/Licencje_006_01_12_001_0001.djvu

			:ka OlĄ 
 o A 11 / 
UMK Toruń / /} J. 


T MIKOłAJA KOPERNIKA 


... 


UNIWERSYTECKIE CENTRUM ARCHEOLOGII 
ŚREDNIOWIECZA I NOWOŻYTNOŚCI 


ARCI1AEOLOGIA 
I1ISTORICA 
POLaNA 


TOM 12 


A 
/ , k 10) I M " 
li' ".- '''''. 00 DO ' 
lI"r,r ,r!'r"nJ H l. , 
",-:': '-.-0" IIIU ... / 1" J U 
 .-" mi I 
. 
 ' I '... -'N"Ił

_ ....... A \ ' .Y.-. a 

 "'IIIIi
!"-' _ ....61 
.... ... """" 10 1 III . DO .. .....-..- 
d u' !" W&.
 \, -,., !.-- 
I . "'" l' I 
.,......-. 
'.' '''.....11: ' 
 
.. ""'It".. ..' w' .... 
o I lo ....... 
a I." 


j 


D n ó' 
.or't 


i_
 u 


.......... ," 


/
		

/Licencje_006_01_12_002_0001.djvu

			
		

/Licencje_006_01_12_003_0001.djvu

			STUDIA Z HISTORII ARCHITEKTURY 
I HISTORII KUL TURY MATERIALNEJ
		

/Licencje_006_01_12_004_0001.djvu

			seria: 


ARCHAEOLOGIA HISTORICA POLONA 


tom 12 


Publikacja częściowo finansowana przez Instytut Archeologii 
Uniwersytetu Rzeszowskiego
		

/Licencje_006_01_12_005_0001.djvu

			o 
lOkJ/;/2 


UNIWERSYTET MIKOŁAJA KOPERNIKA 


UNIWERSYTECKIE CENTRUM 
ARCHEOLOGII ŚREDNIOWIECZA I NOWOŻYTNOŚCI 


STUDIA Z HISTORII ARCHITEKTURY 
I HISTORII KUL TURY MATERIALNEJ 


TORUŃ 2002
		

/Licencje_006_01_12_006_0001.djvu

			Redakcja naukowa 
Jerzy Olczak (redaktor), Alina Sosnowska (sekretarz) 


Recenzent 


Eugeniusz Cnotliwy 


ISBN 83-231-1469-2 


Printed in Poland 
@ Copyright by Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 
Toruń 2002 


OI1Jj) A1 


Projekt okładki 
Wojciech Sqsiada, Tomasz Górzyński 


Na okładce zamek w miejscowości Saris na Słowacji 
według ryciny z 1617 roku 


Korektor 
Małgorzata Markiewicz 


'Q\\3L101 t":;
,
< 
UNIWERSY
 

11<:" 


WYDAWNICTWO 
UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU 
ul. Gagarina 39, 87-100 Toruń 
REDAKCJA: tel. (056) 611 3988 
PROMOCJA I REKLAMA: tel. (056) 611 4298 
e-mail: ksiazki@cc.uni.torun.pl 
www.uni.torun.pl/wyd 
Wydanie I. Nakład 615 egz. Ark, druk. 13,4 
Druk: Zakład Usług Poligraficznych DRUK-TOR 
87-100 Toruń, ul. Nieszawska 33, tel. (056) 67810 191 


\ 1"'/ , 
\fij I 0, r : r-..... ') 
, ...J
		

/Licencje_006_01_12_007_0001.djvu

			Spis treści 


MATERIAŁY 


z VI Sesji Naukowej Uniwersyteckiego Centrum 
Archeologii Średniowiecza i Nowożytności 
"Wieża w architekturze średniowiecza i nowożytności" 
Rzeszów, 19-20 listopada 1999 roku 


Michal S li v ka: Veze ako dominanty dominif (Symbolika a geneticko- 
-typologicky ryvoj na Slovensku) ........................................,........................... 9 
Gerard Wilke: Średniowieczne wieże w miastach Toskanii zasiedlane okresowo ,... 31 
Leszek Kajzer: Wieże zamków Prowincji Wielkopolskiej ...................................... 47 
Marek Ged l: Pozostałości drewnianej budowli w średniowiecznym gródku 
w Zbrojewsku ................,...""......,...............",....",..................................,...., 73 
Anna Marciniak-Kajzer: Zamek Melsztyn i jego wieże ...................................... 81 
Vladas Zulkus: Wieże na terenie zamku krzyżackiego w Kłajpedzie ,..................... 91 


ARTYKUŁY 


Andrzej Jan owski: Wczesnośredniowieczna misa brązowa z ornamentem 
roślinnym z Ostrowitego w województwie pomorskim ................................ 107 
Anna i Jacek Wrzesińscy: Wczesnośredniowieczny grób szkieleto"']' z misą 
mosiężną z cmentarzyska "Mały Skansen" w województwie 
wielkopolskim............""." ,......,..........." ,.,....".",....,.........,......".,....,.,..,.,." 123 
Andrzej S i kor s ki: "Opakowanie" tekstylne misy mosiężnej 
z wczesnośredniowiecznego grobu szkieletowego na cmentarzysku 
"Mały Skansen" w województwie wielkopolskim ........................................ 135 
Dariusz Poliński: Badania archeologiczne na Rynku w Chelmży. Przyczynek 
do studiów nad dziejami Chehnży w średniowieczu .................................... 141 
Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski: Pawilon Białej Damy w Kórniku (przyczynek 
do interdyscyplinarnych badań nad urządzeniami parków rezydencjonalnych 
doby baroku w Polsce) ................................................................................, 159
		

/Licencje_006_01_12_008_0001.djvu

			KRONIKA 


Górnopa1eolityczne obozowisko łowców mamutów nad środko"'}'m Dniestrem. 
Sprawozdanie z badań "'}'kopalisko"'}'ch prowadzonych w Haliczu na 
zachodniej Ukrainie w 2001 roku (Krzysztof Cyrek) .............................. 193 
Badania archeologiczne osiedla obronnego ludności kultury lużyckiej w Grodnie 
koło Chełmży w latach 1997-2001 (J acek Gackowski) .......................... 196 
Badania wykopaliskowe na terenie antycznego miasta Nikonion (UKraina) 
w roku 2001 (Magdalena Olszta-Bloch) ..............................................200 
Podwodne badania archeologiczne na Ostrowie Lednickim w 2001 roku 
(Woj ciech S zul ta) ......................,........................................................... 201 
Podwodne badania archeologiczne w jeziorze Steklin w 2001 roku 
(Woj ci ech S zul ta) .................................................................................. 203 
Podwodny rekonesans archeologiczny w ruinach zatopionej części starożytnego 
miasta Olbia na "'}'brzeżu Morza Czarnego na Ukrainie w 2001 roku 
(W oj c i e c h S z u l t a) .....................,.",.....,..,........................"".,..............", 205 
Podwodne badania archeologiczne na Litwie w 2001 roku (Wojciech Szulta) ... 207 
Badania archeologiczno-architektoniczne na wzgórzu klasztornym wStrzelnie 
w 2000 i 2001 roku (Krystyna Sulkowska-Tuszyńska) ......................209 
Badania zanikłych hut szkła w Sudetach Zachodnich i Środko"'}'ch 
(Małgorzata Markiewicz) ............................................................,...,... 212 
Średniowieczna huta szkła w Cichej Dolinie koło Piechowic w Kotlinie 
Jeleniogórskiej (Małgorzata Markiewicz) ............................................ 213 
No"'}' doktorat z historii szkła i wytwórczości szklarskiej (Jerzy Ol czak) .....,..... 214
		

/Licencje_006_01_12_009_0001.djvu

			Inhaltsverzeichnis 


BEITRAGE 


anHisslich der VI. Forschungssitzung des Universitatszentrums 
fur Archaologie des Mittelalters und der Neuzeit 
"Turm in der Architektur des Mittelalters und der Neuzeit" 
Rzeszów, 19.-20. November 1999 


Michal Slivka: Tiirme aIs Dominanten der Herrenhofe (Beitrag zu ihrer Symbolik 
und genetisch-typologischen EntwickIung in der Slowakei) .......................... 27 
Gerard Wilke: Zeitweise bewohnte mittelalterliche Tiirme in den Stadten 
der Toskana '" ,..... .... ... ,........,.,. ,...........". ,........... ,. .... ............ ............ ..........., 45 
Leszek Kajzer: Tiirme der Schlosser in der Provinz GroBpolen .............................. 71 
Marek Gedl: Reste eines Holzbaus in der mittelalterlichen Wallburg in 
Zbrojewsko ..,......,...... ....,......................., ,.......... ,. ......... ........ ........... ............, 80 
Anna Marciniak-Kajzer: Die Burg von Melsztyn und ihre Tiirme ...................... 90 
Vladas Zulkus: Tiirme auf der Ritterburg in Memel ............................................. 104 


AUFSA. TZE 


Andrzej Janowski: Eine friihmittelalterliche Bronzeschiissel mit Pflanzendekor 
aus Ostrowite in der Woiwodschaft Pommern .....,....................................... 127 
Anna und Jacek Wrzesińscy: Friihmittelalterliches Korpergrab mit 
Messingschussel vom Graberfeld "Mały Skansen" in der 
Woiwodschaft GroBpolen ......."".........,....... ,.,.,..........,.........."......",....... 133 
Andrzej Sikorski: "Textilverpackung" einer Messingschiissel aus einem 
Korpergrab vom Graberfeld "Mały Skansen" in der Woiwodschaft 
GroBpolen ......,..........,..........., ,.........., ,.........",.... ......... .............. .... ...... ....... 139 
Dariusz Poliński: Archaologische Ausgrabungen aufdem Markt in Chełmża, 
Ein Beitrag zu Studien der Geschichte von Chełmża im Mittelalter ............ 157 
Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski: Der Pavillon der "WeiBen Dame" in der 
Schlossanlage Kórnik (ein Beitrag zu interdisziplinaren Studien zur 
Gestaltung der Residenzparkanlagen des Barok in Polen) ........................... 190
		

/Licencje_006_01_12_010_0001.djvu

			
		

/Licencje_006_01_12_011_0001.djvu

			Archaeologia Historica Polona, tom 12, 2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


MATERIAŁY 


z VI Sesji Naukowej Uniwersyteckiego Centrum 
Archeologii Średniowiecza i Nowożytności 
"Wieża w architekturze średniowiecza i nowożytności" 
Rzeszów, 19-20 listopada 1999 roku 


Katedra archeológie 
Filozoficka fakulta 
Univerzity Komenskeho 
w Bratysławie (Słowacja) 


MICHAŁ SŁIVKA 


Veze ako dominanty dominii 
(Symbolika a geneticko-typologicky vyvoj na Slovensku) 


Tiirme ais Dominanten der Herrenhofe 
(Beitrag zu ihrer Symbolik und genetisch-typologischen 
Entwicklung in der Slowakei) 


V krajinnom prostredi hrady, eventualne v deminut(vnom yYzname hradky 
vzdy dominovali nad svojim okolim, a to rovnako v pozieii homatej i nizinnej, 
Nakol'ko kaida dominanta fascinuje cloveka, ziada sa tento fenomen vysvetlit', 
a to jednak z pohl'adu zakladatel'ov, stavebnikov ai po tYch, v oCiach ktorych sa 
ony zraCili ako cosi mocne, vecne a nepominutel'ne. Hrad v zmysle stredovekej 
paroly predstavoval vzdy moc, pretoze prave v nom sa odzrkadl'uje feudalna 
spolocenska situacia v jej triparticnom strukturovani (sociologicka kompletnost' 
v hierarchii oratores, bellatores, laboratores tvor( integralnu vseobecne 
pOn1manu mentalitu stredoveku; Duby 1978; Niccoli 1979; Struve 1983). 
TaiiskovYm prykom opevneneho utvaru sta1a sa veza - "otec kaid6ho 
hradu" (Schuchardt 1931), ktora kompozicny celok nielenze racionalizovala, ale 
zaroven aj symbolizovala (Revesz 1953; Mrusek 1973, s. 158), Symboliku vyyY- 
senia - napodobneniny zemskej (posvatnej) hory - mozeme pozorovat' od sumer- 
sIcych stupnovitYch veZi cez babylonske zikkuraty, resp. giganticke konstrukcie
		

/Licencje_006_01_12_012_0001.djvu

			10 


Michal Slivka 


egyptskych alebo mexickych pyramid, cez architektUru antickU (Schuchardt 
1931, s. 153 nn.; Keel 1984, s. 100 nn.; Bammer 1985; Krzak 1986-1990), 
d'alej posvatne hory u Slovanov (Słupecki 1994, s. 185-197) aZ po stredoveke 
dominanty - hradne, mestske a cirkevne; vsetky só povaZovane za "centrum" 
(Eliade 1966, s. 369). Vsetky nieco reprezentujó a stelesnujó tak mlbozenskó 
predstavu cloveka (Lurker 1958, s. 61; 1973, s, 44-47, 329-331; de 
Champeaux, Sterckx 1993, s. 176-178; Dufkova 1999, s. 458-462.). VyrecnYm 
prikladom je babylonska veza - "krasa knil'ovstiev", symbol bezhranicnosti 
(Rosenberg 1975), na ktom naviazala kazda l'udska idea, bohato zastópena 
v ikonografickom materiali stredoveku i novoveku (monograficke spracovanie 
Minkowski 1991). Plan jej vYstavby je vsak karikattirou l'udskej idey (de 
Champeaux, Sterckx 1993, s. 175), zviazanej predovsetkym s honorom, na co 
starozakonny Jeremias upozoriiuje, ze "bude z nej hromada rumov". Vo 
vrcholnom stredoveku vefu v alegorickej interpretacii symbolizuje samotnó 
cirkev, ako znak ochrany - v pramenoch oznacena ako ecclesia sive turris, 
pricom pojmy ecclesia a turris su synonymne (Sauer 1924, s. 22 nn.; Weckwerth 
1958, s. 36 nn.). Z takehoto pohl'adu vel'k)r nabozensky myslitel' Bernard 
z Clairvaux v spise De consideratione varuje pred vladarskymi chut'kami, 
amiesto vlady doporucuje sluzbu (non dominium, sed ministerium; Bernard von 
ClairvaLlX 1990). V praktickej rovine sluzba nikdy neprevysovala mocenskó 
ambicióznost' jednotlivYch majitel'ov stavieb, dokonca i u sakralnych objektov 
v ramci tzv. patronśtneho pniva (pre Uhorsko pozri Ftigedi 1991). Alegoricka 
interpretacia cirkevnych stavieb od 12. storoCia nadobtida najvyssieho vYznamu, 
pretoze cirkev ako spolocenstvo veriacich ma byt' "nebeskYm hradom", co 
nasledne sa vzt'ahovalo na vznikajóce mesta (Ecclesia - civitas Dei - Novy 
Jeruzalem; Bandmann 1994, s. 85 nn.; Kobielus 1989, s. 20 nn.). Symbolicky 
status tak uplatnili bazilikalne stavby (Sedlmayr 1950, s. 111-135), zvlast' 
kategória tzv, westwerkov, ktore symbolizovali spojenie knieiacej a nebeskej 
moci franskych cisacov (Gruber 1936; Smith 1956, s. 79, 86; Weckwerth 1958, 
s. 28-36), V duchu antiky sa na minciach a pecatiach znovu v celej nadhere 
objavujó motivy vezoviteho priecelia - castrum (Smith 1956, s. 96 nn., obr. 81- 
-97), co v ramci uhorskeho kral'ovstva sa to vYrazne uplatnilo v kral'ovskych 
mestskych znakoch vo stvarneni hradu stromi vezami (Stolicny Belehrad, 
Szekesfehervar), Buda (na pecatnom znaku ma v kolopise oznacenie 
PEST -CASTRI), Bratislava, Sopron, Vasvar, Zagreb a ine (Kubinyi 1992, s. 
279-281, obr. l, 2, 4, 5; Novak 1988), Zriedkavejsi typ stvorvezovYch 
bazilikalnych stavieb stoji v znaku i ochrane styroch evanjelistov. Dvojvezove 
kostoly v zapadnej casti ako symbol Ecclesia militans, teda strazca kostola, ale 
tiei abreviacia celej cirkvi (Bandmann 1994, s, 107). Prave tieto stavby slózili za 
miesta posledneho odpocinku vladarov, co sa eklatantne zvYraznilo aj 
v pisomnych pramenoch (samozrejme ako stavby vacsej hodnoty; Fiigedi 1991,
		

/Licencje_006_01_12_013_0001.djvu

			Veie ako dominanty dominU... 


11 


s. 52, 59, doklady V pozn. s. 116-117). Niektore kostolne veze, ale aj samostatne 
stojace zvonice mohli pInit' aj obrannu funkciu (Tomaszewski 1974, s. 115 nn,; 
Habovstiak 1985, s. 174-180; Kuca 1994; Varhanik 1999), nezanedbavajuc 
pritom funkciu azylovcho pniva, resp. tezaunicie kostolnych potrieb 
a dokumentov (Hinz 1981, s. 148). Stavby s vezami sa tak stali typicłcymi 
nositel'mi ryrazovej samozrejmosti doby i reprezentativnej formy Bozej ucty 
(Kolb 1977). 
Na priklade talianskych miest, hlavne v Bologni (Rivani 1966), Pavii alebo 
San Gimignano (Hinz 1981, s, 143-146, obr. 61) mowo najlepsie ilustrovat' 
reprezentativnu statusovU symboliku vezovit}'ch domov (Braunfels 1953), 
majucich povod v hradnom stavitel'stve vcasneho feudalizmu. V mestskom 
prostred( - v ramci emancipacneho procesu sl'achticov ako rytierov - mowo ich 
pochopit' len z takehoto uhla pohl'adu, nakol'ko pre nich (ako oby-vajucich 
majitel'ov) nemali ziadnu praktickU funkciu. ISlo predovsetkYm o zvY'raznenie 
honoru, o vzajomne superenie vo rystavbe vezi medzi sebou (Mrusek 1973, 
s. 154, 164; Meyer 1976, s. 175). Taliansky uzus boI uplatneny aj v zaalpsk)lch 
krajinach, napr. v nemeckom Trieri, alebo Norimberku, vo svajCiarskom Zurichu 
a Bazileji (Schneider 1986), a v sirsom európskom priestore (pozri Felgenhauer- 
Schmiedt 1993, s. 116-118; Broscheit 1994; Donat 1996). Na Slovensku 
doterajsie ryskumy to najrystiwejsie preukazuju v mestskom jadre Bratislavy 
(Hlavne nam.; Melichercik 1988; Trupi 1998, s. 51-56). Osobitne postavenie 
mali mestske veze, casto osadene pri radniciach, ktore rovnako symbolizovali 
moc mestianstva (Mrusek 1973, s. 85 nn., 90, 97; Albrecht 1995, s. 64; Kibic 
1971; Kresak 1992), ale zaroven i symbolicku reprezentaciu "centra", ako 
absolutnej skutocnosti (pozri Schlesinger 1963). 
Tento symbolickY pojem najrystiwejsie charakterizuje stredoveky hrad, uz 
so spomenutYm rovnitkom moci (Maurer 1972; Zeune 1997, s. 42-52), Obzvlast' 
hrady kraI'ovske a vysokej sl'achty, impozantnych dimenzii i dekorativneho 
prevedenia, ktore su identifikacnYm znakom stelesnenia tejto moci, co 
v hradologickej literarore sa obzvlast' zdoraziiuje (Meyer 1976; Mrusek 1973, 
s. 128 nn.; Hinz 1981, s. 71, 127 nn.; Tauber 1992, s. 721-722). V postaven( 
hradu ako znaku sl'achtickej identity a reprezentacie treba vidiet' predovsetkYm 
demonstrativny charakter mentalneho prejavu zakladatel'ov (pozri Althoff 1990, 
s. 182 nn. a zbornik prispevkov Hofische repriisentation 1990; Engel 1982, 
sl'achticke usilie charakterizoval ako feudalnu funkciu "honoru"), co umocnuju 
i niektorc mena hradov, resp. polóh, na ktorych boli vystavenc (napr. Ehrenberg, 
Zwingenberg, Starkenberg a inc; Satrapa-Schill 1978, s. 141). Pritom fenomcn 
ochrany a bezpecnosti nemoze byt' zanedbatel'nYm, a prameni z elementarnej 
potreby stredovekeho Cloveka, hlavne z iracionalneho strachu pred napadnutim 
(Borst 1973, s. 35 nn.). V tomto ohl'ade utoCistne veze (bergfrit) zohrali svoju 
rolu (Kohla 1954; Biller 1993, s. 134 nn.; Albrecht 1995, s. 34-36).
		

/Licencje_006_01_12_014_0001.djvu

			12 


Michal Slivka 


V stavebnom dualizme treba sledovat' jednak militarnu zloZku a vlastmi oby-vaciu 
kulturu toho-ktoreho hradu (najlepsie doklady priniesli archeologicky skUmane 
objekty; Tauber 1985; Nadolski 1985; Unger 1994). Hrady vo vseobecnosti mali 
defenzivny charakter, z coho (v uzsom zmysle) vyply-va ócel jednak ótoCistny, ale 
i miesto, ktore musi byt' strazene, U sl'achtickych hradov militarna funkcia stoji 
v pozadi, a pre rol'nicke obyvatel'stvo só ony rovnako ótoCist'om v casovej nódzi 
(Maurer 1969, s. 321). V terennej situacii to najlepsie ilustruje zaniknuta dedina 
Mstenice na Morave, ktorej vejaroviry urbanizmu s respektuje panske sidlo- 
- tvrdzu (Nekuda 1985, s. 33 nn" 171 nn,), Opevneny ótvar zvYraziiuje centralne 
umiestnena kamenna stvorhranna veza, ktorej ryska je odhadnuta na dve 
podlaZia (Nekuda 1985, s. 171). Rovnako to plati i pre drevene veze typu motte, 
ktore boli determinovane statickYmi okolnost'ami, nakol'ko ich nosna konstrukcia 
spocivala na koloch osadenych do cerstveho nasypu pahorku. 
Vyskumy ukizali, ze koly boli zahibene 0,5 aZ 0,8 m (napr. Kovalov; obr. 
l: l) pod óroviiou podlahy (Unger 1994), ba i hlbsie (Plemięta aZ 1,3 m; 
Plemięta 1985, s. 24), comu zodpovedala i ryska stien nad óroviiou motte 
(J. Unger stanovii na 5 fi, G. Wilke v pripade Plemięta az na 10-12 m; Plemięta 
1985, s. 57). Pri klasifikacii malych opevnenych ótvarov v sirsom, aspon 
stredoeurópskom priestore sa pouzivajó rozne nizvy, pricom nominativna 
funkcia casto vybocuje z povodneho ramcoveho ócelu, Zretel'ne je to pri 
spomenutom termfne francuzskeho póvodu motte, ktoreho prekladova forma ako 
"kopcek" (pol'sky kopiec, pagórek) v stavebnej realizacii, t. j. ako sidła na umelo 
navrsenom, pripadne zrysenom pahorku (poukazuje na to i zruime vyobrazenie 
rystavby sidla v Hastings na tepichu z Bayeux; 11. storocie; Wilson 1985; pozri 
Mtiller-Wille 1966) nezodpoved3. stavu v terene. Na uzerrń byvaleho Uhorska 
tento stavebny typ (napr. Sandorfi 1986) zatial' archeologicky nie je 
prezentovany (Feld 1992, s. 190), na rozdiel od ekvivalentneho nemeckeho nazvu 
Turmhtigel, resp. pojmom zavedenym este v roku 1924 Schuchhardtom: 
Turmhilgelburg (v Rakósku Hausberg, na nemecko-holandskom pohranici 
Bollberg, t. j. ako opevneny vrch; pozri Mrusek 1973, s. 128 nn.; Albrecht 1995, 
s.37). 
V doterajsej li'terarure najpouzivanejsim pojmom je hradok alebo vezovity 
hradok (pozri Habovstiak 1985, s, 122-146; Ruttkay 1992), v pol'skej literatóre 
forma tzv. gródków stożkowatych (Kajzer 1993, s. 100 nn.; Kołodziejski 1994, 
s. 10 nn.; typológia Rozpędowski 1978, t. j. hradkov kuzel'ovirych (stożek, 
stożka=kuzel'). Morfogeneza, ci morfológia opevnenych rezidencii zamestnava 
najvacsmi odbornikov architektury militaris, v ramci ktorej veza(-e) hrala 
dominantnu rolu (Mrusek 1973; Hinz 1981; Marćchal 1979; Feld 1992; Biller 
1993, s. 134 nn,; Albrecht 1995; Durdik 1995; Kajzer 1993), Preto i zauzivane 
typove terrrńny bergfried (nem.) a donjon (fr.) v priIrulrnom i etymologickom
		

/Licencje_006_01_12_015_0001.djvu

			2 


Obr. 1. 1- Kovalov. Rekonstrukcia hnidku typu motte (podl' a Unger 1994). 2 - Zemne 
prace na motte pri Hastings - tepichove vyobrazenie z Bayeux (podl'a Wilson 
1985) 
Abb. 1. 1 -Kovalov. Rekonstruktion einer Burg von Type motte (nach Unger 1994). 
2 - Erdarbeiten auf der motte bei Hastings - Teppichabbildung aus Bayeux 
(nach Wilson 1985)
		

/Licencje_006_01_12_016_0001.djvu

			14 


Michal Slivka 


vyzname vystihuju symbolickU dominanciu v nlmci dominia (=donjon; Hinz 
1981, s. 84; Albrecht 1995, s. 37), ako "ochranu dominus(-a) na vrchu 
(kopci)"=bergfried. Hermann Hinz uvadza vefa pńkladov pre tento vYznam aj 
z pisomnych dobov}rch prameiiov, vyjadrenych v rovnici Berg=Motte=Adelsburg 
(Hinz 1981, s.53-58), comu zodpovedaju uz spomenute mlzvy v nemeckej 
jazykovej oblasti: Buhel (=visok) alebo Bollberg (opevneny vreh; Albrecht 1995, 
s. 37). Na semantizacny vYznam a vzajomnu suvislosf medzi Berg a Burg prvy 
upozornil W. ScWesinger (1963), co potvrdzuje i poloha pohranicneho hradu na 
mieste antickej Gerulaty v Bratislave-Rusovciaeh nazvana Bergl (Habovstiak 
1985, s. 125, 263), alebo polohy v hungaristiekej podobe: Vardomb (=Hradny 
kopec, vfsok), Varhalom (=Hradny kopee), Varhegy (=Hradny vreh), alebo len 
Domb, Ci Halom (Miklós 1982; Nov:iki, Sandorfi 1992). Podobna situaeiaje i v 
susednych krajinach, napr. mnohe hradky na Morave nesu mlzov Kopec (rovnako 
dolozene i stredovek.Ymi prameiimi) s adjektivnym oznacenim Kulat)r, Holy, 
TalirovY, resp. Freundsberg a pod.; v malopofskej oblasti - Góra, Kopiec 
(Leńczyk 1983). Tento fenomen nielenZe potvrdzuje sóvzfa.znosf moci- 
- "dominia" a dominanty, ale i jeho nabozensko-symbolicky vYznam, t. j. aj 
Moci "vsetkych konCin zeme", aby ony jej sluzili v zmysle usporiadaneho kozmu 
(Champeaux, Sterekx 1993, s. 176, 186 nn.). 
O poeiatkoch vYstavby malych opevnenych rezidui vedie sa nepretr.ziti 
diskusia, ktora sa pohybuje v ramci hodnotenia strukturalnej premeny feudalnej 
spoloenosti. Ku pńkladu: vel'komoravsk}r "hradok" v Ducovom pri Piesfanoch 
(o rozlohe 0,5 ha) vykazuje vsetky znaky takehoto rezidua (opevnenie, veza, 
obydlie, rotunda), ako neskorsie sfachticke opevnene utvary (ovsem bez sakralnej 
stavby). Rozdiel v striktne typologickom pohl'ade spociva v zakladnych 
obrannych a obytnych komponentoch, v pouziti materialu ist)r zlom moZno 
pozorovaf na prelome 12. a 13. storoCia, t. j. v obdobi ked' sa zacina vlastna 
vystavba stredovełcych hradov. Starsie nie su ekvivalentne so stavbami, ktore 
v pisomnych prameiioch su nazYvane hradmi (pozri diskusiu mad'arskych 
odbomikov I. Felda, Z. Miklós, Gy. Sandorfi, P. Engel v casopise Miiemlek 
vedelem 31, 1987, s. 1-23; Feld 1992; Ruttkay 1989; Kajzer 1993; na druhej 
strane veZovite hradky sa stavali este aj v 15. storoci (Liptovska Mara- 
_ Havranok; obr 2: 2; Hanuliak 1988, s. 302-305), ba sporadicky eSte aj 
v nasledujucom storoci (Palarikovo; PauHk 1990, s. 86, obr. I). 
Pri sledovani poCiatkov vYstavby kamennych hradov v ramci Uhorska 
pozomosf treba zameraf na priame krafovske sidla (Ostrihom, Szekesfehervar, 
Budapesf; Feld 1992, s. 190, lit. v pozn. 7), resp. na tie objekty, ktore vznikali 
z kraI'ovskej iniciativy a podpory (Bratislava, Sintava, TrenCin, Zvolen, Spis, 
Saris a ine; k sfachtickYm rodinam v krafovsk}rch dynastick}rch previazaniach 
pozri Fiigedi 1986, s. 34 nn.). Vd'aka dlhodobejsim archeologickYm vYskumom,
		

/Licencje_006_01_12_017_0001.djvu

			El iI '!I



###ff#MffjJjjjjjd!'!'!'! 
Ił liS::' ..............?!#$}. 
 
 

 
: .. - 

 
 ., 
 \ 
 

 .
 .... ..., e. 
 . 
 
 

 !I '
 

 1 ... .
 
L '.' ;". ub4 
 


 
 ' , . ::;;..---- 
"'-"-. 
 .
ałl . a., c. -- 

 
 ' ł. ,
 
 
 

 .- . 'I' . S:.. 
 

 '- : "'t)
" , .. 
 
 
 

 .:;;; .: ł; "--
 \\\\
 
 


Obr. 2. Liptovska Mara - Havranok (pooorys s rekonstrukciou dreveneho hradku z 15. 
storocia; podl'a Hanuliak 1988) 
Abb. 2. Liptovska Mara - Havranok (Grundrill und Rekonstruktion der Holzburg aus 
dem 15. Jahrhundert; nach Hanuliak 1988)
		

/Licencje_006_01_12_018_0001.djvu

			16 


Michal Slivka 


ktore znacnou mierou posunuli naSe vedomosti o geneze, poznania prvotnej 
podoby, chronologizacie, dnes mozeme ich poCiatky hl'adat' prinajmensom uz 
v druhej polovici 12. storoeia (Feld 1992, s. 190), i ked' vacsina slovenskych 
hradov vznika v priebehu nasledujuceho storoCia CharakteristickYm znakom su 
mohutne obytne veZe (donjony) s centralnym situovanim do opevneneho utvaru, 
povacsine stvorhranne, a len s v}rnimocnym kruhoyYm podorysom na Spisskom 
hrade, vykazujucim zapadnu (francuzsku) geneticku suvislost' (obr. 3). 


L -..", - 
:ł-?

'" 


'. 


I ,.. , 
I":.... ,;, " 

 . I 
;t '.,. !,; .. . . 
I. :1..' (;... 
. . 
. . 


. 
..
 


I'l' 
. A ,¥' 


1 
, I 


. .... 


. 


" 
ł, 
,"+
f 
..' 



 


,
 .-;- 
\ 


.. 


t 
 


.... 


. I 


'. 


,
.. 



 


";.", 


. , 


'f'. ,:.. 
, "", 
.,,-: 


.ł.. 
ot 
, '. 


. 
. . 

/ 


.., . 


.... 


. 

 
.....:.... , 
...' ..&.,,1. 
.
 -.. 


. . 


. 



 



.. 
,"<. '. , . 
..
.... .. ' 
(.,,
 ... ..-, .,. :.' to 


Obr. 3. Hrad Spis (letecka snfmka - M. Slivka) 
Abb. 3. Burg Spis (Flugaufnahme - M. Slivka) 


Impozantna obytna veza na Bratislavskom hrade ma rozmery 22 x 22 m pri 
hrUbke muriva 2,5 m, a povedl'a stala utoCistna veza (bergfried) o brane 13 m 
(Stefanovicova, Fiala 1965; Stefanovicova 1993, s, 302-303). Obytna veza na 
brade Sintava mala rozmery 12,5 x 12,5 m pri brtibke muriva 1,8 m (Izsóf 1989, 
S. 155, obr. 5). Donjon na Sarisskom brade s rozmermi 13,2 x 13,2 m s hrubkou 
muriva aZ 4,3 m (obr. 4) boi vystavany okolo polovice 13. storocia (Slivka 1990, 
s. 88, obr. 6). Pohranicny hrad Trencin - aj napriek doterajslm v)'skumom-
		

/Licencje_006_01_12_019_0001.djvu

			Veie ako dominanty domźniL 


17 


- v jeho prvotnej stavebnej podobe zostava diskutabilnYm objektom co do 
kompozicneho usporiadania a chronologizacie jednotlivYch stavieb. Na akropole 
hradu (póvodne slovanskeho hradiska; Vavrus 1997, s. 93-99; 1999) bola 
odkryta rotunda, povedl'a ktorej sa pochovavalo od 11. do 13, storocia, V jadre 
tzv. Matlisovej vol'ne stojacej veze bola A. Fialom zistena povodne kamenna 
veza o rozmeroch 8 x 8 m (hrUbka muriva 2 m), ktora v druhej polovici 13, 
toroCia bola obstavana tehlovYm murivom (v dnesnej podobe o hrane 12 m). 
A. Fiala povodnu kamennu vezu vzt'ahuje k odkrytej rotunde a opevneny 
komplex datuje do 11. storoCia (Fiala 1977, s. 13; 1997, s. 10), T. Stefanovicova 
posunula vYstavbu veze do 12. stor. (Stefanovicova 1993, s,307, obr. 7), 
podobne i A. Ruttkay, ktoreho modelova rekonstrukcia opevneneho utvaru je 
vel'mi hypoteticka a nezodpovedna odkrytej situacii (Ruttkay 1999, s. 20, obr. na 
s, 22). V zapadnej Európe z tohto obdobia su zname obytne hranolove veze 
(Meyer 1976, s. 180, obr. 8; Fehring 1987, s. 111 nn.; Schmitt 1994; Albrecht 
1995, s. 47 nn.). S analogickYm pripadom obstavania, Ci spevnenia obytnej veze 
sa stretavame na komitatnom hrade Zvolen - PustY hrad, co V, Hanuliak toto 
"oplast'ovanie vidi vo funkcii statickeho zabezpecenia zvYsenia jej podlaznosti" 
(Hanuliak 1994, s. 211, obr. 4). Póvodny donjon maI rozmery 10,8 x 11,7 m pri 
hrUbke muriva 3-3,3 m. Po obstavani veZe s mocnost'ou aZ 220 cm veze dosiahla 
hrubku muriva aZ 5,5 m a v zakladni rozmery 16,2 x 15 m. Cca 100 metrov na 
severozapad od veze bola odkryta d'alsia hranolova veza (11 x II m pri hrubke 
muriva 2 m). Vystavba prvej veZe jedatovana do druhej polovice 12. storoCia, jej 
oplast'ovanie a vYstavby druhej veze zasa do polovice 13. storocia (Hanuliak 
1993; 1994; 1999; Hanuliak, Simkovic 1997, s. 162-164), Pokial' druhU 
stavebnu fazu zjavne umociiuje archeologicke suvislosti a prameiimi dolozeny 
(k roku 1255) stavitel' Pertoldus, datovanie prvej fizy obytnej veze do 2. pol. 12. 
storoCia je prinajmensom diskutabilne. Z doterajsich archeologickych zisteni 
priestoroveho rozlozenia obidvoch vezi, hradbou navzajom nespojenych, tento 
typ v ramci uhorskej hradnej architektUry jav{ istu individualistickU formu. 
Severozapadna veza zacala plnit' utoCistnu funkciu az na konci 13, storoCia, ked' 
na okraj i horskeho chrbatu - cca 200 m od veZe zapocalo sa s vYstavbou 
obytneho komplexu (Hanuliak 1999, s. 353, tab. l). Istli paralelu moZnO naj st' na 
zaniknutom hrade tzv, Michalovho vrchu nad Kolacnom (Klizskym Hradist'om), 
kde veza na akropole mala rozmery 13,6 x 10 m (hr. muriva 2 m) a veza II 
osadena na okraj horskeho chrbata do smeru prfstupovej cesty o rozmeroch 12 x 
x 11 m s rovnakou 2-metrovou sirkou, A. Ruttkay na zaklade predbeZnych 
zist'ovacich vYskumov vYstavbu vezi datoval do 12. storocia (Ruttkay 1981, 
s. 415), najnovsie datovanie posunul na prelom 12. a 13. storocia (Ruttkay 1999, 
s.21).
		

/Licencje_006_01_12_020_0001.djvu

			2: -s- 


r. 
. 


10m 
, 


1 


a jj 


Obr. 4. Hrad Saris. 1 - pooorys homeho hradu (M. Slivka); 2 - hrad vroku 1617 podl'a 
Houfnaglovej rytiny (podl'a Slivka 1988) 
Abb. 4. Burg Saris. 1 - GrundriB der Oberburg (M. Slivka); 2 - Burg im Jahre 1617 
nach Stich von Houfnagel (nach Slivka 1988)
		

/Licencje_006_01_12_021_0001.djvu

			Veie ako dominanty domini£... 


