/monumenta_VI00001_0001.djvu

			MONUMENTA POLONIiE HISTORICA 


POMNIKI DZIEJOWE POLSKI
		

/monumenta_VI00002_0001.djvu

			..
		

/monumenta_VI00003_0001.djvu

			MONUMENTA POLONIJE HISTORICA 


POMNIKI DZIEJOWE POLSKI 


TOM VI 


OPRACOW ANY 


PRZEZ LWOWSKIE GRONO CZLONKOW KOlVIISYI HISTORYCZNEJ 


AKADEMII UMIEJETNOSCI W KRAKOWIE 
.. 


KRAK6w 
NAKLADEM AKADEMII UMIEJE;TNOSCI 
SK
AD G
6WNY W KSI
GARNI SP6
KI WYDA WNICZEJ POLSKIEJ 
1893
		

/monumenta_VI00004_0001.djvu

			Z DRUKARNI ZAKt.ADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLINSKICJ{ 
POD URZo\DDlIVLIUIIZA BlBKDX.uaR.. 


..
		

/monumenta_VI00005_0001.djvu

			, , 
TREse TOMU VI. 


SATURNIN KWIATKOWSKI: 
Philippi Callimachi Experientis Historia rerum gestarum in Hungaria et contra Tur- 
cos per Vladislaum Poloniae et Hungariae regem 
Dr. LUDWIK FINKEL: 
Vita et mgres Gregorii Sanocei Leopoliensis archiepiscopi. Auctore Philippo Buona- 
corsi Callimacho 
Vita et mores Sbignei Cardinalis. Auctore Philippo Buonacorsi Callimacho . 
Dr. WOJCIECH KETRZYNSKI: 
.. 


Fontes Olivenses 
1. Exordium ordinis Cruciferorum seu Chronica de Prussia 
2 Chronica Olivensis. Auctore Stanislao abbate Olivensi 
3. 1 abulae fundatorum et benefactorum 
4. Epitaphium Dithardi abbatis 
6. Annales Olivenses . 
Brunonis Vita quinque fratrum 
Chronicon monasterii Claratumbensis ordinis Cisterciensis. Auctore Fr. Nicolao de 
Cracovia 
Miracula s. Iohannis Cantii . 
Catalogi episcoporum Vratislaviensium 
Varia e codicibus V ratislaviensibus 
Iohannis Dlugossii Vitae episcoporum Plocensium abbreviatae cum continuatione 
Laurentii de \V szerecz ). 
Iohannis Dlugossii Articuli de incorporatione Masoviae . 
Articuli Vladislao regi Poloniae a dueibus Masoviae traditi A. D. 1426 et 1428 
Varia 


1-162 


163- -216 
217--266 


257--382 
290-309 

UO-a50 
351-308 
359 
360--382 
38.!J-428 


. 
. 


429-480 
4-S1--63a 
f)M-085 
086-591 


092-619 
620-627 
628-6U 
642--f)H
		

/monumenta_VI00006_0001.djvu

			VI 


WILHELM BRUCHNALSKI: 
Calendarii Cracoviensis Notae historicae ad annorum dierumque ordinem redactae 


Dr. W OJCIECH KETRZYNSKI: 
.. 


Annalium Polonorum fragmentum . 
WILHELM BRUCHNALSKI: 
Index nominum, quae accurrunt in hoc volumine 


... 


6!5-677 


678-679 


681--731
		

/monumenta_VI00007_0001.djvu

			PHILIPPI CALLIMACHI EXPERIENTIS 


HISTORIA RERUM GESTARUM 


IN HUNGARIA ET CONTRA TURCOS 
PER VLADISLAUM POLONIlE ET HUNGARIlE REGEM 


EDIDIT 


SATURNINUS KWIATKOWSKI 


.
		

/monumenta_VI00008_0001.djvu

			..
		

/monumenta_VI00009_0001.djvu

			... 


Z pomi
dzy humanistow obcego pochodzenia, kt6rzy zawadziIi 0 Polsk
, 
dobil sifJ najwi
kszego znaczenia Filip Kalli'lnach Buonaccorsi. Urodzony 
2. maja 14.37 a. r. w San Gemignano, \V obwodzie florenckim, wszedl wczesnie 
w kolo humanist6w, byl czlonkiem akademii rzymskiej Pomponiusa Laetusa 
a potrafiwszy ujse r
kom papieza Pawla II., kt6ry akademikow pos
dzil 0 spi- 
sek, osiadl po dlugiej tulaczce w Po1sce, gdzie zyskal moinych opiekun6w 
i przyjaci61 a nawet dostal si
 na dw6r krolewski. Pocz
tkowo nauczyciel 
krolewicow a potem zaufany sluga i doradca kr6la Olbrachta, utrzymal si
 na 
swem wysokiem, choe nieurz
dowem stanowisku, mimo zawiSci i napaSci aZ 
do konca zycia; a jak wielkim byl jego wplyw swiadczy az nadto wymownie . 
wspanialy jego pogrzeb (1496), w ktorym wzi
y udzial tlumy ludno8ci b. 
Znaczenie jego w Polsce opieralo si
 na wplywie politycznym; ale drog
 do 
tego wplywu, do pozyskania moinych przyjaci61 i samej rodziny kr6lewskiej, 
otwarly mu talent pisarski i nauka. Poezye jego znalazly og6Ine uznanie, 
wymowa i bieglose w j
zyku lacinskim kazaly mu poruczac dyplomatyczne 
missye zwlaszcza do panstw italskich, znajomosc pisarzy klasycznych wreszcie 
nie dozwalaly w
tpie, ie z pod 'piora jego wyjdC} swietne obrazy historyczne. 
Jak zas umial trafie do gustu wsp6lczesnym, najlepszym chyba dowodem jest 
naj wi
ksze z dziel jego: Historia reru'IJ
 gestartl/ln -in Hungaria et contra 
Turcos per Vladislau'Ill, Poloniae et Hungariae regefl
. Musialo bye bardzo 
poczytneln, kiedy mimo spalenia C si
 autografu, dzielo zachowal:o si
 ai po 
dzien dzisiejszy i to w kilku nawet odpisach. SC} nimi: 


a) Zeissberg: Polnische Geschichtsschreibung 349. b) Mathiae de Miechovia: 
Chronica, Krakow 1521. str. CCCL VIII. - Zeissberg: 379. · C) Benedictus BrognoUus 
w liseie ex Venetiis X VII. Kalend. Octobris 1488. pisze do Kallimacha: Pridie 
quam tue humcmitatis liUeras accepisse1n, de incendio tuarum '1.erum ex An- 
thonio nostro Albertino, is enim prius me convenerat quan
 Nicolaus, intelle- 
xeram. W dalszym ciqgu ubolewa BrognoUus nad pozarem, kt6ry zniszczyl ksiqzki 
KaUimacha a osobliwie propter amissionenf tue Historie, si non est forsitan 
unde eam repares. Kodex wenecki 137-141. Jezeli zas Zaluski J6zef Andrzej: 
Biblioteka historyk6w, wydal Muczkowski 1832, powiada na str. 28: »Ale ja mam 
inanuskrypt a oryginalny KaUimacha, gdzie r6zne sq lukubracye jego. Do koltekcyi 
oddam go Miclerac - to zappwnienie to nie moze zaslugiwac na wiar
, W zbiorach 
Mitzlera nie ma HistO'l.Vi. 


Monumenta Pol. Hist. T. V I. 


1
		

/monumenta_VI00010_0001.djvu

			2 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


1. K 0 d ex wen e c k i, zDajduj
cy si
 w Bibliotheca Nazionale di s. 
Marco Venezia. Oprawa nowa-, napis zlocony wyUoczony na gI'zbiecie opiewa: 
Phil. CalUn
achi Historia reruu
 Venetarullt in Turcas et alia aliorun
. 
Classis X. Kodex CXXv:. Kodex pisany jedn
 r
k
 XV. w., papier jednolity 
ze znakiern wodnyrn: wola glowa z krzyzeln oplecionym w
zem; kart nume- 
rowanych 288, 80. Zawiera: K. 1-4. List Macicja Drzewickiego, b
d
cy 
przedTJlow
 do dziela Kallimacha; zaczyna si
 ]j{agnifico Patritio et Sapien- 
tiSSilllO Senatori Veneto ]1. Antonio Mauroceno Mathias Drellitius Polonus, 
R
[}is Alberti Secretarius s.p. d. Defuncto paulo ante Casimiro rege nostro... 
kOllCZY si
 ad publica",,, inter Venetuut et Polo'llll'1Jl, privata etia'lll nostra 
o'1nicitia acCe8serit. Vale. K. 4 (b)-71 (b) P. Calliutachi Experientis in 
Libellu'l1t de hiis, que a Venetis tentata sunt Persis ac Tartaris contra 
TU'l.cm;: tnovend-is prefalio. Postquau't Vladislaus Polonie atque Hungarie 
rex, qui '1}iribus et auspiciis shnul suis, si'lnul ceteroru'1n fideliunt '1ltaxi- 
1neque Venetor'llllt . . . . . . qua1u quo consilio atque ordine quicqua1Jt aut 
· gesserit aut dixerit. Narrationis iniliu'Ul. Bello, quod Clt'lll Ferrariense 
. . . . . . 1nissus a a rege ad Turconl pace'llt CZU'lt illo firl1wvit in bienniz.f'In. 
K. 73 - 135 (b ). P. Calliuzachi Experientis ad Innocentiu11
 Pontifice11t de 
bello inferendo Turcis oratio. K. 137-141 (b). Benedictus Brognollus P. 
Call-imaco Experienti s. p. d. Pridie qua'm, tue hUUlanitatis litteras acce- 
pisse'llt . . . . . . Ex Venetiis XVII Kalendis Octobris 1488. K.142-288. 
Przedrnowa do Historyi i Historya sarna; napisy podalern w odno
nych rniej- 
seach textu i dlatego je tutaj pomijarn. Pisrno Historyi staranne; naglowki, 
inicyaly i napisy po bokach czerwonym inkaustern. Tu i owdzie dopisal kopista 
na marginesie kilka lub kilkanaScie s16w opuszczonych przez ornylk
; w kilku 
miejscach wyskrobal par
 slow a wypisal na tern rniejscu inne lub wypelnil 
je kresk
. R
ka XVI. w. czynila poprawki na wyskrobanych rniejscach lub 
dopisywala po kilka slOw na bolm; ale dodatki te, powstale zapewne skutkiern 
konfrontacyi z innym lex' em, nie sCl cbarakterystyczne i nie zrnieniaj
 sensu. 
Tak np. dodano w rozdziale VI. stowo Sanoceus po wyrazach Gregorius vero, 
lub dop-isano w rozdz. LVI. na boku ad Su')niu'l1
; na wyskrobanych zas 
miejscach dopisano litery i slowa, ktore tu obejrnuj
 nawiasem: w rozdz. VI. 
Creslao Gal [utiano] . . . . propter illo {rUflt] tantu'lnfl
odo [postulaciones 
tantum negociuflt], w rozdz. LXII. (elicitatisque sue 1nefllores [alacriter 
pugnam inirent] i 1. d. NaglOwki tak zwanych ksi
iek podalern w texcie, tu 
tylko nadmieniarn, ie naglOwki lI ie j i II I iej ksi
gi s
 zapewne p6iniejszyrn 
dodatkiern, czego jednak z pi sma tylko kilku liter na pewne skonstatowac nie 
rnoina. Ust
p6w w texcie bardzo malo; cZ
Sciej czerwone inicyaly, znajdujqce 
si
 zwykle w sr(ldku wiersza. 


a) !\Iowa 0 Kallimachu. 


...
		

/monumenta_VI00011_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RiRUM GESTARUM 


3 


2. Kodex biblioteki watykanskiej, MS. Reginae Sueciae 
Nr. 681 w 4 ce mniejszej, kart. 98, na pergaminie. Zawiera: K. 1-4 Benedictu8 
BrognollltS i 1. d. list tensam, co w kodexie weneckim. K. 5-7. P. Calli- 
'I1tachi Etrusci ad serenissi1nun
 principe'l1l, Casi'IJl,iru'1n i t. d. nagl6wek 
przedlTIowy do Historyi, kt6ry podaj
 \\r texcie (uwaga 1). K. 7-98 text 
Historyi z nag16wkiem lnitilun narrationis. Caly r
kcpis pisala r
ka XV. w. 
gotykq; napisy na marginesie cynobrem; inicyaly dose ozdobne. Tu i owdzie 
poprawki textu lub dopiski na marginesie pochodz
ce z XVI. w. np. w roz- 
dziale XXXIII. przy stowach copiasque ad Salsum Lapidem traiecit in 
Bulgaria'l1l, dopisano na boku Slonikamen. Tytul Historyi: Philippi Calli- 
1nachi Libri tres De rebus gestis in Hungaria contra Turcas per Vladi- 
slau.,,,, Poloniae et Hllngariae regent Nr. 261 dopisala r
ka w. XVII. 
zapewne niemiecka, co wnosic mozna z kresek nad liter
 u. K. 1 u gory: 
Nr. 261 N. Pet. 1656, drohniutkiem pismenl i t
am
 r
k
 u dohI: Volu- 
1nen CCLXI Non.Petavianll'ln; K. 98 zas: 12. Aug. 92 zu Wien per 
1 flor. Kodex ten pochodzi z biblioteki krolowej szwedzkiej Krystynya. 
3. K 0 d e X pet e r s bur ski w cesarskiej bibliotece publicznej sygn. 
4T. 
F. X V II. 43. oprawiony w deski powleczone sk6r
; na okladce wyciski 
z w. XVI., mi
dzy nimi raz rok 1540, drugi raz rok 1542. a w srodku wyraz 
CalliJll,(tchus. Jestto kodex papierowy, znak wodny papieru: orzel w koronie 
z literq F Jl
 piersiach. R
ka w calym kodexie jedna z XVI w.; wsr6d pisa- 
nia czynil kopista poprawki. Papier i pismo swiadcz
, ze kodex ten wyszedt 
z kancelaryi G6rskiego Stan isla wa; posiada tez tesame cechy co tom X I V. 
Tomicyanow (kodexu Akademickiego) i kodex Paprockiego b. Zawiera: K. 1 
nieliczb. nadpis: Sereni$si'lllo Principi ac Domino DomiJw Sigisntundo Augu- 
sto Regi Poloniae ltfagno Duci Lituaniae Domino suo subditus Stanislaus 
Gorski Canonic'Us obtul-it. Na tejze karcie u gory r
k
 X VII. w. Callimachi 
Philippi !tali San Ge'1niniani Praeceptoris Principu'1n RegimAun
 Poloniae 
Opera a u doJ:u inn
 r
kq: Ex Bibliotheca Zolkieviana Cancellarii et 
Suppre'lni Ducis ExercitwlLm Reglli. Str. 1-21. Philippi Callillwchi de 
Thedaldis Florentini Attilla. Str. 25. Phillippi Call
'1n(u:hi Etrusci Hyslo- 
'I'left rerum, [}estarun
 in Vllgaria et contra Thurcos per 1VladislauJJl, Pol. 
et VU[}. regem. Str. 26 niezapisana. Str. 27-32. Benedictus Brognollus i 1. d. 
znany list z kodexu weneckiego z dat
 bl
dnq anno salutis tnillesitno qutt- 
drin[jentesinto septuagesiul,o (I) octavo. Str. 33-36. Philippi Callitu(lchi 
ad serenissbnuul, prillcipeJn Casi1nirum i 1. d. tytul przedmowy Historyi, 
ktory podaj
 w texcie. Str. H7-170. Inicilull, narrationi.fl i t. t}. Z pozniej- 
szej r
ki pochodz
 dopi::;y: str. 33. Est i'1npresslt'1Jl, Cracoviac 1582 in 4 0 ; 


a) Dudik: Iter ROmanl1ffi I., 1 HB. 
w Alcneum z 1'. 1
89, str. 5H3 


b) Plaszyrld: PoeEye Krzyckiego 


2*
		

/monumenta_VI00012_0001.djvu

			4 


PHIL. CALLlMACHI EXPERIENTTS HISTORIA RERUM GESTARUM 


str. 85 : Liber 2 dU8; sir. 130: Liber 3 tiU8 a na str. 170. po uko11czeniu textu: 
hucusque extat illtpressu'In. Str. 171-6. niezapisane. Str. 177. Phillippus 
Kallillutchus Thedaldus lnagnifico et insi'glli doutino Derslao de RitJvani 
Palatillo 8andOlniriensi fl. Str. 199. Philippi Calli'l1'tachi Experientis ad 
1nnocentiu1)
 octavznn Ponlifice'1n nUlxi1J
U'JJ
 1anua ortll'ln de bello Turcis 
i'11ferendo oratio. Str. 267. i 279.. dwa listy do Zbigniewa Olesniekiego. 

tr. 293-304. Consiliu'I1
 Calli'lltachi circa deliberacione'lll, in Hungaria'ln 
'1nittendi. \Vrcszeie 10 kart niezapisanyeh i nieliezbowanyeh. Kodexu tcgo nie 
mialcm pod r
k
, 1eez opis jego tudziez por6wnanie kilkunastu miejsc textu 
zawdzi
ezam rzadkiej uprzejmosei Prof. Dra Ptaszyckiego z Petersburga. Por6- 
wnujqe ten kodex z kodexem opisanym przez Janockiego b widzi si
, ze n1aj
1 
wsp61nc rysy: obydwa powstaly w jednym ezasie, pochodzq z kaneelaryi 
t:6rskiego i nalezaly niegdys do Z6lkiewskieh, bo Janocki m6wi, ze kodex, 
opisany przez ni
go
 otr1:ymal Andrzej Stanislaw Kostka Zaluski, biskup kra- 
kowski, jako legat testamentarny od krolewiea Jakoba Sobieskiego. a kodex 
petersbur
ki nla sygnatur
 Ex bibliotheca Zolkieviana. \Vidocznie dostal si
 
, 
ten kodex praweln spadku po Z6lkiewskich w dom Sobieskieh a stqd przcszedl 
do biblioteki Zaluskieh. Uwag
 Janockiego, ze kodex ten zawicral opuscula 
autograplla Kallimaeha uwazam za blqd takisam, jaki popelnil Zal'llski, 
o CZenl wspOlnnialenl wyzej. Nie da si
 jednak usunqc jedna wazna r6zniea 
1. j. ze kodex- Zaluskieh mial zawierac Precepta secreta 10anni Alberto regi 
Polonw data a zatenl owe slawne :tHady Kallimachowe«. l\'Iusimy wi
c uwazac 
oba te kodexy za odr
bne a podobienstwa wytlumaczyc tem, ze kodex peters- 
burski jest prawdopodobnie kopiq kodcxu Zaluskieh c. 
4. K 0 d e x bib 1 i 0 t ek i w a t y k a 11 ski e j sygn. 1\'1. S. uttobiniani 2280 
HO, kart. 183. Caly papierowy; napisany w XVI. w. przez 10. Ar. Florenlinus; 
pochodzi Ex codicibus 10annis Angeli ducis ab Oltae'l1
ps. Kart 10-105. 
Calli'lltachi Et'l"usci De rebus Hwngaricis a mianowicie: list Brognollusa, 
poczeln Historya w 3 ksi
gaeh. Obydw6eh tych kodex6w rzymskieh nie Inia- 
lcm pod r
kq, lecz opis ieh i por6wnanie kilku n1iejsc textu otrzymalem 
z expedycyi rzymskiej za laskawem posrednictwenl Prof. Dra S'I1lolki. 
5. K 0 de x wi e d e 11 ski w biblioteee eesarskiej nadwornej Nr. 3522, 
4 0 , kart liczbowanych o16wkiem 143. Caly papierowy, znak wodny papicru na 
poczqtkowych arkuszaeh: korona, na nast
pnych: wola glowa z krzyzem ople- 
eionym w
zem; oprawny w pergamin, na grzbiecic wyUoczony napis Calli- 
uwchi Opusc
tla Historica u dolu zas Cod. ]j[8. Historicus. Zawiera: K. 1. 
Ci'l1tbriaci poetac protrepticon in Attila1n Calli'lIlClchi. At quid sic properas 


n) Bosfel: Nieznan) wiersz Kallimacha w Przewodniku nauk. i liter. 1887. 
b) Jatlocki: Spef'imen catalogi codicum manuscriplorum biblioth. Zaluscianae. 
Nr. LXXXVII. C) BosleZ: Nieznany wiersz. 


tI.
		

/monumenta_VI00013_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS mSTORIA RERU
r GESTAHUM 5 


(oras abire . . . . . . subscriptore '111£0 Ubi Hennolao. K. 1 (b). Quintii-fB 
Hacinplian'tfs Ci1nbriacus in Atlilae Calli1nachi aUSCltltatiOllRllt ad ][axi- 
'1nili(t1Ul1n DO'lnini Phrederici Caesaris filiu'm, ROll'tanor'tun llegem, Augustzun. 
Falsa est 'II'tultonl'llt querela ]{axilldliane . . . . . . et i(un dud'tl'ln Calli- 
'1naCh1l8 Cilnbriaco longe lJolitior audiendlls est. K. 5 (b). Ci1nbriaci poetae 
propentichon in Attil(t1u Calliluachi. K. 6-18. Attila Callinwchi poetae et 
oratoris regis Poloniae clarissi1ui. K. 18. EillSde'1J
 ad L(tzarinu1It Ari- 
'I1tniensmlt Venetae 'Inilitiae dltCtorell
 clarissiuuun. Qu(tntuuI, Callilnacho debet 
rex Allila . . . . . . docti Callbnachi {ltisse all
icllU". K. 19. niezapisana. 
K. 20-35. Gesta Karoli. Gens ]Ierouigorurn, de qua Franci reges . . . . . 
hos Ubi versiculos ad laudell
 '1llaxi1ne princeps edidit eterna'lll, 'IIWnWria11t- 
que tuaut Ger1Vardus supplex {a'lnul'tfs, qui '1nente benigna egrp!Jrill1n 
extollit nom,en ad astra tuuu
, han
 prudens gellau" novis tlf, scribere 
lector Suchardu'II't '1nagni 'IIUtgnificllut Karoli. Dodatek stanowi k. 35-46. 
NOll arbitror in{rucfuosuln seriellt teutpm'zHn Ii uic operi iJl.serere . . . . . . 
Lolhardus regnavit annos VIIL Adenrctdu8. Jestto kronika wypadk6w od 
upadkl1 pysznego aniota i wyp
dzenia Adama z raju. Dotq,d jedna rf}ka 
. 
z kOlica XV 1V. K. 47. niezapisana. K. 48-143. P. Calliuwchi Experientis 
ad serenissin'tlf'llt principe'll
 Poloniae etc. regeln i 1. d. przedmowa Kalli- 
macha do llistoryi, potem Historya sarna w 3 ksi
gach; nagt6wki podateln 
w uwagach do textu. Ta cz
sc r
kopisu pochodzi z X VI. w. (druga rf}ka 
'J'f}kopistt). Pislno pocz
tkowo staranne, poh
ln 
oraz szybsze, skr6cenia cor
z , 
niedbalsze; nawet brak inicyaMw na pocz
tku trzech ksiqg Historyi. Poprawki, 
przekreslenia i dopi
ki opuszczonych wyraz6w na boku i u dolu stronnic cz
- 
ste a mimoto zostato wiele raz
cych bl
d6\V, kt6re powoduj
 niejasnosc mysli. 
Kopista byt Niemcem, bo pisze z reguly a, nad u zaS daje kreski. 
K. 14.1:-154. zawiera traktat 0 panstwie tureckiem z przedmow
 SepenllllWrO 
ani1JUtdvertens serenissinw ac invicUssime princeps Christiane reipublice 
calalnitosaUt {ortunaJIt . . . . . sed hic pr
 OInnibus 'J.egibus gloriosulI1" no- 
'1nen posteritatis relinqzwt. Traktat zaczyna si
: Turcarun
 gens ante pauca 
secula . . . . . konczy vobis non de{uturun
 scitote. K. 155. niezapisana. 
K. 156-164. Nicolai Seci... a viri doctissbni de {alll,ilia Otl(lIwnQrulJ
 ad 
Enean
 Senaru'l1
 Episcopu1n. Nescio an hoc in loco hisqlle temporiblts . . . . 
tollatur (llnditlls et radicitif,s extirpetu r. Vale. Ex l.Veapoli vigesinta 
lulU 1476. Od k. 144-164. rf}ka trzecia '.f}kopisu. K. 165-7. niezapisane. 
K. 168-280. lncipit pre{aUo operis subsequent-is chrollice videlicet, qual1't 
Regino quondall
 abbas Prltniensis cOlnposlfit. Si
ga od Narodzenia Chry- 
stusa do r. 967. Ta cz
sc pochodzi z r
ki cZlvartej rf}kopisll. K. 281-2. nie- 
zapisane. K.283-337. P. Callinwchi Experientis ad Innocelltilult Ponti/icent 


a) Pierwszy wiersz u g6ry obci
ty me pozwala odczytac nazwiska.
		

/monumenta_VI00014_0001.djvu

			6 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS IllSTORIA RERUM GESTARUM 


tJWXi'1nU1n Ia-nua ortu'In atque oriundu1n de bello Turcis in{erendo oralio. 
Pismo bardzo podobne do r
ki trzeciej. Na ostalniej wreszcie stronie r
kopisu 
czytamy: Liber est reverendissi1ni patris et dO'lltini, dO'lnini etc. loannis 
Fabri a Episcopi Viennen.sis propriis et non episcopa-tus pecu-lliis e'l1lptlls 
et post 'IJtorte'ln ipsius in bibliothecam collegii sui s. Nicolai ad usu'In inJ'tabi- 
iancium studentun
 et studiosorun
 iuxta suaut ordinacione'l)l, collocandus. 
ActUl1" X. lanuarii anno a Christo nato MDXL. 
Ex singulari 'Iltandato et ex ore ipsi'Us 
reverendissin'ti Episcopi 
Christophorus Freyherr. 
Historya znalazla og6lne uznanie; ceniono styl klasyczny i wierzono 
w jej wartosc wewn
trzn
. Rosn
ce zas stale niebezpieczenstwo turcckie, wy- 
wolalo ch
 poznania dawny<:h wojen tureckich, aby z nich wyciqgn
c jak
s 
nauk
, i przyczynilo si
 tei niemalo do wzi
tosci dziela Kalli'lnacha. Ukazala 
si
 wi
c Historya w druku juz z pocz
tkieIn X VI. w. i doczekala si
 dzie- 
si
ciu wydan. 
1. Wlldanie augsburskie z 1519 r., m. 4°, p. 1. P Calli11Ulchi Ge'l,
i- 
nianensis Historia de Rege Vladislao seu Clade Vanwnsi b. Olf'ln privi- 
Zegio Imperiali. Str. 2. przedmowa wydawcy: Sigismundus Scheufler DD. D. 
Canonicu8 Frisingensis suo Aegidio Rem 1(. i. Doctori Canonico Pataviensi 
8. d. CU'1n. nuper tni Aegidi ea (ut (erebatur) inter Cilristianos principcs 
teneret consultatio . . . . . . Dafulll, Frisingae Kalelldis lanuarii MDXIX. 
Wydawca oswiadcza, ze do ogloszenia Historyi sklaniaj
 go narady 
si
z
t 
nad sprawq tureck
, 
dzi zaS, ie dzielo to speh1i zadanie :tmistrzyni zyciae:. 
o r
kopisie, z kt6rego drukowal, wYraZa si
 tylko og6lnikowo: ... tunc in 
P. Callimachi Ge'1
inia'lwnsis Historiam de Vladislao Rege sive Clade 
Varnensi incidi. . . . . . Ad te autem a1nicu'Jn eruditu'Jn et non vulgarem 
Callimachum non vulgaris notae historicum strenarum nomine mitto de- 
term, quoad fieri potuit, labeculis, quibus ab inepto et ignaro scriba toto 
pene corpore aspersus fuerat. Z dziel Kallimacha wsppmina: VUOO'll" Lzoros 
peregrinationum suarum, Orationem apud Innocentium VIII...... 
aliaque ingenii et eruditionis eiU8 monu11U3nta ex bibliothecis Poloniae 
aut Hungariae c consequi possimus. Nast
puj
 wierszowane przedmowy 
Sebastyana Rodtalera i Arsacyusa Prunnera, poczem przedmowa Kalli'm.acha 
do Hi8toryi, dalej podzielona na dwie ksi
gi Historya sarna. Na koncu: 


a) Byl biskupem wiedenskim od r. 1530--41. dnia 20. maja. Potthast, Weg- 
weiser, Supplement 440. b) Graesse: Tresor de livres rares I I dopisuje przy 
tytule uwag
: 6.30 fl. vente Busch. C) Niew
tpliwie znajduj2! si
 r
kopisy dziel . 
Kallimacha i na W
grzeeh; ale Catalogus codicum bibl. univ. scientiarum Buda- 
pestinensis 1881. nie wymienia zadnego r
kopisu Ristoryi. 


..
		

/monumenta_VI00015_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HfSTORIA RERUM GESTARUM 


7 


Augustac Villdelicoru'I1t excusa in officina Sigi8l1tlfUrfi Gri1nllt Medici atque 
]'farci VUirSl,f,ug anno virginei parlus 1519. XXX die nwnsis ]jfaii. Napisy 
po bokach textu dodal wydawca lub zawieral je juz r
kopis, ktory sluiyl za 
podstaw
 druku. S
 one zupelnie odmienne od napisow kodexu weneckiego, 
kt6rc podaj
 w uwagach. rfext Historyi z
 jest zgodny z textem r
kopisow 
a odmianki powstaly po najwi
kszej cz
sci zapewne st
d, ie wydawca, jak 
san1 przyznaje, poprawial bb:dy kopisty. Jednakze czytalny w texcie tym 
w rozdz. X. i X IX. kilkanascie wyrazow, klorych nie ma w zadnym kodexie 
ani tez w wydaniu krakowskiem. Jeze1i si
 do tego doda i liczny Ezereg mniej- 
Rzych r6znic, musi si
 przyjsc do przekonania, ze r
kopis wydawcy byl odr
hny 
od powyzej opisanych r
kopis6w; dlatego 1nusialmn 'll1vaZac '1vydanie augs- 
burskie za rf}kopis. Z wydania augsburskiego powstal: 
Kodex bazylejski, znajduj
cy si
 w bibl. uniwersyteckiej bazyIejskiej 
sygn. O. III. 7. Dostal si
 tam lR23. r. wraz z cal
 bibJiotek
 prof. Remigiusa 
Faescha a zmarlego 1666. r., 0 czem swiadczy i piecz
tka Museum Rmn. 
Faesch. Basil. Kodex papierowy, 0 115 kartach, jest doslown
 kopi
 wydania 
augsburskiego. Na kOllCU czerwonyn1 atralnentem uwaga: absolu.tU'n
 scribendo 
hoc opus 1545 ult. Aug. per Olt. p. H. Basileae. 
2. ll'ydanie baz!llejskie z 1556. r., fol., w zbiorze Laonici Chalcocon- 
dylae Atheuicnsis: De origine et rebus gestis Turconun libri dccmn nuper 
e graeco in latinu'll
 conversi Oonrado Olausare Tiguri1W interprete. 
Ba-8ilcae per Ioallnmn Oporinu1u. Na ostatniej kartce: Basz1eae ex officini8 
Ludovici Lucii et Michaelis M{trtini Slellae anno salutis 1556 mense 
Martio. Str. 249-312. P. Calli'lncu;hi Experientis De Vladislao Rege sive 
Clade VCtrnen.si. .Jestto przedruk wydania augsburskiego; wypuszczono tylko 
przedmowy i napisy na marginesie. Kilka pr6bek odmian a raczej zepsucia 
textu lub poprawek przytaczam nizej: 
Hozdzial Augsburskie 
II. per Poloniam in Hung
riam primo 
I V. Sandinogius 
VII. in praetura quidem Cracoviana 
Ioannes Cisovensis 


X. 


gentis seu primordio repefissent 
atque originum comlnunionem turn 
quod utriusque paene tantundem 


, 


BazyIejskie 
per Pol. et Hung. primo 
Sandiuogius 
In praetura quidem Cracoviana 
Ioannes, in Cisovensi Ioannes 
Cisovensis 
gentis suae primordio paene tan- 
tundem 


a) Haenelius Gustavus D.: Catalogi librorum manuscriptorum, qui in biblio- 
thecis Galliae, Helvetiae, Hispaniae, Lusitania
, Belgiae, Britanniae assen antur. 
Lipsk 1829. rasc. II, 656, b.
		

/monumenta_VI00016_0001.djvu

			8 


PHIL. CALLll\lACHI EXPERIENTlS HISTOIUA RERUM GESTARUl\l 


Rozdzial Augsbnrskie Bazylejskie 
X III. Scalnatnlieus Scamatulicus 
XIV. hominen1 scelestmn hominem scelelestum 
X X X V II. per altiora montimn per altiora moenium 
LXII. vitam deberent vitam degerent i 1. d. i 1. d. 
3. 1Vydanie frankfurckie z 1578, fol., w zbiorze: Chronicoru'In Turci- 
coru'In, in quibus Turcoru.'11t orino . . . . . . exponuntur . . . . . . collecta 
sernw1Wque latino exposita a Philippo Lonicero. Francoforti ad Moenu'In 
1578, to'ln II, 1-83. Jestto doslowny przedruk wydania bazylejskiego z r. 1556. 
wraz z bl
dami (jak wyzej), chociaZ mozna wynalesc i drobne r6znice np. 
w rozdz. XLIII. ma bazyI. quot ex 'UJlica et haud sane a frankfur. haud- 
fere. Zresztq mamy tn napisy na boku, odn1ienne od napis6w wydania augs- 
burskiego, tudziez 10 drzeworyt6w w texcie np. Warnenczyk, otoczony dwo- 
rem, przyjmuje poslOw w
gierskich ofiarujqcych mu koron
; obl
zenie Belgradu ; 
sceny z wypraw tureckich i t. d. . 
4. Wydanie frankfurckie z 1584, 8°. Jestto tensam zbi6r, kt6ry przy- 
toczylem powyiej (pod nr. 3) ChronicorulIz, Turcicoru'lu i 1. d. excudebat 
Ioannes 1Vechelus il1tpensis Sigis'tnundi Feyerabendii 1584. Doslowny prze- 
druk wydania frankfurckiego z r. 1578. tylko bez drzeworyt6w. 
5. Wydanie krako'lvskie z 1582, m. 4°, p. 1. Philippi Calli'lnachi De 
rebus gestis a Vladislao Polonoru'ln alque Hungarorum rege libri tres . 
Crcu;oviae in officina Lazari anno DO'ln. MDLXXXII Str. 26 nl. i 180. 
Na samym czele: Illustrissinw atque a'tnplissill'to viro Andreae Sbo'l'orvio in 
Poloniae regno S. R. aulae praefecto 10. }'[ichaelis Br-vti in Philippi 
Calli'lJUlchi nOl'a'ln Historiae ediUone'Jn praefatio. Z przedlnowy tej zasluguje 
na uwag
: placuit tuo nO'Jnini inscriptan
 Philippi Calli'lllachi Historia'tn 
in luce'l)
 e'Jnittere, cuiu8 exel1tplar '1nanU8criptun
 '1nihi vir illustrissimus 
p. Sborovius a Palatinus Cracouiensis frater tuus dona dedit paucis ante 
diebus... Datu'l1
 e regia Cracou. CI:J.I:J.XXCII. V. Idus Februar. Nast
- 
puje: Philippi Calli'1nachi vitae brevis descriptio, daIej wiersz Jana Vitalis, 
przedmowa Kallimacha do Historyi, potem Historya salna podzielona na 3 
ksiqzki. Text Historyi wykazuje caty szereg odmianek, dotyczqcych w pierwszej 
linii formy, wi
c cz
sto odmienny szyk wyraz6w, dob6r slOw a nawet kon- 
strukcye. ChociaZ nie ulega wqtpliwosci, ie te odmianki sq dzielem wydawcy, 
inne przeciez r6znice - zaznaczylem wszystkie w uwagach d-o textu -- dowo- 
dzq, ie mamy tu do czynienia z odr
bnym r
kopisem, kt6ry byl niegdys wla- 
snosciq Zborowskiego Piotra. Musialem wi
c 'IVydanie krakorvskie uwaZac 
za 'r(}kopis. 


a) Piotr Zborowski umarl 1581 r. 


..
		

/monumenta_VI00017_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


9 


6. \Vydanie kolonskie z 1589, {ol., razem z }'lartini Crol1wri Varn
iensis 
Episcopi: Polonia . . . . . Coloniae Agrippiwte -in officina Birckl1wnnica 
sll'lnplibus Arnoldi lJ[ylii anno ]j[ D L X X X I X; w dziale Adiecta 
str. 62
-6R9. Philippi Calli'l1ulChi De rebus gestis a 1Vladi81ao Polonoru'l'l't 
atque Hungarorul1't rege libri tres. .JesUo doslowny przedruk wydania kra- 
kow::;kiego z 15R2. z opuszczeniem przedmowy Brulusa. Kilka drobnych roinic, 
cz
sto lylko omylek drukarskich, przylaczaln. 


Rozdzial 


X. 


XIX: 
XXVII. 


XXVIII. 


XXXVIII. 
XLI. 
LV. 
LXI. 


1582. 


comlnunem linguam Bossinenses 


principium Hungarorum 
agi de concordia 
tandem coniuncta Iscrae 
vel in primo vel in quocunque 
alio ordine 
ne caeca eorum temeritas 
legatos ad se excivit 
quantum ad vires 
nuntiant armari hostes 


1589. 


communem linguam suam Bo::,::;i- 
nenses. 
principum Hungarorum 
agi de concordi 
tantundem coniuncta Iscrae 
vel in primo vel in quocunque 
alio modo 
nee caeca eorum temerilas 
legatos se excivit 
quantum ab vires 
nuntiant amari hostes i 1. d. 


7. Wydanie Bongarsa frankfllrckie z 1600, fol., w zbiorze: Reru'll
 
Hu ngaricarlul't Scriptores varii . . . . . editi a Iacobo Bongarsio, Franco- 
furti ltpud heredes Andreae Wecheli, Claudium }.[arniu'll't et Ioanne'Jn 
Aubru'J1't }.[ D C. str. 284 - 354: Philippi CaUi'lJ'tachi De rebus gestis a VIa- 
dislao i 1. d. jak nr. 5. Doslowny przedruk wydania krakowskiego, na kt6re 
si
 wydawca powoluje. R6znice bardzo drobne np. rozdz. III. wyd. krak. 
et Oisovensi Iohanne C'lun Gregorio Sanoceo a w wyd. Bongarsa opuszczono 
niew
tpliwie przez prost
 pOlnylk
 slowo: Sanoceo. 
8. Wydanie Schwandt'IWra '1viedeliskie z 1746, (01., w zbiorze: Scripto- 
res reru'll't Hungaricaru'l1't veteres ac genllini . . . . cum prae{atione Malhiae 
Belii . . . . . cura et studio Ioannis Georgii Schwa'l1,dtrwri, impensis Pauli 
Kravs bibliopolae Vindobonelt8is MDCCXL VI Str. 433-518: Phz7ippi 
Callintachi De rebus a Vladislao PolonorwlI't atque Hu ngaroru'IJ
 rege gestis 
libri tres recogniti et euwndati. Saln wydawca oswiadcza, ze bierze za pod- 
staw
 wydanie Bong.arsa z 1600. r. a zapowiedziane poprawki s
 nieliczne 
i polegaj
 cz
stokroc ml przestawieniu wyraz6w w napisach jak np. w tytule 
Historyi, przedmo\vy Brutusa, ksi
g Iej, IIiej i IIIiej. Biografia Kalli'llwcha 
ma tytul: Philippi Callimachi vitae brevis descriptio Joanne ltlichaele 
Bruto, ut videtur, authore. Inne drobne r6znice: 


I
		

/monumenta_VI00018_0001.djvu

			10 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


Rozdzial flongars Schwandtl1er 
X VI. nee ne licet in me situm intelligam et licet hoc in Ine i t. d. 
X VII. quae aut res aut cogitatio quae aut cogitatio 
X IX. principiUln Hungarorum principum Hungarorum 
XX. in aciem prodirent in aciem prodirent alacrim; 
X X V I I I. Quo ad cardinales Quod ad cardinales 
L I. stipulari posset stupulari posset i t. d. 
9. 1Vydanie Srhwandtnera tyrnawskie z 1765. r., 8°, w zbiorze Scri- 
p
ores re'l'lUn Hungaricaru'I1t jak nr. 8. Tyrnaviae, typis collegii acaden
ici 
societatis Iesu ]j[D CCLX V. Pal.s secunda str. 39-199. Doslowny prze- 
druk wydania Schwandtnera z r. 17.i6. Kilka drobnych r6znic a raczPj omylek. 
Rozdziat 1746. 1765. 
III. liberos ant ad servitutem aut ad liberos aut ad libidinem rapi 
lihidinem rapi 
XVIII. in omnes occasiones fore in Olnnes fore 
LXIV. 1aborantibus auxilio accurrit laborantibus auxilio occurri1. 
10. Urydanie Sc1
n)(t/l1dtnera wiedeliskie 1768, 4°, w zbiorze Scriptores 
rerunt Hlln[Jal.icarlll1
 jak nr. R Pars secullda, Vindobonae, typis Ioannis 
ThoJ1we nob. de Trattnern Caes. Reg. Aulae typogl.aphi et bibliopolae 
MDCCLXVIII, 40; (tom I. wydano w r. 1766). Str. 28-142. Doslowny 
przedruk wydania Schw
ndtnera z 1765, wi
c znajdujemy tu drobne r6znice 
wydania z 1765. r., kt6re zaznaczylem pod I. 9. 
Opr6cz tych dziesi
ciu wydan, kt6re sam widzialem, wymieniaj& biblio- 
grafowie jeszcze nast
puj
ce: 
A. Wydanie frankfurckie z 1573. r., 4°, p. 1. De rebus ab Vladislao 
Poloniae atque H'ttngariae rege gestis. Wymienil je najpierw Grosses Uni- 
versales Lexicon aller Wissenschaflen lfnd Kunste, Halle und Leipzig, 
Verleg. Iohann Heinrich Zedler 1733, tom V.; zwykIe nazywa si
 olbrzymie 
to dzielo lexykonem LudelViga (od pierwszego tomu). Na Ludewiga powolal sie 
Haner, Scriptores rerU'1n HungaricarUl1t 70 i \Visznie1Vski, Historya litera- 
tury III, 468. Wymienia je nawet Potthast, Bibliotheca histor. medii aevi 
i Estreicher, Bibliografia XV-XVI w. tudziez Bibliografia XV-XVIII w. 
Z drugiej strony nie wymieniaj& tego wydania Ciampi, Bibliografia ani ci 
pisarze, kt6rzy 0 Kallinuu;hu pisali np. Ign. Jagiello, Filip Kalliuwch 
Buonaccorsi (Wizerunki i Roztrzqsania naukowe, poczet nowy drugi 21., 
Wilno, 1841, str. 70.), Zeissberg 387, 3 zaS zastrzega si
, ze wydania 
z r. 1573. nie widzial wcale. Nie mog
c tego wydania nigdzie odnalesc, bo nie 
ma go w bibliotekach lwowskich, krakowskich, wiedenskich, praskiej i ber- 
litlskiej, udalem si
 do Dra l,l'lslockiego z Krakowa z prosb& 0 wyjasnienie. 
Otrzymalem uprzejm
 odpowiedz, ze 'wyd. frankfurckie z r. 1573. nie istnialo 


tI.
		

/monumenta_VI00019_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


11 


'Iligdy a p. Estreicher, nie mog
c znalesc go w swyeh kartkaeh, oswiadezyl, ze 
prawdopodobnie wtrqeil t
 pozyey
 w czasie druku, dostrzeglszy j
 przypadkowo 
w n r isznie1Vskiln. Zdaniem mojem, kryje si
 pod tq nazw
 wyd. frankfurckie 
z r. 1 fi7S, kt6rego nie zna ani Ludewig ani Hane'r ani lI'iszlliewski. 
B. Wydanic krakowskie z 1584. r., 4°, wymienia Haner, Zaluski, Biblio- 
teka hist. 28, IViszllien'ski i Esfreicher. Lecz jui Haner sqdzi, ze Czwittin- 
ger, Biblioth. 30, z kt6rego wzi
1 t
 pozyey.
, polozyl bl
dnie r. 1584. zami
t 
1581. a Potthast stanowezo zaprzeczyl istnieniu takiego wydania. 
C. Wydanie frankfurekie z 1601. r. w zbiorze Bongarsa wymienia Lu- 
delvig; niewqtpliwie omylka zamiast 1600. r. 
D. Wydanie frankfurckie z 1601. r. w zbiorze Scriptores reru.m, Persi- 
carull
 wymienia Lude'lvig. 0 ile si
 zdaje, nie ma takiego zbioru z r. 1601. 
Natomiast mamy RerlHIt Persicaru'ln Historia . . . . . auctore Petro Bizaro 
Sentlnate, Frankfurt, typis UTechelianis apud Clalfdiu'll
 1t[arni1l'J1
 et he're- 
des Ioannis Aubrii :At DC L Znajdujelny tu Kalli'lnaeha: Ad Innocen- 
tilUJ
 V IlL . . . . . oratio i Libell'tfs de his, qrae a Venetis tentata sunt 
Persis ac Tartaris contra Turcos tOO vendis. Mow
 Kalliulaclla do papiez a 
Innocentego VIII. poprzedza list l\likol
ja Gerbelii z dnia 8. marca 1533. r. , 
poczem nast
puje kr6tka wiadomo
c 0 Kalli'lnachu na podstawie Trittenhe'llUt 
i tam jest wzmianka 0 Historyi. Moze ta wzmianka jest ir6dlem basni. 
E. Za blqd drukarski uwaZ3.C naleiy wiadomo
c 0 wydaniu kolonskiem 
wraz z Kromerem w r. 1598. (Zeissberg) i 1584. (Zaluski) 7.amiast 1589, 
tudziei wydanie frankfurckie w zbiorze Schwandtnera z 1600. r. (J. Jagiello) 
zamiast w zbiorze Bongarsa. 
Por6wnuj
c texty Historyi w kodexaeb i wydaniach augsburskiem i kra- 
kowskiem nabiera si
 przekonania, ze wszystkie pochodz
 z jednego i tego 
samego zr6dla i nie wykazuj
 charakterystycznych r6inie. Liezne drobne 
odmiany, zaznaczone w uwagach do textu, dowodzq jednak, ze pierwotne 
ir6dlo rozbieglo si
 na dwa ramiona: 1) text kodex6w weneekiego, petersbur- 
skiego i wiedenskiego; 2) text obydw6eh kodex6w rzymskieh, wydanie augs- 
burskie i krakowskie. W pierwszej grupie najgorszym jest text wiedenski, 
kt6rego omylki, (zle odczytanie, opuszczanie wyraz6w) nalezy polozyc na karb 
kopisty. Grupa 13 jest tak scisle ze sob
 zl
czona, ii nic nie stoi na za wadzie 
przypuszczeniu, ie sq to kopie jednego i tego sam
go kodexu i tylko nie- 
zr
cznosc kopisty wiedenskiego spowodowaly Ini
dzy nim a dwoma innymi 
r6znice. W drugiej grupie najbardziej zbliZaj
 si
 do siebie obydwa r
kopisy 
rzymskie; odbiega od nieh cokolwiek text wydania augsburskiego a najwi
ksze 
wykazuje r6wice wydanie krakowskie. Gdy buwiem wyd. augsb. wykazuje tylko 
w kilku miejscach r6znice np. rozdz. X., rozdz. XIX., gdzie dodano kilka lub 
kilkanascie sl6w, zawiera wydanie krakowskie liczne poprawki stylistyczne 
i ez
sto amplifikacYll textu. Mimoto za1iczam wydanie krakowskie do jednej 
grupy z augsburskiem i kodexami rzymskimi, bo tak poprawki stylistyczne
		

/monumenta_VI00020_0001.djvu

			12 


PHIL. CALLll\IACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


(np. usuwa zupelnie racyonalnie quod tam, gdzie powinno bye ut lub aCCllS, 
C'lUJ
 illfinit.) jak i amplifikaeya textu, kt6ra sluzy tylko do jasniejszego wyra- 
zenia mysli, na pierwszy rzut oka niezrozumialej, pochodzq od wydawey lub 
nawet kt6regos z ezytelnik6w r
kopisu Zborowskiego. - R6znica text6w pod 
wzgl
dem pisowni imion wlasnych polskich (rozdz. VII. nTc,
: Camalucensis; 
nrd: Gialocenus; Allg. j Krak. I..assovianus; rozdz. XXI. Aug. i Krak. I..as::;o- 
vianus, lVn. i UTd. Samalucenus i 1. d.) moze posltiZye tylko do scharaktery- 
zowania kopist6w i wydawe6w, gdyz wskazuje, czy dohrze byli obeznani 
z polskiIni rzeczami i czy mieli z Polsk
 dalsze ezy blizsze stosunki. 
Powyzsze zestawlenie wskazuje, kt6ry text nalezalo wziqc za podstaw
 
obecnego wydania. Jest nim text kodexu weneckiego, jako najstarszego z tyeh 
r-:kopis6w, kt6re mialem na dluzszy czas do uzytku. Obok niego posilkowaleln 
si
 odpisem kilkunastu miejsc z kodex6w rzymskieh i petersburskiego a wreszcie 
uwzgl
dnilem wydania augsburskie i krakowskie. 
Pisownia W obeeneln wydaniu jest nowozytna; w imionaeh wlasnyeh 
zatrzymano stare brzlnienie. 
Uwagi do textu s
 dwojakie. Tuz pod textem sq odmianki kodex6w 
i wydan; w pierwszyeh kilku rozdzialaeh podano 'lVszelkie odmianki, w dal- 
szyeh tylko wazniejsze. Pr6ez odlnianek znajduj
 si
 w tej kategoryi uwag 
napisy na marginesach w kodexie weneekim, wedlng pisowni r
kopisu. Dowol- 
nose tyeh napis6w w rozmaityeh kodexaeh i wydaniaeh jest najlepszym dowo- 
deln, ze dodawali je kopisci i wydawey; dlatego podaj
 je tylko z kodexu 
weneekiego. \V szystkie te uwagi odznaczono drukiem i eyframi. Drugi rodzaj 
uwag, znaczonych literalni, dotyczy tresei samej. Obok textu wreszcie zazna- 
czatn zr6dlo Kalli'lnacha. 
Skr6eenia s
 nast
puj
ee: 1Vn. = kodex wenecki; Wd. = kod. wiedenski; 
Re[}. Suec. = kod. rzymski Re[linae Slfeciae nr. 681; OUob. = kod. rzymski 
Ottob. 2280: Pb. = kod. petersburski; Aug. = wydanie augsburskie z 1519. r. ; 
K'r. (Krak.) = wyd. krakowskie z 1582. r.; Ok. = wydanie z 1556. r.; 
L. = wyd. Lonieera 1578. r.; Lr. = wyd. Lonieera z 1584-. r.; Dl. = Dlugosza 
Dzieje, wydanie krakowskie: K' (Kal.) = KalliInaeh. 
Odpowiedziec winienem teraz na pytanie , kiedy Kalli'llwch napisal 
Historyq" pod jakim tytulem i na ile j
 podzie1i1 ksi
g. 
Chc
c odpowiedziec na pierwsze pytanie trzeba szukae wskaz6wek 
w dziele samem. W przedmowie wystosowanej do KaziInierza Jagiellonczyka 
m6wi Kall'hnach 0 Piotrze z Bnina, biskupie wloclawskim i 0 zmadym synu 
kr6lewskim KaziInierzu sw.; w rozdz. V I. za
 0 wojewodzie lubelskim i 0 Grze- 
gorzu z Sanoka, jako bylym arcybiskupie lwowskim. Skoro wojew6dztwo lubel- 
skie wydzielono z sandomirskiego po r. 1471 a, Grzegorz z Sanoka umad 1477. 


a) Kromer: De origine et rebus gestis Polonor. wyd. bazyl. 625. -- Pawin- 
ski: .Malopolska I I I., 12, 3. 


tI.
		

/monumenta_VI00021_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS mSTORIA RERU
f GESTARUM 


13 


a Kazimierz sw. 1484, skoro wreszcie Piotr z Bnina zostal biskupem wlo- 
dawskim w 1484 n r., nie In6g1 Kalliuwch przed r. 1484. napisac Historyi. 
Tenninus ad que1n da si
 oznaczyc na podstawie listu Benedykta Brog'IWllusa 
z 15. wrzesnia 1488. r. Jezeli bowieln w tym dniu odpisuje Brognolilts na list 
Kallhnacha, donosz&cy mu 0 spaleniu r
kopisu Historyi, to oczywista pozar 
sam musial zdarzyc si
 co najmniej na kilka miesi
cy przedtem, moze nawet 
z koncem 14M7 b r. l\lusiala zatem Historya istniec jui na pocz&tku r. 1488. 
ewentualnie z koncem 1487. r. Jezcli zapytamy si
 nast
pnie dlaczego KaUi- 
'1nach i Brognollus m6wi& 0 Historyi, chociaz pozar zniszczyl cal
 bibliotek
, 
to odpowiedz musi wypase w tym kierunku, ze obaj uwazaj
 to dzieto za 
bardzo wazne a zatem strat
 za wielk
; a daIej , ze dzielo to bylo najswiezszym, 
ledwie co w swiat puszczonym utworem Kallil1
acha i moglaby zachodzic 
obawa, iz zostanie zatraconem. Gdy si
 zgodzimy na powyzsze rozumowanie, 
musimy oznaczye czas powstania Historyi na kilka miesi
cy przed pozarem, 
wi
c na rok 1487, zwlaszcza, ze rok 1486. zaj
ty byl prawie caly Iegacyami 
Kalli'n
acha. Do tegosamego rezultatu prowadzilaby nas i inna wzmianka, co 
prawda krucha. W rozdz. LX VIII., mowi autor 0 koIumnie, kt6r
 Turcy po- 
stawili pod \V arn
 i dodaje: quae (colu'mma) hodie quoque visitur. .Jezeliby 
mozna przypuscic, ze Kallin
ach widzial t
 kolumn
 osobiscie, to przypadlby 
ten fakt na czas Inisyi dyplomaLycznej autora do Konstantynopola a wi
c 
w r. 1487. (
dyby zatem wszystkie powyzsze przypuszczenia byly prawdziwe, 
rtalczaloby s&dzic, ze Historya powstala w r. 1487. 
Tytul dziela podajq bardzo odmiennie. Kallinuich sam pod koniec przed- 
mowy, wystosowanej do krula Kazilnierza Jagiellonczyka, powiada: ad Histo- 
rlae huius iustitutlun,. Brognollus nazywa dzielo to: Historia,. Triltenhent c, 
pisz&cy w r. 1490: Historia Polonica contra TUfCU'IIt lib. 1,. kodexy we- 
necki, rzymski Reg. Suec. i wiedenski przytaczaj
 tytul tylko okolicznosciowo, 
w nadpisie prZedl(lOwy Kalliuwcha, jako Res gestae in Hungaria et contra 
T'ltrcos per Vladislau'Ill, Poloniae atque Hllngariae rege'1n,. kodex peters- 
burski: Hystoria rermn gesta1.u'In in Vngaria et contra Thurcos per 
IVladislaulIt Polonie et V'JI{Jarie re!Je'1l
" kodex rzymski Ottob. ma tytul 
ogolny: De rebus H'ltllgaricis,. wyd. augsburskie: De Vladislao rege sive 
clade Varuellsi,. wyd. krakowskie: De rebus a Vladislao rege POlOIlO1"U'IU 
atqu.e ]luugaroru'1lt gestis lib"ri tres,. U T apo1vski d : Historia de bello Var- 
nensi et Vladislai Ia{lelloniadis interitu,. Miecho'lvita w wydaniu z 1519 d r. 


a) Gants: Series episcoporum 345. b) Zeissbet.u: 384 - 5 oznaczyl po- 
wstanie Historyi na czas 1484-1488. Pozar mial wybuchnqc 1487 (str. 378), 
lecz dowodu na t
 okolirZllOSC nie podal Zeissberg. C) Trittenhem: De scri- 
ptoribus pC'clpsiasticis, Paryz 1512, str. CCVIII. d) Scriptores rerum Pololl. II" 
22; (Mie(.hm.ila) 26H.
		

/monumenta_VI00022_0001.djvu

			14 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS liISTORIA RERUM GESTARUM 


nie podaje tytulu, lecz okresla dzielo w ten spos6b: scripsit . . . . vita'ln et 
successus \fllCtdislai regis Poloniae et Hunga-riae in T1zra
ia circa laCU1J
 
Varnensellt per Thlu'cas profligati et pere'lnpti. W XVIII. w. Braun a daje 
mu tytul: Historia 'i1nperii et necis ad Varuaut caesi Vladislai Iagellonidis 
Casimiri IlL (!) [ratris Poloniae et Hu.ngariae regis; natomiast Fabricius b: 
De rege IIungariae Vladislao IV: (!) et clade Varnensi a. 1444. Na 
koniec Grosses Ulliversales Lexicon przypisuje Kallil1
acholvi dwa dziela 
dotycz&ce kl
ski warneliskiej; jedno De 'rebus ab Vladislao Poloniae atque 
Hungariae rege gesUs, a drugie, odr
bne: De clade Varne1lsi, wydane 
w Bazylei 1556, i w Frankfurcie 1601. w zbiorze Scriptores reru'll" Persica- 
run
; Fabricius i Ciampi zas nazywaj
 to drugie dzielo: Epistola de clade 
Varnensi. Przez porownanie textu wydania bazylejskiego z 1556. (t. j. Epistola) 
z textami innych wydal1 Historyi wykazac latwo, ze jestto jedno i tosamo 
dzielo i ze Epistola jest przedrukiem wydania augsburskiego z 1519. r. 
Rozmyslnie przytoczylem caly ten dlugi szereg tytu16w, aby wykazac jak 
s
 dowolne. Na podstawie slOw Kallilnaclut, zawartych w przedmowie, IisLu 
Brognollusa i swiadectwa Trittenhen
a s
dz
, ze tytul zaczynal si
 od slowa 
Historia; dalszy ci
g tytulu zawieral zapewne slowa, znajduj
ce si
 w ko- 
dexach w tyLuIe przedmowy Kallilnacha 1. j. res gestae. Caly zatem tytul 
bylby taki, jaki czytan1Y w kodexie petersburskim 1. j. Historia reruJl
 gestarU11t 
i 1. d. Slowa De clade Varncnsi dodal prawdopodobnie wydawca augsburski, 
jako rodzaj reklamy, aby zwr6cic uwag
 czyteInika, ze w dziele tem znajdzie 
opis kI
ski warneIiskiej, kt6ra wobec walk turcckich w w. X VI. interesowala 
zywo szerokie kola. 
Pozostaje jeszrze kwestya podzialu na ksif2gi. \Ve wszystkich rEJkopisach po- 
chodz
 naglOwki ksi
g z r
ki pozniejszej. TrUtenhe'lu mowi wyraznie, ze Historya 
napisana jest w jednej k
i
dze; wydanie augsburskic wprowadza podzial na dwie 
ksi
gi 1. j. la od rozdz. I.-X VIII. a IIa od rozdz. XIX. do kOIica. Podzial ten 
niewymierny i nie da si
 uzasadnic tr
ciq, bo na I I '! ksi
g
 przypada wojna 
domowa w
gierska i dwie wyprawy tureekie. \\Tydawca krakowski dzieli Historyg 
na trzy ksi
gi 1. j. la rozdz. I.-X VIII, IIa rozdz. XIX-XL i IlIa do kOIica; 
druga ksi
ga koilczy sif2 powrotem kr6la z pierwszej wyprawy tureckiej a trze- 
cia zawiera opis wypadkow, ktOre bezposrednio poprzedzily lub SpowJuowaly 
wypraw
 pod W arn
, tudziez opis kl
ski samej. 
Niew
tpliwie poczynil KallilJUlch u
L
py w SWen1 dziele i odzna- 
czyl je inicyalami, ale napisal je w jednej ksi
dze, jak 0 tem 8wiadczy 


a) De scriptorum Poloniae et Russiae historic.orum in bib!. llrauniana rolleclo- 
rum Catalogus', Kolonia 1723. Ten tytul HislO'l'yi przyj

 i PoUhast; mialo go 
nosic h
z wyd. kolollskie 1589. b) Bibliollieca latina mediae pt infimae latinitatis, 
Hamburg 1734, p. 8m3- 


'"
		

/monumenta_VI00023_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS IIISTORIA RERUM GESTARUM 


15 


wsp61czesny Trittenhem a. Podzial na ksi
gi pochodzi od wy
awcow a skoro 
w druku ukazala si
 Historya na. ksiqzki podzielona, wprowadzali czyteInicy 
r
kopis6w podzial, zwllli'zcza wyd. krakowskiego , w kodexy same; dowodem sq 
nagl6wki ksiqg r
kopis6w Reg. Suec., petersburskiego, wiedeIi::,kiego a prawdo- 
podobnie i weneckiego. 
Od chwili pojawienia si
 ai do polowy XIX. w. uiywala Historya roz", 
glosnej a niezasluzonej slawy. Kiedy zas L Jagiello b wypowiedzial 0 ni
j 
wcale zdrowy s&d i przY7.nal DlugosZQwi pierwszenstwo pod wzgl
dem »bo- 
gactwa rzeczy, autentycznosci swiadectw, bezstronnosci i porzqdku c , zgromil 
go surowo ]j[ichal GliszcZ!jliski c, zapalony wieIbicieI Kallimacha i niezawsze 
szcz
sliwy Uumacz Historyi. Jednakze powagi Kallimacha nie uratowat 
Zeissberg bowiem, przeprowadziwszy gruntowne badania, utrzymal s&d Jagielly, 
a Caro (Geschichte IV, 345, 1) nawet go zaostrzyt 0 slusznosci sqdu tego przeko- 
nuje naocznie por6wnanie Historyi z Dziejami Dlugosza. Okazuje si
, ze Kalli- 
'I1Ulch znal wprawdzie Sylviusa listy (rozdz. XXX V.), ie m6g1 poIegac na jakichS 
opowiadaniach mole Urzegorza z Sanoka Iub nawet na dziele jego (rozdz. 
XXXIV. i rozdz. XL. w uwagach rzeczowych) - ale korzystal bardzo obszernie 
z Dlugosza, choc autora DziejoJV znac rue chc!al. Reszta wiadomosci a wi
c to, 
co. stanowi wlasnosc KallillUlcha, nie rozswietla iadnego faktu historycznegtj 
i sluzy tylko do poznania zapatrywail autora, jego osobistych stosunk6w, sym- 
patyj lub antypatyj. Poniewai w uwagach rzeczowych znajdzie czytelnik ocen
 
prawie kazdego rozdzialu, dlatego ograniczam si
 tutaj tylko do og6lnych uwag. 
Historya, jako plOd epoki hmnanistycznej, nosi na sobie cech
 swego 
czasu pod kazdYln wzgl
dem. Rozpoczyna Kallimach rzecz opisem geogra- 
ficznym i odtqd przez caly ci&g opowiadania dodaje od siebie lub powtarza za 
drugimi opis polozenia jakiegos miasta, biegu rzeki i wog6le natury kraju. 
Cechuje to autora jako humanist
, bo oni to :todkryli natur
c d; ale brak tym 
opisom scislosci a cz
sto dodaje Kallii1l,ach jakiS szczeg61 np. nazw
 rzeki 
(rozdz. LVI.) bez dostarczenia dowodu prawdy. Kallimach rue zadow ala si
 
nigdy prostym opisaniem faktu, ale staraj&c si
 0 dramatyczne przedstawienie 
rzeczy zwraca piln& u wag
 na psychologiczne pobudki os6b dzialaj
cych i kresli 
je w licznych i po najwi
kszej cz
sci udalych mowach. Czyni to zapewne pod 
wplywem Liviusa i Sallustiusa, lecz niewqtpliwie tei i pod wplywem epoki 
humanistycznej ; bylto bowiem czas, kiedy pl
knie wypowiedziana mowa 


a) Zeissbel1/ 385, 3 s
dzi, ze Trittenhem si
 pomylil i przyjmuje bez poda- 
nia motywow tytut i podziat wydania krak. b) \Vizerunki i roztrz
sania 'naukowe, 
poczet nowy dl'ugi, 21, \Vilno 1841. C) F. Kallimacha Geminialiczyka, 0 krolu 
\Vtadystawie czyli 0 kl
sce warnenskiej. Warszawa 1854. 
) Burckh(u'dt - Gei- 
ger: Die Cullur del' Renaissance in Italien w rozdz. Entdeckung der landschaftJichen 
Schonheit.
		

/monumenta_VI00024_0001.djvu

			16 


PHIL. CALLI
IACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


stanowila wainy wypadek a ledwie niekazdy ioldak rnusial przemawiac pub li- 
cznie przy kaidej sposobnosci a. Opisy obl
ienia miast, bitew i kl
sk elemen- 
.. 
tarnych, jak glodu i zarazy, byly zan3:dto pi
knem polern do popisu styIi- 
stycznego, aby je autor zbyl tylko kilku slowy. Wsr6d grozy wojny i na- 
tloku wainych spraw, nie spuszcza jednak z oka mikrokosmu czlowieka b i raczy 
, 
czytelnika pi
knq zresztq tragedy& rnilosnq (rozdz. X X V I. ). Ze pisarz jest 
wla
ciwym szafarzem slawy, ze w jego r
ku spoczywa pami
e lub zapomnienic 
o osobach i czynach, 0 tern jest autor zAr6wno z wszystkimi humanistami C 
przekonany jak najmnocniej i zapowiada to nie tylko w przedmowie, ale 
z prawa tego robi obszerny uzytek, gdy przemilcza 0 jednych osobach a pOq- 
nosi zaslugi innych. Najwi
cej charakterystycznem jest konsekwentne przemil- 
czanie Olesnickich; niew
tpliwie wchodzi tu w gr
 jakas niech
e ku arcybisku- 
powi Zbigniewowi, ale obok tego mogly wplyn
e na autora i inne wzgl
dy. 
Kallhnach, tak bliski dworowi kr6lewskiemu, nie chcial moze w Historyi 
poswi
conej Kazimierzowi Jagiellonczykowi, wspominac 0 kardynale, kt6ry 
popieral zakrojon
 na szerokq skal
 ale w skutkach nieszc

sliwq polityk
 
w
giersk
, i kt6ry stal w opozycyi do kr6la Kazimierza samego. Kardynal 
zreszt
 wraz z rodzinq sw
 nie byl milym Rytwiailskim a 0 Grzegorzu z Sa- 
noka n1ial - jezeli wolno to wywnioskowac ze slOw Dlugosza z powodu 

mierci arcybiskupa Iwowskiego - zapewne nie bardzo korzystne wyobraienie. 
Dose zatem powod6w by 0 nim milczec. Zato dw6r kr6Iewski nie wyczytal 
w Historyi nic, coby go moglo razic. Kr61 Wladyslaw jest sarnodzielnym 
i bohaterskim mlodzieilcern , przyst
pnym wszelkim szlachetnyrn uczuciom. 
Swiatlo, jakie nan spada, jest nawet za korzystne, bo wiadomo, ie z powodu 
mlodego wieku nie byl a prawie nie m6g1 bye zupelnie salnodzielnym. Grzegorz 
z Sanoka, dobrodziej i przyjacieI autora, zyskal liczne pochwaly; oczywista 
jednak przecenial Kalli'lnach stanowisko 6wczesnego sekretarza kr61ewskiego. 
Charakterystyczn
 rzecz
 jest, :i\e autor, podnosz
c zawsze i wsz
dzie gl
bok
 
wiar
 i religijnosc Grzegorza, nie zawahal si
 przeciei wlozyc mu w usta 
zdail 0 religii chrzescijanskiej zanadto ryzykownych (rozdz. XLIX.). Rody 
pan6w z Rytwian i z Bnina nalezaly do kola protektor6w i przyjaci61 autora, 
stqd wspomina 0 nich bardzo cz
sto. R6wniei nie zapomnial 0 swych ziorn- 
kach, gdy przeora z UrallY wywodzi z Florencyi (rozdz. XV.) ani 0 wlasnych 
swych sercowych sprawach, gdy znalazl miejsce na wzrniank
 0 :t boskiej 
Fanii f: a dziadka jej Leszka Bobrzyckiego przedstawil jako wzor rycerza. 
Zaiste z wszelk
 slusznosci
 m6g1 Kallimach s&dzic, ie od niego, jako od 
autora, zalezy slawa Iudzka! Wszak nieznany Sk&(r'l
d Leszek iyl odtqd 
w pami
ci ludzkiej a wyjasnienia Zeissberga nie zdolaly go wyrugowac nawet 


n) Burckha'i'dt - Gei[Jer: I., 275 -- 278. 
l\Ienschen. C) Ibidem I., 178. 


b) Ibidem I I., Entdeckung des 


..
		

/monumenta_VI00025_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


17 


.. 


z naukowych rozpraw. Wobec W
gr6w jest Kallil'nach umiarkowany; usuwa 
wszelkie zarzuty Dlugosza (np. w rozdz. XV.) i nie pozwala sobie na tak 
obelZywe dla nich slowa a, jak: O! gens maligna J gens perfida! Z Hunyadego 
zdj
l slusznie odiu,»,-, rzucone nan prz-ez naszego dziejopisa, i wyznacza mu, 
zgodnie z prawd
, zaszczytne 
tanowisko. Do kardynala legata Juliana zywi 
niech
e; na niego sklada wszeIkie winy za kl
sk
 warnensk
 a nawet majestat 
smierci nie zdolal autora usposobie przychylniej. Czyi mialby w istocie autor 
odzwierciadlac uczucia k6l sobie bIiskich? Zapatrywania religtjne Kalli'»U1tCha 
s
 w duchu humanist6w b a wi
c w duchu tolerancyi (rozdz. XXXVI. 
i XLII!.). ZwoleIll).ik zasady »sob6r nad papiezem c (rozdz. XXVIII.) a prze- 
ciwnik don1inuj
cego wplywu kosciola na iycie prywatne i. publiczne uwaia za 
podstaw
 panstw res tlJ,ilitaris et iustitia (rozdz. XIV.). ChociaZ nie powtarza 
za Dlugoszen
 c opowiadania 0 karze, jaka spotkala lami
cego post zolnierza, 
wierzy przeciez najzupeh1iej w poganskie fatuln, przepowiednie przyszloscl 
i prognostyki (rozdz. VI., LV., LVII. i LXVII.). 0 powsfaniu pa.nstw ma 
tyIko niejasne wyobraienie, skoro slldzi, ie narody powstaly e,a, convenanun 
multitudine casu congregata (rozdz. XIII.). . 
Najslabsz
 stron
 Hi11toryi jest chronologia; roku nigdzie nie wymienia 
a wyj
tkowo tylko okresla dzien i to.- zawsze falszywie. Zaniedbanie chronologii 
sprawia, ze autor zestawia odr
bne i zupelnie niezalezne fakta w -stosunku 
przyczyny do skutku ( rozdz. XX V. uw. ). Liczb
 _ wojsk, plan i przebieg 
bitwy zna doJdadnie, ale wlasnie ta d01dadnosc budzi Powlltpiewanie i kaie 
przyjrnowac te wiadomosci z zastrzeieniem. 
Og6lny s
d 0 wartosci historycznej dziela musi bye ujemnym; rzecz
 to 
wprost zdrozn
 powolywae si
 w pracy .naukowej na Hi8toryq, Kallimacha, 
jako na pierwszorz
dne zr6dlo historyczne. 
Pod wzgl
dern formy za.to stoi Historya dose wysoko. Kunszt historyczny 
zasluguje na uwag
. Autor umie wysuwac na pierwszy plan rzecz gl6wII:! 
a pOlnin
e lub postawie w cieniu drobnostki; przedstawia wypadki wedlug ich 
wewn
trznego zwi
zku, stara si
 zgl
bic motywa dzialajllcych os6b, opowiada 
zywo, pragmatycznie i przejrzyscie. Sty 1 , mimo uchybien, kt6re trzeba choc 
w cz
sci poloiyc na karb kopiSt6w, jest gladki i ozdobny; widae, ze ,autor 
nie tylko znal klasyk6w ale przeR
' si
' ich duchem. Dowodem caly spos6b 
pisania tudziez takie szczeg6ly, ze np. nigdy .nie podaje daty na spos6b sre- 
dniowieczny, wedlug swi
t,. ale na spos6b rzymski.; kosci61 nazywa templum, 
o mszy' sw. nie wspomina ale wyraZ
 si
 laudes gratesque deo actae i t. 
., 
terra Dlugoszowe w znaczeniu podzialu administracyjnego jest u niego praetura 


a) Dlugosz: Historya XII., 646. 
C) Dlugosz: Historya XII. 
 666. 


b) Burckhardt - Geiger: II., 261. 



 Monument3. Pol. Mist. T 
 VI. 

 .Utl 
-. ,1; 
 

 
 
- [i: " f "r,..;:" 
. L'''..u!:lM_ 


2 


, d,n\\
 .
		

/monumenta_VI00026_0001.djvu

			18 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


i 1. d. Styl wykazuje wiele podobienstwa do sposobu pisania Sall'Ustiusa, choo 
nieobcy autorowi ani Liviu8 ani Cycero. 
Jeden jeszcze ale wielce mily obowi
zek pozostaje mi do spelnienia: zlo- 
zyc podzi
k
 tym Panom, kt6rzy mi wydanie Hisloryi ulatwili. W szczeg6Inosci 
zas sldadam serdeczne podzi
kowanie Prof. Dr. 8nwlce, za kt6rego posredni- 
ctwem otrzymalem opis kodex6w rzymskich; Prof. Dr. Plaszyckiemu za przy- 
slany mi opis kodexu petersburskiego i por6wnanie kilkunastu miejsc textu; 
Dr. Wislockienlu za informacy
 w sprawie wydania frankfurckiego; Dr. w: 
Ozermakotvi wreszcie za poszukiwania w bibIiotece berliIiskiej. 


We Lwowie w marcu 1890.
		

/monumenta_VI00027_0001.djvu

			Philippi Callimachi Expe:zeientis ad serenissimum principem 
i- 
m
rum Poloniae etc. regent inviclissi1nu1n praefatio in Res gestas in 
Hungaria et contra Turco8 per fratretn ipsius divu1n Wladislaum Poloniae 
atque HU'I1{Jariae regem inclitum 1. 


Petrum de Bnino a, VladisIaviensem episcopum, deus nasci, rex invictissime, 
in regno tuo voIuit non solum, ut esset in his, quae ad rem divinam attinent, 
quoddam priscae sanctitatis specimen vereque religiosorum pontificum imago, sed 
etiam ut haberes in humanis consiliarium prudentia, fide, constantia, gravitate 
antiqua praeditum. Is aliquando cum divo Casimiro b, £ilio tuo, qui aut omnino 
nunquam nasci aut perpetuus esse debuit, sennonem cUln haberet de rebus 
a maioribus tuis magno animo excellenterque gestis descendissentque S tandem 
in mentionem Vladislai, illustrissimi fratris tui, quem sibi Hungari praefecerant 
post regis Alberti mortem, et simuI multa repeterent de varietate fortunae 
actionumque et consiliorum, quibus Hungariam tenuit usque ad pugnam ilIam 
cum Turcis, post quam in terris minime comparuit; visa est ambobus res 
dignissima, quae Iitteris mandaretur, utpote 3 quae legentium animos praecipua 
quadam voIuptate explere posset propter ancipites varieque memorabiles eventus 
rerum ac temporum in beIIis, quae mira illic casuum vicissitudine aut extrahi' 
aut confici contigit. Quandoquidem per id telnpus viribus suis Hungaria non 


1) Reg. 8uec.: P. Callimachi Etrusci ad serenissimum principern Casimirurn Poloniae 
et cetera regern invictissimum praefatio i t. d. jak tV texcie. - Ottob. i Pb. 
podobnic jak poprzedni - Aug.: P. Callimachi Experientis Geminianensis in Historiam 
de VladisJao Poloniae et Hungariae Rege sive Clade Vamensi ad Casimirum Regem 
illius fratrern praefatio. - Kr. Philippi Callimachi in libros tres De rebus gestis 
a Vladislao Polonorurn atque Hungarorum rege ad Casimirum 'regem praefatio. 
I) Kr. descendissetque. a) Aug. ut puta. 4) Aug. protrahi. 


a) Piotr z Bnina Moszynski byl biskupem od r. 1484 -1493. Gams: Series 
Eprm. 345. b) Kazimierz sw. umarl w r. 1484. Acta Sanctm'"'um, MarUi. Vifa 
s. Casimiri auclm'"e Zachar'ia Ferrerio p. 350. 


2*
		

/monumenta_VI00028_0001.djvu

			20 


PHIL. CALLIMACHI EXPERJENTIS HISTORJA RERUM GESTARUM 



ecum tantUlllmodo per civilenl dissensienem saepe conflixit, sed in externos 
quoque studio _ religionis nosirae arnris 1 sub Vladislao susceptis 1 felicitate 
pugnandi adeo ceterorum Christianorum ad Turci nomen fractos deiectosque 
iam pridem animos erexit, ut pauci admodum in tota Europa tunc fuerint, 
qui ad Christianae rei ac nominis defensionem vel momenti vel consilii aliquid 
non attulerint. Petierunt igitur a me id negotii assumi et liUerarum lucem 
adhiberi dictis factisque per se quiden1 splendidis et magnificis, sed quae obIi- 
via I paulo post o.bscurata foret s, si scriptorum monumentis non illustrarentur. 
Itaque ego, qui scirem n1eum esse considerare non quantum possim, sed 
quantum debeam studii, operae facultatisque conferre te. 1 ac tuis omni vene- 
rationis' ac laudum genere celebrandis. et, si fieri possit r consecrandis interque 
immortales ac beatos referendis,.' quippe quod Ii ultra etiam qUaIll impudentis 
votum optare auderet m
 ad eo - t::xtuleris atque ornaveris, ut 6 nec tibl quideln 
aut domi aut foris augendi mei locum aliquem 7 reliqueris, id, quod in tuam 
tuorumque .Iaudem ac gloriam .petebatur, pro virili mea facturum me recepi. 
NoIui enim cum referendi aliquandd libi gratias 8 racultatem minime sperare 
posseln, videri et I voluntatem defuis!5e. Licet igitur inteIIegerim plus mihi 
imponi, quam quod aptissime ferrem, quol1iam 10 in alterutro peccandum erat, 
subire ineruditi ingenii, qualn ingrati animi notam maIui. Nam etsi scribendo 
illustrissimi fratris tui sublima 11 facta verbis minime aequavero, cum virtutis 
etiam infelices exitus Iaude non careant, non dubito futuros, quos grati animi 
mei voluntas moveat, ut quare scripserim potius, quam quomodo considerent. 
'Iu quoque, qui me in re ista vide as plus ausum, quam praestare posse spe- 
rarem, minime dubitare debes non mihi sed fortunae me,ae adscribendum esse 
quicquid est, quod in tuam tuofmnque gratiam non efficio. Ceteruln priusquam 
expIicandorum seriem aggredior cum regionum, de quibus habenda est mentio, 
tempus pleraque nomina commutarit, quo facilius ubi et a quibus nationibus 
quidquam l
 gestum sit intelligatur, maxime ad rem pertinere putavi earum' 
terrarum situs veteresque appellationes, quantum diligentia .et coniectura con- 
sequi potui, nominibms, quibus hodie nuncupantur, accomodare. 


1) Aug. i Kt'". arma . . . . movens. 


I) Aug. oblivione . . . . Obscul.a forent 


a) Aug. tibi; 'HTd. brak tego slowa. ') Kr. veneratione. 
8) Kt'". ut ne locum quid em tibi; AU!J. et nee quidem tibi. 
8) Kr. gratiam. 9) Kr. etiam. 10) Aug. quoniam vero. 
Zl"eszt
 inne: sublimia. 12) Wd. quicquid; Kr. quidque. 


6) K,.. quippe qui. 
'1) Aug. brak.. 
11) Tal\: W1
., 


..
		

/monumenta_VI00029_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


21 


Ultimi Europae ad orientem ac septentrionem anguli, quem Sarmatiam 
dixere, meridionale latus, quantum est inter Tyram Axiacumque 11 amnes ad 
Euxinum mare porrectum et plerisque in locis, maxime circa Htus Ponti, etiam 
ultra Axiacum. Podolia 1 nunc appellatur. Inde Russia S est usque ad Borysthe- 
nem a, cuius utramque ripam ubique sursum ad caput ipsius obtinet; deinde 
inter orientem et septentrioneIn conversa supra Tanais a ortum ad Rhipaeos b 
montes porrigitur, a quibus aItera demum. fronte in Sarmaticum Oceanum C ultra 
Chersinicum s ad Furstam d fluvium, altera vero in Asiam ad H yperboreos e 
Hippophagosque Sarmatas procurrit '. Quicquid vero veItlt a tergo Russiae, 
inter ips am Tanaimque et Maeotidem remanet, Tar-tari I) tenent. Litifania G vero, 
interiora Sarmatiae ad Venedicos f Bondinosque montes obtinens, qua meridiem 
atque orient em spectat 1, Russiae obtenditur. Eius autem septentrionalia Livonia 8 
excipit ac Prussia et Pomerania 9; quae regiones a Bondinis Alanisque g montibus 


1) Na boku stronnicy w lrod. Wen.: Podolia; poniewaz podaj
 napi5Y na boku stronnic 
tylko z weneckiego kodexu, wi
c odt
d opuszczam dodatek: Kod. wen. I) Na 
boku: Russia. 8) Aug. Chersonessum zupelnie bl
dnie, gdyz mowa tu 0 rzece 
wpadaj
cej do Baltyku. ') Aug. percurrit. Ii) Na boku: Tartaria-Lytifania. 
6) Aug. i Krak. stale: Lithuania. ') Aug. spectent. 8) Na boku: Liuo- 
nia-Prussia. 8) Wn. i Wd. brak: et Pomerania. 


a) Tyras (Danaster) = Dniestr; Axiacus dzis Teligul (Lolling tV MilUer 
Iwan: Handbuch der klass. Alterlums - WiBsenschaft III., 235). W Atlasie Spru- 
nera-Menkesa jest AgalingW3 rzeka uchodz
ca do Czarnego morza mi
dzy Bohem 
a Dniestrem; Borysthenes = Dniepr-; Tanais = Don. b) g6ry w p61nocnej cz
sci zie- 
mi, 0 kt6rych wyobrazenia starozytnych s
 r6znorakie. U p6zniejszych geograf6w nalezy 
rozumiec zachodnie odnogi g6r Uralskich. Tak Cl. Ptolemaeus: Geographia wyd. Ko- 
lonskie 1540., 131. c) Baltyk. d) Chesinus (Chersinos) rzeka w Sarmacyi europ., 
dzis aIbo Parnawa albo l.owat rossyjska. Pauly: Realencyclopiidie; (Gliszczy1iski M. : 
F. Kallimachi G. 0 kr6lu WladY8lawie 30, 7, s
dzi, ze jest ni
 dzisiejsza Dzwina 
Ba
tycka). - Fursta ani podobnej nazwy rzeki nie zdola
em w Sarmacyi odszukac. 
e) Hyperborei Iud bajeczny ; p6zniejsi poeci i geografowie wyznaczali mu siedziby 
na zachodnich lub p6tnocnych krancach ziemi. - Hippophagi Sarmatae mieliby 
siedziby nad Kam
 w okolicy dzisiejszego Permu. f) CZ
sC wa
u Uralsko - Baltyckiego 
na granicy Prus wschodnich. g) Alaunus mons u zr6d
 Desny i Donca jako 
cz
sc wa
u Uralsko - Karpackiego. (Spruner- Menkes: Atlas).
		

/monumenta_VI00030_0001.djvu

			22, 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GES1'ARUM 


reliqua Sarmatiae occupant ubique ad oceani litus. Ab occidente' vero ad Litifa- 
niam lungitur Masovia 1 circa ripas IstuIae fluminis, quae ab ea parte terminus 
est Sarmatiae. At superiora Istulae ad fontem, tum campos inter montes, qui 
Sarmatici dicuntur, atque ortum Istulae interiectos, praeterea montes ipsos 
Sarmaticos Poloni I tenent; quorum regio in finibus utriusque posita tantundenl 
fere in Germaniam, quantum et 3 in Sarmatiam protenditur per ea loca, qnae 
Ombrones j, Saboci, Sidones et Visburgi a ab initio incolebant. Ceterum qua 
Germaniam incurrit, coniungitur Silesiae IS, quam subinde Moravia G a tergo oc- 
cidentem versus axcipit. SiIesiam vero et Moraviam 7 Quadi 8 oHm et 'Marco- 
maili tenuere sub rege Morabando 9, a quo Moraviam mutatis abiectisque 
quibusdam litferis dictam crediderim. His duabus regionibus Boemia 10 ad 
aquilonem inter montes, qui Sudetae dicti, et silvam Semanam b adiacet. HUIl- 
garia 11 vero, quae Pannonia dice1mtur, non ubique, ut oHm, Danubium habet ad 
Iseptentrionem, sed superato fIumine hinc in Germaniam, iIlinc in Iazyges Meta- 
nastas C se extendit versus Carpatum 11 montem, sub quo Scepusium 11, a Polonia 
procurrens 16, in fines Hungariae desinit. Reliqu
 vero Iazygutn Metanastarum lIS 
et adiacentia Tibisco d amni Hungari r Transilvaniam vocant; cui 16 inter Danu- 
bium et Carpatum adiuncta est Montana Valachia 17, quae a maioribus Dacia 
vocabatur. Huic' velut a tergo ad occidentem apposita est Bossina 18, quam 
Rascia et S
rvia contingunt, illis in Iocis cum ea sitae, quibus Superior Misia 


1) Na boku: Masouia. I) Na boku: Polonia. I) Aug. i Krak. brak. 

) Wd. Ocabrones. 6) Na boku: Silesia. 8) Kr. Moraviam. ') Na boku: 
Moraui8.. a) Aug. quam olim et... I) Kr. Morobando. 10) Na boku: 
Boemia. 11) Na boku: Hungaria. 11) Aug. i Krak. Carpathium, Iecz ozna- 
czaloby to okoIic
 wyspy Carpathos mi
dzy Kreb! a Rodusem polozonej. 1a) Na 
boku: Scepusium. 1
) Wd. i Aug. praecurrens. 16) Na boku: Transiluania. 
18) Aug. i KI". rna szyk slow zmieniony: cui adiuncta est inter Danubium et Car- 
pathium. 17) Na boku: Valachia. 18) Na boku: Bossina. 


a) Ombrones, Saboci, Sidones, Visburgi 'Iudy mieszkaj
ce na p61tlOC Karpat 
przez GalicYil i Szlilsk ku Sudetom (Kieperl : Wandkarte des rom. Reiches; 
Pioletneus 131.). b) Semana silva = g6ry l.uzyckie lub Las Turyngski; tutaj 
zapewne nalezy rozumiec Las Turyngski (Graesse: Orbis lalinus). C) Iazyges. 
Metanastae mi
dzy Dunajem a Cisil. d) Tibiscus = Cisa. 


..
		

/monumenta_VI00031_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHl EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


23 


et Dardania a olim continebantur 1. At Bulgaria S Inferioris Misiae partem et 
utrumque latus Haemi montis iugaque ipsa obtinet usque ad Triballos b, in 
quos Bossinae orientale latus desinit. AItera vero Valachia, cui Moldaviae II no- 
men est a flumine hoc tempore, apud antiquos Inferioris l\fisiae pars fuit; 
protenditur autem inter Danubium et Tyram ab Ierasso ( amne c, Montanae 
Valachiae termino, usque ad Euxinum. Harum autem regionum fines omnes 
nationesque eas incolentes atque urbium situs describere supersedi, non quia 
longum fuisset et laboriosum, sed quia ad historiae huius fi institutum satis, 
quae dicta sunt, sufficere putavi. Eo tantummodo adiecto: Cracoviam e scilicet 
sed em regiam in Polonia, Budam 7 in Hungaria, Vilnam vero in Litifania me- 
tropoJim esse ac principis domicilium d. 


1) Aug. i Kr. continebatur. I) Aug. Ad Bulgariam. - 
Bulgaria. I) Na boku: Moldauie. .) Aug. Gerasso. 
..) Na boku: Cracouia. 7) Na boku: Buda. 


Wn. napis na boku: 
6) Aug. i Kr. brake 


a) Dardania poludniowa cz
sc Mezyi, u zr6dcl Morawy. b) Triballi Iud 
tracki w zachodniej cz
sci Mezyi Dolnej czyli p6zniejszej Dacia Ripensis az do 
Iskeru (doptywu Dunaju). C) Ierassus = Hierasus = Seret; Jung tV Muller 
Irvan: Handbuch III., 540; -- Gliszczynski: F. Kallimacha, 0 kr6lu Wlady- 
slarvie 32, bl
dnie objasnia przez Prut. d) Pierwsza cz
se przedmowy nosi 
dwie cechy: unizonosci wobec kr61a i jego rodziny obok przeswiadczenia 0 waznosci 
uslugi, jakCl oddaje przez napisanie Historyi. Druga cz
se tj. t.raktat geograficzny jest 
wbsnosciCl Kallimacha oczywista w tem znaczeniu, iz nie WZI
 go z zadnego autora 
zywcem, bo zresztCl podane tu wiadomosci by
y w6wczas dose znane.
		

/monumenta_VI00032_0001.djvu

			Incipit narratio 1 . 


I. f3igismundus rex Hungariae, qui uItro ad
 imperium accitus Boemos 
quoijUe sibi postea subiecerat, tanta moderatione annos supra quinquaginta 
regnavit, quod S cum sine virili prole tandem mortem obiisset, Hungari netnini 
subesse maluerunt i, quam duci Austriae Alberto, cui iam pridem Sigismundus 
unicam filiam a suam matrimonio coniunxe.rat 8. Videbatur leniri posse deside- 
rium mitis et sancti regis, si eius filiam apud se regnare intuerentur. Quae 
persuasio subinde etiam paene profuit illius nepoti nondum nato. Nam CUIp. 
Albertus quoque, haud multo post delatum ad se regnum, gravida uxore, vita 
'm. b 616. excessisset, optimates Hungariae frequentes una cum oratoribus despoti Ra- 
sciae C ac Ciliae d comite ad reginam Budae agitantem convenere 4. coeptumque 
est agi de regni statu constituendo. Et primo quidem non 6 exaudfebantur prae- 
t
r voces felicem faustumque partum reginae ominantium asserentiumque mi- 
nime prius de novo rege referendum, quam ilIa peperisset. Deberi id Sigismundi 


I), Reg. Suec. 1 Pb. Initium narrationis. Aug. P. Callimachi Experientis De Vladislao 
rege sive clade Varnensi lib. I. - Kr. P. Callimachi De rebus a Vladislao Bege Polo- 
norum atque Hungarorum gestis liber primus. t) Aug. i K,.. ut . . . maluerint. 
') Aug. iunxerm. ') Na boku: Consultatio Hungarorum et regine de regni statu 
cQnstituendo post .mortem Alberti regis. 6) Kr. nihil exaudiebatur. 


a) Elibieta c6rka cesarza Zygmunta Luxemburczyka. b) Przytaczam str. 
Historyi Dlugosz a wedlug wydania krakowskiego tom IV. Kallimach nie odpisywal 
go iywcem, lecz wiadomosci jego rozwadnial. Co Dlugosz strescil kilku lub kilku- 
nastu Blowy, na to potrzebuje KaUimach nieraz kilkunastu zdan. Aby wi
c m6c 
odznaczyc 
cisle, co wZl
 z Dlugosza trzebaby nieraz wykreslic z peryodu slowa 
poszczei6lne. Poniewai trudno zaznaczyc to drukiem samym, umieszczam litery Dl. 
obok dotyczllcego wiersza a pod koniec rozdzia16w omawiatn wazniejsze zmiany 
wprowadzone przez Kal. C) Jerzy Brankowicz. d } Fryderyk hr. celejski. 


...
		

/monumenta_VI00033_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACm EXPERIENTIS mSTORIA RERUM GESTARUM 25 


recentibus melitis, qui paterna in omnes caritate regnum 1 tenuisset; non 
tentandam fortunam tern ere externis regibus experiendis, cum domi iam I 
forsan affuturus II, qui avi sui eos aequabilitate gubernaret. Valuissetque publi- 
cus favor et gratissima omnibus Sigisroundi memoria, si Iohannes Hunyadianus, 
ante omnes prioris suaeque aetatis magnos viros rerum militarium civiliumque 
artium peritia memorabilis, urgent.ium 4. periculorum non admonuisset propter 
Sunderovium fi oppidum a cum universa paene Rascia iam turn a Turcis occu- Dr. 6U. 
patum sublatumque veluti murum, quo illis obiecto Hungaria satis tuta vide- 
batur. Ea vox quasi frenum a mortui gratificatione curam omnium in praesentes 
necessitates convertit coepitque e ipsorum animis obversari regni orbitas et 
Turcorum in dies maiores vires iterque ad se plane illis patefactum. Praete- 
rea in partu reginae, etiam 7 ut votis omnium correspondisset, dum puer coa- 
lesceret, parum momenti fore constabat ad regni curam et tutelam, cum 
interim virorum animi muliebre regimen aspernarentur propter imbecillitatem 
plerumque illi insitam sexui; et Sl curatores Postumo assignarentur, intellegebant 
regium fastum regiasque cupiditates in paulo ante paribus cOlldicione vel per- 
ferre vel explere durissimum fore. Sed et regina non mediocriter animo sollicita 
haud satis constituebat secum, quidnam maxime in deliberatione tam ancipiti 
esset expetendum, cum aut filio, si nasceretur, regnum abrogandum aut Turcis 
prodendum appareret. Sed neque exploratum habebat marem nasciturum vel 
tam benivola in se ac 8 suos Hungarorum studia etiam 9, si difficultas aliqua 
ingruisset, ad extremum permansura. Diversis igitur divers a probantibus nihil 
aeque ab omnibus laudabatur, qumn si Vladislaus rex Poloniae, paulo ante 
puberem aetatem ingressus cuiusque indoles ac virtus velut humanum modum 
supergressa iam tum magno famae consensu celebris erat, viduam reginam 
uxoreln duceret gentis utriusque rerum summae praefuturus: id unicum colu- DI.6U. 
men adversus 10 domi forisque imminentes turbas, si ea affinitate Polollornm 
robur invictum Hungaricae rei iungeretur. Sed nihil aeque Vladislai assensum 
remoraturum apparebat, quam nascendorum sibi liberorum incerta successio 
propter ventrem, quem regina ferebat. Atque ideo non adversante ilia in id 11 


1) Aug. omnes. 
vigentium. 
8) Aug. et. 


2) 1Vd. brak. 
6) Kr. Sinderoviam. 
9) Aug. etsi. 10) 


S) KT. affuturus esset. 
8) Aug. coepereque. 
Wd. brak. 11) Wd. iniit. 


') Wd. i Aug. 
7) Aug. et. 


a) Dzis Smedcrevo (Semendria) nad Dunajem.
		

/monumenta_VI00034_0001.djvu

			26 PHIL. CALLI MACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


Dl. 6U. consensum, quod 1 si puer nasceretur, Austriae ac Boemiae praeesset s, liberi 
Dl. 617. aut em novi regis, si qui procrearentur, in Hungaria regnarent. Eaque condicione 
regnum et coniugium perferri ad VIadisIaum placuit ita tamen, ut non I prius 
de liberorum successione quicquam S diceretur, quam ex diverso eius rei mentio 
illata 3 foret a. 
Dl.615. II. Designati ad id munus omnium consensu episcopus b Segniensis' Ma- 
thico Talancius fi, Emericus Marcellus, Iohannes Perenus, Ladislaus Palocius 6. 
Quibus Cracoviam venientibus VIadislaus ad mille passus C obviam misit fratrem 
. . 
suum Casimirum, a quo mutua gratulatione suscepti atque in civitatem inducti 
sunt. Postridie vero in curiam acciti ita ad regem verba fecisse traduntur 7 : 
Si vicinitas et rerum variae occasiones ac tempora non coniunxissent 8 regnum 
nostrum cum tuo multis foederibus officiisque mutuis, virtus tamen et felicitas 9 . 
tua, rex indite 10, nobis dignissima visa foret, quae dubiis rebus nostris implo- 
raretu!. Cum enim cordi non fuerit deo optimo maximo Albertum apud nos 
regnare, in cuius electione secuti sumus non quod expediret, sed quod a gratis 
animis recens atque eadem acceptissima omnibus Sigismundi memoria exposcebat, 


1) Kr. brak. I) Aug. brak. I) Aug. nata. ') Aug. Strigoniensis 
bl
dnie. 5) Aug. Thalautius. 8) ](r. Palancius. ') Na boku: Verba 
evocationis Vladislai regis Polonie ad regnandum in Hungaria acciti. 8) Kr. 
coniunxisset. 9) Wn. i Wd. felicis. 10) Wd. inc1itissime. 


a) Pomin
wszy obfito
c sl6w u Kallimacha s
 wiadomosci jego podane w tyro 
rozdziale zup
nie zgodne z D
ugoszem. R6znica polega na tern, ze Kallimach wy- 
chwala kr6la Wbdyslawa i ze wysun

 rozmyslnie na pierwszy plan Hunyadego, 
kt6rego D
ugosz widocznie nie lubi. Wzmianka 0 przywi
zaniu W
gr6w do cesarza 
Zygmunta znajduje si
 w kronice Thurocza (Schrvandtner: Scriptores, Tyr- 
nawa 1765., I., 394.) Wsp61nosc to jednak zapewne przypadkowa, bo inne wia- 
domosci KaUimacha nie kaz
 przypuszczac, iiby znat t
 kronik
. b) D
ugosz 
wymlema nazwiska i godnosci posl6w scislej: Iohannes Segniensis eps., Mathko de 
Thaloncz Slavoniae et Dalmatiae banus, Emericus de MarceUis magister curiae, 
Iohannes maior de Peren et Ladislaus de Paloucz. \Vedlug dokumentu Wladyslawa 
i posl6w (Katona: Historia XIII., I., 23 -- Chmel: Geschte. IV., II., 731 -- 
Dogiell. nr. 14). jest Emeryk de M. magister dapiferorum regal. et comes Simigiensis, 
Jan de Peren magister thauernicorum reg. a \Wadyslaw de Paloucz magister curie 
reg. C) Dlg. powiada: extra civitatem. 


"
		

/monumenta_VI00035_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTlS HISTOB.IA RERUM GESTARUM 


27 


quod facturi prius fuerant, si salvo officio licuisset, te, qUI rex noster sis, 
universi quorum interest unanimi sententia elegerunt. Omittimus ilIa prose- 
qui, quod indoles tua vere regia, quod maiorum tuorum decora illos pellexe- 
rint, ut crederent te unum tam 1 amplissimis duo bus regnis utiliter praeesse 
posse. Coniuncta est utriusque gentis fortuna et prospera omnia utrisque semper 
fuis8e animadverlimus , nisi cum mala quaepiam ratio consilia et res alterius 
ab altera separavit. Sic olim Gothi, sic Vandali aliaeque gentes paene ignoti I 
terrarum tractus, sic postea Tartari per Poloniam prius in Hungariam II, deinde 
in alias etiam regiones irrupere; sic nisi eandem mentem tibi ad suscipiendum 
regnum, quam nostris ad deferendun1 4. deus dederit, prope est, quod ominari 
animus horret, ut Turci patefacta sibi Hungaria in vos inde bellum vastita- 
temque convertant. Dum pro Rascia et Bulgaria, quae duo saepimenta regni 
nostri erant, lentius paulo quam e:xpediret arma nuper induimus, in discrimen 
rerum nostrarum venimus et bellum, quod ab alienis finibus propulsare oportuit, 
in nostris cogimur sustinere. Si nihil ultra peteretur, quam ut succurreres 
discrimini nostro, utique praestaret aliena defendere quam pati sua in pericu- 
lum fi rapi , nunc quando non sola tutela sed ius et arbitrium opulentissimi 
regni ad te defertur, quid est quod maximopere a te e deliberandum sit, de- 
beasne cum tam ingenti ac gloriosa 7 mercede earn dimicationem etiam gemi- 
natis viribus suscipere, cui nostris copiis nostrisque armis semper pares fuisse 
nos scias? Periculum est, ar.bitramur, ne semiermem et ex fuga pugnantem 
hostem, quem sine ullis externis auxiIiis prope contempsimus, si tu paululum 
cum tuis anniteris, finibus nostris non submoveas? Nomen, hercule, tuum 
sine ullis armis ad id suffecerit, vel si molienda vis erit baud difficili 8 conatu II 
regni utriusque rem perpetuo stabilieris 10. Neque ideo, quod ultro expeteris, 
reliqua 11 omnia desperata a nobis putes. In Inaximo multo rum ambitu te iudi- 
cio, non necessitate praetulimus, qui scires aeque, atque illi, regnum admini- 
strare, sed commodius forsan tueri nos iunctis utriusque regni viribus posse:; et 
in primis deberes propter communia utriusque 19 discrimina. Silemus felicitatis 
cuniulum, qui exinde maiestati tuae accedet; quantum verae 13 gloriae et in 


S) Kr. brak. I) Aug. iRnotos. 
pnmo. ') Wd. descrecionem. 
ma ad. ') Wd. ac tam gloriosa. 
conictu. 10) Aug. stabiliens. 
la) Wd. vero. 


a) Aug. i Kr. per Poloniam in Hungariam 
6) Aug. periculis. 8) Wd. zamiast a te 
8) Aug. haud indifficili. I) Wd. 
11) Aug. relinqui. 11) Wn. utrisque.
		

/monumenta_VI00036_0001.djvu

			28 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


praesens et ad 1 posteros conciliaverit i tibi tam incliti regni publicus II de 
virtute tua consensus! Quanta laude effereris , quod tam benigne de te sen- 
tientes gratissima voluntate in fidem susceperis, qui 4, deus omen avertat, si 
repudiati , in discrimen raperemur. Olnittimus quod eadem fortuna res tuas 
manet; non solum vicinum ac socium regnum in periculo destituisse dicereris Ii , 
verum etiam evertisse columen ac propugnaculum 6 Christiani nominis, cuius ma- 
iestas viribus armisque nostris 7 stetit hactenus staturamque confidimus. Sed et 
fortunam dicunt volubilem de am nee facile postea comprehendi, si semel oblata 
contemnitur. Non libet gloriari benignitate 8 caeli ac terrae, quam regno nostro 
natura indulsit, neque vicinitas neque magnitudo rerum gestarum illius eam te 
ignorare permittit. Singula illic sunt eiusmodi, ut magnis periculis etiam bello 
expeti debeant, nedum sponte oblata suscipi. Atque ut intellegas, quam 9 simul 
omnia consentiunt ad felicitatem tuam, id ipsum, quod nos petimus, regina, in 
qua aliquid momenti in contrarium videri poluit, etiam una nobiscum petit 
pignusque et stabilimentum tam salubris utrique genti incepti matrimonium 
suum offert. Ea est ipsius nobilitas et fortuna, ut magnopere probari abs te 
possit, forma vero et aetas non contemni. Sed neque in tanta deliberatione 
audienda est mentio de rebus tam caducis et momentaneis neque voluptatis 
gratia initur matrimonium maxime inter reges, a quibus nihil aliud quaeri solet 
in 10 uxore 10 quam dignitas, ut quam illustres successores reliriquant. Etsi altius 
attenditur propterea, quod regna non nisi unum capiunt, illarum coniugia ma- 
xime sunt expetenda a regibus, quae minus fecunditatis videntur habiturae. ll 
Tu modo ilIa, quae alii per ferrum atque 12 ignes assequenda non dubitarent, 
ultro ad te delata non spernas nec velis esse aut dici minus felix, quam. deus 
atque homines velint a. 


I) 'Vd. in. 
5) Aug. diceri
. 
de benignitate. 
12) Aug. ac. 


2) Wd. conciliamus. IS) Aug. brak. 4) Kr. quod. 
8) Wd. propugnabilem. '1) Wn. i. Wd. brak. 8) Kr. 
9) Aug. quod. 10) Aug. brake If) Aug. habitUl.a. 


a) Cata mowa jest utworem Kallima
ha w guscie humanistycznym a nie brak 
nawet wzmianki 0 dawno minionej przesztosci (sic Gothi, sic- Vandali). Nie 
zawiera nieprawdziwych rzeczy i mogtaby bye powiedzian
 w 1440. f. - w Italii, 
z wyj
tkiem jednak ostatniego ust
pu 0 malzenstwie kr616w, kt6ry moze jest zanadto 
swobodny. 


...
		

/monumenta_VI00037_0001.djvu

			PHIL. CALLIl\fACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 2!J 


III. Dum 1 haec agerentur peterenturque ab Hungaris aderant et 2 Turd 
oratores, quos iam pridem missos deprehenderat in via mors Alberti, qua seu DI. 61:>. 
vere incomperta seu ad tentandum dissimulata peregerant mandata. Offerebat 
per earn Iegationem Amoratus Turcorum imperator militeln ac pecuniam Vla- DI. 613 
dislao ad gerendmn bellum contra Albertum in Boemia., quae mortuo 
igis- 
lnundo in duas factiones abierat, et una quidem Casimiro Vladislai fratri regnum DI. 585. 
defcrebat, aItera propter uxoriam successionem Albertum sequebatur. Ceterum 
foedus in id sanciri petebat, quod S redacta universa Boemia in potestatem 
Casimiri Vladislaus ab amicitia et foedere Hungarorum abstineret. Itaque cum 
defuncto Alberto res integra non esset, oratores per varias simulationes Cra- DI. 614. 
coviae retinebantur in exspectationem, quo res Hungarica post regis mortem 
incIinaret. Eos, quod ex vultu facile notari potuit, ubi per interpret em , quae 
postulata erant, cognovere, ingens maeror cepit et subita consternatio animorum. 
Sed neque eodem s
nsu a Polonis omnibus accipi prius oculi et facies motusque 
diversi, deinde etiam verba indicavere. Cum 4 essent, qui dicerent nihil prae- 
terquam. bellum offerri ab Hungaris; post ceteros omnes frustra imploratos ad 
se iri; minime id onus assumendum, quod omnes alii 6 ferri posse desperassent. 
Sed et malae rationis esse regem SUUln dimiUere, ut peregre regnaret; omilla 
futura in regno turbarum plena et seditionum, si sine rege agitandum foret; 
neminem unqnam censuisse aut navem sine rectore aut exercitum sine duce 
esse oportere aut unum quempiam duabus navibus duobusque exercitibus uti- 
liter commodeque praeesse posse. Non esse exploratum homini, quid in dies 
accidere valeat. Infinita paene, quae abspate rege regnum perturbare queant; 
processuram improborum licentiam in infinitum, bonis vero praesidia 6 et tute- 
lain de!utura '/. Sed ut cetera tolerari possent, perpetuum bellum, qnod 8 domi 
gerendum CUln Tartaris, certe nullo 1110do sine rege aut sustineri aut propul- 
sari posse. Quorum senlentiam Vladislaus, cuius iuvenilis animus abhorrebat DI. 616. 
ab eo lnatrimonio, quod cum regno adeundum erat, cmn rcgina grandaeva 
iam esset 9, facile sequebatur; aliis multis in contrarium nitentibus inprimisque a 


1) Na boku; Legatio Turci. I) Aug. etiam. 
Consullatio Polonorum d
 suscipienda conditione 
ceteri omnes ferri. 8) Aug. praesidium. 
brak. 9) Aug. forel. 


9) Kr. ut. 
ab Hungaris oblata. 
') "I'll. i Kr. defuturam. 


4) Na boku: 
Ii) Alt!!. 
8) K'I'. 


a) Odt
d do koilca rozdziafu w
asno
c Kal., chociai lakoniczny Dl. dostarczyl 
gMwnpgo w
tku.
		

/monumenta_VI00038_0001.djvu

			30 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


Ostrorogeo 1 Dobrogostio I et Cisovensi Iohanne cum Gregorio Sanoceo II. Hi' 
divitias viresque regni, quod offerebatur, extollendo, Turcorum vero res depri- 
mendo, magno animo condicionem suscipiendam affirmabant. Quae de regis 
absentia dicerentur, nihil ad rem attinere; iam pridem assuefactos homines 
etiam sine eo agitare, cum saepe fi Litifaniam a se recipere solitus esset vici- 
nioremque esse Budam Cracoviae quam Vilnam. De his, quae timeri sperarive 
possent, facile esse iam turn volente rege statuere. Quod si quid inopinatum 
casus afferret, regem futurum in propinquo; coniuncta esse inter se regna ita, 
ut non quasi duobus sed tantummodo uni 6 regno rex esset praefuturus et 
eo magis fore in utroque venerabilem, quo utrisque invicern cuique alterius 
vis notior esset et auctoritas. Contra furtivas Tartarorum incursiones satis su- 
perque indigenas Podoliae ac Russiae sufficere; quod si iustum bellum inferre- 
tur, multo facilius fore utriusque regni viribus illud propulsare. Non esse tantae 
gloriae occasionem omittendam, ut rex Poloniae etiam in Hungaria regnare 
diceretur et unus prae ceteris principibus visus, qui tantum regnum rite regere 
ac tueri posset 7. Nullam condicionem repudiandam, nullum periculum non sub- 
eundum pro tam ingenti laude. Non inferri id bellum Hungariae, in quo tan- 
tummodo libertas foret amittenda, quanquam quid non audendum subeundum- 
que pro libertate; sed agi, ut 8 degenerarent omnes a moribus institutisque 
maiorum, templa 9 et sacra omnia profanarentur, sepulcra parentum dirui et 
ossa dissipari, coniuges vero sororesque et liberos aut ad servitutem aut ad 
libidinem rapi intuerentur. Longe praestare tan tam immanitatem submovere in 
alienis finibus, quam in suis postea sustinere. Nullam unquam aetatem tacitu- 
ram immortalem gloriam, quam adipiscerentur, si tam calamitosam necessita- 
tem a cervicibus regni inprimis incliti sed et vicini et foederati et quod non 
nisi per summum scelus deseri posset propulsassent. Ad haec ,solam famam eo 


1) Wd. Ostrogeo. I) Aug. Dobrogosio. 8) Wd. Sarnoceo. ') Aug. brak, 
wi
c byloby to jedno zdanie. II) Aug. i Kr. saepe in. 8) Aug. sed uni tan- 
turn; Kr. sed tanturn uni. ') Aug. possit. 8) Aug. sed magis lle. 9) Aug. 
ternplaque et. 


a) Jestto domysl Kal. zupclnie niewla
ciwy, jak 0 !.em przekonuje ltinera- 
rium Wladyslawa IlL KaL kresli t.u zwyczaj Kazimierza Jag.., kt6ry cz
sto . 
na Litwie przesiadywat '"
		

/monumenta_VI00039_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 31 


inter se vinculo coniunctarum virium duarum invictarum nationum satis futu- 
ram ad Turcum Tatarumque intra 1 fines suos continendos a. 
IV. Et iam deducta eo res erat, ut nemine adversante Vladislaus condi- Dl. 616. 
cion em susciperet, cum renuntiatum est reginam Postumum ex Alberto pepe- 
risse b. Haque cum videretur Vladislaus frustra uxorem ducturus, si filii sui I ad 
regni successionem pervenire non possent, ex integro tota res coepta est repu- 
diari. Sed ubi oratores Hungari explicatis omnibus, quae apud suos constituta 
erant etiam de fiJio, si nasci contingeret, hanc quoque difficultatem amoverunt, 
rursus expugnatus est regis animus, ut 3 ad gloriam et amplitudinem tantarum 
rerum se potius erigeret, ..jUam deprimi pa teretur a brevi voluptate, quam ex 
viridiore uxoris alterius aetate consequi posse arbitraretur. Decreta 4. igitur dies 
sollemnis c et tempIum augustius in arce Cracoviensi, ubi responderetur Hunga- Dt. 617. 
ris. Ibi cum frequentissimi ex omni ordine ad spectaculum convenissent uni- 
versique regni proceres in suggestu ad id praeparato consederent fi, conversus 
ad oratores Vladislaus ubi protulit ea, quae pro loco et tempore ad grati °animi 
testimonium propter praesens in se beneficium visa sunt attinere, quod bene 
verteret utrique genti, quibus condiclOnibus ad se delatum erat 8, ius ac 7 tute- 
lam Hungarici regni suscipere professus est quantum que humana ope fieri posset 
daturum se operam dixit, ne tam benigni de se iudicii Hungaros poeniteret; 
ipsorum iam esse curare, ut quae suorum nomine spopondissent rata perma- 
nerent, se in tempore promissis suis afIuturum. Sub banc vocem secutae 


1) Wd. inter. I) Kr. eius. ') Wd. brak. ') Na boku: Respondetur 
Hungaris et conditio ab eis oblata suscipitur. 6) Aug. consedissent. 8) Aug. 
i Kr. delata erant. 7) Aug. i Kr. et. 


a) Tre
c ust
pu zgodna z D
ugoszem zawsze jednak z Mm zastrzezeniem, ze 
Dt sk
py w slowach. Doda
 Kal. 0 niebezpieczenstwie groz
cem od Tatar6w; Dt 
m6wi, ze doradzaj
 przyj
cia korony: aliis vero, parti videlicet maiori et saniori. 
Kal. zas wymieni
 Jana z Czyzowa , kt6rego zDaczenie bylo w6wczas wielkie, 
(porownaj m6j: Wykaz dostojnikdtv etc. z cza86w Wladyslatva IlL) i Dobro- 
gosta z OstrO!0ga a to zapewne w tym celu, aby z nimi przemycic swego przyja- 
ciela i opiekuna Grzegorza z Sanoka. b) W dniu 22. lutego 1440. r. (Patrz 
moj
 rozpraw
: Ostatnie lata Wladysl. IlL 13.). C) Stato si
 to dnia 
8. marca 1440. r. (Ostatnie lata Wladysl. IlL 14, 1.). -- Dt 617. N
dnie in 
die dominica Reminiscet.e.
		

/monumenta_VI00040_0001.djvu

			... 


32 PHIL. CALLIMACm EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


Dl. 617. acclamationes feIicia omnia utrique genti ominantium et in publ
ca gratulatione 
Jaudes deo et grates actae omnibus in templis. Turcis subinde respODsum: 
rerum mutation em , quae mortem Alberti subsecuta esset, eorum legationem 
irritam reddidisse; ceterum 1 quando et in Hungaria V
adislaus erat regnaturus 
factam exinde maiorem occasionem foederis amicitiaeque ineundae I, si modo ea 
res cordi forat 15 Amorato et si finibus suis contentus pacis consilia complecfi 
vellet. HUJ1gari responso accepto constituere inter se ilico, ut u.lii apud Vladi- 
slaum remanerent, qui eius in Hungariam profectionem 
timJllarent 4., alii ad 
Dl. 618. re
inam optimatesque perferrent ea, quae acta erant et decreta. In P910nia -'. 
mansere episcopus Segniehsis fi et Vladislaus a, ceteri gratulabundi retro iter ad 
Dl. 619. reginam converlere. Visum est Vladislao e mittere cum illis eti:--.m legatos soos, 
qui tam reginae quam optimatibus publice ac privatim gratias agerent tempusque. 
adventus illuc sui nuntiarent. Decreti igitur ac missi ad eam rem obeundam 
Dl. 619. Sandivogius Ostrorogeus €t Iohannes Cognespolensis b scriba regius. Ceterum 
feslinantibus Hungaris, ut quae ad nutum suorum feliciter transacta putabant 
nuntiando omnes gaudio opplerent, Poloni in via subs tit ere 7 paulatimque sub- 
sequebantur C. 
V. Interea regina 8 seu quia desperasset marem parere, cum tantarum 
rerum in spem natum intueretur 8, crudele nimium et immane videbatur 10, 


1) Na boku.o Respondetur Turcis. I) "",no i Wd. iucundae. a) Kr. fieret. 
') Aug. urgerent. ") Aug. Strigoniensis. ..) Na lHJku: Legatio Vladisl'ai ad 
reginam optimatesque Hungarie. '1) "Ita. subsistere. 8) Na boku: Regina 
institutum. quod erat de V1adislao, mutat redeuntesque ad se oratores careen -man- 
cipat. 9) Aug. cum natum videret in spem tantarum rerum crudele... 10) .AUg. 
appariturum sensit. 


a) Se. de Paloucz. b) S
dziwoj z Ostroroga byl wojewod
 poznanskim 
a Jan z Koniecpola kanclerzym kor. C) Dlg. opisuje uroczyst
 audyency
 do
c 
obszernie, dodaje ze biskup Jan wypowiedzial mow
 pOtVazni} i p
knf}, ze poslo- 
wie ukl
kli przed kr6lem, ze kr61 im pi
knie odpowiedziat Kal. sfingowawszy juz 
jedn
 mow
 posMw w
g., p.oprzestal tu na og6lnikach. Odprawy posMw tureckich 
nie podal Dl. Charakterystycznem jest tez, ze wedlug Dt kr61 przyjmuje koron
 r 
przez wzghld na wiar
 1 czego KaL tak stanowczo nie za:znaczyl, dalej ze wedlug 
Dl. odspiewano Te Deutn laudamJl.S per universas ecclesias, kt6rych to wyra
6w:. 
humanista uzyc nie chcial - lecz zmienil je tak, iz moglyby zD!ilesc miejsce 
w kazdym klasycznym autorze.
		

/monumenta_VI00041_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARU.M 33 


SI veluti propter novi mariti caritatem sacratissimorum affectuum obIita mater 
a debita successione regni filium exclusisset, seu adducta persuasionibus 
quorundam, qui rei Polonae 1 male affecti erant praesertimque comitis Ciliae, Dl. 618. 
qui tutorem se Postumi fore ac summam rerum obtenturum credebat, senten- 
tiam mutaverat atque ideo redeuntes ad se oratores suos in vincula coniecit Dl. 618. 
moxque voluntatem suam immutatam promuIgavit i. Ea res, prout cui usque ani- 
mus 8. ad hanc vel ad" illam persuasionem acclinatus accipiebatur, nonnullis 
indignissime ferentibus tam salutare utrique regno inceptum vel unius Inulieris 
inconstantia vel co mitis Ciliae cupiditate in irritum verti et reginae, si persua- 
dendo adduci nequiret, ut conventis staret, afferendam vim censentibus. 
Apparebat II enim spem profligandi externum bellmn in id recidisse, ut si Vla- 
dislaus prosequi 6 perseveraret evocationmn suam, regnum domesticis seditionibus 
Iacerare 7 oporteret; futuros 8 namque, qui omnia extrema paterentur et face- 
rent prius, quam publicam et communi 9 consensu datam Vladislao fidem vio- 
larent et qui spe meIioris fortunae, si res tumuItuarentur, in contrarium agerent 
reginaeque assisterent. Multi etiam divinitus earn mentem reginae datam inter- 
pretabantur, quasi deo earn regnorum inter se vel uti confusionem improbante, 
in qua, ut infitiari nequirent 10, quaedam inesse commoda submovendo bello, 
quod a Turco imlIlineret, maiestas tamen et nomen rei Hungaricae interitura 
esset actionumque omnium gloria domi atque foris ad Polonos perventura; ne- 
minem unum exinde crediturum ab Hungaris peregrinum regem alia ratione 
accitum, nisi quod sine PoIonis subsistere desperassent. VIadislaum quoque 
propensiore affectu 11 erga suos futurum. Satis experiendo compertum prioribus 
temporibus Hungariam ad retinendam dignitatem suam externa ope non indi- 
gere. Denique deum ipsum in partu reginae plane indicasse, quem regem vellet 
apud eos esse. Haec et pIura eiusmodi 12 i&.ctabantur non vulgo solum, verum 
etiam in conciliis 18 optimatum. Sea et civitates nonnullae 11. inprimisque Casco- 
via 16, Bardeionum 16, LuboIia, Crepnicza 17 et ceterae finibus Poloniae obiectae 


1) Aug. Polonicae. t) Aug. i Kr. provulgavit. ') Na boku: Cogitationes 
Hungarorum post mutatam regine voluntatem. ') Aug. i Kr. brak. i) Aug. 
cum videretur spes. e) Kr. persequi. ') Aug. lacerari. 8) Aug. appa- 
rebat enim fore, qui... V) Kr. communem. 10) Aug. nequiret. 11) Kr. 
propensione affectum. 11) 'IV'd. huiusrnodi. 11) Wd. i Aug. consiliis. 
1') Na boku: Plereque civitates videntes discordiam procerum ac regine se muniun! 
in eventum. 15) Aug. i ](rak. Cassovia. Ie) Wd. Barduonum; Aug. Bara- 
dinum; Krak. Bal'deiovium. 17) AU{!. Cremnizia; Krak. Cremniza. 


Monumenta Pol. Rist. Tom. VI. 



 
i>
		

/monumenta_VI00042_0001.djvu

			34 


PHIL. CALL1MACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTAnCM 


lam turn in. tanta volllntatmll yarielatc inIlllinentium cerlmniuUlll discrilllina 
intuentes, ut otiose 1 rei eventum exspectarent cOll1portatis 2 intra moenia. 
omnibus s, quae usui fore credebant seu ferendae obsidioni seu vi' propul- 
sandae, si ingruisset, fossas, 1l1UrOS, propugnacula impigre reficiebant ac firma- 
Dl. 619. bant. Quae ut agebantur vulgo ad legatos ti Polonos delata 6, ut retro in 
patriam iter verterent, adegerunt. Et cum ab 7 regina impensius revocarentur 
non ausi sunt se illius fidei committere; quod si fecissent, fanla tenuit potuis::::e 
facile' omnia in integrum re tunc recenti per ipsos restitui a. 
V I. Non solum 8 reginae 9 voluntas ilnnlutata, sed caedes b etiam Sigi- 
Dl. 619-21. smundi ducis sub idem tempus in Lititania commissa seculaeque illam diYer
ae 
Dl. 623. ibidem factiones et fames, qua deperditis frugibus propter aestafis intemperiem 
eousque'laborabatur, quod 10 promiscue cum pecoribus non humanis cibis sed 11 
. arborum 12 cannarmnque radicibus mortales vesci cogebantur IS, hiems praeterea 
inusitate constanterque rigens usque ad pernicieIn iUI11entorllm hominumque, 
ad extremum lues, qua insolitis alimentis fluida labefactaque 14 corpora vulgo 
extabescebant, poterant Vladislaum a. transcendendo in Hungariam retinere, si 
modo fatales necessitates evitabiles essent. Haque tam multi
 adversis paene 
invitum retinentibus ille nihilo segnius ad transitum equos, arma militelllque 
Dl. 626. praeparabat indicto 16 conventu Sandeciam Iii, in quo referretur statuereturqufl 
tam de rebus domesticis constituendis, quam de ordine prosequendi 17 sl1sceptam 


1) Krak. otiosi. ,) 1t?cl. comprobatis inter. S) Aug. moenia eis: quae - 
Krak. moenia ea, quae. .) Aug. ad vim propulsandam. 5) }..?a boklt: Le- 
gatio Vladislai ex itinere revertitur re intenta. e) Aug. delata eos. ut... 
') Aug. a. 8) K1.ak. solum vcro. V) Na boku: Constantia Vladislai in pro- 
sequendo id, quod susceperat agendum. 10) Krrtk. ut. 11) n,
. i \'
d. brak. 
1') Aug. arboruni corticibus. 1S) K'I.ak. cogerentur. 14) Kt.ak. labefactataque. 
15) Na boku: Indicitur in Sandecio conventus, ut ibi referretur statuerelurque de agen- 
dis tam in Polonia quam in Hungaria. 16) n1
. i Aug. in Sandecio. 17) K1'ak. 
persequendi. 


a) Dt zaznacza, ze Elzbieta uwi
zi
a tylko dw6ch posMw, bo trzeci Jan 
de Peren nie przybyl do niej. Zmian
 zapatrywania krolowej przypisuje Niemcom 
a zwlaszcza Austryakom i hr. Celejskiemu. Kal. wy
uszczyl obszernie zapatrywania 
W 
gr6w na t
 8praw
 a to na podstawie sMw Dt: vat'iae eJ'ant nobiliu1n et popn- 
larium voluntates. Jezeli zas dodar 0 zbrojeniach si
 miast gorniczych to szczegot 
ten wynika z dalszego przebiegu vtypadk6w. b) przez ks. Iwana Czartoryskicgo. 


II.
		

/monumenta_VI00043_0001.djvu

			PHIL. CALIJMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 35 


profectionem. Praecesserant VladisIaum ad locum conventui destinatuln mater 
eius regina Sophia duxque Masoviae Boleslaus et praeter paucos, qui regem 
sequebantur, universi etiam regni pro ceres et Litifanorum legatio. Itaque ubi 
rex cum fratre suo Casimiro advenit, Litifani prius auditi 1, qui principatum 
suum post caedem Sigismundi in tumultu esse dicebant ac diversis factionibus 
Iaborare: optimatibus Vladislaum pro principe habendum censentibus, multitu- Dl. 621. 
dine vero ad MichaeIem Sigismundi filium inclinante. Sed et SvidrigaIem, qui 
et ip
e ex principum erat progenie, non nulla oppida occupasse Rutenorumque 
primores spe novarum rerum qootidie ad ilIum congregari; praeterea ducis Dr. 61t. . 
Masoviae copias Droicinum expugnasse. Atque ideo nisi subito succurreretur 
prope esse, ut factionibus intestinis Litifanorum res ac nomen interiret. De 
qui bus cum sententiae rogarentur 2, quamplures erant, qui Hungariam omit- 
tend am suaderent amplexandamque consulendi rebus suis domi occasion em 
oblatam per inconstantiam reginae; satisfactum esse foederatae ac vicinae na- 
tioni tutelam ipsius, cum id efflagitaret, suscipiendo; nunc quando per illam 
staret, quominus conventa perficeretur, temerariuin videri, si neglectis opportu- 
nitatibus suis cum periculo alienos etiam invitos servare aggrederentur. Tunc 
demum fuisse gIoriosum Polonis in Hungariam proficisci, quando S contra Turcos 
advocabantur, nunc intestinis civilibusque certaminibus immisceri caIamitosum 
et turpe fore. Dimittendos esse ad sUos Iegatos Hungaros; si sensissent ilIi operae 
pretium fore coniungi eos' communis regis vinculo et societate cum PoIonis, 
inventuros, quomodo id sine controversia fieret; culpam non servatae in praesens 
fidei penes ipsos remansuram , interim rem Litifanam stabiliendam. Quorum 
sententiam laudabat inprimis regina, tUID quod aegre filium a se divelli ac 
peregre regnatum ire patiebatur, turn quod oriunda ortaque Russia ti magnopere 
angebatur patriam sualn mutuis seditionibus propter Litif
niae motus periclitari. 
Vladislaum quoque 6 et Casimirum solIicitos habe.hat res Litifana utpote patrius 7 
et avitus principatus; sed et dux Boleslaus, cuius intererat regem non abesse 
a regno propter susceptam a se contra Litifanos actionem, quam iure decidi 
cupiebat, multa in eandem sententiam disseruit. Gregorius 8 vero cum Iohanne 


1) Na boku: Legatio Litifanorum. t) Na boku: Sentencie Polonorum de re Hun- 
garica. ') Krak. cum. ") Krak. brak. 5) Krak. ex Russia. I) Aug. 
V1adislaumque. 7) \Vd. i Kr. paternus. 8) Wn. Gregorius vero Sanoceus, 
lecz dodatek Sanoceus pochodzi z dl'ugiej, p6iniejszej r
ki. 


3.
		

/monumenta_VI00044_0001.djvu

			36 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


Cisovensi et Creslao a Curosvancheo 1 ceterisque, qui iam tum a principio con- 
dicionem suscipiendam persuaserant, dIcere: lIungaros aut non audiri oportuisse 
aut pacta lmplenda; non propter illorum 2 tantummodo postulationes tantum 
negotium susceptum, sed quia commune periculum propuIsandum; eo S constan- 
tius in incepto persistendum', quo illi iam discordes inter se propriores essel1t, 
ut alieno subderentur imperio. Tutius multo fuisse concordes simuI eos ti quam 
in seditione destituere; si viderent PoIonos in incepto perseverantes, deposituros 
simultates redditurosque in fIdem omnes, reginam quoque cessuram viribus, ubi 
eas adesse sensisset. Si res OInitteretur 6 seditionibus intestinis perituros aut ad 
alium quempiam se conversuros, cuius postea vel potentia timenda vel imbecil- 
Htas maiori et sumptu et discrimine fovenda esset; nihil satius quam etiam 
per bellum ad institutum pervenire; si turn 7 demum abstineretur et cupide 
suscepisse et timide destituisse 8 apparituros. Ad Litifaniam pacandam Casimi- 
rum cum aliquibus 9 copiis mitti posse; sed et Litifanos moderatius se habitu.ros 
intellegentes Yladislaum etiam in Hungaria regnare. Ad haec Hungarorum Iegati 10 
parum momenti in regina ad resistendum universorum voIuntati asserebant 
paucosque iIIi affuturos et eosdem sine auctoritate aut gratia, eos autem, quos 
penes rei totius arbitrium 11, satis intellegere nihil posse utilius utrique regno 
et inprimis 12 suo inveniri. Non passuros ad nutum nnius mulieris summam 
libertatis saIutisque IS suae periclifari; habunde prius deliberasse statuisseque, 
quod optimum videretur. Sed et reginam facile aut salubrioribus 11 consiliis 
aut vi expugnari posse reducique 16 in sentent.iam rectam, prosequerentur modo 
Poloni ea, quae cum summa ratione inchoassent b. 


1) Wn. i Wd. Calutiano; Krak. Goslubiano. ') .Aug. i Krak. illo!) tantummodo 
condicionem susceptam sed... .) Krak. atque eo. ") Krak. persistendum 
censuissent, ql1O... 5) .Aug. concordes initio quam... e) Aug. comreitteretur. 
') Krak. tunc. 8) Wd. desinuisse. e) Krak. exiguis. 10). Na hoku: 
Adhortationes legatorum Hungarorum ad prosequendum institutum per Vladislaum. 
11) Krak. arbitrium esset. i2) Wd. inprimis regno suo. 18) Wd. summam 
libertatisque suae. 1") Aup. sanioribus. 16) Wd. reduci posse in. 


a) Jest nim niewlltpliwie Creslaus de CuroZtVanky w6wczas kasztelan wislicki 
a po:tniej lubelski (Wykaa dostojnikOw etc.). Bl
dna lekcya Calutiano zdaje si
 
dowodzic, ze kopista nie byl Polakiem. W wyd. krakowskiem starano si
 oczywista 
dziwaczne to nazwisko spolszczyc i tak mamy Goslubiano. b) Zamordowallle 
ks. Zygmunta i powstate stlld na Litwie zamieszki, sp6r mazowiecko -litewski 


...
		

/monumenta_VI00045_0001.djvu

			PHIL. CALLlMACHI EXPERIENTIS mSTORIA RERUM GESTARUM 37 


VII. Decretum 1 itaque secundum Gregorii sententiam, ut progrederetur Dr. 623 a 
in HungariaIJ1 Vladislaus, Casimirus vero cum certo numero copiarum in Liti- 
faniam proficisceretur adiunctis ei primariis viris DersIao Ritifianeo et capitaneo b 
Lublinensi 3, cum BolesIao autem Masoviae duce indutias servari placuit, 
quamdiu II a regno Poloniae rex abesset. Ea quae decreta ad cetera quae dicta 
sunt de necessitate ac commodis susceptae in' praesentia' profectionis pro 
responso data sunt Litifani3 oratoribus. Designati subinde, qui absente rege Dl. 626. 


1) Na boku: Decernitur Vladislai profectio in Hungariam et Casimirus in Litifaniam 
mittitur. t) Wn., Aug. i Wd.: et palatino Lublinensi; Krak. Derslao Ritbvianio 
lastrembecio et palatino Lublinensi. 8) Aug. quoddiu. .) Aug. i Krak. brak. 


a wreszcie kl
ski elementame kresli Dt obszemie. Kal. zbywa to dos
 kr6tko, bo 
sprawy te stojll w dziele jego Da drugim planie. Zato obszernie spisuje w8zelkie 
okolicznosci przemawiaj
ce za podr6z
 do W
gier i przeciw niej, wylicza Dawet kto 
za podr6z
 przemawial. CharakterystyczD
m jest, ze opuscil udziat Zbigniewa Ole- 
snickiego w zjezdzie s
deckim a natomiast wysun
t Grzegorza, dodaj
c mu dw6ch 
magnat6w do pomocy. Zwracam wreszcie uwag
 na wiar
 w fatalizm: si modo fata- 
les necessitates evitabiles essent. 


a.) Rozumie si
, ze Dt nic 0 Grzegorzu nie wspomina. b ) We wszystkich 
kodexach i wydaniach czytamy palatino Lublinensi. Jestto bt
dem stanowczym, bo 
wojew6dztwo lubelskie utworzono dopiero w r. 1471. wydzieliwszy je z wojew6dztwa 
sandomirskiego. (Pawinski: Malopolska III., 12, 3). Zdaje mi si
, ze bt
d popel- 
nil Kal. sam, kt6ry m6g1 nie wiedziec, ze za W1adysl'awa III. wojewody lubelskiego 
nie bylo 1ub tez wypisat Palatino przez przeoczenie. DoJatek Iaslrembecio jest 
zapewne p6zniejszy a zgodny z prawd
, bo Dziedek byl wnukiem arcybiskupa W oj- 
ciecha Jastrzembca. Nie piastowal on nigdy godnosci wojewody lubelskiego, lecz byl 
starost
 sandomirskim, w 1453. kasztelanem rospirskim, 1457. wojew. sieradzkim, 
1461. wojewQd
 sandomirskim (Dt 1. V., 124, 147, 246, 321). Pierwszym jak si
 
zdaje wojewod
 lubelskim byl Kmita z Wisnicza (Helcel: Starodawne pomniki II. , 
805--6 rok 1474.). Starost
 lubelskim w 1440. byl Jan ze Szczekocin i 0 nim to 
zapewne mowa, zwlaszcza, ze Dt 626 przyl
cza go do orszaku Kazimierza. W kOJicu 
nadmieniam, ze kasztelanem lubelskim byl w 1440 Warsius de Ostrow (Wykaz 
doslojnik6w). 


.
		

/monumenta_VI00046_0001.djvu

			38 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


veIuti vicarii in locis opportunis praeessent ac ius dicerent; in praetura a quidem 
Cracoviana Iohannes Cisovensis, in Posnaniensi 1 Petrus I de Bnino b, in Po- 
dolia II Theodoricus Buciascanus '. Vladislaus vero, ubi satis constituta provisaque 
reliqua apparuere, dimissis ceteris unoquoque 1\ ad munera sibi commissa cum 
illis, quos deIegerat, ad constitutam expeditionem progreditur; matrem autem. 
Dl. 627. ac fratrem suum Casimirum 7 biduo se proficiscentem prosecutos tertia die ab 
se dimisit admonitQ prius fratre, qua ratione quibusve artibus cum Litifanis 
agitare oporteret. Eduxit vero secum praeter militarem multitudinem virOB ma- 
gnos et magnis praefecturis honoratos, quos consiliorum actionumque omnium 
Dl. 627-8. socios adiutoresque haberet, in primis 8: Andream et Iohannem Tancinenses, 
Dobrogostium et Sandivogium Ostrorogeos, duos Iohannes Tarnovenses 9, Vin- 
centium et Svidovam 10 SciamatuIeos, Lucam Gorensem 11 , NicoIaum Lassovia- 
num 11 et Gregorium Sanoceum. Is C postea viginti quinque aooos 18 praefuit 
metropoli Leopoliensi; tunc 11 autem 11 maxime ingenio florens et doctrina 
videbatur ad omnia gerenda suadendaque facile idoneus et de quo rex quam- 
plurima 16 sibi polliceri posset. Ad quae accedebat cum decora corporis proceri- 
tate praecipua quae dam animi sanctitas et religio, in quibus adeo eminebat, 
ut nemo regi deum propitiaturus facilius crederetur; eaque est sibi 16 inprimis 
eura deIegata. Ceterum ut divina per hune rex procuraturum rite se credebat, 
ita proeliis conserendis haud minus momenti fore putans in viribus Lesconis 


1) Wd. Patasniensi. ') Krak. Petro; Aug. de Burno; Wd. de Broquo. ,) Aug. 
in Podoliensi. ') Wn. Buciaschanus; Aug. Gunascanus. 5) Krak. brak; 
Aug. tylko: quoque. e) Aug. i Krak. brak; Wd. vero. ') Na hoku: Vla- 
dislaus progrediens ad Hungariam matrem ac fratrem remitlit. I) Na boku: Quos 
Polonos insignes secum Vladislaus eduxit. I) Aug. Tamovianos; Wd. Tamovios. 
10) IWdexy i tVyda,&.ia: Scidova. 11) Wn. Lutium Goranum; Wd. Lutium Gora- 
vensem; Krak. Gorcensem. 1') Wn. Camalucenum; Wd. Gialocenum. I') Aug. 
annis. 1") Aug. i Krak. sed tunc. 11) Aug. i Krak. brak: quam. 11) Krak. illi. 


a) Dl. ma tu terra, co oczywista lepiej odpowiada faktycznemu stanowi rZ6- 
. 
czy; Kal. uzyl wyrazu, kt6ry dla humanist6w byl zrozumialszy. b) Byl kaszte- 
lanem gnieznienskim od 1435.-1440. ale nigdy nie byl vicariU8 czr.locumtenens. 
C) Cafy ten ust
p, piej
cy pochwat
 Grzegorza, jest bardzo zbliiony do podobnegoz 
.... 
U8t
pu w Vita Gregorii cap. X. (patrz nizej). 


...
		

/monumenta_VI00047_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS mSTORIA RERUM GESTARUM 39 


Bobritii a, cuius robur et audacia maximo consensu vuIgo laudabatur, ipsum 
quoque inter praecipuos educendum deIegit. Fuit autem Lesco avus divae Fan- 
nlae carminibus nostris celebris, si qua tamen ex illis gloria esse pob
st b. 
VIII. Inter progrediendum aut em 1 quotidie catervatim confluebant ad 
rogem alii multi ex PoIonia impigri et magni viri, partim ne velut ignavi 
repudiati viderentur, partim cupiditate ostentandae virtu tis in tam nobill expedi- 
tione. Ceterum voIente unoquoque armis, equis et reIiquo apparatu eminere incre- DI. 628. 
dibile memoratu est, quam insignis erat exercitus rerum omnium excellentia, 
cum fere miles quisque egregii 2 ducis speciem prae se ferret. Fama etiam, ut 
in magnis conatibus .usn venit, omnia augebat copiasque et apparatum bellicum 
vix tolerabilem reginae, ad quam Dionisius archiepiscopus LadisIaus
ue Gara Dr. 618. 
banus et plerique alii defecerant, nuntiabant. Quae cum edixisset S arceri 
VladisIaum omnibus munitis in Hungaria locis, ubi receptum audivit Che- 
.smarcum " sollicita, ut fit in re trepida, cogitationes in partes omnes coepit Dr. 628. 
agitare. Ceterum seu desperans post adeo ingentem belli molem excitam pacis 


1) Aug. vero. 
Hungariam. 


t) Na boku: Consilia regine ubi intellexit Vladislaum intrasse 
') Krak. edictu iussissel ') Wn., .Aug., Wd. in Chesmarcum. 


a) Nie odgrywal zadnej roli historycznej. Zeissberg 385. Ciekawem jest, ze 
Przyjaciel ludu, Leszno, rok Xv. t. I. nr. 25, podal portret Leszka Bobrzyckiego. 
b) . Catv ten rozdzia
 jest charakterystycznym dla Kal. ze wzgl
du na osoby, kt6re 
wymienia lub pomija milczeniem. Ze nie pomin
l Grz egorz a , to juz nie moze nas 
dziwic. Dzierzek z Rytwian byl jego pot
znym opiekunem, wi
c oczywista nie zapo- 
mina 0 nim; Piotr z Bnina (biskup wloclawski) byl jego przyjacielem, dlatego 
przypisal Kal. przodkowi Piotra, kasztelanowi wi
ksze znaczenie niz mu si
 nale- 
zato; wzmiank
 0 Leszku Bobrzyckim i Fanii tlumaczy autor sam stosunkiem swym 
mi
osnym. Z pomi
dzy ca
ego szeregu pan6w wymienionych u Dt 626 -- B wybral 
tylko niekt6rych i to niezawsze najznakomitszych. Olesnickich np. wszystkich pomin:tl 
a dla Jana ze Szczekocin znalaz
 miejsce. Moze niedaleki b
d
 od prawdy twier- 
dz
c , ze Kal. przemilczat 0 osobach nie tylko jemu ale i dworowi kr61ewskiemu 
niemilych. Wiadomo np. ze panowie ze Szczekocina nalezeli do owych iuniores, 
kt6rych Dt pot
pia. Alberta Malskiego wymienic nie m6g
, bo urz
d je.go przezna- 
czyl Piotrowi z Bnina. Z arcybiskupem Olesnickim musiat zapewne Kal. zostawac 
w czasie, kiedy pisal History'}, na zMj stopie; moze juz nabra
 przekonania, ze 
niczego od niego nie uzyska. Dlatego 0 Olesnickich W og6le przemilczat
		

/monumenta_VI00048_0001.djvu

			40 


PHIl... CALLI MACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


ac 1 foederis audiendam mention em , seu non inveniens apud se condiciones, 
quae utrinque honeste suscipi pl)ssent, ad sustinendam vim cum suis animum 
convertit. Inprimisque, cum haud ignoraret susceptas vulgo persuasiones caeri- 
moniasque aIiquas in rebus non leve momentum habere sedandis concitandisve 
Dr. 628. popuIorum animis, VissegradlUll 2, ubi praeerat LadisIaus Gara, propere con- 
tendit coronam II, qua vetusta religione ac more Hungariae reges initiantur in 
.. potestatem suam redactura, ne si eius Vladislaus potiretur veIuti rex legitimus 
Dr. 628. populos ad se converteret. Jtaque non adversante praefecto penetrale, in quo 
sanctissime asservabatur' , cum effregisset iIlam tantwnmodo extulit , relictis 
ceteris induviis, quae ad ritUln caerimoniamque coronandorum regum pariter 
adhiberi consuevere; nee mora cum omnibus, qui palam sibi ac Postumo fave- 
bant in ti Comarnum se recepit. Alii 6 vero, quos aut novarum rerum studium 
aut per Iegatos data fides Vladislao aut timor, ne bello cogerentur, sollicitos 
habebat, quanto quisque poterat comitatu quotidie ad ilIum confluebant. In 
eaque 7 festinatione pIeraque hostilia commissa sunt diversis in Iocis contra 
Dr. 628. iIlos, qui reginae affuturi videbantur. Inprimisque Simon Rosgonius 8 Agriensis 
episcopus, cum comperisset 9 in Aperiascio 10 non vigiliarum ordinem, non sta- 
tiones iustas servari, sed secure ac solute agitari, per occasion em noctu id 11 
oppidum intercepit, quo subinde firmato munitionibus ac praesidio Chesmarcum 
venit. Ibi 12 PoIonorum animi, quos propter reginae motus demissos Iabefactos- 
que constabat, rursu.s erecti sunt et confirmati, cum viderent ad se convenisse 
magnam partem 111 ex primoribus Hungarorum, quorum auctoritatem ceteros secu- 
turos aut, si qui adversarentur, minimo negotio cogi posse apparebat. Itaque 
aIacres renovata spe facile ac celeriter incepti perficiendi aIteram Litifanorum 
Dr. 629. Iegationem 11, quae illuc usque ad avertendum in Litifaniam Vladislaum sollicita 
advenerat, dimisere retro ad Casimirum, cui Litifanicae rei cura delegata esset. 
Etsi pIerique, quos non minus discrimina et progrediendi difficuItas quam ea, 
Dr. 629. quae nuntiabantur a Litifanis movebant, cum loanne Tancinensi vel illine 
regredi In Poloniam suaderent, sed ne id fieret annitentibus 16 Iohanne 


1) Au,g. i Krak. aut. t) 1Vd. vestigandum. 8) Na boku: Regina sacram 
coronam Hungarie in potestatem suam recipit. ') \Vd. observabatur. 5) Krak. 
brak. e) Na boku: Hungarorum concursus ad Vladislaum. 7) Aug. ea. 
8) Na boku: Capitur Aperiascium per Agriensem Episcopum. V) 1t-d. conspe
ssent. 
10) Aug. in opido Emperiascio. 11) Aug. ilIud intercepit. 12) Un. ubi. 
IS) 1Vd. brak. n) Na boku: Legatio Litifanorum. 15) Aug. i Krak. annuentibus. 


...
		

/monumenta_VI00049_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARU\f 41 


laroslaviensi a et Gregorio Sanoceo tenuit pudor famaeque verecundia. Constitutum 1 
itaque, ut relicto 2 cum valido praesidio ad custodiam Chesmarchi Nicolao Pe- DI. 630. 
reno Budam versus progrcderentur utriusque regni copiis simuI c6niunctis. DL 631. 
IX. Inter profiCiscendum lente, ut par eral tanto exercitui, visum est 
mittere, qui regni caput Budam praeoccuparent, ne regina, si muniendi a se 
Hlic facultas spatiumque daretur, conatus Vladislai ac suorum deinde' aut re- 
tardaret aut irritos redderet. Datum est id &, negotium Agriensi episcopo et cum 
eo missi Vincentius SciamatuIeus 6, Andreas Tancinensis et Lesco Bobritius b. 
Eos ubi advenere populus in 7 urbem ultro admisit ducendisque munitionum 
operibus manu et cetero omni studio frequens affuit , cum interim praefectus 
arcis Laurentius H
ndrevera deliberabundus, neque adversando neque obse- 
quendo his, quae fiebant, videretur in earn partem i
clinaturus, ex qua minus 
perturbationis in regno crederet excitari. Veniebat ex parte altera Fredericus 
comes Ciliae 8 cum quingentis equitibus missus et ipse ab regina eodem con- Dr. 632. 
silio praeoccupandae Budae. Qui ubi a PoIonis iam 9 teneri cognovit nihil ultra 
tentandum ratus 10 demisso animo statim retro abiit in 11 Comarnum. Augeban- 
tur semper copiae Vladislai accurrentibus ad eum in itinere Hungaris. Ceterum 01.631. 
cum pervenisset Aperiascium 12 diemque unam ad quietem indulsisset exercitui, 
secretarius, quem carissimum habuit, dum in fluviolo 111 ignobili praepropere 


1) Na boku: Poloni Budam petere constituunt et premittunt, qui occuparent. t) KraJc. 
itaque ut praeposito cum valido; Wn. i Wd. brak ut. ') Wd. movendi. ") Aug., 
Wd. i Krak. subinde. 6) Aug. ideo. II) Aug. Sciamatuliensis. ') Aug. intra. 
8) Na boku: Comes Cilie, qui a regina Budam occupare rnittebatur inventis illic 
Polonis rediit re non tentata. V) Krak. earn. 10) Wd. ratus abii in Cornarnum. 
11) Krak. brak. 12) Aug. rna stale: Emperiasciurn; Krak. Eperiessum. 11) Wd. 
formiolo. 


a) \V ed
ug Dl. 629 byli za dalsz
 podr6z
 Zbigniew biskup krakowski 
1 S
dziwoj z Ostroroga. wojewoda poznanski. Potwierdza t
 wiadomosc Epistola de 
successibus domini regis Polonie in primo ingressu in regnum Hungat'i
 
w bibliotece k6rnickiej, Kodex II., 408. -- Dwaj bracia Jan Maior i Jan Gratus 
Tarnowscy (Jaroslawscy) towarzyszfi kr6lowi. Dl. 627. - Iohannes de Tarnow heres 
de Iaroslaw (Liske: Akta grodzkie i ziemskie III., nr, 108 i. t. XIII. i XIV. po 
wielekroc razy). Bracmi jego s
 Rafal i Szpylko (Wykaz dostojnik6w: Capitaneus 
Leopol ). b) U Dt zamiast Leszka jest Iohannes \V oyniczky de Senno.
		

/monumenta_VI00050_0001.djvu

			42 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORlA RERUM GESTARUM 


opitulari pergit accipitri cum anate periclitanti, submersus est a et prodigiosae 
magnitudinis grando cum ingenti procella et fragore caeli decidit. Quibus non 
nihil consternati sunt aniIni in Polonis, minime referentibus vel id 1 ad fortunae 
Dl. 631. casus vel hoc ad aeris intemperiem, sed utrumque Z veIut in prodigium. averten- 
tibus et II prout II cuiusque vel mens erat vel religio diversis in diversum inter- 
pretantibus '. Regina ti vero ubi ad Polonos Budam defecisse intellexil et 
Vladislaunl, qui Agriam iam atligisset, hilari consensu illic a populo exspectari, 
Dr. 632. ad ceteras civitates in officio retinendas festinato itinere Albam RegaIem se 
contulit, ubi 6 praeerat tunc partium suarum fautor Nicolaus Fristarsky 7; ibi- 
que suadentibus, qui illam sequebantur, filiunl suum iam b trinlestrem in templo 
consueto regio titulo et corona solle.nniler insignitmn augustiorem ac veluti 
sacrosanctum populis civitatibusque 8 reddidit, putans futuros plures, qui veri 
regis ac legitilni Hungariae 9 domini partes sequerentur, quaul qui contaminare 
se vellent nota defectionis. Affuere 10 coronationi eiusmodi ex illis, qui paulo 
ante Vladis1aum accersendum censuerant, archiepiscojms Strigoniensis lauri- 
Dl. 632. nensisque episcopus Benedictus, tum Ciliae comes, Nicolaus Fristarsky, Stephanus 
Rosgonius et pIerique alii omnesque mox cum regina contulere se in 11 laurinum. 
Res ipsa turn etiam auctores Inagnopere PoIonos conturbavit, sed eo ventum 
erat, unde regredi nisi re perfecta turpitudo non patiebatur. Haque profectus 12 
Dl. 633. ab Agria Vladislaus per comlnoda intervalla tandeln Bl1danl pervenit. CUln 
appropinquaret factus est ei obviam praefectus arcis Laurentius 13 Hendrevera 
cum liberis duobus et populus effuse 14, cum ipse instructis aciebus 16, ne quid 
subesset insidiarum, ingrederetur 16. Post mutuam gratulationem vismn 17 ea die 


1) Au!!. refel.encium vel illud. I) 1Vd. utl'isque. S) Aug. zamiast et pt"out 
, 
ma ut. . ') 1Vcl. imprecantibus. 5) Na boku: Consilia regine post Budam 
a Polonis occupatam. e) Aug. i K1'ak. cui. 7) Aug. Fristarchi; Krak. Fri- 
statski. 8) Aug. i K1"ak. civitatibusque Hungariae. ") Aug. i Krak. brak. 
10) Na boku: Coronatur Postumus et qui afTuere coronationi. 11) Auy. i K'I'ak. 
brak. Ii) AU{/. i K'l.ak. movens. 13) 1,rd. miejsce pr6zne na wpisanie imie- 
nia, poczem: Gendrevera. U) Krak. efTusus. Hi) J(t'ak. copiis. 1&) Na 
bok-zt: Vladislaus Budam pel'venit. 17) Au!!. i Krak. visum est. 


a) \Ved
ng Dt wypadek ten nast
pi
 10. maja 1440. w Wislowie w rzecc 
Arnath. Sekrctarzem by
 Iohannes Senkonis de Sennow de domo Korczak. b) U Dt . 
vix trimestrem. 


..
		

/monumenta_VI00051_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPEHIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 43 


ab ingressu urbis abstinp.re placuitque subsistere in Pesta 1. Interim- regina per 
nuntios maria montesque pollicendo Hendreverae enixe conabatur persuadere, 
ut in fide atque officio maneret; parumque aruit, quin impetraret magis in 
gratiam memoriae Sigismundi, quam sponsione ditissimarum condicionum, quas 
proponebat. Praevaluit tamen in animo bene instituto ea sententia, quae tutior 
videbatur ad stabiliendum 2 fortunam naufragantis regni. Itaque HIe Vladislaum a 
et suos Jiberaliter in arcem admisit, pro quo beneficio Vladislaus, ut prae- 
fecturam , in qua erat, continuaret edixit, satis confidens mansurum ipsum. 
constantissime in ea parte, ad 1\ quam patriae G incolumitate suadente non 
impetu animi sed iudicio accesserat. Super omg.ia insigne fuit spectaculum cum 
Budam Vladislaus ingrederetur 7, nam praeter magnificentiam ornamentorum 
navium 8, quibus cum instructo exercitu per Danubium transvectus est, ma- 
xime eminebant ubique studia procerum regni utriusque certantium inter se Dl. 8M. 
officiorum 9 sedulitate ad inducendum 10 ipsum quam maxime fieri poterat 
sollemni ac omni genere ornatus instructissima pompa. Sed et milites cum 
ducibus suis, qui premissi illuc 11 fuerant, armati obviam prodierant, praeterea 
sacerdotes cum sacris et religioso apparatu populique promiscue omnis ordinis 
turba innumerabilis. Procedebat ergo militibus stipatus inter voces gratulantium 
felicemque et faustum regi sibique ac regno ingressum eiusmodi 12 exoptantium, 
subsequebantur pro ceres regni utriusque pro dignitate ac meritis, ut quisque 
eminebat, ita ordine antecedentes. Ubi ad templum augustius perventum laudes 
gratesque deo immortali actae, subinde in regiam perducto Vladislao populus 
quid em gratulationem suam in multam noctem produxit variis discursibus per 
civitatem cum cantu tripudiisque et hilari saltatione; proceres vero, cum cre- 
derent suscepti negotii partem maximam transegisse recepta Buda, quieti se 
dedere mox consultari 18, quibus tandem U mediis 16 reliqua sine contentione vel 
mora perfici possent a. 


1) Krak. ad Pesturn. ,) Krak. ad stabiJiendurn naufragans regnum. I) Na 
boku: Vladislaus in arcern admittitur. 4) At«.1. eurn.. ') At«.1. in. ') At«.1. 
i Wd. primo, ') Na boku,. Ingressus Vladislai in Budam. 8) Wd. rnanuum. 
8) At«.1. i Krak. officii. 10) Wd. indicendum. 11) Krak. huc. 11) At«.1. 
elUS. 18) At«.1. consulturi. (4) Aug. brak. 16) Krak. racionibus. 


a) Dl. podaje dokladne itinerarium, czego nasz autor nie ma. Natomiast opi- 
suje obszernie wrazenie, jakie smierc sekretarza kr61ewskiego wywarla i aby lepiej
		

/monumenta_VI00052_0001.djvu

			44 PHIL. CALLIMACHl EXPERlENTIS HISTORlA RERUM GESTARUM 


Dr. 635. X. Ubi Budam 1 teneri a Vladislao j vulgatum est, non solum qui aperte 
partibus ipsius favebant, sed multi etiam 3 alii, qui ad id temporis dissimuIa- 
verant, fidem atque obsequium pollicentes cum gratulatione ad eum confluxere. 
Inprimisque Mathico Talancius, eisdem diebus cura atque opera tonsoris sui 
elapsus custodia, in qua reginae iussu asservabatur, turn Nicolaus Fristarsky, 
Stephanus Rosgonius, Johannes maior Perenus et in quo plurimum in utramque 
partem momenti Iohannes Hunyadianus, praeterea episcopi Vesprimiensis , 
Quinqueecclesiensis, Transsilvanensis, Nitriensis, Sirmiensis, Vacciensis Varadi- 
nensisque' et Colocensis archiepiscopus. Paucaque 1\ iam 6 praeter Cascoviarn 
reliquasque civitates, quae cum illa in eventum a principio se communiverant, 
in regno toto supererant, quae non profiterentur se in fide Vladislai esse ac 
Dl. 635. fore. Venit et a rege Bossinae legatio 7 apparatu virisque insignis, quae repe- 
tito gentis 8 primordio eosdem cum PoIonis auctores generis et communem 
linguam Bossinenses habere cum dixisset et 9 ob earn linguae atque 10 originum 
velub cognationem regem suum magnopere gaudere propterea, quod coeptis 11 
Vladislai felicitatem adesse vulgabatur; multa dh3seruit de commodis, quibus se 
mutuo propter cognation em vicinitatemque relevare possent ac deberent com- 
municatis viribus et consiliis adversus 12 imminentem Turcorum crudelissima.m 
tyrannidem, foedus 13 praeterea et amicitiam sanctissime cuUam servatamque 


1) Na boku: Confluxus Hungarorum ad Vladislaum post receptarn Budarn. ') AMg. 
per Vladislaurn. a) Aug. brak. C) Aug. i Krak. bez q
. 6) Krak. 
paucique. II) Aug. brak. ') Na bolm: Legatio regis Bossine ad Vladislaum. 
8) Aug. gentis seu primordio; Krak. gentis suae prirnordio. 8) Aug. dixisset ob 
eamque. 10) Aug. et. 11) Wd. aptam. 12) Wd. adversus turn. 11) Aug. 
foedusque. 


trwog
 uwydatnic, dodaje od siebie, ze spadl grad i zerwala si
 burza. Wedlug Dl. 
stawial Hedrewara nam6wiony przez kr6low
 pewne warunki, lecz nast
pnie »lepie j 
siE: namyslil c ; Kal. przedstawia ten moment wi
cej dramatycznie, chce widocznie 
choc kilku rysami oddac walkE: wewn
trzn
, jak
 stoczyc musial palatyn przed 
. 
oddaniem zamku kr61owi. Decyduje siE: na ten krok ostatecznie (wedlug Kalimacha) 
ze wzgl
du na dobro ojczyzny, podczas gdy Dt wyraznie kaze si
 domyslac, ze pa- 
latyn widzial dla siebie korzysc w uznaniu kr6la. Ta chE:c uchwycenia momentu · 
psychologicznego wybitnie odr6znia humanist6w, kt6rzy »odkryli czlowieka c (Burck- 
hardt - Geiger: Die Cultur der Renaissance II., 24). 


