnie, a nie gramatycz- 
nie, ale ponieważ dotyczy zawsze co najmniej dwóch jednostek językowych, zaliczyłam 
ją do właściwości składniowych leksemu. Związek kolokacyjny może przecież konstytu- 
ować zdanie, np. Dowodził plutonem (ale nie: szkolą). 


153
>>>
nych klasach gramatycznych, np. przymiotników z rzeczownikami, czasowni- 
ków z rzeczownikami, a także w obrębie jednej klasy: rzeczowników 
z rzeczownikami. Czasem bywa tak, że np. przymiotnik jednego języka jest 
używany we wszystkich tych kontekstach, w których. inny język używa kilku 
przymiotników (każdego w innym kontekście). Aproksymacja kolokacyjna po- 
lega zatem na wymaganiu przez leksem jednego języka łączliwości z innym 
leksemem niż jego odpowiednik w drugim języku, np. 
[57] egzamin - zdać 


U3num - 63eMGM 'wziąć' 


Opanowanie właściwości kolokacyjnych leksemów jest niezwykle ważne 
w J1auce języka obcego, ponieważ błędy wynikające z aproksymacji kolokacyj- 
nej mogą prowadzić do poważnych odchyleń od normy danego języka i nawet 
do niezrozumienia w procesie komunikacji. 


2.1.2. Wyrażenia przyimkowe 
Niektóre przyimki zostały odnotowane przez SAPB jako aproksymacyjne 
leksemy, ale ponieważ są jednostkami niesamodzielnymi i ich aproksymatycz- 
110ŚĆ może się objawić dopiero w związku syntaktycznym, rozpatrzone zostały 
w ramach aproksymacji składniowej. 
Cechą charakterystyczną przyimków jest ich wieloznaczność, a więc moż- 
liwość występowania w innym znaczeniu w różllych kontekstach. Ta polisemia 
jest oczywiście doskonałą bazą dla aproksymacji, ponieważ, jak już wielokrot- 
nie zostało podkreślone, każdy język traktuje swoje jednostki w sposób indywi- 
dualny. Np.: 
[58] Ha: (za pomocą tego przyimka wyrażana jest funkcja dopełniacza) 


BJl1UlHUe Ha nOJlCKUR e3UK 
= 'wpływ języka polskiego' 
"* 'wpływ na język polski' 


2.1.3. Akomodacja słownikowa (przyimkowości) i charakterystyka walencyjna 
Ważną kwestią w procesie nauki języka obcego jest opanowanie słowniko- 
wej akomodacji przyimkowości oraz akomodacji "deklinacyjnej", czyli wyma- 
gałl walencyjnych leksemów, ponieważ języki różnią się także pod tym wzglę- 
dem, więc duże jest prawdopodobieństwo popełnienia błędu gramatycznego 
i składniowego. Między językiem pplskim i bułgarskim nie ma tak dużego nie- 
bezpieczeństwa popełnienia błędu, jak np. między polskim i czeskim, które po- 
siadają odmianę przez przypadki. Mimo wszystko jednak ono istnieje, ponieważ 
dystrybucja przyimków może być odmienna. Dodatkowo w przypadku nauki 
języka bułgarskiego należy również przyswoić sobie przyimki, które pełnią 
funkcję zastępującą deklinację - początkowo może to przysparzać trudności, 


154
>>>
. 


zwłaszcza w zakresie rozumienia takich konstrukcji. Oto kilka przykładów 
aproksymacji akomodacyjnej: 
[59] mówić, myśleć o kimś, o czymś - 20eOpJł, MUCJUl 3a HJłK020, HeUjo 


[60]pytać kogoś o coś - numaM HJłK020 3a HeUjO 


[61]poszedł do kogoś, czegoś - omuoa npu HJłK020, e HeUjO 


3. Aproksymacja frazeologiczna 
Tell typ aproksymacji żostanie tylko szkicowo nakreślony, ponieważ nie ma 
źródła z zakresu porównawczej frazeologii, na podstawie którego można by 
zebrać wystarczająco reprezentatywny materiał. Powstało wprawdzie opraco- 
wanie porównujące związki frazeologiczne polskie i 'bułgarskie (Małdżijewa 
] 994), które jednak związkówaproksymatycznych nie bierze pod uwagę, z wy- 
jątkiem tych, które mają w jednym z języków więcej znaczeń. Należałoby zatem 
przeanalizować materiał słowników frazeologicznych dwóch. wybranych języ- 
ków, co jest zadaniem dla odrębnego opracowania. Zjawisko jednak wydaje się 
na tyle ciekawe, że warto zwrócić na nie uwagę. 
Frazeologizmy są mocno związane z uwarunkowaniami kulttirowYmi, histo- 
rycznymi, geograficznymi itp. Jednak wiele z nich powstaje na bazie np. świa- 
towej literatury, polityki, gospodarki itd. Interesujące więc wydają się zmiany 
semantyczne, składników związku frazeologicznego powstałego np. na podsta- 
wie ogólnoświatowej, ogólnoeuropejskiej, a które zachodzą już w konkretnych 
sytuacjach i uwarunkowaniach, charakterystycznych dla danego kraju, narodu, 
języka. 
Na podstawie tego, co znalazłam w opracowaniu W,. Małdżijewej 
i J. Wójtowiczowej i ewentualnie tego, o czym wzmiankują inne opracowania, 
można aproksymację frazeologiczną, podobnie jak leksykalną, podzielić na cał- 
kowitą i częŚci OWą 14: 


całkowita: 


[62] bić się w piersi: 'żałować czegoś, okazywać skruchę, przyznawać się do 
winy' 
6Wl ce (] 2'bpOume: 'chwalić się, dużo obiecywać' 


14 Przykłady na podst. Małdżijewa 1994. 


155
>>>
częściowa: 


[63] mieć ciężką rękę: 1. 'właściwość człowieka polegająca na tym, że wy- 
mierza on surową karę przede wszystkim biciem '; 2. 'nie mieć . 
umiejętności wykonywania delikatnych, precyzyjnych ruchów, 
czynności ' 
UMaM meXKa paKa: tylko 1. 
[64] złote serce: 1. 'dobroć, szlachetność '; 2. 'człowiek odznaczający się do- 
brocią, życzliwością dla innych' 
3JlamHO C'bPlle: tylko 1. 
Należy też zwrócić uwagę na fakt, że związki frazeologiczne różnych języ- 
ków nigdy właściwie nie występują w identycznej formie. Zazwyczaj są to jed- 
. nostki ekwiwalentne, odpowiadające sobie pod względem struktury lub pier- 
wotnych znaczeń składników. Dlatego też frazeologizmy typu: z góry (dziękuję, 
płacę itp.) mogą powodować błędy przy próbie literalnego tłumaczenia na inny 
język. 


4. Aproksymacja pragmatyczna 
Do tej kategorii zaliczymy wypowiedzi, których użycie jest uzależnione od 
sytuacji komunikacyjnej. Takich aproksymatów będzie stosunkowo niewiele 15 , 
np. mogą to być wszelkie wypowiedzi potoczne używane przy powitaniu lub 
pożegnaniu typu: Cześć! Hej! ]opaeeU! Problem tkwi w tym, że powyższe wy- 
razy z reguły nie posiadają znaczenia, trudno więc na tej podstawie stwierdzić
 
w której sytuacji powinny być użyte. Decyduje o tym uzus językowy, który 
zresztą, w przypadku wypowiedzi używanych potocznie, szybko się zmienia. 
Najłatwiejszy jest pod tym względem język polski, ponieważ nie dzieli obecnie 
wyżej wymienionych wypowiedzi, wszystkie używane są w obu sytuacjach. 
Łatwo także zróżnicować wyrazy rosyjskie, ponieważ posiadają znaczenie: 
lIpueem! 'Witaj!', lIoKa! 'Na razie!'. Natomiast trudniejsze, przynajmniej dla 
Polaka, jest bułgarskie wyrażenie ]opaeeu!, ponieważ znaczy mniej więcej 
'Bądź zdrów!', co jest pozdrowieniem równie stosownym przy powitaniu, jak 
i pożegnaniu. W szczególności Polacy używają takiego zwrotu odwrotnie niż 
Bułgarzy - przy pożegnaniu. Najbardziej "zdradliwa" wydaje się następująca 
para wyrażeń: niem. Tschapt i pol. Cześć!, ponieważ dźwiękowo zwroty te są 
zbliżone, ale ich użycie nie pokrywa się całkowicie. 
Podobna sytuacja dotyczy pory stosowania np. oficjalnych zwrotów używa- 
nych przy powitaniu. W języku polskim brak jest osobnej formy dla porannego 


15 W tym punkcie zostały podane przykłady także z innych języków, ponieważ trudno 
byłoby zilustrować omawiane zjawiska wyłącznie na przykładzie polsko-bułgarskim. 


156
>>>
powitania - Dzień dobry! mówi się zarówno rano, jak i przez cały dzień. Język 
bułgarski natomiast Gak wiele innych języków) posiada specjalną "poranną" 
formę: po6po ympo! Niedoświadczony Polak, uczący się języka posiadającego 
taką formę, może zapomnieć o jej istnieniu i popełnić wykroczenie w zakresie 
obowiązujących konwenansów. 
W ramach tej kategorii mieści się też zagadnienie użycia pewnych wyrażeń 
i zwrotów w zależności od partnera uczestniczącego w sytuacji komunikacyjnej 
(odbiorcy), tzn. w zależności od jego wieku, pozycji społecznej, stopnia znajo- 
mości i zażyłości z rozmówcą. Interesujące z tego punktu widzenia jest polskie 
słówko dzięki. Jako skrót słowa dziękuję używane jest w sytuacjach nieoficjal- 
nych, w przeciwieństwie do swojego dłuższego odpowiednika. Dlatego Polak 
nigdy nie powie Dzięki! do nauczyciela, urzędnika itp. Ale z drugiej strony po- 
wszechne jest użycie tego słówka jako archaizmu np. w języku liturgii i pieśni 
kościelnych (Dzięki ci, Panie!), co może cudzoziemcowi zasugerować, iż jest to 
elegancka forma podziękowania. Trochę inaczej będzie w przypadku języka 
bułgarskiego. Oficjalna forma podziękowania po bułgarsku brzmi EJla200apJl! 
i nie ma w zasadzie żadnej rodzimej formy nieoficjalnej, jak w języku polskim. 
Jednak bardzo rozpowszechniony jest galicyzm Mepcu! i szczególnie wśród 
młodzieży dziwnie brzmi, kiedy ktoś posługuje się formą oficjalną, czego nie 
.. można powiedzieć o polskim Dziękuję!, które jest neutralne. 


5. Nakładanie się na siebie poszczególnych kryteriów i hierarchia 
typów 
Wielokrotnie już było sygnalizowane nakładanie lub krzyżowanie się po- 
szczególnych kryteriów podziału aproksymatów oraz typów aproksymacji. Wy- 
nikaz tego oczywisty wniosek, że aproksymaty nie występują w postaci "czy- 
stej", izolowanej. Jeśli scharakteryzowalibyśmy kilka dowolnych aproksymatów 
pod różnymi względami, okazałoby się, że każdą parę można by zakwalifikować 
do kilku typów aproksymacji, które zresztą posiadają pewną hierarchię. 
M. Karpaczewa zaproponowała przykładowy schemat takiej hierarchii typów 
(Karpaczewa 1987a): 


Aproksymaty 
ł 
 
Abs Part 
ł ł ł ... 
Abs b Abs s Part b Part s 


157
>>>
; 
. i 


Możemy też mieć do czynienia np. z aproksymacją gramatyczno-seman- 
tyczną (różnica znaczeniowa i funkcji składniowej): ażur (rzeczownik) - aJICYP 
(partykuło-przysłówek), semantyczno-stylistyczną (różnica znaczeniowa i funk- 
cji stylistycznej): laska 'kij; żarg. dziewczyna' - /laCKa 'czułość, pieszczota', 
słowotwórczo-fleksyjną: apasz-ka (rzeczownik) - anaUl-1(U (przymiotnik) itd. 
Przedstawiona typologia nie wyczerpuje prawdopodobnie całm;ci zagadnie- 
nia, jednak dalsza klasyfikacja wymagałaby przeprowadzenia kolejnych badań- 
przede wszystkim leksykograficznych i kontekstowych. 


Bibliografia 


Dalewska 1997 - H. Dalewska-Greń, Języki slowiańskie, Warszawa. 
Grosbart 1982 - Z. Grosbart, Problem mylących podobieństw mięclzyjęzykawych Próba 
definicji i poszukiwania terminologiczne, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Littera- 
ria 9, Łódź, s.l97-208. 
Grzegorczykowa 1979 - R. Grzegorczykowa, Zarys slowotwórstwa polskiego. Slowo- 
twórstwo opisowe, Warszawa. 
GWJP - Gramatyka wspólczesnego języka polskiego: t. 1. Skladnia, pod red. Z. Topoliń- 
skiej; t. 2. Morfologia, pod red. R. Grzegorczykowej, R. Laskowskiego, H. Wróbla; 
t. 3. Fonetyka ifonologia, pod red. H. Wróbla, Warszawa - Kraków 1984 i nast. 
Karpaczewa 1987a - M. Karpaczewa, Aproksymaty - wyrazy różnych języków o podob- 
nej formie a odmiennym znaczeniu (na przykladzie języka polskiego i bulgarskiego), 
Rocznik Slawistyczny XIV, z. l, s. 45-50. 
Karpaczewa 1987b - M. Karpaczewa, O jednej kategorii aproksymatów języka polskiego 
i bulgarskiego, [w:] Slawistyczne studiajęzykoznawcze, Wrocław, s. 163-165. 
Lebiedziński 1981 - H. Lebiedziński, Elementy przekładoznawstwa ogólnego, Warsza- 
wa. 
Lipczuk 2000 - R. Lipczuk, "Fałszywi przyjaciele tiumacza" w slownikach niemiecko- 
-polskich, [w:] Problemy frazeologii i leksykografii. Materiały z konferencji zorgani- 
zowanej przez Wydział Filologiczny Wszechnicy Mazurskiej, Olecko 16-17 VI 1999, 
Olecko, s. 13-21. 
Lotko 1992 - E. Lotko, Zradna slova v polśtine a cestine. Lexikologickj pohled a slo v- 
nik, Olomouc. 
Małdżijewa 1994 Małdżijewa 1994 - W. Małdżijewa, J. Wójtowiczowa, Polskie i bul- 
garskie związki frazeologiczne, Warszawa. 
MSJP- Mały słownikjęzyka polskiego, pod red. S. Skorupki, H. Auderskiej, Z. Łempic- 
kiej, Warszawa 1969. 
Pancikova 1993 - M. Pancikova, Zradne slova v pofstine a slovencine. Leksikológia 
pol'skeho jazyka, Bratislava. 
RBJ - C. EYPOB, B. EOH.D;)I(OJJOBa, M. HrrHeBa, II. IIeXJIHBaHoBa, CbBpe.MeHeH mbJlK06eH 
pe'lHUK Ha 6'bJlZapCKUR e3UK c npUJlO:JICeHUR, BeJJHKO T'bpHOBO 2000. 


158
>>>
"
 


-- -.
 


Saloni 1998 - Z. Saloni, M. Świdziński, Skladnia wspólczesnego języka polskiego, War- 
szawa. 
SAPB - M. Karpaczewa, Ch. Symeonowa, E. Tokarz, Pulapki leksykalne. Slownik 
aproksymatów polsko-bulgarskich, Katowice 1994. 
Sławski 1962 - F. Sławski, Gramatykajęzyka bulgarskiego, Warszawa. 
Zivanović 1975 - D. Zivanović, Granice możliwości w przekladzie, przeł. M. Petryńska 
[w:] Przeklad artystyczny. O sztuce tlumaczenia. Księga druga, pod red. S. Pollaka, 
Wrocław, s. 367 - 379. 


TIIIIOJIOI'BJI Ba aIIpOKCIIMaTllTe 
(B'LpXY MaTepllaJI OT 1I0JICKIIII 6'LJIrapCKII e3b1K) 


Pe310Me 


CTaTIDITa npe.zr:cTaBJIHBa OIIHT 3a UHJJOCTHa TIłIIOJIOflfąHa KJIaCIł«!lłKaIUIH Ha anpOK- 
CHMaTHTe, łlJJIOCTplłpaHa c MaTeplłaJI OT IIOJICKH Ił 6'bI'apCKH e31łK, HO B3eMama npe.zr: BH.D: 
H .zr:PYfH e3HUl1. npe.D:MeT Ha aHaJIH3 ca JJeKCIłKaJIHan, CHHTaKTlfąHaTa, «!paJeOJIOflfąHa- 
Ta H IIpafMaTlfąHan anpoKcHMaUIDł. B paMKHTe Ha BCeKH OT Te31ł TIłIIOBe ce paJfJJeK- 
.zr:aT naJJIlłąHH acIIeKTH Ił e3IłKOBIł 6eJJe31ł Ha 1ł3CJJe.zr:6aHHH MaTeplłaJI Ił cpe.zr: THX ce 
TbpCHT KJJaCIł«!lłKaIUlOHHHTe KplłTeplłlł. OCHOBa Ha XapaKTeplłCTHKan Ha anpoKClłMa- 
THTe e CeMaHTH'IHHHT (Ił nparMaTlfąHIłHT) aCIIeKT, HO KaTO C'bmeCTBeH ce OTąlłTa Ił 
eTHMOJIOfHąHHHT. AnpOKCHMaTHTe ce XapaKTeplł3lłpaT C'bmO OT «!opMaJIHa rne.D;Ha 
TOąKa (oprorpa«!HH Ił apTHK)'JJaUIDł, MOp«!OJIOrDąeH cTpoe)l{, 1ł3MeIDIeMOCT) Ił OT CHHTa- 
KTłI'lHa rne.zr:na TOqKa (C'bqeTaeMOCT, BJIIłHHHe Ha KOHTeKCTa Ił oco6eHOCTIł Ha IDIKOM 
CIłHTaKTHąHJf CTpYKTYPIł). 


ANEKS 


Poniższy wykres jest próbą przedstawienia typologii aproksymatów w spo- 
sób schematyczny ijednocześnie uproszczony, ponieważ omówiona w artykule 
charakterystyka nie jest oparta na jednolitych kryteriach (brane są pod uwagę 
zupełnie różne aspekty i poziomy zjawiska) i nie jest regularna. Można tu mó- 
wić o kilku klasyfikacjach w ramach różnych kryteriów. 


:' 


159
>>>
całkowite 


semantyczne 
/\ 


częściowe 


aproksymaty 


pragmatyczne 


leksykalne 
I 


składniowe 

 


frazeologiczne 
/--.... 
całkowite częściowe 


. [IV a.vpekcie: ] kolokacyjne przyimkowe akomodacyjne 

 
 ------===-- 
[rodwju [.vemalltycmym] [tekstowym] [stylistyemym] 
podobieńsńl'a} 
hO


" 
artykulacyjne 


- 


[ mOlfo[ogicznym] 


systemowe 


"chronologiczne" 


"ekspresywne" 


morfologiczne fleksyjne 
/\ 


ze wspólnego 
prardzenia 


podstawowe 


sytuacyjne 


,,relacyjno-semantyczne" 


,Jnkluzyjne" 


,,kontraryczne" 


"kontrakcyjne" "derywacyjne" 


.! I 


[ etymo[og;cZJIym] 
/\ 


heteroetymy homoetymy 


z zapo1.yczeń 


II 


"derywacyjne" z różnego 
zastosowania 
zapot)'czeń
>>>
-,.-. 


ACTA UNIVERSIT ATIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HuMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


JOANNA KULWICKA-KAMIŃSKA 
Torurl 


Islamizmy w systemie gramatyczno-leksykalnym polszczyzny 
(z historii procesów adaptacyjnych) 


Islamizmy to słownictwo o orientalnej etymologii, związane semantycznie 
z islamem i występujące głównie w zabytkach Tatarów litewsko-polskich 
(wprowadzono skrót - Tlp), w polskich przekładach Koranu oraz w polskich 
opracowaniach leksykograficznych. Powstało przez analogię do terminu bib li- 
zmy (por. Godyń 1995, 7). W badaniach uwzględniono wyrazy pochodzące 
z trzech języków orientalnych: arabskiego, tureckiego i perskiego. Materiał źró- 
dłowy stanowiły historyczne i etymologiczne słowniki języka polskiego, słow- 
niczki terminologii islamistycznej opracowane p,rzez S. Akiner i A. Woronowi- 
cza oraz polskie przekłady Koranu (adresy bibliograficzne tekstów źródłowych 
podano na końcu artykułu). Analizę materiału leksykalnego oparto na kryteriach 
(podano za Sieczkowski 1960, 139-147): chronologicznym (wprowadzono po- 
dział, przyjęty w historii języka polskiego, na trzy doby: staropolską, średnio- 
polską i nowopolską), autentyczności (rozstrzygnięto na podstawie metod filo- 
logicznych i lingwistycznych, które z charakteryzowanych wyrazów można 
uznać za niewątpliwe orientalizmy), pochodzenia (ustalono z jakiego języka 
pochodzą określone zapożyczenia i jaką drogą dostały się do polszczyzny), 
trwałości (stwierdzono, czy dane zapożyczenie występuje w języku polskim 
sporadycznie, okresowo czy też weszło na trwałe do zasobu leksykalnego języka 
polskiego), zasięgu (ustalono, czy analizowane zapożyczenia reprezentują pery- 
feryjne czy centralne kręgi języka polskiego lub języka białoruskiego), stopnia 
i rodzaju adaptacji (ukazano proces adaptacji wyrazu obcego do języka polskie- 
go na płaszczyźnie fonologicznej, morfologicznej i semantycznej). 
Materiał leksykalny z doby staropolskiej zebrano na podstawie Słownika 
Staropolskiego (SStp). Wśród analizowanych wyrazów poza hasłem sołtan, 
któremu SStp przypisuje znaczenie 'władca panujący w krajach muzułmań- 


161
>>>
;,,'
:'" 


skich' oraz wyrażeniem Mahometowy (grob), występującym pod tym hasłem, 
nie znaleziono żadnych innych islamizmów. Natomiast niektóre apelatywa 
związane z orientalnymi realiami życia, w późniejszych dobach, tj. średnio- 
i nowopolskiej, zaliczono do grupy islamizmów, gdyż występując w zabytkach 
Tlp i w polskich przekładach Koranu, nabrały nowego znaczenia. Dotyczy to 
wyrazów: balwan (Tlp - 'posąg; bożek'; SStp - 1. 'bałwan, idolum...'; 'okre- 
ślonej wielkości bryła soli kamiennej'), szatan (Tlp - 'szatan, diabeł'; SStp - 
'czart; diabeł, zły duch, satanas'), szuba (Tlp - 'habit imama'; SStp - 'rodzaj 
wierzchniej sukni, długiej z rękawami, podbitej futrem') [doba średniopolska] 
oraz atłas (Koran - 'ubiór rajski'; SStp - 'materia jedwabna'; 'ubiór z tej tkani- 
ny'), kamfora (Koran - 'żywica o właściwościach chłodzących, którą przypra- 
wiany jest napój rajski'; SStp - bot. 'Dryobalanops aromatica Gaertn., czyli 
kamforowiec lekarski'; od XVI wieku także 'żywica tego drzewa używana 
w lecznictwie i kosmetyce'), kobierzec (Koran - 'cenne dywany, na których 
będą wypoczywać prawowierni w raju'; SStp - 'tkanina do przykrycia ściany, 
łóżka, podłogi, narzuta, dywan') [doba nowopolska].. 
Materiał leksykalny z doby średniopolskiej wyekscerpowano z następują- 
cych źródeł: ze Słownika Polszczyzny XVI wieku (SPolXVI), kartoteki Słownika 
Polszczyzny XVII i XVIII wieku (SPolXVII i XVIII), Słownika Lindego (SL), 
Słownika Paska (SPas), słowniczków terminologii islamistycznej, opracowa- 
nych przez A. Woronowicza i S. Akiner. 
Na podstawie słowniczków terminologii islamistycznej wyróżniono 526 
islamizmów. Tylko 4 wyrazy, związane z religią i kulturą islamu, występujące 
w historycznych słownikach języka polskiego,. nie zostały odnotowane przez 
S. Akiner i A. Woronowicza. Są to: aga (z tur.; SPolXVI - 'w Turcji oficer, 
urzędnik lub tytuł grzecznościowy'; swa - 'tytuł, godność (również religijna) 
wschodnich mahometan'), bisurman{in) (z ar.- pers. przez pośrednictwo ruskie; 
SPolXVI - 'mahometanin, muzułmanin' z zabarwieniem ujemnym'), kurhan 
(z tat. przez pośrednictwo ruskie; SPoIXVI - 'usypany wał obronny, kopiec nad 
grobem, wysoka mogiła') i moder (z ar. przez pośrednictwo tureckie; SPolXVI 
- 'wykładowca, profesor szkół muzułmańskich, w których uczono głównie Ko- 
ranu i opartego na nim prawa muzułmańskiego'). 25 wyrazów zostało zapoży- 
czonych do polszczyzny inną drogą niż ta, którą przeszły do literatury litewsko- 
-polskich muzułmanów (potwierdzają ten fakt historyczne słowniki języka pol- 
skiego). Należą tu następujące leksemy: alchemia (z gr. do ar., a następnie do 
polszczyzny przez pośrednictwo zachodnioeuropejskie), amen (z hebr.), balwan 
(z per. przez języki tur. - tatarskie), chemia (z gr. do ar., a następnie do polsz- 
czyzny przez pośrednictwo zachodnioeuropejskie), cherubin (z hebr.), drachma, 
dragma (z gr. i łac.), eden (z hebr.), gazela, gazella (z ar. przez pośrednictwo 
zachodnioeuropejskie), gehenna (z hebr.), Izrael (z hebr.), kajmak (z tur. przez 
pośrednictwo ruskie), kary (z tur. przez pośrednictwo ruskie), meschita (z ar. 
przez pośrednictwo romańskie), mieszczyd (z tuL), moschea (z ar. przez pośred- 
nictwo tur., tat. i włos.), menare (z ar. przez pośrednictwo fr.), sajdak (z tur. 