19 


V nlmci v)rskytu najstarsich obytnych vdi osobitne miesto zaujima odkryty 
masivny donjon na Spisskom hrade s priemerom 22,5 m (hr. muriva 3,8 m), 
charakteristicky pre hradnu architekturu Filipa II. Augusta (Slivka 1990, s. 87, 
obr. 2). Kruhove donjony tohto typu na uzemi bYvaleho Ceskoslovenska su na 
knll'ovskom hrade Ki'ivoklat (Durdik 1989; 1998, s, 15), na pohranicnom hrade 
v Bi'eclavi na Morave (Placek 1996, s. 101-103), datovane do prvej stvrtiny 13. 
storocia. Povodne datovanie donjonu na Spisskom hrade do 11, storocia (Fiala, 
Vallasek, Lukac 1988) nemoZno akceptovat', a jeho v)rstavbu mozno predpokla- 
dat' najskor na prelome 12. a 13, storoCia, ked' v uhorskom pohranicnom pasme 
spinal nielen straznu funkciu, ale aj spravnu v ramci komitatneho systemu. 
V upevnovani novej statnej organizacie Uhorska zohral kral' Belo III, zasadnu 
rolu, pricom v orientacii stavebnej a vobec umeleckej sa zretel'ne prejavila re- 
prezentativna forma s vplyvmi zapadnej kultury (Marosi 1984, s. 84-86, 169- 
-170). V roku 1186 sa kral' po druhykrat ozenil so sestrou francuzskeho kral'a 
Filipa II. Augusta - Margitou (Kristó Makk 1988, s. 230). Len tak sa da 
vysvetlit' priama geneticka suvislost' s materskou francuzskou oblast'ou, z ktorej 
sa tento typ veze pomerne rychlo recipoval v oblastiach strednej Európy 
(Meckseper 1975; Biller 1993; Albrecht 1995; s. 50-51; Durdik 1995). 
V priebehu 13. storoCia dochadza k v)rstavbe bergfriedu a samostatneho palaca, 
osadeneho na samom okraji skalnej o stroziny , V tomto storoci, predovsetkym od 
druhej polovice a.Z do zaCiatku 14. storoCia sa v hradnej architekture uplatnili 
valcove utoCistne vde (bergfrid) s' priemerom 8 a.Z 10m (Korlatka, Bojnice, 
Budatin, Sasov, Spis, I.:ubovlla, Slanec, Obisovce, Podhorod' a ine; Fialova, 
Fiala 1966; Menclova 1973; Slivka, Vallasek 1991, s. 79-83), sporadicky i veze 
s britom (Cicava, Oponice, Hrusov; Menclova 1973, s. 407-408, Bóna 1994), 
ktore sa na nasom uzemi uplatnili len na prelome 13. a 14. storoCia (pozri 
Varhanik 1995). O ich zapadnom povode nemozno pochybovat', zatial' co 
hranolovy typ - najvacsmi uplatneny v hradnej architektUre celej Karpatskej 
kotliny (Anghel 1976; Fełd 1992; Menclova 1973) - naskyti moznosti hl'adania 
povodu v talianskej architekture. Tradicia rimskych straznych vdi - "burgi" 
a "speculae" (Schuchardt 1931, s. 153 nn.) v podunajskom limitnom pasme 
mohla do istej mi ery ovplyvnit' ranostredoveku (drevenu) architekturu, Doterajsie 
vyskumy starych sidelnych aglomeracii s hradiskovymi centrami vykazali istu 
navaznost' PrvYch murovanych stavieb v uhorskom spravno-organizacnom 
systeme, a ich zapojenia na obranu statnych hranic (Ftigedi 1986, s. 15-41; 
Stefanicova 1993; 1998). Bez spornych diskusii zostava uz vysloveny poznatok 
o pomerne vcasnom v)rskyte murovanych hranolov)rch vdi na slovenskych 
hradoch (Bratislava, Sintava, Trencin, Zvolen, na Ukrajine Seredno; Rappoport 
1965), ktore sa najvacsmi uplatnili v priebehu 13. storoCia nielen na Slovensku 
(Brane, Plavec, Gymes, Tematin, Topol'cany, Topol'Cianky, Uhrovec, 
Partizanske..Si "llovany, Lietava, Strecno, Fil'akovo, Krasna Horka, Tu ma,
		

/Licencje_006_01_12_022_0001.djvu

			20 


Michal Slivka 


Sivetice-Murik a ine; Menclova 1973; A. Ruttkay 1989; M. Ruttkay 1991; 1992; 
1994; Bóna 1996; 1997; Slivka, Vallasek 1991), ale i v susednych krajinach 
(Kohla 1954; Anghel 1976; Feld 1990; 1992). Z juhu vychadzali impulzy pre 
hrady pravidelnej dispozicie, v literature Zl1ame ako kastely talianskeho typu so 
stvorcovYmi veZami v mlroziach: pre 13. storoCie ho prezentuje hrad Koszeg 
v mlrozi mestskeho opevnenia (Mad'.; Holl 1992). Na Slovensku marne dva 
kastely - Zvolen a Vigl'as, obidva vznikli az na konci 14. storoCia (Menclova 
1954, analyza u Durd1k 1998, s.267-272). Priama styky, predovsetkym so 
severotalianskym prostredim dokladaju aj umelecke kamenosocharske dieta 
v sakralnej architekture s ucast'ou tamojsich kamenarskych majstrov v nasom, ba 
i susednom pol'skom prostredi (pozri Białoskórska 1994). 


Literatura 


Wykaz skrótów 


AR - Archaeologia historica, Brno 


Albrecht U. 
1995 
Althoff G. 
1990 


Der Adelssitz im Mittelalter, Mi1nchen-Berlin. 


Verwandte, Freude und getreue. Zum politischen Stellenwert der 
Gruppenbindungen imfriiheren Mittelalter, Darmstadt. 


Anghel G. 
1976 


Les premiers donjons en pierre de Transyivanie (Roumanie), [w:] 
Chateau Gaillard, t. 8, s. 7-20, 


Bammer A. 
1985 Architektur und Gesellschaft in der Antike. Zur Deutung baulicher 
Symbole, Graz. 
Bandmann G. 
1994 Mittelalterliche Architektur ais Bedeutungstrager, wyd. 10, Berlin. 
Bernhard von Clairvaux 
1990 Bernhard von Clairvaux, Samtliche Werke, t. 1, red. G. Winkler, 
Innsbruck. 
Bialoskórska K. 
1994 La fabrique du maftre Simon et son activite en Pologne dans la premiere 
moitie du XI/t siecle, [w:] Arte Medievale, Periodico internazionale di 
critica dell'arte medievale, seria II, R. 8(1), t. 2 (Ratio Fecit Diversum, 
San Bernardo e le arti. Atti dei congresso internationale Roma, 27-29 
maggio 1991, t. I), Roma, s. 57-85.
		

/Licencje_006_01_12_023_0001.djvu

			BilIer Th. 
1993 


Bóna M. 
1994 


1996 


1997 


Veie ako dominanty domźnU.., 


21 


Die Adelsburg in Deutschland, Entstehung, Form und Bedeutung, 
Mtinchen. 


Stavebno-historicky prieskum hradu Hrusov a metodickf prfstup k jeho 
konzerwicii v r. 1928-1930, AH, t. 19, s. 215-227. 
Vps/edky stavebno-historickeho vj;skumu kaśtiel'a v Partizónskom - casf 
Simonovany, AR, t. 21, s. 349-359. 
Dejinya architektura Topol'cianskeho hradu, [w:] Topol'cany vo vrstvóch 
vekov, red,. E, Wiedermann, Topol'cany, s. 255-271. 


Borst A. 
1973 Lebensformen im Mittelalter, Frankfurt a. M.-Ber1in. 
Braunfe1s W. 
1953 Mittelalterliche Stadtbaukunst in der Toskane, Berlin. 
Broscheit F. 
1994 


Steinerne Turmhauser aIs biirgerliche Wohnbauten des 13. lahrhunderts 
im Liibecker Kaujleuteviertel, Archiiologisches Korrespondenzblatt, t. 24, 
z. 4, s. 457-468. 
Champeaux G; de, Dom Sterckx S. 
1993 Einfiihrung in die Welt Symbole, 2. wyd., Wtirzburg. 
Donat P. 
1996 


Duby G. 
1978 
Dufkova M. 
1999 


Durdik T. 
1989 


1995 


1998 
Eliade M. 
1966 
Enge1 P. 
1982 


Zum stadtischen Hausbau des Hochmittelalters in Mittel- und Siid- 
deutschland, [w:] Hausbau und Raumstruktur friiher Stadte in Ostmittel- 
europa, red. H. J. Braehmann, J. Klapste, Pamatky archeologicke. 
Supplementum, nr 6, s. 28-39. 


Les trois ordres ou l'imaginaire dufeodalisme, Paris. 


Hora a jeskyne ve starovekj;ch pramenech, Archeo1ogicke rozh1edy, 
z. 51, s. 457-467. 


Ve/kó vez hradu KNvoklótu a jeji geneticke souvislosti, CastelIologica 
Bohemica, t. 1, s. 15-34. 
Wohntiirme bohmische Burgen, [w:] Burgenforschung aus Sachsen, t. 7, 
s. 135-155. 
Hrady kasteloveho typu 13, stoleti ve stredni Evrope, Praha. 


Traktat o historii religii, Warszawa. 


Honor, wir, ispansag. Tanulmanyok az Anjou-kiralysag 
rendszerer/5l, Szazadok, t. 115, s. 880-920. 
Fehring G. P. 
1987 Einfiihrung in die Archaologie des Mittelalters, Darmstadt. 


kornanyzati
		

/Licencje_006_01_12_024_0001.djvu

			Spiitmittelalterliche Residenzen in Ungarn, [w:] Chateau Gaillard, t. 15, 
s. 171-180. 
Der Beginn der Adelsburg im mittelalterlichen Konigreich Ungarn, [w:] 
Chateau Gaillard, t. 16, s. 189-205, 
Felgenhauer-Schmiedt S. 
1993 Die Sachkultur des Mittelalters im Lichte der archiiologischen Funde, 
Europaische Hochschulschriften, t. 42, Frankfurt aJM.-Berlin-New 
York-Paris-Wien. 
Fiala A. 
1977 Obytna veia Trencianskeho hradu, [w:] Pamiatky priroda, nr 2, s. 13-15. 
1997 Premeny Trencianskeho hradu, Pamiatky a muzea, nr 3, s. 10-13. 
Fiala A., VallaSek A., Lukac G. 
1988 SpisskY hrad, Martin. 
Fialova H., Fiala A. 
1966 Hrady na Slovensku, Bratislava. 
Ftigedi E. 
1986 
1991 


Das Westwerk. Symbol und Baugestaltung germanischen Christentums, 
Zeitschrift des Deutschen Vereins rur Kunstwissenschaft, t. 3, s. 149-173, 
Habovstiak A. 
1985 Stredoveka dedina na Slovensku, Bratislava. 
Hanuliak V. 
1988 Male stredoveke opevnene sidla v Liptove, AH, t. 13, s. 299-306. 
1993 Historicko-archeologickY vyskum Pusteho hradu vo Zvolene, AH, t. 18, 
s. 161-166. 
Archeologicky vyskum Zvolenskeho komitatneho hradu, AH, t. 19, 
s.207-214. 
Doklady hmotnej kultury Stareho Zvolena (Pusteho hradu) od /2. do /7. 
storoCia, AH, t. 24, s. 351-361. 
Hanuliak V., Simkovic M. 
1997 Doncov hrad a vrcholnostredoveke refugium nad Zvolenom, AH, t. 22, 
s. 161-168. 


22 


Feld L 
1990 


1992 


Gruber O. 
1936 


1994 


1999 


Michal Slivka 


Castle and society in Medieval Hungary (1000-1437), Budapest. 
Sepolierunt corpus eius in proprio monasterio a nemzesegi monostor, 
Szazadok, t. 125, s. 35-67. 


Hinz H, 
1981 Motte und Donjon, Koln. 
Holl L 
1992 Koszeg vara a kozepkorban, Budapest. 
HoJische repriisentation 
1990 HoJische Repriisentation. Das Zeremoniell und die Zeichen, red. 
H. Ragotzky, H. Wenzel, TUbingen. 
Izsóf l I=IZof li 
1989 A Semptei var kuta1asa, [w:] Castrum Bene 1989, s. 153-162,
		

/Licencje_006_01_12_025_0001.djvu

			Kajzer L. 
1993 
Keel O. 
1984 


Kibic K. 
1971 
Kohla F. X. 
1954 
Kobielus S. 
1989 


Veze ako dominanty dominiL.. 


23 


Zamki i społeczeństwo, Łódź. 


Die Welt der altorientalischen Bildsymbolik und das Alte Testament, 
4. wyd., Einsiedeln. 


Radnice, Praha. 


Der Turm im Karntner Burgenbau, Carinthia, L 1, s. 597-624. 


Niebiańska Jerozolima. Od sacrum miejsca do sacrum modelu, 
Warszawa. 


Kolb K. 
1977 Wehrkirchen und Kirchenburgen in Franken, Wllrzburg. 
Kołodziejski S, 
1994 Średniowieczne rezydencje obronne możnowładztwa na terenie 
województwa krakowskiego, Kraków. 


Kresak F. 
1992 Stare slovenske radnice, [w:] ARS, L 2, s. 156-174. 
Kristó Gy., Makk F. 
1988 Az Arpad-Mzi uralkodók, BudapesL 
Krzak Z. 
1986- 
-1990 
Kubinyi A. 
1992 


Kuca K. 
1994 


Święta góra i krąg, Wiadomości Archeologiczne, t. 51, z. 2, s. 115-133. 


Sprechende Wappen im burgerlich-handwerklichen Bereich. Das Beispiel 
des mittelalterlichen Ungarn, [w:] Symbole des AUtags -AUtag der 
Symbole, Oraz, s. 277-294. 


Zvonice jako fortifikacnl stavby, Castellologica Bohemica, L 4, s. 363- 
-370. 


Leńczyk G. 
1983 Katolog gradzisk i zamczysk z terenu Małopolski, Kraków. 
Lurker M. 
1958 Symbol, Mythos und Legende in der Kunst, Baden-Baden. 
1973 Worterbuch biblischer Bilder und Symbole, Mtinchen. 
Marechal J.-F. 
1979 Der Ursprung der feudalen Motten und die Entstehung der Wehrturme, 
Zeitschrift filr Archaeologie, t. 13, s. 101-112. 


Marosi E. 
1984 Die Anfiinge der Gotik in Ungarn, BudapesL 
Mauer H. M. 
1969 Entstehung der mittelalterlichen Adelsburg in Sudwestdeutschland, [w:] 
Zeitschrift fur die Geschichte des Oberrheins, L 117, s. 295-332.
		

/Licencje_006_01_12_026_0001.djvu

			24 


Michal Slivka 


1972 Der Burgenbau als Gesingnungsausdruck und Herrschaftsymbol, Schva- 
bische Heimat, R. 23, z. 2, s. 124-130. 
Meckseper C. 
1975 Austrahlungen des franzosischen Burgenbaues nach Mitteleuropa im 13. 
lahrhundert, [w:] Festschriftfiir Hans Wentzel, Berlin, s. 135-144. 
Melichercik M, 
1988 Stredoveke vezove domy v Bratis/ave, [w:] Najstarsle dejiny Bratlslavy, 
red. V. Horveith, Bratislava, s. 137-145. 
Menc10va D. 
1954 Hrad Zvolen, Bratislava. 
1973 Prispevok k typologii hradov, zómkov a kastiel'ov na S/ovensku, [w:] 
Hrady, zamky a kastiele na Slovensku, red. S. Pison, Martin, s. 399-446. 


Meyer W. 
1976 


Die Burg als repriisentatives Statussymbol. Ein Beltrag zum Verstiindnis 
des mittelalterlichen Burgenbaues, Zeitschrift fur Schweizerische Ar- 
chaologie und Kunstgeschichte, t. 33, s. 173-181. 


Miklós Z, 
1982 A G6d6//oi-dombvidek varai, Vac. 
Minkowski H. 
1991 Vermutungen iiber den Turm zu Babel, Frereu. 
Mrusek H.-J. 
1973 Gestalt und Entwicklung der feudalen Eigenbefestigung im Mittelalter, 
Berlin. 
Milller-Wille M. 
1966 Mittelalterliche Burghiigel ("Motten ") im nordlichen Rheinland, KOln- 
-Oraz. 


Nekuda V, 
1985 
Niceoli O. 
1979 


Mstenice, Zanik/a stredovekĆJ ves u Hrotovic, t. 1, Brno. 


I sacerdoti, i guerrieri, i contadini. Storia di unimagine delia societa, 
Turin, 


Novak J. 
1988 NajstarSia pecaf Bratis/avy, [w:] Najstarsie dejiny Bratislavy, red, 
V. Horvath, Bratislava, s. 221-228. 
Nov3ki Gy., Sandorfi Gy. 
1992 A t6rteneti Borsodmegye varai (az oskortó/ a kuruc korig), Budapest- 
-Miskole, 


Paulik J. 
1990 


Vyskum protitureckej opevnenej polohy v Palarikove, Zbornfk SNM, 
História, t. 30, s. 85-107. 


Placek M, 
1996 
P/emięta 
1985 


Hrady a zamky na Morave a ve S/ezsku, Praha. 


P/emięta, Średniowieczny gródek w ziemi chełmińskiej, red. A. Nadolski, 
Warszawa-Poznań- Toruń.
		

/Licencje_006_01_12_027_0001.djvu

			Veie ako dominanty dominii.., 


25 


Rappoport P. A. 
1965 Karpataljai kozepkori varak, Archeologiai ertesito, t. 92, s. 61-65. 
Revesz M. 
1953 Der Turm aIs Symbol und Erlebnis, Haag. 
Rivani G. 
1966 Le torri di Bologna, Bologna. , 
Rosenberg A. 
1975 Der babylonische Turm. Aujbruch ins Masslose, MUnchen. 
Rozpędowski 1. 
1978 Gród a zamek w Polsce - problem genezy i typologii, Prace Naukowe 
IHASiT, nr 12, Studia i Materiały, nr, 5, s, 91-96, 


Ruttkay A. 
1981 


1989 


Zaniknutp hrad na Michalovom vrchu medzi Klliskym HradiSfom 
a Kolacnom, okr, Topol'cany, AH, t. 6, s. 407-427. 
Feudalne sidla a fortifikacne zaricidenia na Slovensku spred 13. storoCia, 
Zbornfk SNM, História, t. 29, s. 57-106. 
Feudalne sidla na Slovensku do polovice 13, storoCia, [w:] Pamiatky 
a muzea, nr 2, s. 19-23. 


1999 


Ruttkay M. 
1991 
1992 


Vyskum hradu v Topol'Ciankach, AH, t. 16, s. 255-267. 
Prispevok k poznaniu malych stredovekjch opevnen{ na juhozapadnom 
Slovensku, AH, t. 17, s. 253-261. 
Zur Entwicklung der mittelalterlichen Kleinadelssitze in der Slowakei, 
[w:] Die Burgenforschung und ihre Probleme, Wien, s. 123-133. 
Satrapa-Schill A. 
1978 Das Leben und die Versorgung auf mittelalaterlichen Hohenburgen, 
(Dizz.), Stuttgart. 
Sauer J. 
1924 Symbolik des Kirchengebaudes und seiner Ausstattung in der Auffasung 
des Mittelalters, Freiburg i. Br. 
Sedlmayr H. 
1950 Die Entstehung der Kathedrale, ZUrich. 
Schlesinger W. 
1963 Stadt und Burg im Lichte der Wortgeschichte, Studium generale, t. 16, 
s. 433-444. 
Schmitt R. 
1994 Zum Stand der Bergfriedforschung in Sachsen-Anhalt, [w:] Burgen- 
forschung aus Sachsen, nr 3/4, s. 143-178. 
Schneider J. E. 
1986 Der stadtische Hausbau im siidwestdeutsch-schweizerischen Raum, 
Zeitschrift fUr Archaologie des Mittelalters, z. 4, s. 17-38. 
Schuchardt K. 
1931 Die Burg im Wandel der Weltgeschichte, Wildpark-Potsdam. 


1994
		

/Licencje_006_01_12_028_0001.djvu

			26 


Slivka M. 
1990 


Michal Slivka 


Die Anfiinge des Burgbaues in der Ostslowakei, [w:] Castrum Bene 1989, 
s, 86--103. 
Slivka M., Vallasek A. 
1991 Hrady a hradky na vychodnom Slovensku, Kosice. 
Słupecki L. P. 
1994 Slavonic Pagan Sanctuaries, Warsaw. 
Smith E, B. 
1956 


Struve T. 
1983 


Architectural Symbolism of Imperial Rome and the Middle Age, 
Princeton. 


Pedes rei publicae. Die dievenden Stiinde im Verstiindnis des 
Mittelalters, Ristorische Zeitschrift, t. 236, s. 1-48. 
Stefanovicova T. 
1993 Die Erforschung der mittelalterlichen Burgen aus dem 11.-/3. Jahr- 
hundert in der Slowakei, [w:] The Study of Medieval Archaeology. 
Europan Symposium for Teachers of Medieval Archaeol. Lund 11-15 
June 1990, Stockholm, s. 301-315. 
Neufunde aus der Bratislavaer Burg, [w:] Fruhmittelalterlicher Burgen- 
bau in Mittel- und Osteuropa, Bonn, s. 427-434. 
Stefanovicova T., Fiala A. 
1965 Stavebny vjNoj Bratislavskeho hradu od 11. do 13. storoCia, Zbornfk 
Filozofickej fakulty Univerzity Komenskeho, Historica, t. 16, s. 77-110, 


1998 


Tauber J. 
1985 


Alltag und Fest auf der Burg im Spiegel der archiiologischen 
Sachquellen, [w:] Das ritterliche Turnier im Mittelalter, red. J. Flecken- 
stein, Gottingen, s. 588-623. 
Symbole im Alltag aus der Sicht der Archiiologie. Ein Anniiherungs- 
versuch, [w:] Symbole des Alltags -Alltag der Symbole, Oraz, s. 701- 
-731. 
Tomaszewski A. 
1974 Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech 
i Węgier, Wrocław. 


1992 


Trupi T. 
1998 


Unger J. 
1994 
Varhanfk J. 
1995 


1999 
Vavrus J. 
1997 


Pociatky mestianskeho domu na Slovensku, (Diplomova praca, 
Filozoficka fakulta Univerzity Komenskeho), Bratislava. 


Kovćtlov, Slechticke sidlo z 13, stoleli na jizni Morave, Brno, 


Bfitove veze pozdniho stfedoveku v Cechach a na Morave, AR, t. 20, 
s, 339-353. 
Stfedovekf; vesnickf; kostel jako refugium, AR, t. 24, s. 313-317. 


Osźdlenie Trent/na a oko/ia v 8.-13, storoCf, ArcheologieM a historicka 
charakteristika uzemia mikroregiónu, Slovacko, t. 39, s. 89-96.
		

/Licencje_006_01_12_029_0001.djvu

			Veie ako dominanty dominU.., 


27 


Hradisko a hrad v Treni5ine, jeho vyznam a postavenie v dejinnom vf;voji, 
[w:] Slovensko a európsky juhovychod, Bratislava, s. 385-395. 
Weckwerth A. 
1958 Das altchristliche und das fruhmittealterliche Kirchengebaude - ein Bild 
des "Gottesreiches", Zeitschrift fUr Kirchengeschichte, t. 69, s. 26--78. 
Wilson D. M. 
1985 Der Teppich von Bayeux, Berlin. 
Zeune J. 
1997 


1999 


Burgen - Symbole der Macht. Ein neues Bild der mittelalterlichen Burg, 
wyd. 2, Regensburg, 


TORME ALS DOMINANT EN DER HERRENHOFE 
(BEITRAG ZU IHRER SYMBOliK UND GENETISCH-TYPOLOGISCHEN 
ENTWICKLUNG IN DER SLOWAKEI) 


Zusammenfassung 


Die Burg stelI te im Sinne der mittelalterlichen Parole eine Macht dar, weil sich in ihr 
die feudale geselIschaftliche Situation in ihrer dreifachen Strukturierung 
widerspiegelt - in der Hierarchie oratores, belIatores und laboratores. Die soziologische 
Komplettheit stelIt die integrale, alIgemein aufgefaBte Mentalitat des Mittelalters dar. 
Eine jede Burg dominierte tiber ihre Umgebung, und so fasziniert eine jede Dominante 
den Menschen. In den Augen des inittelalterlichen Menschen erschienen somit die 
Burgen ais etwas Machtiges, Ewiges und Unvergangliches. Beobachten konnen wir die 
Symbolik der Erhohung - der Nachahmung des irdischen Berges beginnend seit den 
summerischen stufenformigen TUrmen tiber die babylonischen Zikkurata, bzw, die 
gigantischen Konstruktionen der agyptischen oder mexikanischen Pyramiden, tiber die 
antike Architektur bis zu den mittelalterlichen Dominanten der Burgen, Stadte und 
Kirchen. Alle halt man fUr ein ,,Zentrum", alIe reprasentieren etwas, und somit 
verkorpern sie die religiose VorstelIung des Menschen, Der bekannte Religionsforscher 
Mircea Eliade fUhrt an: "Der Berg ist dem Himmel nahe und diese Tatsache zeichnet 
ihn in zwei Aspekten aus: einerseits partizipiert der Berg in der raumlichen Symbolik 
am ObernatUrlichen (Gedanken wie hoch, vertikal, am hachsten usw.), anderseits 
vertritt er im streng umgrenzten Gebiet die atmospharische Erscheinung der Heiligkeit 
und also einen Sitz der Gotter. Eine jede Mythologie besitzt ihren heiligen Berg, eine 
Variante des griechischen Olymp". Ein jeder Berg ist auch mit der mythischen 
Weltordnung im horizontalen AusmaB verkntipft, weil er an der Kreuzung der 
Himmelsrichtungen steht - an einem Punkt, wo die Achse der Welt (axis mundi) 
verlauft. Im slawischen Gebiet wurden sie ebenfalIs fUr heilige Berge gehalten 
(Ubersicht Słupecki 1994), auf denen die ersten Burgen mit Kultheiligtiimern 
entstanden, die spater durch christliche Bauten ersetzt wurden. 
Der Beitrag richtet sich deshalb auf das Hauptelement der Burgarchitektur - auf 
den Turm (den "Vater einer jeden Burg", wie es im 1. 1931 C. Schuchhardt nannte),
		

/Licencje_006_01_12_030_0001.djvu

			28 


Michał S/ivka 


der die Kompositionseinheit nicht nur rationalisierte, sondern zugleich auch 
symbolisierte. Es genugt auf das Beispiel des biblischen babylonischen Turmes 
hinzuweisen - "den Glanz der Konigreiche" - das Symbol der Unbegrenztheit, an 
weIche eine jede menschliche Idee anknupfte. In der aIlegorischen Interpretation 
symboIisierte er die Kirche seIbst aIs MerlanaI des Schutzes, was sich auch in QueIlen 
widerspiegeIte: aIs ecclesia sive turris synonym sind. Die Kirche aIs Gemeinschaft der 
GHiubigen soIl eine "HimmeIsburg" sein, was sich in den entstehenden Stadten geltend 
mach te: ecclesia - civitas Dei - Neues Jerusalem. Den symbolischen Status haben 
Bauten der Basiliken geltend gemacht (besonders die Kategorie der sog. Westwerke- 
- ein Symbol der Verbindung der llirstlichen und himmlischen Macht der frankischen 
Kaiser), aber auch unsere Kirchttirme, die selbstandig stehenden Glockenttirme, die 
auch eine Verteidigungsfunktion erlliIlen konnten (Varhanfk 1999). Im Geiste der 
Antike erscheinen auf den Mtinzen und Siegeln erneut in ganzer Pracht die Motive 
einer turmartigen Fassade - castrum, was sich im Rahmen des ungarischen 
Konigreiches ausgepragt in den koniglichen Stadtwappen in der GestaItung einer Burg 
mit drei TUrmen geltend gemacht hat (Sz6kesfehervar, Buda - in der Umschrift mit 
der Bezeichnung PEST.CASTRI, Bratislava, Sopron und andere; Kubinyi 1992). Die 
Bauten mit Turmen wurden somit zu typischen Tragern des Ausdrucks der 
Selsbstverstiindlichkeit der Zeit wie auch der reprasentativen Form der 
Gottesverehrung. Am Beispiel der italienischen Stadte (hauptsachlich in BoIogne, 
Pavia oder San Gimignano) kann am besten die Statussymbolik der turmartigen 
Hauser illustriert werden. Fur ihre Grtinder (im EmanzipationsprozeB der EdeIleute aIs 
Ritter) hatten sie keine praktische Funktion, es handelte sich eher um eine 
Hervorhebung des Honneurs und somit auch der gegenseitigen Rivalisierung im 
Aufbau der TUrme untereinander. Der italienische Brauch machte sich auch in den 
Liindern nfudlich der Alpen geltend (bei uns in Bratislava). Die symbolische 
Reprasentation des ,,Zentrums" aIs einer absoluten Tatsache charakterisiert am besten 
der Stadtturm und der Burgturm, die das IdentiClkationsmerkmal der Verkfuperung der 
erwahnten Macht sind, und deshalb muJ3 in ihnen der gIeiche demonstrative Charakter 
der mentaIen AuJ3erung der Grtinder erblickt werden (der ungarische Historiker Pal 
Engel charakterisierte das Streben des AdeIs aIs feudale Funktion des "Honneurs"). 
Das Phiinomen des Schutzes und der Sicherheit ist nicht zu ubersehen und quiIlt aus 
der elementaren Notwendigkeit des mittelalterlichen Menschen, hauptsachlich aus der 
irrationalen Angst vor einem Oberfali (Borst 1973). 
Der Beitrag bertihrt auch die Morphogenese bzw. Morphologie der befestigten 
Residenzen, was am meisten die Fachleute der "Architekturen militaria" beschaftigt. 
Deswegen erfassen die eingeIebten Typentermini (deutsch Bergfried, franzosich 
ponjon) in der primiiren wie auch etymologischen Bedeutung die symboIische 
Dominante im Rahmen des Dominiums aIs Schutz dominus auf dem Berg=Bergfried. 
Hermann Hinz fi1hrte (1981) viele BeispieIe mit dieser Bedeutung auch aus 
SchriftqueIlen an, die in der GIeichung Berg=Motte=Adelsburg ausgedruckt sind. Auf 
die semantische Bedeutung und den wechselseitigen Zusammenhang zwischen "Berg" 
und "Burg" verwies aIs erster W. Schlesinger (1963), was auch die Lagen der Burgen 
und Kleinburgen im mitteleuropiiischen Raum bestatigen (Bratislava - Rusovce - 
- "Berg", Vardomb - Burgberg - Anhoke, Varhegy=Burgberg, in Bohmen Ko-
		

/Licencje_006_01_12_031_0001.djvu

			Veie ako dominanty dom/niL 


29 


pec=Berg, In Polen Góra, Kopiec). Dieses Phanomen bestatigt nicht nur den 
gegenSeltlgen Zusammenhang der Macht - des Dominiums und der Dorninante, 
sondern auch ihre religiOs-symbolische Bedeutung - und in der mittelalterlichen 
Auffassung auch der h5chsten Macht "an allen Enden der Welt", um ihr im Sinne der 
Weltordnung zu dienen. 
Der Beitrag bertihrt nur am Rande die Bauanfange der slowakischen Burgen, 
besonders jen e, die aus koniglicher Initiative und Untersttitzung enstanden sin d 
(Bratislava, Trencin, Zvolen, Zips, Saris, Sintava und andere) beachtet werden ibre 
TUrme mit der Zentralen Situierung in den befestigten Gebilden (Donjone), die 
groBtenteils vierkantig sind und nur selten kreisffurnig wie auf der Zipser Burg. Alle 
entstanden im Verlauf des 13. Jahrhunderts. 


Obersetzung: Michal Slivka
		

/Licencje_006_01_12_033_0001.djvu

			Archaeologia Historica Polona, tom 12, 2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


lnstitut Jur Ur- und Fruhgeschichte 
de r Christian-Albrechts- Universitiit 
w Kilonii (Niemcy) 


GERARD WILKE 


Średniowieczne wieże w miastach 
Toskanii zasiedlane okresowo 


Zeitweise bewohnte mittelalterliche Tiirme 
in den Stadten der Toskana 


W problematyce średniowiecznego budownictwa militarnego w Europie 
szczególne miejsce zajmują wieże o funkcjach głównie ofensywnych, okresowo 
tylko zasiedlane przez ich właścicieli w czasie wojen domowych, zbrojnych wa- 
śni sąsiedzkich, czy też na wypadek zagrożenia ich życia. Na stałe bowiem ich 
użytkownicy na ogół zamieszkiwali w domach lub pałacach usytuowanych bez- 
pośrednio przy tych wieżach, Do wież prowadziło tylko jedno, bardzo wysoko 
umieszczone wejście, często mające bezpośrednie połączenie z budynkami za- 
mieszkałymi przez ich właścicieli lub też oddzielne wejście z ulicy. 
Wieże te były usytuowane zarówno w małych, jak i dużych miastach północ- 
nych i środkowych Włoch, tj. w tych regionach, które od końca X do XIII wieku 
przechodziły podobny rozwój polityczno-gospodarczy od państwa feudalnego do 
republik miejskich. Toskania, jako jedna z prowincji Królestwa Italii, istniała 
wtedy w obrębie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. 
Mówiąc o interesujących nas wieżach miejskich trzeba wspomnieć, iż w To- 
skanii spotykamy zarówno w miastach, jak i na prowincji różne inne typy bu- 
dowli wieżowych. Pomijając bowiem wieże budowli sakralnych, trzeba tu wy- 
mienić wieże ostatniej obrony, wieże mieszkalne i obronne palatia typu wieżo- 
wego istniejące w obrębie kaszteli lub ufortyfikowanych wsi i małych miasteczek 
(ryc. 1), lub też wieże strażnicze strzegące szlaków drożnych i górskich przełę- 
czy na toskańskiej prowincji, czy wreszcie wieże mieszkalne i imponujące wyra- 
zem architektonicznym wieże pałaców władz miejskich, istniejące w miastach 
toskańskich, W śród tych ostatnich wymienić należy przynajmniej Palazzo Vec- . 
chio - przez zwieńczony blankowaniem dach i wysoką wieżę - przypominający
		

/Licencje_006_01_12_034_0001.djvu

			32 


Gerard Wilke 


bardziej twierdzę niż ratusz, czy Palazzo Pubblico w Sienie z najbardziej impo- 
nującą wieżą wśród ratuszy toskańskich Torre dei Mangia o wysokości 102 m 
(ryc. 2). 
Wspomniane wieże mieszkalne różniły się od wież okresowo tylko zasiedla- 
nych, nie tylko znacznie mniejszą wysokością przy jednocześnie większych pa- 
rametrach szerokości i długości ich brył, ale również znacznie bogatszym, za- 
równo wewnętrznym, jak i zewnętrznym programem architektonicznym (ryc, 3). 
Wszystkie te budowle, poza ratuszami, nie stanowią w architekturze militar- 
nej różnych części Europy form, które by generalnie świadczyły o jakiejś od- 
mienności formalno-funkcjonalnej. Stąd uwagę naszą skoncentrujemy już tylko 
na wspomnianych wieżach miejskich o funkcjach głównie ofensywnych, niewąt- 
pliwie stanowiących wyjątkowe zjawisko w architekturze militarnej miast. 
Szczególne miejsce miejskich wież włoskich okresowo tylko zasiedlanych 
polega jednak nie tylko na niezwykłej wysokości ich brył architektonicznych, lecz 
na przeznaczeniu ich przede wszystkim do prowadzenia ataku w walkach we- 
wnątrz miasta, w najbliższym otoczeniu każdej z nich. Stąd w literaturze nie- 
mieckiej ten typ wież często określany jest jako "Streittfume" (Braune 1983, 
s. 69). Podkreślając ofensywny charakter tych wież, nie można jednak zapominać 
również o ich funkcjach defensywnych, gdyż to było cechą wszystkich budowli 
wieżowych. 
Wieże te, bardzo smukłe i wysokie, ze znikomą tylko liczbą małych otworów 
okiennych, sięgały przeciętnie wysokości kilkudziesięciu metrów, a nierzadko 
nawet 60-70 m, co odpowiada dzisiaj 10,-20. kondygnacyjnym wieżowcom 
mieszkalnym. Wieża Asinelli w Bolonii, najwyższa w całych Włoszech, miała 
imponującą jeszcze do dzisiaj wysokość 97 m (Moos 1974, s. 18). Wieże najczę- 
ściej były zarysowane na rzucie kwadratu, wyjątkowo tylko trapezu, jak m,in, 
Torre degli Alberti we Florencji, czy Torre die Gualandi i Torre della Fama 
w Pizie, Wśród wież o rzucie kwadratowym, jak wykazały pomiary przeprowa- 
dzone w XVIII wieku, więcej niż 80% mieściło się w granicach od 5 do 8 m, 
pozostałe tylko nieznacznie przekraczały te granice (Braune 1983, s.105), Przed- 
stawione tu relacje pomiędzy wysokościami wież a ich rzutami uzmysławiają 
nam dopiero w pełni to niezwykłe zjawisko budownictwa militarnego. 
Mimo, iż w miastach toskańskich, jak również w innych częściach północ- 
nych i środkowych Włoch ten typ budowli był bardzo powszechny, brak jest 
dotąd pełnego, monograficznego ich opracowania, Do niedawna jedynie w ogól- 
nych dziełach o zamkach i fortyfikacjach we Włoszech oraz w Europie, można 
było znaleźć niewielkie partie prac poświęcone wieżom obronnym i mieszkal- 
nym, w tym również interesującej nas tu formie wieży (Rohault 1874; Mothes 
1883; Rocci 1908; Ebhardt 1909-1927; Schuchardt 1931; Braunfels 1959; Mo- 
os 1967). Nieco więcej informacji znajdujemy jedynie w pracach omawiających 
wieże w niektórych miastach oraz większych regionach Włoch (Gozzadini 1875;
		

/Licencje_006_01_12_035_0001.djvu

			. ,
."... 

 '0 J':"-"'t1>.:
 
... _Ł
&. 
 
:'-s\ "
<:.'" Ił- -;
'ł..,-i
 , 
.....{....
 .......:
". \.ł...
........,...... : 

-'.
 ....,. ............. \ 
. 


. -- 
l,y I . . ,
 
... -,- -\." \ 
J
...,:
'. :h
' 
.1.;,,' I
:"'''

 ____ 
' ':'\ " ...... [ '\
I 
... \._1'..,
 I .. ł 

 " :.. . 
. ..,' '". L 
:.0..,.. -a."" 
1 
--. ,.t 
L. '"'1. ' ( 
.-ł:. .:
 .
 
I ,o. \lo ....'-!.
 i 

. 
i. 
.;:


... 
 
'
 
#' . ';-, .,..;.{:.ł,' 

 ."i., 
j
 1. 
....,
t 
 r .\,. 
" .'- .,
 I 'i'" 
 
.. j
" ,-r:;,ł...-; L .... ..,, 
'1 'I" I-"_,
, 
(, . 1....ł,.: ,., ': I 
. .... 'I, ,'","... !.-. 
 
l ' .. 
' "Ii 1.'. l 
_ ..L.
,.'tl &1.J..lt':r l 
. ', X t1..'r,
 /lo t"'J 

 I'....... \1 1 .....,-..J.l { 
- . ,,'-:,...............11>. 1-"'"9 
''''i. 
 '1:., I 'l.'1 '1
,-:-+- 
".; - '.
 .


 .;,,\.'t;t.!
 

 " " 'Il · . 
 rL;-ł r H
 
 

 
 J\ 
" . 'U- 
li-. \: I 
. '!I'.; 

, 1 


" 


. S' 


- . 
I 
'-. 


( 



 
, · 4"' 
"\ ., 


,: 


, 


'.. 


,. 


, 


. i 
IN' ""
 I 
l t.'
-.. ' 

7_ ....i 
-ł- 


. \ 
.' 
.. 


.. 1-... 
. ''f-' 
,', " . 


....Jt. 
.. 
.t , 
-. ł 
lo ,. 
. 


...... 


." 


:. lo. 

:.
 
....: ','o 


-J, 


",'f 


. 



. 


'I' 


Ryc. I. :vtolllcl:atini Val di Cecina. Torre BcIfoni z XlII wieku (fot. G. Wilke) 
Ahh. J. Monlccatini Val di Ceeina. Torrc Bclforti aus dem 13. Jahrhundcrt (FolO 
G. Wilke)
		

/Licencje_006_01_12_036_0001.djvu

			"" 


'I
 
.' n',-r 
'
 t " 
J .... 

'I'IJV 
I I 


&. 


J' 


.:'..::' 


:;. 


'" 
.1 ! \I .;aft 
!) 

 " - 1 
'.. , . , 
'. . 'ł 
ą l. J 
,.. .. 


.. 


- 


.. 


, [ 


,.l' 


#/ 


ł I 


I I 


ł' 
'.. I' 
1, 


j . j 
iI 
 
 ' 
'Ił , , . , ' \ 
I, , 
.. ".,. r 
r 

n - 
,( . 


JI 



I 

> 


I i:.
_ b, "h.J 
..: . 


. , 


t 


r ' 
L 


,'. 
1 


I 
. ( 


.,. 


" 
, 


, ,.. tl 


Ryc. 2. Siena. Tone dcl iVlangia z XlIVXIV wieku (foL B. Guigno) 
Abb. 2. Siena. Torre dcl Mangia aus dem spiitcn 13./frlihcn 14. Jahrlllll1dcrt (foto 
B. Guigno)
		

/Licencje_006_01_12_037_0001.djvu

			- 


......... '"' , 
l 

. ......... 
· 1
 
 . 
I 


. 


l, 
I 


I 


-.. .... 


, 
... 


.. 

 


...... 


, 



 


\ 
\ 


.... 


,.. 



 


Ryc. 3_ Siena. Wieża miesIkaIna pr.l
 naroi.niku nlic Via di Ciua i Via dei Pdlcgrini 
(fol. G. Wilkc) 
Ahh_ 3. Sicna. Wohnlurm an der Ecke der Slral3cn Via di CiUa uml Via dei Pdlcgrini 
(FOLO G. Wilke) 


-
		

/Licencje_006_01_12_038_0001.djvu

			',. 
Ol 
., 1 r I 
, 
I 1 t 
II 
,
 !i!'o 
I .1 l IJ . 
." .. 
. . . . 