\.
		

/monumenta_VI00053_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 45 


inter Bossinae ac Hungariae 1 ad id locorum reges vel iniri vel renovarl postu- 
lavlt. Quibus benigne responsum: incrementa successusque Vladislai merito regi 
placere turn propter earn, quam repetissent, linguae atque originum commu- 
nionem 2 turn quod II utriusque paene tantundem interesset, ut quam celerrime 
pacata omni Hungaria contra communes. hostes integris viribus expeditio duce- 
retur '. Gratiae subinde actae, quod in tempore affutur.um se contra Turcos 
communicando actiones et consilia rex nItro polliceretur et ut sic animatus ad 
extremum perseveraret adhortationes adhibitae. Foedus denique Ioter reges ac 
regna confirmatum. Adveneranl & etiam oratores despoti, cuius demissior gratu- Dl. 635. 
latio fuit, ut par erat, quippe quod a 6 principatu suo per Turcos eiectus prio- DI. 686. 
rum Hungariae regum a munificentia alebatur, qui cas urn tanti viri ntiserati 
collocaverant eum in finibus regni assignatis sibi 1 nonnullorum oppidorum 
vectigalibus et iurisdictione, quibus haud indecore praesentis fortunae statum 
ferret et praeteritae desiderium leniret. Itaque ante omnia oratores sui 8 magno 
verborum ambitu commemoratis prope eisdem, quae Bossinenses 9, de cogna- 
tione originum ac linguae cum Polonis purgavere despoti factum 10, quod per Dl. 635. 
nuntios id munus 11 aggressus, quod obire ipsum oportebat 12 , sed accinctum 
iam itineri Turcos avertisse, ne coram veniret; ceterum ambigere ipsum speine 
suae, quae post ademptum sibiprincipatum abductosque in servitutem liberos 
turn primum reviviscere incipiebat, an felicitati Vladislai prius magisque gratu- 
landum foret. Accessisse qnidem accessurumque in dies benignitate dei ad 
gloriaID dignitatemque VladisIai multum, cum nihilominus in summa gloria 
summaque dignitate existeret; sibi omnibus paternis 18 et avitis ornamentis 
spoIiato nee solum domo ac tamiIiari lare sed principatu et patria eiecta u, 
extorri, indigo alienaque viventi misericordia turn primum oriri lucem aliquam 


1) Aug. Hungariae reges ad id locorum inter se eommoda euiusque ad alterum et 
subsidiaria eonnexio propterea foedus et amicitiam inter reges vel iniri... ,) Krak. 
coniunctionem. 8) Krak. quia. C) Krak. susciperetur. 6) Na boku: 
Legatio despoti ad Vladislaum. II) Krak. e; Wd. de. ') Krak. illi. 8) Krak. 
eius. 8) Krak. Bossinensis. 10) Wd. factumque peroportebat; widocznie 
kopista opuscil. 11) Krak. munus esset. 11) AMg. oportuerat. 11) Aug. 
i Krak. patriis. IC) Aug. i Krak. nee solum principatu et patria sed domo et 
lare eiecto. 


a) Dl. liberalitate quoque Vladislai regIs.
		

/monumenta_VI00054_0001.djvu

			46 PHIL. CALLI
IACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


non solum melioris condicionis sed pristinae etiam 1 dignitatis et I fortunae 
recuperandae. Id S felicitatem inceptorum polliceri tum g:eminatas vires duarum 
invictarum nationum, quarun1 neutri ulla praeter alteram disciplina Inilitari 
et alacritate pllgnandi par foret in terris; obver
ari iam hun oculis suis fuganl 
formidinemque conversas iD Turcos agrumque illorum igne, ferro, vastitate 
infestum, se vero ad maiorum suorum sedem restitutum. Atque ideo ultra 
omnem humananl laetitimn gaudere sibi, Vladislao autem gratulari, qui tam 
magnarum actionum gloria non modo praesentis aevi reges sed vetustos omnes 
esset superaturus; 
i pristina fort una adesset obIaturum fuisse se comitem atque 
adiutoreIn, nunc quando integrum non esset sibi maiora polliceri voluntarinm 
regis ad omnia periculosa et difficilia obeunda ministrllffi se ofTerre ac dedere. 
l\Iovit turn Vladislaunl turn ceteros el fortuna viri et tanl submissa oratio. 
Haque respommm legatis, ut despotum bono animo es
e iuberent, ::;atb multas 
affl1tura
 occasione
 ad muluam praesentemque' gratulationem; interhn cum 
ratione ab eo factum, quod loca, in quibus regi gratulari posset, ab hostili 
incur
u tuenda sibi in tempore putavisset; perseveraret modo strenue, Vladi- 
slaum primo quoque tempore annixurum, ut exspectationem spemque de se 
conceptam adimpleret a. 
DI. 635. XI. Jnterea Strigoniensis archiepiscopus et Ladislaus Gara, qui coronandi 
Postumi inprimis auctores adiutoresque fuerant, sed desperati
 reginae rebus 
propter Sl1ccessus Vladislai seu rati 1\ per transitionem suam, quam reliquos 
dignitate inferiores secuturos credi par erat, reginae animos infringi et ad 
DI.635. concordiam converti posse, coeperunt cum Vladislao clam per internuntios agere, 
ut impune ad eum transire liceret acceptaque in id fide Budam properabant. 
Vladislaus vero, qui sciret magnam esse 6 tali urn virorum apud populares suos 
allctoritatem multumque huc vel illuc 1110vere animos vulgarium pariter et 
DI. 635. nobiliUln pO:;:5e, ubi appropinquasse civitati percepit obviam progressus benigne 


1) llTll. brak, Iecz zostawiono 
2) Uu. brak. S) Aug. ac. 
8) l\td. brak. 


mleJsce woIne: jakby na wpisanie tego wyrazu. 
C) Aug. paremque. Ii) W,l., Wd. brak. 


a) Ka1. znacznie rozszerzyl ten rozdzial podaj
c wzmiank
 0 miastach g6rni- 
czych tudziez obszerne wywody posMw bosniackich i despoty. Z pomi
dzy magnatow 
w
gierskich (Dt 635) wymienil tylko kilku ale zupelnie slllsznie zaznaczyl w
yw 
H llnyadcgo.
		

/monumenta_VI00055_0001.djvu

			PIDL\ CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


47 


compIexos bene de se sperare iussit. Die insequenti 1 cum ex composito utrius- 
que gentis I primores quam magnificentissimo apparatu ad regem convenissent, 
missi sunt, qui ilIos in curiam inducerent. Ubi archiepiscopum in hanc senten- 
tiam locutum tradunt: TnteUego 8, rex inclite, purgandum esse, quod in rebus 
fere omnium maximis consilium ter variasse videmur: priinum cum te, qui 
apud nos regnares accersendum censuimus, deinde cum reginam filium suum 
coronantem contra te secuti', novissime quando iIlius partibus omissis nunc ad 
te revertimur 1\ - ne aut spernendi a te vehit imbecillitate animorum labo- 
rantes aut .cum suspicione accipiendi ceu parum fideles his, ad quos inclinave- 
rimus, 
istimemur. Non enim sententiam fidemve mutando totiens velut in 
contrarium ? cti sumus; sed cum ageretur de conservando augendoque regno 
nostro idque quantum magnitudo rei postulat nos soHicitos haberet seu nimia 
cupiditate seu humana ignoratione, "quod optimum foret non satis constitueba- 
mus atque ideo nunc hoc, nunc illud' approbantes minime mutato proposito 
ad id, quod efficacissimum videbatur, confugimus non studio partium sed caritate 
patriae, cuius saIutem dignitatemque periclitari intuebamur. Nee enim, ut de 
me fatear, quod de aliis etiam sentio , cum a nobis accitus es regnatu m ideo 
tantum consensi, quod ob virtutem tuam maiorumque tuorum gloriam dignis- 
simu,s videreris - invitabant 6 ea quidem, ut consentirem , verum non de 
ornando augendove te consultatio erat - sed cum post mortem Alberti regnum 
. nostrum in orbitate velut praedae Turcis expositum appareret, invictum regni 
tui robur inprimis occurrebat, quod per vicinitatem et foedera nobis coniunctum 
velle deberet, per amplitudinem autem facile posset"; nos tueri et conservare. 
Videbatur et tua tuorumque interesse, ut- quae nobis imminebant pericula pro- 
pulsarentur atque ideo freti vjribus et amplitudine regni tui, cum de fide 
dubitare non possemus, quando in rebus vestris idem exitus, quem in nostris 
pateremur 8, foret a vobis exspectandus 9, unanimi consensu ad te confugimus 
rati fore, ut in dicione et tutela tua res nostrae domi forisque maxime florerent. 
Postquam vero regina seu mala ratione seu malo fato percita coepit a commu- 
nibus consiliis resilire, quamquam et ego et qui iIlam mecum secuti intellege- 
barous ad public as 10 necessitates parum momenti illinc esse, accessimus tamen 


1) Aug. sequenti. ,) Wn. i "JtVd. generis. .1) Na boku: Verba Strigoniensis 
ad Vladislaum. 40) Krak. sumus secuti. &) Krak. revertlmur, ut verendum 
sit ne... II) Aug. inmutabant. ') Aug. nos posse. S) U"'.n., Krak., 
"",9(1-. paterimini. 8) ""Td. exoptandus. 10) Aug. publicas etiam.
		

/monumenta_VI00056_0001.djvu

			48 


PHIL. CALLlMACID EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


turn quia nefarium apparebat reginam nos tram et eandem Sigismundi regis 
nostri filiam deserere priusquam patriae periclitatio nos cogeret, turn ut in 
viam rectam, si fieri posset , revocaretur et tu defectioncrn nostram veritus 
tantisper deliberabundus subsisteres, dum iniretur ratio 
edandi civiles discordias, 
quas celer adventus tuus tun1ultuante adhuc regina videbatur excitaturus. 
Cruciabamur enim animo intuentes exarsurum bellum intestinum evocatione 
tua, per quam externunl extinguere voIueramus, atque ideo omnia prius expe- 
riri certi, quam patriam suo se gladio conficientem intueri, tam diu in parte 
altera perseveravimus, quoad ratio officii 1 erga reginam et gratissima nostris 
animis memoria Sigismundi caritati patriae non 
 concessit. Ubi vero ambitione 
reginam elatiorem vidimus, quan1 quae adduci posset, ut periculis suorum 
parceret et in illis angustiis essemus, quod S aut patriae aut officii iacturam 
facere oporteret, maluimus boni cives, quam officiosi clientes dici et relicta 
illa, quae nisi per summas omnium nostrorum calamitates nee regnum assequi 
nec adeptum tueri posset, rursus ad te conversi sumus, in cuius auctoritate 
pacem domesticam, in armis vero foris 4. victoriam intuemur. Idem patriae 
salutis studium, quod ad te vocandum, quod ad secedendum paulisper nos ad 
reginam compulit, nunc ad te reducit; debet probari abs te tam propensa 
constansque in patriam fides nostra, cum intellegas propter illam nos etiam 
famae subiisse discrimen. :Maluissemus quidem, quod 1\ prima consilia nostra 
processissent et ut sic apud nos regnasses, quod 1\ officiosi erga reginam eius- 
que parentis memoriam immortaIem mansissemus et ut quieti intcr nos tua 
tuorumque auctoritate accedente non solum finibus nostris host em submovere, 
verum etiam agrum illi suum infestum reddere potuissemus; nunc quando 
utrumque assequi non licuit incolumitatem patI:iae cum felicitate tua sequentes 
petimus, ut 6 quemadmodum verecundiae nostrae indulgeri debet, quod aliquandiu 
cum regina fuimus praesertim, ut conciliaretur 1 tibi, ita. nobis fraudi non sit, 
quod ab 8 quieta consilia contempnente salus et pax regni nos abstraxit; in 
futuro 9 quales experieris nos habeto. Vladislaus 10 co tra: minime daturum 
fuisse fidem, ut se accederent, nisi bonos fortesque viros iudicasset; satis scire 11 
tranquillitatem patriae unicuique carissimam esse dehere, sed ante omnes iIlis, 


1) Aug. quoad non officium. ,) Aug. brak. a) Krak. ut. C) Aug. Coris 
. 
positam victoriam. Ii) Krak. ut. II) Un., Wd., Aug. quod ut verecundiae. 
7) Krak. reconciliarelur. 8) Aug. quod ilIa quieta; Krak. quod ab ea. 8) Aug. 
in futUl1Jrn. 10) Na boku: Responsum Vladislai. 11) Wd. scire se.
		

/monumenta_VI00057_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 49 


qui ab ea 1 in summis ornamentis summaque dignitate collocati 2. Quae egissent 
omnia sic accipere tanquam pro pace ac firmamento regni gesta essent, non 
contra se; neque enim quicquam commisisse propter quod hostilem animum 
adversus se gerere deberent , nisi S propterea sibi irasci vellent, quod relicto 
f1orentissimo regno suo et omissa cura pacandae Litifaniae , in qua propter 
caedem principis perpetratam bellum exardesceret, vires animumque suos con- 
verterat 4. ad tutelam stabilimentumque regni eorum. Quod ad reginam attineret 
minin1e reprehendi posse, si ad extremum voluntati iIlius Ii publicam salutem 
praetulissent, nee enim regibus fidem obligari evertendis regnis, sed conservan- 
dis; hortari, ut adessent animis ac viribus parati 6 ad cetera, quae superessent 
expedienda; brevi affuturam tranquillitatem iIlam, quam optassent, modo ipsi 
factis et consiliis opportunis orationi suae fidem facerent a. 
XII. Regina 1 quamvis, ubi suorum fidem labefactari vidit et ad Vladi- DI.636. 
slai felicitatem deficere , male 8 animo affecta , tamen dissimulata muliebri 
trepidatione , ne si quantum metuebat indicasset , reliqui in desperationem 
adducerentur, Ciliae comitem ad se vocavit communicatoque cum eo consilio 


1) Aug. brak: ab ea. ,) Krak. essent colloca.ti. 8) Wd. non. ") Aug. 
converteret. 6) Wd. eius. II) Aug. brak. 7) Na boku
 Gesta et consilia 
regine post defection em Strigoniensis. 8) Aug. malo animo; Krak. male esset 
animo. 


a) Dl. powiada kr6tko: licet ad colorandam vafricem suam speciosa ver- 
borum tunc uterentur 'Venustate. Kallimacha n
cila trudnosc polozenia, \V jakiem 
si
 znalazl chwiejny arcybiskup i ulozyl prawdziwie mistrzowsk
 mow
. Szczeg6lnie 
gladko wyluszczyl powody chwiejnosci. Ze arcybiskup (w mowie) siebie nie gani, 
to przeciez zupelnie w porz
dku, ze jednak KaL powiada (na pocz
tku rozdzialu) 
'rati. .. reginae animos infringi poczytac rou za zaslug
 nie mozna. Bl
d to oczy- 
wiscie umyslny, bo wszakie znal KaL dalsz
 akcy
 arcybiskupa i bana, Iecz poswi
cil 
tu scislosc historyczn
, aby znalesc pole do popisu. Kilka sMw rzuconych ( przed 
przytoczeniem mowy) przez autora IDa czytelnika dobrze usposobic dla mowcy 
i wpoic w niego przekonanie , ze wywody plyn
 z serca. Dt zaS IDa przed 
oczyma dalsze czyny arcybiskupa i bana i st
d tak niech
tnie si
 wyraZa. List 
zelazny dla bana Wladyslawa i komesa Jana de Korogh s
dziego kuryi kr6Iewski
j 
tudziez dla innych pan6w aZ do 600 koni na przeci&g 30 dni wydrl1kowal Kova- 
chich: Supplementurn ad vestigia comitioru'!l' L, 492 - 4. 


MODameDta Pol. m.t. T. VI. 


,
		

/monumenta_VI00058_0001.djvu

			50 PHIL CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


nuntios cum litteris Cascoviam et ad ceteras civitates, quae Vladislaum ac suos 
sub ipsum belli initium excluserant, circummisit iubens, ut bono essent animo; 
propere affutura auxilia, quibus tueri ipsae 1 commode se possent et Vladislaus 
Dl.636. facile 2 toto regno excluderetur. :Moxque conducticium militem ex Boemia acci- 
vit et consentiente in id episcopo Iaurinum diligentissime communivit colloca- 
tisque illic copiis suis, velut in loco opportuno incursionibus faciendis adversus 
Vladislaum et suos, cum filio II transtulit se in" Posonium. Id ubi a Polonis 
Dl. 636. compertum misit Vla
islaus ex gente utraque numerosum exercitum ad lauri- 
num 1\ obsidendum ducibus Hunyadiano 6 et Sandivogio Ostrorogeo. Forte ita 
evenit, ut comes Ciliae a, qui illuc accesserat inspecturus an satis omnia firma 
munitaque essent et an constantes consentientesque inter se perseverarent omnes 
tuendis reginae partibus, coeptus sit cum aliis, qui illic erant, obsideri super- 
DJ. 636. venientibus, qui a VladisIao missi fuerant. At ille, ut erat vir ac
i et elato 
ingenio, ante omnia confirmatis suorum aniInis tolerandae obsidioni factaque 
spe affuturi propere subsidii ex Austria et Boemia, ne alicui 1 deesset occaSIOnl 
retinendae reginae 8 in sententia, si forte propter efficaces conatus Vladislai 
animus eius demitti coepisset
, cum videret se cum suis imparem apertae 
Dr. 636. eruptioni, constituit clam evadere in 10 Posonium. Cum paucis igitur silentio 
noctis profectus per hostium stationes mox 11 Ravo 12 superato in insulam, quae 18 
non procul a Danubio circumplectitur, quam occultissime se transtulit ratus 
illinc a commode se eIapsurum 16. Qua re ab hostiull1 speculatoribus comper
a 
missi sunt ilico cum Lescone Bobritio impigri et expediti aliquot milites, qui 
insequerenlur comprehe derentque fugientem. Sensit et comes patefactaJn fugam 
suam et sequi a tergo hostes itaque diffidens evadendi ceIeritati, latendo illos 
fallere instituit. EdLxit ergo suis , quod 16 ab insequentibus se facile capi 


1) .4.1«.1. ipsi. ') Krak. brak. S) lVcl. filio suo. C) K'I'ak. brak. &) Na 
boku: Vladislaus mittit Iaurinum obsidendum ubi casu erat Cilie comes. e) Au!!. 
Ioanne Hunyadiano et Stanislao Ostrorogensi. ') Krak. cui. 8) Wn. i ,","el. 
retinenda regina. 9) Wd. posset. 10) Krak. brak. 11) Aug. i K'I'ak. 
rnoxque. 11) Aug. na boku: Ravus die Rab. 18) Krak. quam. (40) Aug. 
ilIac. 15) Aug. i Krak. elapsurum ad reginam. Ie) Krak. ul. 


a) Dl. opowiada 0 schwytaniu hr. Fryderyka a wyzej cytowany list z Kodexu 
bibl. K6rnickiej 0 schwytaniu hr. Ulryka. KaI. m6g1 z
ac obok Dlugosza jakie
 listy 
a b
d
c w klopocie jak rzecz rozstrzygn
c nie podal imienia.
		

/monumenta_VI00059_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS mSTORIA RERUM GESTARUM 51 


paterentur subindeque a domino suo, qui in oppido remansisset, missos se cum 
mandatis ad reginam profiterentur; nec mora in silvam, qua profundissima 
erat, ipse se immisit. Captis e familiaribus nonnullis cum singulorum asseve- 
ratio 1 in unum congruens fere persuaderet, inquisitio a Polonis propemodum 
omittebatur ; turn Saniscia 2 quidam haud militariter 8 rudis eos disciplinali 
argutia increpuit tanquam desertores sui domini, qui per imprudentiam minime 
noscitantium eum haud procul in silva foret interfectus. Ad eam vocem bene DI. 6!7. 
simulatum mendacium aperuere humani affectus. Itaque instaurata" diligentius 
inquisitione erutisque' hincinde O1nnibus latebris tandem a Lescone ipso comes 
inventus est et captus moxque cum ingenti militum gaudio in Ii exercitum. et · 
subinde 8 ad VladisIaum Budam 1 perductus est. Cum exhWeretur in conspecturr 
non solum utriusque gentis principes convenerant, sed promiscua etiam omnium 
ordinum muItitudo, partim miserantium praesentem viri condicionem memoria 
pristinae dignitatis, partim asseverantium vere iustum humanarum rerum inspe- 
ctorem deum esse, qui debitas ab eo perfidiae poenas expetisset. nle nihil 
purgans oblitusque insitae ingenio 8 ferociae submissa et effracta nimium voce 
ac gestu veniam precatus est. Vladislaus 9 autem minime duro voltu supplicem 
allevans: maluissem, inquit, ut fides tua te amicum huc adduxisset quam 
felicitas mea captivum, idque factum foret procul dubio, si ambitio expugnata 
animi tui fide et constantia non extorsisset, ut debiti mihi principatus vicarium 
te potius, quam socium esse velles. Nunc quando fortunanl meam prius 10 quam 
benivolentiam experiri maluisti 11 et vana spe beneficii in me tui gratiam 12 cor- 
rumpere pIacuit impugnando iudicium , quod de me feceras, cum unanimi 
omnium consensu electus sum, qui apud vos regnarem, placide Ceres, si ego 
vicissim erga te magis factorum tuorum praesentium, qua
 electionis, a qua nulla 
mea culpa defecisti, memor esse cogar IS. Moxque in custodiam tradi iussit a. Dt 838. 


1) Aug. asseverationi unum. ,) Aug. Samscia. 8) Aug. haud militaris disci- 
plinae rudis eos astuta argutia; Krcik. haud rei militaris rudis eos callido commento 
atque argutia. ') Krak. lustratisque. 6) Krak. ad. ') Aug. i Krak. 
subindeque. ') Na boku: Capilur Cilie comes et ad regem ducitur. ') Aug. 
et ingenitae. 8) Na boku: Verba Vladislai ad comitem. 10) Aug. i Krak. 
potius. 11) AUU: et experiri et vana spe j Krcik. experiri et vana spe. 1') Aug. 
gratias. (8) Krak. cogor. 


a) Wymienia tu Kal. Hunyadego , S
dziwoja z Ostroroga (Iekcya wydania 
augsburskiego: Stanislaw z Ostroroga jest takie mozliwa, bo obaj towarzysz
 
4*
		

/monumenta_VI00060_0001.djvu

			52 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIE:NTIS mSTORIA RERUM GESTARUM 


XII I. Postridie a V1adislaus seu periclitantis civili tumultu Litifaniae 
discrimen sollicitum haberet, seu paterni 1 regni desiderium male ferret, seu 
abhorrens ab immanitate intestini belli, quod gerenduln illic videbat, seu cupi- 
dus denuo coramque e
periri, qua tandem mente Hungari erga se forent, 
convocatis in arcem omnibus, quorum auctoritas aut publice aut privatim emi- 
nebat, huiuscemodi orationem habuit. Satis 2 intellegebam, cum me apud vos 
regnatum vocaretis, non mihi sed necessilatibus vestris id tribui, sed neque 
id oratores ad me missi dissimulaverunt et plerique ingenue subinde professi 
estis. Cum tamen benignitate dei maiorumque meorum virtute longe lateque 
haberem, ubi feliciter regnarem , stabiliendi res vestras curam susceperam, 
magis ne fidem meam in periculo suo impIorantibus vicinis foederatisque dees-:- 
sem, quam quod amplitudini meae necessarium putarem. Sed et quieta simul S 
omnia domi consentientesque inter se voluntates vestras nuntiabatis, quicquid 
vero laboris ac periculi bellicis actionibus exhauriendwn esset ab eo hoste 
imminere, cuius impetus frangere ac retundere longe pulcherrimum et gloriosum 


1) AMg., ""''d. i Krak. patrii. 
dimittantur ad Poloniam redire. 


') Na boku : Verba Vladislai ad Hungaros, ut 
8) Aug., Wd., Krak. brak. 


kr610wi), Saniseia ezy Samscia i wreszcie Leszka Bobrzyckiego. Dl. wszystkieh tych 
os6b na Mm miejscu nie wymienia a zamiast Saniscia zupelnie sk
d in
d niezna- 
nego wymienia Polaka Windik
, 0 kt6rym zresz
 takze nie zgola wi
c
j nie wiemy; 
bo gdyby nim byl 6w bohaterski dzierzawca Glinian, 0 kt6rym Dl. XII., 682 tak 
pi
knie m6wi, bylby niew
tpliwie wspomnial 0 t
j okolicznosci dziejopis. Dlaezego 
Kal. przypisal Leszkowi schwytanie hrabiego to rzecz jasna i m6wilem juz 0 tyro 
Leszku wyz
j. Zupelnie dowolnie posyla Kal. pod Jawryn Hunyadego i Ostroroga, 
bo list Vi Kodexie K6rnickim II., 408 powiada: campus instructus est et multi 
Poloni, quibus lohannes Czapek et WlostotVsky, multi Hungari, qui bus episco- 
pus Agriensis capitanei Prefecti sunt, in campum missi castrum Rab alias 
laurino, in quo manebat regina circumvallarunt. 0 schwytaniu Ulryka eelej- 
skiego zaS powiada list kr6tko: Dum autem iam se 8ecurum crederet casu 
n08t1is gentibus obviavit, qui impelu contra eum facio ipsum omnesque sUos 
. 
caplivarunl. 


a) Dl. feria quarta die s. Petri et Pauli.
		

/monumenta_VI00061_0001.djvu

			PIDL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORJA RERUM GESTARUM 


63 


foret apud omnes populos et nationes, quae religionem nostram profiterentur 1. 
Quae, sine invidia loqui Hceat, multo secus 2 se habent, quippe quod ex vobis 
multos ab invicem a video dissidentes et longe maior dimicatio domi proposita 
apparet, quam' timeri foris potuerit. Itaque distrahitur saepe animus in diver- 
sum cum vel desistendum ab incepto vel praebendum me ducem in ea acie, 
quae propemodum ad parricidium sit armata fi considero. Ceterum ex vestra 
simul et mea re magis esse videtur abstinere, quam per intestinum bellum ad 
propositam mihi per vos spem pervenire. Occurrit enim iam nunc animo totius 
belli species. Video vos gentem unam non, ut multae aliae, ex convenarum 
multitudine casu congregatam, sed unius linguae stirpisque ac propemodum 
familiae. Circumspicite IS vos singulos et universos"; adeo estis 
ter vos- iuncti 
sanguine et affinitatibus, ut verius domus una quam natio dici possitis. Nemo 
unus ex vobis violari potest, quin eius iniuria paene ad orones 7 pertineat 
atque in ilIum ipsum, qui intulerit, per quendam veluti circuitum cognationum 
redeal. Hanc unitatem' coniunctionemque sanguinis inter vos, quam vobis semper 
profuisse, mil).i vero imprimis profuturam externo bello submovendo existima- 
bam., distrahi in diversum violarique mutuo, non aliud mihi quidem videtur, 
quam naturam ipsam et quicquid in ea venera bile sanctum que est evertere. 
Dubius est, ut aiunt, eventus belli, sed blandiamur nobis 8 et succubituros 
armis nostris adversarios 9 concedamus; post fratrum parentumve 10 et ceterorum 
propinquorum exhaustum sanguinem restat, ut si Turcus lacessierit, adversus 
illum vos producam 11 ante omnia intestinis cladibus debilitatos sed et plerosque 
cognati aut prop in qui cuiusque caede imbutos. Quam spem victoriae mihi pro- 
ponitis tam nefarie cruentum agmen et suorum strage ac vulneribus conscele- 
ratum educenti? Deus meliora velit. Non aetas, non fortuna mea ea 11 est, ut 
per tam abominandam dimicationem properandum mihi censeam - ad spem ma- 
ioris amplitudinis , nee tempus IS nee virtus aut animus deerunt gerendis' 
honestioribus bellis. Nunc antequam mutuis sceleribus coinquinetis manus, dum 
integrae adhuc regni vires et u nondum cruentatis arlnis inter se conciIiari 
possunt vel ad retinendam simul pristinam dignitatem vel ad patronum concordi 


1) Krak. profiteantur. t) Aug. secius. S) Krak. multos inter vos video. 
') \lrd. quanti. ') .Aug. animata. ') Aug. circumspecto. ') Aug. 
omnem. 8) Krak. vobis. II) Wd. adversarios nostros. 10) Krak. paren- 
tumque. 11) Aug. nos producamus. 11) Aug., LVcl' J Krak. brak. IS) Aug. 
corpus. 1-1) Krak. el animi.
		

/monumenta_VI00062_0001.djvu

			54 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS H1STORIA REHUM GESTARUM 


voto deligendum, turn grato erga vos animo meo dignissimum, turn rebus meis 
. vestrisque conducerc arbitror, ut ego, propter quem tumultuari coepistis, retro 
iter flectam; facile ubi ego afureo in gratiam IllUluo redieritis 1 et quod in ma- 
gnis discriminibus alias saepe fecistis minime difficulter rationem inieritis t pu- 
blicae salutis expediendae. Quod si ad me rursus confugienduIn censueritis tam · 
primae quam secundae evocationis vestrae memor enitar, ut ,in cessione hac 
mea nihil aliud a me quaesitum intellegatis, quam saIuti') vestrae remedium. 
DI.689. Interim assequar, ut haud perpeti potuisse dicar in gratiam meam periclitari 
foederatum et bene de me meritum regnum et rem Litifanam sic constituam, 
ut multo liberius, si opportunum duxeritis, incolumitatis vestrae curam denuo 
subire possim. Verba 5 Vladislai cum summa Iaude moderatissimi animi accepta 
plerisque etiam lachrimas excussere. Cum vero, ut liberius consultarent, e con- 
spectu abiturus assurgeret, voces undique auditae asseverantium neminem magis 
interesse oportere quandoquidem eo usque afficeretur rebus ipsorum, ut amplitu- 
dinis et gloriae suae videretur oblitus; vel ex eo dignissimum esse, quem regem 
apud se vellent, quod salutem regni anteferret cupiditati regnandi. Non tan turn 
sperasse, quando' elegerant; nunc veram in eo fidem regiamque virtulem 
experti non commissuros, ut prudentes magis' in eligendo, quam constantes 
in conserval1do sibi rege fuisse dicerentur. Et iam rursus Vladislaus assederat; 
cum ceteris haud sane civiliter neque in consuUantium morem studia sua effe- 
rentibus silentium fecit exaudita vox Hunyadiani a. IIIe peregrini regis evocatio- 
nem contra imminentia discrimina velut in necessitatem reiciens, ne priusquam 
Postumus coalesceret aut externo bello aut domesticis seditionibus .regnum 
succumberet, quicquid in eo eligendo actum dictumve esset consilia tempori 
accomodando deliberate factum. Si quid contra ab aliquo tentalum aut humano 
errori aut supervacuae fidei erga regiam stirpem ascribendum prius asseveravit;. 
tum satis se scire, inquit, supra muliebrem sexum reginam esse, verum haud 
facile desciscere IS ex toto a naturalibus afTectibus. Nata sibi praeter spem virili 
prole, indulgendum ut matri, si pro filio sollicita foret; si quae saluberrima 
sibi ac regno essent non prospiceret, tolerandum in femina; non alios ad earn 


I) Aug. redibitis. t) "Wf
., Wd. inietis. S) Na boku: 
nes Hungarorum ubi rex tacuit. ') Aug. quando eum. 
sint, ut prudentiores; Krak. commissuros, ut prudentiores. 


Verba et consuItati
 
') Aug. commissuri 
I) Wd. desistere. 


a) Wedlug Dl. odpowiada Hedrewara.
		

/monumenta_VI00063_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISI0RIA RERUM GESTARUM 


55 


convenisse, quam quibus tanti incepti utilitas non tam 1 satis intellecta forel. 
Quos publicae opportunitatis ratio ad Vladislaum. congregasset, exploratam I 
iam virtutem eius in fide retenturam eosque etiam ipsos, licet haud sane 
multos, errore iudicandi aut officio erga reginam in diversum abstractos pluri- 
morum consensum revocaturum facileque ubi novi regis tam singulares animi 
. . 
corporisque dotes vulgarentur sese illi dedituros. Longe maxima difficilioraque 
transact a , teneri iam Budam s, sedem regiam, tum com item Ciliae, cuius unius 
spe maxime regina elata ad tumultuandum foret, felicitate publica in potesta- 
tem datum; reliqua sine armis, sine caede ac sanguine in ditionem ventura. 
Non futuros, qui vim potins, quam clementiam regis vellent experiri, prae- 
serUm quod longe imp ares viribus nedum victoriae sed ne tuendi quidem se 
spem concipere possent. Non facturum regem ex instituto grati animi si adeo' 
de se bene meritos in eo tumultu destitueret, praesertim quod longe plus peri- 
culi ex discessu suo immineret, nam et reginae partes quosdam pertinacius 
subinde defensuros et quos ratio publicae salulis ab ilIa abduxisset acrius in 
proposito permansuros; facile' Turco. fore mutuis seditionibus occupatos et a 
defensore destitutos aggredi et expugnare. Sed ut cum regina in gratiam omnes 
rediissent, sine duce, sine capite tam gravis belli impetum minime laturos; 
fieri posse, ut aut taedio aut pudore muliebris donlinatus se ad alium quem- 
piam co
verterent, in cuius potestatem venisse Hungariae regnum Poloni post- 
modum graviter ferrent. Sed neque honestum regi apud sUos alienosve talem 
redditum fore: nemini verisimile appariturum ob aliam causam tam inclitum 
regnum omissum, nisi quod aut regere aut tueri posse desperasset. Rogare IS per 
salutem utriusque gentis et regni, ut in proposito perseveraret et bene initam 
salutem 7 utriusque nationis constanter expediret. Omnia brevi et quieta sibi et 
. 
libera fore; qui adessent scire satis Pilratos iam turn praesentem 8 denuo regem 
dicere ac constituere et iureiurando fidem atque obsequium I despondere. Non 
altius verba quam auctor in anlmum Vladislai descenderant, propter insitam 
eminentemque in viro indolem 10. Sed et subsecutae universorum acclamationes 
flagitantium, ne se in tam discriminosa condicione desereret et cum dicto unanimi 


1) Aug. i Krak. utiJitates nondum. ,) Aug. congregasset, eos exploratam. 
S) Wd. teneri earn Cugam(!) f) Aug. tam bene de se. i) Aug. facile ita. 
8) Aug. rogareque. '1) Aug. bene initum colurnen; Krak. bene initum solium. 
8) Aug. i ](rak. praesentem ipsum. ") lI T d. obscisl1m (!) 10) Krak. animi 
indolem.
		

/monumenta_VI00064_0001.djvu

			56 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


Dl.6j(}-'I. consensu committunt deduntque s
 ac sua omnia illius fidei et auctoritati 
decernuntque ipsum reg em iterum et cooptant. Nec mora a coepta 1 est eius I 
coronandi consultatio. Sed occurrebat difficultas vetustae consuetudinis et ad id 
temporis religiose observatae s, quod sacra ad earn rem corona in potestate 
reginae erat, nee placebat committere, ut videretur ad eiusmodi sollemne in 
qualibet corona tantundem momenti inesse. Haque cum neque spes foret per- 
suaderi -aut cogi subito reginam posse nee veIlent caerimoniam coronandorum 
regum vulgari per coyas coronas, ad illam, quae maxime proxima' sacrae, 
apparebat confugere constitueruntque fi pro temporis ac rerum necessitate, ut IS 
Dl. 6'2. ad earn rem uterentur 6 corona, qua sancti Stephani primi Hungariae regis 
caput exornatum 7 religiosissime servatur ceu verae virtu tis exemplar atque 
Dl. 6-11-2. incitamentum post ipsum 8 regnaturis. In ea disceptatione multa probra iactata 
in Ladislaum Gara 9, cuius ma:xime permissu regina coronam sacram intercepe- 
rat, aegreque a vulneribus et caede temperatum intercedente rege propter fidem 
accedendi se lib ere obligatam. Captus tam en est et custodiae 10 traditus cumque 
rex deprecaretur et fortunae se quam fidei iacturam facere satius diceret vix 
Dl. 6!3. post triduum, ut liberaretur,. impetravit. Amotus est tamen praefectura Visce- 
gradi subrogatusque in eius locum Vincentius 11 Scamutuleus b. 
Dr. 6'3. XIV. Reginam 11 interea cum se orbatam consilio actionesque suas ma- 
gna ex parte debilitatas videret cap to abductoque in custodiam comite Ciliae 
et labante iam suorum fide post defectionein Strigoniensis, id quod minime in 


1) Na boku: ConsuUatio de Vladislao coronando. I) Wd. regis. S) Aug. 
servatae. ') Krak. propria. i) Aug. constituerunt. ,) Krak. necessilate 
uti ad earn rem corona. 7) Aug. exornaturn fuit ceu verae... az do regnaturis, 
poczbn: religiosissirne servatur. 8) \Irn. i Wd. eius. ") IFd. nie ma: Gara. 
10) Urd. in custodiam. _ 11) Aug. Scamatulieus, Wd. Scamaduleus, Krak. Scia- 
matuleus. 12) Na boku: Consilia regine ubi vidit se deseri a suis et Cilie corni- 
tern captum. 


a) Dl. altera autem die feria quinta crastino Petri et Paul-i. b) Obie 
mowy st} i u Dl. R6znica polega w tern, ze mowy u Dl. st! j
drniejsze, ze narada 
magnat6w w
gierskich odbyla si
 w nieobecnosci kr6la, ze imieniem W 
gr6w i po 
naradzie z nimi przemawia palatyn Hedrewara (0 Hunyadym nie ma wzrnianki) i ze 
wreszcie akcya rozdzielona jest na dwa dni. Kal. chodzilo widocznie 0 pi
knc przed- 
stawienie rze('zy, 0 wrazenie, jakie wywo
ac musi zapal W
gr6w, niedozwalaj:}cych 
oddalic si
 kr610wi i st&d dopuscil si
 rozmyslnie niedokladnosci.
		

/monumenta_VI00065_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 57 


tanta muliere suspicandum arbitror, sunt qui insimulent, ad fraudem animum 
adiecisse propositaque ingenti mercede, si (acinus transigeret, adegisse quendam 
ex suis, quem sibi inprimis 1 fidum I credebat , ut Budam se conferret et 
Vladislaum quoquo modo veneno a extingui curaret. Sed cupiditas eadem, quae 
leve ingenium hominis a ad partes suscipiendi facinoris adegerat, compulit etiam, 
ut rem Vladislao aperiret spe cUlllulatioris remunerationis, quam foret pretium, 
quod pro scelere contempsisse videri volebat. Id seu non crediderit seu credere 
dissimulaverit, ne si veneno in se grassatam reginam affirmasset, spem omnem 
reconciliationis in posterum excluderet, Vladislaus hominem exsecratus tanquam 
scelestum et falsa indicantem e conspectu suo abire iussit; verum primores 
procerum, ubi nefas, quod attulerat, agnovere' per omnes cruciatus excarni- 
ficandum robustissimorumque deinde equorum caudis alligandum 6 distrahen- 
dumque in partes quaUuor tradidere b, iustissimas ab eo poenas exigentes sive 
vera sive falsa 8 detulis5et c. 
Hum 7 deinde Albam Regalem, ut Vladislaus coronaretur; quo perlata Dr. MI. 
iam erat ex Viscegrado arcula, in qua custodiuntur ornamenta ad caerimoniam 
coronationis religiosa. Quibus in medium prolatis adiecta est, prout conventum 
statutumque erat, sancti Stephani corona. Proditum memoriae est cum primum 
Hnngaria regni nomen accepit sacram coronam induviasque initiandis regibus 
religiosas sancto Stephano primo Hungarorum regi a Romano pontifice caelitus 
monito destinatas servatasque deinde sollemni custodia veluti faustum auspicium 
futuris regibus eadem, qua iJle, regni felicitate coronandis. Ordinem vero ritum- 
que 8 initiandi illic regem I talem vetusto more servari. Sacrificante, qui in DI. f;H-5. 
Hungaria summus est pontificum, circun1Sistentibusque omnibus, ad quos regis 
pertinet nmninatio, in templo, quod augustius est in Alba Regali ad a1tare 


1) Aug. cumprimis. t) 1rd. firmu' A1. S) Krak. brak. ') 1i T d. cogno- 
vere. 6) l-rd. illigandum. ') \lTd. ficta. f) Na bok1t: Proficiscuntur 
Hungari ad coronandum Vladislaum. 8) .Na boku: Ritus coronandi reges in 
Hungaria. ") Krak. reges. 


a) Dt fel'ro aut veneno. Elibieta chciala rzekomo w ten spos6b przeszkodzic 
koronacyi krolewskiej. b) Dl. in qttal'lIO'I' partes pal"Uri; 0 rozszarpaniu przez 
konie nie wspomina. C) S
dy Dt i Kal. 0 losie nikczemnego czlowieka znacznie 
si
 rozbiegajq. Dt powiaua, ze powinicn on (donosiciel) sam sobie przypisac win
 
si me'flU/ltS cst, a Kal. nazywa kar
 slu.szn
 
il'C vera slt'e {alsa defulissef.
		

/monumenta_VI00066_0001.djvu

			58 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTOlUA RERUM GESTARUM 


sistitur, qui rex futurus. Statimque a canonicis exuitur, deinde pontifex praeca- 
tiones sollemnes praeit, quibus regno 1 regique, cuius caput dextera tenet, 
deum propitiet veniamque et pacem iml?etret, ut publice ac privatiln sibi, 
oppidis, vicis, civitatibus, Dopulis, nationibus fanste ac feliciter ineat geratque 
regnum, facultates t fructusque multiplicet, fines et imperium propaget, .aucto- 
ritatem denique et gloriam augeat a; turn nlanus eius dorsurnque archano oleo 
perungit et mox vestiri iubet. Ornato deinde sacris induviis crucenl inprimis 
tradit,. per quam significari volunt ius apostolicae legationis in designandis 
episcopis ab ipso initio regibus Hungariae pernlissum a ROlnano pontifice, 
deinde sceptrum: pomumque aureUln et vexillum, regia insignia, exhibet et 
uniuscuiusque inter tradendum sacris verbis interpretationem prosecutus, tandem 
prolatis in mediunl regni legibus institutisque exigit, ut in verba ipsorum iuret. 
Ille vero' ubi, in IS quae concepit pontifex verba, iuravit i Hico coronatus sug- 
gestunl ad id praeparatunl conscendit et plerosque in equestreln ordinem co- 
opt at , ut intellegatur regnum ab armis auspicandum 6 nihilque prius Inaiusve 
apud reges esse oportere ratione increnlentoque 7 militaris disciplinae; cetera 
ornare, ilJam tueri et augeri imperia. In eodem apparatu postea procedit ad 
DI. 6
5. templum divis Petro et Paulo consecratum, ibi in tribunal se recipit et contro- 
versias aliquot audit et decidit, ut secundum rem militarem iustitianl prae 
omnibus colendam et sciat et doceat. Tandem sublatus in equum, postquam 
ciVitatem lustraverit, progreditur extra portam ad divi Martini aedem turrimque 
illic altif'simam conscendit et quam maxime pot est protenso extra turrim bra- 
chio ad quattuor mundi partes nudatum ensem porrigit, quasi undique regnunl 
tutaturus aut eerte illius fines et dicioneJn propagaturus. Ubi vero in civitatem 
rediit sollemnia convivia c
lebrantur strepuntque publica gratulatione viae ac 
DI. M'i -51. domus Olnnes. Quibus omnibus ubi archiepiscopus Vladislaum de more coro- 
navit ritu ac ordine servatis 8, postridie ex universorum, qui conven
rant, 
sententia constitutum, ut corona sancti Stephani cmn sacris induviis reconde- 
retur asservareturque ad futuros r
ges initiandos, si non contingeret recuperari 
DI. 650. sacram. Abrogata deinde Postumi coronatio el ne qnis eunl pro rege duceret. 
Dr. 646. edictum; Agriensi 9 episcopo, CUiUS usque ad invidiam auctoritas apud 


1) \-Vd. reginae. I) Wn., Wd. facultas. S) Wn., mi. augat. ') A1tg., . 
Krak. brak. 6) Aug. in ea, quae. II) Aug., Krak. auspicari. f) Wd. 
oporlere raturn incrementoque (!); Krak. oportere, quam rationem incrementumque. 
8) Na boku.: Instituta post coronationem Vladislai. 9) Aug. ab .Agriensi.
		

/monumenta_VI00067_0001.djvu

			PHIL. CALLI MACHI EXPERJEN'fIS HlSTORlA RERUM GESTARUM 59 


Vladislaum eminebat, novum 1 sigillum regni commissum; et ne I qua fraus errorve 
comlnitti posset veteris sigilli fides exauctorata pronuntiatumque ad populum, 
ne litteris aliquibus a praeterquam novo sigillo signatis crederetur, praeterea ut 
omnes immunitates privilegiaque a prioribus regibus concessa eiusdem sigilli fide 
confirmarentur. Multorum, qui de regno aut de rege bene meriti, dignitas et DI. MG. 
condicio adaucta, ceteris spes facta modo se dignos exhiberent, in quos libe- 
ralitatem suam rex exerceret. Paulo post cum haud magni discrhninis nego- 
tium superesset pacandis reliquiis tumultus ab regina concitati satisque sine 
externa ope virium afTuturum constaret, plurimi Polonorum cum bona regis Dl. 653-54:. 
venia retro in patriam abiere. RegIna' vero cognita V1adislai coronatione mul- Dl.
. 
tis dirisque imprecationibus Hungaros exsecrata, quod in re simili Ionge dispares 
se Polonis exhibuissent; ab illis namque impuberem regem cum summa fide 
educatum nec s
Ium intra IS paternum regnum cuItum sanctissime, verum etiam 
cum suarum rerum discrimine strenue productum ad possidendum aliena; ipsos 
vero legitimum dominum paulo ante ab se coronatum, Alberti regis filium et 
eundem Sigismundi nepotem, per summum see Ius paterno et avito regno extll1'- 
bare peregrinumque apud se praeter ius fasque regnaturum admittere et quia 
virium plus haberent pro libidine sua turn feminae sibi, turn infanti regi, quos 
cum maiorum meritis et sexum et aetatem tutari oportuit, insultare; oblitos 
vindicem deum certe IS longe magis quam ipsos posse ac pollere. Submissisque 
deinde , . qui clam circumeundo civitates, l}uoad fieri posset, populorum in fide 
manentium animos confirmarent consiliumque suum illis aperirent, in 7 Austriam DI, IUB. 
commigravit et Frederico 8 imperatori parvulum suum I sacramque Hungariae 
coronam commendavit, qui tanquam 10 patruelis curam Postumi et coronam 
haud gravatim suscepit. Illa 11 deinde freta nonnullarum. urbium constantia et 
fide non destitit procerum quoque voluntates clandestinis nuntiis ad se accli- 
nare, cum Australibus vero ac Boemis congregandi exercitum. consilia inire, ut 
quoquo modo Vladislaus Hnngaria 11 exturbaretur &. 


1) Aug. novum ei. t) Krak. in. I) Krak. ullis.' ') !fa boku: Regine 
facta et consilia post coronationem VIadislai. ') Krak. inter. ') Krak. brak. 
') Aug. ipsa in. 8) Na boku: Postumus et sacra corona Hungarie Frederico 
comendantur et traduntur. ") K,.ak. parvulum filium. 10) At4g., Krak. 
utpote. 11) Aug., K,.ak. ipsa. I
) KraJc. e
 Hungariae regno. 


a). Opis koronacyi zgodny z Dl., tylko Dt opisuje koronacYIi \Wadyslawa 
a Kal. opis generalizuje. Ceremoni& kos{'ieln& .opisuje Dl. dokladniej od Kal., zato -
		

/monumenta_VI00068_0001.djvu

			60 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERU
I GESTARUM 


Dl. 651. XV. Interea Turcus per occasionem intestini belli Hungariam facile ab 
sa occupari ratus Belgradum 1 oppugnare adoritur et cum parum uno atque 
altero impetu profecisset obsidendo in potestatem redigere volebat. Id oppidum 
inter Danubium Savumque, ubi commiscentur, sic est situm in clivo, ut ab 
utroque amne inferiora eius abluantur: siquidem qua eurum spectat in ripam 
usque. late' proneque de currens I desinit in Danubium, qua austrum excipit, 
Savus aUabitur; reliqua ipsius per clivum extensa muro S et fossa veluti divi- 
duntur a continenti. Itaque fabricatis navibus, quibus in utroque flumine adhi- 
bita- custodia tam subsidia quam commeatus arcerentur interciperenturque, 
Turcus castra sic ex diverso metatus est, ut nemo omnino ab obsessis emitti 
inducive posset, sibi vero quotiens libuisset murum aggredi ac tentare facultas 
foret. Nee subinde destitit aut opplere fossas aat machinis quassare muros 
coaedificatis etiam ligneis turribus 
 regione propugnaculorum arcis ad defenso- 
res e muro exturbandos. Cum interim sui quoque inopia' commeatuum affice- 
rentur neque appareret diuturnam moram obsidionis toleraturos, quandoquidem 
passim in exercitu exaudirentur' querelae fame extabescentium solumque id 
ne iam turn oppugnatio intermitteretur retinebat, quod desperato suorum lluxilio 
propter intrinseca certamina , quibus regnum agitabatur, minime credibile erat 
oppidanos dudum 6 defensuros. Praefectus iam pridem cum valido iIlic praesidio 
m. 651. erat Iohannes Uranus a, vir audax et rei bellicae peritus, quippe qui 7 Florentia 


1) Na boku: Tnrcus ad oppugnandurn Belgradum acced
t. ') Altg. i Krak. deve- 
%Urn. I) Aug. rnuroque et. 4) Wd. Sopia(!) 6) Krak. exaudiebantur. 
') Aug. i K'Tak. duitius se. f) Wn. J Aug. quippe quod. 


me wspomina 0 pasowaniu rycerzy. Ust
pu 0 znaczeniu i pierwszef1stwie stanu 
rycerskiego Die m6g1 oczywista Dt wypowiedziec, bo wedlug jego zdania miejsce 
pierwsze zajmuje kler. Dl. m6wi 0 powrocie Zbigniewa Olesnickiego i Jana z T
- 
czyna do Polski, Kal. wyraza si
 og6lnikowo: plurimi Polonorum. Wyrzekania 
Elzbiety czytamy i u Dl. ale ostrzejsze, bo W 
grzy nazwani tam: gens maligna, 
gens perfida, co Kal. zlagodzil. 


a) Jan Zowan comes Cetinae et prior Auranae (UraDa = Laurana miasto 
w Krainie, Graesse, Orbil latinus) byl bratem bana Dalmacyi, Kroacyi i Slawonii , . 
Matka. Wedlug swiadectwa Thurocaa I., 404, pochopzil z Raguzy (Ragusiana 
de natione ortus), wi
c Kat chyha tylko dla slawy Wloch wypr?wadza r6d jego 
z Florencyi a przemilcza 0 pokrewienstwie z Matkiem. banem. (Huber, Die Kriegc
		

/monumenta_VI00069_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACm EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


61 


ortus atque 1 oriundus 1 Tusco ingenio Hungaricam ferociaID adiunxerat et 
constabat 2 strenue oppidum defendi undique a. Sed cum veluti de porta regni 
ea in oppugnatione agi omnes sentirent, Vladislaus, cum censuisset Turci 
conatus retundendos, dum copias colligeret instrueretque', memor expetitae 
paulo ante ab se amicitiae oblatique sibi sponte in rebus suis difficilibus 
auxilii, ante omnia per legatos de dissolvenda obsidione agendum putavit. Missi 
igitur Dobrogostius Ostrorogeus et Lucas a Gorcensis IS, qui renovata memoria 
Iegationis nItro Cracoviam missae petitum foedus atque amicitiam cum asseve- 
ratione submittendae opis ad Boemiam expugnandam, si ex usu suo Poloni 
esse censuissent 8, profiterentur meritum ad eo benignae in se voluntatis tam 
aIte in animum Vladislai descendisse, ut bellum, quod inferebatur, non prius 
armis propulsare voluisset, quam vicissim pacis et benivolentiae mutuae consilia 
proponeret. Itaque si Turcus abstinere vellet ab infestanda Hungaria, quae deo 
atque hominibus volentibus iam Vladislai facta esset, facile fore, ut de foedere 
convenirent, in quo ineundo servandoque daturum Vladislaum operaID, ne 
pacis studio aut officiorum commutatione inferior deprehenderetur. Quod 7 si 
arIDa mallet et vires experiri , annixurum, ne illis etiam quoquo modo vinci 8 
contingeret b. 


I) Krak. brak. t) Aug. constabatque, 8) Na boku: Consilium Vladislai ubi 
auditum cst Belgradum oppugnari et legatio ad Turcum. ') Aug. instaretque. 
i) Wn. i Wd. Lutius Goranus. I) Aug. i Krak. Polonus esse censuisset. 
') Krak. qui. 8) Krak. se vinci. 


zwischen Ungarn und den Turken 1440 - 43. p. 5. - Teleki: Hunyadiak 
Kora X. nr. 69). 


a) Lucas de Gorka subpincerna Posnan. et capltaneus Costrzenensis 1440--42. 
a nast
pnie palatinus Posnaniensis; Dobrogoslius de Ostrorog cstls. Camenec. (1Vykaz 
dostojnik6w i urz
nikow s czasotv IVladyslatva IIL). b) Opis geogra- 
ficznego polozenia Belgradu tudziez usilowan tureckich jest wlasnosci
 Kal. On tez 
wyslal zupelnip dowolnie Dobrogosta z Ostroroga i l.ukasza z G6rki do sultana, bo 
Dt wymienia: Petrus Lancziczki de Lankoszino a popiera t
 wiadomo
c najzu- 
petniej list kodexu K6rnickiego II., 68 p. 408 pisany przez osob-: Z otoczenia kr6- 
lewskiego. Dotycz
cy ust
p brzmi: Misit igitur dcnninus nosier rex ad dictum 
imperatorem PetrutK Lancziczsky rogans eum, ne terram et regnum suum 
invaderet, sed secum tanquam cum adoptivo plio regnisque et dominiis suis
		

/monumenta_VI00070_0001.djvu

			62 PHIL. CALLIMAClll EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


VI. 652. X VI. Turcus ubi ea audivit 1 legatos, quasi subducerentur ab omnl 
occasione iniuriae inter lot I armatos infestosque et commodius, dum delibera- 
retur, habitarent, in 5 Sunderovium perduci commisit certus secum omnia prius 
experiri et tentare, quam illis responderet. ltaque dedicionis speln prius aggre- 
diens captatis colloquiis maiori quam aliquando ambitu ad defectionem sollici- 
tare coepit. Sed et litterae ingentia defectionis praemia continentes sagittis 
illigatae a militibus passim supra murum in oppidum excutiebantur. Verum ubi 
nihil pacati ab aliquo 4. respondebatur advocata contione: Pax - inquit - cuius ab 
hoste mentio illaia est, detur necne licet in me situm intellegam, placet tamen 
et sententiam vestram milites cognoscere, quandoquidem id bellum gerimus, in 
quo cum felicitate humana, cuius ego principatum apud vos teneo, periclitatur 
etiam religio sanctitasque, quarunl tutela et cura ex aequo ad omnes pertinet, 
quippe quod ut multum fortuna IS vivendo distemus I, eandem post obitum orones 
beatitudinem speramus. Haque velim cuncta, quae dixero, sic a vobis accipi, 
ut quae non a nlea sed ab universorum publica opportunitate profici5cuntur. 
Nam quod ad me privatim attinet tantum in Asia, tantum in Europa possideo, 
ut, quod abominor dicere, pars altera minime pudendum regnum viderj queat 
conservandisque meis plus curae, quam operae subigendis alienis fortunam 
meam fortasse insumere decet. Vestrum magis est videre an sua cuique suffi- 
ciant et quam rata 7 diuturnaque sentiatis praeter id, quod cum humanis fortu- 
nis sacra et divina omnia sunt a nobis aliquando omittenda, si ultro nunc 
arma deposuerimus. Petit enim hostis a bello absisti et tum demum de pace 
conveniendum censet. OmiUo indignitatem, quod obsidentibus armatisque obsessi 
et inermes, fortibus et exercitatis imbelles ac desides pacem pollicentur. Omitto 
quantum laboris molienda 8 obsidione construendisque operibus, quantum 


1) Na boku: Consilium Turci audita legatione Vladislai. t) Wd. iniuriae incer- 
tos (!) armatos. I) Krak. brak. ') Krak. ab ullo. 6) Aug. forma. 
I) 'Z(,.ak. diferrimus sic eandem... 7) Krak. rata ea. 8) .Aug. in Dlolienda. 


in pace v iveret. Nuncciorum quoque, quos ad eum dominus noster rex misit 
in arduis negociis dominorum videlicet palatini OdrOtVansch el Laurencii 
Zaramba castellani Siradiensis prestolabatur adventus. Quid in hcu: re seque; 
tur, in manu dei est. Tre
c legacyi u Dl. 0 wiele kr6cej niz u Kal. Na roz- 
myslnie falszywie podane miejsce urodzenia Jana, przeora z Urany, zwr6cilem jut 
wyzej uwag
.
		

/monumenta_VI00071_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARU:\1 


63 


deducendis fabricandisque 1 navibus sit exhaustum, quae omnia hostis quasi 
vinctos nos inclusosque iam teneret 2 deseri iubet. Bulgaria omnis et Rasciae 
pars maior armis nostris iam pridem paret, in Servia etiam pleraque dicionis 
nostrae fecimus; quae omnia vel retinenda sunt vel una cum illis cetera quo- 
que in Europa possessa relinquenda. Quicunque, quod plane etiam hostis intel- 
legit, habuerit in potestate oppidum, quod obsidemus, habet non SOIUlll- quoddam 
veluti pignus et stabilimentum rerum suarum sed arcem etiam et munimentum 
efficacissimum alienis subigendis. Scissum est inter se nunc regnum laboratque 
domesticis seditioni
us nec tantum virium adiecit res Polona S illi coniuncta, 
quantum detrahunt intestinae factiones; hac' pacis mentione facultas tempus- 
que illis sedandis quaeritur, ut nos integris. geminatisque subinde viribus aggre- 
diantur. Si re infecta obsidionem dissolvemus, facile nectendo causas tamdiu de 
pace non consentient, quoad certaminibus domesticis aut Vladislai felicitas aut 
Hungarorum voluntas et ratio sanior finem imponel. Quas foederis conrliciones 
demum inter se conciliati et contra nos' armati exigent, quando nunc mutuis 
discordiis periclitantes et armis nostris paene oppressi, tanquam acie vicissent, 
oppugnationem prius omitti, quam de pace agi aequum censent? Aures iam 6 
nunc obtundunt superbae petitiones de restituendis Bulgaria et Rascia turn 6 et. 
ceterarum regionum urbibus labore et periculo nostro e1Cpugnatis; quod si fa- 
cere noluerimus 7 bellum, quod adver
us discordantes inter se mutuisque certa- 
minibus occupatos per occasionem nos tram nunc gerimus, inferent nobis non 
solum unanimes tunc Hungari, sed adiecti etiam illis Poloni. Quod etiam si 
pacis studio tam pudendas et miseras restituendorum omnium, quae repetent, 
condiciones suscipere possemus? Numquid contentum suis despotum quieturum 
postea putamus, cuius animus, certum habeo, elatus coniunctione inter se vi- 
rium duorum 8 adeo praepotentium regnorum non solum recuperandis amissis 
imminet, sed quicquid ubique in Europa nostrum est, iam nunc' sperat 10 ? 
Non prius sibi satisfactum putabit, quam adducto contra nos Hungarorum 
Polonorumque impetu eandem ferro atque igne saevientem in agro nostro vasti- 
tatem intueatur, quam a nobis in suum ilIa tam prius vidit. Quod si belli 
fortuna - omen avertat deus, sed tamen fieri potest - consiliis sui
 11 


1) 'Irn., Wd. quantum dedueendis, quantum fabrieandisque. 
') Aug_ Poloniea. ') Aug., Wd. ae. i) K,.ak. brak. 
eaeterarurn; K,.ak. turn de eacterarum. 7) Aug. voluerirnus. 
I) U1
. 1 ""-d. non. U» K,.ak. spiral. . 11) KJ-ak. eius. 


I) Krak. teneaI. 
') Aug. turn 
I) 'Ira. suorum.
		

/monumenta_VI00072_0001.djvu

			04 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


afTuerit, praeter omnia fo
da et indigna, quae ab irato viet ore timeri debent, pium 
sanctumque apud eos est dira infandaque in gentem nostram exercere nisi a 
sacris religionibusque nobis a maioribus nostris traditis desciscanlus in novos 
incredibilesque ritus degenerando; neque ullo 1 sacrificii genprp aut obsequio 
 
deum conciliare sibi facilius efficaciusque S arbitrantur, quam si templa, q
ae 
colimus, diruant ct profanent, si sacrosanctis archanis et caerimoniis illudant, 
si numil1ibus et sacerdotibus nostris insultent. Et unde" omnem rabieln, qua 
in nos et sacra nostra grassantur, deprehendatis: inter sanctos referunt omnes, 
qui nobiscum pugnando trucidantur. Non est milites, quod per vanam spem 
pacis exspectemus, dum colligit unitque Ii vires, dum se annat is hostis, qui 
non praedam aut hmnanmn laudenl sed immortalitatenl ipsam praemium victo- 
riae ponil. Longe plus labol'is exhaustum 6 est quam supersit; foveas tumultuario 
opere opplevimus et propugnacula ereximus, quae muro imminent, cuius etiam 
partem machinae solo aequavere, ut sen1icaptum 7 iam oppidum esse videatis 8; 
et id sane oppidum, per quod omnia nostra tuta pacataque nobis reddantur, 
hostibus vero sua infesta praedaeque ac populationibus nostris exposita rema- 
neant. Si parumper annitimini, si fe1icitatis virtutisque vestrae 9 memores cogi- 
tabitis delubra, sacra, religiones ceteraque divina et humana fundare vobis, 
quando cras hostilis muri fundamenta demoliemini, vine emus milites non in prae- 
sens modo, sed in perpetuum. Quod si nihil aliud quam certissimam rerum 
nostrarum securitatem hoc certamen nobis foret 10 pariturum, satis dignum 
- . 
praemium esset, pro quo pericula omnia subire alacriter morlemque etiam 
ipsam fortiter lacessere deberen1us. Sed ut victoria haec nostra omnia velut 
saepto quodam et muro nobis munit, sic hostilia ad praedaln patefacit et de- 
nudat. Hactenus cum natura luctati SUffiUS in confragosis praeruptisque Bulgariae 
atque Rasciae montibus; fames, sitis, labor, desperatio vincenda fuit. Vicimus 
non alia mercede illecti, quan1 ut beatae Hungariae opulentiam aliquando at- 
tingeremus. Hinc iam militiae nostrae praemia, hinc gloria initur! Ad portas 
perventum est, quibus patefactis non saxa inaccessa, non inviae solitudines 
emetiendae nobis, sed per loca natura ipsa et humano cultu longe amoenis- 
sima ingredielnur, hominum iumentormnque on1nis generis aJimenta passim non 


1) Aug. alio. I} Wd. obsequio quod. '} Aug. efficaciusque posse arbitranlur. 
4) Aug. et ut omnem; Krak. atque ut omnem. I} K,.ak. undique. ') Aug. 
insumptum. ') Aug. semiaperlum. ') IVd. videatur. ') Aug. nostrae. 
10) Krak. e5sel. 


..
		

/monumenta_VI00073_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS mSTORIA RERUM GESTARUM 65 


ad necessitatem sed ad luxuriam, cum ubertate soli temperies caeli aquarum- 
que habundantia suppeditat. Quicquid alibi operosa cura vix educat, illic 
sponte sua fert terrae benignitas, ut credi possit naturam colendi agri ceteris 
regionibus exemplum daturam praecipuo quodam cultu Hungariam excoluisse. 
Sed neque usquam liberaliorem indulgendis divitiis fuisse constat: aurum enim, 
quod alii mortales rarissimis in locis laboriosissime effodiunt, Hungari velut 
quoddam virgulti genus etiam pullulans decerpunt. Vestrum est milites an ad 
ea omnia perpetuum vobis aditum eras aperire an hostibus ad vestra pate- 
factum relinquere velitis. Memineritis subeundo murum omnem beatissimae for- 
tunae opulentiam sine alio munimento, sille praesidio, sine custode post ilIum 
vobis ad praedam expositam; a tergo vero esse liberos, coniuges, lares vestros 
delubraque et religiones simul et victoriarum vestrarum praemia, quibus nisi 
in 1 oppidum transcendatis ira et libido, quantum victoribus licet, per omnia 
dira et llefanda mox sit insultatura. Ego, prout vos pugnantes videro, quam 
mentem vel ad imperandum vel ad serviendum habeatis, simul quid superbis- 
simis legatorum postulatis respondendum sit, intellegam. Vos interim curate 
corpora et quae 2 ex usu sunt S cum armis expedite, ut simul cum luce eras 
murum aggrediamur a. 
X VII. Digressi' milites a conti one non secus ac si cum victoria pro- 
positam quoque eis praedam iam tenerent; alacres epulati, quod noctis super- 
fuit, ut ad certamen vegetiores assurgerent, quieti dedere. Ubi illuxit ad murum DI. 652. 
producti malleolos cratesque aequando itineri per fossas, ligno ac cespite con- 
iecto iam pridem tumultuarie oppletas, nec minus scalas ac vectes ceterumque 


1) K,.ak. brak. I) Wd. et ea, quae. 
Oppugnatio Belgradi et clades Turcorum. 


') KraJc.. sint. 


') Na boku: 


a) Ca1a mow a jest wtasnoscil} Kal. Takich m6w zolnierskich mamy jeszcze 
kilka. Autor mia
 tu Da oku zwyczaj wloskich kondotier6w, kt6rzy cz
stokroC 
zagrzewali z
nierzy mowl} (Burckhardt I., 277) , ale nie uwzglf:dnil r6znicy 
zachodzqcej mi
dzy platnem zolnierstwem i ich wodzem z jednej a monarch
 despo- 
tycznym i jego poddanymi z drugiej strony. Wysuni
cie na pierwszy plan motywu 
religijnego i ch
ci zdobyczy bylo trafnym pomyslem; reszta dodatk6w psuje tylko 
efekt. W og6le jest rzecz
 niepodobn
, by sultan sam we wlasnej osobie odwolywal 
si
 do wojska w sprawie odpowiedzi na z
danie krola polskiego. 


MODt/menta Pol. Hid. T. VL 


5
		

/monumenta_VI00074_0001.djvu

			66 


PHIL. CALLI MACHI EXPERIENTIS HIS TORI A RERUM GESTARUM 


oppugnandarum 1 urbium apparatum ferentes p
ocedebant; cum interim qui ex 
turribus ligneis pugnabant haudquaquam defensores in muro consistere permit- 
terent et crebris sagittis hostem impetei1do prope otiosum accessum suis exhi- 
berent I. Quod haud sane omnino 3 aegre ferebant oppidani; certi enim, fore " 
ut Turcus vim experiretur, si deditionis spes non succederet. Dum IS ille ad 
defectionem allicit, ipsi partes oppidi ad flumina porrectas contra navalem 
impetum hominibus propugnaculisque et machinis, ignem aut lapides excutientibus, 
tacite ..firmaverant; ex parte vero 6 altera, quantum muri tormentorum vis 
aperuerat, rudere simul et gleba strenue prope ad iustam altitudinem coaedifi- 
caverant et per noctis silentium pice, oleo, sulfure incendiarioque pulvere, 
quantum copia fuit, ligna imbuerant, quae temere in fossas provoluta erant; 
tum 7 cetera omnia, quae aut res aut cogitatio subiecit, adminicula defensionis 
providerant paraverantque nec in- armis modo et missilibus, sed in obsequiis 
quoque et parendi studio. Itaque cum eo incautius, quo licentius Turci ad 
murum properantes constituissent in. cratibus, quibus iter substraverant, coorti 
repente a muro oppidani facuIas aliumque multipliciter paratum missilem ignem 
contorquendo, terrorem ingentem prius, mox haud minorem stragem intulere. 
Excitato pluribus in locis incendio et uno veluti momento per omnem, quam 
calcabant, materiam sic propagato, ut neque in eodem vestigio impune perse- 
verare 8 neque progredi 8 neque regredi 8 facultas esset, taetra ibi luctatio fornli- 
doque. Nam tUITes etiam ignem conceperant trepidabaturque in castris, in 
quae fumum flammamque convolvebat aura, quam matutinis temporibus flu- 
mina 9 exhalant; quae res ab incendio immune 10 oppidum servavit. Ruptis 
igitur conturbatisque ordinibus quisque salutis suae expediendae intentus circum- 
spectare undique, arma abicere et qua proprius liberiusque effugium in tanto 
malo apparebat excursare. Sed ignis tam suo quam aurae impetu tenlere per 
materiam incendio praeparatam volitans aut fugientes perstrictis in cursu nervis 
retinebat aut exitwn, per quem effugere properabant, praeveniendo uccupabat; 
sed et quibusdam fumus prospectum ad fugam, quibusdam conturbatio etiam 
mentem abstulerat. Absumebanturque ab igne 11, quasi subitum novae rei 


1) .Aug. excidendarum; Krak. excindendarum. I) .Aug. exhibebant. ') .Aug. 
brak. . .) Aug. certe enim fore existimabant. i) Aug. dum itaque. ') Wd. 
autem. ') Krak. tunc. ') Krak. perseverandi . . . . progrediendi . . . . 
regrediendi. ') Wn. i Wd. fulmina. 10) .Aug. imrnin ente. 11) Krak. 
passim ab igne. 


'. 


..
		

/monumenta_VI00075_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HfSTORIA RERUM GESTARUM 67 


discrimen immohiles reddidisset, pauci ex uItimis ordinibus et iidem ambusti debi- 
litatique in castra refugere; ceteros ingpnti numero consumpsit incendium cum 
reliquo totius oppugnationis apparatu. Neque vero a navibus felicius pugnatum; 
quarum nonnulJas vis lapidum tormentis effiata 1 dissipavit, nonnulJas ignis 
. 
implicuit, reliquas fere aut remigum gubernatorumque consternatio aut conatus 
recipientium se a periclitantibus ad integras naves quam longissime ab oppido 
, 
naufragas exegit. Ea clade I perculsus Turcus, quasi non ope aut consilio humano 
sed a numine aliquo suis inflicta esset grassanteque etiam fame., supra quam 
ut 3 sine tumultu et' seditione in exercitu ferri iam spes esset, obsidionem 
dissolvere constituit. Sed et fama erat exercitum satis validurn congregatum 
iam a rege ad Segedinum accursurumque propediem. Tamen ne animandis 
hostibus signum aliquod trepidationis ostenderet, legatos in castra revocatos 
minime benigne allocutus est assevcrans se 
um demum pacis mentionem audi- Dl. 658. 
turum, si Vladislaus cessisset ea particula Rasciae, quam tenebat, et BeIgra- 
dum sibi velut obsidem pignusque foederis vacuum tradidisset. Abscessurum se 
turn quidem ab obsidione, ut consultandi spatium VIadislao exhiberet; suadere, 
ut mallet ea condicione in amicitiam recipi, quam negando pauca, quae postu- 
labantur, de summa utriusque regni disceptare; petere se ea, quae iure belli 
sibi deberentur prius quam Vladislaus foret in Hungariam accitus, nec IS potuisse 
Hungaros id 8, . quod ipsi non habebant, ius in alium transfundere. Si Vla- 
dislaus perseveraret malle de aJienis contendere, quam sua quiete possidere, 
afTuturum se in tempore et secum una inspectorem vindicemque iustitiae deum. 
Ea denuntiatione turn etiam quia domi haudquaquam otiurn ab regina fore 
apparebat rex 7 adactus est mittere in Poloniam nuntiatum, quo in statu res 
Hungarica esset et quae belli moles a Turco immineret petitumque, ut miles 
et pecunia in stipendium mitteretur. Decretus est ad earn legationem Sanoceus, 
cuius eloquentia non minus, quam rei necessitas persuadebat facile posse postu- 
lata impetrari a. 


1) Aug. afflata; K,.ak. emissa. J) Na boku: Responsum Turci ad legationem 
regis et dissolucio obsidionis. I) K,.ak. brak. ') K,.ak. atque adeo seditione. 
6) K,.ak. non. a) K,.ak. brak. ') Na boku: Vladislaus in Poloniam mittit 
pro auxiliis. 


a) Szturm opisany wedlug Dt chociaz Kal. opis obszerniejszy. Oczywista, 
ze Dl. m6wi tylko 0 Piotrze I'.,
czyckim tam, gdzie Kal. ma legati. 0 wyslanil1 


5.
		

/monumenta_VI00076_0001.djvu

			68 PHIL, CALLIMACHI EXPERIENTIS HTSTORIA RERUM GESTARUM 


01. 654. X VIII. Polonorum primo res sub adventum ipsius convenerant ad 1 
Corcinum i, quos ita allocutus perhibetur. Referre I vobis, quae in Hungaria 
feliciter transacta sunt et quam non longe absumus , ut difficilibus omnibus 
superatis nostra otiose, aliena vero utiliter ac tute' possideamus , intellego 
. 
esse hominis, qui foret 15 oblitus, quanta animi magnitudine etiam per omnia 
discrimina regnum illud obtinendum censueritis, simul putantis apud animum 
vestrum plus consequendae amplitudinis' commoditatem posse, quam gloriam. 
Nunc quando adhuc insonant auribus mejs magnifica decreta vestra nullius vel 
laboris vel periculi habendam rationem non modo fortunis sed sanguine etiam 
ac vita adiunctae rebus vestris Hungariae laudem paciscencam, non dicam 
prope esse, ut regis vestri virtus et felicitas voti compotes vos 7 fecerit. Ape- 
riascium interceptum et Budam caput regni obtineri, turn comitem Ciliae, a 
quo omnes actiones consiliaque reginae inprimis pendebant, captum vinctumque 
sub custodia esse; a despoto autem et rege Bossinae legationes advenisse 
petentes amicitiam et obsequium pollicentes; praeterea omnes fere 8 Hungaros 
optimates fortunae regiae se dedisse imperata 9 facturos archiepiscopumque et 


I) Krak. brak. J) .Aug. Gorcinum. I) Na boku: Verba Sanocei ad Polonos. 
.) Aug. tuto. 6) Krale. sit. ') Aug. i K,.ale.: dignitatis. ') Wn., Wd. 
res. I) Aug., K,.ak. paene. ') Aug. imperataque. 


Grzegorza do Polski nie Dl. nie m6wi i wedlug niego rozpocz
li Polacy narady nad 
posilkami, kt6reby kr6lowi posla6 naleia1o, zaraz po powrocie Zbigniewa Ole
nickiego 
i Jana z T
czyna do Polski. (Dl. 654). Nie da si
 wprawdzie zaprzeczy6, ie 
Grzegorz jetdzil z W «:gier do Polski zapewne w interesach kr61a, ale zajmowal za 
niskie stanowisko, by m6g1 by6 saIDodzielnym po
em TIa zjazd magnatow. Rachunki 
miasta Pilzna wreszcie swiadcz
 0 podr6zach Grzegorza do Polski dopiero w 1444., 
w poprzednich za
 latach wspominaj
 tylko 0 kanclerzu, podkanclerzym i 1. d. 
(Rfkopis bibl. Ossol. Nr. 2083 p. 82, rok 1444. Item 3 marc. cum n gross. 
pro stacione domini vicecancellarii et magistri Gregorii ipsis de Hungaria 
venientibus... p. 83. Item 8 gr. ab equis versus Brzostek magistro Gregorio 
versus Hungariam ( widocznie szla droga zwykla przez w
w6z dukielski) . . . 
item 4 marc. pro expensis et poduodis domine regine et vicecancellarii cum 
'- 
magistro Gregorio de Hungaria et versus Vngariam ipsis venientibus). Rze- 
kome wi
ci 0 gromadzeniu si
 W 
gr6w pod Szegedynem celem odsieczy Belgradu 
8' wymyslem Kallimacha. 
..
		

/monumenta_VI00077_0001.djvu

			PIDL CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


69 


ceteros, qui in primo tumultu reginam secuti, rursus ad nos defecisse et mox 
eorum omnium, quorum maxime interest, consensu cum sollemni caerimonia 
illic quoque r
gem nostrum coronatum; iam eousque formidabilem omnibus, 
ut ad primam eius denuntiationem Turcus ab obsidendo Belgrado discesserit, 
reginam vero desperatis iam prirlem rebus trepide cum f1lio in Austriam pro- 
fugisse relicto modico praesidio in laurino 1 et ipsum a nostris obsideri; pau- 
culas denique I civitates, quae se in eventum munivere, magis vestrum quam 
reginae nutum respicere et iam minimo conatu illic debellari posse. Ista et 
alii prosperae fortunae successus iactentur apud illos, quibus non decus, non 
gloria sed cupiditas bellum suscipere persuaserit. At vobiscum sic agam: per- 
vulgata est non in Europa solum, verum etiam in Asia fama susceptae a vobis 
condicionis cons.ervandi tuendique Hungariae regnum et tam illi qui inceptis 
vestris favent, quam qui adversantur suspenso animo sunt in eventum. Vident 
omnes, qui religionem nostram profitentur, in manu vestra situm esse stabilia- 
turne I in perpetuum, an paulo post intereat Christianum nomen; contra fore 
sentiunt prof ani , ut eorum superstitio aliquando deleatur, ipsi vero Europa 
omnino exterminentur, si tanta constantia suscepto negotio aderitis', quanta 
animi magnitudine suscepistis. Nolite cOlJUnittere, ut aut ii timuisse aut illi 
sperasse frustra videantur. Cum sententiam de hiis, quae rex postulat, dicetis, 
cogitabitis vos esse velut in theatro humani generis: innumerabiIes populos, 
infinitas nationes vos circumstare exspectantes, quan1 fortunam, 
uam condicio- 
nem sibi, liberis, coniugibus, parentibus rebusque caris aliis, turn aris, templis, 
religionibus et sacris ab hodierna di
 repromittant. Et 15 simull5 a decreto, quod 
feceritis non Hungariae statum sed totius paene terrarum orbis pendere; prout 
hoc vel illud decernetis, ita his aut illis regionibus et gentibus divina omnia 
et bumana rata esse permansura. Licuerit vobis recusare cum postularemini, 
nunc haud liberum est non perpeti et facere omnia extrema priusquam ingenti 
animo susceptam tantarum rerum curam deseratis. Antequam in Hungariam 
regem vestrum mitteretis consentiens ipsa inter se suis viribus, suis opibus 
multos annos veluti murus ab aliis Christianis regnis Turcorum impetulil sub- 
movit. In eius vicem vos successistis et cum ipsius tuendae negotio Christianae 
quoque reipublicae tuitionem subiistis; pedem referre neque fas est neque 


I) K,.ak. laurini. J) K,.ak. denique alias civitates. ') Aug. stabiliatur 
necne. .) K,.ak. afueritis. 6) Aug. simul cogitabitis; K,.ak. cogitabilis 
a decreto.
		

/monumenta_VI00078_0001.djvu

			70 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


expedIt, quando eo perventum est, ut cum Hungaria etiam . universa res Chri- 
stiana aut prodenda sit aut 
onservanda. Non vacat referre quam multi pro 
dignitate patriae vel augend a vel retinenda ultro se morti obtulere, quam 
multi etiam unius a se servati civis gloriam quam vitam maluerunt. Quod si 
pro un ius aut civitatis maiestate aut civis salute bene impenditur vita estque id 
gloriosissimum, quanto 1 comparanda est laus, qua vos omnis mortalitas effe- 
rat necesse est, non una civitate, sed multis regionibus ac regnis, non uno 
cive, sed innumerabilibus gentibus ac nationibus conservatis. Longe, ut sentio, 
minus praemium vobis proponebatis, cum de mittendo illuc rege ageretur; et 
tamen cum difficilia multa domi forisque obicerentur, maluistis cum omni 2 peri- 
culo earn, quam tunc videbatis, gloriam quaerere, quam tute S necessitatibus 
vestris incumbere. Quod si tantum sperassetis. exiguutn, me hercule, tam im- 
mortalis gloriae pretium visum foret non sua cuique' salus, sed cum fortunis 
omnibus liberorum quoque et parentum vel vita vel Iibertas. Sed deo propitio 
non capitis, non libertatis a vobis Ii subeunda dimicatio; paucis militibus et haud 
magno stipendio tam divinam .laudem consequi potestis modo regem vestrum 
iuveritis. Id enim 8 ab eo expetitur non fortunae suae, non virium, non gra- 
tiae, non auctoritatis eorum, qui se sequuntur, diffidentia, sed ut sine civili 
sanguine aut caede potestati suae illic se tradat, quicquid hominum civitatumve 
magis adhuc deliberat quam repugnat. Intellegit 1 quam immortale odium in- 
testina bella 
equatur, quantum vel virium vel consilii domesticae factiones, 
ubi gladium cruentaverint, detrahant ad externas actiones, videt se sola fama 
subsidiorum vestrorum posse illic debellare et mavult beneficiis vestris' integram 
iam nunc Hungariam debere, quam paulo post armis suis dilaceratam possi- 
dere. Sed neque in re vestra est regnum illud sic subigi, ut viribus prius suis 
conficiatur. Lacessitus est Turcus denuntiatione regis et sic ab obsidione disces- 
sit, ut qui mox muItiplicatis viribus et numero copiarum sit affuturus; si aut 
turn etiam discordans aut iam turn mutuis seditionibus confectum regnum 
invenerit, maiori conatu repellatis oportebit, quam sint nunc 8 in potestatem 
redigendae civitates paucae 9, quae de se inter reginam regemque deliberantes 
propriores sunt, ut illius res profligatas deserant, qmim ut huius felicitati 
adversentur praesertim t quod earum va]idiores 10 fmibus vestris obiectae et illinc 


1) Aug. quantI. J) Aug. omnium. ') K,.ak. tuto. .) Aug. i K,.ak. 
cuiusque. 6) Aug. nobis. a) Aug. i K,.ak. brak. ') Aug. intelligitque. ') K,.ak. 
quam opus sit nunc. ') K,.ak. redigere civitates paucas. 10) Wd. solidi ores. 


..
		

/monumenta_VI00079_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


71 


a rege, hinc a vobis 1 prope circumsessae fiduciam defensionis habere non 
possunt. Quod si integris membris suis ac viribus regnum id obtinebimus , 
praeterquam quod vobis 1 securis otiosis	
			

/monumenta_VI00080_0001.djvu

			72 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HlSTORIA RERUM GESTARUM 


foederatos in periculo suo nunc destituere et mox tanquam publici Christiani 
nominis desertores ab omnibus aliis despecti ac derelicti 1, a vobis vero proditi ac 
desperati cum potentissimo hoste vitae ac libertatis vestrae dimicationem subire? 
Ubi ille obticuit mittenda esse auxilia orones quidem pari asseveratione 
censuerunt. sed quo numero aut pecunia 2 aut miles mitteretur, ea fuit disce- 
ptatio. Erant enim qui universas regni vires in expeditionem decernerent et 
pacata Hungaria statim contra Turcum prodeundum dicerent, dum trepidus 
adhuc imparatusque haesitaret exercitu a Belgrado velut naufragio ingentis 
tempestatis reducto; ceteri negantes oportere regnum vacuum dimitti propter 
Tartaros et tumuItuantem Litifaniam milites et pecuniam definiebant sed numero 
minime eodem; nam qui plurimum duodecim, qui minimum duo milia submit- 
tenda dicebant. Decretum tandem ut iis, qui sponte vellent, sine fraude esset ad 
regem privatim proficisci et ut publicitus quinque milia militum cum annuo 
stipendio mitterentur. Eum numerum satis tunc regi ad pacandam Hungariam IS 
facile augeri posse, si alia necessitas ingruisset, se vero haudquaquam' exinde 
regni viribus exhaustis non securos solum ab externis interim certaminibus ve- 
rum etiam paratos 6 in omnes occasiones fore a. 


1} Wd. derelicti vitae ac libertatis a vobis. Wtr
t powstaly przez widocznl! omylkf; 
pisarza. J} Na boku: Decreta a Polonis anxilia mittenda. I} Krak. Hnngariam 
fore facileque. .) Aug. haud minus exinde quanquam regni viribus. Ii) Aug. 
pacatos. 


. 


a) Wedlug Dl. 654 odbyto dwa zjazdy w Nowym Korczynie, jeden tuz po 
powrocie biskupa Zbigniewa 24. sierpnia, a drugi, na kt6rym Zbigniew z powodu 
choroby nie byl obecny, w dniu 9. wrze
nia 1440 r. Mowa Kal. oddaje wiernie 
zapatrywania stronnictwa, kt6re poswi
cilo kr61a w interesie chrzescijanstwa. Dw6ch 
tylko niedokladnoAci dopuscil si
 autor raz, gdy m6wi. ze Turcy odst
pili od Bel- 
gradu skutkiem poselstwa kr6lewskiego - cho
 przeciez poprzednie opowiadanie 
}dam temu zadaje - a drugi raz, gdy twierdzi, ze W 
grzy przed przybyciem Pola- 
k6w byli zupelnie zgodni i potrafili odpiera
 ataki TurkQw. Uchwat
 zjazdu Kor- 
cZyDskiego podal zupelnie dowolnie, bo wedlug Dl. 654 i 662 {uit conclusum I ut 
in subsidium Wladislao regi quilibet laneus in ten-is Cracovienswus unum 
{ertonem solveret et nobilis quilibet kmethones non habens et scultetus unam 
marcam. &empti tamen erant omnes barones et nobUes atque kmethones 
eorum I qui personaliter in subsidium Wladislao regi erant transitun. 
... 


'.j 


'-
		

/monumenta_VI00081_0001.djvu

			PHIL. CALLlMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 73 


XIX. Dum 1 haec apud Hungaros Polonosque aguntur regina interim Dl. 659-60. 
Cascoviano reliquisque populis i, qui urbes suas ab initio intestinae dissensionis 
communiverant in eventum, persuaserat, ut praesidia sua contra Vladislaum 
admitterent nec minus modo suppliciter rogando, modo maxima quaeque polli- 
cendo principum Hungarorum animos aggressa interdum etiam iurgando, quod 
immemores pristini S decoris, quo dudum apud patrem, mox apud se et ma- 
ritum suum refulsissent, uni Agriensi episcopo a Vladislao posthaberi paterentur, 
quasi aut nobilitas aut recte facta illius tanti essent', pellexerat, \it archi- 
episcopus et Ladislaus Gara cum plerisque aliis rursus ad se deficerent. Itaque 
communicatis consiliis, ut eodem tempore Vladislaum, quem suos in patriam 
dimisisse sciebant, diversis locis anceps trepidatio circumsisteret, in id conve- 
niunt, quod 6 regina copiis, quas ex Austria, Moravia et Boemia exciverat t 
destinatis ad Cascoviam illiusque appendices urbes firmandas exercendasque 

nc popuIationes in eos, qui Vladislaum sequebantur, auctoque 6 praesidio in 
laurino 7 ipsa se in 8 Strigonium g reciperet, Ladislaus autem adiunctis sibi 
quotcunque ad deficiendum allicere potuisset ex parte altera bellum excitaret 
et si fortuna suo coepto affuisset se ad laurinum reginae copiis coniungeret, ut 
Budam simul aut expugnarent aut obsiderent. Impigre omnia, ut convenerant 10, 
transacta. Et bello quidem, quod per Boemos AustraIesque conducticios ex 
Cascovia geri volebant, praefectus est Iohannes Iscra 11, acerrimi vir in genii du- Dr. 659. 
cumque illius temporis militaribus artibus et robore virium facile princeps, 
raptor 11, largitor U et ut bello optimus, ita in pace haud aspernandus. Reliquum 


1) W kodexie weneckim w polowie wiersza napis cynobrem: 11. Ub. , w kodexie 
petersburskim: I.ri1Je.r !Idus W oddzielnym wierszu ale dopisek ten pochodzi z p6- 
zniejszej r
ki. W kodexie wiedenski.Jn: Incipit secundtCS Iibet-. Wydanie augsburskie 
zalicza nast
pne rozdzialy jeszcze do I-ej ksi
gi,- krakowskie zas ma napis: Philippi 
Callimachi De Rebus gestis a VladislQ,(J Polonorum atque HUt1garorum rege liber 
secundus. (0 napisach w kodexach rzymskich nie otrzymalem wskaz6wek J atoli z na- 
pisu na czele Historyi wicmy, 
e dzielo podzielono na 3. ksi
gi J wi
c zapewne jest tu 
napis takisam jak w weneckim lub petersburskim kodexie). I) 0tt00. populis 
civitatum J quae se ab initio in eventum communierant. I) ""'d. praesertim. 
4) Aug. essent, ut prae illis solis et patriae communis amor et omnium fides nihili 
ducendil memoriaque bene meritorum negligenda et abolenda foret J quibus ita eos 
pel1exerat. 6) Krak. ut. e) Aug. adauctoque. ') Krak. praesidio 
laurini. e) Krak. brak. 8) Na bokU: Strigoniensis et Ladislaus Gara iterum a rege 
ad reginam defecerunt. 10) Krak. con
enerat.. 11) Aug. Giskra. 11) Aug. brak.
		

/monumenta_VI00082_0001.djvu

			74 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


Dl. 660. autem quod fuit copiarum regina Strigonii se continens in 1 laurinum submisit. 
Ladislaus 2 vero 3 apud suos criminando indignandoque t quod gratia, quae 
universis debebatur, uni tantum Agriensi episcopo referretur': non illius tantum- 
modo opibus et auctoritate accitum coronatumquc Vladislaum esse plusque in 
id valuisse gratiam et auctoritatem plerorumque aliorUffi, qui nobilitate ac 
fortunis multisque privatis ac publicis ornamentis .longe ante illum eminerent. 
Si ad Agriensis nutum spectandum, si ab illius voluntate depend end urn, frustra 
peregrinum regem accersitum, potuisse sine sumptu, sine tanta molitione domi 
ultro ad eum summam rerum deferri. QUId evitatum in Postumo nisi curatorum 
inter pares dispar licentia et auctoritas, quam, si utique tolerare oporteret, 
multo esse officiosius id fieri in gratiam avi patrisque Postumi, quan1 pro au- 
genda nobiJitandaque re Polona 6. Sed et plura alia 6 eiusmodi ad invidiam 
Dl.660. regis Agriensisque saepe ac multum vulgo iactando aUraxit ad defectionem 
secum paene universam earn regni partem, quae Dalmatia continetur, tanto 
populorum con sensu , quod in 7 paucis diebus prope iustum exercitum in armis 
habuit 7. Vladislaum tot undique simul 8 oborta discrimina minime sane pro 
rerum difficultate conturbavere, sed consilio g singula dimetiens, dum ex Polo- 
nia pecunia milesque adveniret, dum vires contraheret, quibus in omnes partes 

osti par occurreret, instituit mot us , in quibus'minus periculi apparebat, in 
praesens artibus elidere 10 viresque Hluc convertere unde maius 11 discrimen, si 
neglegeretur, affore sentiebat. Itaque belli, quod a Cascovia ostendebatur, quia, 
confici cum voluisset admotis ex parte alter a Polonis, in arbitrio suo situm 
Dl. 659. credebat, interea substinendi curam Iohanni Pereno a praefecto Chesmarchi 
deIega vit assignato ei milite, qui in opportuna praesidia distribueretur. Ipse ne 
cui se 12 absente 

 novandarum rerum occasionem faceret 18 propter copias 
reginae, quae in proplnquo erant, simul ut ad omnes suorum opportunitates 


1) Krak. brak. 2) Na boku: Ladislaus Gara ad defection em incitat Hungaros. 
I) Altg. i Krak. igitur. ') Krak. referretur ad defectionem Hungaros incitabat. 
Non ilIius. 6) Aug. Polonica. e) Aug., Wd., K,.ak. brak. ") Krak. ut 
paucis . . . habuerit. e) Aug. J>rak. ') Na bok'U: Consilium et preparatio- 
nes Vladislai contra regine machinamenta. 10) Krak. eludere. 11) Aug. 
magis. 12) K,.ak. dum abesset. 11) Krak. daret. 


a) \Vedlug Dl. byt starost
 Keszmarku Nicolaus de Peren a Jan de Peren. 
mial zamek Scharusch. 


..
		

/monumenta_VI00083_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 75 


velut in medio intentus esset, Budae se continuit. Adversus autem Ladislaum, 
in cuius conatu propere 1 coercendo, antequam aut dux imperio aut tumultuaria 
turba militibus obsequiis assuesceret, rerum omnium summam plane verti 
constabat, misit Hunyadianum
, quem praeter singularem peritiam rerum belli- Dr. 660. 
carum manu etiam strenuum ac sermone promptum sciebat, ad eaque accedere 
natural em quandam dext
ritateln conciliandis sibi animis hominum populorum- 
que studiis promerendis - ut de concordia prius ageret auctorque illius S fieret, 
si forte citra ferri discrimen cum suis Ladislaus ab instituto se retrahi permit- 
teret. Ceterum ut, si parum persuadendo proficeret', vires adhibere posset, 
adiu
t illi Nicolautn Fristarski 6 et ad milites, qui sub utroque militabant, Dl. 660-1. 
adiecit curiales suos et quicquid copiarum laurinum ad id locorum magis In- 
festaverat, quam obsedisset a. 
XX. Profectus Hunyadianus, ac 6 si omnia infesta circa essent, compo- 
sito agmine itineribusque exploratis ingrediebatur, edicto suis proposito, quod 7 
quamdiu ab adversa parte spes tota reconciliationis non excluderetur quisque 
praeda popuIationibusque abstinendo sedulo operam daret, ut beneficio ad con- 
cordiam potius, quam vi ad certamen gentis suae homines provocaret. Non 
amplius iam quinque milibus passuum aberat ab oppido Batta b, penes 7 quod 8 Dl.661. 
Ladislaus se cum suis receperat. Turn g vero impensius circuiens 10 universos et 
singuIos monendo hortandoque dextra laevaque nee minus a fronte, a 11 tergo 
aciem firmavit, ne quid per occasionem ex diverso committeretur, quod pacis 
consilia in irritum verteret; tandem haud amplius quam mille passus ab hoste 
se munivit in 12 loco, unde castra opposita minime conspici possent veritus 18 
humanorum affectuum lubricum 18 prospectu suae gentis miljtum animos remoI- 
liturum 18. Misit deinde, qui accepta dataque fide Ladislaum u ad colloquium 
invitarent designato loco, in quo pariter convenirent. Ea postulatio neglegenter 


1) KraJc. prope. I) Na bob: Hunyadianus adversus Ladislaum mittitur. 
illis. ') Wd. perficeret. 6) Aug. Fristarchi; Krcik. Fristatski. 
non secus ac 51. ') Krak. brak. 8) Krak: quo. 
10) Krak. circumiens. 11) Aug., K,.ak. et a tergo. 
1S) Krak. veritus ne . . . lubrica vis . . . remolIiret. 
nyadiani ad Ladislaum et responsum. 


I) Krak. 
e) Krak. 
I) Aug. dum. 
11) Krak. idoneo. 
16) Na 1KJku: Legatio Hu- 


a) Prawie zbytecznem juz byloby wspomina
, ze Kal. rozwadnia wiadomosci 
Dla Po('hwa
a Iskry i Hunyadego s& wlasnosci
 Kal.. b) Bataszek na p61noc 
od Mohacza (Huber 9).
		

/monumenta_VI00084_0001.djvu

			76 


PHIL. CALLIMACffi EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


audita superbeque responsum: eo ventum esse, ubi gladio non lingua decer- 
tandum 1; satis intellectum antequam arma induerent, quid sibi, quid regno 
expediret; si nihil ultra quam 2 eos alloquendos destinasset, inanem laborem 
regem assumpsisse s. Ea prout referebatur proia tis , ad contionem nuntiis 
Hunyadianus recitari 6 fecit et subinde intulit: maluisse se laudem promereri 
reconciliatarum voluntatum publicae saluti, quam reportare victoriam de homi- 
nibus ad interitum patriae obstinatis; nunc quando non facinoris, ad quod 
accincti starent, conscientia, non periclitantis patriae discrimine, non dei, non 
hominum verecundia commoverentur, stringendum esse gladium et salutem pa- 
triae ferro expediendam non adversus suae gentis homines sed contra imrvan es 
parricidas; nee enim corpora, vestitum, ora, habitum suos ab hoste secernere 
sed mentes, consilia, facta, dicta, quae omnia in illis non hostilia modo, sed 
etiam parricidialia essent; ac proinde caverent 6 omnes et singuli, ubi ad ma- 
num venissent, ne hebetarentur animi et pugnandi ardor refrigesceret aspectu 
patrii habitus atque habitudinis in hominibus equisque; vestimenta tantummodo 
et arma Hungarica apud illos esse, cetera omnia minime a saevissimo hoste 
differre. Sed et plerumque animis aequioribus adversus extemos impetus pro- 
deundum; iustas belli causas multas sub esse posse et eorum, qui pro imperio 
et gloria decertarent, cupiditates longe tolerabiliores: agi enim tunc non de 
interitu, sed de maiestate populorum; illos non solum sine iusta causa sed 
contra etiam fidem et iusiurandum suum, non ad augend am dignitatem sed ad 
exterminandum funditus ac delendum nomen gentis suae arma sumpsisse. Quanto 
igitur odio stringendum ferrum putarent adversus eos, qui temeritatem pauco- 
rum secuti non oppugnatum, sed eversum carissimam patriam per cupiditatem 
atque ambitionem venirent, tanto 7 in aciem prodirent eripiendam 8 ex ultimo 
discrimine patriam; indicandum g sceleratis hominibus deum perfidiae uItorem 
esse, fidem denique publice ac privatim Vladislao datam pro salute regni per- 
fidorum sanguine stabiIiendam. Haud magni conatus earn rem fore; tumultu- 
ariam ac sermermem turbam ex diverso stare, non 10 ducibus, non ordinibus 
assuetam nee quicquam aliud in proelium afferentem, quam malae causae 
conscientiam. Si interrogarentur, quid armis peterent , non habituros, quid 


1) Krak. esset decertandum. t) Kra'k. ultra sibi quam se suosque aUoquendos. 
I) Krak. sumpsisse. ') Kra'k. productis. 5) Na boku: Verba Hunyadiani 
ad suos. e) KraJc. caverent, ubi. 7) KraJc. tanto ipsi in. 8) Aug. 
ad eripiendam. 8) Aug. indicandumque. 10) Krak. non iIlam ducibus. 
, 


...
		

/monumenta_VI00085_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTOR)A RERUM GESTARUM 77 


responderent. Eadem, qua prosiliissent, temeritate, ad primum statim congressum 
fugam omnes mo1ituros a. 
X XI. Productis subinde copiis instructisque in hostem aciem direxit. 
Nec Ladislaus 1 certan1en detractavit sed eadem ferocia, qua pridem j' legatis 
responderat-, castris egressus sequentes se suos, ut quisque primum se off ere- 
bat, ita s in ordinem collocabat magis temere tumultuantium more, quam ex 
instituto militari. Itaque armorum quidem genus par utrimque erat, ordo vero 
et disciplina longe dispar: in altera enim acie omnia instructa provisaque non 
ad pugnam modo, sed ad subitos etiam fortunae casus, in altera' nulla fere 
species militaris disciplinae. Ceterum hos ira, illos conscientia stimulante magno 
utrinque ardore concursum et a principio quidem aliquandiu ancipiti fortuna Dl. 661. 
pugnatum accurrentibus ubique ducibus et suos per omnia spei metusque ex- 
trema cohortantibus. Sed cum servatis ordinibus recentes fessis, integri sauciis 
ab Hunyadiano ubique substituerentur, Ladislaiani aliquandiu extracto certamine, 
cum sine intermissione pugnarent, vulneribus et Iassitudine confecti tandem re- 
ferre pedem sensim coepere. Quod animadvert ens 6 Hunyadianus, Nicolao, quem 
ad fortuitos casus in subsidiis locaverat, signum dedit et totis viribus adortus 6 
iam turn nutantem aciem, ut pote collectorum 
emere nee castra nee ducem 
salis noscitantium quibusque tam ignotum vincendi decus quam fugiendi flagi- 
tium esset, in fugam vertit. Multi et in proelio et in fuga caesi, inttr quos Dl. 661. 
plerique auctoritate atque opibus insignes, sed nee pauciores aut inter fugiendum 


1) Na boku: Pugna inter Ladislaum et Hunyadianum. ,) Aug. prius. 
ita eum in. ') 'l-ra. altera vero. 6) Wd. ubi animadvertit. 
adoriens. 


I) Aug. 
e) Wd. 


a) Caly rozdzial z wyj
tkiem wiadomo
ci, ze bitwa zaszta pod Bataszkiem 
jest wlasnosci
 Kal. Autor nasz nie lubi zwykle podawac ani dat ani blizszych 
oznaczen odleg
osci, opnszcza te szczeg61y nawet tam, gdzie je podal Dl. Tutaj 
jednak powiada: iam quiJlque milibus passuum aberat a daMj 'mille passus 
ab hoste se munivit. Nie zdaje mi si
, by znalazl te szczeg61y w jakiems zr6dte, 
przeciwnie s=ldz
, ze podal je dowolnie. :Mial zas na celu wykazac przezornosc 
Hunyadego jako wodza, tudziez plastyczne opisanie bitew, w czem zresztll lubowali 
si
 humanisci. Dokument Wladysl'awa III. z 8. pazdz. 1441., w kt6rym krol wyli- 
cza zaslugi Hunyadego, osobliwie w czasie tego buntu, powiada, ze bitwa zaszla 
prope opidum Zeek. Codex dipl. pair. H-ungariae t. IV. nr. 242.
		

/monumenta_VI00086_0001.djvu

			78 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


aut in castris capti. Ladislaus 1 vero multis in locis effusam suorum fugam 
cohibere frustra conatus tandem cum paucis elapsus, cum magis quae vitanda 
essent, quam quibus fideret, animo succurrerent, nullibi prius se credere ausus 
Dl. 661. est, quam in I Strigoniunl ad reginam magnis obliquisque itineribus pervenil. 
Hunyadianus S vero a 4r re bena gesta retro, qua venerat, ad Vladislaum cum 
captivis ac praeda rediit. HIe captivos haud sane duriter increpitos fideique et 
iurisiurandi admonitos, praeterea cogna tionis, quae propter communia vetustae 
. originis primordia inter Polonos Croatiaeque 6 et Dalmatiae cultores esset, 
Dl. 661. quasi contra sanguinem suum arma sumpsissent, in custodiam tradi edixit. 
Deinde ad laudes et munera, quibus Hunyadianum Nicolaumque affecit digni- 
Dt 662. tatem etiam adiecit dec1arato utroque Transilvaniae duce 0.. Ceterum quia in 
Hunyadiano 6 maior eminebat 7 indoles ad res bellicas, ea potissimum oppida, 
quae Turcis obiecta erant, illi commisit et copiarum, quantum res tunc sinebat, 
assigpavit, ut non solum sua defendere sed per occasionem etiam fines hostium 
transcend ere atque operae pretium facere posset; quod postea saepissime fecit 
et Turcis quidem magnum de se terrorem incussit, apud suos vero ingentem 
spem excitavit. Multa tum prudenter tum feliciter a Vladislao constituta, eum 8 
autem 8 virum g ad id negotium divinitus delegisse eventus tandem indicavit, ut 
esset, qui rem Christianam prolapsuram sustineret. Post paucos 10 dies captivi 
Dl. G61. omnes liberaliter dimissi plerique etiam viatico aIiisque rebus necessariis adiuti, 
qui grato animo fideJem subinde operam regi 11 in multis actionibus praestitere. 
Cumque pollicerentur ex ea parte, ad quam acie debellatum fuerat, reconcilia- 
turos se Vladislao quoscunque victoria non attraxisset, missi sunt cum primo- 
Dl.669. ribus eorum Nicolaus Lassovianus 12 et Sanoceus b, ut civitates una circuirent et 


1) Na boku: Ladislai fuga. ..) Aug., Wd. l>rak. I) Na boku: Hunyadianus 
cum victoria regreditur ad Vladislaum. 4) Aug. brak. ') Wn. , 'RTd. Carva- 
ciaeque. e) Na ooku: Hunyadianus Transiluanie dux decIaratur contra Turcos. 
') Wd. apparebat. 8) Krak. brak. I) Krak. virum qu
dem. 10) Na 
ooku: Vladislaus captivos Hungaros dimitht. 11) Krak: regi rilUItis gerendis rebus 
praestitere.' 11) Wn. I Wd. SamaIucenus; Wn. w boku: Mittitur Sanoceus ad 
Dalmatos et Caruatos. 


a) U Dl. 662 tvoyetVodti b) Dl. 662 wymienia tylko Mikolaja Lassow-, 
skiego dziekana krakowskiego. Lekcya kod. weneckiego i wiedeilskiego (nr. 12) jest 
blt: dna . Nawiasowo dodaj
, ze w moim spisie os6b, wyst
puj
cych w latach 
1434-44. w kronikach, aktach slidowych, dokurnentach itp. wyst
puj
 Szamotulscy: 
...
		

/monumenta_VI00087_0001.djvu

			PHIL. CALl..IMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 79 


populorum animos a regina avertendo ad Vladislaum acclinarent 1. Breve fere 
o
nibus persuasum non alia re magis, quam repetitione communium inter 
se primordiorum atque sanguinis, nec solum fides sed pecunia etiam impe- 
trata in stipendium militibus, quos ad reprimendos conatus Iscrae condu- 
cendos apparebat 8. 
XXII. Non enim aeque feliciter ex parte ilIa res gerebatur a Iohanne 2 
Pereno b, quippe quod Iscra per occasion em magnas plerumque praedas abigebat Dl. 659. 
Scepusiensemque agrum ferro et igne prope ad vastitatem mulctaverat, nonnulla 
praeterea oppida interceperat ac diripuerat inter quae Aperiascium, Scharuscium, 
Clistichium c, quod aliquandiu obsessum per cuniculos tandem expugnaverat. Id 
oppidum in monte situm velut specula Cascoviae imminet et pleraeque clades 
ad id Jocorum illatae Iscrianis, dum aut praedatum proficiscerentur aut praedas 
abducentes in S Cascoviam se reciperent. Non deerat tam en 4r opportunitatibus 
suorum Iohannes Perenus et aut per insidias hostium carpebat copias aut in 
aperto illis occurrens et particularia 6 certamina committens pro varietate 10- 
corum et fortunae interdum victor, interdum etiam victus abibat, nee segnius 
aut infrequentius quam Iscra in 6 hostilem agrUffi praedatum incurrebat. Ce- 
terum cum 7 per omnia tentamenta ageret de recuperandis amissis oppidis 


1) K,.ak. traducerent. 
ei erant oppositi. 
e) Kt'ak. brak. 


I) Na boku: Gesta ab Iscra ex Cascouia et a l'egiis J qui 
S) KrM. bl.ak. ') Krak. turn. II) Krak, levia. 
') Krak. cum omnia nee quicquam expertus ageret. 


. 
Andrzej, Dobrogost, Jan, Jak6b syn Macieja, Piotr, Stanislaw, Wincenty 1 wresZCle 
Beatrycza. 


a) U Dl. mniej sMw . Wlasnosci
 zatem Kal. opis przebiegu bitwy. przy 
tej sposobnosci poswi
ca Dl. 661 po raz pierwszy kilka sMw Hunyademu ale 
przebija z nich niech

. Exinde Iohannes de Huniad vix antw cognitus 
nomen quaesivit, homo obscuro loco natus, sed celsioris animi et magna- 
rum rerum cupidus, quem. Wladislaus Poloniae et Hungariae rex ex 
obscuro et inopi clarum atque opulentum effecit. 0 Grzegorzu nie wspomina 
Dl. b) Dl. 659 wysuwa tu na pierwsze miejsce Mikolaja de Peren starost
 
keszmarskiego, chociaz wspomina i 0 Janie. C) W szystkie miejscowo
ci, 0 kt6re 
walczono z Giskr
, lez
 w p6lnocnych W 
grzech na Spizu lub w najblizszych komi- 
tatach. Clistichium nazywa Dl. oK yschi-k, jestto zapewne dzisiejsze Kissocz na Spizu. 
( Krones: Geschichte Oesten-eichs I., 525).
		

/monumenta_VI00088_0001.djvu

			80 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


nullibi fortuna afTuit circumactusque est annus 1 irritis conatibus. Regina 2 
Dr. 661. autem ubi omnes preces adhortationesque consumpsit IS suadendo Ladislao, 
quod' arma rursus indueret, quia non esset viri non saepius fortunam aggredi 
et frustrata spe semel statim animos submittere, nullibi 6 saepius eventum va- 
riari quam in bello, ubi minime quaeque dictu maxima momenta excitare 
solent; tandem agebat, ut instaurando exercitu pecunias sibi crederet; sed 
Dl. 661. neque iBis impetratis in 6 laurinum ad suos perrexit nee muUo post cum 
Dl. 663. renuntiaretur Boemos a de praeficiendo sibi rege agitare, ut in fide Postumi ac 
Dr. 661. sua eos retineret, in Austriam commigravit. Quo cun1 eam Ladislaus sequere- 
tur a Frederico captus est habitusqne in custodia, donec petentibus id impensius 
Hungaris rex eum redemit, quanti Fredericus aestimavit. 
Dr. 662. XXIII. Interea subsidia 7 ex Polonia petita a Vladislao numero et ap- 
Dl. 665. paratu insigni advenerant. Itaque principio insequentis anni licet annona graviter 
laboraretur hiemsque perniciose rigeret, tamen quia festinabat animus ad pa- 
candum regnum undique Vladislaus Cascoviam versus Buda 8 movit. Cui cum 
multo inferior multitudine ac robore copiarum Iscra esset nullibi ausus OCCU!- 
rere intra muros se continebat. Haque oppidis, quae priori anno vel defecerant 
vel intercepta fuerant, baud difiicili conatu in potestatem redactis, instituerat 
rex proficisci expugnatum Cascoviam ceterasque subinde urbes, quae a g prae- 
sidiis reginae tenebantur, ut si quid postea moveretur 10 a Turco paribus iHi 
viribus posset occurrere. Sed veriti Hungari 11 locorum 12 propinquitatem praebi- 
Dl. 666. turam regi occasionem transcendendi in Poloniam vulgata fama, quod 18 regina 
de pace cogitaret, quasi temerarium foret bello ea quaerere, quae per concor- 
diam facilius consequi possent, Budam U reverti persuasere, dimissa illic 


1) Krak. integer annus; Wd. annus novus conatibus. I) Na boku: Regina ubi 
frustra hortatur Ladislaum Garam, ut se iterum armaret et in Austri
.m proficiscitur, 
ubi captus a Fredenco Ladislnus. (sic). I) Krak. consumpserat. 4) Krak. ut. 
6) Krak. nulIibi enim. I) Krak. brak. 7) Na boku: Suhsidia petita ex 
Polonia veniunt et rex contra Iscram proficiscitur. 8) Aug. e Buda. 8) Krak. 
brak. 10) Aug., Krak. innovaretuf. 11) Na boku: Hungari timentes, ne rex 
in Poloniam reverteretur, retrahunt ipsum Budam. 11) Krak. ne locorum pro. 
pinquitas praeberet. 11) Krak. lama reginam de pace cogitare. 16) Krak. 
ut Budam reverteretur. 


a ). Dl. wplata w Mm mleJSCU c
y nst
p z dziej6w czeskich, d1a Kal. byla to 
rzecz podrz
dna wi
c podaje tylko kr6tk
 wzmiank
.
		

/monumenta_VI00089_0001.djvu

			PIllL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 81 


copiarum parte ad belli reIiquias persequendas. Ab initio cum vulgaretur regia 
expeditio, timuerat Fredericus, ne expugnatis undique reginae praesidiis et re- Dl. 665. 
cepta in dicionem omni Hungaria bellum mox in Austriam a rege transferretur 
propter sacram coronam, quam apud se depositam a regina servabat 1, fertur- 
que de illa restituenda secum agitasse. Sed cum audisset postea dimitti exerci- 
turn remque non per regem sed per vicarios gerendam ad Cascoviam, recreatus 
eiusmodi cogitatione supersedit. Simul et regina I demissos animos extulit rur- Dl. 666. 
sus et cum antea pacis mentionem utique non aspernaretur, superbe respondit 
optima turn nuntiis, qui de concordia tractaturi ad illam perrexerant. Sed et 
pestis, quae in regno grassabatur praeserlim Budae , ubi eius mali vis adeo 
saeviebat contactu et curatiol1e aegrorum vulgante morbos, ut quotidiana tan- 
turn funera oculis, desperatio vero et mors omnium animis obversaretur, 
faciebat illi spem tantisper fore otium a bellicis actionibus s, dum commode 
praeparare posset ea, quae I ipsa ex usu ad partium suarum vires instuarandas 
arbitrabatur. Vladislaus tamen ubi a regina. pacem sperni percepit, nihilo segnius DI.667. 
edixit, quod Cascovia 6 oppugnaretur Iohannemque 6, cui a Galero a cognomen 
fuit, cum non exigua pedilum atqe equitum manu misit, ut se coniungeret cum 
praefecto Chesmarchi et communicatis viribus et consiliis Iscram subinde, quo- 
cunque se recepisset, aut exturbarent aut obsiderent. Iscra vero cum civitates, 
quae a regina stabant, regia vectigalia volentes iam pridem penderent sibi 7 
et percuteretur moneta in Crepnicza 8 sub titulo et nomine Postumi, novas DI. 660. 
copias ex Boemia conduct as veteribus suis adiecerat. Non tamen regio exercitui 
ad eo par erat, ut 9 ad occurrendum in aperto viribus fideret, sed in omnes 
occasiones Cascoviae intentus exspectabat videre 10, quo se po!issimum regii 
converlerent. Inclina.taque illuc tota belli mole summa vi utrinque oppugnabatur 11 
et defendebatur et ab initio quidem eruptiones crebrae fiebant ab Iscrianis 
committebanturque particulares 12 pugnae, in quibus ex utraque parte multi 


1) Na boku: Cogitat Fredericus de restituenda corona. I) Na boku: Regina propter 
reditum Vladislai Budam iterum animatur. , B) K,.ak. rebus. .) Krak. quae 
esse usui ad. 6) Na boku: Vladislaus edicit Cascouiam oppugnari. e) Krak. 
inde Ioannem. .,) Krak. iIli penderent. 8) Krak. moneta Cremnicae. 
8) Aug. ut occurrendi; K,.ak. ut si occurrendum esset viribus. 10) Krak. brake 
11) KraJc. et oppugnabatur. 11) Krak. 1 eves. 


a) U Dl.: Iohannes Czapek. 


Monumenta Pol. Hist. T. VI. 


6
		

/monumenta_VI00090_0001.djvu

			82 PHIL. CALL1:\IACH( EXPERJENTIS IIISTORIA RERUM GESTARUl\1 


cadebant. Sed non tam facile oppidanis, quam regiis erat interfectorum supple- 
menta substitue.re. Itaque cum numerus apud eos in dies carp
reLur 1 appare- 
retque flaud satis virium tuendis moenibus tandem 2 in l111imo discrimine 
affuturum, raro admodum et non nisi magna suadente. occa
ione Isera cum 
suis erumpebat. Ad expugnandam igitur urbem S necessitatibus humanis regii 
anirnum adiecere ductisque operibus ac munitionibus circum firmatis inclusos 
Dl. 667. paene otiose' obsidebant. Maior erat intus hominum numerus, quam pro 
annonae eopia. Itaque congestis in publicum omnibus, quae li esui forent, prae- 
fecti sunt duo ex praesidiariis et duo item cives , qui cibaria 6 in singula 
capita, quantum sustentandae naturae satis videbatur, quotidie expenderent. 
Contrahebaturque mensurae modus in dies, quo plus temporis ct minus ali- 
mentorum superesse apparebat, donee cogente fame nee ab immundis quidem 
animalibus abstinebatur. Inlolerabile suapte natura malum etiam desperatio 
augebat, quod non oecurrebat unde affuturam opem aliquam sibi pollicerentur. 
Itaque cum manasset murmur 7 oppidanps de traditione 8 agitare, varia erant 
praesidiariorum consilia idque tantumnlodo remorabatur fugam, quod impeditior 
Dl. 667. apparebat, quam ut tuto possent evadere. Quae cum ignorarentur ab regiis, 
diuturnae obsidionis taedio affectis, urgente iam hieme sine commeatu elabi ab 
exercitu coeptum est et in ipsius victoriae aditu obsidio 9 paulatim dissolveba- 
tur; praeterquam quod alia Boemorum praesidia, quae 10 in complicibus civitati- 
bus erant, crebris incursionibus on1nia circumvicina infcstabant, ut regios ab 
Dl. 668. obsidione ad tuendos suos averterent. Nuntiabaturque Chesmarcum oppidum 
non solum parum strenue defendi ab illorum ineursionibus, verum etiam de- 
Dl. 667. fectionis spectare consilia. Haque cum regius dux videret etiam iniussu suo 
militem elapsurum, ut saltern in fide Chesmarcum retineret, dissoluta Casco- 
viae 11 obsidione illuc propere movit. Sed id quoque irritum fuit, nam biduo 
priusquam eo pervenire potuit 12 Boemi admissi per proditionem oppidum occu- 
paverant 13; qua U re interfecta regii iter in diversum avertere. Ceterum et si 


1) Krak. minueretur. '} Krak. brak. I) Na boku: Cascouia obsidetur. 
4) Krak. otiosi. ') Krak. quae apta esui. e) Na boku: fames in Cascouia. 
') ](rak. rumor. 8) Krak. de urbe dedenda agitare. 9) Na boku: Dissolvi- 
tur obsidio Cascouie. 10) Krak. quae iis in civitatibus erant J quae reginae par- 
tibus favebant, crebris... 11) K1"ak. ad Cassoviam. 11) .Aug. i ](rak. nam 
pridie quam eo pervenisset. II) Na boku: Capitur Chesmarcum a Boemis. 
16) Aug. i Krak brak od qua re az do avertere. 


,.
		

/monumenta_VI00091_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTOR1A RERUM GESTARUM 


83 


praesidii caput 1 Nicolaus Perenus in primo tumultu cum plerisque ex suis DI. 668. 
trepide ex t Chesmarco I effugerat, tamen retinentibus, qui remanseranl I, 
praesidiariis non null as turres, cum appareret, si afTuisset auxilium, facile posse 
. . 
oppidum recuperari. Forte ita evenit, ul Podolinum pervenirenl novae copiae, 
quae a Po]onis regi submittebantur, ducibus Laurenlio Zaramba et Nicolao 
Scora. Qui' cum a regiis per internnntios 6 ad Chesmarcum implorarentur 
neque dubia res videretur, quin excludere Boemos illinc possent, petitam tamen 
ab se opem negaverunt seu timentes iter subinde suum impeditius reddere, si 
Boemos provocassent, seu quia priusquam ad regem, quo missi erant, perve- 
nissent, minime aequum videbatur aliquo se bellico negqtio implicare. ltaque 
petitione suorUffi contempta neminem lacessentes invicemque ipsi ab omnibus 
inviolati Budam pervenere a. 
XXIV. Capto Chesmarco bellum ab ea parte conversum est in 8 Podo- DI,669. 
linum, ubi regii praesidii caput 7 Nicolaus Comorocensis; et utrinque per omnes 
conatus artesque bellicas res gerebatur. Ex parte vero altera regina 8, ubi 
victoriae snorum famam accepit dissolutamque ad Cascoviam obsidionem, et 
ipsa elata ad Presburgum 9 movit, quae civitas in fide ipsius perseverabal, 
etsi Vladislai praesidium teneret arcem praefecto Stephano Rosgonio; quenr 
subito regina 10 obsidere coepit faventibus civibus expugnationemque adiuvanti- 
bus 11. Sed cum neque aequum yideretur in suos praedas exercere neque, si id 
factum foret, pro civili ac militari muItitudine suffecturum commeatum appa- 
reret, populatores in Tan10viensem agrum immitlebat;- indeque 12 omnis generis 
quotidianae praedae advehebantur simul, ul commode in 13 Presburgo alerentur 


1) ](rak. praefectus. ,) Krak. brak. I) Aug. manserant. ') Aug. quae. 
6) Na boku: Poloni ad regem euntes ad recuperandnm Chesmarcum operam suam 
negant. I) Krak. brak. 7) ](Irak. praefectus erat. 8) Nq bolm: Regina victoria 
suo rum audita movet ad Presburgum. I) Aug. Posonium. 10) Aug., Krak. 
brak. 11) Aug. admirantibus. 1') Krak. indeque praedae omnis genens ad 
quotidianum usum necessariae advehebantur. II) K,.ak. br.ak. 


a) Walki skreSlone w tym rozdziale odnosz=l si
 do r. 1441. KaI. oplSUJe 
obszernie g16d w Koszycach i zachowanie si
 Giskry, czego u Dl. nie ma. Charakte- 
rystycznem jest dla Kal., ze nie uwzgl
dnil wiadomo
ci Dlugosza 666 0 karze, 
jaka spotka1a i&nierza, kt6ry post zlamal, ani tei poszedl za zdaniem. Dl. 668, 
ze zaraza powstata: sit'e ex consfcUaUOtle coelesti sive cfiam tOrrupti012e (lens. 
6*
		

/monumenta_VI00092_0001.djvu

			84 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


omnes, simul ul Tarnovienses suarum rerum cladibus adacti 1 ab rege deficerent. 
Quae omnia Rosgonius, per occasioneul elapsus Budam I, regi exposuit simulque 
indicavit, quo in discrimine res foret, nisi subito frumentum milesque et appa- 
ratus reliquus aut propulsandae aut sustinendae obsidioni necessarius in arcem 
immitteretur s. Eum securo animo rex esse iussit, omnia in tempore affutura, 
ipse quam ocissime' ad praesidium reverteretur. Nec mora Andream Tanci- 
nensem 6 cum valida Polonorum Hungarorumque manu Tarnoviam misit 6 simul 
suos tu.ilum ab incursionibus hostilibus, simul Presburgensem agrum vicissim 
populatum 7 et ut obsessis inferret per occasionem opem necessariam edixit. 
Ille impigre mandata ex sequens 8 frumento ac milite cum 9 machinis missili- 
busque varii generis in arcem submissis illius potiundae spem omneln reginae 
videbatur ademisse, sed et crebris populalionibus quicquid erat agri Presbur- 
gensium 10 adeo mulclavit, ut veri us 11 obsessos quam obsidentes se 12 senlirent 13. 
Crebra inter arcendas populationes utrinque certamina ferebantur cadebantque 
ex utraque parte multi, donee aetos in insidias hostes Andreas tam ingenti 
clade aff1ixit, ut parun1 afuerit, quin urbs quoque per tumultun1 inter 14 perse- 
quendam victoriam ab ipso caperetur. En strages rcginalibus 16 finem excurrendi 
fecit. Fossa ita que et muro subinde se tuentes oppugnandae arcis consilia ex 16 
integro per omnes artes machinationesque 17 quotidie sollertius agitabant. Sub 
anni finem aegerrime nutriebantur necessitasque et desperatio prope intolerabili 
impetu rem geri cogebant. Igitur coaedificatis turribus ambu]atoriis omni genere 
missilium regios a defensione prohibebant el muro, quem crebris tormentorum 
ictibus die nocluque impetebant, locis aliquot detruncato ac diruto, nitebantur 
summa vi aut per ruinas aut admotis scalis partem aliquam arcis occupare. 
Nec ad extremum regii tam acres in se conatus sustinuissent, nisi audito 
Dl.671-2. suorum periculo in ipso rigore hiemis rex 18 ex 19 Buda accurrisset cum egregia 
utriusque gentis manu. Eius adventu et suorum animi erecti et regina adeo 


1) Krak. coacti. I) Krak. et Buda.m profectus. 8) .Aug. mitteretur. ') 1Vd. 
citissime. 6) Na boku: Vladislaus mittit presidium Fresburgensi arci. e) Krak.. 
misit, qui simul suos ab incursionibus hostilibus tuerentUl". 7) Krak. populatio- 
nibus infestum redderent et obsessis PCI' occasionem opem necessariam inferrent. 
8) Krak. e.x:efJuutus. 8) Aug. turn. 10) Aug., Krak. Presburgensis. 11) Krak, 
propius. 11) Krak. brak. 11) Krak. viderentur. U) Aug. dum prose- 
quitur. 15) Krak. adversariis. Ie) Krak. de. 17) 1Vd. machinasque. 
18) Na boku: Vladislaus ad Presburgum movet. 18) Krak. brak. 
..
		

/monumenta_VI00093_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI. EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 85 


consternata, ut copiarum parte illic relicta clam cum ceteris Viennam se rece- 
perit. Rex immisso in arcem subsidio tentavit urbem, si forte in potestatem 
redigere posset; tandem cum diu continuata obsidio intus et extra omnia con- 
sumpsisset appareretque in difficiliori anni tempestate non minus discrirni- 
nis a caeli ac terrae rigore, quam ab hoste affuturum, turnultuario opere 
instauravit quicquid munitjonwn hostis circa arcern labefactaverat rnoxque 
in 1 Budarn rediit &. 
XX V. Eodem tempore Poloni s, voluntaria manus nulloque stipendio 01. 671. 
publico adiuta duce Petro Odrovansano, in Hungariam transcensuri, arcebantur 
a Boernis, qui angustias in montium iugis occupaverant. Itaque illi die frigidis- 
sima turn lenta sed iugi pluvia caliginosa atque ob id minime 5USpecta prae- 
Inissis impigris robustisque quibusque iuvenibus, a quibus resistentes, si qui forte 
affuissent, obtruncarentur, per solutas Boemorum custodias nemine ornnino ad- 
versante salturn superavere. Mox cum adorti essent Caspuscanum, quod oppidum 01. 663. 
non longe situm est a Bardaiovio s, accersente eos rege statim, ut par erat, 
omisso incepto Budarn se receperunt non sine laude atque admiratione Hunga- Dl. 671. 
rorum et quod multi et quod opulenter instructi sed inprimis, quod indefessi 
opitulando regi suo viderentur. Vladislaus' ubi omnes et singulos pro cuiusque 
dignitate ac meritis laudando bene de se sperare iussit, Cascoviam b misit 


1) Krak. brak. ') Na bo1cu: Polonorum voloni ad VIadislaum venientes Boemos 
eludunt in transitu montium. ') Aug. Baradino
 ') Na boku;: Vladislaus 
mittit Polonos Casnouarn oppugnatum. 


n) Podolin byl wowczas. w r
ku Zbigniewa Olesnickiego, stijd mowi 0 Komo- 
I'Owskim Dl. 669: vice et nomine Sbignei cardinalis et episcopi Cracooiensis 
tenebatur. Kal. omin
l wzmiank
 0 Zbigniewie nazywaj
c Komorowskiego wodzem 
zalogi krolewskiej. Walki 0 Presburg nast
pily pod koniec 1441. a krol ruszyl na 
p6lnoc w okolic
 Tyrnawy juz w grudniu 1441. r., poczem byl pod Presburgiem 
w pierwszej p&owie lutego 1442. (Itinerar.ium Wladyslawa IlL, Palacky: 
Archiv cesky III., 21). Dlugosz opowiada wi
c 0 obl
zeniu Presburga w dwoch 
rozdzi
ach, przedzielonych od siebie wiadomosciami 0 wypadkach w Polsce i 0 zdo- 
byciu Rosznawy. Kal. dod
 od siebie ust
p 0 pustoszeniu Tyrnowszczyzny przez 
wojska krolowej; wywnioskowal wiadomos
 t
 st
d, ze kr61 dla obrony famtejszych 
okolic wystal Andrzeja z Tenczyna. b) Wedlug Dl. obl
gli j zdobyli castrum 
Roszna1va.
		

/monumenta_VI00094_0001.djvu

			86 PHIL. CALLHIACm EXPERlENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


oppugnatu
, ex quo oppido frequentes et magnae clades in ea regione quotidie 
inferebantur perseverantibus ill fide regis 1. Poloni commissum sibi negotium 
brevi absolve runt et ul ceteris, qui in praesidiis erant, trepidatio incuteretur, 
Boemos, qui in manus venerant, ad unum omues trucidavere. Interea nunlia- 
Dl. 682. tur Tartaros 2 praedabundos in Podolimn S incur:)uros. Haque Vladislaus, qui 
post reginae fugal11 salis ab ea parte omnia tuta arbitrabatur, bellum vero, 
quod Tscra inferebat a regionis indigenis strenue propulsari vide bat 4., ne defen- 
Dl. 672. soribus vacuam barbarorum incursus Polonian1 invenird, Odrovansanum cum 
suis retro in patrian1 dimisit. Quibus honoris gratia deducendis ad regni fines 
Dr. 672. nonnullos proceres Hungaros adiecit. Cum itaquc Agriam pervenissent liberali- 
terque ab episcopo accepti licentius, quanl ratio tempori:; et vicini hostis soler- 
tia patiebatur, conviviis hilaritatique indulgercnt, seu quia numero ac viribus 
fidentes periculum contempnebant, seu quia secundis rebus neglegentia familia- 
rior est quam adversis - Telephus, qui ad l'i id tempus praesidii caput erat in 
Cascovia 8, ratus bene gerendae rei sibi oblatam occasionem, cum manu expe- 
. 
dita profectus concitatissimo 7 gradu per silentium noctis a iIluc se recepit. 
Cumque omnes custodias velut in 8 media pace solutas invenisset, ab ea parte, 
qua facilius et tutius fieri 9 posse arbitrabatur, murum nullo usquam obsistente 
transcendit excitatoque deinde 10 ad terrorem nonn
1lis in locis incendio can en- 
tibusque signis et velut in capta urbe clamore sublato inermes sopitosque 
. . 
adoritur et pri
o statim impetu domos quamplures ac Polonormn fere omnes 
currus tumultuarie diripit cumque hostes inter clamorem,. caedem, populatio-. 
nem, ignem trepidi ac semisomnes vix arm a expedirent, cum ingenti praeda 
ceterarum rerum sed et iumentorum atque hominum retro abiit. Hungari vero 
ac Poloni tandem son1no 11 ac t.repidatione discl1ssa, cum simul armati convenis- 
sent nee difficile videretur fugientem hostem assequi et abactam praedam 
recuperare, cursu effusissimo aegre propter impedimenta et lassitudinem prope- 
rantes insequuntur. Haque prius multo, quam inclinare sol coeperat in occasum. 


1) Krak. regiis. I) Na boku: Poloni propter TartarOl"Um incursum, qui timeba- 
tur, remittuntur in Poloniam. 8) Wd. Poloniam. ") Wn., AulJ., 1V(1. vide- 
ret. 5) AltO., Krak. peT. S) K'I'ak. praesidio Cassoviae praeerat. 7) nTt
., 
Wd. contentissimo. 8) Krak. brak. 8) Krak. rem agio to) Krak. brak. 
11) Na bok": PoIoni Telephum insecuntur. 


a) \Vedlug Dl. 672 in solis orlu in civilatem irruit. 
...
		

/monumenta_VI00095_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERJENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 87 


cum instans a tergo exaudiretur hominum simuI et equorum fremitus, Telephus, 
qui suos nocturni itineris celeritate ac Iabore fatigatos sciret, turn praeda 01. 678. 
onustos atque impeditos, desperata fuga ad vires se convertit et in quo, 
, 
propterea quod Leopoliensis palatinus erat, plurimum reponebat seu redimi 
cogeretur seu permutatio captivorum fieri subinde contingeret, Petrum Odro- 
vonsanun1, quem cum aliis 1 captum abducebat, familiari cuidam suo Soloma a 
nuncupato, cuius fidem satis, ut arbitl"abatur, cognitam perspectamque habebat , 
in propinquum oppidum perducendum custodiendumque commisit. Nee mora 
ultima experienda percipiens impedimentis ad 3 viam praemissis suos monet: 
Qui a tergo instarent s tumultuariam manum esse, inermes , incompositos et 
adhuc t praeteritae noctis inopinato pavore fluctuantes ac trepidos, nonnullos 
etiam saucios debilitatosque, qui 6, cum tuendis 6 se domi vires atque animi 
defuissent , temere postea prosiliendo arma cepissent , quasi facilius foret in 
aperto campo res suas pugnam;lo recuperare, quam fuisset clausas intra urbem 
muro ac 7 parietibus tueri. Quicquid aut periculi fuerat 8 aut laboris iam esse 
exhaustum et celeriter eundo et inopinantes 9 invadendo. Praedam esse in Illa- 
nibus, quam utique multo faeilius fotet inter pares vires defendere , quam 
fuisset rapere. Sed et multos ex hostibus teneri vinctos et eosdem 10 magis 
strenuos, quos non somnus, non metus, non subitarius tumultus a conserenda 
manu avertisset; qui supererant vino adhuc somnoque graves aut vulneribus 
afflictos esse regendisque tantummodo equis vix satis aut animi 11 aut virium 
habere. Quod 12 etiam si paria essent cetera inter tam dispari causa pugnantes, 
fortiores esse d
bere, qui sine spe veniae de vita dimicarent, quam illi 1S, quos 
modicae abaete praedae dolor armavisset. l\leminissent eorum, quae in suae 
gentis praesidiarios paucis ante diebus ad Cascoviam foede ac crudeliter com- 
missa fuerant 140, anniterenturque pugnando acriter virorum fortiun1 exitu vitam 
relinquere potius, quam capi 16 paterentur per ignaviam et trepidationem, ut 
veluti pecora per ludibrium postea trucidarentur. Quo maiori impelu in hostem 


I) K"ak. aliis multis. .) Krem. in. I) Na boku: Verba Telephi ad suos. 
') Aug. adhuc inopinatae noctis praeteritae. 6) Aug. quibus. S) K,.ak. ad 
tuendos. 7) Aug., K,.ak. brak. 8) K,.ak. merit. I) Wn., Wd. opi- 
nantes. 10) Wd. equidem. II) Krak. animorum. 11) hak. qui. 
18) Aug. iIlos. I') Krak. fuissent. 16) Aug. se capi. 


a) U Dt Sloma.
		

/monumenta_VI00096_0001.djvu

			88 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


ferrentur eo minori discrimine part am praedan1 rctenturos multoque incolumio- 
res abituros. Supervenerant iam hostes. Haque con versus in eos Boemus magnis 
- animis ac viribus impetum, quo in se ferebantur, excipit propuIsatqne tam 
acriter, ut neque in equis neque in hominibus praeteriti laboris Ias::;itudo appa- 
reret. Suggerebat vires cum veniae desperatio turn retinendae praedae cupiditas, 
Polonos autenl et Hungaros non iactura solum rerum 
;uarum sed verecundia 
etiam stimulabat turpiter se deprehensos pLJtantes et a paucioribus inter vinuIP 
sOlnnumque rebu5 suis exutos nnicamque esse illius abolendae maculae ratio- 
nem, si vincerent. Pugnatum igitur aliquamdiu ancipiti Marte eumqur utrinque 
multi et vnlnerarentur et caderent, tandem lassitudo pervicit, ut Telephiani 
Dl. 673. loco cede
ent in fugamque verterentur. In qua multi trucidati, multi equorun1 
pedibus obtriti, praeda omnis recuperata, Telephus 1 autem cum plerisque 
Australibus Boemisque vivus in potestatem venit ductusque est Agriam ac 
custodiae traditus. At Soloma suormn fortunae 19narus et con1missi sibi Odro- 
vonsani cura sollicitus, ut quam celerrime se in tutUll1 reciperet, Nicolai Zude- 
ris a, quae proxima erat, arc em petiit.- Is paulo ante ad reginam defccerat; 
itaque putans 2 oblatam sibi occasionem reconciliandi se Vladislao, cuius aucto- 
ritati ac S rebus post reginae in Austriam commigrationem videbat plurimum 
accessisse, captivum, quem propter generis nobilitatem auctoritatemque inter 
suos non iniuria magnifaciendum putabat, paulo post Budam perduxit ad regem 
Dl.673. atque eo munere defectionis veniam impetravit b. 


1) Na boku: Poloni predam recuperant. I) Na boku: De Petro Odrouonsano 
Vladislao restituto. ') Krak. et opibus. 


a) Dl. opowiada 0 ucieczce Slomy in castrum Holnotlt Iacobi Cztuler. 
b) Dig. 662-3 pod r: 1440. opowiada 0 przybyciu do \V
gicr pol skich oddzia16w 
zbrojnych, wystanych skutkiem uchwaty zjazdu Korczynskiego. Po drodze obl
gli 
Polacy Kapusciany, odst
pili jednak na rozkaz kr6lewski. Pod r. 1442. zas czytamy 
(Dl. 671) 0 przybyciu uddzia16w ochotniczych z ziemi krakowskiej i ruskiej a wraz 
z nimi szed
 Piotr Odrow
z. Ci wywalczyli sobie przejscia przez w
wozy, przybyli 
do Budy, na rozka.z kr6la zdobyli zamek Rosznawa, brali zapewne udzial w kr6- 
lewskiej wyprawie z 1442. i powr6cili okolo Wielkiejnocy (DI. 672) do Polski 
przez Jagar, gdzie ich napad
 Telefus i Odrow
za schwyta1. Kal. powi
za
 te wy- 
padki w jedn
 ca10sc a na..wet szczeg&y przedstawil dowolnie. 0 obl
zeniu Rosznawy 
nie wspomina Kal., lecz -kaze zdobyc Koszyce, co jest oczywistym bk
dem, bo 


...
		

/monumenta_VI00097_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


89 


XX VI. In 1 tam praecipiti ac diversa fortunae cOlnmutatione nox, 
casus, trepidatio, impetus muUa tulit aut inusitato genere mortis aut rapiendi 
obsistendique conatu varie memorabilia. Inter quae id ceu 2 maxiIne litteris 
prodendmn, ita etiau1 maxime miserabile. Ex media sorte populi forma et iu- 
venta florens Agriensis suae condicionis atque aetatis iuvenculam perdite ama- 
bat mutuoque felici sorte amabatur. Consueverat vero servatis S occasionibus 
se ad ealn nJctu recipere desideriumque suum non taIn frucfu amoris satiare, 
quam novis semper aljmentis augere. Cun1 itaque dirpptio civitatis apud amores 
suos ipsum deprehendisset, ratus forsan discurrentimn ad praedanl atque cae- 
dem tumultum esse ebrioruln propterea, quod largius, quam sobrios dec{'ret, 
pridie 4 vino indulgcrc viderat, non statim ad prinlum clmnorem exsiliit. Deinde 
cum non solmn clmnor et strepitus armatorum augeretur, sed muli(lrum quoque 
eiulatio puerorun1que undique ploratus maior, qumn pro compotantium rixa et 
iurgio, discriminis aut I) lnali gravioris trepidationen1 inculeret, quo evocab
t 
conturbatio proripere se yoluit. Sed retinente arnica et ne recta properaret 
admonente, ne si domesticos quoque alios idem tumultus excivisset ca
u in 
eormn aliqueln ageretur, per fenestram in vestibulum damus se dimisit. Quem 
ut foras emitteret illa ex diverso per scalas propere subsecuta ostium reseraviL, 
cun1 supervenis:;ent ialn hostes ex parte altera 1110X foribus 6 demolitis irrupturi 7. 


1) N(l, boklt: Miserabilis casus duorum amantium. I) Aug.. K'/"nk. et. S) Krak 
observatis. ') Krak. eos pridie. 6) Krnk. et. S) Krak. fores demoliti 
7) Aug. irrupuerunt. 


miasto to bylo w r
ku ElzbieLy i z Koszyc w
asnie Telefus wyprawil Sl
 na Jagar. 
\Vedlug Dl. 6R2 n.apadli Tatarzy na Rus i Podole okoto Zielonych Swiijtek (efr. 
uwag
 do rozdz. XLII.) a Odrow
z - i towarzysze wyszli z Budy okolo \Vielkiej- 
nocy. Kal. obie te wiadomosci pot
czy
 w zwiqzku przyczynowym. Nawiasem dodaj
, 
ze krol odsy
al Polakow, ilekroc nie byli niezb
dnie potrzebni, za 8praw
 \V
grow, 
kt6rzy bali si
 wp
ywu polskiego na kr6la (Osfatnie lata UTlad!Jslall:a IIL, 44). 
l\lowa Telefusa jest wlasnosci
 Kalimacha, DI. wspomina tylko suos perpl.itf,s 
patf,cis adhortai1ts i wk
ada w usta Telefusa wezwanic do swoich, iiby zwrocili 
si
 z catym impetem na polakow, bo wowczas W
grzy sami p6jd=-1 w roz8ypk
. Kal. 
i tu nie umicscil niekorzystnego dla \V 
grow s&du. Co si
 tyczy formy wreszcie to 
stowa mowy od annilerenturque pugnando az .do 1,'ucidal"entUJ" przypominajCl 
zywo Salusliusa: Iugurlha 86, 21.
		

/monumenta_VI00098_0001.djvu

			90 PHIL. CALLI MACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


Egredientem igitur armati gladiis vulneribusque excipiunt eo etiam acrius, 
quod jpse cum ferro 1 iam pridem per caecam trepidation em stricto 2 prosilie- 
rat; non tamen statim concidit 
tsi multis magnisque vulneribus petitus sed 
acriter se defendens duos prius obtruncavit. Ibi mulier dolore ac desperatione 
plus quam viriliter elata statuensque S noHe amanti suo supervivere viribus, 
quantas amor iraque et desperatio dabat, uni ex militibus, qui exanitne corpus 
circumstabant, gladium extorsit furioseque in sultans antequam cohiberi posset 
plerosque vulneravit, virisex diverso turpe ducentibus, si ferro cum femina 
decertarent. Tandem comprehensa ubi ferociae, qua concita debacchabatur, 
stimulum indicavit gladio, quem ultura amantem arripuerat, pectus suum trans- 
fodit et ut super cadaver vita sibi carius occumberet in partem I in qua iacebat, 
se praecipitem dedit; tanta militarium animorum admiratione, quod' ceteris 
commilitonibus cum praeda discedentibus, illi , quos ad eam domum fortuna 
congregaverat, vacui et mirabundi paene in manibus hostium a remanserunt li. 
Dl.67f. XX VII. Similem ac Telephus casum perpessi sunt eisdem diebus Caica 6 
. 
et Comorocensis, quorum ille Brozovitiam , hie Podolinum p1'aesidio tenebat. 
Nam cum explorando comperissent oppidum Aperiascium neglegenter asservari 


I) Aug. ferro intrepide per totam trepidationern. ') Krak. districto. 8) Krak. 
cum nollet. ') Krak. ut. 5) Krak. remanserint. S) Na boku: Caica et 
Comorocensis capiunt Aperiascium. 


a) 
Ii
osna ta tragedya jest wlasnosci
 Kal., co autora naszego cechuje jako 
humanist
 ( Bu'l.ckhardl - Geiger: Die Culhu. der Renaissance,. Entdeckung des 
Menschen i t, d.). Oni to bowiem porzuciwszy sLlrowosc historyk6w sredniowiecznych 
zwracaj
 piln
 uWilg
 na czlowieka i nie zapominaj& 0 jego drobnych, sercowych 
sprawach nawet w6wczas, gdy opowiadaj
 wypadki pe
ne grozy i okrucienstwa. Co 
si
 tyczy tre
ci samej, to wprawdzie nie Dl6gtbym dowies
, ze podobny wypadek 
nie zdarzyl si
 w6wczas w Jagrze ale zdaje mi siQ, ze mog
 wskazac wz6r, kt6ry 
m6g
 zach
cic Kal. do umieszczenia tej historyi. Jest nim nowela milosna Sylviusa 
(Opera, Bazyleja, list 113 i 114 cfr. Voigt: Die Briefe des Aeneas Sylvius" 
Archiv. fur Kunde oesterr. Geschichtsquellen Bd. X VI., 1856.) z daty Wiedeil 
3. lipca l444. Bohaterarni noweli s
 EUr1Jalus (kanclerz Schlick) i Lucretia (szla- 
chetna dama z Sieny w Toskanii). Nowela koilczy si
 ni
weso
o, bo kochanka RO 
odjezdzie Euryalusa umiera z ro
paczy, on zas pocieszy
 si
 ostatecznie przy boku 
pi
knej :tony z ksi
z
cego rodu. 
..
		

/monumenta_VI00099_0001.djvu

			PIDL. CALLBIACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 91 


vacuumque esse defensoribus eductis secum ex praesidiariis, quibus praeerant, 
forlibus expeditisque quibusque militibus quam occultissime silentio noctis illuc 
se receperunt scalisque muro admotis velut in suas munitiones nen1ine repu- 
gnante in oppidum penetravere; nee mora ubi clamor prhnum, deinde caedes 
non tam excitasset hostem, quam sensibus alienatmn nee ad arma discurrere 
nec providere quicql1am sineret, quasi per otium et licentiam omnis generis 
praeda 
uos oneravere. Forte die praecedenti quinquaginta Boen1i, profecturi Dr. 67-1. 
ad IscraJn a copias congregantem, ut Richnovam obsideret, substiterant in 
Apcriascio 1. Ab his, ut fit in re trepida, dum saluti quisque suae non quo 
debet sed quo ma..xime potest modo consulit, turris, quae egregie munita erat, 
dum Poloni oppidum diripiunt, occupata strenue defendebatur. Itaque cum eius 
expugnalio difficilis appareret timerentque Poloni Iscram, qui in propinquo 
erat, cum exercilu suis accursurum nee sufTecturos se putarent tuendo oppido, 
quod non totum haberent in potestate, contenti praeda, retro quo venerant 
abiere. Non segnius quam cogitaverant Iscra 2, ubi. ad eum suorum clade.s per- 
lata est s, praeparato instructoque iam pridem milite illuc accurrit ex inproviso, 
ut assollet, victores oppressurus' in neglegentia hilaritatis rei bene gestae. 
Ceterum cognita festinatione, qua retro' praedam agebant, brevi a tergo eos 
assecutus, non solum quia superior copiarum, sed etiam quia sui 15 recentes 
atque integri, facile omnes fudit fugavitque. Nee obluctatio caedesve fuit, nam 
fessi ac praedae onere Iaborantes Poloni vix primum clamorem hostis susti- 
nuere; capti Caica et Comorocensis cum paucis aliis, quos subita fuga eripere 
ab hostium manibus minime potuit. Iscra vero, ut erat dux belli acer, sequens 6 
ad Brozoviciam castra mov-it, capto enim a se praesidii 7 illius capite 8 subitae 
deditionis spem non temere 9 conceperat. Sed cum invenisset oppidanos ad se 
tucndum paratiores, quam crediderat, cum suis abiturus re minime tentata 
apparebat. Verum aut 10 casu aut humana fraude in altera arce, nam illic duae DI.675. 
sunt, incendium exortum, compulit defensores ad alteram confugere moxque 


1) Krak. Eperiessi (bez .in). ') Na boku: Accurrit Iscra et Polonos preda exuit. 
. 
S) K,.ak. brak. ') Krak. oppressurus solutis negligentia animis ob rei bene 
gestae hiJaritatem. 6) ](,.ak. quia recentes ducebat atque integros. S) Krak.. 
persecutus. 7) Na bokff,: Capit Brozouitiam Iscra. 8) K,.rik. praefecto. 
8) Aug., Krrik. frustra. 10) Krak. brak. 


a) Dl. przeciwnie a Iohanne Giskl 4 a in Koschiczo teJ
de1ues.
		

/monumenta_VI00100_0001.djvu

			92 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


ne quid tale illic 1 quoque contingeret imperium hostis paeno ultro suscepere. 
Quo ex eventu visum est fortunam a iusta lance partis utriusque gaudium et 
moerorem adaequare eodem tempore voluisse. Poloni b deinde novum praesi- 
dium submisere in 15 Podolinum et Luboliam; Iscra S vero ab ea victoria oppu- 
gnatum Richnovam profectus ex omnibus civitatibus, quae Postumo favebant, 
excivit aux.ilia et cum Poloni repugnarent moeniaque acriter defenderent, obsi- 
dioue expugnaturus, circumfudit exercitum murosque tormentis ac machinis 
admotis quassare coepit ac diruere. Sed quicquid interdiu solo aequabatur 
noctu opere tumultuario instaurabant obsessi distractaque est menses' aliquot 
oppugnatio. Tandem cum urgerent humanae necessitates non minus quam 
hostis, nee quicquam aliud necessariam deditionem remoraretur, quam quod 
Agriensis episcopus affuturus cum auxilio ferebatur, cessante illo diutius, quam 
aut fames aut l'i impigra expugnatio ferri iam 8 posset, pacti, ut cum armis 
rebusque aliis suis incolumes abirent vacuam arcem tradidere; fides Polonis 
01. 676. servata. Post quorum dedition em ilico Agriensis cum' exerci
u supervenit et 
se 6 non procul ab Iscra communivit 7, quasi mox totis viribus decertaturus. 
Sed licet per occasionem uterque alter aUerius copias plerumque carperet 8, a 
generali tamen pugna conferendisque signis abstinebatur 8 ; nam et Iscra felici- 
tatem aliquot annorUIll unius diei fortunae committere nolebat et Agriensis 
haudquaquam suis fidens, quod maiori ex parte tumultuaria 9 manus e
 mili- 
taris disciplinae rudis, tutius arbitrabatur 10 Cl1nctando in locis iam pridcm va- 
stis 11 diuturna obsidione redigere hostem ad inopiam rerum omnium, quam 
vires experiri. Itaque cum neque levius 12 neque serius, quam speraverat Agrien- - 
sis, Iscra et sui penuria alimentorum premi inciperent futurumque plane con- 
staret, ut aut nullo modo aut non IS nisi CHIn summo discrimine perse'Verare 
in eo loco possent IS, nulla insigni pugna commissa, rediere in 140 Cascoviam. Nec 


1) Aug. ilIic in ea; Krak. tale in ea. ') Krak. brak. ') Na boku: Iscra 
Richnouam oppugnat. ") Aug., Krrik. in menses. 5) Kralc. fames iam aut 
accerirna oppugnatio; Aug. aut iam. 6) Krak. brak. 7) Krak. castra com- 
munivit. 8) Krak. carperet, descendere Lamen in certamen totis viribus et signa 
conferre non audebat, nam. I) Krak. erat tumuItuaria. 10) ](rak. credeba- 
tUr. 11) A1t!J. fessis; Krak. vastatis. n) AltY. lenius; Krak. lentius neque 
tardius. 18) Krak. aut sine summo . . . haud posscnt. 16) Krak brak. 


a) Podobne wyrazenie u Dl, 675: part-i uiriq-uc fm.tuna permixta dono 
partita est. b) Wed
ug Dl. uczyni
 to Zbigniew Ole
nicki. 
..
		

/monumenta_VI00101_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARtPtf 93 


multo post coeptum 1 est inter Iscram ct Agriensem agi de concordia. Multis- 
que 2 hinc inde variatis S prius condicionibus tandem coniuncta Iscrae per 
matrhnonium episcopi nepte a non solum pax sed affinitas etiam inter eos inita 
est. Id bonanc fide factum fuerit vulgo addubitatum, turn quod reginae, ut 
oporluit, approbatio subinde non accessit, tmn quod rclaxandis utrinque capti- 
vis fidem Boemi violavere t. Ceteris enim ad suos dinlissis Caicam b et Como- VI. 676. 
rocenseln, de quorun1 etiam libertate transactum in pace fuerat, retinuere. 
Sed et post concordialn Iscra intercepit oppidum c, quod in Scepusio a socero 
suo tenebatur, praedasque et captivos ex ill is , qui regi favebant, per occasio- 
nes atque insidias abigere perseveravit. 
XX VIII. Disceptabatur Ii per id tempus de sacrorum generali 6 anti- 
stite a Christianis; et erant qui Eugenium in Italia, a collegio cardinalium 
electum, et qui Felicem in Germania, quem Rasiliense con cilium designaverat, 
pro summo pontifice comprobarent sequerenturque. :Multi etiam principes reges- 
que et nationes, inter quas Hl1ngari et Poloni 7 tam ancipitis controversiae 
finem exspectantes sententiam suam dissimulabant caerimonias interim ritusque, 
quales a nlaioribus suis acceperant, religio
e obeundis sarris continuando. Cum 
taql1e non solmn eos, qui ex diverso stabant, sed etiam qui ambigua delibe- 
ratione suspensi et studia sua occultantes neutrum alteri praeferebant, tam 
Felix, quam Eugenius diyersis artibus sollicitaret sibique acclinare 8 niteretur, 
ab utroque legatio 9 diversa eodem tenlpore venit ad regem. Et Felix quid em 
fretus vinculo, quo Tridentinus episcopus Alexander a ducibus l\Iasoviae oriun- 
dus Vladislao coniunctus erat, illuln iaIn prideIn a se cardinalem designatmn 
PQtissime idoneum duxerat, cui partes suas committeret, ul si parum causa 


1) Na boku: Concordia inter Iscram et Agrien
em. t) Kt"ak. mu1tique. 8) Aug. 
variatum. 4) K'l'ak. violare. 5) Na boku: Scisma. e) Krak. summo. 
7) Wn., n
d. inter quas Hungari tam. 8) Krak. conciliare. II) Na boku: 
Legationes ab Eugenio et a Felice pontificibus maximis ad Vladislaum. 


a) Dl. 676 filia Georgii £Ie \Vronow. b) Wedlug Dl. chcial ich puscic 
wolno Iskra, ale odradzi
 mu biskup jagierski Szymon. Kal. moze dlatego pominijl 
t
 wiaoomosc mi1czeniem, ze rzuca
aby niekorzyslne swiano na zgod
 w
giersko- 
polsk
, ktora wed
ug Kal. byla Lardzo przyk
adna. C) Dl. nazywa je ca.sf,..um 
Podgrodze.
		

/monumenta_VI00102_0001.djvu

			94 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


valuisset propter propinquitatem saltern non spernaretur 1. Ab Eugenio autem 
venerat Iulianus I Caesarinus etiam cardinalis. Et hie quidem urbem Romam 
non sQlum divinitus electum locmn sed Petri et Pauli aliorunlque innumerabi- 
Hum religionis fundatorum sanguine consecratum, in quo crearetur praesideretque 
maximus pontificum, sacrosanctum cardinalium collegium, legitimam iugemque 
successionem, turn de more habitam et ab illis, quorum res esset, electionem, 
praeterea totius' Italiae consensum et Graecorum iudicimn voluntatemque pro 
Eugenio allegabat, nihil aliud ex parte altera e
se dicens praeter tumuItum 
perditorum quorundam, quos fortunis suis profligatis abiectaque dei atque ho- 
minum verecundia spes novarmn rermn sine auctoritate, sine ordine, sine causa 
velut ad nundinandum sacra congregasset. HIe S autem ex diverso non locum 
sed puritatem animorum vitaeque sanctimoniam pertinere ad reli
onem dicebat; 
non referre ubi esset dicereturve summus pontifex, sed quis et a quibus; nimis 
in arcto circumscribi columen Christianae professionis, si eius caput non nisi 
Roma et creare possit et capere. Quid futurmn, si ea urbs aut possideretur 
 
a barbaris, ut alias contigit, aut omnino deleretur 
? Si fortuna loci ad rem, 
quae tota in animis est, momentum aliquod habere posset, Hyerosolima fi san- 
ctiori multo quam Petri et Paulo sanguine consecrata. TIlic religionis nostrae 
verissimum caput immortalitatis nostrae omnia mysteria constituisse, illic SUlnmi 
sacerdotii prima successionis inita et tradita et suscepta non humano aliquo 
casu, ut in Petro factum et Paulo, quorum hie tanquam reus Romam perductus, 
ille Simonis magicis vanimtibus attractus, sed voluntate electioneque divina. Quo ad 
cardinales 6, non animadvertendos ex titulo ac nOlnine, quae lascivientis fortu- 
nae favor etiam immerito cuique conferre posset; eos etiam si urbem Romam 
nunquam viderint nunquam titulo cardinalis insigniti sint, tamen veros esse 
apud deum religionis 7 cardines et fundamenta, quorum doctrina, vita, mores, 
actiones denique omnes cum religione consentiunt 8. Nihil interesse, qua quis 
sit fortuna et dignitate, deum enim, non quae extra hominem sunt 9, verum 
animos ips os intueri atque expendere deque his, quae ad sacra pertinent, non 
fortunati sed optimi cuiusque iudicimn comprobare. Sed neque multum 


I) Aug., Krak. aspernaretur. I) Na boku: yerba Iuliani Cesarini cardinalis legati 
ab Eugenio. 8) Na bokw.: Verba Alexandri cardinalis legati a Felice. ") Krak. 
urbs possideatur . . . deleatur. I) ,",n., Wd., Aug. Hyerosolimas . . . conse- 
cratas. II) Krak. quod ad cardinales aUinerel 7) ](rak. religionis noslrae. 
8) Krak. consentiant. t) Krak. sint.
		

