/Vilniana_001_32_001_0001.djvu

			F----- 


"'111 


(l63 


rnI!rnI1JJCID
IEil!
 
1J1I]I!WIEIB
Lr
1]

Jl 
w \VILNIE
		

/Vilniana_001_32_003_0001.djvu

			....-,., 


./ 
, 


MfCHAL BRENSZTEJN 
Bib'io1plcan Uniwersytetu Stefana Batorpgo 
w \'''' iłnie. 


rnITrn[1rrCID
IEIE
 
lJJJRlITWIEffi&;jLr




 
"' \VI LNIE 
do roku ł832-go. 


WILNO. ł922. 
NAKLAD KSIĘGABNJ JOZEFA ZAW ADlKJEGO W WlLME
		

/Vilniana_001_32_004_0001.djvu

			-
 


\Ź 
 }
/" 
",\.'Uf'. 
"1Q1\\11\1
", 
ł"..wtarr'V 


DRUK JÓZEFA ZAWADZKIEGO W WJLNIE.
		

/Vilniana_001_32_005_0001.djvu

			Praca mmeJsza jest pierwszą próbą osobnego 
zestawienia dziejów jednego z zakładów Uniwer- 
sytetu Wileńskiego do r. ]832, czyli do chwili jego 
kasaty. 
Główny zrąb materjałów do niej zaczerpnąłem 
z jeszcze niezupełnie uporządkowanego b. Archi- 
wum Okręgu Naukowego Wileńskiego. Za niemi idą 
źródła rękopiśmienne, ocalałe w dzisiejszej Bibljotece 
Uniwersyteckiej Stefana Batorego, Bibljotece im. 
Wróblewskich w WiJ nie, korespondencji Joachima 
Lelewela w Bibf. Jagie)Jońskiej i in., tudzież wszystkie 
znane mi pubJikacje, z materją omawianą jakikol- 
wiek związek mające. 
Składam też na tern miejscu gorącą podziękę 
zarówno wszystkim, którzy mi pracę moją ułatwili 
przez otwarcie dostępu do źródeł lub ich wskazanie, 
jak też i tym, co dostrzeżone błędy sprostować 
i Juki wypełnić zechcą.
		

/Vilniana_001_32_007_0001.djvu

			CZĘŚĆ PIERWSZA. 


ACADEMIA ET UNIVERSITAS SOCJETATIS JESU. 
SZKOŁA GŁÓWNA. 
]570- ]803.
		

/Vilniana_001_32_009_0001.djvu

			111 


r 


J. 


II 
I 


Zaledwie Jezuici przybyli do swego nowozałożonego 
"kolegjum wileńskiego, a już żarliwy ich zwolennik, inicja- 
tor sprowadzenia do Wilna, fundator i opiekun, biskup 
Wal e r j a n P r o t a s e w i c z, skorzystał z pierwszej wyda- 
rzajqcej się sposobności, aby ich bibljotekę kolegjackq 
zapoczqtkować. 
Oto właśnie w r. ] 570 zmarł bez testamentu biskup 
methoneński a sufragan i prałat-kustosz kapituły wileń- 
skiej, doktór obojga praw, Jer z y A I b i n u s, i kapituła 
na żqdanie Protasewicza całq bibljotekę nieboszczyka w 
d. ] 2 maja tegoż roku Jezuitom wileńskim darowała z za- 
strzeżeniem terminu rocznego na wypadek zgłoszenia się 
po niq kogoś ze spadkobierców sufragana. Ksiqżki jednak 
wraz z katalogiem przez kapitułę zaświadczonym otrzy- 
mali Jezuici natychmiast, wydajqc wzajem kapitule odpo- 
wiedni rewers i potwierdzony przez nich drugi egzem- 
plarz katajoguJ). 
Nie znamy ani liczby ani treści ksiqżek Albinusa, sq- 
dzqc wszakże z wykształcenia i stanowiska społecznego 
ich właściciela, musiał to być zbiór cenny, a tem ciekaw- 
szy dla Jezuitów, wezwanych na Litwę w celu walki z 
szerzqcq się podówczas reformacjq, że zmarły jego posia- 
dacz sam uległ wpływom reformacyjnym, majqc parokrot- 
nie poważniejsze zatargi ze swojq zwierzchnościq kościel- 
nq to o przy
iezienie do Wilna ksiqżek ..treści kacerskiej", 
to o wręcz publiczne głoszenie błędów sekciarskich
). 
Jeżeli więc w terminie przez kapitułę oznaczonym 
nie znalazł się jakiś spadkobierca Albinusa i ksiqżek jego 
nie odebrał (o czem żadnej wiadomości nie mamy), stały 
się one poczqtkiem ksiqżnicy jezuickiej w Wilnie. Atoli 


ł 


. . 


" 


i
		

/Vilniana_001_32_010_0001.djvu

			-4- 


prawdziwq podwalinq ilościowq i jakościowq pod tę bi- 
bljotekę założył w rok potem bezcenny dar testamentowy 
Zygmunta Augusta. 
..Księgi też wszystkie nasze-pisze Król w swej ostat- 
niej woli z d. 6 maja ] 57] r.,-którekolwiek na ten czas 
w ręku i schowaniu Łukasza Górnickiego, a potem u ko- 
gożkolwiek i gdziekolwiek będq, niechaj Ich M. dadzq do 
KoHegium Jezuitom w Wilnie, które fundował tym czasem 
za konsensem naszym xiqdz biskup wileński Waleryan. 
okrom: Graduałów, Antyfonarzów, Agend, Mszałów, Wia- 
tyków i inszych ksiqg ku pieniu i sprawie ceremonii koś- 
cielnej przynależqcych; te do kościoła św. Anny wyżej 
mianowanego odkazujemy, aby tam były oddane chcemy. 
A iż tych ksiqg, które Jezuitom oddajemy, jest nie mały 
i nie podły sprzęt: obowiqzujemy Ojców Jezuitów. aby by- 
li za nie powinni na każdq niedzielę i każde święto do 
kościoła Św. Anny z KoHegium swego jednego kazno- 
dzieję dobrego i godnego słać kazać i" uczyć nauki i wo- 
li miłego Boga, wedle ustawy kościoła powszechnego" :I). 
B i b I j o t e k a Z y g m u n t a A u g u s t a, na zamku wi- 
leńskim od r. ]547 w ciqgu blisko dwudziestu pięciu lat 
gromadzona a następnie Jezuitom darowana, zasługuje na 
to, aby stać się przedmiotem specjalnych badań i opra- 
cowania. Niestety dotychczas mamy o niej jeno luźne wia- 
domości, a co więcej-nie znamy nawet liczby objętych 
przez niq dzieł, tytuły zaś tylko niewielu. 
Z rachunków dworskich skrzętnie przez skarbnika kró- 
lewskiego Decjusza spisywanych dowiadujemy się z jakim 
nakładem grosza była ona zbierana. Specjalni agenci na 
żołdzie królewskim będqcy, rozesłani do różnych miast 
obcych, zgoła nie liczqc się z wysokościq cen. skupowali 
celniejsze dzieła, najczęściej niezwłocznie po ich ukazaniu 
się z oficyny drukarskiej. Jeden z nich, Andrzej T rzycieski, 
delegowany w tym celu zagranicę w czerwcu ]547 r., już 
w d. 20 października t. r. nadesłał na ręce Decjusza pierw- 
szy transport ]] 2 ksiqżek, nabytych za ] 45 zł. 5 gr., które 
po oprawieniu ich przez introligatora krakowskiego Da- 


'"
		

/Vilniana_001_32_011_0001.djvu

			-5- 



 


wida kosztem ] 5 groszy, zostały opatrzone numerami po- 
rzqdkowemi ]-]]2 i w listopadzie t. r. na zamek wileń- 
ski wyprawione. Po śmierci starego Trzycieskiego skupo- 
waniem ksiqżek dla króla zajqł się syn jego, również An- 
drzej, głównie we Frankfurcie, i w r. ]548 przysłał do Kra- 
kowa ] 20 dzieł, kosztujqcych 153 zł. ]] 1/ 2 gr., poczem we 
dwa lata później we wrześniu ]550 r. nowy transport 34] 
ksiqg za 634 zł. ] gr.. które wszystkie razem, po oprawie- 
niu ich i oznaczeniu następnemi Nr. Nr.-ami ]] 3-572 
z zachowaniem najwyższej ostrożności wyekspedjowano do 
Wilna na dwóch wozach. D. ] 4 września 155] r. tenże 
Trzycieski dostarczył 384 tomy (Nr. Nr. 573-956) wartości 
72] zł. ]2 gr. oj ]2 czerwca ]552 r. nowych 3]6 ksiqg 
(Nr. Nr. 957-1273) za 548 zł. 2 gr.. zaś w ciqgu dalszych 
lat pięciu do r. ]557 z wyasygnowanej na ten cel kwoty 
2820 zł. ]0 gr. Trzycieski wydał na ksiqżki ]903 zł. ]5 gr. 
Jedni więc T rzyciescy wydali na bibljotekę królewskq 
przeszło 4000 zł. 4 ), nabywajqc za nie (sqdzqc z przeciętnej 
ceny ksiqżek) około 2500 dzieł. Wiadomem jest jednak, że 
obok nich skupował ksiqżki dla Zygmunta Augusta też 
i Koźmińczyk, który do września ] 547 r. wypłacił za nie 
ok. 7] zł.. a który również i później tej pracy nie ponie- 
chał;;). Wysłany też był do Szwajcarji dla nabycia dzieł 
protestanckich Franciszek Lismanin, lecz ten zawiódłszy 
oczekiwania króla 6 ) poprzestał na darowaniu mu dzieła 
w jęz. włoskim p. t. Castrametetione delii antiąui Romani 
wartości ]4 gr.'). Poza tern na rozkaz młodego króla w ro- 
ku ]547 Decjusz kupił od lekarza Zygmunta Starego, A 1- 
b e r t a S a x a, za ] 5 zł. dzieła medyczne zmarłego Jakóba 
Ferdinandł'ego również do Wilna wysłane
). 
Bez wqtpienia były to wszystko dzieła dobrane sta- 
rannie, pierwszorzędne, naonczas głośne i poczytne a treś- 
ci różnorodnej. Więc obok dzieł z zakresu prawa. których 
katalog. założony czy też sporzqdzony w d. ] 6 czerwca 
]553 r. przez Stanisława Kossuckiego. bibljotekarza kró- 
lewskiego, obejmował 293 volumeny9). obok Speculum Sa- 
xonicum, wyżej wspomnianych prac lekarskich Ferdinan-
		

/Vilniana_001_32_012_0001.djvu

			-6- 


di'ego, Anatomji doktora Bazy (nabytej w styczniu ]548 r. 
za 6 złp.), zielnika i koranu 10 ), była też biblja luterska Zyg- 
muntowi Augustowi dedykowana i bogato w aksamit ze 
srebrem oprawiona ll ), pisma ojców Kościoła katolickiego 
i celniejszych pisarzów greckich i łacińskich 12), a pośród 
tego wszystkiego owa sławna rękopiśmienna Księga T war- 
dowskiego ze śladami ..łapy djabelskiej", w ciqgu wielu 
lat łańcuchem do ściany bibljoteki jezuickiej przykuta, 
około roku ] 630 w sposób rzekomo nadprzyrodzony z Wil- 
na zaginiona i obecnie stanowiqca jednq z osobliwości 
Bibljoteki Jagiellońskiej 13). 
Jak widać z testamentu jego, zdawał sobie Zygmunt 
August wybornie sprawę z rzeczywistej wartości swego- 
zaiste królewskiego daru, szacowanego przez Heidensteina 
na ]0,000 czerw. zł.I-l)- sumę na owe czasy olbrzymią. Ota- 
czał też za życia swój księgozbiór pieczołowitościq wiel- 
kq. Wszystkie druki miały jednakowq oprawę z ciemnej 
skóry, zdobnq po obu stronach zewnętrznych renensanso- 
wym ornamentem, napisem pamiqtkowym: Sigismundi Au- 
gusti Regis Poloniae Monumentum i rokiem oprawienia 
ksiqżki tudzież pieczęciq okrqgłq z pięknie zwiqzanemi tar- 
czami herbowemi Orła i Pogoni pod wspólnq koron q kró- 
lewskq i napisem otokowym Sigismundus Augustus Rex 
Polaniae Mag. Dux. Litvaniae, lub bez tego napisu, a wszyst- 
ko to wycisnięte złotem. Z rachunków Decjusza wiemy, że 
przy zakładaniu bibljoteki, królewskiej w r. ] 547 zostały 
sporzqdzone w Krakowie dwa tłoki pieczętne do opraw. 
a mianowicie dla ksiqżek formatu mniejszego przez rytow- 
nika KiJiana za 6 zł. 28 gr. i większego przez złotnika Ja- 
na za zł. 4 15 ). 
Mimo ciężkie koleje, jakie w ciqgu dwóch i pół wie- 
ków przechodziła wszechnica wileńska, najazdy moskiew- 
skie i szwedskie, rabunki i liczne a straszliwe pożary, 
jeszcze w r. ] 803, według świadectwa ks. prof. Golańskie- 
go, ..daru Zygmunta Augusta księgi", lubo być może już 
w znacznie uszczuplonej ilości, znajdowały się w bibljote- 
ce uniwersyteckiej W). Widział je też Lelewel za swego po- 



 


II>
		

/Vilniana_001_32_013_0001.djvu

			-7- 


'J 


wtórnego do r. ]825 w Wilnie pobytu I7 ). Dziś wszakże 
z dawnej kilkutysięcznej kSiqżnicy ostatniego z JagieHonów 
znamy zaledwie nieco więcej ponad 200 tomów. 
Największy ich zbiór, gdyż ] 65, posiada Bibljoteka 
Ord. Zamoyskich w Warszawie (szafa ]80, Nr. Nr. 23173- 
23337). W tern jeden inkunabuł wenecki z r. ]498 Opera 
omnia Ant. Mancinełłusa i druki od r. 15]5 do ]557, prze- 
ważnie łacińskie (żadnego polskiego), pochodzqce z dru- 
karń bazylejskich, lugduńskich, paryskich, lipskich. koloń- 
skich, strasburskich, ingolsztackich, frankfurckich, frybur- 
skich i wittemberskich. Wszystkie wybornie zachowane 9 
oprawione jednakowo ze wspomnianemi wyżej napi
ami 
i pieczęciami wyciskanemi oraz datami oprawienia POCZ) "'la- 
jqc od r. ] 547 (sztuk 5) do r. ] 560. przyczem bardzo :CZęSł
 
rok oprawy odpowiada dacie ukazania się dzieła z druku, 
świadczqc iż nabyte zostało niezwłocznie po jego wydaniu. 
Słowem jako zbiór większy daje on badaczowi kultury 
okresu zygmuntowskiego pewien materjał do spostrzeżeń 
i wniosków!!;). 
Dzieł 25 z bibljoteki królewskiej posiada Zygmunt hr. 
Czarnecki w Dobrzycy w Wielkopolsce!!!). 
Dzieł łacińskich 5 z lat ]509-]553 znajduje się obec- 
nie w Muzeum Czapskich w Krakowie 20 ). 
Jeden druk łaciński koloński z r. ] 542 jest własnoś- 
ciq Bibljoteki hr. Przeździeckich w Warszawie (Nr. 22'764). 
Jedna ksiqżka z sygnaturq ..Cołł. S. J. Luceoriensis", 
jak informował mnie p. Adam Wolański z Krakowa, ma 
być w katedrze lubelskiej, tudzież jedna u Władysława 
KościeIskiego w Miłosławiu. Wreszcie jakimś cudownym 
wypadkiem przed wszystkiemi ewakuacjami i rabunkami 
w ukryciu b. bibljoteki pubHcznej rzqdowej rosyjskiej 
w WUnie ocalała, za rzqdów polskich odnaleziona i dziś 
na miejscu poczesne m w ksiqżnicy Uniwersyteckiej Stefa- 
na Batorego przechowywana, ksiqżka: Procopii Gozoei 
Sophistae Commentorii in octoteuchum, hoc est, in priores 
octo Veteris Testomenti libros, ex vetustissimis orthodoxorum 
patrum, aliorumąue scriplorum enarrotionibus in unum corpus
		

/Vilniana_001_32_014_0001.djvu

			-8- 


et perpetuum interpretationis contextum accuratissime concin- 
nati... Tiąuri (Zurich) per Andream Gesnerum F. et Jacobum 
Gesnerum fratres. Anno salutis M. D. L. v: Wielkość 
33X22 ctm. Brak 4 str, poczqtku, dalej str. nlb. 4 i liczb. 
tekstu 552, Jndex kart BB2 czyli str. ] 6. Errata str. nlb. ] 
i strona ze znakiem zamykajqcym druk ]. Oprawa skórza- 
na bronzowa. Na stronie licowej okładziny w ramie pro- 
stokqtnej z wizerunków ewangielistów (na jednym r. ]545) 
wyciśnięte: u góry majuskułowy tytuł COMENT -PROCO- 
PY/IN OCT A TEVCHVM; niżej we środku okrqgła pieczęć 
z Orłem Zygmuntowskim. i Pogoniq na tarczach osobnych 
ku $obie pochylonych pod wspólnq koronq królewskq 
i';	
			

/Vilniana_001_32_015_0001.djvu

			:
-,----;;r --
-- 
,1 \ &__ . - 
, ,), . 
,dl _I ' 
"piJ I
' ...: - 
,WV": f1I .,ł-' l - r 
I'. JI . '" I 
<>, - ..' ,.. 
''I I :..:..'1 
" " ( 
...,.
I I' l ', ,j' 
I l. _ 
,.-

 . /:
 :'-

<:.. -
 - 
Ij,.'-' ;',> -i:li
rł;"" 

 
{ ___ r, ' ,


 " 

 ! 


J
 
:-"_I' 



... 
 


\,. 


;1 

: 

a- _ , - .
 .... ił 

1. '''-', t 
.I'
 
. ;, , ;' 
 !J ! '-':;
 " 
 ,,i(;"l : 
1\ . ' 

'.l 

" \ :,'
'f ' 
!-

 ",'" ' 
 ,..'1:, 

 - ...... .,..... .... 
-
.:. __ . - 
f' '-:::...- 
 - __
.c ,- 
, \ , "
łK;'1 '" .
r: ..
 
I ' . "( , · 
\ i 
:f:- Y - 
'J '

' I '"'' ,: 
I .
..; i: 
\' 
, ili.L 
pl I ...1 
 '1.' f-. r\ 
: 11 li- \' 
,...-
;.. .. 


. 
. . 


-- ---- 
, .. 


,'''' 


.... 
,..".' 
'\,;I 


"II 
 '-'\
',I 
, .. I 
, I '-,'. t- 
\1 :I
 '\/1( 
I 
, I
'" 
 1 
"'1 II, "':. 
'f\
 
II.. ........._ 

_ -
'IIr-_ 




 


.... 


, 
, 


---------='- 


- .r "'

4.. 

',.. 


"... ' , . 
, -'\" 
\. 


,; t, 

, 


,-I.: 



,;J 
.1)-;- " 



 


j-= 


, 'I 
/ ;. 
 .t 
 
'/ ' ,.,.' 
1 -" 1- 
",' , 
, w." 
l: _ M 
I I 
- 1'1 ,
.., I 


,d 
 


--- 


I" 
I. 


, II 
'I - "I 
--:;, \ I 
.....
 ' 
 ,.. ,. I I, ! 
I t t 
 Jj'l 
_' I_ 'ł,' ,I 

, 
.. I 


, 
,. "-';'1 


" 

 I 

 "-1:,.; l , . 
,
_. 
J -. fł1, 
 
. ' :: 


..- .
"J.,:
'.... ł., 


.,.,... 


., ,-" . 'ł - 

 f . - '" . --- 
- ol h I , 
, t - " ..: r , ,I-: 
'" -"ł- 
 J"-
r' 
} v
l. r. 

. . ł, 

 i." _ .1. _ 
 
 
&vr,.!ł " ' 
'l, 
 


<'f 


...-ć--;. '
 
.... 1\ 
l I 


J.::--:--_

-- - \ 


..." 


, '.. 
.., 11 
"... 
 


.. 


11 
,
 11,.il 
/ f -" - 
-, "(' 'I' 

' :rl 
 I 
JP 'l_ 
r: .....i,
 I 
.. ,,\ .... 
" , 
\ :":lt- A ' 
, .. 
ii!':' . 
II .... 


Si, j 


.' 


-II- . 
 
. 
 " 


.
 


ol "-:;-- ... ..ł 8":", ....
=- 
t - 


'\ 


....4,. 



:- 


... 


. '.1-': 
 " łi

 
,_ 4 


- .. 


ił'';; i 
.."L:, 


'... \.. 


..... 



 


.« 
I-- 
tI) 
::3 
C) 
::3 
.« 


l!) 
] 

 

 
.«:;; 
1--:::: g 
z . GJ 
;:10: 0 

NB 
C) uJ 00 
>
t::J 
No	
			

/Vilniana_001_32_017_0001.djvu

			-9- 


cajqc wprawdzie do starych murów bibljoteki jezuickiej, 
lecz już do nowo założonej w nich BUJ
CHC1Wi( I!.y6.IlU1tHOU 
Euó.IliomCKU, której stempel odbity i znak nalepiony z syg- 
naturq H. L 2/9 nosiła do r. ] 9] 9, zanim w końcu stała się 
własnościq dzisiejszej Bibljoteki Uniwersyteckiej. 
Zapewne podczas jednej z inwazji szwedzkich zosta- 
ły przerzucone daleko, aż do bibljoteki uniwersyteckiej 
w Up sali, dwa druki z lat ] 501 i ] 548 (w oprawie z r. ] 563), 
znaczone, że pochodzq Ex libris Serenissimi Regis Sigis- 
mund0 21 ). 
A niema wqtpliwości, że jeszcze więcej ksiqżek Zyg- 
munta Augusta kryje się w schowaniu u osób prywatnych, 
albo też, dzielqc ogólny los bibljoteki wifeńskiej, cze- 
kajq w rozproszeniu na swych odkrywców w obcych la- 
musach ksiqżkowych Petersburga\1 2 ), Moskwy, Kijowa. 
Charkowa iDorpatu. 
Przykład królewski. a jeszcze bardziej podniesienie 
Kolegjum w r. ] 579 do godności Akademji, pociqgnęły za 
sobq na rzecz księgozbioru akademickiego liczne i hojne 
ofiary biskupów. możnowładców i szlachty litewskiej. 
Poczet ich rozpoczqł podobno znowu biskup P r o- 
t a s e w i c z (zm. w lutym 1580 r.) zapisem kilku tysięcy 
tomów 23 ). 
Również na schyłku XVI-go stulecia Łuk a s z K r a- 
s n o d ę b s k i, herbu Pobóg, uczeń Jezuitów w Akademji 
wileńskiej i Ingolsztadzie, gdzie otrzymał doktorat fiłozofji 
w r. ] 594, ostatnio proboszcz olszański. obdarował ich bi- 
bljotekę w Wilnie dziełami teologicznemi w językach 
włoskim i hiszpańskim 24 ), bardzo dla nich przydatne mi, 
za rektorstwa bowiem Skargi i póź.niej wykładali w Wil- 
nie: portugalczyk Emanuel de Vega, hiszpanie-Antoni 
Ariaz, bracia Michał i Jakób Ortizowie i inni cudzoziemcy. 
W dalszym ciqgu w większym lub mniejszym stopniu 
przyczynili się do pomnożenia ksiqżnicy akademickiej przez 
ofiarowanie dzieł treści rozmaitej: kardynał Jer z y R 0- 
dZiwiłł 2J ) (zm. w r. ]600); Mikołaj Pac, kolejno su- 
fragan wileński i biskup żmudzki (zm. w r. ] 6] 9f';); ks.
		

/Vilniana_001_32_018_0001.djvu

			- ]0 


r 


M i koł a j D e c j u s z, prałat i dziekan wileński (zm. 
w. r. ]6292,); E u st a ch y W oHo wi c z, biskup wileński 
przed swym zgonem w r. ]630 również pragnqł zasilić bi- 
bljotekę jezuickq "znacznym darem ważnych dzieł"28), któ- 
rych wszakże kapituła wileńska Jezuitom nie oddała 29 }; 
podobno też iKr z y S z t o f M i koł a j S a p i e h a, pisarz 
polny lit., umierajqc w r. ]63] ofiarował tu swe ksiqżki
O). 
Obok tego Adrjan Wierzbicki, sekretarz J. Kr. 
Mci, w d. ] 3 sierpnia ] 623 r. zapisał Jezuitom wileńskim 
swe dobra Błonie w wojew. Mińskiem z zastrzeżeniem, aby 
z intraty dzierżawnej corocznie ] 00 złotych na powiększe- 
nie bibljoteki swojej obracaIi 31 ). 
Lecz jednocześnie z ofiarno:£ciq publicznq również 
i sami Jezuici zabiegali około przysporzenia jej dzieł no- 
wych. Jednym ze środków do tego celu zmierzajqcych był 
obowiqzek włożony na wileńskq drukarnię zakonnq skła- 
dania w Bibljotece Akademickiej po jednym egzempla- 
rzu odbitej przez niq ksiqżki 32 ). Piękny też przykład troskli- 
wości o niq pozostawił następcom swoim prowincjał T 0- 
warzystwa Jezusowego no Litwie O. M i koł aj Ł ę c z y c- 
k i, który zaoszczędziwszy z dochodów klasztornych w ciq- 
gu swego czteroletnieno, od r. ] 63], urzędowania znaczniejszq 
sumę, cZęść jej na kupno nowych ksiqżek przeznaczył:!:!). 
I lubo straszliwy pożar, co w d. ] lipca 1610 r. więk- 
szq część miasta i kolegjum w perzynę obrócił, również 
i Bibljotekę Akademickq nieco uszCZUpfił 34 ), mogli Jezuici 
już z dumq w d. 5 lipca ] 636 r. swojq ksiqżnicę zwiedza- 
jqcemu jq w towarzystwie siostry Anny Katarzyny, nun- 
cjusza Marji Filonardiego tudzież licznego orszaku sena- 
torów i dworu, Władysławowi Czwartemu prezentować 3 ;;). 
Już w połowie XVJJ-go stulecia bibljoteka wileńska 
była największq w wielkie m księstwie litewskiem. Nie mog- 
ła atoli mierzyć się ani z krakowskq ani nawet z zamoj- 
skq ksiqżnicq, brakło jej bowiem tak licznych w tych bi- 
bljotekach rękopisów 36 ). Łatwo też domyśleć się można, że 
Iwiq jej część stanowiły druki treści teologiczno-polemicz- 
nej, jako najwięcej naonczas w użyciu będqce.
		

/Vilniana_001_32_019_0001.djvu

			- ]] -- 


A tymczasem nad Wilnem zaczęły się gromadzić 
złowieszcze chmury obcego najazdu. Od Żmudzi zagraża- 
ły zastępy szwedzkie Karola Gustawa, zaś od wschodu 
i południa zataczały półkole zbliżajqce się hordy moskiew- 
skie cara Aleksego Michajłowicza. Ludność stolicy Litwy 
w przerażeniu uciekała ku Prusom, uwożqc swój dobytek. 
Również i Jezuici wszystko, co tylko mieli najdroższego, 
wraz z najcenniejszq częściq Bibljoteki Akademickiej, wy- 
słali z Wilna do Królewca, zanim kozacy Zołotareńki 
w d. 10 sierpnia 1655 r. Wilno zdobyli. 
Nie znamy okoliczności, w jakich to się stało, wiemy 
tylko, że księgozbiór wileński trafił w ręce szwedzkie, że 
według jednej wersji podobno odbito go w drodze do 
Szwecji, według zaś innej wrócił do Wilna ze Szwecji do- 
piero po pokoju Oliwskim, jak również i to, że ta przy- 
musowa peregrynacja wpłynęła na znaczne zmniejszenie 
się jeg0 87 ). Wtedy też zaginęła owa cenna biblja luterska 
dedykowana Zygmuntowi Augustowi, w aksamit i srebro 
oprawna 38 ). 
Dopiero po latach sześciu-w r. ]66]-nastqpiło wy- 
zwolenie Wilna z rqk Moskwy. Nie wcześniej też mogła 
wrócić na swoje miejsce poważnie zdefektowana bi- 
bljoteka. 
W takiej to właśnie chwili spadł na Jezuitów wiJeit- 
skich dar hojnościq swojq jedynie z darem Zygmunta 
Augusta równać się mogqcy. 
Mianowicie Kazimierz-Leon Sapieha, podkan- 
clerzy Jitew., wychowaniec Akademji wileńskiej, testamen- 
tem z r. ] 644, fundujqc w tejże wszechnicy brakujqce 
dotąd katedry prawa kanonicznego i cywilnego, zapisał też 
wielkiej wartości księgozbiór, w ciqgu lat kilkudziesięciu 
przez ojca jego kanclerza w. ks. lit. L waS a p i e h ę 
i siebie gromadzony. Doborowa ta kolekcja, stanowiqca 
później w Bibljotece Akademickiej całość odrębnq pod 
nazwq ..Bibliotheca Sapiehana" , liczyła przeszło 3000 dzieł 
w osobnym katalogu spisanych. Nie mamy pewności kie- 
dy mianowicie księgozbiór sapieżyński z Różany do WiI-
		

/Vilniana_001_32_020_0001.djvu

			-]2 - 


na przewieziony został. Wprawdzie Kognowicki wspomina, 
że podczas inkursji ]655 r. Jezuici wywiezli go do Kró- 
lewca, skqdinqd jednak wiemy, że testament Sapiehy zo- 
stał zatwierdzony urzędownie dopiero d. 20 lipca 1655 r., 
zaś sam Sapieha zmarł ] 9 stycznia ] 666 r. Raczej więc 
prawdziwszq wydaje się możliwość przewiezienia go do- 
piero po powrocie Jezuitów do Wilna, więc po r. ] 66], co 
w części potwierdza Załęski, z nieznanego nam źródła 
kładqcy datę ]667-68 r., już po zgonie fundatora 39 ). Był 
to więc poważny zasiłek ksiqżkowy, nIezbędny po niedow- 
nem zniszczeniu 
Za Sapiehq poszli inni. 
Kazimierz Woysznarowicz, zmarły w r. ]677 
kanclerz kurji wileńskiej, scholastyk piltyński, proboszcz 
ejsmontowski, regent kancelarji większej litewskiej i se- 
kretarz królewski, szlachcic oszmiański, doktór teologji 
i sam autor wielu dzieł ascetycznych, fundator katedry 
prawa politycznego w Akademji wileńskiej, ofiarował jej 
też swój księgozbiór łO ). 
K o n s t a n t y K a z i m i e r z B r z o s t o w s k i, od r. ] 687. 
biskup wileński, umierajqc w r. 1722, bibijotekę swojq 
między kapitułę i Akademję podziełił U ). 
Następca Brzostowskiego na stolcu biskupim w Wil- 
nie, M a c i e j J ó z e f A n c u t a całq bibljotekę swoją obej- 
mujqcą dzieła teologiczne legował bratu swemu Jerzemu 
Kazimierzowi pod warunkiem, aby po zgonie jego, który 
nastqpił w styczniu ] 723, przekazał jq ksiqżnicy akade- 
mickiej, co też brat jego ściśle wykonał (2 ). 
] wreszcie po wielkim pożarze miasta w d. ]] czerw- 
ca 1746 r. którego ofiarq padła też Akademja wraz z ca- 
łym klasztorem i kościołem Św. Jana 43 ), dobroczynni bra- 
cia XX. K a z i m i e r z i M i c h a ł W i e r z b i c c y wyłożyli 
ok. ]6,000 złp. na wewnętrzne potrzeby bibljoteki, jakoto 
na naprawę okien, gipsaturę, zbudowanie szaf ..sznycer- 
skiej" roboty i stoły marmurowe! a nadto własną kamie- 
nicę zwanq ..Lawdańskq", leżqcq przy uJ. Rynkowej ku 
Rybnemu Końcowi, tudzież place z zabudowaniami na Za-
		

/Vilniana_001_32_021_0001.djvu

			.., 


-]3 - 


rzeczu za 3750 złotych od Jezuitów kowieńskich kupione, 
w tymże roku Jezuitom wileńskim darowali, zawarowaw- 
szy, aby dochody, jak z domu tak z placów, wiecznemi 
czasy na pomnożenie Bibljoteki Akademickiej używanemi 
były. Dochód z kamienicy wynosił rocznie 200 zł. i z pla- 
ców-] 68""'). 
W d. ]3 października 1760 r. Akademja i jej kSiążni- 
ca miały zaszczyt gościć Józefa Jędrzeja Załuskiego, bis- 
kupa kijowskiego, wiekopomnej sławy założyciela pierw- 
szej polskiej bibljoteki narodowej imienia Załuskich. Wi- 
tali go: ksiądz Kazimierz Naruszewicz, ówczesny prezes 
drukarni akademickiej, odq łacińskq, Marcin Poczobutt 
dytyrambem polskim i Dawid Pilchowski przemówieniem 
prozął5). 
Odtąd aż do kasaty Towarzystwa Jezusowego, t. j. 
do r. ] 773 nie posiadamy już żadnych bliższych wiado- 
mości o wypadkach zwiqzanych z bibljoteką Akademji 
wileńskiej. 


o bibljotekarzach, czyli jak wÓwczas ich nazywano, 
..prefektach" lub ..prezesach bibljoteki", w okresie jezuic- 
kim wiemy bardzo mało. Zmieniali się często, jak wszys- 
cy inni urzędnicy zakonni. 
Najdawniejszym z nich i to tylko pomocnikiem pre- 
fekta, którego nazwisko nas doszło dzięki opowlescl 
o nadprzyrodzonem zaginięciu za jego czasów rękopisu 
Twardowskiego, był O. D a n i e I B u t t w ił ł 46). Dosyć 
głośny w zakonie swoim mÓwca polski i mniejszej sławy 
poeta łaciński, pÓźniej w latach ] 663-] 666 dostąpił za- 
szczytu piastowania berła rektorskiego wszechnicy wi- 
leńskiej. 
W latach ] 756-] 757 prefektem bibljoteki był znakomi- 
ty kaznodzieja wileński O. W a w r z y n i e c R y d z e w- 
s k i, pośród innych licznych zajęć sprawujqcy jednocześ- 
nie obowiązki przełożonego szkoły jezuickiej, prezesa bur- 
sy Walerjańskiej i sekretarza Akademji 4 'i).
		

/Vilniana_001_32_022_0001.djvu

			. 


-]4 - 


Na samym schyłku istnienia zakonu, od r. ] 766 do 
] 77] na stanowisku ..prezesa bibljoteki" spotykamy jed- 
no z wybitniejszych nazwisk śród Jezuitów prowincji li- 
tewskiej-O. Sto n i sła waR o s t o w s k i ego, równocześ- 
nie pierwszego profesora wykładajqcego w Wilnie histo- 
rję kościelnq i ..pisarza historyi prowincji", którego ..Li- 
Ihuanicarum Socielatis Jesu hisloriarum provincialium" część 
pierwsza ukazała się w druku w WiJnie ] 768 r.!
). 


.-.
		

/Vilniana_001_32_023_0001.djvu

			H. 


Komisja Edukacyjna, objqwszy Akademję wileńskq 
w spadku po jezuitach, zaraz na wstępie ujawniła wiel- 
kie zainteresowanie się jej bibljotekq. 
już w jednej z pierwszych instrukcji, donych prezeso- 
wi swemu biskupowi wileńskiemu Massalskiemu 20 czerw- 
ca ] 774 r. poleciła przedstawić sobie ..porzqdnie zrobione" 
katalogi ksiqżek wraz z opisem bibljoteki oraz wykaz 
ksiqżek, które by "jeszcze dla wygody uczqcych się i pro- 
fesorów" przykupić należało, zaś w d. 24 grudnia t. r. za- 
żqdała od biskupa, aby, po poprzedniem porozumieniu się 
z komisantem paryskim panem Du Pont, sporządził kosz- 
torys sprowadzenia dzieł nowych 49). 
Niebawem też po kasacie zakonu wcielono do Bi- 
bljoteki Akademickiej większy księgozbiór b. jezuickiego 
CoJJegium Nobilium w Wilnie, fundowany w r. ] 710 przez 
ks. Dawida Pilchowskiego kosztem ] 6,000 złp. i później 
pomnożony darem ksiqżkowym Jezuity Ignacego Chodź- 
ki &0), tudzież kilka mniejszych bibljoteczek z kolegjów pro- 
wincjonalnych 51). 
W r. 1771 komisja nabyła dla Bibljoteki Akademic- 
kiej zbiór dzieł lekarskich od wyjezdżajqcego czasowo 
z Wilna do Włoch doktora S t e f a n a B i s i o, przedtem 
lekarza domowego księżny Anny Lubomirskiej w Siemia- 
tyczach i Karola Radziwiłła w Nieświeżu a ostatnio leka- 
rza jezuickiego przy Akademji, później zaś od r. 178] pro- 
fesora anatomji i fizjologji tamże 52). 
Najdonioślejszego znaczenia wszakże była uchwała 
o egzemplarzu obowiązkowym, powzięta na sejmie war- 
szawskim d. 2 listopada ] 780 r., stanowiqca, aby .. wszel-
		

/Vilniana_001_32_024_0001.djvu

			-]6 - 


kie drukarnie w Prowincji 
egzemplarz wychodzqcego z 
Wileńskiej" óS). Niestety nie 
przestrzegane było. 
Stanisław August rówmez nie omieszkał osobiście 
przyłożyć się do powiększenia księgozbioru Akademji zre- 
formowanej na Szkołę Głównq W. X. L., obdarzajqc jq 
na pocz. r. ] 78] obok ogrodu botanicznego, kolekcji hi- 
storji naturalnej i rozmaitych narzędzi również dziełami 
z zakresu nauk przyrodniczych, za co też Komisja Edu- 
kacyjna prosiła, donoszqcego jej o tern, biskupa płockiego 
o wyrażenie Królowi podzięki podczas posłuchania pu- 
blicznego, majqcego nastqpić w d. 7 marca t. r. Ó4). 
Doszły nas też wiadomości o darach dwóch wileń- 
skich profesorów chemji-w r. ] 787 Jer z e g o F o r s t e r a 
i w r. 1793 J ó z e f a S a r t o r j U s a, wyjeżdżajqcych z Wil- 
na do swej ojczyzny, tudzież, marzqcego wzorem Załus- 
kich o bibljotece publicznej w Wilnie, profesora literatury 
i dziekana wydziału nauk moralnych, ex-Jezuity D a w i d a 
PiJchowskiego (zm. 22-XI-]803 r.), który na ten cel 
własnq bibljotekę przeznaczył i od swej rodziny na jej 
urzqdzenie pomoc materjalnq uzyskał ;;;;). 
Atoli wszystko to razem wzięte jeszcze zgoła nie wy- 
starczało do podniesienia bibljoteki wileńskiej na wyżyny 
właściwe tak ważnej pomocniczej instytucji naukowej. 
W pierwszym rzędzie stał temu na przeszkodzie zupełny 
brak funduszu stałego, przeznaczonego na syst
matyczne 
dokupowanie potrzebnych ksiqżek. Już w r. ] 783 ten brak 
odczuwał boleśnie Poczobutt, pierwszy rektor zreformowa- 
nej Szkoły Głównej, zmuszony posługiwać się do tego ce- 
lu zbywajqcemi oszczędnościami z Sum ogólnych 06). A by- 
ło to tern dziwniejsze, że przecież śród funduszów, odzie- 
dziczonych przez Komisję Edukacyjnq po Jezuitach, były 
też znane już nam zapisy specjalnie na bibljotekę przezna- 
czone. 
Dopiero później starała się temu niedostatkowi za- 
pobiec przez oddanie na ten cel dochodów z b. drukarń 


Litewskiej oddawały jeden 
drukarni dzieła do Bibljoteki 
wiemy o He ściśle prawo to
		

/Vilniana_001_32_025_0001.djvu

			-17 


akademickich T. J. w Wilnie i Grodnie. zaś na schyłku 
istnienia Szkoły Głównej w r. ] 797 już rzqd rosyjski 
za pomoc q ustanowionej dotacji rocznej w wysokości 
300 rb. na utrzymanie i powiększenie bibljoteki (7). 
Zanim to jednak nastqpiło musiano przeważnie po- 
przestawać na darach, kupujqc ksiqżki jedynie doraźnie 
tyJko na usilne naleganie i szczególne potrzebyGb). Z więk- 
szych masowych nabytków dzieł dawniejszych na koszt Ko- 
misji Edukacyjnej w okresie od kasaty Jezuitów do koń- 
ca istnienia Szkoły Głównej, prócz wymienionej już bi- 
bJjoteki Bisia, znamy jeszcze tylko jeden. a mianowicie 
kupiony w czerwcu ] 792 r. za 3600 złp. od spadkobierców 
zmarłego w Warszawie ..regimentsfełczera" gwardji pie- 
szej koronnej Augusta Otło księgozbiór lekarski uU). T o też 
profesorowie potrzebne im dzieła najczęściej musieli zdo- 
bywać sumptem własnym, nielicznie zaś napływajqce 
ksiqżki nowe natychmiast rozchwytywali, częstokroć w ciq- 
gu dłuższego czasu trzymajqc je u siebie w mieszkaniu 
jeszcze przed ich wcieleniem do bibJjoteki 60 ). 
Między bibljotekq Akademji jezuickiej a bibljotekq 
z drugiego jej okresu za zwierzchnictwa Szkoły Głównej 
zachodziła zasadnicza różnica, polegajqca na tern, że gdy 
w dawniejszej przeważała treść teologiczno-filozoficzna 
i tylko w nieznacznej ilości były reprezentowane nauki 
społeczne. a prawie wcale przyrodnicze. to od czasu se- 
kularyzacji Akademji rozrost jej księgozbioru postępował 
właśnie głównie w kierunku wiedzy przyrodniczej i mate- 
matycznej. 
Zresztq naj dokładniejszy obraz stanu i wartości nau- 
kowej bibljoteki w przededniu reformy Szkoły Głównej na 
Uniwersytet nakreślił następca Poczobutta, rektor Hiero- 
nim Stroynowski, w piśmie urzędowem z d. 30 listopada 
] 800 r., które w przekładzie z jęz. francuskiego przepisu- 
jemy tu w całości. 
..Bibljoteka Akademicka w Wilnie w chwili 
gowania jej przez komisarzy b. Rzqdu Polskiego 
miast po kasacie Towarzystwa Jezusowego poza 
/il iliOT f i4" 
( . TUllUII1U ) 

 
"tr.n'Tf.""f,." 
...... :o....... 


skatalo- 
natych- 
piękne- 
2
		

/Vilniana_001_32_026_0001.djvu

			-]8 - 


mi edycjami Pisma św. i Ojców Kościoła, ksiqżkami treś- 
ci teologicznej, prawa kościelnego i kazań tudzież autora- 
mi łacińskimi i zbiorem dzieł astronomicznych, posiadała 
bardzo mało książek dobrych i prawdziwie klasycznych. 
Co się tyczy medycyny, chirurgji, położnictwa, anatomji, 
fizyki, matematyk wyższych, historji powszechnej, prawa 
cywilnego i naturalnego, ekonomji społecznej krajowej 
(która, traktujqc o rolnictwie, ludności, handlu wewnętrz- 
nym i zewnętrznym, przemyśle, fabrykach, źródłach docho- 
dów i rozchodów tak prywatnych jak publicznych, o iloś- 
ci i obiegu pieniędzy i innych podobnych przedmiotach, 
wykazuje istotę prawdziwych bogactw i podstawę praw- 
dziwej pomyślności potęgi realnej narodów), to ze wszyst- 
kich tych nauk Bibljoteka Akademicka nie posiadała ani 
jednej dobrej ksiqżki, ani też dzieł, w którychby uczeni 
rozmaitych narodowości Europy podawali poszukiwania, 
odkrycia i wiadomości z ostatniego stulecia. 
..Dawna Komisja Edukacyjna pod b. Rzqdem Pol- 
skim, dowiedziawszy się o takim stanie Bibljoteki pozo- 
stałej po kasacie Jezuitów, zamierzała (po zaspokojeniu 
najbardziej naglqcych potrzeb Uniwersytetu i Szkół Li- 
tewskich) wydać odpowiedniq kwotę pieniędzy na kupno 
i przywiezienie z zagranicy wszystkich dobrych i klasycz- 
nych dzieł, jakie zgodnie z obecnym stanem nauk w Eu- 
ropie powinne znajdować się w Bibljotece Uniwersytec- 
kiej. Tymczasem zaś starano się zapobiec temu głodowi 
dobrych ksiqżek klasycznych w sposób następujqcy: ] o Pro- 
fesorowie zapraszani do Uniwersytetu Wileńskiego i za- 
wiadamiani o braku w Bibljotece Akademickiej dzieł nie- 
zbędnych dla osiqgnięcia dzisiejszego stopnia rozwoju 
umiejętności w Europie, starali się nabyć je za własne 
pieniqdze, lub wypożyczali w warszawskich bibljotekach 
prywatnych w domach PanÓw Polskich; 2° Kupiono i otrzy- 
mano na koszt publiczny dzieła podstawowe z dziedzin 
botaniki, medycyny, anatomji, historji naturalnej, chemji 
i astronomji; 3 0 Dochody Drukarń Akademickich w Wil- 
nie i Grodnie przeznaczono na kupno ksiqżek, zdaniem 


J_
		

/Vilniana_001_32_027_0001.djvu

			-]9 - 


Uniwersytetu najbardziej potrzebnych; 4° Konstytucja uch- 
walona na Sejmie ] 780 r. nakazała wszystkim drukarniom 
litewskim oddawać (do bibljoteki wileńskiej) po jednym 
egzemplarzu każdej ksiqżki odtqd z pod tłoczni wycho- 
dzqcej; 5° D.ary ś. p. Króla Stanisława Augusta, Biskupa 
Dawida Pilchowskieyo, byłego profesora literatury w Uni- 
wersytecie tutejszym, Sartoriusa b. profesora chemji, zbo- 
gaciły Bibljotekę Uniwersyteckq pewnq ilościq dobrych 
ksiqżek klasycznych; 6° W r. ] 797 przeznaczono po 300 ru- 
bli rocznie na utrzymanie i powiększenie Bibljoteki 
i w miarę wypłacania tej sumy Uniwersytetowi niezwłocz- 
nie kupowano do Bibljoteki Akademickiej dzieła klasycz- 
ne. Tym tedy sposobem (zmiany zaszłe w kraju powstrzy- 
mały realizację środków bardziej skutecznych) osiqgnięto 
zbogacenie Bibljoteki Akademickiej licznemi dziełami kla- 
sycznemi. Liczqc wszystkie ksiqżki dawniej w Bibljotece 
znajdujqce się oraz nabyte później aż do dnia dzisiejsze- 
go, liczba dzieł doszła obecnie do 8680. 
..Nie można wszakże twierdzić, że te dzieła klasyczne, 
znajdujqce się w Bibljotece, wystarczajq dla Uniwersytetu, 
gdyż za wyjqtkiem teologii, prawa kanonicznego, języka 
łacińskiego i astronomji (z której brak tylko nie wielu 
obserwacji i tablic astronomicznych, nie liczqc publikacji 
przez różne Akademje europejskie redagowanych i pod 
rozmaite mi tytułami corocznie ogłaszanych, które trzeba 
corok nabywać dla Obserwatorjum), za wyjqtkiem mate- 
matyk doświadczalnych, fizyki eksperymentalnej (do której 
byłoby dosyć ksiqżek klasycznych, gdyby kupiono je od 
teraźnejszego profesora fizyki *), z wyjqtkiem wreszcie 
chemji, zaopatrzonej w wystarczajqcq ilość dzieł wyda- 
nych do dnia dzisiejszego, do innych nauk jakoto: ana- 
tomji, patologji, materji medycznych, terapji, kliniki, chi- 
rurgji teoretycznej i praktycznej, akuszerji, historji natural- 
nej i botaniki, architektury cywilnej i wojskowej, prawa 
cywilnego i przyrodzonego, ekonomji społecznej kraju, hi- 


*) Był nim wówczas ks. Józef Mickiewicz. 