 " 
. ,""- 
. I 
I 'II Ł 

 

 --- 
-- 
__i-ł--* 
" --- 
-- 


Ryc. .ł. Asyi.. Bazylika ś\\', Franciszka. Kościół gómy. ŚW, Franciszek z fresku Giolla 
wypc;:d7<1 demony z Arezzo (fol. Arilwli) 
Ahb. 4. Assisi. Basilika Sl. f'ranziskus. Oberkirche. fresco von GiollO. der l-H. franzi- 
skus vcrlrcibt die Gcistcr alls Arczzo (Folo Arinali)
		

/Licencje_006_01_12_039_0001.djvu

			Średniowieczne wieże w miastach Toskanii... 


33 


Zuradelli 1888; Burckhardt 1958; Guarnieri, Bargellini 1973; Raith 1979). 
Trudno tu nie wspomnieć o nowej znakomitej serii "Atlante storico delle citta 
Italiane", zawierającej zbiory rycin do poszczególnych miast włoskich, w tym dla 
interesującego nas tematu dla San Giminiano pod redakcją Enrico Guidoniego 
(1997). Luki tej nie wypełnia również, jak się wydaje jedna z ostatnich prac 
o wieżach i domach wieżowych w Toskanii, zbyt ogólnie traktująca temat i zbyt 
powierzchownie prezentująca rozwiązania konstrukcyjne i funkcjonalne intere- 
sujących nas budowli (Braune 1983). 
Gdzie należy szukać przyczyn takiego stanu rzeczy? Włochy, jak mało który 
kraj nasycony wspaniałą sztuką i architekturą antyczną, średniowieczną i rene- 
sansową, najmniej uwagi poświęcał średniowiecznej architekturze militarnej, nie 
traktując jej zresztą jako dziedziny twórczości artystycznej, a zamku, twierdzy, 
czy wieży jako dzieła sztuki. Pewnym wyjątkiem wśród wież są tylko wieże ratu- 
szów, czy wieże niektórych kościołów, gdzie w ich budowie oraz realizacji wy- 
stroju zewnętrznego brali udział często najwięksi mistrzowie włoscy. Wystarczy, 
iż wymienimy tu tylko mistrzów, którzy "otarli" się o Kampanilę przy katedrze 
we Florencji; Giotto, Pisano, Talenti, czy Donatello. 
Stąd np. w 25-tomowym, monumentalnym dziele "Storia dell'arte Italiana", 
trudno znaleźć informacje o interesujących nas wieżach mimo, iż pięć tomów 
poświęconych jest wyłącznie architekturze (Venturi 1901-1940). 
Dla czytelnika szukającego informacji o wieżach poza tekstem tego dzieła, 
skromną satysfakcją są przedstawienia wież u różnych mistrzów, którzy umiesz- 
czali często akcję swych obrazów, czy fresków we wnętrzu miast toskańskich lub 
na ich tle, lub też przenoszących widoki miast włoskich do niektórych tematów 
biblijnych. Szczególnie sieneńska i florencka szkoła malarska pozostawiła wiele 
niezwykle interesujących przedstawień tego typu, sporadycznie tylko wykorzy- 
stanych dotąd w opracowaniach dotyczących średniowiecznej architektury mili- 
tarnej miast włoskich. Ich przedstawienia we wnętrzach miast prezentują niekie- 
dy już niezachowane do dzisiaj wieże oraz ich elementy architektoniczne i forty- 
fikacyjne, m.in. poszerzone poza obwód wież platformy na dachach z blankowa- 
niem i dookolne galerie usytuowane na różnych wysokościach wież oraz ukośne 
skarpy wzmacniające ich podstawy. 
Jako przykład służyć tu mogą freski znajdujące się w niektórych ratuszach, 
kościołach i klasztorach toskańskich, m.in. w świątyni dolnej i górnej klasztoru 
św. Francisza w Asyżu na dziełach Lorenzettiego i Giotta (ryc. 4), czy w klasz- 
torze Monte Oliveto Maggiore, siedzibie Białych Benedyktynów, na dziełach 
Signorelli i Sodomy II. Również w ratuszu Palazzo Pubblico w Sienie, którego 
główne sale zostały przekształcone w Muzeum Miasta, w dawnej Sala dei Nove 
znajduje się fresk Ambrogio Lorenzettiego pt. "Alegorie dobrych i złych rzą- 
dów". W dziele tym, stanowiącym przypomnienie o możliwych skutkach dzia- 
łalności rajców miejskich, widzimy bohaterów tego fresku na szerokim tle archi-
		

/Licencje_006_01_12_040_0001.djvu

			Średniowieczne wieże w miastach Toskanii... 


33 


Zuradelli 1888; Burckhardt 1958; Guarnieri, Bargellini 1973; Raith 1979). 
Trudno tu nie wspomnieć o nowej znakomitej serii "Atlante storico delle citta 
Italiane", zawierającej zbiory rycin do poszczególnych miast włoskich, w tym dla 
interesującego nas tematu dla San Giminiano pod redakcją Enrico Guidoniego 
(1997). Luki tej nie wypełnia również, jak się wydaje jedna z ostatnich prac 
o wieżach i domach wieżowych w Toskanii, zbyt ogólnie traktująca temat i zbyt 
powierzchownie prezentująca rozwiązania konstrukcyjne i funkcjonalne intere- 
sujących nas budowli (Braune 1983). 
Gdzie należy szukać przyczyn takiego stanu rzeczy? Włochy, jak mało który 
kraj nasycony wspaniałą sztuką i architekturą antyczną, średniowieczną i rene- 
sansową, najmniej uwagi poświęcał średniowiecznej architekturze militarnej, nie 
traktując jej zresztą jako dziedziny twórczości artystycznej, a zamku, twierdzy, 
czy wieży jako dzieła sztuki. Pewnym wyjątkiem wśród wież są tylko wieże ratu- 
szów, czy wieże niektórych kościołów, gdzie w ich budowie oraz realizacji wy- 
stroju zewnętrznego brali udział często najwięksi mistrzowie włoscy. Wystarczy, 
iż wymienimy tu tylko mistrzów, którzy "otarli" się o Kampanilę przy katedrze 
we Florencji: Giotto, Pisano, Talenti, czy Donatello. 
Stąd np, w 25-tomowym, monumentalnym dziele "Storia dell'arte Italiana", 
trudno znaleźć informacje o interesujących nas wieżach mimo, iż pięć tomów 
poświęconych jest wyłącznie architekturze (Venturi 1901-1940), 
Dla czytelnika szukającego informacji o wieżach poza tekstem tego dzieła, 
skromną satysfakcją są przedstawienia wież u różnych mistrzów, którzy umiesz- 
czali często akcję swych obrazów, czy fresków we wnętrzu miast toskańskich lub 
na ich tle, lub też przenoszących widoki miast włoskich do niektórych tematów 
biblijnych, Szczególnie sieneńska i florencka szkoła malarska pozostawiła wiele 
niezwykle interesujących przedstawień tego typu, sporadycznie tylko wykorzy- 
stanych dotąd w opracowaniach dotyczących średniowiecznej architektury mili- 
tarnej miast włoskich. Ich przedstawienia we wnętrzach miast prezentują niekie- 
dy już niezachowane do dzisiaj wieże oraz ich elementy architektoniczne i forty- 
fikacyjne, m.in. poszerzone poza obwód wież platformy na dachach z blankowa- 
niem i dookolne galerie usytuowane na różnych wysokościach wież oraz ukośne 
skarpy wzmacniające ich podstawy. 
Jako przykład służyć tu mogą freski znajdujące się w niektórych ratuszach, 
kościołach i klasztorach toskańskich, m.in. w świątyni dolnej i górnej klasztoru 
św. Francisza w Asyżu na dziełach Lorenzettiego i Giotta (ryc. 4), czy w klasz- 
torze Monte Oliveto Maggiore, siedzibie Białych Benedyktynów, na dziełach 
Signorelli i Sodomy II. Również w ratuszu Palazzo Pubblico w Sienie, którego 
główne sale zostały przekształcone w Muzeum Miasta, w dawnej Sala dei Nove 
znajduje się fresk Ambrogio Lorenzettiego pt. "Alegorie dobrych i złych rzą- 
dów". W dziele tym, stanowiącym przypomnienie o możliwych skutkach dzia- 
łalności rajców miejskich, widzimy bohaterów tego fresku na szerokim tle archi-
		

/Licencje_006_01_12_041_0001.djvu

			34 


Gerard Wilke 


tektury miasta z górującymi nad nim wieżami, Mówiąc o dawnych widokach 
tego miasta, trudno nie wspomnieć o pięknym fresku Silvo Pinturicchiego znaj- 
dującym się w Bibliotece Piccolomini przy katedrze sieneńskiej: przedstawia on 
moment udzielenia ślubu Fryderykowi III i Eleonorze Portugalskiej przed bramą 
Porta Camollina. Na dalszym planie fresku rysuje się fragment miasta z domi- 
nującymi nad nim wieżami, 
Oddzielną grupę stanowią też dzieła średniowiecznych twórców przedsta- 
wiających świętych, patronów niektórych miast. Szczególnie sugestywne są m,in. 
przedstawienia San Giminiano ze św. Giminiano na środkowej części tryptyku 
ołtarza wykonanego przez Taddeo di Bartolo oraz tego samego miasta ze św. 
Finą, na obrazie pierwotnie zdobiącym tabernakulum, autorstwa Niccolo di 
Martino, W tej grupie rycin wymienić też można drzeworyt z XVI wieku znaj- 
dujący się w Muzeum w Ratuszu w Sienie, na którym widać fragment tego mia- 
sta z górującymi nad nim wieżami, pod opiekuńczym płaszczem Najświętszej 
Marii Panny. 
Przedstawienia ogólnych widoków miast na różnych rycinach i szkicach, 
prezentują nam z kolei olbrzymią ilość wież w niektórych z nich, a zachowanych 
jeszcze w XVI, XVII i XVIII wieku. Na przykład na sztychu znajdującym się w 
Muzeum w Ratuszu w Sienie, pochodzącym z XVI wieku, można się jeszcze 
doliczyć w panoramie tego miasta przeszło 40 wież (por. ryc. 5). Na innym wi- 
doku tego miasta, już z końca XVI wieku, a znajdującym się również w zbiorach 
tego Muzeum można stwierdzić, iż ilość tych obiektów uległa gwałtownemu 
zmniejszeniu do około 20 (ryc, 6). Podobną sytuację zaobserwować można rów- 
nież w innych miastach toskańskich, zwłaszcza na obrazach i rycinach przedsta- 
wiających widoki Florencji, czy też tylko jej fragmenty. Wśród nich wymienić 
można obraz nieznanego mistrza z około 1498 roku, znajdujący się dzisiaj 
w Muzeum San Marco, przedstawiający spalenie na stosie Giorolama Savona- 
rolę na placu przed Palazzo Vecchio, czy obraz Giorgio Vasariego przedstawia- 
jący oblężenie miasta przez wojska cesarskie w 1529 roku, znajdujący się w sali 
Clemensa VII w Palazzo Vecchio. 
Dopiero wszystkie te ogólne przedstawienia miast uzmysławiają nam ten fe- 
nomen budownictwa militarnego miast włoskich, który najlepiej można zaobser- 
wować w San Gimignano. W tym niewielkim miasteczku toskańskim, z obiektów 
z 72 wieżami istniejących tu w średniowieczu, zachowało się do dzisiaj 17 (ryc. 
7, 8), Ten fenomen tłumaczy spotykane dzisiaj często określenie tego miasta jako 
"średniowiecznego Manhattanu", w którym zamiast wieżowców strzelają wysoko 
pod niebo jego wieże, 
Liczba interesujących nas wież jest dzisiaj w miastach toskańskich rzeczywi- 
ście trudna do ustalenia. W ciągu setek lat były one bowiem niszczone z różnych 
przyczyn przez ludzi, jak i przez kataklizmy natury, wiele z nich zostało też
		

/Licencje_006_01_12_042_0001.djvu

			.' 


'I 
,
!1 
I 
I , 
r, 
'I 
I/
 ':'" 
/) " 
 
' ( \ 
 
'J ;, i 
l'"
 li 
I . l,! 


..J:::: 

 
C 
'-' 


E 

 
ł 
00, 
lr1 ID 
0\ ...... 
...... 
-Tj 5 


 

 gj 
!3 e= 
>< a 
N
 
>0.0 
u S 
,!5 

 
 

.
 
lU 
a-5 
c 'J:j 

CI) 
'8 S 
= lU 
-5.S 
>OlU 
.... 
N '" 
'" = 
lU e	
			

/Licencje_006_01_12_043_0001.djvu

			36 


Gerard Wilke 


...l":- 
'..:: 


Ryc. 6. Siena. Pa1azzo Pubblico. Widok miasta ze sztychu Francesco Bertelliniego 
z końca XVI wieku (wg Burckhardta 1958) 
Abb. 6. Siena. Pa1azzo Pubblico. Stadtansicht aus einem Stich von Francesco Bertelli- 
ni, Ende des 16. Jahrhunderts (nach Burckhardt 1958) 


przebudowanych lub wchłoniętych przez późniejsze budowle. We Florencji tylko 
na podstawie źródeł pisanych można określić ich liczbę na około 150 obiektów 
(Fanelli 1973). Zważywszy jednak na wielkość miasta oraz jego bogactwo i za- 
sobność przyjąć można, iż obiektów tych istniało tam na pewno kilkaset. W 
Lukkce było ich przynajmniej 133, w Prato przeszło 60, a w Volterze około 50. 
Już poza granicami Toskanii w sąsiedniej krainie Marche, w Ascoli Piceno w 
średniowieczu miało być 159 wież (Braune 1983, s. 69). W Montecatini 25 wież 
schowanych było za murami tego niewielkiego miasteczka, We Włoszech naj- 
większa ich ilość znajdowała się jednak w Rzymie, prawdopodobnie do 900 
(Richter 1901, s. 12). Duża ilość tego typu budowli widoczna jest m.in, najed- 
nym z fresków Benozzo Gozzoli w kościele Sant' Agostino w San Giminiano, 
przedstawiając św. Augustyna wyjeżdżającego z Rzymu. Tylko w papieskim 
Borgo, dzielnicy Rzymu po prawej stronie Tybru, jeszcze w XIX wieku znajdo- 
wało się około 40 wież, a wiadomo, iż około XIII wieku, za czasów Aleksandra 
IV, aż 140 wież tego typu zostało zburzonych. Z tego krótkiego tylko zestawie-
		

/Licencje_006_01_12_044_0001.djvu

			--- 


.,g 


i 


. 


a.ł""" 


J 


l" 



. - :'l 
f"'.-
"" 
},; 


.. 


. 


.. 


'.. 
.. .. 
t." ! 
., . 

"J.. .. 


-,.FI : 
,,#. - 
;
-J" ,
 


" 
.. 


:ł'.... . . 
'
'.. 


::-4; 


,- 
-.. 
--:::.. l 


,...'ł . .,. 
... ' 


Ryc. 7. San Giminicillo. Na pierwszym planie najwyższa z wież miasta - Torre Grassa, 
sprzężona z Palazzo Comunale/Palazzo Nuovo deI Podesta (fot. G. Wilke) 
Abb. 7. San Giminiano. Im Vordergrund der hOchste Turm der Stadt - Torre Grassa, 
verbunden mit dem Palazzo Comunale/Palazzo Nuovo deI Podesta (Foto 
Go Wilke)
		

/Licencje_006_01_12_045_0001.djvu

			- 


II 



 


...:;" 


., 


" 


. ...,. &. .II!!"'" 


-- 


-;.. - 
. 
........ 


.. . 
... . 
-ł'" . . 
 
-- . . 
. . 


-
 


f' _t, 


"'lo. 
.. . ..."" 
o-o 


.. 


\ 11'1 


, 


-I 11 
 
.. :t f" ..." 
 ' 
/" p 


. ,. 


. .. 
. 


. 
.. 


..' 


. ł' . . 
,J( ...- 

. 


lO 


I 
.' 
.
 ' 



 
, 


, 


.. 


. 


. 
. 


. 
, ''.. . 
& l' 
I 


- 
.. . 


.. 


I 


'"" 
, 


Ryc. 8. San Girniniano. Na pierwszym pIanie tzw. wieże bliźniacze TOffi Gemelle dei 
Salvucci na Piazza delia Collegiata (fot. G. Wilke) 
Abb. 8. San Giminiano. Im Vordergrund die sog. Zwillingstiirme TOffi Gemelle die 
Salvucci auf der Piazza delIa ColIegiata (Foto G. Wilke)
		

/Licencje_006_01_12_046_0001.djvu

			Średniowieczne wieże w miastach Toskanii... 


37 


nia widać wyraźnie, iż w miastach północnych i środkowych Włoch musiało 
istnieć w średniowieczu tysiące podobnych obiektów. 
Jeżeli chodzi o najstarsze źródła pisane to sporadyczne informacje o wieżach 
pochodzą z końca X wieku. Dopiero w XI i XII wieku wzrasta ilość informacji 
o tego typu obiektach. Jednocześnie już w połowie XIII wieku w wielu miastach 
wychodzą zarządzenia, które zakazują lub też utrudniają ich dalsze wznoszenie. 
Chociaż również w XIII-, jak i XIV-wiecznych dokumentach są one wymieniane 
dalej, najczęściej jednak w związku z ich rozbiórkami, handlem materiałami bu- 
dowlanymi z nich uzyskanymi, czy też ich przebudowami, 
Na podstawie tych informacji można domniemywać, iż omawiane wieże były 
intensywnie użytkowane w okresie między 1000 a 1250 rokiem, pozostając nie- 
jednokrotnie w rękach jednego rodu przez setki lat. Stąd w literaturze niemieckiej 
wieże te noszą też często nazwę "Geschlechtertiirme" (Braune 1983, s, 69), 
Kto był użytkownikiem tych wież w toskańskich miastach? W pierwszym 
rzędzie należy wymienić biskupów, rezydujących w pałacach funkcjonalnie 
sprzężonych z wieżami, Do końca XI wieku byli oni najwyższymi autorytetami 
kościelnymi i politycznymi w dużych miastach i miasteczkach, W tym przypadku 
wieża wyznaczała pozycję biskupa nie tylko jako najwyższego sędziego kościel- 
nego, ale i bardzo często świeckiego, wieża była także dla niego instrumentem 
kontroli nad miastem i instrumentem jego ochrony, Wieże posiadali także naj- 
wyżsi świeccy i duchowni kurialiści, członkowie Rady Biskupiej, sędziowie i 
notariusze. Zważywszy, iż w Toskanii było 12 biskupstw miejskich, otrzymamy 
dość dużą liczbę potencjalnych użytkowników wież związanych tylko z dworami 
biskupów. Największą jednak liczbę właścicieli wież do XII wieku stanowili 
wiejscy panowie feudalni. Migracja do miast objęła zarówno drobnych wasali, 
szlachtę, jak i wielkich panów feudalnych, To oni, na ogół majętni, przenosząc 
się do miast i organizując tu nowe gałęzie produkcji, m.in. sukienniczej i jedwab- 
niczej oraz organizując lokalny i dalekosiężny handel zbożem, oliwą, winem 
i szafranem oraz marmurem i różnymi kruszcami, tworzyli nową elitę miejską. 
Trzecią wreszcie, najmniejszą grupę właścicieli stanowili lichwiarze i bankierzy, 
gdyż już wtedy w gospodarce i handlu dominującym akcentem był pieniądz, Dla 
tych dwóch ostatnich grup wieża była, poza względami militarnymi, symbolem 
bogactwa i potęgi w mieście, kwalifikując ich użytkowników do tzw. magnatów. 
W miarę jak miasta włoskie stawały się dominującymi ośrodkami gospodar- 
czymi i kulturalnymi, wzrastało w nich dążenie do zapewnienia sobie samodziel- 
ności politycznej, a zwłaszcza uniezależnienia się od cesarstwa i papiestwa. Mia- 
sta toskańskie, podobnie jak i miasta Niziny Padańskiej, osiągnęły ją poprzez 
stworzenie komun, które w końcu XI i na początku XII wieku nabrały charakteru 
instytucji publicznej, Wieki XII, XIII i XIV są jednak okresami nieustannych 
wewnętrznych walk o władzę w poszczególnych miastach, walk o uniezależnienie 
się od władzy cesarskiej i papieskiej, jak i walk o podporządkowanie sobie słab-
		

/Licencje_006_01_12_047_0001.djvu

			38 


Gerard Wilke 


szych miast. Barwny opis niektórych z tych wydarzeń zawarty jest w dziele Ni- 
ccolo Machiavelliego pt. "Historie Florenckie", w znakomitym przekładzie Ka- 
rola Estreichera, wydanym kolejny raz w 1990 roku, (por. też Braunfeis 1959; 
Manikowska 1993; Gierowski 1999). 
O ile w pierwszym okresie najsilniejszym ośrodkiem gospodarczym była 
Lukka, a później Siena, to już w XIII wieku przewagę zdobyła Florencja, uzależ- 
niając od siebie wiele mniejszych ośrodków miejskich. Duży wpływ na wszystkie 
te wydarzenia miała w miastach toskańskich rywalizacja dwóch szlacheckich 
ugrupowań politycznych zwanych gwelfami i gibelinami. Pierwsza z nich two- 
rzyła opozycję przeciwko ingerencji cesarza w sprawy włoskie, druga była opo- 
zycją laicką związaną z cesarzem i walczącą przeciw wkraczaniu kościoła 
w sprawy doczesne. Walki tych ugrupowań i związane z tym ,przetasowania 
władz miejskich, od rządów ludowych, poprzez rządy bogatego i średniego 
mieszczaństwa, aż do bezwzględnych rządów arystokratycznych, przenosiły się 
często z Florencji do wielu innych miast toskańskich. Sytuacja ta wywoływała 
otwarte walki w miastach, tumulty, krwawe zemsty, konfiskaty majątków, bani- 
cje oraz burzenie domów i wież. 
Kiedy w roku 1250 partia gwelficka ąbaliła przy pomocy mas ludowych 
i bogatego mieszczaństwa rządy gibelinów, tylko w samej Florencji zdemolowa- 
no przedstawicielom tego ugrupowania wiele domów oraz skonfiskowano wiele 
majątków. Kiedy już w 1260 roku gibelinowie pokonali gwelfów pod Montaper- 
ti, ci w odwecie zdemolowali we Florencji 103 pałace, 580 domów i 85 wież, 
w tej liczbie wież mieszkalnych i wież okresowo tylko zasiedlanych (Norman 
1995, s, 25), Przez dziesiątki lat często powtarzał się ten mechanizm zemsty, 
powodującej m.in. olbrzymie zniszczenia substancji architektonicznej wielu miast 
toskańskich. Jak widzimy losy wież były wyjątkowo silnie sprzężone z wydarze- 
niami politycznymi i historią włoskich komun miejskich, Do niektórych spraw 
wynikających z tego sprzężenia trzeba będzie jeszcze powrócić w dalszych par- 
tiach artykułu. 
Analizując położenie wież w topografii miast toskańskich, trzeba stwierdzić, 
iż najchętniej lokalizowane były one w ich centrach, przy głównych placach. 
Tylko w rejonie rynku, II Campo w Sienie, słynnego z dorocznego wyścigu kon- 
nego, zlokalizowanych było w średniowieczu kilkanaście wież (ryc. 9). W mia- 
stach o proweniencji rzymskiej, były to rejony dawnych forum, Tutaj budowni- 
czowie wież często pod fundamenty wykorzystywali solidne pozostałości antycz- 
nych budowli. Na przykład we Florencji odkryto dwie wieże, które posadowione 
były na fundamentach rzymskieJ świątyni; później obie zostały wchłonięte przez 
substancję budowlaną Palazzo della Luna (Cortini 1925, I, s. 47), Dalszym rejo- 
nem lokalizacji wież były trasy dojazdowe do miast, w tym głównie w rejonach 
bram miejskich, oraz mostów wewnątrzmiejskich. Również we Florencji stwier- 
dzono, że dziewięć wież usytuowanych było w rejonie Ponte Vecchio i Porta
		

/Licencje_006_01_12_048_0001.djvu

			Średniowieczne wieże w miastach Toskanii... 


39 


S. Maria, a dalszych pięć ryglowało wejście na przyczółek mostowy w Oltrarno 
(Fanelli 1973, s. 139-141). W Volterze obserwuje się koncentrację wież przy 
trzech głównych ciągach komunikacyjnych miasta, prowadzących do Pizy, Flo- 
rencji i Maremmy. W San Gimignano wieże usytuowane były dość regularnie na 
obszarze miasta objętego 1 km długości obwodem murów miejskich, przy czym 
nawiększa ich koncentracja znajdowała się przy dwóch głównych placach miasta: 
Piazza della Collegiata i Piazza della Cisterna oraz przechodzących przez nie 
głównych ulic miasta prowadzących do bram miejskich: Porta San Giovanni 
i Porta San Mateo (Cecchini 1962, Giomi 1996; por. też ryc. 10, 11). 


/J
 ,/.r";
\_'" 
! ...
..r:-łWVr. 
;
 
'::.::::.-..
::.



. :..
 '-:.:,?

-:-' ' :

:.';:

-- 


l.'\ 
!.Ę
 


i;
:?
 _ 
I>
 -, ' 
,.::;. ::. < ,;. 
 
,H
w.
"'
 .';__
":

:-:I'
:.::::""': 
f (

 ji
( -. f
;;'
;1,

:
., ;tr;,


 ::

 -:,' 
.
.,.


I'jiI_'c,,' ;'
.--
-, ,it
. , "" 
ł:
 '-'c"-" i.
 

 1 


,.

 --..... 
- '.--'-. 
 

':_'" 


"-'-'--"::-:'-.'-'-::- 


, )
 ' 


" 


, 1 


..,.' ' ", 


,:::
('l;": ',:--' , .::' :':'" . 
"::q;i\:?
t
:;,;;

Ł
'
. 


Ryc. 9. Siena. 11 Campo. Widok ogólny rynku miasta z połowy XIV wieku z wieńcem 
wież (wg Rohaolt de F. 1874) 
Abb. 9. Siena. 11 Campo. Gesamtansicht des Marktplatzes um die Mitte des 14. Jahr- 
hunderts mit Turmkranz (nach Rohault de F. 1874) 


Przy wszystkich tych ciągach komunikacyjnych szczególnie preferowane 
były narożniki i skrzyżowania ulic. Wyraźnie wynika to z analizy ich pierwotne- 
go położenia w niektórych miastach toskańskich, m.in. Florencji, Lukki i Voltery. 
Takie położenie z jednego punktu dawało najszerszą kontrolę pewnej części mia- 
sta. Militarna kontrola wszystkich tych punktów z dużej wysokości mogła 
w razie potrzeby sparaliżować funkcjonowanie każdego miasta. Na tej podstawie
		

/Licencje_006_01_12_049_0001.djvu

			40 


Gerard Wilke 


można stwierdzić, iż wieże te w razie niebezpieczeństwa nie były tylko budow- 
lami dla zabezpieczenia życia i mienia ich użytkowników, ale że były one przede 
wszystkim budowlami o wyraźnie ofensywnym charakterze. Mając z dużej wy- 
sokości "na oku" okoliczne domy i ich podwórka, place i ulice, wieże te w pierw- 
szej kolejności były nastawione na atak, Z platform dachowych czy dookolnych 
drewnianych galerii, zawieszonych na konsolach lub belkach zakotwiczonych 
w murach wież, można było ostrzeliwać najbliższy teren kamieniami z balist, czy 
też razić go palącymi pociskami. Z dachu, a zwłaszcza ze szczelin okiennych 
można było wreszcie prowadzić dokładny ostrzał z kusz, ostrzeliwując niczym 
współczesny strzelec wyborowy okna, drzwi i ludzi w nieprzyjacielskich domach. 
Działania te dały się szczególnie we znaki w czasie wspomnianych już walk we- 
wnątrz miast między stronnictwami politycznymi, czy też w czasie walk między 
skłóconymi rodzinami i rodami. 
Kiedy niektóre miasta przekształcały się wtedy w prawdziwe pola walki 
z barykadami na ulicach, ostrzał z wież na całe tygodnie potrafił paraliżować 
ulice, a nawet pewne części miast. W tych właśnie działaniach wieże nabierały 
pełnego znaczenia jako "maszyny wojenne" zbudowane do ataku i pełnej obrony, 
Wojnę domową i działania militarne z wież w miastach toskańskich znamy dzięki 
barwnym opisom w źródłach pisanych z tamtych czasów (Rohault 1874). 
W świetle powyższych uwag zrozumiałymi stają się zarządzenia komun 
z 2. połowy XIII, głównie jednak XIV wieku, zakazujące budowy nowych wież 
oraz nabywania gruntów, domów oraz istniejących wież w pobliżu siedzib władz 
miejskich, Jak już wspomniano na wstępie, pałacowe, reprezentacyjne budowle 
władz miejskich sprzężone były też z wieżami. Wieże te poza funkcjami sygna- 
łowymi i obserwacyjnymi, stanowiły również widoczny z daleka symbol władzy. 
Znajdujące się w sąsiedztwie inne wysokie wieże zakłócałyby w pewien sposób 
ten mający dominować nad miastem element. Na wypadek konfliktu z władzami 
miasta łatwo można byłoby z nich sparaliżować, czy też utrudnić normalne 
działanie władz komunalnych. Stąd też wprowadza się stopniowo dalsze zarzą- 
dzenia ograniczające wysokość wież, ustalając m,in, modułowe wzorce ich wy- 
sokości. We Florencji ustalono, iż od 1250 roku wysokość żadnej wieży nie może 
być wyższa niż Torre di Stefano koło Ponte Vecchio, a więc nie wyższa niż 50 
braccia, tj. około 29 m (Moos 1974, s. 19), Tymczasem budowane tu wcześniej 
wieże miały wysokość do 120 braccia, tj. około 70 m, W Pistoi urzędową miarą 
wysokości była Torre Ildebrandi Vanchini, a w San Giminiano miarą wysokości 
była wieża starego pałacu komuny Torre Rognosa o wysokości 92 braccia, tj. 
około 51 m, W końcu XIII wieku ustalono tu, iż wieże prywatne nie mogą prze- 
kraczać wysokości 60 braccia, tj. 33 m. Budowany w tym czasie nowy Palazzo 
Comunale (1288-1298) i sprzężona z nim Torre Grosso, budowana nieco później 
(1298-1310), wznosiła się na wysokość 54 m, Miała więc ona zdecydowanie
		

/Licencje_006_01_12_050_0001.djvu

			..' .. 


4 


..... 
--... 


., 


- , 



 


".., 
OJ 


.., 



 


'. 


.. 


....' '\ 
-t " 
. 

'!r. ł 

 '.. 
.---- 



 .. 


,
 



 


.... 


----r - 


'. .'.' 
. 


.1, 
, 
., 


. 


. --.-- 


li . 


.... 


r 


I, 


., 


. 


... 


't 


-l 


"-4 


)50 


' '''*--:_: .""""";" 
...
 
i I 
A 



 



 


. 


- 


,- 



 



 
- I 
- - .. 


-,,- 



 - 



-- 
 f, 


 ".., 11,. 
.' 




 


..
 


,:s: 

 


., 



 


Ryc. 10. San Giminiano, Widok ogólny na jedrul z glównych ulic miasta Via San 
Giovanni z górnej platformy Torre Grossa (fol. G. Wilke) 
Abb. 10. San Giminiano. Gesamtblick auf eine der HaupstraBen der Stadt, die Via San 
Giovanni, von der oberen Platlform Torre Grossa (Foto G. Wilke) 


.Jt?-
		

/Licencje_006_01_12_051_0001.djvu

			. " ar .
 ! 
,,"'" ,
'.ł.... 

 _' ;
łij . 
.,. . .,-----. \ -- 
-ł'-' - p,." 


.' 


...... 


.. 
j 
, \ .IU, 
, 
i '. '1, 
.11 

 'to: 
ł '\ 
, 
,. 
'" 
. . 
""' \.., . ' 


" 


.. 


la 


r ' 


......... 


"!t....... . V-. 
..
 
.
 
. 
.... 

 
 
.. 



 
" 


'.' 



 
, n 
. tr, 
, It 
,fi . ..
 tt 
., ł ".... u u 
ł '. .1 


......... 
....... 


I 


I . li. 
. 
.i.ł . . . 
14 
 . 

 ił .It . . . 
. . 
. .\ . . 
" ". 
\ . 
,.
..\." , 
1O.l.' 


.I 


Ryc. Ił. San Giminiano. Widok ogólny na Piazza della Cisterna z górnej platformy 
Torre Grossa. Wieża z lewej - Torre deI Diavol0, z prawej - Torre dcl Bccci 
(fot. G. Wilke) 
Ahb. 11. San Giminiano. Gesamtblick auf die Piazza delia Cisterna von der obercn 
Plauform der Torre Grossa. Linker Turm - Torre del Diavolo, rechtcr Turm - 
_ Torre dcl Becci (Foto G. Wilke)
		

/Licencje_006_01_12_052_0001.djvu

			Ryc. 12. Lukka. Widok ogólny palacu i wieży rodziny Guinigi. Wycinek z planu miasta 
z 1660 roku (wg Martinelli 1992) 
Abb. 12. Lukka. Gesamtansicht des Palastes mit dem Turm der Familie Guinigi. Aus- 
schnitt aus einem Stadtplan vom 1660 (nach Martinelli 1992)
		

/Licencje_006_01_12_053_0001.djvu

			
		

/Licencje_006_01_12_054_0001.djvu

			Średniowieczne wieże w miastach Toskanii... 


41 


górować nad miastem i mieć "na oku" wszystkie inne wieże należące do prywat- 
nych właścicieli (por. ryc. 10, 11), 
Argumentem władz komun miejskich było stwierdzenie, iż zbyt wysokie wie- 
że prywatne zagrażają pokojowi w miastach oraz stanowią zagrożenie budowla- 
ne przez częste statyczne wady konstrukcyjne dające o sobie znać w razie klęsk 
żywiołowych, m.in. wichur i huraganów, oraz uderzeń piorunów w czasie burz, 
Istotnie przypadki takie odnotowano w źródłach pisanych; silna wichura w 1300 
roku spowodowała runięcie wieży Torre degli Incontsati w Sienie, w wyniku 
czego zginęło i rannych było wiele osób, W tym samym mieście, uderzenie pio- 
runa spowodowało runięcie w 1337 roku Torre di Conte, w rezultacie czego 
zniszczonych zostało również osiem okolicznych domów (Braune 1983, s. 104). 
Jak wskazują też źródła pisane rygorystyczne przepisy obniżania wysokości 
wież nie były jednak konsekwentnie i kompleksowo realizowane. Mamy bowiem 
przykłady zachowanych wież w ich pierwotnej wysokości, że wymienimy tu tyl- 
ko Torre Marchesi i Torre Buonoparenti w Volterze czy też Torre Guinigi 
w Lukkce, Ta ostatnia wieża związana była monolitycznie z wielkim, reprezenta- 
cyjnym pałacem tej rodziny, tworząc z podwórcem kompleks architektoniczny 
przypominający zamek (ryc, 12). Pozycja tej najbogatszej i najbardziej wpływo- 
wej rodziny w mieście, mającej m.in. powiązania finansowe z licznymi dworami 
monarszymi w całej Europie sprawiła, iż wieży tej nie obniżono (Martinelli 
1992). 
Wieże były jednak konsekwentnie niszczone lub obniżane w przypadku wy- 
roków sądowych. W tym czasie najcięższymi przestępstwami były napady i mor- 
dy na członkach władz miejskich, oraz od końca XII wieku również używanie na 
wieżach balist do miotania ciężkich pocisków różnego typu. We Florencji Pode- 
sta Ganfaloniere della Guistizia miał dla wyburzania wież 150 kamieniarzy i 50 
robotników (Davidson 1896-1908, t. 3, s. 198). W tym przypadku rozbiórka 
wieży przebiegała bardzo szybko, Mamy jednak również informacje, że czterech 
robotników przeprowadziło analogiczną rozbiórkę w ciągu ośmiu miesięcy (Fi- 
nelli 1929, s. 47). 
Materiał z rozbiórek wież jak i innych budowli objętych wyrokiem sądowym, 
później używany był w różnych budowlach użyteczności publicznej, m.in, przy 
wznoszeniu, czy też naprawie murów i bram miejskich, Najlepszym materiałem 
służącym do tego celu były kamienne ciosy, z których wzniesiona była duża 
cZęść wież, Jedynie w Pizie i Sienie charakterystycznym materiałem do ich bu- 
dowy była cegła, przy czym w tych przypadkach z kamienia polnego wzniesione 
były fundamenty i parterowa część wieży. W miastach gdzie dominowały ka- 
mienne wieże, tylko sporadycznie wznoszono obiekty ceglane, jak np, Torre Gui- 
nigi w Lukkce czy Torre Strozzi we Florencji. W San Gimignano, Volterze 
i Arezzo występowały wyłącznie wieże kamienne, Jeżeli chodzi o obróbkę ka- 
mienia, to stosowano w budownictwie wież różne wielkości ciosów. We Floren-
		

/Licencje_006_01_12_055_0001.djvu

			42 


Gerard Wilke 


cji, we wieży usytuowanej przy Piazza S, Martino warstwy kamieni były tak 
ułożone, że ich długości wynoszą od 10 do 40 cm, a wysokości poszczególnych 
warstw od 16 do 21 cm. W wieży przy narożniku Borgo S. Jacopo i Via Tosca- 
nella warstwy ciosów miały przeciętnie wysokość 40 cm, natomiast długość ich 
dochodziła do 80 cm, w wieży przy ulicy Borgo S. Jacopo 54, ich wysokość była 
podobna, natomiast ciosy osiągały tam długość do 90 cm (Braune 1983, s. 107). 
Jeżeli chodzi o grubości ścian poszczególnych wież, to stwierdzono, iż oscylują 
one w granicach od 1,1 do 1,5 metra, wyjątkowo tylko w Torre della Fanna 
w Pizie stwierdzono, iż ściany dochodzą tam do grubości 1,75 m. 
Wypełniskiem zarówno ścian kamiennych, jak i ceglanych na ogół była mie- 
szanka otoczaków i tłucznia kamiennego, wapienia i gruzu na zaprawie wapien- 
no-cementowej, Tylko tam gdzie w pobliżu były rzeki stosowano dość po- 
wszechnie w wypełnisku murów kamienne otoczaki i gruby żwir wydobywany 
z ich koryt, m.in. we Florencji z Arno i Magnone, a w Pistoi z Ombrone. 
Badania naj starszych wież miejskich wykazały, iż nie miały one kamiennych 
lub ceglanych sklepień, te pojawiły się w tego typu budowlach dopiero na po- 
czątku XIII wieku, Wcześniej w ich miejscu znajdowały się drewniane stropy na 
belkowaniach. Kiedy w stropach nad parterem brak było jakichkolwiek otworów 
komunikacyjnych to wiadomo było, iż wejście na wyższe kondygnacje wieży 
prowadziło zewnętrznymi schodami, drabinami lub też pomostami z sąsiednich 
domów, czy pałaców, należących do użytkowników tych wież. Stąd w niektórych 
wieżach wejście to znajdowało się dopiero na wysokości 10-15 m od poziomu 
ulicy, czy podwórka. Do dzisiaj na niektórych wieżach widoczne są pozostałości 
kamiennych mostów, łączących przez ulicę wspomniane budowle. Powszechniej- 
sze jednak były urządzenia komunikacyjne z drewna, łatwiejsze w okresie kam- 
panii wojennych do demontażu, czy zmiany położenia. Również przy pomocy 
drabin lub schodów rozwiązana była komunikacja między kondygnacjami, na 
górną platformę wieży, czy też do dookolnych galerii opartych na kamiennych 
konsolach lub na belkach zakotwiczonych w murach wieży, Zarówno konsole, 
jak i otwory na belki są do dzisiaj widoczne na wielu wieżach. 
Jeżeli chodzi o otwory okienne to ich pierwotne kształty uległy największym 
przeobrażeniom. Tylko niewielka 9zęść wież ma pierwotne formy okien zacho- 
wane do dzisiaj. Ogólnie bowiem w związku ze zmianami ich funkcji i przebu- 
dowami w późniejszych wiekach, okna wielokrotnie zostały powiększone 
i dostosowane do nowych przeznaczeń wież. Pierwotne kształty okien oraz ich 
późniejsze zmiany widoczne są najlepiej na wieżach w San Giminiano. 
Mimo, iż mamy świadomość, że większość omawianych wież uległa znisz- 
czeniu, to te które zachowały się w krajobrazie wielu miast toskańskich, budząc 
zdziwienie i zachwyt swą smukłą i wysoką bryłą, są już i tak zachowane tylko 
w części swej pierwotnej wysokości. Stąd nie odnajdziemy już w pełni ich pier-
		

/Licencje_006_01_12_056_0001.djvu

			Średniowieczne wieże w miastach Toskanii... 