/monumenta_VI00103_0001.djvu

			PHIL. CALLI:YIACHI EXPERIENTIS IIISTORIA RERU
I GESTARUM 


95 


consuetan1 caerimoniam 
ligendi in urbe aut possessionmTI Romanae sedis ad veram 
divini vicaria.lus successioncm attin
re. Ubicunque honorum coctus convenisset 
divini spiritus semmrn ade

p intellegi debere et qllaf' dicta, acta consfilutaque 
illic es
ent, ut ab eadem spiritu manantia accipicnda. Praeterquam quod tmne- 
rarium etiam periculosum esse prae paueorum 1 obstinatis animis, quos nihil 
aliud quam mala conscientia contumaces redderet, publico Cbristianae reipubli- 
cae con
ilio non adhaerere. Non dubitare aut Eugenium aut qui illum seque- 
renlur vel de sua vel de concilii auctori
ate, sed intellegere non posse se et 
in religione eminere et ab ilIa animoque 2 et vita abhorrere. Si non nisi pro 
religione S solliciti essent nequaquam adversaturos concilio, CUIUS non alius 
finis 4, quam- religionis sanctitatcm dignitatemque conservare et augere. Vere 
sanctos pontifices, qui ad id locorum ecclesiae praefuerant 6, nunquam tantam 
rationem habituros fuisse de conciliis, nisi intellexissent id, quod ad omnes ex 
aequo pertinet 6, omnium iudicio et ('onsensu moderandum longeque altius posse 
prospici ea, quae verissilna salutariaque sunt 7, quam a paucis Romanis sacer- 
dotibus aut metropolis eiusdem episcopis. Hinc non minus fere qU3m quattuor 
evangelistis tributum semper et tribui ab ecclesia quattuor consiliis Niceno sci- 
licet Constantinopolitanoque et Ephesino et Chalcedonensi; in quibus, praeter 
alia muIta divinitus ad decus amplitudinemque religionis constituta, confutatae 
essent et explosae haereses nefariae ac perniciosissimae, quibus professionis 
nostrae vera fundamenta subvertebantur, siquidem Niceae Arrii, Constantinopoli 
l\lacedonii, Ephesi Nestorii, Chalcedone Euthichis impietates convictae damna- 
taequae. Reliquorum quoque conciliorum subinde omnia decreta suum semper 
pondus, sualn maiestatem tenuisse. Non postulare, qui praesidebant 8 Basileae, 
ut de universorum salute deque 9 vel in primo vel in quocunque alio ordine 
religionis nostrae emendandis 10 sibi crederetur, quod temerarimn esset atque 
. improbum, sed ad disceplationem iudiciumque illorum omnes, quorum interes- 
set, advocare. Quibus saepe iactatis utrinque et a rege ac suis auditi" in 11 
comprobando hoc vel illo summo pontifice neutri legatorum est assensum a. 


I) Krak. perpaucorum. J) Krak. animo. I) Krak. si pro religione modo. 
4) Krak. finis esset. 5) Krak. praefuissenl II) Krak. pertineret. ') Krak. 
essent. 8) Krak. praesiderent. 9) Krak. deque singuIis emendandis vel. 
10) Krak. brak. ..) Krak. in horum altero summo pontifice agnoscendo neutri. 


a) \V zapatrywaniach Da szyzmfJ znacznie r6z}1i
 sifJ Dl. 667--8 i Kal. Pierwszy 
z nich jest po stronie Eugcniusza, drugi przytacza tak obszernie argumenta legata
		

/monumenta_VI00104_0001.djvu

			96 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORJA RERUM GESTARUM 


Dl.677-8. XXIX. Ceterum quia Iulianus 1 ad ea, quae rem 2 divinam specta- 
bant, adiecerat intestina certamina, quibus arx et praesidium Christiani nominis 
Hungaria vastabatur, male affectum S habere Eugenimn ceterosque, qui rem 
Christianam salvam vellent, suaseratque deponenda arma per concordiam, cuius 
aequas condiciones inventurum se speraret, si cum bona utriusque partis venia 
tentare licuisset, ubi planum factum ei nihil omissum a rege esse, quod ad 
pacem facere videri posset muUasque legationes' subinde frustra ad reginam 
commeasse, concessum est, ut quantum in ea re posset, experiretur. Hie post- 
quam regis animum a quietis consiliis minime abhorrentem vidit profectus ad 
reginam Ii cmn de utilitate pacis deque incommodis belli discriminibusque dis- 
seruisset ea, quae putavit ad id, quod intendebat, pertinere, sexus illam 
condicionisque suae admonuit et quam facile 6 populorum studia cum fortuna 
mutarentur. Non esse eius, quae paulo ante experta foret, quid paucorum tu- 
multus posset contra paene universorum consensum, in eo bello 'perseverare , 
in quo viribus multo et facultatibus esset inferior. Stare ex parte altera omnem 
vim Polonorum et cum illis maiorem partem ex Hungaris, quorum opes et 
auctoritas in regno emineret, hominum armorumque et iumentorum satis esse 
reparando exercitui, si quid adversi contigisset; partibus autem suis 7 adesse 
paucos praeter militem conducticium, cuius fides non ex afTectu 8 sed ex pretio 
penderet, praeterquam quod inita affinitas inter Iscram et Agriensem merito ei 
suspecta esse posset. Ea quoque satis firma sibi 9 et apparata viderentur, in 


1) Na boku: Conceditur Iuliano id petente, ut de pace agat cum regina. J) Aug., 
Krak. ad rem. S) Krak. brak. .) Krak.; legationes de compositione frostra. 
6) Na boku: Iulianus de pace agit cum regina. II) Aug. de facili. ') Krak. 
ems. 8) Krak. ex anlmi studio. 9) ei firma et. 


papieza FeIiksa V., ze i w
tpic nie mozna, iz stoi przy nauce: concilium supra 
papam. Zdaje sifJ, ze poszedl on za Sylwiusem, (Kollar, Analecta II. 691-790 
Dialogi de authoritate concilii i 791-810 list ad Hartungum de conciliorum 
et pontificum Romanorum authoritate) gdzie obszernie wyluszczono argumenta 
przemawiajijce .za soborem. Jednak Kal. nie korzystal z tych traktat6w doslownie - 
bo sprawa ta odgrywa w Historyi tyIko podrzfJdnij rolfJ - ale przytoczyl tylko naj- 
dosadniejsze argumenta. Dodac wreszcie naIezy, ze wedlug Dl. Wladyslaw sklanial 
sifJ 1m Eugeniuszowi a W 
grzy zlozyli mu obedyency
, 'co niezupeb1ie zgadza si
 
z prawd2i, bo i tam panowalo wielkie zamieszanie.
		

/monumenta_VI00105_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


97 


unius proelii fortuna pendere 1 vixque sperare posse reparaturam se rursus ad 
pugnam vires, si semel acie vinceretur. Victurum 2 quidem Postumum diutis- 
sime, sed 3 considerare oportere, quam innumerabilibus casibus hmnana vita 
subiaceat' et quo minus roboris in ea aetate esset adversus malas II valetudi- 
nes, eo facilius extingui solere; magisque timendum, quam subinde sibi, quam 
adultis 6 duabus filiabus suis fortunam reprOlnitteret 7, cum etiam, quos spes 
et gratificatio Postumi tunc in fide relineret, orbitas regni in contrarium esset 
aversura. Satius multo praecavere, ne si praematura fata £ilium regno subau- 
xissent filiae quoque excluderentur, sed 8 saltem altera illius vel uti vice 8 re- 
gnaret. Inter marem et feminam, quoad parentes, nihil interesse praeter sexum. 
In Vladislao esse ilIa omnia, per quae quoniam 9 reginulae utique 10 aliquando 
coniugandae merito ab ea gener esset expetendus, temporis vero et rerum 
condicioneIll utrosque ad affinitatem non solum invitare, verum etiam quadam 
veluti necessitate movere 11. Ad extremum meminisse debere viri patrisque sui. 
quibus praeter divinos honores cetera omnia cum summa fide tribuisset ea 
gens, quae periclitatura erat , nisi ad pacem ammum adiecisset. Indulgendum 
fortasse aliquando viris, ut pro tuenda aut augenda dignitate unius populorum 
multorum salutem in' discrimen adducant 12, muliebris certe verecundiae non 

sse opportunitati ac saluti tot de se bene 13 meritarum urbium U et popuIorum 
praeferre - incertas spes unius infantuli; famam hominum 16 extimescendam sed et 
dei immortalis ultionem, si per earn staret, quominus a nefarlo bello et Chri- 
stianis rebus maxime periculoso absisteretur. Ad ea regina 16 : satis se snas 
hostisque facultates nosse, inquit, et quantum vel vires vel fortuna posset in 
bello; non ignorare ceterum minus flagitiosum dolendumque esse resistendo 
exturbari, quam per igna viam et vanum metum regno excedere. Iustam esse 
causam suam neque afuturum vindicem iustitiae deum, filium vero incolumem 
(1sse ac deo propitio fore; quod si malum fatum contra spem quicquam affer- 
ret, novam rem nova consilia praebituram. Hungarorum quidem merita in se 


1) Aug. proelii ancipiti fortuna exposita esse. J) Krtik. ut speraret victurum 
Postumum. S) K,.ak. brak. 4) K,.ak. subiaceret. 5) Krak. malam 
valitudinem et morborum vim, eo... e) Krak. adultis iam. ') K,.ak. spon- 
deret. 8) Krak. cum danda opera esset, ut saltern altera matns veluti loco. 
9) Aug. brak. 10) Aug. ub'ique. 11) Aug. urgere. It) ](,.ak. ne addu- 
cerent. IS) 1Vd. tam bene. .14) K,.ak. civitatum. 15) Krak. homini. 
Ie) Na boku: Regine responsum. 


Monwnenta Pol. Hist. T. VI. 


7
		

/monumenta_VI00106_0001.djvu

			98 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


ac suos ingentia esse, sed quo maiora erant 1, eo magis sibi annitendum, ne 
cogerenlur in dicionem ipsis -invisam degenerare; si tam en sine caede ac san- 
guine id fieri posset, nihil esse quod mallet. Sub haec verba Iulianus collau- 
dato reginae animo et quod muliebriter bellum non expavesceret, si necessario 
gerendmn foret, et quod concordiam,. si modo aequa offerretur, non asperna- 
retur, de pacificationls forma coepit cum ipsa agitare. Ceterum 2 multis utrinque 
condicionibus in medium adductis S ac repudiatis, cum maternum animum 
aeque adulta filiarum aetas atque infantis cura sollicitum haberet, tandem' 
adacta est regina, ut consentiret has siroul leges et slabilimenta concordiae ad 
VladislaUID perferri. Ante omnia, quod I) alteram reginularum ipse, alteram 
, 
DI. 678-9. Casimirus, qui tum Litifaniae praeerat, uxorem duceret et Casimiro quid em 
expensuram reginam 6 dotis nomine centum et viginti milia in terra Silesia 7 
cessuramque iam tum illi possesione 8, reservato sibi redemptionis iure quando- 
cunque commodwn fuisset. Quod autem ad Hungariam attineret Vladislaus 
mox se 9 regia titulo abdicaret 1 procurationem ac tutelam usque ad integram 
Postumi aetatem a retineret, ubi l11e adolevisset, quod 10 et 10 procurationem 
dimitteret; quod si citra 11 pubertatem aut quandocunque .postea sine liberis 
Postumum decedere contigisset 12, cum regio titulo ius quoque et 15 arbitrimn 
regni ad Vladislaum reverteretur. Ceterum comp
nsandis impendiis ea in expe- 
ditione factis terra Scepusiensis perpetuo iure adiceretur Poloniae regno, Hun- 
gari vero sponte U ac bona fide antiquarent quamcunque actionem et IUS, 
DI.679. quod aut in Podolia b aut in Valachia habere se crederent c. 


1) Krtik. esseilt. .).Na boku: Consensus regine de pace. 8) Aug., Krtik. 
adductis prius. 4) Krak. tandem eo. 6) Krak. uti alteram filiam ipse. 
II) Krak. despond
re se. ') Aug_ Silesia iure pignoris obstricta. 8) Krak. 
possessionem. 9) Aug., Krok. sese. 10) Krak. brak. 11) Aug. Krak. 
intra. 12) Krak. contingeret. II) Aug. ius atque. 14) Krak. sua sponte. 


.) Dl. ad quint
 decimum annum filii sui Ladislai. b) Dl. in Russia. 
. . 
C) Wedlug Dl. 677 przybyl kardynal Julian do W
gier w tym celu, aby 1) pogo- 
dzi
 Elzbiet
 z Wlady
aw:em, 2) pchmic W 
grr- na Turka, 3) uzyskac obedyencYI! I. 
dla papieza .Juliana. Kal. przedstawia jakoby 6statni z wymienionych cel6w byl 
jedynym; spraw
 pokoju traktuje, wedlug niego, Julian mimochodem, co nie jest 
prawd
. Argumenta kardynala, kt6rymi chcial sklonic kr610w
 do pokoju, wysnul 
Kal. z og61uej sytuacyi i dotychczaliowego przebiegu wojny domowej. Warunki
		

/monumenta_VI00107_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTlS HISTORIA RERUM GESTARUM 99 


x X X. Accepisset Vladislaus sine dubio condiciones tam sibi quam Dl. 679. 
regno suo cOlnmodas et erant ex Hungaris multi, qui aut externum bellum 
timentes aut intestinum exsecrantes non fortiter sententiam reginae impugnabant. 
Cum tamen agi appareret de facultatibus 1 atque amplitudine regni, pIacuit aut 
per nuntios aut per Iitteras eorum quoque procer'um, qui praesentes non erant, 
voluntates exquiri. A quibus, ut fit, pro cuiusque ingenio allatae supt senten- 
tiae 9 non solum variae sed omnino etiam diversae; cum forent S qui iniquio- 
res quoque condiciones domi perferendas censerent, dummodo foris tuti essent 1 
et qui nullaln omnino concordiam habendam dicerent, nisi quam arma consti- 
tuissent. Haque quo magis aut tiInide nimium aut periculose alii censebant, eo 
postquam recitata. est sententia Hunyadiani Inaiori assensu omnium accepta 
est, CUlll nihil in utramvis partem affectatum contineret. Scribebat enim videri 
sibi propter imminens a Turco negotium neque repudiandam pacem temere, 
neque tamen amplexandam cllpide. Et si natura sua pax semper bello sit ante- 
ferenda neque omnino alianl ab causam gerantur bella, quarn ut pace frui 
liceat, concordiae tantummodo, condiciones recte animadvertendas et si iniquae 
offerentur commodiores exigendas. Quae si impetrarentur nihil satius, qualn in- 
vicem domi in gratiam redire et depositis intestinis armis pugnare foris; si 
vero regina perseveraret inire id foedus, in quo sui suorumque habita ratione 
membra rcgni non solum ad tmnpus possidenda externis traderet Ii, verum 
etiaIll a corpore suo perpetuo alienaret, omni ope resistendum censere. Non 
animun1, non vires defllturas ad extorquendum 6 aequaIn pacem minori etiam 
sumptu quam foret impendendum pro concordia, quae tunc offerebatur. Haque 
lulianus rllrsus ad reginam profectus pauca quaedam in priori bus condicionibus Dr. 679. 
commutata retulit. Sed cum neque ea 7 Hungari probarent, nlodo hac, modo 
illa cautione variata, uItro citroqu
 muItototiens frustra commeavit. Tandem 
vero, ut 8 quod uItimllm erat, experiretur, utrinque impetravit, quod 9 in 


1) Ka boku: DeIiberatio et consullatio Hungal'orum de pace. ., Krak. literae 
non solum senle.ntia variae.. 8) ]{rak. essel1t. II) Krak. cognita. 5) ,"rd. 
edere1. e) .Aug., J{rak. 
xtorquendam. 7) Kt'ak. ilIa. 8) ,"
n., \la. 
vero quod. 9) Krak. ul Iaurinum. 


Elibiety podat pobieznie a nawet fatszywie. Kr610wa bowiem rhcia
a odst
pic Szl
sk 
tytu
em posagu w kworie 200.000 fl. a Kazimierz miat dostac w posagu' 120000 
fiorenis in paratis. 


7*
		

/monumenta_VI00108_0001.djvu

			100 PHIL. CALLIMACm EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


Iaurinum Vladislaus 1 ad reginam proficisceretur, si forte praesentia et mutuU1n 
colloquium ad concordiam inter eos esset efficacius 2 qu am alienae persuasiones. 
Ubi simu1 2 convenere, post mutuam admirationem cum in alterius aetate tam 
tenera procurationi et tutelae tam S amplissimorum regnorum par in doles emi- 
neret, alteraI)1 vero praeter' aetatem iam gravem animi' magnitudo hi periculis 
maximisque quibusque actionibus explicandis venerabilem redderet, primi con- 
gressus, ut par erat, querelas purgationesque mutuas habuere, asseverantibus 
utrisque ex div..erso contra iqs fasque Ii ab altero violari armaque ab 6 se 8 as- 
sumpta 7 necessario, non sponte 8. Tandem cum dies aliquot de concordia 
colloquendo consumpsissent, sic ab 9 invicem 9 discessere, ut conciliatos appa- 
Dl. 679. ruerit 10 propter ditissima munera, quibus se mutuo benignissime prosecuti sunt 
disGedendo 11. Quo 12 tamen ordine arma deponenda essent, non .est vulgatum. 
Dl. 680. Id plane constitit reginam paulo post Budam 18 profecturam u, quod cum fecis- 
set , emisso prius Ciliae comi1e e c
todia, in qua Cere ab initio belli servatus 
fuerat, pax firmata est et expressa. Cuius 16 . dum forma discutitur Vladislai 
Dl. 680. virtus ac dexteritas in agoodis 16 mire acclinaverat in se reginae animum ma- 
navitque murmur 17 datae in id mutuo fidei, quod Vladislaus 18 libere in Hun- 
garia regnaturus foret, si modo aut precario 19 impetraret aut armis extorqueret 
sacram Hungariae coronam et Postumum a Frederico caesare, qui post Alberti 
mortem fretus reginae viduitate infantis patrimonio in Austria licentius 20, quam 
ille voluisset 20, abutebatur u. Ceterum regina ubi in 22 laurinum is rediit, Ieviter 
aegrotare coepit ac triduo post torminibus in.teriit, non sine veneni suspicione 
Dl. 680. propter moriendi 24 celeritatem. Sed ut de 26 veneno addubitatum, ita quantum 
exterioribus signis licuit deprehendere, id maxime compertum: Vladislaum sci- 
Dl. 680. licet aegerrimo 26 animo mortem eius tulisse frequenterque asseverasse sublato 


1) Na boku: Vladislaus ad reginam proficiscitUl' in Iaurinum. ,) Aug., Krak. 
Postquam convenere. 8) Krak. brak. 4) Wn. Wd., propter. 5) Krak. Casque 
se, e) Krak. brak. ') Krak. sumpta. 8) Krak. sua sponte. 9) Krak. 
brak. 10) KraJc. appareret idque propter. 11) Aug. brak. 1') Krak. 
Qua tamen conditione. 11) Na boku: Regina Budam venit. 14) Aug. pro- 
fectam; Krak. venturam. 15) Krak. De cuius ineundae ratione dum dis
eptaretur 
Vladislai. Ie) Krak. in agendo mire sibi conciliaverat. 17) Krak. rumor. 
18) KraJc. Vladislaum . . . regnaturum. 19) Aug. precibus; Wd. precatione. 

) .Aug. i Krak. brak od licentius do voluisset. 11) Krak. abuti ferrebatur. 
II) Krak. brak. 21) Na boku: Moritur regina. 14) Aug. mortis. 15) Wd. 
ne. ") Wd." extremo. 


..
		

/monumenta_VI00109_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACm EXPERIENTIS HISTORIA- RERUM GESTARUM 101 


velut. obside ac stabilimento pacis, Boemis rermn novarum cupidis non defutu- 
ras causas lnachinandi contra foedus, ut bellum instauraretur. Nee secus acci- 
dit; paulo enim post cum oppidis simul omnibus, quae praesidiis eorum 
tenebantur, ad caesarem defecere rursusque non ex insidiis sed vi aperta coepe- 
runt regiis partibus insultare a. 
XX XI. Eodem tmnpore apparatu et numero bominum insignis legatio Dl. 681. 
venit a Turco 1 magis, ut fama tenuit, exploratum, quis status esset rerum in 
Hungaria propter intestinum bellum, de cuius eventu maxime sollicitus erat, 
quam quod crederet ea quae postulabat impetrare; quandoquidem Hunyadia- 
nus, cui cohibendarum populationum Turci curam commissam fuisse diximus, 
non solum incurrentis impetum saepe submoverat, sed felicitate etiam ac vir- 
tute sua fretus in agrum hostiIem populabundus ipse irrumpens occurrentibus 
sibi Turcis baud. san-e ignobiles clades intulerat et fortuna sapienter utendo 
paulatim extorserat, ut non tam vincere quam vinci se posse sentirent. Itaque 
cum fere eisdem verbis, quibus ad B
lgradum legati regii dimissi, tunc etiam 
offeretur foedus eiusque velut obses postularetur aut Belgradum. aut annuum Dl. 681. 
tributum, - superveniente nuntio ab Hunyadiano, qui asserebat per eos dies 
cum Turcis bis feliciter b pugnatum multosque in proelio captos, plures in fuga 
trucidatos, inter quos cecidissent duces duo maxime insignes, praeterea signa 
militaria pl
raque illis adempta et cmn victoria ingentem quoque praedam 
a militibus reportatam -- baud sane mitius responsum est, quam infIata legatio Dl. 681. 


1) Na boku: Legatio Turci. 


a) Przebieg uklad6w og61em bior
c na podstawie Dl. R6znice s
: DI. nie 
wspomina 0 Hunyadym, ale. przypisuje odrzucenie warunk6w niech
ci pralat6w i ma- 
gnat6w w
gierskich; w Jawrynie pax aequis condUionibus fu it conclusa; wymienia 
tez dary ofiarowane przez \Vladyslawa Elibiecie, a gdzie Kal. m6wi manavifque 
rumor czytamy u DI. 'regina . . . s-ignificaverai sibi secrefo. Opuscit Kal. wszelkie 
daty podane przez Dl., wi
c tak dat
 zjazdu. jak dat
 smierci krolowej, dodal fal- 
szyw
 zreszttl wiadomosc 0 wypuszczeniu na wolnosc hr. celejskiego, kt6ry juz 
oddawna byl wolnym (Ostatnie lata WladyslaJt"a 111., 16-17) a wreszcie wy- 
razil si
 0 podroiy Elibiety do Budy tak niedokladnie, ze gdybysmy nie wiedzieli 
sk
din&d, ze Elibiecie stan
b sTI!ierc na przeszkodzie w odwiedzinach kr6la, mogli- 
bysmy sijdzic, ii w istocie do Budy przyby
a. b) Do tych walk patrz Hubel": 
Die Kriegc z.lvi8clten Unguj"n und den 1'iit'ken 1440 -1443.
		

/monumenta_VI00110_0001.djvu

			102 PHIL. CALLIMACm EXPERlENTlS mSTORIA RERUM GESTARUM 


exigebat. Inquit enim rex, relaturum se de his quae petebantur ad Hunya- 
dianum et secundum fortunam, quae aut iJIi aut Turcis fuerat 1 proximis diebus, 
Dr. 685. per legatos suos ad postulata responsurum 2. Ceterum cum p	
			

/monumenta_VI00111_0001.djvu

			PHIL. 
 T.T ,£MA CHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 103 


asserebat divinitus contigisse, ut Vladislao regnum committerent.; eam mentem 
coniungendi inter se vires duorum taln 1 potentissimorum regnorum deum eis 
dedisse I, ut imperium finesque suos non solum tuerentur, vertun etiam ad 
Hellespontum et Aegeum usque mare propagarent. Non praetermitterent oppor- 
tunitatem, cui etiam fatum et fortuna favisset, illata per reginae obitum veluti 
necessitate imponendi fin em 'seditionibus intestinis. Ad felicitatem publicam 
expediendam non in praesens modo sed etiain in perpetuum nihil eis deesse 
posse praeter rectam mentem; non deessent ipsi occasioni suae, quando reli- 
qua omnia ad victoriam ratio, fortuna, fatum habunde accommodassent. Acce- 
debant S ad haec preces miserabiles et lachrimae despoti, qui non solum Dl.685-6. 
regem' orando adibat sed quosque etiam sortis mediocris supplex prensabat 
rogabatque flendo, ut non omitteretur tempus et facultas ulciscendi calamitates 
Christianis inflictas et pleraque omni cruciatus genere foeda supplicia de aliis 
multis per 6 crudelitatem a Turco sumpta. Indignando 6 filiorum suorum erutos Dr. 686. 
I 
ocul')s nefarieque abscissa pudibunda, supra quam humanae aures pati possent 
miserabiliter deflebat. Ad extremum 7 memorando quam felix potensque paulo 
ante imperio, liberis ac ceteris benignae fortunae blandimentis visus esset, qui 
tunc aliena misericordia aleretur, obtestabatur regem 8 sitnul et purpuratos 
alios 8, ne se, ne filios, ne Christianum nomen inultum sinerent. Ad Hungariae 
fines tempestatem iam pervenisse, potius alienae calamitatis vindices se pra
- 
bere vellent, quam exspectare dum sua quoque simul cum ipsis eodem naufra- 
gio obruerentur a. 
XXXII. Non tam en aut huius iustae preces aut Iuliani prudentes 
asseverationes ultra valuere quam, ut qui aberant proceres de ea re Bu- 
dam 9 accirentur. Ibi maiori ambitu maiorique asseveratione omnia haec repetita Dr. 685. 


1) Krak. brak. I) Aug. indidisse. a) Na boku: Despoti ambitus pro expe- 
ditione in Tureos suscipienda
 
) Krak. ad regem. 6) ]{rak. per summam. 
II) Krak. rune indignando. 9 Aug., Krak. ad extremum rcgi simul et purpura- 
tis a1iis memorando. 8) Krak. brak od regen" do alifJs. ') Na boku: . 
Conventus Hungarorum ad consultandum de expeditione in Turcos. 


a) Wedlug Dl. spowodowa
 przybycie poseIstwa tureckiego ban Maiko t kt6ry 
czynil nadziej
 t ze W
grzy wypelni
 zl!dania tureckie. 0 wyprawie na Turka zaA 
mysla
 kr61 sam a Julian utrwali
 go w z(!miarze obiecujqc pomoc ze strony papieza 
Eugeniusza.
		

/monumenta_VI00112_0001.djvu

			104 PHIL. CALLIl\IACHI EXPERIENTlS HISTOIUA RERUM GESTARUl\'I 


atque etiam aucta, eUln ad superiora hortmnenta Iulianus adiceret nluItorum 
quoque aliorum Christianorum principum auxilia in tempore affutura. Consti- 
Dr. 686. tutum 1 igitur omnium miro consensu, ut veris statim initio rex quam maxime 
fieri posset nmnerosum instructumque exercitum educeret moveretque in Bul- 
gariam. Interim vero cum caesare aut de pace aut de foedere transigi placuit 
et quod 
 ad publicam Christianorum omnium causam vel advocaretur ipse 
vel auxilia ab eo expeterentur. Legationes praeterea decretae, quae non solum 
Polonos sociam coniunctamque iam gentem, sed Prutenos quoque S et Valachos 
adirent ad eamque 4 expeditionem implorarent 6. Caesar indutias dedit in 
biennium;. quod 6 vero ad expeditioneln Christianis rebus adeo necessariam 
nee veniret 7 ipse nee subsidium mittere posset, Boemiae tumultuantem stat
m 
in excusationem adduxit. l\Iagister quoque Prussiae allegata 8 vastitate, qua 
. 
proximis temporibus continua bella. earn provinciam affiixissent, nihil quale 9 
petebatur ab se sperandum renuntiavit. A Polonis et Valachis missae sunt cum 
semestri stipendio equitum peditumque auxiliares copiae, .quas ingens armatorum 
. . 
muItitudo subsecuta, quibus domos, coniuges, liberos, patriam ceteraque 
humanae vitae aut praesidia aut ornamenta propter huiusmodi militiam relin- 
quere non consilium aut merces 10 publica sed privata in deum pietas et st11- 
dium Christiani nominis simul tuendi simul propagandi persuaserat. Quod genus 
Dl.687. militum cruce signatum ex aliis quoque nationibus ad famam religiosae expedi- 
tionis ingenti numero cobfluxit a. 
Dr. 
6. XXXIII. Igitur praemissis supplicibus 11 precationibus rebusque divinis 
dies aliquot per omnia fana sollemni ritu et caerimonia per3:ctis circiter Kalendas 
Maias rex Buda movit transmissoque per a Danubium exercitu parvis itineribus 


1) Na boku: .Decernitur expeditio. t) Krak. ut. I) Krak. etiam. 4) Krak. 
atque ad earn. 6) Krak. .hortarentur. II) Krak. quo vero minus in. 7) Aug., 
Krak. venire. -) Krak. causatus vastitatem. II) ](rak. tate quale. 10) Krak. sti- 
pendium publicum.' 11) Na boku: Vladislaus progreditur contra Turcos. 1\1) Krak. 
brak. 


a) Sejm ten odbyto w Zielone Swi
tki 1443. r. (Ostatnie lata Wl'ady- .. 
slatva I IL, 24 i n.). Powody dla kt6rych odm6wili posilk6w cesarz i mistrz 
zakonu Krzyzackiego dodal Kal. od siebie; podobnie on sam tylko wie 0 tern, ze 
posilki polskie 1 woloskie przyslano na p61 roku i ze zebrala si
 tvi
lka liczba 
krzyzowc6w. ..
		

/monumenta_VI00113_0001.djvu

			PHIL. CALL1
7ACH[ EXPERIENTIS HfSTORIA RERU::\l GESTARUM 105 


ingrediebatur suos, qui nondum convenissent, exspectabundus. Superato deinde 
Tibisco rursus ad Danubium se convertit copiasque ad Salsum .Lapiden1 traieeit 
in Bulgariam. Mox recta progressus est Sophiam oppugnatum, quo in loco de- DI. 687. 
spotus cum suis regio exercitui se coniunxit. Urbs ea naturali situ haud sane 
egregie munita est, sed regis subitus adventus etiam improvisam deprehenderat. 
Haque brevi tempore non difficili conatu capta. Ceterum quia plus operae 
servanda ea insumendum quam capienda insumplum apparebat, dii'eptam prius, Dr. 687. 
militibus 1 rex succendi iussit. Pari subinde facilitate I cum pleraque ignobilia s 
oppida expugnasset diripuissetque, non pro cuI a Morava fluvio castra posuit in 
loco, qui ut non recte collis, ita nec planities queat appellari, sed medius inter 
utrumque, quantum a colle submittilur, tantum a planitie turgescit a. 
XXXIV. mine' missi equites quingenti simul praedatum trans flumen 
simul exploratum, 6 qua tutius et minori cnm vexatione progredi exercitus posset. 
Illi exoriente sole profecti sub meridiem in speculatoriam TurcorUID manum 
invecti, quattuor cum cepissent, cognoscunt duo milia hostium per proximam 
silvam adventare. Haque 6 impares se pugnae intellegentes, qua propius i1d 
flumen iter arbitrabantur, in fugam se vertunt 7. Nee mora Turci visi a tergo 
trepidatlonem simul et fugiendi 8 studium auxere. Erat inter refugientes et 
fluvium collis 9 editior, ex culus vertice cum pateat longe lateque prospectus 
in cis Moravam regionem, allabentis tamen fluminis alveus non apparet-; visu 
supra vall em ceu per extensam planitiem longissime in oppositos tumulos pro- 
currente. Itaque cum refugientes ad flumen regii per cQllem transcendissent et 
propter altitudinem praeruptae ripae in citeriorem partem ad suos evadere posse 
desperarent, pars quidem in aquam stratis equorum tenus se immiserat, reliqui 
vero in extrema margine fluminis substiteral)t animo, quo sunt illi, qui sine 


1) Aug., Krak. a tniIitibus. ,) Aug., Krak. felicitate. I) Aug., Krak. igno- 
biliora. .} Aug. ilIic. Ii) .Au!J., Krak. speculatum. II) Na boku: Fuga 
et trepidatio vicissim Christianorum et Turcorum. ') Wd. convertunt. 8) K'I"4k. 
fugandi. ') Aug. tenus. 


. 


..) Data circiter Kal. ]jlaias jest zupelnie falszywa
 D
g. wyznacza pocz
tek 
wyprawy na dziefl l\1aryi Magdaleny, lecz myli- si
 takze, jak dowodzi Itinerarium 
WladyslatVa II L - Salsus Lapis = Szlankamen (Acumincum}. Krytycznym prze- 
wodnikiem h
j wyprawy jest wspo.mmana juz- lri.lka razy rozprawa Hubera: Die 
Kriege i t. d.
		

/monumenta_VI00114_0001.djvu

			1.06 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


alicuius aut defensionis aut effugii spe Inox ab hos
e immanissimo trucidari 
exspectant; nec vanus forsan eorum metus fuisset. Sed rex venatum n1agno 
cum numero armatorum casu cis flu men profectus, Turcorum oculis tunc ma- 
xime in summitatem adversi collis pervenientium cum occurreret, insidiarum 
nletum illis incussit cum et longius distare et maior appareret multitudo, quam 
pro modo eorum, quibus a tergo institissent. Quae res fecit, ut cursum pau- 
Jisper cohiberenL At rex ubi hostes ad esse perpendit a venatione in pugnae 
studium conversus ingenti alaeritate suos ad flumen dirigit nee procul aberat. 
I 
Tum qui illic medii inter hostem ripamque insuperabileln creditaIl1 derelieti a 
se ac desperati iam turn mortis maximam part em in corpus admiserant, con- 
spectu suorUln velut ad caelitus demissam opem recreati 
 animos simul et 
clanlorem extulere versique per acclivum retro commissae fugae pudore stimulante 
ad montem magno conatu ferebantur. Interim vero rex quoque cum suis ad 
ripam pervenerat et sine deleclu placidioris alien ins 1 descensus per abrupta 
et praecepitia quaecunque 
 in fIumen prosiliebatur tam caeca omnium festi- 
natione, ut multi vorticibus impliciti ab aquae violentia secundo amne age- 
rentur, multi etialn inter luctandum ab equis excussi armorum pond ere pes- 
sumdante subito in aliorum conspectu submergerentur. Sed Turci redeuntes 
contra se Christianos miniIne exspectavere nec pugna fuit sed vicissim fuga 
et trepidatio a. 


1) Krak. brak. 


2) Krak. praecipitia omnia ad flumen prosiliebat. 


. 


a) 0 walee tej nie wspomina Dig., -chociaz z listu Hunyadego (Katona XIII., 
I., 251) i samego kr61a (Jfuratori, Scriptores XVIII., 674) wynika, ze w czasie 
marszu ku 80fii nie braklo utarczek. Kal. m6g
 zaczerpn&
 t
 wiadomosc z jakiego listu 
rub moze z opowiadan, ewentualnie z dziela, Grzegorza z Sanoka, jezeli W og6le istnialo. 
Poniewaz jednak tak skrupulatny dziejopis jak Dl., - kt6ry zreszt
 sta
 tak blisko wybi- 
tnych osobistosci, iz m6g
 miec 0 wszystkich wypadkach dok
adn'l wiadomosc - 0 walce 
tej nie wspomina, to zapewne d!atego, iz by
a bez znaczenia. Zdaje mi si
 nawet, 
iz kr61 w bitwie tej nie mia
 udzialu; w przeciwnym bowiem razie nie by
by opu- 

ci
 wzmianki 0 niej Dl., kt6ry byl zazdrosnym 0 Polak6w i kr61a i nawet- przyci

 
8ylwiuszowi (691) za to, ze nie wierzyl w bohaterskie czyny Wladyslawa. Kal. 
zas skorzysta
 ze sposobnosci, aby pochlebic dworowi kr61ewskiemu i st
d opowiada 
utarczk
 obszemie wyznaczywszy kr610wi zaszczytne miejsce. 


Ie
		

/monumenta_VI00115_0001.djvu

			PHIL. CALLI MACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 107 


XXXV. Progressus erat deinde rex trans flumen duorum dierum'iter, 
praemissis speculatoribus 1 itinera siInul et nurnerum hostium consiliaque et VI. 687. 
actiones 2 exploratum s. Ex his' igitur 6 duo trepide nuntiavere 6 Turcos non 
longe cum valida manu in insidiis occasionem suam exspectare 7. Qua rc audita 
Vladislaus statim habito ex omni Inultitudine delect.u cum decem milibus arma- 
torurn Hunyadianum misit, ut per silentium noctis nil tale opinantes hostes 
adoriretur. Hie a meridie ad prim am vigiliam specula to res subsecutus ubi Tur- 
cos haud pro cuI esse comperit, cum luna pernox esset, ad ea loca, per quae 
maxime fuga patere illis poterat, agmen tacite circumduxit et clam ore sublato 
torpentes sopitosque, utpote nulla cogitatio affuturi certaminis teneret, adoritur 
primoque statim impetu tantum terrorem vulgo incussit, quod 8 fugam magis, 
quam arma pro se quisque spectare coepit 8. Sed ubi ad 
frugium praeclusas 
vias omnes percepere velut in ultimo discrimine per trepidationem alienatis 
sensibus equorum frena aegre atque arma expediebant, cum ex parte altera 
Hunyadianus suos adbortaretur, ut irlermem adhuc hostem somnoque et inopi- 
nato pavore fluctuantem invaderent ac caederent. Frequentes iam pridem victo- 
riae nomen viri apud Turcos non solum celebre verum etiam formidabile 
reddiderant; itaque a principio quidem cmn haudquaquam strenue a trepidan- 
tibus hostemque ignorantibus resisterctur, tumultus et caeca conflictatio veri us 
quam pugna fuit. Deinde ubi Hunyadianum adesse percepere suosque ubique 
ab obviis prosterni integrosque cum sauciis, sernianimes cum exspirantibus 9 
varia foedaque pereuntium imagine volutari, ut quemque nox et timor prae- 
cipiter 10 agebat, per loca invia vepribusque ac virgultis implicita evadere ten- 
tantes facile instans victor consequebatur lnaiorque longe cae des 11 quam pro 01.687. 
numero eorum qui vicerunt commissa est: siquidem ad triginta milia Turcorum 
ea nocte caesa dicuntur et supra quattuor milia capta cum novem signis mili- 
taribus. Adeo improvisus hostium impetus iam dudum vinci assuetis omnem 
sensum abstulerat nee aut muItitudinem suorum aut fugantium caedentiumque 
se paucitatem sentire patiebatur. Sed et castra multa praeda referta in manus 


1) Krak. speculatoribus, per quos numerum. ') Krak. incepta. I) Aug., 
Krak. exploraret. .) Na boku: Renunciatur Vladislao Turcos adesse, contra 
quos mittitur Hunyadianus. 6) Krak. brak. II) Aug. renuntiavere. 7) Krak. 
occasion em intercipiendi regis captare. 8) Krak. ut . . . inciperet. ') Krak 
cum vegetis et recentihus. 10) Aug. praecipitem j Krak. praecipites. 11) Na 
boku: Turcorum cedes.
		

/monumenta_VI00116_0001.djvu

			108 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


victoris venere; quibus direptis incensisque Hunyadianus 1 haud sane 
 magna 
suorum facta iactura cum non minori laude eorum, a quibus exspectabatur, 
quam suo gaudio ad regem rooiit a. 
XXX VI. Fuit forte inter captivos !vlamacus sacerdos doctrina ac reli- 
gione apud suos darus, a quo super his, quae in religiosa Musomanorum 
historia vulgo feruntur aut improba aut obscena cum multa Sanoceus, ut erat 
morum rituumque peregrinorum vestigator curios us , exquireret, Hie nee .sortis 
suae nee professionis suae oblitus: non licere, inquit, de secla sua vinctum 
disputare. Ceterum Sanoceo instante, ut vel fateretur vel purgaret religioni 
suae obieeta probra 3 propriumque id esse munus sacerdotis asseverante, ille 
praefatus: Turcos quoque homines esse ab iisdemque principiis, quae mortales 
alii sua esse' profit
rentur, corpus simul atque animam dQ.cere, subintulit; 
quoniam 6 in his, quae percipiuntur tractanturque sensibus C\lm reliquo humano 
genere consentirent, rrraxime verisimile esse, ut in illis quoque, que aut opinio 
aut intellectus suggerit, 6 sine probabilibus rationibus minime se b habeant 7. 


I) Na boku: Victor Hunyadianus ad regem redit. ,) Kra:k. haud salis. I) Aug. 
obiectas sordes. .) Krak.. brak. Ii) Aug. et quoniam. II) Krak. sugge- 
reret. ') Krak. se habere. 


a) Obok Dl. mial Kal. i listy Sylwiusza a mianowicie 44 i 81 (Opera 
wyd. bazylejskie) przed sob,!. Dowodem wiadomos6' wzi
ta z listu 44, ze Hunyady 
mial 10.000 jazdy, podczas gdy Dl. m6wi aliquot millia. Korzystat zas i z Ustu 81 
bo w .44 m6wi Sy1wiusz, ze ubito 2.000 wrog6w a w 81 chociaz z przekllsem 
wspomina, ii kr61 Wlady
aw w listach swoich m6wi 0 30.000 zabitych. Ni
 korzy- 
stal Kal. z listu kr6la, bo nie bylby napisal, it Hunyady wzi
 z sob
'10.000 
jazdy, gdy w rzeczywistosci mial on 12.000 jazdy i druzyn
 Uljakiego (list Hunya- 
dego Katona XIII., I., 251) i tak
 zapewne liczb
 wymienit kr61 w swym liscie. 
Zreszt
 i Dl. znal uiew'!tpliwie -obydwa te listy Sylwiusza. - W alk
 stoczono pod 
Niszem 3. listopada 1443. r.; opis jej odmalowal Kal. dowolnie a niezgednie z WY.. 
zej wzmiankowanym listem Hunyadego. b) Rozdzial ten nalety w zupelnosci 
do Kal. l\Ia on na celu wykaza6, jak religijnym i pochopnym do dysp
t religijnych 
byl Grzegorz a oraz zawiera zapatrywanie autora na religi'!. Pod tym wzgl
dem od- 
znacza si
 Kal. tolerancy
, co. 
re8zt
 bylo cech
 humanist6w (Burckhardt-Ge.iger: 
Die Cultur der Renaissance II.. 261). 


-.
		

/monumenta_VI00117_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACm EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 109 


XXX VII. Post eam victoriam 1 pleraque BuJgarorum oppida, simul Dl. 687, 
odio Musomanicae impietatis simul affectu Christianae professionis pellecta, turn 
etiam linguae commercio et quod eadem cum Polonis primordia generis habe- 
rent, eiectis Turcorum praesidiis, ad regem defecere; nonnulla etiam in ipsa 
trepidatione expugnata partim per regios milites, partim per volones 2 cruce 
signatos, qui ductu Iuliani multa egregia facinora quotidie edebant. Et iam cum 
victoria perventum erat sub ipsum Thraciae aditum. Ceterum licet muUum bello 
quaesitum videretur, non minus amissum credebant in S vexatione, per quam 
copiae illuc pervenerant. Cum enim prope a fonte' Cyabri a amnis, qui a Misis 
olim Triballos disterminabat, Bulgaria per dorsum Haemi montis in vulturnum 
aquilonemque porrigatur, a meridie in Thraciam declinans," a septentrione 
vero in Dannbium devexa 6, media eius regionis inviae rupes ac praerupta 
saxa tenent, decliviora autem et si qua iil planiliem protensa 7 sunt, profundis 
fere silvis vastisque solitudinibus occupantur. Ideo ager haud sane egrcriie fru- 
gum fertilis 7 sed neque alendo pecori satis fecundus ac proinde ad cetera 
mala 8, quibus itinerum difficu1tas in ipso iam hiemis initio exercitum mulcta- Dt 687. 
verat, magna hOlninum iumentorumque vi g rigol'e intolerabili ac lassitudine 
absumpta, commeatus etiam inopia maxime urgebat. Et licet pecunia suppe- 
teret habunde, non erat unde frumenta coemerentur ex eoque ad famem 
desperatio quoque accedebat nee quicquam aliud victum iam malis suis exer- 
citum, ne dissolveretur, retinebat, quam crebrae Hunyadiani adhortationes; 
cuius asseveratio, quo peritior earum regionum rerumque habebatur, eo veluti 
solidiori spe ab omnibus accipiebatur. file quicquid malorwn exhaustum erat: 
frigus, famem, lassitudinem, desperationem repetere 10 rursusque perpetienda 


1) Na boku: Oppida Bulgarorum deflciunt ad Vladislaum. I) Wd., Krak. Polo- 
nos. 8) Krak. in militum vexatione J qua toto itinere conflictali illu	
			

/monumenta_VI00118_0001.djvu

			110 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARlThl 


dicere 1, si regrediendum foret tanto hominum iumentorumque .vexatione ma- 
iori, quanto 11 region is naturalem vastitatenl bellum quoque 3 exhauserat; longe 
plus solitudinis difficulta
umque a tergo relictum, quam emetlendum superesset, 
si progredi perseverarent; lnulto etiam praealtiora' montium iuga superata, 
quam per quae in Thraciam transcendendum: stare eos in limine horrei felicioris 
iam agri biduoque perventl1ros non ad amoenjora solum loca sed rerum etiam 
.. omnium feraciora, in quibus praeterquam. quod reficiendo exercitui habunde 
omnia superfutura 6, tantum etiam praedae passim expositum, quantum referre 
fastidirent 6. Unicum atque eundeln ultimum laborem ins tare , . subinde non 
bellum fore sed populationem. l\feminissent qua alacritate per inacessas cotes 
et s3-Hus invios etiam invita natura paulo ante proper.assent; qua virtute nihil 
actum foret, si victoriarn non prosequerentur; caesos quidem ab se ad satie- 
tatem hostes, sed facile instauraturos exercitum veriusque irritatos quam vic- 
tos dici posse, rursus occupaturos ea quae ipsi deseruissent oppida et a patria 
. penatibusque et laribus domesticis 7 postea propulsandum iterum bellum, quod 
in agrurn hostilem vincendo converterant 8. Iucertum esse an eadem felicitate 
arma semper assumerent 9; dum deus ac fortuna coeptis faverent, non temere 
omittendam debellandi in Europa 10 opporlunilatem; praeter id quod felicitatis 
suae occasioni defuisse flagitiosum viderelllr. deum etiam subinde iratum fore 10. 
Haec et plura eiusmodi saepe vulgo et in contionibus iactata ab Hunyadiano, inter- 
dum etiam a 11 despoto, cuius unica spes erat -rerum SU3rum iterum potiundi, si 
bellum non intermitteretur, succumbentes adversis non solum militum animos sed 
ducum etiam saepe firmaverant. Cumque illi audirentur, videbatur unusquisque ex- 
trelna quaeque tolerat urus , sed premente subinde fame ceterisque temporis ac 
locorum difficultatibus rursus in pristinam desperationem recidebant. Vicissentque 
humanae necessitates, ut contingit saepe, verecundiam, nisi adventus hostium U 
renuntiatus, ne temere dilaberentur cohibuisset; magis ne segregatis 11 ac dis- 
persis per loca incognita lrucidari contingeret, quam spe in Lantis malis 


1) l\-a boku: Adhortationes Hunyadiani ad progrediendum. ,) Krak. quanto 
magis; ,",n., Aug., 
Vd. quantum. I) .Af.tg., UTd., Krak. etiam. .) Aug. 
per altiora; Krak. altiora. 6) Krak. supcrfutura essent. ') Aug. fastidiret. 
7) l\.rok. brak. ") Kt"ak. convertissent. II) Krak. sumerent. 10) Krak. 
debeHandi Europam opportunitatem; ut omitteret J quam flagitiosum iis esset futurum, 
si fe]icitati suae atque occasiom defuisse VI 1 eren tur {leum iis etiam iratum fore. 
11) Aug. brak. 111) Na boku,: Nunciatus Turcol"um adventus. 13) Krak. 
dissipatis. I\.
		

/monumenta_VI00119_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 111 


insuUantibus 1 resistendi. Sed iuvabat etiam utcunque cum suis vitae virtutisque 
suprelnum opus obire a. 
X X X V I I I. ltaque ubi mox affuturum hostem cognovere laetari pro 
se quisque et gratias immortali deo agere propter oblatam occasion em 11 pu- 
gnando intereundi. Paulo ante non mortem, sed genus ipsum mortis gravissi- 
mum ruisse , cum veluti debilibus a bestiis fame in deserto extabescendum 
foret .; tantoque ardore aninlorum arma ubique in castris expediebantur, ut 
facile intellectu foret eos sine ordine, sine imperio, si appropinquasset hostis, 
erupturos. Interea Hunyadianus, qui cum paucis ad 6 montem subierat, refert 
illos 6 summa iu.ga insedisse, ut qui non acie dimicaturi venissent, sed regem 
tantummodo transitu prohibituri; po suisse enim illic castra lapidesque et ligna 
comportando tumultuario opere aditum ad se undique communire 7. Nec fefel- 
lerat eum coniectura. Namque ubi Amoratus suorum cladem acceperat veritus DI, 688 
id, quod futurum fuit, ut 8 bellum in Thraciam et l\lacedoniam transferretur 
nisi propere misisset, qui arcerent, accitis ad se copiis, quas in Asia habebat, 
cum reliquiis paulo ante profligati exercitus sui 9 eas coniunxerat destinaverat- 
que 10, ut per nullam occasionem fortunae se committendo, obsessis 11 montium 
angustiis 12, nihil aliud quam transitu arcendo Vladislaum sub montibus retine- 
rent; satis superque hiemem famemque et cetera mala 13, quibus hostes vexari 
constabat, contra illos pugnatura. Sed quem consilii sui exsequendi principem Dl. 688. 
fecerat dux Phrigiae 11. Carambus, vir manu et ingenio promptus, cum ex loco 
edito animadverteret tumultuantes regios in exercitu et plerosque diversis in 


1) Krak. hostibus insultantibus. ,) Krak. occasion em honeste in proelio atque 
in acie cadendi. I) Krak. enectis. .) Krak. esset extabescendum. 6) Krah. 
brak. II) Krak. hostes. 7) Krak. communisse. 8) K,.ak. ne. ') Krak. 
brak. 10) Kra.k. coniunxerat eo consilio, ut... 11) Krak. insessis. 11) KraJr.. 
angustiis transitu arcendo. II) Na boku: Turci postquam regios temere casiris erum- 
pere vident ad pugnam se parant contra illos. 1.) Krak. Phrygiae praerectus. 


a) Dl. opowiada bardzo lakonicznie poch6d kr6lewski, Kal. rozszerza znacznie, 
juzto podaj
c powody poddania si
 miast Polakom, juzto opisuj
c krain
 bulgarskll; 
podnosi wreszcie za
ugi Hunyadego i despoty, kt6rzy mieli wojsku dodawac ducba. 
W obec tego odnosz
 si
 cytaty z Dl. J ktore podaj
 obok textu, do kilkunastu tylko 
a nieraz ledwie kilku sMw; np. ostatni cytat (D./. 687) do ust
pu ac proinde az 
do maxime 'llrgebat, poczem w
asnosc Kal. 


...
		

/monumenta_VI00120_0001.djvu

			112 


PHIL. CALLI}1ACIU EXPERIENTIS JIISTORIA RERUM GESTARUM 


Iocis non legitimo imperio sed perturbate He temrre ad pugnam erUlnpentes 
alacriusqup quam par erat propter loci iniquitatem, per aecIivum niti, simul 
DI. 688. se veIuti 1 contempni impatien.<;, siuml quia 1 ct loco et numero lnilitum superior 
victoriam in ]nanibm; habere:3 ratus, quasi rei bene gestae decus praevarica- 
DI. 683. tionis cuIpaIn diIuturmn S mox esset, etiam contra id, quod in mandatis acee- 
perat, pugnare illi;tituit. Haque explicatis aciebus 4 signa in hostmn deferri 
ius
il. Jd ubi rex animadycl'tit ad suos, quos magis honestae mortis quam 
victoriae :;pes temere ad nlontem agebat, eonversus advocatisque Hunyadiano 6 
ac despoto et ceteris primoribus: deus, inquit, deus. adest favetque; ille hosti- 
bus, cum insidentes montis fauces per otium satiare possent oeuloH interitu 
nostrorun1 fame malisque aliis passim pereuntium, mentem illic manendi ab-' 
stulit et nunc praecipites in eos agit, qui 
ic armati prosiliere, ut certamini 
superesse nolint. Rapiamus occasionem animisque et. aIacritate, quam nostri 
ut honeste occumbant extulere, utamur ad victoriam, ad quam nihil efficacius 
esse solet, quaDl si sine Inetu mortis pugnatur. Quo nlaiori d
speratione in 
hostem ferretur quisque, eo violentius caedet ac prosternet obvios et dum mori 
non recusat, victor evadit. Nec mora producturus ipse cum despoto. 6 et 
Iuliano reliquos in aciem, Hunyadianum misit, qui temere sparsos colligeret' et 
quantum rcs subita properantiumque ad ultimum discrimen non ardor sed 
propemodum rabies sineret, provideret ne caeca eorum temeritas plus hosti ad 
victoriam conferret, quam ipsius aut virtus aut felicitas. HIe propere incompo- 
sitae multitudinis primos assecutus, ut quemque pleniori gradu ad montem 
festinare intuebatur, ita 7 admonendo, ne caeco impetu veluti paratum iugulum 
hostibus offerret 
 euique enim non in sua morte sed in hostium caede Iaborum 
periculorumque omnium terminum positum, rogabat, ut se in acie locari pate- 
retur 8 et si tanquam victurus nollet, saltern in ultionem suae quisque mortis 
acriter pugnaret 9, non temere, quod pecudum esset, sed ut viros fortes decet 10 
ex militari disciplina; pertinere ad futnram farnam, ne incruentam de se victo- 
riam hosti permitterent. Et cum dicto 11 ordini, qualem casus et tumultus 
praestare poterat, .quemque applicabat, simul benigne retro agebat in proximaln 
, 


" 


.. 


1) Krak. brak. . 2) Krak. se habere. 8) \tn., Wd., Krak. dilutura. 
.) K'I'ak. ordinibus. Ii) !Va boku: Verba regis ubi vidit Turcos ad pugnam parari. 
6) Na boku: Hunyadianus regi03 revocal ad ordines. 7) Krak. brak. 8) Krak. 
paterentur. 9) Krak. pugnare inducerent animum non. 10) K'I'uk. deceret 
atque ex. U} K'I'ak. Haec cum dicerel simul ordini.
		

/monumenta_VI00121_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIEN11S HISTORIA RERUM GESTARUM 


113 


tumu1is planitiem, ex qua placid ius acclivi 1 colles haud dificillimum ad se adi- 
tum praebituri videbantur. Cum interim rex 2 quoque cum ceteris copiis accur- 
risset et Turci nihilo segnius ex superiori loco decurrentes eo iam pervenissent, 
ut 8 missilibus ex jntervallo proelium committerent, quorum eo minus quic- 
quam' vani teli 6 intercidebat, quo densius regiorum agmen ardenLiorique 
studio ad excipiendum hostis impetunl sursum nitebatur, multi priusquam 
cominus congrederentur vulnerati. Sed ubi ad manum ventum et gIadio' res 
agi coepta est, ante alios Poloni desperatione atque ira oceaecatis animis inva- 
dunt hostem ac prosternunt tam obstinato impetu, quod 7 locis aliquot minime 
sustineri potuerant 7 coepitque adversa acies conturbatis ordinibus nutare. Sed 
accurrens ad omnia discrimina Carambus et plerosque ex suis gladio et vulne- 
ribus, alios voce ac maledictis increpitans, quod a lassitudine, inedia frigori- 
busque enectis per inanem trepidationem vinci 8 paterentur, certamen redintegravit 
ordinesque restituit. Identidemque ubi acrius pugnari animadvertebat, circum- 
clamitans caecum scilicet desperatione hostem sponte in vulnera agi, tela 
tantummodo intendenda ipsum se sua sponte iugulaturum, per omnes militis 
ducisque optimi conatus tam periculosae sibi pugnae eventum extrahebat 9 ; 
cum interea multi utrinque aut caderent subito aut tam graviter vulnerarentur, 
ut delapsis in terram vires minime ad consurgendum suppeterent conculcanti- 
busque equorum pedibus quanto serius 10, tanto miserabilius interirent. Sed 
maxime insigni atque horribili aspectu patebant vulnera equorum per vol ones 11 
cruce signatos inflicta; erant 12 fere pedestre agmen lanceasque gestabant in 
tantummodo 12 a venatoriis distantes, quod non punctim solum, sed caesim 
etiam ferro praefato et oblongo infeste utroque modo Ceriebant. Itaque illi inter 
equites excursantes per loea modicis virgultis implicita non tantum latera equo- 
rum mucronibus aperiebant, sed et 18 crura plerumque tota a corporibus de- 
truncantes cervicesque altissimis vulneribns incidentes, magna ex parte ad 
pedestre proeIium 1'urcos redegerant; qui eo ge.nere pugnandi tanto facilius 
superabantur cedebantque sensim retro, quanta equestribus assueti insultibus 


1) Krak. acclives. ') Na boku: Initium pugne. 
.) Krak. brak. 6) Krak. vani ictus intercidebant.. 
7) Krak. ut . . . posset. 8) Aug.: Krak. se vinci. 
hebat. 10) Krak. lentius. 11) Aug., Krak. Polo nos. 
gestabat in eo modo a vena Lori is. 13) AUf!.. K'I'ak. brak. 


S) 'IV",., U
d. ubi. 
e) Krak. gladiis. 
i) Attg., Krak. distra- 
13) Krak. erat itd., 


Monurnenta Pol. Hiet. T. VL 


8
		

/monumenta_VI00122_0001.djvu

			114 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTOHIA RERUM GESTARUM 


peditum laborem rninus ferre consuevere 1. Ceterum ubi equus, a 2 quo Caram- 
bus vebebatur, per ventren1 lancea transverberatus, dolore saeviens inter bostes 
equitem profudit in caput vulgatumque est ducem aut caesum aut certe captum 
esse, multitudo au montem conversa, quod reliquum praesidii €rat, fugae se 
commisit insequentibus Christianis et fugientium terga passim caedentibus tanto 
ardore animorum, ut ad summa usque iuga per omnia aspera atque invia 
evasuri viderentur. Sed CUln plus negotii ab locorum iniquitate, quaD} ab 
hostibus futurum appareret et iam dies in noctem inclinaret, quo tempore 
etiam in pIano locisque aequis 8 errabunda obluctantium vestigia periclitantur, 
rex prohibens ulterius' insuperabilibus vim afferri signum receptui suis dedit. 
Ex adversa autem acie qui caedem effugerant, pavore ac festinatione amentes, 
per saxa praecipitia rupesque abruptas proiectis armis et manibus cotes inna- 
DI. 688. taque illis virgulta prehensantes aegre nitebantur evadebantque ad suos qui 
munitiones castraque verticibus imposita servabant a. 
DI.688. XXXIX. Inter pugnandum 6 Carambus b aliique viri multi genere ac 
factis insignes capti, plures tamen caesi- in fuga. Haque amisso duce et roboris 
paene quantum fuerat in ex€rcitu cum appareret Turcos minime toleraturos 
impetum, si ad eos infestum agmen ire pergeret, postero die c rex sub aditum, 
quem insederant, castra posuit. Extulerat suorum animos pugna prospera nee 
minus stimulabat cupiditas transcendendi in loca commoda relevandis' malis, 


1) Na boku: Vincuntur Turci. ') Krak. brak. 
locis. ') Aug., Krak. ulterius in loci paene. 
exercitus Turcorum capitur. e) Krak. levandis. 


S) Krak. plan is aequisque 
6) Na boku: Carambus princeps 


a) Kal. rozszerzyl opis bitwy raz dlatego, ze lubuje si
 w podobnych opi- 
sach a poMm, by zwr6cic uwag
 na kr6la, Hunyadego i despotf;. Zaznacza fez 
zaslugi krzyzowc6w, 0 kt6rych inne zr6d
a prawie milcz
. DI. nie podaje imicnia 
wodza tureckiego, kt6rego nazywa Woyewoda Naloliae podobnie, jak reszta :tr6del. 
Kal. robi go namiestnikiem frygijskim i nazywa Carambus. Tlumaczenie Chalcocondylasa 
(Corpus scriptO'l'U'm histor. byzant. t. 44) p. 315 nazywa go: ChaUUs [rater Ca- 
'rambes, chociaz text grecki m6wi Lylko: xai 
 
ov XaJ..iUllJ &dEMpO
, Hf!aiflECIJ 1ta1
. 
Bonfini: Decades (wyd. lipskie 1771.) 4 70 odst
pnje pod tyro wzgl
dem od Kalli- 
macha, bo m6wi: Caramb1tS dux, quem, Celepin alii dictum esse 'Volunt. 
b) DI. nie podaje imienia , lecz: Woyewoda Natoliae, duetor ex e2'cilus. 
C) Dl. in 'Vigilia Nativitatis Christi (1443.). 


,.
		

/monumenta_VI00123_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


115 


quibus misere affligebantur; exindeque 1 aut victoriae aut necessitati nihil 
impervium arbitrati contra ardua quaeque 2 per acclivum obluctabantur nee 
segnius ab hoste desuper 8 missilibus paene obruebantur. Videns itaque rex 
naturae difficultatem obieetam suis et quod suo ingenti, hostium vero nullo 
discrimine ad montis vertices' pervenire conabantur, temere effusum agmen in 
castra reducturus properabat. Moxque praeterquam quod satis in ea expeditione 
factum 6 credebat animatis suis vincere et vinci desuetis hiemi 6 locorumque 
asperitati cedere instituerat. Ceterum Hunyadianus 7 obstinatus cuncta prius 
experiri , quam desistere a prosequenda victoria, cum aniIuadvertisset obliqua 
montis nuda vepribus et 8 agendo itineri clem enter acclivia, ilIac evadere in 
summum iugum posse arbitratus, suos circumegit. Prominebat in abruptum 
vertex editissimus et Turcis escendentium v sub se montem aspectum adimebat 
eoque non facile solum sed etiam tute miles ingrediebatur. Quod ubi rex per- 
cepit mutata sent entia subsequi Hunyadianum coepit cum reliquis copiis. Perve- 
nerat iam prima militum manus in iugum aeque editum atque id, quod insederant 
'.rurci, sed in immensum hians saxum progredi uIterius non sinebat. Quo cum 
Hunyadianus quoque escendisset 10 videretque hiatum propter magnitudinem neque 
tumultuaria materia impleri posse, neque ponte coniungi, cum baud plus sta- 
diis duobus ab hoste distaret, submisit impigram expeditamque militum manum 
occupaturam recto itinere aditmn in montem, si Turcos paululum submoveri 
contingeret, confestimque obversis firmatisque in illos machinis haud mediocris 
magnitudinis lapides contorquebat. Quorum praeter consternationem, quam 
insuetus horrendusque auribus 11 fragor animis incutiebat, vis improvisa mini- 
meque tolerabilis propter lapidum magnitudinem multos in principio obtrivit 
parumque afuit, quin novae foedaeque stragis subito terrore et clade perculsi 
omnes locum desererent; quippe quod unius lapidis impetu quamplures saepe 
diversa specie 12 mortis absumi intuerentur nec mali illius evitandi alia praeter- 
quam fugae ratio succurrebat. Sed Alibeus 18, post captum Carambum militari 


1) Na boku: Vadunt regii caslra Turcorum expugnatum. ') Wd. quoque. 
I) Krak. desuper petitio ') K,.ak. verticem. 6) K,.ak. actum. ') Aug. 
hiemis. 7) Na boku: Hunyadianus per obliqua ascenSUl"US ad castra hostium 
circumducit. 8) K'I'ak. et ad ascensum clementer. e) Aug., IU-ak. ascen. 
dentium. 10) Aug., Krak. ascendisset. 11) K,.ak. brak. 1') Aug. 
diversa specie, diverso genere mortis; K'I'ak. saepe diverso gpner(' mortis. IS) Na 
bok1f,: Alibeus dux a Turds factus post raplum Carambum. 


8.
		

/monumenta_VI00124_0001.djvu

			116 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


consellSU dux a suis. creatus, admonens eam pestem vitatu facilem, si fragore 
audito post eminentes cotes ilico procumberent, non. 
odo ab incepta ia
 
fuga eos retinuit verum etiam ad resistendum animavii. Cum itaque semel 
atque iterum effiata 1 in se tormentis saxa feliciter elusissent, intrepide inde 
arcebant deturbabantque regios 2 enitentes aditum occupare. Quod ubi Vladislaus 
Dl.688. animadvertit 3, veluti securis hostibus absistentium' suorum eminus non ho- 
minibus sed locis expugnandis conatus onlnes irritos fore iam credens 6, 
desperataque cominus congrediendi facultate, cum rigor hiemis' et in./ quam 
Dl. 689. transcendendorum montium spes maxime pellexerat commeatuum inopia preme- 
rei, ultra quam sustineri iam posset, retro agendi copias rursus consilia coepit 
agitare. At despotus, cui omnia aequiora toleratuque minus dura apparebant, 
quam belli eius intermissio 8 , per quod fortunam dignitatemque pristinam 
recuperaturum se credebat, ignominiosum fore asseverabat, si capto duce 
debilitatoque hostium exercitu 9, devictis iam et qui non armis sed ut pavidae 
ferae cotibus ac speluncis se tegerent, terga verterent; eadem illos cum rerum 
omnium penuria turn aeris intemperie, qua et regii laborare moxque. humanis 
necessitatibus cessuros, si paululum perseveraretur. Non committendum, ut 
fluentia luxu Asiana corpora tolerandis difficultatibus superasse viderentur 
Germanorum Hungarorumque iam turn ab infantia caeli terraeque rigoribus 
duratos artus. Daturum se pecuniae, quantum foret opus frumentis coemendis, 
quorum copia circum omnia Ioca abundarent. Iulianus quoque haud ferme his 
dissimilia iactando ab instituto regem avertere conabatur. Sed fame ac frigore 
Dl. 688. extabescentibus hominibus iumentisque, cum paterentur vulgo graviora utique 
quam quae ancipitis spei consolatione leniri possent, pervicit in desperatis 
animis necessitas, ut sit, honesti rationem et converso agmine 10 in pla- 
nitiem moxque 11 collectis impedimentis praemissisque retro qua venerant 
subsequebantur a. 


1) Krak. ernissa. , t) Krak. qui adilum occupare conabantur. S) .Aug. 
animadverlissel. 4) Aug. ac insistentium. 6) Krak. crederet, desperata. 
e) Na boku: Vladislaus agitat consilia relrocedendi. 7) Krak. ob. 8) Na 
boku: Despoti adhortationes pro retinendo rege. e) Krak. exercilu 
 qui vicli iam 
non armis. 10) Na boku: Retrocedit rex bellumque intermittit. 11) Krak. rnox. 


I. 


a) Tylko z KaI. czerpiemy wiadomosc 0 usilowaniach Hunyadego podj
tych 
.. 
celem sp
dzenia Turk6w z Balkanu tudziez, ze nast
pca Karamba nazywa
 si
 Alibej.
		

/monumenta_VI00125_0001.djvu

			. PHIL. CALLI1rIACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 117 


XL. Turci vero ubi vinci se posse hostem desperasse percepere, laeti DI.688-9. 
secum et inflati nova spe iuga montium deseruere subsequendoque abeuntes 
crebris a tergo impressionibus vexabant et licet non magnas, frequentes 1 tamen 
clades inferebant, sed 2 et plerumque accipiebant. Conversis enim in eos expe- 
ditissimis quibusque manumque conserentibus multi ex illis caedebantur 2; etsi 
regiorum quoque impetus plerumque frustrabantur 3 refugientibus statim Turcis, 
qui mox conglobati rursusque infesti aderant, quandoquidem multa praeda 
impedimentisque gravis exercitus mini me properare poterat. Silva est densa non 
tam frequenti et pro cera arbore quam ram os a et ad radicem fruticante, prae- 
terea implicita undique sinuosis quibusdam et stagnanti coeno. voraginosis 
anfractibus, quales obsoleti fluviorUID meatus, ubi aut humana arte aut vi 
naturae cursum aqua immutavit; eamque ob rem fere tota impervia' et sicubi 
transitum praebet angusta 6 admodum via et frequentibus commissa ponticulis. 
Ad earn ventum cum esset praemissa cum sarcinis levi armatura, in postremo 
agmine, qui 8 veluti murus antecedentium terga. protegerent, hastatos equites 
collocarunt progrediebanturque ad iter. At Turci quotidiana insuItandi consuetu- 
dine supervenientes, cum magna pars equitatus in silvam progressa foret, 
impetum faciunt in ultimos. Quorum clamor praecedentes subito ad se con- 
vertit et ut quemque succurrendi suis studium et festinatio inconsulta rapiebat, 
ita extra viam egit in Ioea caenosa et palustria. Ex quibus diu luctati in 
pedesque recepti aegerrime cum 7 se atque equos expedirent, propterea quod 
uliginosa terra hominum iumentorumque vestigia altissime in se recipiens diffi- 
cilius remittebat, datum est Turcis spatium capiendi ex postremis equites circi- 
ter octoginta; sed caeno tandem regii atque uligini expliciti refugientes 8 
assecutf suos liberavere nee minus sexaginta supra centum ex hostibus captos 
iugulavere ilico, reliquis fusis fugatisque. Multoque difficilior eis cum natura 
loci Iuctatio fuerat, quam Cuit postea pugna in patentibus campis cum hoste 
commissa. Ceterum cum et fames quotidie 9 gravius urgeret et tam frequens 
Turcorum insultus ad cetera mala per lassitudinem tandem paene ad internicio- 
nem exercitum mulctaturus appareret, placuit comportari simul succendique DI. 689-90. 
quicquid erat inter sarcinas, quod exercitui magis tunc oneri esset, quam usui 


1) Na boku: Con!liIia et gesta Turcorum ubi regem discedere viderunt. ') Wd. od 
sed aZ do etsi brak. S) Aug 
 Krak. frustrabatur. ') Na boku: Particularis 
pugna et victoria. Ii) K,.ak. angusta est.. ') Krak. quod. f) Aug. 
brak. 8) Krak. reCugientesque. e) Na boku: Impedimenta exurantur a regiis.
		

/monumenta_VI00126_0001.djvu

			118 PHIL. CALLlMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARU:\I 


po::;tea futurum, tUlU iumenta debilia aut supervacua interfici et arma, quae 
aut ex defunctis militibus aut ex praeda sup ere rant , terrae infodi. Quibus 
diligenter peractis exercitus subinde, velut ex purgatione supervacuorum 1 novum 
quendam vigorem accepisset 2, 111aioribus itineribus, qUaIn ut otiose insultando 
Dl.690. insequi Turcus posset, ad Belgradum 3 se recepit. Ibique' per quietem et recrea-. 
tionem diebus aliquot consumptis rex unde moverat, Budam contendit. Ubi 
postquam cognitum est civitati 6 appropinquare, procedentibus in sacro ornatn 
et sollemni caerimonia sacerdotibus, ingenti numero populus omnis generis pro- 
miscue efTusus cum gratulatione 8 reducem salutavit excepitque. Ingrediebatur 
ipse pedes ex voto templum prius, quam regiam aditurus; praeibant vero 
captivi insignes cum Carambo, turn nlilitaria signa hostibus adempta cum parte 
praedae, quae supererat, praeferebantur, subsequentibus militibus ante Olnnes 
volonibus 7 cruce signa tis laudesque et nomen regis militari alacritate in caelum 
Dl. 689. ferentibus: ipsum unum esse, qui regias artes virtutesque non nosset solum, 
verum etiam impleret; ceteros per ignaviaIn et socordian1 aetatem agere in 
domestico luxu, prodita ac deserta re Christiana, quae turn primum caput 
attollere incipiens brevi ad pristinum decus amplitudinemque esset perventura. 
Sed et iuxta regium decus Hunyadiani nomen celebre apud multitudineln audie- 
batur, euius maxime ingenio ac virtute in rebus bellicis victoriam adeptam 
credebant. Ceterum multo insignius futurum fuit spectaculum, si necessitas 
expediendi exercitum magnam pompae partenl non ademisset, spoliis 8 multis 
ultro concrematis in itinere, aliis sub terram relictis. Postquam vero laudes 
gratesque ob rem bene gestam deo actae, signa tholis suffixa et repetitis 
egregie factis dictisque cuiusque ex ducibus, pro meritis singuli praemio afTecti; 
mox ut eorum virtus ad posteros quoque testatior redderetur, insignia cuiusque 
cum titulis in conspectiore parte templi ditissima diligentique pictura effigiata a. 


1) K,.ak. redundantium rerum. ') Krak. cum accepisset. S) Na boku: Rex 
Belgradum attingit. ') Krak. ibique diebus aliquot milili ad quietem datis rex. 
6) Krak. eum civitati. e) Na boku: Rex Budam ingreditur. 7) m
., IVd. 
volonis; Aug., K,.ak. Polonis. 8) K,.ak. rebus. 


'. 


a) Walki w lesie nie zna Dig. Slowa pochwaly dla kr6Ia wklada w usia 
jakiegos Niemca: Fertur crebro quidam miles Almannus i 1. d. ( 689 ). Obok 
kr61a chwali Dig. legata a 0 Hunyadym vrzemilcza. - Zbieraj
c uwagi, dodane do 
.. 
poszczeg61nych rozdzial6w, traktuj
cych 0 wyprawie z 1443. r., zaznaczam, ze
		

/monumenta_VI00127_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERlENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


119 


XLI. Vulgatus 1 reditus ac victoria Vladislai 2 omnium fere Christia- Dr. 692. 
norum principum legatos ad se excivit, sed inprimis frequentes convenere ab 


1) W kod. weneckim napis cynobrem: III. lJib.; w petersb. Liber 3tius r
k
 
p6iniejszq. ; w wiedel}. w srodku linii wietkimi Iiterarni: Tercius Liber; w wyd. 
augsburskiem: P. Callimuchi GeminianetlSis de Vludislao Rege S8'U clade Var- 
nensi. Lib. II. a w wyd. kl"akowskiem: Philipi Callimachi De rebus gestis a Via- 
dislao Pokmorun
 atqlte Hungarorum Rege liber tercius. ') Krak. zaczyna 
tak: Victoria de Turcis virtute Vladislai regis parta omnium. 


chociaz KaZ. czerpal z Dl. jednakze nie szedl za nim niewolniczo. Opowiadanie 
Dl. znacznie rozszerza, wplata nowe nieznane epizody wyprawy i podaje nazwiska 
. 
wodz6w, kt6rych u Dl. nie znajdujemy. W szczeg6lnosci zas podal wbrew swemu 
zwyczajowi dat
 rozpocz
cia wyprawy, odmalowal zywo utarczk
 a raczej obu- 
stronn
 ucieczk
 w czasie marszu ku Sofii, podal sit
 wojsk Hunyadego pod Niszem , 
opowiedzial obszemie walk
 z Karambem ( raezej z Czelebim), kt6rego imi
 sam 
tylko zna, usilowania Hunyadego celero sforsowania \V
woz6\V balkanskich i w koneu 
zasadzk
 chrzescijan na scigaj
cych ich Turk6w w okolicy lesistej i bagnistej. Obok 
Karamba wyprowadzil tez na scen
 Alibeja, wsporoina 0 kardynale Julianie, krzy- 
zowcach i Grzegorzl1 z Sanoka a wreszcie opisl1je po kilkakroc okoIic
, przez kt6r
 
szedl kr61 z wojskiem. Jezeli nawet bral Kal. pewne wiadomosci z Iist6w Sylwiusza, 
jak wykazatem wyzej, a ten lub 6w szczeg6l zmyslil lub tylko silniej zaakcentowal, 
a.hy m6g1 wykazac cnoty kr6la, Hunyadego i gorliwosc kapfai1sk
 Grzegorza (dysputa 
z Mamakiem) to pozostaje jeszcze wyjasnic,' sk
d pochodzi reszta jego wiadomosci. 
Kto tylko badal ir6dla, dotycz
ce wyprawy z 1443., ten przekon
 si
 rychlo, ze 
wiadomosci s
 strasznie chaotyczne i nie pozostaj
 w zgodzie z geografi
. Powody tatwo 
zrozumiec. Brali udzial w wyprawie ludzie rozmaitych stan6w, rozmaitego wykszt
cenia 
i r6znych narod6w. Wyprawa zainteresowala \Vszystkich; kaidy cheial cos 0 niej 
wiedziec i sk
d m6gt chwytal wiadomosci. Uczestnicy, pocz
wszy od kr6Ia., Hunya- 
dego i kardynala rozsylali 0 niej listy, inni opowiadali po swym powrocie tym, co 
ich chcieli sluchac. nezto bl
d6w i balamuctw popelniono skutkiem zlej woli, nie- 
wiadomosci lub braku pami
ci! Juz bardzo rychlo f
szowano listy jak n. p. 6w 
kr610wej Zofii w Fontes rerum Austriacarum t. 42 p. 9. M6g1 wi
c Kal. sl'yszeC 
opowiadania n. p. z ust Grzegorza lub innych wsp6lczesnych - wszak i Bonfini 
powo1uje si
 na naocznych swiadk6w - m6g1 czytac jakies listy, kt6re mu dostarczyly 
w
tku do opowiadania, m6gl wreszcie z dziela (o He istnia
o) Grzegorza z Sanoka korzy- 
stac. Ze wiele rou pomagata fantazya wlasna - nie przecz
, ale trudno przypuscic, by
		

/monumenta_VI00128_0001.djvu

			120 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


universa Italia 1, quam ea Lanlummodo fiducia tenebat, minime se vexatum iri 
a Turcis, si eos Poloni et Hungari aut subicerent 2 sibi aut certe non absistendo 
a bello iugiter oppugnarent. Uno omnes ore ac consensu affuisse deum afTutu- 
rumque asseverabant pio ac iusto bello et quae ad id bellum locorum gesta 
erant efferentes ad reliqua exsequenda exhortabantur; sed ante alios pontifex 
01. 692. maximus Eugenius 8 Venetique et Genuenses cum Philippo Burgundiorum duce. 
Ii ad Jaudes partae victoriae adbortationesque novae expeditionis instaurandae 
adiciebant' pollicitationes subsidiorum seque ingentem class em ad 6 Hellespontum 
missuros spondebant, per quam Turci ex Asia transmittere seque cum Europaeis 
coniungere prohiberentur. Qua ratione facillimum fore 8 in Europa debellare, 
in qua pauci admodum superessent hostes et ii trepidi ac perculsi et non nisi 
vinci assueti; modo paululunl rex, anniti velIet, exterminarj omnino tota Europa 
impiam exsecrandamque Musumanorum superstitionem posse, re Christiana in 
perpetuum aucta et stabilita. Iohannem etiam Palaeologum Graecorum impe- 
ratorem, cuius fortunam maiestatemque Turd non modo labefecerant, sed 
paene 7 everterant, successus Vladislai extulerant in spem rei dignitatisque 
suae in integrum restituendae. Missique sunt ab ipso oratores, qui praefati ea, 
quae facere visa sunt ad tanti eventus gratulation em , divina bumanis com- 
miscendo religiosa asseveratione nuntiavetunt visum esse a plerisque Constan- 
..., 
tinopoli ante portam, quae ad Macedoniam emittit 8, equestrem iuvenem candida 
veste ornatum per speciem laetitiae hac ilIac excursare eadem bora, ut postea 


1) Na bob: Legationes Christianorum 
victoriam. ') .Aug. subigerent. 
stianis pro renovanda expeditione. 
Krak. in. ') Krak. foret. 
doniam fert. 


pnnClpum gratulantur Vladislao propter 
S) Na bob: Promissio auxiliorum a Chri- 
') .Aug., Kf"ak. adiiciebant etiam. Ii) Aug., 
') Krak. paene etiam. 8) Krak. in Mace- 


n. p. owe imiona lub walki na Balkanach i w lesie byly skomponowane. Imiona 
mog
 by
 przekr
cone (moze z Turchanbeg i HaUl pasza), nawet m6g1 niewlasciwe 
fakta przyczepic do pewnych imion - lecz ostatecznie c
ego opowiadania rpoze nie 
zmyslil. Jezeli 8i
 zgodzimy n;i to, iz czerpal Z opowiadan ustnych lub list6w, to 
i 

dy latwo wytlumaczyc balamuctwem zr6det Skoro zas ir6dla jego byly m
tne, 
- 
to oczywista nie moze opis Kal. posiadac wartosci historyczn';j a Mm sam';m nie 
mozna si
 pr
y opracowaniach wyprawy z 1443. na nim opierac. - Por6wnaj Huber: 
"- 
Die Kriege etc.
		

/monumenta_VI00129_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTlS HISTORIA RERUM GESTARUM 12 t 


compertum fuerat, qua res a Christianis contra Carambum prospere gerebatur, 
moxque evanuisse. Id visum omnium animos primo sollicitos habuisse, subinde 
cognita regis victoria illius nuntium vulgo existimatum; ceterum prudentiores 
et quos aut vitae sanctimonia aut profundae alicuius disciplinae cognitio peritos 
futurorum reddidisset, non tam credere Vladislai successum divinitus Graecis 
nuntiatum, quam eos admonitos temporis et occasionis 'Suae: Turcorum in 
Europa rem paene profligatam esse 1, in Asia etiam fluctuare, molientibus res 
novas circumadiacentibus tetrarchis; ideoque non cunctandum ulterius, sed tre- 
pidos suaque imbecillitate ac vi aliena. laborantes . s.ubito opprimendos. Qua 
persuasione imperator eorum excitus cum suis quidem armatus ex parte altera 
afTuturus 2, si modo regi cordi esset primo quoque tempore eam victoriam pro- 
sequi, quam deo duce ac co mite 8 vel exinde adeptum esse constabat, quod 
divinis etiam nuntiis fuerat' pervulgata. Accedebat" ad haec supplex despoti 
ambitus et quotidianae preces obtestationesque cum lachrimis, tum instans 
luliani' adhortatio vocesque assiduae ac multo iam efficaciores apud animos Dl. 693. 
primae expeditionis successu elatos. Quibus ne magno animo rex subito assen- 
tiretur Polona res continuit a. 
XLII. Venerat enim eodem quoque tempore legatio a Polonis 7 gratu- Dl. 692. 
latum et ipsa quidem regiae felicitati, ceterum tentare iterum fortunam non 
prius oportere admonebat, quam cum proceribus Polonis vel in finibus regni 
consilio inito prius rex illud 8 expediret, quo I tandem ordine rebus suis domi 


1) Krak. brak. ') Krak. esset affuturus. ') Krak. duce atque auctore. 
,) Krak. fuisset. 6) Na bob: Despoti ambitus pro renovanda expeditione. 
.) Na bob: Iuliani adhortationes f) Na boku: Legatio Polonorum. 8) Xt.uk. 
brak. e) Krak. qUa ratione rebus domi. 


a) 0 cudowmSm zjawisku w Konstantynopolu nie opowiada Dl., kt6ry zreszt
 
8krz
tnie notuje wszel)de cuda. Przyjllc wi
c nalezy, ze Kal. opowiadanie zmys1i1 
a bodicem m6g1 bye list ks. medyolailskiego (Dl. 694), w kt6rym ksi
z
 za r
cza , 
ze mi
 wiadomosc 0 zwyci
stwach kr6lewskich przez objawienie. Kal. wiadomose t
 
rozszerzyl i przeni6sl do Konstantynopola. Uwaga Kal.: ceterum prudentiores 
pozwala nam poznac zapatrywania autora na cudowne zjawiska. Dl. nie wspomina 
o poselstwie Paleologa w tyro czasie, ale znacznie p6iniej (p. 704); Kal. kazawszy 
cesarzowi greckiemu jui teraz wyslae poselstwo do W 
gier opowiada oraz 0 buncie 
w Azyi, kt6r
to wiadomosc zawiera w istocie list cesarza (Dl. 704).
		

/monumenta_VI00130_0001.djvu

			122 


PHIL. CALLlMACHf EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


constitutis ac firnlatis externum bellum, regni sui securus, prosequeretur. Non 
videri rationi consentaneum sollicitum esse quemquam de rebus alienis antequam 
sua in tuto collocaverit 1. Recensebant 2 deinde, in qua deformitate Poloni]. 
esset, quid licentiae ubique insolesceret, quis in privatis cupiditatibus ardor, quae 
in publicis opportunitatibus neglegentia, ex quibus 3 nactos occasion em Tartaros 
nlagnam Russiae ac Podoliae part2m depopulatos. Sed et praeterquam quod 
privatae procerum simultates ad vulnera et caedes iam pervenerant, a finitimis 
per latrocinia tanquam iusto bello etiam praedas abigi inprimisque a Boleslao 
Dl. 693. duce Opoliae. Ad ea vulgari Casimirum ex Litifania bellum Masoviae propediem 
illaturum; tot malis succubiturum omnino regnum nisi subito succurreretur '. 
Quae regis animum eo movebant magis, quo verius dici nuntiarique sciebat. 
Tamen ne regni unius privata necessitas publicae omnium Christianorum rei 
apud mentem suam praeponderare appareret, prius 6 collaudato singulorum, 
quorum legationes aderant, in se officio ac benivolentia nee minus pietate in 
religionem ac deum immortalem, ceteros omnes oratores sic ab se dimisit, ut 
Dr. 693. qui sperare possent facturum ipsum postulata. Polonis vero dixit convocaturum 
se Hico Budam Hungarorum optimates daturumque enixe operam constitutis 
omnibus, quae ad pacem bellumve 8 eius anni attinere viderentur, ut mox ea, 
quae ipsi petierant, exequeretur B. 
Dr. 693. XLIII. Constituta 7 subinde Hungaris conveniendi die, ut SI communi 
Dl. 697. iterum consensu educenda censeretur in Turcos expeditio, stabilior quies domi 
Dr. 697. relinqui posset 8. Spondendo in id fidem, quod absoluto conventu ad sua quique . 


1) Krak. collocasset. ') Aug., Krak. recensebat. 8) K'l'ak. hIS. ') Krak. 
succurreretur affirmabant. 6) Na boku: Respondetur et dimittuntur a Vladislao 
legationes. e) K'l'a1... bellumque. f) Na boku: Conventus Rude frequentatul" 
advocatis eti
m Boemis. 08) Krak. posset, data fide absoluto conventu ad sua 
quemque inviolatum remissum iri. 


. 
B) Dl. kresli stosunki polskie 0 wiele obszerniej a zwlaszeza wchodzi w przy- 
czyny niepokoj6w od strony Szl
ska. Kal. pomija, bo musialby powiedziec, ze biskup 
Zbigniew Olesnicki kupil ksi
stwo siewierskie, tymezasem postanowil sobie Zbign!ewa 
nie wspominac weale. Wedlug wszelkiego prawdopodobienstwa napad Tatar6w jest 
tensam, 0 kt6rym wspomniano w rozdz. XXV. 1)1. bowiem m6wi dwa razy (682 
i 692) pod 1442. i 1444. 0 napadzie Tatar6w ci2.ca festunt Pentecosfes i kazd
 
raz
 zapuszczaj
 si
 pod Lw6w; tylko pod 1442. wspomina 0 \Vindyee a pod 1444. 
tej 't\ zmia.nki brak. Porownaj Ostatnie lata W ladyslawa I I I., 47 uw. 6. 


t.
		

/monumenta_VI00131_0001.djvu

			PHIL. CALLlMACHI EXPERIENTIS HlSTORIA RERUM GESTARUM 123 


omnesque invioIati reverterentur, Iscram etiam magistratusque civitatum, quae Dl.693. 
ab illo dependebant, pIacuit per liUeras accersiri, licet adversante Iuliano, qui 
.praesentibus Boemis nihil, quod quidem ad religionem pertineret, rite transigi 
posse arbitrabatur. Sed confirmaverat regem in sententia Franco Banus dicens 
non esse eius temp oris quaerere, quid senti rent vellentve Boemi de caerilnoniis 
institutisque Christianae professionis deque Romani pontificis aut ritu 1 aut 
praeceptionibus in sacris tradendis, suscipiendisque; aliam esse eorum causam, 
quibus satis esset verboten us de religione disceptare, aliam vero eorum, quo- 
rum cum religione simul vita et libertas periclitaretur et manu non lingua 
tueri se cogerentur. Si quid in Boemorum mentibus foret aut a sacra salvatoris 
nostri historia aut ab eiusdem mysteriis alienum, non defuturas postea emen- 
dandi occasiones et tempora illls, quorum interesset. Interea nihil satius S in 
adeo ingenti non eius tantum regni sed totios quoque Christiani nominis 
opportunitate, quam uti opera quorumcunque et inprimis Boemorum, qui et ad 
manum essent et in priori expeditione, quo ad tuendam religionem s, non so- 
lum pii, sed etiam obstinati' cogniti essent; nee totidem volones Ii cruce 
signati Ii ex reliquis omnibus Christianis nationibus occurrissent Ii, quot ex unica 
et haud sane numerosa ipsorum gente. Ad extremum adhiberentur necne ad 
eiusmodi consuIta tionem magis quam alter ius cuiusquam 6 interesse eorum, qui 
ilIos erant vocaturi; quandoquidem eo blandimento illecti 7 maiorumque agen- 
dorum 8 gloria incitati, si nihil aliud, saltern dOlllesticam securitatem praestare 
possent, spreti vero g praeterquam quod certi hostes etiam irati 10 in regni gre- 
mio forent 11 remansuri. Igitur postquam omnes convenerant dies aliquot ex- Dl.697. 
tracti It extinguendo intestino bello, verum ubi nulla iniri ratio potuit eius ex 
toto abolendi, consensum est in biennaIes indutias; qui bus durantibus captivos Dl. 697. 
utrinque dimitti placuit ea condicione, quod IS indutiis ex'actis reverterentur in 
vincula et custodiam, si de pace interim non consentiretur u. Laetis subinde 
omnibus, quod datis 1& acceptisque indutiis domi nihil, quod inter suos Inagno- 
pere timeri posset, relictum videbatur, proposita est belli externi consultatio. 


I} Krak. ritibus. I} .Aug. satius videri urgente non eius. I} Krak. religio- 
nem pertineret. ') Krak. constantes. '} Krak. volonos . . . signatos . . . 
accurrisse. '} .Aft{!., Wd. cui usque. '} .Aug. allecti. 8} Krak. geren- 
dorum. I) Krak. brak. 10} .Aft{!. iritati. U} Krak. essenl II} Na 
boku: Decreta in conventu Budensi. II} Kt-ak. ut. U,} Krak. conveniret. 
11} Na bokU: Consultatio et decretum de bello Turcico.
		

/monumenta_VI00132_0001.djvu

			124 PHIL. CALLlMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


Et plerisque aliis sed despoto et Iuliano inpritnis instantibus publiceque ac pri- 
vatiJn asserentibus praeparari affuturaque in tempore auxilia a pontifice ma- 
ximo ceterisque principibus Christianis, facile recenti adhuc victoria eIatis 
fidentibusque 
nimis persuasum, ut redintegrandam expeditionenl censerent. 
Apparebat enim accedentibus terra marique tot potentissiJnorum principum 
nationulnque auxiliis facillime deleri posse eum hostem, quem paulo ante prae- 
ter haud sane multos voIones cruce signatos 1 suis tantumlnodo armis ac viri- 
Dl. 698. bus fudissent fugassentque. In eum Haque sumptum, decretum est extraordinarium 
tributum subito ab indigenis exigendum quaestoresque ad id designati, bellici 2 
autem apparatus tota cura Hunyadiano delegata. Sed et nuntii constituti s, qui 
ea, quae apud Hungaros et Vladislaum decreta' eranl, ad quos maxime opor- 
. tebat principes nationesque perferrent a. 
Dl.698. XLIV. Venerat Budam ad eum conventum Pangratius de Sancto Nico- 
laD Ii, partium quidem VladisIai assertor, sed qui omnenl regionem, quae a 
praeterfluente Vago abIuitur, Iatrocinio infestam tenebat. In quem quia domesti- 
earn quietem turbare videbatur publicum plus odium valuit, quam liberi 
conventus reverentia. Captus enim est a multitudine tumultuosius id effiagitante 
praecipiterque 6 in vincula coniectus eodemque impetu subitarium de complicibus 
sumptum est supplicium. Nee temperatum foret ab Iscra 7 in tam praepropero 
ardore animo rum contra publicae fidei sanctitatem, nisi Vladislaus, ubi muItitu- 
dinem vehementius concitatam videns, quam ut monendo hortandoque verecundia 
aequi bonique cohiberi posset, non
ullos PoIonos confestinl submisisset, qui per 
posticUln eductum mutatis vestimentis in 8 laurinum perduxere. Quo facto 


1) Aug. i Krak. 
ignatos nemine omnino opitulante suis... ') Wd. reliqui. 
a) Krak. decreti. 4.) Krak. constituta. 6) Krak. Pancratius Sanctonicolaus. 
') Krak.praecipiteque impetu in vincula coniectus et subitarium de iis, qui sceleris 
participes erant, sumptum. 7) Na boku: V1adislaus Iscram servat ab impetu 
multitudinis. a) Krak. brak. 


a) Sejm odbyl si
 wedlng DI. prO die s. Gregorii. Kat. dodal od siebie sp6r 
mi
dzy kardynalem a Franko - banem 0 dopuszczenie czeskich rot bawi
cych w W
- 
grzech do narad nad wypraw
 tureck'l. Ban wypowiada niewqtpliwie zapatrywania 
samego autora, kt6re odbiegaj'l zDacznie od stanowiska kuryi w sprawie husyckiej 
a slowa aliam esse eorum causam, quibus salis esse verbotenus de religione 
disceptare . . . non -lingua... S'l docinkiem dla k16t1iwych teolog6w.
		

/monumenta_VI00133_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


125 


rex ab Iscra postea nunquam nominatus est sine reverentia ei praefalione 
servatoris 1. Dl. 698. 
XL V. R
bus igitur SIC dispositis 2 in Hungaria VIadislaus 3 ad fluctuan- Dl.699. 
tern paterni regni statuln et molitionem Casimirj in Masovos animum conve
terat 
volebatque dum tributa: exigerentur, dum gerendo bello usui futura parabantur " 
transcend ere in PoIoniam factiones intestinas illic quoque sedaturus consultatu- 
rusque , quo pacta licentia latrocinantium ex Silesia et Litifanicus motus sup- 
primeretur. Sed et .magnopere gestiebat secum post tot tantasque res feliciter Dl.699. 
gestas sese matri ac suis aliis I) ostentare. Ceterum praeter id, quod apparebat, 
Polonos omnia facturos, ut non nisi quae ad pacem suam facere crederent 
recte prius constitutis regem a se dimitterent, Hungari etiaJll veriti, ne aut 
iuvenilis animus dulcedine quietis in paterno regno remolliretur aut a matre 
ceterisque necessariis averteretur a periculis in bello Turcico subeundis, despo- 
turn et Iulianum tanquam duas machinas ad earn cogitationem expngnandam 
reg em que in Hungaria retinendum admovere. Illi satis superque ad id per se 
prompti nee minus ab aliis' stimuIati hortando rogandoque pervicerunt 6, ut 
Polonis 7 rex in praesens per legatos excusaret necessitatem ac magni!udinem 
suscepti negotii, a quo praeter 8 ignominiam proditis illis, quos ad belli socie- 
tatem exciverat, sine summo etiam periculo abesse non posset, quia 9 Turcus, 
cognitis quae a Christianis parabantur, ingentem congregasset exercitum impe- 
titurus ultro Hungariam, nisi sua defendendi necessitas ei prius obiceretur. 
Quibus adiectum est etiam negotium impetrandi propter novam expeditionem 
auxilia nee a Polonis SOIUlll, verum etiam a .Prutenis, a quibus praeterquam Dl. 700. 
quod ex professione sua deberentur, apparebat etiam eo iustius peti, quo 
a priori bello otiosius abstinuerant 10. Ceterum veluti 11 ea postulatio irrita apud 
Prutenos fuit, ita dilatus regis adventus l11agno malo Polonis stetit. Cum enim Dl. 699. 
universorum animi erecti in exspectationem 12 illius quieta secum et civilia agi- 
tare coepissent , ubi intellectum est minime 111 affuturum u, ilico veluti 16 


1) Krak. praeCalione honoris, cum vindicem suum servatoremque appellaret. ') Krak. 
administralis. .) Na boku: Yladislaus cogitat .transcendere in Poloniam sed reti- 
netur ab Hun
aris. .) Krak. pararentur. 5) Krak. brak ') U"'d. perCe- 
cerunt. 7) Na, boku: Legatio regis ad Polonos. .) Krak. sine insigni nota 
ignommmc. II) X,.uk. cum (juidem. 10) K,'ak. abstinuissent. 11) Krak. 
uti. 1t) Krak. expeditionem. is) Krak. regem minime. 1.) Na bob: 
Malus Polonie slatus propler regis absentiam. 1,,) 1rd. velut impuniti esse licentiam ; 
Krak. veluti Cf'ftam impunitalem et Jicentiam. 


.'
		

/monumenta_VI00134_0001.djvu

			126 PHIL. CALLIMACHI EXPERlENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


impunitiorem licentiam nacti sese ad consuetas artes convert ere et praeter id, 
quod mutuis simultatibus multa inter se foeda committebant facile etiam externorum 
iniurias tolerabant. Sed 1 nec minus finitimi eandem ob causam Iatrocinabantur 
impudentius i captique sunt et rebus suis exuti ab illis mu!ti nego1iatores ho- 
nestissiJni II, praedae etian1 ex agris pr.op.emodum licentius quam si bellum 
Dl. 699-700. indictum esset abacta
. Sed ante omnes insignis fuit rapina ducis Opoliensis 
interceptis per insidias quam pIurimis negotiatoribU$ Cracoviensibus, dum V ra- 
tisla viam ad nundinas proficiscerentur. Quam iniuriam, cum publico sumptu ac 
viribus vindicanda censeretur, pIacuit tamen prius ad regem perferre '. Ille ne 
quid se absente viribus 5 tentaretur edixit, sed ut iure res repeterent 6 seque 
VI. 700. opportune affuturum, si minime restituerentur a. 
XL VI. Dum ea cum PoIonis agerentur satisque ad bellum provisa et 
constituta essent omnia in Hungaria, visum est denuo significare 7 Costantino- 
politano iJnperatori, ut se cum suis praepararet moturus ex parte aItera, ubi 
Vladislaus ad Thraciae Macedoniaeque fines cum exercitu pervenisset, nee minus 
admonere etiam fidei ac temporis pontificem maximum 8 ceterosque, qui paulo 
ante obsidendi HeHesponti ultro negotium curamque suseeperant. Haque illi 
nihil dissimulantes congregata instructaque ad Caietam septuaginta triremium 
cIasse miserunt 9 ilico Franciscum Albertum 10 cardinaIem FIorentinum, ut navi- 
garet 11 in Hellespontum obsessisque illic litoribus opportunis obsisteret 11, ne 
quid subsidiorum a Turco ex Asia posset accersiri. Ad quam rem summo 


1) Krak. Sed et finitimi. I) Krak. impune. I) Krak. homines honestissimi. 
') Krak. perferri. ') Krak. vi. I) Krak. repeterentur seque opportune si 
minus restituerentur aft'uturum spopondit. ') Na OOku: Legationes ad Christianos 
principes admonentes promissorum. 8) Krak. maximum desistebat. ') Krak. 
iusserunt. 10) Na boku: !tali ac Burgundus subsidiariam classem mittunt in 
Hellespontum. 11) Krak. navigare . . . obsistere. 


a) Dl. nie m6wi, izby kr61 gMwnie za namow
 kardynala i despoty oJroczyl 
wyjazd do Polski, lecz wyraza si
 og6lnikowo non tam consilio Hungarorum 
quam prece et obsecracione. Nie wysyla tez kr61 do Polski posMw ale literae 
excusatoriae blande conceptae ab Hungaris. Nie donosi Dl. 0 tem, zeby kr61 
prosil PoIakow 0 posilki a w koncu wyraza si
 0 zakonie niemieckim iZ Veneris 
Bacchique U8US st
pily zapal wOJenny. 0 rabunku ks. opolskiego podaje natomiast 
.. 
wyczerpuj
ce wiadomosci.
		

/monumenta_VI00135_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 127 


studio maturandam, praeter id 1 quod Vladislao data fides et religionis cura 
intentos faciebat, rama, qua vulgabatur Carmanum 2 Ciliciae regem cum vali- 
dissimo exercitu in Pontum et Bithyniam Turcos oppugnatum venire, etiam 
promptiores fecit, cum viderentur omnia veluti quodam divino nutu ad id 
praeparari, ut superstitio impia et foeda pessundaretur 3. 
XL VII. Perculerat et Turci animum S moles instantis a Carmano b Dl.701. 
belli, cui sustinendo imparem se fore sciebat, nisi integer liuc se converteret; 
et videbat dispartitis viribus 
mis 4. eodem tempore Polonis atque Hungaris 
terra, !talis vero etiam mari esse occurrendum. Cum nihil ignoraret eorum, 
quae contra se sumrno consensu summoque conatu ab utroque gente paraban- 
tur, et proximo etiam bello cum magna suo rum clade Vladislai vires ac felici- 
tatem expertus , timebat I) magis ex eo, quod intellegebat adeo prap.valida 
subsidia illi affutura. Igitur ne copias suas distrahere in diversum et propemo- 
dum sine spe resistendi separatim eas sumnlis discriminibus obicere -cogeretur, 
ratus ceterorum animos facile posse ad pacem acclinare , si despoto prius 
persuaderetur, nuntios ad eum clam submisit, qui veluti de Carambi red em- 
ptione agentes per occasionem proponerent sibi II cum libertate filiorum C pristi- Dl. 703. 
nae forlunae decus atque amplitudinem, si aequabiIis concordiae cum rege Dl. 701. 
ineundae 7 auctor ipse fieri velIet. Ille se dolo atque astu a perfido hoste tentari 
primum ratus oratorum verba diffidenter audiebat. Ceterunl ubi instando agen- 
do que , ut crederetur extorsere coepitque illius animus ab incerta spe victoriae 
ad praesentem certamque principatus sui possessionem converti, cum non 


1) Krak. praeter Vladislao da1am fidem. . . curam, quae principes intentos. I) .Aug. 
Carmanum Ciliciae, Carmaniae regem; K,.ak. vuJgabatur Carmaniae regem. I) Na 
boku: Turcus preparaciones (?) Christianorum cogitat atque agit de pace. 4o) K,.ak. 
brak. I) Krak. eo timebat magis, quo intelJigebat certiora et validiora subsidia. 
') Krak. illi. r) Kt.cik. ineundi. 


a) Wiadomosci podane w tym l"ozdziale s
 u Dt porozrzucane. Dodd Kal. od 
siebie, ze kardyna
 Franciszek dowodzil £lot'! 70 tr6jwioslowc6w -- lecz przesadzil, 
bo kr61 PlSZC tylko 0 38 galarach (Codex epistol. sacculi XV: I. nr. 123) - i ze 
Karaman byl krolem cylicyjskim. b) Dl. Karaman Thartarorum Caesaris filius. 
C) Dl. wymicnia wypuszczcnie na wolnos
 synow despoty mi
dzy warunkami przed- 
lozonymi kr610wi przez posla turecklego. Oczywista jednak musiano ten warunek 
omowil> i w przedwsl
pn)'ch rokowaniach z Brankowiczem.
		

/monumenta_VI00136_0001.djvu

			128 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


ignoraret filios interim foedo in carcere catenis vinctos et iam pridem crudeliter 
oculis mulctatos ludibriis quibusque esse expositos et ultra quam patemus 
animus pati posset diutius indignis atque acerb is omnibus 1 per opprobium et 
caIamitatem in sorde ac squaIore vexari, eaque res non minus quam eversa 
Dl. 701. status sui fortuna sollicitum haberet, rem, prout ofTerebatur, ad Hunyadianum 
pertulit. Qui etsi pristinae felicitati i viribusque tidebat ad eaque auxiliares 
etiam copias terra marique accessuras sciebat , tamen 8 intestinum bellum in 
Hungaria non extinctum sed dilatum Fridericumque in propinquo divitiis et 
auctoritate praepotentem hostem cum' videret reputansque I), quam varii inopi- 
natique casus in bello dominentur, ne si quid adversi mala fortuna obiecisset, 
Vladislaum subinde facili negotio regno eici 6 contingeret , illatam a Turco 
VI. 701. pacis 111entioneln haud quaquam aspernandam censuit praesertimque etiam quod 
.. 
despotus per concordiam paene plura assequenda proponebat, quam posset 
bellum etiam felicissimmll reprOlnittere. Sed ante omnia quibus tandem condi- 
cionibus re vera pacem firmare vellet a Turco exquirendum putavit. Cmnque 
nuntiata sibi per despotum tam de redimendo Carambo a quam de restituendis 
01. 702. illis quae beno repetebantur, vera esse comperisset, transegit ante omnia de pretio 
captivi, pro quo quinquaginta b aureorum milibus acceptis, nihil interim prae- 
termittendo ex his, quae ad acerrimi belli motum praeparanda fuerant, nun- 
tiat 7 regi, quod quam maxime fieri posset numeroso instructoque exercitu 
Idibus Iuniis C ad Segedinum moveret 8: ibi legatos Turci petentes pacem afTu- 
turos, offerri quidem ultro condiciones haud aspernandas 9 tetnpori ac rebus 
regni; ceterum vim paratam in conspectu multo meliores extorturam. Sollicitus 


1) Aug. modIs; Krak. modis iactatos. I) Na boku: Hunyadianus pacem cum 
Turcis suscipiendam putal. a) Krak. tamen cum. 4.) Krak. brak. I) Krak. 
reputans. ') Aug_ fl"ui; widocznie mial tu na mysli Wladyslawa Pogrobowca. 
7) Krak. monet regem, ut quam. 8) Na boku: Hunyadianus regem ad Scgedi- 
num vocat ad transigendum. ') Krak. incommodas. 


n) Dl. nie wymienia nazwiska. b) Dl. septuaginta millibus. C) Dt 
pJ'oxima die AU[Justi. Obie daty jednak W
dne i najlepszem wyjsciem byloby czytac 
u Kallimacha: ic.libus Iul.iis, zaczem przemawia list kr6la z 2. Iipca 1444., w kt6rym 
czytamy: X 
 die presentis '1nensis ,in civitatem nostram Varadini gentes 
'flosfras con'l'ocabimus (Palacky. Lile1.ar. Reise 72. Por6wnaj: Ostatnie lata 
WladtJ/slan'a III. 55, 1).
		

/monumenta_VI00137_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


129 


adhuc secum Vladislaus de statu PoIoniae periclitante mentionem pacis Iaetus 
audivit, videns 1 facile fore, ut viribus, quas ad externum bellum com para- Dr. 702. 
verat, .domi utriusque regni sui res in perpetuum stabiliret, subIatis omnino 
aut eiectis iniuriarum seditionumque principibus. Sed et ceteri omnes post tot 
annorum non intermissum bellum concessationem Z quietemque aliquam a Tur- Dl. 702. 
cis desiderabant a. 
XL VIII. Venit itaque rex cum S SUIS praestituta die in Segedinum, Dr. 702. 
quo despotus Hunyadianusque antecesserant cum Turcis oratoribus. Quorum 
princeps, graecae nationis homo sed l'vIusomanorum sectam professus, ubi in 
conspectum regis venere, ita verba fecit '. Si commisso inter nos belli discrimine, 
rex inclite, nunc demum ad petendam pacem veniretur, videri forsan posset 
Amoratus iInperator noster viribus suis diffidere; sed cum multo ante quieta 
consilia proposuerit tibi, quam manum conserendi aliquando tecum cogitatio 
quaepiam subesse posset I) inque meliori fortuna sua iam tum egerit apud te 
de amicitia ineunda, non debes existilllare nova potius aliqua necessitate nunc 
permolum, quam consilio eodem, quod a principio sibi persuasit te foederis 
ac pacis mentione provocandum. Nec enim selllestri victoria tua credere oportet 
fractos abiectosque esse animos nost1'os continua felicitate iam tot annos supra 
omne fortunae discrimen elatos; quos etiam si nihil aliud erigeret finnaretque, 
. 
utique vidisse 6 tuos totiens a nobis efTusissime fugatos victosque, reparare subito 
copias victoribusque subinde 7 uItro insulta1'e, satis efficax exemplum foret, 
ne mediocri clade accepta et quae tota nostrorum ducum temeritati queat impu- 
tari de forluna viribusque nostris subito desperaremus. Atque ideo non tanquam 
necessitati aut desperationi cedentes nos audiendos putes, sed ut qui minime 


1) Krak. haud ignarus facile fore, ut iis. 2) Aug., Krak. cessationem. a) \rd. 
atque cum. f) Na boku.: Verba oratoris Turci ad regem de pace. I) Krak. 
quaepiam subisset. 8) ](rak. vidisse nos toties a vobis. 7) Krak. brak. 


a) Obok wyzej zaznaczonych r6znic mi
dzy Kal. a Dl. najwazniejsz
 jest ta, 
ze wedlug DI. sklonila Hunyadego do zawRrcia pokoju ch
c posiadania zamk6w 
despoty (701) a Kal. zwraca z zupetn:} slusznosci'l uwag
 na stan wewn
trznych 
stosunk6w w
gierskich. W 
alszej zas kOl1sekwencyi nam6wil Hun yady kr61a 
 we- 
dlug Kal. - aby zgromadzit wojsko do Szcgedynu i wywarl w ten spos6b nacisk 
na Turk6w, DI. natomiast nie m6gl tej rady Hunyademu przypisac, bo wszakZe chci- 
wosc powoduje go do zawarcia pokoju pod jakimikolwiek warunkami. 


Monumenta Pol. Hisl. T. V I. 


9
		

/monumenta_VI00138_0001.djvu

			130 


PHIL. CA LLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA H.ERUM GESTA RUM 


contra alienam felicitatem tendentes modum terminumque nostrae constituimus. 
Cumque gIoriam partae nuper abs tc victoriae praesentisque apparatus lnagni- 
tudinem oculis atque animo metiris, quantmn utrique credere oporteat, tibi 
documento nos simus, totiens prius victores eisdemque, quibus tu modo, humanae 
felicitatis blandimentis inflati; nullius magis interest casibus se subtrahere, 
quam cuius felicia initia nondum sortem alteram sunt experta. Paulo ante vix 
pubescente aetate, cum paterno regno administrando minime satis par credi pos- 
ses, accitus es ad alter urn pariter rcgendum, praeterquam quod magnitudine 
sua fortiori aetati intolerabile externis bellis civilibusque factionibus etiam im- 
plicitum. 
Iagno animo susceptae a te condicioni adeo successus affuit, ut bello 
domi statim paene exstincto arma in nos converteris et quorunl nomen prius 
vix sustinebatur, facile vinci posse docueris. Quo benignius ausus tuos fortuna 
confirmavit, eo ne destituat, praecavendum est Inagis, praesertim quod non- 
qui plw
ima, sed qui grata 1 et firmissima quaeque possidet iure felix appellatur. 
Porro quid tibi gratius esse pot est aut debet, quam paternum regnum, quid 
firmius, quam adiecta illi cum pace nostra Hungaria? Sed bIandiaris coeptis 
tuis et quantumvis de successu stabilitateque fortunae tibi pollicearis, ncmpe 
ut despotum in sedem suam restitueres; celeberrima duo tua regna in discrimen 
servitutis adduxeris,. haud sane aequa Iaborum periculorumque mercede illectus. 
Quod si id, quod tanta belli mole quaeritur, miniIne tanti est, ut tam l11agno 
discrimine peti debeat? Quantum sentimus non minus tua, quam nosh'a interest 
videre, ne de alien is solliciti nostra labefectemus. Concordiae ac pacis multae 
utrinque dici accipique honestae condiciones possunt, belli unicus futurus exitus: 
eversio scilicet patriae divinorumque i et humanorum omnium apud eos, qui 
victi fuerint. Si praeteritorum meminisse placet, habemus et nos, quid arma 
nobis et vires polliceantur; ceterum cedcre casibus, quam obluctari humanae 
imbecillitati 
agis convenire censemus. Tuum est reputare cum tuis malitisne 
capere exemplum instabilitatis fortunae ex rebus nostris, an in vestris earn 
experiri. - Acclinati S in eanl' 
ententiam iam dudum animi facile permoti sunt, 
ut de pace ageretur. Disceptatio maior fuit in condicionibus approbandis agente 
Turco de reservanda sibi llulgaria fodinisque argenti cum plerisque oppidis in 
Servia, Vladislao vero I) Iegitimis dominis restitui singula voIente. Tandem in 


. . 


1) Krak. qui quam gratissima. 
omnium. a) K1Ylk. Inclinali. 
.. 


2) Krak. divinanlmque et humanarum rerum 
4) Na, bok,,: Tractatur de pace. i) ](rak. brak.
		

/monumenta_VI00139_0001.djvu

			PHIL. C.ALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORJA RERUM GESTAHUM 


131 


id conventum 1, quod Bulgaria 2 tantummodo in dicione Turci remaneret, cetera Dl, 70S. 
omnia quomodocunque ab eO restituerentur illis, quorum iuris fuerant ante 
bellunl; captivi, qui supererant, utrinque soIverentur inprimisque despoti filii. 
Dies deinde constituta, in qua oppida civitatesque, prout pactmll erat, traderentur 
paxque in decenniUln concIus:! , non adversante etiam Iuliano II non tam, DI. 7M, 
quia' ex aniIno rem non improbaret, quam quia aut non succurrebat, quid spei 
proponeret tot tanti,::que .utilitatibus compenfo:andis, si in praesens neglegerentur, 
aut quia in tam praeeipiti I) consensu omnium cIa usas mentes admittendae rationi 
intuebatur exspectabatque admonendi tempus opportunius. Sed misere interim 
cruciabatur 6 secum 7 reputans suis maxhne factunl adhortationibus, ut Veneti. Dl. 702. 
Burgundusque et pontifex maximus cIassem ad Helesponlum mitterent seque 
exinde apt vanitatis aut perfidiae ab illis arguendum videbat, si pax, ut con- 
ventUlll erat 8, servaretur a. 
XLIX. Ceterum quam grata 9 ea pax Hungaris fuerit memoria veterum 
c]adium sanguinisque effusi recuperandis Hlis, quae ultro tunc restituebantur, 
vel exinde licebit aestimare, quod €ius, ut videbatur, auctori Hunyadiano Dl. 70t. 
virlutis et honoris gratia 10 data sunt oppiua et loea omnia, quae alendo in 
Hungaria dcspoto fuerant prius assignata. Et cum Turci peterent 11, quod n in 
confirlnalldis pacis condicionibus prolala in mediUlll e,!caristia 111 rex iuraret, 


1) n?d. conventum est; Krak. ccnventum, ut. ,) !!-:a hoku: Forma pacis. I) No 
hoku: Iuliani cogitationes post pacem faclam. 4.) Aug., 1-Vd. quod; Kra't. quod 
non. . . rem improbarel. 6) Krak. constanti. ') Krak. animo r.ruciabatur. 
7) Krak. b/ak. 8) ](.rak ut convenerat. ') Na boku: Quam grata pa..
 Hungaris 
fuerit. 10) ](rak. ergo. 11) Na hoku: Turci petunt icrari super Eucaristiam, 
12) Krak. ut. IS) KnUc. sacra Eucharistia. 


a) Wlasnosci& Kal. jest mowa posta tureckiego, bo wedlug Dl. paucis lega- 
lionem absolvunt tj. podali warunki; poczem Dl.. ponownie dodaje: Haec G-rcw;us 
et non plura. Mow
 uwazam za udalij; poscl turecki zijda pokoju z wielk
 godno- 
sci
, co odpowiada zupetnie 6wczesn
-rrl stosunkom, gdyi nie tak wyprawa z 1443. 
sarna, jak raczej stosunki azyatyckie i wewnQtrzne panstwa tureckiego wywolaly 
chQ
 pokoju. Warunki pokoju podal Kal. szczeg&owo. Co si
 zas tyczy stanowiska 
Juliana znalazl Kal. u Dl., ze kardyn
 nie sprzeciwia? si
 pokojowi lecz milczal; 
nie wystarczalo mu to, wi
c szuka
 powodow i podal je, co dowodzi sztuki 
autorskiej. 


9.
		

/monumenta_VI00140_0001.djvu

			132 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


haud quaquam fortiter contra tendeb9.nt, ne si id iurandi genus deprecarentur 1 
suspicari posset parum sincero animo transactum de concordia; cuius adeo 
vehementi studio tenebantur, ut vitarent etianl suspiciones singulas, a' j quibus 
perturbari posse S apparebat. Sed Gregorius Sanoceus' , ubi regis quoque 
animum a tam improbo facto haud om nino abhorrentem vidit, religioso veIuti 
furore percitus: deus, inquit, deus tam exsecrabile scelus avertat, ut qui paulo 
ante contra impios pugnantes omnia tristia difficiliaque perpessi 8umus, dum 
vinceremus, nUnc rursus pro religione armati et propemodum victoriam manu 
tenentes sacrosanctum divini mysterii archanum sub profanorum oculis sponte 
proferamus. Quid prima, quid hac secunda expeditione a nobis petitum, quid 
adeo ingentem belli molem ex tam separatis 1\ ab invicem regionibus ab 6 Italia, 
a 6 Burgundia, a 6 Thracia evocare, quid denuo arma induere, quid hucusque 
progredi oportuit, si sacra nostra prodenda erant? Minori nostro facinore per 
ignaviam domi inermes sedendo pati potuimus ilIa profanari, quam nunc simus 
armati prodituri. Pudeat nos gratulationUlll , quibus nuper victores accepti, 
pudeat laudum, qui bus ut Christianae rei servatores prope in caelum modo 
elati sumus, pudeat denique, obnoxios his 7 nefariis cogitationibus, nos dig nos 
haberi, aut in quibus totius Europae reges ac principes spes suas collocaverint, 
aut pro quibus innumerabiles populi et nationes omnibus in t
mplis ad deum 
supplices 8 quotidie g ambiant pro victoria nostra vota n
ncupando! Quanto 
sanctius prisci Romani, qui capta a Galtis. urbe ne sacra sua conspici possent 
terrae infodere! Nos victores nostra ultro impiis prodere cogitamus 10 committe- 
musque, ut religiosius ab illis inanes quaedam divinorum persuasiones servatae 
dicantur, quam a nobis sacrosanctum immortalitatis nostrae pignus ac myste- 
rium. Et publice nos lio facinore contaminabimus, quod si unns quispiam 
sacrilega audacia perpetraret severissime vindicaremus. Omitto quantum piaculi 
apud deum contrahemus, qui non modo ab ipsius causa defecerimus, sed ipsum 
etiam testem ac pignus defectionis nostrae impiis exhibuerimus. Quid de nobis 
hostes sentire poterunt videntes nos tanti pacem existimasse, ut non minus 
sacrilege iuraverimus, quam ipsi impudenter postulaverint? Sed ut haec pacis 
utilitas leviora videri facit: omnia, quae aut in nostra aut aliorum secta 


.. 


I) Aug. deprecaretur. I) hak. brak. I) .Aug. eam posse. 4) Na 
bob: Sanoceus impio juramento contradicit. ') Krak. diversis inter se regio- 
nibus. .).Xrak. brak. 7) Krak. adeo. 8) Krak. suppJices manus 
tendant pro victoria. ') Aug. brak, 10) Aug. cogitabimus.
		

/monumenta_VI00141_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIEN fIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


133 


religiose 1 altius elata sunt, quam quae humanis sensibus attingi possent I, caeri- 
moniarum velamento sanctoque archano mortalium animis infunduntur; quae 
si nuda in medium protrahantur, quia nullo humanae rationis argumento sub- 
sistunt et temere a&:5everari et impudenter peti, ut credantur, apparet. Audivere 
dudum hostes deum a nobis praesentem coli asservarique in sacrariorum pene- 
tralibus; et quia ignorant, quo id pacto contingat, cum de eo cogitant, nihil 
simile his, quae terrena et momentanea cognoscunt, sed quicquid extra morta- 
litatis sort ern positam putant mentibus eorum occurrit et id quod, Quale sit, 
nesciunt tantae nostrae de eo asseverationi par figurant. Nos hanc ipsorum 
persuasionem patefactis archanis nostris corrumpemus elatasque ad divina et 
caelestia de sacris nostris mentes ad caduca et terrena revocabimus specie 
panis in conspectum exhibita. Qua verum corpus Christi contineri, ut nos qui- 
clem scienter a credamus, efficit divina institutio gratiaque, in qua nati sumus; 
quibus illi orbati, cum res per- se fidem non faciat, restat, ut nos irrideant 
veluti minime possibilia credamus. Nolite per deum committere, ut aboleatur 
sacer ille horror, quo ipsorum animi perstringuntur' in bello, cum secum reputant 
inituros se proelium contra nos, quibus adeo propitiussit deus, ut propemodum 
videnclus coram nobiscum 6 pariter conversetur 8. Quantum de nostra deque reli- 
gionis nostrae maiestate hoc facto minuetur, tantum crescet apud illos audacia; 
credituros subinde ut ipsis quidem videbitur 7 ex specie, quam intuebuntur, 
nos non modo in veri dei tuitione non esse, sed nec in alterius cuiuspiam. 
Multis modis stabilitati conventorum c
veri aliter 8 potest, quamvis ad fidei 
pignus regium verbum satis esse deberet aliaeque inter privatos cautiones , 
aliae inter principes exhibentur. Ad extremum relicturuni se profanata castra 
asserebat, si eo modo iurare 9 pergeret. - ltaque cum videretur tam vere quam 
e religionis 10 aeque ipsorum, quos alloquebatur, usu et maiestate rlixiss e, con- 
stitutum est in confirmanda pace proferri 11 utrinque medium sacram historiam 
suam, quod evangelium nostri, alcoranum illi vocant. Quibus ubi suae quisque 


1) Krak. religiosa. ') Krak. queant. ') AMg., Krak. firmiter. ') .AMg. 
praestringuntur. 6) .Aug., Krak. nobis. ') Krak. inter nos versetur. 
7) Krak. videbatur. 8) Krak. brak. I) Atty., Krak. rex iurare. 1,') Na 
boku: Pervicit Sanoceus ne super Eucaristia iuraretur. 11) Krak. ut quisque 
proferret in.
		

/monumenta_VI00142_0001.djvu

			134 PHIL. CALLIMACHI EXPElUENTIS HISTORIA RERUM GESTARUl\I 


Dr. 'iOf. dexteram admovit religiose iuratun1 est conventa 1 exsecutum iri atque invio- 
lata t permansura ZL. 
L. Hoc maxime modo dalis acceptisque pacis condicionibus, cum Turd 
digressi essenl prOlnissa impleturi, venit a Francisco cardinale 3 nuntius cunl 
litteris, in quibus continebatur Turcum adversus Carmanum cum ingenti copia- 
rum numero traiecisse in Asiam inermiaque et vacua, quae possideret cis 
Helespontum reliquisse, ab se vero cum cIasse litoribus ubi que occupatis iam 
turn ademptum hosti facultatem' reportandi exercitum in Europam. Non prae- 
termittendam tantam occasionem prope sine armis aut certamine aliquo exter- 
minandi propellendique ad origines suas diram gent em exsecrandamque super- 
stitionem. Meminisset rex fidei sponsionisque principibus Christianis factae et 
quam maxime fieri posset properaret 6 cum promissa expeditione, quando illi 
quoque, quod suum erat, auxilia praemisissent. Ad ea similibus paene assevera- 
Dr. 70j. tionibus a Graeco 8 quoque 7 per litteras significata addebatur etiam, elatum 
se spe belli maiori conatu a rege 8 secundum sponsionem renovandi, cum 


t) X,.ak. conventa servata iri et sancta atque. I) Na boku: Forma iuramenti, 
quo pax firmata. ') Na boku: Franeiseus cardinal is , qui cIassi preerat in HeBe- 
sponto, nunciat Tureos in Asiam traiecisse. 4) Wd. faeuUatem omnem. 6) Xrak. 
properaret suos in promissam expedition em educere, quando foederati quoque prinei- 
pes. quod suum... 8) Na boku: Imperator Greens eadem et plura nunciat. 
') .Aug. quoque imperatore. 8) K,.ak. rege, ut poHieitus erat, renovandi. 


a) Z calego tego rozdzialu tylko wiadomosc 0 zamkach danych Hunyademu 
i 0 zaprzysif;zeniu pokoju wzi
ta z Dl., ale. znaczenie obu tych fakt6w zmienil Kal. 
Ze Dl. uwaial darowiznf; zamk6w za okolicznosc obci
zaj
c
 Hunyadego, m6witem 
juz wyzej. Co sif; zaS tyczy przysiE;gi to Dl. powiada kr6tko: Wladislao rege 
publice de tenenda cum Turco sub condicionibus compositis pace iu,,'a-mentum 
praestante; Kal. natomiast skorzystal z Mj sposobnosci, aby wykazac religijnosc 
Grzegorza. Atoli mowie Mj zarzucic moina, ze ksi
dz nie m6gt m6wic w podobny spos6b 
na publicznej sessyi 0 eucharystyi, jak to czytam.y w te
ie (Nos hane iPSorU»i 
persuasionem i t. d.). W zyciorysie Grzegorza z Sanoka Kal. opisal zajscie to 
kr6cej a motyw6w, kt6re wytkn

em jako niestosowne dJa ksi
dza, nie podal. Nato- 
miast zaznaczyl, ze kardynal nie mial nic do zarzucenia przysi
dze i gdy zdanie 
Grzegorza zwycif;zylo, pocz
l go nienawidzie6. (Vita Gregorii cap. X. i XL wydal 
Dr. Finkel, patrz w tym tomie Monument6w niiej). W historyi jest takt autora 
'" 
wif;kszy, . bo tu nie opowiada tak niesmacznych a wprost niemozliwych zajs6.
		

/monumenta_VI00143_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 135 


tentaretur a TU1'CO de foedere, non soImn repudiasse condicionem 
 verum etiam 
host ilia contra illum ultro 1 intulisse et in armis esse cum suis, ut regi sub 01, 'i05-6. 
ipsum Inontium descensum vel accurreret II vel alibi exspectaret, si id magis 
ex usu fore videretur. Tnstandum agendumque, dum distractus hostis s multi- 01. 705. 
plici bello, dum nuper caesus, fusus fugatusque nondum satis anitnum viresque 
collegisset et proximis cladibus affiictus nedum impetum sed nec nomen quidem 
regium laturus videretur. Omnia per dol urn fraudemque ab ora tore Turco in 
foedere transacta. Non committendum, ut gloriosa initia vecordi neglegentia foe- 
darentur, sed rapiendam opportunitatem delendae ignominiae religioni nostrae 
inustae, non uno atque altero oppido, sed multis regionibus Christiani nominis 
partim direptis partim ab exsecranda gente sub dicionem suam missis. Turcum 
adeo festinato' pC'r Helespontum copias traiecisse, ut verius dici posset fugisse 01. 706. 
b
llum, quod a tergo afTore sciebat, quam profectum esse 6 ad propulsandum 
id, quod ab Asia nuntiabatur. Ad extremum rogabat 6, ne veluti sub cultro et 
praedae re1inqueretur crudelissimo hosti, qui procul dubio exercitum reporta- 
turus esset in Europam, ubi adventus Vladislai metum deposuisset. Non aliunde 
magis id discrimen sibi imminere, quam '1 quod regiae fidei pollicitationibusque 
crediderat a. 
L I. Recitatis utriusque 8 Iitteris 9 in regis ac procerum conspectu quidam Dl 708. 
subito quasi languor omnium animos occupavit memoria eorum, quae de se 
sperare adduxerant 10 principes Christianos, coepitque rcgis aliorumque velut 
oculis obversari species gr
tulationum , quibus tot regum populorumque veluti 
publico consensu paulo ante tanquam Christiani nominis servatores excepti 
fuerant 11. Et pudebat pigebatque ob praesentem utilitatem perpetuum decus 
veluli contempsisse secuturamque exinde ignominiam intuebantur; et 12 me mine- 
rant obligatam ab se fidem Graecis Latinisque et 13 ab utrisque implorata auxilia 
praeslo esse audiebal1t, quae nisi per summum scelus in discrimine, in U quod 


1) Krak. brak. ') Krak. occurreret. ') Aug., Krak. ille. ") .Aug. 
(estinanter; Krak. festinato itinere. 6) Krak. brak. ') Aug. rogabatur. 
') ](t'ak. quam e regiis po1lieitationibus et fide data, cui credidissel. 8) Aug. 
ulrorumquc. I) Na boku: Vladislaum et SU')s penitet paeis suscepte. 10) ](rak. 
inssissent. 11) Krak. fuissent. IS) Krak. et ut. IS) Krak. La- 
tinisque, sic ab. Ii) Krak. quo ipsi pellexissent. 


a) Dl. ma ca
y obszerny list Paleologa; Kal. poda
 lylko trese, miejscami 
dostownie.
		

/monumenta_VI00144_0001.djvu

			136 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


pellexerant, relinquere non poterant. Quibus adeo contrario afTectu omnIum 
Cere mentes distrahebantur, ut qui paulo ante pacem uUro elegissent, bellum 
DI. 708. malle appareret. Et videbatur etiam quaedam quasi opportunitas et causa con- 
cordiae repudiandae, quandoquidem Turcus ad constitutam diem neque captivos 
omnes soIverat necdum oppidis civitatibusque, quibus oportuit ex foedere, ces- 
DI. 708. serat. Itaque Iulianus 1 apud tam suspensos animos desideriumque inter et pae- 
nitentiam initae concordiae fluctuantes occasionem S suam adesse ratus, cum 
multis magnisque actionibus antea expertus esset Sanoceum 3 persuadendi vi 
et facultate veIut habere hominum ment
s in potestate, conatus est sibi ilIum 
adiungere in negotio pacis improbandae suadendique instaurandum bellum. 
Quod cum ab eo mini me impetraret propterea, quod ille despoti Hunyadianique 
sententiwn probans nee temere dandam fidem hosti et datam minime violandam 
contendebat, con versus ipse ad circumstantes: a foedere, inquit, de quo cum 
Turcis transactum videtur, quamquam inane irritumque' , mallem abstinuis- 
semus; non quod ius religionemve illius aliquam, si bellum persequeremur 6, 
violandum intellegi oporteat, sed quia dandis accipiendisque condicionibus 
bonam partem temporis prosequendae expeditioni aptissimi frustra consumpsimus. 
Contradixissem iam turn ab initio, sed acclinatiores animos vestros ad concor- 
diam vidi, quam ut crederem 8 posse oratione mea ad rem gerendam erigi 7; 
praeterea sciebam haec omnia, quae vobis hodie nuntiata sunt de facilitate 
debellandi in Europa Turcis impIicitis detentisque bello Asiatico, fore uti paulo 
post nuntiarentur maluique exspectare donee ea credere tis aliis, quam intem- 
pestive praedicendo committere, ut fingi a me et per vanam spem iactari arbi- 
traremini. Nunc quando, ut volui, asseveratio victoriae vestrae ad vos aliunde 
quam a me pervenit et ita esse, ut describitur 8, non minus quam optabam, 
credere vos indicat deslituti II incepti paenitentia, non gerendumne sit beIlun1, 
quod omnes necessarium intellegitis, si cum decoris 10 prius partis salutem 
libertatemque vestram retinere vultis, sed liceat nee ne geri post qualemcunque 
hanc utrinque foederis iactationem 11 explicandum a me sentio. Video enim ple- 
rosque inanibus fidei ac foederis nominibus suspensos intra se non tam, quid 


I) Na boku: lulianus pacem, ut irritam. improbat abrogatque iusiurandum. t) Krak. 
occasionem agendae rei ad esse. 8) Kf'"ak. Sanocensem. ') Krak. irritum- 
que fore spero. Ii) Aug., prosequeremul"; Krak. prosequeremur violatam. 
.) Kf'"ak. credere possem. ') A.ug. vos erigi. 8) Krak. scribitur. II) Krak. 
brak. 10) Aug. decoribus. U) hak. transactionem.
		

/monumenta_VI00145_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


137 


facere velint, quam quid 1 aequum sit, deliberantes; quasi verba quaedam 
inconsulta per spem metumque mutuo iactata nomen sanctitatemque foederis 
obtineant, cum id demum iure sit foedus, quod ab illis, quorum res est ini- 
turn I, non verborum sponsio sed conventorum expleta fides confirmaverit. 
Huic neque paciscentium affuit auctoritas, neque pactorum subinde accessit 
executio, sed nomen tantum foederis et caerimonia temere iactata sunt; quae 
non prius sancta fiunt s, quam promissa utrinque cum fide absolvantur. Atque 
ut incipiam ab eo, qui' sponsionis caput esse videtur. Tamdiu forsan liberum 
regi fuerit 6 de foederibus ac pace cum Turcis agere, quoad incliti huius regni 
viribus et felicitate bellum gessit, quoad nulla externa ope adiutus privato sui 
regni discrimine ac sumptu publicam Christianae rei salutem maiestatemque 
tutatus est; ubi vero cum aliis quoque Christianis principibus consilia totamque 
gerendi huius belli rationem communicare placuit, eorundem consensu bellum 
intermitti oportuit, quorum opibus auspiciisque geri susceptum erat 8. Sed ut 
res tota, non secus atque ante adiunctam sibi aliorum principum manum, 
regis tantummodo fuisset, nedum foedus cum eiusmodi hominum genere, sed 
ullius 7 omnino rei commercium inire non 8 licuit et initum non tenet iniussu 
pontificis maximi. Huc adde susceptas ab hoste condiciones minime expIetas 
esse, ex qua re etiam, si nihil aliud, omnia, quae dicta factave dicuntur, 
inania redderet 9; tamen quia conventorum fides, quae ab illis Iudificata 10 
est, minime confirmavit sanctitatem religionemque foederis, intellegendum est 
ab sponsione sua, si qua ea' fuit, non solum absolutum esse 11 regem, verum 
etiam per dolum et simulationem proposita lransactaque esse singula ab orato- 
ribus, qui pacempetitum ad vos 11 venere. An si hostis inilurus fuisset id 
foedus , quod stabile ac ratum vellet, si eiusmodi postulatio et sponsio fraude 
omnino vacua futura erat, non habuit quem de pace acturum mitteret alium, 
quam homin
m lin
a, genere, moribus et denique praeler simulatam religio- 
nem tot a vitae ratione ab ipso alienum; qui nihil vere , religiose et sancte 
a Turcis promittere neque ex diverso stipulari posset, ceterum cuius pacta 
promissaque omnia, si ex usu videretur, sine verecundia reici atque improbari 
liberum foret? Sed et pudebat eum tam supplicis actionis simulationem 


1) Krak. quod. 
Ii) Krak. fuerat. 
8) Krak. brak. 
11) Krak. brake 


,) Aug. initur. a) Aug., Kf"ak. sunl. 
') Krak. susceptum oportebat. 
I) Krak. redderentur. 10) Aug., 
1') Aug., Krak. nos. 


') Kf"ak. quod. 
') Krak. nullius. 
Kf"a&. frustrata. 


,
		

/monumenta_VI00146_0001.djvu

			138 


PHIL. CALLlMACHI EXPERlENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


explicare per hominem suae gpntis cavitque verecundiae, ne quid submisse, ne 
quid infra vulgatam animi viriumque suarum magnitudinem ageretur a suis et 
noluit regem gloriari posse, quod 1 suppIicantem sibi Turcum aliquando audi- 
visset 9. Praeterpa cum iota actione mu1ta simulanda Corent, non alterius artibus 
facilius decipi nos posse arbitratus est, qualD eius, qui nobiscum de religione 
paulo ante sensisset, ut quae per se non satis fiden1 facerent, religion is vela- 
mento involuta in animum nostrum descenderent. Cetermn si quae placuissent 
impetrata forent, cogitavit se pactis staturum; sin minus 3, ex simulatione 
concordiae se id saltern commodum percepturum, ut ad gerendum bellum pos- 
set sibi interinl consulere. Quae ita esse indicat frustratus terminus eorum 
omnium, quae per foedus ab ipso fieri oportebal. Scio despoti et inprimis 
Hunyadiani tan tam esse rerum hostilium peritiam, tantum experimentum, ut 
nefas sit dicere non omnia ex 3 vero 3 sic se h3bere, ut sit eis persuasum; sed 
ilIum cupiditatem simul liberandorum filiorum simuI recipiendi amissum' decus 
ct fortunas, hunc vero diffidentiam auxilii a complicibus 6 belli affuturi adegisse 
crediderim, ut non tam acriter, quam poterant, animum intenderint 6 et bland is 
pollicitis dissimulatam fraudem statim non deprehenderint 6. Ceterum non debet 
cuiusquam gratia aut auctoritas apud animum veslrum plus valere, quam ve- 
ritas, cum intellegatis tali foedere neminem teneri vel ex 7 eo 7, quod sine 
auctoritate ictum vel quod per fraudem ab hoste minime impletis condicionibus 
sit dissolutum. Sed ut omnia legitiIne a rege. nihil insidiose ab hoste actum 
constaret, meminisse debetis sponsionis 8, quam Christianis vocatis admissisque 
in parlem belli paulo prius quam Turcis fecissp 8 vos constat. Et cum delibe- 
ratio vestra illis 10 angustiis inclusa sit, quod 11 data fides minime potest 11 
utrinque subsist ere sintque alterulri .deserendi 
 neminem dubitare convenit, 
ita 12 quemque potius servandmn es:;e, ut arctiore coniunctione vos contingit. 
Porro quid vobis cum hoc genere hominum 19 convenit, a qui bus professione, 
moribus totiusque vitae instituto ac ratione distatis? Quid cum Christianis non 
coniunctissiInum est? Atque ut Olnittamus communia immort'alitatis initia, fana, 
sacrificia, sepulcra eadem turn caerimonias et sacrorum ritus, quibus anin1i 


1) [(,oak. brak. ') Krak. audivisse. a) Krak. brak. ') 1Vd. amoenissi- 
mum. $) Krak. sociis. 8) Aug. , Krak. crediderent . . . deprehenderent. 
7) Krak. brak. 8) Krak. fidei. 9) Krak. obstrinxisse. 10) Krak. iis. 
11) Krak. ut . "'. possit. 11) K,'ak. quin eo quisque polius vobis sit servandus, 
quo arctiore. 13) Wd. hostium.
		

/monumenta_VI00147_0001.djvu

			PHIL. CALLlMACHf 
:XPERmNTlS HISTORIA H.
lU]M GESTARUM 139 


vestri multo arcliore necessitudine inter se coniuncti sunt, quam si natura ipsa 
eisdem parenti bus corpora coniunxi
set. Nonne qui paulo ante in Hellespontum 
classem sumn Inisere pro salute, pro gloria vestra communicando yobiscum 
vires su
cipiendoque belli una gercndi negotium indissolubili omnino vinculo 
vos sibi devinxere, quodque nisi per aeternam labem atqne infamiam ingrato- 
rum animorum violare non possitis? Atque ideo cum ex parte altera illi sint, 
qui ad humana divinaque omnia 1 vobiscum comffiunia addidere recentissimum 
beneficium submissorum vobis au.xiliorum quique, ut nulla nova sponsio inter- 
cessisset 9, tot humanis divinisque propinquitatibus vos contingunt, ut sine inex- 
piabili scelere descri nequeant; ex altera vero hostis immanis, perfidus, qui 
non pel' beHum tantummodo a vobis discrepat, sed religiones alias cullusque 
divinos professus, omnia quae vobis sacra sunt 
 veluti prof ana contempnat et 
si possit violet cuique nee rlari fides potuit nbsque nefarlO crimine 1 nee post- 
qumn data creditur, potest sine graviori culpa servari - non dpbet esse magna 
dpliberatio cum hoene, an cum illi:; conventa sint exequenda. Si perseveratur 
in suscepta concordia, praeterquanl quod elusi estis frustratis ex parte altera 
condicionibus, contaminati inexpiabili facinore amissaque gloria priore bello 
parta sub quotidiana bonorum omnium exsecratione infamem vitam agetis; si 
vero, quod per se etiam vanmn irritumque est, repudiato impio foedere bene 
de vobis nleritis aderitis eo in discrimine, in quod per vos adductos non igno- 
ratis, ad securitatem, qua subinde vestra possidebitis, cum imnlortali gloria 
non modo 
a, de quibus in concordia mentio e
t, sed cetera omnia, quae 
a dira gente possidentur in Europa, recuperabitis. De cuins rei facilitate dice- 
rem, nisi perpenderem satis per litteras suas persuasisse vobis Graecum impe- 
ratorem et Franciscum cardinalem, quorum auctoritas in eo tanto gravior sit 
oportet, quo 3 propinquiores 
unt hosti et iudicant ex re praesenti. Sed et 
Inaior trepidatio hostis, qnam ut satis ab ipsius oratore dissimularetur, supra 
omnem orationeln stimulare vos debet ad occasionem vestram' capessendam. 
Quam si praetermittetis, cogemini tandem pus tea I) despecti ac destituti ab 
on1nibus, dubium dedecore an periculo maiore, intra fines yestros earn dirni- 
cationem subire, cui vos impares esse implorando externa auxilia iam pridetn 
profitemini. Ad haec multa de iure pontificio deque illius potestate ac vi prae- 
fatus subdidit tandem pontificis se maximi auctoritate id foedus, qualecunque Dl. '108. 


1) Kf"ak, omnia. quae. ,) Kf"ak. intercedat. 
') Aug. istam. II) Aug. brak. 


a) Aug.1 Krak. quanto.
		

/monumenta_VI00148_0001.djvu

			140 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


esset, rescindere et abrogare regemque et ceteros, quorum interesset 1, a Jura- 
mento ac sponsione, quam Turcis fecerant, absolvere a. 
LII. Adeo a paucis Iu1iani oratio non est probata, u{ ex contione tota 
exaudiretur fremitus deposcentium bellum asserentiumque t succurrendum esse 
ilIis, quos in belli societatem aUraxissent, quando non aliam ob causam peri- 
clitarentur, quam quod simuI8 armati concurrerant' ad propulsandum IS peri- 
cula, propter quae Hungari pariter 8 et Poloni paulo ante coacti fuerant ipsos 
implorare. Fortunarum potius omnium ac vitae iacturam faciendam, quam fidei 
fidelibus obligatae; pertinere id non ad famam sohnn spemque de se apud ce- 
teros Christianos excitatam, sed ad conservationem etiam et tutelam rerum 
suarum et ut nihil aliud stimuIaret, satius pro re1igione honeste o.ccumbere , 
quam deserta ilIa ac prod ita deo atque hominibus violatis infensisque indecoram 
Dl, 708. vitam extrahere. Decreta 7 itaque foederis et pacis abrogat.io et ut cum Christia- 
nis aliis suscepta expeditio continuaretur. Cui sententiae nee despotus quidem 
aut Hunyadianus tandem fortiter obsistebant, Hie invitatus facilitate, quae in 
Dl. 708. debellando apparebat, hic regia sponsione pellectus, cum Vladislaus promisis- 
set ei Bulgariae regnum post victoriam et litteras, quibus id continebatur, 
etiam quorundam procerum subscriptione firmatas in fidem dedisset. Decretum 


1) Krak. iBtererat. t) Na boku: Comprobatur luliani sentencia et fedus abroga- 
tur. ') Aug., Krak. brak. ') AU[! concurrerent. 6) Krak. propulsanda. 
') Aug., I-Vd., Krak, simu!. ') Na boku: Abrogatl1r pax. 


a) Dl. zaznacza, ze Julian amplissimis ct diutufonis sermonibus starat si
 
nak
onic do zerwania rozejmu a na str. 714 powiada: Culpa. . . in Nicolaum 
Lassoczky Decanum Oracov. . . . retorquebatllr suscepf.i contra foedus et ius- 
iurandum in Turcos belli . . . Kal. 0 Lasockim przemilczal, zwalit zas win
 na 
Da kardynala, kt6remu w
ozyt w usta dlug
 mow
. W Vita G-regorii opisal Kal. 
zajscie mi
dzy Grzegorzem a kardynalem. Gdy bowiem Grzego:..-z twierdzit, ze przy- 
si
ga kr61ewska a tem sam
m i pok6j zawarty Sit wazne, nazwat go kardynal super- 
stitiosum hominem rerumque divinarum imprudentem ac rudem, grozit wi
zami , 
ale nie zastraszy
 (Vita Gregorii cap. XI. patrz w tym tomie Monument6w nizej). 
Tutaj zaS zmodyfikowal Kal. znacznie opowiadanie, bo tylko zaznaczy
, ze Grzegorz 
by
 przeciwny zdaniu Juliana i pomagac rou nie chcia
 w usi
owaniach podj
tych celem 
zerwania pokoju. Argumentoin Juliana nic nie mozna zarzucic; zwracam tylko uwagE; 
na to, w jaki spos6b usprawiedliwia kardyna
 Hunyadego, iz poz
da
 pokoju.
		

/monumenta_VI00149_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS mSTORIA RERUM GESTARUM 141 


igitur, quod erat contra pacem promulgatum, Francisco cardinali ad class em 
miss urn simulque Graeco imperatori et principibus ceteris, ad quos initi cum 
Turco foederis iam pridem Cama pervaserat a. 
LIII. Raro alias Poloni 1 tam laetum nuntium acceperant, ac t fuit, inteI- 
lexisse, quod rex de pace cum Turco transegerat I. Nam cum Casimirus indicto Dr. 711. 
Masoviis bello totis Litifanorum viribus Drohicinum oppugnaret Masoviique 
iunctis paene castris ex diverso in armis starent nee 8 tam virium inter utros- 
que discrimen appareret " quam suspicio erat, si committi proelium continge- 
ret, magnam partem copiarum Casimiri defecturam ad Michaelem Sigismundi Dl. '112. 
ducis paulo ante interfecti filium, qui apud BoIeslaum inter Masovios militabat, 
ingens spes animos ipsorum ceperat regem ab ea pacificatione in Poloniam 
subito, id quod maxime cupiebant, profecturum. Anxii enim inter Boleslaum 
Casimirumque de eventu sperabant interventum regis id bellum dirempturum Dr. 712. 
et ab armis partes utrinque abscessuras; cum enim tam Litifani quam Masovii 
sub tutela regis agitarent, Polonis neutros vinci expediebat. Itaque ubi dissolu- Dl. 711. 
turn foedus accepere , iterum consternati animo, ut consilium b cape rent ad 
Piotricoviam 6 pervenere 8. Ubi Vladislaviensis C episcopus et Iohannes Pilsanus 
designati oratores ad Hungariam, qui praemonitum regem pactionis ac fidei 
- . 
etiam hosti servandae suadendo agendoque animarent ad paternum regnum 
revisendum, in quo multa eo absente perturbata 7, sed inprimis sedandum 8 
bellum, quo a Litifanis Masovia premebatur. Praesenserat Vladislaus Casimiri 
. 
motum et futurum conventum Polonorum atque ideo, ne quid exinde nuntiare- 
tur sibi, quod parum conduceret rebus, quas parabat, utque 9 sui cordi se ei 
esse intellegerent, misit ilico in Poloniam Iohannem Gruscinensem d, qui diceret, 


1) "Na bob: Poloni egre ferunt decretum pacis repudiande. I) Krak.. quam ubi 
. intellexerunt regem de . . . transegiss
. a) Krak. non. ') Krak. apparebat. 
Ii) Aug. Peterkoviam; Krak: Petricoviam. I) Aug., Krak. convenere. ') Krak. 
essent perturbata. 8) Krak. ad sedandum. I) Krak. ut quae. . . intelligeret. 


a) Opis wrazenia mowy kardynall1. dodal Kal. od siebie i wspomniat 0 despo- 
Cle, 0 kt6rym Dl. milczy. Zato ma Dl. doslownie list kr6la, w kt6rym tenze obie- 
cuje podj
c wypraw
 tureckll. b) Wed
ug Dl. zjazd odby
 si
 pro die s. 
Bartholomei. C) Byl nim Wladyslaw z Oporowa (Wykaz dostojnikOtv z cza- 
sOw Wladyslan'a IIL, 5). d) Patrz Urz
nicy kancelaryjni z czascnv 
Wladyslawa 111., 41.
		

/monumenta_VI00150_0001.djvu

			142 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


, 


regem nullo modo salva famae verecundia posse susceptam denuo expeditionem 
Dl. 711. intermittere statimque 1 moturum ex t Segedino; c.ogi necessario illis adesse, 
quos in bellum implorando attraxisset. Ceterum exeitis paratisque tot maximo- 
rum principum auxiliis victoriam para tam esse de ea gente, quam superiore 
anno paucis admodum volonibus cruce signatis adiulus fudissel fugassetque ct 
quam nisi hiemis montiumque asperitas nivibus ac speluncis abditam S victoriae 
suae abstraxisset' omnino subegisset 6. Inter redeundum, quod propitio Deo 
brevi futurum foret 6, conversurum se iter in PoIoniam. Interim viderent ipsi, 
Dl. 'i11. ne quid detrimenti regnum caperet; inpritnisquc Boleslao duci adessent contra 
Litifanorum conatus. Ea significatio, quia praeter spem venerat , gratissima 
Polonis fuit perfecitque, uti rex videretur esse tam soHicitus de quiete et statu 
Dr. '1t3. regni, quam ipsi volebant. Sed intercepta est exinde causa mittendae in Hun- 
gariam legationis atque. ideo singula, quae regi domi forisque ex usu fore 
credebant, per epistolas a significare 7. 
Dl. 'itS-H. LIV. Interea 8 Heet minime servata die Turcus loca omnia, de quibus in 
foedere cavebatur, praesidiis suis evacuata, iustis dominis restituerat, solutis 
etiam magno numero captivis dimissisque cum despoti filiis. Vladislaus 9 autem 10 
licet aeger animo, quasi eventum praesagiret, stimulante Iuliano undecimo 
Kalendas Octobris b, ut constitutum fuerat, movit ex 11 Segedino, sed copiis 
aliquanto paucioribus, quam anno superiore, nam et volonum minor numerus 
accurrerat propter vulgatum foedus cum Turcis et multi etiam inter agendum 
de concordia dimissi Poloni ac Valachi, quos fulura pax supervacuos 12 redditura 


1) Na boku: Legalio Vladislai ad Polonos. t) Krak. brak. a) Aug. aditum. 
") K'rak. subtraxisset. 6) Wn., Aug., Wd. subegerat. 41) Krak. esset. 
7) Aug., Krak. significavere. 8) Na boku: Turcus restituil 00, de quibus con- 
venlum erat. I) Na boku: Vladislaus movet conlra Turcum. 10) ,"1(1. 
vero cum exercitu tamelsi aeger. 11) Krak. brak. 12) Krak. parum 
necessanos. 


a) Do korrespondencyi kr61a Z sejmem polskim por6wnaj: Ostatnie lata 
Wladyslawa III., 61- 2. b) Uwazam t
 datE; tylko za odmienne a scislejsze 
wyrazenie DlugoszOtVej: c.irca vicesima'lu diem Septembr'is. Lecz data ta utrzymac 
siE; nie da, bo 21. wrzcsnia byl kr61 pod Orszowlb wiE;C nie m6gt dopicro 21. wrze- 

nia wyruszyc z Szegedynu. Lepiej zatem zostac przy dacie Dl. 0 k 0 I 0 20. wrzesnia. 
(Itinerari1t.nt 27, - Liske: .Aida grodz. i ziem. 1. XIII., 605 nr. 7386). 


..
		

/monumenta_VI00151_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPF.RJENTIS IIISTORIA RERUM GESTAHUM 143 


videbatur. Ubi ad Orsavam 1 perventum, pridie Nonas Novembres a Danu- 
bium cum suis traiecit expositoque in Bulgaria exercilu primo ad Florentinum 
deinde ad Bidinum b progressus; licet undique circa iter oppida pleraque arces- 
que Turcorum praesidiis ten('rentur, non ad praedam milites discurrere, non 
hostibus insultare, non bellicae quicquam clad is inferre agris patiebatur. Insti- 
tuerat 2 enim minime teInpus aut vires suas praeconsumere priusquam coniun- 
geret se cum navalibus copiis ad Helespontum. Atque ideo ne in planis et Dl. 715.' 
apertis locis vel invitus pugnare cogeretur, cum duae ad Callipolim viae duce- 
rent, altera per extremam Thraciae oram, qua Macedoniae coniungitur, campe- 
stris el brevior inter Rhodopem ac Bistoniam C paIudem, qua si progredi voluisset, 
currus relinquere oporlebat propter viae difiicultatem in Haemo recta transcen- 
dendo; aUera vero per inferiora Bulgariae, prius ad solis ortum, deinde prope 
Pontum ad meridiem per Thraciam, ut obIiqua ita longior, sed per quam, Iicet 
montanam in plerisque locis el salebrosam, currus tamen aegerrime haud 
evaderent - maluit ilIac exercitum circumagere, quam veluti II se nudare cur- 
ruum munin1entis, quibus saeptus contra hostiles impetus se ac suos facile 
tueri poterat et QuaIn maxime integris copiis ac II viribus II ad 3 Callipolim per- 
venire. Conversus itaque in Pontum inter Danubium atque Haemum haud ma- 
gnis sed continuis itineribus ad institutum festinabat d. 


1) Na boku: Vladislaus Danubium transit. 
brait.. 


I) Krak. constiluerat. 


S) Krak. 


a) Data najzupelniej fa
szywa, bo 22. wrzesnia przeszedl kr61 Dunaj kolo 
Orszowy {](od. I{6
'n. I l., 68 p. 427. \V liscie z daty 22. wrzesnia 1444, powiada 
krol: Alque dom.ino adi'lft'a1de hac die vad,wm Danubii ,in Bulgariam trcinsi- 
vi,tnus.. .) b) FloreJ1tin, \Vidin nad Dunajem. C) Cl. Plolemaei Geo!Jra- 
p1tia, Kolonia, 1540., 143: Deinde Rhodopc mons 8upra Nessum inclinatus ..\tque 
Ebrum amnis: in medio horum propemodum ad mare 8tagnum, quod Bistonis 
BtaoJlts lacus cognominalur. - Dzisiaj Rurugiul (Liibker: Rcallex.ikon -- SydoJV: 
Melhodischer Handntlas). d) Kal. wyrazi
 si
 klasyczniej 0 smutku krola 
(licel acge,' animo), gdy IN, opowiada 0 pk.lCZU i 1. d. \rpdlug KaT. napiera 
Imrdyna
 Julian na krula, by rozpocz

 wypraw
, czego u Dl. nie ma, bo zwalil 
win
 krzywoprzysi
shva na Mikotaja Laso('kiego. Drogi opisuje Kal. odmiennie od 
Dl. \V szczego
a("h, ale ogotcm hior
c S'l opi

' dose zgodne. Do wyprawy z 1444. 
najwazniejszem ir6d
em jest list Andrzeja de Palalio og
oszony przez Pr()f,hask
.
		

/monumenta_VI00152_0001.djvu

			144 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


, 
Dl. 115. LV. Ubi vero ventum est ad Nicopolim Bulgarorum 1 metropolim, cuius 
urbis pars altera a Danubio abluitur, altera in collem erecta est I, quia fama 
erat totius regionis divitias illuc comportatas, miles cohibe
i non potuit, quin 
per suburbana discurrens ad praedam, etiam in ipsas portas faceret impressio- 
Dl. 715. nem. Quicquid aedificiorum circumadiacebat direptum incensumque; cum vero 
portae ac mQenia strenue defenderentur, a prosequenda oppugnatione visum a 
est abstineri. Ceterum quia, quantum fert regio, uberes circum campi et colles 
videbantur afTatim necessaria suppeditaturi reficiendis militilius iumentisque, 
biduum triduumve illic perseverare placuit. In eo loco percensenti suos regi et 
veluti totius belli apparatum recognoscenti, dum miles non tam se reficit, quam 
studiose ilIa' praeparat 5, quae opportuna fore credebat ad viam iam 6 et na- 
tura sua magis difficilem propter angustias salebrosiores et propter frequentiam 
praesidiorum ho
ti1ium in oppidis castellisque undique imminentibus multo di- 
scriminosiorem 7, occurrit nunquam sine praefatione magni et fortissimi impera- 
Dl. 716. toris nominandus Vladislaus Dracula 8 Valachiae, quam Montanam vocant, 
princeps. Qui cum iam pridem pacem a Turco accepisset, factum suum - in 
necessitatem traiecit., quod haud numerosissimae gentis princeps nullaque 
externa ope adiutus bellum, Cbristianis simul omnibus intolerabile, sustinuisset 
magnitudine animi et virtute suorum diutius, quam sperari de tam imparibus 
viribus posset plusque ab se interim hominum amissum, quam terris suis fre- 
quentandis colendisque superesset; cum eventus quotidie admoneret contra 
hostium multitudinem paucorum suorum virtutem magis admirandam esse, quam 
efficacem, tandem eo perventum fuisse, non ut in servitutem venire oporteret, 
quae forsan tolerabilis modo aequa sit et contigisset antea multis magnisque 
populis et nationibus, sed ut cum patria et laribus familiaribus, cum altrice 
terra et caelo relinquenda essent sacra, religiones, arae degenerandumque in 
obscenos mores ritusque impiarum superstitionum, nisi condicionem accepisset, 
per quam citra profanationem divinorum humanorumque omnium reliquias 


1) Na boku: Vladislaus ad Nicopolim. ') Aug. brak. a) Aug., Wd., Krak. t. 
iussum est. 4) Krak. brak. ') Krak. praeparat omnia. quae. I) Krak. brak. 
') Krak. multo maioris discriminis. 8) Na boku: Dracula regi occurl"it. ') A.u{/., 
Krak. reiecit. 