.--
		

/Vilniana_001_32_028_0001.djvu

			-20 - 


storji powszechnej, literatury starożytnej i nowożytnej, 
wreszcie matematyk wyższych-profesorowie nie znajdu- 
jq tu potrzebnych dobrych ksiqżek klasycznych, które się 
ukazały w czasach najnowszych w rozmaitych krajach 
i językach. Z zakresu rysunku i malarstwa zupełny brak 
dobrych sztychów wszelkiego rodzaju tudzież dzieł traktu- 
jqcych o teorji i innych wiadomościach z dziedziny rysun- 
ku i malarstwa. Posiada też Bibljoteka Akademicka kilka 
dzieł klasycznych z niekompletnemi tomami wydanemi 
później, a to z braku środków lub trudności otrzymania 
ich z krajów obcych. W końcu co się tyczy chemji, fizyki. 
medycyny, chirurgji, historji naturalnej, botaniki i astrono- 
mji, to nigdy nie można poprzestawać na dziełach już 
znanych, w tych naukach bowiem nowe doświadczenia. 
nowe obserwacje, nowe poszukiwania i odkrycia dokona- 
ne w rozmaitych dziedzinach i zjawiskach w różnych 
krajach zmieniajq stan rzeczy tak dalece, że profesor nie- 
czytajqcy dzieł nowych z tych dziedzin stałby się po pew- 
nym czasie nowicjuszem w swojej specjalności i stojqcym 
zdala od wiadomości popularnych śród wszystkich uczo- 
nych europejskich. 
.. Wobec czego Uniwersytet Wileński poczuwa się do 
obowiqzku zawiadomienia o tern i proszenia ludzi uczo- 
nych oraz osoby światłe, pragnące obejrzeć jego Bi- 
bljotekę i Gabinety, aby nie sqdziły według stanu Bi- 
bljoteki Akademickiej o kwalifikacjach, talentach i meto- 
dzie nauczania profesorów teraźniejszych, którzy kształcqc 
się w rozmaitych miejscach i krajach wydoskonalili się 
przez czytanie dzieł klasycznych, brakujqcych w Bibljote- 
ce Uniwersyteckiej, a które jako podstawowe każdy 
z nich starał się nabyć własnym kosztem do swego księ- 
gozbioru lub w ostateczności pożyczyć 61), 
Dn. 30 Listopada ]800 r. Hieronim Stroynowski Prałat, 
Wilno. Rektor Uniwersytetu Wileńskiego". 


Takie ..świadectwo ubóstwa", wystawione bibljotece 
Akademji wileńskiej na samym wstępie XJX-go stulecia
		

/Vilniana_001_32_029_0001.djvu

			I- 


. 
, 

 



 



 


.J 


-- 


- 2]- 


przez jej rektOl'a, jest zupełnie usprawiedliwione, gdy się 
zważy wszystkie okoliczności, poprzedzajqce pismo Stroy- 
nowskiego, jak ów czas przejściowy Szkoły Głównej 
i ogólny stan oświaty na Litwie. Najwyższa uczelnia wi- 
leńska dopiero w lat kilka, podczas mqdrych rzqdów 
Czartoryskiego i Śniadeckiego, miała się rozwinqć we 
wszechnicę na modłę europejskq, służqcq wszystkim ga- 
łęziom wiedzy ludzkiej równomiernie. 
Tak samo stosunkowa szczupłość bibljoteki wileń- 
skiej, liczqcej natenczas 8680 dzieł, aczkolwiek jak wiemy 
złożyły się na niq większe księgozbiory, jak Zygmunta 
Augusta (nie mniej 2500), Protasewicza (kilka tysięcy? to- 
mów), Rożański Sapiehów (przeszło 3000 dzieł), Pilchow- 
skiego i cały szereg mniejszych 62), daje się wytłumaczyć 
tym ogromem szkód, jakie poczyniły w bibljotece naszej 
wojny i pożary miasta. Pod względem liczebnym bibljote- 
ka wileńska w r. ] 800 dorównywała bibljotekom-zamoj- 
skiej i uniwersytetu krakowskiego, lecz nie dosięgła ani 
księgozbioru Ossolińskiego we Lwowie, ani też Czarto- 
ryskich w Puławach, nie mówiqc oczywiście o bibljotece 
Załuskich, już wywiezionej do Petersburga. 
Kwest ja lokalu bibljotecznego w czasach jezuickich 
jest dla nas zupełnie niejasnq. Na naj starszym, z w. XVJJ-go, 
planie CoHegium Viln. S. J.. przechowywanym obecnie 
w Bibljotece Uniwersyteckiej, mimo szczegółowego wymie- 
nienia przeznaczenia każdej z ubikacji, bibljoteka została 
pominięta. Wnosić z tego można, że nie posiadała ona sa- 
li osobnej, wyłqcznie dla niej przeznaczonej. 
Dopiero za Szkoły Głównej w r. -1785 spotykamy 
wzmiankę o przerobieniu przez Poczobutta sali ..nad wiel- 
kq bibljotekq" w downem kolegjum na gabinet historji 
naturalnej dla przybywajqcego prof. Forstera. Następnit" 
w r. ] 797 otrzymujemy już zupełnie wyraźnq wskazówkę, 
że sala ta mieściła się ..nad refektarzem dawnym jezuic- 
kim" i, że jq tam właśnie zwiedzał Stanisław August, ba- 
wiqcy w Wilnie od ]9-23 lutego t. r. w przejeździe 
z Grodna do Petersburga 6:1). Refektarz jezuicki znajdował
		

/Vilniana_001_32_030_0001.djvu

			- 22- 


się w sali parterowej (w gmachu Nr. 445 (5) przy uJ. Uni- 
wersyteckiej od strony pałacu po-biskupiego), w której 
obecnie jest Pracownia Profesorska Bibljoteki Uniwersytec- 
kiej. Niema więc żadnej wqtpliwości, że księgozbiór Szko- 
ły Głównej w latach 1785 i 1797 zajmował salę na pierw- 
szem piętrze, oznaczonq dziś Nr. JJJ-im, nad Pracowniq 
Profesorskq i pod Czytelnią dla studentów i publiczności. 
W tej obszernej, bo majqcej 234 m. kw. przestrzeni, 
soli zostawił bibljotekę Poczobutt, gdy w r. ] 799 rzqdy 
Szkołq Głównq składał w ręce Stroynowskiego. Wówczas 
ksiqżki były ustawione w. rokokowych szafach otwartych, 
ozdobionych rzeźbionemi ..floresami" i ..dziwacznie" ma- 
lowanych farb q biało-czerwoną. Przy ścianie końcowej 
stała szafa ..wznioślejsza" kratq opatrzona, gdzie dawniej 
przechowywano w zamknięciu druki zakazane 64). 
Po kasacie zakonu bibljoteka wileńska nie prędko 
wyszła z pod bezpośredniego kierownictwa Jezuitów. 
jednym z pierwszych jej prefektów w czasach Szko- 
ły Głównej był w r. ] 778 O. J ó z e f P a ż o w s k i, o któ- 
rym wiemy tylko tyle, że miał wtedy lat 57 wieku i 38 po- 
bytu w zakonie 6 U ). 
W latach 1787-1792 stanowisko to piastował O. T 0- 
deusz Mackiewicz, urodzony 28 paźdz. ]745 r. i w za- 
konie będący od r. ] 76], który przedtem nauczał kolejno 
w kilku szkołach jezuickich. ostatnio zaś w wileńskiem 
Collegium Nobilium. Był to człowiek niespokojnego cha- 
rakteru i wrogo do Poczobutta usposobiony, wskutek cze- 
go miewał częste z nim zatargi 66). 
Na 
akujqcy po śmierci Mackiewicza (przed kwiet- 
niem] 792 r.) urzqd, ..który-według słów późniejszego pro- 
fesora, Pijara ks. Stanisława Jundziłła-wtedy na samem 
trzymaniu kluczów bibljotecznych zależał", zapragnqł kan- 
dydować tenże Jundziłł. Zwyciężył go jednak na elekcji 
w senacie akademickim w kwietniu ] 792 r. Jezuita O. R 0- 
f a ł L i t w i ń s k i. Poczobutt potem uspokajał wysoce roz- 
żalonego Jundziłła, że stało się to tylko dla tego, po- 
nieważ życzeniem Komisji Edukacyjnej było, aby bi- 


J 


( 


.. 


)
		

/Vilniana_001_32_031_0001.djvu

			- 23- 


.. 


bJjotekarz był jednocześnie profesorem literatury staro- 
żytnej 67). 
Litwiński, urodzony d. 3 listopada ] 748 roku, suk- 
nię zakonnq przywdział 6 sierpnia ] 762 roku, był na- 
uczycielem rozmaitych szkół jezuickich, m. in. w r. ] 768-69 
infimy w Krożach, w chwili zaś powołania go na bibljo- 
tekarza zajmował stanowisko wiceprezesa wileńskiej dru- 
kami akademickiej 6t!). Komisja Edukacyjna. potwierdzajqc 
wybór jego, zazn.aczyła, że ..nie może jeszcze onernuż po- 
stqpić większej pensji nad 2000 (złp.) rocznie; lecz gdy nie 
(po)przestajqc teraz na samym dozorze porzqdku w bibljo- 
tece, usposobi się z czasem do dawania lekcji starożyt- 
ności i w całkowite pełnienie obowiqzków swych wnij- 
dzie, będzie mieć prawo w dalszych Jatach przy więk- 
szej sposobności funduszu, proporcjonalnej pracom swoim 
dopomnieć się nagrody" 69). Profesorem ..starożytności" 
nie został nigdy, natomiast z czasem awansował na pre- 
zesa drukarni akademickiej i został zaszczycony tytułem 
kanonika inflanckiego, wszakże w rzqdach bibljotekq, we- 
dług słów Lelewela. ..dość zamkniętq" 70), czyli mało do- 
stępnq, niczem szczegóJnem od poprzedników swoich się 
nie wyróżniał. Zmarł w Wilnie ]3 marca 1799 r. novi stili 71). 
Następcq Litwińskiego został w d.]8 lipca 1799 r. 
BazyJjanin ks. A u g ustyn T om as z e w sk i 72). 
Urodzony w r. ] 759 w wojew. Witebskiem, nauki po- 
bierał u Jezuitów w Połocku, nowicjat bazyJjański odbył 
w Żyrowicach i, będqc jeszcze na rytoryce a majqc za- 
ledwie lat ] 6, w r. ] 776 złożył śluby zakonne. Studja wyż- 
sze odbył i doktorat św. teologji otrzymał w Rzymie. Po- 
wołany w r. ] 796 przez Poczobutta do Szkoły Głównej 
w charakterze wiceprofesora, wykładał historję kościelnq 
i pismo święte do chwili objęcia bibljoteki. Natenczas 
był już poważnym teologiem i popularnym w Wilnie kaz- 
nodzejq, w druku jednak, poza kilku wydaniami przez Ba- 
zyljanów kazaniami, miał tylko ..Dyssertacyę o skutkach 
i korzyściach objawionej od Boga ludziom nauki" (odczyta- 
nq na posiedzeniu Akad. WiI. Wilno 1795 r. 8° str. 40) 


J 


{ 


)
		

/Vilniana_001_32_032_0001.djvu

			i przekład z jęz. francuskiego głośnego w swoim czasie 
kaznodziei Ludwika XIV-go j. Ch. Massillona ..Przepisów 
dla kaznodziejów" (Wilno 1799 r. 8" str. 270 + k. 4) 18). 
Bezwzględny w swych sqdach o kolegach prof. ks. 
Stanisław jundziłł takq oto charakterystykę jego nam po- 
zostawił: ..Mnich. fanatyk, świętoszek, cudzych postępków 
i opiniJ surowy postrzegacz, stqd żartobliwie strapczym 
P. Boga nazywany; wszystkim nienawidziany, tylko Jezu- 
itów i Niemców poprzysięgły, dożywotni stronnik; do ro- 
dowitego nazwiska swego przez wykwintnq próżność 
z Włoska Don dodawajqcy" 14). Surowość jego zdaje się 
istotnie była przesadnq, czego dał dowód podczas długo- 
letniego zajmowania z ramienia Uniwersytetu stanowiska 
cenzora 7:'). 
Stan bibljoteki, w jakim jq zastał Tomaszewski, po- 
znaliśmy z pisma rektora Stroynowskiego. Ale i w latach 
następnych aż do reformy Szkoły Głównej na Uniwersy- 
tet w maju r. ] 803 chyba nie o wiele zmienił się na lep- 
sze. Liczba 8680 dzieł z r. ] 800, powtórzona w raporcie do 
senatu gubernatora cywiIn. wileńsk. Friesela z d. 7-JJJ 
] 80] r.'W), w relacji urzędowej wicerektora Poczobutta 
z d. 22 listopada ] 802 r. została zaokrqglona do 9000 17 ), 
niewiadomo tylko czy z powodu rzeczywistych przybytków 
bibljotecznych, czy też dla samej okrqgłośCi sumy. 
Natomiast ważnq inowacjq, mogqcq świadczyć o pew- 
nem ożywieniu prac w bibljotece, było ustanowienie eta- 
tu pomocnika bibljotekarza, którym w d. 22 listopada ] 802 r. 
według tejże relacji Poczobutta, był F r a n c i s z e k B 0- 
v a r d D' A r m e n t i er"') a o którym nic ponadto nie 
wiemy. 
Skromny budżet roczny bibljoteki w tej przełomo- 
wej chwili, t. j. w r. ]802, obejmował trzy następujqce 
pozycje rozchodowe: pensja bibljotekarza-600 rb., pensja 
pomocnika-300 rb. i na samq bibljotekę-300 rb.; ogó- 
łem-]200 rb.7 9 ). 
W końcu zanotować 
przed reorganizacjq Szkoły 


- 24 


ł 


I 
..ł 
I 


ł 


jeszcze należy, że ostatnim 
Głównej darem ksiqżkowym
		

/Vilniana_001_32_033_0001.djvu

			..t 


t 


-- 


- 25- 


do jej bibljoteki były dwa dzieła w jęz. niemieckim, 
ofiarowane w d. 29 stycznia ] 803 roku przez biskupa wi- 
leńskiego J on a Ne p om liC e na Ko r wi n 0- Ko ss a- 
k o w s k i e g o, a mianowIcie: Gostfr. Ostermeyra gra- 
matyka litewska (Konigsberg 179]) i C. Mielkiego słow- 
nik liewsko-niemiecki i niemiecko-litewski (Konigsberg 
] 800) 
O).
		

/Vilniana_001_32_035_0001.djvu

			CZĘŚĆ DRUGA. 


UNIWERSYTET. 
]803- ]832. 


---
		

/Vilniana_001_32_037_0001.djvu

			- 


I. 


Pierwszy rok akademicki, ] 803-] 804, Imperatorskiego 
Uniwersytetu Wileńskiego rozpoczqł się ] 7 czerwca od 
publicznej sesji inauguracyjnej, na której profesor litera- 
tury ks. Filip Nereusz Golański wygłosił dłuższq przemo- 
wę, następnie dwukrotnie-w Wilnie i Warszawie--dru- 
kiem opublikowanq 1). Opowiadajqc w niej koleje losu 
i przemiany, jakim w ciqgu przeszło dwuch wieków ule- 
gała Wszechnica Batorowa. nie zapomniał też i o Bibljo- 
tece Akademickiej ze wszystkimi jej fundatorami i dobro- 
czyńcami i ze szczególnem wyróżnieniem daru Zygmunta 
Augusta, którego księgi ..sama staroświecka oprawa ze 
znamieniem JagieJJońskiego herbu wydaje". 
Prefektem bibJjoteki i jego pomocnikiem w dalszym 
ciqgu pozostawali ks. A u g u s t y n T o m a s z e w s k i 
i F r a n c i s z e k B o v a r d D' A r m e n t i e r. . Tomaszewski 
wszakże już po trzech miesiqcach, poczqwszy od d. ] 5 
września ]803 r. powrócił na dawnq katedrę profesorskq, 
obejmujqc po zeszłym na emeryturę ks. Józefie Bogusław- 
skim wykłady teologji dogmatycznej 2), i na wakujqce 
w ciqgu całego roku stanowisko bibljotekarza został za- 
mianowany w d. 3 września ]804 r. prof. Godfryd Er- 
n e s t G r o d d e c kił). 
Groddeck, pochodzqcy ze zniemczonej rodziny szla- 
checkiej ślqskiej w Gdańsku osiadłej. syn Benjamina, za- 
pewne kupca gdańskiego, urodził się tamże d. ] 7 listopa- 
da ] 762 r. Nauki pobierał w słynnem gimnazjum gdań- 
skiem i na uniwersytecie w Getyndze. Jeszcze w Gdańsku 
w 1782 r. ogłosił swojq pierwszq pracę p. t. 
Commenta- 
tio in primum idyllium Theocryti", zaś przy końcu trzeciego
		

/Vilniana_001_32_038_0001.djvu

			, 


- 30- 


roku swoich studjów uniwersyteckich napisał rozprawę 
..De morte voluntaria" (Getynga ] 785 r. 4° maj. str. 36). 
uwieńczonq przez wydział teologiczny medalem złotym. 
W r. 1786 uzyskał od tejże wszechnicy doktorat filozofji za 
pracę ..De Homericorum re/iąuiis", dedykowanq Michałowi 
Groddeckowi, burmistrzowi gdańskiemu, może stryjowi je- 
go? (Getynga 1786 r. 8'J str. 92) i jednocześnie został za- 
szczycony tytułem członka korespondenta królewskiego 
Tow. Naukowego tamże. Natychmiast w roku następnym 
] 787 wybrał go ksiqże Adam-Kazimierz Czartoryski, ge- 
nerał ziem podolskich, na nauczyciela domowego swoich 
synów w Puławach; naprzód Adama (późniejszego kura- 
tora) później-młodszego Konstantego. Z puław w r. 1793 
przeszedł do księcia Józefa Lubomirskiego. kasztelana ki- 
jowskiego, do Równa, gdzie uczył syna jego Henryka, póź- 
niejszego kuratora dożywotniego Ossolineum, lecz w ro- 
ku ] 797 wrócił znowu do Czartoryskiego, ale już w cha- 
rakterze bibljotekarza ksiqżnicy puławskiej 4). Na ten raz 
przebył w Puławach aż do chwili, gdy senat akademicki 
uniwersytetu wileńskiego (nie bez wpływu dawniejszego 
jego ucznia a obecnie kuratora wileńskiego okręgu nau- 
kowego-księcia Adama) na sesji nadzwyczajnej d. ] 3 
czerwca ]804 r. powołał go odrozu na profesora zwyczaj- 
nego języka i literatury greckief'). Rektor w piśmie zawia- 
damiajqcym księcia-kuratora o wyborze motywował go 
tern, że Grodek *) ..podajqc się na tę katedrę przy katalo- 
gu wielu dzieł przez się wydanych, przysłał do uniwersy- 
tetu dzieło w języku niemieckim p. t. ...Antiąuarische Ver- 
suche". (Erste Samm/ung. Lwów ]800 r. 8 Q str. 300 z dedy- 
kacjq księciu Adamowi Czartoryskiemu, gdzie rozwija swój 
system fiłologji jako nauki historycznej 6). i w nim głębo- 
kq znajomość literatury dawnej okazujqc, wyświeca oraz 
swój talent i zdatność do języka greckiego, i który od lot 
kilkunastu zamieszkały w Kraju Połskim, w jednym z naj- 
pierwszych domów obywatelskich, tym większe pożytki na 


ił) Dla ułatwienia nazwisko jego pisać będziemy: Grodek.
		

/Vilniana_001_32_039_0001.djvu

			- 3] - 


urzędzie profesorskim obiecuje, im więcej oswojony jest 
z językiem i genjuszem prowincji wydziałem Wileńskiego 
Uniwersytetu zajętej" 7). W niespełna rok później d. ] -IV 
] 805 r. już będqc bibljotekarzem został wybrany po raz 
pierwszy na dziekana oddziału literatury i sztuk wyzwo- 
lonych, zaś od d. 27 maja] 808 r., po ustqpieniu T aren- 
ghiego, objqł również katedrę literatury łacińskiej!;). 
Po usunięciu się Tomaszewskiego jeszcze czas pe- 
wien pozostawał w bibJjotece pomocnik jego Franciszek 
Bovard D'Armentier, którego jednak już w roku następ- 
nym tracimy z oczu ") i niewiadomo nam czy Bovard do- 
czekał się Grodka. Prawdopodobne jest, że już go naten- 
czas nie było, gdyż nie wymieniajq go ..Praelectiones" na 
rok 1805-6, zaś w d. 30 czerwca ] 805 roku uniwersytet 
..dla ciqgłej pomocy w bibljotece" wybrał na pomocnika 
Kontryma lO). 
Grodek obejmował rzqdy bibljotekq w warunkach 
bardzo trudnych. Zreformowany na modłę wszechnic euro- 
pejskich Uniwersytet wileński musiał stawiać bibljotece 
swojej wymagania o wiele szersze, niż to było za czasÓw 
prowizorjum Szkoły Głównej. Przybywajqcy z zachodu pro- 
fesorowie-cudzoziemcy, przyzwyczajeni do posługiwania 
się bogate mi księgozbiorami uni wersyteckiemi, żqdali te- 
goż i od Wilna. 
Tymczasem w bibljotece wileńskiej w dalszym ciqgu 
dawał się odczuwać, znany już nam dobrze z rozdziału 
poprzedniego, gwałtowny brak dzieł najniezbędniejszych, 
czemu zapobiec mogła tylko stała większa dotacja rocz- 
na. Wprawdzie nowa ustawa uniwersytecka z d. 18 maja 
] 803 r. w etacie bibljotecznym przewidywała znacznie 
większq od poprzedniej ogólnq sumę wydatków, bo 
2000 rb. sr. rocznie, lecz po odtrqceniu 500 rb. pensji 
rocznej dla prefekta i tyleż dla jego pomocnika tudzież wy- 
datków gospodarskich pozostawała na same ksiqżki kwota 
jeszcze zbyt szczupła. Jakoż rektor Stroynowski w projek- 
cie swoim podziału sum, przeznaczonych na pomnożenie 
gabinetów uniwersyteckich, z d. 4 listopada t. r. słusznie 


.lo....-
		

/Vilniana_001_32_040_0001.djvu

			- 32- 


zażqdał na kupno ksiqżek dla bibljoteki ..przynajmniej" 
] 5,000 rb. 11), czemu jednak nie stało się zadosyć. 
W r. ] 803 do d. 10 września, _ t. j. do ustqpienia ks... 
Tomaszewskiego. poza pensjami. wypłacono za nowe 
ksiqżki łqcznie z ich oprawieniem zaledwie 783 rb. 3] 1/ 2 k. 
srebro l2). Natomiast dopływ przybytJ<ów z ofiarności pu
 
blicznej. był nikły i przygodny. Z darów otrzymanych od 
autorów lub wydawców do końca ] 803 r. tylko komplet 
wydawnictw berlińskiej Akademji Umiejętności z lat 
] 787 - ] 800 przedstawiał większq wartość naukowq 13). 
Nic też dziwnego, że według sprawozdania rocznego 
kuratora za r. ] 803 księgozbiór uniwersytecki nie przekro- 
czył dawnej liczby 9000 dzieł, śród których mało było prac 
nowszych z zakresu matematyki i fizyki. zaś jeszcze mniej 
z historji, prawa, sztuki i t. p. H). Ksiqżek lekarskich taki 
był brak wielki. że prof. Józef Frank ok. r. ] 805 był zmu- 
szony pozwolić swoim słuchaczom na przychodzenie trzy 
razy tygodniowo do swojego mieszkania dla korzystania 
z jego bibljoteki prywatnej 1(». 
Od r. 1806, już po objęciu bibljoteki przez Grodka.. 
sytuacja zaczęła się zwolna polepszać. 
Gdy w r.] 805 na sprowadzenie ksiqżek żqdanych 
przez profesorów wydano tylko 280 rb., to w ciqgu r. ] 806 
zapłacono za nie wraz z transportem 4042 rb. 62 kop. M. 
in: nabyto całq bibljotekę matematycznq w ] 000 tomach 
wyjeżdżajqcego z Wilna prof. K -ar o I aKr z ys z t o f a 
L a n g s d o r f a za ] 220 rb., którq to sumę za zgodq kura- 
tora pożyczono ze zdeponowanego w kasie uniwersytec- 
kiej kapitału przeznaczonego na szkoły grodzieńskie. 
W tymże roku bibljoteka wzbogaciła się darami: prof. 
uniw. wileńsk. Ludwika Bojanusa.do ]00 tomów wy- 
łqcznie :prac weterynaryjnych, i petersburskiej Akademji 
Nauk-62 tomy jej ..Pamiętników" oraz dzieł innych 16 ). 
Wspomnieć też należy o białym kruku otrzymanym we 
wrześniu ]805 r. od generała-adjutanta b. wojsk litewskich 
Jerzego Grużewskiego z Kielm na Żmudzi-jedy- 
nym znanym do dnia dzisiejszego egzemplarzu niedokoń-
		

/Vilniana_001_32_041_0001.djvu

			I 


1\'1 



 



 


.. 


.. 
\..,.:".4 . ) "":;:
: 


- . 1>1. 


':i 
j: 


-l,
 


. 
, 
,) 
, 


'OJ 


ł 



 


, ........ 
... -- .. 

 
_.,
 



 
.\ 
 


',,' 



\: 
 
I 
: 


, o' 


. f. 
' 
 ' . 
. 
""" 
ł1. '-o 


#,"
Ai 
.' 


I: 
=:1 
Ej" 
-, 


.', 



 
i 
= 
i 
=- 
"=, 


,: . },I i
 
.)i 't>" 
.." 
:
 \ ' Ił[, Jt::.i' ,;:" ':i..." 
f; :
' 1 
. S::

'
,:"1}

i
;
::
;
;:ź::.;;. : 
. . ....u,..",.,"::......... . 


.f 


J. u 
-
,II","I
 


;P.W:' 
"
M
!!ir 
't, 'i, 
:i < 
-
 .. 


,'i" 




 I (:./;'. C /"I)IIt/rdc'ł (;'I1.,'d. CtJ/leył-or. Ord.l:
lt,,-rln
' 
.
 .L Flar/.i;,.,j.; 11-: (
 . /. ł-Ilrr-u: Cnrr.t'. d lr..lIIl./Il.. 

 I in .I..,.lćmł-a (rl,,-...,zrm Vł-lt"C-JHł- 1',.,,/ r. ,I . 

 


Iii 'I II! II 1
li l 'l " 
..IJltIll'
iIUalll , ! , ! ,,..'I j i i l ! ' , ., II! ' ! 
I LJ!!L. ,: ,:h :, I' 1. ,p' " 


GODFRYD ERNEST GRODDECK 
UR. 17 LISTOP. 1762 R. ZM. ]3 KWłET. ]825 R. 
Malował J. Rustern, rytował na miedzi M. Podołiński.
		

/Vilniana_001_32_043_0001.djvu

			- 33- 


czonej londyńskiej "Biblji w jęz. żmudzkim", t. zw. w lite- 
raturze litewskiej bib/ji Chylińskiego, z r. ] 663, który po 
kasacie uniwersytetu aż do upadku caratu zdobił bibljo- 
tekę petersburskiej rz.-katoJ. Akademji Duchownej 1 7 ). 
J ę d r z ej Ś n i a d e c k i również pamiętał o bibljotece 
i zasilił jq w r. ] 808 ofiarq 1] 9 dzieł w 229 tomach z me- 
de cyny, chemji. botaniki, mineralogji, fizyki etc. w jęz. 
łacińskim, francuskim, niemieckim i angielskim 1"). 
Głównie wszakże przysłużył się sprawie Jan Śnia- 
decki, który zostawszy w .r. ]807 rektorem wyzyskiwał 
wszystkie swoje wpływy na pożytek księgozbioru uniwer- 
syteckiego. W r. 1811 udało się mu wyjednać u rzqdu 
60,000 rb. sr. na kupno ksiqżek i gabinet mineralogiczny. 
Rozwinqł też szerokq akcję sprowadzania ksiqżek z Nie- 
miec i Francji, używajqc do tego w Paryżu specjalnego 
pośrednictwa członka honorowego uniw. wileń. G a b r j e- 
la hr. Choiseula de Gouffier 19 ). W r. ]8]0 na- 
przykład zakupił za] 00 rs. puściznę po zmarłym p r o f. 
J a n i e E f r a i m i e S c h e i b e l u, znakomitym matematyku 
i astronomie wrocławskim (Przewiezienie kosztowało 5] rb. 
75 kop. Por. Bielińsk. Uniw. Wir. J. 343). 
Dzięki też jego wyłqcznym zabiegom (w tajemnicy 
przed niebezpiecznym współzawodnikiem Tadeuszem Czac- 
kim) uratowano dla Wilna bezcenne rękopisy Albertran- 
dy'ego, obejmujqce w 9 tomach in folio i 5 in quarto wy- 
pisy z archiwów włoskich i szwedzkich dotyczqce Polski. 
Kupił je od spadkobiercy Albertrandy'ego, Alberta Laska- 
rysa, obywatela z Litwy, za ]000 rb. sr. i wyjednany przez 
Czartoryskiego dlań order. Niestety część tek oddał Las- 
karys już przedtem królowi saskiemu 19."). 
Natomiast wymknęła się z rqk Śniadeckiego ogrom- 
nej wartości zabytkowej Bibljoteka Chreptowiczowska. 
Kanclerz przeznaczył jq w całości ulubionej przez siebie 
Szkole Głównej w Wilnie, ówczesny jednak rektor Stroy- 
nowski opieszale zwlekał z jej odebraniem i gdy Śniadec- 
ki wysłał w r. ] 8] O po niq do Warszawy prof. Mianow- 
skiego okazało się, że jest zastawiona zu długi kanclerza. 
3
		

/Vilniana_001_32_044_0001.djvu

			- 34-- 


W rezultacie spadkobiercy Chreptowicza przewieźli jq do 
Szczors, skqd później, jak wiadomo, powędrowała do uni- 
wersytetu kijowskiego. Bibljoteka ta liczyła do 6000 
tomów 20). 
Lecz co gorsze straciła bibljoteka wileńska niezmiernq 
dla niej wówczas wartość mieć mogqcy księgozbiór p r o f. 
J ó z e f a F r a n k a. zawierajqcy 3520 dzieł w 5420 tomach 
najnowszych prac lekarskich. autorów klasycznych. słówni- 
ków. map. utworów scenicznych etc., który, chciwy na grosz 
a niechętny Wilnu, Frank sprzedał d. 16 maja ] 808 r. rzq- 
dowi dla nowootwartego uniwersytetu kazańskiego za 
20,000 rb. asygnacyjnych 21). 
Tenże Frank znakomicie znał wszystkie braki bibljo- 
teki wileńskiej i niejednokrotnie je w pamiętnikach swoich 
notował. W r. ] 809 w swoim szerokim projekcie reformy 
całego uniwersytetu wileńskiego uważał za nieodmienne 
podwyższenie dotychczasowej 8000 frankowej dotacji rocz- 
nej na bibljotekę łqcznie z pensjami bibljotekarzy i in- 
nych Urzędników do 40,000 franków. Pragnqłby mieć 
w różnych krajach obcych specjalnych ągentów, którzyby 
nabywali całe księgozbiory sprzedawane na licytacjach 
publicznych. Pierwszorzędne księgarnie europejskie za po- 
średnictwem tych agentów zaopatrywałyby bibljotekę na- 
szq w dzieła najnowsze. Lecz nie miały to być w żad- 
nym razie edycje wytworne, luksusowe, dla których miej- 
scem. zdaniem Franka, sq bibljoteki cesarskie i królewskie. 
..Ksiqżnice zaś uniwersyteckie-pisał w projekcie swoim- 
majq posiadać tylko takie ksiqżki które bez obawy moż- 
na dać w ręce osób, chcqcych się uczyć i nawet trzeba 
się cieszyć, gdy takie ksiqżki wracajq zużyte" 22).
		

/Vilniana_001_32_045_0001.djvu

			H. 


Znakomitem ułatwieniem w żmudnej pracy nad do- 
prowadzeniem do pOTządku wielce zaniedbanej przez po- 
przedników Grodka bibljoteki było pozostawienie mu zu- 
pełnej swobody w dobieraniu sobie współpracowników. 
Korzystał też Grodek z tego przywileju w całej j
go roz- 
ciągłości, wyszukując kandydatów na pomocników bibljo- 
tecznych pośród swoich uczniów i przyjaciół osobistych. 
Pierwszym z nich został w d. 30 czerwc a ] 805 r. 
wybrany prz
z radę uniwersytecką K a z i m i e r z K o n- 
trym. 
O Kontrymie z przedbibljotecznego okresu jego ży- 
cia posiadamy wiadomości bardzo szczupłe. 
Ojciec jego Józef dziedziczył mały folwarczek Boh- 
danów w pow. Wjlejskim, naonczas w gub. Mińskiej, póź- 
niej gub. Wileńskiej leżący 2
, lecz gospodarstwem się nie 
zajmował, trudniąc się natomiast spławianiem zboża na 
własnych wicinach Wilją do Królewca, na czem zarabial 
bardzo dobrze. Zmarł w r. ] 776 i w tymże czasie wraca- 
jący z Królewca z gotówką za spławione zboże Kontry- 
mowski pisarz wicinowy Skirmunt został pod samym Boh- 
danowem przez szlachtę okoliczną napadnięty, zamordo- 
wany i z ..całego mienia Kontrymów" obrabowany. Pozo- 
stała wdowa znalazła się w niezmiernie ciężkich warun- 
kach materjalnych z sześciorgiem drobnych dzieci-cztere- 
ma synami i dwiema córkami, - którym jednak potrafiła 
dać wykształcenie, jak na swe czasy, zupełnie przy- 
zwoite 
4). 
Najstarszy z synów Józefa, a braci Kazimierza,-Ig- 
nocy, wychowaniec Jezuitów wileńskich, w r. 1788 kano-
		

/Vilniana_001_32_046_0001.djvu

			- 36- 


nik inflancki, od r. ] 792 koadjutor wileński, wierny po- 
plecznik biskupa inflanckiego Józefa Kossakowskiego, za 
jego protekcją członek Komisji Edukacyjnej wileńskiej, 
nie podzielił losu protektora swojego jedynie wskutek 
upadku powstania. W d. 2-)))-1798 r. został kanonikiem 
wileńskim, zaś 25-XI--1798 r. prałatem-kustoszem tejże ka- 
pituły. Był nadto członkiem Kolegjum Rz.-KatoJ. w Pe- 
tersburgu przy boku Siestrzeńcewicza. Ostatnie lata życia 
swego spędził w Wilnie, gdzie przy uJ. Zamkowej posia- 
dał kamieniczkę 
;;). 
Drugi z kolei brat Kazimierza-Jan, podczaszy koron- 
ny, również oddany bisk. Kossakowskiemu, z ramienia je- 
go od kwietnia ] 793 r. rządził dobrami biskupstwa kra- 
kowskiego, nadanemi przez Konfedarcją T argowickq. Ku- 
pił folwark pojezuicki Zameczek pod Wilnem. a sprze- 
dawszy go następnie, nabył dom przy uJ. Wileńskiej, lecz 
i tego w końcu się wyzbył. Żonaty był z Karoliną Irzy- 
kowską, córką swej siostry rodzonej Teresy, z którą jed- 
nak rozwiódł się, spłodziwszy dwoje dzieci - Pelagję 
i Ignacego 
6). 
Trzeci syn Józefa - Ferdynand, kolejno: w r. 1787- 
regent, ] 789 cześnik witebski, ] 792 ło
czy wileński, ] 793 
pisarz konfederacji generaIn. W. Ks. Lit. i kawaler orde- 
ru św. Stanisława, otrzymał starostwo Inturskie w pow. 
Wileńskim, w ] 794 r. sekretarz trybunału główn. lit., 1795 
ekspedytor główne zarządu litewskiego (rosyjsk.) i] 797 
radca rządu gubernjalnego wileńskiego, dymisjonowany 
d. 2-X-]803 r. Z Bogumiły Szadurskiej (t ]811) pozo- 
stawił córki Julję i Eleonorę oraz synów Bolesława (auto- 
ra cytowanych Pamiętników) i Władysława 27). 
Czwarty wreszcie syn Józefa, najmłodszy z całego 
rodzeństwa, pogrobowiec, K a z i m i e r z K o n t r y m uro- 
dził się w kilka tygodni po śmierci ojca 1776 r. w Bohda
 
nowie pow. Wilejskim 2R). O jego latach młodzieńczych 
wiemy tylko tyle, że, będąc uczniem klasy V-ej Szkoły Pod- 
wydziałowej wileńskiej, w r. 1791 otrzymał medal srebrny 
..Diligentiae" i że następnie, jako żołnierz artylerji, brał
		

/Vilniana_001_32_047_0001.djvu

			- 37- 


czynny udział w powstaniu kościuszkowskiem 29). W d. 28 
lipca 1795 r. rozpoczqł karjerę urzędniczq w charakterze 
regenta wydziału kryminalnego ..b. Litewskiego Zarzqdu 
Najwyższego;" d.8 czerwca roku następnego został sekre- 
tarzem wileńskiego rzqdu gubemjalnego, skqd d. 4 maja 
] 797 r. przeszedł na stanowisko archiwisty Sqdu Nadwor- 
nego gub. Lit.-Wileńskiej, zaś 20 czerwca 1799 r. objqł se- 
kretarjat cenzury wileńskiej, awansujqc d. 3] grudnia 
] 802 r. na rangę sekretarza kolegjalnego. Po przyłqczeniu 
urzędu cenzury do zreformowanego uniwersytetu wileń- 
skiego został w d. 27 czerwca ] 803 r. wybrany na buchal- 
tera tegoż uniwersytetu i odtqd w ciqgu przeszło lat 20 
z wszechnicq wileńskq już się nie rozstawał. D. 30 czerw- 
ca ] 805 r. rada uniwersytecka ..dla ciqgłej pomocy w bi- 
bljotece, która otwartq jest dla publiczności" powołała 
Kontryma na pomocnika bibljotekarza z tytułem adjunkta 
uniwersytetu (aczkolwiek nie posiadał on nie tylko żadne- 
go stopnia naukowego, ale nawet zgoła studjów wyższych) 
tudzież 500 rb. pensji rocznej. Wybór ten uzyskał zatwier- 
dzenie ministerjalne d. 26 lipca t. r. 30 ). 
Miał Kontrym jeszcze dwie siostry: Eleonorę. naj- 
starszq z całego rodzeństwa, za Święcickim i Teresę za 
Irzykowskim. 
Jeżeli na tem miejscu pozwoliłem sobie na zboczenie 
z drogi historjografa Bibljoteki Uniwersyteckiej, poświęca- 
jqc dłuższy ustęp rodzinie Kontryma, to w tym celu, aby, 
korzystajqc z nadarzajqcej się sposobności, dorzucić parę 
szczegółów, zwiqzanych z osobq tego zaiste niezwykłego 
męża, nierozdziefnie zrosłego z najświetniejszemi latami 
uczelni wileńskiej. Zajmujqc w hierarchji społecznej sta- 
nowisko podrzędne, należał jednak do sławnego, lubo nie- 
licznego, pocztu tych ludzi pierwszego ćwierćwiecza ubie- 
głego stulecia, co wywarli decydujqcy wpływ na cały 
charakter ówczesnej wileńskiej młodzi akademickiej, zapa- 
lajqc jq ku ideałom naj szczytniejszym, w których tak ce- 
lowała. 
Drugim pomocnikiem bibljotekarza został w niespeł-
		

/Vilniana_001_32_048_0001.djvu

			- 38- 


na rok po Kontrymie bardzo zdolny filolog i wyborny 
znawca języków starożytnych, zwłaszcza greckiego i heb- 
rajskiego, S z y m o n F e I i k s Żuk o w s k i. Urodził się on 
d. 25 maja 1782 r. we wsi Hornie w pow. Borysowskim 
z rodziców bardzo ubogich. Nauki pobierał w szkołach 
bazyljońskich i przed ich ukończeniem sam przywdział ha- 
bit zakonny pod imieniem Sebastjana. Ze szkoły w Podu- 
bisiu, gdzie był nauczycielem, został wysłany do uniwer- 
sytetu wileńskiego, w którym d. 28 czerwca ] 805 r. otrzy- 
mał stopień magistra teologji. Obok jednak nauk teolo- 
gicznych ze szczególniejszem upodobaniem oddawał się 
filologji klasycznej, jako jeden z najzdolniejszy
h uczniów 
Grodka, i w trzy miesiqce po uzyskaniu stopnia nauko- 
wego od d. ] września t. r. po zemerytowanym ks. Kazi- 
mierzu Rogowskim sam rozpoczqł wykłady jęz. greckiego 
w uniw. wileńskim. Nominację na pomocnika bibljoteka- 
rza otrzymał d. 24 maja ] 806 r. W tym właśnie Toku wy- 
szedł z pod tłoczni Zawadzkiego jego pierwszy podręcz- 
nik - ",Początki języka greckiego" (Wilno ] 806 r. 8 0 str. 322 
i 2 tabJ.) bardzo przychylnie przez recenzentów przyjęty, 
zaś w roku następnym ..Chrestomathia grecka" ze słow- 
niczkiem (Wilno ]807 r. 8° str. ]56+131). Zdaje się, że już 
w tym czasie, albo niebawem potem, Żukowski wrócił do 
stanu świeckiego, nie zrywajqc wszakże z naukami teolo- 
gicznemi, gdyż od r. ] 808 wykładał izagogę ogólną do 
ksiąg starego testamentu dla alumnów seminarjum głów- 
nego. Zaszczycony d. 23 marca ]809 r. tytułem adjunkta, 
w d. 22-IV--18] O roku rozpoczął wykłady jęz. hebraj- 
skiego 31). 
D. ] 4 września ] 808 r. Kontrym opuścił bibljotekę dla 
czasowego spełniania obowiqzków sekretarza rzqdu uni- 
weTsyteckiego i 9 kwietnia ] 809 r. został mianowany se- 
kretarzem rzeczywistym tegoż 32). Była to wielka strata dla 
Grodka, którego z Kontrymem łączyła szczera przyjaźń 
zacieśniona przy wspólne m redagowaniu "Dziennika Wi- 
leńskiego" i ..Gazety Literackiej Wileńskiej". Pozostał mu 
więc bliski sercu jego uczeń Żukowski, miejsce zaś Kon-
		

/Vilniana_001_32_049_0001.djvu

			- 39- 


tryma zajqł adjunkt uniwersytetu, doktór fifozofji S t a n i- 
s ł a w B a k o w s k i, o którym wiemy tylko tyle, że był sy- 
nem Antoniego, w d. 29 września ] 789 r. wstąpił do semi- 
narjum naucz. w Wilnie, jako kandydat, zaś ] 8 września 
] 797 r. był już wiceprofesorem literatury łacińskiej i pol- 
skiej w Szkole Głównej wileńskiej. Następnie ] września 
]803 r. był adjunktem Uniwersytetu na oddziale literatury 
i sztuk pięknych w Wilnie i ]] lipca ] 808 r. kwitował 
z przyjęcia do bibljoteki daru Jędrzeja Śniadeckiego 311). 
Od ] września ] 8]] r. przybył Grodkowi jeszcze trze- 
ci pomocnik bibljoteczny, dr. fi) oz. A n d r z ej J u s t y n L e- 
w i c k i, Syn Tadeusza, przedtem już od października ] 794 
roku był nauczycielem matematyki w gimnazjum niemi- 
rowskiem, potem kolejno od ]8-IX-1798 r. prefekt i naucz. 
wymowy w Berdyczowie, od 30--VIJI-]804 r. naucz. wy- 
mowy w gimnazjum wileńskiem, gdzie będqc uzyskał 
) 8 czerwca ] 805 r. doktorat fifozofji. Z gimnazjum prze- 
szedł do bibljoteki, przebył tu jednak tylko rok jeden do 
d. ] września ]8]2 r., poświęciwszy się następnie wyłqcz- 
nie zawodowi nauczycielskiemu 3.). 
Nie można tu też pominqć i kancelisty bibljotecznego 
S t a n i s ł tI waJ a k u b o w s k i e g o. Syn zapewne nieza- 
możnego szlachcica Józefa, po skończeniu szkoły w Mię- 
dzyrzeczu w późnym już dość wieku, bo mając lat 30, 
w d. ] 5 września ] 804 zapisał się jako uczeń na uniwer- 
sytet wileński i w d. ] grudnia t. r., w trzy miesiqce po 
objęciu bibljoteki przez Grodka, został jej kancelistą i od- 
tąd nie rozstawał się z niq aż do swej śmierci, czyli w ciq- 
gu przeszło lat 30-tu, był bowiem w niej nawet za Aka- 
damji Medyko-Chirurgicznej. Studjów swoich musiał za- 
pewne poniechać, nie posiadał bowiem żadnego stopnia 
naukowego, chociaż w ciqgu całego r. ]809 zastępował 
nauczyciela gramatyki w gimnazjum wileńskiem. (Szczegó- 
ły ze Stanu Służby] 830 r. w b. Arch. Kurat. Okr. Nauk. 
Wil.). 
Z takim to zespołem pomocniczym przystqpił Grodek 
do pracy w bibljotece.
		