162
>>>
:- 


przez pośrednictwo ruskie), samum, simum (z ar. przez pośrednictwo zachod- 
nioeuropejskie), szatan (z hebr.), szuba (z ar. i prawdopodobnie przez pośred- 
nictwo tur. i ruskie), talizman w znaczeniu 'duchowny muzułmański' (z per. 
daniszmend przez tuL), Tora (z hebL). Antroponimy wspólne dla Koranu i Bi- 
blii - do języka polskiego zostały zapożyczone z języków hebrajskiego lub 
greckiego (dzięki przyjęciu chrześcijaństwa i pierwszym przekładom Biblii), 
natomiast do piśmiennictwa muzułmanów litewsko-polskich zostały przejęte 
zjęzyka arabskiego, stąd występują tu w formie oryginalnej: Antak'ija(Antioch), 
Dżebra'jJ (Gabriel), 'Ezra'i) (Azrael), Harun (Aaron), Ibrahim (Abraham), 'Isa 
(Jezus), Ismail(Izmael), Israfil (Izrafil), Izraal (Izrael), Je'kub (Jakub), JUsUf 
(Józef), Mek'a'jJ (Michał), Mek'k'e (Mekka), Miisa (Mojżesz), Niich (Noe). 
W zabytkach Tlp występuje głównie słownictwo pochodzenia arabskiego - 
452 wyrazy (przejęte bezpośrednio lub za pośrednictwem języka tureckiego - 
szczególnie osmańsko-tureckiego), mniej liczne są wyrazy pochodzące z języ- 
ków tureckiego (51) i perskiego (23). Niektóre islamizmy pochodzą z innych 
języków niż orientalne, ale do zabytków muzułmanów litewsko-polskich prze- 
szły przez pośrednictwo języków orientalnych; są to wyrazy: drachma (gr.), 
dżehenniem (hebr.), kalem (gr.), kimijej (gr.), mihrab (etiop.), szatan (etiop.), 
talsim (gr.). Wśród islamizmów doby średniopolskiej wyróżniono taką grupę 
wyrazów, która występuje tylko w piśmiennictwie Tlp. Dla większości wyrazów 
należących do tej grupy brak jest leksykalnych odpowiedników słowiańskich, są 
więc nieprzekładalne (zwłaszcza orientalne imiona i nazwy). Nie można ich 
zaliczyć do kategorii zapożyczeń, ale należy przyjąć sąd A. Zajączkowskiego, iż 
są to wyrazy obce użyte na gruncie polskim. 
Pozostałe wyrazy należące do islamizmów weszły do systemu leksykalnego 
języka polskiego, co zostało potwierdzone przez opracowania leksykograficzne. 
Niektóre dotarły do polszczyzny w dobie staropolskiej (jak wspomniane już: 
bałwan, szatan, szuba, które wcześniej nie były semantycznie związane z isla- 
mem); inne w dobie średniopolskiej (niektóre z nich już w momencie zapoży- 
czenia były związane semantycznie z islamem, inne poprzez użycie w zabytkach 
Tlp nabrały nowego znaczenia): adziamski (Tlp - 'obcy, niearabski, perski'; SL 
- 'perski'); aga (por. s. 162); alchimija, alkumija, alchimia, alchymia [al- 
chemja, alchimja, alchemia - te postaci - doba nowopolska] (Tlp - 'chemia, 
magia'; SPoiXVI - 'sztuka zmieniania metali na bardziej szlachetne; czarno- 
księstwo, szalbierstwo'); amen (Tlp - 'tak jest, na pewno'; SPolXVI - 
1 a. 'mocno, silnie', b. 'uroczyste wyrażenie zgody lub życzenia', c. 'uroczyste 
zakończenie modlitwy, przysięgi lub wezwanie do Boga', 'uroczyste zakończe- 
nie utworu lub jakiejś jego części', przen. 'koniec, dokończenie wszystkiego'; 
2. 'uroczyste zapewnienie: zaiste, zaprawdę'); Arab (Tlp - 'Arab'; SPolXVI - 
'Arab'); bajeran, bajram, bajran [bejram - doba nowopolska] (Tlp - 'święto'; 
SPolXVI - 'święto u mahometan następujące po miesiącu postu zwanym "ra- 
mazan"); beserman, besserman, bessermaniec, bezermaniec, bisurman(in), bi- 
surmaniec, busurman, missurman, missurmanin [bessurman - doba nowopol- 


163
>>>
ska] (por. s. 162); chemia, chimia, chymia [chemja, chemija - doba nowopol- 
ska] (Tlp - 'chemia, magia'; SL - 'nauka oddzielania ogniem złączone przed- 
tym substancye'); cherubin, cherub, cheruw, cherubim, chierubin, chierubim; 
derwisz, derbisz (Tlp - 'ubogi, mnich'; SL - 'ubodzy, odłączeni od świata, za- 
konnicy Tureccy', potem SMick - 'mnich mahometański'); drachma, dragma 
(Tlp - 'moneta'; SPolXVI - 'moneta'); gaur, giaur, gaurin, gaurzyn, gaurowie, 
kaur [dżaur, kiafir, kaurin - doba nowopolska] (Tlp - 'niewierny; ogólna nazwa 
niemuzułmanów; ktoś, kto ukrywa prawdę', SPoIXVI - 'obelżywa nazwa nada- 
wana innowiercom, zwłaszcza chrześcijanom przez mahometan'; później też 
'niewierny'); gehenna; haracz, haradz [charadż - doba nowopolska] (Tlp - 
'skarb', SL - 'danina na niemahometańskich w Turczech mieszkańców włożo- 
na'; później 'opłata uiszczana komukolwiek, wygórowana i ściągana niesłusz- 
nie'); ibryk. imbryk (Tlp - 'dzban na wodę [do oczyszczania się, nie do picia]'; 
SL - 'naczynie stołowe do kawy, herbaty...'); Izrael; kadej, kadus, kadi, kady 
(Tlp - 'sędżia'; SPoIXVI - 'w krajach muzułmańskich sędzia kierujący się 
w swych orzeczeniach głównie przepisami prawa kanonicznego, pełniący na 
podległym sobie obszarze funkcje administracyjne'); kajmak (Tlp - 'cienki pla- 
cek w maśle ugotowany' [służy jako jałmużna po zmarłym]; SDor - 'masa 
z wysmażonego mleka z cukrem, często z dodatkiem kawy, czeko'Iady, soków 
itp., do nadziewania albo przekładania wypieków deserowych'); kalif, kalifus, 
. kalifa [chalif- doba nowopolska] (Tlp - 'polityczny i religijny następca proroka 
Muhammada; zarządca, administrator'; SPoIXVI - 'tytuł religijnych i politycz- 
nych przywódców świata muzułmańskiego po śmierci Mahometa jako jego na- 
stępców'); kałkan (Tlp - 'blaszka, wywieszka'; SL - 'okrągła tarcza'); kary 
(Tlp - 'czarny, ciemny'; SPolXVI - 'czarny' [tylko o maści zwierzęcia]); Al- 
choran, A lko ra m, Alkoran, Koran, Kuran, jelkuran (Tlp - 'czytanie, wykład; 
nazwa zbioru 114 sur, wypowiedzi proroka Muhammada; księga religii islamu'; 
SPoIXVI - 'mahometańska księga pr.aw i przepisów religijnych'); kniran 
(SPoIXVI - jako kurban bajram, czyli 'święto'); kuran, kurchan, kurhan (por. 
s. 162); meschita, moschea, mieszczyd, meczet [mesdzid, mesdżid - doba nowo- 
polska] (Tlp -'meczet'; SPoIXVI - 'meczet'); Mahomet, Mahamied, Mahmet, 
Mahumet, Mahmud [Machomet, Mohamet, Mohammed - doba nowopolska] 
(Tlp - 'prorok islamu', 'chwalony, wielebny'; SPoIXVI - 1. 'imię arabskie, 
pospolite w całym świecie muzułmańskim'; 2. 'wyznawca islamu, muzułma- 
nin'); moder (SPoIXVI - 'wykładowca szkół muzułmańskich'); muchty, mufty 
[mufti - doba nowopolska] (Tlp - 'interpretator prawa islamu'; SPoiXVI - 'ty- 
tuł uczonego muzułmańskiego, znawcy Koranu i prawa koranicznego, wydają- 
cego orzeczenia i udzielającego porad w trudnych kwestiach religijno - praw- 
nych'); mułła, mołna [mołła - doba nowopolska] (Tlp - 'przełożony parafii 
muzułmańskiej'; kartoteka SPoIXVII i xvrn - 'duchowny, mędrzec'; SMick- 
'mułła, duchowny tatarski'); musulman, musulmanin, musułman, muzułman, 
muzułmanin [moslim, moslem, moslemin, muślemin, muślimin - doba nowopol- 
ska] (Tlp - 'ten, kto poddaje się woli Bożej; muzułmanin'; SPoIXVI - 'wy- 


164
>>>
znawca islamu'); hułan, ułan, aglak, eglan, aglan (Tlp - 'syn, mężczyzna'; 
'chłopiec, pacholę, zuch'; z sufiksem -in 'jeden z najstarszych rodów tatar- 
skich'; SPoIXVI - 'niekompletna nazwa jednej z osmańskich formacji wojsko- 
wych, zapewne korpusu doborowej jazdy przy boku sułtana'; SL - 'u Tatarów, 
kniaź'); padyszach, padyszah, patysza (Tlp - 'tytuł sułtana tureckiego'; Spol- 
XVI - 'ts.'); basza, bajsza, pasza (Tlp - 'dygnitarz cywilny lub wojskowy 
w dawnej sułtwlskiej Turcji'; SPoIXVI - 'ts.'); ramazan [ramazan, ramadan - 
doba nowopolska] (Tlp - 'IX miesiąc roku księżycowego'; 'dziewiąty miesiąc 
roku arabskiego; post, który jest przestrzegany podczas tego miesiąca od świtu 
do zmierzchu'; SPoIXVI - 'dziewiąty miesiąc w muzułmańskim kalendarzu 
księżycowym; ścisły post, przestrzegany w tym miesiącu przez muzułmanów, 
trwający od wschodu do zachodu słońca'); sajdak, sahajdak (Tlp - 'oręż'; 
SPoiXVI - 'futerał zawierający łuk i kołczan ze strzałami'); sara), seraj, szaraj 
(Tlp - 'pałac'; SL - 'pałac Sułtana, w którym ustawnie mieszka'); szejch [szeik, 
szejk - doba nowopolska] (Tlp - 'mędrzec'; 'starszy, głowa rodziny, plemienia 
lub religijnej wspólnoty'; SDor - 1. 'przywódca plemienia arabskiego, wsi arab- 
skiej'; 2. 'przywódca muzułmańskiej gminy religijnej, duchowny, uczony mu- 
zułmarlski' [znaczenie późniejsze]); serbet, sorbet [szerbet, szorbet - doba no- 
wopolska] (Tlp - 'napój'; med. 'syrop'; SL - 'u Turków, picie przednie z soku 
limoniowego'); sułtan; talizman (Tlp - 'talizman - amulet'; znaczenie w XVII 
wieku - 1. 'posiadający wiedzę, uczony w piśmie, doctus'; 2. 'zaawansowany 
w studiach duchowny muzułmański'; SL - 'amulet, znak czarodziejski'); wezer, 
wezyr [wizir - doba nowopolska] (Tlp - 'minister'; SPolXVI - 'w niektórych 
krajach Wschodu muzułmańskiego: minister, także: tytuł najwyższych dostojni- 
ków parlstwowych'), a najwięcej dopiero w dobie nowopolskiej, w której są 
notowane po raz pierwszy głównie przez SWil i SMick' - Allach, Allah (Tlp - 
'Bóg'; SMick - 'Bóg'); aman (Tlp - 'łaska'; SMick - 'łaska'); AsraJil (Tlp - 
'imię własne jednego z czterech archaniołów, który zatrąbi, by obudzić umar- 
łych, aby powstali z grobu na Dzień Sądu Ostatecznego'; SWil- 'u mahometa- 
nów: anioł'); Azrael, Azrail (Tlp - 'imię własne jednego z czterech archaniołów; 
anioła śmierci'; SMick, SWil - 'u mahometanów: anioł śmierci'); ben (Tlp - 
'syn, mężczyzna'; swa - 'syn'); bismillach, bismillah (Tlp - 'basmala - naj- 
ważniejsza formuła islamu, którą rozpoczyna się każda sura Koranu'; SMick- 


] Są zapisane w słownikach, odzwierciedlających stan XIX-wiecznej polszczyzny 
kresowej. Ważny jest tu fakt, iż pierwsze XIX-wieczne przekłady Koranu powstały na 
kresach Rzeczypospolitej i prawdopodobnie osoby je przekładające (Jan Murza Tarak- 
-Buczacki, ks. Dionizy Chlewiński, Ignacy Domeyko) miały dostęp do pierwszych tłu- 
maczeń Koranu, pochodzących z XVI wieku, a mianowicie tefsirów, należących do pi- 
śmiennictwa muzułmanów litewsko-polskich (świadczy o tym duże podobieństwo w 
formie i treści przekładów - zwłaszcza Koranu filomatów i tatarskich tefsirów). Istotne 
jest również to, że nie wszystkie spośród wymienionych wyrazów występują w Koranie, 
bowiem niektóre są charakterystyczne tylko dla piśmiennictwa Tlp, a mimo to zostały 
zanotowane przez polskie opracowania leksykograficzne. 


165
>>>
Ów imię Boga, od tych słów zaczynają się prawie wszystkie rozdziały Koranu'; 
por. swa - 'inwokacja, apostrofa, którą pobożny muzułmanin rozpoczyna [po- 
przedza] pracę [dawniej również literacką i naukową]); Borrak (Tlp - 'imię 
kOIIia, który nosił proroka podczas wzniesienia się do nieba'; SWil- 'ptak ta- 
jemniczy, mający orle skrzydła złote, ciało końskie, twarz niewieścią i ogon 
pawi'); ałwa, chałwa, hałwa (Tlp - 'słodkie pieczywo, rozdawane w dzień po- 
grzebu zmarłego'; SW - 'wyrób cukierniczy'); dirham, dirhem (Tlp - por. 
drachma; SDor - 'muzułmańska jednostka ciężaru [...] srebrna moneta krajów 
muzułmańskich'); dżami, dżeami, dżiami, dżamid, dżiamid, dżamija, dżamia 
(Tlp - 'meczet'; SWil, SMick - 'wielki meczet, odpowiednik katedry'); dżin, 
dżinn (Tlp - 'duchy ziemi lub powietrza, przeważnie złośliwe, ale czasami 
wspaniałomyślne; demon'; SMick - 'Duch, Geniusz'; por. swa - 'według wie- 
rzeI'l Islamu rodzaj dobrotliwych albo złych duchów, demonów zamieszkujących 
Ziemię...'); eden (Tlp - 'raj'; SWil - 'raj'); fetfa (Tlp - 'orzeczenie, opinia na 
potrzebę prawa kanonicznego wydawana przez urzędnika w razie konieczności'; 
SWil - 'tajemna rada, składająca się z Muftego i jego pomocników'); gazela, 
gazella (Tlp - 'gazela'; SMick - 'antylopa'); hadż (Tlp - 'pielgrzymka do Mek- 
ki'; swa - 'pielgrzymka do Mekki [powinność religijna muzułmanów]'); hafis, 
hafiz (Tlp - 'umiejący na pamięć Koran, znawca Koranu'; SW, SWil- 'muzuł- 
manin, który Koran na pamięć umie'); hakem, hakim (Tlp - 'uczony, doktor, 
mędrzec'; SWil - 'mędrzec, lekarz'); harem (Tlp - 'przykrycie twarzy narze- 
czonej podczas ceremonii ślubnej'; SMick - 1. 'ogół żon muzułmanina'; 
2. 'niewieścia część domu bogatych muzułmanów'; SWil- 'mieszkanie kobiet, 
żon muzułmańskich'); hegira, hedżira, hidżra, hedżra (Tlp - 'nazwa ery mu- 
zułmańskiej'; SWil - 'era mahometańska'; SMick - 'ucieczka Mahometa 
z Mekki do Medyny w r. 622 n.e., od której mahometanie liczą lata'); chodża, 
chodzia, hodża (Tlp - 'nauczyciel religii'; SWil- 'nauczyciel, ksiądz'; SMick- 
'tytuł muzułmanina, który odbył pielgrzymkę do Mekki'); ibn (por. s. 163 - 
ben); imam, iman (Tlp - 'przełożony parafii muzułmańskiej'; 'prowadzący na- 
bożeństwo; nauczyciel, prorok'; SWil - 'turecki uczony, duchowny, zawiadow- 
ca meczetu i duchowny sędzia'); islam (Tlp - 'poświęcenie się Bogu; oddanie 
się Bogu; poddanie się woli Allaha'; SWil - 'poddanie się woli Bożej; religia 
mahometaJlska'); izan (Tlp - 'wezwanie do modlitwy'; SMick - 'wezwanie 
śpiewne na modlitwę u mahometan'); Kaaba, Kaba (Tlp - 'sześcienna maho- 
.metańska świątynia w Mekce'; SWil- 1. 'dom modlitwy Mahometa, świątynia 
w Mekce'; 2. 'kamień w tejże świątyni przechowywany ze czcią religijną'); Kaf 
(Tlp - 'góry otaczające ziemię i należące do zamieszkałych je demonów i dżi- 
nów'; SWil- 'ts.'); katyb (Tlp - 'skryba, przepisywacz, pisarz'; SWil- 'u Ma- 
hometanów doktor prawa'); kibla (SWa - 'strona świata [gdzie znajduje się 
świątynia Kaaba w Mekce], w której zwracają się muzułmanie w czasie mo- 
dlitw, zaznaczona zazwyczaj w meczetach dla orientacji, niszą zwaną mihrab'; 
Tlp - 'ts.'); Mekka (Tlp - 'nazwa własna miasta Mekka'; SMick - 'święte mia- 
sto muzułmanów w Arabii'); Malek (Tlp - 'anioł'; SWil - 'arabski bóg pod- 


]66
>>>
:.:.::::'.-- 


ziemny, perskiemu Djorfowi równy'); miuezzin, muezym, muezim, muezyn, mu- 
ezin, muezzin (Tlp - 'osoba, która przywołuje muzułmanów do modlitwy'; 
SWiI, SW - 'u MallOmetanów posługacz religijny zapowiadający godzinę mo- 
dlitwy z wierzchu minaretu'; por. SMick - 'niższy duchowny muzułmański, 
zwołujący wiernych na modlitwę'); minaret, menar, menare (Tlp - 'wieża me- 
czetu'; SMick - 'wieżyczka świątyni muzułmańskiej'; por. SWil - 'wieża na 
meczecie, skąd lud zwołują na modlitwę'); Monkir, Nekir (Tlp - 'dwaj anioło- 
wie, którzy pytają zmarłego'; SMick, SWil - 'aniołowie śmierci'); Kurban - 
Bajram, Kurban - Bejram (Tlp - 'ofiara'; SWil - 'uroczystość ofiar u Tur- 
ków'); namazi, namaz (Tlp --'- 'modlitwa obowiązkowa'; SMick - 'modlitwa 
muzułmallska'; por. SWil - 'modlitwa wspólna, którą Turcy co dzień odpra- 
wiają'); Redszeb (Tlp - 'siódmy miesiąc roku księżycowego'; SWil- 'nazwisko 
siódmego miesiąca Mahometanów'); rejs (Tlp - 'szef, przełożony'; SWil - 
'półkownik'); salat (Tlp - 'formuła hołdu Muhammadowi'; 'rytualna modli- 
twa'; swa - 'modlitwa odmawiana 5 razy dziennie przez muzułmanów'); sa- 
lam (Tlp - 'pozdrowienie'; SMick - 'pokój' [jako formuła powitania]); samum, 
semum, simum, symom, symum, symóm (Tlp - 'ogień piekielny'; SMick - 'po- 
rwisty wiatr pustynny na Saharze i w Arabii'); Sonna, Sunna (Tlp - 'zwyczaj, 
przyzwyczajenie; ustawa, prawo, nakaz'; 'obrzezanie'; SWil - 'zbiór tradycji 
o Mahomecie'); sura (Tlp - 'sura, rozdział Koranu'; SWil - 'rozdział, księga, 
na które dzieli się Alkoran'); Alsyrat, Alsirat, Al-sirach, Selat (Tlp - 'most nad 
piekłem prowadzący do raju'; 'ścieżka do nieba'; SWil- 'most prowadzący do 
mahometal1skiego raju'); Tora (Tlp - 'Tora, Pięcioksiąg'; SWil - 'księga na 
której Żydzi przysięgają, księga praw Mojżeszowych'); ulem, ulama, ulema 
(Tlp - 'uczony'; SWi-ł - 'doktor prawa powszechnego u Turków; do nich należy 
objaśnianie Koranu, przewodniczenie w ćwiczeniach religijnych, kształcenie 
dzieci monarszych i wydawanie wyroków w sprawach'; SMick - 'teolog 
i duchowny turecki'). Słownictwo występujące w polskich opracowaniach lek- 
sykograficznych podzielono na okresowe i trwałe. Wśród zapożyczeń okreso- 
wych wyróżniono: l. wyrazy charakterystyczne tylko dla doby średniopolskiej 
(zaliczono tu 59 wyrazów), 2. wyrazy w dobie nowopolskiej notowane tylko 
przez SWil i SMick lub charakteryzowane jako archaizmy (zakwalifikowano tu 
95 wyrazów). Do zapożyczeń trwałych zaliczono 80 wyrazów. 
Islamizmy są z reguły jednoznaczne, reprezentują bowiem ściśle terminolo- 
giczną warstwę języka. Tylko nieliczna grupa islamizmów obok znaczenia 
pierwotnego - utworzyła znaczenie nowe (12 wyrazów, np.: Arab - 'koń arab- 
ski', bajram - fig. 'świętować, hulać, bawić się'; 'czas wolny od zajęć', bisur- 
man(in) - fig. 'człowiek rozwiązłych obyczajów, niedowiarek'; przen. żart. 
'urwis, hultaj, zuchwalec', haracz - 'danina, jaką płacą mieszkańcy kraju pod- 
bitego lub zależnego'; pot. 'opłata uiszczana komukolwiek, wygórowana i ścią- 
gana niesłusznie; okup', hodża - 'tytuł grzecznościowy, stosowany w krajach 
muzułmańskich do członków różnych grup społecznych (np.: eunuchów, boga- .; 
tych kupców, Europejczyków), Mekka - 'miejsce uważane za centrum jakiejś 


167
>>>
działalności, ośrodek określonych zainteresowań, cel dążeń, aspiracji, pielgrzy- 
mek osób praktykujących, znawców, amatorów, hobbystów itd.', muzułman - 
'człowiek uwięziony w hitlerowskim obozie koncentracyjnym, wycieńczony 
fizycznie i załamany psychicznie', szatan - bot. 'Boletus satanos, grzyb kapelu- 
szowy z rodziny borowikowatych (Boletaceae), silnie trujący, ...; pot. 'bardzo 
mocna kawa, porcja tego napoju') lub zmodyfikowała znaczenie pierwotne 
(8 wyrazów: aga - 'tytuł, godność (również religijna) wschodnich mahometan', 
chalwa - 'wyrób cukierniczy w postaci twardej, słodkiej, drobnowłóknistej 
masy z roztartych z cukrem i miodem orzechów, maku lub innych tłustych ziarn, 
o różnorodnym smaku i aromacie', chemia - 'nauka zajmująca się budową, 
składem, własnościami, przemianami (i energią im towarzyszącą) substancji 
naturalnych albo otrzymanych sztucznie; nauka rozpatrująca przyczyny i skutki 
ruchów elektronów między atomami i cząsteczkami', derwisz - 'żebrzący mnich 
mahometański, zwolennik sufizmu, mistyczno-ascetycznego kierunku w isla- 
mie', imam - 'duchowny przy meczecie; uczony duchowny muzułmański; pro- 
rok i przywódca religijny szyitów; kalif, przywódca duchowny i świecki islamu, 
tytuł niektórych książąt muzułmańskich na Wschodzie', imbryk - 'naczynie 
z pokrywką i dziobkiem służące do zaparzania herbaty, do gotowania wody itp.; 
czajnik', kalif - 'u szyitów: tytuł przywódcy świeckiego', sorbet - 'napój chło- 
dzący z rozcieńczonych i słodzonych soków owocowych, może być również 
z domieszką alkoholu '). W przypadku wyrazu ułan znaczenie pierwotne zostało 
zastąpione przez znaczenie nowe: 'żołnierz lekkiej kawalerii; w Im także: 'lekka 
kawaleria uzbrojona w lance i szable (później karabinki) istniejąca od xvrr w. 
do II wojny światowej'. 
Islamizmy doby średniopolskiej zostały zaadoptowane do słowiańskiego 
systemu językowego zarówno w aspekcie formalnym (na płaszczyźnie fone- 
tycznej i morfologicznej), jak również w aspekcie derywacyjno-słowotwórczym 
(wyraz adoptowany staje się bazą derywacyjną). Należałoby je podzielić na 
dwie grupy: 
1. wyrazy związane z religią i kulturą islamu, występujące w piśmiennic- 
twie muzułmanów litewsko-polskich oraz 
2. islamizmy notowane przez polskie opracowania leksykograficzne. 
Różnica tkwi w źródle ekscerpcji - w przypadku piśmiennictwa Tlp można 
analizować przystosowanie poszczególnych leksemów do słowiańskiego syste- 
mu językowego (a w szczególności do odmian gwarowych języków polskiego 
i białoruskiego, które w zabytkach tatarskich nakładają się na siebie, są nieroz- 
dzielne). Natomiast wyrazy notowane w słownikach języka polskiego będą od- 
zwierciedlały cechy właściwe polskiemu systemowi gramatyczno-leksykalnemu. 
Istotny jest również fakt, iż zabytki Tlp zostały zapisane alfabetem arabskim 
przystosowanym do potrzeb systemu głoskowego języków słowiańskich. Wy- 
magało to rozwiązania trzech podstawowych problemów: l. zapisu samogłosek 
(w tym nosowych); 2. odzwierciedlenia w zapisie fonologicznej opozycji spół- 
głoskowej: twarda - miękka; 3. znalezienia dla dźwięków charakterystycznych 


168
>>>
dla języków słowiańskich, a nieznanych językom orientalnym, odpowiadających 
im grafemów z . 
Większość terminów religijnych występujących w piśmiennictwie Tlp ule- 
gła całkowicie lub częściowo procesom slawizacyjnym3. Można tu wyróżnić: 
l) wyrazy przyswojone graficznie (przejęte w obcej postaci graficznej, od- 
czytanej na sposób słowiański), 
2) fonetyczno-graficzne (wyrazy przejęte częściowo zgodnie z obcym 
brzmieniem, częściowo w obcej postaci graficznej, odczytanej według wzorca 
słowiaJlskiego) (za: Cyran 1974,28-29). 
Islamizmy występujące w piśmiennictwie Tlp zostały również przystoso- 
wane do słowiańskiego systemu morfologicznego. Odmieniają się według sło- 
wiańskiego paradygmatu, mimo iż ,języki grupy tureckiej stanowią typ agluty- 
nacyjny i nie znają fleksji typu słowiańskiego" (większość islamizmów przeszła 
przez medium języka tureckiego lub pochodzi z tego języka). S. Akiner w zakre- 
sie fleksji imiennej notuje 34 wyrazy odmienne (na 251 wyrazów hasłowych) 
i 10 wyrazów, które są nieodmienne w pewnych kontekstach (np.: avIe, jet'ci, 
kuśluk, kurban, Muchemmed, mucherrem, Nuch, remezan, sirat, źek'ot'). 
W związku z procesami adaptacyjnymi, w zakresie morfologii, wyróżniono: 
1. wyrazy morfologiczne właściwe i 2. wyrazy morfologiczne przyswojone (za: 
Cyran 1974,.30-32). 