Poniewaz jednak przekonatem si
, ze Kal. z listu tego korzystal tylko za posredni- 
ctwem Dl., wi
c listu Andrzeja wcale nie cytuj
 obok textu Hist()1.y-i jako zr6dla Kal.
		

/monumenta_VI00153_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARU
l . 145 


suorum servaret in occasionem dignam, in qua tanta virtus periclitaretur. Ad 
haec cum eorum, qui regem sequebantur, paucitatem animadvertisset, rogare 
obtestarique coepit, ut retro iter verteret; se malis suis satis superque doctum, 
quanta 1 foret I Turci potentia, qui ad venation em propemodum plures servos 
producere solitus esset, quam illic ad bellum armati convenissent. Abstinendum 
omnino a tam audaci periculosoque incepto communicandaque consilia et ratio- 
nes, quo pacto res aequis viribus geri posset. Interea nihil salubrius quam in 
occasionem meliorem eas copias conservare, quae etiam, si sufficerent bello, 
quod tunc cum hostibus gerendum., ceteraque omnia votis responderent, tamen 
eo tempore productae instantis hiemis tempestati et malis omnino essent suc- 
cubiturae. Audiebantur ea tanquam Dracula non ex animi sui' sententia loque- 
retur propter foedus, quod illi cum Turcis erat, tamen re ipsa per se fidem 
faciente moti sunt quamplures; nec tantum suspicio simulatae ab illo rationis, 
quantum rei veritas urgebat. Ceterum rapiente regem fato ad destinatum pro- DI. 717. 
pinquumque iam finem lulianoque ad superioris anni fortunam identidem 
iactante: nusquam stringendum fore gladium, vacua omnia defensoribus reper- 
turos; Amoratum cuin suis trans Helespontum vix Carmani impetum sustinere 
neque posse etiam, ut otiosus a bello esset, propter Venetorum Burgundique 
et pontificis classem suppetias suis redire 1»; (Iraecum praeterea cum non me- 
diocribus copiis sub ipsis montibtiS accursurum-. Draculae' quidem officium ac DI. 716. 
sermonem magno assensu omnes commendavere 7 veluti benignae in se volunta- 
tis testimonium nec nlirum de eorum victoria desperare dixerunt 8 ignorantem, 
qua p
aeparatione 9 quibusque auxiliis freti pergerent 10. Ceterum nullo modo ea 
. .sibi, ut diceret, in mentem ventura 11 fuisse, si scivisset, quanta class is quan- 
tisque ltalorum Burgundorumque copiis instructa, quam multi etiam equites 
peditesque Graecorum in armis eos praestolarentur. Non regem, non suos adeo 
inconsideratae audaciae 11, ut bellum, quod conficere non possent, ultro infer- 
rent. Bono esset animo; quantum ad vires attineret satis provisa esse omnia 
et praeparata; felicitatem vero 11 deum ipsum, cuius causa ageretur, et prae- 
b
e antea et in praesens U praebiturum. Conversus itaque rursus ad regem 


I) Na boku: Sentencia Dracule de progressu Vladislai. I) Krak. essel a) Krak. 
gerendum esset. t) Krak. brak. I) A'Ilg.
 Krcrk.. ferre. ') NB boku: 
Responsa Dracule data. . ') Krak. commendabant. a) Aug., Wd. dixerunt 
ipsum. ') Krak. quo apparatu. 10) Krak. pergerent ire ad bellum. 11) Krak. 
venturom. II) Krak. audaciae esse. ") Aug., Krak. brak. 14) Krak. posterum. 
Monumenta PoL Mist. T. V I. 10
		

/monumenta_VI00154_0001.djvu

			146 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORJA. RERUM GESTARUM 


Dracula 1 : quando, inquit, aut fortuna, quae audentem magna quaeque 
l1usquam hactenus te decepit, aut spes alienae opis, quam ratam velim, aut 
occuIta fatorum necessitas te in diversum trahit a sententia mea, consilium 
tuum, quod ratione immutare f..on potui, quantum tempus et improvisa res 
Dl. 716. sinit, viribus adiuvabo. Et cum dicto quattuor milia equitum duce filio suo 
copiis regiis adiecit orans obtestansque immortalem deum, quod 2 quicquid rex 
ceterique de belli totius successu animis suis repromitterent, felicissimo eventu 
Dl. 716-17. confirmaret. Ad extremum dimissurus II regem duos ex suis impigerrimos iuve- 
nes regionisque et viarum peritissimos duosque item equos inusitatae admiran- 
daeque pernicitatis in conspectmn dedit et vix lachrimis temperans: habes, 
inquit, ad' quod confugias, si casus aliquis malave sors, quod abhominor di- 
cere, viribus te diffidere coegerit. :Malim equidem' fore, ut frustra dederim idque & 
eveniet &, si vota et preces meae non vanae erunt, verum si necessitas uti 
coegerit, saluberrimum munus experieris. Utile sane consilium Dracula attulerat, 
si tam fideliter au
itum servatumque fuisset, quam dabatur. Vulgatum est 
postea. virum ingentis spiritus natumque ad beUicas actiones, ubi apparatum 
Burgundi ltalorumque percepit, varie ac multum secum agitasse inter paenj- 
tentiam fidei Turco per foedus datae et religionem eius violandae propter 
eventum et futuram hominum famam 6, sive ad tam gloriosam expeditionem 
cum Vladislao progrederetur sive remaneret. Plusque omnino valiturum fuisse 
apud militare ingenium belli decus quam laudem servatae sponsionis 7, sed 
suapte natura ominibus divinationibusque quibuscunque alioquin 8 obnoxium mu- 
liebre vaticinium retinuit. Fecusa 9, mulier Bulgara, senio quidem confecta sed 
cognitione futurorum multis experimentis clara, ad vicum Sullonum de eventu 10 
ac fine belli ab ipso interrogata, praedixerat regem haud felici eventu pugnatu- 
rum plusque momenti contra eum hostem profligati exercitus reliquias habituras 
foreque subinde, ut res felicius gererentur. Atque ideo in se ac snos vatici- 
nium derivare volens prosperioribusque actionibus superesse, periculo, quod in 
praesens nuntiabatur 11, se subtraxJsse 
 filium vero, cum a se dimitteret, 


1) Na boku: Dracula rursus regem monet. ') Krak. ut. ') Na boku: Dra- 
cula filium cum quatuor milibus regi adiungit. 4) Krak. quo. II) Krak. 
brak. .). .Aug. fortunam. 7) Krak. fidei. 8) Krak. brak. e) AU{!. 
Secusa. to) Aug., Krak. exitu. 11) KraJc. nuntiabatur fertur. 


,
		

/monumenta_VI00155_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 147 


magnopere monuisse, ne fortunae obluctaretur temere in acie, si res Chri- 
stiana mclinaret a. 
LVI. Convertit 1 deinde Vladislaus. se in ThraCiam ingentemque multitu- Dr. 717. 
dinem tluvialis scaphae I in Paniso amne cO!I1pertam incendit. Oritar autem Pa- 
nisu.s b in monte Haemo et inter :lvlessembriam Odessumque b Euxino illabitur. 
Creditum vero eiusmodi navigia infestandae Hungariae gratia iUic a Turcis Dr. 'i17. 
praeparata, ut demissa subinde 
 -in Pontum per occasionem tranquilli maris 
iuxta litus sursum agerentur in Danubium, cuius maxime meridionale ostium 
haud plus triginta milibus passuum distat ab Odesso. Ab eo incendio, qua pla- 
cidiorem ascensum Haemus' a.d se dabat, erecturus agmen, quia via utique 


I) Na boku: Progreditur Vladislaus versus Traciam. ') Krak. fluvialium scapha- 
rum in Pamiso. ') Krak: brak. ') Na bok.u: Vladislaus Hemum transcendil 


a) Ust
p ten rozszerzyl znacznie Kal. Dodat, ze z
nierz przypuszczal szturm 
do Nikopolis, spodziewajlJ:
 si
 zagamlJ:
 bogactwa, kt6re z caMj okolicy do miasta 
zniesiono; opisal. dl11czego Drakula musia1 si
 podda
 Turkom, podal obszem, roz- 
mow
 wojewody z kr6lem i wspomnial 0 wr6zce bulgarskiej, czego nie ma ani 
A'ndrzej de Palatio ani Dl. Konsekwentnie tez zostaje autor przy swem zdaniu, ze 
kardynal popycb.al bez przestanku kr6la do walki, podczas gdy Dl. 717 m6wi: . 
Iuliani et Iohannis de HutUad alti8 pollicitacionibus.-Kohler G.: Die Schlachten 
van Nicopoli und Warna jest tego zdania, ze Drakul wzi,l udzial w wyprawie. 
Wprawdzie i Michal Beheim (Quellen und Forschungen Bur varterliindischen 
Geschichte, Wien, 1849.) wiersz 625 - 30 wylieza Drakul
 mi
dzy obeenymi pod 
Wam" lecz nie mozna tego wnosi
 ze sMw Andrzeja de Palatio (wyda1 Dr. Pro- 
chaska) p. 24: 81lb urbe Nicopoli iUustris Wlad, Waywocla Tra":,,s(Jlpine Wa- 
lachie, qui et Dracula dicilur, 
 Walachia Danubium traiecit in Bulgariam 
. . . . ibique de quatuor milibus Walachorum paccati regis adauxit exercitum. 
Dl. musial mie
 co do tego szezeg&u obok listu AndrBeja de Palatio i inn, rela- 
eY2l ustn2l lub pismiennlJ:. Nie przywi2iZuj
 tez zadnej wagi do sl6w Kal., ze pod 
Nikopolis zatrzymal siQ kr61 biduum triduumve, bo jak juz nieraz wykazalem daty 
Kal. s, wsz
dzie bl
dne. b) Panisus jest prawdopodobnie dzisiejsze Pravadi 
(Spruner-M
: Atlasj Handtk6: Generalkarte der Balkanhalbinsel) cho
 
moinaby' myAlec. i 0 rzece Kamczyk (Kamtschik) plynlJ:cej na p
udnie od Pravadi. 
(por. G. Kohler: .Die &hlachten etc. 47, 1). Messembria dziA Misivri, Odes80S dziA 
1
		

/monumenta_VI00156_0001.djvu

			-, 


148 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


angusta et confragosa, divisit copias , ut contra improvisos hostium incursus 
firmior esset et paratior. .Hunyadiano igitur cum auxiliaribus Valachis et tribus 
Hungarorum milibus praemisso, sequebatur ipse magno intervallo cum cruce 
signa tis reliquaque multitudine, nam currus in medio agi placuerat tam prae- 
cedentis quam subsequentis agminis praesidio tutos. Inter progrediendum, ne 
quid a tergo relinqueretur, quod muniri in locis adeo angustis posset, non- 
Dl.717. nulla oppida hinc iI1de direpta et prope funditus diruta, vici quamplures in- 
cendio deleti. Grassatumque est a militibus licentiose 1 etiam in sacra Bu1ga
orum 
Graecorumque, quorum templa veluti prof ana manu, ferro, igne ceteroque 
omni scelerum instrumento violabant. Td vero impium, ut certe erat, visum 
VladisIao; edixit itaque vuIgo inquiri ac restitui desiderantibus qQicquid reli- 
gione inviolatum esse oportuerat, nullius magis quam ipsorum interesse asse- 
verans abstinere manus a sacris, pro quibus arma sumpsissent. Multum quidem 
DI. 718. in armis reponendum esse, sed in deo plurimum, qui postmodum in bello non 
modo opem non laturus foret 2 contaminatis sacrilegio, sed etiam pro templis, 
pro aris, pro sacris suis contra staturus, nisi a tam exsecrabili rapina abstinuis- 
sent. Dimissi exinde nonnulli ex captivis Turds cum litteris., in quibus sponde- 
batur omnibus, qui ex praesidiis suis elaberentnr, liberum fore aut stipendia 
facere apud regem aut abire, quo maIlent. euius sponsionis fides a integerrime 
servata, cum multa Ioca in dedition em venissent, quae acerrime prius defende- 
bantur, timentibus Turcis, qui in illis erant.. aut iniquam servitutem aut mor- 
01. 719. tem cum crnciatu. Qui tamen' Sumium & ac Pesechium b tenebant in rupibus 
paulo editioribus, freti naturali Iocorum munitione, maluere experiri, quid se 
tuendo possent, quam' fidei hostium credere. Contra quos, quia propter op- 
portunitatem situs apparebat posse ab hoste facile reditum praecludi, si casus 


I) K,.ak. per summam licentiam. ') Krak. esset. ') K,.ak. fides est. 
') Krak. turn. I) Na boku: pezechium Sumiumque oppugnantur. I) Krak. 
quam se. 


Varna. (Lolling w Iwan MiiUer: Handbuch der klass. AUertums - Wissen- 
schaft III., 232). 


a) Dokument jest u Dl. (ewentualnie w liscie Andrzeja de Palatio). h) Do 
oZDaczenia tych miejscow08ci patrz Ko],ler: Die Schlachten etc. 43- 4 w uwagach. 
Pierwsza z tych miejscowo8ci to dzisiejsza Szumla, co si
 tyczy Pesechium to 
zapewne zgodzi
 si
 mozna na wywody Kohkra I ze jestto dzisiejsze Pravadi.
		

/monumenta_VI00157_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTlS HISTORIA RERUM GESTARUM 149 


aliquis illac 1 red ire coegisset, visum est omnibus oppugnando experiri. Itaque 
non sine multorum clade, cum difficultas nitendi sursum longe plus negotii 
quam hostis arlnato mHiti exhibcret, utrumque oppidum cxpugnalum. In ea 
victoria multorum industria, multorum opera claruit, sed inprimis Tarnovensis 
Iohannis et Lesconis Bobritii; quorum iIle dum portas refringit ad Sumium I 
duo vulnera accepit, hie Pesechii murum primus ascend it et multis aliis ascen- 
dendi opportunitatem praebuit. Traduntur II ad quinque milia ex hostibus illic 01. 719. 
interiisse, quorum magnam partem, dum praeda diriperetur, gladius absumpsit, 
ceteri ad terrorem aliorum e rupibus, per quas se tutos putabant, praeci- 
pites acti a. 
LVII. Dum haec a rege agerentur, afferuntur Francisci cardinalis litte- DI.719-7IO. 
rae' nuntiantes Amoratum aut frustratis & arte aut corruptis praetio speculato- 
rib us , qui litora sQrvabant, infra Callipolim, qua fauces Helesponti arctissimae 
sunt, ingenti multitudine militem reportasse in Europam et coniunxisse suis', 
qui non procul Isthmo 7 Thracii Chersonesi haud sane memorabili numero paulo 
ante se congregaverant. Qua novitate 8 regis deliberationem immutari oportuit 
praesertimque 9, quod plurimi ex suis hortabantur regredi aut saltern in tuto 
alicubi subsistere, donec cerlus numerus hostium et quo se primum converterent 
intellegeretur. Tamen a Pesechio, ubi facile per montana munire tuerique se 
poterat, rex in planum descendit - adeo est inevitabile, quicquid id est, quod 
fatum appellatur - deinde obliquam in Rhodopem vall em biduo emensus, ad 
Pontum rursus sinistrorsum sub Haemum declinavit decimisque castris Cavar- 
nam assecutus in deditionem accepit; Turci enim, qui illic fuerant in praesidio, 


1) Krak. necessario iliac. r I) Aug. i Krak. brak: ad Sumium; Wn. do pisano 
te slowa p6iniejsz
 r
k
 poza lini
; U'"d. ma: ad Sf.unmum, co jest widoczn
 mylk
 
. 
kopisty. Ze slowa te s
 konieczne, wynika z tcxtu: hie Pesechii i t. d. a) Krak. 
ferunt. 4) Na boku: Franciscus cardinalis nunciat Turcos in Europam repo r- 
tatos. I) Krak. elusis. 8) Krak. cum suis. ') Aug., Krak. ab Isthmo. 
a) Krak. Qua re cognita. e) Krak. praesertim. 


a) Dodal Kal. nazw
 rzeki, na kt6rej spalono cz61na, tudziez, zp cz61na. 
miano spuscic rzek
 na morze a potem do Dunaju, podczas gdy DI. m6wi tylko: 
ad Danubii {lumen suo postea tempore traducendas,. opisal bieg r£eki, podal 
- 
oddalenie potudniowego ujscia Dunaju od \Varny, porz
dek marszu i wspomnial 
zaszczytnie 0 Janie Tarnowskim i Leszku Bobrzyckim. Natomiast opuscil' liczb
 
cz6len (viginti octo DI.).
		

/monumenta_VI00158_0001.djvu

			150 PHIL. CALLnIACHI EXPERIENTIS mSTORIA RERUM GESTARUM 


auditis, quae per eos dies ad Pesechium et Sumium gesta erant, adventum 
regis miuime exspecta verunt. Eodemque modo Macropolis, Callacrium, Galata; 
Varna et pleraque alia circum litus oppida deserta ab hostibus recepta sunt et 
CJiristianorum firmata praesidiis a. 
LVIII. Haemus initium capit fere a Messembria perpetuoque dorso ad 
Macedoniam et Superiorem Misiam porrectus diversis in locis ab utroque latere 
velut cubitos et genua modice extend it. Et primo quidem non admodum. longe 
ab origine sua in dextram reflexus atque in Pontum recurrens. paulatim in 
minora iuga decrescit, donee per colles mod ice tumentes tandemque evanidos 
desinat in phtnitiem. In eo igitur 1 tractu pro nahlra loci pIurimae I sunt valles 
agrestes partim et infecundae, partim pecoribus hominibusque alendis 
t natura 
fertiles et accolarum diligentia more suo consitae ac subactae. Earum vero II 
nonnuUae undique intra colles clausae, aliae ad mar
 conversae litoribus exci- 
piuntur. Sed inprimis illa, quae Varnae adiacet, humana cura et quantum fert 
regio , naturali situ amoena est et spectabilis. Varna i autem & ipsa in sinu 
angusto et haud sane prof undo admittendis ferendisque navigiis gravioribus 
posita est ad litus, inter duo promontoria, in quorum altero Galata, in altero 
Macropolis' sita. Litoral
a omnia circa oppidum vineta frugiferaeque aliae arbo- 
res tenent. Interiora vaUis ad dextram modicis infrequentibusque vicis agrestes 
turn habitant turn colunt. In sinistra, qua eminet Galata, palustris est sub 
collibus lacuna, quae ad occasum in alteram usque vallem restagnante unda 
protenditur. Invitante 6 igitur non tam loci opportunitate propterea, quod aqua- 
tio lignatioque ac cetera, necessaria in promptu militi erant, quam valitudine 
VI. 711. regis, cuius in sinistro crure, qua femori committitur, ena1us furunculus 


I) Krak. brak. ') Krak. plurimae quidem. ') Aug., Krak. brak. ') Na 
boku: Vama. 6) Aug., Krak. vero. 8) Na boku:. Castra regia ante Varnam, 
ubi commissa pugna est, in qua rex interiit. 


a) Dl. zastanawia si
 blizej nad tern, dlaczego pozwoli
a flota chrze
cijaIiska 
. przeprawic si
 Turkom do Europy. Kal. w Vita /Gregorii cap. XII. wydal Dr. Fin- 
kel (patrz nizej) wskazal wprost na Genuenczyk6w jako na zdrajc6w, ale w Historyi 
wYraZa si
 0 tym wypadku z wielk
 rezerw
. Co do liczby wojska tureckiego podal 
pl. 40000 jak IDa i Sylvi'U8 W liscie 52. z 13. grudnia 1444.; jednakze w Ii
cie 
81. z 28. pazdziernika 1445. ma .Sylvius (wyd. Bazylejskie) centum milia i mote 
dlatego wyraza si
 Kal. og61nikowo ingenti muUitudine.
		

/monumenta_VI00159_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 151 


inflarnrnationem doloremque maiorem, quam pro magnitudine tumoris, excita- 
verat 1, visum est illic subsistere adhibitisque fornentis exspectare, donee id 
ulceris in pus verteret atque exiret, quo sumendis tractandisque in I equo annis 
subinde. rex foret expeditior., si quid violentum. in itinere casus attulisset a. 
LIX. Interea Turci II ab Isthrno Hadrianopolim profecli, qua hostis ad- Dt 711. . 
- ventare nuntiabatur, citato agmine obviam prodeunt et septimo tandem die 
haud arnplius quattuor b milibus passu urn a castris regiis consedere s Quorum 
adventum et speculatores nuntiabant et nocturni ignes, quamvis collium inter- Dt 711. 
ventu prospectui eriperentur, tamen sereI:o caelo, cum luna a coitu modici 
luminis adhuc esset, noctern ( sic ex ea parte inalbabant', ut non propinquitas 
modo sed etiam multitudo ipsorum indicaretur. Duplicatae igitur vigiliae noctur- 
naeque stationes toto exercitu edictumque arma Ii expediri et praeparari. Ubi . 
autem lux appetere visa est, Hunyadianus 6 Iulianusque et despotus cum ceteris, 
quorum aut consilium aut auctoritas requirebatur, frequentes ad regem c06unt 
coeptaque est co
sulatio super futuro certamine. Iuliano 7 munire 8 se intra. 
CUITUS place bat dispositis circum machinis tormentisque, quorum aut fragor 
terreret aut impetus arceret hostem, si munitionibus insultare voluisset. Nihil 
prius in aperto aggrediendum, 	
			

/monumenta_VI00160_0001.djvu

			152 


PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


despotus 1 praeposterum id dicebant. Includi enim vallo non esse inferentium uItro 
bellum sed ultimum confugium 2 eorum, qui acie yicti sunt s. Quod consilium, 
si rogaretur, hostis' aliud daturus, quam ut positis armis obsidendos se tra- 
derent? Omnium rerum sed inprimis bellorum exitus 1\ a principio auspicari; 
prout primus congressus foret, ita toto bello aut audaciam aut formidinem hos 
vel illos in aciem efferre 6. Atque ideo nullum trepidationis signum aut suis aut 
hostibus indicandum esse. In c
le .itate transigendae rei salutem consistere, 
agendo audendoque id genus hostium terreri non artibus. Quid futurum si 
clauso
 munitionibus Turci circumstetissent neque pugnandi copiam subinde 7 
. 
facerent, cum tolerandae Hlic obsidioni nihil omnino foret praeparatum. Nam 
quod de navalibus copiis diceretur, ridiculum omnino esse. Quo 8 enim gentium 
visum auditumve aliquando mediterranea bella classiariis peditibus geri, quorum 
non alius usus in terra esse posset, quam equitum in mari? Quibusque suas 
artes, suam" esse disciplinam eaque in re valere quosque plurimum, ad quam 
studium exercitationemque adhibuissent. Quod si etiam contra institutum et 
professionem 10 suam de classe descenderent, praeter id 11 quod non nisi per 
longum tempus tam longum terrae spatium pedibus emetiri possent 12, ad ter- 
restre certamen contra equites in peditatu eodemque navalibus armis instructo 
parvum omnino aut potius null urn usum fore. Atque ideo et serum et vanum 
quicquid 111 a classe spe rare tur, in qua, si quid momenti esse posset terrestribus 
pugnis committendis, totum impensum in id fuisset u, ut postquam hostis in 
Europam transfretaverat 11\ saltern circa litora retineretur, dum rex eo pervenis- 
set. Omissa igitur 16 inani spe prodeundum in aciem contra eundem ilIum host em , 
quem ad satietatem superiore anno fugassent cecidissentque 17, qui trepidus 
confususque animo inceptaret omnia et in nullo persisteret, sed modo in Asiam, 
modo in Europam temere se transfcrens ad minimum quemque famae strepitum 
per sollicitudinem et terrorem se circumferreL Non quam multi ex diverso es- 
sent referre, sed quo animo et audacia; quantumlibet innumerabiles in proelium 


I) Na boku: Despoti et Hunyadiani sententia. I) Krak. perfugium. I) Krak, 
essent acie victi. 4) Krak. hostem aliud daturum. 6) Krak. exitum. 8) Aug., 
Krak. afTerre. 7) Krak. brak. 8) Aug. ubi. e) Aug., Krak. suamque. 
10) J(rak. institutum et certum suum munus de classe II) Krak. praeter quam 
quod vix possent nisi. II) Krak. brak. II) Krak. e classe subsidii speraretur. 
.. 
16) Krak. oportuisse. 16) Krak. transfrelaret. II) Krak. brak. n) Krak. 
concidissentque. 


t.
		

/monumenta_VI00161_0001.djvu

			PliL. CALLIMACHI EXPERlENTIS mSTORIA RERUM GESTARUM 153 


nihil aliud allaturos, quam victorum 1 conscientiam et formidinem. Non assue- 
faciendos milites tuendis se vallo et curribus, quae diffidentium armis praesidia 
sunt 2 quorumque, ut nullus usus eveniat, inter a prima adeo expetendurn. Tunc 
quando integrum foret' aut armis hostem invadere aut imbellis multitudinis 
more saeptis ac munitionibus se includere, flagitiosissimum fore viros fortes 
plus in curribus et vallo, quam in armis ad se tuendum praesidii credidisse I. 
Intellegebat Hunyadianus ultimi rem 6 discriminis esse, quam 7 suade- 
bat, sed maioris animi viro, quam ut ferre posset obsessorurn taedia mo- 
rasque, dum vinceret, cum eo ventum appareret, ut neque progredi neq@ 
regredi nisi victores possent , promptissimam ad victoriam viam aggredi pIace- 
bat militemque turn proximi anni felicitate turn rebus per eos dies prospere 
gestis alacrem, antequam casus aliquis animos spemque ipsius refringeret, 
quam celerrime ad pugnam producere gestiebat. Sed etiam ut vim hostium non 
sustinuissent integrum fore videbatur, quid vallo et curribus tuendo se possent 
experiri. Moverat cunctos despoti et Hunyadiani sententia rexque ipse supra 
dolorem iuveniliter elato animo nullam pugnandi moram ultra laturus videbatur, 
cum trepide specul
tores 8 nuntiant armari hostes 9 seque invadendis castris 
praeparare. Haque dato Hunyadiano ordinandarum acierum 10 negotio, ceteri ad Dr. 721. 
suos quisque 11 advolant a. 


1) Krak. quam qui victi essent. I) Krak, sinl I) Krak. inprimis adeo sit. 
') Krak. sit aut vi atque armis. ') Krak. positum credidisse; .Aug. praesidii 
posUlsse. I) .Aug. rerum. ') .Aug. quod, I) Na boku: Adventant ad 
pugnam Turci. 9) Kr
k. hostes atque ad invadenda castra animis praeparari. 
10) Krak. instruendi aciem. 11) Krak. quisque ordines advolant. 


a) Kal. dodal, ze si6dmego dnia stan
l Murad naprzeciw obozu chrze
cijan- 
skiego, Jego tei wlasno
ci
 jest narada przed bitw&. Niew
tpliwie musiala si
 odby
 
narada i niew«ltpliwie przyj
to zdanie do
wiadczonego wodza Hunyadego. Wi
",: na 
podstawie planu bitwy osnul Kal. tre

 narady; poniewaz chrze
cijanie nie schronili 
. 
si
 w tabor, nadczem ubolewa Dl. (zgodnie z Andrzejem de Palatio), wi
(' Kal. 
wywnioskowal, iz Julian byl za taborem a Hunyady za ofenzyw
. Despot
 wmieszal 
zupelnie samowolnie i bl'
dnie, bo Brankowicz nie bral udzialu w tej wyprawie 
a nawet zaj«ll stanowisko wrogie. (Ostatnie lata Wladyslan'a II!., 63). -- Dl. 
dodaje (za Andrzejem de Palatio), ze Hunyademu poruczono uszykowa6 wojsko, 
bo kr61 byl chory. Kal. nie usprawiedliwia tej okoliczno
ci i czyni slusznie, bo rze- 
CZIl to naturaln
, ze bitw21 dowodzil Hunyady a nie mlody kr61.
		

/monumenta_VI00162_0001.djvu

			154 PHIL. CALLIMACm EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


LX. me vero 1 a.nte omnia circumspectis locis, per quae aut aperte 
insultare taut insidiose I erumpere adveniens hostis posset, ne quid discrimi- 
nis oboriretur per insidias a tergo ex valle, in quaIl) .'refundi lacunam diximus, 
inter colles et palustria, fauces', per quas ab ea- parte irrumpendum erat, sic 
praeclusit curribus retroactis, ut facilis 15 ad eos receptus foret a- loco pugnae 
destinato;. a tergo autem minim e ulla vis tirgeri posset obstructo aditu et- con- 
versis machinis tormentisque aut exterrendis' hostibus avertEmdisque. eminus, 
aut obterrendis 7, si cominus insultarent. Deinde aciebus ordinandis mediam Val- 
I Dr. 721. lem regi tuendam cum curialibus Polonis atque Hungaris assignavit-; at 8 penes 
lacum ad paludem; unde minus timoris erat, turn quia paIus per I se I imper- 
via, tum quia praerupti montes desuper impendent 10, quinque tantum Hungaro- 
rum vexilla collocavit. Dextrum' vero latus,. qua Varna castris obiecta erat, 
omni 11 cetero robore exercitus firmandum ratus, cum propter accessum, qui 
inter litus paludemque. patet, quicquid laboris ac discriminis erat, venturum 
Dr. 712. inde appareret, vexillum magnum Hungarorum ducibus Fr.anco bano Agriensi- 
que episcopo illiC' potissimUIn statuit despotumque cum s
is ac Iulianum CUJIl 
cruce signatis eorum It ordinibus inse:Duit. Nee 'procul a tergo penes currus et 
munitiones veluti subsidiariam IS aciem constituit vexillum divi Ladislai sub Va- . 
radiensi episcopo, adiecto ei Lescone. Bobritio cum parva manu Polonorum. 
Sihi autem cum Valacbis.. nullum certum locum designavit u, ut minime turbatis 
ordinibus, quocunque res et periculum . yocaret , accurreret et nullum destiria- 
tum locum tuendo, omnia tueretur &. 


I) Krak. brake I) Na boku: Hunyadianus currus atque acies ad pugnam 
instruit. I) Kra:k. clam. f.) .Aug. palustria ,b ea parte fauces 
 per quaS 
errumpendum. Krak. brak ab ea 
rte, lecz podobnie jak .Aug. ermmpendum. 
') _ K,.ak. facile. .') Krak. terrendis. f) .Aug. deterrendis. I) Krak. brak. 
9J .Aug. brak. I
) Krak. impenderent. II) Krak: erat, re1iquo robore. 
II) .Aug., Krak. illorum. II) Wn. subsidiarum. If.) .Aug. designat. 


.. 


&) Eal. zna wy
mienicie stanowisko wojska chrzeScijaf1skiego' i to obudza tern 
bardzi
j nieufno

 , ze wykaza
 mu mozna raz
cy N
d .t. j. ze despot
 wylic
a 
mi
rlzy obecnymi pod W arn
. Vexillum nigrum nazywa magnum i wspomina 
o Leszku .Bobrzyckim. Caly ten ust
p robi takie wraZenie, jak gdyby Kal. na pod-. 
.. 
stawie sl6w Dl. i znajomo
ci terenu sam, bez oparcia si
 na jakichk	
			

/monumenta_VI00163_0001.djvu

			PHIL. CALIJMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 155 


LXI. Amoratus autem cum peditibus reliquoque equitatu subsequens Dl. 722. 
praemiserat expeditissimoruni equitum 1 circiter sex milia, qui a principio mi- 
nime se apertis Iocis committentes hostium vires magis inspicerent , quam 
tentarent. Ostendere S itaque se iJli primum ad dexteram in collibus, unde 
totum exercitum ordinemque facile aestimare possent B. Ceterum seu pugnae 
avidi seu Christianorum paucitate contempta ex intervallo sagittis hostem irri- DI, 721. 
tabant; sed cum Franco Agriensisque suos continerent, ne fracto per acclivum 
primo impetu languidi ad host em in colI em pervenirent, Turci timorem id rati 
paulatim descendere in aequa inque ipsos ordines impressionem facere coepe- 
runt. Tum Franco, id vero minime ferendum praefatus, bostes scilicet, qui 
paucis ante diebus suppliciter pacem petendo ad decertandum ferro nulIum esse 
in se momentum confessi fore
t, qui' superiori anno totiens ex acie fugissent, 
qui scopuIorum niviumque I latebris veIuti precariam vitam deberent , uI.tro 
victoribus insuItare, signum dedit suis, identidem iactans, ut virtutis felicitatis- 
que suae memores alacriter (5ugnam' inirent 7. Non sustinuit irruentes Turcus 
retroque per accIivum 8 versus celeritate equorum se vulneribus cripiebat. Su- 
pervenit interim reliqua equitatus multitudo parsque in desinentem iam vallem 
se recipit , pars invecta in regios subeuntes clivum deturbat eos agitql1e in 
praeceps. Illi vero 9 rursus in pIano congregati aciem restituunt pugnandoque 
acriter, quantum hostium ex collibus in aequa descenderat, per 10 vallem ipsam 
in .fugam vertunt atque insequuntur. 
LXII. Itaque Varadiensis 11, non tam militarium artium quam sacrorum 
peritus, cum videret terga dari a Turcis, relicta iam pridem statione sua, cum 
magna militum manu veluti ad partam victoriam accurrit fugientibusque 


I) Wd. militum. I) Aug. ostendereque ita se illi primam (sic); Wd. ostendereque 
se illi itaque. I) Na balm.: Incipitur pugna. ') Krak. quique. ') Kf"ak. 
et scOpulorum inviis latebris. I) .Aug., Kf"ak. in aciem prodlrent. ') Wn. 
od alacriter do f'Km napisala p6zniej
za r
ka na wyskroban6m miejscu. I) Krak. 
a'CClivum coUem. 9) Kf"ak. brak. 10) Aug. penes. 11) Na bokt': Vara
 
diensis imprudentia. 


m6wiliC niesluszDie zarzuca Kohler Andnejotvi de Palatio, ze pomyIil si
 piszllC 
jakoby Frankoban dowodzilludtmi Matka baDa, kt6ry umad 1442. Matko zyl w 1444., 
skoro dokument z dnia 30. wrze
nia 1444. m6wi 0 nim jako . iyjllCym. (Tele1ci: 
Hunyadiak Kora X. nr. 69).
		

/monumenta_VI00164_0001.djvu

			156 PHIL. CALLIMAClll EXPERlENTIS mSTORIA RERUM GESTARUM 


instando temere una cum despoto et Agriensi pervenerat ad confertissimum 
agmen in postremo 1 vallis; unde a multitudine reiecti in slnistram, despotuB 
quidem ad ordines suorum, qui pauci adhuc stabant, se transtulit, Varadien- 
Dt ?So. sis I autem eadem locorum inscitia, qua acies turbaverat, per paludes a ad 
montes evasurum se ratus in aquam se immisit foedaque equi ac sua Iucta- 
DI. 731. tione diu prius in caeno vexatus tandem submersus est. Agriensis vero' ad 
. 
lacunam circumvectus Galatam petere instituerat, mox tamen mutato consilio 
ad suos 'n pugnam rediit nee postea usquam comparuit a. 
Dl.71S" LXIII. Processerat vincendo Turcus iam ad divi Ladislai vexiIIum, nam. 
despotus cum Franco et Iuliano I, superhabundante hostium lI)ultitudine a colli. 
I 
bus, ultra qu...a-m ferri posset, cum suis retro ad munitiones cesserant. Ibi diu 
ancipiti lfIarte pugnatum; sed ubi Lesco, qui audendo hortandoque certamen 
extraxerat, multis vulneribus undique 8 confossUs moribundus ex equo ceeidit, 
halld d e Turcorum superior remanserat 7, nee iam milites tantum, sed 
CUITUS etiam oppugnabantur. Quorum nonnullos impetu primo eversos, ut di- 
ripi rex 8 vidit cum Hunyadiano prop ere illuc se movit 9, ne quod adversae 
pugn e c p aesidium suis futurum erat, ab hoste praeriperetur. Eius ad- 
ventu fortuna subito mutata est. Versi enim in fugam Turci ultra duo b milia 
passuum caesi fugatique sunt; tantus era! ardor insequentis a tergo regis. Qui 
re OC' e.r pensius Hunyadiano, tandem omissis fugientibus, rursus Iuliano et 
Franco laborantibus accurrit 10; redintegraverant enim proelium Turci ex tota 
illuc valle conversi. Superventu igitur 11 regis acrius iterum certamen utrinque 


, 


I) K,.ak. postrernam partern. I) Na boku: Varadiensis mOl"S. ') Krak. palu- 
demo f.) Krak. brak. I) Na boku: Oppugnantur regii currus. e) Krak. 
brak. f) Krak. habebatur. 8) Na boku: Vladislaus direptionern curruum 
prohibet vertitque in fugam hostes. 9) Krak. illuc contendit 10)" Krak. 
auxilio a.ccurrit. 11) Krak. brak. 


a) Pocz
tek walki opisuje Dl. kr6tko 1 me m6wi, ze Franko samowolnie 
rozpoczll,l b6j. Zapewne Kal. nie zaczerpnll,l tej wiadomo
ci znisk«ld, bo gdyby byla 
prawdziw«l-J to wiedzialby 0 tem .Andrzej de Palatio. Bi
dnie opowiada, ze biskup 
jagierski uCleka
 do Galaty, bo w istocie zmierzal ku Vlarnie. Dodal, ze su
tan 
wy51al Dajpierw okolo 6000 jazdy i ze despota byl pod W arn
, co jest nieprawd
. 
b) Dl. quatuor milia.
		

/monumenta_VI00165_0001.djvu

			PHIL. CALLI MACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 167 


exortum 1 variaqu
 adbortatio i ; hine : sacra, religiones, arae, templa cum 
decoris. prius partis foedaeque hostium fugae, gratulationes praeterea et Iaudes 
a tot principibus nationibusque adeptae, ad extremum Christianae rei spes ab 
eius diei fortuna pendentes iactabantur. Illinc non tam imperii quam etiam 
nominis Turcici finis, nisi vincerent, ostendebatur; Asiam et mare illi obiectum 
ab hostibus teneri, quae in Europa ad id locorum habuissent, in eventu eius 
pugnae periclitari; non fore, quo reverterentur victi; quacunque declinassent 
mortem cruciatumque iam pridem praeparatum incursuros. Ad necessitatem 
pugnandi accedere, quod non tantum viribus ac numero sed causa etiam su- 
periores essent, nam contra ius fasque per 
 speciem pads lacessiti 
 ; insiste- 
rent ergo I acriter, deum, foederis testem, formidinem fugamque et caedem in 
pacis fideique violatores conversurum. CeterUIll non segnioribus animis viribus- 
que pugnanlibus militibus, quam duces adhortabantur, magna utnnque caedes 
edebatur. Sed ingens Turcorum numerus suorum stragcm sentiri non sinebat Dl.723. 
_stetitque diu anceps proelium. Tandem ab illis fuga incepta multo cruentior 
fuisset, si non a caede ad praedam Christianos avertissent cameli onerarii casu Dl.721. 
eis oblati, qua hostibus insta.bant, ubi equi etiam odore aspectuque insuetorum 
animalium consternati haud facile sessoris arbitrio dirigi 6 patiebantur &. 
LXI V. Hunyadianum in diversum fortuna suorum abstulerat. Namque 
undique intentus et Iaborantibus ubique propere accurrens ad mediaID vallem 
processerat, ubi sinistra acies impressionem hostis vix sustinebat. Ceterum re- 
stituto illic proelio de rege sollicitus, cuius iuveniIis animus periculosae auda- 
ciae suspicionem faciebat, invenit eum ad Ianizaros 7 pedestre militum genus Dl. 721. 
penetrasse ibique pugnaID 8 substitisse. Magna vis non hominum modo sed 
equorum etiam eeciderat, aliis gladio confossis, aliis detruncatis cruribus ad 


I) 4ug. cohortum; Ok., L. i lA. coortum. I) Na boku: Adhortationes partium 
ad suos. - I) .Au.g. decoribus. f.) Krak. se per . . . lacessitos.' I) Krak. 
brak. I) Aug., Krak. se dirigi. ') Na boku: Vladislaus inter Ianizaros. 
I) Krak. pugnantem.- 


&) Kal. doda
 opis zgonu Leszka Bobrzyckiego i napomnienia wodz6w. Zreszbl 
do
c zgodny z Dl. Zauwazyc jeszcze wypada , ze wooing Dl. 723 (podobnie 
i A. de Palalio) kr61 rzucil si
 sam na Turk6w: regis exemplutK Iohannes 
Woymvoda Capitaneus exercitus s8CutUB est; wedlug Kal. zas kr61 wraz z Hu- 
nyadym pospieszyl na pomoc.
		

/monumenta_VI00166_0001.djvu

			158 PHIL. CALLIMACIll EXPERlENTIS mSTORIA RERUM GESTARUM 


terram provolutis; nee iam solum sed cadaverum strages pugnando calcabatur 
. 
adeoque concitatis animis instabant urgebantque vicissim, ut rabies, non studium 
vincendi videretur. Perrupit tamen Vladislaus adversam adem ablatusque inter 
hostes longe a suis creditus est iam turn aut caesus 1 aut captus. ltaque haud 
multo post, cum Turci terga iam verterent, Christiani quoqUe ex diverso, veluti 
rege amisso, fugae se committunt eodemque it tempore pars utraque cedere 
inceperat ; adeo fortuna cuique sua erat ignota in tam varia frequentique 
victoriae inclinatione. Sed ubi Ianizari Christiano rum motum animadvertere, 
sistunt ipsi pedem pugnamque instaurant. Hunyadianus autem, qui videret 
trepidatione ac Cormidine in suos con versa ubique ordines turbatos foedeque 
a multis aciem deseri, concitato equo per confertissimos hostes. ad regem 
. Dl. 7i6-726. pervenit patefactaque suorum fuga et pavore, ut retro se ageret obtestabatur 
mlnime de rerum summa desperandum dic€ns, quippe adeo raros in acie peri- 
isse, ut iactura vix apparitura Coret, si prius quam superstites fugiendo dissi- 
parentur ad munitiones et currus se cum illis reciperet. In vita ipsius non modo 
regna, quibus praeerat, sed universam quoque Europam Christianumque nomen 
periclitari. Cum interea nihilominus acriter ille in host em ferretur caedemque' 
et" fugam, quacunque se verteret I, com mittendo , donee equus e. ingenti in latus 
vulnere accepto praecipitem per annum dextrum efIudit, nee mora superirruen- 
tibris 7 Ianizaris teIorum multitudine non tam confossus est quam obrutus &. 
LX V. Substitit paulisper Hunyadianus corpus regium, si fieri posset 
recuperaturus. Sed cum reliquis effusissime diffugientibus, paucos admodum 
Valachos, qui remanserant, tam multorum impetum secum minime lalur08 


1) Wn, Wd. caesus est. 
nus regem a pugna revocat. 
ingentem faciendo -equus. 
venientibus. 


I) Krak. atque eodem. 
') Krak. caedem. 
e) Na boku: Vladislai roors. 


I) Na boktt: Hunyadia- 
') Krak. verteret 
') Aug. super- 


&) Dl. 726 powiada 0 kr6lu: magnificam md1'tem oppetiit a 731: Rex vero 
Wladislaus po81quam bellum nocte diremtutn est, nusquam apparuit nee 
tamen est repertus, qui eum aut capi aut interimi vide1.it. Bezsprzecznie oma- 
wia dwa razy Amierc kr61ewsk
 dlatego, ze najpierw poda
 fakt od siebie a potem 
wcielil do swego opowiadania slowa A. de Palatio. W przeciwienstwie do Dl. opisuje Kal. 
.. 
blizsze s
czeg6ly zgodnie z zr6d
ami tureckimi, bizantyDskimi i Thuroczem (Schtvand- 
tner: &res. Tyrnawa, I., 421.-Por6wnaj: Ostatni6lata WladYBlatva JIL, 71). 


I-
		

/monumenta_VI00167_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTJS HISTOHIA RERUM GESTARUM 159 


intellegeret, ubi unum atque aUerum conatum irritum 1 vidit haudquaquam nefas 
ducens superesse "aliquem post regis interitum, qui acceptam cladem ulcisci 
posset ignominiarnque earn delere, ad suos retro se recepit indeque, cum post 
. - 
fugam 
 iam pridem a despoto initam Iulianus, despeJ"atis omnino rebus, ce- 
dendum suaderet, sub ipsum crepusculum per mon
es in vastam silvam profu- 
git 3. l\fultique alii, quos nulla prius aut trepidatio aut fuga suorum a pugna 
averterat, subsecuti sunt ilIum ad deserta et montes; inter quos Franco et 
Iulianus f.. Totiens 5 eo in proelio et fugere et fugare utrinque contigit, ut victoria 
tandem non sit a victoribus intell
cta. Nam Turci, quorum fugam rex a primo Dl. 727. 
congressu' fuerat insecut ..IS, trepidationern in civitates circumtulerant, quasi Dl. 729. 
debellato exerciiu victor hostis ad eos oppugnandas s
tim copias foret 6 admo- 
turus. Et qui pugnare ad noctem usque perseveraverant baud 7 usquequaque Dl.727. 
vicisse credentes incertique, quo se Christi ani recepiss€nt, dum silentiurn, quod 
erat intra cuITl!s, insidias credunt, biduo a direptione praedae abstinuere &. Dl. 728. 
LX VI. In tota S pugna 9 regis virtus inprimis enituit, utpote in ul- pI. 731-732. 
timo nlortaliurn operum, quod esset obiturus. Omnia turn constantis ducis turn 
fortissimi militis rnunera implevit occursando paventibus, retinendo cedentes 
atque ubi plurimum laboris 10, spem aliquam semper ofIerendo consilio, manu, 
voce, tam hosti insignis .quam suis conspicuus. Mortis futurae 11 signa praeces- 
serant : dum armaretur del
psa manu armigeri galea et equi, cum inscensuro 


1) Aug., Krak. frustrari; Wn. r
k
 p6zniejsz
 na wyskr
banem miejscu. I) Na 
boku: Hunyadiani fuga. I) Wn. r
k
 p6zniejsz
 na wyskrobanem miejscu. 
f.) Na boku: Varia fortuna eius prelii et timor hostis post victoriam. I) Krak. 
toties. e) Aug. esset. 'I) Krak. haud se. ') Aug. tota ea. 9) Na boku: 
Vladislai \irtus in pugna. 10) Krak. laboraretur. 11) Aug. suae; Krak. 
eius; Wn. jak w texci6, lecz p6zniejsz
 r
k
 na wyskrobanem 11\iejscu. 


&) Dl. zwala wszelkie winy na Hunyadego, ktoremu zarzuca wielekroc dezer- 
cy
 i tch6rzostwo ( 725, 727-8, 733): Kal.. j>rzeciwnie wykazuje na kazdym 
kroku _ 1"oztropnosc i m
stwo wodza, kaZe rou nawet po 
mierci kr6la walczyc 0 trupa, 
chociaz ze s16w Chalcooondylasa 337, kt6ry m6\Vi, ze W 
grzy chcieli uratowac 
trupa kr6wwskicgo, ale nie mogli zwyci
zyc Turk6w, poczem dodaje: 'Xa;' akixa 
 
qr1;P'l} &ptXOPE)f1} lni 'fO)f XCJJwa,,'IJ" wnosic nalezy, ze HUDyady nie byl w6wczas przy 
kr61u. Ucieczk
 z pola bitwy wreszcie usprawiedliwia Kal. nieodzowmi konieczno
ci,&, 
ch
ci, pomszczenia kl
ski i namow,& kardynala Juliana. Nawiasem dodaj
, ze Syl- 
'Viu8: .Europa (Opera, wyd. baz.) m6wi, iz Hunyady uciekl z bitvq: in8alUtatO rege.
		

/monumenta_VI00168_0001.djvu

			" 


160 PHIL. CALLlMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 


admovebatur,. Cera insoIitaque obIuctatio. Praeterea instructis iam aciebus inter 
Dl. 7iS. exspectandum hostis adventum sereno lranquilloqu
 caelo atrox subito vento- 
rum vis oborta pleraque vexilla regiumque inprimis dilaceravit et 1 qua ventu- 
rus hostis longissime 1 ab hasta efflavit i ac mox conquievit. Et. paulo post 
dimissum conventum, in quo decreta in Turcos secunda expeditio, cum qui 
convenerant se quisque ad praeparandum' digressi essent, mota i est adeo 
DI. 691. vehementer terra, ut non privatim tantum aedificiorum partes, ut assolet, de- 
iecerit sed pleraque oppida paene tota in prodigium usque ad solum excus- 
serit, fluviorum etiam quorundam cursus alveosque commntaverit tenueritque 
vuIgo rama propter subsecutam frugum caritatem vel semina vel agros exinde 
degenerasse a. 
LX VII. Quot vero' ex utraque acie ceciderint haud facile iniri 7 
potuit, nam per vallem perque omnes colles circum frequens 8 et varia fuga- 
que 9 et caedes Cuit. Multi in lacunam et paludem delapsi immersique 10, multi 
etiam 11 late in silvis vepribusque occisi. Turci regio 12 corpore invento modicae 
altitudinis columnaID b, quae hodie quoque visitur, cum inscriptione rei gestae in 


I} .Att{J., Krak. brak 
d et do lotzgissime. I) .Aug., K,.ak. ab hastaque detraxil. 
I) Utd. sed et. ') Krak. ad se praeparandos. ') Na boku: Terre motus. 
I) Krak. brak. 'I) Aug. ratio iniri; K,.ak. numerns iniri. I) K,.ak. multi- 
plex et varia fuga magis quam caedes. ') .Aug. fuga. 10) K,.ak. mersique. 
11) Krak. brak. 11) Na boku: Corpus regium. 


.) Dl. opowiada w kilku miejscach 0 m
stwie kr61a; Kal. zebral te szczeg&y 
razem i wydal bardzo pochlebny s
d 0 Wladyslawie. Dl. opowiada tylko 0 burzy, 
kt6ra poszarpala wszystkie chor
gwie chrze
cijai1skie pr6cz proporca 
w. Jerzego, 

d
cego pod straZ
 samego kr6la; trz
sienie ziemi zas nast
pito w czerwcu 1443. r. 
(691 ). Kal., aby tern wi
ksze \Vywola
 wratenie, pol
czyl te dwa wypadki z wy- 
praw
 tureck, z 1444.; burza poszarpala, wedlug niego, inprimiB chor
giew 
. 
kr61ewsk
 a nawet dodal Kal. szczeg61 0 opuszczeniu helmu kr61ewski
0 na ziemi
. 
W ten spos6b zaznaczyl, ze wypadki te zapowiada
y bardzo wyraznie smier
 kr61a. 
b) Kal. dodal wiadomos
 0 kolumnie, kt6r, Turoy wzniesli na miejscu wy- 
parlku a ze sl6w jego quae hodie quoque 1Jisitur wynikac si
 zdaje, ze sam 
osobiacie ogJlidal miejsce bitwy. Apostrofa Grzegorza z Sanoka do umieraj,cego kar- 
... 
dynala jest tak wstr
tna, tak obraza wszelkie ludzkie uczucia, it dziwi
 8i
 wy- 
pada, ze Kal. nie czul tego i nie przemilczal 0 niej nawet w6wczas, gdyby byl. 


f.
		

/monumenta_VI00169_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM 161 


eodem loco statuerunt. Hungari vero et qui cum illis deserta petierant, praeter Dl. 728 
Valachos, locorum inscitia non 1 facile ad Danubium pervenere. Si quos tam en 


1) Krak. inscitia aegre ad. 


prawdziw«l, a prawdziw& bye nie mogla, bo wszakze Grzegorz uciekal przed posci- 
giem nieprzyjacielskim. W przedstawieniu zreszt& tej sceny w Vita Gregorii 
cap. XIII. (patrz w tym tomie nizej) i w Historyi zachodzi ta roznica, iz tam za- 
rzuca Grzegorz Julianowi, ze naduzyl powagi stolicy apostolskiej ((l-usu,s sedem 
apostolican
 perfid.iae patronam dicere ac facere) , czego w Historyi nie czy- 
tamy. Wedlug Vita ucieka} Grzegorz razem z Hunyadym. Dodal wreszcie Kal. do- 
mysl, ii Julian zostal zabity qu,ia vulgo quas.i auctor patronusque perfidiae 
invisu,s erat. 
Pozostaje ml Jeszcze O(
enic calose opisu wyprawy z 1444. r. Kal. podaje 
kilka wiadomosci, kt6rych nie czytamy u Dl.; lecz daty jego s& zupelnie fa}szywe, 
a wzmianka 0 Bobrzyckim i wiadomose 0 udziale despoty w wyprawie z r. 1444. 
nie zasluguje na \Viar
. Co si
 tyczy opisu bitwy samej wyraza si
 Kal. tak jasno 
i plastycznie, ii moze powstac pytanie, czy nie korzystal z jakiegos wiary- 
godnego zr6dla. W ydawca sam odpowiedzial niegdys na to pytanie twierdz
co 
a Kohler (37, w uwadze i 52) wpadl na mysl, ze opis Kal. opiera si
 na opo- 
wiadaniu Grzegorza. Mial on znajdowae si
 przy kr61u i st«ld m6g1 lepiej sledzic 
przebieg bitwy niz A. de Palatio. Na poz6r nicby temu przypu8zczeniu nie moina 
zarzucie. W szak Grzegorz byl pod \Varn&, jako sekretarz kr61ewski m6g1 stae przy 
Wladystawie a zreszt«l mial on napisae w dw6ch ksi
gach dzielo p. 1. Historia. de 
evocatione Vladislai reg is ad regnum Ungariae ac eitts expeditiotlibus contra 
Turcos (Vita Gregorii cap.' LIII., patrz w tyro tomie niiej), ktore rQzdal mi
dzy 
przyjaci61. Lecz c6z pisze tensam Xal. 0 udziale Grzegorza w bitwie warnenskiej 
w Vita Gregorii? Czytamy tam (cap. XIII.): Gregorius cum reliqu,is sacerdoti- 
bus, quibus nephas esset pugnae interesse, ex 1'nanddto regis in proximftm 
collem a principio se recepcrat . . . . repente undique roepta fuga regem quo- 
que ipsum e conspectu abstulit... Zatem przy kr6lu nie byl a czy stal na pa- 
g6rku, z kt6rego m6g1 widziec i ocenie przebieg walki, to takie pytanie. Bo przeciez 
Xal. jak i inni humani
ci nie licz& si
 scisle ze slowami i nigdy nie mozemy wie- 
dziec, gdzie konczy si
 u nich prawda a zaczynaj& domysly. Dlatego nie podobna 
przyznac jakiejkolwiek wartosci historycznej opisowi Kal. - Dwa tylko fakta z calego 
OplSU - 0 ile r6ini si
 od DI. -- s& prawdziwe, bo poparte innymi zrodlami. Po 


Monumenta Pol. Rist. T. VI. 


11
		

/monumenta_VI00170_0001.djvu

			162 PHIL. CALLIMACHI EXPERIENTIS HISTORIA RERUM GESTARUM . 


fortuna illuc egit fame, vigilia, siti , frigore , lassitudine ceterisque ma1is adeo 
affiixit, ut saepe doluerint ,quod non hosti potius iugulandos se praebuissent.. 
Errantes per. soiitudinem aut inedia dissolvit aut ad terras hostiles perlatos 
servitus excepit maiorque multo fuit erroris clades, quam pugnae adversae. 
Dl. 730. Iuliano 1 inter fugiendum vis illata seu praedae cupiditate sue quia vulgo quasi 
auctor patronusque perfidiae invisus erat. Id constat saucium seminudumque 
in devio saltu exhalantem animam a Sanoceo obequitante inspectum admoni- 
tumque, quod S eventus tandem planum fecisset, non fuisse deo cordi ea, quae 
contra foedus et iusiurandum more magis argutorum hominum, quam ex aequo 
et bono disputasset, cum exsecratione relictum. Hunyadianus S superato Danu- 
Dl. 728. bio cum paucis per f. Valachiam' citatissimo itinere in Hungariam properavit, 
ne rei male gestae fama seditionem tumultumve aliquem intrinsecum 5 excitaret 
aut Friderico et Boemis novandarum 6 rermn in orbitate regni occasionem simul 
et consilium suggereret. 


1) Na boku: Mors Iuliani. 
in Hungariam regreditur. 


t) Krak. id quod. I) Na boku: Hunyadianus 
f.) Krak. brak. I) Krak. domi. e) Aug. novarum. 


pierwsze opis 
mierci kr6la, po drugie wzniesienie kolumny przez Turk6w na miejscu 
bitwy; lecz oba byly w czasach, w kt6rych Kal. pisal, juz dostatecznie wy- 
ja
nione i znane , wi
c i pod tym wzgl
dem nie potr£ebowal autor korzysta
 
z dziela Grzegorza. 


...
		

/monumenta_VI00171_0001.djvu

			VITA ET MORES GREGORII S.LJ\NOCEI 


LEOPOLIENSIS ARCHIEPISCOPI 
AUCTORE PHILIPPO BUONACORSI CALLIMACHO 


WYDAI. 


Dr. LUDWIK FINKEL. 


Oryginal. Nie znamy oryginalu skreslonego przez Filipa Kallimacha 
zywota Grzegorza z Sanoka, arcybiskupa lwowskiego. Moze splonql podczas 
pozaru, kt6rego ofiarq padl w roku 1487. caly dobytek i wiele pisrn autora a ; 
moze tez pozostaje w ukryciu, z kt6rego nie udalo si
 go po dzis dzien nikornu 
na 8w
atlo dzienne wydobyc b. Strata tern dotkliwsza, ze posiadarny tylko jedn
 
kopi
, z p&owy XVI. w., czytelnq wprawdzie i dobrze zachowanq, ale wielokrotnie 
bl
dnq tak, ze zachodzi kwestya, czy z oryginalu byla sporzqdzonq. W szystkie 
inne kopie, ktorych znamy cztery, 
 bezposrednimi lub posrednimi tej kopii 
odpisami. Do rekonstrukcyi zatem tekstu w niczern przyczynic si
 nie mogq. 
Jedyna kopia. Kopia ta znajduje si
 w bibliotece Jagiellonskiej w Kra- 
kowie w. r
kopisie Nr. 2198 (dawnyrn 360 a. b.) a dokonanq zostala w r. 1555., 
jak 0 tern wyraznie czytamy na koncu odpisu: "Finis operis huius anno 
Don
ini 1555". R
kopis Nr. 2198 jest to ksiqzka in 4 0 stroll 348 grubego pa- 
pieru (ze znakiem wodnym przedstawiajqcym wieprza) liczqca, oprawna wsp61- 
czesnie w sk6r
 koloru brunatnego, z wyciskami z epoki renesansu, kt6rym 
motyw6w dostarczyla biblia i mytologia starozytna. Na wierzchniej okladce 
wybity jest napis: " Regestrum", na drugiej zaS wewn
trznej stronie (na tektu- 
rze) czytarny. u g6ry: "Idantyrsi Scytarum regis posten Al-ies et Theres, 


a) 0 tyro poiarze pisze Kallimach do :Marsila Ficina 15. maja 1488.: &ripta 
mea absumpta esse incendio, in. quo anno pretel'ito o-mnia mea perdidi, a do 
Lactantia Tebalda: tum mea, quam a1niperuna. scripta, Zeissberg. H. Kleinere 
Geschichtsquellen Polens im Mittelalter. Wi en 1877. str. 61, 67. Poniewai jed.nalcie 
iywot Grzegorza poswi
cil Kallimach Olesnickiemu okolo r.1476. i pewnie jeden egzem- 
plarz mn wr
czyl, wi
c m6g1 oryginal u tegoz pozostac. b) Ze go napisal Kalli- 
mach, to pr6cz wyraznej wzmianki w rozdz. XXXIV. i w przedmowie, pr6cz 
napisu, swiadczy Dlugosz (Hist. pol. ed. Przezdzieckiego V. 654) I. X II. A. 1477. 
w ust
pie 0 smierci Grzegorza z Sanoka (»cuius vita a Philippo Calimacho, Italo 
Florentino, egregie descripta est c ). 


11*
		

/monumenta_VI00172_0001.djvu

			164 


PHIL. CALLHfACHI VITA ET 
lORES GHEGOHII SANOCEI 


qui Aliorll11t civitatem condiderunt, U1la Jlim,i COJlse1lslt in en re[Jnantes. 
Tan-dent Alies sine prole decessit j 'lJhcrae .uall surd Bocus et DeO'lubrotus tl . 
. 
Jest to not atka z Zywota Zbigniewa Olc
nickiego pochodztlca (ob. rkp.. p. 13, 
14; - Zywota cap. III.) skreslona r
k
 wsp6lczesnq. Ponizej zas inn
 rf2k
, 
kt6r
 spotykamy takze na marginesie r
kopisu (ob. p. 108 w rf2kp., cap. II. 
i p. 132 w rf2kp., cap. XIV.): "Ioannes Broscius possidet tl , wlasnorf2czny 
podpis, znanego z zagorzalej polemiki z Jezuitami profesora Inatematyki w aka- 
demii krakowskiej, Ja,na Brzozka (Brzoskiego), kt6rego wlasnosci
 byl manu- 
skrypt w pierwszej pclowie XVII. wieku a. Pierwsze dwie strony sq niezapi- 
sane i nienumerowane. Na stronie oznaczonej Nr. 1. u gory nieznan
 rf2k
 
z X VII. wieku niedbale: "Vitae Sbignaei Cardinalis et Graegorii Sa1wcaei 
authore Philippo Calli'tnacho. Ibide'llt Interregnunt po Auguscie tl b. PoniZej 
zaS rf2k
 Brozka nastf2puj
ca nota: 
»Et a Cromero fortasse non lecti. Nam libri 28 Historiae suae sub 
:t finem sic scribit: sub huius anni principium Gregorius archiepiscopus 
»Leopoliensis, vir in studiis humanitatis et bonarum literarum non me- 
:t diocriter versatus, verum libidinoslis, cum sanus apud Rohatinum dege- 

 ret, in cubiculo pronis distensis manibus mortuus repertus est: cuius 
»vitam Philippus Callimachus, Florentinus, descripsisse dicitur. Post quem 
»plus quam duo bus annis urbs illa caruit episcopoc. 
a nizej, oddzielone lini
, ale t
 sam
 rf2k
 (Brozka): 
»Ioannes Dlugossus post eum nominatus archiepiscopus Leopoliensis. 
:t Vide Cromerum lib. 29c c. 
Na str. 3. rozpoczyna sif2 Zywot Zbigniewa Olesnickiego i sif2ga do str. 96, 
ktory w tymze tomie Monumentow wydajemy. Strony 97-9 niezapisane. Na 
str. 100 znowu rf2k
 Brozka: "Gregorius de Sanok I Anno 1433 in decanatu 
Ioannis de Dgbrowa I ad quatuor te'lnpora sanctae Luciae baccalaureus 
est factus. I Anno 1439 pron
otU8 e
t in 'magistrwm, I Vide libru'ln Facul- 
tatis Ph'l1osophiae in academia Cracoviensi tl d. 
Na str. 101 czytamy naprzod wielkimi gloskami: "Fannia Suenthoc", 
poczem dopiero dedykacy
 Zbigniewowi Olesnickiemu. Pisarz chcial zapewne 


a) Jan Broscius (BI:ozek, Brzoski) ur. si
 w roku 1581., nauki pobieral 
w aJmdemii krakowskiej, gdzie w r. 1610. uzyskaf doktorat filozofii i zostal profe- 
sorem matematyki, kt6r
 wykladal do r. 1614. Potem podr6zowat W f. 1620. 
otrzymal w Padwie doktorat, medycyny. W r. 1625. powr6cil. Walczyl zaci
cie 
przeciw Jezuitom, co. swiadczy takze dopisek marginesowy do ,cap. II. Zywota Grze- 
gorza z Sanoka. Umarl wr. 1652. Por. Franke J. N. Jan Brozek, akademik krakowski 
1581-1652. Kralq?w 1884.) nakladem Akad. krak. b) Nast
puje jeszcze wyraz 
przekreslony, jak i poprzedzaj
 dwa wyrazy przekreslone ( »Philippi Callimachi c). 
C) Por. Kromera w wyd. kolonskiem (1589) p.425 b) 428 b) 431 b). d) Por. cap. II
		

/monumenta_VI00173_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


165 


pierwotnie umiescic w tern miejscu wiersze Kallimacha do kocbanki swej Fanni, 
kt6rych sporo napisal a. Od str. 101 do 210 wyraznem, pi
knem pismem 
s k res Ion y j est z. y w 0 t G r z ego r z a z San 0 k a. Ta sarna r
ka pisala takze 
zywot Zbigniewa Olesnickiego b. Na marginesie, zostawionym na boku., znajduj2l 
si
 (t
 samq r«:kq) wi
kszeIni literami wypisane niekt6re slowa z tekstu dla 
latwiejszego oryentowania si
. Nadto jest tam kilka dopisk6w Brzozka i kilka po- 
prawek innq r
kq, co w notach, tekstu dotyczqcych, nie omieszkalem zaznac2yc C.' 
Reszta r
kopisu jest dla nas mniejszego znaczenia: strony 211-12 nie:" 
zapisane; na str. 213: 
Roku PanskiegQ 1572 w ponyedzialek przed S. MaIgo- 
rzathq 0 godzinija 18. Naijasnyeiszy Pan Sigmunth Auguste i 1. d.; poczem 
n.ast
pujq do stl'. 319 bardzo staranme przepisane akta pierwszego bezkr61e- 
wia; od str. 319 do konca stron niezapisanych i nieliczbowanych 27. 
Z j a k i ego r 
.k 0 pis u w r. 1555. przepisywal kopista Zywot Grzegorza 
d6jsc niepodobna: to jednakze pewna, ze go albo sam wielokrotnie odczytac 
me umial, albo tez byla to kopia, zawierajqca dose liczne bl
dy. Za tern 
ostatniem przypuszczeniem przemawiajq kilkakrotne: "puto legendum" (
oz- 
'dzial VIII. XXVII. XVII.), wyrazajqce odmiennq Jekcyq danego slowa; taMe 
poniekqd 6w nadpis Fannia Suenthoc, wskazujqcy, jakoby w r
kopisie, z 
t6- 
rego kopi
 sporzqdzano, znajdowaly si
 takze wiersze na czesc kocbanki, co 
oczywiscie nie moglo si
 znalese w pierwotnem, Zbigniewowi Olesnickiemu 06a- 
rowanem dziele. Jakkolwiek jednakze rzecz si
 ma 
 to pewna, ze pisarz 
XVI. wieku z wyrainym charakterem pisma nie Iqczyl grunto
nej znajomosci 
laciny. W pisowni me ma zadnpj konsekwencyi: te same slowa raz tak raz 
inaczej pisze; liczne bl
dy, na kt6re w notach zwracam uwag
, okazujq raz 
niedbalstwo, to znowu nierozumienie tekstu d. Dlatego tez lacin
 modernizuj
 


a) Por. not
 b) dedykacyi. b) Por. Wst
p do Zywota" Zbigniewa Olesnickiego, 
umieszczony na nast
pnych kartach V I. tomu Monument6w. C) Oczywisci
 tylko- 
ilekroc r
ka jest odmiennll od tej, kt6ra pisala tekst. d) Na przyklad: 
Rkp. str. 101 bene. meriti zamiast bene merito 
102 a me scribi a te mitti zam. ad te mitti 
105 theologii zaino theologiae 
110 ad morum zam. ac morum 
114 coeperit zam. coeperat 
120 imitari ZaIn. initiari 
130 et conspectu ZaIn. e conspectu 
142 poetandi zam. potandi 
155 altaro zam. altari 
156 contradictionem zam. contractionem 
176 bello zam. bellum suscipere 
203 (
ausus zam. casus i 1. p.
		

/monumenta_VI00174_0001.djvu

			166 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


a bl
dy w tekscie poprawiam. Rf2kopis ten nazy
am w notach do tekstu 
albo po prostu "Rkp. " albo w przeciwienstwie do kopii najstarszej, takze 
w Krakowie si
 .znajdujqcej Krak. 1 
Kopie z kopii. Z tej kopii pochodzq, jak jtiZ nadmienilem, wszystkie 
nastf2pne wprost lQb posrednio. Najstarsza znajduje sif2 takZe w bibliotece 
JagielloIiskiej, w rf2kopisie Nr. 59. Jest to gruby kudeks in folio 574 kart 
(str. 1148) liczqcy, w z61ut sk6rf2 z wyciskami oprawny; zawiera zas wiele 
najrozmaitszych rzeczy, kt6re podaje dokladnie p. WI. Wislocki w Katalogu 
r
kopis6w biblioteki Jagiellonskiej. Na karcie 159 do 188 wlqcznie znajduje si
 
w nim kopia zywota Grzegorza z Sanoka, rozpoczynajqca si
 od owego samego 
Fannia Suenthoc, a koiiczqca slowy: "Finis operis huius anno 1555", 
chociaz pismo swiadczy, ze pochodzi z X VII. wieku. Pr6cz pisma jest dowo- 
dem tego p6zniejszego powstania to, ze znajduje si
 w rf2kopisie na marginesie 
strony 101 a) dopisek Brosciusa przeciw Jezuitom, odpisany z r
kp. Nr. 2198, 
jak i nota tegoz przed zywotem Olesnickiego zamieszczona, ale do zywota 
Grzegorza si
 odnoszqca 
 kt6rq po.wyzej podalismy. Nadto znajdujq si
 na 
marginesie inne dopiski z r6znych czas6w i r6znych rqk a! Posiadal ten rf2kopis 
w wieku XVII. Szymon Starowolski, jak swiadczy dopisek na str. 378: "Ha1W ., 
epistolam (sc. CrOtneri ad St. Grzebski) habui a dotnino ](uczewski cive 
et consule Leopoliensi (ete.) Sitnon Slarowolski". Tq samq rf2kq jest wiele 


a) Na k. 191. »Fannia seu Fauniola Swi
tochna, arnica Callirnachi, vide infra. 
Ad quam carmina scripsit Callimachus, ut nos docuit doctissimus Seb. Ciampus 1830, 
qui editurus est cum ceteris haec carminae. Na k. 191. nizej innll r
kll Titulus ita 
corrigendus itd. por. Iiot
 do dedykacyi. Na k. 191. nizej: »Traductum in polonicum 
a Luciano Erazmo Ianuszowski ad Gazettam Cracoviensem anno salutis 1802. Tra- 
ductoris 22 ( sic) et bibliothecarii magnifici Hyacinthi Przybylski 47. c a nizej: »Fi- 
nivi traducere hunc librum ad Gazettam Cracoviensem, Idibus Augustis Ao 1802. 
Lucianus Erasmus Ianuszowski. To
 na k. 167: Interpretavit in polonicurn Lucianus 
Erasmus Ianuszowski 1802 c. (T16maczenie to znajduje si
 w istocie w Gaz. krak. 
1802; jest bardzo liche i podaje rzecz w skr6ceniu
. Na k. 162 b) przy ust
pie 
o prof. DIlbr6wce (innll r
kll): »Cuius operis autographum penes me reperitur, Iosephus 
Sierakowski c . »lllique de bello Cruciferis ingesto codicem mstum per Sbigneurn 
de Gora dedicatum 55 plagulis in scriptum Dagoe Finlandiae in Bibliotheca Acade- 
miae vidi IS. ( Stlld pochodzi wiadomosc, podana przez Wiszniewskiego w historyi 
lite
tury I. 46., 0 r
kopisie traktatu Henryka z G6ry, 0 kt6ryrn zresztll nic nie 
wi€rny. Por. wyd. traktatu przez O. Balzera w V. tomie Monumenta Poloniae). Na 
k. 170. po Ebrietas (cap. X V III.) czytamy: Vide Pomponii Melae de situ: Pola 
penes Adriaticum" IS. Inne noty, znowu innll 'r
kll, stanowill dopiski za wieraj Ilce 
tresc tekstu lub uwagi bez znaczenia. Na k. 165 b) (u mnie cap. XIII.) dodatek: 
"Id non concordat cum iis quae CaUimachus in Historia Vladislai 8cripsit".
		

/monumenta_VI00175_0001.djvu

			PHIL. CALLll\fACIIl VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


167 


odpis6w i dopiskow w r
kopisie, kt6ry bye moze przf'z _Starowolskiego zoslaJ: 
sporz
dzony. Na stronie 531 a) znajduje si
 "Epistolaru'Jn, quae res varias 
i'nprin
un
 PolonorU'lJ
 conti'nent, liber opera Valentini VidavU Gra'JJw,to- 
poli collectus a. 1568": co wymieniam ze wzgl
du na inn€! kopi
, 0 kt6rej 
poniZej b
dzie mowa. 
Pisarz X VII. wieku, kt6ry przepisywal zywot Grzegorza z Sanoka, do 
bl
d6w poprzedniego kopisty dodal sporc1 Hose swoich, kt6rych nie wymieniam, 
bo raz 
 dla nas bez znaczenia a powt6re znamy je z edycyi Wiszniewskiego, 
do kt6rej prawie w komplecie weszly, jak to zaraz okaz«:. - Ten r
kopis drugi 
krakowski nazywam zas Krak. II 
Z niego powstaje odpis z koiica XVIII. lub poczqtku XIX. wieku, znaj- 
duj
cy si
 dawniej w Pulawach, obecnie w Krakowie, w bibliotece Muzeum 
XX. Czartoryskich", pod Nr. 1340. R
kopis ten liczy 115 stroll, na 1-39 czy- 
, 
tamy: Gregorii Sa1wcei Vila. Ze odpis ten pochodzi z Krak II, okazuje 
porownanie tekstu, r6wniez jak zamieszczone od str. 40 do 115 "Epistola- 
ru'JJ
 . . . Valentini Vidavii Granwtopoli" tych samych, kt6re powyzej wy- 
mienilismy. Odpis to bardzo niedbaly i pelny bl:
d6w. ... 
Lepsz
 jest kopia, kt6r
 z pulawskiego r
kopisu pocz
1 robic Ciampi 
w sierpniu r. 1830., ale j
 p6zniej w Krakowie por6wnal i uzupetnit Swiadcz
 
o tern dwa dopiski Ciampi ego : jeden obok rozdz. X X X. (obok slOw: Quan1 rem 
utpote naturae suae adversissimam) a na marginesie: "Quae sequunt'l1r a 11UJ- 
nuscripto Oracoviensi, cun/, in Pulaviensi desiderantu:r, hausi et supplevi" 
a na koncu: "Copiato da me Sebastiano Cia,npi nella Biblioteca del Prin- 
cipe Czartoriski a Pulavia nel mese d' Agosto l' anno 1830 e da 100 stesso 
collazionato col Mss., eke si conserva nella Biblioteca dell' Universita di 
Cracovia, la prin
a settimana d'Ottobre dell' an1W 'lnedessinw". R
kopis 
Ciampiego znajduje si
 obecnie w bibliotece hr. Przezdzieckich w Warszawie b. 
Ciampi wiele bl:
d6w popra wil , tekst z nich oczyscil, ale nieraz szedl dalej, 
niZ w takich wypadkach wolno: zmienial, przerabial zdania. W koncowem 
»Finis huius operis c rok 1555. zasUlpil 1485. 
Nadto znam jeszcze jeden odpis sporz
dzony w Krakowie dla Ossolinskiego, 
w' bi
iotece Zaktadu narod. im. Ossolinskich pod Nrem 938 si
 znajduj
cy. 
Nieznany r
kopis. W Dzienniku wileiiskim z roku 1805. w Nrze 2 na 
str. 3 w rozprawie: »Rzecz' 0 dzielach elementar
ych a szczeg61niej 0 dziele 
Jana Sniadeckiego p. 1. Jeografia Matematyczna c pisze Tadeusz Czacki w no- 
cie: W zyciu Grzegorza z Sanoka, kt6re n
pisal Kallimach a w M. S. biblio": 
teki Akadeniii krakowskiej znajduj
cem si
, jest tylko mowa, ze pierwszy 


a) h",kopis Ciampiego jest nienumerowany.. Dlatego podaj
 wedle rozdzialu 
przezemnie uskutecznionego. h) Hr. Ko
stanty Przezdziecki z prawdziwll uprzej- 
mosci
 udzieli
 mi tego odpisu, za co Mu. w tern miejscu skladam serdeczne dzi
ki.
		

/monumenta_VI00176_0001.djvu

			168 


PHIL. CALLIl\IACHI VITA ET MORES GREGORII S
\NOCEI 


\\7irgiliusza i innych klasycznych uczyl pisarzow. \V drugim 1\1. S., k t 6 reg 0 
u I a m e k m i al e m z W 
 g i e r, tt S,! slowa: "Ilie disserebat de scribendis 
libris, ex quibu8 uniformiter ubiqlle '1nagistri docerent, discipuli discerentt/. 
Ja te wyrazy uwazam za mysl rzucon
 0 dzielach elementarnych c. - Sk
d 
pochodzil, z jakiego zbioru, ow r
kopis, nigdzie Czacki wyrainie nie powiada. 
Udawalem si
 z zapytaniem do czcigodnego sekretarza w
gierskiej Akademii, 
ksi
dza 'v. Fraknoi'a, czyby 0 jakims manuskrypcie zywota Grzegorza, w W
- 
grzech si«: znajdujt1cym, nie wiedziat Z wielk
 uprzejmosciq odpisal mi ks. 
Fraknoi, ze chociaz kilkakrotnie w zyciu zajmo-wal si
 zywotem Grzegorza, 
nawet poszukiwania w bibliotekach w
gierskich robil' 0 manuskrypcie mnie 
. ... 
nleznanym nlc DIe wle. 
, 
Wydanie. Zywot Grzegorza z Sanoka wydrukowal Michal Wiszniewski 
w »Pomnikach historyi i literatury polskiejc w tomie IV. w Krakowie 1837 
(str. 35-85). Wydanie to dokonane zostalo na podstawie odpisu jakiegos, 
ktory Wiszniewski posiadal z r
kopisu Krak. 11 lub jego kopii (prawdopo- 
dobnie Czartoryskich). \Vykazuje to por6wnanie tekstu, kt6re podajemy poni- 
zej, jak i wlasne slowa wydawcya. \V I. tomie jego historyi literatury na str. 48 
czytamy uwag
 0 zywocie Zbigniewa Olesnickiego i Grzegorza z Sanoka: 
, 
:t R
kopism znajduje si
 w bib Ii 0 tee e k r a k 0 w ski e j i u m n i e. Zywot 
Grzegorza wydalem w IV. tomie pomnikow c . Pozniej dopiero przekonal si
 
Wiszniewski, ze jego r
kopis i 
rakowski sq kopi
 jedynego r
kopisu i w to- 
mie I I I. tejze historyi literatury umiescil not
: »W ydalem t
 biografi
. pierwszy 
raz z r«:kopisu j e d y n e g Oc. Ale to juz na wydany tekst wplywu nie mialo. 
Kopia Wiszniewskiego, nastroszona pra wdziwie bl
dami, dala edycy
 , ktora 
moze bye chyba wzorem jak wydawae nie nalezy. Na kazdej stronie jest takie 
m n 6 s two b I 
 d 0 w, opuszczeIi itp., ze nawet wyliczac i wskazywae ich nie 
potrzeba. Zestawienie ktoregokolwiek ust
pu z edycyi Wiszniewskiego z nasz
 
przekona jak nieogl
dnie, niedbale, prawie hez korekty drukarskiej b puszczal 
zasluzony skqdinqd wydawca pomnikow historyi i literatury polskiej dzielko 
Kallimacha w swiat. 


a) Na str. 38 wyd. Wiszniewskiego czytamy wprawdzie pod notl! Brosciusa 
(por. cap. II.) te slowa: »Haec manu Ioannis Broscii in codice MS. XVI. saeculi 
huius operis inveni adnotatumc ale to jest podane w Krak. IL Natomiast nota na 
str. 45 wyd. Wiszniewskiego »kl non eoncordat cum iis, quae Callimachus in Histo- 
riis Vladislai scripsit c znajduje si
 tylko w Krak. I L Gdyby zas Wiszniewski po- 
siadal obydwa r
kopisy krakowskie nie bylby m6wil tylko 0 jednym. b) N. p. 
str. 36 posteribus; 37 diversibus, opera (zam. opere); 38 reditus progrederent 
( zam. progrederentur); 39 perfecerat ( zam. profecerat); nunsquam, praecipue 
integritas; 42 extimabat (zam. existimabat) i 1. d. i t. d. Nadto opuszczone zdania 
n. p. str. 67 (cap. XXXIV.), 68 (XXXV I.), 82 (LB.). 


:.
		

/monumenta_VI00177_0001.djvu

			PHIL. CALLTMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


169 


Miasto dalszego wywodu podaj
 tutaj zestawienie kilku miejsc wydania 
Wiszniewskiego z Krak.l1 i Czart. oczywi
cie tych miejsc, Jd6re w Krak.l 
s
 odmiennie wypisane. 


Cap. Krak. J. 
V. Cytat z Juvenala: Lectus erat Codro Pro- 
cula minor, urceoli sex I Ornamentum aba- 
ci, nee non et parvulns infra I Cantharns, 
et recubans sub eodem marmore chiron 
XI. Cum itaque in ecclesiam GI'"egorii se (?) 
recepissent (por. not
 do tekstu) 


VIII. qui magis ne temere 
XII. Inter Nissum Hebrmnque amnes 


XXVI. abigunt 
XXXII. pro qualitate morum ac vitae probos 
quid em 
XXXVI. cogamur 
X L I. Quippe raros illud petere 


X L I. Nihil enim pontificatu malUS esse inter 
Deum atque homines 


Krak II. Wiszn. Czar1. 
Lectus erat Codro procul 
a minore urceoIi sex 
ornamentum abaci, nee 
non et paulo infra. 
(czytaj
 za Krak I I. Czar1. 
\Viszn.) atnbo se rece- 
pissen t 
qui ne temere magis 
intermissum ( sic! ) He- 
brumque amnes 
a1nbigunt 
pro qualitate morum ac 
vitae quidem 
conamur 
Quippe raros illud cmn- 
petere 
Nihil enim pontificatu ma- 
ius esse inter homines 


et Deum 
i 1. d. i 1. d. Zreszt
 Hche to pod kazdym wzglf2dem wydanie nawet na 
szersze omylek swych om6wienie nie zasluguje. 
Czas powstania zywota. Czas powstania zywota da sif2 z pewn
 sci- 
slosci
 oznaczyc. Kallimach wspomina wyraznie. po dwakroc: w dedykacyi 
Zbigniewowi Olesnickiemu i w ostatnim rozdziale samego zywota, ze arcy- 
biskup lwowski Grzegorz z Sanoka j e s z c z e zyje. Musial wif2c zywot powstac 
przed r. 1477", w kt6rym tenze zyc przestat Zbigniewa Olesnickiego tytuluje 
zas tylko biskupem wlodawskim. Biskupem wloclawskim byl Olesnicki od r. 1473. 
do 14RO., ale od r. 1472. do 1475. byl takie podkanclerzym koronnym, kt6- 
rego tytulu juz dlatego nie bylby pomin
l Kallimach, ze z okazyi jego napisat 
obszern
 gratulacy
, kt6ra znowu spowodowata prawdopodobnie podkancle- 
rzego do pewnych wzglf2d6w dla sciganego humanistya. Pozostawalby wi
c 
tylko rok 1476., lub czas z nim granicz
cy (1475-7.) b. 


a) Gratulacya znajduje si
 w Acta Tomiciana 1. I. w dodatkach. Por6wnaj 
not
 e) do tekslu dedykacyi dodan
. b) Przemawia za tern wzmianka cap. XXVI.
		

/monumenta_VI00178_0001.djvu

			170 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORIJ SANOCEI 


Ocena. Ocen
 zywota, jako zr6dla historycznego, stwierdzenie jego wia- 
rogodnosci utrudnia okolicznosc, ze to, co 0 Grzegorzu z Sanoka wiemy,_ opiera 
si
 prawie wyl
cznie na Kallimachu, kt6ry przebywaj
c - u arcybiskupa lwow- 
skiego zbieral skrz
tnie rysy jego charakteru, robil obserwacye nad jego osob
 
i zyciem, sluchal i notowal jego \Vspomnie
ia i nap 0 d s taw i e t y c h d a- 
nych, tych spostrzezen i zwier-zen, kt6re si
 nigdzie nie zachowaly,. 
ulozyl cale dzielko. Takie zas spostrzezenia i zwierzenia, 0 -,He nie maj
, jak 
w tym wypadku, obfitego zasobu szczeg616w do kontroJi-, usuwaj
 si
 prawie 
, 
zupelnie krytyce. - Ze zaS w ten spos6b w istocie powstala biografia Grze- 
gorza, 0 tern przekonywamy si
 z calego ukladu i toku jej anegdotycznego, 
tego sam autor daje nam wskaz6wk
 w rozdziale XXXIV., w kt6rym opisuje 
r9 zmow y swe z Grzegor
em; 0 tern wspomina w Historyi Wladyslawa (cap. 
LXVIII.) m6wi
c, ze 0 smierci kardynala Juliana wie pd Grzegorza. z Sanoka. 
Pisal zas Kallimach nie history
 czlowieka, lecz pochwal
, apologi
 jego, 
pisal z wdzi
cznosci i stawial wz6r, godn'y nasladowania. To nie moglo nie 
wplyn
c na przedstawienie rzeczy, zwlaszcza, ze zyl jeszcze ten, kt6rego opi- 
sywat Zywot stal si
 obrazem bez cieni. Okolicznosc ta usposabia nas wpra- 
wdzie sceptycznie, ale materyalu do krytyki nie daje. Musimy przyj
c ten obraz 
taki, jaki jest, bo go poprawic nie potrafimy. 
Ale He tez niezasluzonej pochwaly dostalo si
 Grzegorzowi, He zdaI'i 
wlasnych lub innych humanist6w Kallimach w .jego usta wlozyl, He rys6w 
ludzi wielkich tej epoki dojrzal w swoim obroncy i przyjacielu - to pewna, 
ze si
 w y pad k i, 0 kt6rych m6wi, 0 pie r a j 
 nap raw d z i w e j pod- 
s taw ie, na rzetelnych wspomnieniach arcybisknpa. Co si
 z nich skontrolo- 
wac dalo, st'vierdzonen1 jest na korzysc opowiesci Kallimacha; ani j e den 
w y pad e k, przezeIi podany, nie okaz
l si
 wprost f a I s z y w y m. Pobyt 
Grzegorza w uniwersytecie krakowskim, jego stopnie akadelnickie, st\Vierdzaj
 
ksi
gi uniwersyteckie; wypraw
 pod W arn
 Dlugosz; pobyt u Gary .list 
Zbigniewa Ole
nickiegd i Dlugosza. Gospodarcz
 dzialalnosc arcybiskupa 
znakomicie objasniaj
 wydane przez prof. X. Liskego w Aktach Grodzkich 
i Ziems
ich dokumenta i akta 
dowe. Ponizej ukladamy rodzaj regest6w b 


o nap
dzie Tatar6w na Dunaj6w, kt6ry mial miejsce VI t. 1474. (D
ugosz Hist. VI. 
608 wyd. Przezdzieckiego) i 0 wieku Grzegorza z Sanoka (cap. LIV.) , kt6ry. 
w r. 1476. m6gt liczyc ledwie lat 70. Czyta
 zywot zreszt
 przed napisaniem ust
pu 
o smierci Grzegorza JaD Dfugosz, jak to wyzej poda
em (Hist. V. 654). 


b) Regesta: 
1406? Petrides, cui Sanok patriam rata dedere suam (Dlug. IV. 533) d
 domo 
Streparum (Dlug. IV. 731., AGZ: V. .180. VI. 178.) 
1428. Grz. zapisuje si
 do albumu Uniw. Krak. (Metricae studiosorum pag. 82.)
		

/monumenta_VI00179_0001.djvu

			PHIL. eALLIMACHl VITA ET \fORES GREGORII SANOCEI 


171 


wiadomosci znanych sk
dinqd 0 Grzegorzu, aby przysdemu jego biografowi 
rzecz ulat wic. 


Grz. baccalaureus (Mllczkowski Statllta 26.) 
\VierS;l Grz. z S. na smierc JagieUy (Dlug. IV. 530-1.) 
Grz. magister (Mllczkowski Statuta 31.) 
\Viersz Grz. z S. 0 smierci Zofii (\Visz. Hist. lit. III. 371.) 
Grz. uchodzi z pod Warny (Dlug. IV. 731.) 
Zbigniew Olesnicki i Dtugosz 0 Grzegorzu w \V 
grzech przebywaj
cym (Cod. 
Epist. II. 87.) 
1451. Magister Gregorius de Sanok In Leop. archiep. (Dlug. V. 81.) 
1452. 11. X. Grz. w s
dzic lwow. (sprawa 0 bydlo) (AGZ. XIV. 350.) 
16. XI. \V K
kolnikach. Grz. zatwierdza Mikotaja z Nowego :Miasta w po- 
siadaniu prebendy sw. Katarzyny na niskim zamku (AGZ. IV. 
161-2.) 
1. XII. Grz. w obec s
du we Lwowie. Sprawa z Mikolajem Sliwnickim 
w sprawie obligacyi na Malczycach (AGZ. XIV. 355.) 
1453. 13. V. Grz. obecny we Lwowie na s
dach (AGZ. XIV. 366.) 
26. VIT. Grz. nadaje bratu w6jtostwo w Stawczanach (AGZ. II. 136.) 
7. VIII. S
dziowie Iwowscy rozstrzygaj
 sp6r mi
dzy kapitut
 Iw. a spad- 
kobo Wincentego z Uniatycz Grz. obecny (AGZ. III. 138.) 
12. VIII. Gerszon zyd zeznaje, ze rou Grzegorz arcyb. pozyczyt pieni
dzy 
(AGZ. XIV. 383.) 
21. VIII. S
dziowie lwowscy rozslrzygaj
 $p6r mi
dzy mat
 Horozan
 
a Wierzbi
zem (AGZ. II. 173.) 
x. We Lwowie. Sprawa 0 zbieg6w (AGZ. XIV. 388.) 
I. " " ,,(AGZ. XIV. 507.) 
I. " Sprawa 0 chlopa (AGZ. XIV. 397.) 
I. " Obecny na s
dach (AGZ. XIV. 509.) 
I. " " ,,(AGZ. XIV. 398.) 
II. Grz. wprowadza do Krakowa Elzbiet
 zon
 Ka
. Jagiellonczyka 
(Dtug. V. 154.) 
8. IV. We Lwowie. Sprawa 0 chlop6w (AGZ. XIV. 406.) 
25. V. " Obecny na sijdach (AGZ. XIV. 510.) 
27. V. " Sprawa 0 ch
op6w (AGZ. XIV. 411.) 
7. VI. " " ,,(AGZ. XIV. 413. 414.) 
11. VI. " " ,,(AGZ. XIV. 414.) . 
21. VI. " " ,,(AGZ. XIV. 415.) 
26. VI. \V Czarnuszowicach zatwierdza uposazenie kosci
a w Bilce szla- 
checkiej przez Hrycka z Pomorzan, woj. podolskiego (AGZ. II. 
141-2.) 


1433. 
1434. 
1439. 
1441. 
1444. 
1449. 


1454. 


20. 
2. 
4. 
4. 
11. 
9.
		

/monumenta_VI00180_0001.djvu

			172 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANGCEI 


Znaczenie zas iywota Grzegorza jako zr6dla dla dziej6w w og6lniejszem 
znaczeniu podnosi jeszcze jedna okolicznosc. W c z as i e k i e d y g 0 K all i m a c h 


1454. 


27. 
1455. 28. 
7. 
22. 
11. 
14. 
1456. 2. 
19. 


2. 
5. 
20. 
13. 
25. 
26. 
26. 


VII. We Lwowie. Obecny na slldach (AGZ. XIV. 416.) 
IX. " " ,,(AGZ. XIV. 419.) 
IX. " " ,,(AGZ. XIV. 421.) 
X. " " ,,(AGZ. XIV. 423.) 
X. " " ,,(AGZ. Xrl. 426.) 
X. " " ,,(AGZ. XIV. 427.) 
X, " Grz. kupuje od Jana Dloto z Porzecza 1 zony jego 
soltysostwo w Po r z e c z u za 26 groszy, sztuk
 su- 
kna gorlickiego i konia (AGZ. XIV. 427,) 
X. " Obecny na slldach (AGZ. XIV. 428.) 
III. Grz. kupuje cz
sc w6jtostwa w Malczycach (AGZ. II. 142.) 
VII. We Lwowie. Obecny na slldach (AGZ. XIV. 451.) 
X. W polu byblickiem. Rozgraniczenie Bybla od Bokowa (AGZ. IV. 
162-3.) 
XI. We Lwowie. 
XI. 


Kupno Malczyc (AGZ. XIV. 460-1.) 
Grz. z S. staje w. sprawie swego ch
opa z Rz
sny 
(AGZ, XIV. 462.) 
Grz. kupuje cz
sc w6jtostwa w Malczycach (AGZ. 
II. 145-6.) 
X. Nowy Korczyn. Kaz. JagielL pozwala na sejmie dla licznych za- 
slug Grz. i z powodu upadku kosciola jego wykupic wsie Kamie- 
niobr6d, Czuni6w i Zuszyce z rllk tych kt6rym zastawif je Jagicl
o 
w r. 1428. (AGZ. II. 154.). Tenze pozwala Grz. z S. kupic drugll 
cz
sc Malczyc i wszystkie inne wioski az do wysokosci 100 grzy- 
wi en rocznej intraty (AGZ. II. 156.), Tenie poddaje nabyte przez 
Grz. z S. dobra juryzdykcyi duchownej (AGZ. II. 159.) 
21. XI. We Lwowie. Grz. jako jeden z naznaczonych w Nowym Korczy- 
nie "oberman6w" podatk6w obok Andrzeja ze Sprowy 
i Jana z Sienna (AGZ. V. 199.) 
Wozny zaprasza' Grzegorza z S. na slldy; tenze wy- 
mawia si
 wazniejszemi sprawami (AGZ. XVI. 3.) 
Obecny na slldzie (AGZ. XVI. 7.) 
Grz. placi Fedkowi za dzielnic
 w Malczycach (AGZ. 
XVI. 12.) 
Termin slldowy odroczony (AGZ. XVI. 12.) 
Grz. jako swiadek (AGZ. IV. 171.) 
"" " (AGZ. III. 220. IV. 57.) 


1457. 7. 
1. 
2. 
14. 
1460. 31. 
5. 


" 


I. 


" 


I. 


" 


II. 
III. 


" 


" 


III. 
ffi. 
IV. 


... 


" 


" 


"
		

/monumenta_VI00181_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SA:r\OCEI 


173 


pisal, nie znal on jeszcze w zupelnosci kroniki Dlugosza. 
Rzecz moze nie potrzehowalaby dowodu po porownaniu tego co 0 powolaniu 


1460. 5. 


12. 
1461. 6. 
1462. 16. 
1463. 27. 
20. 
20. 
1464. 2. 
16. 
1465. 14.. 
10. 
21. 


22. 
1466. 10. 
25. 


12. 
23. 


v. \Ve Lwowie. Kaz. Jagiell. zatwierdza pro parte Gregorii arch. Leop. 
nadanie Stawczan i Bartoldowej karczmy przez Ja- 
gieU
 (AGZ. II. 98.) 
Grz. pozycza Mik&ajowi Bieleckiemn 70. zl. w
g. 
i bierze Bia

 w zastaw (AGZ. II. 164.) 
XI. " Obecny na s
dach (AGZ. XVI. 422.) 
Ill. " Grz. jako swiadek (AGZ. VII. 100.) 
V. " Obecny na 8
dach (AGZ. XVI. 430.) 
XII. \V Haliczu. Grz. z Sanoka k
lpuje od 81. z Chodcza B y b 
 0 za 
300 grz. (AGZ. XII. 285.) 
XII. " Grz. obecny na s
dach w Haliczu (AGZ. XII. 422.) 
I. We Lwowie. Genuenczyk Negroni wies 8W
 Pi k u low i (" e o
ta- 
rzowi kaledralnemu zapisuje (AGZ. II. 177.) 
IV. Grz. z S. kupuje trzeci
 cz
sc Meduchy (AGZ. 11..181-3.) 
I. W Haliczu. Obecny na s
dach (AGZ. XII. 309.) 
V . We Lwowie. Kaz. Jagiell. pozwala Grz. z S. wykupic 0 b r 0 s z y n 
z r
k Piotra z Szamotu
 (AGZ. II. 185. Dlug V. 410.) 
" Grz. z Sanoka placi Piotrowi z 8zamotul 300 grz. 
za Obroszyn, drugie 300 zapisuje na Rzeczycach i kamienicy 
arcyb. we Lwowie (AGZ. II. 181-3. 186-7.) 
VI. We Lwowie. Obecny na s
dach (AGZ. XVI. 44.) 
III. W Haliczu. Obecny na s
dach (AGZ. XII. 309.) 
IV . We Lwowie. Krzysztof i Dominik z Lubienia skazani za prze- 
szkody, stawiane Grz. w pracy natloky w Lubieniu (AGZ. XVI. 
440.) 
V. W Haliczu. Obecny na s
da(:h (AGZ. XII. 310.) 
V. We Lwowie. Grz. z S. p
aci Piotrowi z Szamotut cal
 sum
 (AGZ. 


IX. 


" 


VI. 


II. 187-8.) 
28. V. W Haliczu, Grz. z S. nadaje Piotrowi z Dobiejowa i zonie jego 
dozywocie na wioskach Miedzyhorce i Siemiankowce, kupione od 
niego (AGZ. V. 210. XII. 311.) 
28. V. qrz. z S. kupuje S i em i a n k 0 wee (AGZ. II. 192--3.) 
12. VIII. W Dllnajowie in {ortalitio SltO jako komisarz Piusa II. (AGZ. 
VIII. 174-5.) 
1469. lH. I. W Haliczu. Obecny na s
dach (AGZ. XII. 320.) 
13. I III. J ' ""e Lwowie. Swiadek w sprawie eel (AGZ. III. 111-128.) 
15. II. 
26. III. ." " " (AGZ. IX. 103.)
		

/monumenta_VI00182_0001.djvu

			174 


PHIL. CALLI1\fACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


na tron w
gierski i 0 wyprawach tureckich kr61a Wladyslawa pisze Kallimach 
. 
w Zywocie a w Historyi nrladyslan)u na podslawie Dhlgosza, ale poniewaz 


1469. 27. III. \Ve Lwowie. Swiadek w sprawie ce
 (AGZ. III. 111-128.) 
2B. Ill. )" " " (AGZ. IV. 187. V. 213.) 
8. IV. Pozwolenic pobierania da w Dunajowie (AGZ. V. 129-130.) 
2
: 

:} We Lwowie. Swiadek w sprawie eel (AGZ. III. 130-1.) 
23. IV. Ugoda 0 sadzawk
 (AGZ. XII. 325.) 
1470. 5. l. We Lwowie. Jan Chodorowski pozwala Grz. wykupic Kuropatniki, 
Czuniuw i Budy16w; wsi swoje z zastawu (AGZ. II. 200.) 
8. I. W Haliczu. Obecny na s
dach (AGZ. XII. 331.) 
4. V. 'Ve Lwowie. Obecny na s
dach (AGZ. XVI. 454.) 
25. VI. \V poblizu Halicza. Ougraniczenie Bybla od kr61ewskich wiosek 
(AGZ. II. 201.) 
23. VIII. We Lwowie. Kaz. Jag. ustanawia jarmarki w Dunajowie (AGZ. 11.203.) 
1471. 5. II. W Malechowie. Jan Jara z Malechowa poleca Grz. kleryka (AGZ. 
VI. 141.) 
4. I. \Ve Lwowie. Obecny na s:};dach (AGZ. XVI. 465.) 
4. I. " Andrzej z Sienna zastawia za 50 grz. \V yspyski Grz. 
z Sanoka (AGZ. XVI. 466.) 
27. IV. 
, Obecny na s
dach (AGZ. XVI. 470.) 
10. VI. " Grz. z Sanoka przekazuje "kanonikom Iwowskim dzie- 
si
ciny arcybiskupie z lan6w lwowskich (AGZ. VI. 147.) 
1472. 7. I. \V Haliczu. 1\liko
aj, kan. lwowski, pleban rohatynski wies swoj
 
Pod win i e Grz. z S. zastawia (AGZ. XII. 385.) 
We Lwowie. Grzegorz z S. i St. Chodcza uk
adaj
 przepisy dla 
jarmarkuw we Lwowie, kt6re kr61 zatwierdza (AGZ. VI. 157-fi1.) 
IV. \Ve Lwowie. Grzegorz z Sanoka pisze do Kaz. Jagiell. w spra- 
wie Lwowian (AGZ. IX. 105-7.) 
IV. " Grz. z S. do Zbigniewa Olesnickie
o w tejze sprawle 
(AGZ. IX. 107--8.) 
VII. W Haliczu. Grz. obecny na s
rlach (AGZ XII. 348.) 
d.) Elibiela Golog6rska zastawia Grz. z Sanoka W y c i n za 600 grz. 
(AGZ. II. 229.) 
I. W Haliczu. 8prawa 0 ch
opa zbieg
ego do Grzegorza (AGZ. XII. 350.) 
Odpowiedz Gabryelowi biskupowi agrienskiemu wierszem (Miechowita 
lib. IV. cap. 63.) . 
I. \Ve
Lwowie. Grz. z S. i inni poswiadczaj
, ze odebrali,od rajc6w 
Iwowskich szkatu
k
 z dokumentami, oddan
 im do przechowa- 
nia w r. 1454. (AGZ. VI. 177.) 


27. 
29. 
13. 
1473. (b. 
11. 
1474. 
3.
		

/monumenta_VI00183_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GRF;GORII SANOCEI 


175 


i bez t(
go jest. niezawodne tej waznej okolicznosci stwierdzenie , Wl
C Je 
tutaj przytaczamy. 
Udowodnilismy powyiej, ie iywot GI,:zegorza pows{al okolo f. 1476., w ka- 
idym razie przed smierciq arcybiskupa, przed r. 1477., kiedy Zbigniew Olesnicki 
byl jeszcze biskupenl wloclawskim. Temu Zbigniewowi poswi
cil Kallimach 
takze drugi iywot, jego stryja, Zbigniewa kardynala, ale juz jako arcybisku- 
. . 
powi gnieznieIiskiemu i prymasowi. Zywot wi
c -Zbigniewa kardynala napisal 
dopiero po r. 1480., w kt6rym Olesnicki na arcybiskupstwo post
pil. W tym 
zas zywocie nie znal jeszcze Historyi Dlugosza Kallimach, jak \0 obszerniPj 
dowodzimy u wst
pu do edycyi Vitae Sbignei Cardinalis; nie m6g1 jej za- 
tern znac na kilka lat przedtem. 
Okolicznosc ta wydaje mi si
 dlatego waznq, ze: 1) mozemy po jej 
. 
skonstantowaniu uwazac. szczuple wiadomosci Kallimacha w Zywocie j a k 0 
niezalezne od Dlugosza zr6dlo do historyi Wladyslawa; 2).mozeIny 
z »Hist. de Vladislao,c w y I q c z y c I a two to, co (acz je Dlugosz potwierdza) 
nie pochodzi z historyi Dlugoszowej; raczej moglo si
 dostac z zywota do 
Dlugosza, bo (jak wiemy) ten ostatni biografi
 Grzegorza czytal; 3) mozemy 
wreszcie oznaczyc co i il e d 0 w i e d z i a I. s i 
 K a II i m a c hot e j e p 0 ceo d 
G fz ego r z 'a. 0 wsp6lnem zatem zr6dle Dlugosza i Kallimacha jakoby w za- 
. gubionem dziele Grzegorza, powinnismy myslec przestac. 
. 


1474. (b. d.) Grz. z S. broni si
 w Dunajowie przeclw Tatarom (Dlug. V. 608.) 
17. III. We Lwowie. Grz. - z Sanoka i inni biskupi robi
 nadanie cechowi 
garncarskiemu we Lwowie (AGZ. VII. 132-3.) 
1475. 11. IV. " Grz. z S. kupuje cz
sc Pod u sow a (AGZ. II. 213.) 
21. IV. " Obecny na s
dach (AGZ. XVI. 475.) 
8. V. W Haliczu. Obecny na s
dzie (AGZ. XII. 367.) 
9. V. " Nowy uklad z Karnkowskim 0 stawy w Medusze 
(AGZ. XII. 370.) 
5. x. Obecny 
 Gwoidzcu przy fundacyi koscio
a (AGZ. VI. 184.) 
3. XI. We Lwowie. Kupuje Czarnuszowce, wykupuje Oleszczyce 
(AGZ. ll. 215--17.) 
6. XI. " Obecny na s
dach (AGZ. XVJ. 180.) 
20. XI. W BaIiczu. Obecny na s
ach (AGZ. XII. 377.) 
25. XI. " " ,,(AGZ. XII. 380.) 
1. XII. We Lwowie. Kupuje cz
sc wsi Poluchowa (AGZ. 11.217-19.) 
1476. 5. I. " Obecny na s
dach (AGZ. XVI. 477.) 
3. II. " " ,,(AGZ. XVI. 479.) 
10. VI. " Wadyum sklada (AGZ. XVI. 189.) 
1477. 3. I. " Obecny na s
dach (AGZ. XVI. 484.) 
29. I. Grz. z Sanoka umiera w Klikolnikach (Dlug. Hist. V. 634.)
		

/monumenta_VI00184_0001.djvu

			176 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


Widac zas z Zywota jak malo wiedzial piszqc go Kallimach 0 wypra- 
, 
wach tureckich. Ciekawq jest takze rzecz
, ze w Zywocie zakresla daleko 
szczuplejszy. zakres dzlalania Grzegorzowi niz p6iniej w historyi; 0 radach 
Grzegorza w chwili wezwania krola przez Litwin6w do powrotu nic nie wspo- 
mina; 0 jezdzie jego do Polski, aby 0 pierwszej kr6la wyprawie doniesc, nie 
pisze, ani 0 dzialaniu jego w W
grzech, ani 0 rozmowie z Turczynem (Hist. 
de Vlad. cap. VIII. XVIII. XXI. XXXVI) Byloby to poniekqd takze dowodem, 
ze obecnosc jeszcze na tym swiecie Grzegorza powstrzYlnywala pochopne do 
pochlebstw pi6ro humanisty, pot6wno jak dowoden1 wyzszosci m
za, kt6remu 
tak pi
kny pomnik stawial Kallimach za zycia. 
Znaczenie w literaturze historycznej biografii Grzegorzowej nie konczy 
, 
si
 na tej ocenie jako zr6dla historycznego. J est Z y w 0 t ten pie r w s z 
 , 
n a j d awn i e j s z q b i 0 g r a fi q w Ii t era t u r zen a s z e j, do kt6rej wnosil 
Kallimach nowq, nieznanq dotqd galqz. Szedl w tern za powszechnym pr
dem 
humanizmu, kt6ry rozwinqwszy bujnie indywidualizm czlowieka, pobudziwszy 
w nim ch
c slawy na tej ziemi, zwr6cil takze bacznq uwag
 na r6zniqce si
 
cechy charakter6w. Wieki srednie Uumily indywidualny rozw6j jednostki, wi
c 
si
 nim takze nie zajmowaly, chyba tylko 0 tyle, 0 He - sluzyl ku czci Boga 
i kosciola. Biografie swi
tych, legendq oplecione., nie zycie jednostki, ale jej 
poswi
cenie si
 idealom sredniowiecznego zycia, przekazywaly pami
ci i za 
godny historyi przedmiot poczytywaly. Byly wi
c - i liczne zywoty swi
tych 
lub historye kr616w, ale biografii ludzi nie bylo. Z budzeniem si
 dopiero huma- 
nizmu, naprz6d Florencya zaszczepila, na obumierajqcem drzewie sredniowie- 
cznej historyografii, opis zycia i charakter6w, juz nie tylko swi
tych lub 
wladc6w, ale osobistosci niepospolitych. Poniewaz zas nie odrazu umiano ujqc 
istot
 czlo.wieka, calosc jego, zajrzec w glqb duszy Judzkiej, -- wi
c przynaj- 
mniej zhierano to, co na t
 wewn
trznq stron
 jego wskazywalo; zwyczaje, 
powiedzenia, sposob zycia, zapatrywania na gl6wne kwestye zycia i nauki a. 
Takq biografi
 pierwszy u nas dal Kallimach, cudzoziemiec, zagnany losami 
nad Wisl
, ale dziwnie szybko obyty z nasz)"lni stosunka:mi. Napisa
 rzecz nie- 
zmiernie ciekawq i charakterystycznq, odslonil nam jednq postac xv. wieku 
w pelni prawdy, bo na osobistej, bystrej i pilnej polegajqcq obserwacyi. Szkoda, 
ze zywot ten rychlo nie dostal si
 w szersze sfery; bylby niezawodnie wrw. 0 - 
lal u nas wczesniej biograficznq literatur
, kt6rej tl"1 k wielki brak. 


. . 


a) Obszerniej Eicken H. Geschichte und System der Mittelalterlichen Welt- 
anschauung, Stuttgart 1887. str. 663-671. Burckhardt J. Die Cultur der Renaissance 
.3. Aufl. v. L. Geiger, Leipzig 1878. II. 47-58. Voigt G. Die Wiederbelebung des 
Classischen AJterthums 2. Auf!. Berlin 1881. 11. 507-8.
		

/monumenta_VI00185_0001.djvu

			VITA ET lVIORES GREGORII SANOCEI 


LEOPOLIENSIS ARCHIEPISCOPII 


AUCTORE PillUPPO BUONACORSI CALLIMACHO. 


Reverendissimo J Domino Patrique amplissimo, Sbigneo de Olesznycza a, bene 
merito s, Episcopo Vladislaviensi, Callimachus j S. D. 


Ea, quae breviter conscripsi de n10ribus ac vita eius VIrI, cuius facta, tuendo 
in me ab hominibus sceleratis, non solum imitatus es, sed propemodum supergressus b, 


1) W rkp. nie ma tylulu. Po dedykacyi nast
puje tytul skr6cony. Uzupelniam go wedle Krak II., 
gdzie na str. 160 czytamy: Titulus ita corrigendus: Callimachus in vitam et mores Grego- 
rU &ulOcaei arch. leop. dodaj
c imi
 i nazwisko rodowe autOl.a i zmieniaj,!c wedle modly! 
uzywanej w Monumentach. I) Nad dedykacy
 czytarny w rkp. nFa'llnia Sue'lJ,thoc U , 
imi
 kochanki Kallimacha. Kopista chcial zapewne odpisywac w tern miejscu wiersze Kalli- 
macha do Fanni, kt6rych wiele napisal. Por. Hist. Vlad. cap. VII. i \Viszn. Hist. lit. III. 479. 
8) W rkp. bene tMriti. f) W rkp. Calimadtus. 


a) Zbigniew Olesnicki m
odszy byl biskupem kujawskim (wloclawskim) od r. 1473. 
do 1480.; od r. 1472-5. podkanclerzym koronnym. Por. \Yst
p str. "169. b) SzC'zegQy h
j 
obrony nie s
 wiadome. Prawdopodobnie wszakie odnosz
 si
 te 
owa do obrony w spra- 
wie wyroku, kt6ry zapad
 na Kallimacha w r. 1470. na sejmie w Piotrkowie wskutek 
oskarzenia przez legata papieskiego (... prius damnatus quam cognitus.. .). Bronil Kalli- 
macha naprz6d Dzier
aw z Rytwian, wojewoda sandomierski, kloremu prze
a
 obszerny 
o sprawie swej memoryal (Acta Tomiciana I. Appendix). .\Y nim jeszcze 0 Olesnickim nie 
wspomina. Jednakze w r. 1472. kiedy tenze z scholastyka krakowskiego zostal podkancle- 
rzym, Z okazyi czego Kallimach obszernt} skreslil gratulacy
, m6g
 zapisac si
 scigany 
humanista w poczet uczni6w uniwersytetu krakowskiego i odt
d bezpiecznie w Krakowie 
przebywac. Juz 29. kwietnia 1472. pisa
 Grzegorz z 
anoka do Zbigniewa: Si quando 


Monumenta Pol. Hist. T. ,. I. 


12
		

/monumenta_VI00186_0001.djvu

			liR 


PHIL. CALLDJACHI VITA £1' MORES GREGORII SANOCEI 


a te inprlmls legenda existimavi, ut exinde colligas beneficium tuum apud. eum homi- 
nem collocasse, qui gratissimus 
sse const1e\T
rit et qui vel hoc uno genere officii 
parem, atque illi, gratiam fibi referre possit ar velil. Sed et dignissiInum erat, ut 
illius tota vivendi ratio tibi cognita foret, cui us particulam optime teneres. Legas 
itaque grato animo ea, quae summa gratitudo et a me scribi et ad 1 te mitti per- 
suasit. GI'atulerisque tibi, quod, ut ceteras Olnnes actiones fuas ab imperitis popu- 
laribusque ingeniis sapientissime seiunxisti, ita in hac una mIun1 omni genere yirtutis 
praeditum, cui te confornlares, elegisti. Sed et patriae nationique tuae non medio- 
criter gaudeas, quod imlnortalis Dei beneficio tali fanquam viro ornata est, qualem, 
si aut Graecia aut Italia protulisset, veluti lumen atque ornamentum coluisset. 
Quod vero ad omen vitae attinet, quae veluti de mortuo scripta est, cum vivat 
feIicissime a ilJe, de quo scribitur, immortalis Deus vertet in n1elius et, quod sna 
benignitate dignum est, multos annos id verae virtutis exemplar conservabit. Sed et 
fieri consuevit, ut vivorum facta sic litteris mandarentur, si modo digna pssent, 
quae posteris innotescerent. Propterea, CUln supez.sit adhuc et in notitia hominum 
versetur ille, cuius facta describuntur, nulla est licentia fingendi comn1entandique 
laudes, quarum vanas J adultationes res ipsa detegeret ac retractaret. Heliquum est, 
ut quem praeter omnes sapientissime de me sensisse hoc facto tuo confessus es, in 
ceteris quoque cum commendatione imitari posse intel1igas, praesertimque in servi- 
tutis meae solatiolo tuendo ac benignissime tractando. Id enim, quod Fanniella S fuit 
in exilio meo, id nunc est Drusilla in servitute b. Illud tristissimum, hoc infimum 
gradum miserandae fortunae obtinet, utrumque calamitosum, utrumque miseratione 
dignissimum, ac proinde quocumque genere solatii merito relevandum. Vale. 


1) W rkp. ate. ') Pierwotnie bylo w rkp. nullas 1 kt6re przekreslila i na marginesie 
napisala ta sarna r
ka vanas. 8) Na marginesie wi
kszemi literami: Fannia. 


Philippum nostrum \Tideris, rogo, ut nunquam sine bonis auspiciis eum intuearis i t. d. 
Liske X. Akta grodzkie i ziemskie IX. str, 107. Por. takze Zeissberga H. Poln. Geschicht- 
scbreibung. Leipzig 1873. str. 355 - 8. 


a) Grzegorz z Sanoka, arcybiskup lwowski, 
Historia ,:. 654. Por. Zeissberg 1. c. 348 nota 4. 
Kallimacha u OJesnickiego nic zresztll nie wlemy. 
Zeissberga I. c. 355. 


umart 29. stycznia r. 1477. Dlugosz, 
b) 0 Drusilli jak i 0 sluibie 
o Fannieli zob. rozdzial LIII. i por.
		

/monumenta_VI00187_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


li9 


Ca]limachus 1 in vitam Leopoliensis archiepiscopi a. 


I. Gregorio Sanoceo nobilita.c:; ex utroque parente fuit b. Natus est in Sarmatia, 
non procul a fonte IstuIae c, in pago ignobili, in quo infantiam exegit. Puer una cum 
patre in vicinum oppidum migravit cgeptusque est erudiri. Duodecimum annum agens 
fortunae se comlnisit, duriora quaeque tolerare paratior, quam paternam
acerbitatem, 
cui ferendae impar cum esset, adversari nefas putabal. Itaque, prout eum ferebat 
impetus, modo hanc, modo illam civitatem adiens,. nusquam perseveravit, donee, 
Cracoviam venit. Ibi aliquamdiu substitit litterisque operam dedit. Mox, cum' .publica 
omnia et privata negotia germanica lingua tractari animadvertisset, in Germaniam 
ulira Albim d fluvium penetravit, brevique tempore propter versatilem linguam ita 
exlerno. idiomati se accomodavit, lIt exinde dubium fuerit patriumne an peregrinum 
sermonem concinnius pronunciaret. Quinquennium ea in peregrinatione absumpsit, 


1) 'V rkp. Calimach'ltS. 


. 
a) Zycie Grzegorza z Sanoka opisali Wiszniewski M. w Rocznik
 Towarz. Nauk. 
krak. z ,r. 1841 (poczet nowy 1. I., ogoln. zbioru XVI. str. 33--52) i wHist lit. III. 
z 36--261; Seredynski WI. w Przeghldzi
 polskim z'r. 1867. II. str. 107-127; Zeiss- 
berg H. Die polnische "Geschichtschreibung, Leipzig 1873. str.:344 --49. Wszystko co 
c Grzegorzu wiemy, pr6cz drobnej .wzmianki Dlugosza, opiera
 si
 n1i zywocie Kallunacha. 
Por. Wst
p str. 170 itd. b) Dlugosz podaje, ze byl "de domo Streparum" ('V:. 731) ,tj. 
trze- 
mienczyk6w (por. Dlugosza Insignia seu C1eoodia, Opera I. 563). Za sztacheclwem pr74e- 
mawia stanowczo piecz
c, kt6rej jako arcybi
kup uzywa: na tie _czerwonem S t r z em i 
. 
Zachowala si
 ona w archiwum miejskiem 
wows1tiep1 Nr. 206, 207, 245 (X. Liske, 
Akta grodzkie i ziemskie 1. V. 180 -1, t. VI. 178) i dokument kt6rym Grzegorz z Sa- 
noka w r.t 1453. nadaje Stawczany "nobili Paulo Dlugoss de Sanok, -germano nostro 
car-issimo" (X. Liskego, Akta grodzkie i ziemskie II. 137). Ojciec Grzegorza. nazywal' 
si
 Piotr: saID powiada na kOlicu poematu - ria smierc Jagielly (Dlugosz, Hist IV. 533): , 
Petrides cui Sanok patrwm {ato dedere suam; w metryce uniw. krak. zapisal si
: 
Gregorius Petri de Sanok dedit 1111. gr. Por. Zeissbe
g l. c. 345 nota 2. W aktach 
sanockich, wydanych przez prof. Liskego (1. XI.) nie znajdujemy rodziny Grzegorza. Raz 
tylko wyst
puje jako s
dzia W slldzie magdeburskim Petrus Dlugosz (t. XI. 350). Por. tez 
rozdzial XX. C) lstula (Vistula) 1. j. Wisla. Por. Aeneas Sylvius, De Europa 
cap. XXIX. d) Albis t. j. Elba, I.aba. 


12*
		

/monumenta_VI00188_0001.djvu

			180 


PHIL. CALLlMACHI VI'!'A ET MORES GREGORII SANOCEI 


quo tempore diversis in civitatibus, cum doctus apprime iam esset, litterario ludo 
praefuit, perqu(l discipulorum mercedes alimenta vestemque ac cetera humanae vitae 
necessaria conquisivit, cum interea nihil a domo subveheretur sibi. Sed et peculiarem 
quaestum in dextra habuit exscribendo 1 libellos, discipulis necessarios, in qua re 
plurimurn excelluit a. Nam praeter id quod proprio modo litterarum characteres 2 expressit 
exactissime, cuiuscmnque chirographum, cum volebat, facile imitabatur. Quae facultas, 
si depravato cuiuspiam ingenio contigisset, potuit errores inextricabiles et iacturae 
plenos inter mortales excitare. - Fuit etiam illf naturalis quidam affectus ad musi- 
earn, cui propemodum natus videbatur, siquidmn percipiendis disciplinae illiusmodi 
praeceptionibus ingenio promptissimo erat: ad modulationem vero vocem habebat 
elegantissimam , quippe solidam et sonoram, et in qua non minus sua vitatis esset, 
quam splendoris. Ea res plurimis in locis magno usui illi cessit et honori. Nam quos 
in admiration em sui propter litteraturam non adduxisset, musica aUrahebat. Sed 
inprimi q . redeunti Cracoviam vocis splendor ac modulandi ratio profuit. Namque ad 
id tempus ea civitas theologiae S potissin1um dedita, obmissis fere ceteris disciplinis 
liberalibus, musicam inter prima ducebat, Clims maxime oper
 divinae caerimoniae 
quam solenniter procurarentur. Itaque in ipso initio reditus sui Gregorio pluri- 
mum ab omnibus Cracoviae tribuebatur, quia ea in arte excellehat, cuius pra'e- 
sertim studio civitas teneretur. Ceterum ille mox novam de se admiration em apud 
omnes excitavit. 
II. Coepit enlm Buccolicon carmen Virgilii publicitus interpretari, cuius et no- 
men et auctor ad earn diem extra omnium notitiarh ea in regione fuerat b. Tanto 
itaque consensu novitas rei ad eum audiendum homines attraxit, ut nemo fuerit, 
qui modo litteras nosset, qui non ad ipsius auditorium conveniret. Una erat vox 


1) 'V rkp. exscr'ibendos. 


') W rkp. carachtheres. 


8) W rkp. bl
dnie Thoologii. 


a) Bibtioteka Jagiellonska posiada r
kopis pergaminowy, J. Bocaccia, Genealogia 
deonlm gentilium, na kt6rego ostatniej stronie s
 slowa: »Iste liber est M. Gregorii de 
Sanoc etc. quadragessimo primo I
cobi«. Zeissberg radby w nim widziec autograf Grzegorza 
(1. c. 345). b) Czy istotnie Grzegorz pierwszy bukoliki czytal w Krakowie, trudno 
orzec. Dr. Seredynski w nocie do zycia Grzegor
a (Prz. polski 1867. II str. 110) sta- 
nowczo temu przeczy, twierdzijc, ze Grzegorz nie wyklada
 nigdy na wszechnicy a sielanki 
Wirgilego juz przedtem byl'y u nas znane. Dowodu jednakie ni
 przytacza. Zeissberg 1. c. 
i Szujski J. w dzi
ku p. t. Odrodzenie i Reformacya w Polsce (Krakow :1881.) id21 za 
podaniem Kallimacha. 


: .
		

/monumenta_VI00189_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHl VITA ET MORES .GREGOR1I SANOCEI 


181 


inter omnes litteratos, tunc primum eis lumen illuxisse, cuius beneficio ad verum 
iter doctrinae progrederentur, cum antea, deviis -erroribus'impliciti, citius consene
- . 
cerent, quam ad laborum suorum fructum aliqt;lem discendo pervenirent. Primus 
itaque sordem ac squalorem, quem recentiores grammatici discentium ingeniis offude-: 
rant, detegere- orsus, cultum ac splendorem antiquae orationis Cracoviam induxit 1, 
tanto omnium favore, ut non modo praeter spem, sed etiam praeter voluntatem 
suam fuerit mox in disciplinis' liberalibus magister declaratus, cum re vera nondum 
eas artes attigisset, per quas ad id tituli pervenitur 8, sed circa rhetoricam J et 
poesim, cui naturaliter afIectus erat; ingenium continuerat et supra quam pateretur 
illius temporis ac regionis incondita doctrma, in utraque facultate profecerat. 
III. Absolutis Buccolicis aggredi Georgica destinaverat, sed. accitus a Ta.rnoviensi 
domino S institutum obmisit, cumque id oneris frustra a se deprecari conatus esset, 
ipsius filios erudiendos recepit b. In ea cura carmen excudere orsus versiculos non- 
nullos edidit, inter quos epitaphia, per quae avum patruumque discipulorum S!l0ruffi 
defunctos aeternitati commendavit. Quae res, ad ea tempora insoJita, sic omnium 
animos grata quadam novitate pellexit, ut mox rege Vladislao vita functo, non me- 
diocri ambitu optimates regQi a Gregorio impetraverint, quod epitaphio regem exor- 
naret C. Ipse, cum aegre pateretur abesse a consuetudine doctorum hominum, post 
mensium nonnullorum moram persuasit, ut una cum disci pulis Cracoviam mittere- 
tur, ubi propter librorum copian1, litteratorumque hominum frequentiam non solum 
melius, sed facilius etiam possent erudiri. Dum itaque Cracoviae ageret et discipuli 


1) Na marginesie 1"
k
 inn
 prawdopodobnie Jana Brosciusa (por. 'Vst
p) te slo,)Va: Non 
fuerunt illis .temp()ribus Iesuitae in Polonia, (,.ustra ergo gloriatttur a Be prim-una litte- 
, 
ras humanio1'es inductas. Sed O1'i.chovittS. Rosius, Cromerus aliique viri eruditissimi 
an classes Calissienses percrtr,'erunt P j) 'V rkp. rhethm.icam. 8) Na marginesie: 
TartW1.)ius. 


a) Por. Statuta nee non liber promotionum philosophorum ordinis in univ. Iagiell. 
ed. Muczkowski Cracoviae 1849.: w r. 1433. zosta
 Grzegorz baocalaureus, 1439. ma- 
. ' 
gister (p. 26, 31). Z tego samego albumu filoz. fakultetu pochodzi notatka (prawdopo- 
dobnie) Brosciusa, umieszczona w rkp. na str.l00, 0 czem zob. Wst
p str.164. 
) Jan 
Tarnowski, wojewoda krakowski, mial pi
cill. syn6w. Por. Archiwum XX. Sanguszkow, 
Lw6w 1888. 1. II. str. 156 i nas1. Jan Tarnowski nie zyl juz w r. 1435. (tamze str. 153f 
C) Epitaphium podaje pod r. 1434. D
l1gJsz '(Hist. IV. 530--33). Powsta
o ono juz po 
koronacyi Wladyslawa (w lipcu 1. r.), 0 kt6rej jest wzmianka. \Vtedy Grzegorz nie by
 
jeszcze magistrem, jakim si
 tez sam nie nazywa.
		

/monumenta_VI00190_0001.djvu

			182 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


propter egregiam nobilitatem suam quotidie apud regulos Wladislaum et CasimiJ:um 
diversarentur, factum est 1, ut non solum in notitiam regulorum verum etiam in 
amicitiam venerit, a quibus maxime propter doctrinam et dexteritatem ingenii dili- 
gebatur. Sed imprimis erat illis admirationi scriptura ipsius, cui us dignitate et decore 
capti, prout animus concupierat, modo haec, modo ilIa sibi exscribenda tradebant. 
IV. In eo veluti faventis fortuna
 cursu,. cum par apud omnium ordinum ho- 
mines propemodum de eo vigeret exspectatio, quam vitae ac 51 morum elegantia 
qv.adam quotidie augere conabatur, confugit ad eum Crater., minor natu, quem 
propter sordidum ingenium pater, alioquin difficiIis, abdicaverat. Nusquam alias visa 
tan18; disparitas animorum: in isto summa modestia, praecipua vitae ac morum 
integritas, virtutis eximium studium, vitiorum immortale odium; in iUo undique 
lrixuria eminebat, vita et mores corruptissimi, nullius virtutis cura, et omni genere 
vitiorum contaminandi se velut ardor a immodicus; congruebatque tam pravo ingenio 
sordida et vilis vestis ac ceteri habitus foeditas squalorque in toto corpore adeo, 
ut nibil aeque appareret inquinaturum Gregorii' splendorem, quam si fratrem agnos- 
ceret. Ipse tamen satis certus nihil ad se pertinere, quicquid natura cum fratre 
egisset, illum, benigne susceptum, pauculos dies apud se habuit. Mox divisa cum eo 
parte rerum, quas labore et industria sua conquisierat, dimisit asseverans, multo 
plus tribui pro tempore oportere' naturae' virjbqs, quam vanitati blandientis fortunae-; 
hanc levem ac commutabilem, ilIa stabilia et perpetua esse. Cumque quid am mirari 
se diceret, quomodo fieri posset, ut iidem parentes tam diversae naturae filios pro- 
creassent, inquit: in eodem frutice spina et rosa nascitur. 
V. Eodem tempore casu ad manus eius devenere satyrae Iuvenalis, quas cum 
studiose legeret, in illud incidit: 


»Lectus erat Codro Procula minor, urceoli sex, 
Ornainentuin abaci, nee non et parvulus infra 
Cantharus, et reclIhans sub eodem marmore Chiron c b; 


1) Wiszn.. zmienia na accidit(!) 


t) W rkp. bl
dnie ad mm-utn. 


8) W rkp. ardore. 


.) Por. cap. XXXII. 0 rodzinie Grzegorza nic nie wiemy. Do brata Grzegorza, Pa- 
wla, odnosi si
 dokument z 26. Iipca 1453., kt6rym Grzegorz nadaje mu za zgod
 kapi- 
tuly w.ojtowstwo we wsi Stawczanach: Liske, Akta grodzkie i ziemskie 1. II. 136 - 8. 
b) D. I. Iuvenalis Satira tertia, wiersz 203 -- 5. Por. Bibliotheca classica latina 
Parisiis 1823. t. 33 -- 34. D. I. Iuvenalis Sexdecim Satirae rec. N. E. Lemaire, gdzie 
w objaSnieniach czytamy (str. 207): Codro pauperi cuidam; LectU8 Procula minor,
		

/monumenta_VI00191_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORJI SANOCEI 


183 


Et paulo infra: 


»Nil habuit Codrus: quis enim negat? et tamen iUud 
Perdidit infelix totum nihil c et cetera a. 


Ex qui bus ingeniosus iuvenis iJIico animadvertit doctorem Dambrowka 1, qui tunc in 
Polonorum historias commentaria scribebat a, statim in prooemio ipso, ubi de Codro 
mentio est b, errasse; exposuerat enim, tanquam de Codro Atheniensium rege auctor 
meminisset; quae sententia maxime abhorrebat ab iis, quae sequuntur. Haque rem 
ac iudicium suum detulit ad doctorem, eoque invento tanto de se homini persuasit, 
ut illius modi errore .emendato, ille in posterum cetera, quae scripsisset in eisdem 
commentariis, priusquam ederet, semper Gregorii iudicio et castigationi subiiceret. 
Ceterum non ipse solum, sed reliqui eti
m oTr}!1es 2 tantum illius ingenio tribuebant, 
ut quicquid incognitorum librorum ab aliquo inveniretur, ad eum,. tanquam cui omnia 
faciIia interpretatu essent, portaretur. - Haque inter 1ibelIos, qui quotidie multi 
sibi offerebantur, invenit nonnullas Plauti comoedias, quarum lepiditate atque inge- 
nio adeo delectatus est, ut praeter id, quod earum lectioni quotidie operam dabat, 
coeperit et ad. ilIa rum imitationenl novam comoediam scribere 
VI. Quam exercitationem interrupit postea, coactus Ita1iam petere ad im- 
petrandam cur
m eccIesiae, tunc casu vacantis. Nam qui iampridem ducendae 
uxori parum se idoneum a. natura sentiret, sacerdotio: se mancipare a instituerat. 


I} Na marginesie: Doctor Dambr01Vka. I) etiam omnes inn
 p6tniejsz
 r
k
 w miejscu 
wytartych slow. I) mancipare a natura. 


uxore brevior; abacus,. mensa marmorea, sex urceoli seu vasa potoria; cantharus po- 
culum capax et an saturn , ex- quo vinum in urceola diffundebatur; su6 eodem marmore, 
sub mensa marmorea, Chiron statua seu columna vel pes mensam sustinens et effigiem 
Chironis centauri referens. 


a) Tamze wiersz, 208-9. b) 0 ubogim Codrusie wspomina Mistrz Wincenty 
w Prologus do kroniki, w rozdi. I.: quia pauper ef pannosus, Por. Monu
enta Pol. 1. II... 
str. 249. W szakze Dombrowka w komentarzach, kt6re wydane s
 z Vincentii Kadlubkonis 
Historia Polonica w drugim tomie. lipski
j edycyi Dlugosza His1. Pol. (1711-12.) 
 nie 
mowi ani 0 Codrusie, k1'olu atenskim, ani nie odw&uje si
 na Juvenalisa, ale wymienia 
poet
 Henryka z XII. wieku, kt6ry okolo 1192. napisa
: . DB diversltatae forlunae et 
philosophiae consolatione. Por. Wizerun
i i roztrzllsania naukowe, poczet nowy, drugi 
Wilno 1841. str. 25--102. (0 Kallimachu) i Wiszniewskiego Hist. lit. IV. str. 19.
		

/monumenta_VI00192_0001.djvu

			1
-1 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


Haque cum vacaret ecclesia in Ralinis regiis, quae prope Cracoviam sunt a, sua- 
dentibus mnicis at que id ilnpensius effiagitantibus Bononiam petiit atque inde Flo- 
rentialn se contulit ad Eugenium Pontificem MaxiInum 1, qui ROlna pulsus a Florentinis 
propter ipsorum singularem pietatem in religionem non solum susceptus fuerat, 
sed quam honorificentissime habebatur b. Ibi cum voti compos factus esset, vix, ut 
regrederetur in patriam, extorsit a quamplurimis, qui suadebant ei remanere in 
collegio musicorum Pontificis. et nolente.n propemodum invite retinere procurabant. 
VII. Adepta illius ecclesiae possessione, multa, quae negligentia priorum sa- 
cerdotmn dOlni atque ruri obsoleta erant, instauravit, coepitque commissum sibi 
gregem dirigere in semitas Domini verbo et exempIo, sed utro magis, merito uubi- 
tari potest. Nam neque in vita quicquid erat, quod non cum sumlna comlnendatione 
possit imitari, neque sermoni, cum populo evangelium interpretaretur, aliquid deerat, 
quod ad persuadendum esset accomodatum. Ceterum eius animo inerat libertas 
quaedam natural is , neque metui neque cupiditati obnoxia, sed honestatem appetens 
et ab omni turpitudine abhorrens: non secundis rebus extollebatur, non adversis 
muliebriter succumbebat; denique praeter virtuteln vilem turbam rerum cetera i existi- 
mabat. SOlnni et alimentorum nulla cura, nullus apparatus; negJigens verius, quam 
frugi dici poterat; habitu etiam haudquaquam egregio utebatur sed qui frugalitati 
vitae congrueret. Facilis ad eum aditus omnibus erat, nee minus ipse facile, quo 
voluissent amici, circumducebatur. Conveniebant ad eum ex Cracovia propter loci 
vicinitateln quotidie quamplures docti viri, nee infrequentius ipse civitatem intrabat, 
recipiebat se ad Ioca disputantium aut Iegentium et qu09 in rebus sentiret, tam 
libenter proferebat, quam aliorum sententias audiebat. 
VIII. Dialecticis S raro congrediebatur, superstitiose non ad verae doctrinae usum 
. 
ea in facultate homines erudiri asseverans, cui lantisper operam dandam putabat, 


1) Na marginesie: Eugenius Quartus PrmUfex Ma::cimus. 
marginesie: Dialectica. 


,) W rkp. coelum. 


I) Na 


a) Zbigniew Olesnicki w liscie do 
Iarcina z Przemysla z r. 1449. wymlema wy- 
raznie: magistr1tm Gt"egorium pleban'Um in Wyeliczka. Cod. epist. s. XV. Crac. 1877. 
I. p. 92. b) Eugeninsz IV. panowal od 3. marca 1431. do 23. lutego 1447. Wyp
- 
dzony z Rzymu 4. czerwca r. 1
34., powr6cil dopiero 28. wrzesnia 1443. Por. Grego- 
rovins F. Gesch. der Stadt Rom 1m 1\littelalter, tom VII. str. 46-63. Hergenrother J. 
AUg. Kirchengesch. Freiburg. 1877. str. 105 -117.
		

/monumenta_VI00193_0001.djvu

			PHIL. CALLlMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


185 


dum circa solidam rerum cognitionem versatur, in reliquis repudiandam 1 esse. Nihil 
enim in se continere, nisi vigilantium somnia 2. - Medicinam 3 anteponendam 
ceteris doctrinis ac vel uti secundam naturam venerandam censebat. Primam enim 
ilIam omnium parentem, naturam corpora tantum creare, istaln conservare atque, 
ubi prilna peccare in aliquo coeperit, praeslo esse et emend are ; ad extrenlum succu- 
rendo illius imbecillitati Inulta corpora medicinam reddere diuturna, quae, quantum 
attinet ad naturam, iam perierant " - et profecto nisi artem illam professioni suae 
parmn congruere iudicasset, obmissis ceteris disciplinis medicinae tantummodo in- 
tendisset. - 11Ios, qui novos grammaticos IS legebant obmissis veteribus, similes esse 
aiebat aegrotis, qui ab omnibus salutaribus abhorrent, contraria vero appetunt et 
sequuntur. Alexandri praeterea praeceptiones a discentium appellabat labyrinthum, in 
quem sen1el immissi per. multas 6 circuitus ambages suanlet vestigia flexuoso greSsu 
recaIcantes consenescerent, priusquam, unde egrederentur, invenirent. - Poetarum 7 
lectionem tam pueris necessariam quam alimenta dicebat: istis nutriri corpus, ilIa 8 
ingenium. Eos autem, qui ..ad alias disciplinas sine adminiculo poetarum accedere 
conabantur, comparabat volentibus per murunl transcendere in civitatem spreta porta, 
quae pateret. Possibilius esse asseverabat, ut per poesim reliquae omnes disciplinae 
perciperentur, quam quod imbutus omnibus allis posset aliquis ad poesim, cum vel- 
let, pervenire; non tamen unquam rhetoricam 9 ab ilIa separandam censuit. Sed 
sic utrique operam pariter impendendam, ut medicus, qui cum exulceratae carni 
medicament a apponit, nihil adhibct, quod aut os aut nervum laedere possit, sed 
aliud curans alterius quoque rationem non obmittit. 


1) \V rkp. reputanclum, co nie daje sensu. \Viszn. poprawia na repudiandam; moznaby 
tez polozyc repulsandam. ') W rkp. in somnia; Wiszn. trafnie opuszcza in.. I) Na 
marginesie: },[edicina. ') Wiszn. perierent. 6) Na marginesie: Grammatica. 
e) W rkp. multini, Czart. poprawia na multos, Wiszn. na multum. 7) Na marginesie: 
Poetae. I) W rkp. illis puto legendum illa. II) W rkp. rethoricam, na margi- 
nesie: Rethorica. 


a) Najbardziej llzywan
 w XV. wieku w szk&ach by
a gramatyka lacinska: Ale- 
xand'l.j doctrinale. Ow Alexander Gallus de Villa Dei zakonu sw. Franciszka, urodzil 
si
 w Doli, w wolnem hrabstwie burgundzkiem, a TIapisal gramatyk
 ok&o r. 1209. Por. 
Wiszniewskiego Hist. lit. III. 301. i not
 173.
		

/monumenta_VI00194_0001.djvu

			186 


PHIL. CALLIl\IACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


. 


IX. In ebriosum 1, qui consumpto patrimonio venalem aquam circumferebat per 
urbem, sic iocatus est: si potuisses aquam ferre, nequaquam ferres. - Scortum 
annosmn ac perdivitem 2 hoc disticho compellavit: 


Nunc emit at quondam vendebat basia Doris a, 
Non bene quaesitas sic !llale perdit opes 3. 


Cuidam per laudes efTerenti uxoris puIchritudinem: tace, inquit, nam, si credetur 
tibi, cogeris a1iquando turpem maluisse '. - CUln videret cuiusdaIn suburbani agri- 
colae filium sacris initiari 6: ne araret, inquit, orare instituit 6. - Accipiebat amicos 
modico aut nullo apparatu, quod quidam indigne ferens splendid ius 7 se domi 
prandere dixit. TIle lumen afTerri iussit et apposita candela splendorem mensae 
addidit 8. - Erat enim praesentis ingenii b ad iocos et lepiditates, in quibus exercendis 
semper modestiae rationem habuit; cum que alios libenter iocis lacesseret, non minus 
aequo animo in se dicta ferebat. Ebriosi filio obiicienti, quod ex paterflo instituto 
vilem coenam 9 apposuisset, ait: ego ut pater meus, comedo, tu ut tuus, bibis. - 
Dicentem iocu
 in pallium suum, quod sordidis maculis distinctum vicem nebridis C 
in bacchanalibus implere posset, hoc dicto compescuit: facilior est ablutio pallii, 
quam animi. Erat enim Hie multis coinquinatus flagitiis. ---: Exprobahti cuidam, quod 
paternam disciplinam ferre non potuisset: ego 10, inquit, in aliena- domo ita VlXl, 


1) Na marginesie: Ebriosus. ') W rkp. predivitem. Na boku tf!.z sam
 rE:k
: perdi- 
ves putarim legendum. I) Dwuwiersz ten wypisany- znacznie wiE:kszemi gloskami. 
') Na marginesie: uxoris forma. Ii} W rkp. imitari; trafnie popr. Wiszn. 
') Na marginesie: Screrificus agricola. 7) W rkp. splendidus. 8) Na margi- 
nesie: Spkndidum convivium. II} Na marginesie: vilis coena. 10) Na margi- 
nesie: paterna severitas. 


a) Doris, nimfa morska, zona Nereusa, IDatka 50 Nereid. - Tu prze-nosnie. 
b) Jako dow6d przytomnosci umy
u Grzegorza moznaby takze przytoczyc i to, co Grz_ 
powiedzial s
dziom maj
cym rozgraniczyc Byblo od Bokowa (Liske X. Akla grodzkie. 
i ziemskie 1. IV. str. 162-3.) Rozchodzilo si
 0 t
k
 Gt
bok
, ktor
 Grzegorz jako 
wlasnosc arcyhiskupi
 deklarowal, okazuj
c znaki graniczne i dokument poprzednika. swego 
Jana, arc. Iwowskiego, kt6rym nadal j
 Dzierslawowi sludze swemu. \Vlasciciel Bok6w
 
wydobyt dokument ruski, m6wi
c, ze granica biegla gdzieindziej tylko pale juz sproc1mialy 
i rozlecialy si
. Na co Grzegorz: »Domini ecce suam IIteram facit invalidam et insuffi- 
cientem, quia ipse dicit de palis et litera eius nichil de. ipsis memoralur:. c C) Nebris, 
sk6ra jelenia, .kt6r
 bachantki wkladaly podczas swi
ta Bachusa.
		

/monumenta_VI00195_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORU SANOCEI 


187 


ut in paterna videar educatus; multi apud patrem sic degunt, ut apud quemvis 
potius , quam sub paterna disciplina, nutriri appareant. - Claudum maledicum 1 
lingua debilitari, non pede oportuisse, ail. - In eum, qui rerum suarum custodiam 
Insco 2 commiserat, distich on tale edidit: 


Qui videt unoculum cel"nentem singulo solum, 
Non errat Insco credere quicquid habet 3. 


Nonmilli improbi et malefici hpmines, credulos ac simplices elusuri, fingebant se 
a malo daemone vexari eaque fallacia per civitates' quasi opmll implorantes consiste- 
hant in templis, ut quandoque 6 insigniora essent aliqua praecipua religione atque ob id 
magis, quam cet.era frequentarentur. Quo astu non modicas pecunias a miserantibus 
ementiebantur. Cum itaque in ecciesiain Gregorii abusive se 6 recepissent, ille per 
varias captiosasque interrogationes deprehensa quaestuosa fallacia mox verberibus 
veritatein extorsit humanitusque servavit eos, qui divinam opelll eludebant. 
X. Tnterea Vladislaus 7, qui iam post patrem apud Polonos regnabat, ad regnum 
Ungariae 8 accersitur a. Qui, turn memor consuetudinis, quae dum puer erudiebatur, 
Cregorio apud se fuisset, turn percitus fama, quae de virtute atque integritate hominis 
circumferebatur, emn dignissimum iudicavit, quem non solum in humanis rebus 
consiliormn participem haberet, sed in iis etiam, quae ad religion em et pietatem 
attinent, conscientiae suae arbitrUlll deligeret, cuique placandi, conciliandique sibi 
Deum immortalen1 per sacrificia caerimoniasque aHas maxime curam crederet. Jd mu- 
nus Gregorius, qui secundun1 Deum regibus illius nutu imperantibus sciret obtem- 
perandum, recepit b, atque inter initia suscipiendi Pannonici regni gubernacula, cum 


1) Na marginesie: Clauclus maledicus. 3) Na marginesie: 11-1.SC1tS. S) ])wuwiersz 
ten wypisany znacznie wi
kszemi gloskami. .) W rkp. civitas, Czart. cit'itafcs.. \Viszn. 
civitatem. 5) 'V rkp. qlleque. 6) W rkp. abuse ze znakiem haczykowatym 
skr6cenia mi
dzy b i u. Wiszn. Uadzie ambo se jak Krak. II. i Czart. 7) Na marg. 
I T ladi.sla1-1.s Rex Poloniae et Ullgar;rre. 8) 'V rkp. Ungaris. 


a) Por, Callimachi Historia de 'rege Vladislao sell clade Varnensi wyrl. w tymzp 
tomie Monumentow: zwlaszcza odnosne Dofy S. Kwiatkowskiego. Ust
p {en w Zywocie 
Grzegorza jest 0 tyle waznym, ze pisz&c go Kallimach nie zna
 jeszcze Kroniki Dlug05za. 
Por. \Vst
p 
tr. 173 itd. b) Urz'ld kapehna kr61ewskiego potwierdza podpis Grzegorza 
z Sanoka w r. 1472. na Jiscie do Kazimierza .Jagielloilezyka (Ei'llsque 
 S. Capellmulsj 
ogt przez prof. Liskego w Aktach grodzkich i ziemskich 1. IX. 105 -7.
		

/monumenta_VI00196_0001.djvu

			188 


PHIL. CALLI MACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


· pars optimatum ad reginam viduam descivisset, ex magna parte consilio et pru- 
dentia sua, quibus modis intestinae simultates sopirentur, invenit. Duxit deinde rex 
bis expeditionem contra Turcos et in prnna quidem, cmn iam in inferiori Mysia, 
ultra Cyambrum a amnem, ad radices Haemi montis 1 castra haberet, postuIantibus 
Turcis, conditiones ac pacem decennalem dedit. In qua pacificatione, cum Turci 
peterent et lulianus cardinalis 2 suaderet, quod in solenni sacrificio rex tacta eucha- 
ristia iureiurando affirmaret se cum suis foedus servaturum, ne id fieret, Gregorius 
se opposuit, impiissimum facinus esse asseverans, si sacrosanctum religionis nostrae 
arcanum S profanorum oculis subiiceretur, nihil nefarius committi posse, quarn adhibere 
Deum non modo testem, sed intermedium etiam foederis, quod cum inimicis suis inire- 
tur.Regiam fidem regio verbo stare debere; multumque mai
statis integritati regiae 
detrahi, si sine iuraInento ei non credatur. Alias privatorum esse cautiones alias 
principum et tamen id iuramenti genus a privatis non exigi. Ad extremum abiturum 
se et prophanata castra relicturum, si rex eo modo iurare perseveraret b. Pervicit 
itaque, ut aliter caveretur de fide foederis, quamvis repugnante Iuliano, qui magis 
ne teT(1ere suasisse videretur, in sententia persistebat, quam non intelligeret vera 
esse, quae a Gregorio dicebantur. Cetermn cardinalis, qui m'aius scelus putabat in- 
ventum esse aliquem, qui opinioni suae adversari auderet, quam iusiurandum, quod 
ipse obeundum regi impie suadebat, implacabilem adversus Gregorium iram concepit 
animo, quam evomendi mox fortuna materiam suggessit. 
XI. Nam cum de secunda expeditione' ducenda ambitiosissime apud regem 
ageret, videreturque rex arma iterum .sumpturus, si religione }?romissae fidei solve- 
retur, in qua re Gregorius inexorabilem 6 se praebebat, et tegi aliorum facilitas su- 
specta erat, non dissimulavit ulterius Iulianus iracundiam adversus Gregorium, sed 
palam superstitiosum hominem, rerumque divinarum iInprudentem ac rudem dicere in- 
cepit, ad extremum religion is inimicum, quasi esset impedimento, quominus impii dele- 
rentur. Nee defuere minae vinculorum et carceres, si diutius in difficultate perseveraret. 


1) N a marginesie: Remus mons, - ,) Na marginesie : Iulianus Cardinalis. 8) W rkp. m'chall Unt. 
f) Na marginesie: Secunda expeditw Vladislai. o6)W rkp. inexorabil-em potius puto. 


a) Cyabrus, Cebrus, Ciambrus doplyw Dunajn Zibritz. Por. Hist. de rege Vladislao 
cap. XXXVII. b) Por. Callimachi Hist. de rege Vladislao cap. XLIX., w ktorej 
podaje Kallimach te same argumenty w postaci mowy Grzegorza z Sanoka, kt6r
 jakoby 
mial w Szegedynie. W koncowym ust
pie tej mowy s
 nawet doslownie zacytowane slowa 
z Zywota. ..
		

/monumenta_VI00197_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACliI VITA ET MOBES GREGORII SANOCEI 


189 


Sed neque auctoritati ipsius neque minis Gregorius primo cedebat. Sed, ut non 
obligandam fidem barbaris, ita, ubi obligata esset, 
ervandam dicere; sanctitatem 
foedermn non verbis sed accipientium intentione constare; ad civilia negotia verbo- 
rum cautionem pertinere non ad religionem; non qualiter datum, sed qua 1 mente 
acceptum foedus attendendum; nullum dol un} Deum probare affuturumque illis, qui 
fidem coluissent. Sed cum videret pene omnes in sententiam cardinaJis ire nullamque 
fidem esse posse inter pios et profanos passim asseverare 
 et iam regis quoque 
animus inclinaretur, e medio se surripuit. Tmn cardinalis, ut aiebat, sedis aposto- 
licae auctor1tate 2 r
gen1 non tam iurisiurandi religione solvit, quam periurio impli- 
cavil. Ceterum Gregorius iubente rege amicisque id inlpensius effiagitantibus coactus 
est ad officium suum redire a. 
XII. Rex vero ad poenam pollutae religion is veluti quodam fato accelerans, 
congregato exercitu. quam maxin1e potuit riumeroso adiunctisque, sibi coIlecticiis 
copiis, quae sub cruce gratis militabant, non procul ab eo loco, ubi foedus prius 
percusserat, Haemum superavit et per Inediam Thraciam, ad 3 dextram incJinans, 
ubi ad Rodopem b pervenit, inter Nissum Hebrumque C amnes magnis itineribus ad 
Inare properabat. Erat ('i animus coniungendi copias terrestres cum maritimis, qua.,e 
in Hellesponto' cum classe ipsunl praesfolabantur, sed rapientibus in diversum tatis, 
obmisso ad sinistram Hellesponto, ad Aegaeun1 exercitum circumagebat. Interea Turci, 
freU occasione, ingenti mercede conduxere lanuenses naves 6 ad reportandum in Europam 
copias, quas, ut litora tutarentur a christiana classe, quae illuc appulerat, in Asiam 
transmiserant. Nec n1ora, nihil tale suspicanti regi prope Bistoniam d paludem sese 
obiecere. Ibi commissum infaustum illud proelium, in quo alieno fortasse scelere, 
sed suo suorumque damno, rex interiit e. 


- 
1) \V rkp. que. 2) Na rnarginesic: &dis Apostolicae a2tCtoritate. I) \Viszn. trafnie popra- 
. wia ad dext.ram; tak sarno Ciampi; wszystkie r
kopisy et dextram. f} Na margi- 
nesie: lJlaritimue copiuf3 in Hellespolll.(). 6} Sic. na marginesie: Genuensiun" naves. 


a) Por. Hist. de rege Vladislao cap. LI., w kt6rym jest wzmianka 0 oporze Grze- 
gorza z Sanoka, 0 tcm, zc »wim'y zaprzysi
zonej nieprzyjacielowi 
amac bez swi
tokradztwa 
nie mozva c 
 ale cafe zajscie znacznie jest zlagodzone ze wzgl
du na rodzin
 kr61ewsk
. 
b) Rhodope 
 gOl'Y w Tracyi, dzisicjsze Bamgiul. Por. Hist. de rege V1ad. cap. LN. not
. 
C) Nissus, Hebrus rz{'ki w Tracyi. d) Bistonia od Bistones, ludu w Tracyi; od tego 
bistonius, tracki. Por. Hist. Vlad. cap. LI
. not
. e) Por. Hist. de rege Vladislao 
cap. LVIII.
		

/monumenta_VI00198_0001.djvu

			190 


PHIL. CALLIMACHJ VITA ET MORES GREGOnTI SANDCEI 


XIII. Gregorius COIn rel.iq
is 
acerdotibus, quibus nefas esset pugnae inte- 
resse, ex mandato regis in proximum collem a principio se receperat ibique pro 
suorum victoria suppliciter ad Deum agebat. COIn vero nonnullos circa regem foedam 
1110liri fugam ipsumque in periculo destituere videret, frustra saepe inermes et bello- 
rum artis rudes sacerdotes auimare conatus est, ut sua corpora pro regis salute 
opposituri descenderent. Accursurusque erat solus, non ut opem ferret - quid eniJn 
unus et inermis inter tot armatos poterat - sed cum ilIo quam honestissime occum- 
beret. Verum repente undique coepta fuga, regem quoque ips urn e 1 conspectu ab- 
stulit. Haque cum et reliqui sacerdotes fugam lnolirentur, Gregorius quoque Inagis 
crudelitatem mortis et membrorum cruciatum 2 vitans QuaIn de vita sollicitus, ut fit 
in re trepida, fortuitum iter intravit. Nee pro cuI a loco pugnae nudum villneribusqu(:\ 
ac' tabo deformatum cardinalem 3 i;nvenit in palustri coeno animam exhalantenl a, 
cui obequitando ait: merito tu quidenl, sed solus, sic perire debuisti, ausus sedem 
apostolicam perfidiae patronam dicere ac facere. Sed iam malo tuo expertus es, non 
verba sed voluntates hominum Deo cordi esse. 
XIV. Forte, vir aetatis suae' impigerrimQs atque omni honore verborum 
a posteris memorandus, loannes de Hunyad 6 se ad Danubium eodem itinere reci- 
piebat, quem, utpote regni gubernatorem, profligati exercitus naufragia quaedarn 
sequebantur. Is Gregorio plurimum afficiebatur, turn ob alias virtutes turn ob animi 
magnitudinem et constantiam, qua ipsum peieraturo regi cardinalique ac ceteris, 
id suadentibus, viderat adversatum 6. Nam et ipse pro fide servanda .multa et gra- 
viter dixerat. Eamque ob causam cum [propter] multitudinem temere confluentium et, 
ut in re desperata, tumultuantium vix tertia aut quart a die Gregorio navigii copiam 
futuram appareret 7, in sua scapha 8 ipsum recepit et in altera fluminis rip a deposuit b. 


1) rk.p. et, Czart. a. ') \V rkp. c:rucia,'um. II) Na marginesie; luliani CardinaUs 
nun-s. f) W rkp. sua (sic). ') Na marginesie: Ioonnes de llunyad pate'r 
'is 
Hungarlae. C) Na marg_ r
k
 p6iniejsz

 prawdoppdobnie Jana Brosciusa (por. Wst
p) 
te slowa: Vide Socolovii orationem pro adoraUone Eucharisti -::e et PJ
ilippum Calima- 
chum de bello antai 1444. Zob. not
 a) ponizej. 'i) appareret nieosobowo .cum acc. cum inf. 
8) Czart. i Ciampi: "suam scapham". 


a) Por. Hist. de rage Vladislao cap. L X V II I. , w kt6rym Kallimach wyraznie po- 
wiada, ze wie to od Grzegorza z Sanoka. Wyraz6w rzuconych jakoby wtedy Julianowi 
przez.6rzegorza nie powtarza, zdaje si
 ze wzg]
du na 
agodz
cy ton, jaki wogole przyj
 
w historyi Madyslawa (Por. Wst
p). b) 0 wyratowaniu si
 Grzegorza D
ugosz 
w ks. XII. (wyd. Przezdzieckiego 1. IV. 731) krotko wspomina.
		