43 


wotnego charakteru nawet w San Giminiano, w tym "średniowiecznym Manhat- 
tanie" . 
Zwiedzając zarówno duże, jak i małe miasteczka toskańskie, często napoty- 
kamy za to wieżowe budowle mieszkalne, pozostające jeszcze do dzisiaj w rę- 
kach potomków średniowiecznych rodów i używane dalej jako rezydencje miesz- 
kalne. Budowle te, nie tak wyniośle i dumnie sterczące nad miastami, jak omó- 
wione wyżej wieże o charakterze ofensywnym, miały znacznie większe szanse 
przetrwania w krajobrazie tych miast. Posiadając też znacznie większe rzuty 
poszczególnych kondygnacji, łatwiejsze były do późniejszych przebudów i nO- 
wych adaptacji, min. na przytulne hoteliki, kawiarnie, winiarnie oraz galerie 
sztuki. 
Prezentacja niniejszego tematu stanowi tylko drobny przyczynek do poznania 
średniowiecznych wież w Toskanii, okresowo zasiedlanych przez ich właścicieli, 
a stanowiących niezwykłe zjawisko w architekturze militarnej Europy. 


Literatura 


Braune M. 
1983 


Tarme und Turmhiiuser. Untersuchungen zu den AnJiingen des monu- 
mentalen Wohn- und Wehrbaus in Toscana (1000 bis 1350), KOln. 
BraunfeIs W. 
1959 Mittelalterliche Stadtbaukunst in der Toskana, Berlin. 
Burckhardt T. 
1958 Siena. Stadt der Jungfrau, Olten, Lausanne. 
Cecchini G. 
1962 
Cortini C. 
1925 Rilievi e ricostruzioni dell'antico centro di Firenze (Serie I-IV), Firenze. 
Davidson R. 
1896- Forschungen zur Geschichte von Florenz, t. 1-4, Berlin. 
-1908 
Ebhardt B. 
1909- 
-1927 


San Giminiano, Milano. 


Die Burgen Italiens. Baugeschichtliche Untersuchungen aber die Ent- 
wicklung des mittelalterlichen Wehrbaus und die Bedeutung der Burgen- 
reste Jar die Kenntnis der Wohnbaukunst im Mittelalter, t. 1-6, Berlin. 


Fanelli G. 
1973 Firenze. Architettura e citta, Firenze. 
Finelli A. 
1929 Bologna ai tempiche vi soggiorno Dante, Bologna. 
Gierowski J. A. 
1999 Historia Włoch, Wrocław.
		

/Licencje_006_01_12_057_0001.djvu

			44 


Gerard Wilke 


Giomi L. 
1996 San Giminiano. Stadt der schonen Tiirme, San Giminiano. 
Gozzadini G. 
1875 Delie torri gentilizie di Bologna e deliefamiglie alie quele appartennero, 
Bologna, 
Guarnieri E., Bargellini F. 
1973 Firenze delie torri, Firenze. 
Guidoni E. 
1997 


Toscana 5, 
Roma, 
Manikowska H. 
1993 Nadzór i represja, Władza i społeczeństwo w późnośredniowiecznej Flo- 
rencji, Warszawa. 
Martinelli R. 
1992 Lucca vom Tiirme der Familie Guinigi aus, Pisa. 
Mothes O. 
1883 


Florenz vor der Renaissance. Der Weg einer Stadt aus dem Mittelalter, 
Frankfurt a. M. 
Richter L. M. 
1901 Siena, beruhmte Kunststiitten, nr 9, Leipzig-Berlin. 
Rocci E. 
1908 Le forti storiche delia architettura militare, Roma. 
Rohault de F. 
1874 Lettres sur la Toscane en 1400, architecture civile et militaire, Paris, 
Schuchhardt C. 
1931 Die Burg im Wandel der Weltgeschichte, Potsdam. 
Venturi A. 
1901- 
-1940 
Zuradelli C. 
1888 


Moos S. 
1974 


Norman D, 
1995 


Raith W. 
1979 


San Giminiano (Siena), Atlante storico delle citta Italiane, 


Die Baukunst des Mittelalters in Italien von der ersten Entwicklung bis 
zu ihrer hOchsten Blate, Jena. 


Turm und Bollwerk. Beitriige zu einer politischen Ikonographie der ita- 
lienischen Renaissancearchitektur, ZUrich. 


Siena, Florence and Padua: Art, Society and Religion 1280-1400, t. 2, 
Case Studies, London. 


Storia dell'arte Italiana (25 tomów), Milano. 


Le torri di Pavia, Pavia.
		

/Licencje_006_01_12_058_0001.djvu

			Średniowieczne wieże w miastach Toskanii... 


45 


ZEITWEISE BEWOHNTE MI1TELALTERUCHE TURME 
IN DEN STADTEN DER TOSKANA 


Zusammenfassung 


Ein interessantes Beispiel fur die Wehrarchitektur des Mittelalters sin d die sogenan- 
nten Streittiirme in Italien, Tiirme, die nur im Krieg oder in Fehdezeiten benutzt wur- 
den, wałuend die Besitzer sonst im zugeh6rigen Palast oder Wohnhaus lebten. 
Nord- und Mittelitalien erlebte vom sp aten 10. bis zum 13. Jahrhundert ein ziigi- 
ges Wachstum der Stadte, mit einer sich selbst verwaltenden BUrgerschaft und einer 
zunehmenden Lockerung der Bindungen an feudale Herrschaften. In dieser Zeit, vor 
allem in das 12. Jahrhundert fallt die Errichtung der Geschlechtertiirme in der Toska- 
na und in anderen Landschaften ItaIiens. Die in diesem ArtikeI beschriebene Streittiir- 
me nahmen unter ihnen eine besondere Stelle, Sie sind klar zu unterscheiden von TUr- 
men anderer Art, etwa von Wohntiirmen, Kirchtiirmen, Stadtmauertiirmen, Rathaus- 
tUrmen, oder auch freistehenden Tiirmen zur Kontrolle von Femwegen oder Gebirgpa- 
ssen. 
Die Streitiirme wurden mit Vorliebe an strategisch wichtigen Punkten der Stadt er- 
richtet, beispielsweise auf Eckgrundstiicken und an StraBenkreuzungen. Sie dienten 
offenkundig dazu, bei innerstadtischen Auseinandersetzungen die Umgebung unter 
Kontrolle zu halten. Auch Kampfe von Turm zu Turm sind iiberliefert. Es handelt sich 
um hohe, schlanke Bauten mit nur wenigen und iiberdies kleinen Fenstern. Eine Hohe 
Von mehreren zehn Metem ist die Regel, und nicht wenige TUrme erreichen 60-70 
Meter. Der mit dem auch heute noch imposanten MaB von 97 Metem h6chste italieni- 
sche Streitturm steht in Bologna (Torre Asinelli). Die TUrme haben mitunter einen 
trapezformigen, in aller RegeI aber einen quadratischen GrundriB mit einer SeitenIiin- 
ge von 5 bis 8 Metem; nur wenige Bauten haben eine groBere Grundflache. 
Dieses Verhaltnis zwischen der Hohe und dem GrundriB verdeutlicht erst das Be- 
sondere dieser MiIiUirarchitektur. Dieses Phanomen kann man am deutlichsten in San 
Gimignano beobachten, denn dort stehen von den 72 mitteIalterIichen Tiirmen im- 
merhin noch 17. Wie viele Tiirme ihr Ende durch Verfall, Abbruch oder Umbau fan- 
den, H1Bt sich nicht gen au sagen. In Florenz gab es den Schriftquellen zufoIge min de- 
stens 150 TUrme, aber die tatsachliche Zahl diirfte angesichts der GroBe und des Rei- 
chtums der Stadt mehr aIs 200 betragen haben. In Lucca gab .es wenigstens 133, in 
Prato iiber 60 und in V olterra rund 50 TUrme. 
Benutzt wurden die TUrme von Angehorigen der geistlichen und weltlichen Ober- 
schicht in den Stadten, vor allem aber von den mehr oder weniger bedeutenden Adels- 
geschlechtem aus den umgebenden Landesgebieteh, die sich in den Stadten nieder- 
lieBen. Vielerorts fUhrte dies zur Entstehung neuer Stadtteile, in denen angesichts der 
zahlungskraftigen adligen Kundschaft Handwerk und Gewerbe ebenso autblUhten wie 
der Fern- und Nahhandel. FUr diese Gesellschaftsschichten war der Turm nicht nur 
Wehranlage, sondern auch Machtsymbol.
		

/Licencje_006_01_12_059_0001.djvu

			46 


Gerard Wilke 


Wer mehr tiber die Streittilrme erfahren mOchte, findet ein reiches Quellenmaterial 
in den mittelalterlichen und fIi1hneuzeitlichen Stadt- und Architekturdarstellungen, so 
auf Fresken, Gemalden und Zeichnungen, die fur kirchliche ocIer weltliche Zwecke 
entstanden. Wichtig sin d tiberdies die zeitgenossischen, zumeist stadtischen Schrift- 
quellen, in denen der Bau von Ttirmen ebenso erwalmt wird wie Besitzerwechsel, 
Umbau, AbriB und Verkauf des durch den Abbruch anfallenden Baumaterials. 


Ubersetzung: Gerard Wilke
		

/Licencje_006_01_12_060_0001.djvu

			Archaeologia Historica Polona, tom 12, 2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


Instytut Archeologii 
Uniwersytet Łódzki 


LESZEK KAJZER 


Wieże zamków Prowincji Wielkopolskiej 


Tiirme der SchlOsser in der Provinz Gro6polen 


I 


Symbolika wieży to jeden z najbardziej złożonych problemów interpretacji 
ideowych w badaniach historii architektury, a także podstawa właściwego rozu- 
mienia dziel powstałych w naszym kręgu kulturowym, Religijna wymowa wież, 
sięgająca tradycji summeryjskich zikuratów, zupełnie wyraźnie rysuje się już 
w tekstach ze Starego Testamentu, Babilońska wieża z Księgi Rodzaju, różne 
rodzaje wież "strażniczych", obronnych i mieszkalnych, latarnie morskie, 
a wreszcie wieża jako symbol Kościoła i zarazem realna wieża świątyni, nie wy- 
czerpują bogactwa jej odmian i sensów. Także w węższym już aspekcie, świątyni 
chrześcijańskiej, wymowa wież łączy się ze znaczeniami zupełnie podstawowy- 
mi; informując o wznoszeniu się, będąc symbolem Kosmicznej Góry, ale też 
dążenia człowieka do Boga (Forstner 1990), Od czasów karolińskich, gdy wieża- 
-dzwonnica, ale też wieża główna (wieże) świątyni, stanowić poczęła zasadniczy 
element pionowy, dominując nad bryłą kościoła, ona właśnie stała się jednym 
z najważniejszych elementów świątyni. Bogactwo znaczeń praktycznych i sen- 
sów ideowych wież kościelnych, wpłynęło i oddziaływało na inne obiekty wieżo- 
we, w tym i te, które stanowiły główne partie średniowiecznych zamków. Takie 
właśnie tematy powinny być poruszane na sesjach dotyczących problematyki 
średniowiecznych wież kościelnych i zamkowych (por. Pehla 1974), 
Od czasu publikacji T. Jakimowicz (1979, s, 78) wieża i jej znaczenie ideowe 
często kojarzy się nam z pochodzącą z 1628 roku inskrypcją na wieży bramnej 
zamku w Kieżmarku na Spiszu, brzmiącą TURRIS FORTISSIMA NOMEN 
DOMINI. Niedawno prof. A. Miłobędzki zwrócił mi uwagę na podobną, przed- 
stawioną pod sztychem z widokiem wieży kościoła króla Christiana IV (+1648 
r.) w Kopenhadze. W trakcie swych badań inskrypcję taką zidentyfikowałem
		

/Licencje_006_01_12_061_0001.djvu

			48 


Leszek Kajzer 


także na budynku skrzydła poprzecznego do bramy (pochodzącego z lat 1540- 
-1567) umieszczonego obok monumentalnej kamiennej wieży, stanowiącej jądro 
zamku w Sarospatak (na wschodzie Węgier), zbudowanej w latach 1534-1541 
dla Petera Perenyi, dostojnika na dworze Jana Zapolyi. Jedno z obramionych 
renesansowym detalem okien drugiego piętra ozdobione jest inskrypcją INICIUM 
SAPIENTAE TIMOR DOMINI EST * 1563, natomiast balkon pierwszego pię- 
tra ma w nadprożu napis: TURRIS FORTISSIMA NOMEM DOMINI AD IP- 
SAM CURRIT IUSTUS ET SAL V ABITUR, już bez daty, ale zapewne pocho- 
dzący z twego samego czasu. Napis taki (Turris fortissima nomen Domini) 
spotkać można także na drugim końcu Europy, na minarecie, a potem wieży 
kościoła katedralnego w Sevilli, zwanej La Giralda, Umieszczony on został tam 
w czasie jej przebudowy, przeprowadzonej w latach 1558-1568. Inskrypcja ta, 
dość jak się okazuje, typowa dla wczesnonowożytnej architektury europejskiej, 
znakomicie określająca pozycję wież w świadomości współczesnych, pochodzi ze 
starotestamentowej Księgi Przypowieści Salomonowych (Biblia 1960, XVIII, 
10), a popularne polskie tłumaczenie Jakuba Wujka tego wersetu brzmi: "Wieża 
najmocniejsza imię Pańskie: do niego bieży sprawiedliwy, a będzie wywyższon". 
Równocześnie warto tu zaznaczyć, że słowo "wieża" pojawia się notorycznie 
w polskich tłumaczeniach protestanckich (np, wywodzących się z tzw, Biblii 
Królewieckiej), zaś w najpopularniejszym polskim współczesnym tłumaczeniu 
Biblii przez Tynieckich Benedyktynów w ogóle się nie pojawia, Zostało ono tam 
zastąpione "twierdzą", co chyba nie wymaga komentarzy. 
Niestety, ograniczenia metodyczne warsztatu archeologa, a także specyfIka 
tworzywa dostępnego jego obserwacjom i interpretacjom sprawia, że nasza grupa 
zawodowa poruszać się musi w zakresie określonym przez analizę obiektów 
materialnych. I dlatego też przedmiotem tego tekstu będą uwagi dotyczące tylko 
wież zamkowych z terenu szeroko pojętej Wielkopolski w późnym średniowieczu 
i na początku czasów nowożytnych, 


II 


Oba te określenia wymagają krótkiej charakterystyki. Pod określeniem Pro- 
wincja Wielkopolska będę tu rozumiał tereny nazywane najczęściej Niżem Pol- 
skim, ale ograniczone do administracyjnych terytoriów wielkopolskich (woje- 
wództwa poznańskie i kaliskie) oraz krain położonych bardziej na południowy 
i północny wschód, czyli Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej (województwa: brzesko- 
-kujawskie, inowrocławskie wraz z leżącym na wschodnim brzegu Wisły teryto- 
rium dobrzyńskim) i z Polską Centralną (Łęczyckie i Sieradzkie z Wieluńskiem), 
nazywaną czasami w literaturze Wschodnią Wielkopolską. Omówione krainy, 
a od połowy XIV wieku i województwa, zajmowały łącznie obszar niewiele 
mniejszy niż 60 tysięcy km 2 . Przez późne średniowiecze i początek nowożytności
		

/Licencje_006_01_12_062_0001.djvu

			Wieże zamków... 


49 


rozumieć będę czasy od schyłku XIII i połowy wieku XIV, czyli okresu w któ- 
rym pojawiły się tu budowle zamkowe wykonane z trwałego materiału (głównie 
kamieni eratycznych i cegły) do połowy wieku XVI, Taka górna granica wiąże 
się nie tylko z istotnymi przemianami społecznymi i przekształceniami budowli 
zamkowych, ale także z tzw, pierwszą lustracją (z lat 1564-1565), której opisy 
stanowią najlepszą okazję do rozstania się z problematyką średniowiecznych 
zamków. 
Na omawianym terenie, w określonym tu czasie, interesować mnie będą tylko 
duże założenia zamkowe. Pominę więc, typowo archeologiczną, problematykę 
tzw. gródków stożkowatych, będących dla historyków pozostałościami obron- 
nych założeń dworskich, W odróżnieniu od terenu i czasu naszych rozważań, 
problematyka liczby uwzględnionych tu zamków wymaga szerszego komentarza, 
choć z drugiej strony zaznaczyć wypada, iż w kręgu moich zainteresowań znala- 
zły się tak zamki królewskie, jak i prywatne oraz warownie kościelne. Choć 
w pracy dotyczącej zamków królewskich z tegoż terenu J, Pietrzak (1999) zajął 
się szeroko zakrojoną analizą ponad 60 warowni, do naszych celów uwzględnić 
należy jednak znacznie mniej zamków. Są to: Bolesławiec, Bobrowniki, Brześć 
Kujawski, Bydgoszcz, Drabim (Stare Drawsko), Dybów (Toruń), Grabów nad 
Prosną, Inowłódz, Inowrocław, Kalisz, Koło, Konin, Kościan, Kruszwica, Łę- 
czyca, Międzyrzecz, Nakło, Odolanów, Oborniki, Ostrzeszów, Piotrków Trybu- 
nalski, Poznań, Przedecz, Pyzdry, Radziejów Kujawski, Rogoźno, Santok, Sie- 
radz, Ujście, Wałcz, Wieleń, Wieluń, Wschowa, Złotoria i Złotów, czyli razem 
tylko 35 zamków, Pozostałe, omawiane przez J, Pietrzaka, to raczej (w sensie 
przestrzennym, obronnym i budowlanym) dwory obronne, niż zamki, choć tą 
ostatnią nazwą są notorycznie określane w źródłach i literaturze przedmiotu. 
Z zamków prywatnych i kościelnych omówione tu zostaną: Besiekiery, Borysła- 
wice Zamkowe, Byki, Lutomiersk, Majkowice, Oporów, Sobota, Ujazd (koło 
Tomaszowa Mazowieckiego), Uniejów, Wojsławice, Wolbórz (z terenu Polski 
Centralnej); Ciechocin, Łabiszyn, Pakość, Raciążek, Radziki Duże, Sadłowo, 
Włocławek (z szeroko pojętych Kujaw) oraz zamki wielkopolskie: Czarnków, 
Człopa, Danabórz, Gołańcz, Gołuchów, Gosławice, Kamień Krajeński, Kórnik, 
Koźmin, Krajenka, Krobia, Krotoszyn, Opalenica, Opatówek, Osieczna, Ostro- 
róg, Rydzyna, Sieraków, Szamotuły, Szubin, Tuczno, Wenecja (koło Żnina) 
i Wyszyna, czyli łącznie 41 obiektów. Próba 76 zamków wielkopolskich, choć 
dobór jej budzić może liczne (i może zasadne) obiekcje, wydaje się dość repre- 
zentatywna dla celów statystycznych, z jednej strony informując o realnej liczbie 
dużych założeń zamkowych na naszym terenie, z drugiej zaś dając wyobrażenie 
o stanie ich zachowania i przebadania, przydatnych do zakrojonych wyżej celów. 
Omówienie wież na wymienionych tu zamkach dokonane zostanie z uwzględnie- 
niem opisanych wyżej trzech zasadniczych terytoriów, czyli: Wielkopolski Za- 
chodniej, Kujaw i Polski Centralnej.
		

/Licencje_006_01_12_063_0001.djvu

			50 


Leszek Kajzer 


A. Wielkopolska 


Spośród 41 zamków z tej prowincji omówię 18 warowni królewskich i 23 
obiekty prywatne i kościelne (tab, l). Zamki królewskie (z tej i kolejnych pro- 
wincji) w miarę możliwości uporządkowane zostaną w trzech poziomach chro- 
nologicznych, które umownie określono jako "przedkazimierzowski", "kazimie- 
rzowski" i "pokazimierzowski", zdając sobie sprawę z ułomności takiej syste- 
matyki (Kajzer 1993). Kłopoty z dokładniejszym datowaniem zamków prywat- 
nych i kościelnych sprawiają natomiast, iż podział taki w odniesieniu do nich nie 
będzie możliwy, gdyż wyraźnie rysują się tylko grupy fundacji arcybiskupa Jaro- 
sława Bogorii Skotnickiego oraz biskupów włocławskich Macieja iZbyluta 
z Gołańczy. 
Z końcem wieku XIII łączony być może poznański zamek na Górze Przemy- 
sła, a z początkiem XIV wieku tzw. budynek przedkazimierzowski, odkryty, lecz 
nigdy w pełni nie opublikowany i zinterpretowany, na zamku w Kole (Linette 
1981; Guerquin 1984; Poklewski-Koziełł 1992, s. 53; Dolczewski 1997; Kajzer, 
Kołodziejski, Salm 2001). Przyjmując, za Z. Dolczewskim, tezę o cesarskim 
pjalzu poznańskim, zamek ten składał się (oprócz monumentalnego ceglanego 
palatium o wymiarach 16,15 x 61,5 m) także z dwóch wież. Pierwsza, w partii 
południowo-zachodniej, to czworoboczny bergfried (o wymiarach 10,1 x 
x 11,5 m), druga, w partii wschodniej (o wymiarach 12,7 x 15 m) wieloprze- 
strzenna, z cylindrycznym aneksem (schodowym?) w narożniku północnym, 
traktowana jest w literaturze jako donżon, czyli wieża mieszkalno-obronna. Sła- 
by stan zachowania murów obronnej rezydencji Przemysła II (?) nie pozwala na 
rozwinięcie problemu, jeśli jednak przyjąć opisany wygląd obiektu, byłoby to 
założenie odpowiadające skalą architektoniczną królewskim ambicjom tego 
władcy. Budowla odkryta przy wschodniej kurtynie kazimierzowskiego zamku 
w Kole (o wymiarach 12 x 25 m), nie w pełni jeszcze zinterpretowana, traktowa- 
na jest w literaturze jako wieżowa. Jeśli to przyjąć, należy ją uznać za donżon, 
powstały być może w latach po ostatecznym opanowaniu Wielkopolski przez 
Władysława Łokietka, czyli pomiędzy 1314 a 1331 rokiem. 
Bez wątpienia najwięcej zamków wielkopolskich powstało z inicjatywy Ka- 
zimierza Wielkiego. Mimo, że wykazy z Kroniki Jana z Czarnkowa (Kroniki 
katedralnej krakowskiej) i zestawienie Jana Długosza trudno uznać za pełną listę 
fundacji tego władcy, zaliczyć do nich wypada II obiektów: Kalisz, Koło, Ko- 
nin, Międzyrzecz, Nakło, Pyzdry, Santok, Ujście, Wałcz, Wieleń i Wschowę. 
Tylko w przypadku Koła wieża zamkowa zachowała się w formie dominanty 
krajobrazowej, w pozostałych o ich obecności (czy braku), co najwyżej możemy 
domniemywać, na podstawie mniej lub bardziej wiarygodnych przekazów pisa- 
nych i wykorzystywania wyników badań terenowych, z reguły boleśnie niekom- 
pletnych (Pietrzak 1999). Stąd też nie będę w tym tekście podawać informacji
		

/Licencje_006_01_12_064_0001.djvu

			Wieże zamków... 


51 


o wysokości poszczególnych obiektów wieżowych. Wieża zamku w Kole, ulo- 
kowana w narożu południowo-zachodnim, (dołem kwadratowa, górą cylindrycz- 
na) bez wątpienia pełniącą rolę wieży głównej może być traktowana jako berg- 
fried. Ponadto, w kurtynie południowej znajdowała się brama, która w trakcie 
późniejszych rozbudów prawdopodobnie uzyskać mogła także formę wieżową. 
Tak więc zamek w Kole traktować można jako obiekt, który podczas sukcesyw- 
nie prowadzonych w XIV stuleciu rozbudów składał się z łokietkowego(?) don- 
żonu, kazimierzowskiego bergfreidu i czworobocznego, może też wieżowego 
budynku bramnego. W Kaliszu, jeśli przyjąć domniemania T. Poklewskiego- 
-Koziełła (1992, s. 24-37), zamek kazimierzowski nie miał wyraźnej dominanty 
wysokościowej, a jedynie lekko zryzalitowaną, czworoboczną, pomieszczoną w 
zachodniej partii frontu południowego, wieżę bramną. Bardziej jednak prawdo- 
podobne, iż obiekt ten określać możemy tylko jako budynek bramny i wtedy za- 
mek kaliski traktować jako bezwieżowy. Wieżę w Koninie znamy z ikonografii 
(plan z końca XVIII i rysunek z początku XIX wieku, publikowane np. przez 
J. Widawskiego 1973, ryc. 113 i 114) lecz traktować ją możemy jako oktogonal- 
ny bergfried, ulokowany w południowo-wschodnim narożu zamku. Mimo, że 
rozplanowanie późnośredniowiecznego zamku w Międzyrzeczu Wielkopolskim 
znamy słabo, przyjąć należy, iż głównym elementem obronnym tego założenia 
była wieża główna, której formy i lokalizacji nie znamy. Rozebrano ją na począt- 
ku czasów nowożytnych, może w trakcie rozbudowy obiektu po zniszczeniu 
w 1520 roku, gdyż nie jest już opisywana w lustracjach. Jako bardzo prawdopo- 
dobną traktuję też możliwość obecności wieży głównej na zamku w Wieleniu, 
gdzie lustratorzy z lat 1564-1565 odnotowali obecność niewielkiej wieży, zwanej 
Keszą (Lustracja 1961, s. 298) i obiekty te, a także wieża zamkowa w Nakle 
(pośrednio poświadczona w latach 1628-1632) czekają na swego odkrywcę. 
Z widoku F. Wernera wiemy, że wieża zamku we Wschowie (może w narożniku 
północno-wschodnim) miała formę oktogonu. Niewiele wiemy o ewentualnych 
wieżach zamków w Kościanie, Pyzdrach, Odolanowie i Santoku (gdzie prawdo- 
podobnie nigdy ich nie było), oraz o Obornikach i Rogoźnie (w których prawdo- 
podobnie znajdowały się tylko bezwieżowe dwory-zamki, mające wyłącznie za- 
budowę drewnianą). W Ujściu, w lustracji z lat 1564-1565 wzmiankowany jest 
za domem wielkim kopiec z basztą, ale pochodzącą chyba dopiero z XVI wieku 
(Lustracja 1961, s. 24), a dane zebrane przez 1. Pietrzaka o Wałczu i Złotowie 
także sugerują brak wież. Odmiennego traktowania wymaga zamek w Drahimiu 
(Starym Drawsku), niekiedy łączony z kręgiem fundacji kazimierzowskich. 
W rzeczywistości ten czworoboczny (41 x 46,5 m), jednodomowy, obiekt po- 
wstał z inicjatywy joannitów (po spaleniu Czaplinka w 1354 roku), a w rękach 
królewskich, jako siedziba starostwa pozostawał do 1668 roku (Radacki 1976, 
s. 126-134). Czasowo więc tylko wchodzący w skład Wielkopolski był w dodat- 
ku obiektem bezwieżowym.
		

/Licencje_006_01_12_065_0001.djvu

			'ar 

 
.Q 
u 
'" 
N 
:.i<1 
'" 
'O 
c.. 

 

 
j 
N 


N \O + 
- 
'd)' 

 
'0 111 
Ob 
 - + + 

 
v 
.
 O :! + + 

 
o 

 
 
U + + 
"<1' Ń <:'-' <:,-. + + + + <:,-. <:,-. <:,-. <:,-. 
- + + + + + + 
.
 <:,-. <:'-' <:,-. 
V (') = 
'
 + + + 
'" 
'13' 
1 ('.I o + + + <:'-' <:,-. 
- + 

 
- o- <:'-, + + <:'-' + + <:,-, + <:,-. 
+ + + 

 00 <:,-. <:,-. <:,-. + <:'-' + + + + + 
+ + + 
'" 
'50 
o 
 
"O r- <:,-. <:,-, + + <:,-. + + + + <:'-' <:'-' + + + + 
c: + + + + 
o 
.E 
U 
 
\O 

 111 + 
'" P-. '	
			

/Licencje_006_01_12_066_0001.djvu

			\O <:,-. 
- + 

 <:,-. + + + <:,-, 
+ C"1 + 

 + + 
\D 
r<> 
- 
Ń + <:,-0 <:,-0 <:,-. + <:'-' <:,-. <:'-' <:,-0 
- + + + + + + + 
::: + 
O + <:,-. + 
- + \D 
<:,-. + <:,-. + + 
c:>\ + + 
00 + <:'-' + + + 
+ 
r- + <:'-' <:,-0 + + + + + 
+ 
\O + 
111 
'" + + + + + + + + + <:,-. 
+ 
r<> 
Ń + + + + + + + + <:,-. 
+ 
- 
'" Ol) 
 f '" '" '" 
o '" 
 

 
 .
 ! .15 
 
 
 Ci o ,
 t:3 .U' .c: 
 
 
o 
 :E 
 CI) 
 ..c: 'o 
.
 1:1 Ol) 
 
 ... u 
 Ci CI) u 
 ... 
,
 ::s 'fi> 
 
 
 o 
fi> fi> o 
 N 
 5' N 
o o p.. CI) CI) CI) CI) 
.,f v) \Ci r...: 00 0\ o ..... roi M .,f v) \Ci r...: 00 0\ o ....; 
C"1 C"1 C"1 C"1 C"1 C"1 M M M M M M M M M M '<1' '<1' 


...... 
 
 ... 
1 
 II.) ::s 
::: S N 
'O '" ... , 
N - N 
I bIJ , N 
::.::: .13 -:t .. 
.. 
 .. 
 
8":s O N 
'O 
 U 

 I O 

-
.g 
N .. a ... 

 .
..s 
 
c..
 ] U 
(I) 3 s:: 

 u.- >. CIf 

..ci-gg. 
Ou..c
 
'0""00 
c: 
 kn'" 
,ao;um 
'3"8
s. 
1 ... 
 I 
... o 
 

'O
 
'O ::s .... 
I 
 
 

-Boi3 
po '" ... 
 
.01:1 N] 
,

 I I 

 U "'..... 
'O 
 a """ 
S 
 a .. 
u.- 'O ..s 
 
aj g.
c; 
,

 5. 6 
'O.. . 
 bIJ 

..c .-:: o 
>Nt:-
 
? II.) '" o 
.
 
 
 
 
:, 
(I) (I) U 
g. .
, 
oS N I U 
(I) I ("') ,;,.; 
.
 
 
£ 
 
:. 
I 
 I o
 
c:--. 
N'
 
+ c.. . 

.:g 
 
 
::: a .- Ej 
(I) 
o 
c.. N 
 u.- 
(I) I ... 
.s j:I., 
 ' 

 o. 
 
 
..tI) 11):
 o . 
(1)= U-N >. 


 ] (I)
 
O '(j .
 II.) 
I 'm N'S 
+]
] N
		

/Licencje_006_01_12_067_0001.djvu

			54 


Leszek Kajzer 


Zamki W Odolanowie i Złotowie (a szczególnie pierwszy) powstały przed, 
a w Kościanie, Obornikach i Rogoźnie być może dopiero po 1370 roku, 
Wśród wymienionych zamków prywatnych i kościelnych do tej ostatniej gru- 
py zaliczyć należy obiekty w Gosławicach (z fundacji biskupa poznańskiego 
Andrzeja Łaskarza - +1426 r., ale wzniesiony w centrum rodzinnego klucza 
majątkowego, przez co winien być też traktowany jako prywatny), w Krobii 
(chyba z fundacji biskupa poznańskiego Andrzeja z Bnina (+ 1479 r.), w centrum 
klucza biskupiego) oraz w Kamieniu Krajeńskim i Opatówku (z fundacji arcybi- 
skupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorii Skotnickiego - +1376 r.). Trzy ostatnie 
zamki w literaturze traktowane są jako wieżowe, choć o obrazie formalnym tych 
budowli wiemy bardzo mało, Natomiast Gosławice, prezentujące model tzw. 
zamku dwudomowego, traktowane być powinny jako obiekt bezwieżowy (Gu- 
erquin 1984; Kajzer, Kołodziejski, Salm 2001). 
Pozostałych 19 zamków wielkopolskich to warownie prywatne, wznoszone 
przez przedstawicieli ówczesnych elit. Stan ich zachowania i poznania jest bar- 
dzo różny ale najczęściej zły, skalę zaś trudności interpretacyjnych ilustrować 
może przykład Gołuchowa, a więc obiektu ogólnie znanego, nie tylko badaczom 
zamków. Mimo gruntownego remontu nie przeprowadzono tam nigdy podsta- 
wowych badań archeologiczno-architektonicznych i do dziś nie wiemy (a praw- 
dopodobnie nigdy się już nie dowiemy), czy rację ma R. Kąsinowska (1993, 
s. 17-43) datująca zamek na połowę wieku XV, czy T. Jakimowicz, która opięty 
na narożach ośmiobocznymi wieżyczkami, potężny (12,5 x 19,0 m) donżon gołu- 
chowski (określany w źródłach jako "arx") łączy dopiero z fundacją Rafała 
Leszczyńskiego i latami około 1560 roku (Jakimowicz 1979, s. 103-108). Kilka 
tylko obiektów traktować można jako dobrze (lub elementarnie) poznane. Bez 
wątpienia zaliczyć do nich wypada pałuckie zamki w Gołańczy i Wenecji. Jądro 
budowanego od końca XIV wieku zamku w centrum włości rodu Pałuków 
w Gołańczy tworzy duża (11,0 x 16,6 m) wieża mieszkalna, wsparta na narożach 
przyporami, sięgającymi pierwszego piętra (Strzałko 1997, s. 31-63), Cztero- 
kondygnacjowa, zaopatrzona w wykusz latrynowy, wieża w Gołańczy do jeden 
z najlepiej zachowanych donżonów wśród niżowych zamków prywatnych. Prze- 
badany przez C. Sikorskiego (1986) zamek w Wenecji, wzniesiony przez Miko- 
łaja Nałęcza (+1400 r.), piszącego się z Wenecji i Chomiąży, kasztelana nakiel- 
skiego i sędziego kaliskiego (choć C. Sikorski sugerował możliwość nieco wcze- 
śniejszej metryki tego obiektu), zaopatrzony był w umieszczoną w północno- 
-wschodnim narożu, wieżę główną, na planie kwadratu, a w wyniku przebudowy 
z początku XV wieku powstała także wieża bramna, na rzucie kwadratu o boku 
około 6 m (Sikorski 1986, s, 24), Znacznie mniej wiemy o innych zamkach pa- 
łuckich, choć np, w Danaborzu możemy przyjmować obecność donżonu (9 x 
x 15 m), a także jako donżonowy traktować należy zamek Sędziwoja Pałuki 
w Szubinie (Sikorski 1986, s. 105-125 i informacja ustna prof. 1. Skuratowicza,
		

/Licencje_006_01_12_068_0001.djvu

			T 


Wieże zamków,.. 


55 


któremu serdecznie dziękuję), Z innych zamków prywatnych względnie najlepiej 
przebadany' jest Koźmin (Zamek w Koźminie 1994, s. 11-24), który w kreacji 
XIV -wiecznej, ukształtowanej przez Bartosza Wezenborga, zaopatrzony był 
tylko w wysunięty z kurtyny północnej czworoboczny, dwukondygnacjowy, bu- 
dynek bramny. W XV wieku opięto go dwoma niskimi, cylindrycznymi wieżami, 
przystosowanymi do prowadzenia obrony ogniowej, zaś przyporę w narożu pół- 
nocno-zachodnim ukształtowano jako niską cylindryczną wieżę, która w XVI 
wieku, przez nadbudowanie oktogona1nego masywu, stała się głównym elemen- 
tem pionowym zamkowo-pałacowej rezydencji Górków. Dzięki niepublikowa- 
nymjeszcze badaniom J. Skuratowicza wiemy, że zamek w Sierakowie, prezen- 
tujący model warowni dwudomowej, traktować można jako bezwieżowy, a bada- 
nia T. Jakimowicz (1979, s. 91-94) wykazały, iż pierwotna, czworokątna wieża 
przybramna zamku w Szamotułach przebudowana została w 1518 roku na wieżę 
mieszkalną z dodaną do starej bryły klatką schodową. Jednocześnie nie ten don- 
żon, ale inny budynek, prawdopodobnie pełnił funkcje głównego domu zamko- 
wego, Powstały na początku XV wieku zamek Jana z Rydzyny i Czerniny 
w Rydzynie (Kręglewska-Foksowicz 1969; 1982) pierwotnie zaopatrzony był 
tylko w wysunięty z kurtyny północnej wieżowy(?) budynek bramny, zaś w wy- 
niku powstania północnego domu zamkowego (w obrębie którego znalazł się 
przelot bramny) powstała, na jego zachodnim przedłużeniu, wysunięta przed 
zachodnie lico, jakaś czworoboczna "baszta narożna" (Kręglewska-Foksowicz 
1982, s, 87), może o formie wieżowej, Ostatnim, względnie dobrze poznanym 
obiektem jest Wyszyna, stojąca na pograniczu zamku i manierystycznej rezyden- 
cji, wybudowana przez Grodzieckich w połowie XVI wieku, To już w pełni no- 
wożytne, ale nawiązujące do późnośredniowiecznego schematu zamku dwudo- 
mowego, założenie opięte zostało czterema oktogonalnymi wieżami narożnymi, 
a elewację \\jazdową wzbogacały dwie identyczne, dodatkowe wieże, wyznacza- 
jące wewnętrzne naroża obu domów, pomiędzy którymi ulokowano zryzalitowa- 
ny budynek bramny. Siedziba w Wyszynie, nie miała już wielkich walorów 
obronnych, choć strzelnice pomieszczone w sześciu wieżach, mieściły się dobrze 
w manierystycznej koncepcji rezydencji. 
Znacznie mniej wiemy o zamkach prywatnych w Czarnkowie (może bezwie- 
żowy?), Człopie, Kórniku, Krajence (z wieżą oktogonalną?), Krotoszynie, Opa- 
lenicy (oba chyba bezwieżowe), Osiecznej (z wieżą czworoboczną?), Ostrorogu 
i Tucznie. Kórnik niekiedy bywa traktowany jako zamek donżonowy (Karłow- 
ska-Kamzowa 1968, s. 18) lecz równie dobrze cylinder, wysadzony z naroża 
północno-wschodniego, traktować można raczej jako wieżę główną - bergfried, 
przewyższającą może także wieżowy, budynek bramny. Stan wiedzy o zamkach 
w Człopie i Tucznie, siedzibach rycerskich położonych na północno-zachodnich 
okrajach Wielkopolski, pozwala domniemywać, że oba nie miały wież. 