/Vilniana_001_32_050_0001.djvu

			- 40- 


Pierwszq wprowadzonq przezeń inowacjq było udo- 
stępnienie bibljoteki dla pragnqcych z niej korzystać. Już 
od ]2 lutego ]805 r. Bibljoteka Uniwersytecka w Wilnie 
stała się otwartq codziennie, z wyjqtkiem niedziel i dni 
świqtecznych, od godz. 3 do 5 popołudniu. Okazało się to 
jednak zbyt uciqżliwem dla personelu bibljotecznego, ma- 
jqcego poza bibljotekq również inne funkcje obowiqzkowe 
w Uniwersytecie, więc od następnego roku akademickiego 
1807 -8 otwieranie jej dla życzqcych ..oglqdać. wypisywać 
lub czytać" zredukowano do trzech dni w tygodniu-ponie- 
działku, środy i piqtku, w godzinach dawnych :I
). 
Przeciwko ograniczeniu dni ostro wystqpił w r. 1809 
prof. Józef Frank w swoim projekcie ogólnej reformy Bi- 
bJjotek Uniwersyteckich, żqdajqc otwierania ich dla wszyst- 
kich stosujqcych się do przyjętego regulaminu w ciqgu ca- 
łego roku bez wyjqtku niedziel, świqt i wakacji i w każ- 
dym razie nie krócej sześciu do ośmiu godzin dziennie 
bez żadnej przerwy. ..Albowiem--pisał Frank-otwierać je 
tylko na czas trwania wykładów i tylko na godzin kilka 
to znaczy kpić sobie z publiczności" 86). 
Czytelnicy zbierali się w owej przepięknej sali parte- 
rowej w skrzydle zachodnim gmachu uniwerSyteckiego 
(dziś Pracownia Profesorska wznowionej Bibljoteki), któ- 
rq tylkoco odrestaurował tudzież pokrył przepyszne mi pla- 
fonami olejnemi i malowidłem freskowem profesor malar- 
stwa w Uniwersytecie wileńskim F r a n c i s z e k S m u g l e- 
w i c z. Profesor Filip Golański w lat kilka po wykończeniu 
restauracji i Michał Baliński z Kirkorem, którzy w półwie- 
ku potem jeszcze własnemi oczyma to arcydzieło sztuki 
dekoracyjnej wileńskiej oglqdali, pozostawili kilka słów, 
dajqcych ogólne pojęcie o niem 37). Całq tedy długość 
sklepienia zdobiły trzy duże obrazy olejne na płótnie, przez 
samego mistrza ze swej pracowni wybrane;!!;). Obraz środ- 
kowy, majqcy ]0 łokci długości i 5 wysokości, przedsta- 
wiał scenę wieńczenia przez Minerwę ..sławnych w kraju 
naszym i tej Akademji mężów". Boginię. stojqcq u stóp 
wzgórza ze ..świqtyniq honoru i sławy", otaczał orszak
		

/Vilniana_001_32_051_0001.djvu

			1 


- 4] - 


muz z właściwemi im godłami. Z dwóch innych obrazów, 
umieszczonych po bokach środkowego i majqcych po 5 
łokci w kwadracie, na jednym Genjusz slawy ..głosił 
szczęśliwie pilnujqcym nauki jakie im praca i usilność 
wieńce gotuje", na drugim Genjusz cnoty, ..z postaciq Me- 
duzy w podobieństwie sławnego głazu egipskiego mqdroś- 
ci tarcza wydana, bawiqcych się naukami i w nich pra- 
cujqcych zasłaniać powinna". Wszystkie trzy obrazy zwiq- 
zane w jednq całość za pomocq bogatego ornamentu ra- 
mowego z motywów roślinnych i sfinksów. reprezentujq- 
cych ..godła zawiłości rozwiqzywanych od mężów poświę- 
conych nauce". Nade dr
wiami wejściowemi obraz alego- 
ryczny ..przypominał smutnego i wesołego Filozofa genju- 
sze i znamiona, stan rzeczy na świecie. godne śmiechu 
i żałości sprawy, i prace ludzkie, i ostateczny ich koniec", 
krótko mówiqc- trupiq czaszkę z dwoma aniołkami po 
bokach. Z obu stron drzwi na ścianie popiersia: Heracli- 
tu sa i Arystotelesa, zaś wzdłuż ścian bocznych na trójkq- 
tach dolnej części sklepienia między lunetami okiennemi 
artysta umieścił własnego penzla popiersia: po prawej 
stronie-Hezyoda, Anakreonta, Pindara, Plutarcha i Sokra- 
tesa. po lewej-Eurypidesa. Dyogenesa, Homera, Archi- 
medesa i Platona. Głowy tych mędrców były malowane 
olejno na płótnie, reszta zaś części popiersi dorobiona al- 
fresco na murze. Całość utrzymana w stylu klasycznym 39). 
Za to ozdobienie sali Smuglewicz w grudniu ] 805 r. 
otrzymał od cesarza pierścień bogato brylantowany (Por. 
Uniw. Wileński )J 78]). 
W nowych szafach między oknami złożono ważniej- 
sze i cenniejsze dzieła bibljoteki. 
Natychmiast po odrestaurowaniu tej sali Stroynowski 
przeznaczył jq zarazem na Aulę uniwersyteckq, w której 
odtqd odbywały się wszystkie uroczyste posiedzenia pu- 
bliczne uniwersytetu. jak otwarcie i zamknięcie roku szkol- 
nego, promocje, nadawanie stopni naukowych. przyjęcia 
nowych profesorów etc. Pierwszq z takich uroczystości 
w nowej sali było d. 17 listopada 1804 r. publiczne powi-
		

/Vilniana_001_32_052_0001.djvu

			- 42- 


tanie przybyłego do Wilna na katedrę medycyny prof. Ja- 
na Piotra Franka 
O), zaś w cztery lata później d. ] 5 wrześ- 
nia ]808 r. żałobne zebranie, poświęcone pamięci zmar- 
łych w r. ] 807 Tomasza Hussarzewskiego, profesora histo
 
rji powszechnej, i Franciszka Smuglewicza, pierwszego 
w Wilnie profesora rysunku i malarstwa, uczczonych dłuż- 
szq przemowq prof. Filipa Nereusza Golańskiego 
1). 
T oka wspólność użytkowania Auli była dosyć kłopot M 
liwq i dlatego po pewnym czasie czytelnię przeniesiono 
na pierwsze piętro do gabinetu obok magazynu bibljotecz- 
nego. Ale i ..w tym gabinecie w czasie czytania, poży- 
czania i odnoszenia ksiqżek wieJe zachodziło niedogod- 
ności i bibljoteka ponosiła niemałe straty" -12). 
Wogóle sprawa lokalu oddawna stała się dla bibljo- 
teki kwestjq palqcą. Na niewystarczalność dotychczaso- 
wego zwracał uwagę władz ksiqże-kurator już na pocz. 
r. ] 807 
3), zaś w czerwcu ] 8]] r. udało się mu wyjednać 
u ministra oświaty 60.000 rb. sr., płatnych w ratach cztero- 
miesięcznych po 20.000 a przeznaczonych na nabycie no- 
wych ksiqżek, kupno zbiorów mineralog
cznych i urzqdze- 
nie odpowiednich dla nich lokaJów. Ksiqże zaakceptował 
myśl przerobienia na bibljotekę dawnej Auli Akademic- 
kiej w skrzydle wschodnim b. Kolegjum Jezuickiego przy 
dzwonicy świętojańskiej z dodaniem trzech sal wykładoM 
wych i kurytarza na piętrze między Aulq a gmachem 
uniwersyteckim. Natomiast dawnq salę bibliotecznq wraz 
ze składem nad niq postanowiono oddać na nowotwo- 
rzony gabinet mineralogiczny -14). Kosztorys całej roboty prze- 
róbkowej wynosił 20639 rb. sr. 201/
 k., pozostałe przeto 
39360 rb. 79 3 /. I	
			

/Vilniana_001_32_053_0001.djvu

			- 43- 


Jmrentów Antoni Łappa, b. marszałek pow. Trockiego, 
z ofertq w wysokości ] 7820 rb. sr. i Wojciech Pusłowski, 
marszałek Słonimski,-J7800 rb. Zwyciężył Pusłowski pod- 
jqwszy się wykonać roboty wszystkie za sumę 17700 rb. sr. 
jakoż Uniwersytet zawarł z nim w d. ] 7 .listopada t. r. 
kontrakt, nakazujqcy rozpoczqć roboty w d. ] kwietnia 
] 8] 2 r. i zakończyć] września ] 8] 3 r. Przy kontrakcie zapła- 
cono Pusłowskiemu połowę całej sumy czyli 8850 rb. sr. -1['). 
Poczqtkowo Czartoryski zamierzał powierzyć sporzq- 
dzenie planów przebudowy dobrze sobie znanemu, budow- 
niczemu wojskowemu a późniejszemu profesorowi archi- 
tektury w uniw. warszawskim, Piotrowi Aignerowi, skoń- 
czyło się jednak na projekcie. przedstawionym przez prof. 
architektury w Wilnie, Michała Szulca, niezbyt szczęśliwe- 
go w kierownictwie budowlanem U). 


Od pierwszego roku swych rzqdów Grodek wraz z po- 
mocnikami podjqł pracę najpilniejszq, bez której żadna 
bibljoteka nie może być żyw q i należycie użytecznq. mia- 
nowicie katalogowanie książek. 
Rozpoczęto je w r. ]805 od ..katalogu cedułkowego" 
czyli kartkowego. Na osobnych kartkach wypisywano ..je- 
dynie sam tytuł, bez wglqdania wewnqtrz i bez wszelkich 
poszukiwań, bez przesadnej skrupulatności, z przyzwo- 
itym, często dość mocnym, skróceniem". Z katalogu kart- 
kowego przepisywano następnie tytuły do oprawionych 
ksiqg katalogu abecadłowego 47). Praca posuwała się dosyć 
raźnie, o czem też Kontrym z zadowoleniem na poczqtku 
r. ] 8] O doniósł Lelewelowi. .. W Bibljotece naszej-pisał 
w liście z d. 6 lutego t. r.-już sq oprawne dwa ogromne 
wolumina nowego katalogu alfabetycznego, a takich wolu- 
minów sześć będzie. Przelqkłbyś się patrzqc na ich ogrom. ja 
sam lękam się i dla tegoż rzadko do Bibljoteki chodzę" 68). 
Tom pierwszy tego katalogu. obejmujqcy litery A-C, 
posiada od r. ]919 z daru p. Adama Zawadzkiego obec- 
na Bibljoteka Uniwersytetu Stefana Batorego. Jest to vo- 
lumen 39 X 25 ctm. w oprawie skórzanej, liczqcy str. nlb.
		

/Vilniana_001_32_054_0001.djvu

			- 44- 


] + liczb. ]] 28 i zatytułowany: Librorum Acodemioe I Coe- 
soreoe Vilnensis / Indices / Ad Elementorum Ordinem / dispo- 
siti et confecti / opera et studio i Stanislai Bokowski / Casimi- 
ri Kontrym I Sebastian i Żukowski / Universitoti Litterarum ViI- 
nensi / Adiunctorum / moderonte / Godofr. Ernesto Groddeck I 
Bibliothecae Acad. Proefecto I T omus Primus / A-C IVilnoe / 
CI:JI:JCCCX Na karcie tytułowej wyciśnięta stampila ex- 
librisowa ..Biblioth. I Acodem. / Vilnensis". 
Każda stronica została podzielona linjami pionowemi 
na 5 rubryk: a) Numerus, b) Forma, c) Bez nazwy do wpi- 
sywania tytułów, d) Clossis i e) Repositorium. 
Numeru bieżqcego nie notowano. 
Format oznaczano, jak zwykle, fol., 4°, 8°, ]2° i t. d. 
W rubryce trzeciej z kolei wpisywano w porzqdku 
alfabetycznym nazwisko' autora, poczem następował skró- 
cony przeważnie tył-uł dzieła, miejsce i rok druku; liczbę 
stron opuszczano. 
W rubryce czwartej-Classis oznaczano dział, do któ. 
rego dane dzieło zaliczono. Wymieniono działy następu- 
jqce: Theologio, Philos. (ophia), Schol. (a
tica), Hist. (oria) 
Gent. (ium), Hist. Chronol. (ogica), Hist. polit. (ica), Hist. lti- 
ner. (aria) pr., Hist. Biogr. (aphica), Litt. (eratura) Gr. 
(eca), Chrestomoth. (iae), Lift. elegg. (ans), Rethorico, J. (uris) 
Pr. (udentia), Hist. (oria) Nat. (uralis), Medicino, Mathemo- 
tico, Physico Obs. (ervans), Opti. (co), Archit. (ectura) etc. 
Klasyfikacja zresztq byla dosyć dowolna, zwłaszcza w dzie- 
dzinach nauk przyrodniczych, jak naprze "Ornitologioe haec 
est de Avibus historioe libri XJJ. Bononiae J599" wliczono 
do medycyny. 
W Repositorium wreszcie wpisywano liczbami arab- 
skiemi szafę, półkę i miejsce kolejne na niej. 
Najstarszq ksiqżkq w tomie pierwszym katalogu by- 
ła ..Aguinolis Beoti Thomoe. Glosa continua super ąuatuor 
Evangelistis. Nurmbergoe per providum virum Antonium Co- 
berger. 1475. Vol. J./ in fol. f Theol./3. J. 2. p. 
W czasach późniejszych w miejscach wolnych między 
poszczególnemi dziełami wpisano, zawsze w porzqdku
		

/Vilniana_001_32_055_0001.djvu

			T 


- 45 


abecadłowym ksiqżki nowsze, noszqce daty wydania aż 
do r. ] 830 włqcznie. 
Całość wypisana rozmaitemi charakterami starannie 
i czytelnie. Na marginesach dodano uwagi w jęz. rosyj- 
skim, a więc już za czasów Akademji Medyko-Chirurgicz- 
nej po r. ] 832. 
W r. ]8]2 katalog abecadłowy obejmował ]3,254 dzie- 
ła w ] 8,025 tomach 4
').
		

/Vilniana_001_32_056_0001.djvu

			III. 


Rok ]8]2! W dniu św. Trójcy ]6- 28 czerwca wkro- 
czyły do Wilna przednie straże polskie wielkiej armji fran- 
cuskiej i d. 2 lipca w dolnej sali bibljotecznej odbyło się 
posiedzenie inauguracyjne ustanowionej dekretem Napole- 
ona z d. ] t. m. Komisji Rzqdowej [,0). 
Większość profesorów, zwłaszcza cudzoziemców. opuś- 
ciła Wilno wraz z władzami rosyjskiemi, młodzież maso- 
wo stanęła pod sztandarami narodowemi. znacznq część 
gmachów uniwersyteckich zajęły wojska. Grodek i jego 
dwaj pomocnicy bibljoteczni Żukowski i Lewicki. za przy- 
kładem rektora Śniadeckiego pozostali na stanowisku ul) 
i. jak można sqdzić z ..Dziennika pożyczania Xiqg", od 
czasu do czasu z Bibljoteki Uniwersyteckiej ksiqżki wy- 
dawali. 
Szczególnej wytrwałości i zamiłowania swego przed- 
miotu dał w tym czasie dowody Grodek. Uwolniwszy się 
w połowie r. ] 8]] od obowiqzków dziekańskich. rozpoczqł 
z własnej ochoty nadprogramowe wykłady kursu archeo- 
logji klasycznej. kończqc je bez względu na wypadki. JJu- 
strowane reprodukcjami sztychowanemi pomników z roz- 
maitych zbiorów. m. in. z ..Muzeum Napoleona". ("Monu- 
mens antiąues du Musee Napoleon". Paris), wykłady Grodka 
ściqgały licznie wyższych oficerów francuskich. Gdy zaś. 
z powodu rozkwaterowania się wojsk we wszystkich sa- 
lach uniwersyteckich, wykłady te musiały być przerwane. 
Grodek codziennie po kilka godzin we własnem mieszka- 
niu (przy bibljotece) w dalszym ciqgu prywatnie nauczał. 
rozprawy łacińskie korygował. dysertacje młodych auto- 
rÓw poprawiał i ich studjami bez przerwy kierował 52).
		

/Vilniana_001_32_057_0001.djvu

			- 47 -- 


Niezważajqc na mnogie trudności. udało się Śniadeckie- 
mu w d. ] 5 września wznowić kursa uniwersyteckie 53). Bibljo- 
teka również została w ruch puszczona i jak dawniej ot- 
wierana w poniedziałki, środy i piqtki od g. 3 do 5 po- 
południu 54). 
Powrót Rosjan w niespełna pół roku po ich wyjściu 
z Wilna. d. 28 listopada starego. a 9 grudnia nowego sty- 
lu. poza zwiększonq frekwencjq. żadnych innych na razie 
zmian w bibljotece nie spowodował. 
Natomiast poczqwszy od r. ] 814 zaszedł cały szereg 
nowych wypadków bardzo dla rozwoju ksiqżnicy wileń- 
skiej pomyślnych. Przedewszystkiem więc na miejsce L e- 
w i c k i e g o, który w d. ] września ] 8] 2 r. bibljotekę 
opuścił. przechodzqc na nauczyciela wymowy w gimnazjum 
wileńskiem. zanim 28 czerwca 18]5 r. został adjunktem 
języka łacińskiego w uniwersytecie. do bibljoteki wrócił 
K a z i m i e r z K o n t r y m jj). 
Ocalenie Kontryma przed represjami rosyjskiemi 
przypisać należy jedynie możnym jeszcze podówczas wpły- 
wom osobistym księcia Adama Czartoryskiego. )Jeż bo 
przykrości i dochodzeń musiał znieść Jan Śniadecki za po- 
zostanie w Wilnie i przymusowy swój udział w rzqdzie 
tymczasowym! A przecież Kontrym,. jeżeli nie więcej to 
i nie mniej od swego rektora, był wobec rzqdu rosyjskie- 
go skompromitowany. Po przybyciu wojsk francuskich. po- 
zostajqc nieprzerwanie na stanowisku sekretarza uniwer- 
syteckiego. objqł on w d. 20 sierpnia ciężkie obowiqzki 
sekretarza Komitetu Skarbowego Komisji Rzqdowej, a co 
więcej. od d. ] 6 października t. r. był konsyljarzem Komi- 
tetu Policji. czuwajqcego nad bezpieczeństwem publicznem 
i politycznem kraju. pracujqc ze wzorowq gorliwością. Mimo 
to wszystko po przyjściu Rosjan widzimy go w dalszym ciqgu 
w charakterze sekretarza uniwersyteckiego podpisujqcego 
wespół ze Śniadeckim w dniach 17 i 2] grudnia] 8] 2 r. 
w imieniu Uniwersytetu urzędowe odezwy do władz ro- 
syjskich [,6). 
Owóż d.] czerwca ]8]4 r. na własnq prośbę Kon- 


........
		

/Vilniana_001_32_058_0001.djvu

			- 48- 


I 


trym został zwolniony z sekretarstwa rzqdu uniwersytec- 
kiego i mianowany ponownie pomocnikiem bibljotekarza 
a nawet 3] grudnia t. r. podniesiony do rangi radcy 
dworu ;;,). 
Powrót Kontryma do bibljoteki ułatwił Grodkowi 
niezwłoczne wprowadzenie do niej zasadniczych reform. 
dotyczqcych czytelnictwa na miejscu i wypożyczania ksiq- 
żek do domu. Rada Uniwersytecka ] października 1814 r. 
zatwierdziła złożone jej przez Grodka ..Prawidła dla odwie- 
dzających i czytelników". zawierajqce ..Porzqdek. do które- 
go stosować się powinni. chcqcy Bibliotekę Uniwersytetu 
Wileńskiego oglqdać albo i xięgi w niey czytać" zaś 15 
grudnia t. r. - ..Prawidła dla mogących pożyczać Xięgi 
z Biblioteki Uniwersyteckiey". obejmujqce ..Przepisy wzglę- 
dem pożyczania Xiqg z Biblioteki Uniwersytetu Wileńskie- 
go". Prawidła te pod ogólnym tytułem ..Ustawy tyczące się 
Biblioteki Imperatorskiego Uniwersytetu Wileńskiego" w czte- 
rech językach: polskim. francuskim. niemieckim i rosyj- 
skim en regard w r. ] 8] 5 w drukarni akademickiej odbite. zo- 
stały rozesłane całemu ciału nauczycielskiemu i urzędni- 
kom uniwersytetu i gimnazjum wileńskiego oraz w ..gabi- 
necie lektury" na miejscu widocznem wywieszone. Treść 
Ustaw. opracowanych w najdrobniejszych szczegółach aż 
do ..zachowania (przez korzystających z bibljoteki) grzecz- 
nos CI. przystojności i skromności". podałem w całości 
w załqczniku. Tu tylko zaznaczę. że bibljotekę wileńskq 
zwiedzać i na miejscu w niej ksiqżki czytać mogli wszys- 
cy bez jakiegokolwiek wyjqtku. Natomiast wypożyczano 
ksiqżki do domu na jeden miesiqc za rewersami tylko pro- 
fesorom i członkom uniwersytetu aktualnym i dymisjonowa- 
nym. urzędnikom wydziału szkolnego. nauczycielom gimna- 
zjalnym i studentom będqcym ..na służbie skarbowej". ja- 
ko to: kandydatom do stanu nauczycielskiego i studjujq- 
cym medycynę. tudzież ..tymczasowie tylko" studentom 
sposobiqcym się do uzyskania stopnia naukowego. zdajq- 
cym egzaminy. piszqcym rozprawy w celu zdobycia na- 
grody albo otrzymania posady. lub wreszcie przykładaj q- 


--
		

/Vilniana_001_32_059_0001.djvu

			- 49- 


cym się do nauk i języków starożytnych. Wszyscy studen- 
ci nadto na każdq wypożyczonq do domu ksiqżkę musieli 
składać poręczenie prefekta lub któregokolwiek z pro- 
fesorów. 
Zarazem od 5 października tegoż ]8]4 r. zaczęto 
otwierać Bibljotekę codziennie. oprócz niedziel i świqt, od 
godz. ] O do ] 2 rano dla pożyczajqcych i zwracajqcych 
ksiqżki oraz od godz. 3 do 5 popołudniu dla czytelników 
na miejscu 51;). 
Od d. ] 5 czerwca ] 8] 6 r. zaprowadzono "Dziennik 
pożyczania xiąg", do którego wpisano wszystkie zachowa- 
ne rewersa dawne. poczqwszy od] O maja 1805 r., i za- 
pewne w tymże czasie rozpoczęto "Wpisy Czytelników" . 
korzystajqcych z księgozbioru na miejscu 5
. 
..Dziennik" zawierał następujqcych 6 rubryk dla zapi- 
sów: ..Nr [porzqdkowy rewersów]; Data pożyczenia; Autor 
i tytuł dzieła; Vo//.; Kto pożyczył; Kiedy oddal'". Na jednym 
rewersie zapisywano częstokroć po kiJka dzieł w jednym 
dniu wziętych. 
.. Wpisy czytelników" były bardziej szczegółowe. obej- 
mowały bowiem: ..Nr [tygodniowej karty wstępu); Data; 
Nazwisko. Imię [czytelnika]; Stan. Urząd, Proffessya; Ulica 
i Nr Domu [mieszkania tegoż]; Autor i tytuł dzieła do czy- 
tania". Jest to tern dziwniejsze, że dla bezpieczeństwa wy- 
pożyczanej poza lokal Bibljoteki ksiqżki bardziej niezbędnq 
jest dla dyrekcji wiadomość o zajęciu i miejscu zamiesz- 
kania wypożyczajqcego niż czytelnika. będqcego pod ciq- 
głym dozorem urzędników bibJjotecznych. 
Zapisy te. niestety doszłe nas ze znacznemi lukami co 
do czasu. sq niewyzyskanem dotqd źródłem dla dz\ejów 
oświaty na Litwie. Na ich podstawie dałoby się nietylko 
ujqć w cyfry statystyki Ówczesne czytelnictwo w Bibljotece 
wileńskiej, lecz, co więcej. poznać drukowane środki po- 
mocnicze. któremi posługiwały się w swych studjach nau- 
kowych na wszechnicy wileńskiej najwybitniejsze jednost- 
ki umysłowości naszej i całe rzesze akademickie. zaś do 
swych wykładów lub prac najgłośniejsi ich profesorowie. 
4
		

/Vilniana_001_32_060_0001.djvu

			- 50 


Dla przykładu wynotowałem w aneksie osobnym ksiqżki 
czytane na ławie uniwersyteckiej w Wilnie przez Mickie- 
wicza. Zona. Towiańskiego i Słowackiego. 
Wreszcie ] 5 października ] 8] 6 r. Rada Uniwersytecka 
ustanowiła specjalnq księgę dla wpisywania w niej da- 
rÓw ofiarowanych Bibljotece Akademickiej. każdy zaś ofia- 
rodawca otrzymywał urzędowe podziękowanie z podpisem 
prefekta i pieczęciq Bibljoteki 60). 
Pośród nabytków z tego czasu zwłaszcza trzy poniż- 
sze godne są wyróżnienia. 
W d. 1 września ]8]6 r. władze oświatowe przeka- 
zały Bibljotece wileńskiej księgozbiór pojezuicki z b. ko- 
]egjum słuckiego. liczqcy ok. 2200 tomów. a w tern ręko- 
pisy: ruski pierwszego Statutu Litewskiego [z r. ]529] *) Sta- 
tutu Mazowieckiego z r. 1541. autograf Skargi ..O jedności 
Kościoła" [druk. w Wilnie 1577 r.] i parę kodeksów perga- 
minowych kościelnych 61). 
D. 2] stycznia ] 8] 7 r. profesor emeryt uniw. wil. ksiqdz r 
kanonik j ó z e f K o n s t a n t y B o g u s ł a w s k i darował 
29 listów oryginalnych ..znakomitych w polsce i Litwie 
panów i uczonych, mianowicie Stanisława Trembeckiego". 
pisanych w rozmaitych czasach do Bogusławskiego 62). 
J 1 ""-- 
") Opisał go Daniłowicz w "Dzien. Wileńskim". Byl to volumen in 
40, str. 276 w skórę oprawny, mający na grzbiecie tytuł "od nieumiejęt- 
nego bibljotekarza jezuity położony: "Sumata ex Statuto Sig. III Lithuani- 
co.. Przepisany na papierze zaraz po r. 1564, należał kolejno do Jana 
Kazimierza Paszkiewicza od r. ]654, Kazimierza Kłokociego O. P. i Bi- 
bljoteki O. O. Jezuitów w Słuclm. sl(ąd przeszedł do Bibl. Uniw. WiJ. 
(Dzien. Wił. 1823 r. I str. 387-388). .. 
Poza egzemplarzem rękopiśmiennym Statutu Lu. w jęz. rusldm 
Bib!. Uniw. Wił. posiadała jeszcze dwa egzempl. tegoż statutu w jęz. 
polskim: edycji drugiel in 40 przepisany 5-XJJ-1597 r. przez Marcina 
Baldicza w Łuc\m i edycji trzeciej z r. 1588 z bogatemi inicjałami i oz- 
dobami z opactwa bazyljańskiego w Kofoży pod Grodnem, darowany 
przez Kaz. I	
			

/Vilniana_001_32_061_0001.djvu

			- 5] - 


W tymże" TOku rektor Pijarów wileńskich ks. R a f a ł 
D a n i ł o w i c z, za zgodq prowincjonała ks. Aleksandra 
Głogowskiego. złożył w Bibljotece Uniwersyteckiej pięć 
tomów rękopism. "Codex Diplomaticus Regni Poloniae et 
Magni Ducatus Lituaniae" Macieja Dogiela, które po kasa- 
cie Uniwersytetu wraz z innemi manuskryptami zostały 
wywiezione do ces. Bibljoteki Publicznej w Petersburgu 68). 
A tymczasem, wznowiona po zawieszeniu wskutek 
wypadków wojennych. przebudowa dawnej Auli Jezuic- 
kiej posuwala się naprzód zbyt powoli. Pusłowski. zajęty 
jednocześnie przerabianiem stojqcej w ruinie Cerkwi Spas- 
ki ej na Teatr Anatomiczny. zaczqwszy od 28 kwietnia 
] 8] 3 r. trzykrotnie z rozmaitych powodów prosił o odro- 
czenie terminu zakończenia budowy. który ostatecznie zo- 
stał przez Rzqd Uniwersytecki przesunięty do wiosny 
roku ] 8] 6. 
Dawna Aula Jezuicka była to olbrzymia hala prosto- 
kqtna. majqca długości 34 i szerokości ] 5 łokci. wysokoś- 
ci od podłogi do gzymsu sklepieniowego ] 8 łokci i 6 ca- 
li. zaś od posadzki do klucza sklepienia w samym środku 
sali 30 łokci 23 1 / 2 cala. 
Według projektu pierwotnego wnętrze jej miało być 
ozdobione dwoma piętrami otaczajqcej całq sarę dokoła 
galerjL Galerja pierwszego piętra miała spoczywać na 
ustawionych w czworobok w pewnem oddaleniu od ścian 
22 ..piedestałach". czyli ..prostych. gładkich, bez gzymsów" 
słupach kwadratowych, wysokości po 5 łokci i 3 cale oraz 
średnicy po jednym łokciu. Na tych słupach nad para- 
petem galerji pierwszego piętra miano wznieść również 
22 kolumny okrqgłe jońskie z bazami i kapitelami, po 6 
łokci wysokości. podtrzymujqce architraw "z pasem 
i gzymsem" wysokości jednego łokcia i ]2 cali. tworzqc 
zarazem ..przesklepienie" galerji drugiego piętra. ..Piede- 
stały" miały być ..falszmarmurowe koloru brechia" *). bazy 


. 


*) Właściwie breccia-gatunek marmuru z grubych okruchów roz- 
maitych barw.
		

/Vilniana_001_32_062_0001.djvu

			- 52- 


kolumn czarne. same trzony kolumnowe też z fałszywego 
marmuru w kolorze żółtym. kapitele złocone. gzyms biały 
z zębami złoconemi. Duża. do ]8 1 /2 łokcia długości i 5 
łokci szerokości. prostokqtna. oszklona ze wszystkich stron 
i kryta blachq ..latarnia". umieszczona w samym środku 
wyciętego sklepienia. wpuszczałaby do sali światło dzien- 
ne z góry. a nadto perpendykulamie-eliptyczne okno 
o średnicy ] 6 X 6 łokci. wybite pod sklepieniem w ścianie 
szczytowej. miało' oświetlać wnętrze od ulicy Święto- 
jańskiej. 
Względy praktyczne jednak zmusiły Rzqd Uniwersy- 
tecki do poczynienia zmian w projekcie dawnym. 
Przedewszystkiem zaniechano owej latarni. którq z po- 
wodu znacznych kosztów jej budowy i utrzymania tudzież 
zbyt płaskiego dachu. utrudniajqcego spadek wody desz- 
czowej i śniegu. na wniosek członków komitetu budowJa- 
nego Mickiewicza. Niemczewskiego i Malewskiego. posta- 
nowiono ]9 czerwca ]8]4 r. zastqpić dwoma dużemi pół- 
kolistemi oknami. wzorowanemi na Cerkwi Spaskiej, 
a umieszczone mi u góry w obu końcach sali. 
Również przez wzglqd na to. że żaden z ,.,falszmar- 
mumików" petersburskich. moskiewskich i warszawskich 
nie chciał dla tak małej roboty przyjechać do Wilna. zaś 
Kazimierz Jelski żqdał na to dwóch lat czasu. na prośbę 
Pusłowskiego. popartq przez Lobenwcina. Saundersa. 
Poussiera. Malewskiego i Niemczewskiego. zgodzono się 
28 kwietnia ]8]6 r. zamiast kolumn z fałszywego mar- 
muru powlec je gipsem białym. lakierowanym i polero- 
wanym. 
W końcu na wiosnę ]817 r. oglqdajqcy roboty ksiq- 
że Czartoryski zarzqdził poprawki. nieomal całkowicie 
dotychczasowy plan przebudowy zmieniajqce. A mianowi- 
cie nakazał podzielenie Auli na dwie. jedna nad drugq, 
sale. przeznaczajqc z nich dolnq na składy. W tym celu 
postanowiono na wysokości galerji pierwszego piętra roz- 
piqć sklepienie. nakrywajqce salę dolnq. a na niem uło- 
żyć posadzkę sali górnej. Kolumny. podpierajqce galerję 


I- 


t 


,.. 


-
		

/Vilniana_001_32_063_0001.djvu

			53 - 


. 


w sali górnej, przerobić na styl koryncki (zamiast jońskie- 
go) według rysunku prof. Podczaszyńskiego. sklepienie 
stropowe tejże sali pomalować według wzoru, danego 
przez tegoż profesora. Inowacje księcia-kuratora wraz 
z kilku zmianami mniejszego znaczenia oszacowane zostały 
na 3797 rb. sr. 74 1 /,1. kop. 
Pusłowski, tłumaczqc się brakiem robotnika. nie zgo- 
dził się na to i zażqdał od Uniwersytetu rozwiqzania kon- 
traktu. Zarówno komisja budowlana jak i Rzqd Uniwer- 
sytecki chętnie tę propozycję przyjęli i, po sprawdzeniu 
przez profesorów Niemczewskiego. Polińskiego i Podcza- 
szyńskiego stanu robót. w d. 2] lipca ] 8] 7 r. kontrakt 
z Pusłowskim został ostatecznie umorzony. przyczem Pus- 
łowskiemu wypłacono jeszcze 738 rb. 45 kop. 
Dopilnowanie dokończenia budowy i kierownictwo 
architektoniczne zostało powierzone p r o f. Kar o lo w i 
P o d c z a s z y ń s k i e m u, zaś dozór nad stronq technicznq 
architektowi gubernjalnemu J ó z e f o w i P o u s s i e r o w i 6 !). 
Wszystkie roboty mularskie i zduńskie oddano ] 4 lip- 
ca ] 8] 7 r. ..murmajstrowi" wileńskiemu W i n c e n t e m u 
G r a b o w s k i e m u. który za sumę 952 rubli zobowiqzał 
się zakończyć je do d. 3] sierpnia t. r. i rzeczywiście 
w tym terminie słowa dotrzymał. Podczaszyński ] 4 wrześ- 
nia wystqpił do Rzqdu Uniwersyteckiego z wnioskiem 
przedstawienia Grabowskiego do nagrody honorowej za 
ten pośpiech i sumienność w wykonaniu. 
Sztukaterje dekoracyjne sali górnej wykonał z gi- 
psu magister sztuk pięknych K a z i m i e r z JeJ s k i, który. 
po stwierdzeniu w d. ]3 listopada przez prof. Jana Rus- 
terna, że zostały one ..należycie. dobrze i podług warun- 
ków kontraktu we wszystkiem uskutecznione". otrzymał za 
pracę swojq 875 rb. i za gips ] 25. 
Wreszcie kandydat sztuk pięknych J ó z e f G ł o w a c- 
k i. zgodnie z kontraktem zawartym ] 4 lipca. pokrył całe 
wnętrze nowej Bibljoteki malowidłem artystyczne m wed- 
ług wzorów Podczaszyńskiego, za co 29 września otrzymał 
750 rb. sr. 65 ). 


t 


,..
		

/Vilniana_001_32_064_0001.djvu

			- 54- 


Przy pomocy rachunków przebudowy z r. ] 8] 8, planu 
gmachów uniwersyteckich z przed r. ] 832 i inwentarza bu- 
dynku z czasów Akademji Medyko-Chirurgicznej możemy 
sobie wyobrazić rozkład i wyglqd wewnętrzny nowego 
lokalu 66). 
Mieścił się on. jak wiadomo. we wschodniej skraj- 
nej połaci dawnego Kolegjum Świętojańskiego, dotykajq- 
cej bezpośrednio dzwonnicy św. Jana. między ulicq tejże 
nazwy a ..dziedzińcem kościelnym". Składał się z dwóch 
dużych. jedna nad drugq. sal: parterowej i na pierwszem 
piętrze. oraz długiego kurytarza i trzech mniejszych izb na 
piętrze pierwszem. 
Wchodziło się z dziedzińca głównego t. zw. ..kościel- 
nego" do wysuniętego naprzód od dzwonnicy skrzydła 
przez drzwi podwójne w ścianie szczytowej do sionki skle- 
pionej i wymoszczonej cegłami. obok której znajdowała 
się izdebka stróża bibljotecznego. W miejscu zamuro- 
wanych drzwi jest dziś duże okno. Nawprost drzwi wej- 
ściowych drugie drzwi oszklone dwunastu szybami prowa- 
dziły z sionki do sali 
parterowej. czyli dolnej. ze sklepie- 
niem wspartem na 22 kwadratowych filarach murowa- 
nych. Światło dzienne wpadało do niej od ulicy Ś-go Ja- 
na przez dwa zakratowane okna dwukwaterowe z dwu- 
nastu szybkami każde, znajdujqce się w sali końcowej na- 
przeciwko wejścia. Podłogę miała z tarcic i ..piec polski" 
z kaffj koloru kafowego. opalany ..ze składzika". zaś czte- 
ry rury blaszane. wyprowadzone do czterech otworów 
kwadratowych obitych blach q w sklepieniu, wpuszczały 
ciepło do sali górnej. Sala ta. przeznaczona przez Czar- 
toryskiego na skład bibljoteczny. w czasach późniejszych 
została podzielona na kiJka ubikacji. zamieszkałych przez 
woźnych. dawniej gimnazjalnych, obecnie uniwersyteckich. 
Do sali górnej na pierwszem piętrze wchodziło się 
z dolnej krętemi schodkami ..o 24 trepach". Była ona tej 
samej wielkości. co dolna. lecz znacznie wyższa. okazal- 
sza i artystycznie ozdobiona sztukaterjq i polichromjq, zaś 
22 wysokie kolumny w stylu korynckim podtrzymywały 


,.. 
t 


J>.
		

/Vilniana_001_32_065_0001.djvu

			". 


-- 


- 55- 


wygodnq galerję. obiegajqcq wzdłuż SClan całq salę do- 
koła. W obu ścianach szczytowych pod samem sklepieniem 
beczkowem były dwa duże owalne. czyli ,.półcyrkułowe". 
okna. po 8! szyby liczqce. Niżej od ulicy Świętojańskiej znaj- 
dowały się trzy okna prostokqtne. dwukwaterowe. z ] O-ciu 
szybami każde. opatrzone mocnemi podwójnemi okiennica- 
mi ..filungowemi". Posadzka ..taflowa z drzewa sosnowego 
w pasy dębowe krzyżowane układana". Również 24 stop- 
nie krętych schodków wiodły z tej sali na galerję. na pa- 
rapecie której stały 22 podstawy. przeznaczone dla popier- 
si znakomitych mężów. Parapet był wyłożony deskami 
malowanemi na kolor orzechowy. zaś posadzka składała 
się z tafli sosnowych w ramach dębowych. 
Wszystkie ściany wnętrza sali górnej były malowane 
w kolorze kamiennym. na tle którego wybornie rysowała 
się biała kolumnada z bogatemi kapitelami. również bia- 
łym ..po rzeźbiarsku" wykonanym na 3/, łokcia szerokim fry- 
zem. opasujqcym całq galerję dokoła. takqż listwq. oddzie- 
lajqcq płatwę od fryzu i t. d. Natomiast całe sklepienie 
pokryte było ] 36 kasetonami kwadratowemi z rozetami 
w ramach roślinnych, naśJadujqcemi rzeźbę. W końcach 
sklepienia przy ścianach szczytowych w kasetonach po- 
dłużnych podobnież obramowanych Głowacki umieścił 32 
figury sławy i gienjuszów. U spodu sklepienia biegł rów- 
nież malowany fryz ..o la grece" (I). Na stropie pod galer- 
jami w 22 kwaterach ornament liściasty w takichże ra- 
mach. zaś w czterech narożnych ozdoby figuralne. Sala 
górna. przeznaczona na magazyn ksiqżkowy. przechodzqc 
później naj rozmaitsze koleje i od r. ]9]9 noszqca nazwę 
Kolumnowej. jest miejscem odbywania się uroczystych po- 
siedzeń publicznych Uniwersytetu Stefana Batorego. 
Z sali górnej nu prawo wchodziło się do długiego 
kurytarza. powstałego przez zamurowanie sześciu arkad 
dawnego krużganka. wychodzqcego na dziedziniec główny. 
W miejscu arkad zrobiono okna. majqce po 5 łokci wysoko 
i 2 1 / 2 szerok.. z balustradq wzamian dawnego parapetu, 
oraz belkowaniem doryckiem. Równolegle z kurytarzem
		

/Vilniana_001_32_066_0001.djvu

			- 56- 


mieściły się obok siebie trzy salki mmeJsze. Były to: kan- 
celarja bibljoteczna a zarazem wypożyczalnia. czytelnia 
i gabinet prefekta Bibljoteki; obecnie sq to sale wykłado- 
we ), )) i JJJ-cia. Zaznaczyć należy, że podczas przebudowy 
skrzydła gmachu. mieszczqcego powyższe trzy sale i ku- 
rytarz. zrzucono część dachu mansardowego i zastqpiono 
go zwyczajnym. 
Sprzęt bibljoteczny, jak szafy. półki i stoły, częściowo 
pochodził z dawnego lokalu. w części zaś został nowo 
sprawiony. Szafy nowe w ogólnej liczbie 59-ciu zrobił sto- 
larz Józef Rynkiewicz za 900 rb. sr. podług rysunku zapro- 
jektowanego przez Podczaszyńsktego a przyjętego przez 
Grodka, Rustema. Kontryma i Żukowskiego. Zastawiono 
niemi w jeden rzqd wszystkie ściany sali górnej-na dole 
pod kolumnadq (28 szaf) i na galerji (3]). Składały się 
one z dwóch części: dolnej. majqcej po ] łokciu wysokoś- 
ci, 3 łokcie szerokości i ] łokciu głębokości. i stojqcej na 
niej górnej, majqcej po 5 łokci i 8 cali wysokości, 3 łokcie 
szerokości i pół łokcia głębokoŚci. Szafy. stojqce na dole 
sali, miały po 8 półek i były o łokieć wyższe od szaf ga- 
lerjowych, które miały tylko po 7 półek. Wszystkie stały 
na czterocalowej grubości podkładach z końcami toczo- 
nemi. Szczyt miały uwieńczony kapitelem z miejscem na 
napisy, boki zaś połqczone wspólnq listwq spajajqcą. 
W ten sposób tworzyły jednolitq całość, przerywanq w miej- 
scach znajdowania się drzwi i okien. Członkowie komi- 
tetu profesorowie Życki i Wolfgang po obejrzeniu szaf 
zaopinjowali 6 kwietnia ]8]8 r.. że zostały one ..w większej 
części dobrze i regularnie zrobione". 
Z szaf starych-] 7 przeniesiono do nowego lokalu 
i. po odpowiedniem ich zniżeniu, odnowieniu i ozdobieniu 
nowemi gzymsami lakierowanemi oraz tabliczkami ze zło- 
conemi numerami. rozstawiono w kurytarzu. czytelni i t. p. 
Piękna duża czarna szafa z dawnej czytelni znalazła się 
w gabinecie prefekta. 
Grodek czuwał nad wszystkiem i wespół ze swymi 
pomocnikami obmyśliwał najdrobniejsze szczegóły w no- 


".
		