/monumenta_VI00199_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


191 


Ceterum, ne Cama acceptae cladis regni quietem turbaret, relictis ceteris, inter quos 
Gregorius, non sine incredibili celeritate cmn paucis expeditis nuntium primum et 
male gestae rei rumorem praevenire instituit. (
regorius vero, qui tam miserabili suorum 
cladi nefas quodammodo se superesse putaret, primo quid em in patriam redire consti- 
tuerat. Deinde considerans, quemadmodum sine suarun1 calamitatum memoria Polo- 
norum oculis obversari non poterat, praesertirn reginae, quae sibi maxime in dimit- 
tendo a se filio eius salutem commendasset, instituit aliquamdiu abesse, ut medio 
tempore recens dolor emoUiretur, vulneribusque tunc intractabilibus et cruentis aut 
ratio aut humanarum rerum aliqua vicissitudo succurreret. Itaque in Ungariam rursus 
se recepit, cliius quidem illnc reditus multis carus Cuit, sed imprimis gubernatori, 
apud quem omnium rerum summa remansit extincto Vladislao. Haque statim curae 
ac disciplinae Gregorii filios duos, Ladislaum et Mathiam commisit 1, inter primas 
ipsorum felicitates di1Cens, quod eis ab illo. viro erudiri contingeret, qui regis mores 
ac vitam temperare consuevisset. Id negotium propter. ampJitudinem patI"is Gregori s 
libenter suscepit et mira quadaln dexteritate ac diligentia pueros illos ita erudiebat, 
ut taln de moribus, quam de doctrina eorum iam turn optime sperari posset a. 
XV. Praeerat tunc in Varodinensi ecclesia omnium episcoporum laudes trans- 
gressus doctrina et vitae ac morum elegantia Iohannes Gara, qui postea merito 
translatus est ad metropolim Strigoniensem i. Is omnibus modis allicere ad se Gre- 
gOl'ium studebat, sed non prius id assequi poluit, quam gubernatori persuasisset 
commodius filios erudiri posse per hominem patriae linguae, quam a peregrino. 
Factus itaque Gregorii potens praeter alia munera, quibus propemodum ipsum 
.ditavit, ofIerente se occasione iHico in collegium canonicorum suorum admisit, ut 
non solum commode, sed cum aIiqua etiam dignitate apud se esset. Exinde semper 
consiliorum participem studiorumque socium et adi.utorem habuit; adeoque hominis 
ingenio et .moril;ms delectabatur, quod nOI1 solum mensam sed cubiculum quoque fecerit 
ei commune. Gregorius ipse statim omnium collegarum favores solita ingenii dexteritate 
promeruit. Quorum nonnullos, prout vita excessissent , oratione aut epitaphio 


1) Na marg. p6iniejsz
 r
kl!: Mathias Corvini praeceptor Gregorius. 

am=l- r
kl!-: Io1tamJeS Gara archiepiscopus Strigoniensis. 


I) Na marg. 


a) Zeissberg I). c. str. 347) sQ;dzi, ze Grzegorz mial tylko jakis przedmiot, zdaje 
si
 kaligrafi
, sobie przydzielony; wv{'howaniem syn6w Hunyadego zajmowal si
 Jan Gara, 
biskup W. Waradynu.
		

/monumenta_VI00200_0001.djvu

			192 


PHIL. CALLJMACHI VITA ET MORE
 GREGORII SANOCEl 


exornavit. Episcopo vero ita obtemperabat, nt int(lr res maxime adversas numeraverit 
postea Gregorii ab se separationem a. 
X VI. Erant ibi eodem tempore duo viri eruditissilni, Paulus Vergerius et Phi- 
lippus Podachatherus 1, quorunl ob diversam necessitatem - ille Italia 
 iste Cypro 
relicta b, - contulerant se ad eundem episcopum, veluti ad confugium bonorum 
omnium ac litteratorum asylum, quotiens calamitas aliqua ingruisset His studia et Ino- 
rum similitudo facile Gregorium coniunxit, valuitque ad conciliandam amicitiam in tanta 
nationum diversitate idem 2 erga bonas disciplinas atfectus. Sed qualnvis in eis par 
doctrina esset! non eadem scribendi ratio erat: nam Paulus quidem oratione pluri- 
JlIUm valebat, Philippus pangendo carmini erat accomodatior. Haque Gregorium, qui 
utrique generi scribendi se conformare studebat, prout cuiusque ferebat ingenium, 
altflr versiculis, alter oratione proyocabat. Exercitationum vero ipsorum iudex acce- 
debat episcopus, sed et plerumque ipSll alicnins partes suscipiebat, eodemque genere 
exercitationis ingenium excolebat. Nullus locus, nulla mensa, nulla vigilia, nullum 
tempus sine honesta confabuJatione transigebatur, in quocUluque sermone prima erat 
de doctrina ratio. Itaque nihil eo contubernio dignius, nihil sanctius esse poterat: 
omnes sermones aut de virtute aut ad virtutem instituebantur. Procaces et impurafl 
fabellae dicacitatesque obscoenae, quibus plerique alii velut animun1 relaxaturi dant 
operam, illic pro nefario crimine habebantur, tanquam praelndium aditusque aJiquis 3 
ad facinora; nec putabant .fieri posse, ut mens illius pura maneret, cuius lingua et 
verba essent impurissima. Erat itaque operae pretium intueri episcopum cum tam 
probis viris de omni virtutum genere certare, illos etialn accuratius flJaborare, ut 
doctiores melioresque in dies fierent, ad quod etsi bona eos natura et institutio 
ducebat, tamen eo impensius se ipsos stimulabant, qno manifestins intelligebant, 



) Na marginesie: Paulus . Vergerius, Pltilippus Podacathel'US. 
8) W rkp. aditu'mqu,e aliquem. 


,} \V rkp. iidem 


a) Jan Vilez z Redny (Gara), biskup \V. \Varad
'nu od r. 1447., puzniejszy arcy- 
biskup Granu (od 1464..) i I{ardyna
 (od 1471.) nalezy do funr
tor6w humanizmn w \V
- 
grzech. Por. Analecta ad historiam renascentinm in Hungaria litterarum speC'tantia ed. Eug. 
Abel, Budapestini 1880. p. 162 172 174 i Voigt G. Die Wie(lerbelebung d. class. A1t('r- 
tlmms II. 31.9-21. Ze Grzegorz u niego bawil, swiadezij listy DlntIosza i Zbigniewa Ole- 
snickiego do l\1arcina z Przemysla z l". 1449. POl". Codex epistolal"is saeeuli XV. Crac. 1876. 
I. 87 92 (takze list Dlugosza w Wiszniewskiego Hist. lit. IV. 158 a Olesnickiego w Zeissberga 
H. Kleinere GeschichtsqueHen \Vien 1877. str. 26 - 8). 0 kanonikacie nie nie wiadomo. 
b) Filip Podokatheros, Grek z Cypru: Pjer Paolo VprgpJ"io, znany humanista. POl'. jak w nocie a).
		

/monumenta_VI00201_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA E1' MORES GREGORII SANOCEI 


193 


nonnisi per virtutem posse, quem nacti erant,. honeste vivendi locum obtinere. Assiduae 
inter leos disputationes erant variaeque interrogationes, prout res aut locus aut 
tempus effiagitaret. 
X Y I I. Ex quo factum est,. quod cum aliquando episcopus pro facuItate sua 
dicendique copia memoriter et ornate' recensuisset varietatem fortunae utriusque 
Pannoniae et qui mortaIes diversis temporibus oos terras tenuissent, interrogaret Gre- 
gorimn,- quidnam de Polonorum antiquitate sentiret, cuius mentionem nusquam apnd 
veteres scriptores legisset. Ad quem Gregorius: neque ego, quamvis diligens ea in 
re fuerim, quod pro certo asseverem, cOlllperisse meminl 1 . Ea enim, quae Vincentius in 

istoriis scripsit de orgine nostra, non fabulas modo sed portenta redolent, quippe 
qui a diluvio antiquitatem nostram fabuIetur et nos Scythas asseveret, qui bus bellum 
. . 
Alexander intulerit, Romanwnque Gracchum apud nOs regiae urbis conditorem et 
affinitatem cum divo Iulio somniet, quae neque Iocis, neque temporibus, neque 
rebus gestis aut Ro
anorum . aut Alexandri congruunt, sed similia sunt anilibus 
fabellis. Praeterea nescio, quam sibi soli cognitam Vandam I reginam, et ab ea flumen 
ac VandaIos dictos adducit nosque earn vult esse gentem, quasi aut Vandalorum. 
natio non indigena, aut Qon ex antiquissimis et primis Germaniae s cultoribus Cuerit, aut 
illic t ubi nos sumus, a1iquando habitasse constet inter scriptores. Sed et MV8OS, qui 
ad Tyram amnem incolebant, et Sarmathas Parthos appellat; reIiquaque eiusmodi 
adeo inconsiderate scribit, ut. nullius gentis historias aliquando ipsum Iegisse satis 
constet. Sic, qui nobis antiquitatem nostram explicare profitetur, maxime eam occul- 
ta vit vanitate afTectatae vetustatis; dum enim nimis longe omnia repetere vult, nihil 
ceJ'tum aut verisimile afTert. 
XVIII. Verum consideranti mihi mores et instituta nostra addu cor, ut ere- 
dam Polonos a Venetorum gente, quae inter Peucinos Sarmatasque Oceano adiacet, 
originem trahere '. Namque domi et militiae pene eisdem, atque ilIi, rationibus 
agitamus: eadem aIacritate cantuque in pngnam descendimus, vincendique in hastatis 
equitibus spe
 reponimus. nli principi superesse aut in acie ipsum relinquere non 
ferunt; nos probrosum infameque dicimus. Ibi regis imperium' legibus et institutis 
quibusdam moderatur; in nos quoque neque summa neque absoIuta est potestas 
regi. Arbitrinm rei domesticae curamque privatae parsimoniae ntraque natio femini'3 
committit. lllic nullae urbes; nds, etsi maximae sint, non inhabitamus. lam vero non 
iunctas sedes incolere, discretimque, prout loci apricitas persuaserit, agere, domosque 


I) 'Na marg. De origif16 .EblonorwM, a nizej inn,! l"f;k,! VitlMltiu (hdltWco. t) W rkp. 
Vandem . I) W rkp. 99rmani8. 6) Na mRt'ginesie: PolM
i a Vemti8 orli. 


MODUD1enta Pol. Hilt. T. V (. 


13
		

/monumenta_VI00202_0001.djvu

			194 


PHIL. CALLe\iACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


spatia aliquo ab invicem secernere, crassa et informi materia 
edificare, nos atque 
illi solemus. Sed et eadem habitudo vestis utrisque et plerumque ferarum pellibus 
tegimen, nee nisi amiculis lineis, quibus inumbrant caput, feminarum habitum a virili 
tam apud nos, quam apud illos discernes. Dotandarum uxorum et redimendi homi- 
ddii quodam pretio eadem utrisque lex. Nullum crimen ill aeque ac furtum detes- 
tantur; apud nos levissimum quodque furtum capitale est. Hospitalitatibus et conviviis 
illi patrimonia impendunt, nos effusissime indulgemus. Eadem utrobique potandi 
licentia ebrietatisque 1 impunitas et in conviviis de publicis privatisque rebus consul- 
tatio. Nam et muneribus gaud ere et sudatoria frequentare, saepiusque lavari, ac 
ferina carne lacteque vesci ad eo commune utrisque est, ut aut verum sit, quod 
arbitror, nos ab illis fluxisse taut eius gentis nos simus 2 auctores. Sed vero, si 
similius est, i.psos sub asperrima parte coeli, in terra informi tristique aspectu et 
cultu positos, r-elicto frigore ac squallore damnatae regionis, benignitatem coeli solique 
secutos et diversis occasionibus ac temporibus , primo quid em per Sarmatiam se 
usque ad Tyram a ..amnem efTudisse , deinde. ad Istulam b; et crescente multitudine 
per Daciam in Mysiam transcendisse atque in continuato tractu paulatim Dabnatiam 
atque Illiricum occupasse, donec ab Oceano incipientes in Adriaticum usque sinum 
continuato incolendi ordine proruperint. Cui opinioni lingua etia
 fidem facit, quae 
. . 
omnibus lam longissimum terrarum tractum incolentibus una est, nisi quantum com- 
mercia tam diversarum nationum, per quas sese gens ilIa effudit, commutarint. Quod 
vero ad nomen a1tinet, nemo dubitare debet novum id esse ac vernaculum, quippe 
ab eo vocabulo deductum, quo if) lingua nostra campos appellamus
. Nam, qui sil- 
varum monti
mque asperitatem cum patria reliquissent, pellecti amoenitate campo- 
. I 
rum, quos incolereni, sese campestres materna lingua nuncuparunt c. 
XIX. Orto aliquando sermone in coena de Charondae' legibus d, cum Ver- 
.' . 
gerius sanctionem illam laudaret, qua cautum erat a Charonda I), ne quis, cui primum 
matrimonium feliciter, cessisset, secundum iniret; illos vero qui .infbrtunati fuissent 


1) Na marginesie: Ebrietas. ,) W rkp. est . . . sumus. I) Na marginesie: Poloni unde 
fU)ttU!n tr
runt. 6) W rkp. Charunde. 6) Na marginesi
: Charunde leges; 
w tekscie Cnarunda. 


. 


a) Tyras albo Tyra, Dnies\r. 
takze naz\V
 Polak6w Aeneus Sylvius 
Sclav_
nica lingua Pole nominatur). 
p 
okolo polowy 7. wieku przed Chr. 


b) Vistula, Istula. Wisla. C) Od pola wywodzi 
(Por: Historia Bohemica cap. III.: nam planities 
d) Charondas, prawodawca w Sycylii w Katana,
		

/monumenta_VI00203_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


195 


prrmls in nuptiis, loco insanorum ducendos, si iterum ea in re fortunam tentarent, 
Gregorius inquit: nihil aliud id fuisse quam statuere, ut cives alteram. partem naturae 
rerum 
gnorarent, nam neque his, qui. bonas uxores duxissent, licere malarum 
incommoda experiri,. neque eos, quibus mala semel contigisset,. ad melioris fortunae 
conditiimem posse pervenire. Addiditque, civil ius fuisse internperatarum uxorum re- 
pudia 1 permittere, quam, ne in intemperatam quis incideFet, secundas nuptias inbi- .. 
beri. Sed et contra eiusdem assertionem improbavit factum I populi., qui provocante 
ad se lusco emendaverat Charondae s legem, qua cavebatur, ut oculus oculo com- 
pensaretur; non eandem habendam esse ration em asseverans de his, qui Deo "invisi 
_ sunt'; ac de ceteris luscos ipsos eo i{>so constare Deo invisos esse, quod cernen
i 
. media vis eis adempta sit, quo 
no sensu nihil maius aut praestabilius a. natura cor- 
pori conferatur. - Interroganti aIlquando Podachatero, quidnam in regione. PQlona 
viliori esset in pretio, - potio, inquit Gregorius; et cum- ille, quid illic carius veniret, 
- - 
quaereret, potionem etiam asseveravit 6. Miranti vero 
 qua ratione id fieri posset: 
nostri, ait, totis patrimoniis potionem emunt, .sic aut
m bibunt, ut ex omnibus fon- 
. . 
tibus . putes s
turire. Dicenti episcopo: mirijm videri potest, quodnam. fatum Cyprii 
homiriiS vitam cum Sarmata coniunxisset; an ignoras - inquit Gregorius - Venerem 
cum primum 6 ex mari prodiit, in Cyprio consedisse Iitore, ibique sanctissime cultam, 
Martem varo in nostra regione natum atque coij; qui dei quam arctissimis aIDoris 
vinculis inter se iuncti sint, etiam vulgares sciunt. Et proinde nemo mirari debet, 
si convenit inter se hominibus earum tegionnm, quarum dei tam propensissimo affectu 
se invicem prosequuntur. 
XX. Interim cum Gregorii abse
tia prQ morte in patria 
uceretur, Casimirus, 
qui fraternum regnum obtinebat, ecclesiam., quam Gregorius in salinis possidebat, 
alterius sacerdotis curae commisit. Quo nuntio adactus est Gregorius r.edire in Poloniam, 
rebus suis consulturus. Afficiebatur enim plurimum illi ecclesiae, tum quod p-rimus gra- 
'dus liberioris fortunae suae inde inciperet 7, tum, quod omnia tirocinia spiritualis vitae 
in ea obiisset, ea
que ob causam suum'vere natale sol
 ibi- esse dicebat. In pago 
enim, ubi natus erat, nudam tantfunmodo vitam accepisse; \ in ecclesia vero ilIa 
omnes benevivendi rationes assecutum se esse. Atque ideo cum episcopus saepe cum 
eo egisset, ut opulentioris. eccleSiae curam. susciperet obl1l issa . ilIa, nunquam- persua- 
dere potuerat. Sed tum praecipue, cum iam Gregorius itineri. se accingeret, institit 


1) WiSZD. repudionem (1) '} Wiszn. decretum. I). W rkp. Chanmde. 6) Na 
. marginesie: Lu8cos deo invisos esse . Ii) Na marginesie: Quid apud Polonos vilius I 
quid item carius. t) V{ rkp. C'ltm primum dwa razy. ') W rkp. inceperat. 


13*
		

/monumenta_VI00204_0001.djvu

			196 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


offerendo eas commutatH1nis conditiones, quae facile alterius cuiusque anim
 po- 
tuissent inflectere. Ceterum cum sensisset auribtis omnia se.iactare, ut saltern redeundi 
ad se necessitatem illi iniungeret, procuravit nonnuIla publica negotia, quae apud 
regem Poloniae tractanda tunc maxime erant, Gregorio cotnmitti; videbatur enim 
sibi medietate sui orbum se futurum illo a se dimisso. Amici quoque, qui aegre 
a se divelli patiebantur, ambitiosissimis precibus petebant, ut cito reverteretur, 
quod et Gregorius non minus. quam ipsi, desiderabat: potuitque fortassis ab incepto 
desistere, nisi occuUa fatorum vis etiam invitum ad maiora rapuisset a; 
XXI. Igitur post annos aliquot orator regni venit in patriam, unde regis 
magister discesserat; fuitque admirationi primum eius vita? quod praeter cogitationem 
spemque omnium comparuisset, qui mortuus credebatur; deinde virtus sua et ma- 
gnitudo animi: ilia, quod externorum iudicia sic promeruisset, ut sibi potissimum 
legationis munus redditum esset; ista, quod non sustinuerat patriam privatus repe- 
tere, a qua publica :ratio prius ipsum abduxisset. Sed ante omnes regem matre
que 
tam- inopinata eius praesentia in se convertit; ille de fratre, haec de filio secum 
sollicitabatur. Plerique enim a funesta ilIa pl!gna, quae ultima mortalium actionum 
Vladislao regi fuit, recto itinere domum se r
ceperant et, ut turpitudini suae honesta- 
. 
tem aliquam pretenderent, non in acie a se relictum regem, sed illius fugae comites 
se fuisse asseveraverant 1; ipsumque procul dubio non interiisse, sed aliquo gentium 
in dissimulatione sui ipsius agitare, tanquam puderet calamitati suorum supervivere, 
quae ob violatam a se religionem accepta crederetur. Eamque persuasionem Grego- 
rius corrumpere noluit, turn ut pudori eorurD 'parceret, qui sub tali commento latere 
voluerant, tum quia satius putavit matrem ceterosque necessarios regem sub ea 
credulitatis vanitate oblivisci, quam extinctum deplorare. Ac proinde sic de vita aut 
de morte illius Ioquebatur, quod, utrum mallent, facile sibi ipsis possent polliceri. 
Interim vero et publica Ungarorum negotia diligentissime agebat et restitui ad po!- 
sessionem ecclesiae suae procurabat. 
X X I I. Sed, cum propter accelerationem regis ad intimam Sarmatiae partem, 
non potuisset, quod petebat, impetrare, coactus est ilIum sequi. Superaverat rex 
iam Rubonem amnem, non I procul aberat a Torunio s b, cum allttum est nuntium 


I) W rkp. asseveraverat. 


') W rkp. fie. 


I) W rkp. Toruntio. 


a) 0 poselstwie Grzegorza Die sk2id iD2id nie wlemy. b) Por. Dlugosza Hist. 
lib. XII. A. 1450. (wyd. Przezdzieckiego V. 74): »Rex Casimirus". . . ex Kalisch per 
solita Ioca in Posnaniam," deinde GnesDam transiit et peragrando partes Maioris Poloniae
		

/monumenta_VI00205_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VItA ET MORES GREGORII SANOCEI 


197 


interitus archiepiscopi Leopolitani. Sed et illud nuntiabatur, archiepiscopum; dum 
viveret, ita ecclesiam illam habuisse, ut visus sit omnibus modis vperam dare, ne 
sibi superesset, sed una secum extingueretur. Haque non tam ecclesiam quam nomen 
vacare, ecclesiam enim ipsam iam dudum esse desiisse a. Quae res maxime regis 
aoimum exacerbavit, tum propter singularem eius pietate
 erga immortalem Deurn, 
turn quod ea' ecclesia d'i
i paFentis sui monumentum esset 1. Convertit ergo statim 
m
ntem ad ipsam instaurandam et, ut virum quam optimum illi praeficeret, cogitare 
incepit. Sed cum non succurrerel, qui placeret, ad matrem suam regnique optimates 
misit I, ut quem maxime ad earn rem idoneum sentirent, nomiDarent. nli 'quatuor 
delectis, annitente regina Gregorium quintum addidere, quamvis adversaretur Sbigneus 
I 
cardinalis s, qui, vel uti iam in extemos mores degenerasset, Gregorium aspernabatur. 
Ceterqm rex, qui, nisi quod desperaverat Gregorium munus suscepturum, sine aliqu
 
consultatione ipsum omnibus pi'aetulisset, nactus occasion em ex consilio suorum, 
ipsum ad se vocavit et quod secUln cogitasset quodque s
i 
sibi suaderent, indicavit. 
Ille, qui toto animo ad reditum in Pannoniam conversus erat, primo se excusare 
ac legationis suae munus velut impedimeQ.tum allegare, omniumque silarum rerum 
..- perturbationem illinc secqturam dicere. Sed cum rex nullas excusationes admitteret 
et fatalfs illiu& ecclesiae instauratio vigeret, conditionem :accepit b. 
, 
XXIII. Moxque legationis suae exitu per internuncium Ungaris significato, 
ad .
opolim iter arripuit. Congregaverat in Ungaria honestis quamplurimis rationibus, 
sed imprimis ex fructihus canonicatus non parvam summam pecuniarum, ac proinde 


1) Na marginesie: Ecclesia IH1pOliensis Vladislai IagellOnis tnon1lmentun
: t) Na 
marginesie: Be:x; matrem regnique optimates de creando archiepiscopo consulit. I) Na 
marginesie: Sbignev.s Cardinalis. 


totam ae.statem consumpsit c . Tam go pewnie doszla wiadomosc 0 smierci Jana Odrow2i za 
arcyb. lwows
iego, 0 czem Dlugosz. V. 79. 


a) Por. Liske X. Akta grodzkie i ziemskie II. str. 84. ReifTenkugel K. Die Griin- 
dung der rom-katol. Bisthiimer in den Territorien. Halic
 und Wladimir Wien 1874. 
(Odbitka z Situ
ngsberichte d. Wiener Akad. hist. - phil. Classe.) Stan arcybiskupstwa byl 
w istocie o
akanym, jak to wynika z dok. kapituly, og
oszonych w Aktach grodzkich 
t. II. Por. takze Dlugosza Hist. V. 79. i ponizej cap. XXIII. b) POl. Gams Series 
episcoporum str. 351. Dlugosz 1. C. p. 81. A. 1451. (Consecratus per Sbigneum Cardi- 
nalem die dominica infra Octavas Corporis Christi in ecclesia cathedrali Cracoviensi).
		

/monumenta_VI00206_0001.djvu

			198 


PHIL. CALLUIACHI VITA ET- MORES GREGORII -SANOCEI 


,. facile habui
 archiepiscopalis sedis possessionem aditurus, -se ipsnm et iamiliares 
omnes ad dignitatis honestatetn componere. V ulgata erat iamdudum fama electionis 
suae, sed et virtus probitasque ipsius non silebatur ac p!,oinde magno. cum desiderio 
expectari ab omnibus coeperat. Ceterum venientem maiore alacritate animorum, quam 
celebritate pompae suseeperunt. Rari aderant sacerdotes et illi ipsi calamitates pro- 
ximi temp oris miserabili habitu prae se ferentes; ceteri ant in- exilio agebant, aut 
decesserant, cum interim nullus inde mortuorum loco suffieepetur. Coepit itaque 
. . 
,statim Gregorius ex taIn tristi aspectn .totins rei calamitatem considerare, non tamen , 
adhue nomen sine re aliqua esse credebat. Sed postquam omnino nihil ibi, quo vel 
misere nutriretur, esse comperuit, a lacrymis non temperails sortem suam deplorare 
'. aggressus est, quod a florentissima vivendi ratione ad iniseram difficilemque, vitam' 
foret translah.is. Et primo quidem relictis omnibus redire ad. amicos in Ungariam 
cogitabat; deinde, ut erat vir pius et religiosus, t<,ta in Deum ment
 conversus, 
instituit , qnodcunqne oneris sibi irv-positum erat, fortiter ferre, qimsi oblata sibi 
copiosa m,ateria in Dei vine:;1 se ipsum exercendi. 
XXIV. Itaque, temperatis prius rebus domestieis impendi!sque ad modum 
,faeultatis ordinatis, ut essent, quibus cum de utilitatibus neeessitatibusque ecclesiae 1 
deliberaret, canonieos, qui 'exulabant, ,revoeavit, demortuorum loea supplevit, mox- 
aedificandae ecclesiae negotium suscepit. Aderat quotidie divinis caerimoniis, illarum- 
- \ 
que negleetam aut collapsam disciplinam emendabat tanta severitate 2, ut aliquando 
saeerdotem perperam pronuneiantem Evangelium, cum bis verba diverse ac opor- 
tebat accentu prolata, castigasset, tandenl sHere i
sserit alterique absolvendain lectio- 
nem destinav'erit, alium vero publice ab altari 3 retraxerit exclamans: non licere his '- 
qui pridie essent ebrii, saerifieare. , Pler6sque, COI
laS paulo uberiores nutrientes, in 
ipso populi conspectu enorlni tOnSura' deformabat. Quibusdam etiam', quod in pu- 
blieis ebriosorum receptaculis consedissent bibenrlo, per 
ertum dierum numerum 
saerifieio interdixit. 
XX V. Ipse diebus solemnibus ad populum .J;ermonem habebat, nec quicquam 
denique agere obmittebat, in quo aut cura -spa aut officimn. emagitaretur. (
rata 
ergo populo erat viri diligentia et sollicitndo in relius, divinis; grata frugalitas et 
continentia in humanis; gratissima vero adversu$ omnes, veluti paterna, facilitas. 
Sed sermones, quos habebat ad populum, maxime studia omnium in ipsum conver- 
terant. Nam cum in eo par esset eloquentia et doctrina, praeterea vocis ac corporis 


1) W rkp. ecclesia... ,) Na marginesie: Exempla severitaUs in sacerdotes vitiosos et 
ignaros. 8) \V rkp. altaro. .) W rkp. ten.su-ra.
		

/monumenta_VI00207_0001.djvu

			PHIL CALLIMACHI VITA ET MORES GREGOR II SANOCEI 


199 


maxima dignitas, quae vel in privato. sacerdote ad movendum auditores effica- 
cissima fuisset, accederetque ad ea" pontificalis maiestas, non humantllll sed divinum 
quippiam videbatur. Itaque mirabili quodam consensu 1 ad eum audiendum homines 
confluebant. - Sed nee minori studio inter se certabant de conferendis in eum bene- 
ficiis, prout cuiusque facultates suppeterent ildeo, ut qui paulo ante inopiaIll rermn 
omnium extimuerat, affiuentissima copia versari se sentiret. Eo tenore vitae quin- 
quennium tradtixit, cum inte
im per contractionem 2 impendiorum omnium, usuras 
a se ipso exigendo, quasdam villas coernisset a. 
ox, cum nutrimentormll ratio satis 
suppeteret, ad largioris fortunae spem, animum erexit. 
X X VI. Relicta igitur civitate 
 villas circumire coepit et colonos undequaque 
modis omnibus ad se allicere, qui bus primo dom08 aedificabat aliaque blandimenta 
offerebat, per quae S aggrestiunl animi, quos maxime commoditas ducit, caperentur. 
Qua sedulitate in possessiones omnes, quae' ob intemperiem prioris archiepiscopi 
desertae erant, cultores induxit b. Deinde crescentibus' facultatibus paulatim alias 
atque alias villas emere, turn novas locare et piscinas aut absoletas instaurare aut, 
ubi loci commoditas suasisset, effodere non prius destitit, quam, velut. fenus ex se 
ipso crescens, fructus ecclesiae ad earn summam perduxit, ut cum dignitate futuros 
pastores ac facile aIere posse cOnStaret. Ad extremum locandae civitati animum 
intendit et, cum lo
us placuisset iuxta flumen, cui Danubiolo I) nomen est c, primo 


1) W rkp. quoddam consensit; na marg. r
k
 inn
, ale wsp61czesn
 consensu. t) W rkp. 
contradictionem (sic); "na marg. p6zniejsz
 r
k
: contractionem. I) Na marg. inn
 r
k
: 
per quae. ') Na marg. inn
 r
k
: quae. Ii) W rkp Krak. I. Dambwlo. Na marg. 
Dambwlus fluvius; w rkp. Krak. I I. Dambriolo. 


a) Gospodarcza dzialalnosc Grzegorza z Sanoka' da si
 -bardzo dok
adnie wysledzic 
z og
oszonych przez prof. X. Liskego w Akrach grodzkich i ziemskich dokument6w 
i zapisek s
dowych. W 1. II. p. 84. mamy wyliczenie wszystkich P9siad
osci metropoli- 
talnych, kt6re W
ad. Jagi
lo przenosi na prawo niemieckie; wiele" z nich by
o w r. 1451. 
w zastawie lub w ruinie. 0 He je aiw
gmlt i pomnozy
 Grzegor
 okazuje najlepiej zesta- 
wiony pizezemnie rodzaj regest6w Grzegorza we wst
pie. b) Dzialalnosc ta Grzegorza 
z Sanoka zJ1ajduje takze potwierdzenie vi ksi
gach s2idowych Iwowskich i halickich, jak to 
okazujll regesta we Wst
pie. C) Danubiolus (w rkp. Dambiolus) odnosi si
 oczywiscie 
do wsi Dunaj6w nad 
lot
 Lip 11 , kt6ra jako wies istni
je.juz 
awno przed Grzegorzem (Por. 
Liskego Akta III. 221. r. 1386.; II. 51. r. 1404. juz wies arcybiskupia II. 84.; 1430. 
w dok. Jagi

y wyz
i powolaIiym); odnosi si
 wi
c wyraZenie Kallimacha do przemiany wsi
		

/monumenta_VI00208_0001.djvu

			200 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


C[uideln solus illic habitare perseveravit vicorumque atque areae publicae modo desi- 
gnato domos aedifiGabat, 'cum, qui in eis 1 habitaren,t, nondum essent. CeterUll1, vulgata 
. . 
iam prideln Calna facilitatis ipsius aequitatisque in su
s, statim omnes ex adiacentibus 
civitatibus, quibus aut avaritia aut superbia dominorum infensa erat, ad Gregorium at- 
traxit. Haque cum lam populus 'tam frequens convenisset,. ut a subitis incursionum casi- 
, . 
bus se ipsum lueri posse videretur, ad augend os populares animos. et fiduciam 
Gregoriu
 prius arcen1 erexit', deinde fossa ingenti argillaceoque opere reliquum urbis 
ambitum munivit, quod genus sepimenti, ut consuetum in ea regiane, ita tutissimum 
, I , . 
adversus Thauroscythas
, a quo uno genere hostium maxime infestatur, qUlppe 
qui neque obsidere neque expugnare urbes. norint, sed palantes' per aperta loea, 
quicquid hominum iumentorumve casus obtulerit, eadem, qua incurrunt, celeritate 
abigunt. Maximam praeterea' vim omnis generis tormentorum excutientium s

a in 
arce ac propugnaculis disposuit bipe'nnesque Innumerabiles et arcuballistas ac missilia, 
quibus facile omnis impetus' arceretur.' Apparebatque iam tuta civitas ab his, quae 
foris imminerent. . 
XX VII. Itaque ne doinestiea licEmiia interiret, hostium metu sublato, Gre- 
gorius leges, quibus tnter se domi agitarent,. conscripsit, et erecto templo unicum 
effieacissimumque servandarum legum vinculum oculis eorum, religionem obiecit. Sed 
et ipse festis diebus in sermonibus sacris utilium honestorumque rationem' illis expli- 
cabat, quoque ordine coalescere civitas et conservari posset, quantumque Deo iln': 
mortali . civium unanimis consensus ad rede vivendum cordi esset, exponebat. Ad 
quam rem cum quodam veluti fato eos obsequentissimos haberet, etiam exemplo suo 
concitabat, quippe quod dominus et .pater urbis mansuetudine ac facilitate omnes pti- . 
vatos superaret nec cuiusquam prospera aut -adversa .putaret . a se aliena, sed omnib1,ls 
aeque aderat et prout res, humanarum necessitatum ratio exigeret, his consulebat, 
illos iuvabat, istorum iuribus, illorum fortunis. subveniebat, aliis grat\llabatl1:r, alios 
consolando recreabat, adeoque crescentis in dies civitatis studio mentem intenderat, 
nt nunquam potuerit adduci reliquo tempore 
 quod alibi frequens habitaret. Quae 
res saepe saluti novae civitati fuit, nec tantum arcis fossaeque ac propugnationum 
munitio illi profuit, quantum animi magnitudo et ingenium Gregorii.' 


1) W rkp. quibus
 


,) Na marginesie: Thauf"08cythae. 


na miasteezko obronne. »In (ortalitio nos t roc m6wi Grzegorz w r. 1466. w dokumencie 
wydr. w Aktach grodzkich 1. VIII. str. 174 - 5.; »1 psi u s oppido c us
nawia jarmarki 
w Dunajowie w r. 1470. Kc1zimierz JagieUonczyk (tawze Ill. 203).
		

/monumenta_VI00209_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


.201 


XX VIII. Nam cum populationes Thauroscytharum 1 tam subitae sint, ut 
prius abigant prnedam quam venisse intelligantur, plerosque incautos deprehendunt, 
alios .in ipsa trepidatione nondum paratos ad se tuendum occupant. Quibus casibus 
.' Hregorius custodes opposuerat, neque unquam ita imparatus erat cum suis, ut non de 
imminenti periculo agitare videretur. Ceterum, cum hostis affuisset, civium animos eri- 
gebat circumeundo munitiones et loea, quae maiori periculo essenl obiecta. Tormenta et 
rnissilia turn. subministrari propugnatoribus curabat, turn ipse subvehebat, verbis 
denique atque opera omnia munera impigre obibat, quae a praefecto defendendae S 
civitati exiguntur. Sed, cum tam multa documenta exhiberet ad suo rum vlrtuteIn 
excitandam, nihil aeque eos movebat ac aetas et dignitas hominis. Cun1 enim intue- 
rentur ipsum in tam fessa gravique aetate periculo suorum tam sollicitum agi, ut 
ex pontificali dignitate saerosanctum corp
s et maiestat-em canorum suorum S vulneribus 
ac morti obiiceret, quodam veluti mentis impetu rapiebantur ad quaec
nque pericula 
pro ipso suscipienda credebantque se inexpiabili scelere inquinaturos, si parentis sui, 
si benefactoris, si illius, a quo vivendi honestas rationes accepissent, cuique tam carl 
essent, salutem non tuerentur etiam cum eorunl interitu. Quae pietas civium non 
.semel civitatem servavit, dum vitam conditoris maxime servare conatur. 
XXIX.., A
cede
at Leopoli
, prout 
agnarum solemnitatum ratio exegi
et 
aut caerimoniae, quae sine ipso absolvi non possent, statimque revertebatur asserens, 
se ad filiam suam p.roperare, cuius aetas et forma, occasioni peccandi accommodata, 
paterna custodia ind'igeret. Haec qualnvis de se ipso profiteba tur ac saepe prae se 
ferrebat non alia magis ratione illic habitare, quam ne, antequam omnino stabilita 
esset, dissolveretur civitas, quam inexhausto"labore ac diligentia in corpus collegerat; 
prop;r;iores . tamen sunt vero, qui sentiunt ipsum ea simulatione tranquillitati et quieti 
anirni operam dedisse, cu
us velut a natura studiosus adeo fuit, quod puer difficilen1 
patrem reliquerat. Neque subinde aliam ob cau
am aegerrime tulerat divelli per Vla- 
dislaum regem ab ecclesia Salinarum, quam quod . inde interrumpi quiet em vitae 
suae intelligebat; cum enim locus ille non a civitate, sed tantum a civitatis strepitu 
remotus. sipi videretur, credebat Gregorius divinitus sibi degere illic cont.igisse, ut 
velut ab amicis semotus tranquillitati posse.t intend ere ac tamen, cum libuisset, inter 
amicos versaretur. Instituerat ad extrem
m agere illic vitam. Sed virtus sua, quae 
ad maiora expetebatur, ipsum prius in de abstraxit, postea felicitas Leopoliensis sedis, 
qUae ab eo instauranda erat. Itaque cum iam 
bsoluta crederet omnia, quae ab se 


I) Na marginesie: Thauroscytharum celerUas. ,) W rkp. dessedende (sic). I) Wiszn 
slow od et do 8U01"'Um nie ma, podobnie i Ciampi; w Krak. II. -matrem ca'Dorum c . 


,
		

/monumenta_VI00210_0001.djvu

			202 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


exigerentur, quippe qui templi aedificium ad summlun perduxisset, in civitate vecti- 
galia vero tam multa forent coempta et reparata a, ut nihil deesse appareret aut 
dignitati aut opulentiae sedis iilius, reddiderat animum naturali tranquillitati, et 
semotu
 ab omni negotiorum tumultu vivebat nulli rei magis intentus quam lectioni. 
Nam qui iuvenili aetate historiis maxime et poematibus dedit us fuisset, in matnro 
post
a aevo propter professionem maxime theologiam amplexabatur philosophiaeque par- 
tern illan1, quam ethicen dicunt; studebatque legendi assiduitate compensare tarditatem, 
qua se 1 ad sacras literas convertisset, non tamen unquam gentiliUll1 scripta ab se 
abdicavit, sed divinis institutionibus ac disciplinis ex proposito, profanis casu In- 
tendebat. 
XXX. Ceterum ne aut ea, quae magno labore conquisierat, negligentia de- 
perirent, aut animus suus, quem ab Olnni perturbatione absolutum vole bat , servilibus 
curis implicaretur, rerum suarum procuratores in locis opportunis designaverat, cum 
quibus administrationis rationes nunquam subducebat, seu certus integritatis eorum, 
seu timens cognita fraude desiinatam sibianimi pacem inquietare. .Illud certum est, 
ipsum saepe usurpare solitum eo rum , qui de fide procuratoris dubitarent aut inqui- 
rerent: etsi res maxime salvae sunt, tam en ani mum esse inquietum. Sed quod mirari 
lib eat , cum foris in rebus, etiam caris et magnis, procuratoribus usque ad negligen- 
tiam crederet, rlomi exactissimam rationem habebat minimae ac vilis cuiusque rei, 
quippe qui plerumque ova, caseolos et poma ceteraque eiusmodi numeraret, neque 
aliter quam diligenter inspectis dimensisque rebus singulis promptnariae cellae prae- 
fecto . credebat. Quod quidem vulgus avaritiae tribuebat, ego ascripserim quietis 
studio: nam qui iuventutem facile corrumpi sciret, ubi sub laxiori disciplina habe- 
retur, videbat futurum, nisi tam arctissima frugalitatis norma paratos ad luxuriam 
animos coerceret s, ubi per intemperantiam omni genere inquietudinum domus COln- 
pleretur, quan1 rem utpote naturae suae adversissimaln vitans, non solum fruga- 
liter habebat apud se familiares, verum etiam ad serviendum sibi nullurn aliquando 
admisit, qui disciplinam no)} toleraturus appareret. 
XXX I. Dicebat saepe familiares nutriendos usui, non ostentationi; eos vero 
vanissimos homines esse, qui ut foris magno cum apparatu servorum incederent, 
praeter id, quod facultates suas intemperato et insolenti cuique exponerent veluti 


1) W rkp. quasi. 


') W rkp. cOMrce1tet. 


a) Troskliwosc 0 LV{6w okazuJe list do kr61a, og
oszony w Aktach grodzkich i Zlem- 
skich w t. IX. 105 -7. (z r. 1472.), cz
ste zasiadywanie na s
dadl itp.
		

/monumenta_VI00211_0001.djvu

			PUlL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


203 


diripiendas, domi tam multa foeda paterentur, ut degentium in honesta servitute 
nlulto potior habenda sit conditio, quarll eorum, .qui tales famulatus per ambitionem 
alere ac tolerare perseverant. Ipse interrogatus, .quare numero, veste ac cetero 
ornatu inferiorem omnibus episcopis fan1iliam haberet? -- quia, inquit, servorum 
meornm servus esse nec vola nec possum, sed et satins in qualioumque simplicitate 
contemni puto, quam perpetua simulatione torqueri. Eamque ob causam, etiam post- 
quam per facultates licuisset, nunquam mediocri3 fortunae modestiam transgressus est 
aut multitl1dine ac nobilitate familiae aut splendore indumentorum, quibus vel se 
vel familiares exornaret, nam mensae ac reliquae .rei domesticae frugalitatem, quam 
in simplici sacerdotio sibi ipsi indixerat, nunquam mutavit" sed usque ad ultimum 
tempus sub eadem parsimoniae norma perseveravit. V olebat anitni bonis et dotibus, 
non autem fortunae admirari. Eorum vero existimationem parieti caduco innixam 
putabat, qui laudum suarum veluti fundamentum fortunae opes haberent. Ad reIi- 
gionem et sapientiam pertinere arbitrabatur necessariorum suorum tantisper habere 
rationem, dum ,meliores reddi possent, in ceteris probitatem et virtutem omnibus 
naturae vinculis praeferendam. Qua persuasione fretus, cum iam ad archiepiscopatum 
evectus esset, semel tantum et paucis admodum diebus visendorum suorum gratia 
fuit in patria, unde puer abierat. 
XXXII. Consangvineos a vero et necessarios, qui ad eum l confugissent, pro qua- 
litate morum ac vitae, probos quidem consueta sibi frugalitate nutriebat, reliquQs, ubi se- 
mel atque iterum frustra eos monuisset, tanta animi constantia a se dimittebat, ut exinde 
nunquam in contrariam s
ntentiam flecteretur, passusque est nonnullos, sed inprimis fra: 
trem cum SUlnma omnium rermn egestate in mendicorum receptaculo vitam finire, 
cun1 ille 2 priU8 in tonstrinis et balneis ac foedissimo quoque ministerio servivisset, 
ut ab eo, quem sanguinis vinculum non movebat, pudor sordium, in quibus frater 
versabatur, saltern aliquid facultatum extorqueret. Duri hoc fortasse ac nimium rigidi 
fuerat instituti, nis.i omnia officia, quae frater fratri. debet, . prius illi praestitisset. Nam 
eiectum a parente susceperat Cracoviae, cum per aetatem emendari posse crederet, 
multaque in eum contulerat, quo tempore non paucioribus ipse indigebat. Deinde ad 
archiepiscopatum evectus, ter illi ad mercaturae usum non exiguo nurnero pecunias 
dederat, totiens ille decoxit; apparebatque, quotiens exorari se permisisset, eundem 


1) W rkp. nie ma eum; w Krak. II. dodane poiniej u gory; Czart. ma 88; Ciampi eum; 
taksamo Wiszn. I) W rkp. illis. 


a) Zob. cap. IV.
		

/monumenta_VI00212_0001.djvu

			204 


PHIL. CALLlMACHI .VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


beneficii sui futurum exitum. Itaque, cum naturae iuripus satisfecisset, non solum 
stultum. verum eliam impium esse crediderit, si, quae usui atque ornamento ecclesiae 
debebanlur, explendae luxuriae fratris ad extremum exhiberel 3. 
XXXIII. Adversus alienigenas, praesertim Italos., quos aliqua honesta ratio 
in regnum aut adduxisset aut retinerel, propensissima erat humanilate modisque 
omnibus eos fovebat, tuebatur, erigebat, ornabat et pro viribus nutriebat; cumque 
a suorum conversatione abhorreret, cum illis f
miliarissime agebat, mensae ac reli- 
quae vitae comites habebat, iocis ac lepidatibus cum eis certabat. Videbatur, quo- 
tiens cum illis fuisset , oblitus instituti sui et rerum humanarum curiosus: quippe 
qui interrogabat , quid Itali, quid Galli agerc;nt; quis Germaniae status esset t quis 1 
Hispaniae; quid ex Africa, quid ex Asia nunciaretur a. Ad summam illis omnibus 
exquirendis erat occupatus, quae aut alio tempore) aut a suae gentis hominibus non 
solum audire nolebat, sed etiam aspernabatur audita. Hoc lie aut dignitati regni 
tribuebat, cuius Don solum hpspitalitatem, verum etiam prudentiaID laudari ab extre- 
mis nationibus volebat, aut captus studio morum 
 in- quibus maxime Italos imitari 
placebat, agebatur, ut veluti rursus in vitam rediisset, omnia,- quae ab animo suo 
secr
verat, iterum ad se pe
inere arbitraretur.- mud constat ipsum .nunquam aut 
labori aut facultatibus peperciSse. ubi aut saluti aut dignitati alicuius - peregrini 'con- 
sulendum foreL Sed neque contentiones aut iras optimaJum regni aliquando ea in re 
timuit, aut regiae auloritati cessit, sed quos in fidem semel receperat, perseveranter 
etiam cum omni suo periculo ad extremum tuebatur. 
XXXIV. Cuius rei testimonium locupletissimum est .patrocinium, quod mihi 
praestitit adversus iniquissimam sententiam, quam homin.es improbissimi' ac nefarii 
a rege non tam impetraverant, quam per impudentissima mendacia .extorserant Cum 
enim ad eum, tanquam columen ac lumen unicum iustitiae 8 confugissem, cognita "illius 
decreti abominanda 8 impietate, non aJiter de mea, quam de sua, salute sollicitus egit 
usque ad poenitentiam et pudorem illorum, qui contra me stultius an iniquius sen- 
serant, nescio; cum interim nulluni pietatis humanitatisque officium in me obmitteret 
tantaque benignitate naufragium meum complecteretur, ut saepenumero non. iragcerer 
illis, qui ad eum virum confugiendi necessitatem mihi incusserant. Praeveni
bat in 
plerisque cogitationes meas, allevando cala
tateln, qua urgebar, nee quantum in se 
erat, ut illam sentirem, patiebatur, in multis infra aetatis dignitatisque suae gra vitatem · 


1) W rkp. quid. 


I) W rkp. itZ8titiB. 


I)W rkp. a:bhominanda. 


.. 


a) Por. Hist de Vlad. cap. XXXVI.
		

/monumenta_VI00213_0001.djvu

			PHIL CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


205 


me
um comiter agebat deambulando, consedendo, convivia ineundo, vigilando, ac, 
ne quid deesset ad supremae humanitatis in me sludium, plerumque Fanniolam 1 
convivio adhibebat, quam praecipuum infortunii mei solatiolum esse non ignorabat. 
Adeo plus semper apud eum omnibus in rebus potuit calamitatis meae miseratio, 
quam suae dignitatis observantia a. 
XXX V. Ceterum, cum haud gravatim externorum hominum convivia fre- 
quentaret ipsQsque mensae suae libentissime ac saepe adhiberet et lautissimos quoque 
superaret apparatu in accipiendo illos, a Polonorum con vi viis, quantum licebat, absti- 
nere perseveravit et cUln eos invitaret, quod rarissimum erat et nonnisi quando 
necessitas suaderet, parum a solita frugalitate discedebat. Sed et convivia ipsorum 
COl1sUIl1ptiones appellabat, dicens, non opportere unamquamque turbam, edendi biben- 
dive gratia unum in locum congregatam, convivium nominari, nam tali ratione 
armentorurn gregumque convivia dici posse, quando pascendo in pratis conveniunt; 
sed eorum coetus homiDllm tantulnmodo dignos nomine convivii, quos delectu 
quodam et iudicio aliqua honestior ratio, quam ventris atque gulae, ad pariter con- 
vivendum congregasset. Interrogatus vero, quare domi libentius quam apud convivas 
pranderet; domi, inquit, quantunl volo et quantum placet, comedo nee plus temporis 
in mensa absumo, quam naturalis exigat necessitas. 
X X X V I. A republica fere abstinuit seu tranquilitatis studio, seu quia pa- 
rum tutum credebat libere consulere. THud certum est: cum de recipiendis Prussiae 
civitatibus, quae a magistro defecerant, consultaretur, ipsum, ul semper alias, voca- 
tUln ad conventum publicum, cum a rege sententia super ea re rogaretur, dixisse: 
»utraque re po
iu
 subigi et retineri ego putarim, Dam iisdem semper artibus reti- 
netur, quibus initio partum sit. Armis quidem subigi provincias, sed iustitia retineri. 
Nee tam facile esse nationes in pace regere ac moderari, quam bello redigere in 
potestatem. Superbum atque iniustum imperium magistri civilatum animos ab eo 
alienasse, quod nulla alia ratione confugerent ad regem, quam quod mitius instius- 
que imperaturum credant. Quod si earum opinioni vellet aut posset se conformare, 
optimum factu esse et in fidem ipsas recipere et lueri, alioquin non esse suscipien- 
dun1 gratuitum bellum. Nam fore aliquando ut eadem causa t propter quam a magistro 
defecissent, a rege quoque alienarenturc. CUln vero de modo gerendi belli ac facul- 
tatibus ageretur et Inulti, prout cuiusque ingenium erat, sententias dixissent, non 


1) Na mal.ginesie: Fmm iola Callimachi sol
ti1tJJl.. 


:1) Zob. Dedykacy
 i noty do niej. POI'. .Zeissberg I. c. 357--8.
		

/monumenta_VI00214_0001.djvu

			206 


PHIL. CALLI MACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


tam effectu quam verbis d
versas (quippe numero tantum differentes; ut regi viritim 
aliquid pecuniae tribueretur, omnes sentiebant), Gregorius inquit: :tnon prius futurum 
est, ut rex pro dignitate sua eorumque, quibus imperat, bellum 1 suscipiat et gerat, quam 
restituatur in possessionem eorl1m omnium, quae sua sunt in regno universo. Na
, 
dum licuerit sibi egestatem allegare, prius orones ad ultimam inopiam redigemur, 
quam necessitatibus' regiarum actionum 
atisfiat et cum nobis, quod iam demus, non 
erit, plurimis tamen ipse indigebit. Et proind
- ut, quod maiores nostri voluere, regio 
nomini regiae adsint facultates, quae opportunitatibus qui
uscunque emergentibus 
sufficiant, et non semper in publicis causis ad privatas 'Opes confugere cogatur 2; 
antequam de gerendo bello agatur, deliberandum censeo, qUo pacto absolvendo 
nosmet ipsos a tam frequenti tributorum pensione 
 regi riecessitatem iniungamus, 
ul per. facultates suas publica pericula propulsentur c . Ea vox, ut regi grata, ita Gre- 
gorio multos adversos fecit, quorum etiam simultates crediderim magna ex parte 
ipsum a republica retraxisse a. 
XXX VII. Nam reliquo tempore generales conventus vitavit et paucis ad- 
modum privatis interfuit. Sed quod optimum in rebus agendis censuisset, nonnunquam 
regi per epistolas significapat, ut fecisse : constat , quo tempore max'imo literarum nllD;- 
ciorumque ambitu a rege vocabatur, qui cum mclyto - primogenito suo ad. recipiendum 
Bohemiae regnum ipsum mittere instituerat. Nam per aetatem 'at valetudinem id nego- 
tium se deprecatus, regi scripsit: :t Immaturum fore puerum -regno; neque tam accersiri, 
ut in Bohemia imperaret, quam peti veluti pignus et . obsidem 8 Bohemiei belli 
gerendi et propulsandi per Polonos. Expectanda meliora tempora, meliores- occasiones,. 
Nam si filio suo id regnum divinitus deberetur, futurum omnino, ut eius gubernacula 
. . 
maturo tempore reciperet, si vero alii cuipiam polliceretur a fato, el tunc et arias in 
irritum casuras actiones eorum, qui fatis se opponerent. Porro tunc. demum fatales. 
occasiones tentandas, cum ad ean1 aetatem pervenisset adolescens, in qua posset 
agere et consulerec b. 


1) W rkp. bello (!) 


I) W rkp. cogantur. 


I) W rkp. puto obsidem potius legendatn obse8. 


&) 0 b
j mowie Grzegorza Dlugosz nlc nie wspomina. Byl jednakze w r. 1454. 
podc.zas slubu Kazimierza z ElzDiet
, a wi
(' i poddania si
 Prus w Krakowie. Znajdu- 
jemy potwierdzenie podania Kallimachowego w Hist.oryi Dlugosza (ed. Przezdzieckiego t. V. 
p. 154.) b) Z list6w Grzegorza do krola znany jest tylko jeden (Liskego., Akta gro- 
dzkie i ziemskie t. IX. 105-7.) 0 radzie w sprawie tronu czeskiego nic skfldinlld nie 
wiemy. Odnosi si
 ona prawdopodobnie do r. 1467. (Por. Dlugos
a Hist. V. 484--6).
		

/monumenta_VI00215_0001.djvu

			PHIL. CALLJ:\IACHI VITA ET :.\IORES GRF.GOIUI SAKOCEI 


20i 


XXX VIII. De religione 1 ut piissime sentiebat, ita graviter et severe, ut 
pillrimun1 locluebatur; raro4uc eL nonnisi cum prudentibus vil'is de divinis rebus 
di:;::;erendUlll putabat. Vulgus eo sanctius divinis praeceptis obtemperaturum, quo 
prura incognita. sibi et al
cana esse in religione crederet. Nullum eniro mysterium 
rrdco sacrum et religioSl1Dl ex natura sua, ut sine caerimoniarum velamento possit 
a qnadam veluti viJilate se defend ere. -- Allegorias 2, quae in sacra historia addu- 
cuntnr, non probabat dicens, multum mai€statis in divinis operibus exinde perire, 
quippe quod, quae per se mirabilia sunt, ubi per allegoriam interpretantur, vilescere 
incipiunt. Nee tanto strepitu miraculi agitur populus, si dicitur infusam esse animae 
lucem veritatis, quam si caeco corpori oculos cernendique vim redditam asseveratur. 
Mirabilius esse septem daemonia qnam septen1 peccata eiecisse. Ceteraque id generis 
omnia minora per aJlegoriam fieri et fide sua labefactari, nam dum auditorum animi 
convertunt S se ad allegorias, a veritate rei fidem alienant nec taIn historiaIn earn 
esse credunt, qumn cOInnlentum aliquod ad inducendam allegoriam. 
X X X I X. Sententiam praelerea ill am , qua eximitur a grammaticae insti- 
tutis theologia, non ridiculam modo sed stolidam etiam esse dicebat, quippe quod 
:5criptorunl vitia per maiestatem materiae excusaret, quasi ea, quae theologia con- 
tinet, ipsa scripsisset et suo quodam veluti iure, quae sua forent, prout voluerit, 
protuli
set, et non honlines, qui grammaticis rationibus obstricti essent, debuerantque 
illas eo ser,,-are diligentius, quo sublimior puriorque est materia, de qua scribebant. 
Stultam, quippe si ill quotidianis fabellis nefas sit a vero loquendi usu discedere, 
de ea vero nlateria, qua nulla dici aut inveniri potest dignior, per inscitiam temere 
aut incongrue disseratur. Eorunl vero 
anitatem maxime mirabatur, qui christianae 
theologiae" ph ysicas' r"ationes accomodarent, quasi aut Dei maiestas ri intra illos, qui 
nobis naturales rerum termini videntur, sit arctanda et non potius a t>ei actionibus 
natura ipsa normam debeat accipere, aut non magis illi debituri simus, si propter 
nos quippiam ex consueto et naturali ordine rerum commutaverit, quam quod aliquid 
ita exigente natura fecerit. Illos autem impudentissimos aiebat, qui una atque altera 
sententiola perantiquorum theologorum 6 libris emendicata, cum persuadendi prae- 
ceptiones artemque ignorent, persuasuri, ad populum de divinis rebus faciunt ser- 
mones. Non enim putabat eos aut continuare aut inferre posse, quod intenderent, 


.1) Na marginesie: Religio. I) Na marginesie: Allegoria. I) W rkp. pierwotnie 
cOllvertant t
sam
 r
k
 poprawione na cO!"l'm.tunt. 4) Na marginesie: Phisis in 
Theologia. 6) W rkp. 'IIlultas przed maiestas przekreslone. ') Na marginesie: 
prae(Ucarores.
		

/monumenta_VI00216_0001.djvu

			20R 


PHIL. CALLJMACHI VITA ET MORES GREGOnII SANOCEI 


quippe qui non iudicando dicerent, sed aliorum iudicio raperentur, nee magis eius 
rei, de qua verba facerent, vim et naturmll nossent 
uam unusquisque audilorum. 
Sed et sine summa oratorum poetarumque cognitione minime dici posse efficaciter 
sontie
at. Cum enim pleraque in religione pietate sola, non accedente ratione, 
subsistant, in quibus rapiendus est [auditor] afI"ectibus; verborumque ingenti volubilitate 
et copia velut impellendus, nequaqualn credibiliter aut pie de illis dictrirum esse, n'.i3i 
qui ab oratoribus verba, a poetis vero affectus fuerit mutuatus. Eamque esse causam, 
quare novorurn theologorum sermones languidi sint et ieiuni 1, antiquorum vero, ut 
Hieronymi, Augustini et ceterorum, efficaces et copiosi. Quod illi tunc demum divinis 
scripturis se tradidere, cum humanas optime tenerent; isti vero, sine aliquo admini- 
culo divina adorsi neque tei magnitudinem assequi potuere, neque recte 
ententias 
suas hominibus aperire, ignorantes pal'tem illam doctrinae bumanae, per quam mor- 
talium animi ad credendum rapiunlur. 
XL. Ipse, quotiens sermon em haberet, plus rationi persuadendi quam auto- 
ritati theologorum insistebat, eamque ob causam fiebat, ut semper affectu, quo 
voluisset, populus duceretur, apparebatque ipsum auditorum animos veluti habere 
in potestate. lam vero quando in solemnibus officiis ac mysteriis caerimonias pera- 
gebat aut sacrificabat, nemo non ex intimo affectu cordis commovebatur; sed tunc 
praesertim, cum homicidas Deo reconciliaret atque in templUln induceret. Erat enim 
videre p
sim, iUo suppliciter verborum affectum ac mysterium explicante, tam noxios 
quam insontes ubertim flere t illos poenitentia maleficiorum, istos miseratione poeniten- 
tium. Eorum vero, qui sacris initiarentur, pauci temperare a lacrymis poterant 2, cum ac- 
cedentibus ad naturalem maiestatem corporis sui pontificalibus ornamentis, non sine quo- 
dam sacro horrore propter vocis magnitudinem ac robur, enunciaret documenta illa 8 , quae 
futuris sacerdotibus ipso initiationis tempore per pontificeln publice traduntur. 
XLI. Difficulter ac faro adducebatur ad consecrandQs sacerdotes et, cum id 
faceret, non sine severisshno iudicio, quos ad earn dignitatem admitteret, eligebat, asseve- 
rans impiissimmll esse facinus , [quod], si in saeculari militia obeunda delectus habeatur, 
ad spiritualem vero temere, prout sese quisque ingesserit, admittatur. Multumque 
a pristina maiestate degenerasse sacerdotium dicebat: qu.ondam' enim fuisse virtutis 
ornamentulll ac praemium, nunc vero miserorum esse confugium, quippe fi raros 
illud petere 6, nisi qui aut ignominiae turpitudinem aut sui generis sordem sub ipso 


1) Na marginesie: Novi theologi latlguidi et i
iuni. I) Na marginesie: Sacerdot..M 
creatio. I) W rkp. illas. 4) W rkp. na marginesie: qtrondam. 6) Na mar- 
ginesie: Sacerdotali8 dignitatis ab.uS'U.s. e) Krak. II. competere.
		

/monumenta_VI00217_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES 
REGORn SANOCEI 


209 


latere vellent aut inde urgenti eos egest
ti succurri. Laudabat vero antiquorum insti- 
tutmn, praesertim Hebraeorum, quod eosdem pontiflces regesque habui.:ssent. Nihil enim 
pontificatu maius esse inter Deum atqne homines et proinde nonnisi aut summae \irtuti 
aut summae nobilitati conlmittendum. Contigerat aliquando amicos extorsisse ab eo, 
ut consecraret 3-d sacerdotium rudem quempialn et omnino agrestis ingenii, cuius rei 
poenitentia ductus postea hominem recepit in domum ac erudire perseveravit, donec 
commode sacrificare posset reliqmique sacerdotis munera obire. N e 1 tam en rude inge- 
nium, remissa disciplina, in naturalem stuporem recideret ebrietatique ac celeris malis 
artibus se manciparet, apud se retihuit et, quoad vixit, humailae vitae omnia ne- 
cessaria illi affiuenter impend it , tanquam in eo nutriendo quotidie penderet erroris 
sui poenas. 
XLII. Ius 2 raro nisi per vicarium dixit. Cum ipse iudicaret, nonnisi eos, 
ad quos negotium, de quo agebatur, pertinebat, loqui patiebatur statimque aut partes 
inter se componebat aut, -quid ipse sentiret, pronunciabat. !\Iodos autem, per quos 
agi controversias institutum est, interdum deceptiones 8 appeUabat, interdum immuni- 
tates in ipso il1dicjo latrocinandi spoliandiqu€ homines; causidicos' autem orones, 
tanquam iustitiae perlurbatores genusque hominum perniciosissimum, in extremas 
insulas deportandos. - Conquerebatur, quod non tam facilem fi, quam velIet, sibi esse 
liceret it) dissolvendis matrimoniis illorum, quibus non bene inter se conveniret 6, 
nimiumque severos esse canones ea in causa dicebat, civiliusque Graecorum insti
u- 
turn, quod in facili repudium ponit; multum ex muli"ebri intemperie ac petulantia 
periturul11, si sentirent uxores in arbitrio virorum esse repudia. Neque vero putabat, 
illos a Deo coniunctos dici posse, inter quos caritas non esset, ac proinde cessante 
caritate dissolvenda matrimonia, quasi iam Deo invisa. Sed et stultum et pericu- 
losum videri, cog ere eos, qui sibi invicem sint invisi, ut pariter habitent ac vivant. 
XLIII. Iocabatur etiam interdum illis in rebus, qu
e ad religionem p
rtinere 
viderentur, et importunitatem eorum, qui aut quaererent aut efferrent ab officio suo 
diversa et abhorrentia, per urbanitates eludebat. Quandoque etiam utilia eodem modo 
proferebat. Quidam ratiocinando co11egerat plures propemodum otiosos dies quam 
negotiosos esse, eamque rem, si arbitrium penes ipsum foret, emendatur.um se ante 
- . . 
omnia dicebat et, praeter paucorum sanctorum so
emnitates, ceteras exauctoraturum 7 
esse daturumque operam, ne tot vacationibus et feriis homines veluti cogerentor in 


1) W rkp. nee. I) Na marg, ['US Pontificis. 
nesie: Causidici pemiciosum gtmUS hominum. 
legendum). e) Na marginesie: Divorlia. 
I 


') Na marg. Deceptiooes. ') Na margi- 
6) W rkp.: facilis (facilem puto melius 
7) W rkp. e:.cacturaturum. 


Monumenta Pol. Hist. T. VI. 


l'
		

/monumenta_VI00218_0001.djvu

			210 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


paupertate ac rerum omnium inopia versari. Ad quem Gregorius: Noli de imminu- 
endo ecclesiarum vectigali agitare; an tu ignoras, quod ex crebris solemnitatibus cre- 
brae sint oblationes? Dicenti autem: Deus in malis exercet bonos, ut verae virtutis 
colligant robur: male, inquit, de illo sentis, si non aliter, quam athleta corporibus, 
ipse mentibus suorum firmitateln ingerere potest. - Observantes beati Francisci 1 
regulam callidissimos mortalium dicebat, quod sub paupertatis gloria divitias con- 
quaerant et, pecuniarum odhlm professi, passim eas emendicent. CUln aliter esset 
animatus illisque maxime afficeretur, neque solum institutum eorum summopere com- 
mendaret, verum etiam tueretur ab improbis et quotidianis beneficiis foveret, sed et 
agentibus contra eos canonicis suis, quasi novis quibusdmn et superstitiosis caeri- 
moniis populum ad se attraherent, as
erentibusque inde fieri, quod aliae ecclesiae 
parum frequentarentur, dum quisque novarum rerum avidus non tam religione ductus 
quam gratia spectaculi conflueret illuc, praesertim in Natali Christi exponentibus illis 
in ecclesia bovem atque asinum et praesepis simulacrun1 cum puerperio: et vobis - 
inquit - eadem !icent ac, si libet, pastores et oves circumexulantes addite. Quis enim 
prohibet aut certe prohibere debet homines quacunque ratione ad pietatem et reli- 
gionem invitari, quam mihi inhibere [non liceat]. 
XLI V. Eos 2 qui Reipublicae consulerent, dicebat, oportere onlnes actiones 
suas- in religione fundare: nihil efficacius ad regen dum vulgus quam persuasiones de 
rebus divinis, pub lice susceptas; humanorumque bonorum ad religion em nulla perti- 
nere praeter illa, quae in anhno sita sunt. Sed et ad tuendas conservandasque 
respublicas maiorem vim esse in animo quam in corpor.e. Amicitias S illas esse san- 
ctissimas, quas hospitalitas et mensa coniunxisset; firmissimas vero, quas studiorum mo- 
rumque similitudo. Legum fundamenta non in iustitia collocata,. sed in utilitate iuxta 
populorum opiniones. Nam si ex iustitiae fonte manarent, quum iustitia ipsa una sit 
atque eadem, cum ratione sibi et constantia perpetuo consentiens, nihilque illi addi ad 
augendam virtutem,- nihil demi, quominus virtus sit, queat; idem semper apud omnes 
aut iustum esset aut iniustum, quod longe secus est. Naln apud diversas gentes de 
eodem' crimine aliter statutum scitur et esse tam qui laudent, quam qui puniant 
furtum. Sed et eandem civitatem alio alioque tempore in una atque eadem re aliter 
sanxisse; quotidieque leges novas ferri, veteres abrogari. Quae omnia iudicio esse 
non magis de iustitia in legibus haberi rationem quam de temporis rerumque ac loco- 
rum et civium conditione, ac proinde utiles non autem iustas esse dicendas. 


t) Na marginesie: Franciscani observantes. I) Na marginesie: Consiliarii. I) Na 
marginesie: Amicitiae sanctitas. 4) W rkp. eMUm.
		

/monumenta_VI00219_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


211 


Oratorem 1 vero i1,lrisconsulto ea ratione praeferendum, quod orator, etiam ubi leges 
non essent , de aequitate et iustitia ageret legesque suscipiendas persuaderet; iuris- 
consuItus, si tollanlur leges, non magis prodesse morlalibus posset, quam medicus 
sine medicina. 
x: LV. Disciplinarum a eas maxime at que imprimis discendas censebat, quae 
conse
vandarum civitatum causa sunt inventae. Mathematicae 3 tantisper operam dan- 
dam, dum medicinae servit. Eos vero, qui exinde futura praedicare laborant, praeter 
id quod saepe decipiuntur, tqrquere mortales aut bonorum desiderio aut malorum 
metu alterutris denunciatis. Sed et bona, si praedicuntur, minora fieri expectatione 
ac non tam iucunda, cum ad defessos expectando pervenerint. Mala vero diuturno 
metu augeri graviusque affiigere, cum iam consternatis animis nihil, quod sibi obsistat, 
inveniant. Nullos' auteln magis sui ipsius oblitos esse, quam qui nihil per se in- 
veniendo in aliorum opinionibus tuendis occupati essent, maximeque Aristotelis fi, 
pro cuius sententiis conservandis tot iam volumina 
epleta dicebat, ut mirum 
videri queat non intelligi ab hominibus, pleraque falsa: esse illis in traditionibus, quae, 
ut conservarentur, tot adminiculis. eguere, quandoquidem ea, quae vera sunt, in 
natura per se subsistunt efficaciusque cognitioni nostrae se ingerunt, quam quae argu- 
mentis sint confirmanda. Illis vero, quae in opinione sita sunt, neque innituntur nisi 
vanitati alicuius dubii praemissi, tanqumn satis probatum esset tam stultum plane 
assentiri, quam sine fundamentis aedificare. Ea, quae a physicis dicunt1Jr de solis lunae- 
que G ac reliquorum siderum Inagnitudine, splendore ac defectu et cetera, id genus esse 
eiusmodi, ut magis non reprehendi possint, quam vera credi. Id a l ]tem in eorum inventis 
tantummodo probandum, quod maxime sensibus nostris ac religioni congruil 7 . In reliquis 
haudquaquam occupare se opporlere, quod nee confirmata nec confutata quicquam con- 
rerant ad bene vivendum; illa, qu
e dicunlur asserendo, bruta carere ratione, hominum 
dicebat esse inventa 8, non naturae, omnium quippe initium ab eisdem seminibus et 
generandi ratione vitam que ab omnibus animantibus aeque tueri ac conservari. 
X LV I. Ipse quotiens a theologia vel legendo vel disputando descivisset et 
ad philosophorum opiniones se convertisset in his, quae ethicae 9 subsunt, stoicos 
amplexabatur. In physicis rationibus et his, quae finem 10 spectant, Epicurum ptaeferebat. 


1) Na marginesie: Orator praestat iuri8 consulto. I) Na marginesie: Disciplinae, quae 
potissimum discendae. I) Na marginesie: Mathematica. 4) Na marginesie: Phi- 
losophiae interpretes. 6) Na marginesie: Aristotelis haditiones. e) .Na margi- 
nesie: Sol, Luna. 7) W l'kp. congruat. 8) W -rkp. inviventa. II) Na margi- 
nesie: Ethica. 10) N a marginesie: finis. 


14:*
		

/monumenta_VI00220_0001.djvu

			212 


PHIL CALLIl\IACHI VITA ET MORES GREGORTI SANOCEJ 


Ex illis vero, quae ad confutandas eius viri opiniones conscripta sunt, admo- 
dum pauca comprobabat, quinimo vanos censebal omnes, qui ea in re aut fuissent 
aut assent occupati, quasi aut factu facile sit, quod eius inventa rationi adverse- 
rentur, aut necessarium, tanquam stantibus eius traditionibus ceterorum stare non 
possint, CUlll Ionge se aliter utrumqlle habeat: nmn posita mortalitate animorum, 
nihil contra Epicurum effica.'1C dici aut inveniri, illa vero negata non tam confutari 
sententias ipsius, quam de nledio tolli et submoveri, tanqu31n aliud agentes ac di- 
versi instituti. Et proinde neque in suo propo
ito reprehendi ilIum posse neque ad 
alienum pertinere, quae senserit; ut enim animu
 corpusque distant inter se, sic 
utriusque rationes differre, ac mini me possibile esse, ut diversae naturae finis atque 
institutum idem sit: Epicuro autem corpus, ceteris curae animum fuisse. 
XLVII. Certamina 1 hastatorum, in quibus infestis mucronibus concurritur, 
deridebat, eaque ratione certantes apibus comparabat, quae aculeum habent tantmn- 
modo infestum, ceteris omnibus maxime conferant humanae vitae. Sic illos hastis 
necem intendere, ceterum arlna, equum, sellam et reliqua om
ia sic disponere, ut 
nullum vitae periculunl timeri queat, magisque illos commendabat, qui iuslis armis 
atque equo ad veram pugnam se exercent; ista enim nleditatione discere equitem, 
insedere equum ac saepius ferire hoste!11, illa ad casum erudiri et ad leviter ferien- 
dum adversarium insuesri, dum quisque occurenti vulneri cedere cogitat. .- Vena- 
tiones 2 servile opus et officium appellabat, eos autem ridiculos, qui oblnissis artibus, 
qu!bus hOlninibus prodesse debeant in civitate, feras sequerentur in silvis. 
XLVIII. Pulchritudinem s, prout bono malove ingenio coniuncta esset, aut 
ornamentum aut perniciem dicebat. - Nobilitatem quondam vel a sua vel a maiorum 
virtute hominiDus contigisse, nunc vero a diviliis provenire. - Dicenti, nlalam for- 
tunam ostentandae virtu tis occasionem pracbere, felicitatem ac virtutem Dei alle- 
gavit. - Malum ingeniunl et ingratum marl comparabat, quod cum ex fluminibus 
ac fontibus aquarum dulcium vim pene infinitam recipiat in se, nunquam tamen 
saporem mutat. - Viros prudentes sme eloquentia cytharas sine chordis esse 
aiebat '. - Iudicem av
rUln praesentaneum ac venale venenum dixit, interdum pau- 
perum calanlitatem, quandoque etiam divitum mucronem appellabat. - Garrulae 
nimium ac dicacis mulieris filio inepto et usque ad stuporem taciturno ait: in matrc 
tua linguam reliquisti. - Sepulturae 6 quidenl curanl illos habere oportere, qui 
honeste vixissent, ceteros haud dignos fuisse, quorum essent aliquando corpora, nedum 


.. 
1) Na marginesie: Ce'rtamifla ,) Na maginesie: Venatio. 
tudo. ') Na marginesie: Prucle'lltia sine eloquentia. 


8) Na marginesie: Pulcllri- 
6) Na marginesie: &puJtura.
		

/monumenta_VI00221_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGOPJI SANOCEI 


213 


monumenta extarent.- Ludicrarum artium 1 magistros, tibicines, parasitos, assentatores 
et id totum genus hominum, quod per :ilienam intemperantiam et levitatem suam 
exercet ac nutrit, aspernabatur neque unquam ad se admittebat dicens, illos, quos 
eiusmodi oblectant vanitates, suaviter ac veluti dormiendo perire, quippe talibtls 
_ illeceb"ris deliniti non sentiant sine ulla bonarum rerum cura prius se ad mortem 
pervenisse, quam vivere intellexerint. Illos etiam maxime honlines vitandos monebat, 
qui per obscoenas dicacitates risum a circumstantibus elicere pro urbanitate du('erent, 
a sorde enim verborum nutriri impudentiam; ipse si quando cuiuspiam petulantia 
non temperaret a linguae sordibus, ncn solum non ridebat, sed rubore etiam SUffUSllS, 
indignationem pudoremque animi profitebatur. Ridiculos 2 homines non risu, sed mi- 
serati()ne prosequendos,. quod obmissis bonis disciplinis vanissimis actionitus se man- 
cipassent, sed neque audiendos spectandosve aut si omnino vitari non possent, semel 
tantummodo illis intendenduln; abiecta prorsus et iacentia ingenia esse asseverans 
ilIa, quae dictis factisve aliquibus ludicris possent plus quam semel sine fastidio interesse. 
XLIX. Ebrietatem S pro ingenii qualilate bpna I1lalave differre, ac prout 
ingenium foret, aut detestandam esse aut tolerandam. Nunquam tamen ilJi effuse in- 
dulsit, 3ed usque ad hilaritatem cum amicis, praesertim alienigenis, bibebat, idque noil 
nisi raro et cum summam ingenii lassitudin
m sentiret; putabat enim ea ratione 
refocillari. Bibebat libentissime potionem, quae fit ex melle, quam domi sibi excoqui 
curabat, et cum id fieret, diligenti::::sime circumspiciebat, ut mellis, aquae, ignis et cete- 
rarum rerum modus decoctionis rationi consentiret. Sed et vino, assuefactus in Ungaria, 
frequenter utebatur, parce tam en et non nisi in prandio. - Mensae 
 modicus appa- 
ratus et sine argento praeter ligulas. Oleribus et leguminibus maxime delectabatur, 
nec minus avide pulles comedebat et caseum, seu quod iam senio dentes labefacti 
carne.s conterere non poterant,. seu frugalitatis studium fecer
t earum rerum appeten- 
tiam et voluptatem, quas quotidie apponebat. - leiuniis 6 baud frequenter indulgebo.t, 
seu macerando corpori senectutem, seu virtuti frugalem mensam sufficere putans. 
Id pro certo asseveraverim, cum. d.e ieiunit> admoneretur, Isaiae illud usurpabat: non 
tale ieiunium elegi, dicit Dom
nus. Prandendi coep.andique locus aut tempus indiscri.. 
minatum, nisi eum aut aeris aut hospitum ratio coegisset, alias quandocunque et ubi- 
cunque appetitus provocabat, seu animi oblectatio suasisset, vel in publico vel in 
privato comedebat; nec plures quam duo pueri ministrabant. Nulli loco maiorem deberi 
reverentiam, quam mensae, nullum sanctiorem esse dicebat, quippe ibi mortales 


1) Na marginesie: Artes Ladicrae. I) Na marginesie: Ridiculi. I) Na margi- 
nesie.: Ebrietas. f) Na marginesie: Mensa. ') Na marginesie: Ieiunium..
		

/monumenta_VI00222_0001.djvu

			214 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


inter se vitae communionem inire, qua una re nihil maius aut praestabilius esse 
potest; ac proinde non quemlibet passim ad mensam recipiendum, nec cuiusquam 
convivia frequentanda, sed gravissimo iudicio utrobique deligendum, cum quo vitam 
velis habere communem. Dormiendi nulla erat observantia praeterquam loci, nun- 
quam nisi legendo somnum coepit 1. Erat iuxta lectum candelabrum, ferreis laminis 
ita circumseptum contra ignis pericula, ut candelas quacunque negligentia vel caden- 
tes vel deturbatas exciperel. Undique in lecto libri ac temere. circaiacebant. Cubiculi 
nulla dispositio aut ornatus, sed confusa omnia mixtaque inter se, in scamnis ac 
pavimento acervatim anna, codices, edulia, ferramenta, vascula et quicquid est 
utensilium domesticorum. A qua rerum confusione 2 satis abhorrens quidam monuit, 
quod ordinem ac distinctionem adhiberet; ille ait: ad eos, qui venales res habent, 
eaIn cautionem pertinere, ut facile, quae desiderentur ab emptoribus, promere possint, 
se vero nihil habere venale. 
L. Modici erat somni semperque ante lu
em surgebat, atque orabat; divinis 
vero lectionibus absolutis, prout sese obtulisset liber, usque ad secundam diei horam 
legebat aut fabulas, aut historias, aut medicinas, aut rerum naturas. Nulla enim erat 
lectio, in qua praeter delectation em non inveniret aliquid, quod usui forel. A templo 
rediens ante prandium, apud quemcunque eum casus S egisset, consistebat paulisper 
aut intra domum aut pro foribus, adeQque familiariter omnibus, tam viris quam femi- 
nis congrediebatur, ut dederit occassionem plerumque pessimo cuique tam inexhaustam 
, 
humanitatem suam maligne interpretandi. Fuerintque, qui earn vivendi libertatem aut 
libidinem aut ingenii vilitatem dicerent, cum natura et disciplina mirabili consensu 
in eum contulissent, quicquid magnum ingenium reddere potest, ad libidinem vero vires 
 
rninirn e suppcterent non propter senium sed ex naturali debilitate. Cum enim natura 
eum hominem vel uti destinatum Ii ad virtutem produceret, illius voluptatissensum 
ademit, quem sciret omnibus bonis artibus inimicum; eiusmodi autem oblocutiones 
incredibili animi magnitudine contemnebat, quippe qui optima conscientia sua con- 
tentus, tranquillitatem vitae suae popularibus laudibus semper praetulisset. - Eadem, 
quae ante prandium, erat in meridie quoque lectio, conversatio, consessus, fabulatio 
familiaris, si per civitatem ambulasset. Cum diceretur sibi, quod exemplo plurimum 
noceret, nam qui viderent. ipsum femini; tam facile palamque congredi, prout sunt 
ingenia prona ad malum imitandum, ad easdem consuetudines se conferebant: 


1) Na marginesie: Somnus. 
.) W rkp. W08 (sic!) 


I) W rkp. confusa. 
5) W rkp. destinato. 


') W rkp. causus (sic).
		

/monumenta_VI00223_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


215 


ego - inquit - mihi ipsi vivo, sed neque mala ingenia bono exemplo emendantur, 
neque bonas mentes flagitiosorum facta corrumpunt. 
LI. Sed ut tanta probitas invenit inter 
mos., a quo carperetur, ita apud 
exteras gente;3 maximo in honore atque admiratione fuit, ut compertum est ex disi- 
derio sui, quem in Ung
ia reliquit. Sed et Boemi' 
erunt, qui exploraretur, utrum 
facta eius famae consentirent. Fuitque dissimulatus aliquot dies ipsorum nuntius in 
Danubiolo, qui, ubi plura comperu
set de hominis virtute ac bonitate, quam quae 
rama circumferebat, illorum, a quibus mittebatur, verbis ad Pragensem ecclesiam 
instaurandam eum allicere conatus est cum pollicitatione optimatum, qui bonis eccle- 
siasticis cessuros se asseverabant. Quam provinciam suscipere noluit, seu propter 
aetatem corpori diffidens seu, ne id, quod regi suo negaverat, Boemis postea con- 
cessisse videretur, seu, quod potius crediderim, quietem senectuti suae destinatam 
interrumpere cavens; nuntium tamen liberaliter tractavit nee sine muneribus dimisit. 
LI I. Sed quod me mirasse lib eat : mira quadam novitate naturae sentiebat 
recreation em fessi ingenii post iracundiam ideoque facile ac quodam consuJto modo 
irascebatur, usque ad obiurgationem familiae, quandoque etiam et in verbera pro- 
rumpebat. - In ultima senectute stultitiam finxit, ut suorum consilia exploraret, et 
dies aliquot ea in simulatione permansit. Balnea et sudatoria raro frequentabat, 
quod naturae suae quodammodo adversari compererat. Raro aegrotavit, sed gra- 
viter et periculose; nunquam tamen medicum accersivit, herbarum succis ac deeo- 
ctionibus sibi ipsi succul!ens , neque unquam sine libello de viribus herbarum iter 
fecit; adeo persuasum habebat simplicia efficaciora esse in medicinis, quam composita. 
Conservabat corpus contra aegritudines aut negata sibi venus aut fistula 1, quae per 
crus dextrum noxios humores e toto corpore educebat, cum enim vigesimum quin- 
turn annum ageret vulnus allisione cruris acceperat, quod negligens ac rudis cura 
in fistulam converterat, quam postea nunquam claud ere voluit, dissuadentibus physicis, 
sed contra omnem tumorem ac dolorem plumbo, aqua et alumine mundissimam sem- 
per servavit. - !tineri obeundo nunquam tempus elegit, sed ut casus ferebat, noctu 
aut die proficiscebatur, etiam in quacunque aeris intemperie. 
LIII. Lucubrabat matutino tempore scribebatque ad amicos, nunquamque 
librario usus est. Carmini aptior erat , sed et prosam inter priscorum novorumque 
stylum tam cuItam scripsit, ut non solum omnes illius aetatis scriptores in regione 
sua excelleret,. sed etiam admirationi esset. Ceterum cum multa scriberet, nihil ex 
elS in manus aliorum emittebat, seu quod sibi ipsi scribendo non satisfaceret, seu 


1) N a marginesie: fistula.
		

/monumenta_VI00224_0001.djvu

			216 


PHIL. CALLIMACHl VITA ET MORES GREGORII SANOCEI 


quod, quae scribebat, inferiora dignitate sua videbantur. Historiae tantummodo de evo- 
catione Vladis]ai regis ad regnum Ungariae ac eius expeditionibus conlra Turcos, 
quam duobus libellis explicavit, amicis quibusdam copiam fecit &, nonnullorum etiam 
epigrammaton, praesertimque eorum , quae contra Fanniam 1 nostram per lusum 
iocumque scripsit, cum alias decus atque ornamentum civitati
 suae ipsmn profiteretur. 
LIV. Fuit vero statura ultra iustam. hominis mensuram procera 
t eleganti b, 
colore robusto et carne admodum molli; barba vero capilloque denso ac pIano, oculis 
vivacissimis et cla
is , ut qui usque ad ultimaII1 senectutem nullo adminiculo ad 
legendum uteretur, supe:r;-ciliis elevatis i et spissis, nasoque ad grossitiem fastiga.to. In 
manibus peculiare robur habuit firmissimeque lenebat ea, quae semel apprehen- 
disset. Ceterum cum pro corporis magnitudine manus egregia foret, aptisshna et tereti 
proceritate digitorum honestabatur. Venter compositus, crura tenuiora s, quam 
pro modo staturae; inter ambulandum 
 rarenter adminiculo baculi utebatur, et non 
nisi lubricitas itinerum cogeret. In membris reliquis firmitas et aptitudo naturalis ad 
ultimum perseveravit, nullo aut incommodo aut fo
ditate senectutis deformata. 
. . 
Non sibi, non alii cuipiam senectus sua gravis aliquando fuit et in paucis ad- 
modum humanae vitae necessariis alicuius unquam ministerium desideravit, adeo 
semper corpus et membra omnia in potestate habuit, usque ad annum septuagessimum, 
ad quam aetatem prospere et tranquillo admodum cursu, cum haec scriberem, perve- 
nerat; sed, si humanarum necessitatum ratio apud Deum erit, ad utilitatem generis 
humani'ipsum totidem annos in eadem felicitate servabit. Vale 6. 


I) Na marginesie: Fannia. I) W.rkp. lavatis. I) W rkp. tentdre, nad czem 
czerw	
			

/monumenta_VI00225_0001.djvu

			VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


AUCTORE PHILIPPO BUONACORSI CALLIMACHO 


WYDAI. 


Dr. LUDWIK FINKEL. 


R
kopisy. Zywot Zbigniewa Ole
nickiego kardynala n i e zachowal SlfJ, 
poJcbnie jak zywot - Grzegorza z Sanoka, w 0 r y gin a I e. Posiadarny go 
takie tylko w j e d n C j k 0 p i i z X V J. wieku, w tyrnze sarnyrn rfJkopisie, 
kt6ry szczeg6l:owo opisalisrny we wSl<:pie do. edycyi Vitae Gregorii Sanocei. 
RfJkopis ten znajduje sifJ W bibiiotece .JagielJOI15kiej w Krakowie pod Nrern 2198; 
jest dose sporlt ksiltik
 in 4 0 , W oprawie renesansowej a. Od strony 3 do str. 96 
wblcznie, wpisany w niej jest zywot kardynala Zbigniewa przez tego sarnego 
kopistfJ, kt6ry pisal zywot Grzegorza, charakterem wyraznYln i czytel:lyrn, ale 
cZf2stokroc z bl
darni w tekscie b. Zywot Olesnickiego wyprzedza w r
kopisie 
iywot Grzegorza; na marginesach jego nie umiescit Jan Brozek, wlasciciel 


a) Por. 'Vst
p do Zywota Grzegorza z Sanoka. b) Bl
dy wazniejsze: 
Cap. I. Rkp. p. 5 vocabili zamiast vocabuli 
" II. " 8 solis zaIno soli 
" II. " 10 gentis zam. gentibus 
" III. " 13 conciliatis zam. conciliatus 
n VI. " 25 Rogans zam. Kogai (!) 
" V II. ,,31 marn zam. ilta 
V I I. 31 enictere zam. enitere 
" 
IX. ,,41 hostis zam. hastis 
IX. ,,41 caesum zarn. caeSlm 
IX. ,,42 bipeme zam. bipenne 
XI. ,,48 imundavit zam. inl ' ndavit 
XI. ,,48 redi zam. credi 
XV. ,,63 colore zam. colere 
XXI. pierwsze zdanie zepsute 
"XXII. ,,83 multam zam. nuUam 
"XXIV. " 88 transferre ZaIn. transferri i t. d. 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


" 


"
		

/monumenta_VI00226_0001.djvu

			218 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


r
kopisu w wieku XVII., iadnej noty; takie slOw dla oryentowania si
 wypi- 
sanD na nich ledwie kiJka. \V og6le, jak na to zaslugiwal, iywot kardynala 
budzil mniej interesu nii zycie Grzegorza w tym r
kopi8ie, jak i w picrwszej 
z niego kopii z XVII
 wieku, w rf2kopisie Nr. 59 biblioteki Jagiellonskiej, do 
kt6rego wpisala go takie tasarna rf2ka 
 kt6ra tarnze umiescila pif2kn
 biog rafi f2 
arcybiskupa lwowskiego. Vita Sbignei Cardin a lis authore. Philippo Calli- 
'n
acho zajmuje w nim str. 219 do 248 wlClcznie; odznaczone st=! w niej C?lOw- 
kiem ust
py odnosz
ce 
i
 w istocie do iycia Zbigniewa od wywod6w pocztitku 
Polak6w, Woloch6w i Litwin6w, ale na marginesach zadnych uwag nie ma a. 
Z p6zniejszych , nam jui wsp61czesnych kopij, znam jedn
, dokonan::t 
z r
kopisu X VI. wieku przez Teofila Zebrawskiego, znajduj
c
 si
 obecnie 
w bibliotece Konstantego hr. Przezdzieckiego w Warszawie, sk
d mi laskawie- 
i ch
tnie przez wlasciciela do uiytku zostala udzielon
, 
a co Mu serdeczne 
sldadam dzi
ki. 
Opieram si
 oczywiScie wyl
cznie, jak w Zywocie Grzegorza z Sanoka, 
na pierwszej i jedynej kopii z X VI. wieku; lacin
 modernizuj
, bo j
 jtiZ 
kopista zmieniat bez jakiejkolwiek konsekwencyi. Podzial na rozdzialy pochodzi 
odemnie. 
. 
Zywot Olesnickiego w y d a j 
 z d r uk u po r a z pie r w s z Y b. 
Czas napisania. List, kt6ry Kallimach do Zbigniewa II. Olesnickiego 
z Lublina 7. maja 1479. C napisal, konczy si
 slow ami: :tllla vero, quae ad 
Sbigneum mortuum attinent, mitte ut inceptum opus prosequi valeam, aliter 
relegares me ad miuufas lias ridicu.las etc. Valee. Ustf2P ten odnosi si
 nie- 
wt=!tpliwie do biografii kardynala: zaczql ,yi
c jq pisac Kallimach juz, W f. 1479. 
Skonczyl w r. 1480. lub p6iniej, bo w dedykacyi tytuluje Olesnickiego arcy- 
. biskupem i prymasem., kt6rym zostal dopiero w r. 1-480., niezbyt p6zniej, bo 
jak to dowodzimy poniiej, Kallimach Historyi Dlugoszowej, do kt6rej pelnq 
dloniij czerpat w dziejach Wladyslawa, jeszcze nie znal d. Czy Zbigniew Olesnicki 


, 
a) Por. Wst
p do Zywota Grzegorza z Sanoka. b) Nie uzywa
 tego zywota, 
chociaz 0 nim wiedzia
, Dzieduszycki :M. w dziele p. t. :t Zbigniew Olesnicki 
przez autora dziela Piotr Skarga i jego wiekc, Kralt6w 1853 -1854., 2 tomy. Zob. 
str. 7, gdzie si
 na sqd Wiszniewskiego (Hist. lit. III., 473, 478) powoluje. 
C) List ten, raczej memorya
, znajduje si
 wydru
owany w Acta Tomiciana I. 
Appendix str. 15 z falszyw
 dat
. Prof. Zeissberg (Poln. Geschichtschreibung 
str. 364) dowi6dt niew
tpliwie, ze pochodzi z r. 1479. Intytulacya biskupa jest 
oczywiscie fa
szyw
: Zbigniew Olesnic
i juz podkanclerzym w r. 1479. nie byl. Por. 
Le.wicki A., Index act. saec. XV. (.MM. medii aevi 1. XI.) Crac. 1888. d) Por. 
Wst
p S. KwiatkQwskiego do wydania Historiae de Vlad. Rege et clade Varnensi 
w VI. tomie Monument6w Poloniae.
		

/monumenta_VI00227_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


219 


uczynit zadosc prosbie Kallimacha, nie wiadomo; z dzielka wnioskuj
c raczej 
s
dzicby nalezalo, ie mu zadnych papier6w, oonoszqcych si
 do zycia stryja, 
nie poslal a, zdaj
c go na owe '1ninutae ridiculae. 
Ocena. Ust
py dzielka Kallimachowego dadz
 si
 podzielic na dwie r6ine 
kategorye: na takie, kt61'e opowiadaj
 0 przodkach Zbigniewa Olesnickiego lub 
o nim samym, i na takie, kt6re stojq z wlasciwym przedmiotem w bardzo 
luznyn1 zwi
zku, bo dolycz
 pogl
d6w _autora na pocz
tek Polak6w, W oloch6w 
i Litwin6w. Do pierwszych nalei
: 
Cap. V. 0 herbie D
bno i protoplascie rodziny. 
Cap. VI. 0 Piotrze de Krampa Olesnickim i napadzie Tatar6w. 
Cap. VII. 0 nast
pcach Piotr-a. 
Cap. IX. 0 Zbigniewie Olesnickim i wyprawie woloskiej 1359. 
Cap. X. 0 nast
pcach Zbigniewa. 
Cap. XL-XIII. i XV I.-XXVIII. Zycie i charakterystyka kardynala 
Zbigniewa. 
Do drugich naleit=!: 
Cap. I.-IV. 0 pocz
tku i pierwszych wladcach Polak6w. 
Cap. V HI. 0 poczlttkach W oloch6w. 
Cap. xiv.-XV. 0 pocz
tkach Litwin6w. 
Co do pierwszych, oczywiscie wainiejszych , nasuwa si
 przedewszystkiem 
pytanie: czy Kallimach znal kreslqc iycie kardynala g16wne zr6dlo do jego 
biografii, History
 Dlugosza, czy z niej czerpal i jak czerpal? Ot6i proste 
przeczytanie pobieinej biografii Kallimacha, podnoszqcej ledwie kilka moment6w 
z pe!nego waznych wypadk6w i czyn6w donioslych iycia Zbigniewa, kt6re 
sekretarz jego tak szczeg610wo, z tak
 milosci
 wypisal, nadto uporzt=!dkowanie 
ich, chronologicznie falszywe, przekonywa, ze- K a II i m a c h w t e d y j e s z c z e 
Dlugosza lIistoryi nie znat Gdyby j
 znal napisalby albo inaczej, 
albo nie pisalby wcale. Dla humanisty bylaby Dlugosza Historya zr6dlem tak 


a) Ze papiery takie istnidy nie ulega kwestyi. Zbigniew Olesnicki sam pisal do - 
biskupa chelmskiego prosz
c go 0 udzielenie wypracowanych przez niego pami
tnik6w, 
bo »zawsze 0 tern przemysliwal, aby wsp6
czesne wazniejsze zdarzenia dla potomnych 
zachowa
 pokolen i w tym celu bawi&c na dworze JagieUy i na wiele rzeczy wla- 
snemi patrz
c oczami kazdy szczeg61 pilnie zapisywal c (Wiszniewski Hist. lit. 1 V. 
str. 4--5). Po r. 1431. powoluje si
 takZe Dlugosz na swiadectwa Zbigniewa. Por. 
Dzieduszycld 1. c. I. 189. Kasper Cichocki pisze w dziele p. 1. Alloquia Osiecensia, 
Cracoviae 1615., ze w domu Olesnickich przechowuje si
 opis zycia Zbigniewa 
w kszta
cie r
zmowy mi
dzy trzema osobami; z niego tez podaje liczne szczeg6
. 
(Dzieduszycki I., 8, 174). Por. takze X. Piotrowicza J. »Dyalog 0 Zbigniewie Ole- 
snickim, wiersz lacmski z XV. wieku z r
kp. bibl. seminaryum sandomirskiego c 
w Archiwum koinisyi do dziej6w literatury i oswiaty w Polsce Akad. krakowskiej t. II.
		

/monumenta_VI00228_0001.djvu

			220 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


wyczerpujijcem i tak hez skrupulu bylby zeJ} bral pcln
 garsci
, jak p6iniej 
to uczynil w historyi \Yladyslawa; nie domagalby si
 pewnie wi
cej iadnych 
papier6w. Nie bylby. zreszt
 w takim razie opowiadal smierci Zbigniewa Ole- 
snickiego, dziada kardynala, w lasach bukowiiiskich w r. 1359., bo wedle - 
Dlugosza, wrocil i iyl dlugo jeszcze Zbigniew; nie bylby naprz6d. sprawft 
o podkanclerstwo z r. 1420. a potem wybawienie kr6la przez Olesnickiego pod 
Grunwaldem opisywal. Inaczej wypadlaby charakterystyka kardynala po prze- 
czytaniu Dlugoszowego dziel:l: pochlebniej, szerzej i pelniej a. 
Ale co wainiejsza i bardziej decyduj
ca: z n amy i r 6 d I a K alIi m a c h a , 
. . 
zr6dla, na kt6rych prawie wyl
cznie sifJ opart Do nich nalezy przedewszystkiem 
Vita Sbignei Oardinalis et Episcopi Cracoviensis, kt6rej fragment znajduje si
 
w r
kopisie Nr. 107 biblioteKi Jagiellonskie.L w kopii XVII. wieku z napisem: 
» Vita Sbignei Cardinalis et Episcopi Cr
coviensis a Joanne Dlugosz edita« , a uzu- 
pelniony jest ust
pem z katalogu biskup6w krakowskich pi6ra Dlugosza, odno- 
sz
cym sifJ do Ole8nickiego. Napis ten nalezy si
 oczywiscie tylko owemu 
uzupelnieniu, bo sam a V ita n i e j est i bye n i e m 0 zed z i e I e m Dlu- 
go s z a b. Dlugosz pisze 0 Piotrze de Krampa pod r. 1259., ale go protoplaft
 
Olesnickich (ani nawet Olesnickim z nazwiska) nie czyni 
 Dlugosz - j
k. juz 
nadmienilem - 0 sP1ierci Zbigniewa Olesnickiego w r. 1359. nic nie wie; 
Dlugosz 0 ukaraniu Jaska, ojca kardynala, za sprawiedliwy wyrok w sprawie 
mi
dzy kr6lem a magistratem krakowskim, nigdzie nie wspomina; charakte- 
rystyka Zbigniewa samego wreszcie nie moze pochodzic od Dlugosza, wielbi
- 
cego w nim wz6r kaplana i czlowieka, m
za stan\] i dygnitarza kosciola e. 


a) Por6wnaj takze Dedykacy
 Kallimacha, kt6ra 0 braku jakiegokolwiek dzieta 
o historyi polskiej m6wi. b) Pomieszczon
 jest b I 
 d n i e V ita w I. tomie Opera 
omnia Ioannis Dlug05sii (Crac. 1887.) na str. 551 do 557, j(tk to juz podni6sl 
dr. A. Semkowicz w recenzyi Vi Kwartalniku historycznym z r, 1888. str. 114-120. 
C) Por. Hist. lib. X It A. 1455. (1. V. 199). .. Erat enim ille veInt sidus clarissimum, 
quo sol noster nunquam vidit fulgentius, neque in posterum est visu
us, illustrans 
non soium Regni Poloniae et ecclesiae Cracm-iensis splendorem, sed etiam cardinem 
Romanae ecclesiae insigniens sua persona et nobilitans. Talisque tunc pontifex, de-' 
fensor, patronus et pater patriae est ablatus Regno Polonico, qualem (ut anguror) 
saecula nulla restituent: quo i11 d
fendenda fide cathQlica et Iibertate ecclesiastica 
nemo animosiOl
; in -pronuntiando et decernendo iusto iudicio, et defendendo pau- 
pere et pupillo, nemo '2onstantior; in alendo - egeno, peregrino suscipiendo, aere 
alipno oppresso relevando, nemo profusior: in dilitando honore et amplitudine patriae 
nemo vigilant or. Zupefnie taksamo w Katalogu biskup6w (Opera I. str. "428): Cecidit 
corona capitis nostrae, Poloniae decus, ecclesiae pugil, consilii maturitas, rerum pu-: 
blicarum disciplina et scientia, "et integerrimus nostris temporibus corrigendis rescin- 
dendisque vitiis et tortuosis moribus aries et inconcussae fidelitatis rarum et illustre
		

/monumenta_VI00229_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


221 


. 
Mi
dzy oWt=! Vitq zas a biografi
 Kallimach0!l
 zachodzi bliski, rzucajllcy si
 
po pierwszem przeczytaniu W oczy, stosunek. Jezeli wydzielimy to co u Kalli- 
macha jesl dzielem fantazyi pisarskiej, jego ch
ci gloryfikacyi rodu OleSnic1rich, 
om6wieniem lub upi
kszeniem. rzeczy - to glowny skielet jest w iywocie 
Zbigniewa, jednym i drugim, zupelnie t
n sam. 
Oto por6wnanie: 
1. U
t
p Vitae 0 herbie odpowiada V. cap. Callimacha (0 cesarzach Valentia- 
nie Valentinianie i Valensie mamy w cap. II I. ). 
2. Ust'i:P 0 Piotrze ex vico Krampa odpowiada VI. cap. 
3. Ust<:p 0 Zbiglliewie i 
ynach jego odpowiada IX. i X. cap. 
4. Ust'i:P 0 ojcu kardynala (i 0 Olesnicy w ust. 5) odpowiada X. cap. 
5. Ust'i:P: Pier\"Jsze lata Zbigniewa, jego postac i 1. d. edpowiada xl. cap. 
6. Ust'i:P: Podkanclerstwo, Grunwald, poselstwa, odpowiada XII. i XIII. cap. 
7-9. Ust'i:P: Charakterystyka odpo.wiada XIX.-XXIV. cap. 
Braknie we Vita 0 stosunku 
bigniewa do Wladyslawa Warneiiczyka i 0 kar- 
dynalstwie (Cap. XVII.-XVIII.) i reszt
 charakterystyki (XXV.-XXXIII.), 
ale to tl6maczy si
 okolicznoscit=!, ze Vita jest tylko fragmentem. 
A dalej wyraienia, nieomal cale zdania w obu iywotach, powtarzajfl si4;. 
Por6wnajmy naprzyklad opis Zbigniewa chlopi
ciem: 
Vita Kallimach cap. XII. 
. . fuit pUe'J" nobilis et pulcherrimae E'1'at pu6r non solum docilis inge- 
formae, gracilis et 'Venustus, singu- nii, sed arguti etiam ac suavis, et 
IDs suae aetatis pueros forma excel- quibuscumque actionibus suis inerat 
lens. quaedem iocunda venusUl8 ad, ora- 
tiam o
um promerendam. 


a daIej tamze 
Staturam habebat iustam, propaga- 
tam et rectam, caput spissum et. 
rotund1tn
, magnituuine cetero!'um 


cap. XXVI. 
Statura fuit procera, capite rotundo 
et maiusculo, priusque, quam per 
sacerdotium rooeretur, capillo nigro 


exemplum. Talisque etiam vir, pontifex, patronus, defensor, pater patriae est subla- 
tus regno Polonico, qualem, ut auguror, saecula nulla restituent. 
Czyz mogl len sam czlowiek pisa
 we Vita (ust«:p 7 str. 555): :t Laudis et 
gloriae plus quam tanlo viro conveniebat cupid us adeo, ut frequentius in suaID et 
domus suae gloriam pluribus figmentis apurl ignaros utereturc albo w ust«:pie 5 
(str. 554) : _ »Stultis, deliris, histrionibus et mimis ultra ceteros mortales plus delecta- 
batur; ad Venerem, crapulam et delicias problivus, famem 10ngaID nullatenus f
rre 
poterat«. Toby by
a sprzecznoM zbyt raz
ca. Nawet W opisie osoby r6zni si
 Dh1- 
gosz (Katalog bisk. krak. I. str. 427) od Vitae (ust«:p 5 str. 553).
		

/monumenta_VI00230_0001.djvu

			222 


PHlL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDJNALIS 


. 


mortalium excedens, caesarie copiosa 
et circinna crispatu1n, capillo8 nl
- 
gro8 et 8ubrufo8, barbam copiosam 
scilicet capillorum, magis tamen sub- 
rufam, frontem latam, oculis glaucis 
et grossis, au res mediocres, na8l;1Jt 
purum, proportionatum, nullam de- 
formitatem habentem, in '1ttedio tu- 
men aliquantulum acclivu1n; rubedo 
oris semper intensa, quae illum etiam 
in aegritudine non deserebat. 
Takich zas ust
p6w jest bardzo wiele np. (Vita ust. 5 str. 554) opis parafii 

 w Olesnicy - Kallimacha cap. V.; ust. 7 (str. 555) i ust. 9 (str. 556); 
charakterystyka, kt6rej kazde zdanie w odmiennej formie jest u Kallimacha. 
Slowem, jasno sifJ okazuje, ze albo Vita z Kallimacha albo Kallimach 
z Vitae korzystal, albo obydwa zywoty idt=! z jednego zr6clla, moze od jednego 
autora. Oznaczenie tego stosunku nie jest jednalcle latwem. Nie jest latwem, 
bo naprz6d czas powstania Vitae nie da si
 oznaczyc. Czytamy w niej wpra- 
wdzie (ustfJP 2 str. 551), ze Piotr z Krampy zyl ante trecento8 ann08 a bil sifJ 
z _Tatarami 1259. roku: a wi
c Vita powstalaby dopiero w XVI. wieku okolo 
1559. r.; ale .zaraz 0 kilka wierszy daIej w tymze ustfJpie (str. 552) pisze 
autor, ze od tego czasu, od czasu haniebnego post
pku Piotra (domus ipsa et 
familia) diuque et paene usque ad n08tra te1npora ignorata ot ob8curata 
tliansit, czego przeciez zadn
 n1iar
 w sto lat po Zbigniewie I. kardYllale 
a Zbigniewie I I. prymasie nikt powiedziec nie m6g!. Vita powstala wifJc 
w XV. wieku: Trecenti anni i rok 1259. nie mogl stac obok siebie. Jakoz 
w istocie rok ten (a i ustfJP 0 ruskich ksi
zfJ
ach) jest chyba p6zniejszym do- 
. 
datkiem (moze juz na podstawie Dlugosza Historyi), bo w Zywocie Olesnickiego 
przez Kallimacha nie ma go wcale, co wifJcej jest bbld jako?y napad Tatar6w 
odbyl sifJ W X II. wieku, za czas6w cesarza Lotara! 
Nie jest zas Vita wycit=!giem z zywota. Kallimacha , bo wielu ustfJp6w 
zywota wcale nie ma np. 0 pobycie Piotra u hana tatarskiego, 0 boju Zbi- 
gniewa z Luciusem Aprovianem w r. 1359., coby przeciez streszcz3j
cemu 
ujsc nie n10glo; rzeczy przedstawia kr6cej, zwi
zlej, ale takze bez ch
ci glo- 
ryfikacyi, kt6ra kaze Kallimachowi kazdy czyn opowiedziany w Vita oczyscic, 
ozdobic i w promieniach wielkiej, narodowej chwaly przedstawic a. Tylko Vita 


et crispo, oculos claros et magnos 
habuit, na8
(1n a t1tedio acclivum 
cum naturali quadam maiestate, quae 
undique in facie sese efferebat. 


.. 


a) Tak np. Piotr de VICO Krampa wstrzymuje Tatar6w u Sandomierza, aby 
tymczasem Boleslaw nadci
gn

; albo matka kardyna
a IDa sen 0 przyszlej syna
		

/monumenta_VI00231_0001.djvu

			PHIL. CALLI
IACHI VITA ET :MORES SBIGNEI CARDINALIS 


223 


moze bye podstawq zywota, skreslonego przez humanist
, nigdy zas prze- 
ciwnie; n1usiala wi
c powstac przed rokiem 1480. Ale jakze mogla w obec 
tego, slusznie ktos zapyta, pozosta(
 nieznanq Dlugoszowi, zaufanemu rodziny 
Olesnickich przyjacielowi? Ta okolicznose moglaby chyba nasunq,e domysl, ze 
Vita to wlasnie owe minuta-e ridiculae, 0 kt6rych wspomina Kallimach 
w liscie do Zbigniewa; wypisy luine i notatki, sklecone razem, pochodzq,ce 
od ludzi nie hardzo kardynatowi przychylnych, a przynajmniej nie wielbiqcych 
go na podobieilstwo Dlugosza. Przemawiatoby za tem i to, ie Olesnicki jesli 
poslal jakies papiery Kallimachowi, tego, co Vita podaje, chyba polecae mu 
nie m6gl; a wi
c to mial sprytny humanista sk
din
d: to mog
 bye owe mi- 
nutae ridiculae. Oczywiscie jest to tylko dornysl; pozostaje zas jako pewnik: 
1. Vi t a j est j e d n f! z pod s taw Z y w 0 t a K a II i rn a c how ego. 
Ale Kallirnach opr6cz bezimiennego zywota z n a j e s z c z e inn e z r 6- 
d to, z ktorego bez zastrzezen czerpie. Jest ni
 biografia Zbigniewa Ole- 
snickiego, napiEana takze przez Dtugosza ,. ale kr6tko, prawie niedbale, 
w Katalogu biskup6w krakowskich. Na niej polega to, co Kallimach pod
 
w rozdzialach X VI., XVIII., XX., XXI., XXV., XXVI., XXVII., XXVIII. 
przewaznie 0 dziatalnosci biskupiej Zbigniewa, jak to obszerniej wskazujerny 
w no tach do od
osnych ust
p6w. A wi.-:c 2. Vi t a S big n e i K a II i m a- 
chow a powstala na podstawie bezimiennej Vita i katalogu 
DIu g 0 s z 0 w ego. V,T szystko prawie inne - pr6cz og61nych rzeczy - jest w niej 
kombinacy&, on1()wienieni rzeczy, humanistyczn
 form
. 
o drugiej kategoryi ust
pach Zywota, 0 tych, kt6re odnosz
 si
 do po- 
cz
tku Polak{)w, Wotoch6w i Litwin6w, mozemy powt6rzye tylko to, co 
Zeissberg trafnie powiedzial: Kallimach schodzi w nich na manowce, na kt6re 
w cz
sci juz Eneas Sylvius, w zupelnosci zas Erazrn Stella a W opracowaniu 
historyi \Vschodu si
 zblqkali. Dla historyi pierwotnej Polski uklada Kallimach 
genealogi
 narod6w, kt6ra si
 tern tylko od ulubionej w srednich wiekach 
r6zni, ze w miejsce biblijnych wst
pujq dowolne imiona z klasycznej literatury. 
Dajq one chyba swiadectwo oczytania si
 autora i dziwacznych kombinacyj jego, 
jak np. w tym razie dowiadujemy si
, ze l{allimach czytal nawet Herodota 
w lacil'iskim przekladzie Valli (pOl'. rozdz. IV.). Historya nie zyskuje z tych 
badall nic wcale. Tylko opis b6stw slowianskich i zwyczaj6w litewskich, 


purpurze kardynalskicj itp. itp. Te r6znice usuwaj
 takZe autorstwo samego Kalli- 
macha, czego zreszt
 dowodzi takze j
zyk lac ill ski , mieszcz
cy w sobie wyrazenia 
nie odpowiadaj{tce Kallimachowi. 


a) Por. Polonicae Historae Corpus ex. bibl. I. Pislorii t. I. Erasmi Stellae de 
Borussiae antiquitatibus.
		

/monumenta_VI00232_0001.djvu

			224 


PHIL. C.1LLIMACHI VITA ET MORES SBIGi'lEI. CARDINALIS 


polegajqcy zapewn
 na objasnieniach miejscowych nie jest pozbawionym inte- 
resu i zasluguje na uwzgl
dnienie (por. rozdz. IV., XIV. i XV). 
Og6lem : iywot kardynala Olesnickiego stoi pod wzgl
dem wartosci 
o wiele od iywota Grzegorza z SanC?ka niZej: Braklo zywej obserwacyi, braklo 
obfitego :ir6dla humaniscie; daremnie chcial ze szczuplych danych ulepic 
, 
ksztaltnq calosc, da6 obraz pi
kny i dokladny. - Zywot Olesnickiego pozostal 
zbiorem luznych wiadomosci, poprzegradzanych pogl2ldami 0 poczqtku narod6w, 
kt6re mialy rzecz oiywic, W ci1tglosci utrzymac; mozeby nawet wsp6lczesnie 
spelnil:y to zadanie, gdyby dostaly si
 w szersze sfery, - dzisiaj s
 tylko 
balastem. 
Nie uwaialismy wi
c za stosowne i potrzebne, przy wydaniu. takiego 
iywota kardynala Olesnickiego, kt6rego CZYI1Y sf.a;nowifl sporq cz
sc dziej6w 
Polski, wchodzic w obszerne i szczeg610we opracowanie jego, zwlaszcza wska- 
zywac co i He pominfll Kallimach, jak niedoslatecznemi byly jego wiauomosci 
pod kaidym wzgl
dem, lub zestawiac w przedmowie - co uczyniliSmy oma- 
wiajqc iywot Grzegorza z Sanoka - skfldinqd znane 0 Ole
nickim rzeczy. Na 
to potrzebaby napisac ksiqik
.
		

/monumenta_VI00233_0001.djvu

			VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


AUCTORE PHILIPPO BUONACORSI CALLIMACHO. 


Ad Reverendissimum Dominum Patremque amplissimum Sbigneum De Dembno, 
benemerentem, Archiepiscopum et Primatem Gnesnensem 1 a 


P. Callinlachns in vitanl et Illores Sbignei Cardinalis b. 


Si una cum illis, qui publice ac privatim in regno vestro diversis temporibus 
multa memorabilia aut armis aut consilio transegere, adfuisset I etiam scriptorum 
copia, qui accurate omnium domi atque foris clara facinora descripsissent, haud 
sane cura el labor mag
us superesset volenti alicuius viri, sapienter dictis ac factis 
illustris, notitiam in medium afferre. Nam quae in promptu haberentur, unde excerpi 
possent ea, quae ex usu ad singulorum cognitionem forent, et familiarum ac maio- 
rum cuiusque iam pridem traditae origines non essent repetendae. Nunc, quia nulla 
extant apud vos sa tis certa rerum gestarum monumenta praeter id, quod difficile 
est, ea de vita et moribus alicuius indagari, quae sola diversorum hominum memoria 
continentur, non sine laboriosissima inquisitione in tanta caligine vetustatis discutienda 
sunt, etiam cum familiae origine maiorum omnium decora, ut, cuius vita scribenda 
suscipitur, plena laus et absoluta cognitio ad posteros deducatur. Ac proinde ad 
explicandas apud vos vitas illustrium virorum petentibus inilia longius, quam id 
genus scribendi postulet, non solum venia, verum etiam gratia debetur, quippe quod 
plus operis et laboris, quam pro materia, nee dissimulent nee subterfugiant. Ceterum, 
si repetisse principia gentis alicuius per occasion em privatae laudis aliquando non 


1) Dedykacya ta wypisana znacznie wit;kszemi gloskami. 
wotnie bylo »affugisset«. 


I) inn
 rt;kJ! u gory, pier- 


a) Zbigniew II. Olesnicki (mlodszy) z biskupa kujawskiego zostal w r. 1480. arcy- 
biskupem gnieinienskim i prymasem. Por. not
 a) na str. 177 (do dedykacyi Zywota Grz. 
z Sanoka).' b) Por. str. 177 not
 1. (do dedykacyi Zywota Grzegorza z Sanoka). 
l\Ionument:1 Pol. Hist. T. VI. 15
		

/monumenta_VI00234_0001.djvu

			226 


PHIL.. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


indecorum fuit, operae pretium est, antequam aggrediar proprias et singulares laudes 
divi Sbignei, patrui tui, cuius vitam litteris mandandam suscepi, primordia augu- 
stissimae familiae, ab ipsa paene oblivionis obscuritate repetere, quandoquidem ab ea 
magnitudine originis profecta est, quod licet sub coelesti tua indole nunc ad floren- 
tissimum felicitatis suae cursum erecta, omnibus ornamentis humanis ac divinis 
splendeat, va tamen sperare potest, ut plus dignitatis posteris relinquat, quam 
a maioribus suis acceperit. 
1. Polonos non esse indigenas, ipsa vocabuli 1 novitas testatur. Sed un de aut 
quo tempore in Sarmatiam ad ea, quae tenent, loca pervenerint, non satis con venit. 
Alii, vanitate affectatae vetustalis ordientes a diluvio, ab Asia profectos, volunt a; 
alii a Polyphemo, Cyclopis et Galateae filio, putant oriundos, asserentes illius tres 
filios: Celtum, lllyrium, Gallum, Sicilia egressos, gentibus, apud quas imperaverint, 
nomina reliquisse. Ceterum ex Illyrio natos Achillem, Auctarium, Dardanum, Medum, 
Taulantium, Terrebum, item Partham, Diiertam, Dasaretam, et, a maribus quando 
alios plures, a feminis Parthenios, Darebios, Dasentas. Porro Auctarium genuisse 
Pannonium, Paeonium, Scordiscum, eosque a se profectis gentibus dedisse nOlnen. 
Ex Paeone etiam Triballum natum, auctorem Triballorum. Earn genteln, attritam 
fugatamque assiduis bellis per Illyrios et Scordiscos, ad extremum commigrasse ad 
Getas, a quibus impetrata 2 solitudine incolenda consedisse prius in ripis Sani amnis, 
deinde paulatim II usque ad Hystulam propagatam, nomen quoque velut infaustum 
cum patria simul immutasse, et, quia in septentrionem profecta erat a meridie, 
sibi et regioni a propinquo iam polo nomen indidisse. Cuius originis maximum putant 
argumentum commercium linguae fere cum omnibus gentibus, quae Dalmatiam atque 
Illyricum habent, quibus ante relict am patriam Triballi non solum vicinitate soli, 
sed propter originem propemodum etiam sanguine coniuncti erant. Et id esse dicunt, 
quod Vincentius, historias et gentium nomina con fund ens , explicare voluit, si sci- 
visset, cum dicit ab Alexandro illatum bellum Polonis, quod impossibile est, quando- 
quidem Alexander nusqumn Danubium transgressus invenitur, 
ed ad Tribalios usque cum 
expeditione pervenit, acceptusque a Syrmo eorum,i rege muneribu:" a bellu abslinuit. 


1) \V rkp. vocabili. Slowa od nPolonos" znaczme wi
kszemi gloskami wyplsane. 
I) \V rkp. pierwotnie impetranda. 8) tL!::)am
 r
k
 u gory wier:sza w miejsce pier- 
wotnie napisanego »palanti«. ') 'V rkp. 8grncol"ll1n. 


... 


a) Por. Iohannes de Marignola (1338 -1362.) Chronica, Dobner MM. Hist. Boemiae 
Praga
 1764 -- 86. 1. II. str. 79 - 282.
		

/monumenta_VI00235_0001.djvu

			PHIL CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALlS 


227 


Sed et Philippum, patrem Alexandri revertentem ab expeditione contra Aletheum, 
Scytharum reg em , iam pridem Triballi praeda exuerant. Quae res, ignorantem tempo- 
rum et historiarum monumenta, Vincentium, etiam facile potuit in errorem inducere, 
ut Polonos diceret nlos, a quibus postea originem habuere a. 
I I. Alii malunt nonnullos ex Venetis, qui glacialis Oceani litus accolunt, iam 
pridem coeli ac soli benignitatem secutos, paulatim veluti coIoniam deducentes per- 
venisse usque ad ea loca, quae hodie Polonia nuncupatur. Sed postquam Emericus 
Amalus, Gottorum rex, domitis Herulis, qui ad Maeotim porrigebantur, in Roxolanos 
et Venetos conversus, utrosque non solum pro
lio vicit, sed bello etiam superavit, 
cum iam usque ad Oceanum cum victoria penetrasset, Venetos, quos 1 taederet, pude- 
retque imperii Gottorum, affatim relictis propriis sedibus ad suos, qui ante bellum 
migraverant, se recepisse tanto numero, ut non solum frequentandis terris, quas 
nunc tenent, sufficerent, sed etiam pleraeque coloniae fuerint deducendae, atque 
inde esse propagationem linguae, quae ab Oceano Septentrionali protenditur ad 
intimum si
um Adriaticum. Reliquos, promiscue cum Roxolanis mixtos et ex duo bus 
populis, ut ad futura discrimina validiores essent, unum corpus effectum b. In ea 
commixtione utriusque gent is nomen interiisse, mutatisque et abiectis quibusdam 
litteris, omnes Rutenos appellatos. Ceterum Venetos, qui migrare maluerant, cum 
venissent a regione, coelo terraque tristi et informi, deleclatos amoenitate campo- 
rum novae regionis, Polonos se appellasse novo nomine, quod eorum materna lingua 
campestres significat. Ad hanc probandam opinioneln adducunt Venetorum linguam, 
ad hoc tempus incorruptam, et peculiares litteras, quae, ut argumento sunt illos sem- 
per regionis suae fuisse indigenas, ita ostendunt, ab eis profedos esse reliquos, qui 
commune cum illis habent idioma, quocumque terrarum degunt, cum nlagna ex 
parte in linguas alienas degeneraverint et litteras externas susceperint. Illud utique 
certissimum signum putant deductae a Venetis originis, quod omnium terrarum, 
quas Poloni et ceteri eiusdem linguae colunt, sub adventum eorum, nomina sunt 
immutata, quae res plane indicat, ipsos ubique advenas esse, quod de Venetis mi- 
nime ostendi potest. Nam, licet Roxolanis admixti nomen mulaverint una cum 


1) W rkp. quod. 


a) Magistri Vincentii Chronicon Polonor
m wyd. A. Bielowski Mo
. Pol. Hist. II. 
ks. I. cap. 9. W zywocie Grzegorza z Sanoka uwag
 t
 robi Grzegorz (por. C;lp. XVII.); 
m6g1 wi
c j
 slyszec Kallimach z ust arcybiskupa lwowskiego. b) Por. Vita et mores 
Gregorii Sanocei cap. XVIII. 


16*
		

/monumenta_VI00236_0001.djvu

			228 


PHIL. CALLIMACm VITA ET MORES SBIGNEI CARDlNALIS 


lingua et moribus, primum quoque solum semper retinuere. - Sunt et qui septem 
... 
fratres enumerenl, eorumque nomina accomodent gentibus 1, per quas sparsa est 
Polonorum lingua diversis in regionibus. Neque astruunl, unde tam numerosa homi- 
num multitudo fratribus illis, ut complecti non potuerint una in regione, sed diver- 
sissimas, ab aliisque cultoribus inhabitatas, occupaverint tam subito ac possederinl, 
quasi plane ad implendum multitudine quidquid terrarum possidere voluissent, veluti 
fruges e terra homines illis pullulassent. Qq.odsi soli aut cum paucis profecti asse- 
rerentur, indigenas et antiquos cultores regionum repellere minime potuere, si hospi- 
taliler ab illis suscepti, linguam et mores, pauci a multis, hospites ab indigenis, 
potius suscepissent. Ex quo fil, ut divisio ilIa septem fratrum videatur ignorantium 
veram originem confugium potius, quam certa rei explicatio. - Sed nec desunt, qui 
diversa ab istis ponant primordia, inter quae illud imprimis, per quod ex Dalmatia a 
oriundi asseverantur coniectura nominis, quod pars Dalmaticae regionis Sclavonia 
hodie nuncupatur. Et Poloni se Sclavones esse non ignorant, quasi ea regio novis 
cultoribus nom
n dederit, ac non ab eis sit ipsa denominata, cum constet non alios 
fuisse Sclavones, nisi ullimae ad Boreum Oceanum Sarmatiae indigenas, qui et Ve- 
neti et Antes dicti sunt, sed cognitiore vocabu10 etiam tum a vetustissimis Sclavones 
vocabantur. Nec ambigitur earn Dalmatiae partem, quam tenent "nunc Sclavones, 
ubi ab illis occupata Cuit, amisso veteri vocabulo a novis incolis novum nomen 
accepisse. Verum in tanta diversitale, quod certum sit, omnino affirlnare difficile est. 
I I I. Id satis liquet, PoloBos, ut cetera imperia, ex parvis initiis ad hanc ma- 
gnitudinem crevisse, neque enim potuerint esse excellenter illustria principia, quae 
Cere ignorantur. Inter coalescendum ex adiacentibus nationibus multi (ut fit), alii aliam 
ob causam, ad novum populum commigravere, qui postea, crescenti in dies rei Polo- 
nae, partim usui, partim decori fuere. Ceterum, cum sive certo imperio sive legibus 
"- 
agitarentur, utpote diversarum gentium convena multitudo, Alies et Teres, oriundi 
ab Idanthyrso Scytharum rege, ceteris ex ea familia ob abrogatum suis i1J1perium se 
ad Paeones recipientibus, consedere non procul a Ceuco amne, qui a Tere postea 
Tyres est appellatus. Et ab illis quidem, qui Paeonibus se miscuere, cum paulatim 


1) W rkp. gen.fi8. 


a) Por. BIondi Decades lib. VIII. Sclavi Histriam et Dalmatiam occupavere, a qui- 
bus Sclavonia dicta est... Venerunt autem iUi ex regionibus trans Danubium sitis, nee tamen 
ea loca reliquerunt, sed manserunt eorum reliquiae, Bohemi et Poloni. TakZe Aeneas Syl- 
vius Hiat. Bob. cap. III.
		

/monumenta_VI00237_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


229 


genus usque in Pannoniam propagassent, praeter alios illustres viros longo intervalIo, 
postea origin em duxit Gnurus, pater Gratiani cognome
to Funarii, qui sub Iuliano 
Augusto primnm tribunus militum fuit, deinde a loviniano ad praetoriam dignitatem 
evectus, seu virtute seu fortuna conciliatus 1, tantam gratiam meruit apud milites, ut 
mox in eius honorem filius suus. Valcntianus, propemodum invitus, imperator ab exer- 
citu crearetur. Eoque vita functo nemini parere milites maluerint, quam Valenti, 
quem Valentianus frater iam turn ab initio in consortem imperii acceperat caesa- 
remque appellaverat a. Alies vero cum fratre in loco, quem prius occupaverant, 
condita civitate, quae nunc quoque a conditoris nomine Alicium nuncupatur, cum 
aliquandiu pari consensu cum illo regnasset, sine prole decessit. Et There nati sunt 
Bocus et Deombrotus; a Boco crediderim Bessos et Sobocos in ea regione proflu- 
xisse. Deombroto , cum cognitione (qualis tunc esse poterat) divini atque humani 
iuris venerabilis insignisque esset, credi I par est, deorum aliquem mutandae sedis 
cupiditatem incussisse, ut Polonorum rem, iam turn viribus praepotentem, legibus ac 
religione muniret. Verum non traditur, duxeritne adversus eos expeditionem, an 
pellectus fama, quae circumferebatur de crescente in dies novae gentis magnitudine, 
rem suam cum illis consociare instituerit. 
IV. Id satis compertum est ipsum se Po]onis coniunxisse, ac mox ubi per com- 
mercium linguae fieri potuit, ita omnes in admirationem sui propter prudentiam 
attraxisse, ut dignissimus unus passim haberetur, quem summae rerum apud eos 
praefecerint. me, seu quod male suis apud Scythas imperium successisse meminerat 
et eandem fortunae varietatem timebat, seu ad augendam maiestatem populi, cui se 
coniunxerat, libertatem efficatiorem ratus, cum regnum nItro ad eum deferretur, persua- 
sit liberos esse oportere ac Iegibus gubernari. Nee mora, postulantibus ilIis, leges praefixit. 
Sed quod mirari libeat, cum sint qui Anacharsim die ant primum ad Scythas philosophiam 
ex Graecia reportasse ac mentionem theologiae intulisse, Deombrotus in condendis legibus 
propemodum Persarum, non Graecorum instituta et .mores secutus videtur, adeo, ut longe 
ante Anaeharsim credibile sit, 
cythas, qui ad Caspium mare porriguntur, accepisse a Ma- 
gis ex Perside opiniones, quas de diis II immortalibus et rerum principiis tunc habebant. 


I) W rkp. conciliafis. 
pierwotnie aliis. 


I) W rkp. "credi" w miejsce pierwotnego: ,,
nd8.. 


') W rkp. 


a) Vita Sbignei (Opera DIugossii I. 551): 
Quod quidem insignes tres caesares 
, 
Romanos, videlicet Valentianum, Valentinium et Valentem 8cimus in eadem Coma et colore 
pro armis detulissec.
		

/monumenta_VI00238_0001.djvu

			230 


PHIL. CALLI MACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


Nam ea, quae Herodotus el celeri Graeci scriptores tradunl de vita et moribus 
Scytharum, videnlur potins excogitata ad augend am apud celeras nationes [amam 
feritatis bellicosissimae gentis, quam vera esse potuerunt, quasi ius' fa::;que omne 
ignotum fueril illis hominibus, qui etiam si per se feri et inculti fuis8ent, facile 
tamen mansuetudinem atque humanitaiem induissent in Asia, quam supra quingentos 
annos sub imperio suo tenuere. Itaque, quod totum a Persis manasse appareat, 
D
ombrotus ante omnia persuasit immortalitatem animorum et post certas revolutio- 
nes coeli revicturos honlines, atque ideo impium esse igni sepelire, sed humanda 
corpora, facie in orientem versa tanquam luci repetendae intenta. Sepulchra vero 
iuxta vias et in tumulis edilioribus collocanda, sive, ut exinde admoverentur super- 
stites suae mortalilatis, sive, ut animas, veluti peraegre profectas a corporibus, ad 
quae mox rediturae essent, indicarel. Epulum quoque exhibendum esse in fun ere , 
adhibitis propinquis et consanguineis, tanquam e convivio suorum ad longam igno- 
tamque peregrinationem dimitterentur morientes. Deorum simulacra effingi vetuit, 
sive, quod dei effigies ignota, sive, quod subiici oculis mortalium nefas putabat. 
Preces tamen et sacrificia illis exhibenda, tanquam mentem cogitationesque nostras 
iuvantibus et nutrientibus, et in sacrificando priores pedes victimae colligandos, sive, 
ut venerabunda concideret, sive, ut compressa feritate mansuetius sacrificantis mini- 
sterium expectaret. Ceterum inter primos deos. Vest am , quam Scythae lingua sua 
Labili, Cererem quam Apia, Iovem quem Iasde vocant, colendos tradidit. Eos 
deos magi esse Ignem, Terram, Aerem voluere. Sed Poloni postea paulatim, corruptis 
Scythicis vocabuIis, pro Labiti Lada, pro Apia Miia, pro Iasde Iesse dixerunt. Intulit 
praeterea divinandi quasdam artes per frondes tiliae trifariam digitis implicatas 
perque surculos salicis temere in terram proiectos. Quod genus divinationis poste- 
riores deinde ad ludum transtulere. Comas nutriendas censuit, quod ex illis formosi 
ornentur 1 et decorem suscipiant, deformes vero formidabiliores appareant. Iuventu- 
temque venatu exerceri ad victum quaerendum et ut corpora exinde ad ceteras 
actiones belli ac pacis agiliora robustioraque redderentur. Furtum etiam levissimum 
capitale esse voluit, ut qui omnia in propatulo nullis claustris, nullis sepimentis 
asservata possidebant, metu legis contra fures custodirentur. Et cum 'pecuniae usus 
incognitus esset, commercia per commutationem rerum instituit. In, matrimoniis 
ineundis aequalitatem maxime sequendam; ad dotem vero satis esse putavit iumenta 
et plaustrum, quo nova nupta veheretur. Ceterum cum praeter lac nullum genus 
potion is ad ea tempora Poloni nossent, aquam melle temperare monstravit, et quo 


1) W rkp. pierwotnie imarentur, poprawione na ornantu.r.
		

/monumenta_VI00239_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


231 


tempore, quibusve ex arboribus succus elici posset, praeterea quibus rebus condiri 
oporteret , ut ad annuam potionem incorruptus perseveraret. His atque aliis inventis 
institutisque, cum salubribus turn necessariis, prout tunc res erant, cum Deombrotus, 
non ut primarius quispiam homo, sed ut numen aliquod, ab omnibus coleretur 1, 
. exacto felicissimo vitae cursu, quintum supra septuagesimum annum agens, naturae 
concessit. Cui, cum plures liberos genuisset, duo tantummodo superstites fuere: Pau- 
sanias et Octomasdes, quorum indoles et paterna gratia. tantum apud multitudinem 
valuit, ut praeter regis nomen nihil illis ad regnandum defuerit. 
V. Ab his deinde, per continuas successiones vario fortunae eventu, fluxit 
familia de Dembno, quam corrupto vocabulo a Deombroto a cognomen sumpsisse 
verisimile est, quamquam ignorantes vetustiora putant, id cognominis posterius 
ortum a quercu praecipuae magnitudinis, penes quam in vico Cramp a Scilurus qui- 
dam, non solum familiae suae, sed regionis totius facile princeps, inhabitabat. Nam 
quod ad insigne domus eius attinet, multociens immutatum est, priusquam habitudi- 
nero, quam nunc habet, susciperet. Siquidem recentiores ab Idanthyrso scutum 
rubeum tantummodo pingebant, a cuius dextera superiore parte in sinistram partem 
inferiorem flexuose fasciola porrigebatur s, quam cidarim seu diadema vocant, estque 
imperii not.a apud Scythas ex illa originem suam a regibus testantes. Ubi vero PoIoni 
fidei C h r i s till consensere, in sinistra parte scuti supra fasciolam haud sane magna 
crux apposita est in argumentum professae religionis. Earn crucem posteriores deinde 
in honorem Christianae fidei paulatim ad hanc magnitudinem et formam, qua nunc 
pingitur, ampliavere. Diadema vero criEpanter sub sinistrum brachium crucis colligere 
diligenti et aptissima figuratione ita, ut et regiae originis nota dignosceretur et reli- 
gionis insigne suam maiestatem obtineret. Pictores postea, ignari rerum antiquarum, 
dum complicationem iHam diadematis collectius crispantiusque formare volunt, ita 
depravavere, ut non satis deprehendi possint, aut quid significet character, quem 
nunc pingant, aut unde processerit b. Ceterum Polonis, sub disciplina Deombroti 
magis libertatem suam tueri, quam aliis auferre intentis, fluxere anni circiter quadrin- 


1) W rkp. pierwotnie veneraretur. ') W rkp. porrigebantur. I) \V rkp. wi
kszemi literami. 


a) Pomy
 wywodu rodziny Olesnickich herbu D
bno od »Deombrotac zdaje si
 by
 
zupelnie utworem KaUimacha, jak ca
y ust
p 0 pochodzeniu Polak6w przypominaj
cy zywo 
I. ks. Liwiusza. Ani Dlugosz ani zaden herbarz p6zniejszy tej kombinacyi nie zna. Por. 
Dzieduszycki M., Zbigniew Olesnicki, I., str. 159 -60. b) Herb D
bno przedstawia 
krzyz bialy Da tarczy czerwonej, pod lewem ramieniem maj
cy maly Abdank czyli W.
		

/monumenta_VI00240_0001.djvu

			232 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


genti; eaque est causa, ob quam in repetendis originibus Polonorum scriptores totidem 
ferme annos antiquitalis eorurn obmittunt, quippe quod sub legibus praeter annuos 
magistratus res suas administrantes 1 principes non inveniunt. Et occupatis Polonis 
in stabiliendis sibi sedibus, quas incolendas ceperant 2, nullius memorabilis facinoris 
obeundi occasio esse potuit, per quod tempus, quae fuerint varietates fortunae, quos 
honores gesserint, quibusque artibus publice ac privatim posteri Deombroti acceptam 
a maioribus dignilatem iugi successione conservaverint, usque ad vastitatem, quam 
Tartari ante annos circiter quadringentos non solum Poloniae, verum etiam Genna- 
niae ac Pannoniae intulere, longum nimis esse explicare. Id unum asseverasse sufficiat, 
earn familiam sive propter maiorum merita, sive ob quandam maiestatem, naturaliter 
insitam omnibus, qui ex ea utpote a regis sanguine profecti sunt, semper veluti 
principatum aliquem tenuisse. Abrogatis deinde paulatim institutis Deombroti coeptum 
est regnari et mox immutata religio tam cum finitimis quam cum terrigenis II suis, bello- 
rum causas et materiam Polonis obiecit. Ea commutatio status et rerum quoddam 
veluti senium posteris Deombroti effuderat. Sed fortuna, praeparans eos ad augustiora 
rerum initia, paene cum omni stirpe in Scythiam reduxit, ut fatalis familia ornandae 
rei Polonae divinis atq1}e humanis inslitutis, veluti renovata origine ac depulso senio, 
ad pristinam maiestatem subinde reverteretur. 
VI. Imperante igitur Romanis Lothario tertio a, Scythae, quos Tartaros vulgus 
vocat, infensi religioni, quam paulo ante Poloni professi erant, ad popuIandos vastan- 
dosque fines eorum haud sane magnam vim armatorum imm is ere , qui feliciter non 
contemnenda praeda abacta, ceterorum animos in spem delendae religionis invisae sibi 
[inducere] pauluIum anniterentur. Nee mora; indicta expeditione, quam maxime 
potuere numerosum exercitum, Nogai' et Thelebuga ducibus, contra Polonos mise- 
runt, apud quos tunc regnabat Boleslaus, cui pudici l) virtus cognomen fecit. Et 
primo quidem omnia ex sententia Tartaris cedebant, Polonis ob memoriam recentis 
populationis nedum impetum, sed ne nomen quidem hostis sustinentibus, donee per- 
ventum est in agrum Sandomiriensem; ibi paulisper fuga et formido substitit virtute 
atque auctoritate Petri de Dembno, qui civitatem atque arcem cum praesidio tenebat. 
Is, quartus a Sciluro, quem vicum Crampa tenuisse diximus, is, vir impiger, animique 


1) \V rkp. per annuos mag. r. s. administrantium. ') W rkp. cuperant. I) \V rkp. 
or-zgtntS. 
) W rkp. Rogans w miejsce pierwotnego Nogai. jak si
 w6dz tatarski nazywal. 
6) W rkp. pudice. 
a) Lotara III. nie zna historya; Lotar II. panowal 1125-1137; za czasu napadu 
MongoMw panowal Fryderyk II.
		

/monumenta_VI00241_0001.djvu

			PHIL. CALLlMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


233 


ingentis, cupiens maiorum suorum laudes adaequare, reIicta fratri suo CaroIo patria 
et avita sede, BolesIao duci se coniunxerat, apud quem dictis factisque strenuis ad 
magnas dignitates honoratasque praefecturas pervenerat. Cum itaque supervenientibus 
Tarlaris cum suis occurrisset, Celiciter comrnissis per occasionem aliquot proeliis, 
tandem, impar multitudini, vallo et fiuro se tueri coepit, ut remoratis ad se 
expugnandum hostibus 1, spatium praeberet Boleslao coIligendi exercitum accurrendique 
cum omni robore PoIonorum. Et ne obsidendarum urbium gens ignara et impatiens, 
desperata expugnatione, discederet, deditionem simulare instituit evocatis per inter- 
pretem ducibus ad colloquium, apud quos cum inter cetera mentionem intulisset de 
his, quae a maioribus acceperat super sua suorumque origine, fidem fecit, se futurum 
in eorum potestate. Deinde quum aliquot dies in ea simulatione suspensum hostem 
tenuisset, et nunc has, nunc illas causas dilationis allegaret, nee iam satis persuaderet, 
nonnullos in civitatem atque arcem hospitaliter admittere coepit; cum vero interim 
nihil a Boleslao nuntiaretur, praeter quem nulla spes erat aut tolerandae aut sub- 
movendae obsidionis, si perseverasset hostis, consilium iniit magis forte quam ratio- 
nabiIe. stituerat enim cum impigerrimo quoque suorum facto globo irrumpere per 
medias hostium stationes, quae negligenter, utpote in feriis belli, asservabantur, et 
in tentorio ipso aut duces obtruncare aut pro patria et religione strenue mortem 
oppetere. Sed sui fidentes iam consuetudini hostium intrandi abeundique ex civitate, 
propemodum familiariter, liberalius ac maiori numero illos accipiendo, ademerunt 
praefecto exequendi consilii sui occasionep1. Nam barbari opportunius rati per earn 
licentiam civitatem occupare, quam deditionem expectare, quam utique suspectarn 
diuturna dilatio faciebat, immisere delectos ex suis plerosque, qui per speciem diver- 
.. 
sarum rerum gerendarum dissimulatis armis in civitatem atque arcem se reciperent, 
atque, ubi ab exercitu clamor attolleretur, intenti essent ad portas occupandas; cui 
fraudi exequendae facile praebuit cum occasione facuItatem superiorum dierum 
consuetudo. Capta urbe , suscepta persuasio de origine Petri tantum apud hostium 
duces valuit, quod cum suis non ut captivus, sed ut hospes et consanguineus habe- 
batur. Fama tamen tenuit ipsUln pugnando interiisse, dum civitas diriperetur. Sed 
cum ingenti numero ceterorum, qui capti erant, missus est ad 51 Sitalcem, Tartarorum 
regem, a quo in gratiam vetustae originis aut in honorem virtutis, quae in maiestate 
hominis undique eminebat, et libertate donatus est et captivis, quam pIurimis ab ipso 
electis, permissumque est sibi, sive illic vivere sive in Poloniam redire, si :vellet 
Petrus, seu pellectus comitate regia seu ratus frustra in desertam patriam se 


I) W rkp. kostium. 


I) W rkp. at.
		

/monumenta_VI00242_0001.djvu

			234 


PffiL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


rediturum, remanere instituit, fuitque in Scythia, quamdiu Tartari perseveravere 
cum expeditione contra Germanos et Pannones. Illis tandem reversis post annos 
aliquot, cum ex captivis cOlnperisset statum PoIoniae haud omnino poenitendum, 
impetrata venia a Sitalce, cum omnibus suis ditatus ingentibus muneribus, in 
patriam iter arripuit; inter redeundum febre correptus interiit, commendatis liberis 
suis Carolo fratri, quem ex captivitate cum ceteris consanguineis reducebat a. 
VII. llie ubi patriam attigit, vir suopte ingenio quietus et privatae vitae de- 
ditus, ad antiquum suorum domicilium se contuIit, ibique, procul ab omni strepitu 
publicarum actionum, vitam exegit. Eius institutum posteri 1 quoque sui secuti sero 
partem aliquam reipublicae attigere, sed per longum spatium annorum in privato 
otio magis honestam quam claram vitam omnes transigebant 51. 


Interea laborante fortuna, ut ad summam dignitatem Polonorum rem ac nomen 
eveheret, per omnes conatus sUos lios agitabat et ut nihil intentatum reIinqueret, cum 
virorum S momenta esset experta, ad feminas se convertit. DeIata igitur ad muIiebre impe- 
rium summa rerum, earn licentiam et impunitatem improbo et audaci cuiquam visa est 
l ' 
offerre, ut abrogata legum et iuris reverentia, nemo suum quicquam credere auderet, 
nisi quod vi et armis ab iniuria tueri posset. Ea necessitas primum a domestico otio ad 
militarem disciplinam nonullos ex Crampa excivit. Qui non solum privata sua stre- 
nue tenuerunt, sed ad restituendam etiam publicam maiestatem imprimis magnum 
momentum attulere, quasi .Deo immortaIi minime cordi esset aliam quampiam fami- 
Iiam labantibus rebus 
 Polonorum succurrere quam illam, quae ab initio rempublicam 
ipsorum constituisset. In reddenda igitur pristina dignitate regno, enitere Ii rursus 
coepit Dembnigenarum auctoritas. Nee mora, dignitati access ere divitiae, prout tunc 
erant tempora, ingentes ad eo , ut non minus potentes quam clari passim haberentur. 
Verum cum divitiis diversa cognomina a diversis suscepta, prout in hoc aut in illo 


S) W rkp. posteriori. I) W rkp. opuszczono oczywiscie jakis ust
p. 
verorum (sic). 
) W rkp. labantis rerum. 6) W rkp. enictere. 
.) Por. Vita Sbignei (Opera I. Dlugossii I. 551-- 2 ust
p 2), rzecz przedstawiona 
jak u Dlug. (Hist. lib. VII. A. 1259. II. str. 373--5), kt6ry jednakze 0 Piotrze 'nie 
m6wi, jakoby byl protoplast
 Olesniekieh. W KaUimachu nie mamy podanego roku (1259), 
ehociaz jest w Vita, nie ma nie 0 ruskieh ksi
z
taeh, nie 0 tern, ze "domus ipsa et 
familia . . . uno illo Petri de Krampa scelere fuscavil". Cafe zajseie przedstawione 
przez KaHimacha jako podejseie ze strony Tatar6w; Piotr z Krampy niemal jako bohater. 
. 0 pobycie Piotra u hana, jego 
mierei podezas powrotu - nie nie wie Vita. 


I) W rkp. 


,.
		

/monumenta_VI00243_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


235 


pago quenquam nasci contingebat. Ceterum cum magis ac magis tam auctoritas 
quam potentia ipsorum quotidie augeretur dictis factisque egregiis et opportunis, 
inter prima decora, quae ab eo tempore in familiam illam ornamentum et splendo- 
rem inlulere, numeraverim factum Sbignei de Olyesznycza an illius, cuius mox vitarn 
prosequemur. Quod quale fuerit, antequam repetatur, propter errorem multorum non 
frustra erit explicasse, quo tempore quamve ob causam miss a sit a Romanis colonia 
in inferiorem Mysiam, quae hodie Valachia nuncupatm'. 
VIII. Scythae ab ipso initio bellorum ardore ac disciplina eousque fIoruere, 
ut merito Mars apud cos natus illicque habilare a ceteris nationibus crederetur. 
Pauci admodum et haud felici eventu bellum illis intulere. Ipsi diversis telnporibus 
propemodum terrarUID orbem victoriis provagati praeter Romanos, qui frangerent aut 
submoverent impetus suos, non invenere. Cum illis diu muJtumque luctati, tandem 
coacti sunt fateri Romanis quoque Martem generis auctorem esse. Primus l\t Lucul- 
Ius, sub acta Thracia, Scythis Romana arma monstravit. Deinde vario eventu et 
bellorum et proeliorum a diversis ducibus contra eos pugnatum. Et Domitianus qui- 
dem, praefecto inferiori Mysiae Haelio Hadriano, intra fines suos ipsos continuit. Deinde 
caesarum ignavia occasionem et audaciam praebuit superandi Danubium irrumpendi- 
. 
que in provincias Romanorum. Vermn sub Alexandro Mammeae a Pupieno legato in 
Illyrico fusi fugatique sunt. Moxque a Dexippo Atheniensi ultra Danubium acti, cum 
Galliel1 us Augustus expeditionem pararet, cuius fama Dexippo victoriam dedit 1. Gallie- 
. 
nus enim, audita hostium fuga, Cleodamum et Athenaeum 
 Byzantios cum praesidio 
misit, data eis cura muniendorum oppidorum in ripis Danubii ad arcendas in poste- 
rUIn Scytharum incursiones. Regillianus eliam, antequam circumveniretur, multa proelia 
feliciter adversus illos commisit. Claudius postea paene attrivit per Aurelianum, qui 
mox caesar fuit, et finibus Scythicis Saturninum praefecit, translatis Daciae habitato- 
rilius in inferiorem Mysiam, per quam Scythae in Thraciam saepius irrumpebant. 
Ceterum discerpta Romana res per triginta tyrannos , quamplurimis patriciis, quos 
publicae indignitatis taedebat pudebatque, migrandi necessitatem intulerat. Inter quos 
Censorinorum pars in Bithyniam , reliqui in Thraciam et subinde in inferiorem 
Mysiam se receperant, ubi cognito situ et fertilitate regionis, quae propemodum 
alendo pecori atque hominibus a natura procreata videretur, persuaserunt senatui 
populoque Romano mittendam illuc coloniam ad submovendum in perpetuum bellQm 
Scythicum a cervicibus Thraciae lllyricique et Macedoniae. Senatus, etsi ea fere tunc 
erat publici status perturbatio, ut magis de conservanda incolumi Romana urbe 


I) N a marginesie: "Imprimis". 


2) W rkp. Athe1J.iensem.
		

/monumenta_VI00244_0001.djvu

			236 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


quam de coloniis mittendis cogitandum appareret, motus tamen auctoritate 
Censorinorum , decrevit primo quoque tempore, quo lux aliqua quietis exoriretur, 
mittendam legion em unam, bellorum expertam, cum duobus millibus civium, qui nutu 
et auspicio Censorinorum, locata colonia, in inferiori Mysia habitarent. Nee multo post, 
cum mira bellorum felicitate Homanum imperium undique restituisset, Probus Augu- 
stus militari seditione in Illyrico interficitur, visaque est senatui adesse opportunitas 
mittendae coloniae ex Probiano exercitu. Scriptis itaque duobus millibus civium, quibus 
legio una ex miIitibus Probi adiungeretur, per Illyrios misit ad Censorinos. Fama novae 
coloniae aliquamdiu motus Scythios compescuit. Deinde non solum propulsantibus, sro 
egregie etiam inferentibus bellum Romanis datae acceptaeque sunt utrinque paene innu- 
merabiles clades, cum pIeraque a caesaribus suppIementa et auxilia suis mitterentur. 
Ad extremum cum iam negligentius iuvari a suis ea colonia coepisset, attrita continuis 
Scytharum incursionibus facile in Polonorum ditionem ac ius concessit, a quibus postea 
strenue defendebatur, verum cum imperio suorum nomen quoque immutavit. Nam Po- 
loni, qui eos Italos scirent, lingua sua .appellarunt eodem nomine, quo ceteros Italiae 
indigenas vocant, sed rudi admodum aceentu. Mox, ubi latinae litterae in Poloniam illatae 
sunt, emollito paulatim vocabuIo submitiori accentu Valachos dixerunt. Quod nomen 
veluti quodam consensu ceterarum gentium ad haec usque tempora in illis perdurat. 
IX. Cum igitur per multos annos armis atque auctoritate Polonorum VaIachi 
foris tuti fuissent, seu spe libertatis erecti, seu quietis impatientes domi tumultuari 
coeperunt, moxque a regno Poloniae paIam defecere. Regnahat tunc apud Polonos 
Casimirus secundus, qui, audita eorum defectione, illico expeditionem paravit. In qua 
praeter alios magnos et fortes viros, quem consiliorum soliwn adiutoremque actionum 
suarum haberet, delegit Sbigneum de Olesznycza, cuius et virtus et felicitas in rebus 
bellicis per id tempus plurimum eminebat. Nee mora, superato Tyrae amne positisque 
castris in solo VaIachorum, tantum terroris illis incussit, ut parum abfuerit, quin in 
ipsa trepidatione ad veniam confugerent et se regi restituerent. Sed exsangues ac 
trepidos Lucius Aprovianus, vir gravitatis antiquae in medium concionabundus pro- 
rumpens, ad defendendum se per spem decipiendi hostis animavit. Erat non procul 
a tumuItuario exercitu VaIachorum silva frequentibus procerisque arboribus specta- 
bilis, ceterum nullis vepribus aut virgultis implicita. Eas arbores Lucius succidi iubet 
eo libramento, ut per se starent, sed levi motu impelli ad ruina.m possent. Postero 
die, cum Poloni signa infesta inferrent et spreta Valachorum paucitate procederent 
acie incomposita magis more tumultuantium per insolentiam, quam progredientium 
ad iustum proeIium, Lucius, qui antequam pugna inirelur, in ::iuccisam silvam 
profugere cogitaverat, mutato consilio fortunam tentare instituit. Itaque cum Valachi
		

/monumenta_VI00245_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


237 


tumulum insiderent, arma expedienda suadet, aciem densissime conglobandam, forti 
et audaci cuiquam in prima fronte consislendum, ut subeuntes per acclivum Polonos 
superne impetu facto deturbarent, et si fortuna affuisset, disruptis ordinibus caederent 
ac fugarent. Prosper (ut fit) eventus rationabile consilium secutus. Nam quum prae- 
ter persuasionem Sbignei, qui non nisi ordinata acie exploratisque omnibus, ne qua 
fraus subesset, signa movenda dicebat, PoIonus incautius et interlucenti agmine in 
acclivum niteretur, Valachorum desuper cum cIamore irruentium, ad eo impetum non 
sustinuit, quod subito in fugam conversus esset, nisi Sbigneus, in re trepida minime 
consternatus, pluribus in locis suos in aciem reduxisset, et impigre, ubi plurimum 
periculi erat, accurrendo propemodum solus hosti subitam victoriam eripuisset. Instau- 
rata per Sbigneum pugna , reliqui quoque animos collegere , coepitque per se 
quisque anniti, ut primae trepidationis ignominiam strenue pugnando deIeret. Sed et 
Valachi non minus acriter instabant, accurrente ubique Lucio et iam PoIonos victos 
vociferante. Tantumque momenti in eo viro esse apparebat, ut ab ipso uno pende- 
ret utrorumque victoria. Itaque Sbigneus, cum lie inter suos adhortando monen- 
doque obequitaret, concitato equo, per medios hostes in eum irruit. Nec segnius 
Lucius infesta hasta contra se venienti occurrit, tanto ardore animorum, ut videretur 
i 
uterque ad certam victoriam properare; fractis hastis 1 fragor et nudati enses ad se 
omnium ocuIos aUraxere, ita ut in eventum tam feri certaminis a pugna utrimque 
cessaretur. Lucius, fretus equi agilitate. diversis gyris dextra levaque Sbigneum eludere: 
nunc fugere nunc instare punctimque et caesim I, a tergo, a fronte Iacessere, donee 
Hie sen ira seu .virtute stimulatus, contorta totis viribus in adversarii caput bipenne 3, 
attonitum ex equo deturbavit. Labante ad terram Lucio, tantus clamor a Poloni.s 
exortus, reintegrato proelio, quod difflsi viribus Valachi subito ad dolum se conver- 
tunt. Relicto igitur tumulo, quem insederant, pauIatim veluti fugientes in proximam 
silvam se recipiunt, insequentibus effuse Polonis, quos, ubi clipei armorumque a se 
interfecti ducis potiLus, supervenit Sbigneus, septa, identidem clamando, insidias 
timendas, ab insequendo ulterius frustra revocare conatus est. Ceterum quia magis 
non probare suorunl factum, quam non adiuvare licebat et ipse quoque fugientibus 
coepit instare. Valachi, postquam PoIonos siIvaffi temere ingressos conspexere, proxi- 
mas arbores ad ruinam compellunt, illae ulteriores, aliae alias super aliis cadendo, 
eaque propagatione ruinae PoIoni fere omnes obtriti cum Sbigneo, qui non diu laeta- 
tus super spoIiis tam insignis victoriae in gentis abiectis ruina crure arboreo 
 mulctatus 
est, quasi plane Lucius mortis suae praescius in ultionem suam succidi silvam curasset. 


S) W rkp. hostis. 


I) W rkp. caeBKm. 


I) W rkp. bipem8. 


') W rkp. altef'o.
		

/monumenta_VI00246_0001.djvu

			238 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


Id vero non solum Polonis sed etiam Valachis indignum visum et miserabile, tam 
strenuum virum, cui paulo ante fortuna belli non solum pepercisset, sed propemo- 
dum opimis spoliis decorasset, ne hominis quidem morte absumi a. 
X. Ingens iam turn Dembnigenarum nomen Sbigneus in tam memorabili 
pugna, caeso hostium duce, maxime illustravit. Ex quo factum est, ut filii sui mox 
ad magistratus insignes eveherentur, neque enim minus darus prole quam virtute 
ac divitiis fuit, quippe quod duodecim filios genuit omnesque ad summam amplitu- 
dinem naturali indole atque honestis artibus aspirantes vidit. Inter quos imprimis 
excelluere primo et secundo genitus, Ioannes et Dobeslaus, iste palatinatu Sendomi- 
riensi ins ignis , ille, in quo iuris peritia maxime eminebat, praefectura iudicii Craco- 
viensis terrae venerabilis. Erat enim in Ioanne praeter iustitiae studium, cui natus 
videbatur, naturaIis quaedam Iiberalitas in sublevandis amicorum necessitatibus. 
Sed et passim, prout quisque petere auderet aut occasio quaepiam invitaret, munifice 
largiebatur omnia, quae dono digna essent, non sine uxoris reprehensione, quae 
muliebri parsimonia saepius admonebat parcendum esse facultatibus 1 et fiIiis prospicien- 
dum in futurum, praesertim postquam Vladislaus rex ex eo, quod contra se pro civitate 
Cracoviensi sententiam dixerat, Ioannem amoverat a nonnullis procurationibus, ex 
quibus magna emolumenta percipiebat ad splendorem vitae innatamque liberaIitatem 
exercendam. Ceterum ipse, Iaudata uxoris pietate, crebro identidem asseverabat, 


I) W rkp. parcenda esse facultatis. 


a) D
ugosz (Hist. 1. IX. A. 1359. 1. III. p. 277-- 8 ) opisawszy kl
sk
 Polak6w 
kr6tko dodaje: Captus fuit in clade huius modi Sbigneus de Oleschnicza, miles de domo 
Dambno, Sbignei cardinalis et episcopi Cracoviensis avus, qui in diem mortis claudicare 
coactus propter tibiarum violationem, quae tunc illi provenera1. 0 bitwie i pojedynku, 
o 
mierci Zbigniewa nie nie ma. Zbigniew zyje dalej. Inaczej Vita (Opera Dlugossii I. 652--3. 
ust
p 3): »Animose pugnans proelium in locis aliquibus restituit, et pluribus Polonis, 
quorum nominibus abstineo, fugientibus, captus ipse et in pede uno arbore una ruente 
tru.ncatus, magno et propriis et hostibus spectaculo fuitc. Tego Dlugosz pi sac nie m6gl. 
Na czem polegajll inne wiadomosci KaUimacha (imi
 wodza wd
skiego, brzmillce jakby 
wyj
te bylo z historyi rzymskiej itp.) nie wiadomo; najprawdopodobniej na fantazyi 
i kombinacyi. Por. tez. A. Czdowskiego rozpraw
 p. 1. Poczlltki \Voloszczyzny i wyprawa 
Kazimierza Wielkiego r. 1359. (Kwartalnik hisLoryczny 1890. str. 258 i 1. u. i osobne 
odbicie, Lw6w 1890.), w kt6rej podaje w przekladzie ust
p Kallimacha, ale go takZe 
.. 
dowodami poprzec nie moze.
		