,.j-
		

/Licencje_006_01_12_069_0001.djvu

			56 


Leszek Kajzer 


B. Polska Centralna 


Spośród ośmiu zamków królewskich z tego terenu aż pięć (Bolesławiec, Ino- 
włódz, Łęczyca, Piotrków Trybunalski i Sieradz) doczekało się badań tereno- 
wych o różnym jednak zakresie i w bardzo różny sposób dokumentujących obraz 
przebudowy tych obiektów (tab. 2). Bolesławiec nad Prosną (Zamki środkowo- 
polskie 1982) w fazie kazimierzowskiej był zamkiem bezwieżowym i wolnosto- 
jącego, monumentalnego, ceglanego oktogonu doczekał się dopiero u schyłku 
XIV wieku (może w latach 1390-1397), w okresie gdy stanowił warownię księ- 
cia Władysława Opo1czyka, Zamek w Inowłodzu nad Pilicą w pierwszej, kazi- 
mierzowskiej fazie (Augustyniak 1992, s, 99-104) składał się z czworobocznego 
narysu murów obwodowych (o wymiarach idąc od północy 49 x 32 x 47 x 
x 31 m), oktogonu (o średnicy 10,5 m) pełniącego rolę bergfriedu, w narożu 
północno-wschodnim, dwóch domów, a także pomocniczej, czworobocznej wieży 
(o wymiarach 8,7 x x 10 m) wysadzonej z kurtyny południowej przy narożu po- 
łudniowo-wschodnim. Funkcje tej wieży są trudne do określenia, szczególnie 
wobec sporych rozmiarów obu, opartych o kurtyny domów. Kazimierzowski 
zamek w Łęczycy, być może wzniesiony w późniejszym okresie panowania tego 
władcy, zaopatrzony był w dominantę pionową w postaci dołem czworobocznej, 
górą oktogona1nej, wieży głównej, o funkcji bergfriedu, ulokowanej od strony 
miasta, w narożu południowo-zachodnim (Poklewski, Wierstakow, Grabarczyk 
1997, s. 80-91; Poklewski 1992, s. 42-48), Także od strony miasta (od zacho- 
du) pomieszczono, lekko wysunięty, budynek bramny, który trudno jednak trak- 
tować jako wieżę. Piotrków Trybunalski znany jest przede wszystkim z palais- 
-don jon króla Zygmunta Starego, zaś prowadzone tu wielokrotnie badania tere- 
nowe nie doprowadziły do identyfikacji zamku kazimierzowskiego i pytanie czy 
taki, w badanym miejscu, w ogóle istniał. Jako niepełne można ocenić też wyniki 
badań w Sieradzu, choć w przypadku tego zamku nie mamy wątpliwości, że 
w północnej partii obwodu stał, lekko wysadzony, ceglany oktogon. Zamek 
w Grabowie nad Prosną, chyba kazimierzowski, albo pochodzący z przełomu 
XIV i XV wieku i nigdy nie badany, nie miał chyba wieży głównej, której obec- 
ności, potwierdzonej opisem z lat 1564-1565, dostrzegać musimy w nigdy nie 
badanym Wieluniu. Prawdopodobnie była to wieża kamienna, gdyż lustrator 
opisał ją jako "biała wieża stara, wielka, którą KlM Bona rozkazała była roze- 
brać" (Lustracja 1961, s. 73). Ponieważ do czasu sporządzenia opisu "wybrano 
jej dwie stronie", można domyślać się, że była czworoboczna lub oktogona1na, 
nie wiemy jednak czy powstała już w czasach Kazimierza Wielkiego, czy dopie- 
ro, podobnie jak w Bolesławcu, zbudowana została przez Władysława Opo1czy- 
ka. Ostrzeszów, ostatni z omawianych zamków królewskich, ma do dziś zacho- 
waną czworoboczną wieżę przybramną, może kazimierzowską, która nie stała się 
przedmiotem dokładniejszych badań.
		

/Licencje_006_01_12_070_0001.djvu

			. Q)' 
i:: 
't;; 
1:: 

 
u 
:.i. 
oN 
CI) 
.
 O + + + .0+ 

 
"'" u+ 
U + + 
"<1' <:,-. + <:'-' <:,-, <:,-. 
.
 <:,-. <:,-. 
CI) M + + <:,-. + + 
.
 + + 
'" 
'(7 

 <'I + + 
 <:,-. 
"'" 
.... + + + <:,-. + <:,-. 
+ + 
> + + + + + + + + + 
'" :>< 
.
 
 
"O + + + + + + <:,-. + + + + 
e + 
..<:: 
U S 
:>< 

 + + 
'" c..: + + + + + + + 
.U" 
'" 
'O 
3 
 

 + + 

 + + + + + + + + 

 :..i2 

 '" 

 -.; 
o Ci 

 ;:s 

 N 
 
U QJ 'O .;<: 
 QJ 
C QJ u '" 8 u 
.
 .
 Ci '" '
 .
 
CI) 
 -+3 
 '" .
 
 
 
 t:: 
:..i2 oS oS ,0 's u 
 'o N .:9 'o '3 '" 'o 
'O 'o "Ej 'O - 
.
 '" 
 .J::J 
 Ki .;<: s '" o 
 '0' Qj '" .J::J 
'" QJ 
 
 o u .
 
 .J::J '" '2 '! "O 
"O ..s .3 P.. o 
 
CI) Q>' 
 O o c:: c;:; o 5' 
 
 

 
 
 
 ....1 C/.) 
-< <'i M -.i v) \O r-: aó 0\ o -< <'i t"') -.i v) \D r..: 00 0\ 
.... .... .... - .... - .... - - .... 






 
i:: 
 S 
 
'" ,0 '" I 
N 'bo N 
I <'<:S I N 
::.o:::oN"<1'<'<:S 
a;;,
 .. i:: 
u 
 o N 
-g I 
 u 
w C o 

 S .g 
N c,; '" 2; 

 'U'..8 
 
Po.
 ::3 U 
c
 

 
 
 <'<:S" 

..d]
 
o u"c
 
'g
oB 
.a o t>I) '" 
13"8 aJO 

 
 
 
 

 
 <'<:S 
<'<:SfcJ.g 
 
N-o.E
 

.g
.a 
p '" 
 '" 
c.:i 1:: N] 
.U' 
 I I 

 u 
::.o::: 
 
& 
 
 '" 
 
'0..81::-0 
aj go 
 oc; .S 


 s. 
]> 

"c ,....:: o ,0 
:> N <:,-. ;;:;: Po. 
.... Q) 'c;;" o <'<:S 
, Q) 
 
 I .
 

 Po. 
 o .
 
:ti1 Q) 
 I 
Q) 
 "c CI" 
J<
cil::.. 
o o Ej N <'<:S 
l-o=
..s 
C'-.5S.a
 
.."'::"ci::0 

::3 ;.::: t>I) 
:> '0 <'<:S >. <'<:S 
6j ? .
 u !I 
Po. i::..... I Q) 
.
 
 
 u..s:= 
l:: I <'<:S 
Q) I (") ';';" oN 
'.... Q.. Q) Q) 

 S2 i:f 
 .
 
:ti1 0'0 I 

 O'.
 'bo.o 

S.g Co{ 
I 
 I .
 
 
>, aJ U 
C'-' 
 N.<::'..... 
+Po..::>'C.. 
..,. ..-.. ('I;j 
Q) 
 ::ś <'<:S 
 
i:: "I:! = <'<:S 

 .
;:: oN 
8. 
 
 
 .
 
Q) I... 
 
'S Q.. 
 ,.:, I 
Q) 
 
 

 tu--:;; o . 
 
aJl::UoN>' 
J< ] 
.
 g 

 .
 tE 
.
 
+].,£15 N
		

/Licencje_006_01_12_071_0001.djvu

			58 


Leszek Kajzer 


Z 11 zamków nie zbudowanych przez władców na omawianym terenie wy- 
różnić można fundacje dostojników Kościoła, czyli Borysławice Zamkowe, Opo- 
rów, Uniejów i Wolbórz (tab. 2), Dwa pierwsze powstały w centrach włości 
rodowych i stąd też mogą być traktowane i jako zamki prywatne. Zamek Wojcie- 
cha Jastrzębca (+ 1436 r.) w Borysławicach, prezentujący model obiektu dwudo- 
mowego, nie może być traktowany jako bezwieżowy, gdyż miał, pomieszczoną 
na osi dziedzińca, wieżę bramną, stanowiącą główną dominatę wysokościową 
warowni, poprzedzoną potem przedbramiem, Oporów łączony powszechnie 
z Władysławem Oporowskim (+ 145 3 r.), a w rzeczywistości rozpoczęty już 
przez jego ojca (Pietrzak, Tomala 1996, s. 193-201) ukształtował się od czwo- 
robocznego, jednoprzestrzennego, ceglanego donżonu (o wymiarach 8,3 x 9,6 m), 
a już w czasach Władysława, w 2. ćwierci XV wieku, wzbogacony został nową 
dominantą wysokościową - drugą wieżą mieszczącą kaplicę; do połowy wysoko- 
ści na rzucie półelipsy (5,5 m), wyżej nieco szerszą (poligonalną), ulokowaną na 
połowie kurtyny muru wschodniego. Uniejów i Wolbórz to zamki zbudowane w 
centrach majątków polskiego Kościoła. Pierwszy, fundacji arcybiskupa Jarosła- 
wa Bogorii Skotnickiego, na planie czworoboku (24 x 29 m) broniony był nie 
tylko przez mury obwodowe, ale głównie przez wysadzoną z kurtyny wschodniej, 
cylindryczną wieżę (o średnicy około 9 m) o funkcji bergfriedu, dostępną tylko 
wejściem pomieszczonym około 12,5 m powyżej poziomu dziedzińca (Salm 
1995), Około połowy XV wieku to niewielkie założenie (o powierzchni około 
700 m 2 ) zostało znacznie rozbudowane. Do zewnętrznych narożników starego 
domu zamkowego dobudowano wtedy dwie czworoboczne wieże-donżony (czy 
może tylko potężne "alkierze") znacznie powiększające powierzchnię mieszkalną 
zamku, a także w części południowej, czworoboczną wieżę bramną. Od 2. poło- 
wy XV wieku obronna rezydencja arcybiskupów gnieźnieńskich w Uniejowie 
traktowana być więc może jako unikatowy na omawianym terenie, a i nieczęsty 
w Polsce, zamek czterowieżowy. Mogąc podziwiać urodę zamku uniejowskiego, 
który zachował się w stanie mieszkalnym, znacznie mniej wiemy o warowni zbu- 
dowanej przez biskupów włocławskich Macieja (1323-1364 r,) iZbyluta (1364- 
-1383 r,) z Gołańczy w Wolborzu, Jego bogata, znana z licznych inwentarzy, 
kreacja pochodzi dopiero z początku wieku XVII, zaś o rozplanowaniu zamku 
w XIV wieku nie wiemy prawie nic, Sądzić jednak należy, że mogło to być re- 
gularne założenie z jedną wieżą. 
Pozostałych siedem zamków centralnopolskich traktować należy jako funda- 
cje prywatne, pochodzące z XV i XVI wieku. O rozplanowaniu (całkowicie 
zniszczonych, a opuszczonych i rozebranych już w XVI wieku) Majkowic oraz 
Ujazdu nie wiemy na dobrą sprawę nic, choć drugi z nich wydaje się być bezwie- 
żowym założeniem regularnym. Zamkiem bezwieżowym i zapewne nigdy osta- 
tecznie nie ukończonym, była obronna rezydencja Zarembów w Lutomiersku 
(Horbacz 1993, s, 273-278) powstała w l. połowie XV wieku. Nadal jako zało-
		

/Licencje_006_01_12_072_0001.djvu

			Wieże zamków.., 


59 


żenie wysoce tajemnicze traktować należy zamek w Sobocie koło Łowicza, któ- 
rego pozostałości utopione są w bryle renesansowego, rozbudowanego w XIX- 
-XX wieku dworu. W trakcie badań terenowych zidentyfikowano tam (Salm, 
1991, s. 183-195) nikłe pozostałości sześciobocznej wieży, stanowiącej zapewne 
relikt zamku Doliwitów Sobockich z połowy (?) XV wieku. Warto zwrócić uwa- 
gę, iż byłaby to jedyna wieża heksagonalna na omawianym tu terenie, a może 
i w Polsce. Zamek w Besiekierach do przebudowy w l. połowie XVII wieku 
można traktować jako bezwieżowy, gdyż budynek bramny dopiero wtedy pod- 
wyższony został ośmiobocznym masywem, uzyskując formę wieży, w której nad 
przylotem bramnym, pomieszczono kaplicę. Już z XVI wieku pochodzą zamki 
w Bykach koło Piotrkowa Trybunalskiego i Wojsławicach koło Zduńskiej Woli. 
Jądro wczesnobarokowej rezydencji w pierwszej z tych miejscowości stanowi 
czworoboczna, trzykondygnacjowa wieża, może fundowana przez Jana Stanisła- 
wa Bykowskiego (z 2. połowy XVI wieku) co zdaniem monografistki obiektu 
wyklucza obecność w Bykach starszego zamku (Puget 1990, s. 9-24). Natomiast 
z połowy XVI wieku pochodzi mały, regularny (o wymiarach 20,5 x 23,0 x 21,7 
x 23,4 m) zamek Wężyków w Wojsławicach,. Składał się on z murów obwodo- 
wych, dwuizbowego domu mieszkalnego i małej, półkolistej wieży (o średnicy 
około 6 m), ulokowanej na murze obwodowym, blisko północno-wschodniego 
narożnika założenia (Augustyniak 1993, s. 279-302). Ponieważ obiekt zachował 
się tylko w dolnych partiach murów, nigdy się nie dowiemy o relacji wysoko- 
ściowej owej wieży w stosunku do wysokości domu i murów obwodowych. Przed 
przejściem do szczegółowszych analiz już tu wspomnieć wypada, że omówione 
zamki prywatne z terenu Centralnej Polski są generalnie młodsze od wielkopol- 
skich i brak wśród nich (może oprócz Majkowic) obiektu powstałego jeszcze 
w XIV wieku. 


C, Kujawy i Ziemia Dobrzyńska 


Z dziewięciu zamków królewskich tylko Bobrowniki, podtoruóski Dybów, 
Kruszwica, Przedecz i Złotoria zachowały czytelne do dziś mury średniowieczne 
(tab. 3). Malownicza nadwiślańska ruina Bobrownik identyfikowana była z zam- 
kiem wzniesionym przez Krzyżaków bezpośrednio przed pokojem w Raciążku 
(1404 r.), po którym obszar dobrzyński przeszedł (do Wielkiej Wojny) znów 
w ręce polskie (Horbacz 1985, s. 71-113). Ostatnio jednak J. Bieniak (1998, 
s. 23-28) zdecydowanie "postarzył" ten obiekt, łącząc go z księciem dobrzyń- 
skim Władysławem (+ 1352 r.). Znając znaczną skalę zamku i nikłe możliwości 
fmansowe księcia Władysława, zwanego Garbaczem, przyjęcie tej tezy wiązało- 
by się z dość skomplikowaną interpretacją, gdyż technologia murów bobrownie- 
kich może być oceniana jako typowa dla Państwa Krzyżackiego, Jeśli zamek
		

/Licencje_006_01_12_073_0001.djvu

			. Q)' 

 
'1:1 

 
I-< 
-8 
o 
's 
(l) 
N 


N + 
'f 
'0 ::.::: c"-' 
"bO + + + + + + + + + + 

 
.
 o c"-. + 

 + 
o 
"- C"-. 
U + + 
"'" c"-' + 
.
 c"-. 
 c"-. c"-. + + c"-' c"-' 

 + + + + 
'" 
'6IJ 
O 
 
"O c"-. + c"-. + + + + + + c"-. + + + 
t:: + + + 

 
U 
 

 
'" Q., + + + + 
'U' 
'" 
"O 
t:: 

 ::.::: + + + 

 c"-. + + + + + + + + 
+ 

 
'" 

 
 
'" 
'" 
 

 
 


 
<.:i.... 
 
'(7 5 I I 
'" U"'::.:::: 
-g 
 
 
,? :> '" '" 
-... ..0 1-<= 
,'o ;>,_ 

]' 
 
 
:a..
 Q. a 

..o
B 

 N 
.:.: o 
, 
(l) ';:1 (l) u 

 a'
 I 
'E:: N I U 
(l) I f")'Q)' 
.
 e:- ." = 
(l) 
 1:1 
 
:vJ o 'o 
(l) Q.)'
 'bb 

 S o 
o '" "'ó ;>, 
I 
 I '
 
:t.' I-< N .
 
Q. " 
.. .-. 
(l)..... ::! ro 

"S] E 
(l) "'., 
= 
5 
's 
N
		

/Licencje_006_01_12_074_0001.djvu

			Wieże zamków... 


61 


powstał rzeczywiście, jak chce J. Bieniak, w latach czterdziestych XIV wieku to 
zapewne za pieniądze króla Kazimierza Wielkiego, zaś ubogi stryj - książę Wła- 
dysław tylko niejako "firmował" inwestycję i wtedy należałoby przyjąć, że prace 
budowlane prowadziła ekipa sprowadzona przez króla z któregoś z miast krzy- 
żackich, Nie ma natomiast wątpliwości, że XV-wieczna rozbudowa zamku doko- 
nana została z inicjatywy Władysława Jagiełły. Przedstawione tu kłopoty inter- 
pretacyjne nie zmieniają jednak obrazu zamku, którego wieża główna, dołem 
czworoboczna, górą cylindryczna, traktowana być może jako dość typowa dla 
północno-europejskich warowni ceglanych, zaś rzut zamku bardzo przypomina 
omówiony już obiekt w pałuckiej Wenecji. Natomiast poza możliwościami ba- 
dawczymi pozostaje problem dokładniejszego poznania obwodu zewnętrznego 
(z XV wieku), na którego narożach mogły się znajdować, może wieżowe, dzieła 
przystosowane do działań ogniowych. Kolejnych sześć zamków (Brześć Kujaw- 
ski, Bydgoszcz, Inowrocław, Kruszwica, Przedecz i Złotoria) kujawskich i do- 
brzyńskich łączyć należy z cyklem budowli Kazimierza Wielkiego. Praktycznie 
nie zachowany, ale elementarnie poznany Brześć Kujawski już w fazie kazimie- 
rzowskiej miał wieżę główną, położoną w południowo-wschodnim narożu zamku 
(Kajzer 1995, s. 155-164), W lustracji z lat 1564-1565 określono ją jako "okrą- 
gła, którą zową Kesza" (Lustracja 1961, s. 109), zaś szwedzki wizerunek zamku 
z połowy XVII wieku sugeruje, iż mogła być ona okrągła, ale co jest bardziej 
prawdopodobne, także oktogonalna. Natomiast pozostałe wysokie budynki wi- 
doczne na rycinie E, Dalberga, to domy, po części drewniane, wzniesione w po- 
łowie XVI wieku przez starostę Sebastiana Mieleckiego (+1575 r.) i może też 
jego syna Hieronima. Zamek w Bydgoszczy w rekonstrukcji zaproponowanej 
przez L. Łbika (1994, s, 135-156), wydaje się być założeniem zbliżonym do 
typu kasztelowego, chyba zbyt monumentalnym. Była to jednak duża, regularna 
warownia wieżowa, której budowa przypadać mogła tak na schyłek lat panowa- 
nia Kazimierza, jak i (co jest bardziej prawdopodobne) dopiero na wczesne lata 
rządów Władysława Jagiełły. Słabo poznany zamek w Inowrocławiu, tradycyjnie 
łączony w literaturze z książętami inowrocławskimi (Frycz 1982, s, 486-487) 
wydaje się być także fundacją Kazimierza, który ukształtował(?) stare założenie 
Siemomysła I lub może raczej Siemomysłowiców(?). Interpretowanie natomiast 
głównego domu zamkowego jako wieży mieszkalnej nie wydaje się pewne, gdyż 
budynek ten traktować można także jako wielokondygnacjowy dom zamkowy, 
o formie gotyckiej kamienicy. Oktogon zamku kruszwickiego to jedna z najbar- 
dziej znanych wież zamkowych całej Prowincji Wielkopolskiej, w odróżnieniu od 
bardzo mało znanego (i poznanego) cylindrycznego bergfriedu w Przedeczu. 
Ostatni wreszcie obiekt w tej grupie to Złotoria, typowo militarny zamek Kazi- 
mierza, położony w widłach Wisły i Drwęcy. Jego czworoboczna wieża główna, 
wysadzona z kurtyny południowej, przypomina swą przybramną lokalizacją sy- 
tuację opisaną już w Ostrzeszowie. Także typowo militarny charakter miał zbu-
		

/Licencje_006_01_12_075_0001.djvu

			62 


Leszek Kajzer 


dowany przez Władysława Jagiełłę podtoruński Dybów, ryglujący z kujawskiego 
brzegu to krzyżackie miasto. Jako przystosowany do działań ogniowych nie miał 
chyba wyraźnej wieżowej dominanty, Ostatni wreszcie kujawski zamek królew- 
ski to Radziejów. Jego forma przestrzenna nie zostanie już dokładnie poznana 
(Kajzer 1991, s. 135-160), choć wydaje się, że nigdy nie miał murowanego ob- 
wodu, a jego podstawowym elementem była niska wieża - czworoboczny "ku- 
bik", w którego dolnej kondygnacji przechowywano w czasach nowożytnych akta 
sądowe. 
Z siedmiu kujawskich i dobrzyńskich zamków prywatnych trzy (Ciechocin, 
Raciążek i Włocławek) to obronne rezydencje biskupów włocławskich, a cztery 
(Łabiszyn, Pakość, Radziki Duże i Sadłowo) to zamki elity możnowładczej (tab, 
3), Zamek w Ciechocinie prawdopodobnie składał się z ceglanej wieży-donżonu 
(o wymiarach 12,3 x 13, 7 m) oraz drewnianych budynków pomocniczych i ta- 
kiegoż obwodu. Zbudował go zapewne biskup Zbylut (+ 1383 r.) po opuszczeniu 
starej siedziby drewnianej ulokowanej na nadrzecznej skarpie (Kajzer, Horonziak 
1995, s, 129-130). Dość dobrze znany jest podciechociński Raciążek, którego 
budowę rozpoczął w latach czterdziestych XIV wieku Maciej z Gołańczy, a wie- 
ży doczekał się dopiero w XVI wieku. Jej czworoboczny masyw, ulokowany na 
zachodnim zakończeniu południowego muru obwodowego wzniesiony został 
z inicjatywy biskupa Jana Karnkowskiego (+ 1538 r.), choć wieża bez wątpienia 
miała jeszcze średniowieczny charakter. Także zapewne jedną, XIV- XV- 
-wieczną, wieżę miał zamek biskupi we Włocławku, rozpoczęty przez Macieja 
z Gołańczy. Sukcesywnie rozbudowywali go jego następcy i na dobrą sprawę nie 
wiemy dokładnie jak wyglądał u schyłku średniowiecza. Sądzić należy, że było to 
założenie czworoboczne z co najmniej jednym domem i jedną czworoboczną 
wieżą, może tą, którą widać na pochodzącym z l. połowy XVII wieku rysunku 
A. Boota. Stan wiedzy na temat zamku w Łabiszynie jest bardzo skromny, gdyż 
nie prowadzono tam nigdy badań archeologiczno-architektonicznych, a zachowa- 
ny jeszcze nasyp nie pozwala na zbyt daleko idące interpretacje. Narzuca się 
teoretyczna możliwość, że siedziba była regularna, może wieżowa(?) i wzniesio- 
na została w l. połowie XV wieku z inicjatywy Leszczyców, potem piszących się 
jako Kościeleccy. Tylko wieżę bramną i to powstałą w kolejnej fazie rozwoju 
zamku, miała także warownia Leszczyców w Pakości, której pozostałości uto- 
pione są w bryle funkcjonującego klasztoru. Śmierć badacza obiektu, C. Sikor- 
skiego, sprawiła iż wyniki prac terenowych nie zostały, jak dotychczas, opubli- 
kowane. Bezwieżowy zamek w Radzikach Dużych datowany był dotychczas na 
l. połowę XV wieku (po 1413 r.). Ostatnio jednak J. Bieniak łączy jego budowę 
już z latami około 1384 roku, kiedy to miejscowość ta stała się siedzibą kasztela- 
na dobrzyńskiego Andrzeja Ogona (Bieniak 1998, s. 29-30) i sugeruje, iż mogła 
to być reakcja tego wielmoży na wzniesienie, już w latach siedemdziesiątych XIV 
wieku, zamku (także kasztelana) Piotra Świnki w sąsiednim Sadłowie, Jak wyka-
		

/Licencje_006_01_12_076_0001.djvu

			Wieże zamków... 


63 


zały czteroletnie badania terenowe (Kaj zer 1997, s. 41-51) zamek ten, o skali 
odpowiadającej raczej zamkom królewskim (i powierzchni ponad 1600 m 2 ) był 
jednak założeniem bezwieżowym. 


III 


Opisane tu zamki i ich wieże wymagają teraz analizy, a przedstawiony obraz 
winien być skonfrontowany z obowiązującymi w literaturze tezami, które suma- 
rycznie zebrane zostały w książce B. Guerquina (1984). Za typowy dla niżowych 
zamków budowanych w XIV wieku, a szczególnie dla warowni Kazimierza 
Wielkiego uznał on założenie regularne, czworoboczne, z wieżą (oktogonalną lub 
cylindryczną) w narożu, a we wszystkich fundacjach zamkowych okresu drugie- 
go (lata 1320-1410) dostrzegał przewagę realizacji wieżowych. W okresie trze- 
cim (lata 1410-1530) zasadniczym typem niżowego zamku rycerskiego miało 
być założenie regularne, składające się z trzech zasadniczych elementów: murów 
obwodowych, domu mieszkalnego i wysuniętej z lica (czołowej) wieży bramnej. 
Jak wynika z powyżej zamieszczonych opisów, wieża bramna powstawała często 
w wyniku nadbudowy i rozbudowy budynku bramnego, a więc większość zam- 
ków prywatnych należałoby traktować początkowo jako bezwieżowe. Przedsta- 
wiona tu teza, określająca zasadnicze formy zamków państwowych i prywat- 
nych, wymaga skonfrontowania z naszą wiedzą o zamkach wielkopolskich, cen- 
tralnopolskich i kujawsko-dobrzyńskich, Jak wynika z badań J. Pietrzaka, który 
poddał analizie ponad 60 obiektów lqólewskich z interesującego nas terenu, tylko 
około 40 traktować można jako zamki, w których przeważały wykonane z trwa- 
łego budulca mury, budynki kamienno-ceglane i mniej lub bardziej rozbudowane 
programy obronne, satysfakcjonujące teoretyków dziejów wojskowości i typolo- 
gów architektury militaris, a zarazem umożliwiające traktowanie ich jako praw- 
dziwych zamków. Natomiast sporo warowni, określanych we współczesnych 
źródłach jako "zamki" i tak kwalifikowanych we współczesnych opracowaniach, 
należałoby nazywać raczej obronnymi dworami. Były to duże zespoły budynków 
drewnianych, o funkcjach mieszkalnych i gospodarczych, ulokowane na kopcach 
ziemnych, okolonych fosą lub wyłącznie parkanami-częstokołami, które określały 
ich elementarne walory obrony, czy raczej tylko bezpieczeństwa. Normą nato- 
miast było powstawanie takich zespołów w centrach królewskich kluczy mająt- 
kowych, co odkreślało ich najważniejsze funkcje gospodarcze, a niekiedy także 
i administracyjno-sądownicze. Wyniki studiów J. Pietrzaka korygują więc dys- 
kretnie tezy B. Guerquina o notorycznej obecności obiektów zamkowych w cen- 
trach królewszczyzn. 
Próba tabelarycznego zestawienia zamków i wież zamkowych z interesujące- 
go nas terenu przedstawiona zostanie poszczególnymi ziemiami: tab. 1- 


......
		

/Licencje_006_01_12_077_0001.djvu

			64 


Leszek Kajzer 


- Zachodnia Wielkopolska; tab. 2. - Kujawy i Ziemia Dobrzyńska; tab. 3- 
- Centralna Polska. 
Z zamków województw zachodniowielkopolskich 18 uznać można jako bez- 
wieżowe, ze wschodniowielkopolskich tylko pięć, z Kujaw tylko dwa, co spra- 
wia, że wieże traktować można jako element typowy dla 67% największych wa- 
rowni Prowincji Wielkopolskiej. Wniosek ten traktuję jednak jako słabo udoku- 
mentowany, wymagający pilnej waloryzacji. Myślę, że można tu nawiązać do 
obserwacji P, Mrozowskiego (1994), który poddając badaniom 164 zachowane 
nagrobki gotyckie szacował również ich pierwotną liczbę na 2186 zabytków, 
z czego wynika, że do naszych czasów zachowało się tylko 7,5% artefaktów, 
Równocześnie autor ten sugeruje, że upamiętnienie pochówku (najczęściej wła- 
śnie gotycki nagrobek) stanowił normę zwyczajową wśród późnośredniowiecznej 
elity (Mrozowski 1994, s, 21). Zastanowić się więc trzeba, czy zestawione tu 
dane nie wymagają gruntownej krytyki i czy zamek również stanowił "normę 
zwyczajową" dla późnośredniowiecznej Wielkopolski. Jak wynika ze studiów 
autora (Kajzer 1993), a także wielu innych obserwacji terenowych, trudno mieć 
wątpliwość, iż późnośredniowieczny zamek był w Polsce, a przynajmniej na 
omawianych tu terenach niżowych, raczej fenomenem niż normą zwyczajową. 
Do podobnych obserwacji dochodzą też historycy, którzy np, w badaniach Sie- 
radzkiego (Szymczakowa 1998) doszli do wniosku, że ambicję przedstawicieli 
największych rodów tej prowincji zupełnie zaspakajały drewniane obronne dwory 
na kopcach (Szymczakowa 1998, s, 396-397). Omawiane tu zamki należy więc 
traktować bez wątpienia jako prawdziwy "wierzchołek góry lodowej" całego 
budownictwa obronno-rezydencjonalnego omawianej prowincji. Kwestia druga, 
to stan zachowania obiektów zamkowych, który oceniam jako bardzo zły, po- 
dobnie jak stan przebadania poszczególnych obiektów. Choć tu zdecydowanie 
przodują wschodnie rejony interesującego nas terytorium, to nawet obiekty ele- 
mentarnie poznane trudno traktować jako przydatne do naszych rozważań, wo- 
bec nie kompletnego zrekonstruowania ich rzutów, Tak więc zdawać sobie mu- 
simy sprawę, że ewentualne wnioski wynikające z przedstawionego tu materiału, 
traktować musimy jako znacznie przybliżone, 
Dla zachodniej Wielkopolski koniec wieku XIII i początek następnego stule- 
cia to czas zamków wieżowych, choć obserwację tą dokumentują tylko dwa 
obiekty, w tym "cesarski pJalz" w Poznaniu, nawiązujący do najlepszych realiza- 
cji europejskich swego czasu. Z zamków królewskich powstałych w wieku XIV 
i na przełomie XIV i XV wieku zdecydowanie wyróżniają się warownie Kazimie- 
rza Wielkiego, z których chyba prawie wszystkie (oprócz Kalisza) traktować 
można jako wieżowe, Niestety określenie "prawie wszystkie" dotyczy tylko 
obiektówelementamie przebadanych, co znacznie osłabia walor takiego wnio- 
skowania. O zamkach Kościoła wiemy bardzo mało, choć podejrzewać możemy, 
że oba zamki Jarosława Bogorii Skotnickiego, a także Krobia traktowane być
		

/Licencje_006_01_12_078_0001.djvu

			Wieże zamków... 


65 


mogą jako wieżowe, zaś joanicki Drabim to obiekt bez wątpienia bezwieżowy, 
Wśród zamków prywatnych (i biskupich wznoszonych w majątkach rodzinnych) 
zdecydowanie wyróżnia się grupa warowni donżonowych: Danabórz, Gołańcz, 
Gołuchów (z XV ale równie dobrze i z XVI wieku?), Szamotuły (może funkcja 
ta jest wtórna i pochodzi dopiero z początku XVI wieku), Szubin i wreszcie nie 
dająca się już traktować jako średniowieczny zamek XVI-wieczna Wyszyna, 
opięta manierystycznymi wieżami, mieszczącymi małe izdebki. Niejasna jest 
funkcja wież w Koźminie, Kórniku, Krajence, Osiecznej i Rydzynie, choć trak- 
tować je można raczej jako bergfriedy niż donżony. Zapewne bezwieżowe były 
Czarnków, Człopa, Krotoszyn, Opalenica, Ostroróg, a także Sieraków i Gosła- 
wice, choć te ostatnie dwa zamki zaliczyć wypada to typu "dwudomowego", 
z racji swej dyspozycji rzadko posiadającego wieże. Teza o bezwieżowości zam- 
ków prywatnych dotyczy więc bardziej zamków "dwudomowych" niż innych 
warowni prywatnych, które ocenić można generalnie jako słabo zachowane 
i tylko na skutek braku odpowiednich badań jako bezwieżowe. Tak więc sąd 
o notorycznej bezwieżowości zachodniowielkopolskich zamków prywatnych 
oczekuje na niezbędne, przyszłe korekty, a grupa zamków donżonowych ulegnie 
chyba powiększeniu. 
W Łęczyckiem i Sieradzkiem naj starsze obiekty to warownie Kazimierza 
Wielkiego, może z wyjątkiem Grabowa. Wszystkie one to zamki wieżowe, choć 
Bolesławiec doczekał się oktogonalnego bergfriedu dopiero w końcu XIV wieku 
z inicjatywy Władysława Opo1czyka. Z pozostałych zamków (kościelnych i pry- 
watnych) na pewno bezwieżowy był tylko Lutomiersk, nic nie wiemy o wieżach 
Majkowic i Ujazdu, zaś biskupi, regularny(?) Wolbórz także traktować należy 
jako obiekt o kompletnie nie znanej dyspozycji. Także biskupie, ale i XV- 
-wieczne, Borysławice Zamkowe prezentujące schemat "dwudomowy" mają 
wysadzoną, czworoboczną, wieżę bramną, podobnie jak późniejsze Besiekiery. 
Nie jest jasna sytuacja podpiotrkowskich Byków, słabo poznana Sobota zwraca 
uwagę unikatową wieżą heksagonalną, a Oporów obecnością dwóch dominant - 
- pierwotnego czworobocznego donżonu i późniejszej wieży kaplicznej. Woma- 
wianej grupie zdecydowanie wyróżniają się Uniejów i Wojsławice, Ten ostatni to 
dość archaiczna dla połowy XVI wieku(?) ilościowa redukcja późnośrednio- 
wiecznego regularnego prywatnego zamku wieżowego, Uniejów, pełniący 
w XIV-XVI wieku rolę podstawowej rezydencji arcybiskupiej to jedyny obiekt 
z omawianego terenu, który powstał jako zamek z bergfriedem, w XV wieku 
doczekał się dwóch potężnych czworobocznych donżonów oraz dodatkowo wieży 
bramnej. 
Analizowane zamki królewskie z terenu Kujaw to prawie w całości (może 
oprócz niewielkiego Radziejowa) zamki wieżowe, zaś XV-wieczny Dybów, jeśli 
miał być nowoczesną warownią, nie mógł już mieć wyniosłych wież. W grupie 
drugiej jako programowo bezwieżowy traktuję tylko zamek w Sadłowie, nie
		

/Licencje_006_01_12_079_0001.djvu

			66 


Leszek Kajzer 


znamy rozplanowania Łabiszyna, a nie do końca wiemy jak traktować budynek 
bramny w Radzikach Dużych. Takiż, bo chyba wyraźnie o charakterze wieży, 
bronił Pakości. Z trzech zamków biskupich tylko Ciechocin był od początku 
(przed 1383 r,) donżonem; wieży dopiero w l. połowie XVI wieku doczekał się 
Raciążek, zaś datowanie (wieży głównej lub donżonu) we Włocławku nie jest 
znane. W sumie z terenu tego tylko późny królewski Dybów, Sadłowo Piotra 
Świnki i może Łabiszyn(?) nie miały wież, Tak więc i na terenach wschodnich 
sąd o notorycznej bezwieżowości zamków prywatnych wydaje się słabo udoku- 
mentowany, gdyby nie wyrywkowość próby, zaś zamki biskupie i królewskie 
traktować możemy jako wieżowe. 
Uwagi wymaga także forma wież. Rzekomo typowa dla zamków kazimie- 
rzowskich oktogonalna pojawia się w zachodniej części Wielkopolski tylko 
w Koninie, ale także w prywatnej Krajence. Na Kujawach występuje w Kruszwi- 
cy, zaś najliczniej w Centralnej Polsce (Bolesławiec, Inowłódz, Sieradz). Heksa- 
gon pojawia się tylko w Sobocie, a forma rozebranej już w XVI wieku wieży 
zamku wieluńskiego trudna jest do zdefiniowania. Wieże wieloboczne traktować 
więc można rzeczywiście jako typowe dla zamków królewskich, pamiętając jed- 
nak o Krajence i Sobocie, Wieże cylindryczne także nie są specjalnie powszech- 
ne, a w zachodniej Wielkopolsce obecność ich stwierdzamy w zamkach prywat- 
nych (Kórnik, Koźmin) i w górnej partii bergfriedu kolskiego. W Centralnej 
Polsce uwagę zwraca potężny cylinder uniejowski i późna, mała wieżyczka 
w Wojsławicach, a na Kujawach dwie wieże zamków królewskich (Brześć Ku- 
jawski i Przedecz). Spodziewana przewaga cylindrycznych bergfriedów w zam- 
kach królewskich nie rysuje się więc wyraźnie. Zdecydowanie natomiast naj licz- 
niej obserwujemy wieże czworoboczne, o funkcji mieszkalno-obronnej lub typo- 
wo obronnej, najczęściej ulokowane przy bramach lub stanowiące rozbudowane 
formy przelotów bramnych, Szczególnie wyraźnie określają one specyfikę zam- 
ków kujawskich, licznie występują w Centralnej Polsce, zaś ich względnie mała 
liczba w zachodniej części terenu być może wynika li tylko ze stanu przebadania 
warowni wielkopolskich. Pamiętać także musimy, że stan zachowania zamków 
określa nam umowną, a nie realną, frekwencję wież o zmieniającym się rzucie, 
gdyż element ten nie jest dostrzegalny na poziomie murów fundamentowych, 
W omawianych zamkach zdecydowanie wyraźniej rysują się funkcje miesz- 
kalne wież niż ich realne walory obronne, czytelne np. w wolnostojącym oktogo- 
nie Bolesławca i mniej jasno w Kruszwicy. Większość wież głównych ulokowana 
została w narożach zamków, być może rzeczywiście od strony największego 
potencjalnego zagrożenia (od miasta lub wroga zewnętrznego), jak w Łęczycy, 
Brześciu Kujawskim, Kórniku, Inowłodzu, Kole, Koninie, czy Wschowie(?) lub 
rzadziej wpasowana w mury obwodowe (Sieradz). Militarne epizody omawia- 
nych zamków nie mają, moim zdaniem, czytelnego przełożenia na pełną inter- 
pretację funkcjonalną poszczególnych elementów zabudowy zamkowej, choć
		

/Licencje_006_01_12_080_0001.djvu

			- ! 


Wieże zamków... 


67 


w przypadku obiektów o znanym rozplanowaniu, dobrze oświetlonych źródłami 
pisanymi pr
blematyka ta wydaje się rysować w sposób zupełnie fascynujący. 