1. Wyrazy morfologiczne właściwe (zachowujące obce elementy formujące, 
czyli prefisy, sufiksy, rzadziej końcówki fleksyjne). Do grupy tej można zali- 
czyć następujące wyrazy, np.: Alkoran - 'Koran', al-chemdu 'modlitwa', al- 
chemia 'chemia, magia', El-Arafa - 'wigilia święta, szczególnie Kurban Baj- 
ram', Ar - Rechmenu - 'Miłosierny' [imię Boga], Alsyrat - 'most nad piekłem 
prowadzący do bram raju' (zachowujące pochodzący z języka arabskiego ro- 
dzajnik określony al-); azirat - 'cmentarz muzułmański' (ar. ziyadi(t», 'arafat- 
'góra w pobliżu Mekki, znana jako miejsce pielgrzymowania; także równina na 
wschód od Mekki' (ar. 'arafat), 'emanat - 'zaufanie, ufność związana z bezpie- 
czeństwem innych, szczególnie Boże zaufanie przeniesione przez Adama na 
człowieka' (ar. amana(t», ajet - 'werset Koranu' (ar. ayat), czeniet, dżenniet- 


2 Zagadnienie przystosowania alfabetu arabskiego do. zapisu dźwięków słowiańskich 
omawia szczegółowo Łapicz 1986, 83-154. 
3 Większość wyrazów przejętych zjęzyka arabskiego przeszła przez medium języków 
tureckich, więc już na gruncie tych języków nastąpiły zmiany (szczególnie w płaszczyź- 
nie formalnej, tj. fonetyczno-morfologicznej), a następnie wyrazy te ulegały procesowi 
slawizacji; por. Łapicz, 1986, 88-89: "Z biegiem czasu coraz silniej slawizowano słowa 
modlitw arabskich i tureckich, przystosowując je do fonetyki polskiej i brus. Widać to 
zresztą na przykładzie pojedynczych pożyczek leksykalnych, które ilustrują różne stadia 
przystosowywania do fonetyki słowiańskiej: k'it'ab - kiciob, abdeś(t) - abdzieś, me- 
czet' - meczeć, jasień Uasin), guśel itp. Jednak system zapisu rragmentów orientalnych 
zabytków i jego ewentualną zmienność czasową właściwie mogliby ocenić orientaliści." 


,:; 


169
>>>
. 'ogród, raj' (ar. gannat), dżum 'et' - 'piątek'; 'nazwa XL sury' (ar. gum'at), gaj- 
biet - 'roślina, którą podczas mir'ag (podróży do nieba) znalazł Muhammad (ar. 
gajbat), hemmet - 'spełnienie się życzenia' (ar. l;1ammat), ibadet - . 'adoracja 
Boga' (ar. 'ibadat), ibnat - 'córka, dziewczyna' (ar. ibnat), chadret - 'tytuł 
przed imieniem proroka' (ar. haąrat), chikajet- 'opowiadanie, historia' (ar. 
bikaya(t», chiljat- 'ciało' (ar. halja(t», dżemieat- 'zebranie, ogół parafian' (ar. 
gama'at), iszaret - 'znak, cecha' (ar. isarat), kamiet- 'modlitwy przed rozpo- 
częciem nabożeństwa muzułmańskiego' (ar. iqama(t», kifaret - ' kara [pienięż- 
na lub w środkach pożywienia] za świadome naruszenie postu miesiąca Rama- 
dan' (ar. kiffarat), minaret - 'wieża meczetu' (ar. minarat), nijjet - 'intencja, 
zamiar, cel' (ar. niya(t», rechmiet - 'litość, zmiłowanie' (ar. ral;1mat), rywajet- 
'opowieść' (ar. riwayat), sunn et - 'zwyczaj, przyzwyczajenie; ustawa, prawo, 
nakaz' (ar. sunnat), surata - 'rozdział Koranu' (ar. sura), syfat - 'właściwość, 
przymiot' (ar. 
ifat), szefaat - 'obrona, ochrona' (ar. safa'at), szehadet - 'do- 
gma, świadectwo wiary' (ar. sahadat), szeriat - 'prawo muzułmańskie; ustano- 
wienia religijne'; 'wszystkie przykazania Allaha, kanoniczne prawo islamu' (ar. 
sar'Tya(t», szurbiet - 'napój'; 'syrop' (ar. sarbat), tahret - 'czystość rytualna' 
(ar. taharat), tyf/at - 'niemowlę płci żeńskiej' (ar. tiflat), ummiet - 'wyznawcy 
proroka Muhammada; społeczność muzułmańska'; 'ludzie, plemię' (ar. ummat), 
wasyjjet - 'ostatnia wola zmarłego, testament' (ar. wa
iyyat) - zachowujące 
arabski wykładnik rodzaju żeńskiego -at (un); a( e)ttechyjata, attechijjat'u - 
'nazwa modlitwy pozdrowienia' (ar. at-t'aI;1ijjat), salawat - 'odmawiana 5 razy 
dziennie modlitwa rytualna' (ar. 
alawat) - zachowujące arabski wykładnik 
liczby mnogiej -at; chylawlyk - 'oddalenie' (ar. bilaf + tur. -Iiq), kurbanłyk - 
'ofiara' (ar. qurban + tur. -liq), namazłyk - 'dywanik modlitewny' (pers. namaz 
+ tur. liq) - zachowujące pochodzący z języka osmańsko-tureckiego sufiks -lik, 
-hk (w tej grupie są też -luk, -liik; o użyciu jednej z tych form decyduje charak- 
ter samogłoski: przednia, tylna, płaska, okrągła w sylabie poprzedzającej przy- 
rostek; w języku tureckim służy do tworzenia rzeczowników oznaczających 
miejsce, w którym coś się przechowuje; miejsce, w którym czegoś jest pod do- 
statkiem; nazwy instytucji i godności; rzeczowników abstrakcyjnych); daławar 
- 'zwoje modlitw, które zwykle kładzie się wraz ze zmarłym w mogile' (ar. 
du'a' + tur. -lar), kierubiler - 'anioł - cherubin' (ar. karub + tur. -Ier) - zacho- 
wujące turecki wykładnik liczby mnogiej -lar; chelalikdur - 'przebaczenie nie- 
prawego czynu' - zachowujący turecki przyrostek gramatyczny -dir; azanczej, 
azandżej - 'ten, kto daje znak do rozpoczęcia modlitwy' (ar. agan + tur. -ci), 
czynaj - 'duch pośredni między aniołami i ludźmi' (ar. ginnf),fałdżiej - 'wróż- 
biarz' (ar. fal + tur. -izi), charadii - 'ten, który odbiera pogłówne od żydów 
i chrześcijan' (ar. barag; pośrednictwo tureckie), ikindży - 'drugi' (tur. ikinci), 
kurandżej - 'czytający dobrze Koran' (ar. qur'an + tur. -dzi), siunniedżej - 'do- 
konujący obrzezania' (ar. sunna(t) + tur. -dzi) - zachowujące turecki przyrostek 
słowotwórczy -ei, -dzi (przyrostek ten pochodzi z języka osmańsko-tureckie
o, 


170
>>>
......."....., 


gdzie występuje w dwóch postaciach fonetycznych: -ci, -CI, -CU, -cii wym. [-dzi, 
-dzy, -dzu, -dZii] lub 
i, -
l, -
u, -
ii wym. [-ci, -cy, -cu, -cii] - o ich użyciu 
decyduje wygłos wyrazu, jeśli spółgłoska bezdźwięczna, to -9i, jeśli spółgłoska 
. dźwięczna lub samogłoska, to -ci. W języku osmańsko-tureckim służy do two- 
rzenia nazw zawodów lub nazw ludzi o pewnych właściwościach. W zabytkach 
Tlp przyrostek ten ma postać -czej, -dżej) (Stachowski 1961, 21 i 49-52; Jan- 
kowski, Łapicz 2000, 19). 


2. Wyrazy morfologicznie przyswojone (obce elementy formujące zostały 
zastąpione przez rodzime - słowiańskie) 


a) w zakresie słowotwórstwa (wyrazy obce zostały włączone w regularne proce- 
sy słowotwórcze; nastąpiła wymiana obcych sufiksów na słowiańskie w wyrazie 
podstawowym lub zostały utworzone wyrazy pochodne). 
Licznie reprezentowane są tu derywaty przymiotnikowe z sufiksami: -skij, 
-nij, -ckij (przykłady pochodzą z Kitabu Londyńskiego (KL), gdzie wygłosowe 
-ij (yj) nawiązuje do białoruskich gwar brzesko-pińskich - por. Łapicz 1989, 
166) - abdeśnij, achsamnij, antak'ijśk'ij, 'arabskij, arsovij, avlejnij, azannij, 
bajramnij, chelalnij, cheramnij, diahilsk'ij, imamśkij, imannij, izraalovskij, 
izraalskij,jet'cejnij, k'eb'ejnij, k'ajifśk'ij, kurannij, medinejśk'ij, mek'k'ejśk'ij, 
l1luselmanśk'ij, nemaźnij, selevatnij, sejtanśk'ij, tehtemij, ummeckij; -ski, -niCy), 
-cki (występowanie końcówki -i(y) w funkcji mianownika liczby pojedynczej 
przymiotników rodzaju męskiego jest cechą białoruskich gwar południowo- 
zachodnich, z wyłączeniem gwar brzeskich; formy te są zbieżne z polskimi - 
por. Łapicz 1989, 166): abdeśny, achretny, arafiejny, aszurejny, bajramny, 
chalalny, charamny, fitrejny, imanny, kadymy, kalkalejny, kuranny, kurbanny, 
naJilejny, ramazanny, tahretny, tewbiejna, adamski, ansarski, Jasicki, Jałdżiej- 
ski, Jierejska, imamski, kiaJirski, misramski, mołniński, małnowski, muftejski, 
munaJicki, padyszyńska, sachabiejsld; -ow (ov) (sufiks tworzący przymiotniki 
dzierżawcze - charakterystyka sufiksów, występujących w zabytkach Tlp - por. 
Akiner 1973, 57): azanov, 'eźra 'ilov, gazijov, ibrahimov, imamowa, imanov, 
i
mai'lov, i
afilov, iźra'i!ov, je'kubov, jil$UJov, kurejsov, mamowa, muchem- 
medov, muftijowa, nilchav, sejtanov oraz -owy (sufiks tworzący szereg formacji 
przymiotnikowych od rzeczowników; niekoniecznie występuje tu związek rela- 
cyjny między podstawą i derywatem): arafiejowy, bajramowy, arszowy, bere- 
atowa,farzowy, kuranovij, diebrailovij, mallinowy, nechsiowy, ramazanowy; -in 
(sufiks tworzący przymiotniki dzierżawcze od imon własnych): merjemin, 
mu$in oraz -liwy (sufiks tworzący przymiotniki, które nazywają cechy polegają- 
ce na skłonności, umiejętności, możliwości wykonania (lub podlegania) przez 
przedmiot czynności oznaczonej podstawą): chetarliwy. Wyróżnia się także 
szereg derywatów rzeczownikowych, tworzonych przez sufiksy: -in (sufiks two- 
rzący rzeczowniki nazywające 'członków danej grupy): adamin, arabin, dżahilin, 
kiaJiryn, mel'unin, musiulmanin, zalimin; -stwo (-stvo(a» - sufiks tworzący 


;i' 


171
>>>
rzeczowniki abstrakcyjne: chalifowstwo, gazejstvo, imamstwo, zehidstwo; owie 
(ove) - sufiks tworzący nazwy zbiorów, nomina collectiva, np.: Arabowie, ew- 
lijajowie, azancijove, dżabbarowie, kiafirowie, kieremowie, muhadżyrowie, 
111unafikowie, mutekiebbirowie, sachabejove, salichowie, siabikowie, sultanove, 
szehidowie; -Iowl anie (sufiks tworzący nazwy zbiorów, nomina collectiva; jak 
również nazwy czynności): achretanie, kiafiranie, kurejSanie, guślowanie; -czyk 
(sufiks tworzący nazwy mieszkańców): izraalcik, jehudczyk, ogłanczyk, ohłan- 
czyk; mało produktywne formanty: -uk (mołniuk 'syn mołny'); -nik (tewbiejnik 
'pokutnik'); -ek (szaharek) oraz sufiksy, tworzące nazwy żeńskie: -ka (achreć- 
ka, dżyhajka, fierejka, muselmanka, zehidka); -owa (zehidowa); -ina (-yna) - 
chodżyna. Czasowniki tworzone są zarówno przez prefiksy, jak również za po- 
mocą sufiksów, np.: azanić, przeazanić, poazanić (od azan); achretać się (od 
achreć); bajramować (od bajram); charamić się (od charam); guślować się, po- 
guślić się, zguślować się (od guśl); zaharemić (od harem); sunniecić (od Sun- 
net). Islamizmy obecne w piśmiennictwie Tlp tworzą również formacje pochod- 
ne wielotematowe, np.: chajrułłach (ar. bairat + ar. 'allah), chatunkiszy (tur. 
hatun + tur. ki
i), erkiszy (tur. er + tur. ki
i), kelimetułłach (ar. kalirrilit + ar. 
'allah), kierymułłach (ar. karIm + ar. 'allah), kitabułłach (ar. kitab + ar. 'allah), 
kiz kiszy (tur. qiz + tur. ki
i), emzalif (ar. hamza + ar. alit), lamalif (ar. lam + ar. 
alit), ruchułłach (ar. rab + ar. 'allah), wołłahom (ar. wa + ar. 'allah + tur. -m.: 
1 osoba liczby pojedynczej zaimka). 


b) w zakresie fleksji 
- wymiana obcych końcówek na słowiańskie, np.: chalifiej - 'polityczny 
i religijny następca proroka Muhammada' (ar. balIfat, tur. halifa, halife, halifet), 
kadej - 'sędzia' (ar. qaQI, tur. kadi), kierrubej - 'anioł - cherubin' (ar. karu- 
biyy), kimijej - 'chemia, magia' (ar. kImiya, tur. kimiya, kimya), mufiej - 'ten, 
kto odpowiada na pytania prawa kanonicznego islamu; rada albo osoba wydają- 
ca oficjalną interpretację prawa kanonicznego każdemu, kto się zgłasza' (ar. 
muftI, tur. miifti, mufti, mofti, miiftii), sachabiej - 'towarzysz Muhammada' (ar. 

ababi), siurej - por. s. 167 (ar. sura); darija - 'potrawa piekielna' (ar. dari), 
duaja - 'modlitwa' (ar. du 'a', tur. dua, duva, dova, doa, diia), dżamia, dżamija - 
'meczet' (ar. gami, tur. cami, d'ami), istisnaja - 'wyjątek' (ar. isti1na), kame- 
ryjja - 'księżyc' (ar. qamarlI), naura - nazwa 'drugiego nieba' (ar. nur), rukiea 
- 'pokłon w czasie rytualnej modlitwy' (rukiei) - ar. ruku, chemri - 'wino' (ar. 
bamr, tur. hamr, kamr), gazai, gazij - 'walczący z niewiernymi' (ar. al-gazI, tur. 
gazi, kazi), giauryn, giawryn - 'niewierny' (ar. kafir, tur. gaur, gavur, kaór), 
sulic/wi - 'człowiek dobrze czyniący' (ar. 
uliib), ievistij - 'orzech włoski' (ar. 
gawza); dżenguś - 'przezwisko' (ar. genk); Merjema - imię własne 'Maria' (ar. 
Maryam). _, 
- zanik obcych końcówek, np.: ben, beni - 'syn' (ar. banum); meźine - 'upięk- 
szony' (ar. muźayyan); padysza - 'tytuł sułtana tureckiego' (pers. padiszah). 


172
>>>
- depluralizacja (przyjmowanie obcych form liczby mnogiej jako liczby poje- 
dynczej), np.: att'echijjat'u - por. s. 170 (ar. pl. at-tabijjat), avlija (evlija) - 
'przyjaciel, towarzysz, święty' (ar. pl. awliya), beni - 'syn' (ar. pl. banfim), 
chulja - 'jarzmo żelazne; kajdanki' (ar. pl. agIal), churf(chuify, churufy) - 'lite- 
ra' (ar. pl.l)uriif), dżuma (dżum 'e) - 'popołudniowe nabożeństwo piątkowe' (ar. 
pl. guma'), dżin - 'duch' (ar. pl. ginn), kierrubej - por. s. 170 (ar. pl. karubiyy), 
k'irama - 'szlachetny' (ar. pl. k'arim), meszaich - 'mędrzec' (ar. pl. masayib), 
sachr - 'skała' (ar. pl. 
abr), salawat - 'rytualna modlitwa' (ar. pl. 
alawat), 
ulema - 'uczony' (ar. pl. 'ulama), wiebr - 'włosy, skóra wielbłądów lub kóz' 
(ar. pl. 'wabar), zebanje - 'męki w piekle' (ar. pl. zabaniyya). 
- zmiany rodzaju: 
Islamizmy występujące w piśmiennictwie Tlp są zróżnicowane pod wzglę- 
dem rodzaju gramatycznego. Języki grupy tureckiej nie rozróżniają rodzaju, 
natomiast w języku arabskim są dwa rodzaje: męski i żeński. Według Cz. Łapi- 
cza (1992, 328) - w procesie slawizacji Tlp traktują rzeczowniki zakończone 
spółgłoskąjako masculina, np.: achszan - 'modlitwa o zachodzie słońca' (achS- 
am) - tur. ak
am; amal (amel) - 'dobry uczynek' (ar. 'amii1, tur. amal, amel); 
aman:"- 'łaska' (ar. aman, tur. arnan, eman); azan - 'wezwanie do modlitwy' (ar. 
agan); bab - 'rozdział księgi' (ar. bab, tur. bab); bajram - 'święto' (tur. bay- 
ram); chak - 'prawo, słuszność' (ar.l)aqq, tur. hak, hak); chalek - 'Stwórca'(ar. 
haliq, tur. halik); dźahil- 'głupi, bezrozumny' (ar. gahil, tur. cahil, 
ahil); ehl- 
'naród' (ar. ahl, tur. ehl); gusl (g£qel, gu
ul) - 'duża ablucja' (ar. gus1, tur. 
gusiiI, gus1, gusul); hekim - 'uczony; doktor, mędrzec' (ar. bakim, tur. hekim, 
ekim, hegim, hakim); kitab - 'podręcznik religii; książka, pismo' (ar. kitab, tur. 
kitab, kitap, el-kitab); mekbul (miekbul) - 'akceptowany'; 'wiara muzułmańska' 
(ar. maqbiil, tur. makbul, makbfi1); mizar (miziar) - 'cmentarz muzułmański' 
(ar. mazar, tur. mezar); rej
 - 'szef, przełożony' (ar. ra'is, tur. reis, rai s , rees, 
reys, reyis, rez); sajdak (sahajdak) - 'oręż' (tur. sadak, sagdak); szejch - 'mę- 
drzec'; 'starszy, głowa rodziny, plemienia lub religijnej wspólnoty' (ar. saib, tur. 

eyh, 
eh); talak - 'rozwód' (ar. talaq, tur. talak); ta ryk - 'droga prawdziwa' (ar. 
tar"iq, tur. tarik); wakijf (wakiew) - 'nazwa piekła' (ar. waqif, tur. vaklf, vakf); 
zarar - 'szkoda, ubytek' (ar. ąarar, tur. zarar, zarer); zakończone samogłoską-e 
jako neutra, np.: chutbe (chutbie) - 'modlitwa, kazanie piątkowe wygłaszane 
przez imama w meczecie' (ar. butba, tur. hutbe); dżanezie (dżenaźe) - 'modły za 
zmarłego na cmentarzu' (ar. al-ganaza, tur. cenaze); tewbie (t'evbe) - 'pokuta, 
skrucha' (ar. tauba, tur. tevbe, tOvbe); natomiast zakończone samogłoską -a jako 
feminina, np.: arafa ('arafe, 'erefe) - 'noc w wigilię Kurban Bajram
' (tur. 
'arafa); aszura ('esu re) - 'noc z dnia 9 na 10 miesiąca Muharrama'; 'kompot' 
(ar. 'asiira, tur. a
ure); buajda - 'wiersz recytowany' (tur. bu'ajda); bura - 'bu- 
rza' (tur. bora); dua - por. s. 170 (ar. du'a', tur. dua); fatycha (jat'iche) - 
'pierwsza sura Koranu' (ar. al-fiitiba);fetwa (jet'va) - 'interpretacja teologiczna 
doktorów islamu' (ar. fatwa, tur. fetva); Juta - 'ręcznik, którym się przykrywa 


173
>>>
miejsca wstydliwe u mężczyzn' (ar. tlita, tur. fute, futa, fota); halwa - 'placek 
rozdawany w dzień pogrzebu zmarłego' (ar. balwa, tur. he1va, haIva); hidżra 
(hegira, eh ira) - 'era muzułmańska' (ar. higra); ichfa - 'wymowa pewnych 
dźwięków' (ar. 'ibfa)
 
Niekiedy rzeczowniki arabskie lub tureckie zakończone samogłoską -a są 
przejmowane jako wyrazy rodzaju męskiego, odmieniające się według para- 
dygmatu żeńskiego, np.: mołła (mułła, munła) - 'przełożony parafii muzułmań- 
skiej' (ar. maula, tur. molla, mola); pasza (basza) - 'dygnitarz cywilny lub woj- 
skowy w dawnej sułtańskiej Turcji' (tur. pasza); sieka - 'roznosiciel wody' (ar. 
saqqa); ulema - por. s. 167 (ar. 'ulama' , tur. ulema, uHima, iilema). 
Ponadto w wyrazach pochodzenia arabskiego występuje tendencja do za- 
chowania wykładnika rodzaju żeńskiego -at i odmiany tych wyrazów według 
paradygmatu męskiego, np.: azirat - 'cmentarz' (ar. ziyara(t»; 'arafat - por. 
s. 169 (ar. 'arafat); 'emanat - 'zaufanie, ufność związana z bezpieczeństwem 
innych, szczególnie Boże zaufanie przeniesione przez Adama na człowieka' (ar. 
amana(t»; ajet - por. s. 169 (ar. ayat); czeniet, dżenniet - por. s. 170 (ar. 
gannat); ibadet - por s. 170 (ar. 'ibadat); ibnat - por. s. 170 (ar. ibnat); chadret 
- por. s. 170 (ar. haąrat); chikajet - por. s. 170 (ar. bikaya(t»; chiijat - por. 
s. 170 (ar. haljat); dżemieat, dżemiet - por. s. 170 (ar. gama 'at); dżum 'et' - por. 
s. 170 (ar. gum'at); gajbiet - por. s. 170 (ar. gajbat); hemmet - por. s. 170 (ar. 
bammat); iszaret - por. s. 170 (ar. iSarat); kamiet - por. s. 170 (ar. iqama(t»; 
kifaret - por. s. 170 (ar. kiffiirat); minaret- por. s. 170 (ar. minarat); nijjet - por. 
s. 170 (ar. niyat); rechmiet - por. s. 170 (ar. rabmat); rywajet - por. s. 170 (ar. 
riwayat); syfat - por. s. 170 (ar. 
ifcit); szefaat - por. s. 170 (ar. safa'at); szeriat- 
por. s. 170 (ar. sar 'Iyat); szurbiet - por. s. 170 (ar. sarbat), tahret - por. s. 170 
(ar. taharat); tyflat - por. s. 170 (ar.. tiflat); ummiet - por. s. 170 (ar. uIIl1Tili.t); 
wasyjjet - por. s. 170 (ar. wa
iyyat); rzadziej następuje odcięcie końcówki żeń- 
skiej: kalif (chalifiej) - 'polityczny i religijny następca proroka Muhammada; 
zarządca, administrator' (ar. galIfcit) i odmiana według rzeczowników rodzaju 
męskiego albo odmiana według paradygmatu żeńskiego, np.: kaaba - 'sześcien- 
na mahometańska świątynia w Mekce' (ar. ka'ba(t»; k'ifaje - 'wystarczająca 
ilość' (ar. kifayat); sadaka - 'dobrowolna jałmużna' (ar. 
adaqat); sura - por. 
s. 170 (ar. siira). 
Tak więc islamizmy występujące w zabytkach TIp mogą podlegać proce- 
som slawizacyjnym zarówno na płaszczyźnie fonetycznej, jak i morfologicznej, 
jednakże większość z nich nie funkcjonuje w systemie leksykalnym polszczyzny. 
Słowniki języka polskiego notują 234 islamizmy. Zapożyczenia notowane 
przez polskie słowniki historyczne zostały zaadoptowane zarówno do systemu 
fonetyczno-morfologicznego, jak i leksykalnego polszczyzny. Większość z nich 
można zaliczyć do zapożyczeń fonetycznych i morfologicznych przyswojonych, 
jednakże opracowania leksykograficzne ukazują cały proces ewolucji w adapta- 
cji tych wyrazów do polszczyzny, np. gdy obok starszych zapożyczeń pojawiają 


174
>>>
;"-'
:. 


się IIowsze w formie bardziej poprawnej, wskazującej na źródło zapożyczenia - 
mesdżid (ar. mas gid) obok meczetu; menara (forma arabsko-turecka) obok mi- 
naretu; mołna (ar. maula) obok mułły, mołły; haradz, charadż (ar. barag) obok 
haraczu lub odwrotnie :-. starsze formy zapożyczenia były bardziej zbliżone do 
swoich orientalnych odpowiedników niż ich współczesne postaci, które w pełni 
zostały przyswojone do polskiego systemu fonologicznego, np.: serbet, szerbet 
(ar. sarbat, tur. serbet) obok sorbetu, szeich (ar. saib, tur. 
eyh, 
eh) wobec szejk 
(szeik). 
Trudno wskazać wszystkie zmiany, które zaszły w procesie zapożyczenia 
islamizmów z języka źródłowego do języka polskiego. Są to przede wszystkim 
zapożyczenia pośrednie, mające swoje źródło w językach turkijskich, arabskim 
i perski 111 , lecz przeszły przez medium języków tureckich, ruskich bądź zachod- 
nioeuropejskich i w związku z tym występują w licznych odmiankach, np.: al- 
chemia (alchimija, alchimia, alchymia, alchemja), bajram (bajeran, bajran, bej- 
nim); derwisz (derbisz), haracz (haradz, charadż), kalif (kalifus, chalif), Koran 
(Alchoran, AlKoran, Alkoram, Kuran, jelkuran, Kuiran), meczet (meschita, mo- 
schea, mieszczyd, mesdżid), mołła (mołna, mułła), Mahomet (Mahamied, Ma- 
hmet, Mahumet, Mahmud), mufti (mufty, muchty), pasza (basza, bajsza), rama- 
zan (ramadan, romazan); sorbet (serbet, szerbet), wezyr (wezer, wizir) oraz inne. 
Wśród form zapożyczonych z języków orientalnych do polszczyzny, zachodzą 
następujące procesy: substytucja, czyli zastępowanie dźwięków języka obcego 
przez dźwięki języka polskiego (w systemie fonetycznym polszcżyzny brak jest 
na przykład fonemów, którym w języku arabskim odpowiadają grafemy: C (ł)a'), 
C (glm), t (ba'), 
 (dal), LJ4 (
ad), 
 (lad), J.. (ta'), .l:. (
'), t ('ayn), t (gayn), 