/monumenta_VI00247_0001.djvu

			PHIL. CALLIMAcm VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


239 


frustra malis filiis locupletem hereditatem relinqui, bonis parva quaeque abunde 
sufficere B. In divisione patrimonii cum fratribus iam pridem acceperat in sortem suam, 
praeter alia, pagum Olesznycza, ubi, prout tunc erat modus aedificandi, egregiam 
domum construxerat, quam postea, cum Dobrochnam ex insigni Griffonum familia 
uxorem duceret, per somnum vidit conversam in templum purpureis tegulis cooper- 
lam inumbratamque a quercu foliis et glandibus aureis conspicua. Quod somnium, 
cum alii dicerent, porlendere uxoris celerem mortem et ex secundis nuptiis divitias 
ingentes, alii stabile castumque matrimonium cum fecunditate sobolis futurum, 
et essent etiam, qui non privatim interpretandum, sed ad publici status mutationem 
referendum censerent, adduxit ipsum in reIigionem vovendae instaurationis lignei 
templi a maioribus suis ibidem constructi. Quod votum postea persoIvit demolito 
ligneo aedificio et lap ideo quam ornatissime ad maio rem habitudinem cum aureis 
pinaculis erecto b. Sed, veluti res ipsa tandem indicavit, non aliud eiusmodi somnio 
portendebatur, quam nascituros ex eo matrimonio filios duos, quorum alter reIigio- 
nis futurus splendor, alter perpetua et illustri sobole rempublicam decoraturus. Nam 
successu temporis nati sunt postea Sbigneus cardinalis et Ioannes Sandomiriensis 
palatinus, in quo quantum momenti fuerit ad conservandam restituendamque saepe 
maiestatem Poloni nominis, qualesve filios et quam singularibus viriutibus praeditos 
reliquerit, alias accurate prosequemur. Nunc, quod ab initio instituimus, Sbignei de- 
cora explicemus, ut plane Iiqueat tam priscos Polonos quam posteriores omnia divi- 
narum humanarumque rerum ornamenta propemodum ab eadem familia suscepisse 1. 
XI. Natus est itaque Sbigneus in oppido Sienno nonis Decembris, anno salutis 
octuagesimo nono supra miUe et trecentos 51 c. Quo anno HystuIa d, quantum nunquam 


1) Reszta strony 47 niezapisana. 
wi
kszemi literami. 


I) \V rkp. ust
p od 
Natusc wypisany znacznie 


a) Kal1imach bierze wiadom08ci z Vita (1. c. ust
p 4); Dlugosz 0 tern nic nie ma. 
Vita podaje jakoby zona robi
a z tego powodu m
zowi wyrzuty, ale jej odrzek
: Tace 
delira mulier... itd., Kallimach i tego nie. przyjmuje, lecz matk
 Zbigniewa w idealnem 
przedslawia swietIe. b) Podaje Vita (1. c. str. 554 ust
p 5) ale nie jako wotum: 

aedc parochiali in Oleschnicza yclusta £'t turpiter demolita novam ex lateribus coctis et 
lapidibu.s qmulrah::; ;.\rdificavit et testudinavil, et globo deau'I"alo super imposito tectura 
pulcherrima vcstivitc. C) KaIlimach podaje t
 dat
 za Vita (1. c. 553). D
ugosz 
nie ma dat)' nrodzenia. Por. Dziedusz)"('kiego Zbigniew Olesnicki I. 174. d) Histula, 
Istula, \Visla.
		

/monumenta_VI00248_0001.djvu

			240 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


antea, inundavit 1, et in meridie non procuI a sole conspecta est stella diebus plurimis 
lucere. In natali loco imbutunl prius omnibus doctrinis, quae puerili aetati tradi 
consuevere, parentes Sandorniriam! miserunt et subinde Cracoviam liberalibus artibus 
operam daturum. Erat puer non solum docilis ingenii, sed arguti etiam ac suavis, et 
quibuscumque actionibus suis inerat quaedem iocunda venustas ad gratiam omnium 
promerendam a. Brevi igitur tempore, plus quam per aetatem credi S posset eruditus, 
in Germaniam missus est, ut peregrinum idioma una cum liberalibus disciplinis 
edisceret. Florebat tum maxime omnibus humanis opibus Wratislaviensis' civitas, 
commendabaturque imprimis morum eIegantia et institutorum sanctitate. Ea fama 
Sbigneum adduxit, ut ad illam potissime se conferret. Ibi non solum Iinguam lierma- 
nicam, sed consuetudines etiam ornatissimae reipublice civiliaque instituta diligenter 
percepit, quae res postea praeter admiration em , cum iuyenis admodum esset, muItum 
dignitatis sibi, reverso in patriam, apud optimates regni concIliavit. Nam quum im- 
mutata rerum ac temporum conditio exigeret, ut in muItis corrigerentur leges a Ca- 
simiro rege institutae, nemo omnium, qui convenerant in Vartha, vel subtilius vel 
saIubrius, quam Sbigneus ipse, discussit, quae abroganda confirmandave essent, et 
quae addi legibus illis oporteret, tam pro augend a quam pro conservanda Coris regni 
maiestate, domi. vero turn publica turn privata omnium quiete. Quo tacto a suis sE!- 
cundus, et sapienler, legum conditor merito nuncupari potuit b. Germanica peregri- 
natio urbiumque et rerum externarUln cognitio naturalem animi magnitudinem in 
Sbigneo auxerunt et a domestica Crugalitate abhorrentem reddidere. 
. 
XII. Contulit itaque se ad Vladislaum regem, cui postea carus eousque fuit, 
ut gratia et honore apud illum paene omnes anteiret. Nee mirum: quandoquidem in 
eo erat cum summa diligentia dexteritas quaedam et prudentia in rebus agendis, 
per quae efficiebatur, ut nihil trustra aut inutiliter rex illi exequendum cOlnmitteret. 
Bonus quisque magnopere ipsum diligere ac laudibus extollere, maIi carpere, inyidere. 
Rex nullius alterius opera neque frequentius neque securius uti, nemini liberalius 


I) W rkp. imundavit. I) W rkp. Saudom.i.rieu. II) W rkp. redi. 
na marginesie r
k
 wsp6lczesn
 w miejsce pierwotnego: Wla,Uslaviellsis. 


4) W rkp. 


a) Por. Vita (L c. 553), gdzie czytamy: Cuit puer nobilis cl pul<:herrimae formae itd. " 
Pore 'V:4
p i Dzieduszyeki I. c. 175 -!). b) Dlugosz wymicnia takze (I:Iistoria ed. 
Przezd:lip
kiego IV. 315) Zbi::miewa Olcsnickiego jako obccncgo w \\. al'cie, ale 0 wybitnych jegn 
zasluga('h okolo nlozcnia Stalutu \Vartskic
o nic nie m6wi; pl'zcciwnie nazywa wszystkich obe. 
... 
cnych "digni iUr;1HJl. conditores". Vita 0 tl-j zasludze Zbigniewa nie wspomina.
		

/monumenta_VI00249_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


241 


secreta- quaeque impertiri, non sine plurimorum dolore, sed imprimis cancellarii, 
qui felicitati ac virtuti Sbignei pIurimum invidebat gratiamque ipsius apud regem 
per omnes occasiones corrumpere conabatur. Interea moritur vicecancellarius regni, 
cui ne Sbigneu.
 sufficeretur, extorsit a rege frater suus Alexander Vitoldus dux, seu 
divinitus animo ipsius in alium converso, quod ad maiora Sbigneum fata reserva- 
bant, seu quia noluit auctoritatem addi magnitudini animi et prudentiae huius, ne 
v_oluntatum suarum postea obicem apud fratrem haberet. Earn repulsam Sbigneus, 
qui et merita sua et ruditatem praelati sibi hominis non ignoraret, haud satis aequo 
animo tulit, et primo quidem obmissa Reipublicae cura privatim in otio esse cogita- 
vit, deinde ratus ad esse occasionem virtutis suae clarius ostentandae post 1 collationem 
vicecancellarii, hominis nullius eruditionis aut experientiae, in officio perseverare insti- 
tuit, exinde ubique regi ad esse , singulorum negotia suscipere, nullum laborem effu- 
gere, calamitosis patrocinari, potentiae cuiusque improbi adversari tanto studio et 
diligentia, ut unus omnium omnia munera in Republica sustinere et absolvere dice- 
retur. Insignis itaque iam dudum pacis actionibus erat, et haud inutilem bello esse 
mox fortuna indicavit 3. In ea enim pugna, quae ab ingenti Pruthenorum strage 
magna est appellata, cum 6a principio acies Polonorum inclinaret, monendo, adhor- 
tandoque, ut quemque noverat, plurimos et confirma\Tit in ordine et ut acrius reinte- 
grarent proeIium, animavit, mox latus regium transf1xurum militem ab equo deiecit, 
cum enim ille infesta hasta in regem alis intentunl concitasset equum, Sbigneus 
impigre accurrens, non solum pectore ac scuto suo regem protexit, sed hostem etiam 
supinum in terram lancea porrexit. Quo facto non "Vulgarem Iaudem gratiamque 
ingentem tanquam servator regis et victoriae principium meruit. Exinde enim Poloni 
acrius instare atque hostem submovere, Prutheni , eo veluti auspicio territi, primQ 
sensim cedere , deinde effuse in fugam converti coepere. Post victoriam gratulatus 
rex Sbigneo, ubi eum servatorem suum nominavit, praeter alia dona etiam militaria 
insignia, veluti tam egregio facinori debita, obtuIit, a quibus ille abstinuit, quia 


I) W rkp. per. 


a) Te szczeg61y bierze Kallimach wprost z Vita (I. c. 554 -- 5). Podane s
 tam 
jednakze nazwiska zmarlego podkanclerzego, (Dominus de Skrzinno, decanus Cracoviensis 
t. j. Piotr Dunin t 1415.) i nast
pcy jego (Johannes Schaffranyecz). Kallimach nazwisk 
nie podaje. Dlugosz 0 interwencyi Witolda w tej sprawie, jak 0 niej calej w og6
e, nie 
wspomina. Natomiast mowi 0 dzia
aniu wielkiego ksi
cia litewskiego przeciw zamianowaniu 
Olesnickiego biskupem krakowskim w r. 1422 (ed. Przezdzieckiego p. IV. 310). 
MODumenta Pol. Hiat. T. VI. 16
		

/monumenta_VI00250_0001.djvu

			242 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


sacerdotio se mancipare instituerat. Cum !gitur .pleraque, non minus honorata quam 
locupletia, sacerdotia paulo post vacare contingeret, rex grati animi u1tro illi contu- 
lit, ex quibus tam dignitati quam spIendori vitae non exiguum incrementum accessit a. 
X I I I. Orator deinde ad Caesaren1 mis5us et haud multo post ad Pontificem 
Maximum, compositis utrobique non minus honeste quam utiliter rebus sibi com- 
missis, et apud suos et apud illos, ad quos iverat, non vulgarem commendationem 
est assecutus. Ipse, etsi a natura cupid us peregrinationum erat, nullam tamen un- 
quam libentius suscepit, quam peregrinationes 1 ad Urbem; putabat enim pollutum 
se bellicis actionibus, expiatione ad sacerdotium indigere. Ceterum non laud em solum 
optimi et integerrimi oratoris retulit a pontifice, verum etiam ornamenta virtutis. 
Captus enim pontifex naturali hominis dignitate, augustiorem reddere instituens, 
apostolici protonotariatus insignibus decoraverat, quae dignitas ad eum diem Polonis 
incognita, cum primum per Sbigneum afferretur, non sine publica gratulatione suscepta 
est b. Cum Vitoldo duce tam maxima ei fuit a principio dissensio lJuam postea 
benivolentia, sed non, ut vulgus putabat, dissensio tota ex vicecancellariatu erat, in 
quo annitente Vitoldo Sbigneum repulsam passum di.ximus-, verum de amplitudine ac 
maiestate regni et ducatus secreto inter se contendebant: illo annitente adaequari se 


1) W rkp. na marginesie t
 sam
 r
k
 nlegationes". 


a) Takze wzi
te z Vita (I. c. 555). W Vita jest tosamo pomi
szanie dat: po opo- 
wiadaniu 0 podkanc1erstwie z r. 1415. t dopiero 0 bitwie pod Grunwaldem z r. 1410. 
o samym fakcie Dlugosz IV. 57. Potwierdza go takze dyspensa Marcina V., udzielona 
w r. 1423. za zabicie czlowieka 01esnickiemu. (Wydrukowal j
 Dzieduszycki 1"1., Zbigniew 
Olesnicki I., Dod. II.). b) 0 legacyi do Niemiec i Rzymu Vita kr6tko podaje: 
"Jfissus ad lohannem vicesimum tertium Rmnmn regi'U-s orator in rebus salis 
grand-ibus, alia1JZ. quoque legat-ionem apud Sigismundum caesarem obiit et ex utra- 
que cla'l'us et gratus evasit". Obszerniej 0 legacyi rzymskiej pisze Dlugosz (I. c. 123--4), 
ale 0 pobycie u Zygmunta nic nie wspomina. 0 zamianowa!liu notaryuszem apostolskim 
niemaz nic ani w Vita ani w Dlugosza Historyi. W Katalogu biskupow krakowskich nazywa 
go jednakze Dlugosz »protonotarius apostolicus c . Papiez Marcin w wyzej cytowanym doku- 
menCle z r. 1423. (Dzieduszycki, Zbigniew Olesnicki 1. I., Dod, II.) nazywa Olesnickiego 
notarius nosier. Dr. R. M
urer w dzielkach: p. t. Urz
dnicy kancelaryjni ksi
zqt i krolOw 
polskich az do r. 1B86 (Brody 1884.) i Urz
dnicy kancelaryjni \Vlady
awa JagieUy 
(Warszawa 1877.), wymienia pierws7.ego z tytulem sedis apostolicae protonotarius 
Dunina de Skrzyn w r. 1414. (str. 24 Urz
dnikow Jagiclly).
		

/monumenta_VI00251a_0001.djvu

			. 


PHIL. CALLlMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDJNALIS 


24.3 


regi titulo atque honore, isto adversante. Ceterum cum ex consuetudine sua rex 
saepius in Vilnam 1 ad relaxandum animum secederet, Vitoldus, tandem pellectus vir- 
tute morumque 2 elegantia Sbignei, qui frequens cum rege erat, non solum contentionem 
deposuit, verum etiam sic amandum suscepit, ut nedum ex Polonis, sed ne ex suis 
quidem alicui fuerit aliquando benevolentius affectus, veluti postea testamentum ipsius 
indicavit, per quod uxoris ac fmniliae tulelam totiusque ultimae voluntatis suae execu- 
Honen1 Sbigneo imprimis commisit. Sed et uxor, viri sui iudicium secuta, in conser- 
vandis postea nlOnumentis rerum suarum et iuribus, Sbignei fidem omnibus consan- 
guineis ac necessariis praetulit. Quoad vixit Vitoldus, post receptum in alnicitiam 
Sbigneum, diversis blandimentis ingentibusque polJieitationibus plerumque conatus est 
ipsum alIi cere , ut apud se remaneret. Quam condilionem ne susciperet, patriae ca- 
ritas effecit, sentiebat enim fore, ut non posset honeste regni maiestatem tueri, si in 
ducis clientelam concessisset. :Multa, de quibus inter regem ac ducem ambigebatur, 
cum utriusque approbatione definivit. Sed imprimis persuasit duci, ut ab ambitu 
mutandi ordinis ac dignitatis abstineret et sub ducis titulo praesset Lytifanis a. 
XIV. Res ips8: admonet, quia super eius genlis origine non consentitur, 
ut, quae a diversis dicuntur, in medimn afferantur. Gentem Lylifanam plerique ab 


1) W rkp. in veluti. 


t) W rkp. mm'u1lt. 


a) 0 sprawie koronacyi WitoMa zob. Dlugosza His1. (ed. Przezdzieckiego) 1. IV. 
str. 369 - 416, i Catalogus episc. Crac. 429. Por. takze Dzieduszyckiego, Zbigniew 
Olesnicki I., 307-342 i Caro Gesch. Polens III., 598-627. - Vita podaje: "CU1n 

4.lexandro Witholdo, Lithuaniae duce, p"O eo, quod rem publicam re.gni Polou.iae 
saepius .:mIner are t
itebatu1'", graves illi erant et contentiones et sinutltates aliquanto 
tempore contin'ltatae: quae tamen ei post Witholdus, prudentia llOminis, gravitate 
et maturUate perspecta, propt'io motu facile dissolvit (p. 555 ), a w drugiem miejscu: 
Unde et Alexandt'o Witoldo erigcre se in regem Lithuaniae et patria1n Lifhuanicam, 
a regno Poloniae scindere aestuanti rcsistit, et propositum suum passlls non est: 
q1:W mvis primum illi mnnes thesauros se daturum obtuJisset, nwrte'mque cr'ltdele1n 
minitasset. Qua propter Withold'l.ts coram secretis suis consiliarii3 frequentius inge- 
minans, eius constantiam admirat-us dicebat: Quam du,'us est hie, inq'l.t-it, silex, 
qui neque donis, 'ltt singuli, quos fregi, neque terroribus potuit a me e1nolliri ad 
consensum". (Ten drugi ust
p napisany moze p6iniej na podstawie Dlugosza IV. 412, 
dlatego nie IDa go Kalliinach). Na takiej, zdaje si
, podstawie us nul rzecz cal
 Kallimach. 


16*
		

/monumenta_VI00251b_0001.djvu

			. 


244 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


lLalia profectam dicunt, divinantium magis more, quam eorum, qui asseverationes 
suas certo aliquo argumento confirmandas putant. Probabiliusque coniectari videntur 
illi, qui a GaUis oriundam eredunt. Nam quo tempore Celt arum pars in Italiam trans- 
cendit , partem etiam duce Lemonio a cum liberis atque uxoribus in Boreum. 
Ocean urn profectam dicunt extrema Europae oceupa
se, eamque regionem primo 
tenuisse. Quae mox Livonia, corrupto vocalmlo, a Lemonio duce, ut credi par est, 
nominata, Cimbris postea expedition em ducentibus versus Bosporum, qui ab ilIis 
Cimmericus, quasi Cimbricus nuneupatur, Celtas relietis sedibus, quas ceperant in 
mediterranea Sarmatia, ad ea, quae nunc obtinent loca, se reeepisse. Indigenas vero, 
qui agricolationis propemodum ignari essent, cum viderent in eius studio illos pluri.: 
mum occupatos, a fructibus terrae, quos generali nuncupatione lingua sua dicebant 
Litifa, Litifanos vocavisse. Licet sint, qui putent, quasi Lituanos a litore Oceani 
dictos, quod illinc oriundi arbitrentur. Sed utcumque id nominis acceptum sit, 
quamvis a Graecis minime ignaris verae originis composito vocabulo ex nominibus 
antiquae ac novae patriae Celtoscythae pridem 
icerentur, usque ad haec tempora 
perseveravit. Rarissima enim aliarum gentium commercia prope neeessariam occasio- 
nem praebuere Celtoscytharum nominis abrogandi; mansitque ea nuncupatio, quam 
retinuere illi, quibuseum omnia humana semper haooere communia. Ceterum Gallicae 
ac non Romanae originis argumentum adducitur 1 idyoma om nino ab Italo abhorrens, 
mos praeterea et religio c	
			

/monumenta_VI00251c_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDlNALIS 


245 


profectos aiunt, cum totius agendae vitae ratione, qua Bosporani degunt, prisci etiam 
Litifani inter se agitarent. Eadem utrisque populis licentia fuit ducendi uxores pro- 
miscue consanguineas et alienas; eadem dandi, per viros non accipiendi dotes con- 
suetudo; eadem in exhibendis recipiendisque muneribus hilaritas, par hospitalitas, 
nee minus similis negligentia' educandorum liberorum sine ullis deliciis sub eodem 
tugurio promiscue cum pecoribus. Lavacris sudatoriis ceterisque rebus, quae ad 
munditiam curamque corporis pertinent, tam Litifanos a principio caruisse constat, 
quam nunc quoque carent Bosporani. Aedificandi materia, tam his quam illis crassa 
et informis, habitudo aedificiorum maxime rotunda et in conum fastigata, extal 
scriplum 1, relicto desuper fora mine accipiendo lumini et ad fumum emittendum siqe 
ulla contignatione aut discreto reeeptaculo; ignis in medio tugurii, circa quem accu- 
bitus ae discubitus sine loci a1icuius electione aut observantia, neque ullins rei 
domesticae ordo aut disciplina. Vestis praeterea fluitans; idemque viris ac feminis 
- habitus. Sed et multa carne ac pullis a primordio vescebantur, et lac equinum 
praeeipuam potionem habebant, quae omnia Bosporanam arguunt originem. Aecedit 
ad haec, quod ab initio nullum praeeipuum nurnen habuere, sed Bosporanorum ritu, 
quidquid colere I coepissent, pro deo ducebant; hine est quod lucos, lapides, solitu- 
dines, lacus el diversa animalia coluisse comperimus, sed ante omnia serpentem, quem 
Gyvotem lingua sua dicunt, cuius religionem utique non temere ipsorum anim08 
oeeupasse crediderim. Nam et Phoenices s, antiquae 
heologiae peritissimi, cetera 
animalia crassae admodum ac paene terrestris substantiae, serpentem spiritalissimum 
maximeque igneae ae divinae naturae putaverunt, quod spiritu solo mira celeritate 
feratur, sine alarum pedumve adminiculo, tumque quod imbecillitatem ac seneetutem 
exuat et perpetuo, velut ex se ipso renascens, nisi vis aliunde accesserit, vix a natura 
conficiatur. Persae quoque, tanquam diis maximis, immolabant serpentibus et Aegyptii' 
simulacro mundi serpentem implicabant, significantes spiritum ilIum, quo mundum 
et cetera, quae in eo sunt, animari et moveri putaverunt. In Graeeorum praeterea 
sacrificiis serpens in spiram revolutus adhibebatur. Et Pherecydes Scyrus I a de deo 
Ophione b, quem serpentem dicere possimus, librum conscripsit. Ad extremum nee 
Romani a serpentum veneratione abstinuere, quippe Aesculapium C in serpentis effigie 


1) W rkp. scriptum. I) W rkp. colore. I) \V rkp. Phanices. f) W rkp. Aegipti. I) W rkp. S1JrtUI. 


a) Pherecydes z wyspy Scyros, nauczyciel Pytagorasa, slynny filozof. 
z"Nierz
 mytyczne w Sardynii J wspomniane w Pliniusza ks. XX VIII. rozdz. 
2. 
lapius, syn Apolina, wynalazca sztuki lekarskiej. 


h) Ophion, 
C) Aescu-
		

/monumenta_VI00252_0001.djvu

			246 


PHIL. CALU.'vIACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


coluere. Itaque, etsi nunc promptum sit recensere, quomodo serpentum adoratio Liti- 
fanos attigerit, tamen ferendi sunt, si in eadem superstitione fuere, qua tot sapien- 
tissimas nationes conflictatas scimus. Sed, ut ad inslitulmn revertar, de origine, 
deqne ipsorum rcligione, cum tot probabilia argumenta et coniecturae in diversmn 
rapiant, assensum cuique, quod verisimilius putaverit scntiendum, relinquimus a. 
X V I. Cum ex consuetudine sua rex ageret apud Vitoldum in secessu Litifa- 
niae, archiepiscopus Gnesnensis domi interiit; ad eius sedem cum transferri placeret 
episcopum Cracoviensem, coeptum est consuUari de successione episcopi, cum multi 
essent cOlnpetitores et Inagno ambitu alii sua, alii SHorum merita in rempublicam 
allegarent, alii largitione contenderent. Nonnulli etiam omnibus ceterorum meritis 
largitionibusque nobilitatem suam ea in re praeferendam putarent. Et primo quidem 
muItorunl auctoritas in tam vehementi ambitu regis animum suspensum tenebat. 
Deinde annitente cum uxore Vitoldo inclinari coepit in Sbigneum, qui splendore 
generis, singularitate virtutum, dignitate ac numero meritorum in regem ac familiam 
suam reliquos non modo aequabat, sed longe anteibat. Imprimisque regi commenda- 
batur memoria vitae, nuper a se acceptae. Cum itaque in secretiori cubiculo una 
cum Vitoldo decrevisset ceteris omnibus Sbigneum praeferre, rex ad eum venit, 
atque, ubi episcopum ipsum salutavit, medium inter se ac fratrem in curiam duxit 
non sine invidia, quorum spes et ambitus in irritum ceciderant. Agebat tunc Sbigneus 
annum trigesimum tercium b: aetas, quae imprimis, ut videbatur, tantae dignitati imma- 
tura, spem fecerat competitoribus impetrandi 1 C. Ingens auctoritas cum pontificatu 
merito illi access it , qua semper usus est ad bonorum patrocinium. Et cum maxime 


1) W rkp. na marginesie: "t imprimis", ale w tekscie nigdzie krzyzyka nie ma. 


a) Ust
p ten 0 Litwinach polega niewl};tpliwie w cz
sci na wiadomosciach zaczerpni
- 
tych w Polsce; jest fez 0 wiele dok
adniejszy od rozdzia
u De Lithuaniae regione Aeneasza 
Sylviusza w dziele Cosmographia (Opera Aeneae Sylvii Frankf. et Lipsiae 1607. L 274, 
takze w Pistorii Corpus hist. .Poloniae I.). b) Dlugosz w Catalogus episcoporum Cra- 
coviensium (Opera I. 424): "trigesimutn tertium agens annum u. C) Znowu 
zupelne pomi
szanie dat: Mik
aj arcybiskup gnieznienski zmarl 1422.. r. W roku 1423. 
W ojciech Jastrz
biec zostal arcybiskupem a Zbigniew Olesnicki biskupem krakowskim. (Por. 
Dlugosza Hist. IV. 309 -12). Sprawa zas koronacyi Wit
da przypada na lata 1429 -1430. 
Wedle Dlugosza Wit
d zamianowaniu Zbigniewa stanowczo si
 sprzeciwiat Vita jest fragmen- 
tem i 0 dalszych losach Zbigniewa nic nie ma; Kallimach posiadal zapewne call}; Vit
.
		

/monumenta_VI00253_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET :MORES SBIGNEI CARDINALIS 


247 


possit ulcisci aemulos, contemnere generosius putavil, nulli rei magis intentus 1, quam 
conservandis augendisque facultatibus et dignitati pontificatus sui. In ea cura multas 
et graves controversias suscepit. Nam et regi et Chelmensi episcopo, volenti sedem 
suam in Lublinum transferre, cum derogatione auctoritatis facu1tatumque Cracoviensis 
ecclesiae, ne fieret, se opposuit ac pervicit a. Praeterea cum ceterorum sacerdotum 
ac pontificum possessiones distribuerentur per regem inter nobiles Cuiaviae Dobri- 
nensesque, quorum villas Pruteni ferro atque igne vastaverant, sua omnia rege in 
contrarium nitente ab eiusmodi distributione immunia Sbigneus conservavit b. Sed 
neque minus liberalis in coemendis adiiciendisque 2 proventibus ecclesiae erat, quam 
diligens in conservandis. Nam et ducalum Severiensem C et pleraque alia coemit. 
Multa etianl, per ignavimn aliorum ponlificum a diversis possessa, recuperavit, prae- 
sertim decimas in Lublinensi agro d. Deserta vero, cultoribus inductis aut circumseptis 
fluviorum meatibus, in usum piscinarum ad magnas necessariasque utilitates redegit; 
obsoleta et mox peritura sic inslauravit, ut multo felicior ecclesia eo pontifice, quam 
ipse. pontificatu dicerelur. Sacerdotum numerum multiplicavit, diligentiamque ipsorum 
in divinis ministeriis attentiorem reddidit, mulctatis plerisque aut desidibus aut contu- 
macibus. Sacrorum solennia multo augustiora effecit, additis quibusdam sanctioribus 
magisque religiosis caerimoniis. Et ut esset, qui populum solennibus diebus erudiret 
ad Dei cultum sermonemque haberet in eccl
sia, certum scholarium ad id officium 
constituit ex vectigalibus suis. Elnolumenta etiam vicariorum auxit, ut, securi ab omni 
humana necessitate, otiose residerent in tmnplo ad examen purgationemque conscien- 
tiarum. Sed et canonicormn collegio quasdem decimas - ex suis assigna vit , ut, si 
religio parum efficax esset ad divinorum studium, utilitas saltern incitaret. Et quia in 
sacrificiis peragendis caerimonias non minus ornatas quam religiosas esse volebat, 
aureum calicem magnitudinis egregiae, mitramque multis variisque gemmis et marga- 
ritis tum distinctam turn preciosam, vestes praeterea, non illitas sed propemodum 
auro contextas, ingenti precio coemit et ad divinorum usum consecravit. Et ne sanctitas 
quoque deesset, argenteis partim, partim aureis vasculis inclusit sanctormn reliquias , 


1) W rkp. "intetus". 


I) W rkp. adiicientibusque. 


a) Por. Dlugosza Catalogus episc. crac. (Opera I., 424) Hist. IV. 330 - 31. 
b) Por. Dlugosza Catalogus (1. c. 424). Obszerniej Historia IV. 464. C) Por. Dlu- 
gosza Catalogus (1. c. 425). Dzieduszyckiego M., Zbigniew Olesnicki II., 163 -172 
i dokumenty w dodatkach. d) Por. Dlugosza Catalogus 1. c. 425.
		

/monumenta_VI00254_0001.djvu

			248 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


quae vel uti caritatis erga Deum immortalem incitamentum exponuntur ad populum 
in solennioribus celebritatibus a. 
X V I I. Interea Vladislaus rex patri successerat, cui, cum propter aetatem 
ordinando stabiliendoque regno non solum consilio, verum etiam opibus iuvandus 
esset, Sbigneus ita se exhibuit, ut neque oblitus innatae sibi carita tis erga regnum 
dici posset, neque immemor dignitatis ab illius parente acceptae. Quantum vero 
novo regi pi etas Sbignei et officia in se grata fuerint quantumque sapientiae atque 
auctoritati illius tribnerit, mox indicavit. Nam cum ab Ungaris accersiretur, ut apud 
eos quoque regnaret, potissime Sbigneum elegit, quem ad id regnum suscipiendum 
consiliorum actionumque omnium socium adiutoremque haberet. Quo iudicio decus 
ac vitam suam conservasse videri potest, siquidem propter seditiones, quae multae 
ac periculosae vivente adhuc regina in Ungaria erant, saepe ab initio suscipiendi 
regni in varia discrimina adduct us est interdum vitae, interdum dignitatis. Quae 
omnia Sbigneus ratione vicit, cum periculo etiam quando que propulsavit, quasi parum 
sibi fecisse videretur servato patre in Prussia, nisi et filium quoque servasset in 
Ungaria. Cum iam diligentia et consilio Sbignei omnia tuta in Ungaria apparerent, 
nunciareturque regi per absentiam suam Poloniam non omnino quietam esse, ad earn 
ordinandam Sbigneum misit. In quo miUendo apud clementissimum regem plus va- 
luit carilas, qua regnum Poloniae, utpote patemum et hereditarium, prosequebatur, 
quam metus periculorum, in quibus sine eo viro rmnanere se, veluti praesidiis omni- 
bus destitutum, no
 ignorabat. Sub reditum Sbignei statim omnia parata sunt in 
Polonia non secus, ac si rex ipse affuisset, tantum maiestatis et consilii erat in eo 
viro. Multa oppignoraverat rex in profectione sua ad Ungariam, de quibus eximendis 
. . 
Sbigneus et cogitabat et frequenter per literas nuntiosque apud regem agebat. Et 
iam rex magna vi auri et argenti collecla, cudendi nummi in Polonia curam Sbigneo 
delegare instituerat, volebatque ex ea pecunia subinde regia bona per illum eximi. 
Quam cogitationem non opportuna mOfS regis interrupit b. 
X VIII. Ceterum Sbignei rama iamdudum Poloniam Ungariamque pervagata, 
cum et Italiam quoque attigisset, Martinum quintum, pontificem maximum, excitavit, 
ut solennibus litteris laudes illius complexus praescriberet ceteris, quid de tanto viro 
esset sentiendum. Et cum paene sub nativitatem Sbignei exorta scissura inter Urbanum 


a) Por. prawie dos
ownie w Dlugosza Catalogus (I. c. 425) i testament Zbignipwa 
wydrukowany przez Dzieduszyckiego M. w dziele: »Zbigniew Olesnicki« 1. II. Do. L. 
.. 
b) Por. obszerniej w Dlugosza Hist. IV. 626 - 29, 65M i 695.
		

/monumenta_VI00255_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


249 


sextum et Clementem septimum, etiam turn duraret, capitaque factionum essent 
Eugenius quartus et Felix quintus, uterque intelligens, magnum momentum partibus 
suis accessurum, si Sbigneum alliceret , cuius auctoritatem in adhaerendo consilio 
Gnesnensem archiepiscopum sequi constabat, tam hunc quam ilIum cardinalem crea- 
vit. Pulchrum erat Sbigneo post emendata civilia instituta servatumque alterum 
clipeo in Prussia, alterumque ingenio in Ungaria regem, post auctum pontificatum 
et caerimoniam disciplinan1que sacrorum instauratam, allatum quoque in Poloniam ex 
urbe honorem ac notitiam protonotariatus, id quoque ornamenti ecclesiae suae ac 
regno addere, tertiamque inter homines a Deo immortali dignit.atem in regnum indu- 
cere, ut nihil posteris relinqueretur, quod aliunde aut expetere aut sperare possent 
ad maiestatem suam augendam. Et erant, qui occasionem capessendam suaderent; 
imprimisque archiepiscopus paratus ipse suscipere. Plus tamen apud bene institutum 
animum valuit religio quam ambitio, maluitque renuendo mereri eum honorem, 
quam occupare minus legitime, ut sibi videbatur, in tanta perturbatione Christianae 
reipublicae. Ea modestia effec
t, mox sedato schismate, ut dignitas, quam factiose 
suscipere recusaverat, indubitato 1 et cum ratione ad eum deferetur. Manaverat 
iampridem fama in Poloniam, Nicolaurn quintum pontificem maximum, velIe adscire 
Sbigneutn in s
crosanctum collegium cardinali urn, agebantque multi apud regem, ut 
se, ne id fieret, opponeret, futurum enim, ut reverentia Sbignei, quae tunc viI to- 
lerabilis erat, nullo modo sustineri possel, regiumque ipsum fastigium illius maiestati 
succubiturum. Moverat regem turn dignitatis nomen, per se maximum et eo maius, 
quo res ipsa suis incognita, turn auctoritas suadentium; sed et regno suo tam singu- 
lare ornament urn adiici placebat, atque ideo agere coepit, non tam ut I omnino 
Sbigneo, quam ut archiepiscopo conferretur. Sed pervicit omnia cum Sbignei vulgata 
etiam Romae magnitudo, turn fatalis felicitas Dembnigenarmn familiae, ut cum reli- 
quis earn quoque dignitatem regrium ilIi deberet. Ubi vera allata sunt Sbigneo car- 
dinalatus insignia, iam non ut mortal is , sed ut numen aliquod conspiciebatur, tantum 
accesserat naturali homin
s maiestati ex amplissiIna et antea Polonis incognitd digni- 
tate. Ipse, cum tam multum ab omnibus sibi tribui non ignoraret, nihil ex solita 
facilitate aut consuetudine immutavit, sed ad extremum usque tCJnpus pprseveravit 
in suscepto ab initio capessendae reipublicae studio mansuetudinis et pietatis, dando, 
sublevando, ignoscendo, miserorumque omnium necessitatibus subveniendo a. 


1) W rkp. iml'o. 


I) \V rkp. nee zamiast '1ft 


a) Eugeniusz IV. zamianowa
 Zbigniewa kardynalem 18. grndnia 1439.: Felix V. 
zas w r. 1440. Obie nominacye przyj'l
 Zbigniew Olesnicki, jak dzisiaj niew
tpJiwje
		

/monumenta_VI00256_0001.djvu

			250 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


XIX. Erat enim a natura mitis et tractabilis, et qui iram aut ignoraret aut 
SIC compesceret, ut in eo non sentiretur. Ab omni factione et simultate abhorrebat, 
nisi quas aut publica maiestas aut pontificatus sui amplitudo inire aut propulsare 
suasisset. Et muItorum contentiones et machinamenta omnino despiciebat, aut studio 
tranquillitatis, cui deditus imprimis erat, aut quia indecorum putabat cum illis con- 
tendere, quos dignitate omnique humana ope longe infra se posit os videreL Et cum 
fieri non potest, ut cuiuscunque mortalis actiones ab omnibus conlprobentur, et ple- 
raque non tam ex natura rei, quam ex opinione hominum iudicantur, si quando 
contigit, ut eius factum dictumve aliquod ab amicis reprehenderetur, clementer tulit, 
et rationes, quibus id quod arguebatur excusarent, afferebat. Quae si ab amicis 
laudabantur, in sententia persistebat, sin minus, ad illorum rationes se accomodabat a. 
In suscipiendis, gerendis, deponendisque bellis publicis, cum sententiam diceret, 
semper honesta utilibus praeferebat. In reliquis etiam publicis consultationibus non 
nisi ampla, excels a et magnitudini suae congruentia sentiebat. Nullius unquam peri- 
culi vis aut humanae necessitatis difficultas animum ipsius inflexit, ut a recto decli- 
naret, sed et cautionem tantam et perspicaciam dignitati consiliorum suorum semper 
adhibuit, quod licet excels
ssimi esset animi, tamen in consulendo prudentior, quam 
magnificentior habebatur, quippe quod ingenio praesenti et acri, subito discursu cu- 
iuscumque rei exitum deprehendebat. Sed imprimis admirabile erat in iudicandis 
naturis hominum, ubi semel quemquam aspexisset, sic eius mores, vitam, cogitatio- 
nes denique cuiusque re fere bat , ut non ratione coniectari, sed divinitus praedicere 
putaretur, persuadente id rama creditae iam pridem divinationis in matre, tanquam 
ab illa hereditarium vaticinium accepisset b. 
XX. Iusticiae 1 studiosus fuit eo usque, ut natus illi videretur, eaIn prae 
omnibus virtutibus colendam putabat , veluti divinarum hUInanarumque rerum 


1) W rkp. iustkius. 


wiemy; (Por. Caro Gesch. Polens IV. 327; Grosse L., Stosunki Polski z Soborem Bazy- 
lejskim, 'Varszawa 1885. str. 99 i ekskurs str. 171- 3) chociaz drug
 dopiero po pewnej 
zwloce. 0 Mikolaju V. por. Dlugosza Catalogus episc. Crac. (Opera I. 424.) Hist. V. 
str. 49 -50 i 62. 


a) Charakterystyka ta jest zupelnie odmienna od Dlugoszowej. Vita (1. c. 556) po- 
dobnie: Avisamenta, cm 4 reetiones et reprehensiones amicorum, etsi cum acerbitate 
audiverit, plus quam tamen patienti animo tulU, nee contra repreh
nsores su,os infen- 
sum se praestitit. b) Por. Vita l. c. 555, 556 -7: In coniectt(,ra perspicacissimus
		

/monumenta_VI00257_0001.djvu

			PHIl... CALLI MACHI VITA ET 
10RES SBIGNEI GARDINALIS 


251 


conservatriceln. Quoties per occasionem licebat, graviter et accurate de necessaria ipsius 
in Hepublica conservatione disserebat. Nunquam haud regis iracunuiam aut alterius 
euiusquam expavit a, quominus, quae sent.iret in causis iustis, efferret; ubi pro iusti- 
tia contra iniuriam fuerat acriter aliquid asseverandUlll, magno et fidcnti animo 
loquebatur oppressorumque partes t.uebatur. Et plerumque in absolutis cOllsultationi- 
bus, non dissimulata causa, ubi partes iustit.iae hceri non posset., curia excessit. Ipsc
 
cum domi ex officio iudicaret, aequissimis auribus litigantes au die bat , lllulta utrinqne 
interrogando exquirebat, ex quibus, (Iuod verissimum esset in causis, e1iceret., neqne 
tam iubendo quam persuadendo sententiam proferebat. In matrimoniis rescindendis 
non ita difficilis, ut curiosus erat discutiendo veras ac necessarias repudii causas. 
Defunctorum ultimas voluntates maxime sanctas esse oportere dicebat, afferre enim 
solatium morientibus scire, quae statuissent, omnia rata fore, atque ideo seyerbsime 
ius dixit, cum de abrogandis testamentis ageret.ur; sanctionibus institutisque publicis 
tantum tribuebat, ut non magis de vita sua quam de illorum conservatione ac re- 
verentia sollicitus videretur b. 
XXI. Patriae 1 vero eo usque afficiebatur, quod nunquam dubitavit privatis opi- 
bus SUlS necessitates publicas allevare. Et cum a natura, citra tameh sordes, lucri 
appetens esset, cum de patriae 2 commodis ageretur, liberalitate omnes superabat, 
munifice in ean1 semper conferendo non pro D}odo facultatum suarum, sed pro 
animi magnit.udine, quantum ratio conservandae publicae dignitatis exegisset; suos 
etiam pietate eximia et non minori liberalitate prosequebatur. Si quid em quam pri- 
mum virtutum suarum emolumentum aliquod percipere contigit, totum in affines et con- 
sanguineos convertit, quos postea crescentibus opibus et Cortuna paene omnes munificentia 


1) W rkp. prima. 


I) W rkp. propria. 


naturas hominum, mores, virt'lttes et iniquitates facile cognoscebat, facile de illis 
faciebat iudiciftnJ.... in rempublicam tmnen pro priam liberalem se et m.unificum, 
frequenter ostendebat. In rebus singulis augur Vel"US, quod illi ex matre assereba- 
tur fuisse hereditarium... 


a) Por. Dlugosz, Catalogus episc. Crac. (Opera I.): "Nunquam facie'Ju rC[Jis, 
cuius favore immenso in pontificem creverat , expavit. b) Vita (1. c. 555 - 6) : 
In adnt.inistranda iustitia iustus et rectus, nullam virtu tern aeque iuxta iustitiam 
diligebat.
		

/monumenta_VI00258_0001.djvu

			25.2 


PHIL. CALLlMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


sua ditavit. Egenis, praesertim virginibus, quae ingenuis parentibus ortae essent, multa 
et magna erogabat ad submovendas infamiae ac turpitudinis necessitates a. 
XXII. Religionis acerrimus et custos et vindex erat; nullum 1, nisi serium, 
sermonem de ea admisit; superstitiose sentientes scrutantesv
 de divinis rebus et 
detestabatur et severe mulctabat, nullos insaniores existimans, quam qui obmisso 
publico tam multarum gentium et populorum consensu, privatim sibi excogitarent, 
quid de Deo foret sentiendum. In sacerdotibus omnia crimina severius quam in ce- 
teris animadvertenda putavit; volebatque eos non modo culpa sed etiam suspicione 
vacuos esse. Adeoque fuit ea in re scrupulosus, quod in quosdem propter habitum 
cultumque corporis paulo immundiorem, in alios propter solam sermonis licentiam ani- 
madvertit. Ea severitate episcopatum suum imprimis universumque subinde regnum 
immune servavit a pravis opinionibus impiisque erroribus, qui finitimarum gentium 
religion em corruperant. Theologorum, quos doctos sciebat, sermones libenter audivit, 
quamquam illud frequenter usurpabat, sanctius magisque pium esse religionem colere, 
quam super ea inquirere. In caerimoniis sacris diligens et accuratus erat, ceterosque 
ad eandem diligentiam interdum poena cogebat, interdum comitate sermonis allicie- 
bat. Nunquam, nisi quando necessario cogeretur, per vicarium egit ilIa, quibus opera 
et praesentia ipsius debebatur. Ceterum cum sciret nihil efficacius, quam exempla 
invitare homines ad pietatem cultumque Dei immorlalis, accivit in regnum Ioannem 
Capistranum, cuius fama imprimis inclyta et sancta erat, ut si qui essent, quos 
cura et diligentia sua non induxisset ad religion em , laudatissimi viri sanctilas et 
miracula incitarent. Ea cogitatio haud vana fuit, nam paene innumerabiles sub ad- 
ventum illius rebus humanis renunciantes divinis se mancipare. Sed ne fervor, excita- 
tus in mentibus hominum per praesenti am Capistrani , subinde illo discendente 
frigesceret, Sbigneus egit, ut ex probalioribus discipulis nonnulIos relinqueret, veluli 
memoriam ipsius conservatores, quique verbo et exemplo recidentem erga Deum 
caritatis ardorem quotidie inflammarent. Quo facto, cum religionis caerimoniae orna- 
mentaque iampridem Sbigneo deberentur, id quod solum restabat, sanctitas quoque 
deberi coepit b. 


I} W rkp. multam. 


a) 0 wspomaganiu krewnych pisze takZe Dlugosz w Katalogu biskupow krakowskich 
(Opera ed. Przezdzieckiego I. p. 428). Por. Dzieduszyckiego Zbigniew Olesnicki, II. 
str.476-485. b).Por. Dlugosza Hist. V. 92,14.8,188.
		

/monumenta_VI00259_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINAUS 


253 


XXIII. Domesticae disciplinae ration em severe habuit, in qua, cum omnia 
componi. ad amplitudinem dignitatis suae vellet, non ferebat tamen, quae religionis 
modestiam excessissent. Atque ideo, cum familiam spIendide vestiret, cavebat, ut 
moribus esset ornatior, et quicquid per vestem professioni suae demptum apparebat, 
virtute ac modestia vitae rependi volebat. Convivia spIendidissimo apparatu exhibuit, 
eaque in re mores ao tempora detestabatur, per quae non licebat sibi non excedere 
frugaIitatem sacerdotii in convivando. Auri et argenti (tantum] ad conviviorum usum, 
quantum nemo episcoporum, habuit, sed et gemmata pIeraque pocula, et mantilia serico 
auroque intexta. Ceterum tamen maxime on1nem modum excedebat, cum peregrinos 
invitabat, -quorum consuetudine maxime delectabatur et prout ipsorum conditio exi- 
gebat, alios domi alios foris liberalitate sua nutriebat. Cum enim esset usque ad 
reprehensionem gloriae cupidus, maxime pertinere putabat ad laudem suam in eos 
munificentiam exercere, qui ad exteras nationes illam essent perlaturi. Sed et pIerisque 
aliis artibus,. tam apud suos quam apud alienigenas fatnam gloriamque nominis sui 
propagare studebat, fingendo etiam plerumque multa, per quae generis ac maiorum 
suorum origines dictaque et facta redderet augustiora a. Ex familiaribus eos imprimis 
dilexit, qui frugaliores erant. Nam etsi Iiberaliter multa erogabat, non minus attente 
prospiciebat, ne munificentiae suae facultates aliquando deessent. Ac proinde cum donandi 
modum in aliquibus excessisset, rerum suarum procuratores de frugalitate admonebat, 
veluti domestico favore recuperaturus illa, quae foris munificenter distribuisset. Ea cura 
effecit, ut , quod difficilimum videtur, in eo liberalitas et divitiae semper eminerent. 
XXIV. Doctorum hominum conversatione imprimis delectabatur b. Eaque fuit 
causa, propter quam, cum facultas et occasio assequendi Gnesnensem archiepiscopatum 
bis daretur, minime transferri 1 voluit c; videbatur enim sibi ex domicilio bonarum artium 
et doctrinae veluti ad quandam agrestem, incultamque solitudinem vocari. Et cum 
plerique ex iis, qui divitias inter prima ducunt, persuadere conarentur, affirmabat 
supervacuas divitias futuras, si usus earum tolleretur, quod profecto fieret, si viven- 
dum foret in ilUs locis, in quibus non adessent, in quos liberalitas posset exerceri. 


1) W rkp. tt"ansferre. 


a) Vita ( l. c. 555): Laudis et gloriae, plus quam tanto viro conveniebat, 
cupidus adeo, ut frequentius in suam el domus suae gloriam pluribus figmentis 
apud ignaros uteretur. Zdaje si
, ze caty ten rozdziat wzi
ty jest stamt"d, ale inne 
ust
py nie dochowaly si
 w bezimiennym zywocie. b) Vita (I. c. 556): 11 Virorum 
doctorum et studiosorum maximus amator etc. C) Dlugosza Hist. V. 57.
		

/monumenta_VI00260_0001.djvu

			2;)i 


PHrL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


Commoda et dignitatem eorum, qui liheralibus artibus operam dabant, diligentissime 
semper iuvit et auxit. Aedificia, in quibus habitarent, turn vetera instauravit, tmn nova 
construxit. Universitatem 1 studentium nunquam nisi lumen atque ornamentum regni no- 
lllinabat. Cum Cracoviae ageret
 quotidie doctissimum quemque mensae suae adhibebat 
m:1teriamque disserendi de rebus gravibus ac subtilibus suggerebat audiens, quae diceren- 
tnI', cum attentione summa et voluptate. l\lulta impendebat in alendo schoIasticos, quo- 
rum vitae etiam in futurum prospexit, coemptis possessionibus, ex quibus etiam nunc 
alitur universum collegium, cura a tque impensa sua aedificatum 2 a. In scribendo, 
iuvenis cum esset, diligens et accuratus erat nitebaturque inventione ac cultu orationis 
ccteros anteire. Coepit exinde librariis dictare, ad extremum brevibus innuebat po- 
tius quam explicaret ea, quae scribi ad amicos vellet, maximeque afficiebatur illi, 
qui verba et sententias voluntati suae sapienter accomodasset b. Ruthenorum litteras, 
scripsit et legit non inconcinne, eaque re inter cetera maxime Vitoldum sibi coneilia- 
verat c. Hi
toriarum lectioni plurimum intendebat, a ceteris ferme absti.nuit d. 
XXV. In sermone comis et urbanus adeo, ut cum voluptate audiretur. Prospera 
et quae ex animi sui sententia succedebant, non aeque moderate ac constanter tulit 
atque adversa, in qui bus excelsissin1lun infractumque semper animum habuit, et cum 
laetitia immoderate efferretur, nullo metu perturbabatur, sed semper sibi constabat 
intrepidus. Memoria fuit tenacissima, ut nullius rei usque ad ultimam senectutem 
videretur oblitus, praeterquam 
niuriarum, quas facile condonabat. Caloris, frigoris 
ceterarumque humanarum necessitatum pacientissimus e, praeterquam vigiliae et inediae, 
neutram vero facile toleravit, quippe cuius corpus crassum r et humectum nisi multo S 
somno et non minori cibo contra aegritudinem foveri non posset. Vini a natura 
cupid us adeo, ut neque medicis ab illius usu, tanquam pernicioso, interdicentibus 
obtemperaverit. Non tamen immodice bibebat, sed continenter et parce, ut qui 
naturae, non autem gulae ea in re obsequeretur. Versabatur cum voluptate in locis 


1) Na marg. t=!sam
 r
k
: "Iudidum Sbi[lnei de academia Cracovien.si". 
na marginesie: "t Hierusalem". S) W rkp. mulw fe'lw. 


t) 'V rkp. 


a) Por. D
ugosza Catalogus (I. c. 426). b) Vita (I. c. 555): In scribendis 
liferis diligentiam pj.in
um, deinde taediun
 et nausean
 ostendebat etc. C) Vita 
inaczej (1. c. 556-7): Neque Ruthenicas, ncque IIebraeas lite1'as scivit, neque Grae- 
ellS, sed tantummoclo Latinas. d) Tak sam zas: Raro aliis studiis, qua»" histo- 
riarU1n, interdum divinarum, interdun
 hUlnanarum utebatur. e) Do
ownie 
w Vita (1. c. 557). r) Dlugosza Catalogus (p. 427): sed corpus crassum habens.
		

/monumenta_VI00261_0001.djvu

			PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


255 


umbrosis et apricis propter amoenitatem arborum fontiumque scaturigines. Histrionia 
et ridicuIis hominibus plus, quam per professionem liceret, delectabatur a. Habuitque 
in deliciis catellum, qui postea, cum aliquando in nocte a parvo, ut fit, initio per 
negligentiam servorum exortum incendium grassaretur et iam cubiculi parietes circum- 
plexum paene omne effugium claudisset, ubi profondissimo sopore resolutum domi- 
nUln latratu excitare non potu it , aures mordicitus 1 attrahens ab instanti exitio 
liberavit, ut id quoque seu ludibrium seu conditionis humanae documentum fortuna 
redderet 2, ilIum scilicet, cui religio sanctimoniam, regnum cum plerisque dignitatibus 
leges, reges vero maximi vitam debebant, ipsum suam catulo debere S b 
XX VI. Statura fuit procera, capite rotundo et maiusculo, priusque quam per 
sacerdotium raderetur, capillo nigro et crispo, oculos claros et magnos habuit, nasum 
a medio acclivum cum naturali quadam maiestate, quae undique in facie sesp effere- 
bat. In membris omnibus robur et firmitas praecipua, quae tamen propter crassitudinem 
tandem nulli agilitati posset accomodari c. Quietem a natura diIexit, sed earn in senec- 
tute, cum iam sextum et sexagesimum annum ageret, moles corporis propemodum 
inusitata necessariam sibi effecerat, propter quam, sive quod honorum aliarumque 
rerum omnium satietas ipsum cepisset, ante mortem cogitavit de resignando nepoti 
episcopatu volebatque in otio privatim sibi ac religioni vivere. Quam cogitation em 
mors interrupit. 
X X V I I. Mortuus est autem Calendis Aprilis Sendomiriae, cum incidisset ex 
cruditate in febriculam et tantum diem unum leviter admodum et citra omnem 
mortis suspicionem aegrotasset, ut videatur, comes totius vitae suae, felicitas, a morte 
quoque non abfuisse. Sed et tempore illo mortuus est, ut dubitari non possit Deum 
immortalem bene meritum de rebus humanis spiritum tunc maxime ad se vocare 
voluisse, cum per quadragesimale ieiunium praeparatus expiatusque 
 esset ab omni 
terrena labe. Accedit quod et pridie, quam moreretur, quasi cygnus, exequias suas 
cantu celebrans pro salute defunctorum solenniter sacrificaverat. Signa mortis prae- 
cesserant: aedes cathedralis Cracoviae illis diebus de coelo leviter tacta et collapsus 
apex ex pontificali mitra in die palmarum, quando solennia sacra peragebat, triduo 
antequam moreretllr d. Corpus Cracoviam ilIatum, ubi tanta frequentia et moerore 


1) W rkp. qui nures 'In()rd ic us. t) W rkp. vederet. 

) W rkp. pJ'a.eparatum expiatumque. 


S) W rkp. debentem. 


a) Por. Vita p. 554 i Dzieduszyckiego, 
anegdotce nie spotykamy nigdzie wzmianki. 
d) Por. D
ugosza Catalogus p. 427-28. 


Zbigniew Olesnicki I I. 485. b) 0 tej 
C) Do
ownie taksamo Vita p. 553.
		

/monumenta_VI00262_0001.djvu

			256 


PHIL. CALLIMACHI VITA ET MORES SBIGNEI CARDINALIS 


omnIum ordinum Cunus frequentatum, ut neque a pluribus neque maiori luctu 
publici omnium parentis exequiae prosequi potuerint. In quibus tantum impensum 
. est, ut omnium funerum ad hanc usque diem pompaol excesserint. Conditum est 
ante aram augustiorem in ecclesia maiori sub lamina orichaIci, quae confusam ipsius 
umbram potius, quam lineamenta servat. 
X X V I I I. Opera ipsius extant extra Cracoviam diversis in locis hospitia, 
receptaculaque mendicorum et templa insignia turn propter structuram turn propter 
ornamenta et vestes divinis ministeriis consecratas, quibus accedunt etiam habita- 
tiones sacerdotum, emolumentaque, quibus commode nutriantur, ut est ecclesia in 
loco nobili suscitatione Petri a mortuis impetrata per sanctum Stanislaum et item 
collegiata in novo Sandecio, praeterea in multis aliis oppidulis episcopalibus a. Sed 
imprimis est insigne monasterium et arx in Pyandiciovio 1, Romanis omnibus aedificiis 
structura et magnificentia operis comparanda; Cracoviae curia episcopalis quanta est, 
Bernardinorumque ecclesia et collegium lerusalem cum bibliotheca in usum scholastico- 
rum b. Sed et post mortem ipsius, prout in testamento legaverat, multa aedificata 
sunt ex pecuniis, quas reliquit c, quae civitatem turn exornant tum commodiorem 
reddunt habitantibus t. 


Servator sobolesque clara regum, 
Cui leges, sacra, templa, dignitates, 
Et quicquid facit, ornat et tuetur, 
Pacem progenies Polona debet, 
Lumen pontificum omnium, sub isto 
Sbigneus iacet aere, cardinalis s. 


1) W rkp. Prandicionio. 
Finis. TE
. 


t) W rkp. habitanUbus. Finis. 


S) W rkp. na koncu: 


a) D
ugosza Catalogus p. 426. 
(Catalogus episc. Crac. p. 428). 


b) I. c. 428. 


C) 0 czem wspomina Dlugosz 


..
		

/monumenta_VI00263_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


WYDAI. 


Dr. WOJCIECH KETRZYNSKI. 
. 


W XVI wieku zebrano w Oliwie w jedn
 calosc caly szereg zr6del odno- 
sz
cych si
 do historyi klasztoru cysterskiego w Oliwie, oraz do dziej6w Pomorza 
i Prus krzyzackich, kt6re s
 nie malej wagi takze dla historyi Polski. KoIekcyi 
tej nadano tytul nie bardzo szcz
sliwy: Annalium primae monasterii B. M. 
de Oliva fundationis tomus primus, collectus partim ex antiquissimis eiusdem 
ecclesiae Olivensis tabu lis , partim vetustissimis Mss. codicibus per venerabiles 
patres monasterii B. M. de Colbacz et fratres Olivenses conscriptis, qui vel 
ipsimet haec fieri oculis conspexere vel ab iis, qu
 illustris ducis Swantopolci 
contemporanei fuere, sese audisse contestati sunt. W zbiorze tym mieszcz
 si
: 
1) Tabulae fundatorum et benefactorum; 
2) Chronica Olivensis, do kt6rej wcielono 
3) Exordium ordinis cruciferorum seu Chronica de Prussia; 
4:) Annales Olivenses czyli p6zniejsza kronika oliwska od r. 1356-1545. 
5) Epitaphium domini Dithardi abbatis Olivensis. 
Tabulae wydrukowal prof. T. Hirsch w pierwszym tomie Scriptores rerum 
Prussicarum str. 727-731; Kronik
 oliwsk
 wraz z Exordium ordinis crucife- 
rorum wydal tenze uczony tarnZe str.669-726 poprzedziwszy tekst obszernym 
wst
pem na str. 649-668 a po raz drugi w pi
tym tomie tegoz dziela na 
str. 591-624; w tymze tomie na str. 6-24-644 oglosil takze :tAnnaIes Oli- 
venses« czyli p6zniejsz
 kronik
 oliwsk
 (Die mittlere Chronik von Oliva) oraz 
Epitaphium Dithardi abbatis. 


A. R,kopisy. 
W pierwszem wydaniu poslugiwal si
 prof. Hirsch 4 r
kopisami; z nich 
najdawniejszy, bb z XV wieku pochodz
cy tekst znajduje si
 w Rzymie w bi- 
bliotece ksi
z
t Chigi w r
kopisie, kt6ry Aleksander Przezdziecki w swem 
dzielku: Wiadomosci bibliograficzne 0 r
kopismach itd. str. 87 opisal. Tytul 
tego tekstu jest: :tCronica, quomodo domini cruciferi exorti sunt et quomodo 
per Polonos contra Prutenos fuerunt suscepti et qualiter postmodum, spretis 
Monument&. Pol. Hist. T. V I. 17
		

/monumenta_VI00264_0001.djvu

			258 


FONTES OLIVENSFS 


Polonis, maxima prelia cum ipsis commiserunt et a Polonis prostati sunt, 
tandemque pacem inter se firmaverunt et qualiter se regi Polonie et omnibus 
successoribus obligaverunt«. Tekst ten nie ma pocz
tku kroniki oliwskiej, lecz 
zaczyna sifJ od tak zwanego Exordiuu
 temi slowy: Anno Domini 1090 de 
partibus Allemanie Conradus archiepiscopus etc. i urywa sifJ na slowach: in fide 
neofitus (Exordium rozdz. 15) a; bezposrednio z tym fragmentem I
czy sifJ 
drugi ulamek zawieraj
cy koniec Exordiu'1l't od slOw: »Eodem anno inferiores 
Pruteni« do sl6w »usque ad tempora ducis l\1istivugii« (Exordium rozdz. 33-34). 
Odpis otrzymal Hirsch od prof. Rankiego, kt6ry jednak 0 wiele jest gorszynl 
od kopii, kt6r
 roku 1876 dla s. p. Augusta Bielowskiego sporz
dzil A. Ro- 
galski. Hirsch oznacza ten tekst liter
 A. a my tutaj jego znaki zatrzymujemy. 
W kodeksie papierowym z X V wieku biblioteki getingskiej (Mss. theol. 
vol. 5621) znajduje sifJ historya zakonu krzyzackiego opieraj
ca sifJ przewaznie 
na Dlugoszu i innych polskich autorach, maj
ca tytul: »De origine crucifero- 
rum ordinis B. M. hospitalis Almanorum et quomodo in Poloniam et Prussiam 
sunt suscepti et de bellis eorundem«, kt6rej pocz
tek aZ do slow »quartus 
frater Hermannus de Salcza« zgadza sifJ z kodeksem chizyanskim (F). 
Trzeci tekst (B.) miesci sifJ w rfJkopisie in 4° archiwum kr61ewieckiego 
pod 1. 613 b. i ma napis: »Annalium primae monasterii B. M. de Oliva funda- 
tionis tomus primus, collectus partim ex antiquissimis eiusdem eccIesiae Oli- 
vensis tabulis, partim vetustitissimis .Mss. codicibus per venerabiles patres 
monasterii B. !vI. de Colbacz et fratres Olivenses conscriptis, qui vel ipsimet 
haec fieri oculis conspexere vel ab iis, qui illustris ducis Swantopolci contem- 
poranei fuere, sese audisse contestati sunt« (str. 1-105); konczy sifJ zas temi 
slowy: »Haec de his, quae Olivae aut in vicinia illius ab A. D. 1170 usque ad 
annum 1545 aetitata , turn etiam de magistris generalibus cruciferorum, qui 
tunc coaevi fuere, nee non aliis notabilibus et scitu dignis, quae circa eadem 
tempora contigere«. Na str. 106 jest spis opat6w doprowadzony przez pisarza 
rfJkopisu do Dawida Konarskiego (1584 --1616), a potem przez innych az do 
ksifJcia J6zefa Wilhelma Hohenzollern, ostatniego opata oliwskiego. Kodeks ten 
zawiera na str. 1-105: 1) Tabulae fundatorum et benefaclorum. 2) KronikfJ 
oliwsk
 starsz
. 3) KronikfJ oliwsk
 p6iniejsz
 1356 -1545 czyli Annales 
Olivenses. 
W temze archiwum jest inny jeszcze 
artant (C.) z XVII wieku 
(I. 613 c), kt6ry na stronicach 88 to sarno podaje co B. Pisarz tego kodeksu 
zamyka sw
 pracfJ r6wniez spisem opat6w doprowadzonym do Konarskiego, 
poczem inni go kontynuowali aZ do ezas6w Rybinskiego (1740-1782). Kodeks 


a) ie A. nie jest samodzielnym r
kopisem Exordium, jak Hirsch niegdy
 przy- 
puszczal, lecz fragmentem kroniki oliwskiej, wynika z sMw A. D. 1090, kt6re nie 
nalez
 do pierwotnego tekstu; lecz przez autora kroniki wsuni
te zostaly do tekstu.
		

/monumenta_VI00265_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


259 


ten jest uszkodzony, brak w nim tekstu od s16w: »redierit integritatem« tj. 
konca tabula II az do slow: »Hiis ita peractis facte« tj. ralego pocz
tku kro- 
niki (rozdz. 1) i Exordium (rozdz. 1- 22). 
Gdy w zeszlym wieku C. bylo jeszcze mniej uszkodzonem anizeli dzis, 
sporz
dzono z niego odpis (D.), ktory si
 obecnie znajduje w Berlinie i ma 
luk
 w tekscie tylko od slOw: »sed Christianis« az do s16w: »Hiis ita peractis 
facte« (Exordium rozdz. 3 - 22). 
Juz po wydaniu I tomu »Scriptores rer. Pr.« odkr} to inny kompletny 
rfJkopis in 4°, pochodz
cy z X V II wieku, kt6ry obejmuj
c kart 80 znajduje 
sifJ od r. 1864 w bibliotece uniwersyteckiej w Gryfii (G.) a. Tytul calosci jest 
ten sam co w B., tylko ze tu dodano: Scriptus A. D. 1611; na k. 1-13 
znajdujq sifJ Tabulae; na kartach 15 - 50 miesci si
 kronika oliwska a po niej 
aZ do k. 73 nastfJPuj
 Annales czyli p6zniejsza kronika (1356-1545). Karta 75 
zawiera kataIog opat6w do Dawida Konarskiego, poczem w r6znych czasach 
dodawano jeszcze pifJciu nast
pc6w aZ do K
sowskiego. 
Nareszcie odkryl znany u nas prof. dr. Zeissberg w r. 1871 w bibliotece 
Pawlikowski ego we Lwowie kodeks in 4° z XV wieku, kt6ry na str. 41 za- 
wiera caly tekst kroniki opata Stanislawa znacznymi jednak ust
pami rozszerzony. 
o tym rfJkopisie i 0 r6znicach tekstu porni
dzy nim a pierwszem wydaniem 
podal Zeissberg wiadomosc w All -Pro !Jonatsschri{t 1871 LVIII str. 577 etc. 
»Ueber eine Handschrl'ft. zur alteren Geschichte Preussens und Lieflands«. Na 
tymze r
kopisie (L.) z uwzgl
dnieniem rftkopis6w chyzyanskiego i getingskiego 
opiera prof. Hirsch swe nowe wydanie w V tomie Script. r. Pro a wyjq.tkowo 
tylko posilkuje sifJ textem gryfijskim. 'V ydanie to jednak nie we wszystkiem 
nas zadowala, bo wydawca nie zdawszy sobie nalezytej sprawy z stosunku 
rfJkopis6w pomi
dzy sob
, pozbawil si
 jednego z. najlepszych srodk6w krytyki 
w ocenianiu tekstu r
kopis6w p6zniejszych. 
To s
 rfJkopisy, kt6re dotychczas byly znane; jesten1 w tern szcz
sliwem 
polozeniu, ze do tej liczby rnog
 dodac jeszcze trzy, Kt6re odkrylem w biblio- 
tece dzikowskiej JE. b. marszalka krajowego Jana hr. Tarnowskiego, w biblio- 
tece k6rnickiej dawniej Dzialynskich, obecnie 'Vladysl. hr. Zarnoyskiego, oraz 
w ksi
gozbiorze hr. Wiktora Baworowskiego we Lwowie. 
Dzikowski rfJkopis ( Dz.) jest to foliant licz
cy 182 kart, kt6rego tresc 
szczeg6lowo opisalem. w V tornie Monument6w Pol. hist. str. 502-503. Jak 
w innych r
kopisach XVII wieku, tak i w niniejszym kodeksie krouik
 oIiwsk
 
(k. 79-103) poprzedzaj
 »Tabulae fundatorum et benefactcrum« (k. 74-78), 
a po niej bezposrednio nastfJPuj
 Annales czyli t. z. p6zniejsza kronika oliw::;ka 
na k. 103-114. Na czele tekstu znajduje sifJ tensam tytul co w B. z podobnyrn 
jak w G. dodatkiem: »Scriptus A. D. 1622«. Poczem na k. 114-115 miesci 


a) Perlbach, »Die altere Chronik« etc. 69 --72, 


17* 


"'
		

/monumenta_VI00266_0001.djvu

			260 


FONTES OLIVENSES 


si
: :tcatalogus nominum abbatum monasterii b. M. de Oliva« pisany jedn
 
r
k
, t. j. r
ktl kopisty aZ do Dawida Konarskiego; nastE:pnych 7 dopisala 
inna rE:ka w roku 1683, a inny zn6w pisarz doprowadzil szereg opat6w aZ 
do J6zefa Hiacynta Rybinskiego i to okolo roku 1740. 
RE:kopis ten odznacza siE: tem, ze liczne posiada poprawki tekstowe, 
widac ze ktos swiatlejszy od kopisty go kolacyonowal, oraz od innej zn6w 
r
ki pochodz
ce objasnienia rzeczowe i notatki, kt6re rozrzucone przewaznie 
po marginesach, stanowi
 razem zebrane dosyc spory rocznik , obejmuj
cy 
lata 1153 -1577, w kt6rym autor cz
sto powoluje si
 na numera dokument6w 
oliwskich. Rocznik ten jednak nie ma nic wsp61nego z annalami , kt6re si
 
w kr6lewieckich kodeksach znajduj
. 
K6rnicki rE:kopis (I, E, 65) jest r6wniez foliantem, licz
cym 123, 156 
i 126 stronic; pisalo go wiele r
 w X V I II wieku, pomi
dzy kt6remi g6ruje 
r
ka ks. Schwengla, przeora kartuskiego w poblizu Oliwy, zaszczytnie znanego 
zbieracza i szper
cza, kt6remu historya pruska za wdziE:cza niejedno. W po- 
cz
tku tego wieku byl w posiadaniu p. \Valentego W olskiego , kt6ry w swej 
maj
tnosci Niestempowo pod GdaIiskiem piE:kn
 zebral bibliotek
. Po rozpro- 
szeniu jej najcenniejsze ksi
zki i r
kopisy nabyl od antykwaryusz6w Jan hr. 
Dzialyiiski, a pomiE:dzy nimi i r
kopis niniejszy. Tyiul jego. jest nastE:puj
cy: 
Relationes de episcopis Culmensibus, privilegia Varmiensia, Prussia christiana 
diplomatica sen specificatio privilegiorum etc. Prussiam occidentalem concer- 
nentium, notitia de monasteriis Olivensi Cisterciensi, Cartusiae Berezanae, 
Cartusiae Gedanensis, ex collectione A. R. D. Georgii Schwengel prioris 
Cartusiae Gedanensis. Manuscripta ut plurimum incompIeta et non finita. 
Kodeks sklada si
 z trzech cz
sci i zawiera nastE:pujtlce przedmioty: 


I. 


Episcopi CuImenses - do roku 1530. str. 1- 68; konca brak, bo tekst 
urywa siE: we srodku. Jest to praca oryginalna Schwengla. 
Transumptum privilegiorum civitati
 Mehlsack in Varmia ex Latino in 
Germanicum transIatum (1313-1412.). str. 69 --78. Przywileje te roku 1666 
spalone, odnowil roku 1667 biskup Tomasz Ujejski. 
Diplomata Brunsbergensia 1527--1751. str. 78-119. 


.. 


II. 


Prussia christiana diplomatica. str. 1-18, 22-24. 
Privilegia Zukoviensia 1360, 1570. str. 19-21. 
Prima tabula fundatorum. str. 25 - 30. 
Secunda tabula benefactornm. str. 30 -- 33.
		

/monumenta_VI00267_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


261 


De prima fundatione monasterii Olivae S. O. Cisterciensis in Prussia. 
str. 33-60. Na str. 36-37 po »Tertium castrum habuit quidam nobilis 
Pruthenus« jest Iuka; dalszy ci
g zaczyna siE: dopiero od slow: »fuerunt treugae«. 
Series abbatum Olivensium. str. 61-70. 
Series abbatum Olivensium integra do roku 1756. str. 70 --72. 
ChartuIarium ecclesiae Culmensis str. 145-148, 151-152, 154-156. 
Nomina abbatum monasterii Olivensis a fundatione 1170, quorum ordo 
et qualiter sequebantur, specificatur. str. 149 --151. 
Connotatio canonicorum cathedrae Vladislaviensis 1755. str. 153. 
W tej cZE:sci brak str. 73-144. 


III. 


Origo Cartusiae Berezanae. str. 1- 5. 
Literae fundationis 1650. str. 6 -17. 
Priores et rectores domus Berezanae fuerunt ab anno 1648. str. 19--22. 
Brak konca. 
.. 
Petrus Beyer prior Carthusiae Gedanensis. str. 23 - 30. 
Schema convent us Paradisi l\lariae 1589 --1766. str. 30 --123. 
Index praecipuarum rerum in hoc libro continentium (str. 125-126) po- 
chodzi z innego rE:kopisu. 
Pisma zatem nas interesujqce mieszczq siE: w cZE:sci II na str. 25-70. 
Na czele Tabulae nie ma zadnego tytulu, jak w innych rE:kopisach p6- 
tniejszych; na koncu zas jest notatka nieco odmiennej formy: »Haec de his, 
quae Olivae aut in vicinia illius ab A. D. 1170 usque ad annum 1545 acti- 
cata, de variis notabilibus et scitu dignis, quae circa eadem tempora contigere 
in rebus ecclesiasticis«. Nie jest to jednak przypadek, ze wyraz6w w innych 
rE:kopisach siE: znajdujqcych »tum etiam de magistris generalibus cruciferorum, 
qui protunc coaevi fuere« tutaj brak, albowiem tych ustE:P6w 0 historyi krzy- 
zackiej, kt6re Hirsch w swem wydaniu p6zniejszej kroniki drobniejszem pismem 
drukowal, tutaj nie ma. 
Trzeci tekst (Ba.) znajduje siE: w Acta privata referendarza wyzszego 
s
du krajowego Lucasa, kt6ry okolo roku 1820 z polecenia naczelnego prezesa 
pruski ego Schoena klasztory polskie zwiedzal. Odpis dla Lucasa sporz
dzony 
z rE:kopisu in 40, z nowszych czas6w pochodzqcego, ma tE: samq przerw«; 
w tekscie co C., ale tekst caly urywa siE: na slowach: »vastavit terraIn usque 
in Kalys« (Kr. 01. rozdz. 35). Opr6cz tamtej luki jest jeszcze inna wiE:ksza 
od slOw: »dictus Vuechtewange« do: »Eodem tempore quid am infelix frater« 
(Kr. 01. rozdz. 15 -- 34). 
Gdy siE: w rE:kopisach powyzej opisanych rozpatrzymy, znajdzierny wnet, 
ze caty ich szereg ma opr6cz kroniki oliwskiej, na czele Tabulae, a na koncu 
Annales czyli kronik
 p6zniejsz
, dochodz

 do roku 1545. Stqd wynika sarno
		

/monumenta_VI00268_0001.djvu

			262 


FONTES OLIVENSES 


przez si
, ze wszystkie te teksty XVII i XVIII wieku wypIyn
y z egzempla- 
rza, w kt6rym kr6tko zapewne po roku 1545 owe trzy pomniki razem poll\- 
czono. Do tej kategoryi zateni nalez
 B., C., D., Ba., K., Dz. i G., czyli 
rfJkopisy kr61ewieckie, berlinski, lwowski Baworowskiego, k6rnicki, dzikowski 
i gryfijski. W sp6Inego tego pochodzenia dowodzi mifJdzy innemi i ta okolicznosc, 
ze bardzo wielki szereg blfJd6w i nonsens6w, kt6rych nawet Hirsch w pierwszem 
wydaniu nie potrafil wsz
zie usun
c, jest wszystkim tym rfJkopisom wsp6lny, 
, podczas gdy A., F. i L. maj
 albo tekst poprawny, albo lekcye odmienne. Nie 
uwazam za potrzebne ich tutaj powt6rzyc, gdyz Hirsch je umiescil pod tekstem 
pierwszego wydania, a Perlbach i Fuchs w swoich rozprawach ciel{awsze ze- 
brali i zestawili. R6znic prawie zadnyeh pomi
dzy nimi nie ma, gdyz niekt6re, 
przez PerIbacha na podstawie pierwszego wydania zestawione, znachodz
 sifJ 
tylko w B., kt6re jest kopi
 blfJdn
. z G., we wszystkich innych jest tekst 
zgodny. 
Z nich tylko 3 maj
 tekst kompletny, tj. B., Dz. i G. G. pisano w r. 1611 
aDz. w roku 1622; moznaby zateIn s
dzic, ze Dz. jest kopi
 z G. Temu sifJ 
jednak sprzeciwia okolicznosc, ze w G. brakuje ustfJpu: »et cives ac milites 
predictos, qui fovebant causam marchionis, parte ex aUera« (rozdz. 12), pod- 
czas gdy Dz. go ma. Wynika to takze z tej okolicznosci, ze Dz., przepisuj
c 
. G., nie zrobiloby tych blfJd6w, kt6re w G. inna rfJka poprawila. St
d wnoszfJ, 
ze Dz. i G. s
 prawie wsp61czesn
 kopie jednego zr6dla i zostaly przepisane 
pod dozorem jednego i tegosamego czlowieka, Id6ry je przegl
daj
c niekt6re 
raz
ce blfJdy poprawit Te poprawki przynajmniej, kt6re Perlbach z G. przy- 
tacza, znajduj
 sifJ takze w Dz. nad lini
 n. p. »nuncius Hermanni gravis«, co 
sensu zadnego nie ma, poprawiono tu i tam na »inimicus bumani generis«, 
:t viros ipsis dissension em « Ra » virus ipsis dissensionum« (Kr. 01. rozdz. 20). 
Jezeli PerIbach zas s
dzi, ze w G. poprawiono niekt6re lepsze lekcye na gorsze, 
to stalo sifJ to dlatego, ze w rfJkopisie, wedlug kt6rego poprawiono, znajdo- 
waly sifJ wlasnie te lekcye w tekscie, czego takze Dz. dowodzi, w kt6rem one 
mieszcz
 sifJ w samym tekscie. 
Jezeli poprawki robiono wedlug rfJkopisu, z kt6rego tekst przepisano, 
s
dzic nalezy, ze byl bardzo niewyraznie pisany, ze m6g1 dac pow6d do takich 
balamuctw, jak »nuncius Hermanni gravis«, co tylko jest mylnem odczytaniem 
skr6conego »inimicus humani generis«. 
Juz Perlbach przypuscil, ze B. jest kopi
 z G., a pomimo uwag Fuchsa 
zupelnie na to sifJ zgadzarny; dowodzi tego przedewszystkiem ustfJP powyzej 
przytoczony, opuszczony w G., kt6ry i w B. sifJ nie znajduje, podczas gdy 
, 
wszystkie inne rfJkopisy go maj
. Ze zaS B. jest kopi
 najgorszll, wynika stl\d, 
ze tu i owdzie samowolnie cos zmienia, jak n. p. »ipsis pro beneficiis vitam 
donet aeternam« zamiast: »ipsis pro nobis impensis beneficiis vitam retribuat 
.. 
sempiternam c , co wszystkie inne teksty maj
.
		

/monumenta_VI00269_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


263 


R
kopis C. nie r6zni si
 niczem waznem od G. i Dz.; jak powyzej m6wi- 
lismy, brak w niem koJica Tabulae i pocz
tku kroniki oliwskiej az do sl6w: 
:tfuerunt "treugae c . Karty, zawieraj
ce te ust
py, wydarto. T
 sarn
 przerw
 
ma takze Ba. W koJicu zeszlego wieku, gdy D. z niego przepisano, bylo jeszcze 
wi
cej kart, bo D. rna tylko IukfJ od sl6w: 
sed Christianisc pocz
wszy. Ta
 
sarn
 przerw
 co D. rna takze K., kt6ry to kodeks w tem miejscu zostawil pOl 
stronicy niezapisanej na znak, ze natrafil w swem zr6dle na luk
, 
_ W C. i D. nie rna ust
pu 0 nast
pcach Przemyslawa Wielkopolskiego na 
Pomorzu od sl6w: 
Hoc ergo taliterc az do slOw: 
fuerat consecutum (Kr. 01. 
rozdz. 7). I tego ust
pu nie maj
 ani K. i Ba. 
Jezeli jeszcze uwzgI
dnimy, ze D. (a zatem i C.) po 
domino Christiano 
ordinis Cisterciensisc (Exordium rozdz. 4) samo jedno ma dodatek 
professo 
Olivensi«, kt6ry si
 takZe w K. znajduje, ze nawet w szyku wyraz6w, gdzie 
takowy od B. i Dz. si
 r6zni, C. i D. zgadzaj
 si
 z K., to nie mozemy 0 tem 
w
tpie, ze r6wniez K. jak i D. s
 kopiami z C. Ba. zas jest kopi
 tylko posre- 
dni
 z C. i pochodzi z egzempIarza niedokonczonego i uszkodzonego, kt6ry jak 
D. i K. bezposrednio wyplyn
l z C. 
Poniewaz w C., K. i D., r6wniez jak w G., Dz. i B., po kronice oliw- 
skiej nast
puj
 Annales z lat 1356-1545 , wi
c niew
tpliwie wyplyn
o C. 
z tegosamego zr6dla co G. i Dz., ale nieco wczesniej od tamtych, bo Annales 
czyli 1. z. kronika srednia oliwska nie zawieraj
 w K. - a wi
c jak z wy- 
dania Hirscha domysIae si
 mozna, takze w C., - ust
p6w 0 historyi krzy- 
zackiej przez Hirscha mniejszem pismem wydrukowanych, podczas gdy G. i Dz. 
takowe juz maj
; ostatnie zatem zostaly p6zniej z zr6dla X V I wieku wypisane 
i to wtedy, gdy nieznany autor wspomniane roczniki owymi ust
pami po- 
wi
kszyt Fakt ten jednak co do kroniki oIiwskiej, 0 kt6r
 nam teraz chodzi, 
jest bez znaczenia, bo tak C. jak i G. i Dz. wyplyn
y prawdopodobnie bez- 
posrednio z r
kopisu, okolo roku 1545 ulozonego. 
Zanim si
 daIej posuniemYl aby wykazae, w jakim stosunku tekst kro- 
niki oliwskiej z r. 1545, kt6ry nam si
 przechowal w C., Dz. i G. stoi z archi- 
typem autora, rnusimy jeszcze nieco bIizej przypatrzee si
 tekstom L., A. i F., 
kt6re z XV wieku pochodz
; z nich tyIko kodeks Pawlikowskiego (L.) obej- 
muje w calosci kronik
 oIiwsk
, albowiem A. zawiera tylko ulamek wi
kszy, 
F. zas fragment bardzo rnalenki. 
Wszystkie te r
kopisy, a mianowicie L. odznaczaj
 si
 wi
ksz
 popraw- 
nosci
 tekstu, bo wszystkie bl
dy, kt6re tak bardzo szpeC(} p6zniejsze teksty, 
tutaj nie zachodz
. Nadto r6zni si
 L. od wszystkich p6zniejszych r
kopis6w 
, tern, ze 0 kilka ust
p6w, i to dose znacznych jest bogatsze; w drugiem wy- 
daniu Hirscha zajrnuj
 kilka stronic. Brak ich w p6zniejszych r
kopisach tl6maczy 
Hirsch niedbalosci
 kopist6w, kt6rzy je niDY opuscili. Mojem zdaniern jednak 
ma si
 rzecz nieco inaczej; wszystkie owe ust
py a mianowicie rozdzialy 23, 
39, oraz 67 -- 7 4 s
 p6zniejszymi dodatkami, kt6rymi autor sw
 prac
 pomnoiyl
		

/monumenta_VI00270_0001.djvu

			264 


FONTES OLIVENSES 


po wykonczeniu jej w takim ksztalcie, jaki majq, p6tniejsze r
kopisy ; 
rozdz. 23 i 39 zawierajq, drobne przyczynki do historyi klasztornej, kt6re 
wyjq,l z dokument6w p6zniej dopiero dostrzezonych a rozdz. 67-74 mieszczq, 
w sobie relacyq, zagranicznq, 0 morowem powietrzu, kt6rq, p6tniej dopiero 
w Oliwie odebrano i kt6rq, autor w calosci wsunq,l do swego dziela tak sarno, 
jak to uczynil z Exordiu1n. Ze tak rzeczywiscie bylo, na to wskazuje po- 
czq,tek rozdz. 75, w kt6rym pierwotnie znajdowal si
 rok: :it Item anno gracie 
MCCCL«, co zmienil w L. na »Et in isto anno gracie« dla tego, ze w kon- 
cowym ust
pie Telacyi zagranicznej juz 6w rok byl wymieniony. Konca zas 
erozdz. 26, oraz rozdz. 27-33 nie mozna uwazac za dodatek p6tniejszy, lecz 
trzeba przypuscic, ze w jednym z kodeks6w, z kt6rych kolekcya tr6del oliwskich 
w XVI w. czerpala, jedna karta byla wydarta i to karta mniej wi
cej tego 
formatu co L., albowiem dalszy ciq,g kroniki, kt6ry opowiada 0 smierci 
Wielkiego mistrza Wernera, wymaga koniecznie relacyi 0 obiorze tegoz 
i 0 smierci Karola z Trewiru, co si
 wszystko miesci w rozdz. 27, kt6- 
rego nle ma 
Ale autor przeglq,dajq,c sw6j r
kopis nie ograniczal si
 na samem doda- 
waniu tu i owdzie nowych szczeg616w, lecz wygladzal zarazem styl w calem 
swem dzielku; za takie poprawki uwazamy nast
puj
ce lekcye, kt6relni wlasnie 
p6tniejsze r
kopisy r6zniq, si
 od L. (oraz (A. iF.), wyliczymy jednak dla 
charakterystyki tutaj tylko wybitniejsze: 
L. (A. iF.) 
Kr. 01. 1 sumunt continuum incrementmn 
Ex. 1 Anno Domini M C X C de par- 
tibus 


" 
" 
Ex. 5 
" " 
" 8 
" 11 
" 15 
" " 
" 21 
" 26 


necessaria ministrarunt 
humane consolacionis cura 
quod appella vit 
et de hoc 
eum agitare 
VII 
et isti 
edificavit Scharndo 
b. Barbare martiris 
. . . Henricus de Wida, qui addu- 
xit secum advocatum de Wida. 
Iste cum peregrinis secum ad- 
ductis et aliis 


P6iniejsze r
kopisy. 
faciunt continuum incrementum 
De partibus... Rok miesci si
 


na marglnesle 
necessaria praebuerunt 
humana consolatione ac cura 
quod appellatur 
de quo 


currere eum 
VI 


qUI 
aedificaverunt Sch. 
b. Barbarae virginis 
. . . Henricus de Wida. Iste cum 
peregrinis secum adductis et 
advocato de Wida et aliis. 


t.
		

/monumenta_VI00271_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


265 


Ex. 28 


L. (A. iF.) 
sine racionabilis cause motivo. 
ipsius alia 
defensor strennuus 
que circa alios facta fuerant 


" " 


" " 


" 31 


" 32 recessum 
Kr. 01. 5 Similiter praedictus Zamborius 
timore 
" " " pietatem vertit in impietatis spi- 
nam et eleemosinaID, quam 
" " " iniqua ductus penitencia 
" " 8 omnimoda tranquiIIitate 
" " 8 quod heu moderni principes non 
faciunt, sed hostiliter spoliant 
et dissipant, cultum divinum, 
quem antiqui principes summo 
studio auxerunt, crudeliter mi- 
nuentes. 
" " 9 lacus, borras 
" " " detrimento 
" " " de captura 
" ,,20 Quod cernens humani generis 
persecutor, apostata veritatis 


" " " comitibus 
" " 22 e converso 
" " " pre lib at us 
" " 25 impressiones 
" " " Credo tamen, quod id de conn i- 
vencia magistri factum non fuit 
" " 26 que quondam in Soppod perti- 
nebant et partem hereditatis 
Iamnow, que Goliczow dicitur. 
" " 34 reverendum caput magistri 
" " 35 devote 


P6zniejsze r
kopisy. 
sme racionalis motionis causa 
suis talia 
fuit insuper defensor strennuus 
quae circa annos praeteritos ge- 
sta fuerant 
discessum 
Dux vero praedictus Zamborius 
secundus terrore 
pietatem vertit in impietatem, 
eleemosinam in spinam, quam 
nunc alio spiritu primum 
concordia et tranquillitate 
nle ma. 


bona 
damno 
pro captione 
Quod cernens inimicus humani 
generis, persecutor et apo- 
stata veritatis 
principibus 
e contrario 
prefatus 
pressuras 
nie ma. 


et alia quam plura. 


reverendum dominum magistrum 
decenter
		

/monumenta_VI00272_0001.djvu

			Kr.01. 35 non est 
" ,,40 quia vicina fuit metis Polonie et 
timebatur cotidie insultus fu- 
rum Polonie, durante adhuc 
discordia inter Polonos et do- 
minos nostros 
determinatam 
per Polonorum instabilitatem et 
fidei raritatem irritatum 
" ,,48 et tota postea ordinatio contra rei ipsius ordinationem 
" " 51 graciarum accionibus gratificatione 
" ,,54 quia reges imponebant sibi quia imponebatur sibi 
" ,,63 eodem tempore eodem anno 
" ,,75 Et in isto anno gracie Item anno gratiae MCCCL. 
Liczne przyklady tu przytoczone , wyj
te z Exordium i z kroniki oli- 
wskiej, kt6re uwaiae moina tylko za samodzielne poprawki autora-a jest odmian 
drobniejszych i wyraz6w inaczej uszykowanych jeszcze bardzo wiele - prze- 
konywaj
, ie w kodeksie lwowskim posiadamy tekst nieco p6zniejszy od tekstu, 
kt6ry C., G. i Dz. reprezentujq,. Stq,d wynika, ie rozr6inic naIeiy dwie re- 
dakcye, jedn
 wczesniejszq, a drugq, p6zniejszq,. Pierwsza byla wykonczona 
okolo r. 1350 i z niej zdj
to jui w6wczas kopi
, z kt6rej wyplynq,1 tekst 
z r. 1545. Par
 lat p6zniej, zebrawszy nieco swieiych materyal6w do historyi 
klasztoru, i morowego powietrza, postanowil takowe wcielic do swego dziela, 
a odczytuj
c je przy tej sposobnosci powt6rnie, poprawil tu i owdzie tekst 
lub wedlug potrzeby rpzszerzyl go, a mniejsze ust
py dodane l:miescil zapewne 
na marginesach, wi
ksze zas na osobnych kartach, kt6re do kodeksu przyszyt 
W taki spoS6b powstala, jak sobie wyobraiam, druga redakcya; gdyby jq, 
bowiem byl drugi raz przepisal, byloby niewq,tpliwie wiele wi
cej zmian 
i w stylu i w uldadzie, aniieli to obecnie ma miejsce. 
Nad stosunkiem tekst6w A. i F. zastanowil si
 gruntownie dr. Perlbach 
w swojej rozprawie: ()ber die Ergebnisse der Lemberger Handschrift- fur 
die altere Chronik von Oliva (Alt Pr. Monatsschri{t 1872, V I I I, p. 20 itd.) 
i dochodzi do rezultatu, na kt6ren tyIko zgodzic si
 moiemy, ze A. i F., jak 
waryanty pokazujq, , bliiej sq, spokrewnione z L., aniieli z C., G. i Dz., 
aIbowiem najwi
ksza cz
sc lepszych lekcyj A. iF. znajdujq, si
 takie w L.; 
wszystkie zas wainiejsze lekcye tekstu F. i najwi
kszll: cz
sc tychie tekstu A. 
posiada i L. Wykazawszy to przykladami wnosi, ie tylko F. bezposrednio 
moie bye wypisanem z L. J choe drobnosc ulamka stanowczego wyroku nie 


266 


FONTES OLIVENSES 


L. (A. iF.) 


. 


" ,,41 
" ,,43 


P6zniejsze r
kopisy. 


deest 
quia vicinus fuit metus Polono- 
rum, durante adhuc discordia 
inter Polonos et dominos no- 
stros et timebantur quotidie 
insultus furum Polonorum 
destinatam 
per Polo nos irritatum
		

/monumenta_VI00273_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


267 


pozwala. A. za.S jest kopi
 niezalezn
 od L.; 0 tern sami takze przekonaIismy 
si
 kolacyonuj
c jeden tekst z drugirn. A. iF. zatem naIez
 r6wniez jak L. 
do drugiej redakcyi. 
GeneaIogia wi
c r
kopis6w kroniki oliwskiej jest taka: Pierwotnie istnialy 
dwie redakcye; odpisem pierwszej redakcyi, niew
tpliwie tylko posrednim, 
byl tekst, kt6ry okolo r. 1545 pol
czono z Tabulae i z p6
niejsz
 kroniq 
oIiwsk
. Z tego zas r
kopisu wyplyn
ly naprz6d C., potem G. i Dz.; kopiami 
C. s
 D. i K., oraz posrednio Ba.; kopi
 G. jest B. 
Kopiapli drugiej redakcyi - trudno jednak orzec, czy bezposredniemi - 
s
 L., kt6re ze wszystkich rna tekst najpoprawniejszy, i A.; za wyj
tek 
z L. mozna uwazac F. 
St
d zas wynika dla krytyki tekstu L. ten waZny szczeg61, ze lekcye, 
kt6re C., Dz., G. i A. wsp61nie maj
, musialy si
 znajdywac juz w samym 
oryginaIe, a jezeli L. ich nie ma, naIezy w takim razie skonstatowac zepsucie 
tekstu w L., n. p. jezeli L. ma V oIkerus, A. zas i C., Dz. i G. V oIberus , 
jezeli L. rna 
ad tempora predicti SuantopoIci c , wszystkie inne zas 
ad tempora 
ducis Mistivugii c , to w
tpic nie mozna, ze 
 Volkerus« i 
predicti Suantopolci c 
s
 poprawkami kopisty lub kogos innego, ale ze tych wyraz6w w sarnym ory- 
ginale nigdy nie byIo; dlatego tez Hirsch 
le zrobil, ie. je do tekstu dru- 
giego wydania przej
t 


B. Autor kroniki oliwskiej. 
Najwazni
jszem dzielem w r
kopisach powyiej opisanych si
 mieszcz
cem 
jest kronika oliwska t. z. starsza, kt6rej autor dotychczas nie byl znany. 
Wszyscy, kt6rzy si
 t
 kronik
 zajlnowaIi, zgadzaj
 si
 w tern, ze jej autorem 
byl aIbo opat albo przeor aIbo kt6rys z dygnitarzy wyzszych klasztornych. 
Hirsch w pierwszem wydaniu naszej kroniki przypuszcza, ze nim byl more 
przeor oliwski Gerhard z Braunswalde, kt6ry okolo roku 1337 byl rzecznikiem 
klasztoru w sprawie spornej z WieIkim mistrzem Dytrykiem z AItenburga. 
Perlbach zas w swojej rozprawie: 
Die altere Chronik yon Olivac domysla si
, 
ie autorem kroniki moze byl notaryusz klasztorny.. 
I Wedlug naszego zdania autorem kroniki jest sam opat oIiwski Stanislaw, 
co wnosz
 z nast
puj
cych okolicznosci: autor jako cztonek konwentu oIiwskiego 
zna naturalnie_ z irnienia opat6w i dygnitarzy oIiwskich, oraz &lsiedniego 
Peplina; z opat6w oliwskich XIV wieku wymienia Rudygiera (1290. 1310) 
i Alexandra (1313. 1320), z peplinskich Jordana 1323-1329 i Eberharda 
1331-1354. Zastanawia zatem, ze w czasach, gdzie opat oliwski -bardzo 
cz
sto osobisty bierze udzial w sporach kIasztoru z Wielkimi mistrzarni, autor 
nigdy jego imienia nie podaje, choc opat6w peplinskich, wyst
puj
cych razem 
z nim, po imieniu przytacza. Niepodobna" przypuscic, aby go nie znat 
Moiemy isc nawet 0 jeden krok dalej twierdz
c, ze u m y sIn i e nie wypisal 
imienia opata, ze w r
kopis
e, gdzie 0 nim byla mowa, zostawil wolne
		

/monumenta_VI00274_0001.djvu

			268 


FONTES OLIVENSES 


miejsce, czego slad przechowal si
 w kodeksie Pawlikowskiego (L.) na str.30 
»in quam ordinacionem cum amaritudine cordium consensum fuit per abbatem... 
et conventum«, oraz na str. 33 
 et ad hoc defendendum seniores monasterii 
cum. .. abbate adierunt magistros« etc. 
Poniewaz opuszczenie imienia opata polegac nie moze na nieswiadomosci 
autora ani na ch
ci skrzywdzenia tegoz wlasnie opata, kt6ry tak silnie i go- 
I1lco walczyl za dobro kIasztoru, zatem zjawisko to dziwne tylko tern wyUu- 
maczyc mozna, ie wlasnie opat jest autorem kroniki, kt6ry m6wiq,c 0 sobie, 
dla zbytniej skromnosci nie polozyl swego imienia ani razu, lecz zostawil 
w autografie dla niego woIne miejsce. Tym opatem, kt6ry W owych czasach 
rzq,dzil klasztorem, byl wlasnie Stanislaw; piastowal godnosc opackq, prawdo- 
podobnie od r. 1330 do r. 1356; w tymze roku zrezygnowal a miejsce jego 
zajq,1 Wessel; dnia 5 Listopada 135
 spotykamy go ostatni raz w dokumentach 
oliwskich jako 
antiquus abbas« ; wedlug nekrologu oliwskiego umad dnia 7 Listo- 
pada, niewiadomo jednak w kt6rym roku. 
Opat Stanislaw byl niewq,tpliwie Polakiem z Pomorza czyli Pomorzaninem; 
dowodzi tego imi
 jego i poprawna na owe czasy pisownia polskich imion 
i nazwisk. Skoro Stanislaw pomimo otoczenia przewainie niemieckiego 
w klasztorze, doszedl do najwyiszej godnosci, to jest to dow6d niezwyklych 
jego zdoInosci i przymiot6w serca; jest to takze dow6d, ie dostatecznie 
posiadal j
zyk niemiecki, kt6rym m6wiIi Krzyzacy i zakonnicy cysterscy, 
kt6rzy po wi
kszej cz
sci byli Niemcami. PoniewaZ w owych czasach 
poczucie narodowe nie odgrywa jeszcze zadnej roli w iyciu publicznem, bytoby 
to zapoznaniem 6wczesnych stosun1c6w wymagac od niego szczeg610wych 
jakichS sympatyi dla Polski i dIa Polak6w; takowych nie ma w jego dzieIe; 
on byl zwolennikiem kaidego rzq,du jako od Boga danego i gorq,cemi slowy 
wychwala tak samo dobroc ksiq,zq,t rodowitych pomorskich i poIskich, jako tez 
czeskich i zakonu krzyzackiego; ich przyjaciele sq, jego przyjaci6lmi, nieprzy- 
jaciele ich sq, r6wniez jego nieprzyjaci61mi. Raz tylko jeden wyrazil zal- i to 
Da Krzyiak6w: Sub cuius (WenczesIai) umbra regnum Polonie in omnibus par- 
tibus suis gavisum fuit pacis omnimoda tranquillitate. Iste gloriorus rex clerum 
multum dilexit et honoravit, monasteria fundavit et defensionis cIypeo ab in- 
cursionibus malorum defendit et protexit , quod heu! mod ern i principes 
non faciunt, sed hostiliter spoliant et dissipant, cullum divinum, quem antiqui 
principes summo studio auxerunt, crudeliter minuentes. (Rozdz. 8). 
Choe w tyro ust
pie bardzo ostroinie si
 wyraia, nie moze by6 jednak 
wlitpliwem, ie na mysIi ma zakon niemiecki, 0 czem latwo kazdy si
 prze- 
kona, kto z uwagli kronik
 czytajt\c bacznosc sw
 zwr6ci na zatargi za- 
konu z klasztorem. 


..
		

/monumenta_VI00275_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


269 


O. Kronika oliwska opata Stanislawa a Exordium ordinis 
cruciferorum. _ 
Kronika opata Stanislaw a , opowiada kr6tko i tresciwie dzieje klasztoru 
oliwskiego od zalozenia jego az do pozaru, kt6ry roku 1350 zniszczyl wszystkie 
zabudowania klasztorne i wyIicza potem jeszcze dary, kt6remi wspierano na- 
wiedzony nieszcz
sciem klasztor. Opr6cz dziej6w scisle kIasztornych opowiada 
tat kronika takze dzieje zakonu niemieckiego od jego zalozenia aZ do r. 1256, 
czyli podaje, jak sama si
 wyraza: exordium ordinis cruciferorum a. To 
Exordiu1n stalo si
 od dawna przedmiotem sporu krytycznego pomi
dzy 
uczonymi niemieckimi, kt6rego pomimo licznych rozpraw nie mozna uwazae 
za rozslrzygni
ty, a jezeli kwestyq, tutaj na nowo podejmujemy, to nie dlatego, 
ze wiele posiadamy nowych dowod6w pro i contra - prawie wszystkie ju.z 
byly uzyte, choe na wiasowo - lecz dIatego, ze doUid gl6wnie walczono argu- 
mentami, kt6re jak pod obi ens two slOw i zdan, tudziez anachronizmy kwestyi 
nie rozstrzygajq, , bo sluzye mogq, ka:idej z partyi spierajq,cych si
 za dow6d; 
my zas kladziemy nacisk gl6wny na te argumenta, na kt6re mniejszq, zwra- 
cano uwag
 , choe mojem zdaniem one dopiero nalezycie wyjaSniq, kwestyq" 
skq,d podobienstwo tekst6w powstalo i czy anachronizmy sq, dowodem interpo- 
lacyi, lub czy wskazujq, na p6.zniejszego autora. 
Naprz6d jednak musimy si
 obeznae z samq, istotq, sporu: 
Hirsch w przedmowie do pierwszego wydania tejze kroniki w I tomie 
&riptores rerum, Prussicarum przedstawia nam rezuItaty swoich dochodzen 
w ten spos6b: ro
bi6r niniejszy okazuje, ze przypuszczenie, jakoby autor 
Exordium korzystal z Dusburga, kt6ry roku 1326 swe Ohronicon terrae 
Prussiae skonczyl, nie jest uzasadnione, ze r
czej Dusburg co do formy, 
tresci i tendencyi swego dziela powinien bye uwazanym za autora p6zniejszego, 
kt6ry owo_ opowiadanie, b
d
ce najwazniejszem jego trodlem, w sw6j spos6b 
przerobil Iub na. podstawie innych zr6del i kwoli swoich tendencyi poprawil 
i rozszerzyt .Zaprzeczye wprawdzie nie moina, ze tekst, kt6ry dziS znamy, 
nie we wszystkiem zgadza si
 z t ym, kt6ry Dusburg mia:l przed sobq" ani 
ie kronikar
 o\iwski, gdy roku 1350 owo Exordium, przylq,czyl do swego 
dziela, zmian nie porobit Zmiany te jednak ograniczajq, si
 na 6-7 miejscach, 
w kt6rych bq,dt wiadomosci 0 klasztorze oliwskim wtr
cil do tekstu, bq,dz go 
rozszerzyl uwagq, 0 potomstwie Prusaka Pipina i charakterystykq, ksi
cia Swi
- 
topelka. Wyl
czywszy te wtr
ty, co bez naruszenia mysli da si
 uskutecznie, 
poznamy w tej tak prostej i iadnemi tendencyami nieowianej pracy, w tej 


. 
a) Napis 
Cronica de Prussiac, kt6ry jedynie ma L. na czele kroniki, moze 
si
 odniesc tylko do Exordium, gdyt po za niem dzieje pruskie tylko Dawiasowo sit 
uwzgl
dnione.
		

/monumenta_VI00276_0001.djvu

			270 


FONTES OLIVENSES 


najdawniejszej kronice, dzielo czlowieka, kt6ry nie uprzedzony ani spraw
 
hierarchiczn
 ani interesami zakonu niemieckiego -- nie byl zapewne ani czlon- 
kiem konwentu oIiwskiego, ani zakonu krzyzackiego - pismo swoje okolo 
roku 1256 ukladal, a uwag
 jego koncowq: 
 tota Prussia fidem suscepit, 
in qua manet constanter« nalezy w ten spos6b objasnie, ze aIbo prac
 SWtt 
przed nowem powstanienl w roku 1260 ukonczyl, albo przed tym rokiem 
Prusy opuscil a. 
Zdanie to Hirscha nie u wszystkich znalazlo uznanie. Rethwisch n. p. 
w swej dyserlacyi doktorskiej: Die Berufung des deutschen Ordens gegen 
die Preussen 1868 mniema, ze Exordilt'lu nie moglo powstae przed rokieIn 
1283; za nim idzie Didolff: De republica ordi-nls Teutonici Borussica 1870, 
a Lorenz: Deuf.schlands Geschichtsqu.elle.n. i'n
 Mitlelalter 1870 uwaza je za 
utw6r z pocz
lku XIV wieku pochodz
cy. Autorowie ci maj
 r6wniez jak 
Hirsch , &ordiun
 za dzielo samodzielne,. lecz z czas6w nieco p6iniejszych 
pochodz
ce , czem po cz
sci zburzyli podwalin
 hypotezy Hirscha opieraj
cej 
si
 na tern, ze Exordiu'In tylko przed rokiem 1260 rnoglo bye napisane b. 
Wr
cz przeciwne zajql stanowisko dr. M. Perlbach w swojej rozprawie doktorskiej: 
Die altere Ohronik von Oliva. Gottingen 1871. Przyjmuj
c cal
 kronik
 
wraz z Emrdiu'n'z, za samodzieln
 prac
 autora okolo 1348 -1350 pisz
cego, 
zniewolony jest przypu.scie, ze Exordiun
 jest kompilacy
 przez tegoz ulozon
 
i to g16wnie na podstawie Mikolaja z Jarocina, tu i owdzie zas korzrstaj
c
 
takze z Piotra z Dusburga c. Ze nie wszystkie dodatki poety, powiada PerIbach, 
nasz kronikarz przej
1 do swego dziela, nie sprzeciwia si
 temu przypuszczeniu, 
poniewaZ odnosne ust
py kroniki oliwskiej zawieraj
 tylko szkic historyi krzy- 
zackiej, kt6ry kr6tko i zwi
zle to oddaje, co Piotr z Dusburga i Mikolaj z Ja- 
rocina szeroko opowiadajq.. Ale, dodaje Perlbach, kronika oIiwska nie opiera 
si
 na samym Mikolaju z Jarocina (i Piotrze z Dusburga) d. Nadmienilismy kilka 
razy, m6wi on, ze zawiera niekt6re wiadornosci odmienne od tamtych pisarzy, 
kt6re niekiedy nie s
 bez znaczenia. Z nich wskazuj
 jedne niew
tpliwie na 
stare, od Dusburga niezaIezne 
r6dla; drugie zas wiadOInosci pozornie dokladne 
nie s
 wplywem 
r6del odr
bnych, lecz wynikiem kombinacyi lub niepo- 
rozumienia autora. 
Z calego wywodu swego wnosi autor, ze tylko mala cz
Lka Exordium 
opiera sir: na 
r6dlach da wniejszych, ze wi
ksza cz
se r6znic, zachodz
cych 
pomi
dzy niem a Dusburgiem, da siQ wyjasnie dzielem Jarocinskiego, kt6re 
jego gl6wnq jest podsta w
 e. 


a) Script rer. Pruss. I, 663. b) Ob. Perlbach: Die altere Chronik yon 
Oliva, str. 5 - 6; oraz Fuchs: Peter yon Dusburg und Chronicon Olivense wAlt. 
Pro Mon. tom XXI, str. 195. C) Tenze str. 59. d) Str. 66. e) Str. 66.
		

/monumenta_VI00277_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


271 


Wspomniany powyzej profesor Hirsch pisz
c recenzyq 0 pracach Zeissberga: 
Ueber eine Handschri{t zur alteren Geschichte Preussens und Livlands a 
i PerIbacha: Ueber die Ergebnisse der Le'1nberger Handschrift fur die 
Chronik von Oliva b zmienia swoje zdanie poprzednie i upatruje w Exordium 
kompilacYli z jakiegos dziela rymowanego, kt6re bylo zr6dlem i Dusburga 
i Jarocinskiego, 0 czern Perlbach juz wspomnial; zarazem zaprzecza, jakoby 
JarociIiski byl zr6dlem do gl6\Vl1ej cz
sci kroniki oIiwskiej, na jej poczqtek 
jednak wplyw pewien uwaza za mozebny. 
Lotar Weber we wst
pie do swego dziela Preussen vor 500 Jahren, 
Gdansk 1878, przypus
cza rOwniez z pierwszq hypotezq Hirscha, ze &ordiu'In 
powstalo przed rokienl 1260, ale wysnuwa wlliosek daIszy, ze p6zniej 
j
 inlerpolowano. 
Hypotez
 pierwotn
 Hirscha, ze Exordium jest samodzielnq pra
, 
starszq od Dusburga i Jarocinskie
o, podjC11 na nowo w roku 1884 dr. Walter 
Fuchs w obszernej swej rozprawie: Peter von Dusburg und das Ohronicon 
Olivense, umieszczonej w Altpreussische Monatsschri{t 1. XXI, str. 193-260 
i 4
1-484. 
Por6wnuj
c tekst ExordiulIz, z kronik:} Piotra z Dusburgu, dochodzi 
Fuchs do rezultatu, ze pomi
dzy jednem pismem a drugiem istnieje scisly 
z\Vi
zek; z upewnien pisarza Exordiu'l'l't, ze Prusacy dotrzymali do dzis dnia 
,viary zakonowi i kosciolowi - ostatnie zdarzenia przez niego opowiedziane 
odnoszf! si
 do roku 1256 - wnosi, ze Exordiu1Jz, powstalo przed rokiem 1260, 
w kt6rym dlugotrwale wybuchlo powstanie Prusak6w przeciw Krzyzakom;. 
poniewaz dalej prze
 caly ci
g ExordiU/nz, istnieje zgodnosc doslowna w wy- 
raZeniach i zdaniach pomi
dzy niem a Dusburgiem, poniewaZ przy ich roz- 
biorze okazalo si
, ze tekst Exordiu'IJz, i fakta przez nie opowiedziane s
 
pierwotniejsze, poniewaz Dusburg i JarociIiski tekst Exordiul1z, nie zawsze 
rozumieli i wskutek tego mylnie Uumaczyli, st
d wynika, ze Exordiu1Jz, naIez}' 
uWaZac za jedno z dw6ch g16wnych zr6del, z kt6rych Dusburg i Jarocmski 
korzystaIi, przedstawiaj
c pocz:}tkowe dzieje zakonu. 
Jeszcze w roku 1884 wystqpil Perl
ach wAlt -Preussische Monaf.sschri{t 
1. XXI, str. 621-- 636 (Der alte preussische Ohron-ist in der Ohronik von 
Oliva), z repIik
 przeciw Fuchsowi, w kt6rej zbija wywody tegoz dostarczaj
ce 
cz
sto po\V6d do zaczepki, utrzymuj
c w calosci tez
 sw
 r. 1871 posta- 
wion
,. przyznaje jednak (str. 632), ze zwiqzek mi
dzy Exordium a kronik
 
Dusburga scislejszym jest, anizeli przedtem przypuscit 
Na repIik
 Perlbacha odpowiedzial r. 1886 Fuchs w swej rozprawie: 
Zu Peter vo)
 Dusbttrg und da8 Ohronicon Olivense c. Broni
c swego zdania 


a) Alt. Pro Mon. VIII, 580 i 1. d. 
C) ramze XXIII, str. 405-434. 


b) Tamze t. IX, str. 18-40.
		

/monumenta_VI00278_0001.djvu

			272 


FONTES OLIVENSES 


i streszczajllC dawniejsze argumenta, pozostaje przy swoich dawniejszych 
twierdzeniach. 
K westra zatem poruszona nie zostala roztrzygni
ta, albowiem Perlbach 
nie przekonal Fuchsa, ani Fuchs Perlbacha. 
Z g6ry jednak skonstatowae musimy, ze Perlbach przeprowadzil scisly 
dow6d, ze pomi
dzy kronik
 Jarocinskiego a Exordiu1n istnieje zwi
zek tak 
bliski, iz slusznie upowaznia do wniQsku, ze jeden drugiego znal, ze jeden 
z drugiego czerpal; chodzi tylko 0 to, kto z kogo. 
Przyznae musimy takZe, ze i Fuchs licznymi przykladami sciSle dowi6dl, 
ze pomi
dzy tekstami Exordium a Piotra z Dusburga jest tak scisle pokre- 
wienstwo, ie r6wnie slusznie st
d wniese mozna, ze jeden drugiego znal, 
ie jeden z drugiego czerpal, kwestya tylko, jak poprzednio, kto kogo wypisat 
Przyznaj
 wszyscy, Perlbacha niewyj
wszy,. ze pol
czenie Exordium 
z kronik
 oliwsk
 jest nienaturaIne i ze tak rzekn
, narzucone. Zwaiywszy, 
powiada PerIbach, ze kronika oliwska bez Exordiu'l'l
 jest dIa siebie dzieJ:em 
kompletnem, stanowi
cem zamkni
t
 w sobie calose, nie mozna nie u wazac , 
ie Exordium pierwotnie do niej nie nalezalo, ze history
 krzyzack
 wcielono 
do niej dopiero po jej napisaniu. Dalej przypuszcza Perlbach, ze autor kroniki 
zapewne odr
bny zeszyt pergaminowy wlij,czyl do pierwotnego r
kopisu, ozna- 
czaj
c w nim znakiem jakims tpiejsce, gdzie tekst nowy mial bye wsuni
tym. 
I rzeczywiscie tak jest; tekst kroniki bez Exordium stanowi stylistycznie 
i co do tresci scisle z sob
 pol:
czon
 calosc, podczas gdy dzisiaj miejsce 
nast
pujllce bezposrednio po Exordium, nie l
czyloby si
 wcale z niem, gdyby 
nie powt6rzenie kilku wierszy kroniki, poprzedzaj
cych samo Exordium, kt6re 
w dodatku mylnie przyczepiono do imienia Msciwoja II, choe si
 odnosz
 
do Msciwoja I. 
Pocz
tek Exordium jest scisle oznaczony slowami: »Predicti primi 
ducis tempore ordo cruciferorum tale sumpsit exordium. De partibus Alemanie 
(lub A. D. 1090 de partibus AIemanie c ). Exordium prowadzi dzieje zakonu 
niemieckiego od zalozenia jego do r. 1256, a konczy slowami: 
et sic Deo 
ordinante et cooperante, qui vult omnes salvos fieri et neminem perire, infra 
XXX annos - Exordium liczy od r. 1226 - qui fluxerunt a die, quo 
fratres susceperunt terram Culmensem a duce Conrado, ut predictum est, 
usque ad conversionem iam dictorum Prutenorum tota Prusia fidem suscepit., 
in qua manet constanter et laudabile de die in diem suscipit incrementum«. 
JeZeli we wszystkich r
kopisach pierwszej i drugh;j redakcyi po tych wy- 
razach nast
puje pod napisem 
Hic notac notatka 0 smierci Otokara czeskiego 
w roku 1278, kt6ra tylko tyle I
czy si
 z Exordium, ze w rozdzialach 31-32 
opowiedziano 0 jego wyprawie do Sambii, to kaZdy nieuprzedzony przyznae 
musi, ze ktos j
 podal pozniej po napisaniu juz calosci, jak to nieraz bywa 
na koncu r
kopis6w; autor bowiem Exord'ium, gdyby zyl i pisal po smierci 
tegoz kr6la, czy to w X II I, czy to w X I V w., bylby t
 wiadomosc wlqczyl
		

/monumenta_VI00279_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


273 


do samego tekstu w miejscu wlasciwem (rozdz. 32), coby sif; bez przymusu 
dalo uskutecznic, n. p.: :t et valedicens fratrlbus, cum Buis ad propria remea vit , 
[ubi supervixit XXII annis et occisus fuit in bello a rege Romanorum Rudolfo 
in Austria A. D. 1278 J. 
Si4d moina wniesc. ie opat Stanislaw nie jest autorem E
ordium, 
lecz ie mial przed sob
 prac
 przez kogos innego. napisanq, kt6ra zapewne 
dlugo jui krqiyla po swiecie, skoro nawet dodatku na kOIicu sif; doczekala. 
Ze zaS autorem byl czlowiek, iyjqcy jeszcze w XIII wieku i piszqcy 
przed rokiem 1260, wynika rtietylko z ustf;pu kolicowego Exordiu'nt powyzej 
_przytoczonego, lecz w og6le 
 radosci, z kt6rq wszf;dzie notuje, ze Prusacy 
co dopiero podbici i ochrzczeni w nowej wierze robiq postf;PY i wiernie sif; 
jej trzymaj
 do dzis dnia (in presentem diem) n. p. :t De quorum conversione 
et adhesione multum gavisi fuerunt Christianic (rozdz. 14) albo :tet ubi prius 
exercebantur ritus paganorum, ibi ad laudem Dei ceperunt son are :tGloriam in 
excelsis Deo c organa Christiano rum c (ro
dz. 17) albo . et ideo de necessitate, 
qui remanserant residui, errores suos et ritus dimiserunt et veraciter ac 
irrefragabiliter iugo fidei se totos subdiderunt. Postea terre predictorum 
Prutenorum subiecte fratribus permanserunt usque in presente'ln diem et fides 
catholica e
mplo Christianorum et nu
tu fratru'ln in Prutenis cepit de die 
in die'llt 'magis ac uwgis crescere ac florerec: (rozdz. 28). 
Z tych wszystkich ustf;P(>w widac, na co poprzednicy moi jui zwr6cili 
uwagf;, ie autor nie zna jeszcze powstania Prusak6w roku 1260 wybuchlego, 
a r. 1285 dopiero doszczf;tnie zgnieconego, kt6re postawilo palistwo krzyzackie 
. 
nad przepasci
 i zakwestyonowalo wszelkie jego zdobycze. Ze Prusacy r. 1251 
podbici Zakonowi zostali wierni do dnia dzisiejszego,. to moglo interesowac 
kogos, kt6ry iyl p"rzed rokiem 1260;. ze zas wiara katolicka z dnia na dzien 
coraz bardziej zaczyna sif; u Prusak6w wzmagac i rozwijac, i to wskutek i 
przykladu chrzescian i postrachu, kt6ry 
zniecil Zakon, nie szcz
dzqcy ani 
krwi ani plci ani wieku niewiernych, to pisac m6g1 tylko czlowiek wsp61czesnie 
iyj
cy i na wszystko wlasnemi oczyma palrzqcy. Okoto r. 1350, gdy opat- 
Stanislaw pisat, wszyscy Prusacy od dawna jui byli chrzescijanami; nie bylo 
jui obawy odszczepietlstwa; chrzescijanstwo zatem nie zaczf;lo sif; dopiero 
z dnia na dzieIi r02iwijac pod wplywem. strachu przed Zakonem, lecz bylo jui 
silnie ugruntowane. W Us tach czlowieka piszqcego w srodku X IV wieku wsz.y- 
stkie te Ustf;PY bylyby niezrozumiale i bez celu; autor. zas iyjqcy w koncu XIII 
lub w pocz
tku XIV wieku nie bylby m6g1 ich w ogole pisac, bo jemu mu- 
sialy stanqc przed oc
yma wypadki ostatniego powslania, w kt6rem wszyscy 
Prusacy odpadli od Zakonu i od wiary chrzescijanskiej. 
Przypatrzmy sif; teraz bliiej samemu t
kstowi Exordium, jak on si
 
Dam przedstawia. Exordium pom6wiwszy 0 pierwszych czterech mistrzach 
krzyiackich, opowiada, ie . Christiano rum terre, Culmensis videlicet, Luba- 
viensis, Masoviensis et Cuiaviensisc doznawaly W owym czasie l1apad6\V 
Monumenta Pol. His\' T. VI. 18
		

/monumenta_VI00280_0001.djvu

			274 


FONTES OLIVENSES 


i spustoszen ze strony Prusak6w. Potem nast
puje wiadomosc 0 Oliwie: .Circa 
idem tempus ductus fuit conventus Olivensis per Prutenos Pomeranos de Oliva 
in Gdanczk et i.bi fuit martirizatus« (rozdz. 3). Jezeli Exordium zas bezposrednio 
dalej pisze: .Quod cum cerneret dux Conradus earundem terrarum dominus et 
resistere non valeret« (rozdz. 4), to widac zaraz, ze wiadomosc 0 Oliwie jest 
wtr
tem tu wcale nienalez
cym, kt6ry przerywa sens; Konrad bowiem byl 
panem ziemi chelminskiej i lubawskiej, Mazowsza i Kujaw, ale Pomorze gdan- 
skie do niego wcale nie naleialo, a Iosy Oliwy .z pewnosci
 nic go nie obcho- 
dziIy.' Jak ta wiadomosc 0 Oliwie jest wtr
tem, tak i inna z roku 1252,- 
mieszcz
ca si
 pomi
dzy latami 1246 a 1247 (rozdz. 25), przerywa opowiadanie 
i uwazac j
 nalezy r6wniez za wtr
t p6zniejszy. To sarno ma miejsce z dlugim 
ust
pem, zaczynaj
cym si
 od sl6w: .Tunc Deus altissimus« (rozdz. 28), kt6ry 
traktuje 0 zawarciu pokoju mi
dzy' Swi
topelkiem a Zakonem za posrednictwem 
archidyakona Jak6ba leodyjskiego, staje w obronie charakteru tegoz ksi
cia 
i podaje rok smierci jego; tenze jest r6wniez wtr
tem, bo rozdziela dwa zda- 
nia koniecznie do siebie nalei
ce , bo ust
p . Postea tei're predictorum Pru- 
tenorum« powyiej przytoczony nie ma zgo
a I).ic wsp61nego z opowiesciq 
o Swi
topelku , lecz jest zakonczeniem ust
pu, kt6ry sifJ konczy slowami: 
.et veraciter ac irrefragabiliter iugo fidei se subdiderunt«. 
Jezeli zWaZymy na to, ze w wszystkich tu wykazanych wtr
tach mowa 
jest 0 Oliwie, to nasunie si
 mimowoli mysl, ze i dwie wiadomosci 0 spusto- 
szeniu Oliwy, stoj
ce bezposrednio przed ow
 zapisk
 z r. 1252 (rozdz. 25) 
r6wniez nalez
 do wtrfJt6w a to tembardziej,. ze oczywiscie nie- do dw6ch, 
lecz do jednego zdarzenia sifJ odnosz
. 
Od kogo pochodz
 te wtrfJty? czy od autora kroniki oliwskiej opata 
Stanislawa? Jui powyiej nadmienilismy, ie cale Exordium zostalo mecha- 
nicznie tylko wsuni
te do tekstu, przedtem jui istniej
cego, tak ie i dzis 
ust
p 0 Swi
topelku . inter hos magis illustris Svantopolcus fuit. 
. se et sua 
viriliter defendendo« (rozdz. 1) I
czy sifJ bezposrednio z ust
pem po Exordiu'In 
nast
puj
cym: .Iste pro tempore dominis terre Pruzie plurimum infestus fuisse 
narratur - ut predictum est, jest p6zniejszym dodatkiem autora, odnosz
cym 
sifJ do p6iniej dodanego Exordium - sed ante finem suum in concordiam cum 
ipsis rediit et filium suum Mistvoium in obsidem ipsis posuit ad maioris con- 
cordie fulcimentum« (rozdz 2). 
To bylo wszystko, co autor 0 politycznych dziejach SwifJtopelka wiedzial, 
a choc to wszystko Exordium szczeg&owo opisuje, to jednak nic nie zmie- 
niwszy zostawil tekst takim, jakim byl pierwotnie, a tylko slowa jego 0 smierci 
Swi
topetl<:a przypominajq :t Exordium c . . 
Exordiu'In (rozdz. 28) Kronika (rozdz. 3) 
et plenus boniS operibus quievit in plenus bonis operibus migravit ad 
Domino A. D. 1266 et sepultus est Dominum et sepultus est in sep_ul- 
in sepulchro patrum suorum in Oliva. chro progenitorum suorum in Oliva.
		

/monumenta_VI00281_0001.djvu

			FONTES OLIVENstS 


275 


Bye moze, ze opat Stanislaw p6zniej ulozyl te wyrazy na wz6r Exordium. 
Autor zatem znal, zanim oLrzymal Exordi
un, tylko genealogi
 ksiqzqt 
pomorskich i darowizny ich dJa klasztoru, a z zycia ksi
cia Swi
topelka tylko 
tyle, He okolo r. 1350 kazdy czlowiek wiedziee m6g1 z opowiesci ludzkiej, 
ze walczyl z Zakonem, 7.
warl pok6j i syna Msciwoja temuz dal za zakladnika. 
o losach klasztoru nic mu nie bylo wiadomo; wiadomosci zatem 0 Oliwie 
i 0 Pomorzu znajduj
ce si
 w Exordiul1t nie od niego pochodzq, lecz sq 
wczesniejszymi od niego wtr
tami. Ze si
 jtiZ przed rokiem 1326 w Exordium, 
znajdowaly, zobaczymy p6zniej. 
Exordiunt zatem nie przechowalo si
 w ksztalcie pierwotnym; s
 w nim 
bowiem wtr
ty, kt6rych kilka sens i porzqdek chronologiczny przerywa i kt6re 
wskutek tego jako takie latwo oznaczye si
 dadz
. Ale tekst jego ulegl jeszcze 
innym zmianom, na kt6re juz Weber zwr6cil og61nikowo uwag
; widzielismy 
bowiem, ze opat Stanis}:aw w drugiej redakcyi swej kroniki przerobil jej tekst 
pod wzgl
dem stylistycznym, nie wyj
wszy Exordiunt. Nie ulega wi
c wqtpli- 
wosci, ze kodeksy pierwszej redakcyi zawieraj
 co do Exordium tekst pier.. 
wotniejszy aniZeli A., L. iF. 
Wnioski, kt61'esmy wyprowadzili dotychczas bez uwzgl
dnienia zarzut6w 
i wywod6w PerIbacha, ale po rozwazeniu .r
kopiSmiennego materyalu, pozwa- 
laj
 przypus_cie, ze Exordi_unt jest rzeczywiscie samodzieln
 prac
 jakiegos 
aulora XIII wieku; jezeli tak jest, powinny si
 znajdowae slady jej w p6zniej- 
szy
h autorach XIV w., a mianowicie w Dusburgu. Nie In()wi
 jednak tu 
o slownem podobienstwi.e pomi
dzy Exordiu'l'lt a Dusburgiem, kt6re, jak tego 
dowodzi Perlbach, inaczej U6maczye moZna. Mnie chodzi tutaj 0 takie miejsca, 
kt6re Dusburg cytuje jako zr6dlo swoje, z .kt6rego korzystal; i rzeczywiscie 
takie si
 znajduj
 n. p.: 
Dusburg IlL 7. 
Referun t quidatn, quod, dum 
fratres habitabant in dicta arbore , 
Pr-utheni habebant supra Thorun in 
littore 1Visele castru1n dictun
 ROg01t' 
et infra in descensu aliud circa locum 
illum, ubi 'nunc silum est castru'IIz, an- 
tiquum. F
it etiam in medio horum qui- 
dam nobilis de Pomezania Pippinus, 
qui circa stagnum, quod a nomine 
suo dicitur stagnu.m Pippini, habi- 
tabat in quodam propugnaculo cum 
multis infidelibus latrocinia exercens. . . 


Exordium rozdz. 7-8. 
Eodem tempore Pruteni con- 
struxerunt castrunt quoddam Rogov 
,nomine iuxta Wislanl- 'ultra Tho- 
run et aliud inferius Tborun, ubi 
nunc est Antiquu'ln CUlmen. Tercium 
castrum habuit quida1n nobilis Pru- 
tenus, sed Christianis mullum infestus, 
Pipinus nomine, in quodanz, lacu, 
qui hodierna die dicitur lacus Pi- 
pini. De hiis castris muIta mala 
quasi cotidie paciebantur Christiani. 


18*
		

/monumenta_VI00282_0001.djvu

			276 


FONTES OLIVENSES 


Contigit autem quadam .vice 
cooperante Deo, quod cruciferi cum 
Prutenis de primo castro (1. j. 
Rog6w) convenerunt ad pugnam' et 
omnes occiderunt excepto capitaneo, 
qui pro redinwnda vita castrum 
tradidit et cruciferis adhesit ; et in 
brevi, ipso duce, castrum inferius 
per cruciferos fuit captum et insuper 
Pipinu'ln sororium 8Uum cruciferis 
tradidit, quem, deleto castro suo, 
taliter peremerunt. 


Tandem fratres cum wstren- 
sibu8 de Rogo'tv in bello convene- 
nerunt et sicut Deo placuit, plur
s 
ex eis occiderunt et capitaneutJl, 
captum deduxerunt, qui capitaneus, 
ut mortem evaderet,. obtulit eis oos- 
trunt suum et in proces8u temporis, 
dum castrenses de alio castro inebri- 
ati in quadam potacione iacerent , 
dweit illuc fratres cum exercitu, qui 
potenter intrantes. occisis omnibus et 
cap tis , castrum in cinerem redegerunt. 
Non longe postea Pipplnum soro- 
rium 8Uum tradidit in manus fratrum. 
.Nast
pstwo zdaIi i zgodnos6 wyralen jest widoczna a gdzie Dusburg 
innych uzywa wyraz6w, parafrazuje tylko slowa swego 
r6dla; dodatkiem jego 
jest tylko: .dum inebriati in quadam potacione iacerent«. - 
Smiere ok.rutn
 Pipina opowiada Dusburg odmiennie, nie. chcqc, aby taka 
plama zostala na Zakonie: natomiast kaze Prusakom w ten spos6b zamfJczy6 
rycerza i tam tez korzysta z dalszego ciqgu rozdzialu Eaxwdium:. 


III. 66. 
Prutheni ligaverunt eum vivum 
per manus ad arborem et. ea;cisu'lu 
unwilicum ventris sui, cui adhere bat 
viscus, alf-kurunt arbori, quo facto 
plagis multis compulerunt eum t ut 
circuiret arborem, quousque omnia 
viscera ipsius arbori adheserunt et sic 


III. 9. 
Postquam bee castra... essent 
edificata... ut aliqui existimant 
pro c erto, magister et fratres... 
secrete ven
runt navigio ad insulam 
de Quidino... et ibi anno Domini 
.. 
1233 erexerunt. . . castrum, vocantes 
illud lnsulam 8. Marie. 


ventrem namque ipsius circa um- 
bilicum aperire fecerunt et umbilicum 
arbori alfixerunt et per circuitum 
arboris currere eum precepernnt, quo- 
usque penitus evisceratus fuit et sic 


Rozdz. 9. 
Hoc facto, d88cenderunt fratres 
pariter cum peregrinis et construa;e- 
runt in quodam loco, qui dicitur 
Quezin , oostrum , quod appella- 
verunt lnsulam 8.' Marie,' anno 
Domini 1233.
		

/monumenta_VI00283_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


277 


I tutaj nie moze ulega6 wlltpliwoSci, ze owi .aliquie to nasze Eaxwdium. 


Rozdz. 12. 
quod (Elbingum castrum) postea 
per paganos fuit- wpugnatum et 
iterato in loco, -ubi nuJU) situm est, 
cum civitate fuit per Christianos repa- 
ratum. 


111. 16. 
Aliqui referunt, quod idem 
castrum (Elbingum) postea ab in- 
fideUbus fuerit ezpugnatum et tunc 
ad eU1n locum, ubi nunc .
itum est, 
translatum et circa ipsum civitas 
collocata. 
I tutaj jest widocznem, ze Dusburg &rordium tylko przerabia. 


III. 27. 
Ut ergo fratres futur
 pericula 
precaverent... edificaverunt in terra 
Natangie. .. Crucebergk, in terra Bar- 
tensi tria castra Bartenstein, Wisen- 
burgh et Resel. Quida m dicunt, 
. 
quod in terra Wannia Brunsberg 
et Helisberg etc. 


Rozdz. t 7. 
Ad malOrem autem cautelam 
fratres in predictarum gencium terris 
adifica vernnt plura castra utpote in 
Natangia Cruyceburc t in terra Bar- 
tensi W ysilburc et Resil et Bartensteyn, 
in Wannia Brunysberg et Heyls- 
berg etc. 


Dusburg niial tutaj przed sobll dwie relacye do
6 jednobrzmi
ce, z kt6- 
rych jedna tylko miala wzmiank
 0 Warmii, dlatego -quidam _dicunt e , a temze 
zr6dlem jest wlaSnie Eaxwdium. 
To s
 miejsca, w kt6rych Dusburg jako swoje zr6dlo cytuje Eaxwdium, 
ze zaS nie tylko w tych ust
pach z niego korzysta, lecz ie 
e Exordium 
jest jednem z najgl6wniejszych jego tr6del, to wynika niew
tpliwie z rozprawy 
Fuchsa, kt6ry odnosne rozdzialy Exordium zestawiwszy i por6wnawszy z Dus- 
burgiem wykazal, ze pra wie wsz
dzie jest tozsamos6 opowiadania i wielka ilosc 
doslownych wyraieii powtarzaPicych si
 tu i tam. 
Jezeli wedlug dotychczasowych rezultat6w nie moze by6 jui w
tpliwem, 
ze Dusburg mial przed sob
 Exordium, to nalezy jeszcze zastanowi6 si4; Had 
kwesty
, czy Dusburg korzystal z r4;kopisu oliwskiego, t. j. z tekstu, kt6ry 
nam dzis znana kronika oliwska przechowala, czy z jakiego innego. 
Dusburg, kt6ry kronik4; sw
, uwaian
 slusznie za oficyaln
, roku 1326 
wielkierou mistrzowi Wernerowi z Orselu' przedlozyl, dokonal niew
tpliwie 
dziela wieIkiej wagi i znaczenia, kt6re jednak nie jest wcale wolne od tenden- 
cyjnych przekr
ceii i opuszczeii na korzys6 Zakonu a na niekorzys6 przede- 
wszystkiem paIistwa polskiego. Dzielo Dusb
rga zawiera tak wielk
 iloS6 
szczeg616w, ie, jak smialo powiedzie6 mozna, autor bez pomocy wladzy za- 
konnej nigdy nie bylby tyle ich zebrat Rz
d bezw
tpienia dostarczyl mu 
i nolatek i swiadk6w dawnych zdarzen i postaral si4; dla niego 0 wszystkie
		

/monumenta_VI00284_0001.djvu

			278 


FONTES OLIVENSES 


odszukac si
 daj1lce pisma. Rzecz naturalna, ie i w klasztorach si
 0 to pytano, 
bo tam najpr
dzej takowych mozna bylo si
 spodziewac. Oliwa zatem dostar- 
czyla mojem zdaniem Exordiul1t i to w takim stanie, w jakim obecnie je 
znamy. Wynika to st
d, ze Dusburg z niekt6rych ust
p6w, wykazanych przez 
nas jako wtr
t6w, korzysta, jak n. p. z ust
pu m6wi
cego 0 Swi'2topelku; 
o kl'2sce Pomorzan mial inn
 obszerniejszq relacy'2. Jezeli zas opuszcza wzmianki 
o Oliwie, to dla tego, ze nie mialy dla niego znaczenia; zreszt
 i inne wia- 
domosci Exordiul1t nie zawsze uwzgl
dnia. R'2kopis oliwski przez dlugi czas 
nie zostal zwr6cony klasztorowi i dla tego i Mikotaj z Jarocina mial sposobnosc 
wypozyczyc z niego ni-ekt6re szczeg61y przez Dusburga opuszczone. JtiZ opat 
Stanislaw byl napisal cal1l sW1l kronik
, gdy - moze za jego staraniem - 
klasztorowi zwr6cono jego wlasnosc i ta okolicznosc byla niew
tpliwie przy- 
czyn
, ze ukladaj
c swoj'2 kronik'2, z Exordiuln nie korzystal, nie wcielil go 
organicznie do swego dr.iela, lecz przyczepil je ty]ko lu.tnie do niego, jak to 
wszyscy odrazu spostrzegli. Ze zas jego wiedlZa cala 0 stosunkach i dziejach 
zakonu ograniczala si'2 wyl1lcznie na samem Exordium, tego dowodz
 jasno " 
slowa jego na koncu Exordiutn dodane: :t et infra illos annos et aliquot plures, 
1. j. od roku 1256 lub od roku 1278, w kt6rym umarl Przemysl Otokar - 
diversi provinciales magistri prefuerunt terre Prusie usque ad tempora ducis 
Mistvugii « , swiadcz
ce 0 tern, ze nic wi
cej nie wiedzial nad to, co kazdy 
m6g1 wiedziec, mianowicie, ze na czele zakonu w Prusiech stali w owym 
czasie mistrze prowincyonalni. 
Zagadkowe stowa w r'2kopisach bezposrednio l1lcz1lce si'2 z wyrazami: 
.ducis Mistvugii«, zamiast kt6rych r6wnie nieszcz'2sliwie L. postawilo: :tpredicti 
Svantopolci« a mianowicie: .qui post se quatuor reliquit filios Svantopolcum, 
Samborium, Wardzla:um, Racziboriu m. Inter h
s magis illustris Svantopolcus 
fuit. Erat -enim vir bellicosus et adversus omnes sibi infestos victoriosus, qui se 
victrici manu excussit a iugo principum Polonie se et sua viriliter defendendo« 
tlumaczq uczeni dotychczas jako niezr'2czne polftczenie Exordium z wlasciw1l 
opowiescia autora. Slowa te bowiem stojq z malemi zmianami W ostatnim 
ust'2.pie przed Exordium i odnosz1l si'2 do Msciwoja I; na koncu zas s
 przy- 
czepione do jego wnuka Msciwoja II, kt6ry umarl bezdzietnym. 
Poniewaz autor kroniki oliwskiej, choc nie jest uczonym, jednak jest ro- 
zumnym czlowiekiem, kt6ry dobrze zna genealogiq ksi1lz
t pomorskich i wie, 
ze Msciwoj II potomstwa po sobie nie zostawil, trudno go zatem 0 takq nie- 
dorzecznosc posqdzic, a zdanie owo trzeba winny spos6b Uumaczyc. Klucz 
do zagadki lezy w poprawce, kt6ry drugi ust'2P zawiera; wedlug pierwszego 
bowiem Msciwoj I ma trzech syn6w Swi'2topelka, Sam bora .'} Racibora, wedlug 
drugiego zaS czterech Swi
topelka, Sambota , Warcislawa i Racibora. Ja tlu- 
macz'2 sobie t
 rzecz w ten spos6b: juz po wcieleniu Exordium w osobnym 
zeszycie do pierwotnej swej pracy i oznaczeniu jego miejsca znakiem j a kimg.. 
po slowach .se et sua viriliter defendendo«, otrzymal autor dokladniejsz(l
		

/monumenta_VI00285_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


279 


wiadomoS6 0 synach Msciwoja I; w skutek tego powt6rzyl ust
p wyrmenlOny 
w formie nieco inaczej zredagowanej poniZej owego znaku, jeieli znak i 6w 
pierwotny ust
p skonczyly stronic
, w przeciwnym razie zas na marginesie 
a na. brzegu wzdItiZ wierszy, kt6re. przerobil, poloiyl kropki na znak, ie 
wiersze te opuscie a niiej poloione na ich miejscu postawie naleiy. Na to 
jednak kopisci nie zwr6cili uwagi, lecz wvpisali ust
p przeznaczony na zaglad
, 
kt6ry tym sposobem pozoslal na swojem pierwotnem miejscu, potem idqc 
wedlug wskaz6wki autora. przepisali Exordium a skonczywszy je, natrafili 
w g16wnym tekscie na ow
 poprawk
, kt6rq r6wniei skopiowali, a w ten 
spos6b przyczepil si
 ust
p m6wi
cy 0 ltlsciwoju I i jego synach do imienia 
MSciwoja II. 
W wywodzie poprzednim staralem si
 przedstawi
 stosunek Exordium 
do kroniki oliwskiej na podstawie samego tekstu, a wtr
ty uwzgl
dnilem tylko 
o tyle, 0 ile to z tekstu wynika; wtr
ty te jako p6zniejsze dodatki zawierajq 
naturalnym sposobem wiadomosci odnosz.qce sifJ do p6zniejszych czas6w, a te 
anachronizmy, r6wniei jak niekt6re ust
py, kt6re wsp61ne &l Exordium i Mi- 
kolajowi z Jarocina, choe ich nie ma Dusburg, kt6ry jest g16wnem zr6dMm 
Mikolaja, spowodowaly dr. Perlbacha do postawienia i dowodzenia hypotezy, 
ie Exordium nie jest iadnem dzielem oryginalnem autora iyjqcego przed 
rokiem 1260-; lecz ie to jest kompilacya, kt6rq autor kroniki oIiwskiej, 1. j. 
opat Stanislaw dokona.l z Jarocinskiego, uwzglfJdniaj
c tu i owdzie Dusburga 
i maj
c pod r
k
 jeszcze niekt6re inne zr6dla, z kt6rych czerpal. Hypoteza ta 
jest zupelnie naturalna ze stanowiska Perlbacha, ale czy jest moiebna? czy 
argumenta jego rzeczywiscie tego dowodzq, czego do wiese majq? 
Przedewszystkiem zdaje mi si
 bye rzeczq nieprawdopodobnq, aby autor 
chcqc sporzqdzie sobie lacinskq kompilacy
 i majqc pod r
k
 autora piszqcego 
po Iacinie, zadawat sobie trud tl6maczenia dziela po niemiecku 'napisanego, 
t. j. Jarocinskiego, podczas gdy m6gI sobie skr6ci
 po prostu Dusburga, kt6ry 
mniej wi
cej to sarno za wiera co tamten; z Dusburgiem jest bez por6wnania 
wi
ksze podobienstwo slowne tekstu Exordium, aniZeli z Mikolajem z JaPO- 
cina, a wi
c autor t16maczqc i skracajqc JarociIiskiego dziwnym sposobem 
bardzo cz
sto zdolal nietylko uiywae tych samych zwrot6w co Dusburg, ale 
nawet trafie w szyk zdan jego. Nie zd.aje mi si
 to bardzo prawdopodobnem, 
ale spie
e sifJ 0 to trudno. Szkoda, ie Perlbach z skr6conego przekladu Jaro- 
ciIiskiego, zrobionego w X V wieku dla Dlugosza, nie przytoczyl nam niekt6rych 
wyj
tk6w, bo gdyby si
 pokazalo, l;e i ten t16macz poslugiwal si
 wyrazami 
kroniki oliwskiej i Dusburga, wtedy mialby Perlbach nieposledni argument na 
poparcie swej hypotezy. Wqtpi
 jednak, aby to moglo miee miejsce. Jeieli 
zatem, jak nam si
 zdaje, scislejszy jest zwiqzek pomi
dzy Exordi-u1n a Dus- 
burgiem, aniZeli z niem a Jarocinskim_, czy wi
c Exordium czerpalo z Dus- 
burga i posllkowalo sifJ Jarocinskim? przeciw temu przemawiajq wzglfJdy dose 
powaine. Autor, kt6ry wedlug mysli Perlbacha tylko dla tego uldada kr6ciuchn
 
. .
		

/monumenta_VI00286_0001.djvu

			280 


FONTES OLlVENSES 


history& Zakonu, ze mu przy rzqdaeh Swif;topelka 0 nim wspomnie6 wypadlo 
i kt6ry swoje par
 stronie ledwie ob
jmujqee pismo bez nalezytego polC1ezenia 
go z ealosciq w tekst wsuwa, ktory nawet nie dbal 0 to, aby sobie z owyeh 
zr6del wynotowae nazwiska p6iniejszy
h D1istrz6w w Prusieeh rzqdzqeyeh 
i tylko tyle wie, ze ich b)ylo kilku, taki autor trzymalby si
 slepo albo Dus- 
burga albo Jaroeiriskiego, szedlby- bez krytyki za opowiesei
 jednego albo 
drugiego i nie usunqlby starannie wszystkieh notatek, ktdre Dusburg ezerpal 
z innych znanyeh nam zr6del. Tymezasem zgodnose tekst6w Dusburga i Exor- 
diu'»l nie jest zupelna; gdzie ExordiU'm m6wi 0 okrueienstwaeh Zak?nu 
n. p. co do 
mierei Pipina, gdzie m6wi 0 ueieezee rycerzy lub gani hieroz- 
wazne ieh post
powanie, tam Dusburg, kt6rego dzis zapewne nikt nie zechce 
bronie od zarzutu tendeneyjnosci, rzeez w - innem, dla zakonu korzystniejszem 
przedstawia swietle. JaId wi
e pow6d m6g1 miee autor, aby zohydzie Zakon, 
inaezej tego bowiem nazwae nie mozna? Autor kroniki oliwskiej, ks. opat 
Stanislaw, zawsze lojalnie 0 Zakonie si
 wyraza, zawsze w nim szanuje 
swoieh pan6w, a choc z urodzenia jest Polakiem pomorskim, nie zywizadnych 
sympatyi dla polityki ksiqzqt i kr616w polskich. Przedstawienie jednak Exordium 
jest wiele naturalniejsze od Dusburga i dlatego samego jtiZ nie moze bye Dus- 
burg zr6dlem Exordiunt, leez raczej Exordiurn zr6dlem Dusburga. 
Opr6ez tego ma ExordiU'J1l, niekt6re wiadomosei wi
cej, aniZeli Dusburg 
i Jarocinski, co Perlbaeh tylko w ten spos6b tl6maezyc moze, ie przypuszeza, 
jakoby autor kroniki oliwskiej mial pod r
kq jeszeze inne zr6dla. Ale poza 
obr
bem Exordiu'Jn, a wi
e w wlasciwej praey opata Stanislawa opr6ez 
dokument6w klasztornyeh nie widac zadnyeh zr6del pisanyeh, z kt6rychby 
byl korzystal, a 0 ezasaeh od roku 1256 do wkroezenia Zakonu do Po morza 
autor 0 dziejaeh Zakonu weale nie wspomina, choc Dusburg swoje dzielo do- 
prowadzi}' do roku 1326 a Jarocinski dzieje po roku 1256 w wielu. tysiqcach 
rym6w opiewa. 
 
\Vedlug Perlbacha zna kronika oliwska Jarocinskiego i z niego wypisze 
kilka ust
p6w, kt6ryeh w Dusburgu nie znajdujemy. Przypatrzmy si
 wi
 
wazniejszym z nieh. Ks. Otto Brunswieki n. p. przybyl do Prus, jak 
dium 
w rozdz. 15 si
 wyraZa, .cum tota curia sua, cum canibus venatieis et avi- 
bus et venatoribus«. Dusburg tego ust
pu Die ma, ma go zas Jarocinski. Jeden 
wi
e musial ezerpae z drugiego. Exordiutn jest wedlug Perlbaeha kompilaeyq 
kr6eiueh
 ad hoc zrobionq, aby czytelnikowi dae tylko poglqd na poczqtkowe 
dzieje Zakonu; co autora zatelI! psy goncze, sokoly i lowezy mogli obchodzie, 
jeieli przerabia Jaroeinskiego; jezeli zas Dusburga, wcale rozumie6 nie Jilozna, 
po co mialby si
 uciekac do JarociIiskiego, aby ten szczeg61 dla historyi 
w og61e i dla kompilaeyi tak malo znaczqcy z Diego wypisac t skoro wiele 
innyeh wazniejszy
h . opuszeza. Dla poety ten szczeg61 m6g1 miec wartose; ze 
Jaroeinski, znalazlszy go, z niego szeroko korzysta, to jest rzecz zrozumiala. 
Domyslem jest niezem nie udowodnionym, jezeli Perlbach przypuszcza, ze
		

/monumenta_VI00287_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


281 


Jarocinski 0 tych szczeg6lach dowiedzial si
 od Ludera z Brunswiku, 
wielkiego mistrza Zakonu. Bye to moglo, ale dowodu na to nie ma. Natomiast 
zrozumialll jest ta wiadomose malo znaczllca w opowiadaniu swiadka wsp6t- 
czesnego, bo okolicznose, ze ksi
fJ Otto na wyprawc: krzyzow
 przeciw poga- 
nom wybral sic: z psami gOliczymi, sokolami i sieciami, jakby na polowanie, 
nie mogla ujse uwagi wsp6lczesnych i musiala wywolae w nich r6zne uczucia; 
jedni zapewne z tego sic: smieli, drudzy oryginalny ten pomysl podziwiali. 
Drugim ustc:pem wic:kszym, kt6ry tylko Jarocinski i Exordium majfl, 
Sfl slowa tyle razy juz omawiane, do tegoz ksi
cia si
 odnosz
ce, kt6re 
w rozdz. 16 Exordium brzmill jak nast
puje: -Anno ergo finito, dux devotus, 
dimissis armis et expensis multis cum canibus venaticis et retibus ad feras 
capiendas et duobus venatoribus, fratribus in Balga existentibus valedicens, 
omnibus cum suis ad propria remeavit«, gdzie Dusburg kr6tko sic: wyraZa: 
_ compIetoque anno. et voto peregrinationis sue cum gaudio - ad propria est 
reversus« . 
JarociIiski ma te same wYraZenia co Exordiunt, ma taIde z Dusburga 
-cum gaudio«. Ostatni ust
p mianowicie jest ciekawy: :tdimissis... duobus 
venatoribus, fratribus in Balga existentibus valedicens, omnibus cum suis ad 
propria remeavitc. Sens jest tak jasny, ze nikt nie b
dzie wlltpliwym, jak to 
zdanie tl6maczye nalezy, jezeli je tylko czyta z uwag
. Natomiast pisze Jaro- 
cinski (w. 5505 - 5508) : :t und siner vftzjegcre zwcne... 	
			

/monumenta_VI00288_0001.djvu

			282 


FONTES OLIVENSES 


Przyjmujllc z Perlbachem za pewne, ze Exordium jest kompilacYll 
autora kroniki oliwskiej, nie mozemy zadn
 miarq jej celu zrozumiee; nie 
pojmujemy takze, dlaczego jll mial zamknqe rokiem 1256 i nadae jej zakoiicze- 
nie takie, jakie ma rzeczywiscie, a na pr6zno pytamy si
, dlaczego jej nie 
doprowadzil do roku 1309, w kt6rym Oliwa dostaje si
 pod panowanie Zakonu; 
czemu w og6le Dusburg i Jarociiiski oraz wszystkie inne zr6dIa, z kt6rych 
wedlug Perlbacha czerpal, z rokieITI 1256 autora opuszczaj
, na to hypoteza 
Perlbacha nie daje zadnej odpowiedzi. 
Przypatrzmy si
 teraz innym objekcyom przez Perlbacha przeciw Exordium 
i jego autorowi, przed rokiem 1260 zyjqc.emu, wytoczonym. Zarzuca mu brak 
informacyi, oraz wiadomosci niedokladne lub wr
cz falszywe: · er ist recht 
haufig gar nicht, sondern auch mitunter seltsam unterrichtet; er erzahlt Dinge, 
die nicht ganz im Einklange mit unserer sonstigen Kenntnis stehen«. Czy zarzut 
ten sluszny? Czy autor wsp6lczesny musi 0 wszystkiem nietylko wiedziee, ale 
by€ jak najlepiej poinformowanym? Byloby dobrze, gdyby tak byIo; ale zwy- 
kle tak nie jest; zalezy to po cz
sci od stanowiska, jakie zajmuje; czy sam 
bierze udzial w dziejach przez siebie opisanych, czy spisuje wszystko wsp6l- 
czesnie, czy dopiero po Iatach z pami
ci ; nareszcie odgrywa w tem niemalq 
rol
 jego zmysl spostrzegawczy i krytyczny. Od tego wszystkiego zalezy wi
ksza 
lub mniejsza wartose opowiadania. 0 autorze Exordium ni
 nie wiemy opr6cz 
tego, ze czlonkiem zakonu niemieckiego nie byl - Krzyzak6w Dazywa .cru- 
ciferi, domini«, a nie jak Dusburg i Jarocinski . fratres« - stqd zas wynika, 
ze stoi zdala od spraw Zakonu, ze 0 nich tylko tyle wiedzial, He kto ciekawy 
m6g1 si
 dowiedziee; dlatego. tez niedokladnosci jego -i pomylki mnie przynaj- 
mniej wcale nie raz
; anachronizmy zas, na kt6re Perlbach wskazuje, znajdujll . 
si
 w ust
pach, kt6resmy na podstawie tekstu, kt6rego sens i chronologill 
przerywajll, jako wtr
ty wykazali. 
o dw6ch szczeg610wych zarzutach tutaj jeszcze wspomn
. Niewqtpliw
 
racy
 ma Perlbach, ze Krystyan wedlug dokument6w byl episcopus PrUssiae, 
a nie episcopus Cul'Jnensis. Czy jednak w zyciu publicznem i' prywatnem 
wszystko si
 m6wi i pisze wedlug stylu urz
dowego? Zapewne ze nie. Krystyan 
mial sw
 rezydency
 w Chebnnie i dla tego autor slusznie m6gl go nazywae 
biskupem chelmiiiskim, jak i biskup kuja\vski nazywa si
 wlodawskim, a biskup 
mazowiecki- plockim. P6zniejsi biskupi chelminscy byli biskupami ziem chelmin- 
skiej i lubawskiej, ale i Krystyan w nich rzqdzil; dla tego nie dziwi
 si
 
wcale, ze autor Exordium nazywa go w roku 1256-1260 tak, jak 50 lat 
p6zniej go nazywano. Ta sarna uwaga odnosi si
 do wyrazenia 'lnagister pro- 
vincialis, kt6rego w srodku XIII wieku dokumenta jeszcze nie u.lywaj
, bo 
m6wi
 magister, praeceptor lub provisor. W yrazenia takie, zanim uzyskaly 
obywatelstwo w... dokumentach, musialy bye przeciez w mOWle potoczn
j 
dawniej juz uiywane.
		

/monumenta_VI00289_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


283 


Co si
 zas tyczy okolicznosci, ie wedlug autora Exordium roku 1256 
"tow Prusia fide/In suscepit", ie tegoi roku komendor kr6lewiecki "omnes 
reliquos Prutenos fidei -subiugavit", co jak Perlbach zauwaia, sprzeciwia si
 
faktowi przez Dusburga podanemu, w kt6ry dotychczas wszyscy wierzyli, ze 
dopiero w latach 1274-1283 trzy wschodnie ziemie pruskie, sudawska 
czyli jadzwingowska, zalawska i nadrawska zostaly ujarzmione, to zauwaiyc 
nale.iy, ze za czas6w Dusburga niew
tpliwie rozumiano przez Prusy zupelnie 
co innego, jak okolo roku 1256. Jad
wingowie czyli Sudowianie m6wili innym 
dyaIektem od Prusak6w a Zalawa i Nadrawa byly prawdopodobnie ziemiami 
litewskiemi z ludnosciq nie g
stq. Ale nie 0 to chodzilo, jak mi si
 zdaje, 
autor.owi; on opowiada fakt, 0 kt6rym Dusburg rnilczy, ie komendor kr6Ie- 
wiecki podbil w8zystkich Prusak6w przedtem niezwalczonych, t. j. Sudowian, 
Nadrawian i Zalawian i ie ci zostali chrzesclanarni; ie to z ich strony byl 
wybieg tylko, jak to nieraz si
 stalo, to pokazalo wielkie powstanie roku 1260 
wybuchle. Dla tego s
dz
, ie Exordium 0 tyrn wypadku Iepsze posiada wia- 
domosci, aniieli Dusburg i Jarocinski. 
Zostajq zatem wlasciwie tylko dwie wiadomosci, kt6re. pozornie nie dadzll 
si
 pogodzie z wiedz
 naszfl: dotychczasowfl:, 1. j. wzmianka 0 Lochsted, ktory 
to zarnek wedlug rocznik6w pelplinskich roku 1270 dopiero wystawiono, oraz 
wzmianka 0 wnukach i prawnukach Matona Prusaka. 
Jeieli, jak wykazalismy, Exordium jest zr6	
			

/monumenta_VI00290_0001.djvu

			284 


FONTES OLlVENSES 


posiadloS6 roku 12'60 Matonowi nadana, byla jui w rf;ku innej familli a ostatni 
m
i potomek Matona Jcduta z Gont, syn Gunta, jui r. 1328 mieszkal 
w Lipowie w ziemi saskiej pod Dqbrownem. Przypuszczam zatem, ze i to jest 
wtrf;t tegoi o samego autora, od kt6rego i inne interpolacye pochodzfl:, a kt6re 
w rf;kopisie jui istnialy, gdy Dusburg.z niego korzystal. 
Zanim rzecz swf& skoncz
, wspomnf} jeszcze 0 Iiczbach przesadnich, kt6re 
niekt6rych w &xxJrdium raZfI:, jak np. wojsko 6O-tysi
czne, kt6re mialo to- 
warzyszy6 kr6Iowi Otokarowi czeskiemu. Prosci Iudzie owych wiek6w, kt6rzy 
sif} rachunk6w w szkoIe nie uczyli, byli jak dzieci, kt6re bez zastanowienia 
kaidt} mnogos6 liczfl: na tysillce. Ale i w -swiatlejszych kotach takie przesady 
sif} zdarzajq, ie tylko wspomnf} 0 bulli papieza Grzegorza II z dnia 23 stycz- 
nia r. 1223, w kt6rej podaje, ie wedlug relacyi mu przeslanych przez bisku- 
p6w mazowieckiego i kujawskiego Prusacy zniszczyIi 10.000 wsi pogranicznych, 
zabili 20.000 Iudzi i przeszlo 5000 uprowadziIi w niewol
. Cala Polska 6w- 
czesna moze nie. miala tyIe osad, ile Prusacy w pasie nadgranicznym mieIi 
spustoszy
 a liczba zabitych i jenc6w nie stoi w zadnym stosunku do iIosci 
zburzonych wsi. Z liczb przesadnych zatem zadnych wniosk6w ani pro ani 
contra wyprowadza6 nie moina. 