/Vilniana_001_32_067_0001.djvu

			f' 


,. 


-- 


- 57- 


wem urzqdzeniu wewnętrznem, zawsze dbajqc o praktycz- 
ność i wyglqd estetyczny, w czem wielce był mu pomoc- 
nym swemi radami uczynny prof. Rustem. 
Raport Grodka z d. 20 maja ] 8] 8 r. wymienia te sprzę- 
ty i przedmioty. których sprawienia zażqdał dla nowego 
lokalu. 
Salę bibljotecznq miało zdobić-według Grodka-po- 
piersie cesarza Aleksandra na drewnianym postumencie 
i dwa duże stoły z białego marmuru. majqce po 3 łokcie 
długości i 2 szerokości. Płyty do tych stołów proponował 
Grodek sprowadzić z Petersburga, zaś nogi mogliby zro- 
bić stolarze miejscowi. 
..Gabinet do czytania" miał być zaopatrzony w 2 sto- 
ły duże. po ]2 łok. długości. ]1/2 szeroko i ]1/4 wysokości, 
malowane na kolor mahoniu z miejscami numerowanemi 
dla czytelników; 5 stolików mniejszych po] 1/ 2 łok. dług.. 
] łok. i 3 cale szerok. i ] 114 wysok. takiegoż koloru; 90 
krzeseł ..foremnej roboty" obitych skórq; ] 2 pulpitów ma- 
łych (na stół) ..dla wygodniejszego rozkładania ksiqg, 
zwłaszcza kosztowniejszych", według modelu prof. Ruste- 
rna; 20 kałamarzów na podstawkach. ..któreby razem słu- 
żyły za piaseczniki". wytoczonych z czeczotki również wed- 
ług modelu Rusterna. Stoły duże miały stać wzdłuż ścian 
w pewnem od nich oddaleniu. stoliki mniejsze - przed 
oknami i po obu stronach drzwi. Na ścianach obrazy i ta- 
blice z regulaminami. 
Dla zbiorów numizmatycznych i starożytności, znajdu- 
jqcych się w gabinecie prefekta, oprócz wymienionej już 
szafy czarnej. zażqdał Grodek stołów oszklonych z szu- 
fladami i ..ze 4 pulpity" pomysłu Rusterna. 
Wszystkim powyższym życzeniom Grodka uczyniono 
zadosyć, wyjqwszy chyba stołów marmurowych, o kupnie któ- 
rych i znajdowaniu się w Bibljotece nigdzie żadnej wzmian- 
ki nie znalazłem. Pozatern sprawiono jeszcze: 2 stoły 
ośmiołokciowe z trzema szufladkami każdy i kilka mniej- 
szych; 4 duże drabiny lakierowane w kolorze jesionowym. 
drabinę składanq ..z krukami" (hakami) żelaznemi, ..posu-
		

/Vilniana_001_32_068_0001.djvu

			- 58- 


. 


wajqcq się z mIejSCa na miejsce" i jeszcze innq drabinę 
..podług dyspozycji" Rusterna; 3 skrzynie na nogach do 
przenoszenia ksiqżek i 4 skrzynie z kółkami mosiężnemi 
do tegoż użytku. dysponowane przez Grodka; 3 ..kosze" 
drewniane bejcowane ..fasonem komod z wierzchem otwie- 
rajqcym się na zawiasach" przeznaczone do składania 
drew; ]2 spluwaczek bejcowanych; 6 szczotek ..do spyla- 
nia kurzu"; 3 szczotki do wycierania nóg. przybite do po- 
dłogi etc. 67 ). 
W ten sposób została zrealizowana sprawa. żywo 
cały Uniwersytet obchodzqca. W doprowadzeniu jej do 
końca uczestniczyli mniej lub więcej nieomal wszyscy pro- 
fesorowie nauk humanistycznych. czy to jako członkowie 
komitetu budowlanego. czy to jako twórcy planów, kie- 
rownicy. a nawet osobiści wykonawcy robót. Szczególne 
wszakże zasługi. jak widzieliśmy. położyli na tem polu 
reprezentanci sztuk wyzwolonych. czyli według dzisiejszej 
terminologji - artyści plastycy, którym Bibljoteka zaw- 
dzięczała całq stronę zdobniczo-artystyczną. Była więc ona 
dziełem zbiorowem samego Uniwersytetu. własnych sił 
jego. poczqwszy od planów architektonicznych i zdobni- 
czych Podczaszyńskiego. a kończqc na drabinach i cze- 
czotkowych kałamarzach Rusterna. 
Nie rozporzqdzajqc całościq rachunków wydatków na 
przebudowę i umeblowanie nowej ksiqżnicy, nie możemy 
ściśle obliczyć ogólnej sumy kosztów. Przekroczyła ona 
wszakże przewidziany przez Czartoryskiego w wysokości 
20.639 rb. 20 1 / 4 kop. preliminarz co najmniej o 5. tysięcy. 
najprawdopodobniej o te 6000 rb.. które. gdyby nie szczę- 
śliwa interwencja księcia-kuratora. musieliby rektor i dzie- 
kani z własnej kieszeni zwrócić rzqdowi. o czem Frank 
pisał w swoich pamiętnikach 68). 
Przenosiny i rozmieszczenie ksiqżek. które m zajmował 
się głównie Żukowski 69). zakończono przed rozpoczęciem 
roku szkolnego 18] 8-] 8] 970). D. 17 września ] 8] 9 r. w no- 
wym lokalu bibljotecznym odbyła się prezentacja goszczq- 


r 


(
		

/Vilniana_001_32_069_0001.djvu

			- 59- 


cemu w Wilnie Aleksandrowi profesorów i innych człon- 
ków Uniwersytetu 11). 
Urzqdzenie nowe Bibljoteki nie zadowolniło jednak 
Joachima Lelewela. wówczas profesora wszechnicy wi- 
leńskiej a zarazem w międzyczasie bibljotekarza Uniwer- 
sytetu warszawskiego. "Sala - pisał on - wewnqtrz dość 
przystrojona. zewnqtrz nieforemna. nie bez niedogodności 
tak co do światła. jak suchości i opatrzenia". Szafy otwar- 
te. wprawdzie były porzqdne. lecz-zdaniem jego- za płyt- 
kie. Dzieła wreszcie. lubo ustawione według materji. ..lecz 
nie tak ściśle. żeby miał być jaki wzglqd na poddziały. 
albo żeby jakie drobniejsze gałqzki wiadomości ludzkich 
niemiały być tu i ówdzie rozerwane" "'
). 
Tak wyglqdała Bibljoteka Uniwersytecka w Wilnie 
ok. r. ]8]9. 


f 



 


--
		

/Vilniana_001_32_070_0001.djvu

			IV. 


Suma, przewidziana przez Ustawę uniwersyteckq 
z r. ]803 na Bibljotekę Akademickq w wysokości 2000 rs. 
rocznie. po opłaceniu pensji urzędników i wydatków bie- 
żqcych redukowała się do 700-800 rb.. wystarczajqcych 
zaledwie na pokrycie ..mniejszych potrzeb bibJjotecznych 
i trocha introligatora". Ksiqżki tedy kupowano z innych 
przypadkowych dochodów pobocznych 73), jasna rzecz. 
zgoła nie wystarczajqcych na należyte i odpowiadające 
potrzebie zaopatrzenie księgozbioru w dzieła. współczesne. 
Wprawdzie szeroko rozgałęzione stosunki wszechnicy wi- 
leńskiej, jak widzimy ze sprawozdań miesięcznych Grodka. 
składanych na posiedzeniach senatu. istotnie dosyć znacz- 
nie przyczyniały się do wzbogacenia Bibljoteki w prace 
nowe. nadsyłane przez autorów a), składały się wszakże 
one tylko na drobnq czqstkę ówczesnej produkcji umysło- 
wej, nieodzownq dla normalnej postępu w nauce. 
Po zainstalowaniu BibJjoteki w nowym lokaJu zaczę- 
to czerpać na systematyczne zakupywanie nowych ksią- 
żek z owego funduszu specjalnego. przez rzqd w r. 1811 
na ten ceJ przeznaczonego. Powiększony przez dodanie 
pewnej kwoty pozostałej od zbiorów mineralogicznych. 
nabytych taniej niż się spodziewano. kapitał ten wzrósł do 
20 tysięcy. które też w Jatach ] 8] 8-] 825, według poniż- 
szego zestawienia wydano. na kupno i oprawę ksiqżek 
nowych. 


l 


?
		

/Vilniana_001_32_071_0001.djvu

			it 


J! 


-- 


- 6] - 
Rok Na kupno 
 Na opra-! Razem 
ksiqżek wę 
18]8 ] 34.64 ]34.64 
]8]9 ] .954.42 28.60 ] .983.02 
]820 ]0,771.71 I 352.69 11.] 24.40 
]82] 5.426.6] 166.45 5.593.06 
]822 38] .89 I 40.90 422.79 
I ]823 217.92 217.92 
I 1824 
I ]825 7]3.7] 7] 3.7] 
I OgÓłem j ] 9,601.90 I 588.64 20,] 89.54"f» 


KSiqżki sprowadzano z Petersburga i zagranicy po- 
czqtkowo głównie za pośrednictwem księgarza akademic- 
kiego J ó z e f a Z a wad z k i e g o. którego jednak od r. ] 819 
zdystansował przybyły z Petersburga Niemiec M o r i t z 
tak dalece. że nie tylko wkrótce stał się jedynym komisjo- 
nerem ksiqżkowym Uniwersytetu. lecz. dzięki wpływom Bo- 
janusa i Znoski a przy poparciu Grodka. otrzymał powie- 
rzony sobie zarzqd Księgamiq Akademickq. dotychczas 
kierowanq przez Zawadzkiego 76). 
Oprawianiem ksiqg bibljotecznych w tym czasie trud- 
nili się introligatorowi e wileńscy: Kar o l K o s o w s k i 
(18]9-]82] r.). Józef Smogorzewski (1820 r.) i Sy- 
m o n D y m k i e w i c z (182] -] 822) 71). 
Profesorowie dezyderata swe składali Grodkowi. któ- 
ry przekazywał je dla sprowadzenia księgarzom. Z więk- 
szych zakupów w owym okresie znane sq: w. r. 18]8 dla 
Ignacego DanUowicza z Petersburga (zapewne z dziedzi- 
ny historji prawa) za ] 34 rb. 64 kop.; w r. ] 8] 9 dla prof. 
prawa Ignacego Ołdakowskiego z Getyngi za 300 rb. 
i dzieł matematycznych dla Michała Połińskiego z Paryża 
za 557 rb. 28 kop.; w r. ]82] dla prof. anatomji porów- 
nawczej i weterynarji Ludwika Bojanusa i prof. prawa 
kanonicznego Ludwika CapelIego za 2]9 rb.; w r. ]822
		

/Vilniana_001_32_072_0001.djvu

			- 62- 


dla samego Grodka (prawdopodobnie z fiłologji klasycz- 
nej) z Gdańska za 300 rb. i d-ra fiłoz. Walerjana Górskie- 
go (wykładajqcego mechanikę praktycznq i budowę dróg 
i mostów) z Paryża za 63 rb. 89 kop.; w r. ] 825 treści mi- 
litarnej od Wilhelma Graffa z Petersburga za 225 rb. 8] k. 
i jakieś ksiqżki z Wiednia za ] O] rb. Obok tego okazyjnie 
w r. ] 820 kupiono od Zofji Lobenwejnowej. wdowy zmar- 
łego w styczniu t. r. profesora anatomji. fizjologji i medy- 
cyny sqdowej. ] .325 tomów z jego specjalności za ] 000 rb. 
sr. i od konsyljarza stanu Piotra Horna. za specjalnem 
pozwoleniem min. oświaty. całq bibljotekę za 4.726 rb. 
63 kOp.7!j). Księgozbiór Homo mógł zawierać w sobie bi- 
bJjotekę lekarskq zmarłego w r. ]8]9 prof. chirurgji w Uniw. 
wileńskim Jakuba Brioteta. z którego pasierzbicq był żo- 
naty ten. z poczqtku skromny księgarz uniwersytecki i urzęd- 
nik pocztowy. a w końcu w latach ]824-]828 gubernator 
cywilny wileński. 
Za ksiqżki płacono stosunkowo drogo. Tak naprzykład 
.. Thesaurus antiąuitatum Roman. et Graec. Grevii et Grenovij" 
w edycji włoskiej kosztował aż 300 rb. sr. Nabyto też 
..kilka dzieł przepychu" z historji sztuki klasycznej tudzież 
kosztowne atłasy botaniczne i dzieła angielskie. Tym spo- 
sobem Bibljotekę nieco odświeżono. uzupełniono i przed 
r. ] 826 do 40.000 ksiqg doprowadzono 7!1). 
Naogół biorqc. nie wszystkie działy wiedzy w równej 
mierze były reprezentowane; niektóre z nich z winy pro- 
fesorów wręcz świeciły swem ubóstwem. Zgrupowane 
przeważnie podług treści. za świadectwem Lelewela przed- 
stawiały się w sposób następujący: 
Teologja wespół z medycyną zajmowały trzeciq część 
całego księgozbioru. T eologja wszakże. o dziwo! należała 
do jednego z najmniej zaopatrzonych działów. Świadczy 
to o poważniejszem wówczas traktowaniu przez profesorów 
wileńskich nauk lekarskich. 
Prawo pozornie dość liczne. miało jednak tylko ..nie- 
co dzieł dobrych" i wymagało gwałtownie dopełnienia. 
Filozolja. lubo nieliczna. lecz niezaniedbana. 


! 
..
		

/Vilniana_001_32_073_0001.djvu

			- 63- 


, 
.: 


Historja. gieogralja i statystyka. wprawdzie zapełniały 
sobq szaf kilka. wszakże były najuboższe. Posiadały kilka 
celniejszych nowszych dzieł historycznych. kilka opisów 
podróży i nic prawie ze źródeł historycznych. Naprzykład 
w zakresie dziejów powszechnych z wieku XVI-go i części 
XVJJ-go Bibljoteka Uniwersytecka warszawska była o wie- 
le zasobniejszq od wileńskiej ISO). 
Pisarze starożytni i wszystko ich dotyczqce stanowiło 
zbiór bardzo piękny ..nie ogromem. nie liczbq, ale świe- 
żościq. pełnościq i doborem". Widocznq tu jest zamiłowa- 
na ręka Grodka. ..Atoli - pisał Lelewel dalej - zdaje się, 
że jest bardziej kompletny w zbiorze samych pisarzy sta- 
rożytnych, niż w fjJologji, niż w antiquitatach i archeolo- 
gji". które mimo to cieszq się pracami najcelniejszemi. 
Dzieła historyczne rosyjskie, zarÓwno jak i utwory klasy- 
ków greckich i rzymskich. były wyodrębnione z całości 
w osobnych szafach. Natomiast ..pisarze krajowi" tego 
zaszczytu nie dostąpili, to też Lelewel. jako zawołany bi- 
bljograf, szczerze ubolewał nad brakiem wiadomości, ile 
też dzieł wyszłych z drukarń polskich było rozproszonych 
..po wszystkich kqtach sali". 
Bibljogralja. poza starożytnq. była wcale uboga. 
Dział Belles lettres obejmował dosyć utworów i w po- 
równaniu z innemi był ..cale zapaśnym". 
Scjencje (matematyka. przyroda) - reprezentowane 
lepiej od wielu wymienionych dziedzin. 
Zbiór publikacji akademji i towarzystw naukowych 
(Akty. memoires) oraz ..filozoficznych tranzakcjr był istotnie 
piękny. zaś ksiqżek w jęz. angielskim Bibljoteka wileńska 
posiadała tak wiele. że ..z innemi bibljotekami zwycięsko 
certować się mogła". 
Pazatern znajdowało się tu kilkadziesiqt rękopisów. 
mianowicie świeższej daty. z pośród których - zdaniem 
Lelewela - na wyróżnienie zasługiwał tylko jeden - chiń- 
ski. tudzież kilkadziesiqt ..dzieł przepychu" 81). Opinja Le- 
lewela o wartości rękopisów jest niejasnq. boć przecie 
ksiqżnica wileńska posiadała już wówczas bezcenne teki 


---
		

/Vilniana_001_32_074_0001.djvu

			-64- 


Albertrandyego i manuskrypta DogieJa. Da się jq wytłu- 
maczyć' chyba tern. że chodziło mu na ten raz tylko o tak 
poszukiwane wtedy po bibljotekach curiosites czyli osobli- 
wości w rodzaju rękopisu chińskiego. 
Dodać jeszcze należy tak szumnie nazwany Gabinet 
numizmatyczny. powstały z ofiar prywatnych. W r. ]803 
ksiqże Czartoryski w pierwszym raporcie swoim wymienił 
..Zebranie medali. z niektórego czasu zaprowadzone przy 
Uniwersytecie i stopniowo powiększajqce się", a obejmu- 
jqce medale starożytne w liczbie 268 oraz nówsze i monety 
państw rozmaitych-] 95. Numizmatami temi opiekował się 
aż do swej śmierci dziekan oddziału nauk fizycznych ks. 
Józef Mickiewicz. W r. ] 817 przeniesiono je do Bibljoteki 
Akademickiej i oddano pod opiekę Grodka, pod którego 
też kierunkiem rÓżni adjunkci uniwersyteccy porzqdkowali 
je i katologowali. Natenczas zbiór liczył 725 egzemplarzy 
bez darowanych osobno przez Michała hr. Walickiego 
odbitek siarkowych z medali. monet i kamei. składajqcych 
się na blisko 3000 sztuk 1<2). W nowym lokalu bibljotecz- 
nym zbiór nimizmatyczny. jak wiemy. został umieszczony 
w gabinecie prefekta Bibljoteki. 
Po przeniesieniu ksiqżnicy dotychc
asowy etat jej pra- 
cowników okazał się niewystarczajqcym i oto w listopa- 
dzie ]8]9 r. spotykamy ..przy bibljotece" z pensjq kandy- 
dackq Aleksandra Bohatkiewicza
m). Miał wtedy 
Jat 20. Po skończeniu szkoły powiatowej w Postawach 
studjował w Uniwersytecie wileńskim. gdzie 26 czerwca 
] 8] 4 r. został kandydatem filozofji i za świetne postępy 
w naukach otrzymał 29 czerwca ]8]6 r. nagrodę. Następ- 
nie od d. 16 września ]817 r. w seminarjum nauczycieI- 
skiem kolegował z Mickiewiczem i jednocześnie z nim 
w czerwcu roku następnego za rozprawę łacińskq otrzyma I 
accessit. jeden z najlepszych uczniów Grodka. bardzo prze- 
zeń lubiany. jemu zawdzięczał tę posadę. Odrozu też 
przypadł do gustu Kontrymowi, a chociaż "komendero- 
wany do czasu". poczqtkowo niechętny swemu zajęciu, 
z czasem jednak polubił je i stał się dla bibljoteki poży- 


. 


..
		

/Vilniana_001_32_075_0001.djvu

			.... 


- 


..... 


JÓZEF ZAWADZKI 
DRUKARZ I KSIĘGARZ UNIWERSYTECKI 
Ur. 7 marca 1781 r. zm. 5 grudnia ]838 r. 


.-....'
		

/Vilniana_001_32_077_0001.djvu

			- 65- 


tecznym. Z jego pracy powstał spory Katalog dubletów. 
prezentowany w d. ] 5 kwietnia ] 82] r. przez Grodka na 
posiedzeniu Senatu Akademickiego. Zdobywszy 30 czerwca 
] 822 r. stopień magistra filozofji. po czteroletniej w BibJjo- 
tece praktyce otrzymał wreszcie] września ]823 r. nomi- 
nację na pomocnika bibljotekarza 84). 
W r. ]8]8 Bibljoteka wileńska o mało nie straciła 
Kontryma. Gdy w styczniu tego roku Bandtkie na ofiaro- 
wane mu stanowisko dyrektora Bibljoteki Uniwersyteckiej 
w Warszawie postawił zbyt wygórowane warunki natury 
materjalnej. rzqd zwrócił się do Kontryma. lecz len na 
szczęście odmówił i miejsce to zajął Linde 85). Nie znamy 
powodów odrzucenia kuszqcej propozycji. Być może, że 
już wtedy zaczqł cierpieć na oczy. która to choroba znacz- 
nie postqpiła w marcu ] 820 r. i sprawiała mu wiele przy- 
krości już do samej śmierci 1;6). Lecz najprawdopodobniej- 
szq była niechęć do rozstania się z Wilnem. Uniwersytetem 
swoim i ukochaną młodzieżq. której oddał się całkowicie. 
jako założyciel Towarzystwa wspierania niedostatecznych 
uczniów. gorliwy przewodnik kółek akademickich i po- 
wiernik filomatów. Zresztq w tym czasie był redaktorem 
"Dziennika Wileńskiego". najczynniejszym członkiem tylko 
co zawiqzanego przezeń Towarzystwa Szubrawców i wszyst- 
kich istniejących natenczas w Wilnie stowarzyszeń. Zbyt 
więc był z Wilnem zwiqzany. by miał je dobrowolnie 
opuścić. 
Cały tedy skład urzędników Bibljoteki w nowej Jej 
siedzibie liczył pięć osób. a mianowicie: prefekta - Grod. 
ka. trzech jego pomocników - Kontryma. Żukowskiego 
i Bohatkiewicza i kancelistę Jakubowskiego. Wszystkich 
ich zastał na tych stanowiskach prawdziwie katastrofalny 
dla Bibljoteki rok ]825. 
Poprzedziły go ogólnie znane wypadki. które wstrzqs- 
nęły nietylko bytem wszechnicy wileńskiej, lecz całym 
krajem i społeczeństwem polskiem na Litwie. a stały się 
zapowiedziq zbliżajqcego się dziejowego przełomu dla 
całego narodu. 


5
		

/Vilniana_001_32_078_0001.djvu

			- 66- 


Błahe na pozór przypomnienie Konstytucji 3-go Maja 
na tablicy szkolnej prz
z jednego z uczniów wileńskich 
pociqgnęło za sobq zgoła nieoczekiwane skutki. W poło- 
wie maja ]823 r. został uwięziony rektor Twardowski 
i przetrzymany przeszło półtora miesiqca. W nocy z 23 na 
24 października tegoż roku rozpoczęły się masowe aresz- 
towania młodzieży filareckiej z Zanem i Mickiewiczem na 
czele. W marcu roku następnego Twardowski usunqł się 
od rzqdów Uniwersytetem. a miejsce jego zajqł tchórzliwy 
i służalczy Pelikan. Również Czartoryski zgłosił swojq dy- 
misję z kuratorstwa, otrzymawszy ją 5 / 17 kwietnia ]824 r. 
Wreszcie wyrok z d. ]4 sierpnia i długi sznur kibitek. uwo_ 
żqcy w październiku t. r. na daleki wschód co najtęższe 
duchem i miłościq ojczyzny jednostki z pośród młodzi 
uniwersyteckiej. zamknęły wiekopomny proces wileński. 
Po tern wszystkiem iKontrym. organizujqcy i niosqcy 
z zaparciem się siebie pomoc więzionym studentom. zna- 
lazł się w sytuacji nie do zniesienia. Będqc ..najużyteczniej- 
szq - jak go Zon nazywał - sprężynq widoków Czarto- 
ryskiego o dobro kraju". stał się przedmiotem szczególniej- 
szej opieki władz rzqdowych i delatorski,ego znęcania się 
w komisji śledczej przez Becu tudzież szykan Pelikana 87). 
Niebawem po złożeniu przez rektora Twardowskiego 
oficjalnej prośby o dymisję takież podonie otrzymał w po- 
łowie grudnia ] 824 r. Nowosilcow również od Kontryma. 
..Oprócz tej prośby o dymisję (Twardowskiego) - pisał 28 
grudnia t. r. senator do hr. Arakczejewa - przesłałem do 
ministra jeszcze nowq.. złożonq mi przez p. Kontryma. 
adjunkta uniwersytetu i pomocnika bibljotekarsldego tegoż. 
Człowiek ten. działajqc od lat dawnych na szkodę szkół 
i ku szerzeniu ducha niespokojnego w sposób najbardziej 
skryty i dosyć chytry. aby nie wpaść w jawnq odpowie- 
dzialność. ma też wielu protektorów w S. Petersburgu śród 
literatów i liberalistów. Obawiam się przeto. aby i on nie 
znalazł sposobu dla powstrzymania decyzji na złożone 
przezeń podanie. zwłaszcza. że ani ja. ani zastępca rekto- 
ra (Pelikan) niemogliśmy według sumienia zaszczycić go
		

/Vilniana_001_32_079_0001.djvu

			- 61- 


otrzymaniem emerytury 1 ze poza tern ze stanowiska swe- 
go uważałem za swój obowiqzek przedstawić Jego Cesa- 
rzewiczowskiej Mości nieodzownq konieczność, aby razem 
ze zwolnieniem go wydany mu został zakaz wjazdu i poby- 
tu w Wilnie. gdzie obecność jego nie może być nie- 
szkodliwq 88). 
Oczywiście po tokiem poparciu prośby Kontryma 
nie omieszkano co prędzej jej wysłuchać i, prawdopodobnie 
w styczniu ] 825 r.. udzielono mu dymisji bez emerytury. 
Pośpieszył też Kontrym z natychmiastowem wyniesieniem 
się z mieszkania rzqdowego w gmachu uniwersyteckim na 
sqsiedniq Skopówkę do domu Rogowskiej, zajqwszy się 
teraz wyłqcznie pielęgnowaniem sparaliżowanego i nie- 
przytomnego starszego brata swojego. prałata ]gnacego. 
Lecz tego było jeszcze nie dosyć. Jednocześnie z dymisjq 
został równie przychylnie przyjęty przez cesarza wniosek 
Nowosilcowa o wydaleniu Kontryma z Wilna. Napróżno 
błagał o pozwolenie pozostania w mieście do chwili ocze- 
kiwanej z dnia na dzień śmierci 77 -mioletniego starca. 
D. 22 marca (3 kwietnia) t. f. o godz. ]] -ej rano pod na- 
ciskiem policji. na kilka dni przed zgonem prałata. został 
zmuszony do opuszczenia miasta. jakoż poczqtkowo udał 
się do Pusłowskiego w Rykontyszkach o 3 w. od Wilna, 
po śmierci zaś brata przeniósł się do majqtku kapitulnego 
Ponory, o milę od Wilna. w celu wykonania testamentu 
zmarłego i uporzqdkowania pozostałych po nim papierów. 
W Ponarach odwiedzili Kontryma wykonawcy ostatniej 
woli prałata. b. rektor Malewski. krewni i kilka pań. Co. 
gdy wywołało nowe tropienie jego przez policję, Kontrym 
ostatecznie ] 2 maja t. r. przeniósł się z Ponor do 
owdowiałej siostry swojej Eleonory Święcickiej. w maj. 
Niestaniszkach. pow. Zawilejskim 89). 
I prawie równocześnie z Kontrymem w tym feralnym 
roku straciła Bibljoteka Grodka. 
Poruszony do głębi wypadkami. trochę już niezdrów. 
wyjechał Grodek w kwietnq niedzielę do córki swojej 
Konstancji Łaskiej. mieszkajqcej z mężem w majqtku mę- 


I
		

/Vilniana_001_32_080_0001.djvu

			- --- .-.:' - 


- 68- 


żowskim Kijowcu. o kilka mil od Mińska. W drodze dostał 
zapalenia płuc i w dziewięć dni po przybyciu do Kijowca 
zmarł ] /13 kwietnia ] 825 r. na rękach dzieci, zachowujqc 
zupełnq przytomność do ostatniej chwili HO). 
Tu nasuwa się interesujqce pytanie: w jakim stanie 
znaleziono księgozbiór uniwersytecki po dwudziestu latach 
rzqdów Grodka'? Niestety na zasadzie ubocznych relacji 
współczesnych jasnego zdania o tern wyrobić sobie nie 
podobna. 
Stetryczały i całq duszq nienawidzqcy wszystkich cu- 
dzoziemców ks. Stanisław Jundziłł twierdzi, że "zostawił 
(jq) w najkosztownie.iszych dziełach przez kradzież znacznie 
uszkodzonq" i że. ..lubo o tę kradzież przekonany (był) nie- 
jaki M i c h a ł Ź d z i t o w i e c k i i śledzenie za rektorstwa 
Twardowskiego (1822-]824) rozpoczęte zostało. to jednak 
przez wzglqd na Grodka i pomocnika jego Kontryma 
wkrótce zaniechanem zostało, a z rozkradzionych kosztow. 
niejszych dzieł niewiele odzyskano" !II). Dotyczy to jednak 
wypadku systematycznej kradzieży przez jednq osobę. zda- 
rzyć się mogqcej i zdarzajqcej się częstokroć w najlepiej 
zorganizowanych bibljotekach publicznych. 
Wprawdzie doszła nas wiadomość o powołaniu 
w miesiqc po śmierci Grodka specjalnego komitetu do 
rewizji RibJjoteki. którego członkiem zamianowano w d. ]. ] 1 
maja ] 825 r. tylko co przybyłego z wycieczki naukowej za- 
granicę L u d w i k a S o b o I e w s k i e g o H2), lecz i tym 
razem. nie znajqc rezultatów rewizji ani orzeczenia komi- 
tetu. nic pewnego powiedzieć nie można. A już najmniej 
podobne do uwierzenia jest podyktowane osobistq niechę- 
ciq oskarżenie. rzucone przez Jundziłła. że nieład. panujqcy 
w Bibljotece za rzqdów Grodka. oraz szkody. stqd wyni- 
kłe. były ..skutkiem nieczułości jego i niedbalstwa w istot- 
nych służby obowiqzkach". 
Przeciwnie. W szczupłych materjałach. któremi przy 
pisaniu pracy niniejszej rozporzqdzałem. znalazłem aż nad- 
to przekonywujqcych dowodów o pieczołowitości Grodka 
dla instytucji i zamiłowaniu jego do pracy bibljotekarskiej.
		

/Vilniana_001_32_081_0001.djvu

			- 69- 


Otrzymał on w r. ] 804 Bibljotekę Akademickq po ks. T 0- 
maszewskim w kondycji rzeczywiście ubolewania godnej. 
rozrzuconq i bez katalogów. Z jego inicjatywy zapoczqt- 
kowano spisywanie katalogów. porzqdkowanie ksiqżek 
według działów. opracowano regulaminy dJa czytelników 
i wypożyczajqcych, zaprowadzono księgi dla kontroli dzieł 
wydawanych. W pilnowaniu zwrotu pożyczonych ksiqżek 
posuwał się aż do posługiwania się interwencjq policji. 
jak to miało miejsce ]8 czerwca ]813 r., gdy pisem- 
nie zażqdal od policmajstra Szłykowa wyegzekwowania 
od rodziny zmarłego nauczyciela domowego i ucznia Uni- 
wersytetu Sztandego wziętej przezeń w tymże roku dwu- 
tomowej historji Szmita w jęz. niemieckim [):;). Jego również 
wytrwałym zabiegom zawdzięczano systematyczne pomna- 
żanie księgozbioru nowemi nabytkami zagranicznemi. po- 
większenie wyposażenia materjalnego Bibljoteki i liczby 
jej pracowników. A ileż pracy położył przy urzqdzaniu 
nowego lokalu bibljotecznego! 
Jeżeli więc w istocie za jego czasów wkradł się nie- 
porzqdek, co łatwo mogło się stać w ostatnich paru latach 
trwogi i prześJadowań. to wypływał on nie z winy Grod- 
ka i jego niedbalstwa. lecz był spowodowany ogólnq 
wadJiwq organizacjq ówczesną. Należy pamiętać. że bi- 
.bljotekarstwo było drugorzędnym. dodatkowym obowiqz- 
kiem Grodka. Natomiast zasadniczem powołaniem jego 
była praca naukowa i wykłady w Uniwersytecie. pochła- 
niajqce Iwiq część Czasu codziennego. Przeważny więc 
ciężar trudów bibljotekarskich i odpowiedzialność za ca- 
łość kSięgozbioru musiała spadać no jego pomocników. 
Le zaś. według ustalonej jeszcze w czasach jezuickich za- 
sady. bibljotekarzem mógł być tylko specjalista filologji 
klasycznej, których również Grodek najchętniej przy boku 
swoim widział, wybierał więc z pośród grona swych ucz- 
niów co naj bieglejszych i największe nadzieje rokujqcych 
filologów. jakimi byli Żukowski, Lewicki. Bohatkiewicz, 
i ich do wspólpracy w Bibljotece zaprzęgał. Lecz i ci, 
będqc adjunktami Uniwersytetu i żywiqc aspiracje do 


.....
		

/Vilniana_001_32_082_0001.djvu

			-70 - 


karjery naukowej lub pedagogicznej. traktowali Bibljotekę. 
jako przejściowe miejsce czasowego pobytu lub tylko do- 
datek do innych zajęć głównych. 
Tak Lewicki i Bakowski zabawili tu zaledwie po lat 
parę. 
Żukowski. wprawdzie przetrwał w Bibljotece okrq- 
głych Jat 20 i. jak widzieliśmy. pracowicie jq w nowym 
lokalu porzqdkował. lecz. majqc wykłady paru przedmio- 
tów w Uniwersytecie i Seminarjum Duchownem. niewiele 
czasu mógł na niq poświęcić. 
Bohatkiewicz. choć zdolny i z czasem z zapałem 
biorqcy się do rzeczy. lecz zmienny i w upodobaniach nie- 
równy. neurastenik z zadatkami przyszłego rozstroju umy- 
słowego. który go wpędził do grobu. wcześnie ostygł 
i zniechęcił się do pracy. 
Pozostał więc jeden Kontrym. Ten. nie ubiegajqcy 
się o tytuł uczonego. skromny a nade wszystko młodzież 
miłujqcy i jej nieustannie służyć pragnqcy. mógł rzeczy- 
wiście sprawom bibljotecznym poświęcić się więcej od 
innych. Jakoż znaleźć go można było codziennie ..po ]] -ej 
w Bibljotece" 94). I Kontrym był rzeczywistym bibljoteka- 
rzem - jak go scharakteryzował świadek naoczny - ..nie 
(od) pilnowania stosów ksiqg, których Jiczono na kilka- 
dziesiqt tysięcy. ale tym. co pozostałq BibJjotekę Akade- 
mji po-jezuickiej. zupełnie rozrzuconq. pracq kilkunasto- 
letniq do największego doprowadził porzqdku. karty nie- 
dostajqce z innych bibljotek europejskich dopisane spro- 
wadził. rozsypane introligatorzy oprawili. ale jego ręka. 
oko i rozum wszystko przejrzały" !I:'). Katalogi i zapisy ksiq- 
żek wypożyczanych. sporzqdzone jego pismem. potwier- 
dzajq w zupełności tę jego pracowitość. Słowem - głów- 
ny ciężar utrzymania porzqdku w Bibljotece wileńskiej 
spoczywał na barkach Kontryma. który również przy licz- 
nych zajęciach postronnych nie zupełnie mógł mu sprostać. 
Jednym znajcięższych obowiqzków bibljotekarskich 
w Bibljotekach Akademickich jest rewindykacja ksiqżek 
wydanych do domu. To samo było i w Wilnie. Z adno-
		

/Vilniana_001_32_083_0001.djvu

			-71- 


tacji o dacie zwrotu w ..Dzienniku pożyczania Xiąy", (Rkp. 
w Bibl. Wróblewskich) widzimy. że najniesforniejszymi 
w obowiqzku przestrzegania maksymalnego trzymiesięcz- 
nego terminu trzymania wziętych do czytania dzieł byli 
sami profesorowie. Prym pośród nich trzymał tenże ks. 
J u n d z i ł ł. który tak surowo osqdził Grodka za nieporzqd- 
ki w jego BibJjotece. Wziqwszy z niej w maju ]805 r. 
8 ksiqżek - zwrócił je Grodkowi dopiero po ]8 1 / 2 Jatach 
w grudniu ] 823 r.. zaś pożyczone w styczniu ] 806 r. dzieło 
oddał po przeszło ] 7 1 / 2 latach w listopadzie ] 823 r. Jun- 
dziłłowi nie ustępował w tern nawet jeden ze Ś n i a d e c- 
k i c h (niewiadomo który). gdyż z pożyczonych w lipcu 
. I ] 805 r. 65-ciu dzieł zwrócił niektóre dopiero w listopadzie 
] 822 r.. czyli po ] 7 1 / 2 latach. J e l s ki ksiqżkę wziętq 
w r. ]8]6 oddał po latach ]5':'tu w r. ]831. C op eJJi w d. 
] 9 sierpnia ] 825 r.. już po śmierci Grodka. zwrócił 4 dzie- 
ła po latach 14-tu i 18 ksiqżek po ) 3-tu Jatach trzymania. 
Ks. C h o d a n i w r. ]823 odesłał 9 dzieł po 13-tu i 5 po 
] O-ciu Jatach. B e c u trzymał ksiqżkę lat ] 2 od ] 8] 2 do 
]824 r. Borowski z pożyczonych w r. ]8]4 dzieł ]4-tu 
niektóre zwrócił na żqdanie Żukowskiego po J] -tu fotach 
.w r. ]825. Saunders 48 dzieł trzymał 9 lat od r. ]8]2 do 
] 82]. Nawet L e f e w e I nie był wolny od tego wykroczenia. 
trzymał bowiem jednq ksiqżkę w ciqgu lat 7 -iu. od r. ] 809 
do ]8]6. 
Tym sposobem setki naj potrzebniejszych i przewazme 
nowych prac naukowych były więzione całemi latami po 
mieszkaniach profesorskich. a nie rzadko też i ginęły zu- 
pełnie. Z n o s konaprzykład za zgubionego ..Climactera'" 
Kochowskiego zwrócił w r. ] 8] 6 dzieło Spencera. B o j o- 
n u s również zrewanżował się jakqś innq ksiqżkq wzamian 
za pożycz.onq w r. ]822. B e c u oświadczył. że jeden ze- 
szyt ..Bib/. Britaniąue". wzięty w styczniu ] 8] 2 r.... w czasie 
wojny zginqł". J e l ski. gdy po kilkunastu Jatach spostrze- 
żono się w BibJjotece. że nie zwrócił wypożyczonych 
w r. ]8]5 cennych plansz do Duranda ..Recuei/ des Eclipi- 
ces" i w r. ] 8] 6 dwóch tomów w BarbauJta "Recuei/ des 


........
		

/Vilniana_001_32_084_0001.djvu

			- 72 


monuments". tłumaczył się w d. 25 maja ]83] r., że plansze 
oddał Saundersowi. zaś książki Kontrymowi, obojf-JU od 
lat kilku już nieobecnych w Wilnie 96). 
T rudno o to jednak specjalnie winić Grodka. nic się 
bowiem pod tym względem za jego nusfępcÓW nie zmie- 
niło na lepsze.
		

/Vilniana_001_32_085_0001.djvu

			ł 


.
;. t' 
.

 
 :;':"'::"
"


; (

' 
I .;. '_ 
.....
"',; 
':.
 ". .

 

;
:<:' 
"
' ('
, .. 
'-\'. '.' ł. ;..
::.:: ..' . 
"':' {'i.. N, . ;
. 
i.i,,,- :.
 . .:. 
'. '.;" . , . "Ii 
i. :'ł.
',


'


",' 
,,(.
. >. .,
 :
 };, -' 
:

 . . lf . 
';... / .>' .' .. " 
V 
)l
:.
:. . . 
. , ..'-f 
: < "
" I O ..,' J . _ , ;..;' . p" ł..If

...:.; ',. 
' .

- - 
 



 ,. 
... " ... v.,' .. ';: '""'_
r "
o ...._,., 
''''-'
'' 
- ::.
..... '
tl
. 
t .:. 
 "" ""r

'
\'" 
, '°l ",,\,;'1 F ,.,,-}i': '. 
-J,.. .. ,. ' 

"w oC. ' 
 i?:-..t' '-. .,..;. "1"
' .
 
"I 

':':"<;' 
, P-:-. -ł' I :!o-o ':" 'J.; . 

.

. 
 . 
.:.
 ,"t
 }... '.
' :. ..

. ,"; . 
->. --'Io

J
 :,itl.f." "
" 
 . "łif'-,.: ',.".: 
 
:>< ,.. ......
""J.
 .. '.l".. , . . uf' 
.;
".::- 
'; '
'
': '.'S,.:
. 
'k:
' 

 'ł\c.
 "':J;: 'b"/!Jv 
-..! "'''':':
'' "', .
>,,'.' j).. 
...... "
{J 
'.......) 
....--G . ;V" "(
 ł!.Jt.t' 


;f? '.;, 
. J 


,. 
'.....;. . ?:', 



'l
 
SZYMON ŻUKOWSKI 
UR. 25 MAJA 1782 R ZM. 9 LUTEGO 1834 R. 
Rysunek W. Smokowskiego. Jitografja M. Przybylskiego.
		

/Vilniana_001_32_087_0001.djvu

			v. 


Rok tedy ] 825 był przełomowym dla Bibljoteki wi- 
leńskiej, zarówno w jej fizjognomji zewnętrznej jak i życiu 
wewnętrznem. 
Zginęła z niej. tak dobrze od lat 20-tu znana całemu 
miastu. sucha, wygolona. z orlim nosem i na czoło zacze- 
sanemi czarnemi włosami twarz Grodka, zawsze ubrane- 
go w mundur profesorski z wysokim suto haftowanym 
\V złote liście kołnierzem. Pozornie surowy i nieprzystępny, 
w rzeczywistości łatwy. przyjacieJski i swych uczniów oj- 
cowskq pieczołowitościq otaczajqcy. 
Straciła też na zawsze, od tyluż Jat codziennie w Bi- 
bJjotece widywanq, oryginalnq postać Kontryma. ..Mały. 
nizki - jak go nam Morawski opisał - w całym konturze 
ciała swojego jakoś do owalu, do jajka podobny; wqzki 
w górze. wqzki w dole, w środku bardzo szeroki, w za- 
niedbanem. wy tortem zawsze odzieniu, z twarzq bez zna- 
czenia. z głową siwawq. z włosami krótko strzyżonemi, 
rqczki zawsze trzymajqcy na brzuszku, z czarnq, wqzkq 
wstqżeczkq w rodzaju pierścienia na czwartym zawsze 
palcu.., szeptał zawsze na ucho" II.). Był ..człowiekiem bar- 
dzo zacnym, nieco . gderq, kapryśnym i nieprzyjacielem 
szlachty. ale przystępnym dla wszystkich, ruchawym i wiel- 
kim budzicielem do pracowitości i oświaty" 98), a był oso- 
bą tak popularną w mieście. że ..skoro wychodził z bramy 
czy furty zaraz przed nim wszystko czapkę zdejmowało.... 
bo czy to żebrak czy ciqgły mieszkaniec Wiłna, lub kto 
z urzędników, poczynajqc od najmniejszego aż do najstar- 
szego P. Jenerał - Gubernatora Rymskiego - Korsakowa. 
wszystko P. Kazimierza znało i szanowało" '9).
		

/Vilniana_001_32_088_0001.djvu

			74 - 


w Bibljotece pozostali więc tylko: zawsze pogodny 
wesoły. dowcipny i towarzyski. ogromnego wzrostu Ż u- 
k o w s k i i. stanowiqcy wprost przeciwieństwo jego. zde- 
nerwowany. zgryźliwy i podejrzliwy a ze wszystkiego nie- 
zadowolony B o h a t k i e w i c z. no i jeszcze trzeci. rów- 
nież już przeszło od lat dwudziestu nieodłqczny kancelista 
bibljoteczny - Jak u b o w ski. 
Poczqtkowo noszono się z zamiarem sprowadzenia 
z Krzemieńca na kierownika P a w łaJ ark o w s k i e g o. 
doświadczonego bibljotekarza i znakomitego bibljografa. 
lecz spełzło to na niczem i czasowym zastępcq prefekto 
został Żukowski 100). 
Jak można sqdzić z ..Dziennika pożyczania Xiąg", za- 
raz na wstępie zakrzqtnqł się energicznie około ściqgania 
zaległości ksiqżkowych. 
Bohatkiewicz również w pierwszych miesiqcach z pew- 
nym zapałem zabrał się do pracy. zasypujqc Lelewela 
częstemi prośbami o przysłanie brakujqcych w Wilnie dzieł 
z zakresu ..systematologji czyli urzqdzenia bibljotekarskie- 
go". Lelewel z bezprzykładnq uczynnościq wypożyczał mu 
z Warszawy niezbędne podręczniki. 
Ostygł wszakże wkrótce. zniechęciwszy się do Żu- 
kowskiego. ..Z samq naszq Bibljotekq. - pisał 27 listopada 
J 825 r. do powiernika wszystkich trosk swoich, Lelewela- 
przynajmniej ja zupełnie pogardzony. do ładu nie przyjdę. 
Wszystko też idzie na opak. Obrzydziłem już wszystko, co 
mnie otacza. straciłem czas najlepszy mojego życia. stra- 
ciłem i moje wszelkie nadzieje. a nakoniec postradałem 
jedynej (sic). jaka tu pozostawała. pociechy. pomocy 
i opieki w.nieodżałowanym nauczycielu moim i najłaskaw- 
szym przyjacielu Groddeku" 101). 
Przykrych stosunków nie zmieniło nawet usunięcie się 
Żukowskiego i mianowanie w d. 6 maja] 826 r. bibJjote- 
karzem. czyli prefektem Bibljoteki. L u d w i k a S o b o I e w- 
s k i e g o 102). 
Sobolewski była to pierwszorzędna siła naukowa, nie- 
stety wskutek choroby zmarnowana i stracona przedwcześnie.
		