 (ta'), L5 (qaf). Zostały więc zastąpione przez zbliżone artykulacyjnie dźwięki: 
C (gIm) oddano za pomocą dż - hadż, h(ch)aradż, dżami, dżamja, dżeami, dżin, 
hidżra
 hodża; dz - haradz; dz' - adziamski, chodzia; dż' - hedżira; cz - haracz; 
g' - hegira; dsz - Redszeb; C (I)a') realiwwano przez h - hcifiz, hakim, hałwa, ha- 
rem i ch - chałwa; 
 (daJ.) percypowano za pomocą z - azan, muezzin; t (1Ja') za- 
stąpiono przez k - kalif, karadżi, szejk, ch - charadż, chalif, szeich, h - haracz, 
haradz; LJ4 (
ad) oddano przez s - salat; 
 «lad) zaadoptowano jako d - kadi lub 
z - rainazan; j;, (?:a') zastąpiono przez z lub s - hajiz(s); L5 (qaf) oddano przez k- 
kadi, kibla, Koran, kurban lub realizowano przez spirant ch - Alchoran; t ('ayn) 
percypowano jako a - Arab. Proces substytucji zaszedł również w relacji do fo- 
ilemów języka tureckiego, np. tureckie q realizowano jako k - kałkan, sajdak; g - 
dźwięczne, słabo artykułowane w języku tureckim oddawano przez h - kurhan lub 
zanikało. W systemie wokalicznym samogłoski o li a są realizowane przez rodzi- 
me e, i, a - np. ar. aman - aman, per. darvlsz - derwisz, ar. dirham - dirham, dir- 
hem, ar. gazal, tur. gaziil- gazela, zachodzi przy tym proces delabializacji samo- 
głosek okrągłych); opuszczenie (w nagłosie lub w wygłosie) lub wstawienie ja- 
kiejś spółgłoski - np.: ar. I)alwa - ałwa, per. padi - szah - patysza, ar. ibrlq - im- 
bryk, ar. mauIa - moma; wstawienie spółgłosek protetycznych w nagłosie wyra- 


175
>>>
zów odczuwanych jako obce: ar. al-Qur'an - jelkuran, tat. ułan - hułan, tur. aga- 
jaga); występowanie charakterystycznych dla języka polskiego alternacji: 
dźwięczna - bezdźwięczna, np.: wymiana wargowych b:p basza: pasza; tylnoję- 
zykowych g:ch dragma : drachma; przedniojęzykowo-zębowych d:t padyszach : 
patysza; miękka - twarda, np.: hebr. sg. cherub, pl. cherubin - cherubin: chieru- 
bin; ar. kafir, tur. kaur, gaur - gaur, kaur: giaur; ar. mu'addin, tur. muezzin - 
muezzin: miuezzin. 
Analizowane islamizmy zostały zaadoptowane również do polskiego syste- 
mu morfologicznego. Można je uznać za: wyrazy częściowo przyswojone, czyli 
używane przez mówiących danym językiem, ale ze względu na swą postać fo- 
netyczną nieodmienne (zaliczono tu wyrazy: amen, bismillah, hadż, dżeami - 
tylko ta forma jest przez SWil notowana jako nieodmienna, inne się odmieniają, 
Kaf, nalnazi - SWil notuje jako formę nieodmienną, natomiast wyraz namaz jest 
w polszczyźnie odmienny) oraz przyswojone, czyli zaadoptowane do polskiego 
systemu morfologicznego (za kryterium uznano podział na rodzaje gramatyczne, 
podstawienie do wzoru paradygmatycznego, włączenie w regularne procesy 
słowotwórcze). W związku z procesami adaptacyjnymi w zakresie morfologii 
można wyróżnić zapożyczenia zachowujące obce elementy formujące, czyli 
prefiksy, sufiksy, końcówki fleksyjne (zaszedł tu proces importacji końcówek 
i formantów do języka polskiego) oraz zapożyczenia, w których obce elementy 
formujące zostały zastąpione przez rodzime (nastąpił proces substytucji obcych 
końcówek i formantów na gruncie języka polskiego). Do grupy pierwszej zali- 
czono wyrazy: Allah, alchemia, Alkoran, Alsirat (zachowujące arabski rodzajnik 
określony al-); minaret (ar. minarat), sorbet (ar. sarbat) - zachowujące arabski 
wykładnik rodzaju żeńskiego -at(un); imbryk (ar. ibrlq, tur. ibrik) - z obcym 
sufiksem -ik; kałkan (tur. qalqan), muzułman (pers. pl. musliman), kurban (ar. 
qurban) , kurhan (tat. kurgan), ramadan, ramazan (ar. ramadan, tur. ramazan), 
o(e)glan, ułan (tur. ogłan) z obcym sufiksem -an; paszalik (-łyk) 'prowincja 
turecka pozostająca pod zarządem paszy', salamlik - 1. 'sala przyjęć u Turków', 
2. 'dawna uroczystość wjazdu sułtana w piątek do meczetu' - zapożyczone de- 
rywaty od wyrazów pasza (tur. pasza) i salam (ar. salam, tur. salam) - utworzo- 
ne za pomocą tur. sufiksu -lik, -lIk (zanotowano również formę paszalikat 
(-łykat) z sufiksami obcego pochodzenia: -lik i -at); ch(k)aradżi (ar. haragi, pośr. 
tur.) - z tureckim przyrostkiem słowotwórczym -dzi. Drugą grupę wyrazów 
(morfologicznie przyswojonych) poddano analizie na płaszczyźnie fleksji i sło- 
wotwórstwa. Z reguły wyrazy zakończone w językach źródłowych (tj. arabskim, 
tureckim, perskim) spółgłoskowo zapożyczono do języka polskiego jako ma- 
sculina, np.: Allah (ar. 'allah), aman (ar. aman), Arab (ar. arab), azan (ar. adan), 
bajram (tur. bayram), Borrak (ar. burak), derwisz (pers. darvisz), kajmak (tur. 
qajmaq), dżin (ar. ginn), giaur (ar. kafir, tur. kaur, gaur), haracz (ar. barag), 
harem (ar. l)arlm), hakim (ar. l)aklm), imbryk (ar. ibrlq), imam (ar. imam), islam 
(ar.islam), kałkan (tur. qalqan), katyb (ar. katib), Koran (ar. al-Qur'an), kurban 
(ar. qurban), kurhan (tat. kurgan), Malek (ar. malak), meczet (ar. masgid), muez- 


176
>>>
zin (ar. mu'addin), Muhammad (ar. Mubammad), namaz (pers. namaz), rama- 
dan (ar. ramadan), rejs (ar. ra'Is), sajdak (tur. sagdak), szejk (ar. saib), wezyr (ar. 
wazIr); zakończone samogłoską -a jako feminina, np.: hałwa (ar. balwa), hidżra 
(ar. higra), chemia (ar. klmiya), Mekka (ar. Mak'k'a). Niekiedy rzeczowniki 
tureckie albo arabskie zakończone samogłoską -a percypowano jako wyrazy 
rodzaju męskiego, odmieniające się według paradygmatu żeńskiego, np.: 
ch(h)odża (t1łr
 z pers. hoga), mołła (ar. maula, tur. molla; mola), pasza (tur. 
pasza), ulema (ar. 'ulama'). W wyrazach arabskiego pochodzenia zdarza się, iż 
jest zachowany wykładnik rodzaju żeńskiego -at, ale wyrazy te odmieniają się 
według paradygmatu męskiego, np.: minaret (ar. minarat), sorbet (ar. sarbiit) lub 
następuje odcięcie końcówki żeńskiej i odmiana według rodzaju męskiego, np. 
kalif (ar. balIfat), albo według rodzaju żeńskiego, np. kaaba (ar. ka'biit), Sunna 
(ar. sunniit), sura (ar. sura). Wyrazy dżamija (ar. gami), gazela (ar. gazal) oraz 
kadej(ar.. qagI) otrzymały słowiańskie końcówki. Leksemy dżin (ar. pl. ginn), 
11luzułman(ar. pl. musliman), ulema (ar. pl. 'ulama') uległy procesowi deplura- 
lizacji. WiększQŚć zapożyczonych wyrazów została włączona w regularne pro- 
cesy słowotwórcze polszczyzny i tworzy formacje pochodne, oparte na używa- 
nych w języku polskim formantach. Licznie reprezentowane są derywaty przy- 
miotnikowe, utworzone za pomocą sufIksów: -owy (np. arabowy, bajramowy, 
derwiszowy, drachmowy, kajmakowy; haremowy, koranowy, meczetowy, mina- 
retowy, . muzułmanowy, p(b)aszowy, ramazanowy, serajowy, kurhanowy); 
-(ow)ski (tworzy przymiotniki dzierżawcze, np. edeński, adziamski, arabski, 
derwiszowski, giaurski, islamski, mekkaizski, mahometański, muzułmański, ułafz- 
ski, ułanowski, p(b)aszowski, szatański, bisurmańskz); -ny (tworzy przymiotniki 
materiałowe, np.: sajdaczny [sahajdaczny] oraz alchemiczny, chemiczny, kora- 
niczny (derywaty dalsze)..Można wyróżnić również cały szereg derywatów rze- 
czownikowych, utworzonych przez sufiksy: -(o)stwo, -ctwo (tworzą nazwy cech 
abstrakcyjnych - nomina essendi, np.: bisurmaństwo, mahometaństwo, szatań- 
stwo oraz nazwy zbiorów - nomina collectiva, np. kalifostwo, ułaństwo, 
p(b)aszostwo, weżyrostwo; do kategorii nomina collectiva zalicza się ponadto 
derywaty utworzone za pomocą sufiksów -owie (zarazem jest to wykładnik 
mianownika I.mn. rodzaju męskoosobowego), np.: derwiszowie, muftowie i -eria, 
np.: ułaneria); -nik (tworzy nazwy wykonawców czynności - nomina agentis, 
np.: haracznik, sajdacznik [sahajdacznik]); -ik (sufiks obcego pochodzenia - 
tworzy nazwy wykonawców czynności, np.: alchemik, chemik); -ita (sufiks ob- 
cego pochodzenia - tworzy nazwy wykonawców czynności, np.: sunnita); -ista 
(sufiks obcego pochodzenia - tworzy motywowane przez rzeczowniki konkretne 
derywaty, zaliczane do kategorii nosicieli cech - nomina attributiva, np.: alche- 
mista, arabista, islamista); -ec (tworzy nazwy nosicieli cech, np. szataniec); 
-izm (sufiks obcego pochodzenia - tworzy formacje oznaczające pewien zespół 
poglądów, idei, postaw, np.: edenizm, islamizm, mahometanizm, muzułmanizm, 
szatanizin); -at (sufiks obcy - tworzy nazwy czynności - nomina actionis, np.: 
kalifat, paszałykat, wezyrat); -czyk (tworzy nazwy mieszkańców, np.: Arab- 


177
>>>
czyk); -enie(tworzy formacje odczasownikowe zaliczane do kategorii nomina 
actionis, np.: bisurmanienie (derywat dalszy); można tu zaliczyć formacje prefi- 
skalno-sufiksalne typu rozbisurmanienie, usajdaczenie (derywaty dalsze»; -acja 
(sufiks obcy - tworzy rzeczowniki odczasownikowe - substantiva deverbalia, 
np.: islamizacja (derywat dalszy»; ;,izna (tworzy odprzymiotnikowe nazwy cech 
abstrakcyjnych, np.: arabszc
zna (derywat dalszy»); -ka, -(n)ica (tworzą nazwy 
żeńskie, np. Arabka, mahometanka, szatanka, szatanica, ułanka). Derywaty 
czasownikowe są tworzone przez sufiksy: -ić(yć), -eć, -(ow)ać, np.: bajramo- 
wać, bisurmanieć, bisurmanić (się), szatanieć; można wśród nich wyróżnić for- 
macje prefiksalno-sufiskalne: podharaczyć, zmuzułmanieć, zmuzułmanić (się), 
usajdaczyć (się), rozbisurmanić (się). Derywaty przysłówkowe są tworzone 
przez sufiksy -o, -e, np.: haremowo, szatańsko, chemicznie (derywaty dalsze). 
Zanotowano także derywat powstały od wyrażenia syntaktycznego - podkur- 
hanny. W słownikach języka polskiego występują również formacje pochodne 
o charakterze archaicznym, np.: arabin, guarin (gaur
n), bas
n, mahometan, 
baszow, ułanow, mahometow, agagowy, we
rowy (utworzone przez sufiksy - 
owCy) przymiotniki dzierżawcze); alchemicki, alchimski, islamicki, we
rski, 
we
rowski (utworzone przez sufiksy -ski, -cki przymiotniki dzierżawcze); ma- 
hometystwo, we
rstwo (utworzone przez sufiks -stwo nazwy cech abstrakcyj- 
nych i nazwy zbiorów); mahometysta (utworzona przez sufiks -ista nazwa wy- 
konawcy czynności); mahometc
k, ułańczyk (utworzone przez sufiks -czyk 
nazwy wykonawców czynności); arabianin (utworzona przez sufiks -anin nazwa 
mieszkańca). Wśród wyrazów pochodnych liczną grupę stanowią deminutiva, 
których wykładnikami formalnymi dla rodzaju męskiego są formanty -ik, -ek 
(np.: haremik, imbryczek, minarecik, sajdaczek [sahajdaczek], szatanek, szata- 
nik, kurhanek). Zdarza się także, iż w polszczyźnie funkcjonują zapożyczone 
zjęzyków orientalnych derywaty proste, np. hadżi (ar. haggi); charadżi (tur. 
charadżi) oraz formacje pochodne wielotematowe (zwłaszcza zestawienia): ha- 
kim - pasza, hakim - efendi. 
Dużo wyrazów utworzyło derywaty tzw. dalsze, co jest jednym z czynni- 
ków wskazujących na integrację zapożyczeń z systemem leksykalno-grama- 
tycznym polszczyzny. 
Materiał leksykalny z doby nowopolskiej został wyekscerpowany z nastę- 
pujących źródeł: ze Słownika Wileńskiego (SWil), Słownika Warszawskiego 
(SW), Słownika Mickiewicza (SMick), Słownika Doroszewskiego (SDor) oraz 
z po Iskich przekładów Koranu. Islamizmy doby nowopolskiej dzielą się na dwie 
grupy: grupę nazw własnych i grupę nazw apelatywnych. Specyficznym cha- 
rakterem odznaczają się nazwy własne (szczególnie nazwy sur, postaci kora- 
nicznych, nazwy topograficzne), gdyż zaliczają się raczej do kategorii wyrazów 
genetycznie orientalnych, użytych w określonym kontekście na gruncie języka 
polskiego niż do grupy zapożyczeń właściwych. Ich zakres użycia jest często 
ograniczony tylko do tekstu koranicznego, więc nie są obecne w systemie leksy- 
kalnym języka polskiego i nie są znane ogółowi użytkowników tego języka. 


178
>>>
Funkcjonują przeważnie tylko w Koranie. Można więc wyróżnić: nazwy wystę- 
pujące tylko w Koranie, do których należą: nazwy sur, antroponimy: Abu-Lahab 
('Ojciec płomienia' - przydomek stryja Proroka, noszącego imię Abd al-'Uzza), 
A/l1nad (imię arabskie 'wysławiony'; odnosi się do proroka Muhammada), Dulnun 
('mieszkaniec ryby'; odnosi się do Jonasza), Haman ('pierwszy minister faraona'), 
Harut (imię 'jednego z dwóch aniołów'), Imran (imię 'ojca Marii'), Iram (imię 
'dawnego przodka ludu Ad lub nazwa kraju, miasta tego ludu'), lau 'k (imię 'boż- 
ka czczonego za czasów Noego'), Al-lasa (imię arabskie - może 'Elizeusz'?), 
Junus (imię 'proroka Jonasza'), Karun (imię biblijne - 'Korach'), Marut (imię 
'jednego z dwóch aniołów'), Suwa (imię 'bóstwa plemienia Huzajlitów'), Sydżil 
(imię 'anioła, który zapisuje czyny ludzkie'), Szu'ajb (imię 'proroka Madiani- 
tów'), Uzajr ('Ezra, Ezdrasz'), Zajd ('wyzwoleniec i adoptowany syn Proroka'), 
Z'ul - Karnajna ('dwurogi' - imię arabskie Aleksandra Wielkiego), Z'ul - Kijl 
('zaszczytny przydomek jednego z proroków'), etnonimy: Ad (nazwa 'narodu, do 
którego był posłany prorok Hud'), Aramici (nazwa 'ludu arabskiego, pochodząca 
od nazwy miasta i ogrodu należącego do Adytów - Iremu'), Madianici (nazwa 
'ludu arabskiego, żyjącego w północnej Arabii w okolicy zatoki Akaba'), As-Sa- 
miri ('Samarytanin'), Samud (nazwa 'ludu arabskiego'), Tubba (termin z histońi 
dawnego Jemenu, oznacza: 1. 'iść w ślady poprzednich królów'; 2. 'ten, ktÓry jest 
naśladowany'; w islamie odpowiednikiem jest słowo kalif), zoonimy: Hamin 
('wielbłąd, który spłodził dziesięć małych'), Ar-Rakim (imię 'psa, który przeby- 
wał ze śpiącymi w grocie'), Saiba ('wielbłądzica'), Wasila ('owca'), toponimy: 
Al-Ahkaff ('nagromadzenie piasku' - stąd nazwa 'jednej z dolin w prowincji Ha- 
dramaut zamiesZkałej niegdyś przez Adytów'), Al-Arim ('tama Ma'ńb'), Badr 
(nazwa 'miasta'), Al-Dżudi (nazwa 'góry w Arabii'), Al-Hidżr (nazwa 'skalistej 
krainy zamieszkiwanej przez lud Samud'), Hunajn (nazwa 'doliny leżącej na po- 
łudnie od Mekki, na drodze do miasta Taif), lasrib (pierwotna nazwa 'Medyny'), 
KaJur (nazwa 'źródła płynącego w raju'), Al-Marwa ('Kamień'), As-Safa ('Ska- 
ła'), Nabak (nazwa 'drzewa rosnącego na granicy raju'), Ar-Rass (nazwa 'krainy 
położonej w Arabii Południowej lub w pobliżu Antiochii'), Tuwa (nazwa 'doli- 
ny'), Az-Zakkum (nazwa 'ciernistego krzewu, wydającego, podobne do migdałów, 
gorzkie owoce'), hydronimy: Kautar ('obfitość, dostatek' - nazwa 'źródła rzeki 
w raju'), Tasnim (nazwa 'źródła w raju'), nazwy związane z kosmogonią islamu: 
Al-Hutama Uedna z nazw 'piekła' - 'ogień pożerający, kruszący') (wiele 
z koranicznych imion własnych występuje również na kartach Biblii; wywodzą się 
one jednakże z języka hebrajskiego bądź greckiego), następnie nazwy notowane 
przez historyczne słowniki języka polskiego (głównie SWil i SMick) i zapisane 
w Koranie: 4 Azys - 'arabska nazwa gwiazdy Syńusza' (SWil), Bahir 'jeden ze 
świętych, do Apisa podobnych wołów arabskich' (SWiI), El-Araf - 'miejsce mię- 
dzy niebem i piekłem' (SWiI), Gibt ..,.. imię o etymologii etiopskiej, odnoszące się 
do 'bóstwa pogańskiego' (SWiI), Gog - 'barbarzyński lud Azji' (SWil - 'bóg 


4 Podane są znaczenia słownikowe, jeśli różnią się od znaczeń w Koranie. 


179
>>>
madziarski'; imię 'jednego z siedmiu Kabów'), Bud - imię 'jednego z proroków' 
(SWil- 'wielki zbawiciel arabski'), Iblis - imię 'diabła, złego ducha, szatana' (po 
raz pierwszy notowany w SWil, potem w SMick, SDor i SWa), Ifrit - imię 
'zbuntowanego demona' (po raz pierwszy notowany w SWil, potem w SMick, 
swa i SDor - 'jeden z najokrutniejszych złych duchów'), Jagut - imię 'bożka 
czczonego za czasów Noego' (SWil- 'pierwszy Knefis arabski, odnoszący się do 
Wodda'), Lath - imię 'bóstwa czczonego przez Arabów' (SWil), Lokman - 'le- 
gendarny mędrzec arabski z okresu przedmahometańskiego, któremu przypisywa- 
no ogromny zbiór bajek' (SMick), Magog - 'bóg madziarski, syn Goga' (SWil), 
Menat - 'bogini arabska' (SWil), Nasr - 'orzeł - bóstwo południowoarabskie 
czczone w Jemenie' (SWil- 'trzeci Knefis arabski, odnoszący się do Wodda'), Al 
Ozz - 'Kab' (SWil), Sagut - 'Tagut, słońce, wielki bóg i Kabów król' (SWiI), 
Szyici - 'mahometanie nieuznający Sunny, lecz tylko opierający się na Al-Kora- 
nie' (po raz pierwszy notowany w SWil, potem w SMick, SDor i SWa), Wadd- 
'wielki bóg arabski' (SWil) oraz nazwy występujące tylko w słownikach (głównie 
w SWil i SMick): Abu-Ipahia - 'u Mahometanów, anioł śmierci
 (SWiI), Barsak 
- nazwa 'czyścca Muzuhnanów' (SWil), Bozygici - nazwa 'szyitskiej sekty 
u Mahometanów' (SWiI), Dżalut - 'trzeci Kab arabski [...] jest planeta Saturn' 
(SWiI), Bami - mit. 'święty baran arabski, z przywilejami woła Bahira' (SWil), 
Garazel - 'przywódca szatanów według wyobrażeń mahometańskich' (SMick), 
Isfeudjar - 'u Mahometanów, anioł stróż czystości' (SWil), Kab - imię 'arabskie- 
go Kabira, lub ducha gwiazdy, odpowiada perskiemu Amszaspandowi' (SWiI), 
Kadery - nazwa 'mahometańskiej sekty, odrzucającej przeznaczenie' (SWiI), 
Kadezadelita - 'należący do sekty mahometańskiej bardzo surowych zasad, mają- 
cej odrębne zwyczaje grzebania ciał' (SWiI), Kedr - 'zbawiciel arabski, po Rudzie 
najprzedniejszy' (SWil), Malekita - 'Arab, [członek] mahometańskiej sekty, która 
Sunnę [...] uważa za napisaną z boskiego natchnienia' (SWil), Mamil- 'u Turków 
wielbłąd poświęcony, mający pochodzić od wielbłądów Mahometa' (SWiI), Pin- 
chaz - 'trzeci zbawiciel arabski' (SWil), Safeita - 'należący do sekty mahometań- 
skiej, która w ósmym wieku ery chrześcijańskiej powstała i najwięcej się upo- 
wszechniła między Arabami' (SWil), Samai/- imię 'anioła rządzącego szóstym 
niebem' (SWii), Sufi - 'rodzaj mnichów muzuhnańskich' (po raz pierwszy noto- 
wany w SWil, potem w SW i w SDor), Urotal - 'najprzedniejszy bóg arabski' 
(SWiI), Wahabita - 'jeden z członków sekty mahometańskiej Wahabitów w Ara- 
bii' (SWil), Wedi - 'jeden z członków sekty mahometańskiej, której moralność 
jest bardzo surowa' (SWil). Wszystkie notowane przez polskie opracowania lek- 
sykograficzne przykłady nazw własnych związanych z religią i kulturą islamu 
występują w słownikach odzwierciedlających stan XIX-wiecznej polszczyzny 
kresowej (SWil, SMick). Ponadto analizowane nazwy własne należą do grupy 
wyrazów używanych okresowo, bowiem charakterystyczne będą głównie dla XIX 
wieku. Na trwałe w polszczyźnie zapisały się następujące nazwy własne: Iblis, 
lfrit (Afryt, Efryt), Sufi (Sufizm), Szyici (po raz pierwszy były odnotowane przez 
SWil). 


180
>>>
.....-"
. , 


Wyrazy reprezentujące drugą grupę, czyli nazw apelatywnych, są obecne 
w Koranie i przeważnie notująje słowniki języka polskiego. Orientalne pocho- 
dzenie obydwu grup wyrazów jest potwierdzone z jednej strony przez leksyko- 
grafów, z drugiej zaś strony przez obecność w tekście koranicznym (bezpośred- 
nie źródło ekscerpcji islamiZ1Ilów), stanowiącym przekład z języka liturgicznego 
- arabskiego. Stąd większość wyrazów jest pochodzenia arabskiego. Z innego 
źródła niż język arabski pochodzą nazwy: Gibt (etymologia etiopska; w SWil 
występuje forma oryginalna - Dżybt), Gog, Iblis (w Koranie z ar. Iblis; według 
leksykografów wyraz arabski pochodzi z gr. diabolos 'oszczerca'), Magog, Sa- 
gut (etymologia etiopska). 
Wśród nazw apelatywnych można wyróżnić: arabizmy - beduin ('koczow- 
nik arabski'), dżihad ('święta wojna w obronie islamu, traktowana jako powin- 
ność religijna'), fakir ('arabski mnich żebrzący'), gul ('upiór, zły duch w wie- 
rzeniach Arabów'), hanif (' Arab, który przed islamem skłaniał się ku monote- 
izmowi'), jaktin (nazwa 'jarzyny [dyni lub tykwy]'), kabin ('małżeństwo do 
pewnego czasu u Mahometanów'), kaim ('dozorca meczetu'), kismet ('los, prze- 
znaczony człowiekowi od Boga; fatum, konieczność, fatalność'), mahdi ('maje- 
statyczny przywódca, który, według tradycji muzułmańskiej, ukazać się ma 
przed końcem świata i zbawić społeczność wiernych'), marabut ('w Afryce, 
kapłan mahometański'), medresa ('muzułmańska szkoła wyższa'), muhsana 
('kobieta wolna,zarnężna, cnotliwa'), panislamizm ('ruch religijno-polityczny 
powstały na Bliskim Wschodzie w drugiej połowie XIX wieku, zmierzający do 
zjednoczenia w polityczną całość wszystkich narodów wyznających islam'), 
ra 'ina ('formuła powitalna'), seid ('przywódca muzułmański; pan, tytuł grzecz- 
nościowy muzułmanina znakomitego rodu albo wybitnych zasług'), szurfe ('ga- 
nek z balustradą w minarecie'), zalum ('strzały wYroczne'); turcyzmy - chemsin 
('pięć modlitw codziennie odprawianych przez Turków'), dżabi ('wybierający 
dochód meczetu'), mumendem ('wierni'), rafazi ('niewierny'); persyzmy - hu- 
rysa ('młoda i piękna dziewczyna będąca w raju nagrodą dla wiernych'), liwan 
('w architekturze wschodniej, głównie muzułmańskiej - monumentalny przed- 
sionek w kształcie wnęki sklepionej kolebką albo konchą, skierowanej ku dzie- 
dzińcowi (meczetu, medresy itp.)'). 
Ze względu na kryterium trwałości islamizmy doby nowopolskiej można 
podzielić na: okresowe (uważane w dobie nowopolskiej za archaizmy; wystę- 
pujące tylko w słownikach ilustrujących stan polszczyzny z XIX i z początku 
XX wieku) i trwałe (używane we współczesnej polszczyźnie). Do zapożyczeń 
okresowych można zaliczyć wyrazy: achanamadi ('modlitwa wieczorna Mu- 
zułmanów'), badawi, chemsin, dżabi, gul, hanifita ('należący do jednej z czte- 
rech prawowiernych sekt muzułmańskich'), hura, hurys, kabin, kadry ('zakon- 
nicy tureccy'), kaim, mumendem, rafazi, sa,fi ('gatunek amuletu, w użyciu 
u murzynów, wyznania muzułmańskiego; są to zwykle wiersze z Koranu'),se- 
rakowie ('sekretarze mahometańscy'), szurfe, zalam, zalum. Zapożyczenia 