IV 


Rozważania nasze dobiegają końca, choć zdaję sobie sprawę, że temat został 
tylko zasygnalizowany. Wyrywkowość analizowanej próby wynikająca ze złego 
stanu zachowania i przebadania zamków (co czytelniej dotyczy zachodniej czę- 
ści omawianego terenu) wskazuje, że na przedstawionej tu podstawie nie można 
budować zbyt daleko idących hipotez badawczych. Dostrzegając wielokrotnie 
omawiane w literaturze przemiany zamków polskich, z uwzględnieniem general- 
nego kierunku zmian form i funkcji obiektów pomiędzy XIV a l. połową XVI 
wieku sądzę, że rysują się one w naszych badaniach zupełnie wyraźnie. Zazna- 
czenia wymaga jednak obserwacja dotycząca obecności dwóch zasadniczych, 
niezależnych od chronologii opisanych przekształceń architektonicznych i mili- 
tarnych, grup zamków. W pierwszej dostrzegać możemy mniej lub bardziej dale- 
kie refleksy europejskiej architektury militaris i obserwacja ta dotyczy głównie 
większości potężniejszych warowni królewskich, arcybiskupiego Uniejowa i mo- 
że kilku jeszcze obiektów biskupich i możnowładczych. Pozostałe wymykają się 
zakresowi zainteresowań historii (i historyków) architektury, należąc w całości 
do sfery "budownictwa". Od strony formalnej składają się one z dwóch elemen- 
tów podstawowych (warunkujących użycie określenia zamek), czyli murów ob- 
wodowych i domu lecz również częściej niż się wydaje i wieży. Z drugiej jednak 
strony sądzę, że postawa oceniająca przede wszystkim walory stylistyczne zam- 
ków, jaką zaprezentował niedawno w podręczniku(?) polskiej architektury gotyc- 
kiej M. Kutzner (1995, s. 155-170) nie jest drogą wiodącą do najszybszego po- 
znania rozplanowania i charakteru zamków z terenu Prowincji Wielkopolskiej. 
Nie przeceniam też walorów analiz wąsko formalnych, dostrzegam jednak na 
omawianym obszarze, a szczególnie jego części północnej, dość wyraźnie rysują- 
ce się zgrupowanie "pałucko-wielkopolskie", z przeważającymi tam rycerskimi 
zamkami donżonowymi, znacznie rzadszymi w południowych częściach Wielko- 
polski, a pojawiającymi się także w Centralnej Polsce (Oporów, Uniejów). Te 
ostatnie zamki w oczywisty sposób nawiązują jednak do sfery realizacji wybit- 
nych. Po, w pełni jeszcze nieopublikowanych, wynikach badań J. Skuratowicza 
w Sierakowie możemy się liczyć, że i grupa pochodzących z samego końca wie- 
ku XIV i z pierwszego ćwierćwiecza następnego stulecia, obiektów dwudomo- 
wych zarysuje się wyraźniej, choć w zestawieniach procentowych zawsze stano- 
wić będzie zapewne dość daleki margines. Wyjaśnienia wymaga także problem 
heksagonalnej wieży w Sobocie, a również chyba świadomego wyboru modelu 
bezwieżowego w dobrzyńskim Sadłowie. W tym ostatnim przypadku być może 
znów wchodzimy w sferę sensów i interpretacji ideowych, które rozbudowane są
		

/Licencje_006_01_12_081_0001.djvu

			68 


Leszek Kajzer 


w literaturze przedmiotu chyba nadmiernie, a przynajmniej w sposób nie do koń- 
ca przystający do opisanej tu mizerii badawczej i złego stanu zachowania pozo- 
stałości zamkowych, poznawanych już tylko na poziomie murów fundamento- 
wych. A nie jest to pozycja umożliwiająca na prowadzenie głębiej zakrojonych 
interpretacji, tak procentowych, jak funkcjonalnych, a szczególnie treściowych. 
Tak więc omawiana praca przynieść mogła tylko wstępne zarysowanie inte- 
resującego nas problemu, które stanie się, mam nadzieję, punktem wyjścia do 
szerzej zakrojonych studiów. Reasumując sądzę, że do w miarę pełnego (bo rze- 
czywiście pełnego nigdy chyba nie osiągniemy) poznania problematyki zaryso- 
wanej w tytule tego artykułu upłynie jeszcze wiele czasu. 


Literatura 


Augustyniak J. 
1992 Zamek w Inowłodzu, Łódź. 
1993 Szesnastowieczny zameczek w Wojsławicach w świetle badań wykopalis- 
kowych, [w:] Między Północą a Południem. Sieradzkie i Wieluńskie 
w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych, red. T. J. Horbacz, 
L. Kajzer, Sieradz, s. 279-301. 


Biblia 
1960 


Biblia to jest Księgi Starego i Nowego Testamentu, z łacińskiego na język 
polski przełożone przez ks. d. Jakóba Wujka ..., Warszawa. 


Bieniak J. 
1998 Średniowiecze na Ziemi Dobrzyńskiej, cz. lI, [w:] Z dziejów Ziemi Dob- 
rzyńskiej, t. 2, Dobrzyń nad Wisłą, s. 23-33. 
Do1czewski Z. 
1997 Cesarskie palatium króla Przemysła (Uwagi dyskusyjne), [w:] Przemysł 
II. Odnowienie Królestwa Polski, red, 1. Krzyżaniakowa, Poznań, s, 333- 
-336. 


Forstner D. 
1990 
Frycz J. 
1982 


Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa. 


Architektura i sztuka Inowrocławia, [w:] Dzieje Inowrocławia, red. 
M. Biskup, t. 2, Warszawa-Poznań- Toruń, 
Guerquin B. 
1984 Zamki w Polsce, Warszawa. 
Horbacz T. J. 
1985 Z badań nad zamkiem bobrowniekim w ziemi dobrzyńskiej, Ziemia Ku- 
jawska, t. 7, s. 71-113. 
Zamek w Lutomiersku w świetle nowszych badań, [w:] Między Północą 
a Południem, Sieradzkie i Wie/uńskie w późnym średniowieczu i czasach 
nowożytnych, red. T. J. Horbacz, L. Kajzer, Sieradz, s. 273-278. 


1993
		

/Licencje_006_01_12_082_0001.djvu

			Wieże zamków... 


69 


Jakimowicz T. 
1979 'Dwór murowany w Polsce w wieku XVI. Wieża - kamienica - kasztel, 
Warszawa-Poznań, 


Zamek w Radziejowie w świetle badań terenowych 1987 r., Acta Univer- 
sitatis Lodziensis, Folia Archaeologica, t. 12, s. 135-160. 
Zamki i społeczeństwo. Przemiany architektury i budownictwa obronnego 
w Polsce w X-XVllI wieku, Łódź, 
Zamek w Brześciu Kujawskim w świetle badań terenowych, [w:] Stolica 
i Region. Włocławek i jego dzieje na tle przemian Kujaw i Ziemi Do- 
brzyńskiej, red. O. Krut-Horonziak, L. Kajzer, Włocławek, s. 155-164. 
Zamek w Sadłowie na Ziemi Dobrzyńskiej - wstęp do problematyki ba- 
dawczej, Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, t. 11, s, 41-51. 
Kajzer L., Horonziak A. 
1995 Budownictwo obronne Ziemi Dobrzyńskiej, Włocławek. 
Kajzer L., Kołodziejski S., Salm 1. 
2001 Leksykon zamków w Polsce, red. L. Kajzer, Warszawa. 
Karłowska-Kamzowa A. 
1968 Zamek kórnicki w średniowieczu i epoce nowożytnej, Pamiętnik Biblioteki 
Kórnickiej, z. 9-10, s. 5-38. 
Kąsinowska R. 
1993 Gołuchów, Rezydencja magnacka w świetle źródeł pisanych, Poznań. 
Kręglewska-Foksowicz E, 
1969 Rydz:yna, Poznań. 
1982 Barokowe rezydencje w \yielkopolsce, Poznań. 
Kutzner M. 
1995 


Zamek w Bydgoszczy, Komunikaty Archeologiczne, t. 6, Bydgoszcz, 
s. 135-156. 
Mrozowski P, 
1994 Polskie nagrobki gotyckie, Warszawa. 
Pehla H. K 
1974 
Pietrzak J. 
1999 


Kajzer L. 
1991 


1993 


1995 


1997 


Linette E. 
1981 
Lustracja 
1961 


Łbik L. 
1994 


Wielkopolska, Kujawy, Ziemie Łęczycka i Sieradzko-Wieluńska, [w:] 
Dzieje sztuki polskiej, t. 2, Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mrocz- 
ko, M, Arszyński, Warszawa, s. 155-170. 


Zamek w Poznaniu, Warszawa-Poznań, 


Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564-1565, cz. 1, 
wyd, A. Tomczak, C, Ohryzko-Włodarska, 1. Włodarczyk, Bydgoszcz, 
s.298. 


Wehrtunn und Bergfried im Mittelalter, Aachen. 


Zamki państwowe prowincji wielkopolskiej na przełomie średniowiecza 
i nowożytności (maszynopis w bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego), Łódź.
		

/Licencje_006_01_12_083_0001.djvu

			T 


70 


Leszek Kajzer 


Pietrzak J., Tomala 1. 
1996 Archeologiczno-architektoniczne badania zamku w Oporowie w woje- 
wództwie płockim, Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne, t. 2, s. 193- 
-201. 
Poklewski T., Grabarczyk E., 
1977 Zamek w Besiekierach w Łęczyckiem, [w:] Zamki środkowopolskie, część 
l, red, T. Poklewski, Łódź, s. 13-54. 
Poklewski T., Wierstakow A., Grabarczyk E. 
1997 "Dom stary" na zamku w Łęczycy, [w:] Zamki środkowopolskie, część l, 
red, T. Poklewski, Łódź, s, 79-106. 
Poklewski-Koziełł T, 
1992 Średniowieczne zamki między Prosną a Pilicą, Łódź. 
Puget W. 
1990 Materiały do dziejów rezydencji w Polsce, Województwo sieradzkie, t. 1, 
Warszawa. 


Radacki Z. 
1976 
Salm J. 
1991 


Zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa. 


Zameczek w Sobocie - wstępne wyniki badań architektonicznych Zeszyty 
Naukowe Politechniki Łódzkiej, Budownictwo, z, 42. 


Salm J. 
1995 


Zabytki Uniejowa. Urbanistyka i architektura, [w:] Uniejów. Dzieje mia- 
sta, red. 1. Szymczak, Łódź-Uniejów. 


Sikorski C. 
1986 
Strzałko M. 
1997 


Zamek w pałuckiej Wenecji, Bydgoszcz. 


Gołańcz, [w:] Palace i dwory w dawnym województwie kaliskim. t. 2, red. 
T. Hrankowska, Warszawa, s. 31-63. 
Szymczakowa A. 
1998 Szlachta sieradzka w XV wieku. Magnifici et generosi, Łódź, 
Widawski J. 
1973 Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, War- 
szawa. 
Zamek 
1994 Zamek w Koźminie. Dzieje budowlane, część 1, red, T. Poklewski-Koziell, 
J. Nekanda-Trepka, Łódź. 
Zamki środkowopolskie 
1982 Zamki środkowopolskie, część 2, Boleslawiec nad Prosną, red. T. Pok- 
lewski, Łódź,
		

/Licencje_006_01_12_084_0001.djvu

			.,.--- 


Wieże zamków... 


71 


TORME DER SCHLOSSER IN DER PROVINZ GROSSPOLEN 


Zusammenfassung 


Im vorliegenden Beitrag werden mittelalterliche Schlosser untersucht, die in dem aIs 
Provinz GroBpolen bestimmten Gebiet erbaut wurden. Die Provinz GroBpolen mit 
einer Gesamtflache von etwa 60000 km 2 umfasst die Woiwodschaften Posen und 
Kalisch aIs Kerngebiete, die Landschaft Kujawy und das Territorium des sogenannten 
Zentralpolens. Untersucht wird die Periode vom Ende des 13. Jahrhunderts, in der die 
ersten gemauerten SchlOsser entstanden sin d bis zur Mitte des 16. Jahrhunderts. Nach 
dieser Zeit kommt es zu wesentlichen Neuerungen im Bauwesen und die mittelalterli- 
che Bauweise im Schlossbau verschwindet allmahlich. In den Jahren 1564-1565 wurde 
die tiberwiegende Anzahl aller vorhandenen Schlosser im Rahmen einer Lustration der 
koniglichen Gtiter inventarisiert und beschrieben. 
Der Erhaltungszustand der meisten Schlosser, sowohl aus dem ehemals konigli- 
chen und kirchlichen sowie auch aus dem privaten Besitz, ist schlecht. Da es oft un- 
moglich war, die einzelnen Grundrisse zu analysieren, wurden fUr unsere Untersu- 
chungen nur die verhaltnismaBig gUl erhaltenen und im fol gen den beschriebenen in- 
sgesamt 76 Objekte gewahlt. Es wurden 41 Schlosser aus den Kerngebieten GroBp- 
olens, 16 aus der Landschaft Kujawy und 19 aus Zentralpolen untersucht, darunter 35 
konigliche bzw. fUrstliche und 41 kirchliche oder private Schlosser. 
Alle Objekte wurden in zwei Gruppen unterteilt. Die erste Gruppe bilden die mei- 
sten koniglichen Schlosser, das erzbischofliche Schloss Uniejów und dartiber hinaus 
einige private SchlOsser. Es sin d befestigte, immer mit einem Turm oder mehreren 
TUrmen besetzte Aniagen, deren Grundrisse die Formen und Entwicklungsphasen der 
europaischen militarischen Architektur widerspiegeln. Die Schlosser der zweiten 
Gruppe dagegen sind kleiner angelegt und von einer einfachen Grundform. Es handelt 
sich tiberwiegend um ein Wohngebaude, das immer von Ringmauern, die oft von 
einem Torturm unterbrochen sind, umgeben wird. 
Der vorliegende Text beinhaltet tabellarisch erfasste Daten beztiglich der Chrono- 
logie der Schlosser und deren Ttirme und gibt Auskunft auch tiber die heutigen Besitz- 
verhaltnisse. 


Obersetzung: Dorota Ewa Olczak
		

/Licencje_006_01_12_085_0001.djvu

			
		

/Licencje_006_01_12_086_0001.djvu

			- -...---- 


Archaeo10gia Historica Polona, tom 12, 2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


Instytut Archeologii 
Uniwersytet Jagielloński 


MAREK GEDL 


Pozostałości drewnianej budowli w średniowiecznym gródku 
w Zbrojewsku 


Reste eines Holzbaus in der mittelalterlichen Wallburg 
in Zbrojewsko 


W miejscowości Zbrojewsko, gm, Lipie, pow. Kłobuck znajdują się pozo- 
stałości średniowiecznego gródka (stanowisko l), zwanego przez miejscową 
ludność "Zamczysko" (ryc. 1), który zajmuje niewielkie, piaszczyste wzniesienie 
na lewym brzegu Liswarty, wysunięte w szeroką, zalewową dolinę rzeki. 
W chwili odkrycia obiektu (w 1956 roku) widoczny był jeszcze dobrze zachowa- 
ny, w przybliżeniu kolisty wał zewnętrzny, poprzedzony fosą (Gedl 1956). 
W obrębie obwałowania znajdowała' się wzniesiona na około 3 m środkowa część 
gródka o rozmiarach 35 x 40 m, obwiedziona fosą. Północna partia części cen- 
tralnej została poważnie zniszczona jeszcze w latach międzywojennych na skutek 
eksploatacji piasku, Wał zewnętrzny natomiast prawie całkowicie zniwelowano 
w trakcie prac melioracyjnych, w początkach lat 60-tych naszego stulecia (Gedl, 
Ginter, Godłowski 1970, s. 177-178). 
Pierwsze badania sondażowe przeprowadził tu w 1957 roku A. Krauss 
(1960), Centralna część gródka została w znacznym stopniu przebadana (ryc. 2) 
w czasie prac wykopaliskowych przeprowadzonych przez B. Gedl w latach 
1973-1982 (B. i M, Gedl1975; 1976; 1978;1982). Stwierdzono wówczas, że na 
naturalnym, wyspowatym piaszczystym wzniesieniu, znajdującym się już w doli- 
nie zalewowej rzeki Liswarty, w średniowieczu założono niewielki, ufortyfiko- 
wany obiekt. Powiększono wówczas i wyrównano naturalne wzniesienie, przez 
nasypanie przywiezionego z okolicy czystego piasku, w którym znajdowały się 
nieliczne wyroby krzemienne z epoki kamienia. Natomiast pod nawarstwieniami 
średniowiecznego gródka zachowały się obiekty z wczesnej epoki żelaza: jamy 
z ułamkami naczyń ceramicznych i pojedynczy grób podkloszowy.
		

/Licencje_006_01_12_087_0001.djvu

			- 


.. 


74 


Marek Gedl 



 


+ -A .-B 


o 3km 
I I 


Ryc. 1. Późnośredniowieczny gródek w Zbrojewsku, pow, Kłobuck - A; zamki w Dan- 
kowie iKrzepicach - B 
Abb. 1. Zbrojewsko, Kreis Kłobuck. Spatmittelalterliche Wallburg - A; Burg in Dan- 
ków und Burg in Krzepice - B 


Na krawędzi środkowej części gródka, na niewielkim nasypie, ustawiono 
drewnianą palisadę, wykopano fosę otaczającą tę część obiektu, poprzedzoną 
wałem z bliżej dotąd nie rozpoznanymi konstrukcjami drewnianymi i fosą zew- 
nętrzną. W czasie użytkowania gródka, na powierzchni części centralnej wytwo- 
rzyła się jednolita, intensywnie czarno zabarwiona warstwa kulturowa o miąż- 
szości 40-60 cm, nasycona dużą ilością ułamków naczyń ceramicznych 
i licznymi przedmiotami metalowymi, zwłaszcza żelaznymi, wśród których dużo 
było militariów i części rzędu końskiego. Naczynia ceramiczne w większości są 
obtaczane, ze znakami garncarskimi na dnach i mają bardziej archaiczne cechy 
niż towarzyszące im wyroby metalowe. Wśród militariów liczebnie przeważały 
groty bełtów kuszy i strzał do łuku (ryc, 3: 1-6, 10, II, 16-18; 4: 7), znacznie 
zróżnicowane zarówno co do rozmiarów i wagi, jak i sposobu osadzania na 
drzewcu, Znaleziono też żelazny grot włóczni (ryc. 4: 5), żelazne części kusz 
(ryc, 4: 6), okucie pochwy sztyletu wykonane z cienkiej blachy brązowej, ozdo- 
bione delikatnym rytym ornamentem (ryc. 5: 4), fragmenty siatki kolczej. Licznie 


-...ł...
		

/Licencje_006_01_12_088_0001.djvu

			0\ 
. 



............ 
,/ , 
" ..... 
, 
" 
, " 
/ , ' 
/ \ \ 
/ / \ \ 
/ / \ \ 
/ / , \ 
/ / \ \ 
/ / \ \ 
/ I \ \ 
/ / \ \ 
/ / \ \ 
I I \ \ 
I I \ ' 
I I I " 
\ I I ( 
\ \ I I 
\ \ I l 
\ \ \ I I 
\\ , ,- / I I ' 
\ .........._ _./ I 
\ \ -- / / 
\ \ / /1 
\ , / / 
\ " / / 
., " / / 
, " /" / 
" " /' ,/ 
' 
 /,/ 
" ' _/ ,/ 
'...... /' 
......... ./ 
.............. - 
-....-_--ł"'-' 


10m 
. 


Ryc. 2. Zbrojewsko, pow, Klobuck, stanowisko 1. Plan zachowanych pozostalości śred- 
niowiecznego gródka z zaznaczeniem przestrzeni przebadanej wykopaliskowo_ 
Linią przerywaną zaznaczono orientacyjny przebieg walów obronnych 
Abb. 2. Zbrojewsko, Kreis Kłobuck, Fundstelle 1. Plan der erhaltenen Reste der mittel- 
alterlichen Wallburg. Der archaologisch untersuchte Bereich ist gekennzeichnet. 
Die unterbrochene Linie markiert den vermutlichen Verlauf der Schutz- 
wal1e
		

/Licencje_006_01_12_089_0001.djvu

			76 


Marek Gedl 


. il..n_.ili+
. 
Mo ,0 pflp[ 
2
A 

v 


,\ 
-, 


.1- 


- . 


10 


'. 
. . 'J" 
-+ 
- , -. 
, 
16 17 18 
;, 
- - 
- 
 -O 
s= 


Ryc. 3. Zbrojewsko, pow. Klobuck, stanowisko 1. Wyroby żelazne i grzebień kościany 
(8) z warstwy kulturowej 
Abb. 3. Zbrojewsko, Kreis Kłobuck, Fundstelle 1. Eisenerzeugnisse und Kamm aus 
Knochen (8) aus der Kulturschicht 


reprezentone są w różnym stanie zachowane ostrogi z kółkiem zębatym (ryc. 3: 
14; 4: 8), wędzidła żelazne (ryc. 3: 15; 6), fragmenty strzemion (ryc. 3: 13) 
i podków (ryc. 5: l). Stosunkowo dużo znaleziono sprzączek do pasów 
i rzemieni, zapewne będących częściami rzędu końskiego (ryc. 3: 12; 4: 1-3; 5: 
3, 5, 9). Z innych przedmiotów należy wymienić grzebień kościany (ryc, 3: 8), 
zgrzebła (ryc, 3: 7; 4: 6), noże (ryc. 4: 4; 5: 2), sierpy (ryc, 5: 8), nieliczne klucze 
(ryc. 3: 9; 5: 10) i żelazne sprężyny zamków (ryc, 5: 7), okucia budowlane 
(ryc. 5: 6) i liczne żelazne gwoździe. 
W północnej części gródka natrafiono na pozostałości spalonej budowli 
drewnianej, polepionej gliną, o przybliżonych rozmiarach 8 x 8 m, Budowla ta 
przynajmniej w części była podpiwniczona do głębokości około 2 m od dzisiej- 
szego poziomu gruntu, W budowli wykorzystano sporą ilość narzutowego ka- 
mienia granitowego, układanego bez zaprawy, Zapewne wzniesiono z niego fun- 
dament, lub podwaliny obiektu. Niestety, pozostałości owej konstrukcji kamien-
		

/Licencje_006_01_12_090_0001.djvu

			Pozostałości drewnianej budowli... 


8 -/
",' 
I ' ,0 
o, 
, ° 
, tJ 
, , - 
, , 
Co 
!
- ,,', 


e 
2 , 

 
""\ ,- \..' . ( j - ':-.- . . - 


li' 
 
' 6r I , ,\1 
,'J 
.' ; 3 


5cm 


8 


tO 


77 


0. 


t:! 


.' 
, 'ił ......... 
,.1-............. 


f ! 


5 


-!::. 


, j 
;\ . 
"-
 
I 
" I 
I 71 
(;. 
C 
I 
" 
d 


Ryc. 4. Zbrojewsko, pow. Klobuck, stanowisko 1, Wyroby żelazne z warstwy 
kulturowej 
Abb. 4. Zbrojewsko, Kreis Klobuck, Fundstelle 1. Eisenerzeugnisse aus der 
Kulturschicht 


nej zostały w znacznej części zniszczone przez okolicznych mieszkańców, którzy 
od lat 50-tych XX stulecia wybierali z niej kamienie. Pozostałe jeszcze kamienie, 
na które natrafiono podczas badań wykopaliskowych nie tworzyły już czytelnego 
układu, Być może przyszłe badania nie rozkopanej części dostarczą dodatkowych 
danych, które ułatwią interpretację omawianej budowli, 
Położenie gródka w Zbrojewsku przy dawnej granicy pomiędzy Śląskiem 
a Małopolską, biegnącej wzdłuż Liswarty, a także obfitość militariów i części 
wyposażenia jeździeckiego sugerują, że gródek był pograniczną strażnicą wznie- 
sioną już po śląskiej stronie granicy (B. Gedl 1976; M. Gedl 1979). Wyroby 
metalowe licznie znalezione w warstwie kulturowej, to materiał bardzo jednorod- 
ny, typowy dla późnego średniowiecza. Dodatkowo, znaleziona srebrna moneta 
rozpoznana jako brakteat wybity w Anklam na Pomorzu Zachodnim, potwierdza 
datowanie gródka na połowę XIV wieku,
		

/Licencje_006_01_12_091_0001.djvu

			78 



 cm 



 

 
:+;
- 

- 
I....,.;. 
 


6 


.. 


c - - -' ...."""
 - , .;;- 


8 


Marek Gedl 



:-: ' 
 

 . -'L-,7"'
""
"'--";;'; -'- 
, . - 
. ---" 
ł 2 


o 
II I 


--o; 


--e, 


7 


m- O 


I 
1 


10 


9 \ 
, 


Ryc. 5. Zbrojewsko, pow, Kłobuck, stanowisko 1. Wyroby żelazne i brązowe (3, 4) 
z warstwy kulturowej 
Abb. 5. Zbrojewsko, Kreis Klobuck, Fundstelle 1. Eisen- und Bronzeerzeugnisse (3, 4) 
aus der Kulturschnicht 


Jak wynika z analizy odkrytych nawarstwień kulturowych obiekt ten istniał 
niezbyt długo, Zapewne około połowy lub w drugiej połowie XIV wieku został 
spalony i nie był już odbudowany. Przypuszczalna funkcja gródka w Zbrojewsku 
jako strażnicy pogranicznej czyni bardzo prawdopodobne przypuszczenie, że 
resztki spalonej budowli w obrębie fortalicji to pozostałości wieży o drewnianej 
konstrukcji wzniesionej na podwalinie kamiennej.
		

/Licencje_006_01_12_092_0001.djvu

			Pozostałości drewnianej budowli... 


79 


. 
I 


5cm 
, 


j. i -_ 


Ryc. 6. Zbrojewsko, pow. Kłobuck, stanowisko l. Wędzidła żelazne z warstwy 
kulturowej 
Abb. 6. Zbrojewsko, Kreis Kłobuck, Fundstelle 1. Gebissstangen aus der Kulturschicht 


Literatura 


Wykaz skrótów 


SA - Silesia Antiqua 


Gedl B. 
1976 Erforschungen der mittelalterlichen Wehranlagen im nordlichen Teil des 
schlesisch-kleinpolnischen Grenzgebietes, [w:] Studien zu siidpolnischen 
Wehranlagen, Prace Archeologiczne, t. 23, Warszawa-Kraków, s. 98- 
-103. 
Gedl B. i M. 
1975 Zbrojewsko, pow. Kłobuck, stan. J, SA, t. 17, s, 345-346, 
1977 Zbrojewsko, woj. Częstochowa, stan. J, SA, t. 18, s. 313-315. 
1978 Zbrojewsko, gm, Lipie, woj. Częstochowa, SA, t. 20, s. 310-311. 
1982 Zbrojewsko, woj. Częstochowa. Stanowisko J - średniowieczny gródek 
zw. Zamczysko, SA, t. 24, s. 233-234. 


Gedl M. 
1956 
1979 


Zbrojewsko, pow. Kłobuck, Dawna Kultura, nr 3, s. 231-232, 
Studien iiber die Entwicklung der Jriihmittelalterlichen Besiedlung im 
Nordteil der kleinpolnisch-schlesischen Grenzgebiete, Rapport du III'
		

/Licencje_006_01_12_093_0001.djvu

			80 


Marek Gedl 


Congres International d'Archeologie Slave, Bratislava 7-14 septembre 
1975, t. 1, Bratis1ava, s, 271-276. 
Gedl M., Ginter B., Godłowski K. 
1970 Pradzieje i wczesne średniowiecze dorzecza Liswarty, część 1, Katowice. 
Krauss A. 
1960 Zamczysko we wsi Zbrojowskie, pow. Kłobuck, Wiadomości Archeolo- 
giczne, t. 26, s. 401-402, 


RESTE EINES HOLZBAUS IN DER MI7TELALTERLICHEN WALLBURG 
IN ZBROJEWSKO 


Zusammenfassung 


In Zbrojewsko (Gemeinde Lipie, Kreis Kłobuck) befinden sich Reste einer mittelalter- 
lichen Wallburg, die auf einem kleinen Sandhiigel im Flussbett des Flusses Liswarta 
errichtet worden war (Abb. 1). Entlang des Flusses verlief die historische Grenze zwi- 
schen Sch1esien und Kleinpolen, Waluend der archiiologischen Ausgrabungen in den 
Jahren 1973-1982 wurde der zen trale Teil der Wallburg fast vollstiindig untersucht. Er 
war umringt von 1) einer Palisade, die in eine kleine Wallberme gesetzt wurde, 2) von 
einem Graben, 3) von einem mit Holz befestigten Wall und 4) von einem weiteren 
AuBengraben, In seinem Inneren wurde eine 40-60 cm dicke Kulturschicht entdeckt 
mit Keramikbruchteilen und zahlreichen Metallerzeugnissen, vor allem aus Eisen 
(Abb. 3-6), Es gab auch Reste eines unterkellerten Baus mit einem Grundriss von etwa 
8 x 8 m. Dieser Bau, vielleicht war es ein Turm, wurde aus Holz auf einer Unterlage 
aus Steinen errichtet. 
Es wird angenommen, dass es sich um eine Warte auf der schlesischen Seite 
handelte. Um die Mitte oder in der 2. Hiilfte des 14. Jahrhunderts wurde die Wallburg 
niedergebrannt und nicht mehr wiederaufgebaut. Diese Datierung wird von einem 
silbernen, in Anklam in Pommern gepriigten Brakteat, der in dieser Kulturschicht 
gefunden wurde, gestiitzt. 


Ubersetzung: Dorota Ewa Olczak
		

/Licencje_006_01_12_094_0001.djvu

			Archaeologia Historica Polona, tom 12, 2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


Instytut Archeologii 
Uniwersytet Łódzki 


ANNA MARCINIAK-KAJZER 


Zamek Melsztyn i jego wieże 


Die Borg von Melsztyn und ihre Tiinne 


Melsztyn, to chyba jeden z nielicznych już polskich zamków, który nie do- 
czekał się żadnych badań terenowych - ani archeologicznych, ani architektonicz- 
nych. Tym bardziej to dziwi, ponieważ niewielkie zniszczenia warstw ziemnych 
i stosunkowo duża ilość zachowanych murów, pozwalają mieć nadzieję na zre- 
konstruowanie jego pełnego planu. Do dzisiaj zachowały się trzy ściany wieży, 
wzniesionej z kamieni i cegieł na planie prostokąta o wymiarach 10,5 x 15 m 
z zachowanym kamiennym obramieniem okna oraz pozostałości budynku miesz- 
kalnego, murowanej cysterny na wodę i fragmenty murów obronnych, 
Budowę zamku na terenie wsi, Charzewice rozpoczął kasztelan krakowski 
Spycimir Leliwita (+1352 r.), prawdopodobnie wkrótce po roku 134i. Zamek 
wzniesiono na szczycie wzgórza na lewym brzegu Dunajca. W jego sąsiedztwie 
nie powstał ośrodek miejski i był on jedynie warowną rezydencją możnowładczą. 
Podobnie jak Tarnów (pierwsza siedziba Leliwity) i ten zamek mógł kontrolować 
ważny szlak handlowy wiodący z północy ku granicy węgierskiej. Prawdopodob- 
nie stał się on też główną rezydencją Spytka, który zaczął się pisać z Melsztyna 
(Gawęda 1966, s. 29; Dworzaczek 1971, s. 81; Wyrozumska 1977, s. 51, 
54-55,68-71). 
Wprawdzie zamek doczekał się trzech (różnie zakrojonych) monografii, ma 
hasła w siedmiu katalogowych wydawnictwach oraz notatkę w "Słowniku his- 
toryczno-geograficznym województwa krakowskiego w średniowieczu", to jed- 
nak przy próbie porównania informacji publikowanych przez poszczególnych 
autorów, okazuje się, że różnią się one czasem w sposób zasadniczy (Smoleński 


1 W 1347 roku Spycimir kupił wieś Charzewice (ZDM, cz. 1, s. 65-66), Data pierwszej 
WZmianki o melsztyńskim zamku: ,,Anno domini millesimo tricentesimo quadragesimo dominus 
Spiczmirus, castellanus Cracoviensis, Jundavit castrum Melsthin.." jest prawdopodobnie błęd- 
na. Wiarygodność źródła podważa również mylnie podana w tej notatce data śmierci Spycimira 
(AGZ, t. 7, nr 6, s. 10; S. Mateszew, F. Sikora 1981, s. 32-321; W. Dworzaczek 1971, s, 81).
		

/Licencje_006_01_12_095_0001.djvu

			T 


82 


Anna Marciniak-Kajzer 


1888, s. 8; Zarewicz 1890; Langerówna 1929, s. 46-47; Kornecki 1966, 
s. 31-32; SHGkr. 1980-1986, s. 320-321; Szope 1981; Krupiński 1982; Leń- 
czyk 1983, s. 32; Guerquin 1984, s. 213-214; Marszałek 1993, s. 141-143; 
Kołodziejski 1994, s. 157-158). Jedynie pierwszy monografista zamku, M. Smo- 
leński, twierdził jakoby wcześniej istniał tu zamek z nie ciosanego kamienia, 
pochodzący z czasów Chrobrego (Smoleński 1888, s. 8). Wiadomość ta nie wy- 
daje się jednak wiarygodna. Najwcześniejszą wzmiankę z 1360 roku o castrum 
podaje S. Kołodziejski, powołując się na monografię L. Zarewicza (1890, s. 62), 
jednak daty takiej nie udało się w tej pracy odnaleźć, nie podaje jej również 
"Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" 
(SGKP 1880-1902). W roku 1362 wzmiankowana jest kaplica zamkowa (ZDK, 
cz. I, s. 61), tę datę przytacza jedynie S. Kołodziejski (1994, s, 157), 
a H. Langerówna (1929, s. 46) wymienia notatkę z 1363 roku o nadawaniu od- 
pustów w kaplicy św, Jana in castro Melstein (MPV, t. 3, s. 442). Inni autorzy 
uznają fakt istnienia kaplicy jeszcze za Spycimira, nie podając jednak żadnych 
zapisów źródłowych. Inaczej ma się sytuacja ze wzmianką o kościele parafial- 
nym w Melsztynie, która jest cytowana przez większość badaczy. Akt powołania 
parafii spisano 26 lipca 1364 roku w zamku melsztyńskim w "dolnej sali przed 
izbą" (ZDM, cz. 4, s. 124, 125). 
Nie dysponujemy również żadnym szczegółowym planem zachowanych po- 
zostałości zamku2, Około połowy XIX wieku pierwszy szkic wykonał S. Mo- 
rawski (1863), jednak przedstawia on bardziej romantyczną wizję, niż stan rze- 
czywisty. Pierwszy zaś rysunek dokumentacyjny, opublikowany rok później, 
zawdzięczamy W. Łuszczkiewiczowi (1864). Ten właśnie plan jest najczęściej 
publikowanym wizerunkiem Melsztyna, choć zwykle przypisywany jest G. Leń- 
czykowi, który poczynił w nim tylko niewielkie poprawki (ryc. 1). 
Brak jest jakichkolwiek inwentarzy, czy opisów zamku z czasów, kiedy był 
własnością Leliwitów. L. Zarewicz w swojej biografii Spytka z Melsztyna za- 
mieścił opis zamku skompilowany na podstawie dwóch działów majątkowych 
pochodzących z XVI wieku (pierwszy z 1536, a drugi z 1597 roku), kiedy zamek 
był własnością Jordanów: "Stawiany z ciosowego, cegłą przekładanego kamie- 
nia, obwiedziony był silnym, strzelnicami pootwieranym murem, który, z piono- 
wą, nad zatoką Dunajca wiszącą ścianą góry, zdaje się tworzyć najściślejszą 
jedność. Warownia ta najeżona blankami i trzema wieżami (podIa. A. M-K), 
panowała poważnie nad całą okolicą. Jedna z tych wież zwana niższą, lub wiel- 
ką, zbudowana w kwadrat nad głęboką o ścianach murowanych fosą z mostem 
zwodzonym, stała nieco na uboczu od głównego gmachu zamkowego, strzegąc 


2 Już po napisaniu tego artykułu dowiedziałam się, że plan sytuacyjno-wysokościowy został 
wykonany latem 1999 roku na zlecenie Oddziału PSOZ w Tarnowie. Dziękuję p. A. Ceterze za 
wiadomości dotyczące obecnego stanu zamku.
		

/Licencje_006_01_12_096_0001.djvu

			Zamek Melsztyn... 


83 


doń przystępu od strony wschodniej, podczas gdy od zachodu broniło go łożysko 
głębokiego Dunajca. Sam gmach zamkowy zwany w aktach działu dom wielki 
czyli pański obejmował, wedle działu majątkowego z roku 1536, dwa domy: 
jeden, dom stary (domus antiqua), zwany thaneczn.ica; drugi, dom nowy zbudo- 
wany wraz z wieżą, zwaną nową, między 1511 a 1536 przez Jordanów. Gmach 
zamkowy był cały murowany i składał się z parteru i dwóch pięter, z których 
piętro pierwsze zwano średnim, drugie zwierzchniem budowaniem. Tak dół jak 
i obadwa piętra, miały swoje ganki murowane z filarami; ganki drewniane pro- 
wadziły z pierwszego i drugiego piętra do wieży pierwszej. Pod gankiem muro- 
wanym dolnym było ośm sklepów, izba sklepista zwana Skolka, piekarnia i izba 
Lipskiego; stąd wchodziło się także do dwóch piwnic dwoistych, będących pod 
domem pańskim, a to: jedna podle pięciosklepów, druga skrajna pod SkóU'ą. 
Schód kręcony wielki prowadził z parteru na obydwa piętra. Na skrzydle piętra 
pierwszego znajdowała się kaplica zamkowa pod tytułem Jana Ewang., mająca 
własnego prebendarza; dalej ciągnął się rząd mniejszych i większych komnat, 
gmach sklepisty i jadalnia, urządzona w wieży pierwszej. Na piętrze drugim była 
altana i znowu szereg komnat, mianowicie: komnata libraryi (biblioteka) i sala 
długa. W osobnym sklepie urządzone było archiwum zamkowe. w którem prze- 
chowywano starannie wszystkie listy i przywileje na majętność melsztyńską. 
W obrębie zamkowym stały drewniane łazienki i takież stajnie. stał dom z bro- 
warem drewnianym, naprzeciw tegoż był ogród użytkowy i chmielnik, a na dzie- 
dzińcu cysterna zamkowa" (Zarewicz 1890, s. 69-71). 
Na podstawie tego skompilowanego opisu większość późniejszych autorów 
pisze o trzech wieżach zamku w Melsztynie, jednak porównanie tego przekazu z 
zachowanymi murami przekonuje, że L. Zarewicz przytoczył opis jedynie części 
zamku zlokalizowanej od strony wschodniej. Nie znajdujemy tu bowiem 
wzmianki o zachowanej do dziś prostokątnej wieży. Sprawa wyjaśnia się, gdy 
sięgniemy do wspomnianych inwentarzy. Otóż zarówno opis z 1536, jak i z 1597 
roku (APKr,Act. terr. Biec., p. 378-385; APKr, Inscr. castr. Crac., p. 80-105)3, 
sporządzone zostały przy okazji działów majątkowych i zamek opisany został 
w dwóch częściach. tak jak był dziedziczony. I tak przy omawianiu inwentarza 
z 1536 roku uwadze tego badacza uszła wzmianka o turris magna in ante ca- 
stro. Opisy tej wieży. której ruiny zachowały się w zachodniej części zamku 
znajdują się natomiast w relacjach M. Smoleńskiego i S. Goszczyńskiego (Smo- 
leński 1888, s. 9-11, B-17t. M. Smoleński pisał: "w odległości 130 m od 
frontu nowego zamku z zachodniej strony, na wypuklinie do 20 m wyższej od 
jego posady, współcześnie stanęła z kamieni i cegieł na 25 m wysoka, 15 dł. 


3 L. Zarewicz podaje błędnie nwner tomu - 160. 
4 Relacja S. Goszczyńskiego z 1832 roku cytowana jest na stronach 13-17 przez 
M. Smoleńskiego.
		

/Licencje_006_01_12_097_0001.djvu

			r 


84 


Anna Marciniak-Kajzer 


a 1O'h szer. wieża, jakby strażnica mająca czuwać nad tulącym się do jej stóp 
zamkiem i całą okolicą" (Smoleński 1888, s. 10). Na następnej stronie jednak, 
przytaczając inwentarz z 1605 roku 5 i rekonstruując na jego podstawie wygląd 
zamku, myli opisywaną czworoboczną wieżę ze wzmiankowaną w inwentarzach 
wieżą wysoką, znajdującą się we wschodniej części zamku. Relacja S, Goszczyń- 
skiego pochodzi z roku 1832 i opisuje wieżę zachowaną jeszcze prawie w cało- 
ści: " ... udałem się grzbietem góry ku wieży, najokaza1szej i najlepiej dochowa- 
nej części tych rozwalin. Wieża jest kwadratowa, obwiedziona wysokim muro- 
wanym tarasem". M. Smoleński (1888, s, 17) w przypisie zauważa, że była to 
najprawdopodobniej "głęboka fosa o murowanych ścianach". 


ttl./- 
'.1" 

1. . 
'1,/ 
'\)" o,, 
\ """I IJ 
 dl ' L ,,/,\X",\,I,I, . 
..'. . . .....1. M" , 
 , \
'H.... 
; . ........... ./.,., ':i
.,.. k 
':::';:-'::'
-:

<"b""'1. nowy zamek \ 

,'
 

 ."- 
l 
""''''''''''''....;,;,:

;: 
:t/

!""'hlolol'I:
IMI'h

I'J"'JJL\,\.\,I,"L
i::l
\.1 r ?a
 k 


 :-- 
tE- \
!.....;-
 ......CS M C i I" 
'''IJ 
::ii m -, i!!:":-
 
""'''' ,. f L:;; , I ,
 ,


" :-- 
:::Y a':!!-- 

 ,""-... ...:....... o O /
'!'" 
 