/Vilniana_001_32_089_0001.djvu

			-75 - 


Syn urzędnika skarbu. Michała, przyszedł na świat 
8 września 179] r. w Wilnie. Po skończeniu nauk w gim- 
nazjum i seminarjum nauczycieIskiem miejscowem ze zdo- 
bytym w d. ] września ] 8]] r. stopniem magistra fiłozofji 
otrzymał nominację na pierwsze swe miejsce nauczyciel- 
skie języków starożytnych w temże gimnazjum wileńskiem. 
Następnie kolejno wykładał od 25 kwietnia ] 8] 3 r. gra- 
matykę polskq i łacińskq w szkole powiatowej kowieńskiej 
i od ] września roku następnego języki klasyczne w gimn. 
białostockiem. gdzie nadto w latach ] 8] 5-]7 zastępczo 
uczył jęz. francuskiego. We wrześniu ]817 r. jako stypen- 
dysta Uniwersytetu wileńskiego wyjechał przez Królewiec. 
Berlin. Drezno. Frankfurt i Lipsk do Paryża. Zaopatrzony 
w listy polecajqce Grodka do profesorów zagranicz- 
nych. wszędzie nawiqzywał z nimi bliskie stosunki. słuchał 
wykładów i pracował w bibljotekach i muzeach nad fi- 
Jologjq i starożytnościami klasycznemi. Po dłuższych stud- 
jach pod kierunkiem ówczesnych znakomitości paryskich. 
profesorów Mjflina i Hasego. przy końcu drugiego roku 
pobytu w stolicy Francji pora z pierwszy zapadł na ciężką 
chorobę nerwowq, zmuszony został przerwać pracę i w po- 
czqtkach ]8]9 r. w stanie rekonwalescencji wrócić do 
Wilna. gdzie niezwłocznie ] marca t. roku rozpoczqł 
w Uniwersytecie wykłady autorów łacińskich. zaś we dwa 
Jata później ] 6 lutego ] 82] r. otrzymał tytuł adjunkta. 
Jednocześnie ze studjami fiłologicznemi, zajqł się pil- 
nie zbieraniem materjałów do bibljografji powszechnej. 
Jakoż specjalnie w tym celu spędził wakacje] 820 r. w Pu- 
ławach i w roku następnym w Krakowie i Wiedniu. gdzie. 
na prośbę Ossolińskiego. kurator Czartoryski wyrobił So- 
bolewskiemu pozwolenie spędzenia całych dwóch Jat. 
Z Wiednia wrócił ] 8 kwietnia ] 823 r. i na posiedzeniu Ii- 
terackiem Rady Uniwersyteckiej ] 5 czerwca t. r. złożył 
obszerne sprawozdanie z zebranych dotqd materjałów 
bibljograficznych. 
Po zakończeniu rewizji Bibljoteki po zgonie Grod-
		

/Vilniana_001_32_090_0001.djvu

			- 76 -- 


ka. członkiem komisji której został ] maja t. r.. otrzy- 
mał d. 6 maja ] 826 roku nominację na bibljotekarza. 
Wykształcony wszechstronnie, gdyż nietylko zawodo- 
wo przykładał się pod okiem Grodka do literatury kla- 
sycznej. ..w której górowanie zjednało mu rodzicielskq 
prawie przychylność profesora i czynnq tegoż męża opie- 
kę", lecz nadto dobrowolnie obok przedmiotów obowiqzu- 
jqcych słuchał pilnie jeszcze prawa. nauk matematycz- 
nych i przyrodniczych, teorji sztuk pięknych i t. p. Grun- 
towna znajomość języków francuskiego, niemieckiego, 
angielskiego i włoskiego tudzież możność rozumienia po 
hiszpańsku i portugalsku jeszcze bardziej rozszerzały hory- 
zont jego wiedzy lOB). 
Spodziewano się też po nim bardzo wiele a karjera 
profesorska stała przed nim otworem. Jednak proponowa- 
nej mu osieroconej po Grodku katedry z powodu słabego 
zdrowia nie przyjqł, poprzestajqc na bibljotekarstwie i zo- 
bowiqzujqc się tylko do wykładów Bibljografji powszech- 
nej. dwa razy na tydzień po godzinie. 
Tymczasem Bohatkiewicz. który d. ] września ]826 r. 
został sekretarzem oddziału literatury i sztuk pi
knych. 
wcale nie był zadowolony z obrotu spraw bibljotecznych. 
.. Wiele się rzeczy około mnie w mojej bibljotece nieszczę- 
śliwej i okrzyczanej odmieniło.... lecz stan bibljoteki nie 
odmienił się" - skarżył się Lelewelowi ] O lipca ] 826 r. 104 ). 
Chorobliwie ambitny doszedł do takiego rozdrażnie- 
nia, że prosił Lelewela o dopomożenie mu wystarania się 
jakiej posady w Bibljotece warszawskiej lub w Liceum 
miejscowem nauczyciela literatury starożytnej, którq "Iubi 
i pilnuje". chociaż "z tego dwojga wolałby nawet służbę 
bibljotecznq, do której dość się ułożył i (z którq) należycie 
się obeznał".. ..Na mojem teraźniejszem miejscu - pisał - 
ciqgłym odmianom ulegajqcemu. choćbym był Salomonem, 
nie mog
 tyle. ile chciałbym i należy być pożytecz- 
nym. i przez to takem je sobie obrzydził, że nieraz miałem 
chęć przyjęcia bakałarskiego obowiqzku przy dzieciach 
jakiego Pana"" 10
).
		

/Vilniana_001_32_091_0001.djvu

			-77- 


Będqc jedynym pomocnikiem. przy często powtarza- 
jqcem się zapadaniu na zdrowiu Sobolewskiego. miał Bo- 
hatkiewicz sporo do czynienia w Bibljotece. otwieranej 
dla publiczności w roku akad. ] 826-21 codziennie od ] O 
do ]2-ej. zaś poczqwszy od września] 827 r. od g. 9 do 2_iejl06). 
Pracy przybyło mu jeszcze więcej z chwiIq otrzymania na 
pocz. roku ] 827 zapisanego testamentem przez zmarłego 
niedawno p T o f. W i n c e n t e g o H e r b e r S k i e g o księ- 
gozbioru. liczqcego przeszło 2000 dzieł głównie lekarskich. 
obok których jednak była w nim również piękna kolekcja 
pism i raportów o szpitalach i więzieniach. kilkanaście 
gramatyk i słówników oraz cośkolwiek z literatury. Roz- 
kładał je i porzqdkował Bohatkiewicz w lutym. tegoż ro- 
ku. gdy natomiast ..Pryncypał... trzeci tydzień bawił na wsi 
podobno niedomagajqcy". Wskutek tego ..zamierzona 
jeszcze od czasów Groddkowskich robota względem syste- 
matycznego Bibljoteki katalogu spi jeszcze i spać będzie. 
jak widzę. długo" - znowu się uskarżał przed Lelewe- 
lem 107). 
Czynił też usilne starania o powołanie na drugiego 
pomocnika L e o n a R o g a l s k i e g o. który sam tego sobie 
życzył. Lecz się to nie udało. a Rogalski jeszcze w tymże 
roku został wezwany na stanowisko historjografa Uniwer- 
sytetu wileńskiego. opróżnione od czasu usunięcia Kon- 
tryma 108). 
Zamiast Rogalskiego otrzymał Bohatkiewicz innego 
towarzysza pracy w osobie mianowanego d.] września 
]821 r. pomocnikiem Adama Benedykta Jochera. 
Ten nowy współpracownik również był w nauce jed- 
nostkq niepoślednią. Urodził się ]] J23 grudnia 179] T. 
w Wilnie. gdzie ojciec jego Leonard. rodem z Bawarji. 
żonaty z lwowiankq T eklq Ziętkiewiczównq. był poważa- 
nym kupcem. Gimnazjum i studja uniwersyteckie odbył 
również w mieście rodzinnem. gdzie też] 4 września ] 8]] r. 
otrzymał stopień magistra fifozofji. W ciqgu kilkunastu lat 
trudnił się nauczycielstwem po domach prywatnych. jedno- 
cześnie oddajqc się piśmiennictwu polskiemu. W gronie 


.....
		

/Vilniana_001_32_092_0001.djvu

			- 78- 


l 


Szubrawców wileńskich, których był członkiem. znany był 
jako autor ciętych satyrek. drukowanych w latach ] 8] 9- 
] 822 r. w .. Wiadomościach Brukowych" pod imieniem Wi- 
dar JJ-gi 1 0 9). Cichy, pracowity i w bibliografji zamiłowany 
stał się od razu pożytecznym wielce. 
W roku następnym przybył jeszcze Norbert Alfons Ku- 
me/ski. trzeci pomocnik bibljotekarza. a z nich wiekiem 
naj młodszy. urodzony bowiem 6 czerwa ]802 r. Pochodził 
z Ukrainy. chociaż nazwisko miał czysto litewskie. Nauki 
pobierał w szkole powiatowej międzyrzeckiej i od r. ] 82] 
w Uniwersytecie wileńskim. w którym otrzymał stopień 
magistra fiJozofji. Bardzo zdolny i pomysłowy poświęcił 
się popularyzowaniu nauk przyrodniczych i technicznych. 
Jego liczne. drukowane od r. ] 826 w ..Dzienniku Wileń- 
skim". artykuły tudzież dwa podręczniki mineralogji zjed- 
nały mu w r. 1827 tytuł członka ces. Moskiewskiego Tow. 
Przyrodniczego. Mianowany pomocnikiem w d. 24 grudnia 
] 828 r. niedługo w Bibljotece miejsce zagrzał. Rada Uni- 
wersytecka upatrzyła go sobie na profesora technologii 
powszechnej i w tym celu w r. ] 830 wysłała na trzy 
lata zagranicę. Po powrocie już Uniwersytetu nie zastał 110). 
Wzamian więc za KumeIskiego dodano w d. ] 8 
września ]829r. Fryd eryka Moritza. znanego już nam 
księgarza i szczęśliwego współzawodnika Zawadzkiego. 
Moritz był synem Jakóba z Głogowy nad Odrq. gdzie 
w r. 178] ujrzał światło dzienne. W r. ]8]0 przybył do 
Wilna i po przyjęciu poddaństwa rosyjskiego i zapisaniu 
się na członka gminy ewangieJickiej jeszcze w tymże ro- 
ku wstqpił na Uniwersytet. w którym do r. ] 8] 3 studjował 
farmację. W Wilnie też pojqł za żonę Helenę rodem 
z Gdańska i tu na stałe się osiedlił. założywszy własnq 
księgarnię. Od r. ] 8] 8 dostarczał ksiqżek Bibljotece Aka- 
demickiej i tytuł księgarza uniwersyteckiego zachował póź- 
niej do śmierci. D. 5 marca ] 827 został urzędnikiem kan- 
celarji Uniwersytetu. jako pomocnik ekspedytora ksiqżek 
do szkół okręgu; 26 lipca t. r. awansował na ekspedytora 
a we dwa lata potem na bibljotekarza 111). 


.......
		

/Vilniana_001_32_093_0001.djvu

			- 79- 


Miał więc Sobolewski. jeżeli nie liczyć krótkiego po- 
bytu w Bibljotece KumeIskiego. trzech pomocników. Nie- 
stety choroba jego rozwijała się. Porywał się od czasu do 
czasu do pracy. Gromadził usilnie zapiski do zamierzonej 
Polskiej Bibljogralji Powszechnej. majqcej dopełnić ..Historji 
Literatury Polskiej" Bentkowskiego. Kierował nawet czas 
jakiś porzqdkowaniem i opisywaniem numizmatów z bo- 
gatego zbioru przywiezionego z Liceum krzemienieckiego, 
do czego powołany został z rozkazu cesarza w d. ] 9 
września 1827 r. specjalny komitet. w skład którego obok 
Sobolewskiego. Jochera i Bohatkiewicza weszli jeszcze z po- 
za Bibljoteki - Szymon Żukowski. ks. prof. Michał Bobrow- 
ski. Paweł Kukolnik, adjunkci Jan Stanisław Hryniewicz 
i Gorski. Po dwuletniej pracy członkowie komitetu tego w d. 
]] stycznia] 830 r. zostali przez monarchę obdarzeni: ks. Bo- 
browski - pierścieniem brylantowym. Kukolnik-750 rb. sr. 
w gotówce. Jocher. Żukowski. Bohatkiewicz i Hryniewicz 
otrzymali po 500 iGorski 300 rb. sr. Sobolewskiego na 
liście nagrodzonych nie było 112). Słabł coraz widoczniej. 
całe tygodnie spędzajqc raz po raz na wsi i zostawiajqc 
Bibljotekę na łasce pomocników. Wykładów. zapowiedzia- 
nych dwukrotnie przez Praelectiones na rok 1826 -27 
i 1827 -28 w poniedziałki i czwartki od godz. 9 do ] O-ej 
rano, nie rozpoczqł nawet. za co pozbawiono go połowy 
pensji. zaś wykłady w d. ]9 kwietnia 1828 r. powierzono 
Bohatkiewiczowi 1UI). 
Bohatkiewicz zgodził się. zaraz w maju 'napisał ..nie 
mało obszerny prospekt" a Praelectiones na rok ]828-29 
na oddziare literatury i sztuk wyzwolonych ogłosiły jego 
wykłady Bibljogralji ogólnej dwa razy w tygodniu. we 
wtorki i piqtki od g. 9 do ] O-ej rano l1ł). 
Z trudnościq jednakowoż szło mu przygotowanie się 
do nich. Był to przedmiot, nie tylko dla Wilna. lecz i dla 
wszystkich innych środowisk nauki polskiej, zupełnie no- 
wy. zaledwie pierwsze swe kroki stawiajqcy. Bandtkie 
w Krakowie. Lelewel w Warszawie. Jarkowski w Krze- 
mieńcu młodq płonkę dopiero w życie wszczepiali. Trzeba 


.......
		

/Vilniana_001_32_094_0001.djvu

			r 


- 80- 


więc było wielkiej znajomoscl rzeczy i olbrzymiej praco- 
witości. by zadaniu temu sprostać. 
A chociaż władze uniwersyteckie starały się mu ułat- 
wić przez zwolnienie go od obowiqzków sekretarza wy- 
działu literackiego. które ]9 kwietnia ]828 r. objqł po nim 
Jocher 1ló). lecz mimo to w dalszym ciqyu biadał przed 
Lelewelem. że ..ani jednej prawie na dzień godziny niema 
do zaczęcia tej pracy". 
Nadchodzi czas moich popisów- 
pisał 9-IX-]828 r. - a porzqdnego przygotowania jeszcze 
nie zrobiłem. Osnowałem sobie obszerny plan; nie wiem 
czy go podług pierwszej myśli uskutecznię. WieJcem sko- 
rzystał z pięknych uwag. zebranych w środkowej przemo- 
wie do wtórych Xiąg bibliograficznych. Z nich właśnie 
osnowałem obszerniejszy wstęp, majqc dać ogólne wyo- 
brażenie Bibliografii, poraz pierwszy majqcej się ukazać 
w Wilnie *). majqc oznaczyć jej objętość, podział, źródła 
i pożytki najbardziej do nauk filologicznych i historycz,- 
nych. Lecz pisanie sexternów idzie z niewypowiedziana 
trudnością. Wyjaśnienie pierwszych dziejów piśmiennictwa 
będzie najtrudniejsze. a od niego zaczqć potrzeba. Chciał- 
bym zwrócić najbardziej uwagę na szereg rozwijajqcych 
się języków. rozwinqć ich gałęzie i w pewne klasy uszy- 
kować; ale Bóg wie. czy potrafię zgrabnie zamydlić oczy 
słuchaczom moim. Potrzeba obszernego czytania, a na to 
sama tylko noc mi pozostaje: dzień cały marnuję w Bi- 
bljotece i przy numizmatyce nieszczęśliwej. Wypadnie ła- 
tać się po czerkiesku (?) Balbim. Vater na złość mnie swój 


*) T u sprostować należy błąd, popełniony przez K. Estrejchera 
na pierwszym wykładzie Bibljografji w Szkole Głównej Warszawskiej 
d. 27-111-]865 r. w wymienieniu Żuk o w s k i e g o 1 Bohatkiewicza. 
jako pierwszych wykładających ten przedmiot w Wilnie (
Przegląd Bi- 
bljoteczny", Warszawa ]908 r. I. str. 204). Żukowski nigdy bibljografii 
w Uniwersytecie wileńskim nie nauczał. Niema żadnego śladu o tern ani 
w znanym mi komplecie Praelectiones, ani też w ogłoszonym przez Bie- 
lińskiego .Rozkładzie lekcji". Za Estrejcherem omyłkę powtórzyli mimo- 
wolnie: M. Rulikowski (Zakres i zadania księgoznawstwa. Warsz. ]916 
str. ]0) i J. Muszkowski (Katedra btbljografjl w Szkole Głównej warszaw- 
skiej. Warszawa ]9]8 str. 4).
		

/Vilniana_001_32_095_0001.djvu

			- 8] - 


..Linguarum totius orbis Index" alfabetycznie ułożył. Cham- 
poliona i innych Egipcjan łub Chińczyków zgłębić jeszcze 
nie mogę. Wachler i Mensel w pewnym względzie wielce 
będq pomocni; kochany zaś Denis dość mocno mnie za- 
wiódł: ten jego podział historyczny i artystyczny zawsze 
mi, widzę. będzie czynił zagmatwanie. iż nie łacno ciqgły 
jakiś wqtek zdołam prowadzić. Zawsze niedoświadczone 
jeszcze ze mnie dziecię. Nie jesteś tu kochany Panie! nie- 
ma komu nas, błędne owce. kierować. Może pójdzie mi 
łatwiej Grafika; jednak i na jej Wspomnienie truchleję. 
chociaż mam PfeiHera, Eberta i Koppa. Cale nieobeznany 
jestem z rękopisami. W ogólności jeżeli naprq. abym zaraz 
mojq przesławnq lekcję zaczynał - zgubiq". 
Później 29 listopada znowu uskarżał się na brak od- 
powiednich wiadomości i czasu. "Lichy ze mnie bibljograf. 
JeżeJibym się kiedy był spodziewał tego. cokolwiek lepiej- 
bym się przygotował. Na dobitkę zaś nędznego mojego 
zdrowia. przy innych tańcach bibljotecznych cały dzień 
siedzę nad numizmatykq. W nocy tylko, jakby z przymusu 
w gwałtownej potrzebie. przechodzę od xiqżki do xiqżki 
i w końcu. jak wezmę pióro, wszystko nie tak, jak po- 
trzeba: i pióro tępe i głowa ciężka. Nie rozpoczqłem jed- 
nak jeszcze mojej bibljograficznej biedy: biorę się do tego 
i chciałbym rozpoczqć przed wyjazdem rektora, który się 
temi dniami do Warszawy wybiera. Gotujqc przemowę na 
otworzenie. schwytane po większej części wyobrażenia 
i przemowy do Xiąg bibliograficznych roztoczyłem. roztoczy- 
łem szeroce. nie wiem. może i niedorzecznie. Jeżeli pozwo- 
Iq wydrukuję tę gadaninę w Dzienniku i odbiję pewnq 
liczbę egzemplarzy. Nadeszlę łaskawemu Panu i poddam 
grzbiet mój wychudły na biczowanie" 116). 
Lecz po przezwyciężeniu wszystkich trudności Bohat- 
kiewicz. będqcy od ]0 grudnia ]828 r. adjunktem. wresz- 
cie w d. ]0 stycznia ]829 r. swój wykład inauguracyjny 
wygłosił i w roku następnym go w druku opublikował 
p. t. ..Rzecz o bibliografii powszechnej na otworzenie tego 
kursu w Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim dnia JO stycznia 
6
		

/Vilniana_001_32_096_0001.djvu

			- 82- 


1829 roku napisana przez Aleksandra Bohatkiewicza. W Wil- 
nie. Nakładem i drukiem A. Marcinowskiego 1830". (Cenzura 
24 - J -]830 r. ]6" str. 74). 
Z cytowanych wyżej listów wiemy na jakich źródłach 
opracowanie swoje Bohatkiewicz oparł i skqd je czerpał. 
Nic wszakże nie wiadomo nam. jak długo prelekcje swoje 
miewał i jakiego przyjęcia od słuchaczów i ciała profe- 
sorskiego doznał. Poza zapowiedziami Praelectiones dal- 
szego ciqgu jego wykładów na lata ] 829---30 (jak i w ro- 
ku poprzednim: we wtorki i piqtki o g. 9 -- ] O. rano) 
i ]830-3] (w środy o g. 8 -9 i soboty ]0 - 11) nic o nich 
więcej nas nie doszło. 
Jednocześnie z przygotowywaniem się do nich. jak 
widać. w tym czasie znowu gorqco zajmował się sprawa- 
mi bibljotecznemi, zastępujqc nieobecnego Sobolewskiego. 
jak naprze dopełnieniem brakujqcych czasopism bieżqcych. 
.,Dziennika Warszawskiego redakcji Ordyńca jeszcze nie 
mamy-komunikował Lelewelowi 29-XI-]828 r.-Inne 
wszystkie pisma perjodyczne polskie. nawet Śmieszka. 
oprócz chyba jakiej Muchy lub Motyla Warszawskiego. 
starałem się 'zgromadzić do Bibljoteki w czasie wakacji. 
korzystajqc z nieobecności superiora" 117
. 
Mimo usiłowania Bohatkiewicza i pomoc Jochera. 
stan Bibljoteki bynajmniej nie był świetny. Otrzymawszy 
od Lelewela katalog sprzedajqcych się dubletów z Bibljo- 
teki Puławskiej, pośród których było ..nie mało rzeczy na- 
der ważnych, których nabycie dla Bibljoteki Wileńskiej 
wieJceby się przydało". Bohatkiewicz z żalem w d. ]] sierp- 
nia ] 829 r. temi słowy odpowiedział: .....korzystać nie mO- 
żemy. na licytacji nie staniemy. pieniędzy nie mamy. Zwy- 
czajna bibljoteczna summa. pod szafunkiem Bibljotekarza 
zostajqca. w tym roku nie wystarczy na opłacenie xiqg 
nowych. do rozmaitych przedmiotów przez xięgarzy spro- 
wadzonych. Innych zaś źródeł dostqpić trudno. Z mojego 
miejsca żadnych sprężyn poruszyć w tym względzie nie 
umiem. Sam Bibljotekarz także nad niedostatkiem hmdu- 
szów bibljotecznych ubolewa i nic więcej nie zrobi. A tak
		

/Vilniana_001_32_097_0001.djvu

			- 83- 


poglqdać musimy z żalem na czynność około ksiqg i bi- 
bljotek znamienitq w Warszawie" 111'). Przerwanego od 
śmierci Grodka katalogowania na nowo nie podjęto. 
a nawet nakazanej Sobolewskiemu przez władze uniwer- 
syteckie inwentaryzacji całej ruchomości bibljotecznej wca- 
le nie rozpoczęto 119). 
Główna przyczyna tych niedomagań leżała w braku 
ręki kierowniczej. Wprawdzie schorowany Sobolewski po 
pięciomiesięcznym pobycie na wsi wrócił w październiku 
] 828 r. do Wilna ..na leże zimowe. zdrowszy i dość wesół. 
chociaż mu biedakowi dawno już połowę pensji odcięto"uCI). 
lecz - jak mówi jego biograf - ..było to już miganie żyw- 
sze dogorywajqcej lampy". Zapadajqc bowiem coraz częś- 
ciej i tracqc siły. zgasł wreszcie ] O lipca ] 830 r. niedo- 
biegłszy lat 40-tu życia swego 121). Jego przebogatq puściz- 
nę bibljograficznq, obejmujqcq pięć sporych tek z wypi- 
sami i notatkami z dzieł. ułożonemi według aJfabetu auto- 
rów p. t. ..Biblioteka Polska". kupiona od rodziny zmarłego 
przez Zawadzkiego. stała się podstawq do napisanego 
później przez Jochera ..Obrazu bibliograliczno-historycznego 
literatury i nauk w Polsce" (Por. Przedmowę w t. I str. VI 
i XV))) - XIX). Z prac drukiem ogłoszonych pozostawił po 
sobie kilkanaście podręczników szkolnych z zakresu lite- 
ratury i fiłologji łacińskiej, szereg artykułów o literaturze 
i bibljografji polskiej w "Dzienniku Wileńskim" z lat 
]8]9-]822 i t. d. 
Bohatkiewicz przeżył Sobolewskiego tylko o rok je- 
den. I u niego choroba nerwowa rozwijała się gwałtow- 
nie, czyniqc go coraz więcej rozdrażnionym i podejrzliwym 
aż do manji prześladowczejU2). Ostatecznie zwaliło go zupeł- 
ne obłqkanie. Dokładna data jego śmierci jest nam nie 
znana. Ogólnie przyjęto r. ] 83]. W kwietniu tego roku 
jeszcze zwrócił ksiqżkę. wypożyczonq z Bibljoteki d. 7 t. 
m. 123). Pelikan w swoim raporcie poufnym do min. oświaty 
z d. ] grudnia t. r. wspomina o nim jako żyjqcym. zali- 
czajqc go do rzędu osób bezwzględnie prawomyślnych 
politycznie 124). Natomiast na liście b. urzędników uniwer-
		

/Vilniana_001_32_098_0001.djvu

			- 84- 


syteckich. datowanej 27 maja ] 832 r.. nazwiska jego już 
nie było 12ó). 
Ostatnim śladem pracy Bohatkiewicza było skatalo- 
gowanie księgozbioru. legowanego Bibljotece Uniwersy- 
teckiej przez zmarłego 2] listopada ]830 r. Jana Śniadec- 
kiego. Katalog rzeczowy. spisany na 27 kartach in folio. 
obejmował 825 tytułów w ] 720 tomach dzieł z dziedziny 
fizyki. matematyki i astronomji. stanowiqcych odrębnq ca- 
łość zamkniętq w osobnych szafach 126). 
Już po śmierci Sobolewskiego. a jeszcze za życia Bo- 
hatkiewicza. w d. 3 kwietnia ]83] r. został mianowany 
podbibljotekarzem B a z y I i Z a j q c z k o w ski. Syn Fran- 
ciszka. w wieku lat 36. wychowaniec szkoły powiatowej 
w Kaniowie i Uniwersytetu wHeńskiego. od którego ] 8 
czerwca ] 827 r. otrzymał stopień kandydata filozofji. od 
1 października ] 828 r. był urzędnikiem kancelarji uniwer- 
syteckiej i z niej przeszedł do Bibljoteki 127). O jego kwa- 
lifikacji i zasługach naukowych nic nie wiemy. Zresztq 
była to już naówczas kwest ja drugorzędna. Nad wszech- 
nicę wileńskq nadciqgała chmura. która w rok później 
miała strzelić piorunem. druzgoczqcym wielkie dzieło 
Batorego. 
Zanim to jednak nastqpiło Bibljoteka otrzymała no- 
wego. już ostatniego. kierownika. D. 31 grudnia] 83] r. 
na przedstawienie kuratora okręgu nauk. wileńskiego 
główny nadzór nad Bibljotekq i Gabinetem Numizmatycz- 
nym powierzono p r o f. P a w ł o w i Kuk o I n i k o w i. 
Nieuk i przechrzta, kreatura nowosilcewowska. narzu- 
cona wszechnicy wileńskiej. był w niej aż do końca in- 
truzem. Urodził się 24 czerwca 1795 r. w Zamościu z ojca 
Bazylego, unity. nauczyciela miejscowego. i matki gorliwej 
katoliczki. Majqc lat 9 przejechał z rodzicami do Peters- 
burga. gdzie ojciec jego został profesorem Instytutu Peda- 
gogicznego. Wykształcenie swoje rozpoczqł i zakończył 
w szkole parafjalnej. zaś karjerę służbowq zaczqł 27 
maja ] 810 r. w charakterze kancelisty kolegjum Rz.-Ka-
		

/Vilniana_001_32_099_0001.djvu

			- 85- 


toJickiego Duchownego w Petersburgu. awansujqc w ro- 
ku ]8]4 na pomocnika kontrolera w departamencie pocz- 
towym. Otrzymawszy. zaiste sposobem cudownym. d. ] 4 
września ]8]5 r. od Akademji Jezuickiej w Połocku dyp- 
lom doktora prawa i zmieniwszy po śmierci ojca dawne 
wyznanie na prawosławje. niemniej niezwykłq drogq otrzy- 
mał ] 9 grudnia ] 824 r. nominację odrazu na profesora 
zwyczajnego historji i statystyki na katedrze. osieroconej 
po wygnaniu Lelewela z Wilna, i już się od niej nie od- 
czepił aż do kasaty uczelni. Następnie 22 czerwca ]825 r. 
objqł sekretarjat Rady Uniwersyteckiej. ] 9 września 1827 r. 
został członkiem komitetu opisujqcego zbiór numizmatycz- 
ny, ] 5 lutego ] 829 r. - cenzorem ksiqg. a zwolniwszy się 
23 marca t. r. z sekretarstwa Rady. w końcu w ostatnim 
dniu roku ] 83] zajqł miejsce kierownika Bibljoteki Aka- 
demickiej 1 2 tJ). Zdaje się, że decydujqcq kwalifikacjq jego 
na to stanowisko była następujqca miarodajna opinja 
Pelikana o nim, wyrażona w wymienionym już raz rapor- 
cie poufnym do władz rzqdowych z d. ] grudnia t. r.: ..bar- 
dzo pewny. sumienny i zupełnie rzqdowi oddany urzędnik; 
w ostatnich czasach dokładał starań w celu utrzyma- 
nia studentqw w spokoju i współdziałał w dozorze nad 
nimi" U9). 
Ten rok historyczny dla całego narodu polskiego za- 
kończył się dla Bibljoteki naszej, obok nominacji Kukol- 
nika, jeszcze spisaniem przez Jochera, zdaje się pierwsze- 
go wogóle od poczqtku wieku XIX-go. a niewqtpliwie 
ostatniego przed jej zamknięciem.' inwentarza całej rucho- 
mości bibljotecznej 1:10). Z którego wyjmujemy te oto szcze- 
góły. dopełnione informacjami z innych źródeł wziętemi. 
Cały księgozbiór, liczqcy w roku ] 83] - 5] .837 to- 
mów 131) zawierał w sobie następujqce grupy poszcze- 
gólne: 
a) Księgozbiór główny.' ustawiony w 59-ciu szafach 
w sali pierwszego piętra i ] 3-tu szafach na kurytarzu sq- 
siednim. Był skatalogowany w porzqdku abecadłowym
		

/Vilniana_001_32_100_0001.djvu

			86 


jeszcze za czasów Grodka w czterech dużych foljałach. 
razem ] 064 karty liczqcych; katalog ten nie był przez kogo- 
kolwiek podpisany. w wielu miejscach poplamiony, w 
niektórych działach brakło w nim oznaczonych rep ozy tor- 
jów. przy niektórych dziełach były jakieś trudne do zro- 
zumienia znaki 132). 
b) Biblioteka ś. p. jana Śniadeckiego. jak już wiemy. 
liczqcq 825 tytułów w ] 720 tomach. spisanych przez Bo- 
hatkiewicza. w układzie rzeczowym na 27 kartach. 
c) Książki stanowiące własność Instytutu Lekarskiego. 
czyli Seminarjum dla uczniów medycyny. w ] O-ci u dużych 
podwójnych szafach oszklonych. stojqcych na tymże kory- 
tarzu; posiadały one osobny katalog kartkowy. 
Oprócz tych były jeszcze niezarejestrowane ksiqżki 
w składzie. czyli sali dolnej. i dublety. 
Dalej następowały Zbiory numizmatyczne. składajqce 
się z dwóch odrębnych kolekcji: 
a) Zbioru medali i monet z rozmaitych czasów. nale- 
żqcych do Uniwersytetu, pozostawionych przez Bohatkie- 
wicza w najwyższym nieładzie. Jak się później okazało 
2000 sztuk nie były wciqgnięte do katalogu i musieli to 
w T. ] 834 zrobić Jocher z Zajqczkowskim 138). . 
b) Zbioru b. Liceum Wołyńskiego. który obejmował 
przeszło ] 8000 monet i medali. przechowywanych osobno 
od uniwersyteckiego w należytym porzqdku 13ł). 
Wreszcie Zbiór osobliwości w osobnej dużej szafie 
oszklonej. stojqcej w gabirtecie bibljotekarza. 
Z umeblowania i innych sprzętów Bibljoteka w tym 
czasie posiadała następujqce: 
W sali dolnej - 20 szaf do ksiqżek. 4 stoły rozma- 
ite. 2 drabiny malowane. 3 lampy mosiężne. 8 ..obrazów 
rytych" . 
W sali bibljotecznej na pierwszem piętrze - 59 szaf. 
3 stoły małe i ] O drabin różnych. 
Na kurytarzu - ] 3 szaf z drzwiami podwójnemi. za- 
słoniętemi siatkq drucianq i firankami. oraz ] O szaf oszklo- 
nych z Bibl. Instytutu Lekarskiego.
		

/Vilniana_001_32_101_0001.djvu

			- 87- 


W sali "prowadzącej do Gabinetu Bib/jotecznego" (Czy- 
telni). służqcej, jak widać ze znajdujqcych się w niej 
przedmiotów. za szatnię. poczekalnię i kancelarję zarazem, 
były - 6 szaf dużych oszklonych. 3 stoły czarne z siatkq. 
stół z 2-ma szufladami. inne stoły. 2 ławy. komoda. 2 ..ta- 
blice z gwoździami dla wieszania ubrań". puzdro maho- 
niowe, ] 2 kałamarzów szklanych z piasecznicami. 2 kała- 
marze ołowiane z piasecznicami. 8 lichtarzów mosiężnych. 
3 sztuki nosz (do ksiqżek),6 pieczęci do znaczenia ksiqżek. 
2 pary nożyc. 2 scyzoryki. nóż z kości słoniowej. 8 linjałów 
mosiężnych. dzban mosiężny. misa gliniana, kubek do wo- 
dy. 2 ręczniki, 6 ścierek. ]8 spluwaczek etc. 
W Czytelni stały 2 stoły duże bejcowane. 60 krzeseł 
obitych skórq i 2 takież fotele. komoda. 6 pulpitów du- 
żych i tyleż małych. popiersie gipsowe Aleksandra l-go 
na postumencie, tudzież na ścianach: Obraz olejny Matki 
Boskiej, 3 plany Rzymu i Wenecji i jakiś obraz z dwiema 
kurami. 
W ..Gabinecie numizmatycznym" a zarazem prefekta' 
Bibljoteki znajdowały się: szafa fornirowana hebanowa, 
ozdobiona bronzami i wysadzana kamieniami; 2 szafy du- 
że z drzwiami podwójnemi. siatkq drucianq i firankami; 
takaż szafa oszklona ..z osobliwościami"; stół z czterema 
ramami szklanemi. dwiema szufladkami i czterema szafka- 
mi dla numizmatów; stół bejcowany ze siatkq i trzema 
szufladkami. 4 małe stoliki bejcowane. komoda. 3 pulpity 
stojqce. 6 kinkietów metalowych oszklonych na podsta- 
wach drewnianych i 2 kałamarze na podstawach bronzo- 
wych. Salę tę zdobiły popiersia marmurowe białe - Ja- 
giełły na postumencie i Aleksandra l-go oraz - dwa gip- 
sowe osób niewymienionych, tudzież portrety olejne: Je- 
zuitów - J a n k o w s k i e g o (Jana Ignacego. prof. Aka- 
demji Wileńskiej ur. 1727 r.) i S kor u I s k i e g o (prawdo- 
podobnie Antoniego. ostatniego rektora Akad. Jezuic- 
kiej. ur. 17]5 i zm. 1780; a może Józefa. w r. 1755 profe- 
sora fiJozofji). k a n c l e r z a w. ks. lit. C h r e p t o w i c z a
		

/Vilniana_001_32_102_0001.djvu

			- 88 


(Joachima, ur. ] 729 i zm. ] 8] 2. pierwszy kuratotor Uniw. 
Wileńskiego i szkół jego okręgu) i portret w małym for- 
macie p r o f. W i n c e n t e g o H e r b e r s k i e g o (znakomi- 
tego okulisty, ur. 1784 i zm. ]826 r.. ofiarodawcy 2000 ksiq- 
żek Blbljotece wileńskiej).
		

/Vilniana_001_32_103_0001.djvu

			VI. 


D. ] I] 3 maja ] 832 r. cesarz Mikołaj I podpisał res- 
krypt zamykajqcy Uniwersytet Wileński i reformujący dwa 
wyodrębnione jego wydziały - teologiczny i lekarski- 
w dwie osobne Akademje: Rz.-KatoJicką Duchowną i Me- 
dyko-Chirurgiczną; 28 maja (9 czerwca) rano kurator okrę- 
gu nauk. białoruskiego Kartaszewskij zawiadomił o tern 
p. o. rektora Mianowskiego i tegoż dnia wieczorem. w so- 
botę. w wigilję Zesłania Ducha Św. odbyła się ostatnia 
sesja Rady Uniwersyteckiej. Poczem 3] maja Kartaszew- 
skij powołał czasowy Komitet wcielający w życie rozkaz 
cesarski, na czele którego stanqł prof. Michał PoJiński. 
zaś w poczet członków weszli profesorowie Jaroszewicz. 
Łobojko i Kukolnik 13u). 
Rozpoczęło się pośpieszne przygotowanie likwidacji 
wszechnicy i rozszarpywanie jej bogatego mienia. 
D. ] 6 sierpnia t. r. prezes komitetu Poliński w obec- 
ności b. rektora Pelikana i przedstawiciela min. spraw 
wewn. Gorianinowa zdjął pieczęcie z opieczętowanej na 
razie b. Bibljoteki Uniwersyteckiej 136). 
Kukolnik, który wraz z Jocherem i Zajączkowskim 
od ] września t. r. byli przeniesieni na etat Akademji Me- 
dycznej. przedewszystkiem zarządził spisanie nieskatalo- 
gowanych książek. Czynność tę wykonywali wymienieni 
pomocnicy przy współudziale wynajętych pisarzy. 
Gdy się z tern uporano. już w połowie ]833 r. przy- 
stąpił komitet likwidacyjny do podziału księgozbioru uni- 
wersyteckiego między instytucje rozbiorcze. Podział prze- 
widywał 5 następujących głównych grup ksiqżek, przezna- 
czonych dla: O krę g u N a u k o w e g o B i a ł o r u s k i e g o.
		

/Vilniana_001_32_104_0001.djvu

			- 90 -- 


A k a d e m j i M e d y k o - C h i rur g i c z n e j. A k a d e m j i 
D u c h o w n e j. U n i w e r s y t e t u Kij o w s k i e g o i U n i- 
w e r S y t e t u C h ark o w s k i e g o. 
Jako pierwsza została wydzielona i przed 6 czerwca 
] 833 r. na ]] 8 arkuszach spisana grupa. przeznaczona dla 
Ok r. N au k. B i a ł o r u s k i e go. Składała się z dzieł treści: 
Filozoficznej . 77 4 
Filologicznej 339 
Klasyków . . 352 
Historyczn. ] 067 
Sztuk piękno . ] 253 
Prawniczej 567 
Przyrodniczej 259 
Matematyczn. ] 265 
Technolog. 405 
MisceJJaneaów ] 01 
Ogółem. . . . 6382 dzieła, podob- 
no w 9000 tomów 137). 
Nowopowstała A kod e mj a M e d y k o-C h i ru r- 
g i c z n a otrzymała 6.590 dzieł w ] 3.240 tomach. według 
katalogu. podpisanego 26 czerwca ]833 r. 'przez profesorów 
Akademji Adolfa Abichta. Feliksa Rymkiewicza i Stani- 
sława Hryniewicza. Z przyjęcia ksiqżek na tymże katalogu 
pokwitowali Kukolnik, Jocher i Zajqczkowski 138). Ponieważ 
Akademja otrzymała nadto jeszcze ok. 3000 tomów. sta- 
nowiqcych za czasów Uniwersytetu własność Instytutu Le- 
karskiego. cały więc spadek kSiqżkowy po Uniwersytecie 
przypadajqcy Ak. M.-Ch. przekraczał ] 6,000 tł. 139). 
O tern. ile przypadło w udziale A k a d e m j i D u- 
c h o w n e j nie mamy ścisłych wiadomości. Ogólnikowo 
podawana jest cyfra 20.000 tomów dzieł teologiczno-filo- 
zoficznych oraz niektórych klasyków 140). 
Najdokładniejsze dane posiadamy o liczbie druków. 
oddanych Uniwersytetom Kijowskiemu i Charkowskiemu. 
Wybieraniem ich kierowali delegowani do Wilna - P 0- 
w e ł Jar k o w ski. bibljotekarz z Kijowa. i B e r n a r d
		

/Vilniana_001_32_105_0001.djvu

			-1 


- 9] - 


Dorn. profesor z Charkowa. W lutym ]835 r. przedsię- 
biorca Jegor Nikiforow wyekspedjował do Charkowa 317 
pudów i ] funt książek. zaco otrzymał 800 rb. asygn. 
W marcu t. r. wysłano do Kijowa na 30 furach 866 pu- 
dów i ] 3 funtów 141). Z otrzymania transportów pokwito- 
wali - Jarkowski ] 8 lipca i Dom (E. sic!) 26 lipca ] 835 r. 
D o U n i we r S y t e t u Kij o w s k i e g o wysłano: 
]. MisceJJanea . . . . . . . 9] dzieł w 333 tomach 
2. Filologja . . . . . 239 248 
3. Autorowie grec
y i łaciń. 260 286 
4. Teologja . 3] 3] 
5. Prawo . 475 .. 595 
6. Polityka . . . 23] .. 309 
7. Medycyna . . 13 ]3 
B. Filozof ja . . 305 372 
9. Pedagogika . 34 98 
10. Sztuki Piękne . . 2]] .. 286 
] 1. Literatura 74].. ] O] 8 
] 2. Przyroda 245.. 323 
]3. Ekonomja 204 
 27] 
] 4. T echnologja Handel 246 337 
] 5. Matematyka . . 795 1039 
] 6. Historja . . . 780 .. ] 2] 6 
17. Rękopisy 4] 44 
Dodatek I . 7]7 
Dodatek U ] 4 63 
Dodatek JJJ . 384 .. 655 
Dodatek I V 8 9 
Ogółem . . . . 5405 dzieł w 7563 tom. W). 
U n i w e r S y t e t C h ark o w s k i otrzymał: 
]. Filozof ja . . .. . ] 66 dzieł w 553 tomach 
2. Prawo .... . . 62 .. 383 
3. Matematyka . . . . 276 .. 9] 6 
4. Nauki fizyczne. . ]24 .. 567 
5. Filologja . ] 5] .. ] 00] 
6. Historja . . . . . 243 .. 372 


..
		

/Vilniana_001_32_106_0001.djvu

			92 - 


7. Sztuki Piękne . . 179 dzieł w 206 tomów 
8. Varia . 26 77 
Dodatek I . . . 2 4 
Dodatek JJ. . . 110 ]42 
Ogółem . . . . . .] 339 dzieł w 432] tom. lU). 
Podczas wydzielania książek dla Uniwersytetu Ki- 
jowskiego zagrożona zastała Bibljoteka Jana Śniadeckie- 
go. którą również chciano wysłać z Wilna. Na zapytanie 
w tej sprawie Polińskiego Jędrzej Śniadecki 25 września 
] 834 r. odpowiedział. że w testamencie zmarłego brata 
znalazł wyraźne zastrzeżenie. aby księgozbiór jego był od- 
dany Uniwersytetowi Wileńskiemu na pamiqtkę jego dłu- 
goletniej w tejże uczelni służby. Ponieważ wolq nieboszczyka 
było. ażeby bibljoteka jego była użytecznq młodzieży wi- 
leńskiej. przeto Jędrzej Śniadecki pragnie. by pozostała tu 
nadal. sądzi więc. że dzieła z zakresu fizyki można byłoby 
oddać Akademji Med.-Chirurg.. zaś matematyczne i astro- 
nomiczne przekazać Obserwatarjum wileńskiemu i sta- 
nowCzo sprzeciwiać się będżie ich wywiezieniu. Sprawa 
oparła się o ministra oświaty Uwarowa. który przychylił 
się do zdania J
drzeja Śniadeckiego i 9 listopada t. r. za- 
bronił wywiezienia bibljoteki do Kijowo lub Charkowa 
nakazując wybranie wzamian identycznej treści ksiqżek 
z b. BibJjoteki Uniwersyteckiej. Jakoż księgozbiór Śniadec- 
kiego podzielono na dwie części: 3] 2 dzieł w 482 tomach 
przekazano Obserwatojum miejscowemu i 5]3 dzieł w ]238 
tomach Akademji. Natomiast do Kijowa oddano identycz- 
nej treści ] 4 dzieł w 63 tomach z dubletów Bibljoteki l4.
). 
Ze swej strony P e t e r s b u r S k a A k a d e m j a N a- 
u k zażqdała zwrotu, wziętych od niej w latach ] 8] 9-] 825 T. 
dla Obserwatorjum wileńskiego. dzieł astronomicznych. 
Prof. Piotr Sławiński 22 września ] 833 r. wybrał 32 dzieła 
w 48 tomach wyłqcznie w językach obcych 1(5). 
Na zasadzie wiadomości powyższych możemy zrobić 
następujące zestawienie ogólnej liczby ksiqżek podzielo- 
nych między instytucje poszczególne: 


.......
		