", 


181
>>>
trwałe, to: beduin, dżihad, fakir, hurysa, kismet, liwan, mahdi, marabut, medre- 
sa, panislamizm, seid. 
Islamizmy, ze względu na swoją przynależność do warstwy terminologicz- 
nej języka, będą reprezentowały jego kręgi peryferyjne. Duża ilość wyrazów 
(19) ma ograniczony zasięg użycia - występują tylko w Koranie (5 wyrazów - 
jaktin, hanif, majsir, muhsana, ra'ina) lub są notowane tylko w SWil lub 
w SMick (14), odzwierciedlających zasób słownictwa polszczyzny kresowej 
(achanamadi, badawi, chemsin, dżabi, hura, hurys, kadry, mumendem, rafazi, 
safi, serakowie, szuife, zalam, zalum). 27 wyrazów występuje również w innych 
historycznych słownikach języka polskiego. Są to: atłas, beduin, dinar, dżihad, 
fakir, gul, hanefita, hanifita, hurysa, juki, kabin, kaim, kajdany, kamfora, kara- 
wana,. kintar, kismet, kobierzec, liwan, mahdi, marabut, medresa, panislamizm, 
rumak, seid, sofa, szarańcza. Występują tu również wyrazy, które zostały zapo- 
życzone do polszczyzny w dobach staro- i średniopolskiej, jednakże ze względu 
na obecność w tekście koranicznym charakteryzują się nowym znaczeniem, 
związanym z religią islamu, np.: atłas ('strój rajski'), dinar ('moneta z przypo- 
wieści koranicznej'), juki ('worki podróżne'), kajdany ('żelazne łańcuchy do 
pętania szatanów lub niewiernych' - por. KB2, LXXVI, 4), kamfora ('żywica, 
którą przyprawiany jest rajski napój i która mając właściwości chłodzące, gasi 
pragnienie'), karawana ('pochód ludzi i zwierząt'; 'oddział zbrojny na objuczo- 
nych wielbłądach'), kintar ('znaczna suma pieniędzy w przypowieści koranicz- 
nej'), kobierzec ('cenny dywan, na którym odpoczywają prawowierni w raju'), 
rumaki ('szybkie, rącze wierzchowce, konie lub wielbłądy' - por. KB2, 963), 
sofa ('kanapa bez poręczy, na której będą wypoczywać prawowierni w raju'), 
szarańcza ('jedna z plag, którą Allah przez Mojżesza zesłał na Faraona' - por. 
KB 1, VII, w. 130 - analogia do Księgi Wyjścia, IX, 22 i n.). 
Zgodnie z zasadą ograniczonej wieloznaczności (za Damborskym 1974, 
344) - islamizmy zachowują tylko jedno znaczenie, związane z religią muzuł- 
mat'lską. Na gruncie języka polskiego nowe znaczenie posiadają tylko wyrazy: 
beduin (por. SDor - pot. warsz. żart. 'Żyd'), fakir (por. SDor - 'asceta, pokutnik 
hinduski; kuglarz dokonywajacy "cudów"'), marabut (SDor - 'pióra ptaka ma- 
rabuta jako ozdoba kapelusza lub sukni'; 'tytuł pośmiertny ascety muzułmań- 
skiego' ). 
Zapożyczenia doby nowopolskiej z reguły zostały zaadoptowane do pol- 
skiego systemu fonologicznego, np.: i! (gIm) oddano za pomocą dż - dżabi, 
dżihad; J (qat) zastąpiono przez k - fakir, kintar; 1. (ta) przejęto jako t - kintar; 
(,}' (
ad) percypowano jako s - muhsana; nastąpiła delabializacja samogłoski 
wargowej a, którą zastąpiono samogłoską e w wyrazie medresa. Zostały również 
poddane zasadom rządżącym polską fleksją - niewiele jest wśród nich indekli- 
nabiliów: achanamandi, mumendem, rafazi, safi, szuife. W zakresie adaptacji 
morfologicznej można wskazać procesy: importacji do języka polskiego obcej 
końcówki -in w wyrazach beduin, kabin; zmiany końcówki fleksyjnej w wyra- 
zie hurysa (dzięki pośrednictwu języków zachodnioeuropejskich dodano koń- 


182
>>>
cówkę -s, a następnie polski wykładnik mianownika sg. ż. -a); redukcji ar. koń- 
cówki żellskiej -at w wyrazie medresa i odmiany tego wyrazu według paradyg- 
matu żetlskiego; depluralizacji - por. zapożyczenie hurysa z ar. formy pl. hiir. 
Nieliczne islamizmy, zapożyczone w dobie nowopolskiej, zostały włączone w 
regularne procesy słowotwórcze - derywaty przymiotnikowe tworzą wyrazy: 
beduin, fakir, mumendem (beduiński, fakirowy, mumendeński), derywaty rze- 
czownikowe tworzą wyrazy: beduin (formy żeńskie - beduina, beduinka), hury- 
sa (forma zdrobniała - huryska), hanij (hanifita). Derywatów nie tworzą: acha- 
namadi, chemsin, dżabi, dżihad, jaktin, kabin, kaim, kismet, /iwan, mahdi, maj- 
sir, marabut, medresa, muhsana, rafazi, panislamizm, ra 'ina, safi, seid, szurfe, 
zalam (zalum). Większość wyrazów nie tworzy derywatów, co świadczy o braku 
pełnej asymilacji naj nowszych w historii języka polskiego zapożyczeń oriental- 
nych do systemu leksykalnego polszczyzny. 


Bibliografia 


Słowniki: 
Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, Wrocław-Warszawa-Kraków, t. I-X (1953- 
-1993) i t. XI (z. I-VI; 1995-2000). 
Słownik polszczyzny XVI wieku, red. R Mayenowa, Wrocław-Warszawa-Kraków, t. 1- 
-XXVIII, 1966-2000. 
oraz Kartoteka do Słownika polszczyzny XVI wieku. 
Kartoteka do Słownika polszczyzny XVII i XVIII wieku PAN w Warszawie (dotych- 
czas wydano z. 1-2, Kraków 1999). 
Słownik języka J. Ch. Paska, t. I-II, 1965-1973. 
Słownikjęzykapolskiego S. B. Lindego, Lwów, t. I-VI, 1854-1860. 
Słownikjęzyka polskiego, Wilno 1861, t. I-II. 
Słownik języka A. Mickiewicza, red. K. Górski, Wrocław-Warszawa-Kraków, t. I-XI,. 
1962-1983. 
Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa, 
t. I-VIII, 1900-1927. 
Słownikjęzykapolskiego, red. W. Doroszewski, Warszawa, t. I-XI, 1958-1969. 
Źródloslownik wyrazów, które przeszły, wprost czy pośrednio, do naszej mowy z języków 
wschodnich, A. Muchliński, Petersburg 1858. 
Slownik etymologiczny języka polskiego, A. Briickner, Warszawa 1970. 
Slownik etymologiczny języka polskiego, F. Sławski, Kraków, t. I-V, 1952-1982. 
Etymologiczny slownikjęzykapolskiego, A. Bańkowski, Warszawa, t. I-III, 2000-2001. 
Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, W. Kopaliński, Warszawa 1983. 
Koran, Poznań 1848 Oedenaście sur]. 
Koran, J. M. Tarak-Buczacki, Warszawa 1858 (KBI). 
Koran, J. Bielawski, Warszawa 1986 (KB2). 


183
>>>
! . 


The Vocabulal)' oj a Byelorussian Kitab in the British Museum, S. Akiner, The Journal 
ofByelorussian Studies, Londyn 1973, III, nr l, 55-84. 
Szczątki językowe Tatarów litewskich, A Woronowicz, Rocznik Tatarski nr 2, Zamość 
1935,351-366. 


Opracowania: 
Cyran W., Mechanizm zapożyczania -w.yrazów w języku polskim, Rozprawy Komisji 
JęzykowejŁTN, XX, Łódź 1974,23-37. 
Damborsky J., Wyrazy obce w języku polskim, Poradnik Językowy, z. 7, 1974,341-355. 
Godyń J., Od Adama i E-w.y zaczynać. Ma/y slownik biblizmów, Kraków-Warszawa 
1995. 
Jankowski H., Łapicz Cz., Klucz do raju. Księga Tatarów litewsko-polskich z XVIII 
wieku, Warszawa 2000. 
Łapicz Cz., Kitab Tatarów litewsko-polskich (paleografia. Grafia. Język), Toruń 1986. 
Stachowski S., Przyrostki obcego pochodzenia w języku serbochorwackim, Kraków 
1961. 
Łapicz Cz., Trzy redakcje językowe legendy w piśmiennictwie Tatarów litewsko- 
polskich, Acta Baltica- Slavica XX, Toruń 1989,155-168. 
Łaplcz Cz., Warstwy językowe w piśmiennictwie religijnym Tatarów litewsko-polskich, 
Dzieje Lubelszczyzny VI, Między Wschodem a Zachodem cz. IV - zjawiska języko- 
we fla pograniczu polsko-ruskim, Lublin 1992,321-332. 
Sieczkowski A, Próba klasyfikacji bohemizmów spotykanych w języku polskim, Slavia 
Occidentalis, XX, z.2, Poznań 1960, 139-147. 


Islamismen im grammatisch-Ieksikalischen System der polnischen Sprache 
(aus der Geschichte der Aneignungsverfahren) 


Zusammenfassung 


In dem Artikel wurde die Geschichte der Aneignung der Worter arabischer (iiber 
auch tiirkischer und persischer) Abstammung, die mit der Religion und Kultur des Islarns 
gebunden sind, zu dem grammatisch-leksikalischen System der polnischen Sprache ver- 
gestellt. Man hat festgestellt, dass eine Gruppe von Islamismen im Schrifttum der Iitau- 
isch-polnischen Tataren und in den polnischen Ubersetzungen des Korans gibt. Sie sind 
auch im Vilnus-Worterbuch und im Worterbuch von Mickiewicz zu finden. Sie sind also 
den meisten Benutzern polnischer Sprache nicht bekannt und man 'kann sie nicht aIs 
richtige Entlehnurig bezeichnen. Die meisten von ihnen sind slawisch geworden. Die 
Islamismen, die in den historischen Worterbiichern auftreten, reprasentieren dagegen mit 
dem Islam gebundene Fachterminologie und sind zum polnischen grammatisch- 
leksikalischen System angeeignet worden. 


184
>>>
ACTA UNNERSIT ATIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


H3AJ;EJIA KOllliąAK 
nO.n;3b 


AHaJlH3 cnOCOOOB oopa30BaHHB JTHOHHMOB apaocKoro 
npOHcxo
eHHB B PYCCKOM B3b1Ke 
(Ha MaTepHaJle 1JeTblpeX PYCCKIIX nepeBO
OB KopaHa) 


TepMIłHoJIorlłH KopaHa IIpe,n:CTaBJJHeT C060H HHTepeCHbIH HCTOąHlłK ,l(JIH 
1ł3yąeHHH. He MeHee IłHTepeCHaH JIeKCIłKa ero IIepeBo,n:OB Ha PYCCKlłH H3bIK. 
PYCCKHH H3blK IIpe,n:CTaeT KaK rlł6KW1 H3bIKOBaH CHCTeMa, KOTOpaH IIplł 
IIepeBo,n:e c apa6CKoro H3bIKa He IIpOCTO KaJIbKlłpyeT, HO Ił a)J;anmpYeT 
3aHMCTBOBaHHbIe 3JIeMeHTbI BBO,WI DX B CBOłO pOHeTDąeCK)'IO Ił MOPPO- 
JIOrHąeCKYłO 060JIOąKY. IIOIThITKa anaJIlł3a JIeKCIłKlł IIepeBo,n:oB Kopana ,n:aeT 
B03MO)l(HOCTb IIpOCJIe,n:lłTb )KH3Hb oIIpe,n:eJIeHHOrO TepMHHa B TeKCTe H OIIpe- 
,n:eJIHTb 3BOJIlOLUłłO 3Toro IIOłUITIDI Ha PYCCKOH IIO'łBe. 
B H3bIKe MO)I(HO BbI,n:eJIlłTb ,n:Ba paJpH,n:a CJIOB: IłMeHa Hap
aTeJIbHbIe 
H HMeHa C06CTBeHHble. OHIł paJJIDąałOTCH ,n:pyr OT ,n:pyra CTpYKTYPHbIM opop- 
MJJeHHeM, CMbICJIOBOM: xapaKTeplłCTIłKOH Ił DX pOJIłO B IIpo
ecce peąeBoro 
06w:eHillI. Cpe,n:1ł IłMeH c06cTBeHHblx BbI,n:emIloTCH: JIlf1łHbIe lłMeHa, T.e. 
aHTpoIIoHIłMbI, reorpaplłąeCKlłe HaJBaHIDI - TOIIOHHMbI, Ha KOHe
 - IIJJeMeH- 
Hble HaJBaHIłH, T. e. 3THOHIłMbI. 
U,eJIbłO HaCTOHIII:eH CTaThIł HBJIHeTCH IIOIThITKa IIOKaJaTh 3BOJIłOLUłłO ClIO CO- 
60B 06paJOBaHillI 3THOHIłMOB, ynOMHH)'ThIX B ąeThlpeX pyccKIłX IIepeBO,n:ax 
KopaHa. 
IIepBbIM: 1ł3 paccMaTpIłBaeMbIX IIepeBo,n:OB IIpIłHa.n;.rIe)KHT IIerpy IIoCTHIł- 
KOBY, KOTOpbIM: -IIepeBeJI ero He c apa6CKoro OplłrHHaJIa, a c ppa
CKoro 
TeKCTa AH,n:pe ,l!;łO-Pbe B 1716 r.. BTOpOH HCCJIeA)'eMbIM: Tpy,n: IIpHHa.n;.rIe)l(Jff 
K. HHKoJJaeBY, OCHOBOM: IIepeBo,n:a KOToporo HBJIHeTCH TaIOKe ppanU)'3CKlłH 
TeKCT, HO B 3TOM cnyąae Ka3lłMlłpCKoro. BTopOH IIepeBo,n: BblmeJI 1ł3 IIeąarn 
IIOąTH 150 JIeT II03)l(e IIepBoro, B 1864 r. CJIe.D;yIOIII:DX ,n:Ba paccMaTpHBaeMbIX 
Tpy,n:a - 3TO nepeBo,n:bI c apa6CKoro H3bIKa. IIepBblH 1ł3 HHX B03HHK B 1878 r. 


185
>>>
B Ka3aHH, a ero aBTOpOM RBJUleTCR r. C. Ca6JIYKOB, BTOpOH )l(e, rrpIłHaJJ;- 
JJe)l(aIl(HH M. lO. KpaqKoBcKOMy, HarreqaTaH B MOCKBe B 1968 r. y*e rrOCJIe 
l 
CMepTIł rrepeBO.D;qHKa B KaqeCTBe «apXHBHoro TJY.I1:a yqeHorQ) . 
B JJHTepaType rrpe.l1:MeTa cyrn;ecTByeT paJHomaCHe Ha TeMY, 3aqlłCJIHTb JIH 
3THOHHMbI K HMeHaM c06CTBeHHbIM IłJIM HapHI.(aTeJIbHbIM. BrrOJIb3Y rrOCJIe.l1:Hero 
rOBopHT MaJJaH qeTKOCTb, a .I1:IDKe H crropHOCTb, 0603HaqaeMbIX 3THOHHMaMH 
06'beKTOB 2 . BTOpbIM .I1:0KaJaTeJIbCTBOM 3TOro MO)l(eT 6bITb ern;e TaKOH 
«CMeXOTBopHbIH apryMeHT»3 KaK pYCCKoe rrpaBOIlllCaHlłe. KaK 6Y.l1:eT )'KaJano 
HH)I(e BHeUlHHH rrpH3HaK HMeH c06CTBeHHbIX rro OTHomeHHH K 3THOHHMaM 
cyrn;ecTBOBaJJ B R3bIKe Ha rrpOTR)I(eHHH XVill-XIX BB.. Ha 1ff0 )'KaJbIB81OT 
.D;aHHbIe HCCJJe.D;OBaHHbIX TeKCTOB. 
3THoHHMHKa CBR3aHa c TorrOHlłMIłKOH, TaK KaK 3THlłqeCKHe HaJBaHIDI 
lJaCTO 06paJYłOTCR OT reorpacłHlJeCKHX, Ił, Ha060pOT, reorpacłmecKHe IłMeHa 
6 u4 
B03HHKałOT H3 IIJJeMeHHbIX H HapO.l1:HbIX o 03HalJeHlłH . 
TIOHBJJRłOrn;HHCH y Bcex rrepeBO.l1:qlłKOB .3THOHIłM apaó IłJIIł KaK Y TIOCTHIł- 
KOBa apan OTHOCHTCH rro MHeHHłO X. rH66a K "mOMY, OM KOZO.. OCH06HblM 
ucmOpUttecKUM paKmOM Jl6JUlemCJl nOCOJlbCm60 MYXClMMaoa u nClMJłmb O apa6- 
CKoii UMnepuu, u KpOMe m020 npU3HalOUjeMY apa6CKuii Jl3blK u e20 K)'JlbmypaJlb- 
Hoe HaCJleOCm60 06Ujeii c06cm6eHHocmulO"S. CJIOBO apaó, a paHbUle apan He 
3acłHKcHpoBaHO CJIOBapRMH .11:0 KOHl.(a XVII B., O.l1:HaKO HeJIb3R HCKJIłOqHTb ero 
cyrn;ecTBOB8HHH B R3bIKe, rrOCKOJIbKy TorrOHlłM ApaBlłR rrORBIłJICR y*e, comaCHO 
M. IacMepy, B CyrrpaCJIbCKOH p)'KOrrIłCH,6, O.l1:HaKO KaK )'TBep)l(,l{aeT II. Jl. 
qepHblx BapHaHT .C mYXHM comaCHbIM B KOHI.(e 6bIJI H3BeCTHbIM PYCCKOMy 
R3bIKY c XVI B. H TOr.l1:a TO)l(e 06JIaJJ;aJJ 3HaqeHHeM 'apa6' H 'Herp' c qero BTopoe 
)'TpaTHJJOCb B rrOJIOBHHe XIX B. 7 B03HHKHOBeHlłe cłOpMbI c rJIYXHM COrJIaCHbIM 
B KOHI.(e CJIOBa Momo 6bITb CBR38H0 c rraJJ;eHlłeM .CBepXKpaTKHX Ił )'TpaTOH 
3ByqHOCTH KOHeqHbIMH IIIyMHbIMH 3BOHKHMIł COrJIaCHbIMH. 3TOT rrpOI.(eCC 
HalJaJJCH B .D;peBHepYCCKOM R3bIKe, rro CBH,ZJ;eTeJJbCTBY IllICbMeHHbIX rraMBTHHKOB, 
c KOHQa Xill B. 8 TIo MHeHHłO HCCJIe.l1:0BaTeJUI CJIOBO apan B 3HalJeHIłlł 'apa6' 


I B. ,[(. YmaKOB, HeKomopble acneKmbl nepeeooa KopaHa Ha PycCKuii R3bIK, [B:] 
A3WIll AppUKa CezOOHR, MocKBa 1996, N!! 9, C. 72. 
o 
- B. A. HHKOHOB, 3mHOHUMUR, [B:] 3mHOHUMbl, MocKBa 1970, c. 5. 
3 TaMKe, c. 6. 
4 A. H. IIonoB, H03eaHUR Hapoooe CCCP, [B:] BeeoeHue e 3mHOHUMUlry, JIeHJfHrpa.zr: 
1973,c.7. 
5 B. Lewis, Arabowie w historii, Warszawa 1995, c. 13. 
6 M. lacMep, 3mUMOJl02U'leCK020 CJlOeapR PYCCK020 R3blKa (Ilepeeoo c He.MellK020 
u OOnOJlHeHUR O. H. Tpy6a'leea), MocKBa 1986-1987, T. 1, c. 82. 
7 II. jJ. 1JepHblX, HcmopuKO-3mUMOJl02U'leCKUii CJlOeapb COepe.MeHH020 PYCCK020 
R3b1Ka, MocKBa 1993, T. 1, c. 50. 
8 I. Galster, Zarys gramatyki historycznej języka rosyjskiego, Warszawa 1982, c. 43, 
B. H. EOpKOBCKHH, II. C. KY3HeuoB, HcmOpU'leCKaJl 2pOMMamUKa PYCCK020 R3blKa, 
MocKBa 1963, c. 116. 


186
>>>
RBJJReTCR 3alłMCTBOBaHlłeM 1ł3 TIOpKCKoro H3bIKa 9 . clopM)' c rJIYXHM KOHeqHbIM 
COrJJaCHblM CO.D;ep)J{1IT IIepBbIH PYCCKHH IIepeBO.D; Kopana. IIpoaHaJIlł31łp0BaB 
BeCb naMRTHHK MO)J{HO IIpmITlł K BbIBO.z:or, qTO cpopMa apan HBJIHeTCR B HeM 
BnOJJHe 3aKoHoMepHoH (9 c. 113)*, (9 c. 114), (9 c. 115). rJI)'XHił COrJIaCHbIH 
nORBJJHeTCR .D;IDKe BO MHO)J{eCTBeHHOM 'lHCJIe, KOToporo cpopMa 3aKOHqeHa 
rnaCHbIM u HJJIł bl: "JlCumeJlU MeOUHa u Apan6', Ko.mopble JlCU6ym'b KPYZOM'b 
cezo zpaoa He HaOJleJlCam'b peUji npomU60 npopOKa 60JICiJl" RJIIł ,,Apanu He 
COXpaHJllOm m:t, 3anoe:t,Ou, Komopble Eoz nOCJla ceoeMY npopoKJl". TaRaJI 
BapHaHTHOCTb MO)J{eT 06YCJIOBJIlłBaThCH JIlł60 HeYKpeIIJIeHlłeM :nOH cpOpMbI 
R3blKOBOH CHCTeMOH, JIlł60 CJIe.z:oreT IIOJJ;XO.D;IłTb K HeH KaK omlł6Ke. B OCTaJIb- 
HbIX nepeBO.D;ax BbIcryIIaeT CJIOBO 'apa6' Ił MHO)J{eCTBeHHOe 'lHCJIO 'apa6bI' 6e3 
BCRKHX KOJIe6aHI1H B KOH
e. 
Kor.D;a K cYLLI;ecTBIłTeJIbHoM)' apa6 IIplł6aBJIeHbI OIIpe.D;eJIeHIłH: HeKomopble 
U3; nycmbZHHble; nycmblHu; KO'lYlOUjue, TO pe'lb MeT O 6e.z:orlłHax, T.e. 
O KOąeBbIX apa6ax-cKoTOBO.D;ax. COrJIaCHO JIeKCIłKorpacplłqeCKHM .D;aHHbIM 
CYLLI;eCTBHTeJIbHOe óeOYUH IIOHBRJIOCb B PYCCKOM H3bIKe TOJIbKO B XX CTOJIeTlłlł, . 
H TaKIłM 06paJOM TPH IIepBbIX IIepeBO.D;'lHKa IIepe.D;aJIlł 3TOT HeIIoIDITHbIH 
paHbme TepMIłH c IIOMOIII,blO oIIIłCaTeJIbHOH cpOpMbI: ,}IeKomop6,e om Apan 
ompul1CUlucb ummu Ha 60u u ompul1CUlucb om Eoza u ezo npopOKa, npe6bZJlU 
(3 OOMJ.X C(3oux:" (lIII 9 c. 112), "eCJlU6bl C0103HUKU 603epamwzucb eo emopoii 
pa3, mo OHU JlCeJlCUlU 6bl mozoa JlCUmb c KOIlYIOU(UMU Apaóa.Mu u OaeOJlbCmeO- 
(3aJlUCb 6bl oceeooMJleHieM o eac" (nR 33:20), ,}IeKomop6,e. U3 Apaó06 
U3(3UHfIJlCb npux:oowzu, 'lm06bl nOllY'lUmb ce6e U3eOJlbHeHUe, u me Komopble 
C'lwnarzu JlJlCUeblM Eoza u nOCJlaHHUKa Ezo, ocmCUlUCb OOMa" (lIC 9:91). . 
CJIe.D;yeT 3aMeTlłTb, 1ff0 caM)'IO 6JIlł3K)'1O IIO 3HaqeHIłIO cpopM)' 1ł36paJI 
HHKOJIaeB, IIepeBoM 3TOT TepMIłH KaR KOIlYIOU(ue apaó6', 1ff0 OT.D;aeT CMbICJI 
3aHMCTBOBaHHoro BbIpIDKeHIłH. 
KaK 6bIJIO CKaJaHO BbIme 3THOHlłMIłH TeCHO CBH3aHa c reorpacplłqeCKOH 
u 6 ulO B 
HOMeHKJIRrypoH - HaJBaHIłHMIł cTpan, rocY.D;apCTB, 3THlłqeCKIłX o JIaCTelł . ce 
ynoMRH)'TbIe B pyccKIłX IIepeBO.D;ax KopaHa MO)J{HO IIO cIIoc06y 06paJOBaHIłH 
YCJJOBHO paJ.D;eJIIłTb Ha Tplł rpynIIbI: 
l. 3THOHIłMbI, B03HHKmlłe c IIOMOIII,blO CYCPcpIłKCOB; 
2. 3THOHHMbI 6eccYCPcpHKCaJIbHbIe; 
3. aHaJIlłTHąeCKHe 3THOHIłMbI; 
TaK KaK R3bIK cTpeMIłTCH K HOpMaJIIł3a
lłlł, TO B PYCCKOM .D;IDKe 
3aHMCTBOBaHHbIe HaJBaHIDł IIOJl)"łRJIIł CJIaBHHCKHe OKouqanlłH, KOTOpbIMIł OHIł 
B OpHrHHaJIe He 06JIa.D;aJIlł. HTaK, K IIpOIł3BOMIII,eH IłHOH3bIqHOH OCHOBe 
IIplł6aBJIRJIHCb CJJe.D;YIOIII,He CYCPCPIłKCbI: -aHe, (-'aHe), -l1bl, -umbl, -Um-JlHe. 


., TIepBhIH HOMep B cK06Kax 0603HaqaeT HOMep CyphI, T.e. rJIaBbI KopaHa. 
9 TI. JI. ąepHblX, YKaJ CO'ł., C. 50. 
10 r. A. Xa6ypraeB, 3mHoHUMUR "lloeecmu epeMeHHblX Jlem", MOCKBa 1979, c. 169. 