, 
. -::- 
;. -::: ł 
..... ;:; ...::... i={. .. - - d:J ".! ,

 
, .;:- 
l o::; , .'': ..... . g . ," ,,' -''''' "" 
 >r:::.. 
1'11 1 ' / '-:' 

'
"'
'.", - 
III ł' I' ',., \I"IłIlIl"I' e ...,.........
 
 ," !to"""- 
 
'\'11 1 J ! I 'l 'N
J" " I : f ,Y:i1'I'I" 'I ; IH'If:;:' I ',' / ':':" "l l l""'flll11"' III V I "
'(':' "',.....'..,""""'" .'.{' .i:...... ,
 ;:,...
"...... 
, '1"'1 ' 1'1'1' ','/' t ,"' / ' " " , \ ' / ' / ' / '/,"'" '\ ,'\'\' \ 
l' I 'I' I //"/ 1 1 1 1 1 " "' 1 " ' \ "" . \ "I\"'

 
20 m I I'II r ')'1 ' ! \\' 
. I 


o 
I 


Ryc. 1. Plan zamku w Melsztynie. a - Wleza, b - wjazd, c - przebieg muru, d- 
- zachowana część muru, e - mur oporowy, f - studnia, g - podziemia, i- 
- cysterna(?), k - baszta starego zamku, 1- podziemia (wg Leńczyk 1983) 
Abb. 1. Burg Melsztyn. Grundriss. a - Turm, b - Einfahrt, c - Verlauf der Mauer, d - 
- bis heute erhaltener Mauerabschnitt, e - Sttitzmauer, f - Brunner, g- 
- Keller, i - Wassertank(?), k - Bastei der alten Burg, 1- Keller (nach Leń- 
czyk 1983) 


Wydaje się, że na podstawie przytoczonych informacji można pokusić się 
o hipotetyczne zrekonstruowanie dziejów budowlanych melsztyńskiego zamku, 
Za najstarszą, wybudowaną jeszcze przez Spycimira, uznać należy część 
wschodnią zamku. Złożyły się na nią dom stary (domus antiqua) i wieża stara, 
zapewne cylindryczna, która zapewne przylegała do domu od strony wschodniej. 
Pogląd, że była to wieża na planie kolistym zaprezentował już S. Morawski, 
który uważał wieżę wybudowaną przez Spycimira za "siostrzycę dobrze dotąd 
zachowanej baszty czchowskiej" (Morawski 1863, s, 99). Już w tym czasie za- 


5 M. Smoleński (1888, s. 11) przytacza opis z 1605 roku, niestety nie podając skąd pochodzi.
		

/Licencje_006_01_12_098_0001.djvu

			Zamek Melsztyn... 


85 


mek z peW1lością posiadał jakiś obwód obronny i gospodarcze zabudowania 
(chyba drewniane), jednak nic o nich nie wiemy. 
Co do kolejnego etapu rozbudowy zamku, badacze nie są zgodni. "Słownik 
geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" (SGKP 
1880-1902, t. 5, s. 249) podaje wiadomość, że przed 1461 rokiem, zamek oko- 
lono potężnym murem, "wymurowano nowy zamek z obrobionego w kostkę cio- 
su", a "stary zamek zaopatrzono w działobitnie". Według B. Guerquina w roku 
1461, czyli w czasie gdy zamek był w rękach Jana (+ przed 1480 r.) 
i Spytka (+1503/1504 r.) Melsztyńskich, miała miejsce modernizacja umocnień 
obronnych zamku, zabezpieczających dostęp do murów od strony północnej, jak 
pisze "wykonana przez budowniczych husyckich, jak podają różne wzmianki" 
(Guerquin 1984, s. 214). Na żadne informacje źródłowe o takim wydarzeniu nie 
udało się, niestety, natrafić, ale wersja ta na stałe trafiła do literatury przedmiotu 
(Szope 1981, s. 106-111; Marszałek 1993, s. 142). Jan i Spytek, wychowani 
pod kuratelą biskupa Oleśnickiego w duchu dość ortodoksyjnym (Dworzaczek 
1971), z pewnością nie mieli żadnych powiązań z husytami. Jak się wydaje, hu- 
syckich budowniczych zatrudnić mógłby ewentualnie ich ojciec - Spytek, kasz- 
telan biecki (+1439 r.) (Partridge 1999, s. 26). Większość autorów przypisuje 
husytom rozbudowę umocnień zamku. Można jednak zasugerować, że oprócz 
prac przy fortyfikacjach, dopiero wówczas, w pierwszej ćwierci XV wieku, 
wzniesiona została turris magna, w zachodniej części zamkowego wzgórza. W 
dotychczasowej literaturze dominował pogląd, że ta znacznych rozmiarów wieża 
(10,5 x 15 m) powstała znacznie wćześniej. Za pierwotny element zamku uznali 
ją S. Kołodziejski (1994, s. 157) i A. B. Krupiński (1982, s. 6) natomiast 
M. Szope, (1981, s. 109), 1. Marszałek (1993, s. 142) i A. Partridge (1999, 
s. 26) datują jej powstanie na koniec XIV wieku, a B. Guerquin (1984, 
s. 213-214) i L. Kajzer (1993, s. 159) na przełom XIV i XV wieku. Jak już 
wspomniano, wieża ma wymiary 10 x 15 m, a jej pierwotna wysokość sięgała 
około 25 m. Z kamienia i cegły wybudowano pięć, jak sugeruje większość bada- 
czy, jednoprzestrzennych kondygnacji. Dwie dolne i górna zaopatrzone były 
w strzelnice o wylotach szczelinowych, natomiast trzecia i czwarta najprawdo- 
podobniej miały charakter mieszkalny, 
W czasie oglądu zachowanych murów wieży, szczególną uwagę zwraca detal 
architektoniczny zachowany na czwartej kondygnacji elewacji południowej; jest 
to czwórdzielne okno, z kamiennym obramieniem i krzyżem dzielącym. Profile 
kamiennego detalu są starannie opracowane i z pewnością pochodzą z dobrego 
Warsztatu.
		

/Licencje_006_01_12_099_0001.djvu

			r 


86 


Anna Marciniak-Kajzer 


Przedstawiony opis wieży, jak również omówione powyżej dane historyczne, 
pozwalają na stwierdzenie, że jest to późnośredniowieczny donżon, który raczej 
miał być pałacem, niż wieżą mieszkalno-ob ronną 6. 
Inwestycję tę można przypisać Spytkowi z Melsztyna kasztelanowi bieckie- 
mu z kilku powodów, Większość badaczy zapewne zgodzi się, że tego rodzaju 
obiekt powstać mógł w czasie od drugiej połowy XIV do połowy XV wieku. 
W tym czasie zamek w Melsztynie był w posiadaniu czterech osób. Ojciec kasz- 
telana bieckiego, również Spytek (+ 13 90 r.), poległy nad W orsklą wojewoda 
krakowski i pan zachodniego Podola, robiąc błyskotliwą karierę urzędniczą 
(a przy okazji piastując funkcję starosty krakowskiego) najczęściej przebywał na 
dworze. Fakt ten, podobnie jak jego przedwczesna śmierć spowodowały, że 
z pewnością nie miał zbyt wielu okazji do podjęcia we własnych dobrach jakich- 
kolwiek prac budowlanych. Natomiast po kasztelanie bieckim zamek przeszedł 
w ręce jego synów, wspominanych już Jana (+ przed 1480 r.) i Spytka (+1503/ 
/1504 r.). 
Obaj bracia Melsztyńscy nie byli zbyt aktywni na arenie politycznej. Zwłasz- 
cza Jan, jak się wydaje człowiek słabego zdrowia, przebywał najczęściej 
w Melsztynie, a następnie pod imieniem Wiktoryna wstąpił do klasztoru bernar- 
dynów w Krakowie (HP, t. 5, s. 138-139; Kiryk 1975, s. 411-412; Dworzaczek 
1971, s. 168). Potrafili oni jednak uczynić z Melsztyna miejsce niezwykle cieka- 
we, mogące na owe czasy pretendować do miana centrum kulturalnego, Przeby- 
wał tu Jan Długosz, a nadwornym lekarzem Jana był Maciej z Miechowa, Obaj 
Melsztyńscy byli ludźmi wykształconymi i takimiż lubili się otaczać. W zamku 
znajdowała się spora biblioteka, powstawały tam również utwory literackie, nie- 
wątpliwie na zamówienie panów domu 7 . Panowała atmosfera głęboko religijna, 
posunięta wręcz do bigoterii, a duchowni byli stałymi gośćmi przy stole obu 
braci (Spominki Przeworskie 1878, s. 277). I chyba właśnie na polu religijnym 
i kulturalnym skupiła się ich działalność. Wszystkie inwestycje jakie im się przy- 
pisuje mają charakter fundacji religijnych. Natomiast, tak znaczna inwestycja jak 
wybudowanie donżonowego pałacu, znakomicie odpowiadała aspiracjom ich 
ojca - Spytka z Melsztyna kasztelana bieckiego, Przypomnijmy, że był on głów- 
nym przywódcą konfederacji zawiązanej w 1439 roku w Nowym Korczynie, a 
wymierzonej przeciwko biskupowi krakowskiemu Zbigniewowi Oleśnickiemu. 
Po upadku konfederacji po przegranej bitwie pod Grotnikami, w której Spytek 
poległ, Me1sztyn został zdobyty przez wojska królewskie, Na uwagę zasługuje 


6 O rozwoju fonn zamków typu wie:towego pisali: B. Guerquin (1984), W. Krassowski (1991, 
s. 269-270), L. Kajzer (1993, s. 150), A. Miłobędzki (1997, s. 94-95). 
7 W 1450 roku Wincenty z Kiszkowa dla Jana z MeIsztyna spisał Historię trojańską, por. 
J. Wiesiołowski (1967, s. 141),
		

/Licencje_006_01_12_100_0001.djvu

			Zamek Melsztyn... 


87 


również to" że największy wróg Spytka - Zbigniew Oleśnicki - wzniósł nieco 
później podobny obiekt w swoim Pińczowie (Miłobędzki 1997, s. 94-95). 
Problem relacji obu tych obiektów, wymaga dalszych studiów. Źródła pisane 
nie precyzują daty budowy zamku pińczowskiego, jednak jak sądzi A. Miło- 
będzki, rozpoczęto jego wznoszenie wkrótce po uzyskaniu przez Oleśnickiego 
godności biskupa krakowskiego, co miało miejsce w roku 1423, a największe 
nasilenie prac przypadało na lata 1443-1450, gdyż po tej dacie Zbigniew Ole- 
śnicki znacznie częściej rezydował w Pińczowie. Autor ten nie wyklucza rów- 
nież, że pińczowski palais-donjon - wieża mieszkalna o wymiarach 13 x 23 In, 
wzniesiona została w ostatnim etapie budowy zamku. Było to, jak sugeruje 
A. Miłobędzki ogniwo pośrednie między wawelską Kurzą Stopą (po 1384 r.) 
a pałacami zamku w Dębnie (1470/1480 r,). Należy sądzić, że wybudowanie 
przez Spytka w latach 30-tych XV wieku wieżowego pałacu ozdobionego intere- 
sującym detalem architektonicznym, włączyć można w ten cykl realizacji obiek- 
tów o skali rzadko spotykanej w zamkach polskich, Można również przypusz- 
czać, że Oleśnicki znając Melsztyn, a jednocześnie chcąc podkreślić prestiż 
pierwszej po królu osoby w państwie, był niejako zmuszony do wybudowania 
jeszcze wspanialszego wieżowego pałacu, 
Powróćmy jednak do omawiania dziejów zamku w Melsztynie, Na połowę 
wieku XV (około pojawiającej się w publikacjach daty 1461) możemy datować 
kolejną rozbudowę umocnień zamkowych, którą przeprowadzić mogli Jan 
i Spytek, synowie kasztelana bieckiego, jednak bez udziału budowniczych zwią- 
zanych z husytami. Kolejna przebudowa zamku miała miejsce już w czasach, 
kiedy właścicielami zamku byli Jordanowie, Wtedy przebudowano najstarszą, 
wschodnią część założenia, dobudowując do domu Spycimira "dom nowy" 
z "wieżą nową", Powstał w ten sposób główny budynek mieszkalny rezydencji, 
z dobudowanymi dwiema wieżami, z którymi komunikację umożliwiały ze- 
wnętrzne ganki, Pozostaje trzecia z opisanych przez L. Zarewicza - wieża zwana 
"niższą" lub "wielką", "zbudowana w kwadrat nad głęboką o ścianach murowa- 
nych fosą z mostem zwodzonym", ulokowana na wschód od "domu wielkiego". 
Wydaje się, że była to niska wieża bramna, jakie wznoszono u schyłku późnego 
średniowiecza i w początkach czasów nowożytnych. Trudno jednak domniemy- 
wać z czyjej inicjatywy powstała. 
Mam nadzieję, że powyższe rozważania przeprowadzone na podstawie źró- 
deł pisanych w przyszłości zostaną zweryfikowane przez badania terenowe. Jed- 
nak już teraz możemy mówić o czterech a nie o trzech wieżach melsztyńskiego 
zamku, zwłaszcza, że zachowane pozostałości świadczą, że jedna z nich na ów- 
czesne czasy była realizacją wybitną.
		

/Licencje_006_01_12_101_0001.djvu

			r 
! 


88 


Anna Marciniak-Kajzer 


Bibliografia. 


Wykaz skrótów 


SHGkr. 


- Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej 
Polskiej z Archiwum tzw. Bernardyńskiego we Lwowie, 
t. 1-19, Lwów 1906 
Joannis Dlugossi, Annales seu cronicae incliti Regni 
Poloniae, wyd. 1. Dąbrowski i in., lib, I-II, Warszawa 
1964; lib. III-IV, Warszawa 1970; lib. VII-VIII, War- 
szawa 1975; lib. IX, Warszawa 1978, lib. X (1370- 
-1405), Warszawa 1985 
- Monumenta Poloni{l£ Vaticana, t. 1-3, wyd, 1. Ptaśnik, 
Kraków 1913-1914 
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych 
krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chle- 
bowski, W. Walewski, t. 1-15, Warszawa 1880-1902 
- Słownik historyczno-geograficzny województwa kra- 
kowskiego w średniowieczu, cz. 1, oprac. J. Laber- 
schek, Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, red. 
J. Wiśniewski, Wrocław 1980-1986 
- Zbiór dokumentów katedry i diece	
			

/Licencje_006_01_12_102_0001.djvu

			Zamek Melsztyn... 


89 


Literatura 


Dworzaczek W. 
1971 Leliwici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego wiek 
X/V-XV, Warszawa. 


Gawęda S, 
1966 


Możnowładztwo małopolskie w XIV i w pierwszej połowie XV wieku, Ze- 
szyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 141, Prace Historyczne, 
z.18. 
Guerquin B. 
1984 Zamki w Polsce, Warszawa. 
Kajzer L. 
1993 
Kiryk F. 
1975 Melsztyński Jan, Polski Słownik Biograficzny, t. 20, s, 411-412. 
Kołodziejski S. 
1994 Rezydencje obronne możnowładztwa na terenie województwa krakowskie- 
go, Kraków. 
Kornecki M. 
1966 Zamki i dwory obronne Ziemi Krakowskiej, Kraków. 
Krassowski W. 
1991 Dzieje budownictwa i architektury na ziemiach polskich, t. 3. Budownic- 
two i architektura w warunkach społeczeństwa stanowego (czwarta część 
X/V-XV w.), Warszawa. 
Krupiński A. B. 
1982 Gniazdo rodu Leliwitów zamek w Melsztynie, Tarnów. 
Langerówna H. 
1929 System obronny doliny Dunajca w X/V w., Kraków. 
Leńczyk G. 
1983 


Zamki i społeczeństwo, Łódź. 


Katalog grodzisk i zamczysk z terenu Małopolski, oprac. S. Kołodziejski, 
Kraków. 
Łuszczkiewicz W, 
1864 Zabytki dawnego budownictwa w krakowskiem, z. 1, Kraków. 
Marszałek 1. 
1993 Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Warszawa. 
Mateszew S., Sikora F. 
1981 Osadnictwo i stosunki własnościowe w rejonie tarnowskim do końca XVI 
wieku, [w:] Tarnów. Dzieje miasta i regionu, red. F. Kiryk, Z. Ruta, Tar- 
nów, s. 75-209. 
Miłobędzki A. 
1997 Zamek Oleśnickich w Pińczowie, [w:] Siedziby biskupów krakowskich na 
terenie dawnego województwa sandomierskiego, red. L. Kajzer, Kielce, 
s. 93-97.
		

/Licencje_006_01_12_103_0001.djvu

			90 


Anna Marciniak-Kajzer 


Morawski S. 
1863 Sądecczyzna, t. 1, Kraków. 
Partridge A. 
1999 Spytkowe gniazdo, Spotkania z Zabytkami, nr 1, s. 26-27. 
Smoleński M, 
1888 Melsztyn, Kraków. 
Szope M. 
1981 Grodziska i zamczyska województwa tarnowskiego, Tarnów. 
Wiesiołowski J. 
1967 Kolekcje historyczne w Polsce średniowiecznej XIV -XV wieku, Wrocław. 
Wyrozumska B. 
1977 Drogi w ziemi krakowskiej do końca XVI wieku, Prace Komisji Nauk His- 
torycznych PAN Oddział w Krakowie, nr 41. 


Zarewicz L. 
1890 


Leliwita Spicymir kasztelan krakowski praojciec Melsztyńskich i Tarnow- 
skich, 1312-1352, oraz Monografia Melsztyna, Kraków. 


D1E BURG VON MELSZTYN UND 1HRE TURME 


Zusammenfassung 


Eine der bedeutenden polnischen Burganiagen, die Burg von Melsztyn, wurde vor Ort 
bis heute nicht grtindlich untersucht. Es sind nur einige Burgreste erhalten geblieben, 
darunter drei Wandmauern eines rechteckigen Turmes mit einem Grundriss von 10,5 x 
x 15 m, Fragmente eines Wohngebaudes, Wassertanks und Fragmente von Schutz- 
mauern. Die bisherigen Forschungsergebnisse bezligiich des Planes und der Bauform 
der Burg sind sparlich. 
Der Burgbau wurde kurz nach 1347 von dem Krakauer Kastellan Spycimir Leliwit 
(gest. 1352) begonnen. Es gibt jedoch keine Inventare oder Beschreibungen aus der 
Zeit, in der sich die Burg im Besitz der Familie Lelewit befand. L. Zarewicz hat in 
seiner Biographie ,,spytko von Melsztyn" die Burg beschrieben. Die Grundlage daft1r 
bildeten zwei erhaltene Inventare aus den Jahren 1536 und 1597, aIs sich die Burg im 
Besitz der Familie Jordan befand. Laut Zarewicz war die Burg Melsztyn eine mit drei 
TUrmen besetzte Wehranlage. Diese Meinung wurde spater von vielen Forschern Uber- 
nommen. 
Nach der nochmaligen Auswertung der beiden Inventare sowie nach der Untersu- 
chung erhaltener Burgreste kann angenommen werden, dass sich in der Burganlage 
folgende TUrme befanden: l) der alteste, zylindrische Turm, 2) ein Torturm, 3) ein von 
der Familie Jordan im 16. Jahrhundert erbauter, sogenannter "neuer" Turm, 4) ein aIs 
turris magna bezeichneter und in der 1. Half te des 15. Jahrhunderts erbauter rechtec- 
kiger Wehrturm, der wahrscheinlich die Funktion eines palais-donjon hatte. 


Ubersetzung: Dorota Ewa Olczak
		

/Licencje_006_01_12_104_0001.djvu

			Archaeologia Historica Polona, tom 12, 2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


Klaipedos Universiteto Vaka1'l£ 
Lietuvos Ir Priisijos 
Istorijos Centras 
w Kłajpedzie (Litwa) 


VLADASZULKUS 


Wieże na terenie zamku krzyżackiego w Kłajpedzie 


Tiirme auf der Ritterburg in Memel 


Zamek kłajpedzki jest jednym z najstarszych zamków krzyżackich na zie- 
miach pruskich. Fragmentaryczne informacje o jego założeniu, zniszczeniach, 
kolejnych odbudowach oraz fortyfikacjach można znaleźć w zbiorach dokumen- 
tów zakonu krzyżackiego i w kronikach (Acten; LEK; Regesta historico- 
-diplomatica; Das Grosse Zinsbuch; Herzog Albrecht; Die aeltere Hochme- 
isterchronik; Johann von Posilge; Dusburgietis P.; Grunau S.; Schutz C.). 
Dawne inwentarze zamku do II woJny światowej były przechowywane warchi- 
wach pruskich w Królewcu (Konigsberg), ale tylko w części zostały opublikowa- 
ne (Willoweit 1969). Osobny rodzaj źródeł tworzą plany fortyfikacji i projekty 
przebudowy zamku z wieków XVI-XVIII, z których większa część ukazała się 
w druku (Semrau 1929; TautaviCius 1971; Miskinis 1979; Zulkus 1991; Tatoris 
1994), Natomiast nielicznajest ikonografia zamku. Ważny, lecz kontrowersyjny 
jest rysunek miasta i zamku opatrzony datą 1535 roku (ryc. 1), Analiza tej ilu- 
stracji przemawia za jej powstaniem w czasach późniejszych, prawdopodobnie 
na początku XVIII wieku. Z drugiej jednak strony można przypuszczać, że autor 
dysponował jakimś nieznanym nam rysunkiem zamku z początku XVI wieku 
(Zulkus 1991, s, 16-17) , Na podstawie dotychczasowych badań historycznych 
i archeologicznych można wykonać bardzo podobną rekonstrukcję zamku. 
Wśród rysunków z XVII wieku wykonanych po pożarze zamku w 1660 roku 
(Semrau 1929; Miskinis 1979; Forstreuter 1934, s. 194) i innych są takie, które 
najprawdopodobniej sporządzono na podstawie planu zamku z około 1641 ro- 
ku - zdaniem K. Forstreutera (1981, s. 381) - autorstwa Stefana Dombrow- 
skiego. Z tego również okresu pochodzą próby bardzo schematycznego i wręcz 
fantastycznego przedstawienia zamku (Hartknoch 1684, s. 420).
		

/Licencje_006_01_12_105_0001.djvu

			92 


Vladas Źulkus 


Ryc. 1. Kłajpeda, Litwa, Widok miasta i zamku z roku 1535 
Abb. 1. Memel, Litauen. Stadtteilansicht mit Burg aus dem Jahre 1535 


Mniej czy bardziej realistyczne dotychczasowe rekonstrukcje wizerunku 
zamku kłajpedzkiego były robione jedynie na podstawie źródeł historycznych 
bądź ikonograficznych (Semrau 1929, ryc, 5). Nowym i ważnym źródłem pozna- 
nia procesu rozwoju budowy i kultury materialnej zamku, a także podstawą we- 
ryfikacji przestarzałych poglądów historiograficznych stały się wyniki badań 
archeologicznych rozpoczętych w 1968 roku przez A.Tautaviciusa i kontynu- 
owane przez V. Zu1kusa w latach 1975-1999. Specjalnych opracowań histo- 
rycznych i publikacji na temat przeszłości zamku kłajpedzkiego jak dotąd jest 
niewiele. W latach przedwojennych ukazało się tylko kilka artykułów, czy infor- 
macji o problematyce jego rozwoju architektonicznego (Boetticher 1898; Sem- 
britzki 1902; 1926; Semrau 1929; Forstreuter 1934, s. 190-195), Należy za- 
uważyć, że zamek ten nie znalazł także swego miejsca w monografiach zamków 
pruskich i inflanckich w okresie międzywojennym (Clasen 1927; Schmidt 1938). 
W okresie powojennym pierwszy artykuł o historii i architekturze zamku na- 
pisał A. TautaviCius (1971) wykorzystując także wyniki badań archeologicznych. 
Weryfikację przekazów źródłowych i ikonograficznych, a także różnych ujęć 
historiograficznych dziejów zamku dokonał autor niniejszego artykułu na pod- 
stawie badań archeologicznych w latach 1975-1995 (Zulkus 1991; Zulkus, Ma- 
nomaitis 1995). W niemieckich publikacjach temat historii i architektury zamkU 
kłajpedzkiego długo nie był podejmowany; wyjątkiem są niektóre fakty z jego 
przeszłości publikowane w studium G. Willoweita (1969). W kontekście historii
		

/Licencje_006_01_12_106_0001.djvu

			Wieże na terenie zamku krzyżackiego w Kłajpedzie... 


93 


politycznej ,zamek ten jest wspominany w opracowaniach F. Borcherta 
o warowniach krzyżackich w Prusach (Borchert 1987, s. 54, 167, 263, 294; 
1991, s. 44, 117, 140, 197). Dopiero ostatnio T. Torbus szerzej potraktował 
problematykę zamku kłajpedzkiego uwzględniając go w monografii zamków 
krzyżackich w Prusach, w której podaje nowe dane o jego historii odwołując się 
również do wyników dotychczasowych badań archeologii prowadzonych na tym 
obiekcie (Torbus 1998, s. 194-196,535-539). 
W problematyce badawczej zamku kłajpedzkiego zagadnienie rozwoju wież, 
jako najważniejszych elementów obronnych zamków średniowiecznych dotych- 
czas nie było podejmowane. Spróbujmy to zrobić na podstawie obecnie dostęp- 
nych archiwaliów i danych uzyskanych z badań architektonicznych, odsłoniętych 
mur6w i warstw kulturowych. 
Zamek w Kłajpedzie (Memelburg) był założony w 1252 roku przez inflanc- 
kiego mistrza zakonu niemieckiego w celu politycznej i ekonomicznej kontroli 
Pomorza litewskiego, Zalewu Kurońskiego i rzeki Niemen - Memel (Willoweit 
1969, s, 42-43). Najwcześniejszy dokument, który zawiera informację o zamku 
pochodzi z l sierpnia (lub z 31 lipca) 1252 roku (LEK, Oddz.l, t.1, nr 236). 
Jednak rycerze inflanccy i krzyżacy najpewniej znaleźli się tutaj już wcześniej, 
wiele bowiem przesłanek wskazuje na wcześniejsze założenie zamku komturskie- 
go w Kłajpedzie (Hartknoch 1684, s. 42; Boetticher 1898, s. 85; TautaviCius 
1971, s. 285). 
Zamek, wzniesiony w 1252 roku przy ujściu rzeki Dange nad brzegiem Za- 
toki Kurońskiej, zbudowany był z ziemi i drewna (ryc. 2). Przy zamku znajdo- 
wały się dwa przedzamcza (V orburgen); między zamkiem a przedzamczami, 
a także między jednym z przedzamczy a wyspą, na której założono miasto, prze- 
rzucono mosty (LEK, Oddz. 1, t. 1, nr 236, 237, 241, 245), To był "mocny za- 
mek" (Die aeltere Hochmeisterchronik, s. 556). Najważniejszym jego elementem 
obronnym była drewniana wieża stojąca na brzegu zatoki - bergfried, Wieża ta 
broniła budynki mieszkalne i zabudowania gospodarskie zamku, między innymi 
chlewnię i garbarnię (LEK, Oddz,l, t. 1, nr 236, 237, 241, 245). Topografia 
drewnianego zamku w Kłajpedzie była typowa dla nizinnych i przybrzeżnych 
zamków całej Europy. Zamki i przedzamcza najczęściej wznoszono na półwy- 
spach, wyspach naturalnych i sztucznych, przy brzegach i ujściach rzek (Erics- 
son 1981, s. 225; Radacki 1976, s. 40; Krahe 1996, s. 16). 
W następnym roku zakon krzyżacki i biskupi inflanccy obok drewnianego 
zamku zbudowali nowy zamek murowany, który był gotowy w końcu tego same- 
go roku (Semrau 1929, s, 92). Obok zamku zostało założone miasto, które 
w 1254 roku otrzymało prawa lubeckie. Dotychczas nie ustalono dokładnej loka- 
lizacji tego zamku. Także jego układ przestrzenny nie jest znany. Według źródeł 
pisanych i przyjętych kryteriów formalnych można stwierdzić, że w 1253 roku 
w Kłajpedzie zbudowano kasztel na planie regularnego bądź nieregularnego pro-
		

/Licencje_006_01_12_107_0001.djvu

			94 


Vladas Żulkus 


stokąta, Fosy i mury obwodowe są wymieniane w różnych źródłach z XIII i z 
początku XIV wieku (LEK, Oddz.l, t. 2, nr 815). T. Torbus przypuszcza, że był 
to obiekt podobny do zamku w Nesau (Torbus 1998, s. 53-54), Na zewnątrz 
murów zamku/kasztelu, które były wzniesione in quadrum istniała droga o sze- 
rokości 8 m (Semrau 1929, s, 94), Informacji o murowanych wieżach zamku 
jednak nie mamy. A. Semrau (1929, s, 95) twierdził, że w latach 1330-1340 
zamek został przebudowany, lecz nie przytacza na to dowodów źródłowych, 
Niektórzy badacze zaliczają zamek w Kłajpedzie ("koło roku 1400") do obiek- 
tów regularnych wzniesionych na planie kwadratu, typu "konwentualnego" (No- 
wak 1989, s. 154). 
Pożar w 1360 roku tak zniszczył zamek, że trzeba było zbudować nowy - 
- nova domus ibidem edificatur (Chronik Wigands von Marburg, s. 525), Bliżej 
nieokreślone przebudowy zamku miały miejsce w latach 70,-80. XIV wieku. 
Wielki mistrz zakonu krzyżackiego Winrich von Kniprode (1352-1382) często 
bywał w Kłajpedzie i obserwował budowę zamku; kierował też wyprawami na 
Litwę (Neitmann 1990, s, 37), W 1379 roku Litwini spalili zamek i miasto, 
o czym informuje wiele źródeł (Johann von Posilge, s. 110-111); ich odbudowa 
trwała długo, W 1392 roku wielki mistrz z biskupem rozmawiali o murowanych 
obwałowaniach zamku (muri constructione non sufficiret, propter varios suos 
defectus) , Według J, von Posilge bergfried zamku został zbudowany w ciągu 
1393 roku (S RP, t. 3, s. 189-190). 
Problem bergfriedu zamku kłajpedzkiego, osobno stojącej obronnej masyw- 
nej wieży na planie ośmioboku lub kwadratu, dotychczas nie został rozwiązany, 
Bergfried nie mógł być zbudowany w 1393 roku, ponieważ wieże takie 
w zamkach krzyżackich wznoszono tylko w latach 1270-1360; późnej bergfrie- 
dy zmieniły wieże mieszkalne (Borchert 1987, s. 33-35, 177-181, 213-215, 
248-250; Torbus 1998, s. 301-303). Bergfried w zamku kłajpedzkim mógł być 
zbudowany przed pożarem w 1360 roku, ale o tym nie mamy żadnej informacji. 
W 1393 roku albo przebudowano stary bergfried, albo naj prawdopodobniej po- 
wstała nowa wieża o funkcji mieszkalnej, w której w 1438 roku znajdowało się 
więzienie (Acten, t. 2, nr 68, s, 107-108), a później - po roku 1525 - pokój kur- 
firsta; jako "wieża starego zamku" została zniszczona po 1546 roku (Forstreuter 
1934). Według rysunku z 1535 roku wielka wieża mieszkalna na planie czworo- 
boku znajdowała się na narożniku wschodnim zamku obok budynku mieszkalne- 
go. Wieża ta pokazana jest z galerią i machikułami, z elementami które nie były 
typowe dla zamków pruskich; podobne wieże w 2. połowie XIV wieku budowano 
tylko w Inflantach (Tuulse 1942, s. 368, 372). Na planie zamku z 1701 roku 
(ryc. 3) ściana wschodnia ma grubość około 3 m, a pozostałe tylko 2-2, l m (we- 
dług planów i wyników badań archeologicznych). Szerokość wieży mieszkalnej 
osiągała 12,5 m, tak jak szerokość korpusu wschodniego zamku.
		

/Licencje_006_01_12_108_0001.djvu

			o SOm 
I I 


Zatoka kurońska 


Ryc. 2, Kłajpeda, Litwa. Sytuacja zamku w XIII-XV wieku (rekonstrukcja V. Zulkus), 
1 - zamek w 1252 roku (pierwszy zamek); 2 - zamek murowany z XIII-XVI 
wieku; 3 - miasto w XIII do połowy XVI wieku 
Abb. 2. Memel, Litauen. Burg im 13.-15. Jahrhundert. 1 - Burg im Jahre 1252 (erste 
Burg); 2 - gemauerte Burg im 13.-16. Jahrhundert; 3 - Stadt vom 13. bis zur 
Mitte des 16. Jahrhunderts (Rekonstruktion nach V. Zulkus)
		

/Licencje_006_01_12_109_0001.djvu

			96 


Vladas Żulkus 


o 


II 
111 2 
m3 
_4 

5 
30m 


Ryc. 3. Kłajpeda, Litwa, Rzut poziomy murów zamku. 1- 2, połowa XIV wieku; 2- 
- początek XV wieku; 3 - połowa XV wieku; 4 - XVI wiek; 5 - XVII wiek 
Abb. 3. Memel, Litauen. GrundriB der Burgmauern. 1 - 2. Hiilfte des 14. Jahrhunderts; 
2 - Anfang des 15. Jahrhunderts; 3 - Mitte des 15. Jahrhunderts; 4 - 16. Jahr- 
hundert; 5 - 17. Jahrhundert 


Zachowane resztki murów odkryte w północnej części zamku (ryc. 3) po- 
zwalają tylko na bardzo fragmentaryczną rekonstrukcję systemu murów obron- 
nych przedzamcza z XIV wieku. Dotychczas odsłonięto fragmenty dwóch wież, 
jedna z nich mogła być wieżą bramną. Znaleziono narożnik muru o grubości 
ścian około l m, a od strony frontowej (północnej) ścianę o długości 10,5 m, 
w której znajdowały się wejścia o szerokości 2,5 m na froncie i 4,3 m wewnątrz 
z brukiem kamiennym. Obok wejścia były dwie ściany i dwa pomieszczenia 
o szerokości 1,3 m - strażnice (ryc. 4), Droga kamienna biegła w kierunku fosy, 
gdzie był most (resztki późniejszego mostu z początku XV wieku odkryto 
w trakcie badań archeologicznych) murowany w układzie gotyckim (rozmiar 
cegieł 30,3-31,3 x 14,6 x 8,5-9,0 cm). Brama nie miała kondygnacji piwnicznej; 
jej kamienny i ceglany fundament nie był głęboki, co przemawia za tym, że wieża 


I 
I 
! 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
l
		

/Licencje_006_01_12_110_0001.djvu

			.. 


. 


- 
.. 
., 
.. -- 


.. 


Ryc. 4. Klajpcda. Litwa, POlostaIości wicL) branmcj I wjal.dcm w murze pr/cdl.amcza 
(2. polowa XIV \\ ieku) (fot. V. Zulkus) 
Abb. 4. Memcl, Lilaucn. Torturm mit Eingang in Vorburgmauer. MauerreSIC (2. Halfe 
des 14. Jahrhundcns (Folo V. Zulkus)
		

/Licencje_006_01_12_111_0001.djvu

			.. 


" 


'-.. 



........ ..". 


.- 


-- 


,.. 
..... 


- 


s;.- 
 


... 


",- 



'... 

 


\ ,.,... 
. - 
.. 



 


...... 


\ 


. 


... 


- 


. 


.. 


.. 


......ł 


\ 


\. ) 
\ 


, 
,. 


" 


. 
 


.., 


.>Ił 


... .. 



 


Ryc. 5. KJajpeda. Litwa. Fundament wieży cylindryc7nej (wieLa kurfirsta) na pól nocno- 
-zachodnim naro7niku mum obrOlmego (początek XV wieku) (fot. V. Zulkus) 
Abb. 5. Memel, Litaucn. Fundament eines zylindrischen Turmes (Turm des KurfUrsten) 
in der nordwestlichen Schutzmauereeke (Anfang des 15. Jahrhunderts) (Fala 
V. Zulkus)
		

/Licencje_006_01_12_112_0001.djvu

			Wieże na terenie zamku krzyżackiego w Kłajpedzie... 


97 


bramna posiadała tylko jedną, lub najwyżej dwie kondygnacje (Zulkus 1991, 
s.9). 
Analogiczne wieże (o podstawie 10,5-11,5 m) wznoszono w XIV wieku 
w murach obwodowych innych zamków krzyżackich, np. w Elblągu - "Haus- 
turm" , w Malborku - "baszta Podskarbiego", czy zamków biskupich - Papowo 
(Torbus 1998, s. 390, 393, 509, 88, ryc. 579). 
W północno-zachodnim narożniku murów obronnych przedzamcza w XIV 
wieku wzniesiono podobną wieżę, lecz jej dokładna lokalizacja i chronologia 
budowy nie jest znana. W tej części przedzamcza mury osiągają grubość około 
1 In, a ceglany fundament - stopniowy - ma głębokość około 0,8 m. Mury 
wzniesiono w wątku gotyckim (rozmiar cegieł 29,8-31,0 x 14,5 x 7,3-8,1 cm). 
Ściana północna warownego przedzamcza miała długość około 70 m. Główne 
elementy zabudowy dziedzińca, w tym także wieży, znajdowały się w partii po- 
łudniowo-wschodniej zamku, która dotychczas archeologicznie nie została rozpo- 
znana. 
Zamek kłajpedzki został znacznie przebudowany w latach 1401-1409 (Jo- 
hann von Posilge, s. 300-301; Regesta historica-diplomatica, nr 28124; Semrau 
1929, s. 95), główne prace budowlane zakończono już w roku 1408 (Regesta 
historico-diplomatica, nr 982). W 1409 roku na zamek napadli Żmudzini, jed- 
nak go nie zniszczono (Zurkalowski 1909, s. 94; Semrau 1929, s. 90). W źró- 
dłach historycznych informacje o systemie obronnym i zabudowie zamku 
w XV wieku są nieliczne. W 1425 roku wspomniana jest "druga fosa zamkowa" 
(Semrau 1929, s. 109) i baszta, 
rą w 1457 roku spaliły statki z Gdańska 
(Sembritzki 1926, s. 47). 
Głównym źródłem do poznania architektury zamku po przebudowie w po- 
czątku XV wieku są dane z badań archeologicznych, z których wynika, że po 
przebudowie miał on plan prostokąta. W ramach tych badań zlokalizowano pół- 
nocno-zachodni obwodowy mur obronny oraz mury wieży od strony północno- 
-zachodniej i południowo-zachodniej (ryc. 5), dziedziniec zamku natomiast do- 
tychczas nie został rozpoznany. W tym czasie ściana północna zamku miała 
długość około 102 m, wliczając w to również wieżę, ściana zachodnia zaś od 
wieży do wieży co najmniej około 70 In, przy prawdopodobnej wysokości murów 
10-11 m. Grubości ścian osiągały 2,1-2,2 m. Dolne partie ścian zbudowane były 
z kamieni i cegły, górne natomiast były ceglane. Fundament ich był kamienny o 
grubości 3-3,5 m. Ściany murowano w układzie gotyckim; rozmiary cegieł były 
zróżnicowane: 29,5-30,3 x 14-14,2 x 8 cm.; 31,7-33,2 x 16-16,2 x 9,7- 
-10,1 cm; 33,3-34 x 16,2-17 x 9-9,8 cm 


I Identyczne rozmiary cegieł są poświadczone w innych zamkach pruskich (fusterburg - ściana 
zachodnia, Georgenburg - mury obronne, Ragnit), zbudowanych w latach 1370-1410 (Zulkus 
1991, s. 21; Torbus 1998, s. 442, 587). 