/Vilniana_001_32_107_0001.djvu

			- 93- 


,- 

= 


Jnstytucje rozbiorcze 


Okręg Naukowy Białoruski . . . 
Akad. Medyko-Chirurgiczna. . 
Instytut Lekarski (do Akad. M. Ch.) 
Akad. Duchowna. . . . . . . 
Obserwatorjum Astronom. \ViL 
Uniwersytet Kijowski . . 
Uniwersytet Charkowski 
Petersb. Akademja Nauk 


Liczba 
tytułów 


6389 
6590 
(3000) 
(10000) 
3]2 
5405 
1339 
32 


Liczba :1 
tomów J 
(9000) 
 
] 3240 I 
6000 , 
20000 
484 
7563 i 
432] 
48 I 


Ogółem . . . . . . 


60,656 I 


./ 


33.067 I 
I 


Z tej ogólnej liczby pozostało w Wilnie (Ak. Med.-Chir.. 
Inst. Lek.. Ak. Duch. i Obserw. Astr.) ]9.902 dzieła w 39,724 
tomach i wywieziono (Okr. Nauk. Biał.*), Uniw. Kijow.. 
Uniw. Chark. i Pet. Ak. Nauk) ]3.]65 dzieł w 20.932 tomach. 
Niema wqtpliwości. że liczby te sq raczej niższe niż wyż- 
sze od rzeczywistych. 
Oprócz tego z Magazynu KSięgarskiego uniwersytec- 
kiego przesłano do Min. Oświaty]2 tytułów w 2371 eg- 
zemplarzach. pośród których były m. in. dzieła następujące: 
"Przepisy woyskowe w czasie batalii. W Wilnie 1794 r.'- 
egz. ] 75; ..Kopczyńskiego Przepisy do Grammatyki na klasę 
l-egz. 20]. kI. H-egz. 3]8 i kI. JJJ-egz. 317: Jana Ema- 
nuela Giliberta ..Flora Litvanica. Vilnae 1782" - egz. 109 1 ' C ). 
R ę k o P i s y. przechowywane w Bibljotece Uniw.. spi- 
sał 2] września ] 834 r. nieznany bliżej PaJczewski m). Na- 
liczył ich ]] 3, a mianowicie treści: 
]. T e o log i c z n ej - 33 (m. in. w jęz. starosłowiań- 
skim; pod Nr 7 ..O jedności Kościoła Bożego" - zapewne 
autograf Skargi z księgozbioru O. O. Jezuitów Słuckich; 


") Rozesłano do szkół na prowincję. 


.......
		

/Vilniana_001_32_108_0001.djvu

			- 94- 


..Elogia Episcoporum Vilnensium" przez ks. Piotra Wijuka- 
Kojałowicza T. J.; ..Sumaryiny Wypis z Protokułu Aktów Ka- 
pituly Katedr. Wileńskiej. 1501-1783. przez X. Xawerego 
Bohusza uczyniony"; kazania ks. Jana Kantego Chodaniego). 
2. P r a w n ej - 27 (w tern 2 egzempl. Statutu Litew- 
skiego w jęz. ruskim bez pocz.; Prace prof. Ignacego Oł- 
dakowskiego ). 
3. H i s t o r y c z n e j - 37 (Teki Albertrandiego; Codex 
Diplomaticus Regni Poloniae et M. D. Lithvaniae- Dogiela 
6 tomów in folio). 
4. S z t u k p i ę kn y c h -7 (Przeważnie b. słabe poezje) 
5. Matematycznej - 3. 
6. F ił o z o fi c z n ej - 6 (m. in. jeden autograf. ks. 
J. K Ch oda niego i 2 prof. Jana Henryka Abichta). 
Wszystkie wymienione rękopisy zostały przekazane. 
Ministerstwu Oświaty. które ze swej strony podzieliło je 
między bibljoteki petersburskie. 
Wiadomo rówmez. że znaczna częsc Archiwum 
b. Uniwersytetu Wileńskiego i całe znajdujqce się w Bi- 
bljotece jego Archiwum Komisji Edukacyjnej zdeponowa- 
no w Archiwum Min. Oświaty w Petersburgu 148). 
Wreszcie Go b i net n um izm a tyc zn y. Według ra- 
portu Kukolnika z d.24 kwietnia] 835 r. składał się z trzech 
osobnych zbiorów: a) Zbiór właściwie uniwersytecki, któ- 
rego liczebności nie znamy. a z którego ok. 2000 monet 
i medali skatalogowali w grudniu ] 834 r. jocher z Zajqcz- 
kowskim; podzielono go w r. ] 834 między Uniwersytety 
Kijowski i Charkowski. b) Zbiór b. Liceum Wołyń ski ego 
w Krzemieńcu. obejmujqcy przeszło ] 8.000 numizmatów 
i w r. ] 835 oddany delegowanemu przez Uniw. Kijowski 
Jakubowiczowi w zupełnym porzqdku. c) Czasowo złożone 
w gabinecie poszczególne zbiory różnych gimnazjów 
i szkół powiatowych Okręgu Nauk. Wileńskiego. które 
wszystkie doręczono prof. Polińskiemu dla rozesłania wed- 
ług przynależności 14.9). 
Uniwersytet Kijowski otrzymał z Wilna ] 9.939 egzem- 
plarzy monet i medali; charkowski-] 500 15
). Obszernym
		

/Vilniana_001_32_109_0001.djvu

			95 - 


raportem sprawozdawczym z d. 24 kwietnia ] 835 r. Nr 69 
zamknął Kukolnik dwuletnią działalność likwidacyjną 
swoją. Bibljoteka Uniwersytecka Wileńska została rozpro- 
szona, a w dziesięć lat później po wyniesieniu z Wilna 
obu Akademji nawet ślad jej w tem mieście zaginął. 
Pozostaje nam jeszcze powiedzieć słów kilka o dal- 
szym losie ostatnich urzędników książnicy wileńskiej. 
D. ] września ] 832 r. zostali przeniesieni na etat Bi- 
bljoteki Akad. Medykó-Chirurgicznej w Wilnie: Jocher. 
w charakterze starszego pomocnika z pensją 300 rb. rocz- 
nie, i Zajączkowski. jako pomocnik młodszy. chociaż 
z pensją tejże wysokości. Kukolnik. sprawujący czynności 
bibljotekarskie zastępczo, od d. ] maja ] 833 r. został bi- 
bljotekarzem rzeczywistym tejże Akademji. Przy nich zna- 
lazł się i kancelista bibljoteczny Jakubowski. lecz już. jako 
nadetatowy. Wszyscy. oprócz ,Jakubowskiego. dotrwali do 
chwili wywiezienia Akademji z Wilna. 
Kuk o l n i k i nadal pozostał w Wilnie na stanowisku 
nauczyciela historji w Seminarjum Duchownem katolic- 
kiem i długoletniego cenzora ksiąg. W r. ] 866 otrzymał 
emeryturę. Chętnie utrzymywał stosunki z klerem katolic- 
kim i literatami polskimi. Drukował swe wspomnienia 
i artykuły historyczne z przeszłości Litwy w czasopismach 
miejscowych rosyjskich. zawsze stając w obronie osoby 
i polityki Nowosilcowa. jako gorący jego wielbiciel i zwo- 
lennik. Dożywszy sędziwej starości zmarł w Wilnie 3 wrześ- 
nia 1884 r. lol ). 
A d a m J o c h e r. otrzymawszy w r. ]84] zwolnienie 
z zamykanej Akademji. początkowo przeniósł się na wieś 
do pow. Wiłkomierskiego, lecz w r. 1844 otrzymał posadę 
starszego nauczyciela łaciny w gimnazjum, przeniesionem 
z Kroż da Kowna. w następnym wszakże roku wrócił do 
Wilna. gdzie czas pewien był zajęty wychowaniem dzieci 
hr. T yszkiewicza. a następnie poświęcił się wyłącznie pra- 
cy naukowo
literackiej. Bibljografji polskiej zasłużył się 
.wielce przez wydanie w latach ]840-]857 swego trzyto- 
mowego ..Obrazu bibliograficzno-historycznego literatury i na-
		

/Vilniana_001_32_110_0001.djvu

			-96 - 


uk w Polsce od wprowadzenia do niej druku po rok 1830 
włącznie". (Druk i Nakład J. Zawadzkiego w Wilnie). 
Objqł on 9954 księgi. a miała to być zaledwie czwarta 
część całości. Na główny zrqb pracy Jochera złożyły się 
materjały pozostałe po Sobolewskim. W r. ] 856 został człon- 
kiem rzeczywistym nowozałożonej Komisji Archeologicznej 
Wileńskiej. Zmarł 22 marca (3 kwietnia) ] 860 r. w cichym 
ustronnym domku przy ul. Rudnickiej. gdzie ostatnie lata 
spędził w otoczeniu ksiqg swoich 152). 
Bazyli Zajqczkowski w lutym 1844 r. został 
dozorcq (przełożonym) etatowym szkoły szlacheckiej w Po- 
niewieżu 153). 
S t a n i s ł a w Jak u b o w ski. pracujqcy przeszło 30 
lat na tern samem miejscu kancelisty bibljotecznego. nie 
dożył przeniesienia Akademji. umierajqc w Wilnie 23 grud- 
nia ]837 r. Owdowiała po nim żona Ewa w lutym ]839 r. 
otrzymała od rzqdu 500 rb. zapomogi jednorazowej i ] 00 rb. 
emerytury rocznej 151). 
F r y d e ryk M o T i t z w chwili zamykania wszechnicy 
był w Wilnie. Do maja ] 834 r. mieszkał w murach uniwer- 
syteckich. Na poczqtku tego roku zażqdano odeń zwrotu 
będqcych pod jego dozorem ksiqżek z Ekspedycji ksiqż- 
kowej Uniwersytetu. D. 23 lutego odpisał. że ..przy nader 
osłabionem zdrowiu i przy ciasnem i zimnem mieszkaniu 
nie może w żaden sposób zajqć się tern" i prosił o odro- 
czenie do dni dłuższych i cieplejszych. Sprawa przeciq- 
gnęła się do końca r. ] 835 i Moritz nie mógł dostateczni
 
wytłumaczyć się z braków w tych ksiqżkach J55). Księgar- 
nię swojq w tym czasie miał przy ul. Portowej w domu 
Kwinty 156). 
N o r b e r t K u m e l s k i również wrócił ze swojej wy- 
cieczki naukowej zagranicę już po kasacie Uniwersytetu. 
udał się więc do Warszawy. gdzie od r. ]834 do śmierci 
był sekretarzem - tłumaczem w Komisji Sprawiedliwości 
Król. Pol. a zarazem członkiem redakcji ..Gazety Rzqdo- 
wej". Zmarł 9 sierpnia ] 853 r. 157 ).
		

/Vilniana_001_32_111_0001.djvu

			... 


ADAM BENEDYKT JOCHER 
UR. 23 GRUD. 1791 R. ZM. 3 I{WJET. ]860 R.
		

/Vilniana_001_32_113_0001.djvu

			- 97- 


Z dawniejszych pracowników bibJjotecznych K o- 
z i m i e r z K o n t r y m ciqgle miał życie niespokojne. 
N'ie długo zabawił u siostry swojej Święcickiej w pow. 
Zawilejskim. wkrótce przeniósł się stamtqd do swego imien- 
nika. którego zwał bratem stryjecznym. Leona K-ma. 
w Wysokim Dworze na Żmudzi o ćwierć mili przy drodze 
z Szydłowa do Rosień. I oto jak swój pobyt w liście. da- 
towanym z Rosień 29 stycznia ] 828 r.. do Lelewela opisał: 
.....z tymi wszystkimi [podkreślenie Kontryma]. z którymi 
dawniej żyłem i przyjacielskie starałem się zachować sto- 
sunki. najmniejszej od trzech lat nie miewam komunikacji. 
W Wilnie nie wiem prawie. czy jest kto ze znajomych. 
wyjqwszy P. MaJewskiego. a także Bohqtkiewicza. ...Do- 
tqd po ustąpieniu z Wilna jestem człowiek koczujący. Tu 
w bliskości jeszcze zabawię miesięcy d wa a może dosta- 
nie się i trzeciemu. poczem odjadę. ale i tego łeraz sta- 
nowczo twierdzić nie mogę dokqd. bo może wypaść tak 
i owak... Nie czytuję prawie nic. bo do tego szczególniej 
sprzyja tutejsza strona. gdzie nie wiem czy tern kto się 
zajmuje" lu
). 
Pamiętali jednak o nim przyjaciele warszawscy. gdyż 
w październiku ] 829 r. otrzymał od ministra finansów Król. 
Pol. księcia Lubeckiego posadę redaktora ..Biblioteki Han- 
dlowej". wydawanej przez Bank Polski w Warszawie, 
z pensjq 6000 zł. pol. 159). Jako urz
dnik tegoż Banku odbył 
w r. ]829 wycieczkę po Polesiu w celu zbadania kraju 
pod względem handlowo-wytwórczym. Opis jej p. t. ..Pod- 
róż Kontryma. urzędnika Banku Polskiego. odbyta r. 1829 
po Polesiu" wydał w r. ]830 w Poznaniu Edward hr. Ra- 
czyński w kilkudziesięciu egzemplarzach litografowanych 
(12° str. 60) i powtórnie drukiem w r. ]839 (8 0 k. 2 str. 69+2). 
Po wybuchu powstania listopadowego znowu zjawia 
się na Żmudzi i już ] 8 kwietnia ] 83] r. zostaje powołany 
do insurekcyjnego Rzqdu Powiatowego w Rosieniach. 
otrzymawszy Wydział WOjskowy. do obowiązków którego 
należały.. wszystkie starania o zebraniu. pomnożeniu. utrzy- 
maniu i użyciu Siły Zbrojne)"; gdy zaś Giełgud ustanowił 
7 


.......
		

/Vilniana_001_32_114_0001.djvu

			- q8 


] o czerwca t. r. w Kiejdanach Rzqd Centralny dla całej 
Litwy i Żmudzi. pan Kazimierz został w nim rad
q Wy- 
działu Skarbowego 160). 
I znowu. jak już przedtem dwukrotnie po swej akcji 
powstańczej w latach ] 794 i ] 8] 2. Kontrym szczęśliwie 
uniknqł prześladowania rzqdu rosyjskiego. Pozostał już 
jednak na Żmudzi bezpowrotnie i tam w miasteczku Szyd- 
łowie w pow. Rosieńskim zakończył swój szlachetny ży- 
wot 11 czerwca )836 r.. pochowany we dwa dni potem 
na miejscowym cmentarzu parafjalnym 161). 
W końcu Szymon Żukowski. Ten po opuszczeniu 
Bibljoteki w połowie r. ]826 wrócił całkowicie do pracy 
pedagogicznej. wykładajqc języki grecki i hebrajski ucz- 
niom seminarjów duchownych i w dalszym ciqQu publiku- 
jqc swe prace naukowe z dziedziny fiłologji greckiej i heb- 
rajskiej. za które w r. ) 827 został zaszczycony tytułem 
członka Król. Tow. Azjatyckiego w Londynie i ]829 roku 
Tow. Przyjaciół Nauk w Warszawie. Przeżył w Wilnie do 
9 lutego 1834 r., kochany i szanowany przez wszystkich. 
Jego młodszy przyjaciel Jocher poświęcił mu bezimiennie 
serdeczne .. Wspomnienie". które wraz z portretem Żukow- 
skiego, rysowanym przez Winc. Smokow$kiego a litogra- 
fowanym przez Przybylskiego. umieścił J. Krzeczkowski 
w swoim "Zniczu" na r. 1835. 
Na tern zamykamy księgę przeszłości dawnej Bibljo- 
teki Uniwersyteckiej w Wilnie. 


.
		

/Vilniana_001_32_115_0001.djvu

			DODA TKI. 


.1 
J
		

/Vilniana_001_32_117_0001.djvu

			J. USTAWY 
TYCZĄCE SIĘ BIBLIOTEKI IMPERATORSKIEGO 
UNIWERSYTETU WILEŃSKIEGO 
we czterech nayużywańszych tu językach do publiczney 
wiadomości podane. 


L 
PRAWIDŁA DLA ODWIEDZAIĄCYCH I CZYTELNIKÓW. 
Porządek. do którego się stosować powinni. chcący Bibliotekę 
Uniwersytetu Wileńskiego oglądać albo i xięgi w Jliey czytać. 
]. Bibliotekę oglqdać i xięgi iey czytać. wolno bez 
wyłqczenia wszystkim. stosujqcym się do porzqdku tu wy- 
rażonego. 
2. Wyiqwszy miesiqce wakacyyne, lipiec i sierpień 
oraz niedziele. święta uroczyste i dni tabefarne. przez 
resztę całego roku we wszystkie dni powszednie. po po- 
łudniu od godziny 3 do 5. otwiera się dla Publiczności 
mieyscowey wiJeńskiey biblioteka i gabind czyrania razem. 
albo sam tylko gabinet. 
3. Przeiezdżaiqcy. mogq we wszystkie dni i miesiqce 
bez wyłqczenia bibliotekę oglqdać. uprzedziwszy o swoim 
żqdaniu, ustnie lub na piśmie. i zawczasu zrana, a nayle- 
piey dniem pierwiey, przołożonego nad niq. który wyzna- 
czy na to godzinę. 
4. W każdy poniedziałek, sale biblioteczne i gabinet 
czytania otwieraj q się na to. aby przychodzqcy mogli bi-
		

/Vilniana_001_32_118_0001.djvu

			- ] 02 - 


bliotekę oglqdać, powziqć wiadomość o dziełach w niey 
znayduiqcych się. przeyrzeć katalogi. widzieć dla cieka- 
wości rękopisma i rzadkie xięgi, tudzież. aby chcqcy zaiqć 
się czytaniem, wzięli bilety na wolne wchodzenie do ga- 
binetu. przez pięć dni następnych. 
5. Dla wzięcia tego biletu potrzeba zapisać się do 
przeznaczoney na to w gabinecie xięgi. wyrażajqc swoie 
nazwisko. imię. urzqd, obowiqzek lub professyiq. ulicę 
i numer domu gdzie mieszka, oraz wymienić xięgi do czy- 
tania żqdane. Tak zapisany otrzyma niezwłocznie od do- 
zorców bibliotecznych rzeczony bilet z podpisem przełożo- 
nego nad bibliotekq. i w dni następujące. iakoto: we wto- 
rek. środę, czwartek. piqtek i sobotę. za okazaniem tegoż 
biletu. wpuszczany będzie do gabinetu dla czytania wy- 
mienionych przez siebie xiqżek. które znaydzie przygoto- 
wane z pokazaniem mieysca dla siebie przeznaczonego. 
6. Pomieniony bilet otrzymać można bez osobistego 
przychodzenia. przysławszy z własnoręcznym podpisem 
notę. na imię przełożonego. z wyrażeniem żqdania z oko- 
licznościami, wedle punktu poprzedzaiqcego; otrzymanie 
biletu przez pośrednictwo noty, każdego dnia skutek mieć 
może. 


7. Kiedy w poniedziałek przypada .święto. wtenczas 
oglqdanie biblioteki i osobiste otrzymanie biletów. odkłada 
się do następuiącego dnia powszedniego. 
8. Wyiqwszy zaś poniedziałki lub dni w mieysce ich 
przypadłe. w żaden inny dzień bez otrzymania i okazania 
biletu. nikt niema prawa wchodzić do gabinetu w godzi- 
nach czytania. a to. aby nie czynić przeszkody czy teł- 
nikom. 
9. Czytelnik. żqdajqcy udzielenia sobie-xiqg innych 
oprócz tych. których przy otrzymaniu biletu potrzebował, 
obowiqzany dniem pierwiey. a przynaymniey wcześnie 
przed godzinami czytania. takowe żqdanie przełożyć, lub 
spisane na karcie podać dozorcom bibliotecznym, którzy 
w pomienionych yodzinach z gabinetu nie oddalaiq się. 
a zatem po xięgi do sal bibliotecznych chodzić niemogqc. 


..........
		

/Vilniana_001_32_119_0001.djvu

			- ] 03 - 


potrzebuiq wczesnego uprzedzenia. dla zadosyć uczynienia 
żqdaniu. 
] O. Kto z czytelników zechce zaymować się wypisy- 
waniem z xiqg rzeczy sobie potrzebnych. atrament znay- 
dzie w gabinecie; lecz pióra i papier z sobq przynieść 
powinien. 
]]. Oglqdaiqcy bibliotekę czytelnicy, nie maiq pra- 
wa zabrać sami ze składów xiqg i innych w bibliotece 
utrzymuiqcych się rzeczy; lecz powinni prosIc dozorców 
o pozwolenie ich sobie: a iak wszystko z rqk dozorców 
otrzymywać. tak też wzaiemnie do rqk własnych tymże 
dozorcom. a nie komu innemu, oddawać sq obowiqzani. 
niczego nieporzucaiqc, arii nawet, choćby i na przyzwoite 
mieysce. sami nieodkładaiqć. 
]2. Wszyscy do sal bibliotecznych i do gabinetu przy- 
chodzqcy. obowiqzuiq się do ścisłego zachowania prawi- 
deł grzeczności. p
zystoyności i skromności. Czytelnicy zaś 
pilnuiqc mieysc, sobie naznaczonych. obracać się grzbie- 
tami do stołów. przechadzać się po gabinecie. i żadnych 
rozmóW wszczynać i prowadzić nie mai q; a z powierzo- 
nymi do czytania xsięgami powinni obchodzić się iak nay- 
ostrożniey. kart nie załamywać. nic na nich nie pisać ani 
ołówkiem. oprawy i samey xięgi nie plamić i w niczem 
oney nie psuć. 
] 3. Xięgi biblioteczne nie pożyczaiq się do domów 
nikomu, oprócz uczqcych publicznie w Uniwersytecie i Gim- 
nazyum Wileńskiem. tudzież uczniów U n i w e r s y t e c k i c h. 
przykładaiqcych się do literatury starożytney. lub miey- 
sca: a na takowe pożyczanie sq osobliwe poszczególne 
przepisy. 
]4. lako o wszelkich ofiarach, na rzecz instrukcyi pu- 
bliczney robionych. posyłaiq się raport a do J. W. ministra 
narodowego oświecenia. a przez iego pośrednictwo do- 
chodzi o nich wiadomość do tronu. tak i dary dla biblio- 
teki uniwersyteckiej czynione, a z_ wdzięcznościq od każ- 
dego przyimuiqce się. podobney ulegaiq kolei; nadto zaś 
imiona ich dawców dla wieczney pamiqtki. zapisuiq się 


......
		

/Vilniana_001_32_120_0001.djvu

			- ]04 - 


do złotej xięgi, na to przeznaczenie w bibliotece utrzy
 
mywaney. 
15. Gdyby się wydarzyło. że ktokolwiek przyszedłszy 
do biblioteki lub gabinetu. nie chciał się wedle ninieysze- 
go zachowywać porzqdku i wykraczał przeciw grzecz- 
ności. lub dla biblioteki czynił iakiekolwiek uszkodzenie; 
wtenczas dla oddalenia tak nieprzyzwoicie postępuiqcey 
osoby. dla zabronienia iey nadal wstępu do biblioteki. dla 
nagrodzenia szkód. ieśliby stqd iakie wyniknęły. użyte bę- 
dq nayskutecznieysze środki. 
]6. Dla powszechney o tern wszystkiem wiadomości. 
opis ninieyszego porzqdku. ogłoszony w tuteyszey publicz- 
ney gazecie. przy weyściu do gabinetu czytania. w czte- 
rech nayużywańszych tu ięzykach, przybity na zawsze 
zostanie. 
Działo się na Sessyi Rady Uniwersytetu Jmpera- 
torskiego Wileńskiego dnia] października ] 8] 4 r. 
Jan Znosko Sekretarz. 


JI. 
PRA WJDŁA DLA MOGĄCYCH POŻYC::ZAĆ XIĘGI Z BIBLJOTEKI 
UNIWERSYTECKIEY. 


Przepisy względem pożyczania xiąg z biblioteki uniwersytetu 
wileńskiego. 
]. Mogq pożyczać i brać do swoich mieszkań xięgi 
z biblioteki akademickiey wszyscy członkowie uniwersy- 
tetu wysłużeni i aktualni, wszyscy publiczne w szkolnym 
wydziale sprawuiqcy urzędy. w Wilnie mieszkaiqcy; pod 
wszystkie mi tytułami uczqcy tak w uniwersytecie iak 
i w gimnazyum. a to stosownie do prawideł niżey prze- 
pisanych. 
2. Wymienione w artykuje pierwszym osoby mogq 
w piłney potrzebie żqdać pożyczania sobie xiqg w każ- 
dym czasie. oprócz godzin na czytanie dla publiczności
		

/Vilniana_001_32_121_0001.djvu

			- ]05 


przeznaczonych; naydogodniey zaś będzie dla biblio!eki, 
jeżeli dniem pierwiey uwiadomiq dozorców biblioteki iakie 
xięgi chcq mieć pożyczone sobie. a nazaiutrz, co dzień 
o godzinie ] O zrana przyydq sami. lub przyszlq od siebie 
do gabinetu Lektury z nagotowanemi zwyczaynemi rewer- 
sami, na każde dzieło osobnemi, po oddaniu których do- 
zorcom, otrzymaiq xięgi żqdane do swoich mieszkań. 
3. Xiqżki rzeczonym osobom maiq bydź pożyczane 
tylko na ieden miesiqc: po którego upłynieniu każdy, kto 
zechce dłużey mieć xiqżki, powinien zmienić bilet, po trzech 
zaś miesięcach obowiqzany iest koniecznie dostawić xsiqż- 
ki do biblioteki. aby i drudzy mieli sposobność z nich ko- 
rzystania. 
4. jeżeliby kto we trzy naydaley miesiqce. od daty 
wzięcia, pożyczonych xiqg do biblioteki nie powrócił; tedy 
biblioteka winna iest posłać do niego o tym obowiqzku 
przypomnienie, a gdyby się to okazało bezskutecznem, po- 
winna natychmiast uwiadomić o tern Rzqd uniwersytetu. 
5. Zabrania się zupełnie pożyczanie manuskryptów 
i xiqg rzadkich. Dzieła kosztowne mogq bydź pożyczane. 
6. Ktoby wyieżdżać miał z Wilna, winien iest xięgi 
pożyczone do biblioteki powrócić. Ktobykolwiek wyiechał 
bqdź za skarbowym, bqdź za własnym interesem, nieod- 
dawszy pożyczonych xiqg do biblioteki, ten nazawsze traci 
prawo pożyczania onych. a rozumie się samo przez się. 
że szkody wszelkie ieśliby w iakimkolwiek przypadku bi- 
blioteka poniosła, na pożyczaiqcych pozyskane -będą. 
7. Wolno iest także pożyczać do domów xięgi bi- 
blioteczne studentom w skarbowey służbie będqcym. iako 
to: kandydatom do stanu nauczycielskiego i uczqcym się 
medycyny. 
8. Dozwala się też jeszcze, a to tymczasowie tylko. 
pożyczać xięgi studentom sposobiqcym się do otrzymania 
stopniówo iako też zda
qcym examina lub piszqcym roz- 
prawy w celu otrzymania nagrody lub placu, i studentom 
przykfadaiqcym się do nauk i ięzyków starożytnych. 
9. Wszystkim studentom w artykule 7. i 8. wymienio- 


.....
		

/Vilniana_001_32_122_0001.djvu

			- ] 06 - 


nym nie inaczey pożyczane bydź maiq xięgi biblioteczne. 
tylko pod warunkami następuiqcemi. 
] O. Maiący wolność pożyczania xiqg studenci. po- 
wziqwszy wiadomość w dni na to przeznaczone o znay- 
dowaniu się w bibliotece xiqg. których w domu używać 
żqdaiq. lub w dni inne. (lecz nie w godzinach na czytanie 
dla powszechności przeznaczonych) i uwiadomiwszy o tern 
dozorców biblioteki. przychodzq nazaiutrz sami o godzinie 
] O. zrana. przynoszqc z sobq gotowy rewers z zaręczeniem 
prefekta. ieśli sq w służbie. lub któregokolwiek z uniwer- 
syteckich Professorów. ieżeli w służbie skarbowey nie 
zostaiq. 
] ]. Zaręczeniem dostatecznem będzie własnoręczny 
podpis prefekta lub którego z professorów, na tymże sa.,. 
mym rewersie prez studenta przygotowanym położony. 
z dodanem na poczqtku słowem ręczę. 
] 2. Na każde w szczególności dzieło osobny bydź 
powinien rewers. a każdy rewers podpisem wskazanym 
ręczqcym ma bydź umocowany. 
] 3. Za okazaniem i oddaniem do rqk dozorców tak 
sporzqdzonego rewersu. studenci otrzymuiq do domu żq- 
dane xięgi. których dłużey u siebie zatrzymać nie maiq 
mocy nad dni ] 5. Po upłynieniu dni ] 5. ieśliby chcieli no 
czas dalszy pożyczonych xiqg używać. a pokazali ie do- 
zorcom iż sq całe i w czystości utrzymuiq się; tedy mogq 
żqdać przedłużenia na drugie a naydaley no trzecie dni ] 5. 
] 4. Nikomu ze studentów nie pożyczaiq się dzieła 
inne tylko te. które w ścisłem znaczeniu traktuiq o naukach 
i umieiętnościach. 
15. Studenci na czas iakkolwiek krótki z Wilna odda- 
laiqcy się. winni sq powrócić do biblioteki przed wyiaz- 
dem swoim pożyczone xięgi: w przeciwnym zdarzeniu do 
odpowiedzi pociqgnieni zostanq i szkoda. ieśliby iaka wy- 
nikła. na nich. albo ieśliby nie byli w stanie iey wyna- 
grodzenia. na ich poręcznikach pożyskana będzie. 
]6. Dla potrzebney o tern wszystkiem osobom w uni- 
wersytecie i gimnazyum publiczne sprawuiqcym urzędy
		

/Vilniana_001_32_123_0001.djvu

			- ]07 - 


moiq bydź udzielone, i oprócz tego w gabinecie lektury 
na zawsze znaydować się powinny. 
Działo się na Sessyi Rady Uniwersytetu Jmpera- 
torskiego Wileńskiego dnia]5 Grudnia ]8]4 roku. 
Jan Znosko Sekretarz. 


(W Wilnie] 8] 5. w drukarni akademickiey. 0.30 X 0.22 m. 
str. ] 5. w czterech językach en regard: polskim, niemiec- 
kim. francuskim i rosyjskim z dwiema kartami tytułowemi 
w jęz. polskim przed każdem prawidłem). 
Niezmiernie rzadkie egzemplarze tych ustaw posia- 
dajq w Wilnie: BibJ. Im. Wróblewskich i p. Ludwik Abra- 
mowicz. 


--
		

/Vilniana_001_32_124_0001.djvu

			- ]08 - 


2. RUCH WYPOŻVcZALNJ 
BJBLJOTEKI UNIWERSYTECKIEJ W WILNIE 
w latach ] 805-] 832. 
Według ..Dziennika pożyczania Xiąg z Biblioteki Uni- 
wersytetu Wileńskiegd' (Bibf. im. Wróblewskich w Wilnie 
Mns. Nr Nr 1]] i ]] 2). 


I J 
Otrzymano I Wydano Nie zwróciło 
i 
, Rok I Osó b I Dzieł I T?- Uwagi autora 
rewersów I dzieł 
mow 
]805 2 13 I I I 
1806 ] ] I Od d. ]0, V ]805 
]807 - - roku do ]5!V1 ]816 
]808 7 7 roku do nowoza- I 
I ]809 10 ]0 łożonego "Dzien- 
; ]810 ]5 20 nika pożyczania 
I . X i ą g" wpisano 
. ]8]] 15 ]8 I według dawnych' 
]812 70 71 ] I ] rewersów, nieda- 
]813 20 24 2 2 2 jąc pojęcia o is- 
]8]4 60 9] totnej frekwencji 
I ]8]5 2]6 248 ] ] ] Czytelni. 
: ]8]6 655 728 ] ] I 2 
1817 721 175 I 
]8]8 498 542 
: ]8]9 982 1187 
I ]820 ]238 ]409 I 
; ]82] 1399 ]622 ] ] I 
, ]822 I ł Luka pomiędzy 
, ]823 I jednym a drugim 
ftDziennikit"m" od 
I ]824 I 3]/XJI 1821 r. do 
1825 l/X ]826 r. 
]826 940 1065 ftDziennik" roz- 
]827 ]090 ]547 poczęty 2iX ]826 
I r., obejmuje więc ' 
, ]828 1122 ]494 ]0 ]5 32 tylko '3 miesiące 
]829 1124 ]459 tego roku. 
]830 1330 1788 
]83] 72] 84] 121 
]832 287 388 6 D020'V.Do koń- r 
I I I ca roku wydano 
za 352 rewersami 
459 dzieł. 


---
		

/Vilniana_001_32_125_0001.djvu

			- ]09 - 


3. RUCH CZVTELN] 
BJBLJOTEKI UNIWERSYTECKIEJ W WILNIE 
w latach ] 822 - ] 825. 
Według księgi.. Wpisów Czytelników" (Bib f. im. Wrób- 
lewskich w Wilnie Mns. Nr. 95) 


li Data r dana II
Ydan,,- rd=a ;"ldanill 
'


i - r

 f,t
 
Data :>0>'5 D II°O>'E I 
1) Data ._
 o _ ata 
 00 ! 1_ I 

 UJ,.Q aJ ""'.o c 
;,.Q aJ 
o 
 o .- "t:I!!:o 'N o $. o .- .", 
-'" 
 



t O :>
'" 
'" N o o ON I 
I bD.... o CI I

O Q 


 Q I 
1>0., IIE--<-'" 
E--<-'" E--<-'" 
1822 I \ 1822-23 11 II I 
1823-24 1 1824- '25'1 
l 13-X I I 
i 20-JJI 5] , 53 25-IX 38 42 8-X ]8 22 42 48' 
]O-IV 50 60 2-X 47 45 15-X 38 42 2]-X 50 49 , 
17-JV 5.0 58 9-X 5] 55 22-X 29 31 28-X 50 53, 
24-IV 5] 55 ]6-X 5] 49 29-X 50 56 3-XI 50 53 
1.V 50 57 23-X 5] 51 S-XI 48 53 ]O-XI 5] 5
 
8-V 50 48 30-X 51 58 ]2-XJ 50 53 17-XI 50 53 
]5-V 50 , 47 6-XI 51 5:1 19-XI 50 53 24-XI 48 47 
29-V 50 51 14-XI 51 56 26-XI 50 53 ] -XII 5] 5 
5-VI I 50 53 20-XI 50 57 3-XII 50 ' 57 9-XII 40 42 
12-V I I\ 50 51 27-XI 50 49 ]O-XII 47 1 55 ] 5- XII 50 52' 
20- VJ 50 1 52 4-XJI 50 ' 53 J7-XII 45 52 ]2-1 42 44' 
I 11-XII 501 55 7-1 43 1 48 ]9-1 44 52: 
: Razem II 5521585 ]8-XIł 50 5] 14-1 50 1 60 26-1 48 53 
8-1 45 1 49 2] -I 44 49 3-11 34 38 
15-1 50 49 28-1 4ól 52 ]] -Ił 25 2tJ: 
21-1 50 60 4-11 44 52 I 
29-1 49, 51 II-II 42 1 46 Razem II 6751723' 
, 5-11 50! 56 20-1ł 30, 33 
12-11 50 1 55 25-1ł 5] 58 
19-11 50 54 3-IH 50 58 
26-11 5] 55 ]O-IH 50 54 
7-IH II 41 1 44 17-HI 1\ 5] 54 
13-111 5] 58 24-JJI 51 55 
]9-IH 50 1 52 14-IV 50 55 
26-HI 50 57 21-IV 50 56 
I 2-IV 50' 54 28-IV 50 53 
9-IV 50 1 55 5-V 5] 58 
30-JV 501 49 ]2-V 5] 53 
7-V 50' 56 ]9-V 5] 58 
I 14-V 51 55 28-V 36 36 
I 21-V 51 52 2-VJ 48 53 
l 28-V 50 47 9-VI 30 35 
4-VJ 51 64 ]6-VI 28 28 
13- VI 24 I 26 
I IQ-VI I 'i7 29 II 
i 
Razem ]682 ]80] Razem ]472 1621 


II I 


II I 


....... 


--'
		

/Vilniana_001_32_126_0001.djvu

			- ]]0 - 


4. KSIĄŻKI 
WYPOŻYCZONE Z BJBLJOTEKJ UNIWERSYTECKJEJ 
WJLEŃSKJEJ przez MJCKJEWJCZA, ZANA, TOWIAŃ- 
SKJEGO. SŁOWACKJEGO w latach ]8]6-]828 
Według ..Dziennika pożyczania xiqg" (w Bibl. im. 
Wróblewskich). 


2]/XJ ]817. 
7 V ]8]9. 
6 JX ]8]9. 


STUD. MICKIEWICZ, MJCKIEWICZ. ADAM MICKIEWICZ. 
2] 'JX ] 8] 6 *) Aeschines et Demost. Lambini. V. ]. 22jVJJ ] 82]. 
Ciceronis orationes. Stusmii. VoJ. ] **)28;X ] 820. 
Hesiodi opera. Vol ]. . . . . . . 7 'I ] 8] 8. 
Auli GeJJii. Noctes Atticae. Vof. L ]4!VJ ]8]9. 
WaJch: Historia. Vol. 1. . . . . . 2
jXJ ]8]9. 
Vossii De arte grammatico. VoJ. 1. 
Beck. Acta Sem. t. 2. Vof. 1.. . . 
Heinii. Opuscula Academica. Vol. ]. 
4 VJJJ ]820. Niesieckiego. Herbarz. t. 3. VoJ. 1. 7/V))) ]820. 
] O X ] 82]. Pindarus. Werke von Thiersch V. ].28 IJ ] 822. 
Pindarischen Oden von Hezel. V. ]. 
Pindari Carrnina' graeca. Vol. ]. . 


KAND. FIL. ZAN, STUD. ZAN, TOMASZ ZAN. 
6!X ]8]6. Homeri JJias. Op. Hageri. Vol. I. 20,JX 1817. 
Damm. Lex. Gr.-Lat. Vof. 1. 
7, X ] 8] 6. T acitus. Lipsii. VoJ. 1. . . . . , . 
22/XJ 18] 6. Quinte p. T ourfet. Vof. 1. . . . . 29:XJ ] 8] 6. 
4:'X ]8]9. MontucłaHistoire deMatema. V. 1. 20/XJ ]8]9. 
20/X 18]9. Pascal. Oeuvres. tt. 5 i 6. Vol. 2. 20/XJ ]8]9. 
Bezout. Traite d'Aritmetique. V. 1. 
] 7 VJ ] 820. Pamiętnik Warszaw. TT. 7.8. ] 3. V. 3. ] IV)) ] 820. 
Górnicki Łukasz. Dworzanin. 4° V. ]. 
2,'VJJ ] 820. Lafontaina Dzien. zdrowia. tł. ],2.3. ] 6/ XJJ ] 820. 


r 
/ 


*) Data poczqtkowa oznacza dzień wypożyczenia, końcowa- 
zwrotu. 
**) Malewski pisał do Mickiewicza z Wilna )),23-ł-]820 roku: 
"W bibliotece są twoje rewersa na Eschinesa i Cycerona. Kontrym przy- 
pomniał". Archiw. Filomatów. J, 373.
		

/Vilniana_001_32_127_0001.djvu

			2 vn ]820. 


26 n 1821. 
8:JJI 182] . 
26/JJI ] 821. 


25 X ]821. 


]0 xn ] 821. 


23/V ]8]6. 
3/VI ] 8] 6. 
l4f\l) 18] 6. 
6jX ]816. 
20'XJJ ]8]6. 
11 I 1817. 
]9/IV ]817. 
16iV ]817. 
20:JJI ] 8] 8. 
30,'V ]8]8. 


- l]] - 


Stryjkowskiego. Hist. Polska. (sic!) 
fol. VoL 1.. . . . . . . . . . .] 5/JJ1 
Essai sur le Beau. tł. ] i 2. . . . 16 / Xn 
P6lhmann. Practische.(?) 8 0 V. 2. . 29/VI 
MisztoJt. Historia Sapiehanoe. V. ]. 26 / JJ1 
La Place. Exposition. de systeme 
VoL ].. . . . . . . . . . . . . 29/VI 
Biirges Gedichte. tł. ] i 2. VoL 2. ]9jX 
GiHies. Histoire de la Grece. V. ]. 3iXn 
Rousseau. Les confessions. Tom. 2. 
VoL . . . . . . . . . . . . . . 4/1 


STUD. TOWIAŃSKI. 


182]. 
] 820. 
]82] . 
]82] . 


]82] . 
]822. 
]82] . 


]822. 


Naruszewicza t. 3-ci. Wiersze. . ]9,'VI ]8]6. 
Virgilius Heynii. T. L . . . . . . 26 / V) ]8]6. 
Pamiętnik Warszawski. . . . 
Bossuet. Uwagi nad Hist. T. I. . 
Homer. Dmochowskiego. . . 
Śniadecki. Pisma rozm. . . . 
Karpińskiego. Dzieła. VoL 2. 
MassiHon. Sermons. VoL 2. . . . 
Krasicki tom 4. VoL 1. . 30/V ]8]8. 
Karamzin. Soczinenija. VoL 2. . 2] lVI ] 8] 8. 


. 13/XJJ ] 8] 6. 
. 5/IV ]8]6. 
. ]3/VI ]817. 


JULJUSZ SŁOWACKJ. 
] 4 'V ] 827. Histoire UniverseHe. tome 45. V. 1. 30 'V ] 827. 
Q XJJ ] 827. Bentham. Theorie des peines tł. ] 
i 2. VoL 2.. . . . . . . . . . .] 3 'n ] 828. 
241)) ]828. Delacroix. Refłexions morales. V. 1. ]O/JJl ]828. 
]3/1V ]828. Weber. Ueber injurien. Tom L. .29:VI ]828. 
Obok wymienionych wyżej znaleźć można w ..Dzien- 
niku pożyczania Xiqg" wszystkich kolegów uniwersytec- 
kich Mickiewicza. filomatów i filaretów. Ciekawy też jest 
szczegół. że ..BaI/ad Mickiewicza"' w czytelni Bibljoteki 
Akademickiej zażqdano po raz pierwszy]] grudnia] 822 r.. 
czyli w pół roku po ich ukazaniu się w I-ym tomiku jego 
..Poezji" (Cenzura nosi datę 25 maja t. r.. mógł więc wyjść 


I 
, 


.........
		

/Vilniana_001_32_128_0001.djvu

			- 112 - 


z drukarni naj wcześniej w lipcu-sierpniu. nie zaś. jak 
sqdzi prof. KaJJenbach. w czerwcu). Żqdajqcym był uczeń 
gimnazjum wileńskiego Lucjan Weyssenhoff. 
Znany z procesu filaretów zausznik Nowosilcewa. 
generał Bajkow. rozrywał się podczas dłuższej rekonwa- 
lescencji swojej po nieprzyjemnej operacji czytaniem po- 
dróży zamorskich, jak naprze pożyczonych 2] stycz. ] 827 r. 
.. Voyage autour du mon de" w ] vol.. ..Marchonda Voy- 
age autour du monde" w 4 vol.. ..Mackensee. Voyage en 
Amerique" w 3 vol. i ..Beauchampa Histoire de Perou" 
w 2 vol.. które po tygodniu, 28 stycznia zwrócił. 


, 


......
		

/Vilniana_001_32_129_0001.djvu

			l 
I 


ŹRÓDŁA I PRZYPISY. 


......
		

/Vilniana_001_32_131_0001.djvu

			DO CZĘŚCI PIERWSZEJ. 


l) Ks. Jan Kurczewski, Kościół Zamkowy III, 52; Przyałgowski, 
Żywoty biskupów wileńskich. Petersb. ]860, str. ]67; Baliński M.. Dawna 
Akademja Wileńska, Petersb. ]862, str. 47 i Radziszewski, Wiadomość 
histor.-statyst. o znakomitszych bibliotekach. Kraków 1875 r. str. ]09 po- 
dają mylną datę-]571 r., zaś Bielińskl: Uniwersytet wileński J, ]33 
dobrą-1570 r. 
') Kurczewski L c. 39 i 47. 
3) Przeździecki Al. Jagiellonki polskie w XVI wieku. Kraków ]868 r. 
III, 248. - T oź w Pamiętno Warszawskim T. XV, 18]9 r. str. 8]-82, z któ- 
rego cytują: Lelewel, Bibliograficznych ksiąg dwoje IJ, 99 i Kraszewski, 
Wilno IV. 79: natomiast jeszcze z innego źródła: Baliński M. Historya 
M. Wilna IJ, ]67 i Dawna Akad. Wijellska str. 47, Radziszewski I. c. ]08. 
BieJiński I. c. J, 133 i inni. 
{) Chmiel Adam: Żródła do historyj sztuki j cywilizacyi w Polsce. 
Kraków ]9]] r. str. 89-9] 
Ratia pecuniarum in bibliothecam Sacrae 
Maiestatis Regiae expositorum" (1547-1557) i za nim Kolankowski L: 
Zygmunt August. Lwów ]9]3 r. str. 327-328. 
5) Z Rkp. w Bib!. Kórnickiej IJ. ]20 k. 86v cyt. Kolankowskj, Zyg- 
munt August. str. 327. 