187
>>>
Cycpp HKC -aHe 3TO O.D;HH 1ł3 CTapeHIIIHX CJIaBHHci1łX CYPPIłKCOB. IIo 
cpOHeTHąeCKHM H3MeHeHHHM MO)I(HO IIpe.D;IIOJIO)l(lłTb, 1ff0 IIepBbIe 3THOHIłMbI, 
06paJOBaHHbIe c ero IIOMOlI{blO IIOHBlłJIlłCb He paHbIIIe VIII B. li CYQJQJIłKC 
npHCOe.D;HHHJICH, KpOMe CJIaBHHCKOH IIpOIł3BO.D;HOH OCHOBbI TalOKe Ił K 
HHOH3bI4HOH, 4TO XOpOlIIO HJIJIIOCTplłpyIOT 3THOHIłMbI, 3aTpOH)'TbIe B PYCCKIłX 
nepeBO.D;ax KopaHa. B XVIII B. nOHBJIHeTCH JIlłIIlb O.D;Ha QJopMa, B03HHKIIIaH 
cnoc060M CycppIłKca
HIł ,,Kopeaue He UM/'JlU 'leJlOeeKOJl106iR K Hapooy" (106 
c. 349). B XIX B., 3aTO MO)I(HO IIpe.D;IIOJIO)l(lffb, 1ff0 TaKOH CIIoc06 06paJOBaHIDł 
6bIJJ KaK 6Y.D;TO 3aKoHoMepHbIM. Bo BTOpbIM IIepeBO.D;e, B03HlłKlIIeM B TO BpeMH 
- Ca6JJYKOBa, CYPpIłKCaJIbHbIe 3THOHIłMbI B03H1łKaIOT TOJIbKO 6JIaro.D;apH 3Toro 
CycpcpHKca Harrp.: "u K. Maoiauumiaull.M - 6pama UX IIIocai6a" (11:85), 
"KopeulUaue 3a C02JlaCb ceou;" (106: 1), "He OOXOOWl JlU 00 HUX paCCKcą 
o 6blemux npe:JICoe HUX, o Hapooe HoeeoM, o raoRuax, 8e.MYORUax, o Hapooe 
Aepaa'WoeoM, o :JICumeJlHX MaouaHa u HucnpOeep:JICeHHblX 20poooe" (9:71). 
B nepeBO.D;e, B03HlłKlIIeM Ha JIeT .D;Ba.D;
aTb paHblIIe HeJIb3H Hmlł O.D;HOrO 
Be.D;ylI{erO, CJIaBHHcKoro IIO IIpOIłCXO)l()J;eHIłIO cYQJplłKca, c IIOMOlI{blO KOToporo 
B03HHKaJIH 6bI 3THOHIłMbI. HapaBHe c CYQJPIłKCOM -aHe, BbICT)'II81OT H. -umbl, 
-l/bl. CJJOBa c popMaHTOM -umbl npe.D;CTaBJIHIOT C060H JIlłTepaTypH)'IO QJOpMy, 
B03MO)l(HO rrO.D;pIDK8101I{)'IO rpeąecKoMY. KOJIDąeCTBeHHbIH MeTO.D; IłccJIe.D;o- 
BaHHH MHOrOKpaTHOCTIł pIłKCaQlłIł TalOKe He IIplłHOCIłT IIorryqlłTeJIbHbIX 
pe3YJJTaTOB, TaK KaK KOJIlłqeCTBO 3THOHIłMOB, B03H1łKWIłX. nplł IIOMOII{Ił 
04epe,l(HbIX CYQJPIłKCOB II01fflł O.D;IłHaKOBO - "K C0103Y c KopeUlUUmll.MU" 
(106:1), "Mbl nOCJlaJlU K Maoiauumll.M 6pama ux IIIoau6a" (11:85), ,,A KaK 
6bLTlU Jl/'CHble :JICumeJlU (Maoiauultume) mO:JICe He'leCmUebl" (15:78), ,,3mo me, 
K0lll0pble 20eopRm Meouu
ll.M: He oaeaume HU'lecO m/'M, Komopble c npo- 
pOKOM" (63:7), ,,Mbl nOJlO:JICWlU m/, :JICe 'lY6cmea e cepolfa npecmynHblx 
MeKK
e6" (15:12), ,,BCl?OMHume o OH/', K020a Mbl CKCl3aJlU H3paUJlbmRUll.M: 
Bououme e 3mom cOpoo, HaCJla:JICOaUmeCb 6JlCli!(JMU, Komopble maM HaxooRmcR, 
co06pa3HO 6ameMY:JICeJlaHilO" (2:55), "He CJlblXaJl JlU mbl Kocoa ucmopulO eOUCK 
(/apaoHa u TeMYORU?" (85: 18), ,,AoRue 06euHRJlu ceoux anocmOJloe e. 
06MaH/''' (26: 123). CJIe.D;yeT elI{e 06paTIITb BHlłMaHlłe Ha TO,. 1ff0 )l(lłTeJIIł 
Ma.D;HHa BO MHO)l(eCTBeHHOM qlłCJIe MOryr 6bITb HaJBaHbI JHaORU-Umll.MU IłJIIł 
MaoRu-Um-RUll.Mu. Bo BTOpOM crryqae IłMeeM .D;eJIO c Hapam;HBaHlłeM O.D;HOrO 
CycpcpHKca Ha .D;PyroH H B03HlłKHOBeHlłeM CJIO)I(Horo CYQJQJIłKca. BaplłaHTHocTb 
MO)l(eT 6bITb 06YCJIOBJIeHa TeM, 1ff0, corrraCHO r. A. Xa6ypraeBY, c JIeTO- 
nHCbHbIX BpeMeH CYPPIłKC -aHe IIpIłCOe.D;IłIDIJICH K OCH OB e, HaJbIB81OII{eH 
CJJaBHHOH3bIąubIX )l(HTeJIeH 12 , a HapO.D; Ma.D;HH, KaK IIpaBIłJIO TaKlłM He HBJIXe-rCH. 
BapHaHTHOCTb BQJOpMlłpOBaHHIł 3THOHIłMOB c CYQJQJIłKcaMIł -aHe Ił -umbl 
Ha6JJłO.D;aeTCH TaIOKe Ił B COBpeMeHHOM H3bIKe. B IIepeBO.D;e KpaąKOBcKoro 


11 TaM)I(e, C. 188. 
12 TaM)I(e, c. 199. 


188
>>>
nOHBJJHeTCH KaK cpopMa Ca.MyoRHe (29:37), (17:61), TaK Ił cpopMa Ca.Myoumbl 
(89:8). 
EeccyCPcplłKCaJJbHbIe 3THOHlłMbI He HBJUIIOTCH IIpe.n;meCTByro
IłMIł 
lopMaMH CYCPCPHKCaJJbHblX 3THDąeCKHX HalłMeHOBaHHH. KaK ClłJIbHO 
IIo.n;'-IepKHBaeT r. A. Xa6ypraeB, CyCPCPIłKCaJJbHble CPOpMbl omlł60'łHo IIpe.n;- 
CTaBJJHTb OT 3THOHlłMOB (6eccyCPcplłKCaJJbHbIX H.K.), TaK KaK OHIł 06PaJOBaHbl 
OT Ha3BaHlłH TepplłTOpHH H HeT HHKaKOH HeIIocpe.n;CTBeHHOH CBH31ł HOBoro 
3THOHHMa c IIpe)KJ{HM 13 . r. M. BaclłJIeBDą, B CBoe BpeMH 3aMeTlłJIa, 1JTO TOIIO- 
HHMH'-IeCKlłe HaJBaHlłHqaCTO ynOTpe6JU11OTCH BMeCTO pO.n;OBbIX, 3aKpeIIJIHHCb 
HHOr.D;a KaK po.n;OBbIe Ha3BaH1łH 14 . 
Ha OCHOBe HCCJJe.n;OBaHHOrO MaTepHaJJa MO)KJ{O IIpIłiłTII K BbIBOJJ;y, 1JTO 
B XVIIIB. IIpe06JJa.D;aJJlł C06lłpaTeJJbHbIe 6eccYCPcplłKcaJJbHbIe 3THOHlłMbI 
HaIIpHMep: TeMOO u Aao He xomeIlU 6:hpUmU, limo OH UM Cl\a3aJl, limo ciu oeHb 
6yoem cmpaUlllblU (30 c. 228), He 311aeUlU IlU m020 l\aK HaKa3aH 6blcm TeMoo, 
Komopblu U3celle KClMeHiee:JICe 6bl :JICumu 6 oe6pex (87 c. 343). 
. E.n;HHIł'-IHbIe.IIpHMepbI6eccyCPcpIłKCaJJbHbIX 3THOHIłMOB BCTpeqaroTcH TaIOKe 
H B OCTaJJbHbIX TeKcTax. B 3T1łX cnyqaHX, Kor.n;a 3THOHIłM paBeH TOIIOHlłM)' 
JJlłmb KOHTeKCT YKaJbIBaeT Ha CeMaHTHKY, Hallp.: He YOaJlWlCR IlU MaoiaH om 
nymu ucmUHHa20, om KOmOpai!o yOaJlWlCR TeMYo. (H 11 :98), Y Caóa' 6 ux 
:JICWlUU/B 6blJlo 3HClMeHue (oK 34:14). 
EeccyCPcplłKCaJJbHbIMH HBJJHIOTCH Ił 3THOHlłMbI B03HlłKIIIlłe OT TOIIOHHMa, 
HMelO
ero cpJIeKcmo -UR, THIIa: IIepclłH, ApaBlłH, rpel(lłH. BHIłMaHlłH 
3aCJJY)I(HBaeT 3THOHHM PYMbl, ynOTpe6JJeHHbIH KpaqKOBCKlłM (30:2), cornaCHO 
M. EeJJHBCKoMY, /,J)I apa6. ap PYM He IIpOIłCXO.n;1łT OT POMa, Ił TaKlłM 06paJOM 
He 0603HaqaeT pHMJIHH, a cornaCHO apa6cKHM IłCToplłorpacpaM, BH3aHTHiłcKHX 
rpeKOB 15 . lopMa PYMbl IIpe.n;CTaBJJHeT C060H TpaHCKplłIIl(IłIO OplłrlłHaJJbHoro 
apa6CKoro BbIpIDKeHHH. 
1.JT06bI OTJJHqlłTb CPOPMY 3THOHlłMa c H)'JJeBOH cpJJeKClłeH OT CPOpMbl 
TonOHHMa BCTpeqaroTcH CJJOBOCOqeTaHHH c anIIeJIHTHBaMlł :JICUmeIlU, 
06umameIlu, Hapoo, B KaqeCTBe riOHCIDIIO
IłX. TaKHM 06paJOM Y"OMIłHaeTCH 
Hapoo Ty66a (T066a) (44:36) - IIJIeMJI XHMHpIłTOB, HacemllO
ee IO)KH)'IO 
ApaBHIO. HalłMeHoBaHlłe Ty66a paHbme OTHOCIłJIOCb K KIDDKecKoM)' nrryJJY 
.D;peBHIłX KHH3beH HeMeHa. IIoHBJUleTCH TaKaH CJJO)KJ{aH cpopMa Ha orrpe.n;eJJeHHe 
caMy.n;HH (TeMy.n;HH), a lłMeHHO :JICUmeIlU reO:JICpa, TaK KaK 3TO ,rtpeBHlłe IIJIeMJI 
HaCeJJHJJO OaJY XIł,WKp, paCIIOJJO)KeHH)'IO B ceBepHOH qaCTH ApaBIłH, Ha py6e)Ke 
c CHpHeH H IIaJJecTHHoH. 06umameilu aJl AUKU, T.e. Ma)J;IłHHlłTbI -'- apa6cKoe 


13 TaMKe, c. 204. 
14 r. M. BaCHJIeBHą, COMOH036aHue OpO'lOH, e20 npoucxo:»coeHue u pacnpocmpa- 
HeHue, [B:] H3BecTHH CH6HpCKOrO OT.zr:eJIeHIDł AH CCCP, HOBOCH6HpCK 1963, BMII. 3, 
c.72. 
15 J. Bielawski, YKaJ. COq., c. 908. 


189
>>>
IIJJeM5I, 06"TalO
ee B ceBepHOH ApaB"1ł 6JI"3 3aJI"Ba AKa.D;a. )J(umeJlU Ca6bl - 
CTpaHbI B HeMeHe, cy
eCTBYlO
eH )')Ke B IIepBOM TbICHqJłJJeT" .D;.H.3. 
B XVIII B. Ha6JIlO.D;aeTC5I y aHaJIlITHIleCKIłX pOpM 3THOH"MOB CJIe.D;yłOIQylO 
CTPYKT)'PY aIIeJIJIHT"B + OT3THOH"MlłqeCKOe IIplłJJaraTeJIbHOe, B03H1łKlllee lIP" 
nOMO
" CYPP"KCa -06 " -CKUU - .D;BYX oc06eHHO aKT"BHbIX CJIOBo06paJOBa- 

 
16 T 
TeJJbHbIX e.D;"H"Q c IłHOH3bIqHO" OCHOBO". aKylO CTPYKTYPY npe.D;CTaBJUIeT 
C060H CJJOBOCOqeTaH"e, "3JImKeHHOe lIOCTHIłKOBbIM a lłMeHHO JllOOU meMyo06bl 
(91 c. 344). BTOpOH CYPP"KC B "CCJIe.D;OBaHHoe BpeMH COe.D;"łULJICH c OCHOBaM" 
PaJJIHąHOro MOPPOJIOmqeCKoro CTpoeHIłH, KaK "CKOHHO PYCCKlłM", TaK" 1łH0- 
5I3bląłibIM" 3HaqHTeJJbHO CB060.D;Hee, qeM B IIpe.D;llleCTBYlO
"e " nOCJIe.D;yłO
"e 
IIepHO.D;bI PaJB"TIłH PYCCKOro H3bIKa 17 . IIp" ero IIOMO
" K "CKIDKeHHOH OCHOBe 
re"p (XH,lJ)Kp HJI" re,lJ)Kp), 6y
eH B OCHOBHOM TOIIOHIłMOM, B03HlłKaeT 
CJIOBOCOqeTaHHe JllOOU 2eupcKue (15 c. 150). 
llTo KaCaeTC5I poHernqeCKIfX paJJIHII"" B cnyqae 3THOHlłMą meMyOJłHe- 
eeMYOJłHe, CJJe.D;yeT 3aMeTlITb, qrO OH" BbITeKaIOT M3 PYHKIJ;"OH"pYK
eH 
B PYCCKOM 5I3bIKe e
e B XVIII B. BaplłaHTHOCT" B IIepe.D;aqlł CJIOB "HOH3bIqHOrO 
npO"CXmK,lJ.eH"5I c IIOMO
blO JI"60 II03.D;HeBM3aHTIłHCKOro .qreHIłH JI"60 
JJaTHH"3HpOBaHHoro qTeH1łH 18 . B IIOCJIe.D;HeH TpeT" XVIII B. B CBH3" C YC"- 
JJeH"eM JJaTbIH" " 3aIIa.D;a Bce qa
e Ha'lliHaIOT IIOHBJI5ITbCH Bap"aHTbI 
3ana.D;Horo - 3paJMOBO qTeHIłH. Y)I(e B IIepBOM IIepeBO.D;e - lIOCTHIłKOBa, BbICT)'- 
naeT 3anHCb, corrraCHO 3paJMOBY qreHlłłO, a "MeHHO TeMolTb (89 c. 343), 
O.D;HaKO nOHBJIeH"e TaKOH pOpMbI MO)l(eT 6bITb 06YCJIOBJIeHO 3aIIa.D;HO- 
eBponeHcKoH OCHOBOH IIepeBO.D;a. TaIOKe " eCTb B cnyqae TeKCTa H"KOJIaeBa, 
KOTOpbIH IIepeBO,D;1łJJ c ppaHQy3CKoro H3bIKa. C
eCTByeT TaIOKe paJH"n;a B 
PHKCaQHH 3Toro 3THOHlłMa B IIepeBO.D;ax, a CBO.D;IITCH OHa KTOM)', qrO Tp" 
IIepBbIX nepeBO.D;q"Ka IIepe.D;aJI" HeCBOHCTBeHH)'IO PyCCKOMY apa6cK)'IO poHeM)' 
..::..s [!] IIPH nOMO
H HeTOąuOH TpaHCJIlITepan;"", a IIOCJIe.D;HlłH ynoTpe61łJJ 
TpaHcKpHIIQHlO. 
lIO.D;BO,D;H 1IT0r" Bcero BbIllle "3JIO)l(eHHOrO CJIe.D;yeT OTMeTlITb, qro: 
I. CYPPHKCaJIbHbIe 3THOH"Mbl OT "HOH3bIąuOH IIPO"3BO.D;5I
eH OCHOBbI 
B XVIII B. 6blJJ" e.D;IłH"qHbIM", 60JIee XapaKTepHbIM cIIoc060M 06paJo- 
BaHH5I M5I 3TOro IIepHO.D;a 6bIJJIł CJIOBOCOqenlHIDł no cxeMe: aIIeJIJI5IT"B + 
OT3THOHHM"qeCKOe 1łJJ" OITOIIOH"MlłqeCKOe IIplłJJaraTeJIbHOe a TaIOKe 
6eccYPP"KCaJIbHbIe 3THOH"MbI. 
2. B XIX H XX. B. pOpMbI CJIOBOCOqeTaH"H IIO YKaJaHHoH cxeMe 
OTCyrCTBYKT. BbICT)'IIaIOT JI"lllb CJIOBOCOqeTaHlłH: aIIeJIJUIT"B + popMa 


16 11. M. MaJIbueBa, A. 11. MOJIOTKOB, 3. M. TIeTpOBa, JleKCU'leCKlle H06oo6p030- 
6aHlIR 6 PYCCKOM R3b1Ke, JIeHJfHrpa.zr: 1975, c. 148. 
17 TaM:Ke, c. 151. 
18 B PyccHcTHKe 4YHKUHOHHpYIDT repMHlibI peHXJIHHOBO H 3pa3MOBO"qTeHHe. 
TIo.zr: peHxnHHOBbIM qTeHJfeM nOHHMaeTCH HeJIaTHHJf3HpOBaHHOe, BH3aHTIłHCKOe, a IIO.zr: 
3pa3MOBbIM ąTeHHeM - 3ana.zr:Hoe, JIaTHHIł3HpOBaHHoe. 


190
>>>
-- !..:
 


. C,I 


TonOHHMa B pO,D,. n. e,D,. 'I, EonLlliHHCTBO 3THOHlłMOB npe,D,CTaBJIHer C060H 
cyIIHKCaJJLHbIe lOPMLI, npH 3TOM HaH60nee aKTIIBHLIMH CylIHKCaMH 
»BJUlłOTC» -aHe, -umbl, -'lJbl. 
3. BapHaHTHOCTL cylIHKca -aHell-umbl Ha6nłO,D,aeTC» Ha npoTIDKeHHH ,D,BYX 
nOCJIe,D,HIłX CTOJIeTHH. 
OTHOCHTenLHO Bcex onlłCbIBaeMbIX BbIllie nneMeHHLIX HMeH, TO Ha'laJJL- 
HbIH :naII HX BXO:K,lJ,eHIłH B PYCCKHH H3bIK xapaKTepeH HeY"OpH.D.O'leHHOcnno 
CTpYKTYpbI, HeYCTOH'IIłBOCTHłO OTHOllieHHH MeK.D.Y KOMIIOHeHTaMH B COCTaBe 
CJIOBOCO'leraHHH. no Mepe 3aKpenneHIłH lłX B CHCTeMY PYCCKoro H3LIKa 
npH3HaKH 3TII nOCTeneHHO TepHIOTCH. 


Sposoby tworzenia etnonimów pochodzenia arabskiego w języku rosyjskim 
(na materiale czterech rosyjskich przekładów Koranu) 


Streszczenie 


Niniejszy artykuł zawiera odpowiedź na pytanie, w jaki sposób tworzone były 
w języku rosyjskim na przestrzeni trzech ostatnich stuleci etnonimy, mające obco- 
języczną podstawę.
>>>

>>>
...,...-...., 


ACTA UNIVERSIT A TIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VIl- NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


H3A1JEJIA KOHLIIAK 
JIO.lJ;3b 


Cnocoobl nepe.z:u;a-łU JIU-łUblX UMeU 
B -łeTblpeXpYCCKUX nepeBO.z:u;aX Kopaua 


,lVIH nepe.D;aqH 3aHMCTBOBaHHbIX HMeH C06CTBeHHblx, B OTJIDąHe OT 
aneJJJJHTHBOB, BIDKHeHWHM HBJJHeTCB COXpaHeHlłe 3B}'KOBOH 060JIoqKlł, B TO 
BpeMH KaK B cnyqae BTOpbIX, 60JJee cyru;eCTBeHHbIM BBJUleTCH nepe.D;aqa ID{ 
3HaąeHHB. HHOH3blqHbIe co6CTBeHHble HMeHa nepe.D;aIOTCB B PYCCKOM TeKCTe 
HeCKOJJbKHMH cnOC06aMH, a lłMeHHO npH nOMOIQH TpaHCKpHnQIłH, 
TpaHCJIHTepaI.\HH, HenOCpe.D;CTBeHHoro BKJIIOqeHIDI H, HaKOHeQ, nepeBO.D;a. TpH 
nepBbIX cnoco6a o6eCneqHBaIOT COXpaHeHlłe B IIHCbMeHHOM H3bIKe 
3BYKorpaqmąeCKOH o6oJJoqKlł. O.D;HaKO ynoTpe6JIeHlłe HenOCpe.D;CTBeHHOrO 
BKJIIoąeHIDI B TeKCT 3aHMCTBOBaHHOro lłMeHlł orpaHHqeHO HaJIDąHeM 
O.D;HHaKOBOH rpapIłKlł y 3aHMCTB)'IOIQero Ił 3aHMCTByeMoro H3bIKOB. CJIe
eT 
TaIOKe 06paTHTb BHHMaHHe Ha TO, ąTO COxpaHeHlłe TOqHOrO npOlł3HoweHIDI 
HMeHH, BKJIIOąeHHoro B KOHTeKCT .D;pyroro H3blKa, HeB03MO)l(HO, H KaK 
TpaHCKpHnUHH, TpaHCJJHTep
, TaK Ił Henocpe)J;CTBeHHOe BKJIIOqeHlłe - no 

 6 I 
MHeHHIO HCCJJe.D;OBaTeJIeH, HBJJIDOTCH JIHWb CTYIIeHHMIł nplł JIIDKeHIDI . 
nO.D; nOHHTHeM TpaHCKpHnI.UIH nOHHMaeTCB cnoco6 3anHCIł YCTHOH peqH 
npH nOMOIQH CIIeuHaJIbHbIX 3HaKOB, IłMeIOIQIłił QeJIbIO 60JIee TOqHyIO nepe.D;aqy 
npoH3HoweHHH 2 . B xY.D;O)l(eCTBeHHbIX TeKcTax ynOTpe6JJHeTCB qaCTO npmcrH- 
ąeCKaH TpaHCKpHnQHH, r.D;e B KaqeCTBe 3HaKOB IłCnOJTh3YeTCH HCTOpHqeCKIł 
CJJO)l(HBWaHCB opporpapHqeCKaH CHCTeMa TOro H3bIKa, Ha KOTOpbIH nepe.D;a- 
łOTCH HHOCTpaHHble IłMeHa 3 . Kax npaKTIl'leCKaH TpaHCKplłIIIJ;IDI, TpaHCJIHTe- 


l P. C. rHJIHpeBCKHH, E. A. CTapOCTIłH, lfHocmpaHHble UMeHa u Ha36aHUR 6 PYCCKOM 
meKcme, CnpaBO'lHHK, MocKBa1978, c. 6. 
2 O.c. AXMaHoBa, CJl06apb JlUHć!6UCmU'IeCKUX mepMuHo6, MocKBa 1966, c. 479. 
3 P. C. rHJIHpeBCKHH, E. A. CTapOCmH, YKaJ. COq. C. 7. 


193
>>>
paUHH, TaK H ilepeBO,l( HMełOT TO)J(,l(eCTBeHH)'IO 3a.D;aąy - rrepe,l(aTb rpaqmqec- 
KHMH Cpe.D;CTBaMIł 3aHMCTB)'łOIll;ero H3bIKa 3a1łMCTBOBaHH)'IO e,l(HHHU)'. PaJHlłl\a 
COCTOHT JIHllIb B Cpe,l(CTBax, 6JIarO,l(apH KOTOpbIM rrepe,l(aqa ocy:m;ecTBJIHeTCH. 
y:ITaK, rrepeBo,l( - 3TO rrepe,l(aąa rrpH rroMoIll;H CJIOB, )')Ke cy:m;eCTB)'łOIll;HX 
B H3bIKe, TpaHCJIHrepau,HH - 3TO nepe,l(aqa O,l(HOM aJJ(paBIITHOM CHCTeMbI Ha 
,l(Pyryro. CJJe.D;YeT 06paTHTb BHHMaHHe Ha TO, ąTO rrepeBO,l( c06CTBeHHbIX HMeH 
,l(OnYCTHM JIHUIb B TOM CJIyqae, KOr,l(a He06xo,l(HMO rrepe,l(aTb crreQHpHKY BHY- 
TpeHHeił pOpMbI, rnaBHbIM 06paJOM c QeJIbłO COXpaHHTb CTHJIb rrpOH3Be,l(eHIDI. 
:qeJJb HaCTOHIll;eM CTaTbH - rrOITbITKa YKaJaTb crroc06bI nepe.D;aąlł C06CTBeH- 
HbIX HMeH B ąeTbIpex PYCCKMX rrepeBO,l(ax KopaHa, B03HHKllIMX B TeąeHHe xvm 
- XX BB. IIepBblM HCCJIe,l(yeMbIM reKCT, aBTOpOM KOTO poro HBJIHeTCH IIeTp 
IIocTHHKOB, 6bIJI H3,l(aH B CaHKT-IIerep6ypre B 1716 r. DaJoM MH ero 
B03HHKHOBeHHH 6bIJI ppaHuy3CKlłM rrepeBO,l( XVI B. C apa6cKoro H3blKa AMpe 
)];ro-Pbe. BTOpoM rrepeBO.D; - K. lIHKOJIaeBa - lłMeeT TaIOKe ppaHI.{)'3CK)'IO 
OCHOBY, TaK KaK PYCCKHM rrepeBO,l(ąHK rrOJIi,30BaJJCH pPaHuy3CKlłM TeKCTOM 
Ka3HMHpCKoro, a ero TpY,l( 6bIJI 1ł3,l(aH B MocKBe:lł 1865 r. neT TpIłJJ;QaTb rr03)Ke 
(1898) B03HHK rrepBblM rrepeBO,l( KopaHa c apa6cKoro OpHrHHaJJa Ha PYCCKlłM 
H3bIK, TpY.D; 3TOT npHHa.D;JJe)l(HT r. C. Ca6nyKOBY. IIepBblM rrOJIHbIM rrepeBO,l(OM 
B XX BeKe HBJIHeTCH pa60Ta H.IO. KpaąKoBcKoro, H3,l(aHHaH BrrepBble B 1968 r. 
rrOCJJe CMepTIł ee aBTopa: TaK KaK MarepHaJJbH)'lO OCiIOBY COCTaBAAłOT ąeTbIpe 
rrepeBO,l(a, IłMełOIll;H
 paJJIH'IHble OCHOBbi (pp
CKyłO H apa6cKyłO) 
H B03HlłKllIlłe 'B paJHbleBpeMH, - MO)KHO rrpOCJIe,l(HTb paJBHTHe rrepeBO,l(a 
crroco60B rrepe,l(aąH aHTporroHHMoB. ' 
B KopaHe JIHąHble HMeHa HQCHt, KpoMe yrroMHH)'ThIX B HeM JIłO,l(eM, aHre- 
JJbl, Dor, H.z:(OJlbI. Bcero B KopaHe 62 HaHMeHOBaHIDI. KOHeąHo, B ąeTblpeX 
PYCCKHX rrepeBO,l(ax HX KOJIHąeCTBO. He O,l(HHaKOBO, TaK KaK Ha MeCTe HaHMe
 