D. Autor Exordium ordinis Cruciferorum. 
Autor Eaxwdium byl zapewne Polakiem; % polskimi stosunkami jest dosy6 
dobrze obeznany; nazwy miejscowe przytacza przewaznie w formie polskiej, D. p. 
Wisla, Thorun, Quezin, 1. j. K widzyn, Pogorania, Pogorani t. j. Pog6rzanie, 
Pomerani (Pomorani) 1. j. Pomorzanie - z form »Pogorzanie i Pomorzanie c 
uslyszanych z ust mazurskich powstaly niemieckie nazwy »Pomesania i POI- 
gesaniac - Litwini, Radin (Radzyn). Mistwuyus-Msciwoj, Kirsburg, u Dus- 
burga Cristburgk. Znana mu byla takie, jak si
 zdaje, vita minor s. Stanislai, 
kt6rq przypomina nast
pujqce zdanie: 


&ordium. 
In illo tempore Cristianorum 
terre. .. ab insultibus Prutenorum mo- 
lestabantur, depopulabantur, et crema- 
bantur et mares occidebantur, muli- 
eres et virgines dehonestabantur et 
in servitutem perpetuam ducebantur 
captive. . 


Vita minor. 


senes et iuvenes gIadio iugulabantur, 
virgines et vidue ac marite violabantur 
et in captivitatem cum ig!lo minia de... 
ducebantur. 


PoniewaZ autor z topografi
 calych Prus dobrze jest obeznany, przypuSci6 
naIezy, ze prawdopodobnie byl dominikanem, kt6ry -w
druj
c po cal'ym kraju 
glosil slowo Boie podbitym Prusakom; a ze roku 1227 Swif;topelk w _Gdansku
		

/monumenta_VI00291_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


285 


klasztor tegoz zakonu zalozyl, bye wi
c moze, ze do tegoz konwentu nalezat 
PoniewaZ z Gdanska do Oliwy wcalc nie daleko, a pomi
dzy s
siednimi klasz- 
torami zwykle bywaj
 przyjacielskie stosunki, \Vi
c latwo zdarzyc si
 moglo, 
ze odpis kroniki krzyzackiej z Gdanska dostal si
 do klasztoru oliwskiego. 


E. Rezultaty. 
Skoro, jak wykazali
my, Exordium jest dzielem odr
bnem od kroniki 
oIiwskiej, do kt6rej je wsuni
to bez naJezytego pol
czenia z catosci
, skoro 
dalej jest zr6diem Dusburga i .Jarocinskiego i zarazem najdawniejszem pomni- 
kiem historografii pruskiej, to nalezy je z wi
z6w dotychczasowych wyswobodzic 
i oddzielnie od kroniki opata Stanislawa wydrukowac, bo tylko w takim razie 
indywidualnosc Exorditun wybitnie wyst
pi a korzystaj
cy z niego juz nie 
b
dzie samem polqczeniem jego z kronik
 oliwsk
 w bl
d wprowadzony, jakoby 
mial do czynienia z utwor em XIV wieku. Dla tego tez umiescimy Exordium 
na pierwszem miejscu. 
PoniewaZ r
kopisy, w kt6rych znajduj
 si
 Exordium, i kronika oliwska, 
przedstawiajfl: dwie redakcye, kt6re si
 niemalo r6zniq od siebie, zatem obo- 
wi
zkiem jest wydawcy zaj
c w obcc nich jasne stanowisko. 
Exordiu11'l, jest dla siebie prac
 samodzieln
, kt6ra jednak po wcieleniu 
do kroniki oliwskiej ulegla zmial10m stylistycznYln porobionym przez ks. opata 
Stanislawa. Zmiany te Inog
 byc bardzo cenne i usprawiedliwi	
			

/monumenta_VI00292_0001.djvu

			286 


FONTES t)LIVENSES 


mogly sluzyc nam tylko za srodek w poprawieniu tekstu, gdzie L. bl
dne po- 
siada lekcye Iub pojedyncze wyrazy opuszcza. 
Poniewaz teksty K. i Dz. niczem waznem si
 nie r6zni
 od tekst6w G. 
i C., jak por6wnanie tychze z drukiem Hirscha i z cytatami Perlbacha 
i Fuchsa wykazalo, s
dzilismy, ze bez ujmy dla rzeczy mozemy ostatnich nie- 
uwzgl
dnic, aby niepotrzebnym balastem nie powi
kszyc dzialu odmianek, albo- 
wiem K. i Dz. w pol
czeniu z L., A. i F. zupelnie wystarczaj
, aby ulozyc 
tekst poprawny Ea;ordiuJl
 i objasnic w
tpli\Ve miejsca kroniki oliwskiej. 
Exordiunt i. kronik
 o]iwsk
 podzielilismy na rozdzialy, kt6re b
dz co 
b
dz ulatwiaj
 cytaty i dla tego sf! potrzebne, choc r
kopisy ich nie znaj
. 


F. Tabulae fundatorum et benefactorum. 


Tabulae znajduj
 si
 we wszystkich rekopisach p6zniejszych a wi
c w B., 
D., G., Dz. i K. w komplecie, w C. i Ba fragmentarycznie. 
Hirsch w swojem wydaniu Tabulae korzystal z B., C. i D., oraz z r
- 
kopisu petersburgskiego (P) i r
kopisu biblioteki Oelrichsa. 
Przy ukladaniu tekstu posilkowalismy si
 r
kopisami Dz. i K., kt6re 
w zupelnosci B., C., D. i G. zast
puj
, daIej uwzgI
dnilismy odmianki z P. 
a gdzie potrzeba byla, takze druk Hirscha. 
Kiedy powstaly Tabulae? Hirsch przypuszcza, ze najwczeSniej r. 1525, 
prawdopodobniej za$ po roku 1545 i to z tego powodu, ze w koncowym 
ust
pie Tabulae znajduj
 si
 slowa: Post muIta ergo mala, post grRvissimas 
hominum caedes , post agrorum depopulationes flebilemque totius terrae deso- 
lationem, kt6re si
 takze pod r. 1464 w Annales Olivenses powtarzaj
, z czego 
wnosi, ze autor Tabulae korzystal z AnnaIes, kt6re dochodz
c do r. 1545 
po tym roku dopiero mogly powstac. W niosek ten jest pozornie sluszny, ale 
nie zgadza si
 z rezultalami, k16re wynikly z badania r
kopis6w. Badanie to 
okazalo, ze okolo r. 1545 powslal zbi6r zr6del oliwskich, na kt6rych czele 
byly Tabulae a na koticu owe roczniki, w tym ksztalcie, w kt6rym je podaje 
K. , to jest bez. dodatk6w odnosz
cych si
 do historyi gdanskiej i krzy- 
zackiej; p6zniej dopiero dodano owe ust
py, kt6re si
 tylko w r
kopisach Dz., 
G. itp. mieszcz
. 
W tych p6iniejszych dodatkach znachodzi si
 takze 0WO zdanie z r. 1464:, 
na podstawie kt6rego Hirsch s
dzi, ze Tabulae najwczesniej r. 1525 powstac 
mogly, albowiem w dalszym ci
gl1 tam mowa 0 :tduces
 pruskich. Skoro zas 
Tabulae, jak to z opisu r
kopis6w wynika, jui islnialy, gdy tych dodatk6w 
jeszcze nie bylo, wi
c z nich czerpac nie mogly; pr
dzej mozna przypuscic, 
ze odwrotny stosunek ma miejsce, ze autor dodatk6w wyj
1 te slowa z Ta- 
bulae , albo ze Tabulae i dodatki czerpaly z wsp6lnego zr6dla , co takze 
byloby mozliwem.
		

/monumenta_VI00293_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


287 


Jezeli zatem owe slowa przez Hirscha przywiedzione tego nie dowodzq, 
co im tenze przypisuje, to upada takze rok 1525, po kt6ryrn Ta.bulae powstac 
mialy. Wolno nam zatem z tresci pisrna wyszukac inn
 dat
. Znajduj
 jq 
W ostatniern zdanill Tabulae: :t Hic serenissimus rex (Casirnirus) cIeri fautor 
et religionis monasterio Olivensi omnes hereditates, libertates et iura, quas 
antea iusto titulo possederat, confirrnavit c , z kt6rego wnosz
, ze wlaSnie za 
panowania Kazimierza Jagiellonczyka po r. 1467 ozdobiono ganki klasztorne 
obrazarni fundator6w i dobrodziej6w, pod kt6ryrni polozono odpowiednie na- 
pisy, z kt6rych prac
 niniejsz
 ulozono. Utwierdza nas w tern przekonaniu 
jeszcze okoIicznosc, ze petersburgski r
kopis rna jeszcze dodatek, kt6rego inne 
r
kopisy nie maj
: »nec non dedit nobis ornatum glaucum, quo utimur diebus 
sabbatis ad missas b. virginis Mariae« . Ten dopisek zdaje mi si
 wskazywac 
na to, ze podar.owanie ornatu nast
pilo juz po ulozeniu Tabulae. Wskazuje na 
to i ten fakt, ze w tymze r
kopisie szereg portret6w zamyka Stefan Batory 
i jego malzonka, kt6rych obrazy jednak byly bez podpisu; gdyby Tabulae 
byly p6zniej pow:5taly, bylaby w nich zapewne wzmianka takie 0 kr6lu Ale- 
ksandrze, kt6ry r. 1505, oraz 0 Zygrnuncie starym, kt6ry r. 1512, zatwierdzil 
przywileje klasztorne. 
Ukladajqc Tabulae korzystano przewaznie z Exordiu1n i z kroniki opata 
Stanislawa 
 miano jednak obok tego i wiersze 0 Swi
topelku, kt6re niew
tpliwie 
pochodzq jeszcze z XIII wieku i niegdys si
 rniescily na tablicach zawieszonych 
w kaplicy, w kt6rej zwloki ksi
cia 
poczywaly. Koncowe wiadomosci. 0 Hu- 
sytach, 0 wojnie prusko-polskiej i 0 Kazirnierzu sq zapewne jui wlasnem 
dzielem autora. 


G. Annales Olivenses. 
(Die mittlere Chronik von Oliva). 
Annales Olivenses obejmujqce lata 1356-1545, kt6re Hirsch i inni 
mniej wlaSciwie nazywajq »die mittlere Chronik von Oliva c , przechowaly si'J 
w tych 'samych r
kopisach , w kt6rych Tabulae, z wyjqtkiem Ba., kt6ry to 
r
kopis jest niekompletny. Jak juz przy opisie r
kopis6w nadmienilismy, Annales 
przedstawiajq dwie redakcye; w K. a wi
c i w C. przechowal si
 ich tekst 
pierwotny, uwzgl
dniajqcy tylko dzieje klasztorne a pozaklasztome 0 tyIe, 
o ile dotykajll albo samego klasztoru albo kwestyi religijnych a przedewszystkiem 
reformacyi, kt6rej przeciwnikiem jest autor. Dla tego tei czytamy na koncu 
i1as
pujqCfl uwag
: Haec de his, quae Olivae aut in vicinia illillS ab anno 
Domini 1170 usque ad annum 1545 actitata de variis notabilibus et scitu 
dignis, quae circa eadem tempora contigere in rebus ecclesiasticisc. 
W nieco p6tniejszym czasie znalazl si
 ktos, kt6remu te roczniki wy- 
dawaly si
 zanadto suchymi i kt6ry je dla tego rozszerzyl dodajqc liczne 
wiadomosci zaczerpni
te g16wnie z zr6del gdanskich a odnoszqce si
 do historyi 
miasta Gdanska, oraz do dziej6w Zakonu i Polski. Zr6dla te, kt6re nas tu
		

/monumenta_VI00294_0001.djvu

			288 


FONTES OLIVENSES 


mniej obchodz
 jako dodatki do pierwotnych rocznik6w nie nalez
ce, wymienia 
Hirsch w swojem wydaniu. W skutek tych dodatk6w zaszly niekt6re malo 
znacz
ce zmiany w tekscie pierwotnym, w kt6rym zazwyczaj zastqpiono »Anno 
n. p. 1389« frazesem »Eodem anno«, jezeli w poprzedzaj
cym dodatku ten sam 
rok juz byl wymieniony. Tekst rozszerzony zawieraj
 r
kopisy G., Dz. itp., 
w kt6rych stosownie do zmian zaszlych takze zakonczenie jest nieco odmienne 
od C. i K., albowiem brzmi: »Haec de his, quae Olivae aut in vicinia illius 
ab anno DOlnini 1170 usque ad annum 1545 actitata, tWin etiam de magis- 
tris generalibus crueifm'orunt, qui tune ooaevi fuere, nee non aliis 
notabilibus et scitu dignis, quae circa eadem tempora contigere«. 
Z tego wszystkiego wynika, ze r
kopisy K. i C. zawieraj
 tekst pier- 
wotniejszy od Dz. i G., ze zatem one powinny bye podstaw
 wydawnictwa. 
Stosownie do tego bralislny za podstaw
 K. i posilkowalismy si
 Dz. 
i wydaniem Hirscha, kt6ry z wszystkich innych r
kopis6w korzystat 
Jezeli inne wydawnictwa Hirscha na zupeln
 pochwal
 zasluguj
, to 
Annales przez niego wydane niebardzo nas zadowaIaj
, aIbowiem w nich 
panuje nie tylko zamieszanie w przypiskach, ale i tekst nie jest naIeiycie 
skolacyonowany. 
Hirsch przypuszcza, ze autorem calych rocznik6w jest czlowiek zyjfl:cy 
kr6tko po roku 1545. Zdanie to jest bl
dne, aIbowiem z caf
 stanowczosci
 
rozr6znic mozna dw6ch autor6w. Jeden z nich iyf w ostatniej cwierci X V wieku , 
drugi okoto srodka X V I wieku. Pierwsz1 mianowicie tem si
 wyr6znia, ze od 
r. 1454 pocz
wszy szczeg6lowo opisuje, co kazdy opat po swojej smierci pozo- 
stawil:, kt6re szczeg61y zapewne wyj
l z ich testament6w Iub z protokot6W po 
ich smierci spisanych. 
Takie wiadomosci znajdujemy pod r. 1454, 1464, i 1488 a rz
dy opata 
Mikotaja Muskendorfa i wszystko, co tenZe dla kIasztoru uczynil, opisuje talc 
obszernie i z takq znajomosciq wewn
trznych stosunk6w klasztoru, oraz swa- 
row osobistych pomi
dzy zakonnikami panujqcych, ze wqtpic 0 tern nie mozna, 
ze autor za czas6w tegoz opata juz byl czlonkiem konwentu oliwskiego; dIa 
tegoi opata jest z wielkiem uwielbieniem, wie jak wygl
da1 i jakiego byl 
usposobienia. 
Z anekdotki, kt6r
 opowiada 0 zyczliwosci tegoz opata dla mlodszych 
zakonnik6w: »Sedeatis penes me; adhuc habebitis abhatem, a quo remote 
sedebitis«, do kt6rej od siebie dodaje: JtQuod eXJ}erimento postea didicerunt«, 
wynika niewqtpliwie, ze autor zyl jeszcze za jego. nast
pcy Mikotaja Ungera 
1488-1493, kt6rego przyjacielem nie by 10 
Unger bowiem jako przeor intrygowal przeciw swemu opatowi i chcial 
go tej godnosci pozbawic za pomoc
 swoich adherent6w; gdy t
 kwesty
 juz 
urz
downie traktowano, znalazl si
 pomi
dzy »mediocres fratres« smialek jakis 
imieniem Jan, kt6ry po lacinie rzeklszy: »Columbam habemus, accipilrem et 
milvum non quaeramus«, przechylit zdanie wszystkich zn6w na stron
 opata
		

/monumenta_VI00295_0001.djvu

			FONTES OLIVENSES 


289 


Mikolaja Muskendorfa. Jezeli zas autor dodaje: »Prior autem dictus - 1. j. 
Unger - et rostro et unguibus lacerabat eundem fratrem in vindictarn senten- 
tiae istiusrnodi prolatae«, to jest to szczeg61 tak prywatnej natury a zarazem 
tak charakterystyczny, ie przypu
cic nalezy, ze to autor 0 sobie m6wi; zaden 
inny nie bylby zapewne 0 tern nawet wspomnial a malo kto rnoze 0 tern 
wiedziat Nie w
tpimy zatem, ze autorenl pierwszcj cz
sci jest wlasnie 6w 
braciszek Jan. Jan przezyl jeszcze opata Cngera i doczekal si
 obioru jego 
nast
pcy Michala Gedaue, 0 czem pod rokiem 1493 wspornina. Co nast
puje: 
»Qui obUt 1498. Circa haec tempora abbates et fratres Olivenses rnuHas et 
rnagnas ab episcopis Vladislaviensibus sibi succedentibus molestias sunt perpessi 
propter decirnas, quas nullo iure exigebant c , jest ju.z tak og61nikowo wyrazone, 
ze trudno przypuscic, aby to pisal autor wspotczesny. Dla tego tei sq,dzimy, 
ze od tych wyraz6w zaczyna si
 praca drugiego autora, kt6ry swq, uw.ag
 juz 
zwraca na zupelnie inne przedmioty anizeli Jan. 
Jan rnial co do dawniejszych czas6w przed sobq, notatki 0 obiorach 
i smierci opat6w, korzystal takie z dokurnent6w i nagrobk6w, oraz z zapisek 
sq,siedniego klasztoru zenskiego w Zarnowcu; jedno z tych zr6del :iarnowieckich 
, 
kt6re si
 odnosi do najscia Husyt6w, ogtosilem z oryginalu w V tomie 
Ionu- 
ment6w str. 910 -- 912. 
Z podobnych zr6del jak Jan, korzystal i drugi autor, Iecz 0 wiele wi
cej 
od niego uwzgl
dnia Gdar'isk rnianowicie od czasu, gdzie reforrnacya w tern 
miescie znaIazla zwolennik6w. 
Dopelniacz rocznik6w oliwskich korzystal przewaznie z zr6del gdanskich 
i krzyiackich, rnial jednak pod r
kq, i relacyq, polskq 0 wojnie wielkiego rnistrza 
Alberta Brandeburskiego z kr6lern Zygrnuntern i 0 jego z Polskq stosunkach, 
kt6rq pod rokiem 1511 umiescil i kt6ra pod wielu wzgl
darni jest bardzo ciekawa. 


H. Epitaphium Dithardi abbatis. 
W koscieIe oliwskim istnieje wedlug Hirscha dzis jeszcze grobowiec Dy- 
. tharda opata, kt6ry, postawiony w X VII wieku, zawiera nagrobek dozony 

 wierszy, przypominajq,cych swoim ukladem tak dalece .wiersze 0 Swi
topelku, 
ze nie moze ulegac wqtpliwosci, ze i one sq utworem XIII wieku. Opr6cz 
tekstu wydrukowanego w Scriptores rerum Prussicarum 1. V. str. 644 miaJ:ern 
pod r
k
 odpis, kt6ry si
 znajduje w K. na str. 149. 
* 
* * 
Zr6dla oliwskie umieszczamy w nast
pujq,cym porzqdku: 
I. Exordium ordinis Cruciferorurn seu Chronica de Prussia. 
II. Chronica Olivensis. Auctore Stanislao abbate. 
I I I . Tabulae fundatorum et benefactorum. 
I V. Epitaphium Dithardi abbatis. 
V. Annales Olivenses. 


Monumenta Pol. Hist. T. VI. 


19
		

/monumenta_VI00296_0001.djvu

			1. 


EXORDIUM ORDINIS CRUCIFERORUM 


SEU 


CHRONICA DE PRUSSIAI 


Exordium ordI- 
nis dominorum 
de Prusia anno 
Domini 1190 3. 


1. De 2 partibus Alemanie a Conr
dus archiepiscopu
 Maguntinensis', 
Conrad us episcopus Herbipolensis 6, V olberus 6 episcopus Pathoviensis 7, Gar- 
dolfus 8 episcopus [Halverstadensis et episcopus] 9 Czicensis 10 b et cum illis 11 
principes nobiles dux 12 Fredericus 15 de Svevia u, dux Henricus de Brunswik 16, 


1) Opat Stanislaw l
cz
c kronik
 prusk
 z swojem dzielem nadal jej napis: Predicti 
[Dz. dodaje Mystwini) primi ducis tempore ordo cruciferorum tale sumpsit exordium. 
L., Dz. i K. ') Anno Domini MoCXC de partibus etc. L.. A. i F. S) L. 
nie ma. f) Moguntinensis. Dz. i K. 6) Erbipolensis. A. i F. ') Volke- 
rus. L. i F.; Volberus. A.; Volborus. Dz. i K. ') Pachomensis. Dz. i K.; 
Pachoniensis. A. 8) Bardolpbus. A. ') Wyrazy te byly juz opuszczone 
w r
kopisie, kt6ry mial opat Stanislaw. 10) Szicensis. Dz. i K.; Ciczensis. A., F. 
11) biis, his. L., A. iF. 1') Nie ma Dz. i K. IS) Fridericus. Dz. i K. 
14) Swenza. Dz. i K.; Swenia. A. 15) Brunsbig:A.; Brunczwig. F. 


'. 


a) Caly ten rozdzial polega na »Narratio de primordiis ordinis Theu!onici 
(P
rlbach: Die Statuten des deutschen Ordens str. 159 -160), sk
d takie wypi- 
sano imiona ksi'lz
t i biskup6w, kt6rzy jednak nie brali udzialu w obl
zeniu Akonu 
z wyj
tkiem ksi
cia szwabskiego Fryderyka, zmarlego tamze dnia 20 Stycznia 
,
 
r. 1191, lecz byli uczestnikami wyprawy krzyiowej w Iatach 1197--1198. b) Byl 
nim Bertold.
		

/monumenta_VI00297_0001.djvu

			EXORDIUM ORDINIS CRUCIFERORUM SEU CHRONiCA DE PRUSSIA 


291 


dux Fredericus 1 de Austria cum aIiis sex a principibus de Alemania s et muItis 
nobilibus comitibus et militibus ac aliis fide1ibus civitalem Accon s, quam 
quondam Christi ani ceperant et possederant 
, sed I) propter paganorum fre- 
quentes insultus perdiderant, vallaverunt et atrociter oppugnaverunt 6 et tandem 
Omnipotentis 7 cooperante manu ceperunt et in possessionem 8 Christianorum (12 Lipca 1191) 
reduxerunt. Eo tempore multi Christiani ibidem 9 visi fuerunt 10 miserabiliter in 
campo sub divo 11 absque victu et omni humana consolacione ac 12 cura infir- 
mari, quod advertentes quidam honesti cives de Luybic et de Brema, miseri- 
cordia moti, fecerunt hospitaIe sub velo navis sue et collegerunt quoscunque (1190) 
infirmos Christianos peregrinos et ipsis de rebus suis necessaria 13 prebuerunt u 
pro possibilitate sua larga manu. Quod cernentes predicti principes et alii nobi- 
Ies, exemplo predictorum civium excitati 15, petiverunt idem hospitale in hono- 
rem 18 beate virginis Marie per dominum apostolicum confirmari, quod factum 
fuit immediate 17 et datus fuit fratribus eiusdem hospitalis 18 per dominum 
papam bordo 19 fratrum hospitalis sancti Iohannis 20 et milicia 21 fratrum militum 1;
t. 
templi; habitus autem album pallium cum nigra cruce 22. 

t i:R
 
2. Primus magister ordinis dictus fuit frater Henricus Walbote c; secundus nf::
r:

. 
Crater Otto u d; tercius frater Hermannus Bart e; quartus frater Hermannus de 


t) Fridericus. K. t) Alemanie. L. i F. ; Almanie princi[pi]bus. A. ') Acca- 
ron, Ackaron. L., A. i F. ') possiderent. A. i F. 6) et. K. ') valIa- 
runt... oppugnarunt. Dz. i K. ') Omnipotente. Dz. i K. 8) Dz. poprawia 
»potestatemc. I) ibidem m. Chr. L., A. i F. 10) sunt. F. 11) dio. Dz. i K. 
It) humane consolacionis cura. L., A. i F. I 18) nie ma A. i F. 14) ministra- 
verunt. L., A. i F. 16) moti et excitati. Dz. 18) honore. L., A. i F. Sf) non 
immerite. Dz.; non immerito. K.; nieczytelnie A. 18) hosp. s. Iacobi. K. 11) habi- 
tus (ordo). A. i F. to) lacobi. Dz. i K. t1) milicie. F. it) cruce nigra. 
L., A. i F. ") cruce nigra. L., A. i F. I') W L. dodal kopista na marginesie 
-de Kerpen c . 


a) Wedlug w!;ipomnianej »De primordiis ord. Theut. narratioc byli mml: 
Henricus dux Brabancie, qui tunc capitaneus erat exercilus, Hermannus palatinus 
comes Saxonie et lanthgravius Thuringie, Cunradus marchio de Landesberch, Theode- 
ricus marchio Missenensis, Albertus marchio Brandenburchensis, Henricus de Chaledin 
mareschalcus imperii. b) Inocenty III. C) Henryk Walpot 1190 -1200. 
d) Otto von Kerpen 1200 -1206. C Herman Bart 1206 -1210 


19*
		

/monumenta_VI00298_0001.djvu

			292 


EXORDIUM ORDINIS CRUCIFERORUM 


Zalcza 1 r. Jstorum magistrorum tempore ordo tam cgregle fructificavit, quod 
ad 2. .. militum numerum S fratres pervenerant. Augmentum tale divina 
gracia maxime per quartum magistrum operante, cui ta.ntam Deus contulit 
graciam, quod apud omnes erat graciosus, maxime apud cesarem Fredericum 4 
illius temporis et apud dominum papam Honorium tercium g, quos 
epe discor- 
dantes sua prudencia ad concordiam reformavit et ob amorem eius idem papa 
ordini multas gracias contulit et libertates; dedit eciam hanc libertatem ordinis 
magistro, quod in digitis suis annulo I) uti potest 6 et predictus imperator con- 
tulit ei usum signi sui in galea, vexillo et clipeo et plures ali
s dignitates. 
3. In illo tempore Christianorum terre, Culmensis videlicet, Lubaviensis, 
Masoviensis et Cuiaviensis ab insultibus Prutenorum molestabantur 7, depopula- 
bantur 8 et cremabantur et mares 9 occidebantur, mulieres et virgines deho- 
Hie eonventus nestabantur et in servitutem- perpetuam ducebantur captive. Circa iden
 10 
de Olyva est 
trucidatus u. te)1
pus ductus fuit conventus Olyvensis an no Domini 11 ]jICC.XXllllo per. 
1224. Prutenos PO'lneranos 12 de OUva in Gdanc.zk 13 et ibi fuit 'J)
artirizatus u. 
4. Quod cum cerneret dux Conradus earundem terrarum dominu::; et 
resistere non valeret insultibus et miseriis huiusmodi, quas vidit 16 pati sub suo 
regimine populum christianum, de consilio suorunl militum voca vit quosdam 
religiosos milites, qui dicebantur milites Christi 17 et tradidit illis 18 castrum 
Dobryn 19 a, ut se opponerent insultibus paganorum. lam enim terre 20 Culmensis 


1) Salcza. A. i F. W tern miejscu urywa si
 tekst F. I) W L. nast
puje po »adc 
liczba »sexacentac, kt6rej nie bylo w pierwotnyrn r
kopisie, gdyz redakcya I i A. jej 
nie rnaj
 a Dusburg inn
 zupelnie podaje; »sexacentac jest zatem wtr
tem albo kopisty 
alba kogos innego. S) ordinem. A. ') Fridericum. Dz. i K. 6) annulis. 
L. i A. ') potest uti. L. i A. ') demolestabantur. A. 8) deprehabantur. A. 
I) matres. Dz. i K. 10) id. Dz. i K. 11) nie rnaj
 Dz. i K. Ii) Pome- 
zanos. L. i A. Ob. str. 284. 1') Gdantzk. Oz. i K.; Gdanck. A. 1') »ab eisdemc dodaj
 
L. i A., nie maj
 Dz. i K. 16) trucidatus est. L. 18j quos videret. Oz. i K. 
17) Nie maj
 Oz. i K. 18) ipsis. Dz. 11) Dobin K. to) terra. Dz., 
K. i A. 


a) Herman de Salza 1210 -1239. b) Fryderyk byl cesarzem 1215 -1250 
a Honoryusz III papiezem 1216 --1227. C) Dokument wystawiony dla rycerzy 
Chrystusowych przez ksi
cia Konrada nosi dat
 dnia 4 Lipca r. 1228. Trese jego 
jednak nie sprzeciwia si
 powyzszemu podaniu autora, bo ksi
z
 podaje do wiado- 
mosci, quod . . . contuli . . . castrum Dobrin . . . absolvi . . . m6wi zatem 0 rzeczach
		

/monumenta_VI00299_0001.djvu

			SEU CHRONICA DE PRUSSIA 


293 


et Lubaviensis erant omnino desolate; sed isti fratres nihil perfecerunt 1 nec 
resistere Prutenorum insaniis potuerunt et idcirco dictus 2 princeps, habito 8 
saniori consilio cum domino Christiano' ordinis Cisterciensis 6, primo Culmensi 
episcopo et aliis 6 episcopis et nobilibus in ducatu suo et 7 audita fama fra- 
trum de domo Theutonica, misit nuncios ad fratrem Hermannum de Zalcza Hie fratres 
domo Theo 
eorundem 9 fratrum magistrum, suppliciter pet ens , ut de ordine suo aliquos r
ca
8i: 
fratres ad terras suas dirigeret ad dictorum Prutenorum seviciam refrenandam, 
pro mittens se firm iter 10 benefacturum 11 ordini et fratribus, quos decerneret 12 
ad se dirigendos. Habita ergo deliberacione et maturo consilio, missus fuit 
frater 15 Conradus de Landisberg If. cum alio fratre versus Cuiaviam ad pre- 
dictum ducem, qui statim de consilio militum suorum et episcoporum et pleno 
consensu ducisse et filiorum suorum 16 Boleslai, Cazimiri 16 et Semoviti 17 
concessit a eis et ordini eorum anno Domini Mo CCXXVI terram Culmensem et 1226. 
Lubaviensem 18 iure hereditario perpetuo libere possidendam, ut se 19 murum 
opponerent pro defensione christianitatis contra paganos memoratos. 
5. Predictus ergo frater Conradus auxilio ducis in litore Wisle so ex 11 
opposito, ubi nunc civitas Thorun 22 sita est, in quodam monte presidium fecit, 
quod appellatur 2S Vogilsank b u, de quo 26 exercere cepit 26 inimicicias contra 


1) profecerunt. L. I) iam dictus. A. ') Nie maj, Dz. i K. ') A. dodaje 

de Olivac. 6) K. dodaje »professo Olivensic. ') Nie ma A. ') Ma 
tylko L.; »etc zatem bylo juz opuszczone w r
kopisie, ktory mial X. 
pat Stanislaw. 
8) Tempore hulUs ducis domini ac fratres domus Theotonicorum venerunt in Pru- 
siam. L. e) Saltcza eorum. A. 10) firm iter se. L. i A. 11) benefactorem. 
Dz. i K. 11) cemeret. A. 11) Nie ma A. 1') Landsberg. Dz. i K.; 
Landesbergk. A. 16) scilicet. Dz. i K. 18) Casmiri. Dz., Casimiri. K. 
17) Semonici. Dz. i K. 18) Lybaviensem. L. Ie) sibi. Dz. i K. 10) Histule. A. 
11) L. nie ma. II) Thorn. Dz. 
 K. tak zawsze. II) appellavit. L. i A. 14) Vogel- 
sang. Dz., K. i A. i tak potem-. 16) et de hoc. L. i A. 18) cepit exercere. A. 


me obecnie, lecz przedtem juz dokonanych. Ob. Philippi: Preusisches Urkunden- 
buch nr. 67. 


a) Dokumentu 0 tej donacyi me ma; przywiIej zas cesarza Fryderyka 
z r. 1226, kt6rego podstaw
 wlasnie jest owa donacya, nie jest zupelnie wolnym 
od zarzut6w. b) Na przeciwko Torunia na lewym brzegu Wisly lez
 do dzis 
dnia ruiny jakiegos zamku, kt6ry si
 Dybowo nazywal. Dybowo zatem i Vogelsang 
bylyby jedno i to sarno.
		

/monumenta_VI00300_0001.djvu

			294 


EXORDIUM ORDINIS CRUClFERORUM 


Prutenos. Postquam autem 1 predicto magistro fratri Hermanno de Zalcza I 
factum innotuit, misit eis fratrem Hermannum dictum Balke Scum aliis quinque 
fratribus et armigeris pluribus. Qui cum pariter convenissent in V ogilsank " 
de consilio predicti ducis et militum eius castrum Nessoviam a construxerunt 
et ab hoc castro fere 7 per quinque annos bell a cum Prutenis quasi cotidie 
commiserunt. 
1231. 6. Postea anno Domini MO CCXXXI cum predicto duce Conrado et aliis 
fidelibus peregrinis frater Hermannus Balke provincialis magister et sui fratres 
transierunt \Vislam ad partem Culmensem et iuxta ripam WisIe 8 super unam 
frondosam quercum edificaverunt 9 propugnacula et circumfoderunt earn, eandem 
municionem Thorun 10 appellantes et oppidum eiusdem nominis ibidem fecerunt; 
Castrum T
o- sed postea in brevi 11 ab eo loco castrum cum oppido 12 ad locum, ubi nunc 
run cum oppldo 
e
usdem no.mi- stat Thorun transtulerunt 
ma constrwtur, , . 
". Eodem tempore Pruteni construxerunt castrum quoddam Rogov 18 b 
nomine iuxta Wislam U ultra Thorun 16 et aliud 16 inferius Thorun 17, ubi nunc 
est Antiquum Culmen 18. Tercium castrum habuit quidam nobilis Prutenus 19, 
sed Christianis multum infestus, Pipinus nomine, in quodam lacu, qui hodierna 
die 20 dicitur Iacus Pipini c; de hiis castris multa mala quasi cotidie pacie- 
bantur Christiani. 
8. Contigit 21 autem quadam vice cooperante Deo, quod cruciferi cum 
Prutenis de primo castro convenerunt ad pugnam 22 et omnes occiderunt, 
excepto capitaneo, qui pro redimenda vita castrum tradidit et cruciferis adhesit 
et in brevi, ipso duce, castrum inferius per cruciferos fuit captum et insuper 


(1280) 


Castrum 
Nessow 
 con- 
struitur e. 


1) Nie ma A. ') Saltcza. A. 8) Balcke. Dz. i K. zawsze. ') Ob. str. 293. 
6) Nessaw. L. I) K. nie ma tego napisu. ') se. A. I) Histule. A. 
e) aedificarunt. K. 10) Thorunii. A. tak zawsze. 11) A. nie ma »in brevic. 
11) opido. L. II) Roggow. Dz. i K.; Rogon, L. i A.; bylo zatern pierwotnie 
»Rogou c . H) Histularn. A. 16) Thorn. A. II) apud. Dz. i K. 17) Thorn. A. 
(8) Culrnense. Dz. i K.; czy rnoze w pierwotnyrn r
kopisie bylo »antiquurn cash"Urn 
Culrnensec? Ie) Na tym wyrazie urywa si
 tekst K. 10) Nie ma A. 11) Con- 
tingit. A. ") pungnarn. L. 


a) Nieszawa na lewym brzegu Wisly pomzeJ Podg6rza i Dybowa. Konrad 
nadal Zakonowi castrum, quod dicitur Nissoue, cum hiis quatuor villis Ozcholino 
Nissoue, Nissoueca, Occola f. 1230. Pr, Urkb. nr. 76. b) Dzis Rogowo. 
C) Dzis Pigrza mi
dzy Toruniem a Unislawiem.
		

/monumenta_VI00301_0001.djvu

			SEU CHRONICA DE PRUSSIA 


295 


Pipinum sororium suum cruciferis 1 tradidit, quem deleto 2 castro suo II Pipinus mise- 
rabiliter inter- 
taliter" peremerunt: ventrem namque 6 ipsius circa umbilicum aperire 6 fece- imitur. 
runt et umbilicum 7 arbori affIxerunt et per circuitum arboris currere eum 8 
preceperunt, quousque penitus evisceratus fuit el sic, qui multos Christianos 
impie necaverat, crudeliter fuit et miserabiliter interemptus. Iste 9 Pipinus 
reliquit filium unum 10 post se, qui dictus fuit Matha, sed factus Christianus, 
appellatus fuit Hermannus. Hic om nino devotus et bonus, fuit constans in fide; 
qui reliquit post se fideles 11 filios et filias, nepotes et neptas 12 et prone- 
poles et proneptas 15, qui hodierna die veri sunt Dei amatores et christiane 
fidei professores. 
9. Postea venerunt multi nobiles zelo fidei ducti versus Prusiam U et 
adunati cum fratribus construxerunt Culmen 16 castrum et civitatem anno Castrum Cul- 
men constru. 
Domini Mo CCXXXII. Hoc facto descenderunt fratres pariter cum P ere gr inis et itur. 
1282. 
construxerunt in quodam loco, q ui dicitur Quezin 16, castrum, q uod a pp ellave- Marien
erder 
constrUitur 11. 
runt 18 Insulam sancte Marie a, anno Domini MO CCXXXIII. Postea venit versus 1288. 
Pruziam peregrinando nobilis homo burcgravius 19 de Maydenburc 20 dictus 21 »cum 
parva manu c , cum comitatu non pauco 22 militum et armigerorum et mansit in 
Culmen 2S per unum annum. Hic transtulit Insulam beate Marie a loco primo 1283. 
ad U locum, in quo nunc est sita. 
10. Adhuc dicto burcgravio 26 manente in Culmen S6 venerunt omnes 
fere 17 principes Polonie, videlicet Mazovie, Cuiavie, Cracovie et 28 Vratislavie 
et Svantopolcus dux Pomeranie una IS cum fratre, cum multa milicia versus 
Culmensem terram ad Insulam sancte Marie b et eam melius firmaverunt et 


1) Nie ma A. ') deIato. Dz. I) Nie ma. Dz. 6) totaliter. A. ') Nie majl! 
L. i A. I) aperiri. L. ') et !1mbilicum nie ma L. II) ewn agitare. L. i A.; 
currere vi. Dz. i wszystkie inne teksty; vi zdaje si
 powstalo z niewyrainego »euc. 
e) I1Ie. Dz. 10) unum filium. L. i A. 11) Nie ma. Dz. 11) neptes. Dz., 
nepotas. A. 111) proneptes. Dz., pronepotas. A. 16) Prussiam. Dz. i A. i tak 
zawsze. 11) CuImense. A. II) Quezyn. A.; Quetzyn. Dz. 17) Napisu 
tego nie ma L. 18) appellarunt. A. It) burcgrabius. L. '0) Meydenborg. A., 
Magdeburg. Dz. 11) Nie ma L. ") parvo. Dz. II) Culmine. L. 16) in. A. 
Iii) burggravio. A.; burgravius. Dz. II) Culmine. L. 17) omnes ferme. Dz.; 
fere omnes. L. i A. II) Nie ma Dz. ") Nie maj2! L. i A. 


a) Dzis Kwidzyn po niem. Marienwerder. b) Dokument Henryka ksi
cia 
szlqskiego i krakowskiego ma wprawdzie »actum prope Quedinam in stationibus
		

/monumenta_VI00302_0001.djvu

			296 


EXORDIUM ORDINIS CRUCIFERORUM 


facta hyeme 1 totus peregrinorum exercitus can1 fratribus intraverunt territo- 
rium, quod Resin 2 dicitur et vasta verunt illud totum II et quoscunque pote- 
rant, occiderunt; tunc occurrerunt' illis 6 Prutenorum maxima multitudo ad 
bellandum 6 expedita et invocato Dei auxilio Christiani congressi fuerunt cun1 
(1234 w jesieni) eis a et tunc dux Svantopolcus cum suis preclusit eis opportunitatem 7 fugiendi 
et occisa ibi fuerunt 8 V miIlia Prutenorum cum ingenli gaudio Christianorum 
et sine omni lesione Christianorum. 
Qlstrum Ra- 11. Hiis ergo cum laude Dei sic patratis 9, Crater Hermannus predictus cum 
dim 11 constru- 
itur (1234). auxilio peregrinorum an no Domini MCCXXXIIII edificaverunt Radim 10 castrum. 
Eodem te1npore 1111° Nonas 1anuarii a Prutenis 1Varmiensibus Olyva 
Oliva combusta corttbusta fuit et V1 l2 conversi et XXX1Vor SC1'"vi igne et gladio '1niserab-i- 
est 1.. 
(2 Stycznia) liter '11lartirizati sunt 18. Tunc eciam contigit 16 in 16 eodem tempore, quod 
(okolo 1286) nobilis marchio Misnensis Heynricus 17 nomine venit in Prusiam et adduxit 18 
secum Dos 19 no biles cum multis aliis armigeris et apparatu multo 20. Iste nobi- 
Jis dominus totam terram Pomeranie 21 b vastavit, omnia Prutenorum fortali- 
cia 12, que mul
a erant, incineravit et omnes Prutenos, quos in ipsis reperit 211, 
gladiis U strangulavit et hoc tam diu et tociens 16 factum fuit 26, quod residui 
Pomerani 27 b colla sua iugo fidei submiserunt et erroribus posttergatis 28 


1) yeme. L. ,) Reszen. Dz.; Ressyn. A. I) Zamiast iIIud totum ma Dz. 
id territorium. 
) oeeurrit. Dz. Ii) eis. L. i A. 0) bellum. A. 
') oport. L.' 8) oeeisi sunt ibidem. A.; oecisa fuerunt ibidem. L. t) peractis. A. 
10) Radinum. L. i A. 11) Raddinum. L. 1') VII. L. i A.; VI zas ma Dz. 
i tabula fundatorum. 18) fuerunt. L. I") Hie Oliva eombusta fuit. L. 
iii) contingit. A. II) Nie ma Dz. 17) Mnisnensis Hermann us. Dz.; Henri- 
eUs. A. 111) duxit. A. It) duos. Dz. '0) magno. A. 11) Pomezanie. L. 
") fortalia. Dz. ") repperit. L.; cepit. A. Ii) gladio. A. 16) toties. Dz. 
") est. A. 17) Pomezani. L.; Pomezanii. A. 18) postergatis. L. i A.; postrogatis, Dz. 


anno . . . 1235c, ale w tekscie samym m6wi ksi
z
 »cum in Prusiam ad expedi- 
tionem euntes f u i sse m U 8 prope de Quedina constituti c, st
d wynika, ze sprawa 
byla omawiana pod K widzynem, ale urz
downie spisana dopiero roku 1235, przy- 
czem jednak zatrzymano miejsce pierwotnej umowy, choc rok p
ozono inny. Doku- 
ment ten zatem nie swiadczy przedw opowiadaniu autora. 
.. 


.) Nad rzek, DzierzgoD po niem. Sirgune. 
pruskie a wi
c Pomezania, Pomezani. 


b) To jest tutaj Pomorze
		

/monumenta_VI00303_0001.djvu

			SEU CHRONICA DE PRUSSIA 


297 


summam veritatem, que Christus est, cognoverunt. Predictus eciam 1 marchio duas 
naves edificavit in auxilium cruciferis, quas eis cum parte militum suorum 
reIiquit et cOlnpleta peregrinacione sua ad propria remeavit. 
12. Predictus vero magister, onustatis navibus et necf\ssariis omnibus 2 pro 
novi castri edificacione sumptis, cum peregrinis, quos marchio reliquerat, et 
aliis fidelibus descendit versus Pogoraniam II et Elbingum i -cast rum edific:lvit Castrum Elbin- 
gen ( constru- 
anao Domini 1\1 0 CCXXXVII, quod postea per paganos fuit expugnatmn I) et itur (1237). 
iterato in loco, ubi nunc situm est, cum civitate fuit per Christianos repara- 
turn. Ab hoc castro cruciferi cum peregrinis Pogoranos impugnaverunt 6 virilitcr 
et fi'equenter. Contigit 7 autem una vice, quod Pogo rani cum magna 8 exercitus 
multitudine vastavcrunt 9 Christian os , magister autem cum paucis fiduciam 
habens in Deo, fuit eos insecutus et cum iam cum eis congredi vellet 10, Po- 
gorani terga verterunt fugiendo et ex omnibus hiis 11 unus solus detentus fuit, 
qui cum videret exercitum domil1orum esse parcum, quesivit 12, ubi plures 
essent et cum didicisset plures non fuisse, miratus 18 valde dixit: Et U nos 
vidimus totum campum plenum armatis viris arn1a similia armis vestris ha- 
bentibus et idcirco perterriti fugimus. Similiter omnes Pogorani, qui evaserant 16, 
loquebantur et proptm' hoc miraculum et propter manum 17 Dei vaIidam, quam 
contra 18 se fuerant experti in muItis bellis, curvaverunt 19 cervices suas et 
capita sua fidei catholice submiserunt. 
13. Postea alie gentes videlicet 20 Warmi 
u, Natangi 22, Barti cruciferos 
et coniunctos eis Christianos infestaverunt. Idcirco predictus lnagister misit aIi- 
q UOS fratres CUln arlificibus et currificibus 2S P luribus descenderc U navi g io in Castrum Balga 
construitur. 
recenti mari et experiri convenientem pro faciendo 26 castro locum versus pre- 
dictos paganos. Postquam autem venissent ad Iitus Warmiensis terre, viderunt 
castrum unum Prutenorum situm, ubi nunc est Balga et ibi appIicuerunt et 
Iicet pauci essent, tamen cum indiscreCione, non sa no 26 potiti consilio 27, 


Viso miracul0 
Pogorani do- 
minis tcrre se 
subiugave- 
runt u. 


(1238) 


1) aufem. Dz. I) omnibus necessariis. L. i A. II) Pogozaniam, Pogozani itp. L. 
i A. tak zawsze. ') Elbing. Dz. ') expungnatum. L. I) impungnaverunt. L. 
7) contingit. A. 8) magistri. Dz. e) vastarunt. A. 10) nosset. A. 
11) his omnibus. A. 11) qui sunt. A. 11) minatus. A. 1') Nie maj
 
L. i A. 11) submiserunt. L. II) Nie ma A. 17) misericordiam. Dz. 
(8) erga. L. Ie) servaverunt. Dz. 10) scilicet. A. 11) Warmienses. Dz. 
II) Natamgi. Dz. III) crucificibus. A_; terrificibus. Dz. I.) descendentibus. A. 
16) edificando, A. II) vano. Dz. 
17) concilio. L.
		

/monumenta_VI00304_0001.djvu

			298 


EXORDIUM ORDINIS CRUCIFERORUM 


spoliare et cremare terram presumpserunt. Postquam autem incole terre eos tam 
paucos esse perceperunt, cucurrerunt 1 ad arma sua et irruentes in eos, 
omnes occiderunt, exceptis hiis, qui remanserant S circa naves; qui statim 
visa ruina suorum 3 fugerunt et magistro malum nuncium retulerunt. Quo 
audito, magister et omnes fratres suorum casum lamentabiliter defieverunt et 
congregato exercitu magno, navigando descenderunt per mare recens et appli- 
cuerunt prope Balgam et festinanter exeuntes castrum vallaverunt el viriliter 
impugnaverunt '. Castellanus vero eiusdem castri vi dens virtu tern Christianorum 
et desperans se resist ere posse, coniunxit se clam Christianis et cooperatus est I) 
eic:; in inpugnando 6 castrum 7 ita, quod ex hoc captum fuit. Tunc in vindictam 
sanguinis 8 Christianorum, quem 9 prius effuderant, omnes gIadiis 10 percussi 
miserabiliter perierunt. Idem castrum retinuerunt cruciferi et multas victorias 
contra eiusdem terre incolas futuro tempore obtinuerunt. Hoc autem factum 
1289. fuit anno Domini MOCCo XXXIX. 
14. Postea capitaneus terre Warmiensis Piops nomine congregata omni 
multitudine, quam habere poterat, obsedit castrum et volebat esse primus in 
pugnando 11 et fuit primus in corruendo 12; nam statim in primo insultu sagitta 
traiectus fuit. Quo facto totus exercitus movit castra 15 et recessit. Postea 
W Mu1ti .inco)e multi incole terre Warmiensis considerantes manum Dei validam, conversi sunt 
armlenses 
co:defule
t ad fidem et dimissis erroribus U et hereditatibus suis, Christianis adheserunt. 
De quorum conversione et adhesione multum gavisi fuerunt Christiani. 
t sta- 
tim in fine pontis positi trans paludem fratres edificaverunt molendinum et 
firmaverunt Hlud U et duos fratres 16 cum armigeris ad custodiendum molendi- 
num ibi posuerunt, quod tamen in brevi postea captum fuit et conbustum 
a Prutenis et fratres cum armigeris occisi fuerunt miserabiliter ab eisdem. · 
15. 1110 in 17 tempore erat in Warmia una generacio valde potens, que 
dicebatur Bogetini, qui 18 simul congregati edificaverunt castrum forte in 0ampo, 
qui dicitur PortegaI et aliud propugnaculum edificaverunt 19 Scharndo 20; de 
istis duabus municionibus multum fatigati fuerunt S1 fratres sic, quod vix 


I) concurrerunt. Dz. I) manseranl A.; remanserunt. Dz. 
') impugnarnnt. Dz.; impungnaverunt. L. Ii) Nie ma Dz. 
') castro. Dz. 8) sangwis. A. e) quam. A. 10) gladio. A. 
II) trucidando. Dz.; interuendo. A, 11) castrum. Dz. 
16) id. Dz. 11) fratres duos. L. 17) Nie majl! L. i A. 
I') edificavit. L. i A. 10) Schrando. Dz. II) fuerant. A. 


I) Nie ma L, 
I) imperugnando. A. 
11) pungnando. L. 
1') lerconibus. A. 
II) et isti. L. i A. 


...
		

/monumenta_VI00305_0001.djvu

			SEU CHRONICA DE PRUSSIA 


299 


poterant egredi ante 1 valvam castri I Balge et hoc tam diu duravit, quod fratres 
decreverunt postponere Balgam et inde II recedere et cum hoc' facere una- 
nimiter I) decrevissent, venit eis insperate 6, tamquam a Deo missus consolator 
et redemptor, nobilis dux Otto de Brunswig 7, quasi cum tota curia sua, cum Dux Otto' 
de Brunswygl 
canibus venaticis 10 et avibus et venatoribus ac magno exercitu, qui secrete in P


ead(f
 
castro Balga 11 mansit cum suis et prudenti consilio unum de nobilioribus Pru- 
tenis Pomande nomine multis corrupit muneribus, qui adhuc erat 12 in fide 
neofitus 15, qui simulans se apostatasse U a fide, venit ad suos terrigenas cons\::- 
lens, quod pociores 16 de Warmia, de Natangia, de Bartensi terra congrega- 
rentur et insuper omnes, qui valerent ad bella et. simuI omnes vallarent Balgam, 
assecurans eos de castri certa 16 capcione. Quod factum fuit et cum ante 
castrum extendi8sent tentoria sua, dux Olto cum suis et cum fratribus, aperta 
valva irruerunt in hostes viriliter et omnes prostraverunt et glorian1 Deo, 
qui 17 in manus ipsormn tradidit impios, decantaverunt. Habito hoc bello dux 
Otto circumvallavit predictas municiones et expugnavit 18 eas et omnes, quos in 
, 
ipsis reperit, rebus et vita privavit. 
16. Perseveravit aut em predictus dux in Balga per anni circulum et in 
tantum 19 cotidianis bellis incolas terrarum predict arum debilitavit, quod quo 
divertere 20 possent, ut saIvarentur, consilio 21 invenire nullo 22 potuerunt. 
. Anno ergo finito, dux devotus, din1issis armis et expensis muItis cun1 2S canibus (1241) 
venaticis U et retibus ad feras capiendas et duobus venatorIbus, fratribus in 
Balga existentibus valedicens, OInnibus CUln suis ad propria remeavit. 
17. Postquam aut em abiisset 26 predictus dux, Warmienses 26, Natan- 
genses 27 et Bartenses 28 iam adeo erant diminuti et prostrati, quod nulla 
=




S
t 
racione amplius resistere poterant et ideo positis pignoribus natorum 29 suo
'um 




:r
 


1) ad. Dz. 3) Nie ma A. I) iterum. Dz. t) Nie ma Dz. 6) una- 
nimiter facere. Dz.; ale B. ma szyk wyraz6w jak w tekscie. I) insperatus. A. 
') Brunswik. L. 8) Nobilis Otto dux. Dz,; ale B. ma jak L. e) Brunswyck. L. 
10) venaticiis. A. 11) Balge. A. 11) erat adhuc. L. i A. 18) Tu si
 urywa 
tekst A. H) apostotasse. L. 16) proceres. Dz. Ilj tertia. Dz. 17) quod. Dz. 
18) expungnavit. L. 19) Zamiast »in tantumc ma Dz. »multumc. co jest 
mylnem rozwi
zaniem skr6conego »in tantumc. 20) duriter. Dz. U) nullo. L. 

I) consilio. L. j Dz. nie ma. IS) et. L. It) venaticiis, L. 15) abisset. L. 
28) Warmiensis. L. 17) Nalagenscs. L. 18) Bartagenses. L. ") no- 
torum. Dz.
		

/monumenta_VI00306_0001.djvu

			300 


EXORDIUM ORDINIS CRUCIFERORUM 


ad maiorern certificacionem, signaculum et lavachrum fidei, videlicet sacrum 1 
baptism urn 2 susceperunt et ammodo Deo et fratribus se servituros II promise- 
runt. Ad maiorem autem cautelam fratres in predictarum gencium terris edifi- 
Pluracastra t I t . N . C b . B . 
construuntur. caverun p ura cas ra, utpote In atangla ruyce urc 4 a, In terra art ens I 
Wysilburc I) b et Resile c et Bartensteyn d, in Warmia Brunysberg 7 e et Heyls- 
berg r et alia plura et locaverunt in eis viros bellatores, qui ea tenerent et 
custodirent et ex ilIa 8 hora ceperunt multiplicari incolentes terram Prusie 
Christiani, qui venerunt de partibus diversis Alernanie 9 et edificaverunt villas 
et civitates et ubi prius exercebantur ritus paganorum, ibi ad laud em Dei 
ceperunt sonare »Gloriam in excelsis Deo c 10 organa Christianorum. 
18. Eodem in 11 tempore magister ordinis fratrum militum Christi in Li- 
Fratres t4 de vonia, frater V olquinus 12 misit ad fratrem Hermannum de Zalcza magistrum 18 
Lyvonia et t
 
d

u


i

 ordinis de domo Theutonica petens instanrer, ut procuraret et peteret licenciam 
esse elegerunt. sibi et fratribus suis intrandi ordinem suum ita, quod amborum esset ordo 
unus et regula una et uni subessent magistro, quod ad peticionem predicti 
(1287) fratris Hermanni papa permisit et unum, ut predictum est, ordinem amborum 
esse confirmavit. 
(1236) 19. In 16 eodem tempore frater Volquinus fuit cum La fratribus et multis 
peregrinis per Litwynos interfectus 17, in locum cuius missus fuit in Livoniam 
(1287) pro magistro frater Hermannus Balke, qui fuerat 18 provincialis magister in 
Prusia, loco cuius in Prusia factus fuit provinciaJis magister frater 19 Poppo, 
qui VII annis rexit hoc 20 officium competenter et postea factus fuit generalis 21 
(1258) magister ordinis universi g. 


t) sacrnm videlicet. L. ,) baptisma. L. 8) servitores. Dz. t) Cruytzberg. Dz. 
6) Wisselborg. Dz. I) Resin. L. i Dz. 7) Brunsberg. Dz. 8) Zamiast »ex 
ilIac ma Dz. »primac, co powstalo z mylnego odczytania skr6cenia ia = ilIa, bior
c 
je za Ia = prima. e) Almaniae. Dz. tak zawsze. 10) Gloria in exceIsis. L. 
11) In eodem. L. 1') Wolckwinus. Dz. tak zawsze, 18) Nie ma L. It) Hic 
fratres. L. 16) et fratres. L. 18) Nie ma Dz. 17) missus. Dz. 18) fuit. L. 
Ie) Nie ma Dz. '0) hoc rexit. L. 11) conventualis. Dz. 


a) Kreuzburg na pcJudnie od Kr6lewca. b) Miejscowosc dzis nieznana. 
C) Dzis Reszel na Warmii. d) Po polsku Bartoszyce albo Barsztyn. e) Po 
polsku Braniewo albo Brunsberk. t) Po pol sku Licbark. g) Popo 
byl mistrzem kraju pruskiego w latach 1241 i 1244 -1247 lub 1248; wielkim 
mistrzem zas Zakonu zostal r. 1253. 


..
		

/monumenta_VI00307_0001.djvu

			SEU CHRONICA DE PRUSSIA 


301 


20. Hiis peractis, ut prescriptum 1 est, Deus, cuius providencia in SUI 
disposicione non fallitur, ad punicionem malorum et ad maiorem illuminacio- 
nem et purgacionem bonorum gravissimam disco]'diam inter ducem Suantopolcum Hie facta est 
discordia inter 
de Pomerania el fratres de Prusia oriri permisit, P ro p ter mlOd idem dux duc l emSW t 
to- 
'1 
 po cum e lra- 
castra sua in Iitore W ysle sita firmavit et descendentes II navigio homines tres' de Prusia. 
fratrum frequenter impedivit et' hoc tempore creacionis domini Innocentii 
pape IIIIti factum fnil sub anno DO'lnini Mo OOXLlllo a, qui misit ad partes (1241 24, Styez.) 
Prusie dominum GuilheImum 6 MutinenSenl episcopum b, qui postea factus papa 
dictus fuit Alexander HIlus. Hic divisit terram Prusie 6 in quatuor episcopatus c. (124829 Lipca) 
Tam gravIs erat adversus fratres de Prusia predicti ducis cordis adversitas, 
quod nee predicti domini -legati auctoritas et ammonicio 7 potuit ipsam 8 miti- 
gare. Quod cernentes Pruteni novelli in fide, omnes pene 9 duci adheserunt et 
simuI cum eo adunati inferiorem partem terre 10 Prusie devastaverunt et omnes 
municiones ceperunt et destruxerunt, excepto Elbingo et BaIga et similiter 
superiores partes Prusie videlicet Porneraniam 11 et Culmensem terram spoliis et 
incendiis vaslaverunt et omnes Inuniciones destruxerunt excepto Thorun, Cul- 
men 12 et Radino. 
21. Hiis malis 13 fratres resistere non poterant ilIa vice, sed unus frater 
. dictus Theodricus u de Bernheym assumptis ad se aliis quatuor fratribus et 
viginti tribus armigeris in vigilia 15 beate Barbare virginis 16 castrum 17 ducis (8 Grudnia 124,2) 


1) scriptum. Dz. ') dominos. L. I) descendens. Dz. ') Nie ma Dz. 
Ii) Wilhelmnm. Dz. I) Nie ma Dz. 'I) admonitio. Dz. 8) ipsum. Dz.; ipsam 
potuit. L. e) pene omnes. L. 10) Nie ma Dz. 11) Pomezaniam. L. 1') Cul- 
mine. 1. 13) multi. Dz. It) Theodoricus. Dz. 16) feria. Dz. 
II) martil'is. L. 17) Nie ma L. 


a) Rok 1243 nie odnosi si
 do elekcyi Inocentego IV, lecz do podziaru Prus 
na biskupstwa. S
dz
 zatem, ze data ta nie nalezy do pierwotnego tekstu, lecz 
ze j
 na marginesie dodano na oznaczenie blizsze zdania: Hic divisit terram Prusie 
in quatuor episcopatus. Data ta jednak by
a JUz w tekscie, gdy Dusburg z niego 
korzystal. b) \Vilhelm, biskup mutineilski, by
 legatem w Prusiech w la- 
tach 1239 -1242; umarl r. 1251; Aleksander IV zas zosta} papiezem r. 1254. 
C) Ob. Pro Urkb. nr. 142 i 143. \Vilhelm wystawi
 sw6j dokument opisuj
cy gra- 
nice dyecezyi pruskich w Anagni.
		

/monumenta_VI00308_0001.djvu

			302 


EXORDIUM ORDINIS CRUClFERORUM 


Suantopolci dictum Sertowicz 1 a nocturno tempore cepit S et muItos in eodem 
castro occidit et captivavit ibidem - L nobiles mulieres exceptis parvulis et inter 
alia spolia et res invenerunt thezaurum incomparabilem, caput videlicet beate 
B

:: 




 Barbare virginis, quod cum sollemnitate magna et gaudio in Culmen detulerunt, 
reperitur. ubi hodierna die manet et multa signa meritis beate virginis ibidem facta et 
adhuc cotidie fieri dinoscuntur. Hoc castrum dux Svantopolcus, licet auxilio 
Prutenorum muItum instaret impugnando II, tamen non' potuit expugnare, sed 
cum exercitu suo terram Culmensem vastavit non sine gravi ruina suorum. 
'- 
22. Postea venit fratribus I) in auxilium 6 dux Cuiavie b et dux Kalisiensis, 
(1243) qui pariter. cum fratribus vallaverunt castrum 7 Nakil, quod eis traditum fuit 
salvis rebus et vita illorum, qui castrum tenuerunt et postea per totam Pome- 
(1243) raniam discurrentes hostiliter omnia vastaverunt. Hiis ita peractis facte fuerunt 8 
treuge inter predictum ducem et fratres de Prusia, mediante domino legato 
predicto C ita, quod idem dux filium suum Mistwuyum 9 dedit obsidem fratribus 
et quod deinceps deberet inter eos 10 firma concordia permanere, sed forte 
mutatis condicionibus concordia post unum 11 annum in discordiam fuit permutata. 
Hie D Sudovien- 
S e es 1 1 « terram 23. [ Quod videntes ] 12 d Pruteni inferiorum P arcium et eciam Sudovienses 16 
u mensem 
v

nt cum exercitu magno terram Culmensem J 6 totam vastaverunt et postea circa 


1) Sertowicz castrum. L. I) cepit tempore. L. I) impungnando. L. 
) non 
tamen. L. 6) cum fratrihus. Dz. I) in auxilium nie ma Dz. 7) castrum el Dz. 
8) Od tego wyrazu zaczyna si
 na nowo tekst w K. 8) Mistwigium. Dz. i K. 
10) inter eos nie maj
 Dz. i K. 11) Nie majl!- Dz. i K. 11) Quia omnes. L., 
Dz. i K. 13) Nie ma L. 16) Sudenses. Dz.; K. nie ma zadnego napisu. 
16) Sudomenses. Dz. i K. 11) Culmensem terram. L. 


a) Dzis Sartawice na lewym brzegu Wisly ponizej Swiecia. b) Kazimief
, 
ksi
z
 kujawski, zawar
 przymierze z Zakonem przeciw Swi
top
kowi dnia 28 Sierpnia 
f. 1243. Pro -Urkb. nr. 145. C) Wyjazd Wilhelma, 
6wczas biskupa sabiil- 
skiego, zapowiedzial papiez r. 1244; Wilhelm jednak nie przyby
 do Prus, lecz 
zamiast niego Henryk, kapelan papieski, r. 1245. d) R
kopisy maj
 »quia 
omnesc, poniinvaz jednak zdanie zaczynaj
ce si
 od »quia c zadn
 miar
 nie 

czy 
si
 z poprzedniem a skoro je oddzielimy od niego punktem, brak zn6w gMwnego 
zdania, przeto przypuscic nalezy, ze albo po »quia c opuszczono jakieS zdanie, albo 
ze skr6cone »quia omne8c ile odczytano. Ostatnie przypuszczenie zdaje nam si
 
najprawdopodobniejszem i dlatego poprawiamy :tquod videntesc. Wskutek tego bitwa 


...
		

/monumenta_VI00309_0001.djvu

			SEU CHRONICA DE PRUSSIA 


303 


. 


paludem, que protenditur usque ad lacum, qui 1 dicitur Rensin t a, fratres 
cum quadringentis viris illos ", qui primo paludem transierant', invaserunt et 
muItos occiderunt et divisi hinc inde Ii per mericam 8 fugientes sequebantur. 
, 
Cernentes autem alii Pruteni, qui nondum paludem transierant, quod fratres 
dispersi essent hinc inde et pauci remansissent cum vexillo, irruerunt in fratres 
et omnes occiderunt et alios insequentes particulatim 7 peremerunt et sic in 
ilIa 8 die occisi fuerunt CCCC viri, exceptis X 9, qui evaserunt fugiendo. 15 Czerwca. 
Ex hac cede multe facte fuerunt vidue in Culmen 10, sed ne civitas 11 desti- 
tuta viris 12 in ma
us hostium devolveretur, mulieres servos suos duxerunt 
in maritos. 
24. Postea collegit exercitum Svantopolcus dux et rediit in terram Cul- Suantopolcus 
iterum vastavit 
mensem et quod non vastaverant Pruteni, ipse cum suis pen it us 16 devastavit, t:::nf;f. 
sed non impune, quia fratres collecto exercitu commiserunt cum eo ante Cul- 
men et victus ducis exercitus 16 fugit et cecidit et ipse cum paucis vix evasit. 
Deinde fratres filium ducis Svantopolci, quem pro obside obligatum habebant, 
versus Austriam direxerunt 18 et dux Austrie misit eis in auxilium 17 XXX 18 (12") 
sagittarios expeditos. Ista concertacio per treugas interpositas fuit iterum pro 
tempore sequestrata, in quibus treugis dux Svantopolcus collecto exercitu Cu- 
iaviam devastavit et multa spolia inde tulit 19 et fratribus iterum manifeste (12«) 
contradixit, si non redderent sibi filium suum Mistwugium so et statim edificavit 


1) que. L. I) Reusin. L. ') primos. Dz. i K. Ob. str. 300. t) transie- 
runt. Dz. 6) Nie ma L." I) miricam hinc inde. L. ') perturbati. Dz. i K. 
8) Zamiast »sic in ilIac maj
 Dz. i K. »tertia c , co takze jest mylnem odczytaniem 
skr6conego »illac. ') Nie maj
 Dz. i K. 10) Culmine. L. 11) civitas 
iure. L. 11) Nie ma. L. 11) L. nie ma tego napisu. It) penitus cum 
suis. L. 16) exercitus ducis. L. II) duxerunt. Dz. i K. 11) in auxilium 
nie maj
 Dz. i K. 18) XXXC. L. 18) Zamiast 
inde tulitc maj
 Dz. i K. 
»intulitc. 20) Mistwigium. Dz. i K. tak zawsze. 


pod Rz
dzem przesunie si
 do r. 1244, ale i Dusburg to miejsce tak zrozumial, 
gdy m6wi I I I, 40: »post contractam pacem revoluto anno c. Rok bitwy wog61e jest 
niepewny, albowiem Annales Thorunenses podaj
 r. 1242; Lohmeyer Geschichte 
yon Ost und West. Preussen przyjmuje f. 1243. 


a) Dzis Rz
dz, po niem. Rondsee Da poludnie od Grudzilidza.
		

/monumenta_VI00310_0001.djvu

			304 


EXORDIUM ORDINIS CRUCIFERORUM 


. 


castrum Czancir 1 a et ex hoc eis et eorum hominibus in W ysla descendentibus 
et ascendentibus molestus multum fuit. Tunc fratres reddiderunt castrum Sarto- 
WICZ Czamborio 2 fratri suo. 
25. Insuper dux. predictus edificavit castrum, quod Suecza nominatur. 
ex

:

: 3. Hanc edificacionem magister cum auxilio ducis Cazimiri de Cuiavia et aliorum 
(1245?) peregrinorum impedire nitebatur, sed non potuit, sed aliud castrun1 edificavit 
iuxta Culmen in monte, qui dicitur mons butiri, volens precavere, ne dux 
ilium locum' occuparet. Deinde non post longmn tempus magister predictus 
cum auxilio exercitus, quem sibi 6 dux Austrie miserat et aliorum peregrino- 
(1246) rum Pomeraniam cremavit et per omnia devastavit; quod factum fuit anno 


tc(>T;

ta Domini MOCCXL VI 6 et tunc similiter Olyva 'I1'tonasteriu1'J1, CU'n't ornnibu8 
grangiis suis 7 penitus fuit 8 devastata. 
h Hie omnia Item anno DO'Inini lrlo OOXL V II 0'11'tnia horrea et grangie ablatis 
orrea et gran- 


 
t:



= inde 9 equis et pecoribM fum'unt penitus concretJl.ata per fratres de Pru- 
rimn depaupera-. t . t t t . Ol ' d t .f': . t d 
tur lO . (1J!47) 8za e exercz um eorunt e 9nonas erl/lt1U 1,vense a ex re91tam I uz e- 
duch(1Jl. paupertatmn. 
25 Stycz. 1252. Preterea anno Domini ltlo OOLII in conversione beati Pauli a pre- 
Hie itemID dictis fratribus et eorum, hominib'tt8 multitudo P01neranoru'n't non PCtuca, 
immerito deva- 
8tatur Oliva 10. fuit interfecta et Olyva iteru1n 'rebu8 oJ1tnibus fuit spoliata 11. Tunc iterunl 
(1247) interposita fuit pax inter ducem et fratres pro tempore b. 
(1247) 26. Postea factus fuit magister in Prusia 12 frater Henricus de Wida 18. Iste 
cum peregrinis secum adductis et advocato de Wida U et aliis castrum Prutenorum 
Cris Castrnm situm in loco, qui dicitur Antiquum Kirsbl1rg 16, in nocte Christi cepit et omnes, 
tburg con- 
s:
u8


. quos ibi reperit, occidit et castrum in honorem Christi Kirsburg appellavit. 
Marchio Anand 27. Eodem eciam tempore venit 16 in Prusiam marchio dictus Allant 19 et 
venit in Pm- 
siam 18. tunc 20 transposita fuit civitas Culmensis ad locum, in quo nunc est sita. Castrum 


1) Czanor. Dz. i K. I) Samborio. Dz. i K. 8) Nie majt} L. i K. 
) Nie ma L. 
6) Nie maj
 Dz. i K. II) Wszystkie r
kopisy majt} mylnie MCCXLIII. 7) Nie 
ma L. 8) fuit penitus. L. 8) abbatis in. Dz. i K. 10) Napisu Lego nie ma L. 
11) spoliata fuit. Dz. 11) in Prusia magister. L. 18) 'Vida, qui adduxit secum advocatum 
de 'Vida. L. 1
) »et advocato de \Vidac nie ma L.; Dz. . K. maj
 advocatum. 15) Kirs- 
berg. Dz. i K. tak zawsze. 18) Venit eciam eodem tempore. L. 17) Nie ma L. 
18) Napisu nie ma L. 18) AUant. Dz. i K. 10) Nie maj
 Dz. i K. 


. 


a) Czancir, Zantir, Santirium, czy pO polsku Ci
cierz? -- lezal na Zulawach 
malborskich. b) Pro Urkb. nr. 194. 


...
		

/monumenta_VI00311_0001.djvu

			SEU CHRONICA DE PRUSSIA 


305 


eciam predictum Kirsburg Pruteni destruxerunt 1, sed fratres iterum 51 auxilio 
predictorum nobilium reedificaverunt, ubi nunc stat et melius firmaverunt 
anno Domini MO CC. XLVIII 3. Postea congregato exercitu fmtres de Kirsburg 124-8. 
descenderunt versus terram Natangorum et illam spoliis et incendiis vastave- 
runt. Quibus Natangi cum exercitu occurrerunt et bello eos invaserunt et 
invaluerunt contra eos, fratres vero cessel'unt ad vilJam, que dicitur Crucke j a (29 Listop.) 
et ibi de auxilio Dei Ii desperantes se hostibus subdiderunt absque defensione; 
qui una die ibi occiderunt LIIIIor fratres et alios multos Christianos. Et hoc 
factum fuit anno Domini MOCC. XLIX 8. 124-9. 
28. Anno vero 7 Domini MO CC. L marchio de Brandeburg' venit in (1250) Marchio 
de Brandeburg 9 , 
Prusiam 8 et sequenti anno episcopus de Merseburg 10 et comes de Svarczen- Swc:r::bU

 et 
burg 11 venerunt et adduxerunt multos bene expeditos, qui una cum fratribus 

':
t:g 

 
venerunt in 
cremaverunt et occiderunt per to
am predictarum gencium terraffi multos Prusiam. (1251) 
utriusque sexus 12 et tam crebro eos vastacionibus fatigabant, quod nullum 
haberent diverticulum nec locwn, ad quem possent fugere et ideo de necessi- 
tate, qui remanserant residui, errores suos et ritus dimiserunt et veraciter 
ac irrefragabiliter iugo fidei se totos subdiderunt. 
Tunc Deus altissimu8, qui, cun
 iratu8 fuerit, misericordie recorda- Hic rac: ta . est 
concordia mter 
tur, 'volens, ut de ceterc bella et 01nne8 controversie inter predictum s
ar..
&

c

 
d t .{;, t . t d . - L d . 1 id . (124-8 24- List.) 
ucem e Ira re8 80pzren ur, per reveren um vzrurn eo zensem arc t w- 
conU'm, u, Iacobu1n nmnine, legatum sedis apo8tolice, qui postea factus 
papa Urbanus IIIIWJ est vocatus, concordiam et COl1tposwionem inter (1261-126!) 
ipso8 fecit efficacem, que postea usque 16 ad finem vite predicti principis 
non fuit imminuta 18 et licet prefatus 17 princeps talia, ut prescriptum 18 
est, contra fratres et ordinem fecerit, estimo tanwn ipsum sine racionalis 
motionis causa 19 talia non feci8se, precipue cum fratres antiqui monachi 


1) destruxerant. L. I) iterato. L. 8) 1258. Dz. i K. j) Trucke. L. 
6) Nie maj=! Dz. i K. II) W Dz. bylo pierwotnie 1247, co poprawiono na 1257; 
K. zas ma 1248. ') Zamiast -Anno veroe ma L. »Postea annoe. 8) in Prusiam 
nie ma L. V) Brandenburg. L. 10) Mersburg. Dz. i K. It) Schwartz- 
burg. Dz. i K.; L. ma: episcopus de Merseburg et comes de Swartzeburg. 11) sexus 
utriusque. L. 18) Tego napisu nie ma L. Ij) archidiaconem. L. 16) Nie ma L. 
111) immutata. L. 11) predictus. L. IS) scriptum. Dz. i K. 1') racionabilis 
cause motiva. L. 


a) Dzis Kriicken, wies pc1ozona na poludnie od miasta Krcuzhnrg. 


Monumenta Pol. Hist. T. VI. 


20
		

/monumenta_VI00312_0001.djvu

			306 


Virtutes 
Suantopolci 9. 


1266. 


Hie Zarnbienses 
impugnantur 9. 


Castrum 
Louehstete 10 
construitur. 


EXORDIUM ORDINIS CRUCIFERORUM 


Olyvenses ips ius eon,{e1np01"anei, fJ.ui vitaul ipsius olJtime n(}Verul1t 1, de 
virlutibus suis lalia 2 rcliquerunt i.n sC'i'iptis: quod fuit '1niserieors et 
anwtor Dei et serVorU111, eius 5, tnaxime religiosorull
; fuit eeiam iustus 
iude:x; primo viduaru'ln et orphanorunt, deinde alioru.n
,. fuit insuper' 
strennuus defensor Ii terrarul1t suuru-J}'I, ct h0'l1tinU1n, ele1nens iudex nee 
se-verus ultor iniuriaru1'1'1, in personanJ, sUa'J1t illatanHlt 3. Hie moat eU1Jl, 
predietis fratribus in discordia (ere per XIim annos et post ultilnam 
eoncordia'ln vixit pluribus.. an-nis in predietis virtutibus, serviens Deo et 
plenus bonis operibus quievit in Domino anno D01nini ][0 CO. LXVI et 
sepultus est in sepulehro pat rum suoru.m in Olyva. 
Postea terre predictorum Prutenorum subiecte fratribus permanserunt 
usque in presentem diem et fides catholica exemplo Christianorum et metu 
fratrum in Prutenis cepit de die in diem magis ac magis crescere ac 6 florere. 
. 
29. Posthec 7 converterunt se fratres ad impugnandum 8 et expugnandum 
Zambienses et frater H-enricus dictus Star.ge commendator de Kirsburg as- 
sumptis secum fratribus et exercitu copioso processit ante castrum, quod erat 
edificatum, ubi nunc Louch$tete 10 b situm est et totum in circuitu territorium 
vastavit et cremavit usque ad villam., que dicitur Germow 11 c. Quibus Zam- 
bienses congregati occurrerunt et tam val ide eis restiterunt, quod exercitus 
fratrum terga vertit fugiendo , sed solus commendator predictus post terga 
fugiencium manens hostes viriliter retarda vit , quousque exercitus suus fuit ab 
hostibus per longum spacium elongatus et iam de effugio erat 12 bene securus, 
tunc solus commendator a Prutenis circurnseptus se defendit viriliter et multos 
prostravit, cui frater suus uterinus succurrit 13 et ambo post longam defensionem 
a gIadiis Prutenorum ceciderunt. 
30. Postquam autem 14. castrum BaIga bene esset firmatum, Zambienses 
sCIre volebant, qualem vitam ducerent fratres et ad hoc investigandum unum 16 


1) cognoverunt. L. ') ipsius alia. L. 8) Dei et. L. 40) fuit insuper nie 
ma L. 6) defensor strennuus. L. II) et. L. ') Postea. L. 8) pugnandum. 
Dz. i K. ') Napisu nie ma L. 10) Lockstete, Lockstede. Dz. i K. 11) Germow 
dicitur. L.; Germo. -Dz. i K. 11) Nie ma K. 1I).successit. Dz. i K. 1
) Nie 
L 16 ) . 
 D . K 
ma . VIrum. z. 1 . 


a) Autor korzysta tu z wiersza 0 Swi
top
ku , kt6ry si
 miesci w Prima 
tabula fundatorum. b) Dzis Lochstiidt pod Fiszhuz
 w Sambii. C) Dzis 
Germau na p6lnoc od Fiszhuzy. 
..
		

/monumenta_VI00313_0001.djvu

			SEU CHRONlCA DE PRUSSIA 


307 


de pocioribus 1 ex sua gente miserunt versus Balgam, qui petila securitate et 
accepta castrum fuit intrare permissus et cum fratres audirent causam ipsius 
adventus 51, omnem modum vivendi ordinis ipsorum in choro, in dormitorio 
et S refectorio ei ostenderunt, de quo multum admiratus fuit Prutenus' ille et 
aliquantulum edificatus et postquam vidisset et inter cetera considerasset fratres 
in refectorio olus comedere, quod apud eos non erat in usu, reversus - ad suos 
cepit vitam fratrum commendare ex hoc, quod Deo suo reverenter et devote 
servirent et disciplinanter" parlter viverent et idcirco Deus eorum eos vinci 
non permilteret et subiunxit, quod victus eis deficere non posset, quia Ii gra- 
minibus sicut irracionabilia animalia pro cibis uterentur. 
31. Hiis non obstantibus, que circa annos preteritos gesta 8 fuerant et que 
predictus Prutens de vita fratrum commendabilia retuIerat, Zambienses in suo 
errore pertinaciter remanebant; unde 7 'Deus, qui eos voluit vere fidei lumen 
agnoscere, transmisit in Prusiam nobilem regem Bohemie Otakorum 8, qui 0 h tac
orus I - 
Bo emle rex' 
habuit Ottonem marchionem de Brandeburg et ducem Austrie et marchionem 
ta: 
Moravie a et episcopum Moravie Brunonem in suo comitatu, anno Domini 
MoCCLIIII et multos alios nobiles de Reno, de Mysna 10 et de aliis partibus 12M. 
comites et duces 11, milites et clientes Ii, qui estimati fuerunt supra LX milia u. 
Hii omnes versus Balgam descenderunt et u abinde versus Zambiam in Medo- 
vense 16 b territorium, et multos ibideIn de Zamis 16 occiderunt et per unam 
diem et noctem totum illud 17 territorium vastaverunt et postea territorium 
Ruydoviense 18 C ceperunt ibidem et in tantum 19 eos afflixerunt incendiis et 
spoliis, quod turn 20 immensis supplicacionibus graciam sibi fieri postulabant et 


1) potentioribus. Dz. i K. I) adventus ipsius. L. I) in. L. 
) discipli- 
nante. L. 6) quod. Dz. i K. II) zamiast »annos preteritos gestae ma L. 
»alios factae. ') verum. Dz. i K. 8) Othocarum, Othocarus. Dz. i K. 
') rex Bohemie. L. 10) Misnia. Dz. i K 11) Nie ma. L. 11) »milites et 
clientese nie maj
 Dz. i K. sa) 50000. Dz. i K. I
) Nie ma K. 16) Medio- 
viense. Dz.; Medl'oviense, quod vastaverunt, qui. K. III) Zambis. Dz. i K. 11) id. 
Dz. i K. 18) Ruiomense. K.; Ruidomense. Dz. 18) multum. Dz. i K. 10) quod 
tam. L.; quod cum. Dz. i K. 


. 


a) Otokar, kr61 czeski, byl w6wczas sam ksi
ciem austryjackim i margrabi
 
morawskim. Sam przybyl do. Prus w pocz
tku roku 1255, i tylko kilka tygoilni 
. 
tu zabawil, wojsko jego zas wczesniej przybylo. b) Dzis Medenau mi
d
y Kr6- 
lewcem a Fiszhuz
. C) Dzis Rudau mi
dzy Kr61ewcem a Kranz, 


20'"
		

/monumenta_VI00314_0001.djvu

			308 


EXORDIUM ORDINIS CRUCIFERORUM 


(125;) ne residui gentis 1 eorum 2 populi perirent, filios suos in obsides regi offere- 
bant promittentes firmiter se velIe S fieri Christianos et de cetero subesse 
fratribus et nunquam a fide se recessuros iuramentis' et aliis, quibuscunque 
modis poterant, firmaverunt, quod rex benigne suscepit et dans eis manum 
Hie .Sambie
ses securitatis iussit 6 eos qu antocius ba p tizari. 
Slve Saml 
baptisantur 7 . 32. Postmodo 6 rex cum exercitu suo versus territoria Quednov 8, 
(1255) Waldov 8 b, Tapio 9 C se vertit 10 et ne si 7 militer vastarentur et occiderentur, 
qui in hi is territoriis morabantur, timore perculsi pueros suos obsides obtulerunt 
promitientes se velle secundum preceptum regis fratribus humiliter obedire et 
iugum fidei catholice perseveranter et veraciter ba
u]are. Hoc facto rex obsides 
predict os fratribus presentavit et inde 11 rediit ad montem et ad locum, ubi 




3 


: nunc 11 situm est castrum Kungisberc 18 et precepit ibi castrum edificari et ad 
struitur. hoc edificandum munera dedit larga u secundum decenciam regalis magnifi- 
cenCie 16 et honoris et valedicens fratribus, cum suis ad propria remeavit. Post 
cuius discessum 18 fratres collecto exercitu, preparatis omnibus necessariis ad 
novi castri edificacionem, ad monteIn et locum, ut rex disposuerat, perrexe- 
runt et castrum ibidem construxerunt, quod ad memoriam et gloriam regis 
predicti Kungisberc appellaverunt. Et hec edificacio facta fuit an no Domini 
1255. MO CCLV. Postea in brevi castrum fuit transpositum ad locum 17, ubi nunc 
est situm. 
(1255) 33. Eodem 18 vero 19 anno inferiores Pruteni, qui dicuntur Schalbini 20, 
Nadrowini 21, Sudovini 22 conversionem Zambiensium ad fidem gravitpr ferentes, 
congregato exercitu copioso, potenter terram Zambiensium 23 vastare ceperunt 
Castrum 'Yylow incendiis et spoliis et de communi consilio U in loco, qui W ylow 26 d dicitur, 
construitur. 


1) gentes. Dz. i K. I) ipsorum. L. I) Nie maj
 Dz. i K. 
) iurantes. 
Dz. i K. 6) et iussit. Dz. i K. II) Postea. L., postmodum. K. ') Napisu 
t-.;go nie maj
 Dz. i K. I) Waldow. Dz. i K. ') capto. Dz. i K. 10) con- 
vertit. L. 11) iterum. Dz. i K. 11) Nie ma L. 18) Konigsberg, Konigs- 
berg. Dz. i K. tak zawsze. Ij) larga dedit. L. 16) munificentiae. K. 
111) recessum. L. 17) »ad locumc nie majl! Dz. i K. 18) Odb:}.d zaczyna si
 
znowu tekst A. 18) Nie maj
 A. i L. 10) Schawyn. A. 11) Nadrowyni. L.; 
Nadl'ovenses. A. II) Sydower. L.; Sudaw. A. 18) Nie maj
 Dz. i K. 
14) concilio. L. 16) Wylab. A. 


.. 
a) Dzis Quednau w poblizu Kr6lewca. b) Dzis Waldau nad Przegolll na wsch6d 
od Kr61ewca. C) Dzis Tapiewo (Tapiau) nad Przegolll. d) Uawa nad Przegolll.
		

/monumenta_VI00315_0001.djvu

			SEU CHRONICA DE PRUSSIA 


309 


edificaverunt firmum castrum et commiserunt illud 1 servandum uni Pruteno 
Kirske dicto et filio SUO et pluribus aliis et abierunt unusquisque in domum 
suam. Postea inspirante Deo Kirskoni et filio suo 2 graciam, dimissis omnibus 
suis erroribus, ambo ad fratres, ut Christiani fierent, cum castro confugerunt s 
et ita castrum, quod erat fratribus factum j in obstaculum, versum fuit eis ill 
presidium mira Dei bonitate taliter disponente. 
34. Postea commendator de Kungisberc G, duce Pruteno Kirsko, cum 
exercitu intravit territorium, quod W onsdorf 6 a dicitur, et vastavit illud 7 et 
castrum, quod Capostete 8 dicitur, cepit et cremavit et ibidem multos occidit. 
Sequenti anno iterum commendator territorium idem potenter intra vit et alias (1256) 
municiones expugnavit 9 et cremavit et per consequens 10 auxilio Dei omnes 
reliquos Prutenos fidei 11 subiugavit et sic Deo ordinante et cooperante, qui 
vult omnes salvos fieri et neminem perire, infra 12 XXX annos, qui fluxerunt 
a die, quo fratres susceperunt terram Culmensem a duce Conrado, ut pre- 
dictum est, usque ad conversionem iam dictorum Prutenorum tota Prusia 
fidem suscepit, in _ qua manet constanter et Iaudabile de die in diem suscipit Hie Pruteni 
ad fidem sunt 
incrementum. eonversi. 
Hie 18 oow. Postquant rex Otakorus u Bohe.mie 16 rece8sit de Kun- 
_ gisberch, 8uperviroit XXII annis et occisus fuit 16 in bello a rege Roma- 
norum RudoZ'"o in Austria anno Domini Mo OOLXXVIIIo et infra illos Rex Bohemie 
1 ' Othoearus in 
an nos et aliquot 17 plures diversi provinciales nwgistri prefuerltnt terre bello oeciditur IV. 
Prusie usque ad tempora ducis Mistvugii 18. 


1) id. Dz.; ad. K. I) Nie ma L. 8) conrugiunt. Dz. i K. j) factum est 
rratribus. A. 6) Konigesberg. A. tak zawsze. 8) Wusdorfl'. A.; Wansdorf. 
Dz. i K. 'I) illud vastavit. A. 8) Capostote. A. 8) expungnavit. L. 
10) pergens. Dz. i K. 11) sibi. Dz. i K. 11) intra. K. 11) Hoc. Dz. i K. 
1j) Otacarus. A.; Othocarus. Dz. i K. 16) Bohemiam. L. 18) Nie ma. A. 
17) aliquod. L. 18) predicti Svantopolci. L.; Mistuwugii. A.; Mistwigii. Dz. i K. 
18) Napisu nie ma L. 


a) Ziemia WODsdorff Ieza
a Dad doln
 '
yn
 Iia potudnie od Uawy.
		

/monumenta_VI00316_0001.djvu

			II. 


CHRONICA OLIVENSIS 


AUCTORE STANISLAO, ABBATE OLIVENSI. 


Quomodo Oliva 1. Ut hominum maliciis, que ubique puIIulant et sumunt 1 continuum 
sit fundata. 
incrementum, prudenti consilio occurratur,. opere precium fore credo, ut pre- 
teritorum memoria, quorum ratio, teste poeta, scire futura facit, ftrmiter 
scripture commendetur, quia sepius contingit propter lubricam hominum me- 
moriam hoc, quod transactum dudum fuerat et quod in rem transierat 51 iudi- 
catam , in veritatis et iusticie obnubiIacionem fallaciter refricari. V 010 ergo 
notum esse, quod primus monasterii Olyvensis S fundator creditur fuisse So- 

:a



; beslaus ", cuius memoria non [satis] bene potest 8 haberi. Hie post se reliquit 
Olive, quod 
=::t
m
 duos filios 7 Mistwugium 8 et Zamborium 9, quorum corpora in monasterio Oly- 
MoCLXX. . . t . b . ft . l . b t ib t . 
venSl requlescun ; qui am 0 magm ce monasterIum 10 I er at us e possesslo- 
Donaciones d
- nibus dotaverunt. Nam dux Zamborius 11 contulit hereditatem, que prius Olyva 
cum PomeraDie 
anno Domini d . b t t d . . t . t Z I . t Cl b . 12 Sta "15 Sta u 
MoCLXXVIII. Ice a ur e nunc lei ur, I em a COWl Z, am UI, rcov, nne, 
Gransov 16, Zinzimis 18, Iuschkov 17; item decimam de tabernis Gdancz 18, deci- 
mam thelonei, decimam de 19 Redzk, decimam de Mersina 20, decimum piscem 


I) raeiunl. Dz. i K. I) transeat. Dz. i K. I) Dz. i K. zawsze Olivensis, Oliva. 

) Subislaus dux. Dz. i K. 6) Nie ma L. II) non potest bene. Dz. i K. 
') filios scilicet. Dz. i K. 8) Dz. i K. zawsze Mistwigium. ') Samborium. 
Dz. i K. 10) monasterium magnifice. Dz. i K. 11) Samborium. Dz. i K. 
11) Clarubin. K.; Dz. poprawia »Clambowic. II) Stereow. Dz. 1
) Dz. poprawia 
Stanowe. .. 16) Gransowi. Dz. 111) Zinzinus. L.; Zintzimis. K.; Zintzimicz. Dz. 
1'1) Luskow. Dz. i K. 18) Gdantzg. Dz.; Gclantzk. K. 1') Nie ma K. 
10) Mensina. L.; mensura. Dz. i K. 


. ,
		

/monumenta_VI00317_0001.djvu

			CHRONlCA OLlVENSIS AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


311 


de Barczicza 1, decimam de omnibus pecoribus suis a. Item filius eius t So- (1215) 
beslaus s b contulit monasterio Romnam j, Zarnowicz 6, Wadziczam 8, Hostri- 
czam 7 et Scowernic 8. Post horum mortem successit in ducatu Pomeranie soccesso p res d,:,- 
cum omeraOle 
dux Mistwugius, Crater Zamborii 9, qui contulit c monasterio Puyczk, Schmel- et
:o
.e8 
nam 10 et Tristiciam 11. Qui post se quatuor reliquit filios 12 Swantopolcum 11, 
Samborium u, Wardzlaum 16 et Racziborium 16. Inter hos magis illustris Swanto- 
poIcus d fuit 17. Erat enim vir bellicosus et adversus 18 omnes sibi infestos 


1) Hal'czioza. Dz. i K. I) suus. K. 8) Subislaus. Dz. i K.; Dz. dodaje »iuniorc. 
j) Rumnam. Dz.; Ronnam. K. 6) Zarnowitz. Dz. i K. II) Wadzizam. L.; Wo- 
dzerezam. Dz. ') Hostircam. K. 8) Scowernicow. Dz.; Scowernitz. K. V) Sam- 
borium. Dz. i K. 10) Schelnam. K.; Chimelnam. Dz. 11) Tristicium. L. 11) filios 
scilicet. Dz. i K. 18) Swantopoltum. L. Ij) Zamborium. Dz. i K. 16) War- 
tislaum. Dz. i K. 111) Ratziborium. Dz. i K. 17) fuit Swantopolcus. Dz. i K. 
18) ad. L. 


a) Ob. Pommerellisches Urkundenbuch wydane przez Dra M. Perlbacha nr.6. 
Miejscowosci Sa
kowice , Kl
bowo, Stanowo i Zinzimis dzisiaj Iiieznane. Starkowo, 
po niem. Starkhof w powiecie kartuskim. Gr
zowo dzis po niem. Grenzlau mi
dzy 
Oliw
 a Chwaszczynem (Quaschin). Juschkow zapewne Juszki (mylnie JaSki) , po 
niem. Gischkau w powiecie gdanskim. Redzk prawdopodobnie jakis zameczek dzis 
nieznany nad rzek
 Rada po niem. Reda. Mrzezin ( Mersina ) po Diem. Bresin 
w powiecie wejrowskim. Barczyc
 nazywalo si
 jedno z ujsc Wi sly elbhtskiej wpa- 
daj
ce do zatoki fryskiej. Dokument z r. 1178, z kt6rego autor te nazwy przy- 
tacza, jest prawdopodobnie podrobiony. b) Mowa tu 0 podrobionym dokumencie 
Subislawa z r. 1215 (Porn. Urkb. nr. 17): Romna jest Rumia po Diem. Rahmel 
w powiecie. wejrowskim. iarnowi
c z bylym klasztorem zenskim VI tymze powiecie. 
Hostricza jest Ostrzyce w powiecie kartuskim niedaleko Chmielna. Scowernic dzis po 
polsku Skowarcz, po niem. Schonwarling w powiecie gdanskim Dad kolejq, z Gdanska 
do Tczewa prowadz
c
. Wadzicza w dokumentach Wadin i Wasin, pomylona zatem 
z Wadzina, byla miejscowosci
 po
ozon
 nad jeziorem Wad:tno lub Wod:tno pod 
Dzierzqznem niedaleko Chmielna i Kartuz. C) Ob. Pommerellisches Urkun- 
denbuch nr. .18. Puck po niem. Putzig, miasteczko Dad zatok
 puck
 w po- 
wiecie wejrowskim. Schmelna jest Chmielno w powiecie kartuskim a Tristicia 
jest przekladem lacinskim n_azwy wsi Sm
towo polozonej wsrodku mi
dzy Chmiel- 
nem a Ostrzycami: d) Autor przedstawia niedokladnie tak history
 za
o- 
zenia jako tez wyposazenia klasztoru oIiwskiego. Doldadniejsz
 wiadomosc podaje
		

/monumenta_VI00318_0001.djvu

			312 


CHRONICA OLIVENSIS 


vie tori os us , qui se victrici manu exeussit a iugo prmClpum Polonie se el sua 
viriliter defendendo 1. 
2. Iste pro tempore dominis terre Pruzie 2 plurimum infestus fuisse S 
narratur, - ut predietum est", - sed Ii ante finem suum in eoncordiam cum 
ipsis rediit el filium suum Mistwoium in obsidem ipsis posuit ad maioris 
coneordie fulcimentum. Hie monasterio Olivensi muIta impendit opera pietatis 
Ipsum libertatibus et possessionibus liberaliter extollendo, ut cuItus divinus non 


1) Zamiast »Qui post se . . . viriliter defendendoc bylo pierwotnie wedlug L., Dz. i K. 
Hie reliquit post se tres filios Suantopolcum, Zamborium et Radzborium [Ratiborium. 
Dz. i K.]. Inter hos magis iIlustris Suantopolcus fuit. Erat enim vir bellieosus et 
adversus omnes infestos sibi vietoriosus 
 qui se vic1rici manu exeussit a iugo prinei- 
pum Polonie se et sua viriliter defendendo. Po tym usb;pie nasb;puje we wszystkieh 
r«;kopisaeh kronika pruska, kt6r=! na str. 290 itd. z osobna wydrukowalismy. I) Dz. 
i K. zawsze »Prussia, Prussiec itd. 8) Nie ma L. fa) »ut predictum estc 
odnosi si«; do kroniki pruskiej. 6) sed tamen. Dz. i K. 


ksillz
 Swi
top
k w autentycznym dokumencie z r. 1220, kt6rego slowa tutaj przy- 
taczam: Ego Swantopolcus princeps de Gdanizc scire volo, patrem meum nomine 
Mis t w i in sua infirmitate monachis nostris, quos Dei pietas collocavit in loco, qui 
dicitur Oliva, co
structo in mea propria possessione, que mihi de paterna hereditate 
even it , villam, que Uscov (1. j. Juszki = Juszkow) vocatur, pro remedio anime 
sue contulisse. Quo defuncto viUam, quam predictis monachis pater me us contulerat, 
ego recepi, cambium cum eis faciens de eorum voluntate, villam aliam eis, que 
Bargneuiz dicitur, conferens. Ergo ut presens carta in omni parte roboretur et locus 
in Oliva suis in possessionibus nullum in posterum impedimentum patiatur, primum 
significandum est . . . quoniam bone memorie Sam b 0 r ius monachis eisdem villam 
scilicet Puzk contuli1. Sed quoniam propter forum ibi habendum id stare non potuit, 
villam eandetn ad peticionem eorum recepit, villam aliam, que Starin nuncupatur, 
eis tribuens. Mortuo enim Samborio frater pro fratre pater me us scilicet Mis t w i 
cepit regnare, qui tres villas sancte Marie in Oliva pro se suisque dedit, quarum 
ista sunt nomina: Cimeln, Tristitza, tertia vero dicitur Uscov, quam dimittentes 
monachi villam, que Bargnewitz vocatur, a me cambio, ut prefati sumus, recepe- 
runt. Villarum quoque, quas pie memorie Sob e z I a u s filius Samborii iam sepius 
nominato loco contulit, nomina hec sunt: Starina , Rumina, Sarnovitz, Wadina , 
Wostritza. Nee quoque tegendum est silentio, quoniam bone memorie Sulis villam 
scilicet Ruminam, Unislaus Warsov, Heinricus Govina loco predicto contulerunt etc.
		

/monumenta_VI00319_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE' OLIVENSI 


313 


solulurum , 
ed permansurum 1 perpetuo inibi consequeretur augmentum. Hie 
commutavit a monasterio Putzk 2, pro quo reddidit Star y n 3 ' et Iuskow , loco Commutacio 
Putzk. 
cuius dedit Barnewitz" in restaurum a. 
3. Frater vero ipsius dux Zamborius 6 dedit monasterio Ginewam 6 (12
) 
cum XV villis et insuIis in WisIa, prout in antiquis privilegiis rnonasierii est 
expressum b. Idem dedit 7 Radestow 8 et antiquum Raykow C. (1224) 
Preterea dux Swanto p olcus dedit dimidiam Oxiviam 9 cum villis ad i p sam Dux dO t D3: t m di 	
			

/monumenta_VI00320_0001.djvu

			314 


CHRONICA OLIVENSIS 


(Dux Sambo- 5. Similiter predictus Zamborius 1 patruus ducis Mistwugii timore I Dei 
rius I I spoliavit 
pri

i::g
Udo- posttergato S pietatem vertit in impietatis spinam et elemosinam', quam 6 Iarga 
natum bonis) manu fecerat monasterio dando Ginewam cum hereditatibus prenarratis et 
ipsum dominum" Ihesum Christum earundem hereditatum voIuntarie fecerat 
Dux Zambo!ius possessorem, iniqua ductus penitencia 7 ausu temerario nisus est spoliare. Qui 
excommuDlca- 
tm. (1266) spirituali gIadio excommunicacionis 8 videlicet sentencia 9 per dominmn Firma- 
num 10 episcopum sed is apostolice legatum percussus a a temeritate sua com- 
pulsus est resilire. Tandem persecucione sui patruelis domini Mystwugii, qUeIn 
sibi Deus 11 adversarium suscitavit, fugit de terra, quem ad tempus cruciferi 
in Thorun 11 colIegerunt. Qui postea se simulans velIe pro spacio Wyslam 
transire, ascenso equo, quem sibi filia sua ducissa Cuiavie preordinaverat, 
fugit et peregre aput filiam est defunctus 
Dux l\fist
giU8 6. Post hec dominus IS Mistwugius ducatum tocius Pomeranie progenito- 
Pomeramam 

c:vi
r- rum SUOrllm pacifice gubernavit. Dominus IS autem Swantopolcus pater ipsius 14 
quandam composicionem, quam facere debebat cum dominis cruciferis 16 de 
Prusia, reliquerat imperfectam, pro qua dux Mystwugius per eosdem dominos 
fuerat 16 impetitus 17. Qui pacem querens et diligens, cum aliam viam habere 
non posset, obtinuit precibus et minis 18 a conven1.u Olyvensi, quod sibi Gine- 
(1282-83) warn cum villis prenarratis et insulis tradiderunt et eas eisdem dominis contu- 
lit 19, ut sic omnis 10 inter eos controversia sopiretur b. Monasterio vero reddidit 


1) Dux vero praedictus Zamborius secundus. Dz. i K. ') terrore. Dz. i K. S) poster- 
gato. L., Dz. i K, f.) in impietatem, eleemosinam in spinam. Dz. i K. 5) quam 
iam. Dz. i K. I) dominum nempe. Dz. i K. ') Zamiast 
iniqua ductus peni- 
tenciae maj
 Dz. i K. 
nunc alio spiritu ductus primum e . 8) Nie ma Dz., 
excommunicatus. K. 8) sententia excommunicationis. Dz. 10) Hermannum. 
Dz. i K. 11) dominus. Dz. i K. 1') Thoren. Dz. i K. 18) dux. Dz: i K. 
If.) eius. Dz. 16) crucigeris. Dz. 18) fuit. Dz. i K. 17) impeditus. Dz. i K. 
18) muneribus. Dz. i K. 18) contulerunt. Dz. i K. '0) Nie maj
 Dz. i K. 


po niem. BrUck; Kochowa dzis nieznana; Rada rzeka dzis Reda w powiecie wej- : . 
rowskim pod Puckiem. Por6wnac nah
zy jeszcze podrobione dokumenta nr. 51 i 52 
z roku 1235. 


a) Exkomunikowany zostal przez legata 
dnia 20. Marca 1266. Ob. Porn. Urkb. nr. 212. 
i 337 z r. 1282, oraz 361 i 352 z r. 1283. 


papieskiego Gwidona kardynala 
b) Ob. Porn. Urkb. nr. 336
		

/monumenta_VI00321_0001.djvu

			AUCTORE STANIS LAO ABBATE OLiVENSI 


315 


pro restauro multum inequaIi 1 XV villas Pod ole 51, Bysseker Scum pratis (1283) 
circa Wislam sitis inter rivulum Striz' et rivulum, qui Bela struga 6 diceba- 
tur, que in Bysseker 6 ex antiquo pertinebant et ceter3s villas cum toto laeu 
Warsno, excepta parte domini episcopi, prout in privilegio super hoc confecto 
plenius est expressum c. 
7. Mystvugium vero, quia 7 iIlegitime vixit et sponsam Christi sanctimo- (Mistwigi

 pri- 
vatus leglt&ma 
nialem de cenobio 8 Stolpensi, Sulcam 9 nomine d, suo commercio adaptavit, successione.) 
Deus privavit sui seminis legitimo successore tamquam indignum, licet in aliis 
esset competenter 10 dignus et ideo 11 tempore vite sue designavit e sibi succes- (1282) 
sorem dominum Primislium 11 ducem PoIonie, cui milites Pomeranie vivente 
Mystvugio omagium IS prestiterunt. Tandem defuncto Mystvugio an110 Domini (129,l) 
MO CC. XCV r VIII Kalendas lanuarii et in Olyva sepuIto, predictus dux 25 Grudn. 
Premislius 14 in Gdanczk 16 veniens et ducatum tocius Pomeranie 16 suscipiens 
civitatem Gdanczk plancis 17 munire procuravit 18. Qui post hec coronam regni 
Polonie ab 19 apostolica sede consecutus 20, uno anno supervixit et captus per (1295.) 
satellites W oldemiri marchionis de Brandeburk occisus est in uIcionem sancte 
Lukardis coniugis sue, quam ipse male suspectam habens, fecerat iuguIari. (1296.) 
Hoc Z1 ergo tal iter sublato, ducatus Pomeranie nullum habuit legitimum succes- 
sorem, sed milites primo vocaverunt 22 ducem Cuiavie Lestkonem IS, qui ad 


1) inaequaIiter. Dz. i K. t) Podale. Dz. i K. a) Pisseek. Dz. i K. f.) Striss. 
Dz. i K. 
) Balastinga. Dz. i K. 8) Bisseek. Dz. i K. 7) quod. Dz. i K. 
8) seenobio. L. 8) Fuleam. L., Dz. i K. (0) competenter esset. K. II) ilIo. 
Dz. i K. I') Primislaum. K. IS) homagium. D?:. i K. If.) Primislius Dz. 
zawsze; Primislaus. K. zawsze. 15) Dz. zawsze Gdantzk lub Gdantzg.; K. zawsze . 
Gdansk. (8) Pomeraniae totius. Dz. i K. 17) plantis. L. (8) proem.at. Dz. i K. 
(8) a. L. 10) eonseeutus est et. Dz. i K. 11) Hoe ergo. . . fuerat conseeutum 
nie ma K. ") voluerunt. Dz. IS) Leszkonem. Dz. 


a) Ob. Porn. Urkb. nr. 353 i 354. Podole dzis meznane; Bysseker niewCitpli- 
wie Biesikierz dzis po niem. Pitzkendorf niedaleko Gdailska. Lacus Warsno 1. j. jezioro 
warzeilskie czyli tuchomskie niedaleko Oliwy w powiecie karluskim. b) Nazywa
a 
si
 Sulislawa. C) Porn. Urkb. nr. 333. d) Msciwoj umarl dnia 25. Gru. 
dnia r. 1294. Kronika podaje rok 1295, gdyz w6wczas rok zaczyna
 si
 w
asnie od 
Bozego narodzenia. Dokumenta Msciwoja z r. 1295 s
 wedlug Perlbacha wszystkie 
falszywe.
		

/monumenta_VI00322_0001.djvu

			316 


CHRONICA OLIVENSIS 


tempus aucatum tenuit. Postea ilIum 1 de Rugia a, qui similiter brevi tempore 
Pomeranie tenuit principatum. Isti tamen duo boni fuerunt monasterio, confir- 
mantes b ei omnes possessiones et libertates, quas ante ipsorum temp ora ex 
donacione defunctorum principum fuerat consecutum 2. 
8. Interea rex Bohemie Wenczeslaus S secundus, dominus et prInceps 
Iste piu
 rex religiosus et pius, regina, quam habuerat' , defuncta , unicam filiam regis 
confirrnavlt mo- 
naste


mnes Premislii predicti superstitem dux it in uxorem et coronam tocius regni Polonie 
possessiones. obtinuit et ducem Vlodislaum 6 cum ducissa exilio reIegavit et ducatum Pome- 
(1300) ranie obtinuit et possedit extunc toto tempore vite sue. Sub cuius umbra 
regnum Polonie in omnibus partibus suis gavisum fuit pacis omnimoda 6 
tranquilIitate. Iste gloriosus rex clerum muItum dilexit et honoravit, monasteria 
fundavit et defensionis clypeo ab incursionibus malorum defendit et protexit, 
quod 7 heu. moderni principes non faciunt, sed hostiliter spoliant et dissipant, cuI- 
tum divinum, quem antiqui principes summo studio auxerunt, crudeliter minuentes. 
(Prior e
mi 9. Huius regis tempore frater Boreslaus 8 prior heremi 9 in Swornogatz 10 
cum fratribus 
sU rd is. 
uc c 
es t sit cum fratribus suis in OI y vam se transtulerunt et habitum ordinis C y sterciensis 11 
o IDI 15 er- 
ciensium in t D . t Ii . I b 13 t 
Oliva). (1303) assumpserun . Ie us quoque rex omnes possessIOnes, acus, orras e 
omnia alia, que defuncti principes ad eandem heremum U perpetuo dederant, 
(1303) Olyvensi monasterio ex certa sciencia confirmavit et hereditatem Iamnow 16 
cum omnibus per circuitum terminis suis monasterio contulit et confirmavit c 
(1305) et empcionem fundi moIendini in Irsegnyn 16 ratificavit d et confirmavit et multa 


1) unurn. Dz.; nad 
illumc jest w L. znak skr6cenia i Hirsch domysla si
, ze pier- 
wotnie w r
kopisie stalo 
 Wislaurn c . ,) assecutum. Dz. a) Wenczelaus L.; 
Wenceslaus. Dz. i K. zawsze. f) habuit. Dz. i K. 5) W]adislaum. Dz. i K. 
e) Zamiast 
omnimodac rnaj
 Dz. i K. 
concordia etc. 7) Ust
pu 
quod heu . . . 
crudeliter rninuentesc nie maj
 Dz. i K. 8) Bozeslaus. Dz. 8) eremi. K. 
10) Swamogata. Dz. i K. 11) Cisterciensis ordinis. Dz. i K. 1') Nie maj
 
Dz. i K. 13) Zamiast 
lacus, borrasc maj
 Dz. i K. 
bonac. If) heredita- 
tern. Dz. i K. 16) Iaminow. Dz. i K. Ie) Iszegrin. Dz.; Irsegriihn. K. 


a) Wislaw ksi
z
 rujanski. b) Ob. konfirmacy
 dobr i praw oliwskich 
przez Przemyslawa z r. 1295 w Porn. Urkb. nr. 528, 531 i 532, konfirmacy
 zaS 
przez Leszka r. 1296 uczynion
 tarnze nr. 541. C) Porn. Urkb. 610 i 611. -- 
Jamno lezy w powiecie kartuskim; Swornigac zaS w powiecie chojnickim. d) Nie 
byl to jednak Waclaw II, lecz III. Ob. Porn. Urkb. nr. 643. Rzgnin (Irsegnin), po 
niemiecku, jak si
 zdaje, Neumiihle nad Sp
gawk
 pod Swarozynem niedaleko Tczewa.
		

/monumenta_VI00323_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


317 


alia bona contulit monasterio Olyvensi, propter quod merito ab omnibus per- 
sonis monasterii pro anime ipsius salute est Deus iugiter exorandus. Ipse eciam 
. hereditates Langow 1 et Gransyn 51, quas Swencza 3 paIatinus et filii sui dominus 
Petrus de Polnow et lohannes et Laurencius monasterio contuIerunt., ratificavit (1302) 
et libere possidendas confirmavit b. Item absolvit monasterium ab impeticione (1303) 
civium Gdanensium' pro prato, quod situm Cuit inter Striz 6 et Bealastrugam 6 C 
id est album rivulum 7, quod pertinebat ad villam Byssekir 8, ipsis silencium 
perpetuo imponendo. 
Item istius regis nobilis tempore AIbertus monoculus 9 rex Romanorum 
cum valido exercitu Bohemiam intravit et ad tempus 10 in ea stetit, sed nichil (iSM) 
proficiens, protegente Deo pium regem, confusus recessit non sine multo exer- 
citus sui detrimento 11. 
10. Defluxo ergo huius regis pii et boni vite curriculo Ii ac utroque 
regno tam Bohemie quam Polonie laudabiliter gubernato quievit anno Domini 
M 0 C C C V X I 13 Kal. luIii 14 in Domino 16, relinquens post se cum benediccione 21 Czerw. 1805. 
preconium magne laudis. Cui successit in regno filius eius WenczesIaus BIDS, 
qui uno solo an no post mortem patris regnavit et in Olmuncz 16, cum esset 
iturus COIn exercitu suo versus Kracoviam, a quodam infideli milite suo fuit 
miserabiliter intercmptus anno Domini 1\1 0 CCC o. VI 0 pridie Nonas Augusti. Iste 5 Sicrp. 1306. 
d . .. . . I h di . lib t t Wenzeslnusrex 
urn viveret 17, patrls vesl1gla seqm vo ens omnes ere tates, Iura et er a es, et 
us alterillf! 
regIS Wenzeslu 
quas pater suus et alii principes monasterio dederant, confirmavit d. :
:t s: 
11. Tunc Pomerani, expuIsis Bohemis, vocaverunt concorditer 18 ducem liberta
. (1
) 
. (W1adislaus m 
Wladislaum predictum, qui recepto omagio 19 et fidelitatis iuramento a militibus dueem eligitur). 


1) Langenow. Dz.; Langnow. K. t) Grisin. Dz. i K. S) Swenca. Dz. i K. 
4.) Gedanensium. Dz. i K. 6) Striss. Dz. i K. - I) Bealanstrugam. Dz.; Bala- 
strugam. K. 7) rivum. Dz. i K. 8) Bisserken. Dz. i K. ') monoderus. 
Dz. i K. 10) tempora. Dz. i K. 11) damno. Dz. i K. 11) circulo. Dz. 
i K. 18) IX. Dz. 14.) Iunii. K. 16) quievit in Domino anno etc. Dz. i K. 
18) Olmutz. Dz. i K. 17) Zamiast »dum viveretc maj
 Dz. i K. 
ferventer. 
18) unanimiter. Dz. i K. 18) homagio. Dz. i K. 


a) Ob. Porn. Urkb. nr. 603. b) Ob. Porn. Urkb. nr. 611. 

gowo po 
memo Langenau w powiecie Gdanskim nad kolej
 prowadz
c
 z Tczewa do Gdan- 
ska. Gr
zyn (Gransyn) dzi
 po niem. Rosenberg w poblizu 

gowa i Klodawy. 
C) Strumyki Strzyz Biatastruga mi
dzy Gdanskiem a Oliwf1. d) Ob. Porn. 
Urkb. nr. 635.
		

/monumenta_VI00324_0001.djvu

			318 


CHRONICA OI1VENSIS 


.. 


videlicet Petro de Polnow, Ieskone 1 de Slawa et Laurencio de Ruynwalde 1 
(1306) et aliis militibus universis dux tocius Pomeranie proclamatur s. Hie monasterio 
Olyvensi cepit esse protector et dominus graciosus , qui omnes possessiones, . 
(1m) iura et libertates monasterii non solum confirmavit c, verum eciam & liberaliter 
augmentavit et ab impeticione et impungnacione, quam fecit Waysilus I) Pru- 
tenus cum filiis suis monasterio pro Radestow 6, visis et auditis privilegiis , 
monasterium liberavit ipsos abiudicando et silencium eis perpetuo imponendo 
(1298) anno Domini MOCCXCIX b. 
12. Postquam 7 autem disposuerat de municionibus terre pro sue 8 
beneplacito voIuntatis, cum Kracoviam redire velIet, monuerunt eum pro qua- 
dam peccunie summa, quam expenderant, dominus Swencza palatinus et filii 
eius memorati medio 9 tempore, quo Pomerania principe destituta erat, et ipsi 
terram gubernaverant universam, quam cum dominus 10 dux Wladislaus eis 
soIvere recusaret, ipsi cum aliis pIuribus 11 militibus marchionem de Brandeburg 
D
 W p oldomi- dominum Woldimirum ad suscipiendum ducatum Pomeranie vocaverunt 11, qui 
ruB In om era- 
nia[(l
';)tur. missis suis militibus civitatem Gedanensem IS tenuit cum auxilio civium et miIi- 
turn predictorum et fuit cotidianus conflictus et aItercacio U inter milites inclusos 
in castro videlicet W oycech et 16 W oyslaum 16 et Boguzaum 17, qui tenebant 
castrum ad manum ducis WladisIai, ex una parte et cives ac 18 milites pre- 
dictos , qui fovebant causam marchionis parte ex aItera 19 et multa spolia et 
mala fiebant in terra propter principum discordiam et. unitatis 10 militum il 
scissionem. Tandem inclusi in castro videntes se non habere ullum II redempto- 
rem, miserunt ad dominos terre Pruzie petentes, ut ferrent ipsis is auxilium 


1) Leskone. Dz. i K. .') Ruywalde. Dz.; Ruymwalde. K. S) proelamatus. 
Dz. i K. 4.) Zamiast 
verum etiam« majq. Dz. i K. »sed etc I) WaysiJius. 
Dz. i K. 8) Radeseov. Dz. i K. ') Na marginesie innq. r
kq.: Hie nota, quod 
Oliva iam steterat annis C et LXVI ante ingressum dominorum in Pomeraniam. 
8) suo. Dz. i K. ') eo. Dz. i K. 10) Nie rnaj
 Dz. i K. 11) plurimis. Dz. 
It) 'Voldemirum voeaverunt ad suseipiendurn ducaturn Porneraniac. Dz. i K. la) Ga- 
danensem. L. It) alteratio. K. 16) Nie rnaj
 Dz. i K. II) Woyslau. 
Dz. i K. (7) Boguzan. Dz.; Boguran. K. (8) et. Dz. i K. (8) altera ex 
parte. Dz. i K. '0) unicam. Dz. i K. II) militum terrae. Dz. i K. ") se 
nuDum habere. K. IS) Heret eis. Dz. i K. 


a) Ob. Pom. Urkb. Dr. 574. b) Data mylna; ob. Porn. Urkb, nr. 561 
i 563; sprawa toczyla si
 nie 0 Radostowo, lecz 0 Rajkowy.
		

/monumenta_VI00325_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLlVENSI 


319 


contra civitatem et marchionistas 1 et continuo missus fuit frater Guntherus 
de Swarczburk 51 cum Prutenis, qui una cum hiis, qui erant in castro, Pome- Castrum et civi- 
tas Gdantzk 
ranis crebris insuItibus eos, qui erant in civitate, molestabant. molestatur 
13. Quidam vero ex civibus presumptuosi dominos terre Prusie ludibriis 
et subsannacionibus incompositis S provocabant in tantum , quod f. domini 
exacerbati cum exercitu valida civitatem obsederunt et earn ferocibus animis I) 
oppungnaverunt. Videntes autem cives, quod diucius potencie dominorum 
resistere non vaIerent nee. ullum possent habere redemptorem, civitatem tradi- (ok. 1
8
ist.) 
derunt, quam domini cum suo exercitu intrantes omnes milites Pomeranos 6, 
quos in ea reppererunt, iusserunt trucidari. Et dominus Rudingerus 7 abbas 
OIyvensis pietate motus se dedit periculo et inter iacuIa et gladios trucidando- 
rum, quatenus 8 permissus fuit, confessionem recepit et trucidatos duci fecit 9 
in Olyvam et sepeliri in cimiterio 10 beati 11 Jacobi ante claustrum. 
14. Postea domini cruciferi 12 superbiam civium humiliare voIentes, mu- (Municiones ci- 
vitntis Gdantzk 
nicionem civitatis penitus destruxerunt et servato pro tempore castro Gdanensi IS, destruuntur). 
an no Domini MoCCCIX a marchione Woldimiro 14, quem estimabant melius (13

S.) 
ius habere 
 totam terram Pomeranie usque ad terminos terre Stolpensis eme- 
runt a et peccuniam in Novo lIS Kalis pro ipsa appenderunt coram multis (13 &

ca) 
honestis militibus tam Pomeranis quam marchionitis; quibus eciam presentibus 
in predicta civitale anno Domini M ° C C ex 16 dictus dominus marchio mona- 1310. 
Marchio dat mo- 
sterio Olivensi hereditatem Pomisk 17 cum LXX a mansis et mirica 18 et lacubus nasterio he
di- 
tatem Pomisk. 
(1310) 


I) marchionem. Dz. i K. ,) Schwartzberg. Dz. j Swartzberg. K. S) impositis. 
Dz. i K. f.) Zamiast 
in tantum, quodc maj
 Dz. i K. 
interimc. 6) fero- 
cius armis. Dz. i K. 8) Zamiast 
 milites Pomeranosc maj
 Dz. i K. 
 milites 
terrae Pomeraniaec. 7) Rudigerus. Dz. i K. 8) quantum. L. ') iussil Dz. 
10) coemeterio. Dz. i K. II) sancti. Dz. i K. 1') cruciferi (crucigeri Dz.) 
anno Domini MCCCIX. Dz. i K.; za to potem daty tej nie maj
. IS) Geda- 
nensi. Dz. i K. If.) Woldemiro. Dz. i K. 16) Nova. Dz. i K. 18) MO CCCX 
eodem tempore. L., Dz. i K. Rok: A. D. 1310 jest niew
tpliwie poprawk
 autora 
zamiast 
eodem tempore c , co si
 odnosilo do r. 1309 j lecz autor zapomnial te 
wyrazy wykreslic, wskut
k czego 1 tekst pierwotny i poprawka razem pozostaly 
w 
kopisie. 17) Pomisko. Dz. 18) merica. Dz. i K. 


a) Ob. Porn. Urkb. Dr. 676 i 685 - 686. SprzedaJ nast
pila ostatecznie 
w 
upsku (Stolpe) i tamze takze wyplata.
		

/monumenta_VI00326_0001.djvu

			320 


CIIRONICA OLIVENSIS 


dedit, prout in privilegio a marchionis super hoc confecto pIenius continetur, in 
restaurum dampni, quod progenitores sui feccrant monasterio b, quando tempore 
ducis Swantopolci terram Pomeranie conaballtur subiugare et dictus dux In 
monasterio ('urn militibus suis conclusus eis strennue resistebat. 
15. Medio tempore, quo predicta agebantur, - transIata Cuit sedes princi- 
palis 1 ordinis dominorum in castrum sancte Marie et intravit generalis magister 
ordinis Pruziam cum magnis reIiquiis 2 , dictus V uechtewange _ 8., qui brevi teIn- 
pore supervixit. Post qu
m electus fuit in magistrum frater KaroIus de Trevery' 
(1311) vir prudens, religiosus et honeslus. 
Rex Letwino- In hoc eciam tempore intravit rex Letwinorum 6 nomine Vyten terram 
rum deva.stat 
te
mc

m
:
 Pruzie et vasta bat eam per XVIII dies et magnam multitudinem fidelium tulit 
pe

o(:

-I) de terra nullam 6 passus repungnanciam; qui de tanta prosperitate confisus 
rediit iterato et congregata magna preda hominum, dum abiret, insccuti 
fuerunt eum 7 domini cum fideIibus Christianis et occiderunt pene totum exer- 
citum suum 8, sed 9 ipse cum paucis vix evasit. Christiani vero per graciam 
Dei omnes salvi cum laudibus et graciarum actionibus captivos omnes reduxe- 
runt. Postea fere per XXXVI annos nil 10 notabilis mali in terra factum est 
per Letwinos 11. 
IlI!perator Hill- 16. Circa idem eciam tempus 11 vixit Henricus de Luczilnburk IS impe- 
rlcus vencno 
an
OB

ini rator, quem quidam de ordine predicatorum confessor suus post suscepcion€:m If 
M. CCC.XIII. . . b . b It t . bl ' di . t 
sacre commuruonis veneno su ungul us occu a 0 In a UClOne gi orum, quam 


Sedes m
gistri 
in ca::;lrum 
sande Marie 
tran!-;fertur. 
(1309) 


1) provincialis. Dz. i K. ') cum magistris reliquis. Dz. i K. S) Vnechtewange. 
L., Dz. i K. f.) Dz. poprawil 
 Treveris«; Treven. K. Ii) Litwinorum. Dz.; 
Litwanorum K. I) magnam. Dz. i K. 7) eum fuerunt. K. 8) eius. 
Dz, i K. S) et. Dz. i K. 10) miraculum. Dz. i K. 11) Litwinos. Dz. i K. 
1') Circa id tempus. Dz. i K. 18) Lutzenburg. Dz.; Lutzlnburg. K. It) Zamiast 

post suscepcionem« maj
 Dz. i K. 
penitus in suscepcione«. 


a) Ob. Porn. Urkb. nr. 695. Pomejsk pod Bytowem niedaleko granicy zacho- 
dnio-pruskiej. b) Annales Colbacenses MOll, Ger. Sci. A i. XIX str. 715: 1271: '. 
marchiones Olivam maxime dampnaverunt et totam terram Danceke devastaverunt. 
Ob. Perlbach: Altere Chronik von Oliva, str. 114.. Wtedy jednak S.wi
topelk juz nie 
zyl, co nie wiele zawazy u autora, kt6ry 0 dawniejszych czasach tylko bardzo nie- 
dokladne ma wiadomosci. Hirsch odnosi ten fakt do roku 1251-1252, w kt6rym 
to czasie margrabia braniborski byl w Prusiech i Oliwa zosta1a spustoszona.
		

/monumenta_VI00327_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


321 


sibi sumendam dedit, interemit 1. Post quem duo fuerunt electi In discordia, Fridericus 
Austrie et Lu- 
dux videlicet Austrie Fredericus I et dux Bavarie Ludevicus S , . vicit tamen do
cus Bava- 
ne duces 
d B . t . . t . It . . Q . fucront electi 
ux avarle e ImperIUm enmt 4. mu IS annlS. uem dommus papa Iohan- in imperatores 
XXII fi I . t . .. . et Ludovicos 
nes us con Irmare no Ult oto tempore VIte sue, quIa 6 In discordIa eIectus vicit_ 
fuerat et quia 6 unum infelicem monachum de ordine minorum 6 Romam 
veniens antipapam 7 fecit et ab eo se fecit 8 coronari. Qui tamen anti papa 9 ad 
se reversus veniam a dicto domino papa lohanne petivit humiliter et impetravit. 
1 7. Sciendum eciam, quod eodem anno tempore dicti 10 magistri Karoli 
de Treveri 11 castrum Kirsmemil 12 edificatum fuit, ad cuius edificacionem cum 


':I 

- 
pergerent navigio Insulenses, frater Reynico magister piscature de Scarpovia 13, cO(lt



m. 
. I .. t b . t . b . t . b I . (Miedzy 8-2f 
vir re IglOsus e onus, cum sua navi e Offin! us secum eXIS entI us 14 et a Ie Kwiet.) 
multe naves cum hominibus, orta in mari valida tempestate, perierunt a. Magister 
iste fuit omnibus 16 pius et bonus et specialiter 16 monasterio OIivensi graciosus. 
I p se enim confirmavit omnia privilegia, Jibertates, iura 17, possessiones, quas ex Magiste finn r,.K
 
Ius con aVlt 
donacione antiquorum regum et principum monasterium fuerat 1
 consecutum et Ori
,::t


i:e 
graciose permisit, quod hereditas Sobent7:icz 19 b fuit pro claustro Sarnowitz 20 sua (



)gia. 
comparata et earn suo privilegio confirmavit. 
18. Pro Iibertate eciaIn piscandi in recenti mari, quam monasterium 
habuit ex donacione fundatorum suorum, ut in originalibus privilegiis conti- 
netur, quam temporibus ipsorum numquam aIiquis abbas Z1 potuit obtinere, 
Iicet dominus Rudinger II abbas et forte prcdecessores I
 sui ipsos in singulis 
generalibus capitu1is eorum 24 frequencius amrnonerent 26; et pro tractu in 


1) digitorum interemit, quam etc. Dz. i K. ,) Fridericus. K. a) Ludovicus, 
Dz. i K. 4.) tenuit imperium. K. 5) quod. Dz. i K. I) eorundem. Dz. i K. 
7) venire ante papam. Dz. i K. 8) fecit se. Dz. i K. 8) ante papam. Dz. i K. 
10) domini. Dz. i K. 11) Treven. Dz. i K. zawsze. 1') Kirsmeil, poprawiono 
na Kirsmemel. Dz. 13) Scarponia. Dz. i K. If) exeuntibus. Dz. i K. 
U) omnibus Cuit. K. 18) Nie maj
 Dz. i K. 17) iura, libertates. Dz. i K. 
18) Cuit. Dz. i K. 18) Sobentziz poprawiono na Sobovitz. Dz.; Sobenziz. K.. 
to) Zarnowitz. Dz. i K. 11) abbas (et forte praedecessores sui ipsos in singulis 
generalibus capitulis eorum frequentius admonuerunt). K. ") Rudigerus. Dz. i K. 
la) predecessoris. L. I.) suis. K. - 116) ammoneret. L.; admonuerunt. Dz.; 
admonuerint. K. 


a) Obacz 30 Dokumenta katedry plockiej. Wydal dr. K
trzyilskL Nr. 26. 
b) SobieflCzyce czyli Sobiencze w powiecie wejrowskim. 


Monumenta Pol. Hist. T. VI. 


21
		

/monumenta_VI00328_0001.djvu

			322 


CHRONICA OLIVENSIS 


Wysla inter Ganczkam et Barsitzam 1 a, de quo modicam utilitatem habuit 51 
monasterium, ipse motus zelo iusticie, sollemni 3 ordinacione facta in castro 
sancte Marie de consensu pociorum' preceptorum ordinis sui cum domino 
Allexandro protunc abbate et senioribus Inonasterii , dimidiam hereditatem 
Curie Succotzin Sydow b et dimidiam Succoczin c cmn tota paIude circa CIodavam d usque ad 
d Grebyn roo- 
b:


(2





 terminos Rosinberg 6 e in latitudine et usque ad Motlavam in longitudine, 
1317). prout Cossato est distinctum, ubi nunc locata est curia Grebyn, pro commuta- 
eione dedit, de qua commutacione monasterium proCecit G, quia 7 non solum 
dictam curiam, sed eciam curiam 8 Succoczin 9 et insuper X X mansos in 
palude ad viiIam Langow 10 pertinentes est adeptum 11. 
19. Temporibus eciam ipsius dedit dominus Ii Allexander abbas Henrico 
11 S\


i3)_ Beyerse IS dicto pro alia dimidietate Sydow scuIteeiam in Scowernik 14 cum 
IIlIor mansis liberis et taberna et cuidmll honesto viro 1\Iartino nomine, qui 
habuit aliam dimidietateln Succotz
n 16, dedit Smollin r circa Barnowitz pro sua 
dimidietate de consensu fratris David, qui eo tempore Cuit in Gdanczk com- 
mendator 16. Qui quidem gravis erat nlonasterio in principio 17 impediendo ipsum 
in captura sturionum, sed postea fuit lllutatus 18 in alium virum monasterio 
satis graciosum, cuius tempore magister preIibatus personaliter 19 cum luilitibus 
:
 fft:-:: ;

ru
. terre intravit mare navigio et Sigl1U111 in litore versus orientem in Neria g fieri 


1) Gantzkam et Bursizcam. Dz. i K. 2) habuit uliJitatem. Dz. i K. a) solenni. 
Dz. i K. t) potentiorum. Dz. i K. 5) Rosenberg. Dz. i K. 8) perCecit 
monasterium. Dz. i K. 7) quod. Dz. i K. 8) omnia. Dz. i K. 9) Succezyn. K. 
10) Langnow. Dz. i K. 11) adeptus. Dz.; adem plus. K. 1:1) Nic majq. Dz. i K. 
IS) Boyerse. Dz. i K. 14) Schowernick. Dz. i K. (5) Succoczyn. Dz. i K. 
(8) fuit commendator in Gdantzk. Dz. i K. 17) pravo. Dz. i K. (8) mutatus 
Cuit. K. 111) personatim. Dz. i K. 


a) Barczyca i G
ska, odnogi Wisly, uchodz
cc do zatoki fryjskiej. b) Zydowo; 
na terytoryum tej wsi dzis nieislniej
cej powsla
a wics klasztorna Grabiny (curia '. 
Grebyn) w pow. gdaIiskim. c) Dzis Zuchein w pow. gdaliskim. d) Kluclawa 
w pow. gdailskim. e) Rosenbl'rg PO" pOlsku Gr
zyn, klora to wies grani('zy
a 
jak i Rosenberg z t

gowcm i Kleszezcw('m. r) Smolc]zin w powipcjp karluskim. 
g) Po polsku Ne[zeja.
		

/monumenta_VI00329_0001.djvu

			AUC'fORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


323 


fecit, preClplens, ut non vicinius ilIo signo ad Wyslam monasterii reCIa loca- 
rentur usque ad adventum domini Colbacensis 1, promittens firmiter se velIe 
bonam et utilem 2 ordinacionem cum ipso facere pro ecclesia de captura!l stu- 
. 
rionum, quod tunc utique factum fuisset, si dominus Colbacensis' tempore 
suo in 6 propria persona monasterium visitasset. Ipse enim erat zelator iusticie 
nee avare 6 sibi usurpare voluit aliena 7 et ideo tempore suo Dominus bene- 
dixit ordini, qui crevit in diviciis et honore. 
20. Quod cernens 8 humani generis 9 persecutor 10, apostata veritatis, 
dyabolus et 11 ordinis invidens incremento, quorundam preceptorum 12 provo- 
cavit animos, virus 13 ipsis dissensionis U ab unitatis vinculo propinando. Qui 
predictum magistrum pro regimine magisterii ordinis insufficientem affirmantes Magister 
attemrRtatur, 
exegerunt ab eo, ut officium cum sigillo et annulo voluntarie resignaret, quod su
 r

i

et. 
tamen plerisque preceptoribus non placebat 16. Attamen vir prudens et maturus, 
volens sibi et ordinis honori com;ulere, insignia magisterii sui gratanter 16 M
gister insi- 
gma sua cum 
. . t 17 t t d t l ' . t d officio suo re- 
reslgnavI pe ens, u eum a conven urn reverensem, eUl pa er suus OIDOS signavit (1317) 
suas sollemnes et omnia, que habuit, propter Deum tradiderat, redire per- 
mitterent cum quiete. Quod facere annuerunt et destitutis quibusdam com men- 
datoribus et aliis pro ipsorum vol un tate institutis et David 18 commendatore 
destituto et pro eo 19 ilIo de Lutirberk 20 instituto, ipsum abire versus Treve- Magister in 
Treverim ire 
rim, ut pecierat, permiserunt. Quem, cum venisset ad patres Reni, preceptores permittitur. 
ordinis in Alemania cum regibus et comitibus 21, qui eius experti fuerunt mo- 
rum honeslatem, nominaverunt et habere voluerunt ordinis magistrum gene- 
ralem et dominus papa lohannes XXIIus ipsum quasi familiariter sibi 22 notum 
et dilectum in magistrum erdinis confirmavit. Ad cuius eciam obedienciam 
omnes, qui talia contra ipsum egerant, humiliter redierunt, quos ipse beningne 
suscepit et omnia in eum per ipsos commissa clem enter dimisit et indubit. 


1) Colbatensis. L. 2) se firmiter bon am et utilem velIe. Dz. i K. a) pro 
captione. Dz. i K. 4) Colbatcnsis. L. 6) Nie ma. K. a) ayaritiam. Dz. i K. 
7) Nie maj
 Dz. i K. 8) cernens inimicus. Dz. ") Zamiasl »humani genc- 
risc ma K. »nuntius Hermanus gravis..:. 10) persecutor ct. Dz. i K. 11) Nic majq. 
Dz. i K. 12) fratrum. Dz. i K. 18) animosos viros. K.; \V Dz. to poprawiono. 
If) dissensionum. Dz.; dissensioncm. K. 15) placuiL Dz. i K. la) comitanler. 
Dz. i K. 17) resignare. Dz. i K. 18) et dato. Dz. i K. I") Nie 
ma K. 20) Lusehorg. Dz.; Lusebcrg. K. 21) principibus. Dz. i K. 22) siLi 
famiIiariter. Uz. i K. 


21*
		

/monumenta_VI00330_0001.djvu

			324 


CHRONICA OLlVENSIS 


21. Deus. tamen, qui eeiam malis bene utitur, omnia, que circa ipsum 
facta Cuerant, convertit ad ordinis utilitatem et honorem. Ordo enim ilIo tem- 
pore muItmn infamatus fuit per archiepiscopum Rigensem et archiepiscopum 
Gnisnensem 1 et alios plures ita, quod dominus papa predict.us et tota Romana 
curia ordinem execrabantur in tantum 2, quod de ordinis delecione multum 
timebatur, quod per prudenciam dicti S magistri totum Cuit sopitum et ordo in 
(1319) graeiam domini pape et toeius Romano curie et in bonam famam fuit laudabi- 
liter restitutus. 
22. Ipsius eciam tempore, dum adhuc in Prusia regimini magisterii pre- 
sideret " orta fuit inter dominum Alexandrum abbatem Olive et conventum ex 
Contencio inter una parte et prepositum et moniales de Sucovia 6 a parte ex altera 6 gravis 
monasterium et 



8 



:: contencio pro terminis inter Swymerow 7 b et cJaustrum et pro quodam prato 

strnm 8opitur. in ModIa c. Quod cum ad eius audienciam pervenisset, descendit in Gdanczk 
propria in persona et vocatis ad se utrisque 8 partibus una Cere tota 9 die labo- 
(1316 16WrzeS.) ravit, ord
acioneln facere volens pads perpetue inter partes, quod eciam 10 
fecit isto modo: Conventus Olivensis tenebatur conventui monialium in Sucovia 
singulis annis solvere tres marcas denariorum ex quadam ordinacione facta 
(1289) tempore ducis 11 Mistvugii d pro deeima hereditatum in Oxivia Ii sHarum perti- 
nencium in Olivam; a IS solueione harum trium marcarum conventus Olivensis 
deberet esse perpetue U absolutus; et insuper hereditatem Swimerow cum ter- 
minis suis et cum prato 16, pro quo erat contencio, deberet conventus Olivensis 
libere possidere et sorores de Succow deberent Plabanow cum molendino et 
Serisno 18 et Wadsino 17 e, que pertinebant. in 18 Olivam, e converso 19 


. 


1) Gnesnensem. Dz. i K. t) exerccbant interim. Dz. i K. . a) praedicti. Dz. i K. 
&) regimine presideret magisterii. Dz. i K. 6) Dz. i K. maj=!- zawsze .Sukowc. 
a) aItera ex parte. Dz. i K. ') Schwimerow. Dz. i K. 8) utriusque K. 
") uno fere toto. Dz. i K. 10) et. Dz. i K. 11) duds scilicet. Dz. i K. 
11) Oxuvia. Dz. i K. 18) eL Dz. i K. 14) perpetuo. Dz. i K. 15) et pro 
prato. Dz. i K. 11) Seroismo. Dz.; Scrismo. K. 17) Wadzmo. Dz. i K. la) ad. 
Dz. i K. 1") e contrario. Dz. i K. 


a) Zukowo w powiecie kartuskim. b) Swiemirowo al. Siemirowo pO niem. 
Schmierau w powiecie wejrowskim. C) Pratum Modla czyli jak r. 1342 piszll 
1\'1odka lezalo iuxta Zaspam niedaleko od Oliwy. d) Porn. Urkb. nr. 449 
. 
i 450. e) Plebanowo nie istnieje juz; Dzierz
zno i Wadzno w powiecie 
kartuskim.
		

/monumenta_VI00331_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


325 


hereditarie ac libere possidere et abbas 1 Olyvensis deberet eis 2 addere msuper 
X X marcas una tantum vice. Et hec ordinacio S fuit per utramque parlem 
acceptata et literis confirmata. Propter 4 hec et similia bona studia, quibus ad 
commoda sibi subditorum fuit intentus magister prelibatus", memoria ipsius 
apud Deum et homines debet esse 6 merito immortalis. 
23. Locum 7 ipsius in Pruzia tenuit frater Henricus de \Vildenberg 8, qui 
fuit pro tempore magister provincialis. Hic erat vir religiosus et honestus. Sub (1317-132i.) 
quo Heinricus Rennekeu et fratres sui impeliverunt monasterium pro Brust b Impetic:io. facta 
R:r Hmrlcum 
circa Radestow. Que impeticio sopita fuit C per conservatores monasterii domi- he
:ili::evB


t. 
num Iordanum prepositum Warmiensem, qui postea factus fuit episcopus et (1323.) 
dominum Hermannum prepositum Culmensem ex parte monasterii et dominum 
Bertoldum tunc canonicum ecclesie Pomisaniensis, postea episcopum ibidem et 
dominum Iordanum tunc abbatem in Polplin hoc modo, quod sibi date fuerunt 
ex ipso rum ordinacione X X V I 1 marce et ipse privilegio, quod habuit, resignavil 
coram magistro provinciali et fratre Henrico dicto de Buchholcz commendatore 
de Ginewa in domo ipsius commendatoris presente cellerario Olyvensi; quod 
ibidem fuit omnino laniatum ita, quod de cetero nullus de cognacione vel 
posteritate sua potest monasterium pro ilJa hereditate impetere vel turbare. 
24. Magister eciam Karolus in suum magisterium restitutus omnes com- Magister Caro- 
lus in magiste- 
mendatores per 8 predictos preceptores destitutos in officia sua restituit cum rium restituitur. 
honore et tunc post fratrem Ottonem de Luttirberk 9, qui fuerat medio 10 tem- 
pore commendator in Gdanczk, qui monasterio tempore suo 11 fuit conpetenter 
graciosus, rediit frater David in Gdanczk et reman sit 12 commendator usque 
ad finem vite sue et mortuus in Gdanczk iacet in Olyva ante capitulum (1321) 
tumulatus. 


1) abbasque. K. t) Nie maj
 Oz. i K. 
siti. Oz. i K. Ii) praefatus. Oz. i K. 
cum. . . impetere vel turbare c nie maj
 
") Luttunberk. L.; LuUerbergk. Oz. i K. 
tempore. K. 11) mansit. Oz. i K. 


a) praepositio. Oz. 4) praepo- 
') esse debet. K. 7) Usl
pu ;,Lo- 
Oz. i K. 8) Nie maj
 Oz. i K. 
10) in eo. Oz.; eo. K. 11) suo 


a) Imi
 jego bylo Fryderyk a nie Henryk. b) Brznszcz w powiecie sta- 
rogardzkim niedaleko Tczewa. C) Notae Olivcnses: Eodem anno (1323) inter 
Henricum et monasterium actio de Brust, ubi arbitrorum indicio exsolutae sunt 
adversariis infra annum 27 marcae; factum id dominica infra epiphaniam.
		

/monumenta_VI00332_0001.djvu

			326 


CHRONICA OLIVENSIS 


r4
ster 
ro. 
IU8 moritur. 
(132t) 


25. Medio eClam tempore, qUo vixit magister Karolus et frater Henricus 
de Wildenberk 1 erat 2 magister provincialis S in Pruzia, multas passum fuit t 
Monasteri
m monasterium impressiones Ii precipue in Swornegatz 6 ob iniquas 7 prote
ta- 
multas patItur 
pr
::::oS:'
r. ciones vicinorum circumsedencium, volencium quibusdam filiis- Belial complaccre, 
mogatz. qui multas iniurias fecerunt monasterio ibidem in terminis, in mirica 8, in 
mellificiis, in clausuris, in lacubus. Fratres eciam ibidem existentes 9 fuerunt 
sepius 10 impediti et per quosdam latrunculos, qui latrocinia exercebant 
versus Poloniam, fuerunt sepius vestibus et omnibus, que habebant, denudati 
et hoc fieri 10 hii, quorum intererat prohibere, non prohibebant. Credo 11 
tamen, quod id de connivencia magistri factum non fuit. 
(1322-1328) 26. Similiter quid am comrrJendator frater lohannes nomine, qui quondam 
fuerat 12 magister piscature in Kunigisberk IS, post mortem fratris David mona- 
sterio fuit infestus in multis, primo in captura sturionum recia ecclesie u 
aliquociens 16 incidendo; item viol enter abstulit quedam prata 16 in Neria 17, que 
quondam in Soppod pertinebant et partem hereditatis Iamnow, que Goliczow a 
dicitur. Pro 18 huiusmodi iniuriis licet dominus abbas illius temporis in Olyva 
multas querelas et ammoniciones faceret magistro provinciali dicto et aliis 
pocioribus preceptoribus, nichil tam en in contrarium pro iusticia ecclesie 
fuit factum. 
27. Contigit interea, quod magister Karolus humane condicionis exsolvif 
debitum moriendo et dux Kracovie Wlodislaus predictus per archiepiscopum 
Gnesnensem coronam regni Polonie impetravit et obtinuit. Defuncto vero ma- 
gistro Karolo et in Treveri ante altare in capella fratrum sepulto, preceptores 
Alamanie ad electionem futuri magistri versus Prusiam perrexerunt et in castro 


( 1320 ) 


(1317 -2t) 


1) Wildenberg. Dz. i K. t) esset. L., Dz. i K. a) Nie maj
 Dz. i K. t) est. 
Dz. i K. 6) pressuras. Oz. i K. a) Schwarnegatz. Dz. i K. 7) antiquas. 
Dz. i K. 8) Dz. i K. nie maj=! »in miricac. ") exeuntes. Dz. i K. 10) Nie 
maj
 Oz. i K. 11). »Credo . . . non fuitc nie maj=! Dz. i K. 11) erall Dz. i K. 
la) Konigsberg. Oz.; Konigsberg. K. It) Nie ma K. 16) aliquoties. Oz. i K. :. 
la) prata ecclesiae. Dz. i K. 17) Zamiast »Neria, que . . . diciturc maja Dz. i K. 
»Neria et alia quam plura c . 18) Ust
p6w od »Pro huiusmodic pocz
wszy az do 
»000 potuit recuperare c na str. 328 nie maj
 Dz. i K. 


-. 


a) Dzis Golicewo czyli Golczewo pod Jamnem w powiecie kartuskim nad gra- 
nic2i Pomeranii.
		

/monumenta_VI00333_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLiVENSI 


327 


sande Marie concord iter cum preceptoribus Pruzie elegerunt religimmm virum Magister Wf'r- 
nerus f'ligitur. 
fratrem Wernernm de Orzla in magistrum ordinis generalem et remansit prin- (132.) 
cipalis sedes ordinis usque ad presens tempus castro in eodem. 
28. Et extunc rex Polonie prediclus contracta amicicia cum rege Litwi- 
norum Vyten nomine, cuins liliam filius regis Polonie duxit in uxorem, incepit 
impetere terram Pomeranie et terram Culmensem et terram Michiloviem;em 1 T
rra Culmen- 
gis per rl'gcm 
primo iudicio spirituali, impetratis iudicibus domino Geroslao archiepi
copo (1j:;
 cti 


.1) 
Gnesnensi, abbate de Tyncia et abbate de l\1ogilna 2:1, a qui bus domini cI'uciferi 
tam quam suspectis iudicibus, missis suis procuratoribus, appellaverunt. 
29. Postea ordinatum fuit per dictum archiepiscopum, quod dominus 
Iohannes papa XXII us misit legatos versus Poloniam,. ut denarium beati Petri 
exigerent in Pomerania et terra Culmensi qui num q uam antea datus fuerat Dcna.ril1s.s
ncti 
, Petra eXIgltl1r. 
ibidem et hoc factum fuit ad talem cautelam, ut ex hoc probaretur, terram (1320) 
Culmensem et Pomeraniam iure subesse deb ere regno Polonie tamquam partes 
suo toti, a quo iterum fuit ad curiam appellatum. Nichilominus tamen inter- X l l n ll t l crdlctl1m 
annorum. 
dictum positum fuit in terra Culmensi et P.omeranie, quod stetit fere per XlIII (1321-1332). 
annos propter denarium beati Petri. 
30. Orta ergo fuit discordia inter regem Polonie et dominos cruciferos et 
Wancko dux Masovie adhesit dominis Pruzie ipsos adiuvando contra regem Discordia intcr 
regem Polonie 
Polonie, propter quod rex terram ipsius spoliari fecit et vastari. In cuius et d



. Ma- 
ulcionem transierunt domini cruciferi Wyslam cum eoden1 duce et exercitu et (1327-1328) 
partem terre Cuiaviensis vastaverunt et tunc factus fuit conflict us cum Polonis (1328) 
et OCCISUS fuit commendator Thorunensis b. 
31. Post hec in proximo sequenti anno rex Bohemie Iohannes de 
Luczilnberc filius Henrici q uondam imperatoris cum exercitu suo et multi alii T
rra Cull!'en- 
SIS absenhbus 
nobiles peregrinacionis causa per regnum regis Polonie, ipso invito, versus re


in

I


e 
Pruziam transierunt, propter quod rex Polonie adunavit sibi exercitum, quan- dc(
:

\ur. 
turn potuit, et magistro Wernero cum rege et aliis nobilibus eorumque exerci- 
tibus in terra Litwinorum existentibus, ipse dolose terram Culmensem intravit 
et earn in parte magna devastavit. Postquam vero magister cum rege et aliis 
nobilibus, expungnato castro Bystin, Pruziam redierunt, cum eodem exercitu c

:

:.yn 


1) Michioniensem. L. 


') MogI' dua. L. 


a) 6wczesnym opatem tynieckim byll\lichat a mogilnickim l\likotaj. 
wat si
 Hugo yon Almenhausen. 


b) Nazy- 


"
		

/monumenta_VI00334_0001.djvu

			328 


CHRONICA OLlVENSIS 


Drywanczam a transierunL et terram Dobrinensem expugnaverunt, quam dumini 
cruciferi postea annis pluribus tenuerunt. 
(1329) a 2. Post quam autem rex Bohemie et alii nobiles ad propria redierunt, 

o'onorum rex congregavit rex Polonie exercitum magnum de regno 
uo et Ungaria cl venit 
mtrat tcrram 
Cu'mensem cum anno se q uenti transiens P er Masoviam 1 ct terram Dobrinensem S p erans se 
dolo. ( 1330)' , . 
posse transire per Dryvanczam et intrare terram Culmensem oportune; 
cd 
magister, congregato OnIni exercitu 
uo, festinavit oceupare vada Dryvancze, 
ne transirent, et iacuerunt ilIi duo exercitus dominorum videlicet et rcgis 
e regione, dividente e05 fluvio Drywancza, isLis de parte dominorum transire 
noIentibus nec illos ad se transire -permittentibus. Tandem pars exercitus castra 
sua incendit et quod alium vadum querere veIlent., silllulavit -et domini cum 
exercitu suo verum putantes mutaverunt eciam castra sua et per ripam Dry- 
wancze illis ex opposito ascenderunt. Mox alia pars exerciLus regis, in qua 
ipse rex erat, de loco, in quo se occultaverant, surrexerunt et circa molendi- 
num Luybz b transierunt et idem moIendinum eeperunt. Tunc alia pars regis 
exercitus rediit et una nocte orrmes Drywanczam transierunt, quod cernentes 
domini el exercitum regis validiorem scientes mandaverunt 2, ut singnli ad 
municiones confugerent et eas defensarent. 
33. Porro rex cum exercitu suo remansit in terra per aliquot 3 septi- 
T
rra CU , .lm t en- manas et totam terram Culmensem spoliavit et cremavit, exceptis municionibus, 
SIS spo la Uf. 
quarum nullam capere potuit, licet to tis viribus aliquas impugnarct. Tandem 
cum nichil amplius possent, ad propria redierunt cum spolio copioso. Terra 
autem Culmensis incendia in ea facta propter lignorum defectum diu non potuit 
recuperare. 
34. Eodem tempore quidam infelix frater de ordine dominorum nomine 
Magister 
eme- lohannes Stille t correctionis impaciens. quam sibi pro excessibus suis ordinatuE 
rus occldltur. . 
(1330) et devotus magister iniunxerat ordinate, in castro sancte Marie in vigilia beate 
18 Listop. Elyzabeth" vesperis sollemniter 6 decantatis, dum 7 dominus 8 magister more 
consueto 9, antecedentibus eum famulis suis, exiret ecclesiam, HIe miser maligno 


1) Masoniam. L. I) mandavera1. L. a) aliquod. L. 4) Stitte. K. 
6) in vigilia s. Elisabeth in castro s. Mariae. Dz. i K. e) sole.nniter. Dz. i K. 
7) cum. Dz. i K. 8) Nie ma L. ") consueto more. K. 


a) Rzeka Drw
ca. 
-. 


b) Lubicz nad Drw
c
 niedaleko Torunia.'
		

/monumenta_VI00335_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLiVENSI 


32U 


plenu5 1 spiriLu reverendum caput magisLri 2 in ambitu ante (orcs ecclesi
 cultello 
aLrociter penetravit et eum, ut firmiter credo, efTecit martirem 3 coram t Dco, 
propter quod totus ille fratrum reverendorum conventus in castro sancte Maric 
ct omnes in tota terra tam religiosi quam se 'ulares in lucLum et lamenLum 
miserabile sunl conversi. Et ille miser, qui tantum scelus perpetravit, inclusus 
in carcere per eum, cuius voluntatem adimplevit, videlicet iniquum dyabolum, 
collo fracto, fuit absque penilencia 6 suffocatus. 
35. Corpore vero magistri cum lamentis et fleLibus a reverendis viris 
pro tunc preceploribus in l\1erginwerdir 6 in kathedrali ecclesia devote 7 et 
sollemniter 8, ut decuit, tumulato, convocatis de Allemania 9 et Lyvonia et de 
I .. . b t . b I t l'. . t . . r. L d d d Frater Ludt!rus 
a llS parLI us precep Orl US, e ec us lUl In maglstrum lraLer u erus ux e eligitl1r. (1331) 
Brunswyk 10, natus de nobili prosapia antiquorum imperatorum, Saxonie quon- 
dam ducum. Qui statim factus magister nunctios ad diversas partes Allemanie 
destinavil larga promittens stipendia omnibus, qui se in 11 Pruziam transferre 
vellent ipsis in auxilium contra ordinis inimicos. Convenit ergo ad eum magna 
Inultitudo cum apparatu bellieo virorum nobilium et congregato magno exercitu, 
transmisit cum eo Ii fratrem OUonem de Lutirberk IS commendatorum provin- 
cialem ducem exercitus in terram Polonie, quam longe lateque, captis multis 
municionibus et crematis, devastavit et castrum Nakil, de quo multa committe- 
bantur latrocinia, captum penitus destruxit It et pro voluntate sua vastavit 
terram usque in Kalys et tunc multa ecclesiarum incendia el multa alia facta 
enormia fuerunt perpetrata, que domini non poterant propter multitudinem 
exercitus prohibere et cum redlrent cum exercitu suo domini et inordinate ac 
divisim incederent 16, rex Polonie, congregato exercitu suo, terga eorum seque- Benl1
 tt 
 t norr:ne 
, comml I ur In 
batur captans oportunitatem bellum cum ipsis commiltendi et quia, ubi non terr( 


)icnsi. 
est 16 providencia ordinati regiminis 17, a paucis bene ordinatis 
epe vincitur 
multitudo, sicut contigit 18 illa 19 vice. 


1) Nie ma Dz. t) Zamiast »caput magistri c maj,!- Dz. i K. »dominum magi- 
strum c. ') morientem. Dz. i K. 4) in. K. 5) pinna. Dz. 
a) Margenwerder. Dz.; Margenveder. K. 7) decenter. Dz. i K. 8) solenniter. 
Dz. i K. ") Alemania. Dz. i K. tak zawsze. . 10) Brunswich. Dz. i K. 
11) Nie ma L. 11) eis. Dz. i K. 11) Lutirberch. Dz. i K. It) destruxe- 
runt. Dz. i K. 16) incenderent. Dz. la) »non estc nie maj,!- Dz. i 
. 
17) regiminis deest. Dz. i K. 18) contingit. K. 1") prima. Dz. i K.
		

/monumenta_VI00336_0001.djvu

			330 


CHRONICA OLIVENSIS 


36. Commendator enim provincialis , qui erat dux exercitus, cum 
maiori 1 parte exercitus festinavit Brist 2 a civitatem vall are el minor spars 
exercitus cum vexillo magistri sequebatur a remotis, quam partem rex cum 
exercitu suo tam equitum quam peditum ordinate impungnavit circumquaque 
et per utrumque exercitum atrocissime fuit pungnatum et ceciderunt ex utraque 



Ii
 (8


6eW;, parte' multi, ex parte d.ominorum domini Ii reverendi magnus commendator 




i
 Ct:;
i frater Otto de Bonsdorr 6, frater Hermannus commendator de Elbingo, frater 
17 Wrzcs.) Albertus commendator in Gdanczk et alii multi de ordine dominorum virj 
sapientes et honesti et multi nobiles de partibus aIienis, de parte eciam regis 
multi nobiles corruerunt et iste conflictus duravit, usque dum primi, qui pre- 
cesserant, turmatim et interpolate redirent. Tunc rex fatigatps cum exercitu 
suo fugit et filius eius cum eo et in ilIa fuga multi fuerunt occisi tam equites 
M
 t lti dc. exe t r- quam pedites et obtinuerunt domini, licet cum magno exercitus sui 7 detri- 
CI 11 regls e 
Plu

: 

s

:i. mento, victoriam et triumphum. Fugientibus ergo bellatoribus regis dominorum 
occiduntur... . . 
exercitus 8 redrit versus Thorun 9. Dominus vero MathIas episcopus Wladisla- 


:;:e=
;. viensis corpora occisorum in eodem campo conflictus fecit sepeliri et edificari 
ibidem capellam procuravit. 
(1332) 37. Sequenti anno magister Luderus transmisit magnum exercitum cum 
apparatu multo et machinis versus Cuiaviam et expungnavit Bryst 10 et 11 
Wladislaviam Ii cum tota Cuiavia, que post hec aliquot annis domino magistro 
subiecta fuit 18 et ei obedienter deservivit. Rex vero Polonie congregato exer- 
citu per terram Masoviensem pergens transire Drywanczam 14 et terram Cul- 
mensem capere nitebatur, quod cernens predictus magister cum omni, qua 
potuit, multitudine exercitus sibi occurrere festinavit et transito fluvio conclusit 
exercitum regis inter duos lacus sic, quod nullum efTugium habere potuissent, 
sed habuissent necesse aut mori aut pungnare. Quod cernentes plerique honesti 
Mediatores inter-domini ne. fieret multa san g uinis efTusio inter ambos exercitus se inter- 
ponllnt so , , 
utrisque par- -. . D d . 
tibus. posuerunt pro concordia laborando et aspirante eo, mentes ominorum tunc 


1) maiore. Oz. i K. I) Bresk. Oz. a) maior. Oz. i K. 
Oz. i K. ') Nie ma K. II) Ronsdorf. Oz.; Ronstorff. K. 
dtus. Dz. 8) Nie maj=! Oz. i K. ") Thorn. Oz. i K. 
11) L. nie ma »et WI ad ... dominoe. 11) WIaden. Oz. i K. 
subiecta. Oz. 14) Drywantzam. Oz. i K. 


') Nie maj
 
7) sui exer- 
10) Brest. Oz. 
la) fuit 


-. 


a) Brzesc kujawski.
		