) Lelewel, Bib" ksiąg dwoje IJ, 99. 
;) Chmiel I. c. 9] i Kolankowski I. c. 328. 
B) Chmiel I. C. 89-90 i Kolankowski I. c. 328. 

') Jndex librorum Jurisprudentiae in bibliotheca D. Sigismundi II Au- 
gusti, inclyti et omnium quotquot unąuam luere Polonorum Regis optimi et 
prudentissimi. Z przedmową datowaną w Wilnie XVI Calend. junll An- 
no a nativitate Christi MDLIlJ. i podpisaną: Stanislaus Kossucki M. (aje- 
statis) R. (egiae) Bibliothecar (ius). Rkp. papierowy 300 X 206 mm., kart 
720, oprawiony w deski i skórę. Na okładce wierzchniej recto w środku 
wyciśnięta pieczęć z Orłem i Pogonią pod wspólną koroną z napisem 
w otoku: Sigismundus Augustus Rex Poloniae. Mag. Dux LItuani (sic). 
U góry napis: Jndex librorum Jurlsprudentiae in Biblotheca l'1aiestatis Re. 
Naokoło ramka z wizerunków apostołów. Na wizerunku św. Marka wy- 


.........
		

/Vilniana_001_32_132_0001.djvu

			- 116 - 


-1:iśnięty role ]545. Na okładce spodniej, lVI (miejsce zepsute) Sigismundi 
Augusli /legis PoJoniae /'fonumeulum 1553. Według tego katalogu bibljo- 
teka obejmowała 164 tomy in folio, 33 tomy in 4 0 i 96 tomów in 8 0 . Pol- 
skich autorów tam nie było. (Sprawozdanie z poszukiwań w Szwecyi 
dokonanych z ramienia Akad. Umiej. przez Eugeniusza Barwliiskiego, 
Ludwilea Birkenmajera i Jana Łosia. Kraleów ]9]4. str. 173-174). 
.ln) Kolankowslci L c. 328. 
11) Naramowski. Facies. cyt. Kraszewski Wilno IV. 80 i ] 10. 
J') Lelewel. Bibl. ksiąg dwoje II. 100. - Kraszewsiei. Wilno. IV, 
-str. 79 wymienia nadto tytuły książele następ.: Lombardi Pelri Senlenlia- 
rum lexlus per Capitu/a recenterdistriclus. Basi/. 15/3; Enarrationes vetuslis- 
.simorum The%gorum il! aCla ąuidem apostolorum et in omnes Pau/i ac 
Catholicas Episto/as etc. Anlverp. 1545; (ja/atini Petri opus de arcanis ca- 
Jholicae veritatis. Basil. 1550. 
l.') Jest to kodeks pergaminowy z XV-go wieku in folio maj.. kart 
356. Pau/i Pau/irini olim Pau/us de Praga vocitati viginti artium manuscrip- 
tus liber vu/go kSięga Twardowskiego dictus. Brak w nim początku i koń- 
ca. U dołu karty l-ej inną ręką rubro: ..Jste fiber datus est pro /ibraria 
artistarum maioris Collegij per execulores olim Venerabilis dni ]ohannis 
\Veiss de Posznania"; u dołu zaś karty ]4] miejsce czarne inkaustem 
w prostokąt zamazane, rzekomo będące śladem dotknięcia się księgi 
lapami djabelskiemi. (Wisłocki Wł. Catalogus codicum manuscriptorum 
Bibl. Univ. JagielIonicae Cracoviensis). 
U) Kraszewski. Wilno, 80 i ] 10. 
l') Chmiel I. c. 89. 
In) Mowa Filipa Nereusza Golańskiego S. P. Professora Literatury 
o zakładzie i dalszym zroście Akademii Wileilskiey... Dnia 27 Czerwca 
]803 I'. Wilno 1803 r. str. 69. 
1;) Lelewel. Bibliograf. ksiąg dwoje, ]00. 
J
) Krótką wiadomość o tych książkach wtaz z 2-ma rycinami 
opraw pierwszy dal Tadeusz Korzon wart. p. t. "Bibljoteka Zygmunta 
Augusta" w Nr 15-]6 "Tygodnika Wileńskiego" z d. 10/23 IV 19]3 r., 
w którym wymienił liczbę tomów ]77, przypuszczając, że by- 
ły one oprawiane w Wilnie. Natomiast Edward Chwalewik w swojej 
pracy p. t. "Zbiory Polskie", Warszawa 19]6 r. str. 230 podał liczbę 165 
dzIeł. zgodną z widzianą przezemnie liczbą w lcotalogu Bibl. Ord. Za-o 
moyskich. 
1") Wiltyg W. Ex-Jibrys'y bibliotek polskich. Warsz. 1907 r. II str. ]21. 
.n) Są to: a) Prima ac simp/icissima instilutio grammatica Nico/a, 
Maris. etc. ]523 r. 2J1/.X15 ctm. str. nlb. 122; b) Su/pilius ]oannes Veru/a- 
nus. (jrammatice Su/pi/iana cum texlu Ascensiano recognito et in comp/uri- 
bus /ocis aucto etc. Basilea 1509 r. 2]1/. X ]5 ctm. kart ]5] + nlb. str. 'i; 
ej ]oannis Pinicianl brevis Jnstilutio. De ocIo parlibus orationis. Cum vu/- 
gari inlerptatlone vocabu/arum etc. ]535 r. 2]1/. X ]5 ctm. str. nlb. ]36. (Te 


.......
		

/Vilniana_001_32_133_0001.djvu

			- 117 - 


trzy W jednej wspólnej oprawie z datq 1559, kupione w r. 1882 przez 
A. Wolańskiego od Bolcewicza za 30 rb. i darowane do Muz. Czap- 
skich, gdzie noszq Nr Nr Inw. 45,087-45,089); d) Xystii Betuleii Augustoni 
in M. T. Ciceronis libros III. de Natura deorum. et Paradoxa Commentorij. 
Basilea b. r. w oprawie z r. ]55]. ]8. : 10 ctm., bez końca, str. 342, zna- 
czona _Collegii Plocensis S. J." dar St. hr. Rusieckiego; e) De Balneis 
omnia quae extont apud graecos. latinos et arabos. Venetiis 1553. W opra- 
wie z r. 156'3. 34 X 23 ctm. kart. licz. 497. 
Już podczas drukowania pracy niniejszej. dzięki wielkiej uprzej- 
mości Ks. Edmunda Majkowskiego, archiwarjusza djecezjalnego w Po- 
znaniu, dowiedziałem się, że poznańska Bib!. Seminaryjna również po- 
siada 34 dzieła w 37 tomach z bibljoteki Zygm. Augusta. W tem jeden 
inl	
			

/Vilniana_001_32_134_0001.djvu

			- ]]8 - 


gich kamieni, gdy natomiast bibljoteka syna Jego, darowana Jezuitom 
wUeńskim, posiadała, o ile nam wiadomo, same druki i była oprawiona 
jednakowo w skórę. 
22) Naprzykład egzemplarz dzieł Hipokratesa w wydaniu bazylej- 
skiem z r. ]538 in fol., znajdujący się w b. Ces. Bibl. Publ. w Peters- 
burgu, na swej oprawie nosi herb Zygm. Augusta i datę ]549 (Z bibljo- 
tek rosyjskich. l. Kraków ]898 r. str. 27). 
józef Korzeniowski w latach ]891-92 i ]907 w bibljotekach peters- 
burskich znalazł kilkadziesiqt rękopisów ze znakami Zygm. Augusta na 
oprawach, lub znaczonych odręcznie, że były własnościq tego Króla. 
Mogą więc tam być również i druki, niegdyś doń należqce, czem Ko- 
rzeniowski podówczas nie interesował się. (Korzeniowski j. Zapiski z rę- 
kopisów ces. bibljoteki publicznej w Petersburgu i innych bibljotek pe- 
tersburskich. Kraków ]9]0 r.). 
. 23) Kognowicki ł(az. T. j. Życia Sapiehów. Warsz. 1792 r. III, 94.
 
Radziszewski I. c. 109; Załęski St. ks. jezuici w Polsce IV, 99. Zdaje się. 
że zaszło tu nieporozumienie i, że znane już nam wcześniejsze pośred- 
nictwo bisk. Protasewicza w uzyskaniu od kapituły dla jezuitów ksiqżek 
po Albinusie mylnie poczytano za jego dar osobisty blbljoteki własnej, 
zwłaszcza, że nigdzie pewnej o tem wiadomości nie znajdujemy. Rów- 
nież nie potwierdzona jest wersja (m. in. Załęski I. c. IV, ]00) o ofiaro- 
waniu jezuitom wileńskim ksiqżek własnych przez Stefana Batorego. 
2ł) Rostowski St. Lituanicarum Soc. Jesu Historiarum, Wyd. O. ja- 
na Martinova S. J. Pyryż-Bruksella ]877 r. str. 435; Niesiecki, Herbarz 
V. 354; Golański I. c. 22; Kraszewsld, Wilno JV,' 80: Baliński. Daw. Ak. 
Wil. 9] i inni. 
25) Golański I. c. 22. 
2G) Radziszewski ] 09. 
27) Golański I. c. 22; Radziszewski I. c. ]09; Kurczewski, Kościół 
Zamkowy JJI, 67, 96 i 1]6; Herbarz Bonieckiego i in. 
28) Golański I. c. 22; Baliński, Daw. Ak. WiI. 124 i in. 
29) W d. 23 stycz. 1630 r., a więc we dwa tygodnie po zgonie bis- 
kupa, zapisano w aktach kapitulnych o odmowie prośbie jezuitów od- 
dania im bibljoteki zmarłego (Kurczewski, Kość. Zamkowy IJI, 116). 
SD) Załęski, jezuici IV, ]00. 
31) Baliński, Hist. M. Wilna I. 2]4 i Daw. Ak. WiI. ] ]4: Radzi- 
szewski ] 09 i in. 
32) Ballński, Hist. M. Wilna I, 2]0. 
33) Baliński, Daw. Ak. Wil. ]24. 
3') Tamże 113. 
35) Tamże 130. Król bawił na uroczystej doktoryzacji Sarbiewskiego 
w Akademji wileńskiej. 
3e) Lelewel. BiblIogr. ks. dw. II, ]02 i Dzieje bibliotek 107. 
37) Naramowski. Facies. cyt. Kraszewski, Wilno IV, II]. - Buliński.
		

/Vilniana_001_32_135_0001.djvu

			- 119 - 


Daw. Ak. WiJ. ]49 i Radziszewski I, c. ]09. -O odbiciu w drodze za- 
pewnia Olaus Celsius w 
Bibliothecae Upsaliensis historia-, Upsaliae 
1745 r. str. 36-37, cyt. w Sprawo:!:d. z poszukiwań w Szwecyi, str. IX.- 
Załęski St. jezuici w Polsce IV, 100, twierdzi, że Szwedzi ze zrabowanej 
blbljoteki znaczniejsze dzieła przewieźli do Sztokholmu i Upsali, czemu 
znowu stanowczO przeczy CI. Annerstedt w monografji p. t. .Upsala 
Universitetsbibliotekets historia-, Stockholm ]897 str. ]8, uwaga 2, co też 
w zupełności stwierdza od siebie cytujące go Sprawozd. z poszukiwań 
w Szwecyi, str. JX; w bibljotece upsalskiej nie wykryto ani jednej książ- 
ki z Wilna pochodzącej. 
38) Naramowski. Facies. Lib. I., cyt. Kraszewski, Wilno JV, 110. 
39) Kognowicki Kaz. Życia Sapiehów, Warsz. 1792, III, 92-94 
Sapiehowie. Petersburg ]89] r. II, 11-]5 i 25 (Data zatwierdz. testamen- 
tu według Metr. Litew. 20 lipca). - Baliński, Daw. Ak. Wił. ]49 (Datę 
zapisu bibljoteki wymienia pod d. 30 lipca 1655 r). - jaroszewicz. Obraz 
Litwy III. 225 (również daje datę testamentu 30 VI) ]655 r.). - Łukasze- 
wicz. Hist. szkół. IV, 24. - Załęski. Jezuici IV, 86 i inni. 
40) Niesiecki, Herbarz IX, 142; - Golański I. c. 23; - Kraszewski, 
Wilno IV, 80; Kurczcwski, Kościół Zamkowy III. 224-227; Bieliński I. c. 
I, 134 podaje datę ofiarowania r. 1662. Rostowski o Woysznarowiczu 
milczy. 
41) Golański I. c. 22; Kraszewsl(i. Wilno IV, 80; Przyołgowski, Ży- 
woty biskupów wiJeńsl(ich III. ]22 zanotował jeno dar jego kapitule bi- 
bljoteki własnej .z książek francuskich w naj nowszym guście-o 
n) janociana, Varsaviae et Lipsciae 1776 I, 21. 
U) Baliński. AI	
			

/Vilniana_001_32_136_0001.djvu

			- 120'- 


ny szum w bibljotece. napełnionej odrazu duchami, że przestraszony 
zamknąwszy księgę zaledwie zdołał uciec do pobliskiej izby, poczem 
całą noc bezsennie przepędził. Nazajutrz rano, gdy z wielu innemi przy- 
szedł do bibljotelti, już księgi Twardowskiego nie było. Znikła, niewie- 
dzieć jak i od kogo porwana" (Baliński. Daw. Ak. WiI., 507-508.- 
Tekst opowieści w łacińskiem jej brzmieniu podał Kraszewski, Wilno IV. 
11 l). Kraszewski a za nim Rykaczewski w przypisku do drugiego wy- 
dania "Dziejów bibljotek" Lelewela (Poznań ]868 r str. 106) dają datę 
wypadku 1620-1630 r. 
U) Catalogus Personarum Prov. Litv. S. J. ex ano 1756 in ano 1757. 
Vilnae. - Załęski, Jezuici T. III, CZ. II, str. ]097. 
.k) Catalogus 1768-1769 - Załęski I. c. str. ]]35. 
.
') Lelewel. BibJ. Its. dw. II. ]23 i 137 
50) BaliiIski, Daw. Ak. Wil. 202 i Radziszewski ł. c. ]]]. 
51) Lelewel, Bibl. ks. dw. II. ]37 
,.2) Protokuł Kom. Eduk. z d. 10 I 1717 r. cyt. Lelewel w Bibl. ks. 
dw. II. 137; Adamowicz A. F. Krótki rys początków i postępu anatomii 
w Polsce i Litwie, Wilno 1855 r. str. 25. 
53) Volumina Legum, Wyd. Ohryzki. VIII, 587 oraz Djorjusz Sejmu 
z r. 1780. 
51) Protokuł Kom. Edulc z d. 23 II 1781 r. cyt. Lelewel w Bibl. ks. 
dwoje II. 137. 
55) Pismo rektora Stroynowskiego z d. 30;XI ]800, o którem niżej, 
oraz Bieliński I. c. I. 135 i III 288-289. - Golański I. c. 22 wspomina też 
nieznanych bliżej Zabiełłów i Jurgiewicza. I(tórzy mieli prz}czynić się do 
wzbogacenia bibljoteki; natomiast w tejże mowie Golańskiego, ogłoszo- 
nej w Warszawie ]803 r. w druk. pijarskiej (str. ]4), zamiast Zabiełłów 
wydrukowano - Żagiellów. 
sr.) Baliński, Daw. Ak. Wił. 278. - Brak ten został podkreślony 
również i przez Lelewela (Bibl. ks. dw. II, ]37). Tem niemniej prawdo- 
podolmą wydaje się wersja Radziszewskiego (I. c. 1] O) o przeznaczeniu 
przez Komisję Eduk. w r. 178] na utrzymanie bibljotekarza z pomocni- 
kiem 2000 złp., na kupno książek 2000 złp. i na prenumeratę czasopism 
2000 złp. Wiedziałby o tern Lelewel, dysponujący protokułami Komisji. 
57) Pismo Stroynowskiego. 
5
) Lelewel J. c. H, ] 38. 
5
') Protok. Kom. Eduk. z d. 26/VI 1792 r. cyt Lelewel tamże 
II, ] 38. 
00) Pismo Stroynowskiego i Lelewel I. c. H. ]37. 
61) Archiwum Gen.-Gubernatora Wiłeńskiego Nr 2 cz. IV, rok ]800. 
.Dielo o ustrojstwie w Litowslcich Oubernijach poriadka i o proczich raz- 
poriażenijach, slużaszczich k tiszinie i blaga naroda". Na kartkach ]62- 
163 "Wiadomość o Bib/jotece Uniwersyteckiej w Wilnie i o ksiqżkach klas- 
sycznych, które sit; w niej znajdujq, jako też o tych, których brak i które są
		

/Vilniana_001_32_137_0001.djvu

			]2] - 


niezbędne do nauk, dla których ustanowione zostaly katedry w Uniwersy- 
tecie-. Kodeks rękopis m, przechow. obecnie w wileńskim Archiwum 
Państwowem. Odpis w przekładzie z oryginału francuskiego zawdzię- 
czam uprzejmości p. Euzebjusza Łopacińskiego, b. urzędnika: tegoż Ar- 
chiwum. 

') Ra4ziszewski I. c. (str. ]6) wspomina o wcieleniu do Bibljoteki 
Akademickiej w r. 1781 przewiezionego z Grodna do WiJna księgozbio- 
ru b. szkoły lekarskiej, założonej w r. ] 777 przez podskarbiego T yzen- 
hau za, nigdzie jednak więcej nie natrafiliśmy na potwierdzenie tej 
wiadomości. . 
r.3) Baliński, Daw. Ak. Wi/. 285 i 360. Baliński pisze, że Bib!. Aka- 
demicka w r. 1797 mieściła się KW dwóch wielkich salach nad refekta- 
rzem dawnym jezuickim", co jednak jest prawdopodobnie pomyłką. Le- 
łewel bowiem wyraźnie zaznacza. że za Grodka bibłjoteka zajmowała 
tylko jedną salę; zresztą olbrzymia pojemność sali wystarczała w zupeł- 
ności na 9000 tomów. 
64) Baliński, tamże 368. - Gubernator wił. Friesel w raporcie z d. 
7, HI ]80] r. pisze, że bibljoteka mieści się w domu pojezuickim t. zw. 
Kollegium Ś-to jańskiem Nr 445, tamże obserwatorjum, gabinet fizyczny, 
11 sal wykładowych, mieszkania rektora, astronGma. sekretarza. 
bibljotekarza i in. (Sborn. materj. dla ist. prosw. w Rossii l, 219). 
6
) Lelewel, Bib/. ks. dw. ]38 i Catalogus person. Prov. Litv. S. j. 
ano 1756-57, 1768-69, 1770-71. 
66) Protok. Kom. Edul<. z lat 1787 i 1788. cyt. Bibl. ks. dwoje str. 
138; CataJogUs ano 1768-69 i 1770-7]; Baliński, Daw. Ak. WiJ. 296; Za- 
łęski, Jezuici T. IJI, cz. H str. ]05J. 
6,) jundziłł otrzymał zaledwie jeden głos - ks. Karpowicza. Pa- 
miętniki ks. Stanisława jundziłła, prcf. uniw. wileńskiego. wydał Dr. 
Antoni M. Kurpie/. Kraków J905 r. str. 20-2]. -- Radziszewski mylnie 
nazywa Litwińskiego Fabjanem (str. 110), 
66) Catałogus person. ano 1768-69 i 1770-72; Bibl. ks. dwoje 
str. ] 38. 
69) Protokuł Kom. Eduk. z d. ]4/1V 1792 r. cyt. w Bibl. ks. dwoje 
str. J38. 
1") Bib!. ks. dwoje str. ]37. 
11) Bibl. Uniwers. Wiłeń. Rkp. Sala xvm (H) 8. 5. Nr Nr ]46-]47. 
.1801 r. l bra 20 dnia. Papiery od J. W. P. Dominika Piotrowskiego Su/(- 
cessara Ś. p. X. Lifwińskiego Akademji wileńskiej wydane i slużqce-. Naza- 
jutrz po zgonie Litwińskiego, d.14/m, delegowani przez rektora imieniem 
Szkoły Głównej, ks. Golański prof. literatury, ks. A u g u s t y n T o m a- 
s z e w s k i B i b I j o t e kar z A k a d e m j i i Tomasz Życki rozpoczęli 
spisywanie pozostałości po ks. Litwińskim, Kan. Jnfł., Bibljotekarzu 
i Prezesie Drukarni Akademickiej. D. 261m wydzielono książki niebosz- 
czyka z pośród książek bibljotecznych, zaś sporządzony przez tychże 


.......
		

/Vilniana_001_32_138_0001.djvu

			- ] 22 - 


delegatów w d. lO/IV "Regestr Xiąg ś. p. X-a Rafala Litwińskiego" obej- 
mował 259 tytułów w 379 tomach rozmaitej, przeważnie teologicznej 
i prawnej, treści i w różnych językach. Wreszcie d. 20.IX 180] r 
spadkobierca zmarłego Dominik Piotrowski, rotmistrz b. wojsk polskich, 
kwituje rektora i Uniwersytet z otrzymania ruchomości i gotówki. pozo- 
stałych po ks. Litwińskim. tudzież "Penssyi Bibllotekarskley za dwa 
miesiące Tercyału Januarowego 1799 r. do Datty śmierci w Summie 
Rubli ]00". 
72) Formularz służbowy Tomaszewskiego z r. 1808 w b. Archiwum 
Okr. Nauk. Wileńsk. Vol. Nr 46 14 . . 
'") Prospectus lectionum i BieliiIski, Uniw. Wił. II. 20-21, 560, 59] 
III. 35J. 
74) Pamiętnik ks. St. ]undziłła SIr. 74-75. 
;5) Z tego powodu miał zatarg z .Iundziłłem (Pam. str. 35). W ro- 
ku ]8]2 tak dalece utrudniał wystawianie sztuk teatralnych, dopatrując 
się wszędzie rzekomego znieważania religji, że ówczesny Komitet Oświe- 
cenia zmuszony był prosić Radę Uniwersytecką o zmianę cenzora, co 
też uczyniła (Iwaszkiewicz. Litwa w r. 18]2. Warsz. ]9]2 r. str. 2(9). 
7r.) Sbornik matierjałow dla ist. prosw. w Rossii I. 2 I 8. 
77) Tamże J, 527. 
7B) Tamże I, 535. 
79) Tamże II. 302-306, 540 i 55!. 
Bfl) Tamże II, 658. 


DO CZĘŚCI DRUGIEJ. 


. 1) "Mowa Filipa Neryusza Goimiskiego S. P. Professora Literatury 
o zakładzie i dalszym zroście Akademii Wileńskiey. Na Publiczney Ses- 
syi Imperatorskiego Uniwersytetu Wileńskiego. Po przeczytaniu. Aktu 
Potwierdzenia Dnia 17 Czerwca )1\03. W Drukarni Imperatorskiego Uni- 
wer. w Wilnie 1803." ]6 fl str. 74. - "Mowa Przez INci Xiędza Golań- 
skiego Professora Literatury w Akademii Wileńskiey, miana. Na posie- 
dzeniu publicznem. złożonem z okoliczności nayłaskawszego potwier- 
dzenia teyże Akademii przez Nayiaśnieyszego Imperatora. i nadania iey 
nowemi dobrodzieystwy. Za pozwoleniem Zwierzchności. w Warszawie 
1803. w Drukarni Xięży Piiarów." 16" str. 40. 
") Zatwierdzony d. 10ilX ]1'103 r. Formularz służbowy z r. ]808 
i Sborn. matierjałow II. 398. 64], 646, 65] -652. - Zmarł w Wilnie d. 17 
stycznia 1814 r. .Iundziłł, Pamiętnik str. 74 i Bieliński, Uniw. Wileń. 
II, 545.
		

/Vilniana_001_32_139_0001.djvu

			l 
i 
I 


- ] 23 - 


3) Sborn. matierj. II, 653-656. - Dakładną datę nominacji Grodka 
podaje jego Stan Służby w b. Archiwum Okręgu Nauk. Wileńsk. w księ- 
dze rękopism. p. t. ..Formularnyje spiski czinownikow Prawlenija Jmpiera- 
forskawo \Vilenskawo Uniwiersitieta. 1817." Sgn. OB. 57 376. - Mikołaj Ma- 
linowski w liście do J. Lelewela z Wilna d. 23/XII 182'3 r. (Bib!. Jagiel!. 
Mns. Nr 4435/3. fol. 532) twierdzi. że Grodek został prefektem bibl. 
w pierwszych dniach lutego 1805 r. 
I) W. Encykl. .Powsz. lIIustr. XXVI, 870, życiorys Grodka przez 
Kryńskiego. - Szlachectwo i herb Grodek zostały przyznane w Prusach 
d.5 VI, 1798, por. W. Enc. III. XXVI, 872. - Cytowane wyżej ..Formularnyje 
spiski" notują dokładne daty pobytu w domach Czartoryskich i Lubo- 
mirskich, tudzież wymieniają imię ojca Grodka. 
') Wybór jego jednocześnie z profesorami Abichtem, Capellim, 
Bojanusem i T arenghą został zatwierdzony przez ministra oświuty 
d. 8/VIII, o czem zawiadomił kurator d. 13/VIII t. r. Sbornik matierjałow 
II, 1006-1007 i 
Formularnyje spiski". 
e) W. EncykL Powsz. III. I. c. 

) Sbornik matierj. II, 1006-]007. 
8) Sborn. matierj. III, ]22 i Form. spiski. 
9) Wymieniony jeszcze w sprawozd. ks. Ad. Czartbryskiego z d. 
5'IV]804. Sborn. matierj. II, 653-654. Natomiast nie wymieniają go "Prae- 
lectiones" już na rok ]805-]806 i dopiero Kalend. politycz. wileński 
na lata 1806 i ]807 wspomina go, dając imię Aleksandra. 
10) Sborn. matierj. III. 273. 
11) Tamże. II. 448. 
l') Tamże. II, 663. 
13) Ofiarowali w tym czasie prace własne: arcybisk. Siestrzeńcewicz 
.L'Histoire de Tauride- (Brunświk 1800 r. 2-ty), Jan Potocki "Histoire 
primitive des peuples de la Russie" (Petersb. ]802), Wasilij Siwiergin 
"Zaoiski putieszestwija po zapadnym prowincijam Ross. Oosudarstwa" (Pe- 
tersb. ]803), Buttak ..Nastawieni je o priwiwanii korowjej ospy" (Petersb. 
]802), Jan Chrzciciel Komarzewski generał .Memoire sur un graphomefre 
souferrain" (Paris ]803) i toż w jęz. niemieckim, prof. uniw. padewskiego 
Ponada swoje ..Obserwacje lekarsko-praktyczno-meteorologiczne od 1791 
do 1800 r." (w jęz. włoskim czy francuskim), wreszcie Akad. Umiejęt- 
ności w Berlinie wszystkie swe 
Akty" od r. 1787 do ]800. (Wymienione 
w Sborn. matierj. II, 658-659). Tytuły poprawiono według bibljografji. 
H) Sborn. matierj. II, 620-655. 
15) Józef Frank. Pamiętniki. Wilno ]913 r. I, 13]. 
16) Sprawozdanie Kuratora w Sborn. nlatierj. III, 667-6tJ8. 
17) Pokwitował z odbioru ks. Mickiewicz, dziekan oddziału nauk 
fiz, matem., d. liX ]805 r. Por. Stankiewicz Maurycy: Bibljografja litew- 
ska. Kral<ów 1889, str. 56 i Grużewski Bołesł. Kościół Ew.-Reformowany 
w Kielmach. Warsz. ]9]2 r. str. 338-339. 


.....
		

/Vilniana_001_32_140_0001.djvu

			- ]24 - 


18) Pokwitował z odbioru adjunkt Uniwersytetu Stanisław Bakow- 
ski d. ] ]/vn 1808 r. ("Rejestr ksiqg oddanych do Biblioteki Uniwersytetu 
R-u 1808", spisany własnoręcznie przez Jędrz. Śniadeckiego. Zob. Ad. 
Wrzosek: "jędrzej Śniadecki". Kraków ]9]0 r. n, 395-399). 
19) Pamiętniki o Janie Śniadeckim. Wilno ]865 r. I, 659). 
Marja-Gabrjel-Fłorjan-August hr. Choiseul de Gouffier, autor 
_ Vayage pittoresąue dans la Grece" (Paris 1778-]800), w r. 1784 został 
członkiem Akademji paryskiej i posłem francuskim w Konstantynopolu. 
Podczas rewolucji emigrował do Rosji. Przyjęty mile przez Katarzynę, 
a przez Pawła obdarowany obszerne mi dobrami Chociaczewem na 
Ukrainie i starostwem Płotelskiem na Żmudzi, został prezydentem Akad. 
Sztuk pięknych i kierownikiem ces. Bibljoteki Publicznej w Petersburgu. 
jego nieładowi zawdzięcza Bibljotek.a Załuskich zagubienie wielu cen- 
nych książek i sztychów. po ich przewiezieniu do stolicy Rosji. Jego 
też pomysłem, na szczęście nieurzeczywistnionym, był projekt podziału 
Bibl. Załuskich między l	
			

/Vilniana_001_32_141_0001.djvu

			l 


- ]25 


Klejgelsa, leży w gmInIe Łuczajskiej tegoż powiatu, lecz już znacznie 
dalej od Wilji. Która z tych miejscowo
cI była "rodzimą kolebką Kon- 
trymów" (Bor. Kontrym. Pamiętnik str. 4) - niewiem. 
Ród Kontrymów herbu Konopatski najprawdopodobniej pochodził 
ze Żmudzi, gdzie od pocz. w. XVI do 'czasów obecnych naj liczniej się 
rozsiadł. Znany jest jednak Jarosz Kontrym z pow. Lidzkiego, tymże her- 
bem pieczętujący się, który w r. 1674 podpisał elekcję Jana III-go (Nie- 
siec ki V. 2]5). Być może, że był on jednym z przodków wspomnianego 
Józefa. 
24) Boi. Kontrym morderstwo to opisał obszernie w Pamiętniku, 
zapomniał jednak gdziekolwi.:-k wymienić imi
 wdowy. 
2
) Herbarz Bonieckiego XI, ]]0; Korzon T. dZieje wewn. :za Stanisł. 
Augusta V, 257; Kurczewski J. ks. Kościół zamkowy wileński JIJ, 39] 
395, 408; Kontrym BoI. Pamiętnik rkp. 
'6) Korzon I. c I. 262 i III, 358, Pamiętnik BoI. Kontryma. 
27) Herbarz Bonieckiego XI, ]]0; Korzon I. c. III. 36]; Pamiętnik. 
BoI. Kontryma str. 8 i nast. 
:>II) Pamiętnik Boi. Kontryma. - Rok przyjścia na świat Kazimierza 
podaję na zasadzie jego Stanu Służby, według którego w. ]817 miał lat 
4]. Według zapisu w księdze zgonów zmarł ]] czerwca ]836 r., mając 
lat 56, czyli, że urodził się ok. r. 1780, co jest wprost niemożliwością, 
nie mógł bowiem w r. 179], mając lat 11, być w kI. V-ej, ani też w wie- 
ku lat 14 w powstaniu Kościuszkowskiem. L. Rogalski wEncyklop. Or- 
gelbranda z r. ]864 (XV, 403) datę jego urodzin kładzie ok. r. 1772, 
Encykl. Orgelbranda z r. ]900 (VIIJ, 455) i W. Encykl. lIIustr. (XXXVI, 
796) - ok. r. 1162. 
29) "Katalog Uczniow w szkołach narodowych W. X. Lit., którzy... 
maią honor odbierać wyznaczone sobie nagrody... Roku 179]" i Pamięt- 
nik BoI. Kontryma str. ]8. - O udziale jego w insurekcji r. 1794 podał 
pierwszy Rogalski wEncyklop. Orgelbranda XV, 403. - L. A. Jucewicz 
w rękopisie ..O uczonych Żmudzinach", znajdującym się w Bibl. Wila- 
nowskiej, twierdzi zupdnie bezpodstawnie, że ten Kazimierz K. kształcił 
się w szkole Krożańskiej. 
30) Stan służby w " Formularn. Spiskach" w b. Archiwum Okr. 
Nauk. Wileń. i Sborn. matierjałow dla tst. prosw. w Rossii. II, 653 - 654 
i III 273. 
31) Jocher Adam. Wspomnienie oSymonie Felixie Żukowskim 
w piśmie zbior. wileńskiem "Znicz" J. Krzeczkowskiego ]835 r. str. ]67- 
. 192; Bieliński. Uniw. WiJeń. I, 33], II, 686 i III 363 oraz Stall Służby 
w "Form. Spiskach" z r. ]817. 
32) Formularze w b. Archiw. Okr. Nauk. WUeń. 
33) Formularze z lat ]808 i ]810 w b. Arch. Okr. Nauk. WiI. poda- 
jąc wymienione szczegóły, zupełnie pomijają jego służbę bibljoteczną. 
W r. ]8]4 już go niema pośród urzędników Uniw. Wileńskiego. - Bie- 


....
		

/Vilniana_001_32_142_0001.djvu

			- ]26 


liński. Uniw. Wileń. I, 324 i Sborn. matierj. II 653-654. - Ad. Wrzosek, 
Jędrzej Śniadecki, II, 339. - Zmarł nagle J9jXI J830 r. będąc dyrektorem 
szkół Okręgu Białostockiego (Raport dyrektora do Uniwersytetu z dnia 
2],XI t. r. w b. Arch. Okr. Nauk. WiJ. Nr 20J 75 ). 
34) D. ]/IX J8J2 r. opuścił bibljotekę i został nauczycielem wymo- 
wy w gimn. wileńskiem, zaś zostawszy 28 VI 18]5 r. adjunktem Uniwer- 
sytetu rozpoczął w nim ]/IX t. r. wykłady łaciny i prowadził je aż do 
r. ]82J, w którym otrzymał nominację na dyrektora szkół białostockich. 
a od r. ]823- Liceum Krzemienieckiego. (Formularze z r. 18]8 w b. Arch. 
Okr. Nauk. Wil. Nr 245
. - Tekieliński Wf. Opis dzienny szkół wileń- 
skich. Wilno J876 r. str. ]26 i J29. - Uniw. Wileń. I 37], II 690, III 
246-247). 
35) List Mikołaja Malinowskiego do Lelewela z Wilna d. 23/ XII 
1823 r., opisujący na jego prośbę bibljotekę wileńską (Bibl. Jagiellońska. 
Mns, Nr 4435, (3 fol. 532). - Praelectiones na r. ]805 -6 i lata następne.- 
"Kalendarzyk adresowy na r. 1807 ośmiu gubernii wydział Imp. Wileń. 
Uniwersytetu składających". Wilno J807 r. str. ]32. 
36) Frank. Pamiętniki II, 77 i 81. 
37) Cytowany wyżej list Malinowskiego do Lelewela. - Goimiski. 
Pamiątka Tomasza Hussarzewskiego i Franciszka Smuglewicza. Wilno 
]80
 r. str. 2]-23; Baliński. Dawna Akad. Wileńska str. 398-399; Jan 
ze Śliwina (A. H. Kirkor). Przechadzki po Wilnie. Wilno J859 str. 
32]-322. 
3") Gołański mówi, że Smuglewicz "nic za pracę swoją niewyma- 
gający, dowiódł nieinteresowanego Artysty umysłu i dobrego ziomka dla 
swoich spółziomków gorliwości". Toż utrzymuje Baliński. Kirkor nato- 
miast twierdzi, że Uniwersytet zapłacił za obraz 300 czerw. zł. Z tego 
wynikałoby, że jeden z obrazów został kupiony od artysty, res;ztę zaś 
malowań Smuglewicz wykonał darmo. 
39) W r. 1868 plafony i obrazy olejne na płótnie zostały zdarte. 
resztę zamalowano w ..russko-wizantijskom stile". Niszczycielem pracy 
Smuglewicza był malarz rosyjski nazwiskiem (nomen-omen) Griaznow. 
4V) Dawna Akad. Wileń. str. 398. 
U) Mowa Golańskiego została ogłoszona w niezmiernie dziś rzad- 
kim druku z oryginalnie wykoncypowaną przez autora pisownią p. t. 
..Pamiątka Tomasza Hussarzewskiego, Profesora Historyi Powszechney 
i Krytyki i Franciszka Smuglewicza, Pierwszego Profesora Rysunków i Ma- 
larstwa w Jmperatorskim Uniwersytecie Wileńskim w g/osie Profesora ao- 
lańskiego Na pubJicznem posiedzeniu Jmp.: Uniwersytetu. W publiczney Bi- 
bliotece Akademickiey 15 Września 1808. Drukiem Józefa Zawadzkiego 
Typografa Uniwersytetu Wileńskiego" (J] X 81/
 ctm. str. 66). Z niejto 
głównie czerpałem opisy treści obrazów. 
4') Malinowski w liście do Lelewela. 
43) Sprawozdanie kuratora za r. ]806. Sborn. matierj. IIJ, 667-668.
		

/Vilniana_001_32_143_0001.djvu

			l 


- ] 27 - 


H) ..Dielo D pieriedielkie uniwiersiletskawo zola nazywajemowo 
Aula na Bibliolieku. 1810-18/8" w b. Archiw. Okr. Nauk. WiJ. Nr 572. 
Pamiętniki o janie Śniadeckim J, 659. 
45) Rozporządzenie się sumą, przeznaczoną na książki i gabinet 
mineralogiczny, i użycie jej części na gmach bibljoteczny niektórzy uwa- 
żali za postępek nielegalny. Frank (PamiętRiI	
			

/Vilniana_001_32_144_0001.djvu

			- 128 - 


5
) Formularz z r. 18]8 w b. Arch. akr. Nauk. WiI. Nr 245 12 . 
56) Iwaszkiewicz I. c. str. 184, 225, 330, 373. - Wileńskij Wriemien- 
nik V, 69 i 71. 

T) Formularz Kontryma I. c. 
58) Malinowski do Lelewela w liście z Wilna 23/XIJ ]823 r. Bibl, 
Jag. Mns. Nr 4435:3 fol. 532. - W 
Praelectiones
 na rok 1815-16 rów- 
nież podano do wiadomości o codziennem, bez dni świątecznych, otwie- 
raniu bibljoteki od g. 3 do 5. 

9) .Dziennik pożyczania Xiqg z Bib/ioteki Uniwersytetu Wileńskiego 
zaprowadzony od dnia 15 czerwca 1816 po wpisaJ/iu poprzedzajqcych (od 
10 maja 1805 doprowadzony do 30 grudnia 182] r.]". Na końcu na od- 
wrocie karty 10l-ej napisano "Koniec Xięgi rewersowey
. Mns. w Bibl. 
Im. Wróblewskich w Wilnie. Nr ]] l. - 34 X 22 ctm., kart ]01. 
"Dziennik pożyczania Xiqg z Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego. 
1826
. (Od 2 pażdziern. ]826 r. do 9 lipca 1836 r.]. Mns. tamże Nr ] 12.- 
33'/
 X 2] ctm. Kart zapisanych ]52. 
HNr 3. Wpisy Czytelników od 20 Marca 1822 rRoku
 (do]] lutego 
]825 r.]. Mns. tamże Nr 95. - Nr 35 X 221/
 ctm. w oprawie papier.; stam- 
pila HBiblioth. Academ. Vilnensis". Kart 93. 
60) Jedno z takich podziękowań brzmiało: HMinisterstwo Oświece- 
nia. Uniwersytet Wileński. Biblioteka Akademicka. Do WJmć Pana Jana 
Kolwicza Adwokata Sqdów głównych. Na skutek uchwały Rady Uniwer- 
sytetu Jmperatorskiego WileńsJ	
			

/Vilniana_001_32_145_0001.djvu

			- 129 - 


61) List Malinowskiego do Lelewela z d. 23/X1I1823 r. w Bib). Jag. 
Mns. 4435/3, fol. 532 i Bibliogr. ksiąg dwoje II, 167. 
';2) Archiwum hapituły Wileńskie). Vol. XL .VIIJ, fol. 6], cyt. Kur- 
czewski: Kościół Zamkowy III, 433. - Bogusławski zmarł w Wilnie 
w marcu 18]9 r. 
63) Wizerunki i roztrz. naukowe. Poczet nowy drugi. ]838 r. II, 
str. 103. 
r.,) Poussier ok. r. ]802 według planów Szulca zbudował pałac dla 
Michała Kleofasa Ogińskiego w Zalesiu, pow. Oszmiańskim (Łoza St. 
Słównik Architektów Polaków, str. 113 i Supplement do niego. str. ]8). 
W latach 1817-23jX 18]9 Poussier pobie.-ał z kasy uniwersyteckiej stałą 
pensję za pracę około robót restauracYlnych domów uniwersyteckich 
(Bieliński. Uniw. WiI. I, 354, 359 i 365). 
G5) Cały opis robót przeróbkowych oparty na fasc. p. t. ..Dieło 
o pieriediełkie uniwiersitietskawo zala nazywajemawo Aula na Bibliotieku. 
1810-1818" w b. Archiwum Okr. Nauk. \X'ileń. Sgn. dawna ;
 32, 
obecna tymczasowa 57_ 2 _. 
Gr.) "Dielo o pieriedielkie" i "Xięga Przychodu i wydatku na uporzq- 
dzenie nowey Bibliąteki Un/wersyteckiey 1818 roku" tamże. Sgn dawna 
XVIII Nr 222. 
Plan calego gmachu b. Ko)egjum ze wszystkiemi należąceml doń 
skrzydłami bez daty, w Bibl. Uniw. Wlleńsk. w zbiorze kilku planów 
budowli uniwersyteckich z różnych czasów razem oprawionych i oznacz. 
sygnaturą ogólną H. 2]2/8' 
"Inwentarz Domu zwanego Kollegium S-go Jana, położonego pod 
Nr 25". Rkp. bez roku in folio, 5tr. 180. Pieczęć rosyjska AI(. Med.-Chi- 
rurg. Nabyty w r. 1920 przez Jana Latwisa, intendenta Uniw. Stef. Ba- 
torego, i uprzejmie mi przez niego użyczony. 
r.7) "Dielo o pieriedielkie" i "Xięga Przychodu.. 
r>8) Pamiętniki Franka n. ]60. 
G9) Wspomnienie o nim w "Zniczu" na r. ]835, str. ]80. 
70) Obwieściły o tem w tym roku Praelectiones: "Bibliothecam Aca- 
demicam, ąuum primum librorum copiae ex vetere AedUitio In novum, 
Munificentia Caesarea nuper exstructum. translatae fuerint..... 
71) "Kurjer Litewsl	
			

/Vilniana_001_32_146_0001.djvu

			- 130 - 



6) Tamże. Moritz w latach 18]9-]823 r. dostarczył dla Bibljoteki 
za ]2,692 rb. 60 kop., zaś Zawadzki w 1819 i ]820 tylko za 759 rb. 
15 kop. - Uniw. Wilen. I, 128 i III. 73 i Pamiętniki jundziłła 92. 
71) Cytowane wyżej .Xięgi". 
78) Tamże. 
79) Bibl. ks. dwoje II, ]68. 
80) Lelewel j. Przygody w poszukiwaniach badaniu rzeczy naro- 
dowych poJ ski ch. Poznań ]858 r. str. 29. 
"1) Bibliogr. ksiąg dwoje II, ]68-169. 
82) Uniw. wileń. J, 156. 
8:1) List Malewskiego do Mickiewicza z d. 5/17 XI ]8]9 r. w Archi- 
wum Filomatów. Koresp. J, 245. 
84) Formularz służbowy z r. ]829 w b. Archiw. Okr. Nauk. WUeń. 
Vol. Nr ]05]
.-Arch. Filomat. Koresp. 1352, JV]6 i 46.-Bujakow- 
-ski Z. Z młodości Mickiewicza. Warsz. 19]4 str. 17.-Uniw. Wileń. III, 132 
i II, 8]5. - "Śliczny chłopiec" pisał o nim Kontrym w liście bez daty do 
Lelewela. Bibl. jag. Mns. Nr 4453 Vol. 2 f. 302. - Czeczott przeciwnie 
nie lubił go i 25-11;9-111 ]822 r. ItOmunikował z Wilna Pietraszkiewi- 
czowl, że jeż.(owski), Adam (Mickiewicz), Kowalewsl,i i Sobolewski mogą 
być pewni wysłania za granicę dla dalszego dosk
nalenia się w nau- 
kach "choćby tam Bohatl,iewicze, Hryniewicze i tysiąc wron podobnych 
.spękali" (Koresp. Filom. IV, 159). 
85) Bieliński j. Królewski Uniwersytet Warszawski I, 746 i Bibljo- 
teka Król. Uniw. Warszawskiego w "Przeglądzie Bibljotecznym" ]908 r. 
I, 41 i 746. - Lelewel z tego powodu pisał ]2/11 ]818 r. z Wilna do ojca 
,.Kossakowski powiedział, że sprawiedliwie Kontrym uczynił, że b'bljote- 
karstwa nie przyjął, bo mu podbibljotekarstwo ofiarowano". (Listy. Poz- 
nań ]878 r. I. 306). Z tego by wynikało, że nad bibljotekarzem miał stać 
dyrektor i że nie stanowisko dyrektora ofiarowano Kontrymowi. Wogółe 
sprawa kandydatury Kontryma do Bibl. Uniw. Warszawskiej nie została 
jeszcze wyświetlona. jak wiadomo posadę takąż proponowano również 
Lelewelowi, co jednak spełzło na niczem. Niewiadomo, czy Lelewel był 
kandydatem przed czy po Kontrymie. 
M) "Skarżę się-pisał d. 2/14 III ]820 r. z Wilna ;do Lelewela- 
na moje oczy. Nie bolą wprawdzie, ale straszą. Dostałem ciągłego wi- 
dzenia plamek, kfóre jedni mouches voJantes a drudzy bluettes nazywają. 
Czekam Herberskiego (prof. w Wilnie), aby swoje; okulistyki na mnie 
doświadczył". Mns. w Bibl. Jag. Nr 4415 Vol. 2 f. 30 l. 
87) Nikczemna rola Becu została uwieczniona w dokumencie z pro- 
cesu filaretów p. t. "Sprawa Kon/ryma. w Archiwum Kurat. Czartorysk. 
Por. Kallenbach j. Dzieła Ad. Mickiewicza. wyd. Tow. Literack. Lwów 
]905 JV, 405-406. 
88) Dubrowin M. PI
ma gławniejszich diejatielej w carstwowanije
		

/Vilniana_001_32_147_0001.djvu

			13]- 


imp. AJeksandra I. Petersb. ]883 r. str. 402 i "Russkaja Starina" ]903 r. 
T. 116 str. 336. 
89) "Dieło o wysyłkie iz Ooroda Wilna uwolennawo iz służby ad- 
junkta wilenskawo Uniwiersitieta Kontrima. Zawiedieno Mart. 22. 1825. 
Nr 83" w Bibl. Uniw. Wileń. Mns. sgn. E. 11. ]0. fol. kart ]4. 
Malinowski w liście do Lelewela z d. 3/1V ]825 r. pisał, że "Ka- 
zimierz nie mógł być przy zgonie brata (zm. 3] marca), rozkazano mu 
opuścić umierającego i przed kilku dniami pierwiej wyprawiono z mia- 
sta". (Bibl. Jag. Mns. Nr 4435. Vol. 3. fol. 536. 