HOBaHHił BCTpeąaIOTCH YKaJaTeJIbHble MeCTOHMeHIDI, a TaIOKe orrHCaTeJIbHaH 
cpopMa KaKorO-TO JIHQa. PaJJIlłąIDI KaCaIOTCH He TOJIbKO KOJIHqeCTBa, HO TaIOKe, 
a BepHee IIpe)l(,l(e Bcero, cnoco6a MX rrepe,l(atJ:H. Ha OCHOBe C06paHHOrO 
JJeKCHąeCKoro MarepHaJJa rrOrrbITaeMCH orrpe,l(eJIHTb, KaKlłMH cpe,l(CTBaMlł 
rrepe.D;aąH JIHąHblX HMeH rrOJIb30BaJJHCb rrepeBO,l(ąmlli. 
CaMoe 60JJbllIOe KOJIlłąeCTBO lłMeH B KopaHe 3TO M)')KCKOe HMeHa 
npopoKoB, HX 25. He06xo.D;1łM0 3aMeTIłTb, ąTO 60JIbllIHHCTBO aHTporroHlłMoB, 
OTHOCHIll;HXCH K npopoKaM ynOMHuyTbIM. B CBHIll;eHHOM Iumre M)'CYJIbMaH 
HMeeT CBOM HCTOąHHK B 6H6JIeMCKOM reKcTe.3,l(eCb IłMeeTCH BBIł)J;y CJIe.D;ylOIll;MX 
nepCOHIDKeił: HllUJl, Mouceii, HcaaK, HocufjJ, ERuceii, HOlia, HaKo6, Hoii, 
J{a6uo, COllOMOll, H06a, 3axapUJl, Hucyc, HCMauil, Jlom, Hoallll, Aapoll, A6pa- 
aM, EHOX. AOaM. C06cTBeHHo apa6cKlłx rrpopoKoB, O KOTpObIX B DH6JIlłH He 
ynoMIłHaeTCH HaCąHTblBaeTCH e,l(HHHQaMH, 3TO: MyxCl.MMao, CaJlUX, llly'aii6, 
JlYKMaH, Xyo. KaK ynOMHHaJJOCb BbIllIe,AJIH rrepe,l(aąH 3aHMCTBOBaHHblX HMeH 
c06CTBeHHbIX, B OTJIHąHe OT aneJIJIHTHBOB, BIDKHeMllIlłM HBJJHeTCH coxpaHeHHe 
3BYKOBOił 060JIOąKlł, B TO BpeMH KaK B c.n:yqae BTOpbIX, 60JIee cYIll;eCTBeHHbIM 


194
>>>
Bfl
eTC
 nepe.D;aLJa IłX 3HaLJeHHH, BepO
THO Ił n03TOMY B LJeTbIpeX PYCCKHX 
nepeBO.D;aX KopaHa .D;aIOTC
 3aMeTHTb TO)K,l:{eCTBeHHbIe PaJflDąHH B DX nepe.D;aLJIł. 
ECJJH CpaBHHTh LJeTbIpe PYCCKHX nepeBO.D;a KopaHa, OTflIłLJalOIIJ;HeC
 .D;pyr 
OT .D;Pyra HCTOąHIłKOM H BpeMeHeM B03HIłKHOBeHH
, TO nepBbIM, ąTO 6pocaeTC
 
B rJJaJa, cJJe.D;)TłOIIJ;ee: MO)l(łłO npe.D;nOflaraTb, 'łT0 peąb lł.D;eT O paJHbIX 
nepcomm:ax. B 3TOU 06flacTIł 
pKO BbI.D;emnoTc
 .D;Ba nepeBO.D;a - nepBbIU 
H nOCJJe.D;HHH, nOTOMY ąTO IIepeBO.D;ąlłK IIepBoro BCer.D;a YClłJJeHHO CTapaJJCH 
HaHTH COOTBeTCTBlłe B xplłCTlłaHCKOU D1ł6fllłlł, a nepeBO.D;ąlłK BToporo 
ynoTpe6JJ
JJ apa6H30BaHHbIe pOpMbI. ,ZVI
 BepHOH DX nepe.D;a'łH KpaąKOBCKlłU 
ynoTpe6HJJ TOąHYIO TpaHCKplłnQHIO Ił COXpaHIłJJ .D;lłaKplłTHąecKlłe 3HaKlł. IIo 
MHeHHIO B. ,[{. YllIaKoBa ynOTpe6fleHlłe apa61ł30BaHHbIX pOpM MO)l(eT nplłBecTIł 
LJHTaTeJJ
 K BneąaTJJeHHIO, ąTO 61ł6fleUCKlłe Ił KOpaHHąecKlłe nepCOHIDKIł He 
TO)K,l:{ecTBeHHb{ B 3TOM 06cY)K,l:{eHHIł yqeHbIu 6bIfl npaB, TaK KaK apa61ł- 
30BaHHbIe HMeHa c06CTBeHHbIe, IłMelOIIJ;lłe CBOU xplłcTlłaHcKIDI 3KBlłBaJJeHT 
ąaCTO HaCTOflbKO paJJJIłLJaIOTC
 OT BTOpbIX, ąTO npIłBO.D;HT K BneąaTfleHHłO, 'łT0 
3TO COBceM .D;pyrHe nepcoHIDKIł. B nepeBO.D;e KpaąKoBcKoro OHIł npe.D;CTaBfleHbI 
cJJe.D;YIOIIJ;HM 06PaJOM: HllUac, Myca, Hcxag, HycyfjJ, AR-Haca, Hynyc, Hmry6, 
Hyx, /(ayo, CYllaWwan, Auuy6, 3aKapUH., Hca, HCMaWl, Jlym, Haxua, Xapyn, 
H6paxUM, Hopuc, AOaM. O.D;HaKO cfle.D;yeT OT.D;aTb ce6e O'f1łeT B TOM, ąTO 
ąHTaTeJJb KopaHa - 3TO npe)K,l:{e Bcero COBpeMeHHbIu Bep)TłOIIJ;IłU MYCYflbMaHlłH, 
3HaIOIIJ;IłU HMeHa CBOIłX npopoKoB Ił He lłMelOIIJ;IłU np06fleMbI c nOHHTHeM O KOM 
H.D;eT peLJb B PYCCKOM TeKCTe. TaKHe np06fleMbI MOryr nOHBfllłTbCH B cnyąae, 
KOr.D;a TeKCT ąHTalOT He MYCYflbMaHe Ił nO.D;XO
T K HeMY KaK K npe.D;Mery 
HCCfle.D;OBaHHU. Tplł OCTaJJbHbIX nepeBO.D;ąlłKa ynOTpe6flHJJIł Heapa61ł30BaHHbIe 
cpOpMbI, npH ąeM y IIOcTHlłKoBa 3aMeTHbI IłHTepeCHbIe TpaHcJUITOpCKlłe 
paJflHqH
. 
MTaK, 'lfM.pan Ca6flyKOBbIM Ił HDKoflaeBbIM 3apIłKClłpOBaHO KaK lfM.pan, 
3aTO IIOCTHHKOB ynoTpe61łJJ COBceM .D;p
 OCHOpy H ynOM
HYTbIU npopOK 
HMeHyeTc
 HoaKUM. . 
OTHOCHTeJJbHO IłMeH H.D;OflOB, jIJbIąHIłKOB H 60flbIIIlłHCTBa aHreflOB (3a 
HCKJJroąeHHeM IłMeH MuxaWl H ra6puWl), TO OHIł He 06flaJJ;aIOT 61ł6fleUCKlłMIł 
3KBHBaJJeHTaMH Ił IłMelOT CBoe OTpIDKeHHe mlIIIb B apa6CKOu cpe.D;e, B KOTOpOU 
B03HHK KopaH. IIepBOHCTOąHIłKlł 3TDX lłMeH 6bUllł fllł60 apa6cKlłe ml60 
ceMHTCKlłe. MMeHa apa6CKoro npOIłCXO)K,l:{eHIDł, no MHeHlłIO .6. A. CTapOCTIłHa, 
,,6ocnpunUMmomcR KaK UMelOUJee onpeoeJlennylO KOnOmal/UlO", KOr.D;a OHIł 
nepeXO.D;
T B .D;pyrou 
3b1K 3TO OCMblCfleHlłe yrpa'łHBaeTCH 5 Ił OHO CTaHOBIłTCH 
a6CTpaKTHbIM 3HaKOM. B 3TOM cnyąae BIDKHeullIlłM HBJUleTCH TOąHaH no Mepe 
B03MO)l(HOCTIł nepe.D;aąa Ha .D;pyrou H3blK DX pOHeTlłąeCKoro 06fl1łKa. IIepe.D;aąa 


4 B. ,n:. YuraKoB, HeKomopble acneKmbl nepe600a KopaHa Ha pycCKuii R3bIK, [B:] 
A3l/Jl u ApPUKa Ce200HJl, MocKBa 1996, N!! 9, c. 74. 
5 6. A. CTaPOCTHH, O cmpYKmype u ucmOpU'leCKOM p036umuu aHmponoHUMuu apa6- 
CK020 npoUCXO:J/CoeHUR, [B:] AHmponOHUMUKa, c. 281. 


195
>>>
c06CTBeHHbIX HMeH Ha PYCCKHH H3IIK HBJUIeTCH OCJIO)lilieHHOH, TaK KaK 
B PYCCKOM He CYII{eCTBYeT npOTIłBOnOCT8BJIeHlłe 3MąaTlł'łeCKHX Ił He3MąaTIł- 
ąeCKIłX COrJIaCHbIX. B apa6cKoM H3bIKe He CyII{eCTBYeT rJIaCHbIH [e], a B 
nepe,ll,aąH apa6cKHX IłMeH TaKoe BCTpeąaeTCH: MeHam (MaHam), Hecp (Hacp), 
BeiJiJ (BaiJiJ). KaK YTBep)K,lJ,aeT CTapOCTlłH npoTIłBOnOCTaBJIeHlłe rJIaCHbIX [a] Ił 
[ e], HMeIOII{IłX B apa6CKOM H3bIKe O,ll,HYIO OrJIaCOBKy «ąaTXY» CBH3aHO c TeM, B 
KaKOM ąOHeTlłąeCKOM OKp)')Kemrn OHa HaxO,ll,I1TCH 6 . łlTaK, nOCJIe 3MąaTlłąecKHX 
COrJIaCHbIX H nOCJIe [K] H [p] ąaTXa npH6mDI:aeTCH K [a], a nOCJIe MHrKIłX 
COrJIaCHbIX K [3]. 
EYKBa l nOHBJIHeTCH Ił B onpe,ll,eJIeHHOM apTlłKJIe CIJl, KOTOpbIH y HnKOJIaeBa 
BbIrJIH,lI,HT KaK 3Jlb, Ił TaKlłM 06paJOM HMH, HaąlłHaIOII{eeCH c apTlłKJUI, IłMeeT 
ąOPMY 3Jlb JIam. l1H1'epeCHO, 1ff0 B nepeBO,ll,e 1l0cTHHKoBa HMH 1ł,lJ,0JIa An JIam 
npe,ll,CTaBJIeHO KaK AJlam, r,ll,e apTIlKJIb COCTaBJIHeT lłHTerpaJIbnyIO ąaCTb IłMeHIł. 
rJIaCHbIH [3] nOHBJIHeTCH B nepeBO,ll,ax He TOJIbKO Ha MecTC ąaTXbI, OH 
3aąHKCHpOBaH TaIOKe Ha MeCTe «KaCpbI» KaK B c.rryqae IłMeHlł HiJpuc, KOTopoe 
B TaKOH IłMeHHO ąopMe nOHBJUIeTCH y Ca6nyKoBa Ił nOTOM y KpaąKoBcKoro. 
B IIepeBo,ll,e HIłKOJIaeBalłMeBllIero IłCT01JHlłKOM ąpa
3cKHił TCKCT KaJIłMHp- 
CKoro, BblcT)'IIaeT ąIłKCaQIłH uaąaJIbHOrO l , Ił TaKHM 06paJOM B ero nepeBo,ll,e 
IIOHBJIHeTCH IłMH 3iJpuc. Y 1l0cTHHKoBa OIDITh Ha6JIIO,lI,aeTcH nepeBo,ll" OCHO- 
BaHHbIH Ha EIł6JIHIł, BCJIe,ll,CTBlłe KOToporo Ha MeCTe M,rr,plłca HJIIł 3,l1,pHCa nOH- 
BJIHeTCH EHOX. 11MB: caTaHbI H6Jluc y HIłKoJIaeBa, KaK npaBHJIO, 3aąIłKClłpOBano 
B ąopMe 36Jluc, 3aTO lloCTHHKOB, a paHbllIe, BepOHTHO, Ił ):(IO-Pbe nepeBeJI ero 
KaK camaHa. 
ąTO KaCaeTCH BHellIHeH OrJIaCOBKH ,lI,PyrlłX IłMeH apa6cKoro npOHC- 
xmK,lI,eHHH B PYCCKHX nepeBO,ll,ax Kopana :xvm Ił XIX BB., TO ,lI,aIOTCH 3aMeTI1Tb 
HeKHe ąOHeTlł'łeCKlłe 3aKoHoMepHOCTIł. Ha MeCTe 6YKBbI :! BbIcT)'IIaeT 
: XaMaH 
- raMaH, Xapym - rapym, Eaxup - l;)azup, XaMU - raMu. TaKlUI 3anlłCb - ,lI,oKa- 
3aTeJIbCTBO 3HaHlłH nepeBO,ll,1JHKaMIł opąorpaąlłąecKHX npHHQIłIIOB, TaK KaK B 
3aHMCTBOBaHHbIX CJIOBax xvm Ił XIX BB, no BceH BIł,lJ,IłMOCTIł, Ha MeCTe 
6YKBbI:! 3anIłCbIBaJIOCb
, a IIpOlł3HOCHJIOCb [y].7 DIłKcaQIłH 6)'KBbI 
 Ha MeCTe:! 
B ,lI,Byx nepBbIX nepeBO,ll,ax 3aKOHOMepHa, Ił 1ł3MeHeHlłIO B 
 nO)J;BepraeTCH He 
TOJIbKO HaąaJIbHOe :!, HO TaIOKe HaxO,ll,HIQIłeCH B Cepe,ll,HłmOH Ił KOHe1JHOH n031ł- 
QHHX, KaK B CJIyqlUIx MazoMMeiJ, MazoMem -MyxClM.MaiJ, CCIJlez'b, CCIJlZ'b - 
CCIJlUX, JlZUR - JlxUR, XaMaH - raMaH, Eaxup - Eazup, XaMU - raMU, Ił Mouceu 
- Myca, HocuijJ - HycyijJ, HOHa - HYHYC, HaKo6 - Ha '1.)16, Hou - Hyx, COJlO- 
MOH - CYJlaiiMaH, JIom - JIym, AapoH - XapYH, Illozau6 - Illy'au6, JIOKMaH - 
JIYKMaH, KapoH - KapYH, C06a, Cou - CY6. E,lI,IłHCTBeHHbIM IłCKJIIOąeHlłeM OT 
3Toro IIpHHQHna HBJIHeTCH IłMH A.xMaiJ, KOTopoe y HmcOJIaeBa 3aąIłKClłpOBaHO 
KaK Ax.iwem, a y 1l0cTHlłKoBa OHO Bo06I1{e He IIOHBJUIeTCH. llepeBo,ll,1IHK B 3TOM 
CJIyąae ynOTpe6lłJI 06I1{ee HaJBaHlłe eiJuHblu npopOK apancKuu. 


6 TaM )Ke, c. 282. 
7 J. Rieger, Z dziejów języka rosyjskiego, Warszawa 1989, c. 52. 


196
>>>
BCTpeqaeTCH Ił 060POTHaH CHT)'aIJ,HH, T. e. B xpHCTlłaHCKHX BapmłJITax 
aHTpOIIOHHMOBIIplłcyrCTBYeT :!, B TO BpeMH KaK B apa61ł30BaHHbIX «POpMax OHO 
3aMeHeHO li, Hallp.: 3axapUJl- 3aKapUJl, MuxaWl- MUKaJl. 
K cJJe.D;YIOIIJ,eił 3aKoHoMepHocTH, IIOHBJUIIOIIJ,eHCH B paCCMaTpHBaeMbIX 
TeKCTax IIpHHa.zLJIe)l(lł'f «pIłKCaIJ,HH 6YKBbI Q. Ha MeCTe.£: KapOH - KapYH, C)'B - 
COBar, Mapyr - MapOT, An-Y33Y - An-OlJ,lJ,a, Xyo -ryo, roo (WlU rooo). 
TO 
KacaeTCH .D;BoiłHOro Q. B IIepeBO.D;e IIocTHHKoBa, TO TaKaH «pIłKCaIJ,IłH MO)KeT 
H306pIDKaTb .D;oJIrHił maCHbIił, H .D;eHCTBHTeJIbHO, HaXOMIIJ,HiłCH B :nOM MeCTe 
y KpaqKOBCKOro maCHbIH [y] HBJlHeTCH .D;OJIrIłM. 
O Aiłiły6e (HOBe) B O.D;HOM MeCTe rOBopHTCH oy -u-Hyu, 'łT0 MO)KHO IIepe- 
BeCTH KaK qeJJOBeK pbI6bI. HH:KOJIaeB ,Z:(JIH IIepe.D;aqlł apa6cKoro CJIOBOCOąeTaHIłH 
YIIoTpe6lłJI TpaHCJIHTepaIJ,HIO H 3TO HMH B ero IIepeBO.D;e IIpe.D;CTaBJIHeTCH KaK 
,ZJ:ryJIbHYH (5: 87), BHH3Y IIepeBO.D;qHK IIOMeCTHJI IIOHCHełilie, 'łT0 ,ZJ:ryJIbHYH 3TO 
'-IeJJOBeK pbI6bI. TaKaH 3aIIHCb CBlł)J;eTeJIbCTByeT o TOM, 'łT0 IIepeBO));qHK XOTeJI 
TOqHO IIepe.D;aTb TeKCT CBoero oplłrHHaJJa, T.e. «ppaHUY3CKoro IIepeBO.D;a. Kpaq- 
KOBCKHił B 3TOM MeCTe YIIOTpe6HJI IIepeBO.D; H HaJBaJJ lIpopoKa B 3TOM WITe "TOT; 
qTO c pbI60ił". ,ZJ:Ba OCTaJJbHbIX IIepeBO.ł.ąHKa YIIOTpe6HJIIł ero JIHąHoe HWI. 
B Tpex IIepeBO.D;ax, KpoMe IIocTHHKoBa, IIOHBJIHeTCH OIIpe.D;eJIeHHe 3Y-JI- 
KapHeiłH, 0603HaqaJOIIJ,ee "HMelOIIJ,HH .D;Ba pora" (18: 83). Pa3JJ1f1łIDI B «pIłKCaIJ,HH 
KacalOTCH Haqam.Hoił 6YKBbI. B IIepeBO.D;e Ca6JIYKOBa H KpaąKOBCKoro c apa6- 
CKoro opHrHHaJJa BbIcryIIaeT 1. (y KpaąKOBCKoro c .D;HaKpHTHKoił), 'łT0 HBJUIeTCH 
.D;OKaJaTeJJbCTBOM YIIoTpe6JIeHHH IIepeBO.D;'łIłKaMIł TpaHcmrrepaIJ,HH, y HlłKoJIa- 
eBa IIOHBJIHeTCH B HaąaJJe 6YKBOCOąeTaHHe,[k, KOTopoe 6mł)le TpaHCKpIłIIIJ,IłH, 
TaKKaK apa6CKoe j IIpOH3HOCHTCH KaK [.D;]. ComacHo IIOHCHeHIłHM MYCYJIbMaH- 
CKIłX 3K3ereTOB, ąeJIOBeKOM, IłMelOIIJ,1łM .D;Ba pora, HBJUIeTCH AneKCaHJJ;p BeJIH- 
KHił 8 . HMeHHo KaK A1zevauopo IIepeBeJI 3TO IłMH IIoCTłłJ.łKOB, BepOHTHO TaK )Ke 
H eCTb y ,ZJ:IO-Pbepa, c KOToporo OH IIepeBO.D;HJI. To )Ke CaMoe IIpOHCXO.D;HT 
B CJJyqae HMeHH 3Y-JI-KIł«pJI9, c TOH TOJIbKO paJHHIJ,eił, 'łT0 y IIocTHlłKoBa OHO 
nepe.D;aeTCH KaK /{eJlKaeeJlo. HaąaJJbHoe lI. CBlł)J;eTeJIbCTBYeT, y HH:KOJIaeBa, 06 
YIIoTpe6JJeHHH TpaHCKpHIIIJ,HH «ppałłuy3CKHMH IIepeBO.D;ąlłKaMH, 3a KOTOpbIMH 
IIOCJIe.D;OBaJJH pYCCKHe. ,ZJ:Ba maCHbIX [e] B Cepe.D;HHe IłMeJIH, BepOHTHO, 3a.D;aqy 
06JIerqHTb IIpOH3HomeHHe, TaK KaK 3B)'KOCOąeTaHlłH THIIa [ DRK ] Ił [!hł!] He 
cBoiłcTBeHHbI PYCCKOMY H3bIKY. 
ąTO KacaeTCH HMeHH lIpopOKa, TO Ha IIpOTIDKeHIłIł CBoero ,Z:(JIIITeJIbHOrO 
6bITOBaHHH B H3bIKe OHO lłMeJJO IJ,eJIbIił pH.D; BaplłaHTOB - EOXMum, Eax.Mem, 
MOaMerjJ, MOaMeo, Ma2Mem, Max.Mam, MCl2oMem, MozaMMeo, MoxaMMao, 
MyxaMll1.eO, MyxaMMao, KOTopbIe 06YCJIOBJIeHbI nyreM IIpoHIłKHoBeHIłH 


8 J. Bielawski, YKaJ. COą., c. 894. 
9 
 
CornaCHO KOMeHTapHIO M. EeJJHBCKoro, JKa3. COą. c. 899, K 3TOMY CJIOBY HaJ];O 
no.aXO.lJ:HTb KaK K onpe.aeJIeHHIO, HO B HaCTOHm;eH CTaTbe KaK OHO, TaK H .D;Ba 
npe.zu,I.zr:yIUHe 6y.D:YT paCCMaTplłBaThCH KaK HMeHa C06CTBeHHbIe, TaK KaK OHH BO Bcex 
ąeTbIpex IIepeBO.nax rmmyTCH c IIpOrmCHOH 6YKBbI H 0603HaąalOT KOHKpeTHoe JIIłUO. 


197
>>>
JJeKCeMbl B PYCCKIłH H3bIK. MTaK, HaąaJIbHOe li. Ha MeCTe M - .D;OKaJaTeJIbCTBO 
nOCpe.D;HlłąecTBa TłOpKCKIłX H3bIKOB, 
 Ha MeCTe 
, KaK 6blJIO ynOMHH)'TO BbIIIIe, 
CBlł.D;eTeJIbCTBO 3aIIa.D;HoeBpoIIeHCKoH o6pa6oTKIł. Ha HenOCpe.D;CTBeHHoe 3aHM- 
CTBOBaHlłe YKaJbIBaeT HaJIlłąlłe HaąaJIbHOrO M Ił 
 B Cepe.D;IłHe. 
B .L\BYX nepBbIx nepeBO.D;ax He nOHBJIHeTCH 6)'KBocoąeTaHlłe O3IC, Ha ero 
MeCTe nOCJJe.D;OBaTeJIbHO HaxO.D;IłTCH comaCHbIH 
 Hanp.: Hao:JICYo:JIC - roz, 
Mao:JICYo:JIC - Mazoz, J(:JICu6m - ra6om, J(:JICu6pwz - ra6puwz, J(:JICaJlYo - rOJlU- 
aeo. B c.rryąae nOCJIe.D;Hero nplłMepa, lbt:KOJIaeB nO.D;aeT B cKo6Kax 
xplłCTlłaHCKIłH BaplłaHT, KaK 6y)J.TO CąlłTaH, 'łTO apa61ł30BaHHaH «popMa Ha 
CTOJIbKO .L\aJIeKa OT 061I(elł3BeCTHOH 61ł6JIeHCKOH, ąTO :no MO)KeT BbI3BaTb 
HeHCHOCTb O KOM, B nplł
lłne, lł.D;eT peqb. 
)l{eHcKlłe IłMeHa B IIepeBO.D;ax TIOCTHIłKOBa, Ca6JIYKoBa Ił Kpa'łKOBCKOro 
orpaHlłąlłBaIOTCH JIIłIIIb .D;O O.D;HOrO IłMeHM MapuaM (MapUR ), y HIłKoJIaeBa 
3aTO, KpoMe MaTepIł MHcyca, rOBoplłTCH Ił O .D;BYX )KeHax npopOKa - ratjJce 
11 AUlUU, a TaIOKe ynoMHH)'TO IłMH nepBOH )KeHII(IłHbI - E6bl. 
JIlłąHoe IłMH Dora - AJmax, nOHBJIHeTCH B nepeBO.D;ax Ca6JIYKOBa 
lł KpaąKOBCKoro. TIOCTHIłKOB Ił HIłKoJIaeB nepeBO.D;1łJJ1ł 3a CBOIłMIł oplłrlł- 
HaJIaMI1 B KOTOpbIX Ha MeCTe C06CTBeHHOrO IłMeHIł AnJIax BbICTYIIaeT Dieu. 
PaJHIłQa B nepeBO.D;e HBJUleTCH OCHOBHOH, TaK KaK B apa6CKOM H3bIKe TIO .D;Ba 
OT.L\eJJbHbIX CJIOBa. Dor :no no apa6cKIł Ann8x, T.e IłMH Dora, KOTopoe 
3TlłMOJJOrlłąeCKIł BOCXO.D;1łT OT apa6cKoro CJIOBa IIn8X o603HaąaIOlI(erO Dora, 
6o)KecTBo, a onpe.D;eJIeHHbIH apTIłKJIb aJIb 6Y.D;)"ł1ł n03)Ke IłHTerpaJIbHOH ąaCTeH 
CJJOBa, YKaJbIBaeT Ha TO, ąTO :no TOT onpe.D;eJIeHHbIH, e.D;IłHCTBeHHbIH DorlO. 
TeoHIłM AJmax - O.D;HO 1ł3 cTapeHIIIlłx 3aHMCTBOBaHlłH Ił B MOMeHT B03HM- 
KHOBeHHH nepeBO.D;OB 6blJIO 1ł3BeCTHO nepeBO.D;'lliKaM, O.D;HaKO OHM ynoTpe61łJJ1ł 
o6ruee HaJBaHlłe, CJIe.L\YH 3a TeKCTOM CBoero OplłrlłHaJIa. 
ITO.L\bITO)KIłBaH, CJIe.L\YeT 06paTlłTb BHlłMaHlłe Ha TO, 'łTO B CBoe BpeMH 
xplłCTlłaHCKlłe IłMeHa, OTpIDKeHHbIe B .D;BYX nepBbIX IIepeBO.D;ax KopaHa, TaIOKe 
6blJIIł q)f)K.lJ,bIMIł BOCTOąHOCJIaBHHCK0M)' .D;lłaJIeKTY Ił He CpaJY )Ke CMomlł 3aMe- 
HIłTb CTapble CJIaBHHCKlłe IłMeHa, O.D;HaKO c TeąeHlłeM BpeMeHIł OHIł HaCTOJIbKO 
B)KIłJIMCb B PYCCKlłH H3bIK, 'łTO O DX IIpelłM)'lI(eCTBeHHO rpeąeCKOH 3TlłMOJIOrlłlł 
nOMHjIT JIlłIIIb yąeHbIe. B TeKcTax xvm Ił XIX BB. BbICT)'IIaIOT xplłcTlłaHcKlłe 
BaplłaHTbI aHTpOIIOHIłMOB, B TO BpeMH KaK B IIOCJIe.D;HeM paCCMaTpIłBaeMOM 
TeKCTe OHIł apa61ł30BaHbI. TIplł nepe.D;aąlł IłMeH apa6cKoro npOIłCXO)l()J;eHIDI Ha 
PYCCKIłH H3bIK 3aMeTHbI «pOHeTlłąeCKlłe peryJIHpHOCTIł Tlłna: 3aMeHa maCHO- 
ro[ a] rJIaCHbIM [:3], «PIłKCaQIłH 6YKBbI 
 Ha MeCTe:!, Ił Q Ha MeCTe.£. 
TIepeBO.L\ąlłKlł B CBODX Tpy.D;ax He nplłJJ;ep)KJłBaJIlłCb O.D;HOrO TOJIbKO 
cnoco6a IIepe.L\a'lli apa6cKIłX IłMeH. KaK nepBbIH, TaK Ił nOCJIe.D;HIłH B paJHbIX 
CJJYąa5lx ynOTpe6JIHJIIł nepeBO.D;. ,n:Ba nepBbIX nepeBO.D;1IIłKa CJIe.D;OBaJIlł 3a 
CBOIłMIł OplłrlłHaJIaMlł, r.D;e «ppaHLJ;y3CKlłe nepeBO.ł.ą1łKlł nOCJIe.D;OBaTeJIbHO 
ynoTpe6JI5IJIM TpaHcKplłnQlłłO. .LJ:Ba nOCJIe.D;HDX, KOTopbIe nepeBO.D;IłJIIł c 


10 Ill. KHTa6, lfacmHblu p032060p, TopYHł 1999. 


]98
>>>
apa6cKoro OplłrlłHaJIa, YIIoTpe6mlJIIł 60JIee (KpaqKOBCKHH) IłJIIł MeHee 
(Ca6JIYKOB) TOqlf)'łO TpaHCJllrrepau;mo. RIł B O.D;HOM nepeBO.D;e He nOHBJIHeTCH 
pIłKCaIJ,łHI HMeHIł c IIOMOIIJ;błO HenOCpe.D;CTBeHHoro BKJIłOqeHIłH, TaK KaK. 
aJIpaBHTHble CIłCTeMbJ o6olłX H3bJKOB (apa6cKoro Ił PYCCKOro) HaCTOJIbKO 
OTJJHąaroTcH .D;pyr OT .D;pyra, ąTO 3TOT cnoco6 aJ];anTaJJ,1ł1ł He IłCnOJIHHJI 6bJ Bce- 
TaKH IIpe.D;Ha3HaąeHHOH eMY pOJIIł. 