/monumenta_VI00337_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


331 


In exercitu principalium existencium fuern'1t ad concordiam subito inclinate et 
habito federe ex utraque parte 1, ambo exercitus illesi ad propria redierunt. 
Stet it ergo negocium inter ambas partes sub quadam paciencia pro 2 tempore 
et Deus, qui est auctor pacis, disponens omnia, prout sue beneplacitum est 
voluntati s, regem Wlodesslaum' et alios auctores discordie per mortem Rex Polonic 
moritur et liIius 
transtulit ab hac luce et successit filius P atri in re g no 6 q ui 6 arma non CiU ( S regn ) at. 
, 1333 
movit adversUH dominos de Pruzia et fuit requies amplius a bellis versus Polo- 
nIam usque ad obitum magistri Luderi. . (1335) 
38. Iste magister secundum 7 stematis sui generositatem fuit in moribus 
generosus et _ precipue in hoc, quod se OJIHli clero et specialiter religiosis co


::J

ur. 
exhibuit 8 graciosum, de quo experiencia me sepius fecit certum, cum coram 
eo aliqua 9 monasterii negocia placitarem, ad partem monasterii defendendam 
ipsum sensi proniorem, quod patuit in hoc, cum in lacu Lupav::;ko 10 a W yslaus 11 L
;a



. 
miles de Mikrow 12 b niteretur monasterium impedire, ad eiusdem magistri fuit 
iudicium 13 appellatum illo tempore, dum U domini haberent terram Stolpensem 
et frater Ulricus de Hugwitz 16 esset commendator in Stolpa c; ipse totum lacum (1329. 133,l) 
adiudicavit monasterio et illum adiudicavit 16 audito privilegio marchionis d. 
Cum eodem tamen milite et filiis suis propter bonum pacis compromissum 17 
fuit in arbitros videlicet in dominum Nicolaum Ezibonem 18 militem et dominum 19 
Michaelem de W olkow e militem ex parte sua et in dominum Paulum antiquum 
abbatem 20 et fratrem Iohannem de castro sancte Marie ex parte monasterii, 
qui taJiter ordinaverunt 21, quod XL 22 marce Sl
vice 23 denariorum eis darentur '2 


I) Nie maj
 Oz. i K. I) sub. K. a) pro suo beneplacito et voluntate. Oz. i K. 
') Wladislaum. Oz. i K. 5)Zamiast »in regno c ma Oz. »magnus» a K. »mergo c . 
I) qui »pacis cupidusc dodaje Oz. 7) Nie ma L. 8) se exhibuit. Oz. i K. 
") aliquot. Oz.; aliquod. K. 10) Lupansko L.; Lubausko. Oz. i K. 11) Woyslau. 
Dz. i K. II) Mykron. Oz. i K. 18) iudicium fuit. Oz. i K. H) cum. 
Oz. i K. 15) Hugewitz. OZ. II) Zamiast »illum adiudicavitc maj
 Oz. i K. 
»itemm abiudicavitc. (7) commissum. L., Oz. i K. (8) Etziboi. Oz. i K. 
I") L. nie ma »dominum . . . sua etc. 10) Alb:i-tum. K.; w Oz. poprawiono 
»abbatem c . 11) ordinavit. K. II) LX. Oz. i K. la) SIaviales. Oz.; Sla- 
vitz. K. 14) darentur eis. K. 


a) Jezioro lupowskie na p61noc od Bytowa. b) Dzis Michorowo w powiecie 

upskim. C) Dzis po polsku. Slupsk. d) Ob. Porn. Urkb. nr. 695 z r. 1310. 
e) Dzi
 Ulkowy, po niem. Uhlkau niedaleko Tczewa.
		

/monumenta_VI00338_0001.djvu

			I 


332 


CHRONICA OLIVENSIS 


una vice et ipsi de cetero et eorum 
ucce

ores numquam deberent 
u- 
per illo 1 lacu quacunque aclione monasterium molestare; parti 2 tamen 
lacus s, que othnoga..t dicitur
 renunctiatunl Cuit ex parte monasterii ita, quod 
si idem miles cum filiis suis posset 6 obtinere, per monasteriurn non debe- 
rent impediri. 
(t331-1335) 39. Similiter 6 tempore magistri predicti Dominicus de Swarosyn 7 a im- 
l\Jr!It'nrlinu
 in petivit Ill0lendinUlll Hirsegnyn coram fratre Henrico de Scheninghen b advocato 
Ihr.:;e
nyn un- .. 
petitur. Dyrsovicnsi 8, sed Henricus de Swarosyn patruus eius, qui monasterio fundum 
molendini cum adiacente silva vendidcrat coranl eodem advocato et iudicibus 
terre Sweczensis et Dyrsoviensis lohanne et Michaele de Alnes et aliis honestis 
militibus in provinciali iudicio, quod celebratum fuit in curia LyebenhofT c, 
emit idem molendinum monasterio racionabiliter et iuste et impositum fuit 
dicto Dominico silencium et monasterio Cuit molendinum adiudicatum. 
40. Idem eciam magister, auditis querelis plurimis de iniuriis et mcom- 
lI
'r('ditas Swo- modis monasterio et fratribus illatis 9 in Sworinogatz 10, petivit 11, ut commu- 
rmogatz com- 
(133;n


CS.) tacio pro eadem heremo reciperetur a conventu, ad quod conventus fratrum 
illius temporis tunc consensit 12 , turn quia longe distabat a monasterio et 
modica fuit utilitas, quam habuit conventus ab ea, tum quia vicina fuit metis 
Polonie IS et timebatur cotidie immllus fnrU01 Polonie u, durante adhuc 
discordia inter Polono5 el dominos nostro
 et propter alia impedimenta supe- 
(1333 2 Czerw.) rius exarata. Dedit ergo monasterio magister prcdictus 16 duas hereditates in 


1) isto. Dz. i K. 2) partem. Dz. i K. 3) laci. L. ..) othuoga. L., Dz. i K. 
5) possit. Dz. i K. 8) Oz. i K. nie majl! l1sL
pu od »SimiliLcl. . . . molendinl1m 
adiudicatumc. 7) Swatosyn. L. 8) Dyrsoniensi. L. ") allatis. Dz. i K. 
10) Swormogatz. Dz. i K. 11) peWt. Dz. i K. 12) concessit. Dz. i K. IS) quia 
vicinus fuit metus PolonOl.um. Dz. i K.; Dz. i K. dodaj
 po Polonol"urri »durante adhuc... 
et dominos nostrosc, co w L. dopiero troch
 poiniej nast
puje. 1') Polonorum. 
Dz.; fUl"um przekreslono; K. nie ma »et timebaLur . . . furum Polonie c . 15) ma- 
gister praedictus monasterio. Dz. i K. 


a) Swarozyn mi
dzy Tczewem a Starogardem; w poblizu Swarozyna lezat 
Rzgnin dzis moze Neumiihle. b) Wcdtug Voigta Namen -Codex der deutschen 
Ordensbeamten nie Henryk, lecz Konrad von Scheningen byt w6jtem tczewskim 
1332-1335; jego poprzednik byl Henryk v. Rynstet.ten. C) Zaj
czkowo, po 
II. 
niem. Liebenhof, w powiecie starogardzkim.
		

/monumenta_VI00339_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


333 


territorio Putzensi sitas videlicet Darsollub 1 a continentem L mansos et Doma- 
tow i b- continentem centum mansos S et L iugera pro pratis in palude, ubi' 
Rada effluit de lacu Retdze 6 et insuper reddidit monasterio dominium ac pro- 
prietatem super hereditatem Smollyn C circa Barnowytz, que a monasterio ad 
eos per commutacionem, ut prescriptum est, fuerat G devoluta, prout in prlvl- 11. (

:,I:)
ia. 
legio magistri super hoc confecto et 7 monasterio dato lucide continetur. 
41. Iste magister fuit vir beneficus el beningnus, diligens et promovens 
cultum Dei. Hoc enim sibi quasi 8 naturale fuit a progenitoribus suis, qui 
multa monasteria ordinis Cysterciensis et aliorum ordinum fundaverunt et cul- Mag;!;tcr . Ludc- 
IllS montur. 
turn Dei ampliare studuerunt et ecclesiam Dei quassatam trihulacionum fluctibus (1:1:::.) 
sepius strennue defenderunt. Postquam ergo cursum vite ad metam sibi deter- 
minatam 9 a Deo perduxit, plenus bonis operibus est defunctus et cmn honore 
apud canonicos in Kunigisberg 10 in kathedrali ecclesia est sepultus. 
42. Post bunc electus fuit in ma g istrulll frater Thpodericus 11 de Alden- 1\13
ister :r!1CO- 
denl'us ehgltur. 
burk vir prudens et industrius. Cuius tempore venit dux Bavarie, non iIle (133;) 
occupator imperii, sed alter bonus, cum quo magister. Theodericus perrexit (13:17) 
adversus Ii Litwinos et edificaverunt castrum in terra LitwinorQm prope 
Wellyn 13, quod .ob memoriam dicti 14 ducis Beyrsburk 16 fuit appellatum. Iste 
eciam magister pontem edificavit per 16 Nogatum. 
43. Iste eciam tempore suo caslrum Gdanzc et castrum Swetze muniri. Casira tirm:ni 
mbcntur( 1337). 
de Iatere procuravit nee aliquas 17 gwerras habuit cum PoIonis tempore suo, 
quia 18 rex Bohemie cum aliis nobiIibus una vice venit peregrinacionis pretextu 
in Pruziam, sicut pluries antea fecerat et reversus a Litwinis treugas fecit (1337) 
inter regem et magistrum et utrisque partibus ipso procurante in Wlatislawia con- 
venientibus, cum auxilio Dei et nobilium secum existenciuln 19 eos concordavit. 
Et ilIa concordia 20 osculo pacis, quod sibi partes invicem 21 dederunt et r;::
Ol
tilic
ic 
celeb."atllr cum 
osculo pads. 


1) Darselub. Dz. i K. I) Dametaw. Dz. i K. I) Dz. i K. nie maj
 
continenlem 
centum mansos.« ') Nie ma L. 6) Redtz. Dz.; Retz. K. 6) fuit. Dz. i K. 
') in. Dz. i K. 8) quam. Dz. i K. 9) destinatam. Dz. i K. 10) Kunig z zna- 
kiem skr6cenia. L.; in Konigsberg apud canonicos. Dz. i K. 11) Theodoricus. Dz. 
i K. zawsze. 11) versus. L. II) Willun. Dz. i K. 1') Nie maj=! Dz. i K. 
16) Bayrsburg. K. 16) Nie ma K. 17) aliquis. Dz. 18) quod. Dz. i K. 
19) exeuntium. Dz. i K. 10) ista discordia. Dz. i K. It) invicem partes. Dz. i K. 


a) Dzis Darzlubie w powiecie wejrowskim niedaleko Pucka. 
towo w tymze powiecie. C) Ob. przyp. f) na str. 322. 


b) Dzis Doma-
		

/monumenta_VI00340_0001.djvu

			334 


CHRONICA OLIVENSIS 


iuramento fuit sollemniter confirmata ita, quod numquam violari deberet, si 1 
illud i rex Ungarie ratificaret et suis litteris appro baret. Hoc tamen fuit postea 
Concordia in- P er Polonorum instabilitatem et fidei raritatem irritatum 3. 
fringitur per 
Polonos. 44. Iste cum factus fuisset magister et monitus esset per abbatem et 
seniores Olyve de pluribus iniuriis monasterio illatis in captura sturionum, in 
iudiciis et hereditatibus et hereditatum terminis et in lacubus, quas' monaste- 
rium pluribus annis fi temporibus predecessorum ipsius passUln fuisset et adhuc 
pateretur, quod dignaretur ad hoc remedium oportunum adhibere, respondit, 
quod omnia impedimenta monasterii sibi darentur in scripto; ipse omnia velIet 
pro utilitate ecclesie secundum Deum et iusticiam decidere 6 bono fine. Fuerunt 
ergo X I I impedimenta signata 7 et sibi in Gdanczk in presencia pociorum 8 
preceptorum presenlata et cum hec agerentur, venit insperate magister lohannes 
de Colbatz 9 sacre theoIogie doctor, adhuc moriachus Colbacensis existens 10, in 
Olyvam, quem ad tali a . placita special iter 11 esse vocatum firmiter magister 
asserebat. 
:
:c

lt



 45. Venit ergo magister cum preceptoribus in OIyvam et postquam pran- 




n

r :
: sus fuisset ibi et audivisset privilegia monasterii, ivit cum preceptoribus suis 
nasterium. 
et cum domino 12 Eberhardo abbate de Poplyn 13 et cum dominp Iordano quon- 
dam abbate ibidem et cum magistro lohanne predicto et cum llbbate de Olyva 
et aliis multis 14 ad portum W ysle et ascensis navibus simul 111 ascenderunt ad 
locum, ubi Stricz 16 inf1uit in Wyslam et ibidem habitis interlocutoriis 17 com- 
promisit magister in duos arbitros ex parte sua, in dominum Nicolaum Polli- 
cem pIebanum de Brunsberk 18 et in 19 magistrum lacobum de Lubeschilz; ex 
parte vero monasterii compromissum fuit in dominum Iohannem prepositum 
Warmiensem, conservatorem privilegiorum monasterii Olivensis et in magistrum 
Nicolaum de Sandomiria cantorem ibidem; taIiter dicente magistro generali, 
quod non solum articulos monasterii, qui erant XII, sed eciam quicquid so 
haberet ipse contra monasterium, ipsi deberent discutere et iudicare. 


1) sed. Dz. i K. I) idem. Dz. i K. S) Hoc Cuit postea (postea Cuit. Dz.) per 
Polonos irritatum. Dz. i K. 4) quos. Dz. i K. 5) plurium annorum. K. 6) descidere L.; 
descindere. Dz. i K. ') significata. Dz. i K. I) procerum. Dz. i K. 9) Colbas. 
Dz. i K. 10) exiens. Dz. i K. 11) spiritualit
r. Dz. i K. 11) Nie majJ!. Dz. i K. 
11) Polplin. Dz.; Pelplin. K. 14) multis aliis. Dz. i K. 16) similiter. Dz. i K. 
16) Striss. Dz. i K. 17) interluctoriis. L. 11) Brunsberg. Dz. i K. 1') Nie maj
 
Dz. i K. 10) quidquid. K.
		

/monumenta_VI00341_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


335 


46. Assignatus ergo fuit tprminus abbati et senioribus monasterii 1 ve- 
niendi cum privilegiis in Elbingum et cum illuc privilegia sub magno periculo 2 
per seniores et abbalem fuissent adducta cl per arbitros visa et perlecta, ma- 
gister scripsit contra monasterium X V I inpeticiones. Impetivit enim omnia, que 
non crant expresse et nominatim in privilegiis exarata, utpote circa 3 Ra- 
de5tow: Staradczyn':1 , Stochow Sarow, Bresnow fi et silvam adiacentem, 
dimidium Succoczyn 6, dimidium Sydow b; Nantz 7 circa claustrum c; circa 
Staryn d siivanl Olutz, item part em silve comparatam ab heredibus ville Pol- 
kow e; circa Sarnowitz silvam Prosnow r, et iudicium in via 8 regia et (
oly- 
czow 9 circa Iamnow g etc. 10. 
47. Ad istas impeticiones reprobandas fuit alter terminus assignatus in 
Elbingo, ad quem abbas cum senioribus domus et cum domino Eberhardo 
abbate in Poplyn 11 et CUlU domino Iordano quondam ibidem abbate iterum cum 
privilegiis non sine grandi periculo perrexerunt et ibi magister impeticiones 
addidit P lures et inter cetera omne dam p nun1, q uod factum fuit in minori. Dam l Pn
m p
r 
Inunl aClOnes In 
. I \ IT. 1 . . d . t d t . t insuJam ""isle 
msu a per .\' IS am, cum per Impetum et lnun aClOnem ranscen erat e rupI factum:l mon:1- 
. sterio rl'petitur. 
aggerem in parte ilIa, que 12 ad monasterium pertinebat et dampnum slbi illa- 
tunl specialiter estimabat super I II milia et quingentas marcas excepto villano- 
run1 dampno et ad hoc probandum et alia premissa vocaverat de insula multos 
et milites Pomeranie, qui omlles contra ecclesiam et contra IS ipsormu conscien- 
cias ipsi magistro placencia testimonia protulerunt et ludibrio habiti 13 fuerW1t 
abbas COlU senioribus et fuit ipsis ad complacenciam magistri a quibusdam 14 
Pomeranie 16 militibus luinus 16 fidelibus graviter et iniuste insultatum. 


1) Nie maj
 Dz. i K. 2) sub magistro praedicto. Dz. i K. S) terra. L. ') Sta- 
nadczyn. L. i Dz. Stanadczim. K. 5) Steznow. Dz. i K. 8) Succotzin. Dz. i 1\. 
7) Nantz albo Nantcm. L.; nautam. Dz. i K. 8) villa. L. 9) Soliczow. Dz. i h. 
10) Nie maj
 Dz. i K. 11) Polplyn. Dz.; Pelplin. K. 12) qui. Dz. i K. 13) Nie 
majq. Dz. i K. 1') quibus. K. 15) Pomeranis. Dz. i K. 111) minus a. Dz. 



) Staradczyn to Slarz
('in ,( firesnow to Brzezno pod Radostowem w powic: 
('Ie starogardzkim; Stochowo i Zarowo dzis meznane; Suecoczyn dzis Zudl(
in. 
b) Zydowo uzi
 Grabiny (Grcbin) \V pO\Vlecte gdallskim. C) Nantz moze Nantz 
1. J. Nawipc na poludnie od Oliwy. d) Slarzyn nipdaleko Pucka. C) Dzis Pol- 
('howo nicdaleko Pm.ka. f) Dzis nlCZnanp.. g) Golicpwo i Jamno w powieeie 
kartuskim nad grani(.
 Pomeranii.
		

/monumenta_VI00342_0001.djvu

			336 


CHRONICA OLIVENSIS 


48. Post hanc autem tempestatem rediit aliqualis serenitas et aliqualiter 
magis sereno animo magister fecit legi privilegia et exanlinari per omnes sen- 



::

n
{ SUS, nichil 1 tam en fuit tunc nee contra monasterium nee pro monasterio per 


i
:e

t
- predictos arbitros diffinitum 2, sed ipsi fideliter suaserunt, ut dominus magister 
magistro, sed 
minime tracta- rogaretur, quod duobus dominis de ordine suo et duobus fratribus de Olyva 
tur. 
committeretur arbitrium, quod tam en vix s a magistro fuit obtentum. Commisit 
ergo n1agister ex parte sui ordinis religiosis viris fratri Ludolfo Kunig' tunc 
magno fi thesaurario et fratri Renrico Ruteno tunc magno commendatori 6, ex 
parte vero Inonasterio commissum fuit fratri Gerhardo de Bronswalde 7 tunc 
priori 
 et fratri Iohanni de castro sancte Marie. Et isti quatuor, habito inter 
se colloquio diligenti, ordinaverunt, quod dominus magister renunctiare deberet 
omnibu
 impeticionibus supradictis et similiter abbas et seniores ex parte con- 
ventus renuncciare deberent suis impeticionibus supradictis e.t tota postea ordi- 
nacio 9 a gracia magistri deberet dependere. In quam ordinacionem cum ama- 
ritudine co:r:dium consensum fuit per abbatem . . . et conventum. Timebant enim, 
si non consentirent, propter magistri austeritatem 10 monasterium posse incun'ere 
dampnum irrecuperabile 11 et iacturam 12. Magister ergo pro captura sturionum 
(1937) sub Neria et pro libertate pisc
ndi in 13 Wisla a et aliis superius exaratis con- 
0 te mnesllere t di
- firmavit omnes hereditates monasterii nominatim , q uas defuncti . . . reges et 
!; monas enl 
P;
nr:;:




 principes monasterio libere et liberaliter donaverunt et omnes hereditates, quas 
absque licencia eorum, quorum intererat dare, fratres comparaverunt privatim 
et secrete. Et tunc 14 deputatus fuit per magistnim frater Ysidorus cum alio fratre 
Bernardo de Bethym ad limitandum omnes hereditates monasterii et ad con- 
scribendum metas per circuitum. Quibus omnibus expeditis et ccnscriptis, ma- 
gister generalis 16 eas nulla racio.ne, nisi 16 primo predicta composicio et ordinacio 
confirmata esset et ratificata a 17 nostro capitulo generali b, confirm are voluit 18. 


1) nil. Dz. i K. I) definiturn. Dz. i K. I) vix tamen. Dz. i K. .) Koning 
Dz. i K. 6) Nie rna L. 8) cornmendatore. L. i Dz. ') BrunswaJde. Dz. i K. 
8) praeceptori. Dz. i K. e) Zarniast -et tota postea ordinatio« rnaj
 Dz. i K. -et 
contra ipsius ordinationern«. 10) auctoritatern. Dz. i K. 11) Nie rnaj
 Dz. i K. 
12) iacturarn irrecuperabiJern. Dz. i K. 11) et in. Dz. \ K. 1.) Nie rnaj
 Dz. i K. 
16) mag. gen. nie rna K. 16) ratione confirmare voluit nec. Dz. i K. 17) nisi a. 
Dz. i K. 11) -confirmare voluit« nie rnaj
 Dz. i K. 


a) Notae Olivenses: Anno 1337 in octava assumptionis b. vugmls ordinatio 
pacta de piscatione in Wis1a. Vide priv. 237. To jest dnia 31 Marca 1337. b) To 
nast
pilo r. 1341.
		

/monumenta_VI00343_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


337 


49. Oportuit ergo abbatem adire capitulum generale pro confirmacione com- (1341) 
posicionis eiusmodi obtinenda. Sed medio 1 tempore, quo abbas erat in capitulo 
generali, venit in Pruziam marchio 
Ioravie, Karolus filius Iohannis de Luczilnburk I 
regis Bohemie. Cui IS, cum moram traheret in ThorW1', magister generalis 
occurrit et ibidem infirmatus est fi et postea una noete 6 circa medium noctis 
misit magister magnum commendatorem cum aliis fratribus pro dicto marchione 
et indutus vestibus suis, sedendo in Iecto commendavit ei suppIiciter ordinem 
suum et fratres ordinis rogans, ut ordinem et fratres 7 diligeret et foveret ac 
in quantum posset, promoveret et hoc facto valedicens marchioni recollegit se 
in lectum suum 8 et ilIa 9 nocte extremum vite sue clausit diem. Cuius corpus (1341) 
CUln devocione et multo rum gemitu deductum fuit in castrum sancte Marie et 
in capella sanete Anne in cripta 10, quam ipse fieri ordinaverat, fuit tumulatum. 
50. Postea congregatis preceptoribus Alemanie et Lyvonie et Pruzie 11 
celebratum fuit capitulum in castro sancte Marie et eleetus fuit concorditer 
frater Ludolfus 12 cognomento Kunyng 11, qui prius fuerat 14 thezaurarius ordinis, 
udoIru
 Kurug 
ID m&g1strmn 
deinde magnus commendator et in omnibus se prudenter rexerat et honeste et eligitur (1M2). 
absque macula in ordine suo custodierat famam suam. 
51. Iste factus magister ordinacionem cum monasterio factam per suum 
predecessorem confirmavit, limitaciones faetas ratificavit et omnes libertates (1342) 
monasterii in aurifodinis et argentifodinis et aliis metallis expresse cum aliis 
ecclesie iuribus suo 15 et ordinis sui privilegio ex certa sciencia ratificavit 18, 
acceptavit, gratificavit et perpetuo confirmavit a et insuper toto tempore ma- (13'281 Paidz.) 
gisterii sui monasterium dilexit, promovit, quantum debuit, et protexit. Et 
inter cetera, que providenter egit pro commodo terrarum suarum et incolarum 
d b P I . . C . . 8 WI d . 1 Ordinacio a ma- 
earun em 17, ona opera pacem cum rege oOOle In wavla 1 prope a 15 a-
stroTheoderico 
IDcepta per ma- 
vi am in quodam prato, presentibus honorabilibus viris domino . . . b archiepiscopo gistrum Ludol- 
phnm confir- 
Gnesnensi, domino... episcopo Coyaviensi 19, domino. . . episcopo Posnaniensi, (1348m

Upca) 


1) meo. Dz. i K. 2) Lutzelburg. Dz. i K. I) Qui. Dz. i K. .) Thorn. Dz.; 
Thoren. K. 6) Nie ma L. II) post unam noctem. Dz. i K. 7) fratres et ordinem. 
Dz. i K. I) lecto suo. Dz. i K. 9) prima. Dz. i K. 10) gripta. L. 11) de 
Alemania et Livonia et Prusia. Dz. i K. 11) Rudolphus. Dz. IS) Koning. Dz; 
Koenigk. K. It) fuit. Dz. IS) sui. Dz. i K. 16) ratificavit et. Dz. i K. 17) eorundem. 
Dz. i K. 18) Cuiaviam. Dz. i K. 19) Cuiaviensi. Dz. i K. 
a) Ob. Cod. dipl. Pol. II, 2 nr. 491. b) Arcybiskupem gnieznienskim byl 
wtenczas Jaroslaw, biskupem kujawskim Maciej, poznanskim Jan I.odzia a mazo- 
zowieckim Klemens Pierzchala. 


Monumenta Pol. Hist. T. VI. 


22
		

/monumenta_VI00344_0001.djvu

			338 


CHRONlCA OLIVENSIS 


domino ... episcopo Masoviensi, domino episcopo Hermanno Warmiensi et 
abbatibus . . . ordinis nostri et aliorum ordinum et aliis multis prelatis et ducibus, 
perpetuo duraturam ordinavit , que per ambo rum videlicet regis et magistri 
iuramenta 1 fuit stabilita et firmata, que adusque stat et manet immutata; 
propter quod omnibus pacis amatoribus 1 in amborum dicto"rum dominorum 
terris leLicia cum graciarum actionibus omnipotenti Deo a non modica fuit orta. 

:


::


 52. Postquam autem aliquot annis magister magisterium suum rexerat' 
d
ttw

dS 
w- gloriose, venerunt ad partes Pruzie magni et nobiles principes videlicet Iohannes 
me proficiunl 
(1844-1345) de Luczilnburk 1\ rex Bohemie, rex Ungarie 8, marchio Moravie, comes de Hol- 
landia 7 et alii quam plures ad impungnandum terras et gentem Litwynorum, 
quos magister gratanter 8 suscepit et prout decuit, honoravit et congregata 
magna muItitudine bene 9 expeditorum 'virorum de terra sua, una cum predictis 
regibus et comitibus intravit terram Litwinorum et presumens de fortidudine 
exercitus premisit literas ad magistrum Livonie significans sibi 10, quod insuItum 
Litwinorum non timeret, cum ipse intraturus esset cum tam valida manu ter- 
ram ipsorum, quod firma spes esset sibi de ipsorum 11 subiectione vel omni- 

:e;
r moda 11 delecione. Propte
 quod magister Lyvonie animatus cum tota potencia 
genttles. sua ivit ad impungnandas .gentes Bartones 13, Eystones U et Osolienses, que illo 
tempore a fide apostataverunt 111 et omnes christianos milites dominos suos, co- 
lonos et alios quoscunque, qui non erant de gente et lingua 16 eorum, promiscui 
sex us , senes et iuvenes, religiosos et seculares una die et una hora, sicut 
preordinaverant 17, occiderunt et ibidem in monasterio nostri ordinis Pades 18 
Mo
hi. d et co t n- X VIII monachos et quam plures conversos occiderunt. 
.ersloccl un Uf. 
53. Audientes autem Litwini 19 exercitum de Pruzia tam validum super to 
se venire, congregaverunt omne robur suum et medio S1 tempore, quo eorum 
terra vastaretur, ipsi vastare terram Sambiensem 21 et alias Christianorum terras 
disponebant. Quod cum innotuisset magistro et regibus ac principibus predictis, 
de communi consilio U decreverunt pocius defendere Christianos quam vastare 


1) iuramento. K. ,) auctoribus. Dz. i K. I) cum gratificatione Deo omnipo- 
tenti. Dz. i K. ') rexerat et. Dz. 6) Luczelburg. Dz.; Lutzelburg. K. 
') Ungariae et. Dz. i K. ') Hollen. Dz. i K. 8) gratulanter. Dz. i K. 
e) bonorum. Dz. i K. 10) illi. K. 11) eorum. Dz. i K. 11) omni modo. Dz. 
II) Daccones. Dz. i K. 1') Eyscones. Dz. i K. 16) apostotaverant. Dz. 
" 
17) preordinaverat. L. 18) ordinis nostri Padis. Dz. i K. 
10) Zamiast »super« majq. Dz. i K. »similiter contra«. 11) in 
II) Sambiensium. Dz. i K. 18) concilio. L. 


11) ligua. L. 
19) Litwani. Dz. 
eo. Dz.; meo. K.
		

/monumenta_VI00345_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


339 


paganos et cum festinaclone redierunt sperantes se cum Litwinis 1 esse 2 con g res- Litwini vasta 
verunt temun 
suros. Quod audientes Litwini 1 converterunt se versus Lyvoniam et invenerunt Lyvonie. 
terram totaliter immunitam 3 et vastaverunt earn Christianis multis interfectis 
, 
sed' pluribus utriusque sexus ad terras suas in miserabilem servitutem deductis. 
54. Propter 1\ hune inopinatum eventum in christianitate Deo 6 permi1.- 
tente factum et propter regum et principum predictorum 7 cassum laborem 
magister in immensam incidit tristiciam et cordis dolorem , . nee mirum , q uia F h rater. Ludol- 
p us pIUS ma- 
reges imponebant sibi 8, quod ex industria ipsius et voluntate frustrati essent gis
irisctr:
.de- 
spe sua, quam habebant I cum paganis congrediendi et detrahebant sibi mani- 
feste 9 non solum reges et alii nobiles, sed eciam fratres sui et propter nimiam 
turbacionem, quasi alienatus a 10 mente, incedebat et qui erat quondam ele- 
gantis eloquencie et ex toto in affabilitate 11 beningnus, turbatus 12 raro loque- 
batur ad interrogata respondendo. Et hoc perpendentes viri religiosi, magnus 
commendator, thezaurarius, hospitalarius et trappiarius famulis magistri et ca- 
merariis mandaverunt, ut eum diligenter custodirent, ne in melancolia tali 13 
aliquid mali inferret sibi ipsi. Quorum unus curiosius eum custodire volens se- 
pius in mane vel in vespere eum, cum esset in oracionibus suis, impedivit. 
Quod magister e g re tulit et cum cessare nollet, una vice commotus magister M d a l gister t Ple rd n
s 
o ore e co IS 
ipsum cultello suo graviter vulneravit. 


t:e

- 
5 Q . . . suum vu1nerat. 
5. uod cernentes preceptores predlCb rogaverunt eum, ut maneret In 
En g elsberk U sine sollicitudine et omni cura lfi et alium consentiret regere vices Ma t gist t e ! re E si- 
gna e 1D D- 
suas; si forte Deus eum 16 visitaret et sibi redderet sanam mentem. Quod ipse gilsberg mittitur. 
annuit fieri et constitutus fuit vicemagister 17 Crater Henricus Thusmer 18, qui se (UU5) 
honeste rexerat in ordine multis annis et contra Litwynos semper fuit pugnator 
strennuus et virilis. 
56. Postea 19 elapso anno vel amplius preceptores de partibus Alemanie 
et Livonie convenerunt in castrum sancte Marie et in capitulo predictus magi- 
ster cessit voluntarie a magisterio so et insignia magisterii Iibens resignavit et tunc 


1) Litwanos, Litwani. Dz. I) -esse- nie ma K. I) totaliter terram immutatam. Dz.; 
terram totaliter immutatam. K. .) secum. Dz. i K. 6) Post. Dz. i K. 
I) Domino. Dz. i K. ') Nie maj
 Dz. i K. 8) quia imponebatur sibi. 
Dz. i K. e) maiestate. Dz. i K. 10) Nie maj
 Dz. i K. 11) ex tota in- 
eft'abilitate. Dz. i K. 11) Nie maj
 Dz. i K. IS) melancholia taliter. Dz. i K. 
It) Engelsberg. Dz. i K. 16) sine omni sollicitudine et cura. Dz. i K. II) eum 
Deus. K. 17) in vicemagistrum. Dz.; in vice magistri. K. 18) Thusyner. K.; 
Thusemer. Dz. 19) Post. Dz. i K. 10) -a magisterio« nie maj
 Dz. i K. 


22.
		

/monumenta_VI00346_0001.djvu

			340 


CHRONICA OLIVENSIS 


F D rater H!nricus electus fuit P redictus frater Henricus Thusmer 1 concorditer in magistrum. Pre- 
usmer In ma- 


r
d
I



 diclus vero antiquus magister, recuperata omni racione et eloquencia, in Engils- 
Magister Ludol- berch i commendator permansit usque ad obitum suwn et in Insula sancte 
phus, de quo . .. 
prius] moritur. Marie requlesClt tumulatus. 
\ lM8) 
57. Predictus ergo 3 magister postquam electus fuerat, officium magisterii 
sui incepit' regere laudabiliter et modeste. In cuius principio magisterii com- 
mendator Gdanensis 1\ frater Gerardus 6 de Stegyn a plebano de Gdanczk, do- 
cGl

e:a;:/e mino Henrico de Lapide dicto, recepit 7 villam Wrest a cum agris suis, que 
commendatorem tin . b t d h . b t . t d il . d t: t 
transrertur. per e a a parroc lam a an IqUO, e e cons 10 quorun am Ira rum suorum 
transtulit curiam pecorum, que erat prius 8 sita ante castrum Gdanczk, et 10- 


:


 cavit eam iuxta 9 rivulum Striz 10 in preiudicium et gravamen monasterii nostri, 
Stritzt


ui- ut auferre posset prata sita inter Striz 10 et inter antiquum alveum eiusdem 
rivuli usque in Wislam et ad hoc defendendum seniores monasterii cum. . . ab- 
bate adierunt magistrum et alios preceptores principales videlicet fratrem Wyn- 
ricum 11 magnwn commendatorem, fratrem Hermannum Kudorff hospitaIarium, 
fratrem lohannem thezaurarium et . . . trappiarium b ostendendo et pro- 
bando, quod eadem prata essent monasterio data in commutacione Ii pro terra 
Ginewensi 13 et nulla racione esset possibile, quod eadem prata a monasterio 
iuste possent auferri nisi 14 violenter. Quo audito magister cum prescriptis pre- 
ceptoribus adiudicaverunt non debere turbari monasteriwn in possessione pra- 
torum predictorum et extunc dictus commendator cessavit ab impeticione et ab 
iniqua intencione, qua fuerat per alios informatus. 
58. Idem eciam magister de consensu et voluntate conventus aquam Clod- 
CIodava aqua davam per transversum hereditatis nostre Langow 16 per fossatum duxit -super 
per novum mea- 
tom ducitur. suum 16 molendinum in magno Grebbyn 17 et litera sua patente cum sigillo 
(IM7) pendente cavit monasterio, quod h
iusmodi ductio aque' non deberet in 
aliquo metis dicte ville, prout scripte sunt in maiori privilegio generalis ma- 
gistri, preiudicare. 


1) Thusemer. Dz. j Thusyner. K. I) Engelsberg. Dz. i K.j Engilberch L. I) vero. Dz. 
') coepit. Dz. i K. 6) Gedanensis. Dz. i K. I) Gerhardus. Dz. i K. ') Nie 
ma L. ') primo. Dz. i K. e) ad. Dz. i K. 10) Striss. Dz. i K. 
11) Henri cum. Dz. i K. 11) commutationem. Dz. i K. 11) Gniewensi. Dz. i K. 
1' ) D . K 16 ) La D . K II ) . tu D . K if ) . 
nec. z. 1 . ngenow. z. 1 . 81 m. z. 1 . m 
magno vado Greben. Dz. i K. 
a) Dzi
 Wrzeszcz, po niem. Langfuhr pod Gdailskiem. b) Wielkim 
szatnym zakonu byl w6wczas Konrad yon Bruningisheim 1344-1347.
		

/monumenta_VI00347_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


341 


,. 


59. Istius eciam magistri tempore anno videlicet incarnacionis Domini 
MoCCCXLVI rex Litwinorum minatus Cuit se velIe intrare terram Sambiensem 18f6 
ad depopulandum 1 eam, quod magister volens P rohibere ' cum exercitu valido Ma l . gister ge L 
e
- 
IS et rex Itwl- 
iacuit in finibus terre custodiens die noctuque terram ab insultu Litwinorum. norUID. 
Tandem magister cum exercitu suo affecti tedio redierunt sperantes Litwinos 
retrocessisse t sed Litwini' latitantes , ut perceperunt exercitum magistri esse 
solutum , insultum fecerunt in terram et illatis magnis i dampnis plum milia 
hominum a christianorum promiscui sexus captiva in terram suam deduxerunt 
in miserabilem servitutem et postea idem rex Litwinorum per ducem exercitus 
sui, fratrem suum Kynstot dictum, anno Domini MoCCCoXLVIII circa Cestum. (1347) 
beati Mychaelis cum exercitu magno intravit territorium Wylowense' a et civi- 
tatem cremavit et totum illud fi territorium devastavit trahens moram per ali- 
quot dies et illesus cum suis ad propria rediit. 
60. Post hec proximo anno sequenti 6 circa epyphaniam dominus 7 magi- 
1 ::r.:io;). 
ster collecto exercitu suorum hominum et hospitum, qui tunc de Anglia et Domini terre 
committunt bel- 
Francia venerant, XL milium, in vigilia conversionis sancti Pauli fecit insultum l
 C t UID ul L ti !twi- 
nls e m 00- 
in terram Litwinorum et per novem dies continuos earn vastavit et occidit eci
d:'d=t 
. .. edir nis nostris multi 
omnes, quos reppent, tam senes quam luvenes utnusque sexus et cum r e gladio corrue- 
runt (21 Stycz). 
cum suis ad propria vellet, rex Litwinorum cum pre die to exercitus sui duce et 
cum Rutenis fuit ipsum 8 insecutus festinanter et in terris suis commiserunt it 
cum exercitu christiano et 10 ceciderunt in conflictu illo 11 de parte Christianorum (1M8 2 Lut.) 
frater Gerhardus de Stegyn predictus conunendator Gdanensis U t et advocatus 
episcopi Sambiensis, commendator Golubensis 13 et alii fratres sex et quinqua- 
ginta viri seculares nominati; de parte vero Litwinorum et Rutenorum corrue- 
runt X VIII milia et Christiani t
iumphatores cum adiutorio 14 Dei gaudenter 111 
ad propria redierunt. Et in hoc 16 conflictu beata Maria virgo 17 protexit visi- 
biliter Christianos t quia vexillwn hospitum, in quo erat ymago virginis gloriose 
depicta, et 18 in oculis et ante oculos erat omnium pungnancium fidelium in 


I) depopulandam. Dz. I) Nie maj
 Dz. i K. I) Nie ma K. ') Wilowenense. Dz. i K. 
6) id. Dz. i K. I) Nie maj
 Dz. i K. 7) Domini. K. ') ipse. Dz. i K. 
e) commiserat. Dz. i K. 10) bellum et. Dz. i K. 11) primo. Dz. i K. 11) Ge- 
danensis. Dz. i K. 11) Solubensis. Dz.; Sulubensis. K. 1') adiutori. K. 
16) gaudentes. K. II) Nie maj
 Dz. i K. 17) Nie ma Dz.; beatissima virgo 
Maria. K. 18) Nie maj
 Dz. i K. 


a) Wielawa przy ujsciu rzeki I.yny (AIle) do Przegoly. 


.
		

/monumenta_VI00348_0001.djvu

			342 


CHRONICA OLIVENSIS 


omnl loco et in hoc potissime 1 auxilium beate vlrglnls potest 2 perpendi, 
quod glacies in quodam fluvio prof undo Straw a sa rupta Cuit sub paganis et 
submersi fuerunt. tot inimici crucis, quod Christiani super' eorum cadavera 
sicco pede 5 transierunt, et per glaciem aliquociens 6 cum impetu transiverunt 7, 
eiusdem tam en 8 f1uvii glacie integra permanente. 
61. Preterea tempore magistri predicti multa mala et miserabilia sunt 
acta, nam Cere per totum mundum, Deo permittente, propter malicias hominum 
sediciones et prelia a.gebantur. In ilIo enim tempore Turcorum 9 infidelis et 
pessima gens in insulis Roddys maximam stragem et depopulacionem fecit in po- 
pulo christiano. 
1848 62. Item eodem anno videlicet MoCCCoXL VIII venit in partes Pome- 
Frater Stepha- ranie venerabilis pater dominus Stephanus Armenus 10, Nycenensis archiepiscopus 
nus Annenus, 
a:


i:;o

. et quid am abbas de ordine sancti Basilii, Kyriacus 11 nomine, qui ambo vera- 
citer retulerunt, quod preteritis annis duo bus predicta gens pessima Turcorum 
intravit cum magna multitudine Armeniam et interfecti fuerunt per Turcos 
ibidem DC milia IS Christianorum promiscui sexus et residui Christiani, qui re- 
manserunt, Cacti sunt tributarii eorundem. Idem eciam archiepiscopus in domo 
nostra calices et ornatum benedixit et ordines celebrando in Gdanczk quosdam 
fratres nostros ordinavit et ecclesias plures in Pomerania consecravit. Vidimus 
eciam, quod idem dominus in ceIebracione misse et in signis et in articulis 
fidei secundum modum et fidem Romane ecclesie nobiscum totaliter concordavit. 
LudOvic al us Ba- 63. Item eodem tempore 13 Lodowicus U Bavarus, qui se contra Romanam 
varus memo- 

:p
) ecclesiam et dominum papam Iohannem XXII pro imperatore gesserat muItis 
annis, dum ad venacionem pergeret, equus , cui insidebat, cespitare cepit, 
a quo ipse lapsus collum fregit. 
Eodem eciam anno in conversione beati Pauli factus fuit terre motus 
Terr
 motus in- circa horam vesperarum in 16 Karintia et 16 XXII castra corruerunt et civitas 
audltus (IBfa 
25 Str cz .) Villach corruit et XXXI) vilIe ex casu moncium in f1umen fuerunt 17 ab eodem 


1) potissimum. K. 
') supra. Dz. i K. 
') transierunt. Dz. 
10) Amenus. K. 
IS) anno. Dz. i K. 
maj
 Dz. i K. 


I) potuit. Dz. i K. S) Strava proCundo. Dz. i K. 
5) christiani pede sicco etc. K. 8) aIiquovis. Dz. i K. 
8) tam. K. 9) Dz. i K. zawsze .Turcarum itp«. 
11) Curiacus. Dz.; Ciriacus. K. 11) X milia. Dz. i K. 
1&) Ludovicus. Dz. i K. 15) et in. Dz. i K. 18) Nie 
17) ceciderunt et. Dz. i K. 


... 


a) Niemcy nazywaj
 rzek
 Straw
 »Strebec. 


.
		

/monumenta_VI00349_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


343 


flumine intumescente suffocate 1 et homines multi oppressi fuerunt 51 et ecclesie 
plurime corruerunt. 
64. Eiusdem eciam magistri tempore anno Domini MoCCCXL VI rex 1m 
Bellum per re- 
Anglie dudum inchoatam gwerram cum rege Francie pro regno Francie, sed l :
m
 tif:: 
per treugas interpositas aliquot. annis intermissam s, resumere volens transivit 
navigio cum exercitu suo et venit in Normaniam et cepit civitates ac castra. 
Rex autem Francie, qui habuit in auxilium regem Bohemie Iohannem de Lu- 
czilnburk' et Karolum filium eius, marchionem Moravie, recenter electum in 
imperatorem de consensu domini pape contra Bavarum, item regem Maiorica- 
rum, regem Navarre 6, regem Arrogonie et omnes duces et comites regni sui, quo- 
rum exercitus se extendebat, ut dicebatur, ad cencies centum milia, predicto 
regi et exercitui suo occurrit et commisit cum eo et ab hora diei prima 
usque ad quartam horam noctis utrique exercitus atrociter pungna verunt et 
vertit terga rex Francie fugiendo et cecidit in bello rex Bohemie predictus de ta
ul
g

1
 
milicia et probitate per totum orbem commendabilis et famosus; item rex Ma- cli

t

 telli,i- 
corruerunt. 
ioricarum, rex Navarre, comites et duces circiter quinquaginta, militum XX 
milia et aliorum armatorum XL milia; de exercitu vero regis Anglie XVI milia 
sagittariorum et decem milites. Utinam isti omnes pro celesti regno et pro 
defensione fidei katholice essent ab infidelibus sui sanguinis unda 6 rubricati , 
magna profecto esset exultacio civium supernorum, sed quia pro regno terreno 
et transitorio facta est tantorum et tam muItorum nobilium et simplicium effusio 
sanguinis, timendum est, quod ex hoc facta sit 7 exultacio civium infernorum. 
65. Dicebatur eciam vul g ari fama de predicabili liberalitate et clemen cia d R ) ex t Ang rte lie 
ep ora mo m 
regis Anglie, quod, postquam adeptus esset triumphum, captivos, qui erant regis Bohemie. 
de partibus Almanie, liberos et aliquos munifice 8 remuneratos ad propria redire 
permisit et mortem regis Bohemie deflevit cum luctu non modico et lamento. 
Contigit eciam eisdem 9 temporibus, quod rex Cicilie 10 Andreas frater regis 
Ungarie, de quo superius facta est mencio, dolo regine uxoris sue fuit in suo Rexg

:
:' in- 
dormitorio iugulatus et extra fenestram iactatus pependit suspensus in uno clavo (1315) 
et mane sic pendens fuit inventus, quod rex Ungarie frater ipsius graviter 11 
ultus fuit, muIta mala regno Sicilie cum iniqua regina sua inferendo. (1348) 


1) suffocatae sunt. Dz. i K. I) fuere. K. S) intermissas. Dz. i K. ') Lu- 
tzelburg. Dz. i K. 6) Armenie. L.; Averniae. Dz. i K. I) Nie ma K. 
7) Nie ma Dz. 8) Nie maj
 Dz. i K. ') iisdem. K. 10} Siciliae. 
Dz. i K. 11) Nie ma K.
		

/monumenta_VI00350_0001.djvu

			344 


CHRONICA OLIVENSIS 



:=. 66. Eodem ecia:n tempore W oldemirus marchio Brandeburgensis 1, qui 
(1MB) per XXIX annos putabatur esse mortuus et in Choryn 51 sepultus, rediit et se 
per tot annos in forma pauperis peregrini et heremite S penitenciam egisse dixit 
pro eo, quod cognatam sibi proximam' in secundo videlicet gradu duxerat in 
uxorem. Quo autem modo vel qua simulacione alter in persona ipsius mortuus 
et sepultus fuerit 6, nondum ad nos pervenerat certus rumor. Hoc tamen 
certum est, quod per multa memorialia 6 et secreta, que egerat, quibusdam 
, 
nobilibus et civitatibus nota, probavit sue persone veritatem et ob hoc plures 
civitates in marchia et plures nobiles 7, utpote dux Saxonie, dux Magnipo- 
lensis et episcopus Magdeburgensis sibi fidem 8 apponebant, per quorum auxi- 
Hum magnam sibi partem marchie subiugavit 9 et de die in diem 10 usque ad 
presens tempus 11 potencia sua 11 crescit et Ludovici filii Bavari quondam impe- 
ratoris, qui sibi in marchionatu successerat, minuitur et decrescit. 

-:


 Circa idem eciam tempus nobilis comes . . . Hollandie, qui ob honorem 
occlditur (1M5). virginis gloriose Marie partes Pruzie sepius visitaverat pro fide catholica ad 
impungnandum Litwinos, fuit a Frisonibus IS occisus in bello. 
1M; 67. Item anno Domini MoCCCXL VII in autumpno circa maiorem Indiam 
in quadam provincia ex crassa densitate nubium sive ex coagulacione in aere 
malorum vaporum vel verius ex permissione divina" contigerunt pestilencie ter- 
rten
e:fi
=
 ribiles, que operuerunt totam illam patriam tribus diebus; primo quidem die 
alia. pluit ranas, secunda die audita fuerunt tonitrua horribilia et ceciderunt fulgura 
et choruscaciones mixte cum mire magnitudinis grandinibus, que occiderunt quasi 
omnes homines a maiori usque ad minimum; tercia die de celo descendit ignis 
denso et fetido fumo mixtus, qui totum residuum tam hominum quam aliorum 
animalium consumpsit et omnes civitates et castra illarum parcium combussit 
et ex ilIa infectione per fetidum flatum venti ex parte plage meridionalis ve- 
nientis totum litus maris et omnes vicine terre infecte sunt et iam pervenit 
circa partes maritimas ira Dei per hunc modum, ut quidam suspicantur. Nam 
(81 Grudn.1M7) pridie mensis lanuarii applicuerunt tres galeyde ad portum Ianuensem de par- 
tibus orientalibus horribiliter infecte, diversis speciebus et ceteris rebus multum 


1) Brandenburgensis. Dz. I) Tboryn. Dz. i K. S) e
emitae. Dz. i K. ') cogna- 
tam suam proaviam. Dz. i K. 6) fuit. Dz. i K. I) memoralia. Dz. i K. 
') nobilium. Dz. i K. ,) fideliter. L. e) subiugabat. K. 10) et quo- 
tidie. Dz. i K. 11) ad presens in dies. Dz. i K. 11) Nie maj
 Dz. i K. 
11) Frisonis. Dz. i K.
		

/monumenta_VI00351_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


345 


honuste. Quod cum viderunt Ianuenses, quod certi homines ab hils sine reme- 
dio interficerentur, expulsi sunt de portu illo cum ignitis sagittis et diversis 
ingeniis, quia nemo eos tangere audebat nee mercator aliqua cum eis tractare 
poterat, qui non immediate moreretur. Et sic disperse fugientes de portu in 
portum pervenit una ex dictis galeydis in Marsyliam. Ex cuius adventu simili 
modo infiniti homines non caventes sibi subito mortui sunt. Fuit ergo dicta 
galeyda expulsa per Marsilienses, que postea cum aliis duabus simili mente 1 
ad oceanum mare versus Hyspaniam processerunt et per consequens ad ceteras 
partes inferiores pervenerunt, ut mercacionem suam expedirent. Hee autem 
gaIeyde tantam infectione
 reliquerunt per totum iter suum, maxime tamen in 
civitatibus et locis maritimis I, primo in Grecia, deinde in Cicilia et postea in 
Ytalia, speciaIiter tamen in Tuscia et subsequenter in Marsilia et sic per con- 
sequens per totam linguam occiduam, quod longum et terribiIe est non solum 
credere, sed eciam enarrare. 
68. Morbus huius infectionis triplex est, ut dicitur; P rimo qu od homines Tn in1i "plex .mC?rbUli 
eCClODll. 
paciuntur in pulmone, a quo procedit anhelitus, quem qui corruptum habet 
vel in modico contaminatum, nullo modo evadere potest nec vivere ultra duos 
dies aut plus. Fuit enim facta anathomia S per medicos in multis civitatibus 
Ytalie et eciam in A vinione ex iussu et precepto domini pape, ut sciretur origo 




= 
morbi huius et fuerunt aperta et in cis a ' multa corpora mortuorum et com- 
pertum est, quod homines, qui sic subito moriunLur, pulmonem habent infectum 
et subito spuunt sanguinem et ex hoc sequitur, quod morbus ille est valde 
contagiosus, quia, ubi unus talis est, omnes, qui eum vident in sua infirmitate 
vel visitant vel aliqua secum tractant vel taIem mortuum ad sepeliendum 
portant, subito eum secuntur sine remedio aliquo. Est enim alius morbus ad Al


es 
presens cum predicto concurrens, videlicet quod quedam apostemata subito 
nascuntur subtus brachium utrumque, propter que homines sine mora suffo- 
cantur. Est eciam tercius morbus, quod homines scilicet utriusque sexus pa- 
ciuntur in yngwine, propter quod similiter subito moriuntur. Quam ob rem 
invalescentibus predictis morbis ad hoc pervenit, quod pre timore huiusmodi 
contagii nee medici visitant infirmos nee pater visitat filium nee mater filiam 
et e converso nee frater fratrem nec filius pat rem et e converso nee amicus ami- 
cum nec notus notum nec quantocunque alteri coniunctus sit sanguine, nisi secum 
subito velit mori; et ideo innumerabilis multitudo hominum mortua est carnali 


1) Hirsch czyta »more«. 


I) maritinis. L. 


S) anothomia. L. 


' ) . . L 
lDSClsa. .
		

/monumenta_VI00352_0001.djvu

			346 


CHRONICA OLIVENSIS 


atfectacione dicta et eciam pietate et caritate mota, que t si t.ales non visitasset, 
ad tempus forte evasisset. 
69. Ex hac ergo epydimia seu pestilencia, ut dicitur, in Avinione mortua 
magna multitudo hominum est ita, quod vix tercia pars estimabatur vivere et 
fuerunt clausa infra portas A vinionenses ultra Y I I milia domorum, in quibus 
nullus inhabitat, sed omnes mortui sunt; in suburbio 1 quasi nullus remansit; 
unde pro cimiterio emptus fuit per dominum papam quidam campus prope 
16 Marc. 1348. Dominam nostram de miraculis et i consecratus, in quo a XlIII die mensis 
Marcii X I milia corporum sunt sepulta preter cimiterium sancti Anthonii et 
religiosorum et multa alia, que sunt in A vinione. Similiter in Marsilia porte 

 
omnes clause sunt exceptis duabus, quia in eadem de quinque partibus quatuor 
partes hominum mortue sunt; nec iuvit fugere, quia fugiendo ad aerem salu- 
brio rem cicius moriebantur. Propter tantam ergo mortalitatem et mortis hor- 
rorem S homines non audent cum iIlo, cuius consanguineus vel consanguinea 
mortuus est, loqui, quia hoc frequenter videtur, quod in generacione una, in 
qua unus moritur, quasi omnes consanguinei eum sequuntur. Et ex hoc opinantur 
homines, quod vix decimus homo remanere debeat super terram et in una- 
quaque generacione nisi duo homines. 
70. Dicitur eciam, quod iam in universo in tribus mensibus videlicet 
25 Styc
ia.- a XXyo die Ianuarii usque nunc sepulta sunt in Avinione LXII milia corporum 
25 K Wletma 
1MB. mortuorum. Papa vero circa medium mensis Marcii considerans hoc durum 
periculum imminens, matura super hoc deliberacione habita, omnes confessos 
et contritos, quos hoc morbo contingebat mori usque ad festum pasche anni 
1351 17 Kwiet. Domini MCCCLI, absolvit plenissime, quantum clavis se extend it ecclesie. 
Et hanc absolucionem eodem modo dedit dominis terre Pruzie. Statuit eciam 
Letan ti1 ie c
ntra illis diebus quasdam certis vicibus in ebdomada cum letaniis devotissimas pro- 
pes enclam. 
cessiones, ad quas interdum in A vinione de tota patria vicina concurrerunt 
hominum CC milia, inter quos utriusque sexus multi nudis pedibus, multi cum 
ciliciis, multi aspersi cineribus' cum luctibus et fletibus incedentes et capillos 
trahentes cum acerrimis flagellis usque ad sanguinis effusionem se percuciebant. 
Quibusdam ex illis processionibus papa personaliter interfuit, sed tunc fiebant 
intra ambitum pallacii sui. 
71. Et propter horrorem mortis subitanee, quam infiniti homines per 
huiusmodi epydimiam incurrerunt, multi comites et milites ac alii no biles et 


pestilencla 
magna. 


Flagellatores 


.. 


1) subordio. L. 


I) in quo et. L. 


') errorem. L. 


') crinibus. L.
		

/monumenta_VI00353_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


347 


cives et villani gravem a se ipsis penitenciam publicam assumpserunt signantes 
se in pectoribus et in dorsis rubea cruce et ambulaverunt de civitate ad 
civitatem, de villa ad villam, de ecclesia ad ecclesiam pede 1 gregatim, ducenti 
vel tricenti simul in una fraternitate, et habebat quilibet flagellum nodosum, 
in quibus nodis erant quatuor aculei et ter in die flagellabant se isto modo: 
depositis primo vestibus omnibus solummodo unam vestem lineam rotundam 
retinebat quilibet, qua tegebatur a Iumbis usque ad talos; a lumbis vero 
us q ue ad caput erant nudi et ambulabant in circuitu ordinate cum devoto FI3.ge t lIato
 1 Be 
prop er pes... en- 
cantu de passione Domini composito et flagellabant se ad utramque partem ciam castigant. 
sine intermissione usque ad sanguinis magnam effusion em et ad terram cadendo 
in longas venias et pectora tundendo, provocabant ad fletum omnes intuentes; 
et ut dixi, hoc ter faciebant in die et quilibet ipsorum in nocte flexis genibus 
tam diu se ipsum flagellavit usque ad spacium VII 
Pater nosterc. Et istam 
penitenciam faciebant per XXXIII dies et dimidium; sicut Dominus noster 
Ihesus Christus ab incarnacione sua usque ad passionem XXXIII annis et 
dimidio laboravit in hoc mundo pro salute nostra predicando et docendo, sic 
ipsi diem pro anno penituerunt. Et licet multi devoti et boni homines in devo- 
cione rnagna hoc facerent, tamen quia ipsi sibi solis talem penitenciam impo- 
nebant, dominus papa prohibuit, ne de cetero talis penitencia fiat. (20 Paidz. 134:9) 
72. Predicta ergo pestilencia, q ue circuivit P ene omnes regiones calidas, 
 t e
tile p ncia. ve- 
Dl In ruslam. 
proch dolor, ad clima nostrum iam pervenit et iam fere in tota Pruzia et 
Pomerania innumerabiles viros ac mulieres consumpsit et hodierna die consumere 
non cess at. Et quod est miserabilius, istis epydimiis et pestilenciis immiscuit se 
odium Iudeorum et confecto turpi veneno miserunt illud per nunctios suos 
Iudeos occultos et per malos Christianos, quos ad hoc faciendum peccunia 
corruperunt, per totam Germaniam et Poloniam, ut inficerent fontes et flumina, 
de quibus Christiani deberent coquere cibos suos et antequam hoc notum factum 
fuit, multi Christiani de tali veneno perierunt et propter hoc omnes Iudei in 
tota Germania et Almania et fere in tota Polonia sunt deleti, alii gIadiis occisi, 
alii in igne cremati et alii in aquis suffocati; et multi mali Christiani, qui in 
hoc deprehensi fuerunt et qui confitendo fatebantur manifeste, quod, postquam 
receperant a Iudeis peccunias, Iudei per quedam dyabolica verba, que ipsis in 
aures susurraverunt, adeo ipsos dementaverunt et in odium Christianorum 


1) pedes. L.
		

/monumenta_VI00354_0001.djvu

			348 


CHRONICA OLIVENSIS 


accenderunt, quod, 51 potuissent, uno actu totam christianitatem Iibenter 
deIevissent. 
73. Huius pestilencie causam astrologi dicunt esse Saturnum et Martem, 
qui se aspectu inimico respiciunt et in partes inferiores venenatas infectiones 
influunt, sed verius potest dici, quod Deus omnipotens, qui est creator, motor 
et rector omnium planetarum, quem non solum pagani peccantes in legem 
naturaIem et Iudei peccantes in legem Moysi, sed eciam Christiani peccantes 
non solum in legem nature et morum, sed eciam in legem ewangelii vivendo 
turpiter cotidie provo cant , ut omnino iam proculdubio tempus muliebre, de 
quo beata Hildegardis dudum prophetaverat, probetur advenisse. Quia doctrina 
apostolorum despicitur et ardens iusticia refriguit in populo christiano et omnes 
homines fere muliebriter vivunt, quod patet in deformi et truncato habitu 
vestium, in quo nichil aliud queritur, nisi vanitas et libidinis incentivum et 
idcirco iam proch dolor! iam consumata est infelicitas hominum miserorum, 
quia turpia non solum delectant, sed eciam pia cent et iuxta Senecam desinit 
esse locus remedio, quia, que quondam vi cia fuerunt , modo sunt mores et 
idcirco Deus, qui est iustus et longanimis, iusto iudicio plagat mundum et 
licet lento gradu ad vindictam sui divina procedit ira, tarditatem tamen 
supplicii gravitate compensat et utinam innocentes peccata no centum non luerent. 
Dominus Cle- 74. Ex hac pestilencia communi per totum mundum motus dominus papa 
mens papa VI 
instituit !LDDum Clemens V Ius graciam et indulgenciam ac remission em omnium peccatorum 
gracle. 
omnibus visitantibus limina apostolorum Petri et Pauli Rome et facientibus ibi 
moram per quindenam, quam dominus papa Bonifacius VIllus a in centesimo 
an no instituit, abbreviavit et in quinquagesimo earn statuit. Idcirco ab omnibus 
1350 partibus mundi isto anno videlicet ab incarnacione Domini M 0 C C C 0 Lo tantus 
fuit concursus in urbe nobilium et ignobilium, clericorum et Iaycorum, secu- 
larium et religiosorum, mulierum, virgin urn , monialium, quantus a tempore 
apostolorum Petri et Pauli usque ad tempus istud umquam fuit. 
1350 26 Marca. 75. Et in isto 1 anno gracie i in annunciacione beate virginis, in qua S 
Oliva quasi cum 
omnibus suis tunc fuit parasceve Domini b, Deus nos famulos suos, fratres et monachos in 
omcinis combu- 
sta est. 


I) anno gratiae MCCCL. Dz. i K. 


1) Zamiast 
Et in isto« maj
 Dz. i K. 
Itemc. 
S) quo. L. 
a) 1294--1303. b) Zaszla tu pomylka w oznaczeniu czasu. Zwiastowa- 
.. 
me N ajsw. Panny przypada na dzien 25 marca, wielki pi
tek zas na dzien 26; 
ostatnie oznaczenie uwazam za pewniejsze, bo si
 latwiej pami
ta.
		

/monumenta_VI00355_0001.djvu

			AUCTORE STANISLAO ABBATE OLIVENSI 


349 


Olyva, sicut voluit, purgavit, castigavit et afllixit, nam in ilIa die omnibus 
ordinate quoad divinum 1 officium ceIebratis, cum conventus more debito in 
refectorio pane et aqua [se] reficeret, coci volentes caminum coquine conventus 
a fuligine purgare, magna pondera straminum in camino incenderunt, de quo 
refectorium, dormitorium et ecclesia, campanile cum campanis , pistrinum, 
molendinum, brasiatorium 51, fabrica, sutrinum et porta, tot aliter omnia fuerunt 
concremata S ita, quod soli parietes ecclesie et' dormitorii et refectorii reman- 
sernnt fi. Et credo, quod pius et misericors Deus, qui percutit et sanat, mor- 
tificat et vivificat, qui eciam flagellat omnem filium, quem recipit, hoc incen- 
dium miserabile in domo sua fieri 6 permisit, ut nos ab aliquibus nostris occuItis 
. 
mundaret et multos honestos homines 7, viros et S mulieres, ad conpassionem et 
ad opera pietatis nobis impendenda provo caret ; sicut eciam factum est. 
76. Nam magister generalis frater Henricus Dusmer 9 a et frater W y nricus EI Iar el!l t osine_

t 
gI e mOUAllKi- 
magnus commendator nobis cum LXX marcis Prutenicalibus 10 subvenerunt; rio Pdi

cen- 
dominus Gosvynus abbas Colbacensis, visitator noster, cum suo sancto conventu 
nobis subvenit cum centum marcis Slavicalibus 11; dominus Eberhardus U abbas 
PoJplynensis 13 cum quatuor siliginis lastis 11 et CC mensuris ordei 16 et cum 
tercia dimidia sexagena asserum nobis subvenit; item dominus Johannes ecclesie 
Warmiensis dedit nobis X marcas; dominus Mathias episcopus Wladislaviensis, 
dyocesanus noster 16, nobis cum X marc is subvenit, dominus lacobus episcopus 
Colmensis 17 cum VI marc is , dominus Iacobus episcopus Sambiensis cum XII 
marcis; dominus Arnoldus episcopus Pomizaniensis 18 concessit nobis centum 
marcas post annum persolvendas; dominus Iohannes Institor prepositus 19 et 
alii canonici Insulenses cum decem marcis nobis subvenerunt et alii quam · 
plures 
o domini nostri commendatores et alii officiales, preceptores nobis gra- 
ciose satis subvenerunt de licencia magistri predicti et alii multi boni homines, 


1) Nie maj=! Dz. i K. I) braxatorium. K. S) cremata. L. ') Nie maj=! Dz, i K. 
6) remanserint. K. I) Nie maj=! Dz. i K. ') homines honestos. K. 8) ac. Dz. 
i K. e) Tusemer. Dz.; Dusiner. K. 10) Prutenorum. Dz. i K. 11) Slavicalium. L., 
Dz. i K. 11) Gerhardus. Dz. i K. ts) Pelplinensis. K. 1') lastas. L.; lastis siliginis. 
Dz. i K. 11) hordei. Dz. i K. II) dioecesis nostrae. Dz. i K. II) Cul- 
mensis. Dz. i K. 18) Pomisanorum. Dz. i K. Ie) Nie maj
 Dz. i K. 10) plu- 
rimi. Dz. i K. 


a) \Vielki mistrz Henryk Dusemer umarl dnia 14 wrzesnia 1351, po D1IIl 
nast
pil Winryk z Kniprode.
		

/monumenta_VI00356_0001.djvu

			350 


CHRONICA OLIVENSIS 


. 


urbani et villani utriusque sexus, nobis misericorditer subvenerunt; pro quibus 
Graciarum actio. omnibus 1 nos fratres Olyvenses presentes tenebimur instanter et similiter futuri, 
qui post nos venturi sunt, tenebuntur fideliter exorare, ut Deus omnipotens I, 
qui est omnium bonorum retributor piissimus, ipsis pro nobis impensis bene- 
ficiis vitam retribuat sempiternam. 


1) Nie maj
 Dz. i K. 


I) optimus. Dz. i K. 


. 


. 


..
		

/monumenta_VI00357_0001.djvu

			III. 


A. 


TABULA PRIMA FUNDATORUM 


Docente nos Seneca didicimus larga beneficiorum impendia continuas 
iugesque actiones exigere gratiarum. Quia vero clarissimi quondam Pomoraniae 1 
duces domum hanc in honorem sui et omnium conditoris de propriis suis 
facuJtatibus erexerunt atque, ut in ea cultus divinus perpetuum consequeretur 
vigorem, ipsam iuxta ducal em magnificentiam liberaliter dotaverunt, per haec 
nimirum et Altissimo complacere et sui memoriam in posteros relinquere 
cupient
i Ne igitur nos, qui eiusmodi sustentamur beneficiis, velut ingrati, 
tanto rum collatorum inveniamur immemores, factorum notitiam gemino quodam 
obiecto, picturae videlicet et scripturae, fratribus nostris du]cissimis 51 tam prae- 
sentibus qu
m secuturis dignum duximus intimare. 
Noverint itaque S universi filii domus huius, quod illustris princeps dux Kr. 01. 
Pomoranorum Subislaus senior primus monasterii in Oliva fundator extitit anno 
Domini millesimo centesimo septuagesimo. Qui paucis supervivens annis in 1170 
senectute bona moritur et in ipsa, quam fundaverat, Oliva sepelitur. De hoc 
principe nichil aliud in chronicis invenitur; traditur tamen primus inter duces 
Pomoraniae fidem catholicam suscepisse. Hie moriens duos post se filios reliquit 
scilicet Samborium et Mistvinum. Samborius ergo tanquam senior patri in ducatu 
successit cum filio suo Subislao iuniore. Qui ambo monasterium Olivense posses- 
sionibus magnifice dotaverunt. Tandem vocante Domino defuncti sunt eorumque 
corpora sub spe resurrectionis futurae in hoc tumuJo requiescunt. Defuncto autem 
Samborio suscepit ducatum Pomoraniae frater eius germanus dux Mistvinus princeps 
pacificus et devotus, qui monasterium hoc benigno prosecutus favore, notabilibus 


1) Pomoraniae itp. tak zawsze P. i cz
sto D.; Dz. i K. maj=! Pomerania itp. I) di- 
lectis. P. i D. S) igitur. P. 


.
		

/monumenta_VI00358_0001.djvu

			352 TABUL£ FUNDATORUM ET BENEFACTORUM 


Exordium 1. illud possessionibus et libertatibus cumulavit. Huius principis 1 tempore anno scilicet 
1190 M ex e exordium sumpsit ordo fratrum de domo Theutonica in obsidione civitatis 
Acconensis. Post haec is devotus dux, expleto ducatus sui tempore, plenus 
bonis operibus ultimum clausit diem et sepultus est in Oliva in sepulchro patris 
1220 sui anno Domini Me C X X. Hie reliquit post se quatuor filios scilicet Swantopol- 
Kr. 01. 1. cum, Samborium, Ratibori urn et \Vartislaum, inter quos iIlustrior exti tit Suantopolcus. 
Kr. 01. 1. Erat enim vir bellicosus et adversus omnes sibi infestos victoriosus, qui eciam 
se victrici manu de sub iugo principum Poloniae excussit se et sua viriliter defen- 
dendo. Iste fuit monasterii huius fautor piissimus et dominus graciosus, multa 
Exordium 28. ei impendens opera pietatis. De huius benignissimi principis virtutibus antiqui 
monachi Olivenses, patres nostri, eius contemporanei, qui vitam ipsius 51 optime 
noverant, talia nobis reliquerunt in scriptis: quod scilicet fuit homo misericors t 
amator Dei et servorum eius, maxime autem religiosorum. Fuit etiam pius protector 
primo viduarum et orphanorum, deinde aliorum. Fuit S in super strenuus defensor 
terrarum suarum et hominum, clemens iudex nee severns ultor iniuriarum personae 
suae propriae illatarum. Unde et metrice sic scribitur de eodem: 


Dux Swantopolcus persolvit debita mortis, 
. 
Ingenuus, sapiens ac ad certamina fortis 
Atque Dei cultor, fidei defensor et ultor, 
Veri zelator, magnus cIeri venerator, 
Osor iniquorum, vehemens corrosor eorum. 
luste censebat, oppressis subveniebat, 
Sicut debebat, oppressores reprimebat. 
Causas cunctarum primo tractans viduarum, 
luri causarum post intend ens reliquarum. 
Terram defendit propriam mira probitate, 
Nullum suspendit, quia plenus erat pietate; 
Sed delinquentes et contra ius' facientes 
Carcere cIaudendo, spoliando bonis, capiendo 
Sic castigavit, nullum vita spoliavit, 
Imo prodentes hunc tradere qui voluerunt, 
Non nece damnavit aliquos, sicut meruerunt. 


.. 
I) principis fratris. Dz. i K. I) eius. K. S) affuit. P. ') vim. Dz. i K. 
Schwengel zaS Ad hist. eccles. Pomeraniae apparatus pauper. str. S08 ma »iuse. 


..
		

/monumenta_VI00359_0001.djvu

			TABULA PRIMA FUNDATORUM 353 


Huius ducis temporibus an:no scilicet Domini 
CCXXIIII Pruteni Pogazani1 1224 
irruentes in Pornoraniam, totarn earn vastaverunt 11 incendiis et rapinis. Inter 
quae mala etiam conventus fratrum de Oliva usque in 3 Gdantzig per eosdem Exordium 8. 
ductus est ibique trucidatus pro fide et nomine Iesu Christi. Unde ad ipsorum 
Prutenorum saevitiam refrenandam vocati sunt fratres de domo Theutonica in Exordium 4. 
Prussiam anno Domini M C C X X V I. Quibus in persecutione gentilium Prutenorum 1226 
dux Swantopolcus fidelis cooperator extitit et adiutor ita, ut collecto in unum Exordium 10. 
o - 
exercitu ipsi fratres et dominus Swantopolcus cum aliis peregrinis magnam Pru- (1233) 
tenorurn multitudinem prostraverint anno Domini MCCXXXIV. Circa idem Exordium 11. 
tempus anno scilicet MCCXXXIV 4. combusta est iterum Oliva a Prutenis \Var- 1234 
miensibus 'et sex conversi cum triginta quatuor servis igne et gladio sunt miserabi- 
liter interempti ipso die circumcisionis Domini. Postea vero circa annum Domini 1 Stycznia. 
MCCXLI
I tempore videlicet coronationis a domini Intlocentii papae quarti, humani Exor

:' 20. 
genens persecutor, apostata veritatis, pacis et concordiae inimicus dial>olus gravissi- Kr. 01. 20. 
mam inter ducem Swantopolcum et fratres de Prussia excitavit permittente Domino Exordium 28. 
discordiam , quae fere ad undecim annos stetit, in qua quidem discordia dl!X 
praedictus fratribus de Prnssia intulit damna multa) sed multo plura ipse vice 
versa pertulit ab eisdem. In hac igitur tempestate Oliva iterum ac iterum cum Exordium 25. 

mnibus suis grangiis et horreis concrematur ablatisque inde equis et pecoribus 
universis ad extremam deducitur paupertatem. 
Hoc etiam tempore domini cruciferi I) castrum ducis, quod Sartowitz dicebatur, Exordium 21. 
in nocte sanclae Barbarae occupantes, omnibus illic repertis occisis, pretiosas S Grudnia 
1242 
reliquias, caput videlicet gloriosae eiusdem virginis sanctae Barbarae inter caetera 
spolia invenerunt secumque in Culmen cum solennitate et ingenti gaudio detulerunt. 
Anno insuper M C C L II ipso die conversionis sancti Pauli multitudo non 1252 
25 Stycznia. 
pauca Pomoranorum fuit per dominos de Prussia et em.um homines interfecta et Exordium 25. 
Oliva iterum rebus omnibus spoliata. Tandem miserante Altissimo inter ducem et Exordium 28. 
fratres praedictos per reverendum virum dominum lacobum archidiaconum Leodiensem 6, 
sedis apostolicae legatum, qui postea factus papa dictus est Urbanus quartus, . pax 
et concordia firmata est, quae postea inconcussa semper perman sit , in qua concordia 
et pace dux Swantopolcus pluribus annis supervixit 7 et serviens Deo in operibus 


1) Pogani. K. 
CCXXIV. K. 


I) vastarnnt. Dz. 
6) crucigeri. K. 


8) ad. Dz. 4) l;Iirsch ma CCXXXVI; 
8) Leodicensem. Dz. 7) supervixit annis: Dz. 


'8) Koronacya odbyla si
 dnia 28. Czerwca 1241. 

tempore creationisc. 


Cronica de Prussia ma 


Monumenta Pol. Hist. T. VI. 


23
		

/monumenta_VI00360_0001.djvu

			354 


TABULA PRIMA FUNDATORUM 


1266 
11 stycznin. 


misericordiae servitio grato, decessit frne beato anno Domini MCCLXVI III Idus 1 
lanuarii et sepultus est in sepulchro patrum suorum in Oliva, ob cui us merita 
scribuntur talia metra: 


1266 


Sexaginta sex annis et mille ducentis' 
Virginis a partu fluxis Christum parientis 
Swantopolcus qbit dux inclitus et miserator 
In miseros et ob id iustorum sorte 11 fruatur s. 
Hie Gdantzig' moritur et in Oliva sepelitur, 
Par sibi 6 non oritur, simili Gdantzig 6 non redimitur. 
Dum ruit hoe sidus, terno lani fuit Idus. 
Urbis in ecclesiam 7 Gdanensis 8 fertur honeste 
Presbyterique canunt missae solep.nia maeste i ; 
Fertur et ad fratres, qui magnopere venerantur, 
Corpus, ubi missae devotae eoneelebrantur; 
Hinc ad Burgenses perducitur ac in eornm 
Ecclesia missas canit ordo presbyterornm, 
Fletus. miscetur, quo sexus uterque repletur; 
Slavi, Theutonici flent, fletus ubique videtur; 
Flent iuvenes pariterque senes, cuncti laehrimantur, 
Qui longe corpus extra portaIn comitantur, 
Quod gestavernnt Slavi, qui nobiliores 
Extiterunt 10 e 11 militibus simuI et probiores. 
Tandem ponentes eorpus flendo redierunt. 
Hine Olivenses illud venerando tulerunt. 
Pulchra fit ad portaIn pro cessio , cuncta moventur; 
Conveniunt euncti, sicut de iure tenentur, 
Suscipiunt, pulsant, plorant, cantant, in eorum 
Ecclesia ponunt, ubi conventus monachorum 
lnsistit precibus sex noctibus atque diebus 
Continuis, Domino missas ex maerore canendo. 


. . 


11 Stycznia. 


1) Idus III. Dz. i K. I) sorte iustorum. K. I) fruator. P. 4) in Gdanck. 
Hirsch. 6) sed. Dz. i K. 8) Hirsch. Gdanck. 7) ecclesia. Dz. 8) Geda- 
nen
is. K. ') maestae. Dz. 10) Extiterant. Hirsch. 11) de. Hirsch.
		

/monumenta_VI00361_0001.djvu

			TABULA PRIMA FUNDATORUM 


355 


Abbates bini praesto sunt, qui celebrarunt 
IIlius exequias corpusque suum tumularunt, 
Cui ergo 1 propitia, pia S18 cum prole Maria. 
Amen. 


Dux Suantopolcus morlens duos filios reliquit superstites Mistwinum seniorem Kr. 01. fo. 
et Wratislaum iuniorem. Hunc Pomorani primo in dominum habere voluerunt t et 
. . 
ideo auxilio ipsorum Wratislaus S fratrem suum cepit et In Redzk 
 eum tenuit vin- 
culatum Ii. Postea vero potentiores 6 milites Mistwinum 7 liberaverunt 8, fidelem 9 ipsi 
tunc 10 ac deinceps assistenciam facientes, \V ratislaum autem perscquentes de terra 
Pomoraniae fugaverunt. Qui fugiens in Elbingum 11 peregre ibidem morhms est, in 
Pomoraniam non reversus. Sicque dominus Mistw-inus hereditatem progenitorum Kr. 01. 6. 
suorum, ducatum videlicet totius Pomoraniae pacifice gubernavit et Cuit monasterio 
Olivensi beneficus et muItum tavorosus, libertates eidem et gratias pIurim
s 
conferendo. Hunc decem Mistwinum, quia illegitime vixerat et sponsam Christi Kr. 01. 7. 
sanctimonialem de coenobio Stolpensi, Sulcam 12 nomine, suo matrimonio adoptaverat, 
Deus privavit sui seminis legitimo successorc tanquam indignum , quamvis alias 
esset competenter dignus; et ideo tempore vitae suae iam senex designavit 15 suum 
successorem dominum Primislium 14 ducem Poloniae, cui milites Pomoraniae, vivente 
adhuc domino lfi Mistwino, homagium praestiterunt. Tandem dux :Mistwinus in senec- 
tute bona moritur et in Oliva in sepulchro progenitorum suorum 16 sepelitur 
an no Domini MCCXCV 17 VIII Calendas 18 Ianuarii. 1294, 25 Grud. 
Hornm itaque illustrium principum fundatorum, dotatoruIIl 19 , fautorum ac 
protectornm nostrorum celebris in hoc loco memoria sequenti die post dedica- 
tionem 20 ecclesiae III agitur annuatim et. ut pro eornm animabus dominum 
sedulo deprecemur, perp_etuos nos cognoscimus debitores. 


* 


* 


* 


1) fOgO. Hirsch. I) noluerunt. K. 8J Warclslaus. Hirsch zawsze. 4) Redz. 
Dz. i K. ') vinctum. K. 
) potiores. P. 'I) Mistwini. K. 8) libera- 
verunt et. Dz. i K. 9) fidem. Dz. 10) extunc. P. 11) Elbingam. K. 
11) R
kop. Fulcam. . :1) designavit sibi. Hirsch. 14) Premislium. Hirsch. 
16) .suo domino. K. 18) suorum, ducum POlIlDraniae.P. 1'1) MCCXCVII. P. 
18) Kalendis. K. 19) Nie ma Hirsch. 10) aedificationem. K.; D. dodaje XXIV 
mensis Octobris. It) P. nie ma 
sequenti - ecclesiaec. 


23*
		

/monumenta_VI00362_0001.djvu

			Kr. 01. 7. 


Kr. 01. 8. 


Kr. 01. 9. 


Kr. 01. 10, 
21. Czerwca 
1305 


5 Sierpnia 
1306 


Kr. 01. 11. 


Kr. 01. 27. 


3n() 


SECUNDA TABULA BENEFACTORUM 


SECUNDA TABULA BENEF ACTO RUM. 


Primislius 1 dux regni Poloniae in Gdantzig 2 veniens et S ducatum totius 
Pomoraniae sibi per due em Mistwinum resignatum suscipiens 
 , ipsam civitatem 
Gdantzig plancis muniri procuravit 6, Qui post haec 6 coronam regni Poloniae a sede 
apostolica consecutus, uno tan turn anno supervixit captusque per satellites W olde- 
mirii 7 marchionis de Brandeburg 8 occisus est in ultionem sanctae Lucardis coniugis 
suae, quam ipse male suspectam habens fecerat iugulari. Iste fuit monasterio huic 
dominus gratiosus, nam omnes possessiones, quas habuit ex donatione priorum 
principum, ei suis privilegiis confinnavit. 
Quo sic de medio subia to , Bohemiae rex Wenceslaus secundus, dominus et 
princeps religiosus, unicam filiam Primis1ii 9 superstitem duxit uxorem et cum ea 
totum Poloniae regnum obtinuit; Wladislaum insuper ducem, qui sibi ducatum 
Pomoraniae post Primislium 10 usurpaverat, una cum sua ducissa exilio relegavit, 
sicque Pomoraniam pacifice possedit extunc toto vitae tempore 11 suae. Iste gloriosus 
rex clerum multum dilexit et honoravit, monasteria fundavit ac defensionis clypeo 
a malorum incursibus 12 protexit. Qui etiam libertates et haereditates omnes 15 per 
antecedentes principes monasterio Olivensi collatas benigne confirmavit, plura. de 
magnificentia regia superadd ens. Utroque ergo regno, Bohemiae scilicet et Poloniae, 
aliquot ann is laudabiliter gubernato debitum solvit mortis an no Domini M C C C V 
XI Kal. Iulii relinquens post se cum benedictione praeconium magnae laud is. Cui 
successit in regno filius eius U Venceslaus tertius. Hic autem uno solum anno regna- 
vit post patrem, nam cum iturus esset Cracoviam cum exercitu, a quod am infideli 
milite in Olmutz 16 est miserabiliter interemptus anno Domjni MCCCVI pridie 
Nonas Augusti. 
Tunc Pomorani exputsis Bohemis concorditer vocaverunt ducem Wladislaum 
praedictum, qui recepto homagio et fidelitatis iuramento a militibus universis dux totius 
Pomoraniae proclamatur. Hic postea per archiepiscopum Gnesnensem coronam regni 


1) Premislius. Hirsch zawsze; Primislaus K. I) Hirsch zawsze Gdanzk. I) ut. P. 
4) susciperet. P. 6) procurat. Dz. i K. 8) Nie ma Hirsch. 7) Woldemari. 
lhrsch zawsze. B) Brandenburg. Hirsch. ') Primislai. Dz. i K. 10) Pri- 
mislaum. Dz. 11) tempore vitae. Hirsch. 1') ab incursibus. Dz. i K. 
18) omnes libertates et haereditates. Hirsch. 14) Nie ma Dz. 16) Olomutz. Dz.
		

/monumenta_VI00363_0001.djvu

			SECUNDA TABULA BENEFACTORUM 


357 


Poloniae a sede apostolica petivit et irnpetravit. Iste roepit monasterio 1 Olivensi Kr. 01. 11. 
esse protector et dominus gratiosus omnesque libertates, iura ac possessiones ems 
non solum confirmavit, verum etiam liberaliter augmentavit 2. 
Cum autem dispositis rnunitionibus terrae pro suae t beneplacito voluntatis Kr. 01. 12. 
Cracoviam rediret, Swencza 
 palatinus cum filiis suis et pluribus aliis militibus 
marchionem de Brandeburg dominum \V oldemirum ad suscipiendurn ducatum Pomo- 
raniae vocaverunt. Qui missis militibus suis civitatem Gedanensem tenuit cum auxilio 
civium et militum praedictorum. Alii vero milites castrum tenuerunt ad manus ducis 
Wladisl
i eratque quotidianus conflictus inter eos. Tandem hi, qui in castro erant 6, 
cernentes se adversus partem alteram praevalere non posse nee eis aliunde su- 
peresse au:x.ilium, miserunt ad dominos terrae Prussiae ipsorum adiutorium postu- 
lantes. Qui cum exercitu valida venientes civitatem Gdantzig obsederunt civiumque Kr. 01. 13. 
incompositis provocati ludibriis earn ferocibus animis expugnantes ceperunt. Qnam 
ingressi inter caeteros occisos iusserunt XVI milites Pomoraniae 6 trucidari 7. 
Quos dominus Rudigerus abbas Oli\rensis pietate motus ad Olivam fecit duci et 
ibidem sepeliri in coemeterio sancti lacobi ante claustrum anno Domini MCCCIX 
pridie Nonas Ianuarii. Postea domini cruciferi civium superbiam humiliare volentes, 
munitionern civitatis penitus destruxerunt et a marchione \V oldimiro, quem tunc exi- 
.. 
sumabant potius ius habere, Pomoraniam 8 usque ad terrae Stolpensis terminos 
emerunt, pecuniam in Nova Kalis pro eadem appendentes coram multis honestis 
militibus tam Porno ranis quam a marchionibus 9 anno Domini MCCCX 10. 
Et extunc domini cruciferi terram Pomoraniae emptionis titulo multo 
tempore possederunt, succedentibus sibi vicissim quampIurimis 11 magistris ge- 
neraIibus viris uti que religiosis, prudentibus et honestis, per quorum pruden- 
tiam terrae ditioni eorum subiectae non modice profecerunt; cuItus etiam 
divinus reeepit ibidem non parvum ipsis auctoribus incrementum. Monasterio 
quoque 11 Olivensi benefici semper erant ac benignissimi protectores. Inter quos 
. .- 
praecipuus extitit magnificus dominus et It princeps magister Winricus Kniprode, 
qui licet in omnes sibi subditos pius esset et bonus et ad commoda terrarnm 


1) monasterii. P. ,) W P. dodala p6tniejsza r
ka: Huius tempore marchiones 
Brandenburgenses multa Ioea Pomel.elliae suae ditionis fecerunt; Gedanum etiam sub 
suam potestatem redigere studuerunt; a quo tamen rex Wladislaus eos impedivit opera 
cruciferorum Pruthenicorum, qui sub specie defe
ionis civitatem il1am sibi retinuere. 
I) suo. Hirsch. ') Swenka. Dz. i K. 6) condusi erant. P. I) Nie ma K. 
') .trucidare. Dz. i K. I) Pomeraniae. Dz. i K. ') marchionicis. P. 
10) MCCCXII. P. 11) pluribus. Hirsch. 11) Nie ma P. i Hirsch. 


1309 
4: Stycznia. 
Kr. 01. 1.. 


1310
		

/monumenta_VI00364_0001.djvu

			358 


SECUNDA TABULA BENEFACTORUM 


U67 


suarnm semper intentus, speciali tamen benignitate et favore domum nostram 
prosequebatur, ob quod ipsius memoria merito debet esse apud Deum et ho- 
mines immortalis. 
Interea praedictus rex 1 Wladislaus alias Loket 11 dolens se iure ac dominio 
terrae Pomoraniae sic privatum, earn diversimode repetere nitebatur, adeo ut 
contracta cum rege Litwanorum Witen nomine amicitia, dominos cruciferos non- 
nunquam etiam' proeliis impeteret 6, 1icet incassum et non sine gravi detrimento 
suorum exercituum et terrarum. Interim 6 nempe anno gratiae MCCCL in 
annuntiatione beatae virgiIlis, in quam tunc incidit parasceve Domini, cum conventus 
more debito in refectorio pane et aqua [se] reficeret, coci caminum a fuligine purgare 
voIentes magnam straminis copiam suppositam incenderunt, unde tantus evasit ignis, 
qui totUID monasterium celeriter consumpsit et nil 7 nisi solos ecclesiae, donnitorii 
et refectorii parietes reliquit. - Deus vero 8, qui percutit et mortificat, iterum sanavit 
et vivificavit provocando ad pietatis opera magi strum generalem, episcopos et abbates 
aliosque utriusque sexus non paucos saeculares, qui largitionibus suis effecere 9, 
ut monasterium citius ad pristinam redierit integritatem. Quibus omnibus ut 
Deus pro impensis beneficiis vitam retribuat sempiternam, nos et posteri sedulo 10 
orare tenemur. 
Porr:o anno Domini 
ICCCCXXXIlI die IV Decembris monasterium Olivense 
ab haereticis Hussitis, qui ex Bohemia venerunt, combustum et destructum est. 
Elapsis vero deinde paucis annis 11 inter d0l!linos terrae el subditos eorum 
quaedam exortae sunt simuItates, quarum occasione saevissima bell a intestina 12 
surrexerunt et multo tempore duravernnt. Post multa ergo mala, post gravissimas 
hominum caedes, post agrorum depopulationes flebilemque totius terrae desolationem 
tandem pace reddita et inita concordia, Pomorania domini Casimiri 13 regis 
PoIoniae subiicitur ditioni. Hie serenissimus rex cieri fautor et religionis mona- 
sterio Olivensi omnes haereditates, libertates e
 iura, quas antea u iusto titulo 
possederat 16, confirmavit [nee non dedit nobis ornatum gIaucum, quo utimur 
diebus sabbatis ad missam beatae virginis Mariae 16. ] 


Kr. 01. 28. 


13!iO 
26 Marca 
Kr. 01. 75. 


Kr. 01. 76. 


U33 
, Grudnia. 


An. 01. IfM. 


1) Rex Poloniae. P. I) Lokek. Dz. i K.; Lotek. I;lirsch. ') iuncta. P. i Hirsch. 
4) Nie ma P. 6) impeterit. K. e) »Interim . . . combustum et destructum 
estc nie ma P. ') nihiL K. 8) Nie ma K. ') efTecerunt. Hirsch. 
10) Zamiast »seduloc ma K. -nostric. 11) vero pluribus annis. P. i Hirsch. 
11) Nie ma P. i Hirsch. 18) Casimiri domini. K. 14) ante. Dz. i K. 
II. 
16) possederant. K. Ie) Co w klamrach, nie maj
 Dz. i K.
		

/monumenta_VI00365_0001.djvu

			.... 


IV. 


EPITAPHIUM DITHARDI ABBATIS. 


EGO AUTEM SICur OLIVA FRUCTIFERA IN nOMO DOMINI. 


Praefuit hie primus, qui vita non fuit imus, 
Abbas Dithardus 1, redo lens ut florid a nardus, 
Sobrius et Iargus, sensu fuit insuper Argus, 
Carne fuit eastus, devitans daemonis astus, 
Ipsum seduxit, seductos ipse reduxit, 
Per solidos mores dans nosse vias meliores. 
Curavit rebus, quo noctibus atque diebus 
Fratrum grex Christo cIaustro serviret in isto. 
Vestitu tantum monachatum non fore sanctum 
Semper praedixit, dum vivus corpore vixit. 
Idcirco in coelis laudes canit iste t fidelis, 
Cuius in hac fossa servantur corporis ossa 
Indusa hoe muro, sed resurrectura futuro 
Tempore, ventura vita non post moritura. 
Laude tua, Christe, benedictus sit locus iste, 
Quem benedixisti, tua gratia dum dedit isti 
Dithardo 1 flores virtutum, res et honores". 
o lux praediva, cunctos fratres in Oliva 
Sub Christi dextra praeserves intus et extra. 
Hie venerare patres cum Bernardo Benedictum, 
Per quos indictum vitae genus ordini 3 patres. 


S) Ditthardus. K. 


I) ipse. Hirsch. 


I) ordine. K..
		

/monumenta_VI00366_0001.djvu

			v. 


ANNALES OLIVENSES. 


Anno 1 1356 electus est in abbatem monasterii de Oliva dominus Wesselus. 
Anno 1360 prata quaedam ad mare et fluvium Rade sita, de quibus 
controversia vertebatur inter monasterium Olivense et Cyborium Czyborowicz 11 
de Selestrin sa nee non dominum Stephanum de Blandzkow,b monasterio ad- 
i
dicata sunt sententia arbitri Badonis plebani in Hollandia. 
2 Lipca Anno 1361 secunda Iulii obiit supremum diem dominus Wesselus abbas Olivae. 
Anno 1371 elect us est concordibus votis In abbatem Olivae dominus 
Albertus Roden. 
s Sierpnia Anno 1378 tertia Augusti in humanis esse desiit dominus Albertus abbas 
Olivae, vir religiosa pietate insignis, hie sepultus est ad gradum presbyterii 
, 
sub I
pide magno, cui hi versus inscripti leguntur: 
Mille trecenteno semel octo septuageno 
s Sierpnia Stephani dum colitur invencio, quippe moritur 
1378 
Albertus gratus abbas Roden I) vocitatu-s. 
Vivat ut in coeIis, rogitet 6 quisque fidelis. 
Anno Domini 1379 asSUJIlptus est in magistrum Conrad us Zo]ner de Rotten- 
stein vir strenuus. Hic multa cum suis fratribus praeclara gesta edidit contra paganos, 
niniirum' Kaystut 7, Aigart, Iagellum, Witholdum et Strigalum. 
Anno 1379 8 electus est in abbatem Olivae dominus Siffridu
, qui obiit 
anno 1387 9 . 


1) Dz. ma wsz
dzie Anno Domini I) et Cybol'ium ac CUl'bowicz. Uz. i K. 
8) Cele
trin. Dz. i K. 4) Blantzkow. Dz. 6) Rodem. Dz. II) rogitet rogo. 
'Dz. i K. 7) Raystut. Dz. 8) Eodem anno. Dz. t) K. dodaje »1. Decembris«. 
a) Zapewne Zelistrzewo po niem. Sellistrau w powiecie wejrowskim. b) Bl
- 
dzikowo w tymze powieeie.
		

/monumenta_VI00367_0001.djvu

			ANNALES OLIVENSES 361 


Anno Domini t 380 reverendi patres Carthusiani prIma VIce Prussiam 1 
feliciter appulerunt a . 
Anno Domini 1383 Witoldus a carcere liber redditus est opera UXOrIS suae, (1382) 
quae ilIum habitu muliebri, quo vestiebatur, induit ac in locum ipsius virili vestitu 
custodes fallens in carcere mans-it. 
Anno 1388 assumptus est in antistitem fratrum Olivensium dominus 
Nicolaus Runge - alibi scribitur electus anno 1389 - Hoc abbatiale 11 officium 
moderante, renovata et dedicata fuit ecclesia Zarnovicensium. 
Anno Domini 1389 vitae munere perfunctus est Conradus Zolner magister (1390) 
generalis, cuiu
 exuviae Marienburgi terrae traditae sunt; rexit octo annos. 
Anno 1389 3 destructa est antiqua ecclesia 4 Zarnovicensis. 
Item eodem anno 1389 assumptus est in magistrum generalem Conradus ( 1391 ) 
Wallenrode I) vicesimus primus ordinis sui in Prussia moderator. Hic fuit magnus 
osor religiosorum virorum 6 ac sacerdotum finivitque vitam anno 1393 morte satis' 
misel'abili ac periculosa, sepuItus Marienburgi in eclesia sanctae Annae, rexit 3 annis. 
Anno 1393 officio magistri generalis dignatus est Conradus de Iungingen, vir 
mansuetudine, pietate, castitate et clementia etiam. in hostes praecipuus, quam ob 
causam multas a suis adversitates et contradictiones pati debuit dicebaturque magis 
idoneus pro monachatu quam pro magisterio 7 generali. 
Anno 1394 in humanis desiit esse dominus Nicolaus Runge abbas 01ivae. 
Anno 1395 impositum est abbatiale onus communi uatrum consensu 
domino Nicolao. 
Anno 1399 assumptus est ad abbatialem dignitatem Olivae dominus 
Nicolaus Praester. 
Anno 1405 electus est In abbatem Olivae dominus Iacobus. Hie pro 
augmentatione emolumenti corporalis fratrum 70 marcas annuales conventQs 
pro provisione assignavit ex pecunia, quam dominus Albertus restaurando 
refectorio quondam deputaverat et ad usuram quodammodo exposuerat. Hic 
eliam scandalum, quod pluribus saecularibus oJTerebatur ex esu carnium ab his, 
qui in plena corporis valetudine et sanitate constituLi fuere, abstuJit et amputavit. 


1) in Prussiam. K. 
antiqua. K. 
Hir:,ch. 


2) abbate. K. 
5) Walpoth. Dz. 


S) Eodem anno. Dz. 
II) Nie ma Hirsch. 


4) ecclesia 
7) magistro. 


a) l\Iowa In 0 klasztorze kartuzkim w Kartuzach pod Gdanskiem, zalozonym 
przez Gabryela z Rusocina.
		

/monumenta_VI00368_0001.djvu

			362 


ANNALES OLIVENSES 


Anno Domini 1407 Conradus de Iungingen, posteaquam 14 1 annis officium 
magistri generalis s(renue administrasset, vitam cum morte, imo cum vita perenni 
commutavit, sepultus Marienburgi in ecclesia sanctae Annae. 
Anno Domini 1407 creatus est in magi strum generalem mricus de Iungingen, vir 
bellicosus, a praedecessoribus suis degener, amicorum hostis, ib
t enim contra suos et ex- 
pugnabat eos ac terras nonnullorum vi belli sibi usurpabat et arces demoliebatur. Contra 
hunc anno 1410 venit lagello rex Poloniae et Witholdus magnus _dux Lituaniae in magna 
pugnatorum copia in Prussiam, quibus occurrit magister eosque acie directa in Tannen- . 
berg a aggressus est, a quibus victus est et occisus in eodem loco; caesa sunt utrinque 
tunc 11 temporis ad centum millia armatorum. Rexit tribus annis et Marienburgi sepultus. 
Eodem anno subortae fuere discordiae inter commendatorem Gedanensem et 
communitatem ac senatum civitatis eiusdem, quae tamen ita sopitae sunt ';ltr:nque, 
ut perpetua oblivione obliterarentur. 
Anno Domini 1410 Selectus est in magistrum generalem Henricus de Plauen. Hie 
cladem praedecessori suo a Polonis illatam ulcisci volens, auxiliares manus a regibus 
et principibus expetiit, sed a suis officio privatus est ductusque in Engelsburgum 
 b 
ibidem I) septem annos in vinculis egit; rexit triennio, sepultus est Marienburgi. 
(iUS) Anno Domini 1410 in magistrum generalem assumptus est Michael Kocbmeister 
de Sternberg 6. Contra hunc descendit Iagello rex Poloniae et Witholdus magnus 
dux Lithuaniae, sed rebus infectis redire coacti fuere. Rexit novem annis, postea se 
officio abdicavit. Obiit Gedani sepuItusque Mariaeburgi. 
Anno Domini 1411 magister generalis fecit invitari ad arcem Gedanensem per 
Henricum de Plauen dominum Conradum Letzkaw, dominum Arnoldum Hecht, do- 
minum Bartholomaeum Grosse 8 consules civitatis Gedanensis, quos ibidem interfecit 
7 Kwietnia feria III dominicae passionis;. sepulti sunt Gedani in templo parochiali ante saceUum 
sanctae Hedwigis sub magno lapide. 
Anno 9 1412 Gedani exusta est igni platea vulgo dicta Beutlergasz usque ad curiam. 
18 Czerwca Anno 1416 in sacrosancto corporis Christi festo concitatus fuit tumultus Ge- 
dani a domino Dorbeke 10 propter consulem Gedanensem, qui suspectus erat dice- 
baturque secreta senatus revel are crucigeris. 


1) Dz. poprawia t
 liczb
 na 12. ,) turn. Hirsch. 8) 14.00. Dz. 4) Engelburgum. 
Hirsch. 6) ibi. Hirsch. II) Stenberg. Dz. ') Grose. Hirsch. 8) Inna r
ka 
dodaje w Dz. 
prandio peracto c . ') Odtid Dz. i inne r
kopisy opuszczaj
 -Do 
minic. 10) Dz. dodaje -Gerardoc Dorbeke. 


a) Dzis .po polsku Sztymbark w powiecie ostr6dzkim. 
Pokrzywno, w powiecie grudziqdzkim. 
... 


b) Po polsku
		

/monumenta_VI00369_0001.djvu

			ANNALES OLIVENSES 


363 


Anno 1419 electus est in magistrnm generalem Paulus de Rosdorfl 
ex familia Kernterorum. Fuit hie vir probus, eruditione praecipuus, eloquentia cele- 
bris; hune Poloni spiritu sancto afflatum praedicabant; amabat vero imprimis pro- 
missorum fidem verborumque honestatem. Huius tempore fuit quidam Carthusianus 
doctrina insignis, qui crucigeris admonitiunculam ex sacris literis compilatam 
in scriptis obtulit consulens, quomodo malis et afflictis rebus suis occurrere 
possent. Hoc regente a provinciis, civitatibus et rege contra crucigeros pactum . 
initum et coniuratum est. 
Anno t 424 dominica tertia post pascha concremata fuere horrea Gedanensia 6 Maja 
post locum, ubi naves exonerari soli turn est, vulgo Lasladia dictum, in quo loco 
etiam quaecunque cremabilia reperta igni consumpta sunt. 
Anno 1427 Gedanenses lastam salis 120 marcis venibant. Eodem anno sal 
navibus Lubeka allatum fuit ac postmodum 24 marcis lasta constabat. 
Anno 1429 proditione dediderunt Hollandi Gedanensium naves ad liUus con- (Uss) 
sistentes eorumque ad 24 onerarias acceperunt. 
Anno 1430 prima die Aprilis Vistula perfracta ripa In insulam ( Werder) pro- 1 Kwietnia 
ruperat perveneratque usque in Mottlaw, Gedanum et horea ibidem aquarum vi 
oppleverat. 
Anno 1432 concordibus votis et unanimi fratrum con sensu ad abbatialem 
dignitatem Olivae evectus est dominus Bernardus 2. 
Anno 1433 in resto sancti Aegidii abbatis venerant Hussitani haeretici 1 Wrze8nia 
oppugnaturi Gedanum, cumque undique eorum licentiosa malitia grassaretur, 
etiam 'Olivense monasterium igni traditum concremarunt. Abbas vero dominus 
Bernard us - quo regente scelus tam nefarium commissum - cum fratribus se Ge- 
danum contulerat, in granario monasterii degere coactus, ubi fratres periculi ac 
loci angustiis II pressi rebusque ad victum necessRriis destituti, ordinis statuta 
in cantu, lectionibus, meditationibus, orationibus caeterisque religiosi instituti 
exercitiis servare mini me valuerunt. 
Eodem anno sorores de Zarnowicz ob incursus eorundem haeretico- 
rum a in monasterio non tuto se consistere posse advertentes i, fugae praesidio 
Gedanum venernnt ac in platea sancti spiritus in unam domum congregatae, 
ibidpm 14 hebdomad as egerunt loc,i inopia afflictae, inter quas cum 34 numero 


1) Russdorf. K I) Schwengel dodaje w K.: In actis Carthusianis legitur iam ad 
annum 1418 ad clavum sedisse. .) angustia. Dz. ') Zamiast »animadvertentes c . 
a) Ob. Notae Zarnovicenses w V. tomie Monument6w str. 910-911.
		

/monumenta_VI00370_0001.djvu

			(1441) 


13 Marca 
1440 


364 


ANNALES OLJVENSES 


essent, 7 tantummodo incolumes remansere. Prioris
a vero Barbara Ardensele 
e vila cessit, quam secuta mox Catharina portaria, harum terra 1 terrae reddita 
est Olivae. Porro cum reliquae sorores, sopitis iam periculis, monasterium 
repetere disposuissent et discessum Gedano para vis sent , soror quaedam nomine 
Margaretha Stades exilii malis confecta in taberDa Rede vitae finem fecit, 
sepulta Olivae. Reliquae vero sorores vix longe post prislinae incolumitati re- 
slitutae vires pristinas recuperarunt J. 
Eodem tempore iohannes Melsag 8 provisor earundeJn virginum, cum 
victualia caeteraque necessaria virginibus Gedanum adveheret, ab haereticis 
captus foil cum quatuor famuUs, quorum opera usus fuerat in advehendis ne- 
cessariis; victualia sibi hostes usurparunt, illum autem vinctum 14 diebus de- 
tinuerunt, qui cum pinguis et corpulentus vinculis constringeretur, postea capti- 
vitatis malis affiictus fameque et inedia attenuatus vincula exuit et detraxit ac 
fugae praesidio salvatus est & . 
Anno 1439 domini crueigeri - cum variis antehac dissidiis et discordiis abin- 
vicem discreparent - percusso foedere amicitiae leges iniere, Paulo de Rosdorf' 
magisterii functionem protunc 6 obeunte. 
Anno 1440 abiit e vita Paulus de Rosdorf& magister generalis, postquam 
19 annis ordinem inoderatus esset sepultusque est Marienburgi. 
Eodem an no magisterii celsitudinem adeptus est Conradus de Erlichhausen vir 
bonus ac probus. Hoc regente foedus supradictum sigilli munimine roboratum. fuit 
Marienburgi dominica Iudica. 
Eodem a:nno fuere magnae dissidiae Marienburgi. Magister generalis repente 
se in carpentum dedit Gedanumque cOl\citus venit; porro non latuit civem quendam 
Gedanensem adventus hie tacitus statimque vocata communitate expositum est, quo- 
modo consules quondam Gedanenses in arce miserabiliter trucidati et enecati fuere; 
turn inito simul pacto unus pro alio se mortem oppetitnrum iureiurando firmavit. 
Altero . die simulatque iIluxit , misit magister iilvitatum ad arcem senatum I vel ut 
ipsi eundem ad ecclesiam sancti spiritus invitarent, petitum. Quo cum convenissent, cives 
armati ante portam custodiam agebant veriti, ne malum priori con simile ipsos maneret. 
Anno 1441 post mutuas tractationes rex Poloniae Wladislaus et magister ge- 
neralis in verba pacis iurarunt 8. 


. . 


1) tertia. K. 
5) tUDe. Dz. 


') Rasdorf. Dz. 


i) recupera verunt. Hirsch. 
,) iuraverunt. Hirsch. 


a) Melsack. K. 


a) Db. Notae Zarnov. w V. tomie Monument6w str. 911- 
'"
		

/monumenta_VI00371_0001.djvu

			ANNALES OLIVENSES 365 


Anno 1442 dorr..inica festum beatae Margarethae immediate praecedentp com- 8 Lipca 
busta est Gedani platea vulgo dicta Tregergasz. 
Anno 1443 in festo sanctorum Philippi et Iacobi ingens mvmm copla Gpdani 1 Mnja 
descendit multisque stuporem simul ac terrorem incussit. 
Eodem anno acceperunt Gedanenses ad 26 naves onerarias, Hollandis talionem 
eisdem 2 reddentes. 
Anno 1440 invitatus rex Torunium 2 a magistro generali ibique sacrosancti 
perceptione utrinque foedus firmarunt. 
Anno 1449 fuJgur turrim quandam percussit et exussit in arce Gedanensi. 
Anno 1450 pestifera lues Gedani mirum in modum gras
abatur. 
Eodem an no subb.actus est ab hac luce Conradus de Erlichhausen magister 
generalis, cuius corpus l\farienburgi sepulturae traditum est. 
Item eodem anno magisterii fastigia conscendit Ludovicus de Erlichhausen. 
Huiu
 temporibus Prussia a crucigeris defe(.tionem fecit; et Marienburgum ab ordinis 
militibus venditum est Gedanensibus postea cum reliquis provmclls, civitaUbus, arc i- 
bus ad regis Poloniae ditionem. 
Anno 1452 eal1sa et negotium rOedel'is inter dominos crucigeros et sub<}itos 
coram Ca.esarea Maiestate yentilabatur. Eodem fempore provinciae et eivitates Cae- 
saream l\laiestatem adierunt propt"r memoratum foedus. 
Anno 1454 ortum est gravissimum bpllnm inter dominos CI.uclgeros et sub- 
ditos eorum. Eodem anno prodita et destruct a est arx Gedanensis in die sanctae 10 Lutego 
Scholasticae. 
Anno 1454 II feria sexta ante festum sanctae Mariae Magdalenae reveren- 19 Lipca 
dus dominus Nicolaus abbas Olivae ultro abbatialem dignitatem resignavit do- 
mino Henrico Koning canonice electo. Testatur id privilegium admodum reverendi 
domini Matthiae abbatis Novicampi, qui una cum venerabili Joanne Wilkim t 
ex commissione domini Iohannis abbatis Dobranensis huic rei interfuit. Porro 
statum domus snae dictus dominus Nicolaus reliquit per modum inferius 
annotatunl: primo in prompta pecunia, auro et moneta [odingentas ) fi et 
50 marcas antiquae monetae, item 200 marcas civibus (
edanensibus concessas. 
Item in debitis extorquendis de censu residuo et pecuniis villanis concessis 
700 et 1 R marcas minus una marca monetae eiusdem. Item 60 calices in 
monasterio, in grangiis et in civitate reservatos. Item 9 scyphos minores et 


1) eis. Hirsch. ') Thoruniam. Dz. 8) Item eodem anno. Dz. 4) Willim. Dz. i K. 
5) W K. wolne miejsce; w Dz. Iiczb
 dopisano.
		

/monumenta_VI00372_0001.djvu

			366 ANNALES OLIVENSES 


tres maiores, proprie :t Koppe c dictos pro mensa abbe.tis. Item duo vasa 
argentea pro distribuendis speciebus. Item unam credentiam cum lingui
 vipe- 
rarum; item duas tattas, proprie :t schaIen c 1; item viginti cochlearia argent
a; 
item 80 lastas siliginis in civitate in granario; item 9' lastas .et 3 modios ave- 
nae villanis cvncessas; item 15 lastas salis in ci.vitate. 
Eodem anno denuntiaverunt civitates, equites, famuli se renuntiare obsequiis 
crucigerorum. Eodem tempore legati regi Casimiro fidelitatem iureiurando spoporiderunt. 
Anno 1455 destructa fuit Gedani civitas recens dicta, vulgo' »Iungestadt c II 
cautumque fuit, ne quisquam de caetero ibi aedificare praesumeret. 
B Lutego Anno eodem post fe
tum p1J.rificationis beatae Mariae virginis du
ssimum in- 
gruerat frigus ita, ut etiam mare congelaretur usque Helam. Porro hebdomada sancta 
eruperat Vistula defluxeratque in hortos Gedanensium. 
Anno 1460 Poloni castrametati' sunt Olivae, prostratis militibus stipen- 
diiuiis crucigerorum, commisso proelio ante Prust. 
Eodem anno Gedanenses castra locaverunt apud sanctum Adalbertum, ubi 
dl)minus Conradus a Dolen, dominus Niderhof 
 a, dominus Albertus Hagen b alii- 
que quam plurimi 'civium gladio feriente vita excesserunt. 
Anno 1462 appuIeran
 fi Franciscus Rugenege 8 cum Gasparo Noschwitz Ge- 
danum positisque castris apud sanctum Albertum, perforato aggere fluvJi' Radun , 
octo diebus aquis Gedanenses privaverun1. 
1f Strcznia Eodem anno in festo sancti Felicis Franciscus Rugepege incenderat G'edani 
Szidlitz C et hortos, in - autumno vero exusserat propugnaculum, quod ante Prust d 
exaedificatum erat. 
Anno 1463 occisus est Franciscus- Rugenege pene8 Zamowicz, quo tempore 
. 
etiam Gedanenses iUos, qui de Balge 7 fuere, in ore gladii percusserunt. 
18 Lipca Eodem anno in festo sanctae Margarethae palam factum est, quod civitas Ge- 
danensis proditione deooret dedi hostibus, quo die Kesemark 8 cum sex complicibus 
15 Lipca suis capite truncatus Cuit, post quem - feria 4 e Gregorius Koch cum quinque asseclis 


1) schaalen.. K. ,) 18. Dz. ') Iungegass. In. ') Nud
rhof. Dz. 5) appulerat. 
Hirsch. ') Dz. zawsze Rugenge, ') BeIge. Hirsch. ') W Dz. dodano 

Iohannes Kesemark senatore. 


a) N azywal 8i
 Meydeborg. b) Nazywal si
 nie Albertus Hagen, lecz 
Abtshagen. C) Szydlice. d) Pruszcz po niem. dziS Praust niedaleko Gdanska. 
_ e) Feria IV przypada na dzien 13 Lipca; Hirsch zatem_ czyta na podstawie Lin- 
daua Feria VI, 1. j. 
15 Lipca. 
'"
		

/monumenta_VI00373_0001.djvu

			ANNALES OLIVENSES 367 


sms plexus est. In festo etiam sancti Dominici adhuc 4 gladio percussl sunt et In f Sierpnia 
festo beatae virginis assumptae sex decollati. 15 Sicrpnia 
Eodem anno poterant educere crucigeri 100.000 et 6100 hominum pugnatorum- 
Sl unum tantummodo hominem a decem subditis postulassent - 20000 equituni , 
peditum 25000; porro crucigeri fuere 700, a famulatu vero ipsorum erant 1500. 
Eodem anno conflagraverat Gedani platea vulgo dicta :tFischergasz c et alia 
:tTobisgaszc 1 vocata; ignis vero fuit suppositus in foro piscium. 
Item eodem anno amicitiae foedera inierunt rex Poloniae et Bernardus de 
Czyneberg. 
Anno 1464 feria quart a festum sancti .Michaelis praeeunte expugnaverl1nt et 26 Wrze.inia 
obtinuerunt Gedanenses Putzk, medio auno et 14 diebus in expugnatione expensis. 
Anno 1464 2 iacta sunt fundamenta monasterii Carmelitani Gedani in 
veteri civitate In loco, ubi antea S ecclesia in honorem sancti Georgii ex- 
Btructa fuit. 
Eodem anno saeviebat mlrum In modum pestis Gedani fueruntque sepulta 
5000 hominum ante festum sancti Michaelis apud sanctam Gertrudem, a festo 29 Wrze!rUa 
autem sancti Michaelis -usque ad festum sanctorum Simonis et Iudae i 800 homines. 28 Paidziemika 
Eo quoque tempore expeditio fiebat contra Turcam. 
Anno 1464 fi post celebratas domini Henrici abbatis Olivae carnis exuvias 
evectus est ad abbatialelD dignitatem dominus Paulus, cui resignata sunt de 
substantia domus praefatae, quae sequuntur in infra annotatis: primo in prompta 
pecunia 300 marcae et 22; item de bursa 29 marcae minus 4 scotis, in de- 
bitis persolvendis X I I I C marcae et 4 marcae; calices 40 6, patenae 31; 
monstrantia argentea deaurata; crux magna pretiosa, thuribulum novum ar- 
genteum; item 4 parvae cruces et 10 parvae monstrantiae argenteae; item monile 
magnum argenteum deauratum , scyphus argenteus, 2 ampullae argenteae, 
2 oscul&ria argentea, curvatura baculi pastoralis, paternoster de corallis, 
9 pocula argentea, item 26 7 cochlearia argentea, 5 lastae siliginis, 6 salis. 
In pigneribus scyphus et duae tattae, cingulus argenteus deauratus impignoratus 
pro 100 marcis; item 5 cochlearia argentea pro 4 marcis, item paternoster 
de corallis pro 20 marcis; item cingulus argenteus cum pera et vitro argenteo 
parvo ac 2 furCL" argenteis caeterisque clenodiis pro 50 marcis; item paternoster 


1) Tobiszgasz. Hirsch. ') Eodem anno. Dz. S) ante. Dz. .) Tak po- 
prawia Hirsch wedlug rocznik6w dunskich zamiast :tad Cestum s. lacobic r
kopisow. 
6) Item eodem anno. Dz. ') 60. K., w Dz. poprawiono :t4Qc. 7) 16. K.
		

/monumenta_VI00374_0001.djvu

			368 


ANN ALES OLIVENSES 


de corallis pro 4 marcis; in debitis subIevandis X II C marcae -a consulatu 
Gedanensi; a gubernalore I V C Inarcae, 100 marcae annualis census de castro 
Gedanensi; item de censu residuo et villanis concesso 1 I I C 72marcae. Fuit 
dictus dominus i Henricus pius pater fratrumque amantissimus; hie personis 
penuria vestitus II laborantibus tunicas, caligas , tibialia, caleeamenta corpori 
suo detracta dabat. 
Eodem anno legatus regi
 Poloniae composuit rem hactenus varie agitatam 
cum Polonis et crucigeris; Regiomontum cum caeteris fuit crucigeris datum sicque 
finem accepit saevissimum bellum inter dominos crucigeros et i subditos eorum fi; nam 
post multa mala, post gravis simas hominum caedes, post agrorum depopulationes 
flebilemque tot ius terrae desolation em, post 13 annos in communi clade et strage 
expensos tandem Pomerellia tota et maior pars Prussiae cum celeberrimo castro 
l\Iariaeburg - quod usque hodie regibus Poloniae subest - regiae ditioni subiicitur. Porro 
magister magnus crucigerorum, rebus non pro voto suo currentibus, Regiomontum 
secessit ibique sedem suam posuit et per pacis conditiones earn Prussiae partem 
obtinuit, qua usque hodie duces Prussiae potiuntur. Utrinque in hoc bello tantae 
impensae et strages hominum facta, ut rex Casimirus 85000 militum stipendiariorum 
iacturam fecerit praeter milites voluntarios, qui innumerabiles periere. Magnus ma- 
gister perdidit 69300 militum praeter rusticos. Gedanenses amiserunt ex civibus et 
rusticis villanis suis 1982, ex stipendiariis 14839 praeter- voluntarios. Elbingenses 
amiserunt 1091. Ex parvis vero civitatibus et villis 90000 in hoc bello perierunt, 
ita ut summa utrinque caesorum 263022 fuerit. Ante hoc bellum dum crucigeri 
rerum potirentur, numerabantur 21000 v ill arum , post bellum tantum 3013 reman- 
. / 
sere, quo tempore etiam 1019 ecclesiae destructae et demolitae fuere. Rex Casi- 
mirus expo suit in hoc bello 192 6 tonnas auri, tonnam 100000 computando, magnus 
magister 114 7 tonnas auri, Gedanenses 469896 florenos et 8 20 grossos; Elbingen- 
ses 56966 florenos et 8 20 grossos, Torunenses 9 127333 fIorenos et 8 10 grossos, 
parvae civitates 313333 fIorenos 
t 10 grossos 10. Cumque fama tam occisorum 
quam expensarum ad regem Casimirum pervenisset, dixisse fertur, totam Prussiam 
cum PomereUia tantum non valere nee respondere sanguini profuso 11 et expensis ,
. 
quas in earn rem fieri oportuit. 


1) concessa. Dz. i K. I) Nie ma K. 
') ipsorum. Hirsch. ') Hirsch: 192000. 
Hirsch. ') Turonenses. Dz. 10) .parvae 
11) perfuso. {>z. 


a) vestium. K. 4) ac. Hirsch. 
') Hirch: 114000. 8) Nie ma 
. . . 10 grossos c nie ma Hirsch.
		

/monumenta_VI00375_0001.djvu

			ANNALES OLIVENSES 


369 


Anno 1466 post muJta fuit composita ac publice proclamata pax inter Prussiam, 
magistrum generalem et civitates. 
Anno 1467 Ludovicus Erlichhausen, posteaquam 17 annos in regimine sedisset, 
cessit e vita. 
Anno 1467 1 Casimirus rex Poloniae ad petition em domini Pauli abbatis 
Olivae totiusque conventus ratificavit, confirmavit monasteriorum Olivae et 
Zarnowicz omnia et singula iura, privilegia et munimenta per eos habita 
a quibuscunque regibus, principibus vel etiam ordine cruciferorum 2 ; item 
dictorum monasteriorum bona, haereditates, villas, census, reditus, piscaturas, 
possessiones quascunque sub quibuscunque formis et tenoribus concessa et 
concessas. 
Item eodem anno magistri generalis .officio dignalus est Henricus Reuse de 
PIa wen 29 ordinis sui model'ator. Hie primo praefuit ordini duobus annis cUp! 
dimidio uti praefectus, poslea electus in magi strum generalem rexit 11 septimanis, 
sepultus Regiomonti. 
Anno 1470 adeptus est magistri generalis dignitalem Henric
s de Richtenberg 
vir austerus. Hie episcopum Samlandensem captum fame in arce Tapia enecavit. 
Eodem anno postridie fesLum sancli Laurentii venerat Casimirus rex Poloniae 11 Sierpnia 
Gedanum haesitque ibi usque ad fest urn nativitatis bealae Mariae virginis; duxerat 8 WrzeaDia 
secum 2000 equitum armis optime instructorum. 
Anno 1469 dominus Paulus abbas Olivae ob aetatis decrepitae iniurias 
abbatialem dignitalem per liberam resignationem in maJlus reverendi domini 
Ioannis abbatis Colbacensis posuil, qui inslituta election
 electores ordinavit 
et nominavit; hi vota sua in reverendum dominum Nicolaum 3 episcopum 
Calipoliensem eiusdem monasterii professum transfuderunt et concorditer in 
abbatem sumu elegerunt in festo 11000 virginun1, quem reverend us dominus 21 Paidz. 
abbas Colbacensis auctoritate capituli generalis ac paterna approbavit et con- 
fumavit. Fuit idem dominus Nicolaus abbas Novicampi, ubi laudabi!iter praefuit. 
Anno i 1474 sabbatho ante Invocavit subtractus est ab hac luce dominus 26 Lutego 
Nicolaus abbas Olivae iacet.que sepultus ante altare magp.un1 sub lapide magno. 
Anno 1474 fi provectus est ad abbatialem dignitatem dominus Nicolaus 
Musskendorf: erat hie brevis staturae, simplex et rectus ac laudabilis vitae; 
ab aemulis quidem 
uis in tantum est contemplui habitus, ut etiam simia 


1) Eodem anno. Dz. ') Crucigerorum. Dz. 
Hirsch. 6) Eodem anno. Dz. 


8) Nie ma Hirsch. 


') A. D. 


Monumenta Pol. IIist. T. VI. 


24
		

/monumenta_VI00376_0001.djvu

			370 


ANNALES OLIVENSES 


vocaretur; nunquam cameram suam occludebat sive refectionis tempore sive 
alio, excepta hora dormitionis; bunc multi saepenumero variis lacessebant in- 
iuriis, nunquam tamen ex aliquo vindictam expetiit. Et haec in regimine suo 
fecit: primo invenit aeris alieni ad 700 marcas persolvendi, quod fideliter ex- 
solvit; item dominus Paulus tempore guerrae .acceperat mutuo a quodam cive 
Gedanensi nomine Pechwinckel 1 100 marcas ad annualem censum, pro quibus 
100 marcis magister cerevisiae annuatim pendebat 8 marcas ex cellario con- 
ventus; quod capitale simul cum usura ipse solvit. Item pro fratre Michaele 
Dakau converso, grangiario .Grebinensi, persolvit 600 et 50 marcas excepto 
eo, quod nobis insciis pro eo salvit; item pro aliis grangiariis muIta persolvit I, 
iam einm pro uno 60, pro alio iterum 60, rursum 80, nunc 70, 30, 
iam 10, 12, 7, 4 marc as solvit. Item post electionem suam fecit reparari 
laterificium ; item novum tectum fecit poni super dormitorium sacerdotum. 
Item dormitorium conversorurh ex integro tegere curavit novis lateribus fecit- 
. . 
que ponere novum solarium ibidem. Item tecta monasterii restauravit, nimirum 
tectum inferioris ecclesiae super testitudines; item tectum refectorii; item came- 
ras infirmitorii respicientes hortum, quae antea tegebantnr tecto arund
o, in 
quibus etiam curavit fieri 6 caminos novos et omnes reformavit novis fenestris; 
. . 
item stabulum abbatis, quod quondam exustum erat, reaedificavit; item 
tectum domus abbatialis et coquinae restaurari fecit; item novum caminum in 
coquina abbatis et fornacem subterraneam in refectorio hiemali fieri curavit; 
item tectum coquinae conventus, braxatorii II, pistrini melioravit; item tectum 
molendini, quod arundineum fuit, deiecit et de novis tegulis aliud reponi iussit. 
Item aedificavit horreum ante coquinam conventus; item aliud ill Radostow a 
pro 300 marcis; ibidem etiam granarium, quod tempore guerrae destructum 
fuit, restauravit. Item totum allodium intra muros aedificavit Olivae, quod 
quondam extra Inuros erat exustum. Item curiam totam in Tuchem b scilicet 
refectorium, cameram abbatis, domum pro piscatoribus, horreum, stabulum, 
sepes exstruxit; item in lacu cistam pro piscibus reservandis; item Cistam an- 
guillariam in fluvio. Item in Ponte C aedificavit horreum, pro tertia parte 
granarium et coquinam. Item In antiquo oppido Gedani curavit aedificari circa 


1) PedzwinckeI. Dz. 1 K. 
8) braxatorium. Dz. 


,) .item pro aliis... persolvit c nie m& Hirsch. 


a) Radostowo, po memo Rathsstube w powiecie starogardzkim. 
C) Mosty, po memo Bruck. 


b) Tuchom. 


....
		

/monumenta_VI00377_0001.djvu

			ANNALES OLiVENSES 


371 


forum plsclum domuncula
, quae ante multos annos combustae erant et de 
unaquaque domo protunc recipiebant singulis annis 10 marcas census levis 
monetae . . . .1 I I C 40 marcas. Item quandam villulam quondam habuerant 2 
in terra Pomeraniae dictam Gitze, quam duo fratres nobiles scilicet Petrus et 
Lucas Tessen ten1pore domini Nicolai Muskendorf cum consilio visitatoris do- 
mini Ioannis Stiklem ac consensu conventus pro 200 marcis levis monetae 
emerunt et de villa eadem solebant recipere annuatim 10 marcas levis mone- 
tae; illi ve ro, qui repetendi census causa eo miUebantur, dimidietatem in iti- 
nere consumebant, aliquando eciam tertiam partem vix reportabant. Igitur ne 
talis census de monasterio periret, dominus Nicolaus pro 200 marcis emit 
un am domum in veteri oppido Gedani viciniorem curiae nostrae, de qua domo 
pendebantur 8 marcae annuatim. Et alia multa bona fecit, pro quibus illi Deus 
requiem tribuat sempiternam. 
Hic idem dominus Nicolaus, cum pro more invitasset fratres iuniores ad 
mensaln , et illi prae verecundia putarent se indignos sessionis penes ilIum, 
dicere solebal: :t Sedeatis penes me; adhuc habebitis abbatem, a quo remote 
sedebitis«. Quod experim'ento postea didicerunt. 
Tempore domini Martini visitatoris fuit facta una conglobatio conventus in 
cella novitiorum. In illo tempore duae partes in conventu erant: una id est se- 
niores partes domini abbatis Nicolai tuebantur, alia id est iuniores priori Nicolao 
Unger adhaerebant. Pugnavit igitur prior contra abbatem, sed non abbas con- 
tra priorem. Et quia dominus Nicolaus Muskendorf abbas pius erat, non pri- 
vavit priorem officio et hac vice mentita est iniquitas sibi, sed altera vice 
praevaluit contra venerabilcm patrem; instigante enim illo depositus est. Eodem 
quoque tempore, quo dominus Martinus visitatorem agebat, convenerat conven- 
tus ad cell am novitiorum, ubi interrogavit Nicolaus Unger prior iuniores 
fratres, num dominus Nicolaus- Muskendorf absolvendus ab officio abbatiali 
esset, omnes - posuerat enim prior verbum in ore eorum S - absolvendum 
dicebant ; cum vero verbum ad mediocres fra tres devenisset et alter quidem 
deponendum, alter non asseveratet, quidam frater nomine Ioannes lingua Latina 
dixit: »Columbam habemus, accipitrem et milvum non quaeramus«. Quod seniores 
ut audierunt, abbatem. in regimine servandum iudicaverunt, quod et factum 
est. Prior autem dictus et rostro et unguibus lacerabat eundem' fratrem in 
vindictam sententiae istiusmodi prolatae. 


1) Zdaje si
, ze tutaj COS opuszczono. 
') eundem lacerabat. Dz. 


I) babuerunt. Dz. 


8) ipsol'um Dz. 


24"
		

/monumenta_VI00378_0001.djvu

			372 ANNALES OLIVENSES 


? Czerwca Anno 1477 [sabbatho] 1 infra octavas corporis Christi Casimirus rex Po. 
Ioniae ad informationem illustris principis domini Henrici Theuthonicorum in 
Prussia principis et consiliarii sui, magnifico Ottoni de 2 Machwicz palatino 
Pomeraniae man davit , quatenus privilegia, iura fratrum de Oliva manuteneret 
et defenderet contra quosdam piscatores Gedanenses et Pucenses nee non et 
alios homines iuribus monasterii derogantes, qui se de proventibus et piscatura 
littorum maris intra limites bonorum monasterii consistentium ingerebant et 
ipsum liUus pro suis usibus et utilitatibus usurpabant in monasterii praeiudi- 
cium et gravamen, districte praecipiens, ne ullam imposterum fratribus in 
dictis iuribus usuque littorum maris iniuriam inCerri et irrogari permitteret. 
Extat hac - de re ipsius Casimiri privilegium fo!' 204. 
(if??) Anno 1478 excessit e vita Henricus Rechenberger magister generalis, postea- 
quam in regimine fuisset decem II annis. Eodem anno electus est in magistrum ge- 
neralem Martinus Truckses. 
& Listopada Anno 1480 quint a Novembris obiit dominus Nicolaus presbyter in Gdanczk, 
benefactor huius monasterii. Hie 700 marcas contulit monasterio '. 
18 Lipca Anno 1484 in festo sanctae Margarethae coepit pesHlentia satis valde grassari Gedani. 
Anno 1487 exstructus est in ecclesia sancti Dominici Gedani 1\ fornix. 
Eodem anno capitulum generale pacem et concordiam inter ordinis mo- 
nasteria cupiens, monasteria partium- 8 Prussiae videlicet de Oliva et POlplin 7 
ab omni ' superioritate, visitatione, reformatione et correctione. abbatum regni 
Poloniae quacunque etiam auctoritate fungentium penitus segregavit et exclusit 
turn ob viarurn distantiarn turn ob linguarum ac morum diversitatem inter Po- 
10Qos et ipsos; sed voluit ac decrevit, ut de caetero commissario ordinis de 
partibus stagnalib
 subiicerentur, inhibendo singulis et omnibus etc. Eodem 
quoque tempore reverendus dominus Ioannes abbas Cistercii literis ad dominum 
abbatem Clarae lumbae datis vetuit, ne fratres monasteriorum praedictorum 


1) Tak wedlug dokumentuj r
kopisy Die maj
 »sabbatbo«. I) Ottbeae. Dz. 
I) w Dz. poprawiono na »7«. ') Ust
p z r. 1483, kt6ry .iu nast
puje u Hirscba, 
# 
nie znajduje si
 w tekscie 
ni w Dz. ani w K.; wiadomoSC t
 jednak w Cormie. ina- 
czej zredagowanej pomieScila w Dz. ta 
ka na marginesie, kt6rej zawdzi
czamy Die- 
tyJko poprawki tekstu. Jecz takZe Jiczne notatki historyczne na brzegach r
kopisu 
pomieszczone. Ust
p wspomniany wyj
ty jest zapewne z G., gdzie niewl!-tpliwie tasama 
r
ka, co w Dz. go polozyla. R6Zno

 zaS redakcyi jest dowodem, ze do pierwoplego 
tekstu nie nalezal; dlatego go tez tutaj opuszczamy. ') Dz. Die ma. 
,) partis. Dz. ') PoJplin. Dz. 
'"
		

/monumenta_VI00379_0001.djvu

			ANNALES OLIVENSES 373 


ad studia Cracoviensia mitti cogerentur, sed ad locum in Alemannia situm stu- 
diis operam navaturi amandarentur. 
Anno 1488 .dictus dominus Nicolaus Muskendorf abbatialis dignitatis resi- 
gnatIonem fecit, cui de omnium consensu ac beneplacito provisionem compe- 
tentem iuxta dicti monasterii qualitates benevole ac dignative ad vitam suam 
duraturam fratres - cum consensu et voluntate admodum reverendi domini 
abbatis Co]bacensis - feccrunt in hunc, qui sequitur, modum: imprimis 
10 marcas monetae huius patriae annuatim, singulis diebus stophum 1 medoms 
nee non ligna cremabilia cum luminibus, ad haec iuvenem 
d famuIandum 
sub expensis monasterii singulis annis procurabunt; item ut idem dominus 
Nicolaus omnibus vitae suae diebus mensam abbatis frequentaret. 
Anno 1488 ad abbatialem dignitatem communi consensu fratrum Oliven- 
sium provectus est dominus Nicolaus Unger -- alias Praester 2 - feria tertia post I Wrzdnia 
festum sancti Aegidii. Hie unum latus tecti ecclesiae, quod respicit aquilonem, 
meliorare fecit, item unum latus tecti dormitorii sacerdotum, quod respicit 
curiam abbatis. Reliquit vero post se 100 marcas, item 20 lasCas siliginis, 
18 lastas salis grossioris, unam lastam minoris; item in vicluaJibus scilicet 
piscibus, halecibus, bulyro satis reliquit. 
Anno 1489 miserat rex Poloniae exercitum copiosum in Prussiam cum epi- (U78) 
scopo Warmiensi Nicolao de Tungen contra crudgeros, qui uno anno et die moratus 
est in provincia. 
Eodem anno vitae fine'm fecit I\1artinus Trukses magister generalis trigesimus (1189) 
primus, cum rexisset 11 annis. Huic eodem tempore successit Ioannes de Tiffen vir 
bonus. Hie fidelitatem regi Poloniae Ioanni Alberto iureiurando firmavit, postea .con- 
scrip to excercitu cum dicto rege eidem suppetias laturus in Walachiam perrexit, ubi 
multa incommoda in fortunis et militibus perpessus, tandem ipsemet caesus occubuit; 
exuviae carnis ilIius Mariaebm.gum adductae sunt ibique terrae mandatae. 
Anno 1490 recepit rex Poloniae crucigeros humiliatos in gratiam. 
Anno 1493 admodum revfrendus dominus Iohannes abbas Colbacensis 
visitavit cum domino abbate Polplinensi 2 monasterium Olivense, ubi inter 
caetera, quae egit, etiam cessionem .spontaneam domini Nicolai Unger de 


1) stopham. K. t) Pomimo to, ze wszystkie teksty maj
 
alias Praester c , s
dz
, 
ze wyrazy te nalezy uwazac za gloss
 pierwotnie marginesow,!, kt6r
 kopisci wci
- 
gn
1i do tekstu, albowiem Mikolaj Praester zostal opatem r. 1399; lecz absolutnej 
pewnoAci nie ma. ') Polplinensi. Dz.
		

/monumenta_VI00380_0001.djvu

			. 


374 ANNALES OLIVENSES 


abf>atiali officio recepit eique tanquam bene merito secundum tenorem statutorum 
papalium auctoritate supradicta in inferius annotatis duxit providendum: In- 
primis assignavit ei ceilam et domum supra se deputatam, quam ei dominus 
abbas c01nmodius assignare poterit, deinde capellanun1 unum 1 habere voluit 
et iuvenem unum 1 respicientem sub expensis monasterii, mensam quoque 
domini abbatis, cum domi esset, cum vero extra, duplicem praebendam et 
capellano unam de coquina conventus per iuvenem ei servientem tollendam, 
singulisque diebus unum stophum medonis; voluit etiam eidem propter indi- 
gentias reIevandas 20 marcas levis monetae annualium redituum. de communi 
bursa porrigi cum !ignis et luminibus sufficientibus; voluit etiam eundem libe- 
rum esse ab omnibus oneribus et officiis conventualibus faciendis tam intus 
quam foris eumque ut seniorem dominum et tanquam abbatem sponte cedentem 
ac bene meritum haberi voluit, praecipiens eum ab omnibus venerari. 
19 Paidz. Anno 1493 2 sabbato post festum sancti Lucae electus est dominus Michael 
Gedaue in abbatem Olivae, qui obiit 1498 I. 


* 


* 


* 


Circa haec tempora abbates et fratres Olivenses multas et magnas ab 
episcopis WladisIaviensibus sibi succedentibus molestias sunt perpessi propter 
decimas, quas nullo iure exigebant. 
Anno Domini 1495. Circa hunc annum et deinceps Cuit quidam Gregorius Materne, 
qui Gedanensibus igni, gladio, insidiis valde molestus fuit; hie consules, senatores, cives 
Gedanenses, si extra civitatem pedem efferre contigisset, captos miris affiixit modis; unde 
Gedanenses publice praemia proponebant, quicunque hunc vivum aut mortuum Gedanum 
adduceret, pro vivo quidem 150 marcas, pro mortuo vero 100 marcas assign antes. 
Anno 1498 electus est in magistr.um generalem Friderieus dux Saxoniae; hic 
noluit subiici regibus Poloniae, sed profectus in suam patriam ibidem cessit e vita, 
postquam 12 annos et 13 hebdomad as rexisset; sepultus est Misniae. 
Anno 1499 abbatiaii dignitate electione fratrum Olivensium dignatus est do- 
minus Petrus Smitzingius " qui anno sequenti ab electione 6 officio privatus est pro- 
pter quandam feminam a praedio Radestow profugam scelerisque ream, quam ille 
a factore Subcoviensi tanquam subditam repetebat; quod ubi innotuit episcopo Wla- 
dislaviensi Creslao, multis eum molestiis affecit ansamque depositionis praebuit. 
Anno 1500 die 24 Februarii concordibus volis et unanimi consensu 
fratrum Olivensium in abbatem electus est dominus Georgius Krokow 8. Quo 


S) eum. Dz. i K. I) Eodem anno. Dz. ') 26Iulii. K. To jest jednak niewl!-tpliwie 
dodatek ks. Schwengla. 4) Smithingius. Dz. 6) electione 1&00. K. ') Krakow. Dz.
		

/monumenta_VI00381_0001.djvu

			ANNALES OLiVENSES 375 


regente dominus Creslaus episcopus Wladislaviensis splendore natalium illustris, 
opibus ac principum caeterorumque magnatum favore tumidus, in inferendis 
monasterio Olivensi molestiis, iniuriis et damnis antecessores sUos superabat. 
Conabatur enim fratres subiicere ac subdere iurisdictioni suae viis et modis 
indebit.is evocans eos ad suum trIbunal sub censuris ecclesiasticis; muUa quo- 
que irrationabilia et indebit
 contra illos moliebatur, villas illorum 1 occupabat, 
agros nonnullos sibi usurpabal. In abbatem etiam ac conventum eo odium et 
indignatio illius processerat, ut multiplici patientia eum vincere frustra nitentes 
et impietati resistere non valentes, eius feritati cedere monasteriumque et eius 
bona derelinquere cogilarent, prout revera reliquissent, nisi tantis malis modum 
posuisset sanctissimus dominus noster Bonifacius IX a pontifex summus, cui 
abbas cum conventu supplicem libellum porrexit, ne impietatem porro bacchari 
grassarique pateretur, supplicans. Instituit quoque dominus abbas processum in 
curia Romana contra memoratum episcopum de damnis, iniuriis ac molestiis 
monasterio per ilIum illatis resarciendis et refundendis. 
Eodem anno fluvius Radun effracto aggere defluxerat multaque damna praecipue 
vero muro civitatis Gedancnsis intulit. 
. 
Item eodem anl\O concitata fuit magna tempestas in mari fuitque exitio 30 navibus. 
Anno Domini 1502 perfecta est fornix ecclesiae beatae Mariae virginis Gedani. 
Anno 1503 feria quinla 2 post festum sancti Francisci corruit pars ecclesiae 5 Pazdz. 
sancti Francisci Gedani, quae quinque columnis sustentabatur. 
Eodem anno venerant (:iedanum sex religiosi (Kedelbruder) s, qui caligas 
et calceos Ron habebant in usu, carnium esum aut cuiusquam cibi cocti non 
admiUebant vinum non bibebant. Hi Gedani 32 instituto suo adhaerentes 
, 
habitu' induerunt et in diversas mundi partes miserunt 6. 
Anno 1504. subtractus est ab hac luce dominus Georgius Krokow 8 abbas 
Olivae 10 MaiL 
Anno 1504 7 praesente domino Ioanne abbate Colbacensi pro tunc visi- 10 MaJa 
tatore et commissario partiilm stagnalium, electus est in abbalem communi bus 
omnium votis dominus Georgius Slolzefut 8, quem memoratus dominus Colbacensis 
abbas auctoritate capituli generalis nee non et paterna confirmavit et approbavit. 


1) eorum. Hirsch. I) quarta. Dz. i K. 
habitum. Hirsch. 6) iverunt. Hirsch. 
8) Stolzefus. K.; Stolzenfot. Hirsch. 
a.) Bonifacyusz IX byl papiezem w latach 1389 -1404; 
dzial Da stolicy papieskiej Alexander VI (1492 -1503). 


') Kittelbrilde
. K. 
II) Krakow. Dz. 


4) Hic Gedani . . . 
') Eodem anno. Dz. 


roku zaS 1500 sie-
		

/monumenta_VI00382_0001.djvu

			376 ANNALES OLIVENSES 


Hem eodem anno venerat Alexander rex Poloniae cum regma Gedanum, CUI 
Gedanenses fidem iureiurando firmarunt; locatus fuit in praetorio. 
Anno 1505 reverendus dominus Gregorius abbas Olivae de seniorum 
suorum consensu ac deliberatione matura 
uscepit egregium virum dominum 
Slephanum Falko, medicinae doctorem et Sacrae Regiae 1 Maiestatis Poloniae 
approbatum physicum, ipsius et uxoris eius legitimae affectu devotionis exigente, 
in confratrem et ratione haereditatis Strepaw a in districtu Dirsaviensi 2 sitae, 
quam monasterio uterque dedit, donavit et resignavit coram testibus et notario 
cum omni iure et dominio, quo ipse eandem a Sacra Regia Maiestate nactus 
est; quam cum omnibus suis pertinentiis etiam cum lacu GI
bokie S et aliis 
receperunt tenendam eo iure, quo ipse possedit, hac tamen conditione, ut 
concederetur dicto domino Stepha no libera mansio intra septa monasterii 
et mensa domini abbatis toties, quoties vocaretur, deinde ut quotidie 
duos usuaJes panes cum singulis ferculis et cibariis quotidianis de coquina 
domini abbatis, si praesens adesset , si vero absens , crudam reciperet 
provisionem et in capite cuiuslibet mensis daretur ei una tonna cerevisiae, 
una tonna potus conventualis de meliori, quolibet anno un us porcus saginatus . 
additis duobus modiis pisorum, una virga lignorum fagi, alia pini, feno et 
stramine pro uno equo el duabus vaccis durante vita amborum. Ipse vero do- 
minus Stephanus in arduis monasterii negotiis legalitatis suae fidem se exhibiturum 
promisit sub monasterii expensis et in dandis ac communicandis consiliis operam. 
1 Wrzelinia Eodem anno feria 2 in festo sancti Aegidii Alexander rex PoIoniae, 
supplica
te domino Gregorio abbate Olivensi fratribusque eiusdem.monasterii, 
approbavit, ratificavit, roboravit, confirmavit privilegium confirmationum 
iurium, privilegiorum per divum olim Casimirum genitorem suum monasteriis 
Olivae et Zarnowicz factum sub anno Domini 1467. 
Anno 1509 venit episcopus Wladislaviensis Gedanum exivitque cum Ge- 
danensibus ad montem, qui est in ditione episcopali situs, propter fines revi- 
dendos. Hie exigebat a Gedanensibus' montem laterificium, molendinum nee non 
et I medietatem civitatis antiquae ac decimas a subditis citavitque Gedanenses 
ad iudicia terrestria Marienburgum 8. 


1) et reverendae M. Hirsch. 
4) a Goo. Die ma Hirsch. 
Hirsch. 


I) Dirsoviensi. Dz. 
6) Nie ma Hirsch. 


') Glebokie. Dz. 
e) Mariaeburgum. 


a) Trzepowo czyli Strzepowo, po memo Strippau W pOWlecle ko
ierskim. 
..
		

/monumenta_VI00383_0001.djvu

			ANNALES OLIVENSES 377 


Eodem anno 19 Aprilis Christophorus Koleder 1 presbyter Pomesaniensis I 19 Kwietnia 
dioecesis pia mente ob animae suae salutem proximorumque, quorum eleemo- 
synis victitabat, legavit et donavit monasterio Olivensi 50 marcas nee non et 
duas domunculas in antiquiori oppido Gedanensi, quarum una in platea vuIgo 
Frauengasz dicta, alia in Dischlergasz S sitae sunt; hie vitae et beneficiorum 
suorum meritis exigentibus votisque suis postulantibus sepulturae traditur Olivae. 
Anno 1510 Georgius Sternberg bonarum artium magister ob remedium 
salutis animae suae atque parentum suorum, volens eliam speciali obsequio 
devotionis monasterium Olivense prosequi, deliberato animo, libere et pure 
propter Deum dedit et tradidit in prompta pecunia monasterii Olivensis abbati 
et fratribus 300 marcas Prutenicales levis monetae, ea tamen conditione 
 ut 
monasterii eiusdem abbas pro tempore existens et conventus singulis annis ad 
quaevis festa paschalia ei obligati essent in 20 et una marca, de quolibet cen- 
tenario 7 levis monetae pro interesse, toto vitae suae tempore nee non et 
matris illius; post consummatum vero cursum vitae illorum praefatum mona- 
sterium Olivense esset penitus absolutum ab omni solutione tam interesse quam 
capitalis summae supradictarum 300 marcarum. Hie dominus Georgius una 
cum matre sua ac marito illius Ludeke' Holchssadel die solis, 9 mensis Iulii a 7 Lipca 
in capella divi Bernardi solenniter et publice in confraternitatem dictorum fra- 
trum Olivae cum pleno participio omnium bonorum operum tam in vita quam 
in morte 
st assumptus. 
Anno 1511 Fridericus magister generalis cessit e vita, postquam 13 anms 
regimen tenuisset. 
Eodem anno electus est In summum Prussiacae militiae magistrum Albertus 
marchio de Brandeburg. Hie ad exempluII]. antecessorum suorum regi Poloniae avun- 
culo suo subiici et parere noluit; sed postqnam multa n.on obscura indIcia hostilis 
infestique animi in ilIum monstrasset, tandem etiam bellum in eundem regem ac 
.regnum Poloniae moliri, tormenta bellica praeparare, milites conscribere, urbes 
etiam et oppida Prussijle ad defectionem soUicitare , auxiliares copias equitum et 
peditum cum tormentis bellicis nee non magnis ad diruenda moenia bombardis ex 


1) Roleder. Hirsch. I) Pomeraniensis. K. 
gasz. K. 4) Iudeke. Dz- i K. 
") Dzien 9 Lipca r. 1510 nie przypada na Niedziel
, dies solis, lecz na 
wtorek; na t
 niedziel
 zas przypadaj
 wedlug kalendar
a rzymskiego »Nonae c , co 
widac, autor mylnie rozwi
zat 


.) Discnergasz. Hirsch.; Tischler-
		

/monumenta_VI00384_0001.djvu

			378 


ANNALES OLIVENSES 


Germania accersere f'oepit. Quod ubi regi innotuit, haud mora se in Prussiam 
contulit et Torunium applicuit, quo regni proceres terraeque Prussiae magnates et 
civitatum legati convcnere celeb rique conventu in dictum marehionem Alberlum 
magistrum generalem bellum omnium ordinum suffragiis est decretum. Qui postquam 
arma In se expediri cognovit, Brunsbergam insperato ac subito ingressu intercepit 
et oppidanos in verba sua iurare coegit. Rex quoque milite conscripto ducem in 
hosticum egredi Torunio iussit, qui cruciferici ordinis terras populabatur civitatesque 
ac oppida partim vi, partim deditione capiebat. Porro principes Germaniae, qui 
sangUIms et amicitiae vinculo Alberto obstricti erant, militem conscripsere copiasque 
pedestres et equestres terra marique in Prussiam misere; sub quo tempore quidam 
praefectus e regiis militibus Germanos non paucos apud Prusmarcum 1 profligavit et 
aliquot nobiles viros cepit. Princeps quoque Masoviae eosdem ad Pisiam a insigni 
proelio superavit et arces aliquot expugnavit. Copiarum vero regiarum dux civitates 
aliquot interim in regiam potestatem redegit et Brandeburgo expugnato Regiomontum 
oppugnavit. Albertus autem toties profligatus et animo (ractus motaque pertaesus 
arma ad regem Torunium 2 supplex venit praestiturus fidelitatis et obedientiae jura- 
mentum, quod fecisset, ni commendator Regiomontanus sup
rvenisset, qui de ad- 
ventu militum ex Germania nunciavit et magistrum belli desiderio ardentem a sen- 
lentia revocavit. Rex autem hominis inconstantiam aversatus, eundem per contemptum 
abire permisit. Qui receptis Germanicis auxiliis Heilsbergam b et Reseliam C frustra 
oppugnavlt, Melsacum vero nocturna impugnatione cepit et Wormittam d corrupto 
mi1itum praefecto deditione accepit. Post haec validus Germanorum exercitus crUCI- 
feris S contra regem Poloniae venit et apud Franckfordiam ad Oderam amnem trans- 
misit, cumque Poloniae fines attigisset, a Polonis irrequietis irruptionibus turbabatur, 
perimebatur, captivabatur. Erant id temporis in regno duo milites Hierosolymitani, 
Vlrl fortissimi et stupenda audacia, qui Germanos sive pabulantes sive aquantes sive 
iter agentes cruenta caede aliquot equitum turmis il1festarunt et captivos quam plures 
in testimonium fortitudinis et audaciae suae regi transmiserunt. His attriti malis 
Germani in Prussiam quantocius properarunt, cuius limites ingressi a Polonico 
equitatu proelio excepti sUnt et insigniter caesi, sed et in alio prope loco multi 


1) Prusmarum. Dz. 


I) Toruniam. Dz. 


I) crucigeris. Dz. 


. . 


a) Rzeka Pisz w Prusach Wschodnich, nad kt6r
 lezy miasto Pisz czyli 
Iohannisburg: b) Licbark na Warmii. C) Reszel na Warmii. d) Orneta 
po memo W ormditt na Warmii. 
..
		

/monumenta_VI00385_0001.djvu

			ANNALES OLlVENSES 379 


illorum trucidati et captivati sunt. Post haec Poloni ad oppidum Kamien a) reficien- 
dorum equorum gratia concessere, quos Germani subito insperatoque impetu oppri- 
mere parabant , sed Poloni ante ipsum ferme congressum praemoniti impares et 
imparati post anceps aliquamdiu certamen, amissis. nonnullis equitibus, in pacatum 
venere; oppidum a Germanis direptum 1. 
Albertus vero comparato numeroso exercitu, Heilsbergam oppugnavit, sed re 
infecta Gedanum versus exercitum direxit ilIoque obsesso an"imos civium ad dedi- 
tionem sol1icitavit, sed votis suis frustratus bellica tormenta adversus urbis moenia 
expedire coepit. Poloni vero nihil istis territi urbeque, egressi Germanos aggressi 
sunt caesisque quam plurimis, nonnullis etiam captis, victores redierunt. At Slgis- 
mundus rex facto ex omni exercitu delectu, aliquot bellatorum millia ad persequen- 
dos Germanos misit, qui recuperata Stargardia b et Dersavia C hostem armis infesta- 
bant, ad quorum adventum Germanicus exercitus perterritus Pomeraniam versus 
abiit. Quod ubi Poloni acceperunt, persequi eos coeperunt in tantumque in caedibus 
ipsorum grassati sunt, ut totum iter a Gedano usque ad Lembergam d Germanicis 
stratum cadaveribus foeteret. Albertus interim Elbingam oppugnavit et posteaquam 2 
a spe potiundae illius decidisset, inducias a rege petiit et obtinuit. Duravit hoc 
bellum sesquialtero anno variante fortuna. 
Per idem temptIs maxima civitatis Gedanensis pars stolida ac nefaria impietate 
Lutheranam haeresim suscepit. Ipse quoque Albertus Prussiacae militiae magister 
eandam Lutheranam blasphemiam professus est habituque cruciferico abiecto , ad 
regem Cracoviam venit ibique titulo magisterii abrogato, in ducem Regiomontanum-- 
quem ducatum in paeis compositione pro se suisque virilis sexus liberis feudaliter 
obtinuit -- a rege Sigismundo creatus est et se suosque successores in fide ac pote
tate 
regum Poloniae futuros aetemis temporibus astrinxit" tandemque votifragas nuptias 
celebravit. 
Anno 1512 Ceria 3 post Cestum sancti Petri ad \Tincula Sigismundus rex S Sierpnia 
Poloniae 'humiliter a domino Gregorio abbate Olivensi et toto conventu requi- 
situs innovavit, confirmavit privilegioque roboravit compositionem factam anno 
Domini 1281 inter monasterium Olivense et Succoviense de bonis Oxivae e . 


t) diruptum. Dz. 


I) postquam. Hirsch. 


a) Kamieil po niem. Kamin W powleCle zlotowskim. 
C) Tczew miasto nad Wis
Cl. d) L
bork po niemiecku 
e) Oksywia po niem. Oxhoft w powiecie wejrowskim. 


b) Starogard miasto. 
Lauenburg w Pomeranii.
		

/monumenta_VI00386_0001.djvu

			380 ANNALES OLIVENSES 


25 Grudnia Anno 1516 in nocte natalis Domini fuit quidam religiosus 16 annorum 
apud Carmelitas Gedani 1 in choro, qui in insaniam versus et a daemone 
arreptus, trahebatur per 
rachia in ecclesia ; ubicunque apprehensus fuit 
a daemonio, adurebatur locus ille et foetidissimum foetorem edebat, porro 
dorsum eius totum fuit ad modum nigri carbonis combustum. 
Eodem anno coepit Martinus Lutherus apostata pestiferum suae haereseos virus 
evomere ac contra indulgentias et pontificem insolentissime ac impudentissime - 
ut I ipse impudicissimus fuit - latrare. 
Eodem anno hospitatus est magister Albertus marchio de Brandeburg 
Olivae. 
Anno 1519 exstructa est munitio lignea ante Mindam a dicta Blockhauss. 
Anno 1521 descenderat maxima pluvia cum grandine dicebaturque Gedanum 
Jam periiurum. 
13 Lipca Anno 1522 in festo sanctae Margarethae a prandiis Jacobus Finkenblok a 
diaboli venator non postremus prima vice l..utheranae sectae venenum publice 
propinavit in monte Hagelsberg dicto; fuit' haec prima nefarii h0lI!inis et 
Lutheri administri concio Gedani habita. 
Anno 1524, ubi Lutheranae haeresis pestifera dogmata Regiomonti pullu- 
lassent. expulsi et exturbati fuere religiosi sancti Francisci ex dicta civitate et 
altaria omnia dictorum monasteriorum intra tres noctes - proh dolor -- con- 
fracta, comminuta vasa sacra nee non ornamenta direpta, discerpta et distracta. 
Eodem anno posteaquam Gedanenses idem venenum iam satis -- Hcet in 
u Stycznia brevi -- imbibissent , in festo sancti Felicis ipsi infelices, senatus cum alia eiusdem 
sectae faece, sustulerunt, rapuerunt -- 0 scelus -- ex omnibus monasteriis ar- 
gentum, aurum, vasa sacra, vestes officio ecclesiastico deputatas. Vide, quaIe 
fuerit principium. 
Item eodem anno spoliatum est Carthusiense monasterium a nobilibus 
Pomeranis, priore nomine Ioanne Konitzer 6 cum duobus aliis religiosi.s magnis 
affecto tormentis insuper et igni adusto. 
22 Stycznia Anno 1525 dominica ante conversionem sancti Pauli orti sunt tumultus 
inter Gedanenses catholicos et haereticos Lutheranos ita, ut etiam ad arma 
utrinque fere 8 ventum esset, attamen non perventum tandemque lis sopita. 


1) Dz. nie ma. I) uti. Hirsch. 
fuitque. &) Tak K.; Kreutzer. Dz. 


') Tak K.; de Kanblok. Dz, 
') ferme. Dz. 


') Hirsch: 


a) Wisloujscie.
		

/monumenta_VI00387_0001.djvu

			ANNALES OLIVENSES 381 


Eodem tempore fuit Gedani senatus depositus et novus electus. Sequenti 
die post omnium mo?asteriorum religiosi fuere Gedano 1 propulsi; qui lamen 
Gedani manere gestiebant, ad pat res Carmelitas deducebantur. 
Eodem anno rursum subor-tae fuere turbae Gedani inter senalum et pIe- 
bem; postea expositum fuil patibulum cum gladio proc1amatumque: si quis 
contra verbum Dei ac senatum staret, mox poenas daturum. 
Anno 1526 feria 2 post -Reminiscere fuit rursum Gedani missa catbolico 26 Lutego 
ritu cantata in ecclesia. 
Eodem anno venerat rex PoIoniae cum septem episcopis Gedanum. 
Item eodem anno post festum sancti Gregorii interdictum est omnibus 12 Marca 
praedicantiis 2, ne tam pestiferae haeresis semina dispergerent. 
Item tertia S dieMaii aliquot praedicantii fuere necati' a Gedanensibus. S Maja 
Anno eodem feria 5 ante pentecosten restituta sunt vasa argentea et .17 Maja 
aurea religiosis Gedani degentibu