O) Malinowski do Lelewela d. 2]/JV ]825 r. Ibid. fol. 541. 
Grodek oprócz Łaskiej osierocił jeszcze drugą córkę, Marjannę, 
bawiącą stale przy siostrze, z którą łączyły ją nader serdeczne stosunki. 
Umierając zostawił jej 1300 rs. należnych mu od Uniwersytetu i 1000 rs. 
za sprzedane książki oraz wszystkie posiadane rękopisy, oddane następ- 
nie przez Marjannę Ad. Czartoryskiemu. Marjanna była starszą z córek, 
w lot parę po śmierci ojca wyszła za Zahorskiego i zmarła w listopa- 
dzie 1828 r. pozostawiwszy córeczkę (Listy: Malinowsl(iego do Lelewela 
z d. 28/X ]825 r. Tamże fol. 55] i Bohatkiewicza do tegoż z d. 30/V ]828 
29'XI t. r. Tamże Vol. ] fol. 80 i 84). 
91) Pamiętniki ks. Jundziłła str. 149- 

2) Wizerunki i roztrząsania naukowe. Wilno 1835 r. Cz. VII 
str. 138. 
93) Bibl. Uniw. WiJeńsk. Mns. sgn. B. 11. ]4. 
94) Malewski do Czeczotta d. 7/]9 vm ]821 r. Archiw. Filom. 
Koresp. m. 400. 
"5) Pamiętnik jego synowca. Bolesława Kontryma. Rkp. str. ]8. 
f'O) Takież wypadki zaginięcia wypożyczonych książek, chociaż 
rzadkie, zdarzały się też i młodzieży akademickiej. Student Rautenburg 
wzamian za wzięty w r. 1813 drugi tom Chemji Śniadeckiego "darował"' 
"dzieło hebrajsl(ie" w jednym tomie, zaś S. Bukojemski zagubił poży- 
czony w r. ]82] "journal" Hufelanda. (Dziennik pożyczania Xiqg). 
91) Dr. Stan. Morawski: Kilka lat młodości mojej w Wilnie. Rkp. 
w Bib/. Krasińsltich, cyt. Mościcki: Wilno i Warszawa w "Dziadach" 
Mickiewicza, str. ] 49. 

8) Domejko Jgn. Filareci i Filomaci. Poznań 1872 r. str. 2. 
99) Synowiec i .wychowanek jego Bolesław Kontrym w pamiętno 
rękop. str. 18-]9. 
100) O zamiarze słyszał Malinowski od prof. Oczapowsklego, któ- 
remu mówił o tem Pelikan. List Małinowskiego do Lelewela z d. ]2'IV 
]825 r. w Bib/. Jag. Mns. Nr 4435 vol. 3 f. 54]. 
101) Bibl. Jagiel. Mns. Nr 4435 vol.] fol. 76. 
102) Stan służby Sobolewskiego z r. 1829 w b. Arch. Okr. Nauk. 
WiJ. Vol. ]051/29 i list. Bohatk. do Lelewela z d. 10/V1I ]826 r. w Bib/. 
Jag. Mns. 4435 vo/. ] fol. 71. 


I 


I 
I
		

/Vilniana_001_32_148_0001.djvu

			]32 - 


103) Stan służby z r. 1829 i "Wzmianka o zawodzie naukowym 
i pracach uczonych Ludwika Sobolewskiego" w "Wizerunkach i roztrz. 
nauk." VII, 1835 r. 
HI') Bib!. Jag. Mns. 4435 vol. 1 fol. 71. 
10
) List z tejże daty, tamże. 
lOr.) Praelectiones z tych lat. 
ID,) List z d. 14'11 1827 r. J. c. fol. 79. 
lOB) Lelewel w liście do Rogalskiego z Warszawy] stycznia 1828 r. 
winszuje mu tego i obszernie poucza jak się ma zabrać do rzeczy, zara- 
zem komunikuje, że "K. K. (Kazimierz Kontrym) zaczął pisać uniwersy- 
tetu wileńskiego historią, ale ją kryje u siebie". wątpiąc zarazem. aby 
Kontrym chciał jej Rogalskiemu użyczyć. Autograf listu tego w liczbie 
ogólnej czterech listów Lelewela od 4,X 1826 do ]/4 1828 r. z Warszawy 
do Rogalskiego pisanych, złożyłem w r. 1895 do zbiorów Bibl. Jagiellońskiej. 
109) Stan służby .lochera z r. ]830 w b. Arch. Okr. Nauk. WiI. Vol. 
1160/40 i Nekrolog w .Kurjerze Wileńskim" ]860 r. Nr 25 str. 241.-Jego 
imię szubrawskie i spis artykułów w . Wiad. Brukowych" ujawniła S. Stud- 
nicka w czasop. wileńskiem .Kurjer Codzienny" Nr ] z d. 3/IX ]913 r. 
110) Arch. b. Okr. Nauk. Wil. Vol. ]233 z r. ]832-go i Vol. ]864 
z r. ]835. - Uniw. Wilen. III, 436. 
111) Persona/buch der Wi/naschen Oemeine Augsburgscher Conlession. 
Anno /834. Nr zapiska 364, w Archiwum gminy ewang.-augsburskiej 
w Wilnie Vol. 18. - Stan służby Moritza z r. 1830 w Arch. b. Okr. Nauk. 
WiI. Vol. 1060/40. 
U') Stany służby wymienionych osób w b. Arch. Okr. Nauk. 
Wileń. i życiorys .Żukowskiego w .,Zniczu" .I. Krzeczkowskiego na rok 
1835 str. 183. 
113) Bohatkiewicz w liście do Lelewela 30'V 1828 w Bibl. Jag. Mns. 
4435/3 Vol. 1 f. 80 i stan służby Bohatkiewicza w b. Arch. Okr. Nauk. 
Wil. Vol. 105],29. 
lU) Praelectiones; List z d. 301 V ]828 r. I. c. f. 80; Uniw. WiI. 11,5]. 
m) Stan służby .lochera w b. Arch. Okr. Nauk. Wil. Vol. ]]60{40. 
U6) Listy w Bibl. Jag. Mns. 4435 Vol. 1 ff. 82, 83 i 84. 
117) Tamże fol. 84. 
UB) Tamże fol. 86. 
119) Raport Kukolnika z d. 24/1V 1835 r. w b. Arch. Okr. Nauk. 
Wil. Vol. 14]3 f. 205 sc. 
12") List Bohatkiewicza z d. 28,XI I. c. fol. 84. 
121) Bezimienna 
 Wzmianka o zawodzie naukowym i pracach ucw- 
nych Ludwika Sobolewskiego
 A. B. .lochera, w . Wizerunkach i Roztrz. 
nauk." VII, 1835 r. str. 133-]60. 
Na jego grobie na cmentarzu Po-Bernardyńskim w Wilnie 
postawiono nagrobek kamienny z następującym napisem: "D. O. M. 
D I a u c z c z e n i a p a m i ą t I( i , n i e s k a z i t e I n e g o c h a r a k- 


r 
I
		

/Vilniana_001_32_149_0001.djvu

			r 
I 


...ł.... 


]33 - 


t e r u / g ł ę b o k i e j n a u k i I ikr z e w i c i e I a p r z y m i ot ów,' 
t o war z y s k i c h I L u d w i k a I S o b o I e w s k i e g o / B i b I i o- 
t e karz a J b. U n i w e r s y t e t u W ił e ń s k i e g o I U r o dz. 179] r. 
m. Wrześ. d. 8./ t ]830 r. m. Lipca d. 10./ czułość do. 
z g o n n a / Z a s m u c o n y c h k r e w n y c h / t e n g ł a z n a d g r o b- 
ny I Jako pomnik rzetelnego żalu poświęc1ła". U góry 
z boku dodano później: "W łaś c i c i e I e b i b J i o t e k kra j o w y c h 
p o m n i k t e n w R. ]904-m u z u p e ł n i li". 
l") Bibl. Jag- Mns. 4435 Vol. ] f. 87. 
123) "Dziennik pożyczania Xiqg" Mns. w Bibl. Wróblewskich Nr 1 ]2. 
Data wypożyczenia książki jest 7 kwietnia i zwrotu 4 (sic) kwietnia, co 
zdaje się być omyłką i powinno być ]4-go. 
1'4) Mościcki H. Pod znakiem Orła i Pogoni. Warsz. 19]5 r. str. 251. 
J'5) Arch. b. Okr. Nauk. WiJ. Voł. ]233. Jeszcze 9jVIJ 1832 r. jako 
b. adjunkt został wspomniany w raporcie Mianowskiego, lecz zdaje sit;, 
że stało się to machinalnie przy przepisywaniu dawnej listy b. człon- 
ków U-tu. 
1'6) Arch. b. Okr. Nauk. WiJ. Voł. Nr Nr 14]3 f. 205 sc., ]689 i 1717. 
1'7) Stan służby Zajączkowskiego z r. ]835. Tamże. Vol. 1864. 
118) Stan służby Kukolnika z r. ]835. Tamże. Vol. 1825. - Szweru- 
bowicz A. j. Brat ja Kukolniki. Wilno ]885 r. - Uniw. Wileń. JIJ, 234-235. 
1'9) Mościcki H. Pod znakiem Orła i Pogoni. str. 250. - Dowodem 
jego sumienności bibljotekarskiej jest uprawianie przezeń wycinania kar' 
tytułowych. drzeworytów, i rycin ze starych książek, z bibljo'eki Uni- 
wersyteckiej i Akad. Med.-Chir., z których tworzył albumy. Dwa takie 
albumy Kukolnika widział w Petersburgu w r. ]9]8 prorektor wszech- 
nicy wileńskiej ks. Bron. Żongołłowicz (Rocznik VII Tow. Przyj. Nauk 
w Wilnie. ]922 r. str. 186-]87). 
130) Inwentarz datowany 3] 'XII ]83] r. w Arch. b. Okr. Nauk. Wił. 
Vol. Nr ]26] ff. ]97-]99. 
13') Radziszewski I. c. str. ])0. 
132) Raport Kukolnika w Arch. b. Okr. Nauk. Wił. Vol. Nr ]413 
ff. 205 sc. 
133) Raport Kukolnika. 
J34) Tamże. 
135) Przebieg kasaty Uniwersytetu omówili m. in: Mościcki H. 
wart. "Zniesienie uniwersytetu wileńskiego" (Pod znakiem Orła i Po- 
goni. str. 2]5-30]) i Dowgiałło D. J. Posliedniaja stranica istorii wilen- 
skawo uniwiersitieta. Wilno ]914 r. i str. 20. 
136) Arch. b. Okr. Nauk. Wileń. Vol. Nr 126]. 
137) Raport o zakończeniu robót 6/VI ]833 r. Nr ]97 w Arch. b. Ok. 
Nauk. WiJ. Vol. Nr ]26]. - Radziszewski I. c. 110, a za nim Bieliński 
podają liczbę tej grupy na 9000 tt. 
UB) Dokładną liczbę podał Bieliński w "Stanie nauk lekarsk. za 


--'
		

/Vilniana_001_32_150_0001.djvu

			- ]34 - 


czasów Akad. Med.-Chir. WiJeń." Warsz. ]889 r. str. 527. - Oryginał 
katalogu nie podzielonego na materje i nie podsumowanego, Jecz z pod- 
pisami wymienionych osób. w Bibl. im. Wróblewskich. Mns. Nr 345, 
folio str. 423. 
139) Bieliński I. c. 
140) Uniw. WiI. J, ]37. 
1	
			

/Vilniana_001_32_151_0001.djvu

			- 135 - 


H8) Bibl. Jag. Mns. Nr 4435 Vol. 2 fol. 321. 
1
9) Mościcki H. Ze stosunków wiłeńskich w okresie ]8]6-]823 
w MBibl. Warszaw." ]904 r. H, str. 519. 
lEO) Barzykowski St. Hist. powstania listopadowego IV, 243 i Wrot- 
nowski Fel, Zbiór Pamiętników o powstaniu Litwy. Lipsk 1875 r. H. 
100-]03. 
lU) Księga zgonów kościoła parafjalnego Szydłowskiego z r. ]836 
Nr 7] fol. 24: "Roku Pańskiego tysiącznego osmsetnego trzydziestego szós- 
tego Miesiąca Czerwca iednastego . dnia w Miasteczku Szydłowskim umarł 
Urodzony j. W Kazimierz Kontrym sowiet.lnik] kolIeski z wewnętrznego 
defektu Sakramentem pokuty opatrzony. Wolnego stanu Młodzieniec maiący 
od urodzenia lat pięćdziesiąt sześć tegoż kościoła parafianin, którelgo] 
ciało przez WjX. Tadeusza Lutkiewicza kapłana kościoła Szydłowskiego 
roku teraznieyszego Miesiąca Czerwca trzynastego dnia pogrzebione zostało 
na publicznych parafialnych mogiłach przy assystencyi kapłanów tegoż koś- 
ciola Szydlowskiego". Urzędowy wypis aktu zejścia z d. 3 IV 19]3 r. 
uprzejmie mi nadesłał proboszcz szydłowski ks. M. Jurgajtis. 
Przy sposobności pragnę wyrazić szczególnq wdzięczność p. Wac- 
ławowi Studnickiemu, dyrektorowi Archiwum Państwowego w Wilnie. 
za wyjqtkowq pomoc w Korzystaniu z b. Archiwum OIH. Nauk. Wileńsk. 


...ł... 


-ol
		

/Vilniana_001_32_152_0001.djvu

			s P I S o s 6 B_ 


Abicht Adolf 90, 94. ]23. 
Abramowicz Ludwik 107. 
Adamowicz Adam Ferdynand 120. 
Aeschines 110. 
Aigner Piotr 43, ] 27. 
Albertrandy jan ks. 33, 64. 94, ]24. 
Albinus jerzy ks. 3, ]]8. 
Aldus Manutius 117. 
Aleksander I 57. 59, 87, ]27, 131. 
Aleksy Michajłowicz 11. 
Anakreont 41. 
Ancuta Jerzy Kazimierz 12. 
Ancuta Maciej józef bisk. ]2. 
Anna Katarzyna 10. 
Annerstedt CI. 119. 
Arakczejew Aleksy hr. 60. 
Archimedes 41. 
Ariaz Antoni ks. 9. 
Arystoteles 41. 
Aulus Gellius ] ]0. 


Bajkow Leon 1 ]2. 
Bakowski Stanisław 39. 44. 70, ]24. 
Balbi 80. 
Baldicz Marcin 50. 
Baliński Michał 40, 11 5, ] ] 8, ]J 9, 
]20, ]21, 124, ]26, 127, ]34. 
Bandtkie jerzy Samueł 65, 79. 
Barbault 71. 
Barwłński Eugen)usz ]] 6. 
Barzykowski Stanisław ]35. 
Baza dr. 6. 
Beauchamp ] ]2. 
Beck 11 o. 
Becu August 66, 71. 130. 


Benthum jeremjasz I] L 
Bentkowski Feliks 79. 
Betuleius Augustanus Xystius ] 17. 
Bezout ] 10. 
Biełiński józęf 33, ] ]5, ]20, ]22, ]25. 
] 26. ] 29. ] 30, 133. 134. 
Birkenmajer Ludwik ]] 6. 
Bisio Stefan ]5, 17. 
Bobrowski Michał ks. 79. 
Bogusławski józef Konstanty ks. 
29, 50, ]29. 
Bohatkkwicz Aleksander 64, 65, 
69, 70, 74, 76, 71, 79, 80, 8], 
82, 83, 84, 86, 97, 130, ]3], ]32. 
Bohusz Ksawery ks. 94_ 
Bojanus Ludwik 32. 61, 7], ]23. 
Boniecki Adam 118, 125. 
Borowski Leon 71- 
Bossuet ]J 1. 
Bovard D'Armentier Franciszek 24. 
29, 3]. 
Briotet jakób 62. 
Brzostowski Konstanty - Kazimierz 
bisk. 12. 
Bujakowski Zygmunt 130 
Bukojemski S. ]31. 
Buttak 12'3. 
ButtwUł Daniel ks. 13,1]9. 



 


Capelli Ludwik 6], 71. 123. 
Celsius Olaus 119. 
ChampoJion 81. 
Chmiel Adam 115, )]6. 
Chodani jan Kanty ks. 71, 94.
		

/Vilniana_001_32_153_0001.djvu

			Chodźko Ignacy ks. ] 5. 
Choiseul de Gouffier hr. Gabrjel 
33, 124. 
Chreptowicz joachim 33, 34, 87, 88. 
Chwalewik Edward 1]6, 134. 
Chyliński Samuel Bogusław 33. 
Coberger Antoni 44. 
Cyceron 110, ] 17. 
Czacki Tadeusz 33. 
Czapscy 7, 117. 
Czarnecki Zygmunt hr. 7. 
Czartoryscy 123. 
Czartoryski Adam 2], 30, 33, 42, 43, 
47, 52, 53, 58, 64, 66, 75, 123, 
, 130, 131. 
Czartoryski Adam-Kazimierz 30. 
Czartoryski Konstanty 30. 
Czeczott jan 130, 131. 


Damm 110. 
Daniłowicz Ignacy 50, 61. 
Daniłowicz Rafał ks. 5]. 
Dawid 4, 5. 
Decjusz just Ludwik 4, 5, 6. 
Decjusz Mikołaj ks. ]0. 
Delacroix ] l ] . 
Demostenes l] O. 
Denis 8]. 
Diogenes 4]. 
Dogieł Maciej ks. 5], 64, 94. 
Domejko Jgnacy 131. 
Dom Bernard 90, 91. 
Dorn E. 134. 
Dowgiałło D. J. 133. 
Dubrowin M. 130. 
Du Pont 15. 
Durand 71. 
Dymkiewicz Symon 61. 


Ebert 81. 
Estrejcher Karol 80. 119. 
Eurypides 41. 


....... 


131 - 


Ferdinandi jakób 5. 
Filonardi Marja nuncj. ]0. 
Forster jerzy 16, 21. 
Frank jan Piotr 42. 
Frank józef 32, 34, 40, 58, ]23, ]26, 
]27, 129. 
Friesel 24, ]21. 


Galatinus Piotr 116. 
Gazaeus Prokopius 7, 8. 
Gesner Andrzej 8. 
Gesner jakób 8. 
Giełgud Antoni gen. 97. 
Gilibert jan Emanuel 93. 
Gillies 111. 
Głogowski Aleksander ks. 51. 
Głowacki józef 53, 55. 
Golański Filip Nereusz 6, 29, 40, 
42, 116, 118, 119, 120, 12], 122, 
126. 
Gorianinow 89. 
Gorski 79. 
Goszkiewicz J. j. ]24. 
Górnicki Łukasz 4, 110. 
Górski Walerjan 62. 
Grabowski Wincenty 53. 
Graff Wilhelm 62. 
Grenovius 62. 
Grevius 62. 
Griaznow 126. 
Groddeck Beniamin 29. 
Groddeck Godfryd Ernest 29, 30,3], 
32, 35, 38, 39, 43, 44. 46, 48, 56, 
57, 58, 60, 6], 62, 63, 64, 65, 67, 
68, 69, 7], 72, 73, 74, 75, 76,77, 
83, 86, ]2], 123, ]28, 131. 
Groddeck Michał 30. 
Groddeckówna Marjanna 130. 
Grużewski Bolesław ]23. 
Grużewski jerzy 32. 


Harphius Henryk l] 7. 
Hase 75. 


...j
		

/Vilniana_001_32_154_0001.djvu

			Hejdensztejn ó. 
Henius 110. 
Heraclitus 4]. 
Herberski Wincenty 17, 88, ]30. 
Hezel 110. 
Hezjod 4], ] 10. 
Hipokrates] ]8. 
Homer 30, 4]. 11 O, 11], 
Horn Piotr 62. 
Hryniewicz Jan Stanisław 79, 90, 130. 
Hufeland 13]. 
Hussarzewski Tomasz 42, 126. 


Irzykowska Karolina 36. 
Irzykowska Teresa 36, 37. 
Iwaszkiewicz Janusz 122, ]27, 128. 


Jagiełło 87. 
Jakubowicz 94. 
Jakubowska Ewa 96. 
Jakubowski Józef 39. 
Jakubowski Stanisław 39.65.74. 95,96. 
Jan 6. 
Jan )JJ ]25. 
Jankowski Jan Ignacy ks. 87. 
Janocki Jan Daniel ]] 9, 
Januszyński 117. 
.Jarkowski Paweł 74, 79. 90, 9], ]34. 
Jaroszewicz Józef 89, 119. 
Jelski Kazimierz 52, 53, 71. 
Jeżowski Józef ]30. 
Jocher Adam Benedykt 17, 79, 80, 
82, 83. 85, 86, 89, 90, 94, 95, 
96, 98, 125, 132. 
Jocher Leonard 17. 
Jocherowa (z Ziętkiewiczów) Tekla 
71. 
Jucewicz Ludwik Adam 125. 
Jundziłł Stanisław ks. 22, 24, 
68, 7], ]2], ]22, ]27, ]29. 13]. 
Jurgajtis M. ks. ]35. 
Jurgiewicz ]20. 


]38 - 


Kallenbach .Józef ] ]2. 
Karamzin Mikołaj ]]]. 
Karol Gustaw 11. 
Karpiński Franciszek 11 1. 
Karpowicz Michał ks. ]2]. 
Kartaszewskij Grzegorz 89. 
Katarzyna JI 124, 
Kilian 6. 
Kirkor Adam Honory 40, ]26. 
Klejgels 125. 
Kłokocki Kazimierz 50. 
Kochowski Wespazjan 71. 
Kognowicki Kazimierz ks. 12, 118. 
Kojałowicz- Wijuk Piotr ks. 94. 
Kołankowski Ludwik 115. 116. , 
Komarzewski Jan Chrzciciel ]23. 
Kontrym Bolesław 36, 124, ]25, ]3]. 
Kontrym Ferdynand 36. 
Kontrym Ignacy 36. 
Kontrym Ignacy ks. 35, 67. 
Kontrym Jan 36. 
Kontrym Jarosz ] 25. 
Kontrym Józef 35, ]25. 
Kontrym Kazimierz 31, 35. 36, 37, 
38, 43, 44. 47, 48, 50, 56. 64, 65, 
66, 67, 68, 70, 72, 73, 17, 97, 98, 
1]0, ]24, 125, ]28, 130. ]'3], 
132, 135. 
Kontrym _ Leon 97. 
Kontrym Władysław 36. 
Kontrymowa Bogumiła 36. 
Kontrymowa Karolina 36. 
Kontrymowie 125. 
Kontrymówna EJeonora 36. 
Kontrymówna JuJja 36. 
Kontrymówna Pelagia 36. 
Kopczyński Onufry ks. 93. 
Kopp 81- 
Korzeniowski Józef 1] 8. 
Korzon Tadeusz 116, 125. 
Kosowski Karol 61. 
Kossakowski ] 30. 
Kossakowski Jan Nepomucen blsk 
25. 
Kossakowski Józef bisk. 36.
		

/Vilniana_001_32_155_0001.djvu

			" 


Kossucki Stanisław 5, ] ]5. 
Kościelscy 1J7. 
KościeIski Władysław 7. 
Kotwicz Jan ] 28. 
Kowalewski Józef 130. 
Krasicki Ignacy bisk. ]]]. 
Krasińscy hr. 131. 
Krasnodębski Łukasz ks. 9. 
Kraszewski Józef Jgnacy ] ]6, ] ]8, 
] 19. 120. 
Kryński Adam Antoni ]23. 
Krzeczkowskl Józef 98, ]25, 132. 
Kukolnik Bazyli, 84. 
Kukolnik Paweł 79, 84, 85, 89, 90. 
94, 95, ] 32. 133. 
Kumelski Norbert Alfons 78, 79, 96. 
Kurczewski Jan ks. 115, 118, 119, 
]29. 
Kurpiej Antoni M. ]2]. 
KużmińczYk 5. 
Kwinto 96. 


Lafontaine ]] O. 
Lambinus 110. 
Langsdorf KaroJ Krzysztof 32. 
Laplace Piotr ]]]. 
Laskarys Jan 33. 
Latwis Jan ]29. 
Lelewel Joachim 6, 23, 43, 59, 62, 
63, 7J, 74, 76, 71, 79, 80, 82, 
85, 97, ]]5, 116, ]17, 118, ]20, 
]2], ]23, ]26, ]27, ]28, ]29, 
]30, ]3], 132. 
Lewicki Andrzej Justyn 39, 46, 47, 
69, 70. 
Lewicki Tadeusz 39. 
Linde Samuel Bogumił 65. 
Lismanin Franciszek 5. 
Litwiński Rafał ks. 22, 23, ]21, ]22. 
Lobenwejn Jan wAndrzej 52. 
Loben....ejnowa Zofja 62. 
Lombardus Piotr 116. 
Lubecki Franciszek Ksawery ksiqże 
97. 


--- 


]39 - 


Lubomirscy 123. 
Lubomirska Anna ]5. 
Lubomirski Henryk 30. 
Lubomirski Józef 30. 
Ludwik XVIJJ ]24. 
Lutkiewicz Tadeusz ks. ]35. 


Łappa Antoni 4
. 
Łaska Konstancja 67, ]31. 
Łęczycki Mikołaj ks. ]0. 
Łobojko Jan 89. 
Łopaciński Euzebiusz 12]. 
Łoś Jan 1]6. 
Łoza Stanisław ]29. 
Łukaszewicz Józef ] 19. 


Mackensee ]] 2. 
Mackiewicz Tadeusz ks. 22. 
Majkowski Edmund ks. 117. 
Malewski Franciszek 1]0, ]30, 13]. 
Majewski Szymon 52, 67, 97. 
Malinowski Mikołaj ] 23, ] 26, ] 27, 
]28, ]29, ]31. 
MancineIIi Ant. 7. 
Marchand ]12. 
Marcinowski Antoni 82. 
Marek św. ] ]5. 
Maris Mikołaj ]] 6, 
Martinov Jan ks. 118. 
Massalski Jgnacy bisk. ]5. 
Massillon J. Ch. ks. 24. 11 O. 
Mensel 81. 
Mianowski Mikołaj 33, 89, 133. 
Mickiewicz Adam 50, 64, 66, 110, 
]]], 130, 131. 
Mickiewicz Józef ks. ]9, 42, 52, 64, 
123. 
Mielcke Chrystjan Bogumił 25. 
Mikołaj J 89. 
Millin 75. 
Minerwa 40. 
Misztołt Antoni Aloizy ] l ]. 
Montucla ]10.
		

/Vilniana_001_32_156_0001.djvu

			Morawski Stanisław 73, 13]. 
Moritz Fryderyk 6],78,96, 130, ]32. 
MorUz Jakób 78. 
Moritzowa Helena 78. 
Mościcki Henryk 13], ]33, 135. 
Muszkowski Jan 80. 


Napoleon J 46. 
Naramowski Adam Ignacy ks. 116, 
118, 1]9. 
Naruszewicz Adam 111. 
Naruszewicz Kazimierz ks. 13, 119. 
Nider Jan ]17. 
Niemczewskl Zacharjasz 52, 53. 
Niesiecki Kasper 110, 1]8, 119. 
Nikiforow Jegor 9]. 
Nowosilcow Mikołaj 66, 67, 95, 112. 


Oczapowski Michał ]31. 
Ogiński Michał KJeofas ]29. 
Ohryzko Józefat ]20. 
Ołdokowski Jgnacy 6]. 94, ]34. 
Ordyniec Jan Kazimierz 82. 
Orgelbrand Maurycy 125. 
Ortiz Jakób 9. 
OrUz Michał 9. 
Ossoliński Józef Maksymiljan 2],75. 
Ostermeyer Gottfried 25. 
Otto August 17. 


Pac Mikołaj bisk. 9. 
Pascal ] 10. 
Paszkiewicz Jan Kazimierz 50. 
Paulirinus Piotr 116. 
Paulus de Praga 116. 
Paweł I 124. 
Pażowski Józef ks. 22. 
Pelikan Wacław 66, 83, 85. 89, ]3]. 
Pfełffer 81. 
Pletraszkiewicz Onufry ]30. 
Pilchowski Dawid ks. 13, 15, 16, 
19, 21. 119. 


]40 - 


Pindar 4], ] 10. 
Pinicianus Jan 116. 
Piotrowski Dominik ]21, ]22. 
Platon 41. 
Plutarch 4J. 
Poczobutt Marcin ks. 13, ]6, H, 21, 
22, 23, 24, 119. 
Podczaszyński Karol 53, 56, 58. 
Połiński Michał 53, 6], 89, 92, 94. 
Ponada ]23. 
Potocki Jan 123. 
Poussier Józef 52. 53, ]29. 
Polhmann 111. 
ó Prierio Sylwester l H. 
Protasewicz WaJerjan biskup 3, 4, 
9, 2], 118. 
Przeźdzleckl Aleksander ]] 5. 
Przeździeccy 7. 
Przyałgowskl Wincenty ks. ] ]9. 
Przybylski Maciej 98. 
Pusłowski 67. 
Pusłowski Wojciech 43, 5], 52, 53. 


Quintus Smyrneus 110. 


Raczyński Edward hr. 97. 
Radziszewski Franciszek 115, 118 
119, ]20, ]2], ]24, 133. 
Radziwiłł Jerzy kard. 9. 
Radziwiłł Karol 15. 
Rautenburg 13]. 
Rogalski Leon 77, ]25, 132. 
Rogowska 67. 
Rogowski Kazimierz ks. 38. 
Rostowski Stanisław ks. ]4, 118,119. 
Rousseau J. J. 11]. 
Rulikowski Mieczysław 80. 
Rusiecki St. hr. 1 H. 
Rustem Jan 53, 56, 57, 58. 
Rudzewski Wawrzyniec ks. 13. 
Rykaczewski Erazm ]20. 
Rymkiewicz Feliks 90. 
Rymskij-Korsakow 73. 
Rynkiewicz Józef 56.
		

/Vilniana_001_32_157_0001.djvu

			- ]4] - 


Sapieha Kazimierz Leon II, 12, 21. 
Sapieha Krzysztof Mikołaj 10. 
Sapieha Lew II. 
Sapiehowie III, 118, 119. 
Sarbiewski Maciej Kazimierz 118. 
Sartorius józef 16, 19. 
Saunders Józef 52, 71, 72. 
Sax Albert 5. 
Scheibel jan Efraim 33. 
Slestrzeńcewicz-Bohusz Stanisław 
arcyb. 36, 123. 
Siwicki Dominik ks. 8. 
Siwiergin Bazyli 123. 
Skarga Piotr ks. 50, 93. 
Skirmunt 35. 
Skorulski ks. 87. 
Sławiński Piotr 92. 
Słowacki juljusz 50, 110, 111. 
Smogorzewski józef 61. 
Smokowski Wincenty 98. 
Smuglewicz Franciszek 40,41, 42,126. 
Sobołewski Ludwik 68, 74. 75, 77, 
79, 82, 83,84, 96, 130, 131, 132, 
133. 
Sobolewski Michał 75. 
Sokrates 41. 
Spencer 71. 
Stanisław August 16, 19, 21. 
Stankiewicz Maurycy 123. 
Stefan Batory 7, 29, 84, 118. 
Stroynowskl Hieronim bisk., 17, 20, 
21, 22, 24, 31, 33, 41, 12U. 
Stryjkowski Maciej 111. 
Studnłcka Stanisława 132. 
Studnicki Wacław 135. 
Stusmius 110 
Sulpitius VeruJanus jan 116. 
Szadurska Bogumiła 36. 
SZłykow Piotr 96. 
Szmit 69. 
Szpot 119. 
Sztande 69. 
Szulc Michał 43, 127, 129. 
Szwerubowicz A. ]. 133, 139. 


.. 


Sniadecki (bez imienia) 71. 
Śniadecki Jan 21, 33, 46, 47, 84, 86, 
92, 111, 124, 127. 
Śniadecki jędrzej 33, 39, 92, 124, 
126, 131. 
Świdowie 124. 
Święcicka Eleonora 37. 67, 97. 


Tacyt IW. 
Tarenghi Paweł ks. 31, 123. 
Tekieliński Władysław 126. 
Teokryt 29. 
Thiersch 110. 
Tomasz z Akwinu św. 44. 
Tomaszewski Augustyn ks. 23, 24, 
29, 32. 69, 221, 122. 
T ourlet 110. 
Towiański Andrzej 50, 110, 111. 
Trallianus Aleksander 117. 
Trembecki Stanisław 50. 
Trzycieski Andrzej 4, 5. 
Twardowski czarownik, 6, 13, 116, 
119, 120. 
Twardowski Józef 50, 66, 68. 
Tyszkiewicz hr. 95. 
Tyszkiewicz Konstanty hr. 124. 
Tyzenhauz Antoni 121. 


Uwarow Sergjusz hr. 92. 


Valla Placentinus jerzy 117. 
Vater 80. 
Vega de Emanuel 9. 
Verulanus Sulpitius jan ] 16. 
Voss Gerhardt jan 110. 


Wachler I. 
Walch 110. 
Walicki Michał hr. 64. 
Weber 111. 
Weiss jan 116. 
Weyssenhoff Lucjan 112. 


-
		

/Vilniana_001_32_158_0001.djvu

			Wierzbicki Adrjan 10. 
Wierzbicki Kazimierz ks. ]2. 
Wierzbicki Michał ks. 12. 
Wirgiljusz 111. 
Wisłocki Władysław 116. 
Wittyg Wiktor 116. 
Władysław IV 10. 
Wolański Adam 7, 117. 
Wolfgang Jan 56. 
WoHowicz Eustachy bisk. 10. 
Woysznarowicz Kazimierz ks. 12, 
119. 
Wrotnowski Feliks ]35. 
Wróblewscy 71, ]07, 108, 109, 110, 
128, 133, ]34. 
Wrzosek Adam 124, 126. 


Zabiełłowie 120. 
Zahorska Marjanna 131. 
Zajqczkowski Bazyli 84. 86, 89, 90, 
94, 95, 96, 133. 
Zajqczkowski Franciszek 84. 
Załęski Stanisław ks. 12, 1J8, 119, 
120, 121. 


]42 - 


Załuscy 21, ]24. 
Załuski Józef Jędrzej bisk. ]3, 119. 
Zamoyscy 7, 116. 
Zan Tomasz 50, 66, 11 O. 
Zawadzki Adam 43. 
Zawadzld Józef 38, 61, 78, 83, 96, 
126, 130. 
Ziegenhorn von C. G. 128. 
Ziętkiewiczówna Tekla 77. 
Znosko Jan 61, 71, 104, 107. 
Zołotarenko 11. 
Zygmunt August 4. 5, 6, 8, 9, 11, 
21, 29, 115, 116, 117, 118. 
Zygmunt Stary 5, 117. 


tdzitowiecki Michał 68. 


tagiellowie ]20. 
ŻongoHowicz Br. nisław ks. ] 33. 
Żukowski Szymon Feliks 38, 44. 46, 
56, 58, 65, 69, 70, 7], 74, 79, 
80, 98, ]25, 132. 
Życki Tomasz 56, ]21.
		

/Vilniana_001_32_159_0001.djvu

			s p ] S R Z E C Z V. 
cZĘŚć PIERWSZA. 
ACADEMIA ET UNIVERSITAS SOCJETATlS JESU. 
SZKOŁA GŁÓWNA. - (1570-1803). 


} 


J. Inicjatywa bisk. Walerjana Protasewicza. - Księgo- 
zbiór prał. Jerzego Albinusa. - Dar królewski. - Bibljoteka 
Zygmunta Augusta. - Księga Twardowskiego. - Następne 
dary: bisk. Protasewicza. kardynała Radziwiłła. bisk. Mi- 
kołaja Paca. prałata Decjusza. bisk. Wołłowicza i pisarza 
polno lit. Krzysztofa Mikołaja Sapiehy. - Fundusz Adrjana 
Wierzbickiego. - Pożar ]6]0 r.- Wizyta Władysława IV.- 
Najazd cara Aleksego. - Ratowanie Bibljoteki. - Rabunek 
szwedzki. - Powrót Bibljoteki do Wilna. - Bibliotheca Sa- 
piehana. - Nowe dary: ks. Kozim. WOjsznarowicza. bisk. 
Brzostowskiego i bisk. Ancuty. - Zapis braci Wierzbic- 
kich. - Biskup Załuski w Bibljotece Wil. - Kasata zako- 
nu. - Bibljotekarze Jezuici: Daniel Buttwiłł. Wawrzyniec 
Rydzewski. Stanisław Rostowski. Str. 3-]4. 
U. Zarzqdzenia Komisji Edukacyjnej. - KSięgozbiór 
b. CoJJegium Nobilium w Wilnie. - Nabycie bibljoteki 
Stefana Bisio. - Uchwała sejmowa z r. 1780 o drukach 
obowiqzkowych. - Dar Stanisława Augusta. - Dary pro- 
fesorów Forstera. Sartoriusa i Pilchowskiego. - Dochody 
z b. drukarń jezuickich. - Stała dotacja roczna. - Księgo- 
zbiór po Auguście Otto. - Sprawozdanie rektora Stroynow- 
skiego z r. ] 800. - Lokal bibJjoteczny. - Bibljotekarze po 
kasacie Jezuitów: O. Józef Pażowski, O. Tadeusz Mackie- 



 


-
		

/Vilniana_001_32_160_0001.djvu

			. 


- 
I 


- 144 - 


wicz. - Niefortunna kandydatura ks. Stan. Jundziłła. - 
O. Rafał Litwiński. ks. Augustyn Tomaszewski. pomocnik 
bibl. Franciszek Bovard E' Armentier. - Budżet Bibljoteki. - 
Dar bisk. J. N. Korwina-Kossakowskiego. Str. ]5-25. 


CZĘŚĆ DRUGA. 


UNIWERSYTET (1803-1832). 
I. Inauguracja.-Prof. Groddeck prefektem Bibljoteki.- 
Nowe nabytki. - Księgozbiór po prof. Langsdorfie. - Dar 
prof. Bojanusa. -- Biblja Chylińskiego w jęz. litewskim.- 
Dar Jędrzeja Śniadeckiego. - Poparcie rektora Jana Śnia- 
deckiego. - Pośrednictwo hr. Choiseula de Gouffier.- 
Ksiqżki po prof. Scheibelu. - Kupno rękopisów Alber- 
trandyego. - Strata Bibljoteki Chreptowiczowskiej. - Sprze- 
daż księgozbioru prof. Józefa Franka do Kazania. - Pro- 
jekt Franka reformy Bibljoteki. Str. 29-34. 
H. Pomocnicy Grodka. - Kazimierz Kontrym. - Jego 
rodzina. - Szymon Feliks Żukowski. - Kontrym ustępuje 
z Bibljoteki. - Stanisław Bakowski. - Andrzej Justyn Le- 
wicki. - Kancelista Stanisław Jakubowski. - Reformy w Bi- 
bJjotece. - Uwagi Józefa Franka. - Sala ozdobiona przez 
Smuglewicza. - Uroczyste posiedzenia w odnowionej sa- 
li. - Przeniesienie czytelni na pierwsze piętro. - Nowy lo- 
kal. - Katalogowanie. Str. 35-45. 
JJł. Rok ] 8] 2. - Powrót Rosjan. - Ustqpienie Lewic- 
kiego. - Powrót Kontryma. - Reformy. - Wydanie ..Prawi- 
deł". - Księgozbiór b. Kolegjum słuckiego. - Statut Litewski 
z r. ] 529. - Rękopis Skargi ,,0 jedności Kościoła". - Dar 
prof. Bogusławskiego. - ..Codex Diplomaticus" Dogiela. - 
Rozpoczęcie przebudowy Auli Akademickiej na Bibljo- 
tekę. - Zmiany w projekcie pierwotnym. - Zakończenie 
przebudowy. - Udział w niej profesorów U-tu. - Zdanie 
Lelewela. Str. 46-59. 
IV. Nowe źródło pieniężne. - Księgarze pośrednicy.- 
Introligatorowie bibljoteczni. - Większe zakupy w latach 


-------
		

/Vilniana_001_32_161_0001.djvu

			- ] 45 - 


]8]8-]825.-Księgozbiory prof. Lobenwejna i Homa.- 
Zawartość Bibljoteki. - Opis jej przez Lelewela. - Gabi- 
net Numizmatyczny. - Przybycie Aleksanandra Bohatkiewi- 
cza. - Kontrym pozostaje w Wilnie. - Wypadki z lat ] 823- 
24. - Dymisja Kontryma i wysłanie z Wilna. - Śmierć 
Grodka.-Stan Bibljoteki za jego rzqdów.-Jego pomoc- 
nicy. - Profesorowie łamiq przepisy. Str. 60-72. 
V. Żukowski zastępcq prefekta. - Prefekt Ludwik So- 
bolewski. - Kłopoty i skargi Bohatkiewicza. - Księgozbiór 
po Herberskim. - Kandydatura Leona RogaJskiego. - Adam 
Benedykt Jocher. Norbert KurneIski i Fryderyk Moritz.- 
Opisywanie zbioru numizmatycznego. - Postępy choroby 
Sobolewskiego. - Wykłady Bibljografji Powszechnej.- 
Objęcie ich przez Bohatkiewicza. - Trudności w przygo- 
towaniu się do nich. - Rozpoczęcie wykładów. - Upadek 
Bibljoteki. - Zgon Sobolewskiego. - Śmierć Bohatkiewi- 
cza. - Bibljoteka Jana Śniadeckiego. - Pomocnik Bazyli 
Zajqczkowski. - Paweł Kukolnik. - Ostatni inwentarz. 
Str. 73-8B. 
VI. Zamknięcie Uniwersytetu. - Podział ksiqżek. rę- 
kopisów i Gabinetu Numizmatycznego. - Dalszy los b. 
urzędników bibljotecznych. Str. 89-98. 


DODATKI. 


]. "Ustawy tyczące się BIblioteki Imperatorskiego Uni- 
wersytetu Wileńskiego" z r. ]8]4. Str. ]0]-]07. 
2. Ruch w Wypożyczalni w latach ] 805-] 832. 
Str. ]08. 
3. Ruch w Czytelni w latach ]822-]825. Str. ]09. 
4. Ksiqżki wypożyczone z BibJ. Uniw. przez Mickie- 
wicza. Zana. Towiańskiego. Słowackiego w latach ] 8] 6- 
]828. Str. 110-112. 
ŹRÓDŁA I PRZYPISY. 


Do części pierwszej. 
Do części drugiej. 


Str. 11 5-] 22. 
Str. ]22-]35.
		

/Vilniana_001_32_162_0001.djvu

			- 146 - 


SPIS OSÓB. 


Str. ]36-]42. 


RYCINY. 
PIECZĘĆ BJBLJOTEKI Z R. ] 8] 9 (Na okładce). Prze- 
rys. z dokumentu prof. Mieczysław Kotarbiński. 
KSIĄŻKA Z BJBL ZYGMUNTA AUGUSTA Z R. 
] 555. Własn. Uniw. Stel. Bator. w Wilnie. Fotogr. Jan 
Worobjew. 
GODFRYD ERNEST GRODDECK MaJował J. Rus- 
tern. rytował na miedzi M. PodoJiński. Ze zb. T. P. N. 
w Wilnie. 
J 6ZEF ZA W ADZKI. Portret olejny nieznanego ma- 
larza. Własn. p. Adama Zawadzkiego w Wilnie. 
SZYMON ŻUKOWSKI. Rys. W. Smokowski. litogr. 
M. Przybylski. ze zb. T. P. N. w Wilnie. 
ADAM BENEDYKT JOCJ-J
. Fotogr. ze zb. T. P. N. 
w Wilnie. ",,,\"lICTC
4"""" 
w TURUNIU ) 
qłJ"tr.
n£':.
 



./b 


Biblioteka Główna UMK 
1111\111111111111111111111111111111111111111111\\1111\\ 
300042575294