Sposoby tworzenia imion własnych 
w czterech rosyjskich przekładach Koranu 


Streszczenie 


W przypadku obcojęzycznych imion własnych w odróżnieniu od apelatyw6w 
w języku zapożyczającym ważniejsze jest oddanie ich otoczki zewnętrznej, podczas gdy 
w wypadku apelatywów istotniejsze jest podanie ich znaczenia. Celem artykułu jest próba 
odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób tłumacze czterech rosyjskich przekładach Koranu, 
które powstały w ciągu trzech ostatnich stuleci, oddawali zawarte w nich antroponimy. 
Obcojęzyczne imiona własne znajdujące się w rosyjskim tekście oddawano za po- 
mocą transkrypcji, transliteracji, przekładu i bezpośredniego wtrącenia. W czterech tek- 
stach podlegających analizie odnaleziono trzy z czterech wspomnianych sposobów. 
W żadnym przekładzie nie zastosowano bezpośredniego wtrącenia. Powodem ogranicze- 
nia jest to, iż rosyjska grafIka różni się od arabskiej, a zastosowanie bezpośredniego 
tłumaczenia ma sens tylko w przypadku, gdy oba języki dysponująjednakową grafIką.
>>>

>>>
_l:
_ 


ACTA UNIVERSIT A TIS NICOLAI COPERNICI 
STUDIA SLAVICA VII - NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 358 - 2002 


LIDIA PESINOV A 
Toruń 


Problem czasowników dwuaspektowych 
w słownikach języków słowiańskich 
(na przykładzie języka polskiego, czeskiego i rosyjskiego) 


Praca ta stanowi próbę interpretacji opisu leksykograficznego czasowników 
dwuaspektowych w istniejących słownikach języków słowiańskich, jest poszu- 
kiwaniem odpowiedzi na pytanie o przyczyny zarejestrowanego statusu tych 
czasowników jako jednostek leksykograficznych i propozycji rozwiązania ob- 
serwowanych problemów. 


l. Stan opisu leksykograficznego czasowników dwuaspektowych w słowni- 
kach słowiańskich zostanie przedstawiony na przykładzie szczegółowo prze- 
analizowanych słowników trzech języków - polskiego, czeskiego i rosyjskiego. 
Obserwacja słowników kolejnych języków słowiańskich (bułgarskiego i serb- 
skiego) zarysowuje te same problemy i stawia te same pytania. Rozpatrywane 
słowniki trzech języków słowiańskich: Słownik języka polskiego 1993, Slovnlk 
spisovne ceStiny 2000 i CJlOeapb PYCCK020 R3blKa 1981 1 zawierają czasowniki 
zakwalifikowane jako dwu aspektowe (dalej nazywane dwu aspektowymi). SJP 
ma ich 70, SJCz - 373, SIR - 779. Są one oznaczane w słownikach odpowied- 
nimi kwalifikatorami, które informują o możliwości wystąpienia danego cza- 
sownika zarówno w funkcji czasownika niedokonanego, jak i w funkcji czasow- 
nika dokonanego 2 . Większość czasowników dwu aspektowych jest pochodzenia 
obcego. Warto już w tym miejscu zaznaczyć, że fakt ten jest powszechnie noto- 
wany w gramatykach poszczególnych języków słowiańskich. 


l Do podanych nazw słowników używane będą następujące skróty: SJP - słownik ję- 
zyka polskiego, SJCz - słownik języka czeskiego, SJR - słownik języka rosyjskiego. 
2 W SJP jest to skrót: dk a. ndk, w SJCz: ned. i dok., w SJR: COB. Ił HeCOB. 


201
>>>
Część z tych czasowników ma w słownikach jednak także dokonany lub 
niedokonany korelat. Oto jak przedstawia się występowanie korelatów dokona- 
nych i / lub niedokonanych w badanych słownikach: 
SJP: 
dokonany (17, np. inscenizować dk a. ndk-zainscenizować dk); 
niedokonany (1, ofiarować dk rzad. ndk - ofiarowywać ndk); 
zarówno dokonany, jak i niedokonany (1, separować dk a. ndk - odseparo- 
wać dk - odseparowywać ndk); 
SJCz: 
dokonany (66, np. aktivizovat ned. i dok - zaktivizovat dok); 
- niedokonany (3, np. vystfihat se ned. i dok - -avat se ned.); 
Oprócz tego 5 czasowników ma kwalifikator informujący o tym, że dany 
czasownik może być dwuaspektowy, ale częściej jest dokonany, por. np. : 
napodobit dok. ride. ned. (dokonany, rzadziej niedokonany); 
SJR: 
dokonany (76, np. aHartU3upo6amb COB. H HecoB. - COB. TaIOKe npOaHartU31,lp- 
o6amb); 
niedokonany (8, np. nepeopcaHU306amb COB. H HecoB. - HecoB. TaIOKe nep- 
eopcaHU306bl6amb) ; 
Oprócz tego jest także 9 czasowników dwuaspektowych, które według auto- 
rów słownika w czasie przeszłym mają tylko aspekt dokonany, por. np.: 
opcaHu306ąmb COB. H HecoB. (rrpom. TOłlbKO COB.), . 
z czego cztery z nich mająjeszcze korelat niedokonany, por. np.: 
o6pa306amb COB. H HecoB. (lIpom. TOJIbKO COB.) - HecoB. TaIOKe 06pa306bl6amb. 


2. Zaobserwowane w słownikach trzech języków słowiańskich użycie kwa- 
lifikatora dwuaspektowości zdaje się. wskazywać na to, że dwuaspektowość 
wiązana jest przez autorów przede wszystkim z pochodzeniem obcym czasow- 
ników, a sam aspekt w ogóle rozumiany jest jako kategoria morfologiczna 
z wykładnikami w postaci wyspecjalizowanych prefiksów i sufiksów. Zatem 
kwalifikacja aspektowa. czasownika pochodzenia obcego odbywałaby się na 
zasa
zie formalnej, mianowicie czasowniki bez dodatkowych prefiksów lub 
sufiksów otrzymywałyby kwalifikator dwuaspektowości, czasowniki od nich . 
pochodne -natomiast - kwalifikator dokonaności lub niedokonaności - odpo- 
wiednio do tego, czy formantem jest prefIks, czy sufiks. 
Obecność korelatów dokonanych i niedokonanych dla czasowników dwu- 
aspektowych w opisie słownikowym mogłaby wskazywać na dwa różne stany 
vvjęzykach: . 
a) na istnienie czasowników, które funkcjonują zarówno jako dokonane, jak 
i niedokonane, i na istnienie jednoaspektowych dubletów dokonanych' lub nie- 
dokonanych obok nich; 


202
>>>
b) na tendencję do "rozpadania się" dwuaspektowości - wtedy siłą tradycji 
(pomimo istnienia korelatów dla czasowników dwuaspektowych) autorzy słow- 
ników nazywaliby dwuaspektowymi te czasowniki, które są już tylko członem 
pary. 


3. Decydująca więc dla odczytania z opisu słownikowego rzeczywistego 
stanu w danym języku staje się odpowiedź na pytanie, jak autorzy słownika 
rozumieją aspekt i w szczególności dwuaspektowość. Założono wstępnie, że 
informacji na ten temat należy szukać we wstępie do słownika, oraz że brak 
takiej informacji we wstępie wskazuje na odwołanie się autorów do rozwiązania 
przyjętego przez tradycję gramatycznąjako oczywistego. 
W większości, wstępy do słowników i gramatyki poszczególnych języków 
słowiańskich poświęcają mało uwagi problemowi dwuaspektowości (albo 
w ogóle go pomijają). Ograniczają się najczęściej do stwierdzenia, że do cza- 
sowników dwuaspektowych zalicza się małą grupę czasowników rodzimych 
oraz pewną (także niewielką) grupę czasowników pochodzenia obcego. 
3.1. We wstępie do SJP w ogóle nie mówi się o czasownikach dwuaspek- 
towych. Nie podaje się, na jakiej podstawie czasowniki zawarte w słowniku 
uznane zostały za dokonane, niedokonane czy dwuaspektowe. Według Grama- 
tyki współczesnego języka polskiego (1984) istnieją bezprefiksalne czasowniki 
tzw. dwuaspektowe, które zazwyczaj są zapożyczone (np. abdykować, aprobo- 
wać, importować, impregnować), ale mogą być też rodzimego pochodzenia (np. 
kazać). Charakteryzują się tym, że ich temat podstawowy jest "nieokreślony co 
do aspektu" (por. s. 215). Temat podstawowy rozumiany jest w Gramatyce... 
dwojako: 
a) jest równy rdzeniowi (i może być poprzedzony prefiksami) - taki temat 
mają czasowniki atematyczne, 
b) jest złożony z rdzenia (i ewentualnych prefiksów) oraz sufiksu tematycz- 
nego - taki temat mają czasowniki tematyczne. 
W związku z nieokreślonością tematu podstawowego względem aspektu, 
temat ten może "... funkcjonować zarówno w funkcji tematu niedokonanego, jak 
i dokonanego" (Gramatyka współczesnego języka polskiego, 1984,215). 
O tym, jak autorzy Gramatyki... rozumieją pojęcia: 'temat niedokonany' 
i 'temat dokonany' można wnioskować z następnego fragmentu: 
Morfologicznym wskaźnikiem opozycji aspektowej jest w wypadku'leksemów 
o fleksyjnej kategorii aspektu formalna opozycja między niedokonanym i do- 
konanym tematem podstawowym danego czasownika, np. odlecieć - odlatywać 
[...]. Opozycja ta sprowadza się do przeciwstawienia dwu sufrksów tematycz- 
nych czasownika: sufiksu charakteryzującego temat dokonany i sufiksu tworzą- 
cego temat niedokonany; [...] może to być również opozycja między określo- 
nym sufiksem tematycznym i brakiem sufiksu tematycznego w jednym z tematów 
podstawowych (ściśle: w temacie dokonanym), jak w podkuj-ę : podku-wam. 
(Gramatyka współczesnego języka polskiego, 1984,215) 


203
>>>
Przez temat niedokonany rozumie się więc temat zawierający sufiks tema- 
tyczny tworzący temat niedokonany, a przez temat dokonany - temat zawierają- 
cy sufiks tematyczny charakteryzujący temat dokonany lub temat bez sufiksu. 
W Gramatyce... za wykładniki aspektu jako kategorii fleksyjnej uznaje się su- 
fiksy tematyczne: "...wykładnikiem kategorii aspektu jest sufiks tematyczny, 
tworzący jeden z aspektowo różnych tematów podstawowych danego lekse- 
mu.. 3 . Równocześnie w innej części tej samej Gramatyki wyróżnia się aspekt 
jako kategorię gramatyczną niefleksyjną (klasyfikującą), której wykładnikami 
w przypadku dokonaności są prefik sy 4. 
3.2. We wstępie do SJCz także nie ma informacji na temat dwuaspektowości. 
W tzw. gramatyce akademickiej języka czeskiego Mlznmice ćeItiny (1986) 
czasowniki dwuaspektowe (obojvidowi slovesa) zasługują na takie miano, dla- 
tego że choć mogą łączyć się z czasownikami fazowymi i tworzyć czas przyszły 
złożony, to także ich fomy czasu teraźniejszego mogą mieć znaczenie czasu 
przyszłego. Jednak przy konkretnym użyciu mają tylko jeden aspekt ("Pi'i 
konkretnim uziti maji vsak tato slovesajenjeden z vidii:", por. s. 184), nie wyja- 
śnia się co to jest to "konkretne użycie". 
Pojawia się tu termin 'aspekt podstawowy' (zó.kladn{ vid); który nie jest jed- 
nak zdefiniowany, ale twierdzi się, że aspekt podstawowy czasowników dwu- 
aspektowych to aspekt niedokonany. Według podręcznej gramatyki języka cze- 
skiego Pfirućni m/uvnice ćestiny (1996) czasowniki dwu aspektowe to takie 
czasowniki, które nie tworzą formy dokonanej od formy niedokonanej ("netvoi'i 
ke sve nedokonave podobe podobu dokonavou", por. s. 319). Należą do nich 
niektóre rodzime czasowniki czeskie (venovat, jmenovat) i część czasowników 
powstałych z obcych tematów. Odnotowany jest fakt, że niektóre z nich tworzą 
jednak dokonane korelaty, np. zorganizovat, vydezinfikovat. 
3.3. Część wstępna SJR też nie wspomina o czasownikach dwuaspektowych. 
rpClMMamuKa PYCCK020 Jl3blKa (1960) czasownikami dwu aspektowymi na- 
zywa te, które używane są w znaczeniu obu aspektów (apecmo6amb, 6eJlemb) 
i nie tworzą par aspektowych. Zaznacza się też, że istnieje w języku rosyjskim 
tendencja do rozgraniczania i jasnego wyrażania znaczeń aspektowych, która 
odzwierciedla się w tworzeniu dokonanych korelatów dla czasowników dwu- 
aspektowych przy pomocy prefiksacji (3aaopeco6amb). Oznacza to, że zauwa- 
żono stopniowe "rozpadanie się" dwuaspektowości w języku rosyjskim. 
Podręczna gramatyka języka rosyjskiego KpamKaJl PYCCKaJl 2pC1MMamUKa 
(1989) zauważa, że wiele rosyjskich czasowników ma znaczenie zarówno doko- 
nane, jak i niedokonane. Gramatyka ta do czasowników dwuaspektowych zali- 
cza czasowniki zakończone na -06amb (uCCJle006amb) a także czasowniki typu: 
paHumb, ;)ICeHUmb, Ka3Humb, 6eJlemb i inne. Mowa jest i o czasownikach dwu- 
aspektowych, które w formie czasu przeszłego mają tylko znaczenia dokonane - 


3 Gramatyka współczesnego języka polskiego. Moifologia, Warszawa 1984, s. 215. 
4 Tamże, s. 130. 


204
>>>
Mbl opcaHU306aJlU KOHrjJepeHl/UlO. Także i tu kontekst dla czasownika op2aHU3- 
06aJlU nie określa jasno, że może to być tylko czas przeszły. Zaznacza się ogól- 
nie, że dopiero w kontekście czasowniki dwuaspektowe mogą wyrażać jedno ze 
znaczeń aspektowych, albo w ogóle nie wyrażają żadnego. ("B KOHTeKCTe OHIł 
MOryT BblpIDKaTb Jllł60 O.D;HO 1ł3 BIł)J;OBblX 3HaQeHIłH, Jllł60 Boo6lI(e He BblpIDKaTb 
BH.D;OBOro 3HaąeHIłH", s.268). Podaje się kontekst dla czasownika dokonanego: 
,,Ha nOCJleOHeU MUHyme CWlbHblU yoap H6aH06a n a p u p o 6 a Jl 6pamapb" i dla 
czasownika niedokonanego: ,,B me'JeHue nep602o nepuooa eMY HeooHoKpamHo 
npuxooUJlOCb n a p u p o 6 a m b onaCHble 6pOCKU" oraz dla aspektu nie wyrażo- 
nego ("BH.D; He BblpIDKeH"): 
J(aJlbHUe yoapbl HanaoalOląux 6pamapb yeepeHHo n a p u p o 6 a Jl5. 
Na marginesie warto zauważyć, że w przypadku cytowanego powyżej zda- 
nia, nie chodzi o to, że forma n a p l( p o 6 a Jl nie wyraża aspektu w ogóle, 
a raczej o to, że przedstawiony kontekst jest niewystarczający do określenia, czy 
formą tą wyrażone jest znaczenie dokonane czy niedokonane. 


4. Przedstawiony powyżej przegląd słowników trzech języków słowiań- 
skich (polskiego, czeskiego, rosyjskiego) oraz gramatyk tych języków nasuwa 
następujące uwagi: 
a) Aspekt traktowany jest z jednej strony jako kategoria gramatyczna flek- 
syjna - mówi się więc o formach dokonanych i niedokonanych; z drugiej zaś 
strony sugeruje się istnienie jednostek znaczenia 'dokonaność' i 'niedokona- 
ność' - mówi się bowiem o znaczeniach dokonanych i niedokonanych i o kon- 
tekstach, w których znaczenia te występują. 
b) Z opisów gramatycznych można wywnioskować, że prostych kryteriów 
formalnych postulowanych dla wyróżnienia czasowników dokonanych i niedo- 
konanych nie można jednak stosować .do wszystkich czasowników. Istnieją 
w językach słowiańskich czasowniki o uznanej wartości aspektu (por. np. pol. 
grać ndk, mówić ndk, żyć ndk), w których temacie podstawowym trudno doszu- 
kać się sufiksu riiedokonanego 6 . W myśl kryterium formalnego powinno się je 
wobec tego uznać za dwuaspektowe. . 
c) Tradycyjny podział czasowników na dokonane, niedokonane i dwu- 
aspektowe, opiera się o niespójne kryteria. Mianowicie, czasowniki dokonane 
i niedokonane wyróżniane są w oparciu o kryteria formalne, związane ze skła- 
dem morfemowym leksemu czasownikowego - dokonaność i niedokonaność 
posiadają wykładniki morfologiczne, tj. odpowiednie prefiksy i sufiksy. Nato- 
miast, w przypadku czasowników dwuaspektowych cechy formalne nie zawsze 
są brane pod uwagę lub są tylko częściowo uwzględniane, przy czym nie stano- 
wią naczelnego kryterium wyróżnienia klasy czasowników dwuaspektowych. 


5 KpamKaR pyCCKaR 2pOMMamUKa, MOCKBa 1989, s. 268. 
6 Także człony par aspektowych tzw. supletywnych (widzieć ndk - zobaczyć dk) nie 
zostały wyodrębnione na podstawie prostych kryteriów morfologicznych. 


205
>>>
o czasownikach tych z reguły mówi się w gramatykach, że najczęściej są po- 
chodzenia obcego oraz, że istnieje też niewielka grupa rodzimych dla danego 
języka czasowników dwuaspektowych. Jednocześnie odnotowuje się możliwość 
występowania czasowników dwuaspektowych w kontekstach dla czasowników 
niedokonanych, a więc przypisuje się im znaczenie 'dokonaności' lub 'niedoko- 
naności'. 
W tej sytuacji nie da się na podstawie opisu słownikowego stwierdzić jed- 
noznacznie, jaki jest stan w danym języku (por. wyżej 2. a), b). Trudno bez ba- 
dania korpusu tekstów ustalić, czy autorzy słownika zakwalifikowali pewne 
czasowniki jako dwuaspektowe na podstawie ich użycia (ponieważ pojawiały 
się one w kontekstach odpowiednich dla czasowników niedokonanych, i jedno- 
cześnie w kontekstach odpowiednich dla czasowników dokonanych), czy też na 
podstawie ich pochodzenia i / lub "nieokreśloności" tematu. 


5. Przegląd słowników i gramatyk potwierdza przekonanie, że zjawisko 
określane mianem dwuaspektowości czasowników wymaga systematycznej 
analizy, która powinna być przeprowadzona w ramach takiego modelu aspektu, 
który pozwala najednolitą i spójną interpretację wszystkich zjawisk związanych 
z aspektem słowiańskiego czasownika. Zdaje się jednak,. że podstawą takiego 
modelu nie może być kategoria aspektu rozumiana jako kategoria morfologicz- 
na, ponieważ nie pozwala ona na ustalenie wartości aspektowej wszystkich cza- 
sowników na podstawie wykładników formalnych 7 . 


7 Niektóre nowsze opracowania, które jednak nie wpłynęły na decyzję autorów SJP, 
proponują istotne dla opisu gramatycznego, ale także i leksykograficznego, rozwiązania. 
Tak np. Z. Saloni i M. Świdziński w Skladni wspólczesnego języka polskiego (1998) 
zakładają, że wszystkie czasowniki podzielić można na dwa podzbiory rozłączne: pod- 
zbiór leksemów niedokonanych i podzbiór leksemów dokonanych. Zgodnie z tym zało- 
żeniem czasownik aresztować użyty w przykładowych zdaniach: 
(a) Jutro będzie go aresztować. 
(b) Jutro go aresztuje. 
nie jest czasownikiem dwuaspektowym, lecz są to formy dwóch różnych leksemów: 
niedokonanego ARESZTOWAĆ' (a) i dokonanego ARESZTOWAĆ 2 (b). Według auto- 
rów leksemy te nie są w pełni homonimiczne. Homonimia bowiem dotyczy tylko niektó- 
rych ich form, np. bezokolicznika, nie dotyczy natomiast tych form, których systemowo 
nie tworzą czasowniki dokonane, i tych, których systemowo nie tworzą czasowniki nie- 
dokonane, np. formy imiesłowu przysłówkowego współczesnego tworzą tylko czasowni- 
ki niedokonane, więc aresztując należało będzie do leksemu niedokonanego ARESZ- 
TOW AĆ', a formy imiesłowu przysłówkowego uprzedniego, tworzą tylko czasowniki 
dokonane, więc aresztowawszy należeć będzie do leksemu dokonanego ARESZTO- 
W AĆ 2 . Por. Z. Saloni, M. Świdziński, Skladnia wspólczesnego języka polskieg(), War- 
szawa 1998, s. 136. 


206
>>>
I. 


Bibliografia 


rparvf.!WamUKa PYCCK020 R3blKa. TOM I. (/J'!HetnuKa u MOppOJl02UR (1960), MocKBa. 
Gramatyka wspólczesnego języka polskiego. Morfologia (1984), Warszawa. 
KpamKaR PYCCKaR 2pOMMamuKa (1989), MocKBa. 
Mluvnice cestiny [2]. Tvaroslovi. (1986), Praha. 
Pl'irucni mluvnice ćestiny (1996), Praha. 
Saloni Z., Świdziński M. (1998), Składnia wspólczesnegojężyka polskiego, Warszawa. 


Słowniki 


Slownikjęzyka polskiego, t: I - III, wyd. 8, 1993, Warszawa, PWN. 
CJ/o6apb PYCCK020 R3blKa 6 'lemblpex mOMax, 1ł3.D;. 2, 1981, MOCKBa, H3.D;aTeJII"cTBo 
"PYCCKIłH H3bIK". 
Slovnik spisovne cesliny pro skolu a vefejnost, vyd. 2, 1998, Praha, Academia. 


np06neM'LT 3a )J;BYBII)J;OBIlTe rnaronll B pe-łOIlł.IITe Ba cnaBJlOCKIlTe e311ł.1I 
(B'LpXY MaTepllaJI OT 1I0nCKII, -łelIlKIIII PYCKII e311K) 


Pe310Me 


, 
! . 


Ha6JIIO.neHJfeTO B'bpXY peąHJfKOBOTO ormcaHJfe Ha marOJIIłTe B CJIaBHHCKIłTe peą- 
HHUH rrOKaJBa, ąe 3a ąaCT OT KBaJIH4JIłl{HpaHJfTe KaTO .D:B}'BH.D:OBlł ce rrOCOąBaT C'bIl!O 
KopenaTH OT CB'bpmeH Ił / HJIIł HeCB'bpmeH BH.D:. TOBa C'bCTOHHJfe Ha OrrHCaHJfeTO rrOCTaBH 
B'bnpOCa 3a peaJIHHH cTaryc Ha .D:B}'BH.D:OBOCTTa B CJIaBHHCKHTe e31łIUl. CTaTIDITa IIpe.n c - 
TaBnHBa OIIIłT .na ce YCTaHOBHT KpHTeplłHTe, OT KOIłTO ca ce p'bKOBO.nHJIH aBTOpHTe Ha 
peąHIłUIłTe IIplł KBaJIH4JIłKaUHPaHero Ha OIIpe.neneHJf maroJIIł Karo .D:B}'BH.D:OBH, Ił .D;a ce 
060CHOBe Heo6xo.nHMOCTTa OT e.nHHeH Ił B'bTpemHO HenpOTHBOpeąlłB MO.D;en 3a rpaMa- 
THąHO Ił JJeKCHKorpa4JcKo OIIHcaHHe Ha aCIIeKryaJIHOCTTa B CJIaBHHCKHTe e31łIUl.
>>>
Studia Slavica publikuje artykuły po angielsku, niemiecku, francusku i we 
wszystkich językach słowiańskich oraz, wyjątkowo, również w językach bałtyc- 
kich i bałkańskich. Redakcja prosi o podawanie przed nazwiskiem w tytule peł- 
nych imion (nie inicjałów). Autorzy proszeni są o dostarczanie tekstów wraz 
z abstraktem oraz obcojęzycznym streszczeniem (z przetłumaczonym tytułem). 
Prosimy również o przestrzeganie przyjętego sposobu cytowania i podawania 
bibliografii: cytując podajemy w nawiasie nazwisko autora, rok wydania cyto- 
wanej pracy i, po przecinku, stronę np.: (Sławski 1962, 10). W bibliografii po- 
dajemy nazwisko autora i rok wydania pracy, po myślniku: inicjał i nazwisko 
autora, tytuł pracy (kusywą), wydawnictwo, miejsce, np.: 
Sławski 1962 - F. Sławski, Gramatyka języka bułgarskiego, Państwowe 
Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. . 
Przy artykułach jego tytuł podajemy kursywą, po przecinku nazwę czasopi- 
sma (prostymi bez cydzysłowa), rok, numer i strony. 
Artykuły (wydruk i na dyskietce) prosimy nadsyłać na adres redakcji: 
Redakcja Studia Slavica 
Fosa Staromiejska 3 
87-100 Toruń.
>>>