;,1
		

/Licencje_006_01_12_113_0001.djvu

			98 


Vladas Zulkus 


Na narożnikach północno-zachodnim i południowo-zachodnim obwodowych 
murów obronnych zamku wzniesiono cylindryczne, wysunięte wieże: Kurfirsta 
i Wielką Prochową. Obie miały średnicę około 12 m, przy grubości ścian 2,5 m. 
Technika budowy murów i rozmiary cegły są takie same, jak i w ścianach obron- 
nych, Datowanie murów i wież na początek XV wieku jest możliwe na podstawie 
podobnych rozmiarów cegieł w różnych zamkach pruskich i składu chemicznego 
zaprawy wapiennej w zamku kłajdpedzkim (Zu1kus 1991, s, 20-22, 38-39). 
O tym, że cylindryczne baszty na narożach zamku wzniesiono przed 1328 ro- 
kiem, czy w końcu XIV wieku pisał A. Tuulse (1942, s, 162). 
Jedna wieża, we wschodniej części zamku, prawdopodobnie wjazdowa, wed- 
ług odsłoniętego fragmentu muru była zbudowana na planie czworoboku. Póź- 
niej, w połowie XV wieku, w północnym murze obwodowym została zbudowana 
otwarta wewnątrz i wysunięta 5,6 m czworokątna baszta o długości 13,52 m 
i grubości ścian 1,55-1,9 m. 
W przebudowanym zamku, obok starej wieży mieszkalnej, bardzo ważną 
rolę w systemie obronnym odgrywały wysunięte w murach obwodowych wieże 
cylindryczne (ryc. 5, 6). Przebudowany na początku XV wieku zamek kłajpedzki 
był bardzo podobny do zamku w Bytowie, który został przebudowany w latach 
1398-1406 (Schmidt 1938, s. 17; Guerquin 1974, s. 104--105). Tak, jak w By- 
towie również i tu wieże cylindryczne mogły być przystosowane do broni palnej, 
To podobieństwo nie było przypadkowe, w latach 1408 i 1409 razem z wielkim 
mistrzem Zakonu Ulrichem von Jungingen budowę w zamku kłajpedzkiem kon- 
trolował budowniczy Mikołaj Fellenstein (Niklaus Felenstein, Niclus Fellensteyn; 
Semrau 1929, s. 96; Torbus 1998, s. 327). Podobieństwo planu zamków i cylin- 
drycznych wielokondygnacyjnych wież Bytowa i Kłajpedy wskazuje na to, że 
zamek kłajpedzki, podobnie jak i zamek w Bytowie, a także Grabiny (Schmidt 
1938, s. 17; Guerquin 1974, s. 104, 143; Borchert 1987, s. 116, 157; Torbus 
1998, s. 327) był przebudowany pod kierunkiem budowniczego Mikołaja Fellen- 
steina. 
Ostatnia przebudowa i modernizacja zamku miała miejsce w XVI wieku. 
Memelburg, w tym czasie położony na terenie przygranicznym z Litwą, odgry- 
wał ważną rolę w systemie obronnym Prus. 
W latach 1516-1519 i później, w obrębie zamku zbudowano na planie koła 
ziemne basteje z wewnętrznymi kazamatami. Niezbędne w systemie zamku fosy 
i śluzy wykonali mistrzowie holenderscy (Regesta historico-diplomatica, nr 
20734, 20833, 21425, 21477, 21657, 21886; Herzog Albrecht, s. 325, 330, nr 
59,604). Rozbudowa zamku rozpoczęła się około 1529 roku (Zurkalowski 1909, 
s. 112). W 1538 roku do Kłajpedy przyjechał książęcy budowniczy Christoph 
Ramer (Willoweit 1969, s. 151-152), a w 1546 roku majster murarski Gabriel 
von Aech, który otrzymał rozkaz "starożytny zamek krzyżacki rozebrać i na 
nowych fundamentach nową twierdzę (cytadelę) rozbudować" (Willoweit 1969, 


-..ł.....
		

/Licencje_006_01_12_114_0001.djvu

			Wieże na terenie zamku krzyżackiego w Kłajpedzie... 


99 


s, 152). Przebudową zamku prawdopodobnie dalej kierował Christoph Ramer 
(Borchert 1991, s. 119), który - jak się przypuszcza - jest też autorem budowy 
południowego skrzydła zamku w Królewcu (Ulbrich 1976, s. 103). Tenże Romer 
(czy Christopher Romer, Christian Romer) uczestniczył w renesansowej przebu- 
dowie innych zamków pruskich w latach 1525-1560: Pasłęku, Waldau, Labiau, 
Lotzen, obecnie Giżycko (Borchert 1987, s, 186; 1991, s, 58, 76; 242). 


f 


o 1m 
'---' 


Ryc. 6. Kłajpeda, Litwa, Fundament Wielkiej Wieży (około 1546 roku) 
Abb. 6. Memel, Litauen. Fundament des OroGen Turmes (um 1546) 


Dotychczasowe materiały źródłowe nie dają podstaw do rekonstrukcji domu 
mieszkalnego na zamku w Kłajpedzie; według źródeł pisanych wielka wieża 
mieszkalna po 1546 roku została rozebrana, 
Ogólna modernizacja zamku w Kłajpedzie, na początku nowożytności, prze- 
prowadzona została w sposób nietypowy. W obrębie twierdzy nie zrealizowano 
żadnej nowej budowli i podwyższenia zewnętrznego murów obwodowych. Mury 
obwodowe i cylindryczne wieże z początku XV wieku były zachowane i być 
może, podwyższone. W północnej części zamku, równolegle do średniowiecznych
		

/Licencje_006_01_12_115_0001.djvu

			100 


Via da s Zulkus 


murów obwodowych, od ich strony wewnętrznej zbudowano nowe ściany oraz 
nowe cylindryczne baszty na narożniku ściany południowo-wschodniej i przy 
bramie. Pierwsza, tak jak stare baszty miała średnicę 12 m, druga około 10,5 m, 
Wjazd znajdował się w murze południowym, a przed otworem bramnym wybu- 
dowano przedbramie (ryc. 3). Bardzo prawdopodobne, że wcześniej w tym miej- 
scu - jak wynika z planu zamku z 1598 roku - znajdował się narożnik prosto- 
kątnego skrzydła zamku (Semrau 1929, ryc, lf 
W ten sposób przebudowany zamek miał układ regularnej fortyfikacji rene- 
sansowej z czterema skrzydłami mieszkalnymi o wymiarach w rzucie między 
wieżami 106 x -91 m i umocnieniami bastejowymi. W układzie przestrzennym 
nie był obiektem unikatowym, podobny kształt miał przebudowany w 1537 roku 
zamek w Tylży, czy zamek w Kętrzynie (Boetticher 1898, s, 133; Guerquin 
1974, s. 157). 
Głównym elementem fortyfikacyjnym po przebudowie zamku była nowa 
baszta na północnym narożniku, tak zwana wielka wieża, albo wieża dozorowa, 
albo zielona wieża dozorowa (Groj3e Seigerturm, Griine Seegerturm, Segerturm; 
Herrman-Winter 1985, s, 294). Najprawdopodobniej wieża ta miała zielony 
dach, przy badaniach archeologicznych bowiem znaleziono płaskie dachówki 
z zielonym szkliwem i zaokrąglonymi końcami. Wielka wieża służyła też jako 
punkt orientacyjny dla statków wchodzących do kłajpedzkiego portu, 
Wielką wieżę cylindryczną o średnicy 17 m i grubości ceglanych ścian do 
4 m oraz o średnicy wewnętrznej 9 m, mającą pierwotnie około 32 m wysokości 
bez dachu, wzniesiono około 1546 roku (Forstreuter 1934, s, 193) na kamiennym 
fundamencie o szerokości dochodzącej do 4,4 m. Murowano ją już w układzie 
renesansowym stosując różne rozmiary cegieł, przeważnie 34 x 16,5 x 10 cm 3 . 
Podczas badań archeologicznych znaleziono fundamenty wieży i fragmenty 
sklepienia piwnicy. Kształt wieży można było rekonstruować na podstawie źró- 
deł pisanych, ikonograficznych i projektów przebudowy baszty po pożarze 
w 1660 roku (DSB KA, 29953/5; Semrau 1929, s. 100-101, ryc. 3-5) (ryc. 7). 
Wieża ta miała jedną kondygnację piwniczną, sześć kondygnacji mieszkal- 
nych i jedną, najwyższą kondygnację obronną ze strzelnicami, Grubość ścian 
kondygnacji najwyższej wynosiła tylko około l m, Pierwsza kondygnacja miesz- 
kalna miała sklepienie, pozostałe zaś były z drewnianymi stropami. W kondy- 
gnacji mieszkalnej ze sklepieniem w XVII wieku mieścił się skarbiec (Semrau 
1929, s. 100-101). 


2 Ten plan T. Torbus (1998, s. 539) datował na wiek XVII, 
3 Podobne cylindryczne wieże flankujące zostały zbudowane w 2, połowie XVI w, w zamku 
w Pasłęku, być może pod kierownictwem R6mera (Borchert 1987, s, 242),
		

/Licencje_006_01_12_116_0001.djvu

			T 


Wieże na terenie zamku krzyżackiego w Kłajpedzie.., 


Ryc. 7. Kłajpeda, Litwa. Rekonstrukcja Wielkiej 
Wieży (wg Zulkus, Manomaitis 1995) 
Abb. 7. Memel, Litauen. Rekonstruktion des Gro- 
fien Turmes (nach Zulkus, Manomaitis 
1995) 


101 


W wyniku badań archeolo- 
gicznych ustalono, że piwnica 
wielkiej wieży przez podziemne 
korytarze miała połączenie z 
kazamatami wewnątrz basteji 
ziemnej, Kazamaty te pozostały 
także po wprowadzeniu w po- 
czątku XVII wieku fortyfikacji 
bastionowych. Po wschodniej 
stronie wielkiej wieży odsło- 
nięto fundamenty kontrafosy 
o grubości 3,9 m, W tym miej- 
scu, w fundamencie wieży są 
szczeliny wskazujące, iż wkrót- 
ce po jej rozbudowie zaczęła się 
pochylać. Przyczyną tego był 
błąd budowniczych; wcześniej, 
w XV wieku, w tym miejscu 
znajdowała się fosa zamku. 
Spaloną wieżę odbudowano 
wkrótce po 1675 roku. Pier- 
wotnie przygotowano drewno 
na siedem kondygnacji, zreali- 
zowano jednak tylko cztery. 
W murach czwartej kondy- 
gnacji wprowadzono nowe 
strzelnice. N a rysunku N aro- 
nowicza-Narońskiego z 2. po- 
łowy XVII wieku wielka wieża 
zamkowa też ma tylko cztery 
kondygnacje. 
Po wojnie siedemnasto- 
letniej zamek uległ niszczącemu 
działaniu czasu i został opusz- 
czony, Już w końcu XVIII wie- 
ku zawaliła się część jego skle- 
pienia, a mury zaczęto burzyć, 
aby uzyskać cegłę do wzno- 
sznia budynków w mieście.
		

/Licencje_006_01_12_117_0001.djvu

			102 


Vladas Zulkus 


Zburzono go całkowicie w 2, połowie XIX wieku (Sembritzki 1902, s, 140-142; 
1926, s. 291), a ostatnie dwa bastiony po 1923 roku, Obecnie istnieje już tylko 
jako obiekt archeologiczny. 
W następstwie badań archeologicznych i architektonicznych, w 1979 roku 
podjęto próbę konserwacji murów obronnych i wielkiej wieży, której ściany od- 
budowano do wysokości drugiej kondygnacji na starych fundamentach; była to 
jednak decyzja błędna. Obecnie tworzony jest nowy projekt konserwacji murów 
i nadania im walorów muzealnych, Przewiduje się też, re będą one pod stałą 
opieką konserwatorską i chronione dachem, Natomiast główna ekspozycja muze- 
alna znajdzie się w kazamatach wewnątrz dwóch zachowanych bastionów 
i w piwnicy wielkiej wieży, W jednym z projektów konkursowych przewiduje się 
nowoczesną odbudowę wielkiej wieży dla potrzeb muzeum, jak i symbolu miasta. 


. 


Bibilografia 


Wykaz skrótów 


DSB KA - Deutsche Staatsbibliothek Kartographische Abteilung 
SRP - Scriptores rerum Prussicarum 
QSGDO - Quellen und Studien zur Geschichte des Deutschen Ordens 


Źródła 


Acten 


- Acten der Standetage Preussens unter Herrschaft 
des Deutschen Ordens, wyd. Dr. M. Toeppen, t. 1- 
-3, Leipzig, 1878-1882. 
Chronik Wigands von Marburg - Chronik Wigamis von Marburg, SRP, t. 2, Leipzig, 
1863. 
- Das Grosse Zinsbuch des Deutschen Ritterordens 
(1414-1438), wyd. P. G. Thielen, Marburg, 1958. 
Die aeltere Hochmeisterchronik - Die aeltere Hochmeisterchronik, SRP, t. 3, 
Frankfurt am Main (Nachdruck), 1965. 
- Dusburgietis P. Prusijos iemes kronika, Vilnius, 
1985. 
- Preussische Chronik, t. 3, Leipzig, 1896. 
- Herzog Albrecht von Preuj3en und das Bistum 
Ermland (1525-1550) - Regesten aus dem Her- 
zoglichen Briefarchiv und den Ostpreuj3ischen 
Folianten, (oprac. S. Hartmann), 1991. 
- Johann von Posilge Chronik, SRP, t. 3. 


Grunau S. 
Herzog Albrecht 


Das Grosse Zinsbuch 


Dusburgietis P. 


Johann von Posilge
		

/Licencje_006_01_12_118_0001.djvu

			Wieże na terenie zamku krzyżackiego w Kłajpedzie.., 


103 


LEK - Liv-, Est- und Kurlandisches Vrkunddenbuch, t. 1, 
Aalen (Nachdruck), 1967. 
Regesta historico-diplomatica - Regesta historico-diplomatica Ordinis S. Mariae 
Theutonicorum, wyd. E. Joachim, W. Hubatsch, 
część 1: Regesten zum OrdensbrieJarchiv, Gottin- 
gen, 1973. 
Schutz C. - Historia rerum Prussicarum, Eissleben, 1599. 


Literatura 


Boetticher A. 
1898 Litauen. Die Bau- und Kunstdenkmiiler der Provinz Ostpreussens, z. 5, 
Konigsberg. 


Borchert F. 
1987 Burgeniand Preussen, Milnchen-Wien. 
1991 Burgen, Stadte, Deutsches Land, Milnchen-Wien. 
Clasen C. H. 
1927 Die mittelalterliche Kunst im Gebiete des Deutschenordensstaates Preus- 
sen, t. 1, Die Burgbauten, Konigsberg. 


Ericsson I. 
1981 


Trojeburg. Hypothesen und Fakten zu einer sudschwedischen Burg, Offa, 
Berichte und Mitteilungen zur Urgeschichte, Frt1hgeschichte und Mittel- 
alterarchaologie, t. 37, Neumilnster. 
Forstreuter K. 
1934 lAndkarten aIs Quelie zur Baugeschichte. Ein Beitrag zur Geschichte der 
Ordensburgen Gerdauen, lnsterburg, Ragnit, Tilsit, Memel, Altpreussi- 
sche Forschungen, t. 2, R 11. 
Wirkungen des Preuj3enlandes, Studien zur Geschichte Preussens, t. 33. 


1981 
Guerquin B. 
1974 Zamki w Polsce, Warszawa. 
Hartknoch Ch. 
1684 Alt- und neues Preuj3en, Frankfurt-Leipzig-Konigsberg. 
Herrman-Winter R 
1985 Kleines plattdeutsches Worterbuch, Rostock. 
Krabe F. W. 
1996 Burgen des Deutschen Mittelalters. Grundriss-Lexikon, Augsburg. 
Miskinis A. 
1979 


Klaipedos geneze ir urbanistine raida iki XVll a. pabaigos, Architektilros 
paminklai, t. 5, Vilnius, s. 19-36. 
Neitmann K. 
1990 Der Hochmeister des Deutschen Ordens in Preuj3en - ein ResidenzJzerr- 
scher unterwegs, Koln-Wien.
		

/Licencje_006_01_12_119_0001.djvu

			104 


Vladas Zulkus 


Nowak Z. H. 
1989 Die Vorburg als Wirtschaftszentrum des Deutschen Ordens in PreujJen, 
Zur Wirtschaftsentwicklung des Deutschen Ordens im Mittelalter, 
QSGDO 38, Marburg, s. 148-162. 


Radacki Z. 
1976 Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa. 
Schmidt B. 
1938 Die Burgen des Deutschen Ritterordens in Preussen, Marienburg. 
Sembritzki J. 
1902 Memel im neunzehnten ]ahrhundert, Memel. 
1926 Geschichte der koniglich-preussischen See- und Handelsstadt Memel, 
Memel. 


Semrau A. 
1929 


Beitriige zur Topographie der Burg und der Stadt Memel im Mittelalter, 
Mitteilungen der Copernicus Vereins fur Wissenschaft und Kunst zu 
Thorn, z. 37, Thorn. 


Tatoris J. 
1994 Senoji Klaipeda, Vilnius. 
Tautavićius A. 
1971 Klaipedos pilis, Lietuvos pilys, Vilnius, s. 277-300. 
Torbus T. 
1998 
Tuulse B. 
1942 
Ulbrich A. 
1976 


Die Konventsburgen im Deutschordensland Preussen, Mtinchen. 


Die Burgen in Estland und Lettland, Dorpat. 


Kunstgeschichte OstpreujJens von der Ordenszeit bis zur Gegenwart, 
Frankfurt am Main. 
Willoweit G. 
1969 Die Wirtschaftsgeschichte des Memellandes, t. 1, Marburg-Lahn. 
Zurkalowski E. 
1909 Neue Beitriige zur Geschichte der Stadt Memel, Altpreussische Mo- 
natsschrift, t. 46, Konigsberg. 


Zulkus V. 
1991 Klaipedos senojo miesto raidos modelis, Vilnius. 
Zulkus V, Manomaitis S. 
1995 Klaipedos pilies istoriografine analize, (maszynopis), Klaipeda. 


TORME AUF DER RI1TERBURG IN MEMEL 


Zusammenfassung 


Die Memelburg gehOrt zu den iiltesten SchlOssern PreuBens. Erst nach dem Zweiten 
Weltkrieg wurden sparliche, die Burg betreffende historische Angaben durch ar-
		

/Licencje_006_01_12_120_0001.djvu

			Wieże na terenie zamku krzyżackiego w Kłajpedzie... 


105 


chaologische,Funde verifiziert. Obwohl die Baugeschichte der Burg vom 13. bis zum 
17. Jahrhundert unvollstandig dokumentiert ist, kann man in der Fortentwicklung 
ihrer Wehrtiirme alle Etappen, die rur die SchlOsser des Deutschen Ritterordens und 
fur andere mitteleuropaische SchlOsser charakteristisch waren, wiedererkennen. 
Die Memelburg wurde 1252 auf GeheiB des Hochmeisters des Deutschen Ritteror- 
dens gegriindet, um von dort aus das Kurische Haff und das Memelland mit der Memel 
politisch und okonomisch zu kontrollieren. Sie wurde am Ausgang des Kurischen 
Haffs zur Ostsee am ZusammenfluB von Dange und Memel aus Holz und Erde gebaut. 
Ihre wichtigste Wehranlage war ein am Ufer des Haffs stehender, aus Holz errichteter 
Turm, ein sogenannter Bergfried. 
Im Jahre 1253 lieBen der Deutsche Ritterorden und die kurlandischen BischOfe ne- 
ben dieser Burg eine feste gemauerte Burg erbauen. Unter Zugrundelegung historischer 
Quellen und der Formsprache kann man feststellen, daB es sich um ein aIs Viereck 
angelegtes Kastell handelte. Einige Forscher zahlen die Memelburg um 1400 zu den 
auf dem regularen Viereck angelegten BurganIagen. 
Der Burgumbau fand in den siebziger und achtziger Jahren des 14. Jahrhunderts 
statt; zu einem frtiheren Umbau zwischen 1330-1340 gibt es keine gesicherten Quel- 
len. Laut 1. von Posilage wurde der neue Bergfried der umgebauten Burg erst 1393 
fertiggestellt. Nach dem neuesten Forschungsstand wurde er wahrscheinlich schon vor 
dem Brand im Jahre 1360 erbaut. 1393 wurde entweder der alte Bergfried umgebaut, 
oder es entstand ein Wohnturm, in dem 1438 ein Gefangnis und nach 1525 die Riium- 
lichkeiten des KurfUrsten untergebracht waren. Nach 1546 wurde dieser Turm zerstOrt. 
Die im nordlichen Burgteil entdeckten Mauerreste erlauben eine fragmentarische 
Rekonstruktion der Schutzmauern der Vorburg aus dem 14. Jahrhundert. Wahrend der 
archaologischen Ausgrabungen wurden Reste von zwei Ttirmen freigelegt, von den en 
einer ein Torturm gewesen sein konnte. Auf der Frontseite (Nordseite) wurde eine 
10,5 m lange und etwa 1 m dicke Eckmauer entdeckt. In dieser Mauer befand sich ein 
2,5 m breiter Eingang. Ein steingepflasterter Weg fuhrte zum Festungsgraben, wo eine 
Brtlcke vorhanden gewesen sein muBte. In der nordwestlichen Ecke der Befesti- 
gungsmauern der Vorburg befand sich ein ahnlicher Turm, dessen Lokalisation und 
GroBe bis heute unbekannt sind. 
Die Memelburg wurde zwischen 1401-1409 wesentlich umgebaut, ihr GrundriB 
zeigte die Form eines Rechteckes. Die nardliche Schutzmauer mit den beiden Ttirmen 
war etwa 102 m, und die westliche Schutzmauer zwischen den zwei Ttirmen minde- 
stens 70 m lang. Die Burgmauern waren 2,1 m bis 2,2 m dick. In der nordwestlichen 
und der stidwestlichen Schutzmauerecke wurden zwei vorgeschobene zylindrische 
Ttirme erbaut, deren Querschnitt etwa 12 m und deren Mauerdicke etwa 2,5 m betrug. 
Ein Turm auf der Ostseite, wahrscheinlich ein Torturm, war dem freigelegten Mauer- 
rest nach auf dem GrundriB eines Vierecks angelegt. In der Mitte des 15. Jahrhunderts 
wurde in der nordlichen Ringmauer eine nach innen offene und 5,6 m nach auBen 
vorspringende viereckige Bastei erbaut, deren Querschnitt 13,52 m und deren Mauer- 
dicke zwischen 1,55 und 1,9 m betrug. 
Auf den zylindrischen Ttirmen konnten Feuerwaffen eingesetzt werden, ahnlich 
wie auf einigen anderen Kreuzritterburgen aus dieser Zeit (z. B. Bytów). Die Ahnlich- 
keit der Memelburg mit der Burg von Bytów ist nicht zufallig. Ihre Grundrisse, sowie
		

/Licencje_006_01_12_121_0001.djvu

			106 


V/adas Zu/kus 


auch die Grundrisse der zylindrischen, mehrstOckigen Tiirme der beiden Burgen deu- 
ten darauf hin, daB diese und auch die Burg von Grabin von demselben Baumeister, 
Nicolaus Fellenstein, erbaut worden sind. 
Der letzte Umbau und die Modernisierung der Memelburg fand im 16. Jahrhun- 
dert statt. Sie wurden durchgeruhrt ohne Anlehnung an die in dieser Zeit gtiltigen 
Vorbilder. Die Ringmauern und die zylindrischen Tiirme aus dem 15. Jahrhundert 
wurden zurtlckgesetzt und vielleicht erhoht. Im nordlichen Burgteil, paralleI zu den 
existierenden Ringmauern wurden von innen neue Mauern hochgezogen und darilber 
hinaus in der stidostlichen Ecke und am Tor neue zylindrische Basteien erbaut. Die 
umgebaute Burg erhielt den regularen GrundriB (91 m x 106 m) einer Renaissance 
Befestigungsanlage, die mit vier befestigten Wohnfltigeln besetzt war. 
Das Hauptbefestigungselement der umgebauten Burg war eine neue, um 1546 in 
der nfudlichen Ecke erbaute, zylindrische Bastei, ein sogenannter "GroBer Turm" oder 
"Wachturm" oder auch "Grtiner Wach turm". Der Querschnitt dieser Bastei betrug 
17 m, die Mauer war 4 m dick und ursprtlnglich bis zum Dach etwa 32 m hoch. Wah- 
rend der archiiologischen Grabungen wurden die Turmfundamente und Fragmente der 
Kellerwolbung gefunden. Der "GroBe Turm" hatte einen Keller, sechs Wohnstockwer- 
ke und die oberste Wehrplatte mit den SchieBscharten. 
Die Memelburg wurde nach dem Siebzehnjahrigen Krieg allmahlich verlassen und 
verOdete schlieBlich. In der zweiten Hiilfte des 19. Jahrhunderts wurde sie vollstiindig 
abgerissen. Heute existiert sie nur noch aIs eine archiiologische Stiitte. 


Ubersetzung: Dorota Ewa O/czak
		

/Licencje_006_01_12_122_0001.djvu

			Archaeologia Historica Polona, tom 12, 2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


ARTYKUŁY 


Instytut Archeologii i Etnologii 
Uniwersytet Mikołaja Kopernika 
w Toruniu 


ANDRZEJ JANOWSKI 


W czesnośredniowieczna misa brązowa 
z ornamentem roślinnym z Ostrowi tego w województwie pomorskim 


Eine friihmittelalterliche Bronzeschiissel mit Pflanzendekor 
aus Ostrowite in der Woiwodschaft Pommern 


Okoliczności odkrycia i opis misy 


W latach 1995-1996 Zakład Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożyt- 
nych Instytutu Archeologii i Etnologii UMK przeprowadził badania wykopali- 
skowe na terenie mikroregionu osadniczego w OstrowitemI, gm. Chojnice (ryc. l, 
2) oraz badania podwodne pozostałości mostu łączącego osiedle położone na 
wyspie z osadnictwem na brzegu jeziora. W 1995 roku w czasie penetracji drew- 
nianych konstrukcji mostu 2 , 20 m od wschodniego brzegu wyspy, na głębokości 
4-5 m natrafiono na misę wykonaną z brązu (ryc. 2), Naczynie odkute zostało 
z blachy brązowej; technikę wytwarzania tego rodzaju naczyń opisał w XI wieku 
Mnich Teaftl (Diversarum 1998, s. 71-74; por. też Trotzig 1991, s. 67-77, ryc, 
54; Lehmann 1991, s. 371), W pierwszym etapie odlewano krążek z brązu, 
a następnie rozklepywano go młotkiem na blachę o żądanych wymiarach i grubo- 
ści, Cyrklem zaznaczano miejsca załamania profilu przyszłego naczynia. Tak 
przygotowany materiał następnie formowano za pomocą młotka, poczynając od 


l Mikroregion ten tworzą: osiedle położone na wyspie na Jeziorze Ostrowite (stan, 1); most 
(stan, 2) łączący niegdyś wyspę ze wschodnim brzegiem jeziora oraz osady i cmentarzysko? 
(stan. 3-8) na brzegu jeziora, 
2 Pracami kierował mgr Jacek Niegowski (Niegowski 1999).
		

/Licencje_006_01_12_123_0001.djvu

			108 


Andrzej Janowski 


obrzeży misy, stopniowo zwiększając jej głębokość. W końcowym etapie po- 
wierzchnię wygładzano skrobakiem o wyoblonych krawędziach. 


Ryc. 1. Ostrowite, gm. Chojnice, Lokalizacja obszaru badań 
Abb. 1. Ostrowite, Gemeinde Chojnice. Standortbestimmug der archiiologischen Aus- 
grabungen 


Prawie idealnie okrągła ostrowicka misa (ryc. 3, 4) ma wąski, na zewnątrz 
wywinięty i miejscami lekko ku dołowi opuszczony brzeg. Dno misy wepchnięte 
jest do wnętrza, w części centralnej ma jednak znacznej głębokości zaklęśnięcie,
		

/Licencje_006_01_12_124_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna misa brązowa... 


109 


na którym misa się opiera. Wymiary misy: średnica zewnętrzna 26,4-26,6 cm, 
średnica wewnętrzna 25,5-25,7 cm, szerokość brzegu 0,7-0,9 cm, średnica we- 
wnętrzna dna 7,8 cm, średnica zewnętrzna dna 9 cm, głębokość 5,9-6 cm, gru- 
bość blachy 1,2-1,5 mm, w części brzegowej 1,7-1,8 mm, waga 295 g. 


Ryc. 2. Ostrowi te, gm. Chojnice. Mikroregion osadniczy. . - miejsce znalezienia misy 
brązowej na stanowisku 2 
Abb. 2. Ostrowi te, Gemeinde Chojnice. Siedlungsmikroregion. Fundstelle 2. .- 
- Fundort der Bronzeschlissel 


Wewnętrzną, silnie wytartą powierzchnię misy wypehria delikatny, bardzo 
płytki i słabo czytelny ryty ornament w postaci dwóch grup ornamentacyjnych 
o tematyce roślinnej umieszczonych przemiennie i powtarzających się trzykrot- 
nie, dno jest niezdobione. Na pierwszy wątek (ryc. 5, 6) składają się trzy roz- 
dzielające się łodygi roślinne złączone u dołu, u góry zaś zakończone liśćmi 
o ostrych, wydłużonych kształtach, Drugi wątek (ryc. 7, 8) składa się z pęku 
trzech łodyg, wolną przestrzeń między nimi wypełnia zdobienie w postaci kilku 
zygzakowatych linii, Ta grupa ornamentacyjna pierwotnie rozmieszczona była
		

/Licencje_006_01_12_125_0001.djvu

			110 


Andrzej Janowski 


w owalnych medalionach o średnicy około 7 cm, obecnie czytelny jest tylko jeden 
z nich (ryc. 8), Prawdopodobnie medaliony były ze sobą połączone poziomymi 
pasmami ornamentu, utworzonymi z przebiegających pionowo, krótkich, o dłu- 
gości około l cm linii zygzakowatych, które znajdowały się poniżej pierwszego 
wątku, 


Typologia 


Treść ornamentu zdobiącego wewnętrzną powierzchnię misy pozwala zakla- 
syfikować ją do typu V (Poklewski 1961, s. 39; misy z ornamentem roślinnym i 
geometrycznym), a według nowszych klasyfikacji do grupy mis "ornamentowa- 
nych" (Weitzmann-Fiedler 1981; por. też MiilIer 1998, ryc, l) oraz do typu E 
(Miiller 1998, ryc, l). Bardziej szczegółowo misę tę można umieścić w podtypie 
Va wg T. Poklewskiego (1961, s. 39) i w podtypie E5 wg U. MOlIera (1998, ryc. 
l; misy z ornamentem ujętym w medaliony)3. Wśród znanych około 50 4 mis z 
ornamentem roślinnym i geometrycznym (ryc, 11) najbliższe analogie do wątku 
trzech łodyg zamkniętych w medalionie znaleźć można wśród zdobień pokrywa- 
jących wewnętrzną powierzchnię mis odkrytych na Gotlandii. Ornament taki 
występuje na ściankach naczyń z grobów w miejscowościach: Barshalder (ryc. 9: 
2), Norrkvie (ryc. 9: 3), Uddvide S Norr, Annexhammaner (ryc. 9: l), Burge 
(ryc. 9: 4), Hagdarve (ryc. 9: 5) (Trotzig 1991, nr kat. 2, 3, 7, 12, 20, 31, 34, 
36), Podobne zdobienia występują także na misach z miejscowości Kostrowo w 
Rosji (Poklewski 1961, nr kat. 40 - Bludau), a w formie nieco odleglejszej na 
misie wyłowionej z rzeki Aare w okolicy Wynau w Szwajcarii (Weitzmann- 
-Fiedler 1981, nr kat. 159). 
Dekoracja zbliżona do wątku trzech połączonych u dołu łodyg zakończonych 
liśćmi występuje natomiast na naczyniach z Londynu (Weitzmann-Fiedler 1981, 
nr kat. 172) oraz Jarowszczyzny (ryc. 10: 2) (Poklewski 1961, nr kat. 25; 
Edgren 1988), ostatnia z nich, podobnie jak misa z Ostrowitego, ma niezdobione 
dno. Podobny ornament znajduje się także na kilku misach zaliczonych do typu 
IV (misy z ornamentem zwierzęcym) z San Juan de la Pena (Weitzmann-Fiedler 
1981, nr kat. 146), St. Omer (Weitzmann-Fiedler 1981, nr kat. 150) oraz na 
misie typu pośredniego pomiędzy typami II i III z Pokrzywnicy Wielkiej (Długo- 
poiska 1973, ryc, 3; ryc, 10: l), na której trzy połączone łodygi podbudowane są 


3 Klasyfikacja zaproponowana przez J. Weitzmann-Fiedler (1981) misy z ornamentem roślin- 
nym umieszcza w jednej dużej grupie - mis ornamentowanych, bez szczegółowego podziału na 
podtypy. 
4 Dane na podstawie następującej literatury: Kowalczyk 1986, s, 73; Edgren 1988, s, 315; 
Schulze-Dorrlamm 1992, ryc. 9/2; Stoll 1996; Huggert 1998, rys, 5; uwag 1999, nr kat. 198; 
Wrzesińska, Wrzesiński 2000 (por. również Wrzesińska, Wrzesiński w niniejszym tomie).
		

/Licencje_006_01_12_126_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna misa brązowa... 


111 


kolumną i 
tanowią ozdobny przerywnik w stosunku do podstawowych moty- 
wów zdobniczych. 


.. 
/ 


------.... "" 
/ 
 
.A\j 

 \
 
\ 


'- 


....... 


10 cm 


Ryc. 3. Ostrowite, gm, Chojnice, stanowisko 2, Misa brązowa (rys. A. Drozd) 
Abb. 3. Ostrowite, Gemeinde Chojnice, Fundstelle 2. Bronzeschlisse1 (Zeichnung 
A. Drozd) 


Wymiary misy brązowej z Ostrowitego nie odbiegają od wymiarów dotych- 
czas znalezionych egzemplarzy zdobionych ornamentem roślinnym i geometrycz- 
nym zamkniętym w medalionach (tab. 1). W większości przypadków średnica ich
		

/Licencje_006_01_12_127_0001.djvu

			112 


Andrzej Janowski 


mieści się w przedziale między 25,4 cm (Ostrowite, Barshalder) a 27,4 cm (Ud- 
dvide S Norr), głębokość zaś między 5, l cm (Annexhammaner) a 6,6 cm (Bars- 
halder, Hagdarve). Jedynie obie misy z Norrkvie charakteryzują się skrajnymi 
wartościami, zarówno w przypadku średnic, jak i głębokości. 


Tabela 1. Wymiary mis zdobionych ornamentem trzech łodyg zamkniętych w medalio- 
nie 


Miejsce znalezienia 
Norrkvie 
Barshalder 
Ostrowite 
H!igdarve 
Barshalder 
Burge 
Annexhammaner 
Uddvide S Norr 
Kostrowo 
Norrkvie 


Średnica (cm) 
20-20,2 
25,4-25,6 
25,4-25,7 
25,7-26,6 
25,9-26,2 
26,2-26,8 
26,6-27,2 
26,7-27,4 
27 
30,6-31,3 


Chronologia 


Głębokość (cm) 
5,2-5,4 
6 
5,9-6 
5,9-6,6 
6,1-6,6 
5,8-5,9 
5,1-5,9 
5,8-7,2 
? 
7,9-8,7 


Przy ustalaniu chronologii mis z ornamentem geometrycznym i roślinnym 
brak jest możliwości posiłkowania się źródłami ikonograficznymi, czy badaniami 
paleograficznymi, jak ma to miejsce w przypadku mis typów I-III, dlatego też 
zmuszem jesteśmy "przyjąć chronologię ustaloną w drodze badań ar- 
cheologicznych" (Poklewski 1961, s. 47). Misy typu V dotychczas w większości 
odkrywane były w kontekście przedmiotów datujących znaleziska na wiek XII, 
ze wskazaniem na jego 1. połowę (Poklewski 1961, s. 47-49)5. Nieznacznie star- 
sze są misy z Gotlandii, gdzie chronologię zespołów grobowych, w których wy- 
stąpiły określono na koniec XI-początku XII wieku (Trotzig 1991, s, 171). 
Tymczasem daty dendrochronologiczne - 1280 rok, 1296 rok i 1299 rok (Ważny 
1997) - uzyskane dla próbek drewna pobranych z pali mostu, w Ostrowitem 
wskazują na jego istnienie w 4, ćwierci XIII wieku 6 . Jeżeli zatem przyjąć zwią- 


5Analiza radiowęglowa wykonana dla próbek drewna znalezionych pod i w misie z miejsco- 
wości Havor wykazała dużą rozbieżności, uzyskano daty: AD. 942 oraz AD. 1150 (Trotzig 
1991, fi kat. 52), W kontekście datowania dotychczas odkrytych mis druga z dat wydaje się 
bardziej wiarygodna; por. uwagi. G, T rotziga (1991, s. 171) na temat wiarygodności analiz 
radiowęglowych. 
6 Materiał ceramiczny znaleziony na terenie osady na wyspie, na którą prowadził most, dato- 
wać należy na 2. połowę XII-l. połowy xm w" niewykluczone jednak, że w tym przypadku 


.........
		

/Licencje_006_01_12_128_0001.djvu

			-. 


Ryc. 4. Ostrowite, gm. Chojnice, stanowisko 2. Misa brązowa (fot. A. Janowski) 
Abb. 4. OSlrOWilC, Gemcinde Chojnice, Fundslelle 2. Bronzeschlisscl (FOLO A. Janow- 
ski)
		

/Licencje_006_01_12_129_0001.djvu

			1 \\1 1 11 / , 1 ) \I{I II1I1 
\ I J \ I \ I 
2 3 


Ryc. 5. Ostrowite, gm. Chojnice, stanowisko 2, Misa brązowa - szczegóły ornamentu, 
wątek" 1" (rys, A. Drozd) 
Abb. 5. Ostrowite, Gemeinde Chojnice, Fundstelle 2. Bronzeschussel. Ornament- 
details - Motiv ,,1" (Zeichnung A. Drozd)
		

/Licencje_006_01_12_130_0001.djvu

			.I 
 

 


). "", 

 


J 


ł... 


'" . 



 


" 


\ 



 


l 


, 


...... 


" 


Ryc. 6. Ostrowite. gm. Chojnice, stanowisko 2. Misa brązomJ - szczegol) ornamentu, 
wątek .,ł-' (fot. A. Janowski) 
Abb. 6. OSlrowite, Gemeinde Chojnice, Fundstelle 2. Bronzeschlissc1 - Omament- 
dctails, Motiv ,,1" (Foto A. Janowski)
		

/Licencje_006_01_12_131_0001.djvu

			""'- 


Ryc. 7. Ostrowi te, gm. Chojnice, stanowisko 2. Misa brązowa - szczegóły ornamenlLL 
wątek ,,2" (fot. A Janowski) 
Abb. 7. Ostrowile, Gemeinde Chojnice, Fundstelle 2. Bronzeschiisseł - Omamenl- 
detaiłs, MOliv ,,2" (Foto A. Janowski)
		

/Licencje_006_01_12_132_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna misa brązowa... 


113 


zek między , użytkowaniem mostu a zagubieniem misy, czego obecnie wykluczyć 
nie można, to data 1280 rok wyznaczałaby terminus post quem. Jest to datowa- 
nie o około 100 lat młodsze od dotychczas przyjmowanego dla naczyń zdobio- 
nych ornamentem roślinnym. 
W świetle tych wątpliwości ważkich przesłanek do ewentualnego przesunię- 
cia górnej granicy chronologicznej użytkowania mis z ornamentem roślinnym 
dostarczają znaleziska z odległego od Ostrowitego o około 10 km grodziska w 
Raciążu pewnie datowanego na 2. ćwierć XIII-końca XIII wieku. Na grodzisku 
raciąskim w chacie nr II interpretowanej jako kuźnia, odkryto fragmenty kilku 
naczyń brązowych, w tym trzech mis, z których jedną zaliczono do typu V wg 
T. Poklewskiego (Kowalczyk 1986, s. 73). Fragmenty spajanych nitami i repe- 
rowanych naczyń dowodzą, że dokonywano tutaj napraw przedłużających ich 
żywotność (Kowalczyk 1976, s. 69). 
Zarówno znalezisko z Ostrowitego, jak i z Raciąża stanowią istotną prze- 
słankę dla uznania dłuższego, niż dotychczas sądzono, użytkowania mis z orna- 
mentem roślinnym i geometrycznym. Tym samym dotychczasowe ramy chrono- 
logiczne przyjęte dla tego typu naczyń należałoby rozszerzyć do końca XIII wie- 
ku. 


') 
()\ 
1 


/j .A
 // l
 
S n) \\ (;I / 
\ 
 ) ,/ \ \( ),- 


Ryc. 8. Ostrowite, gm. Chojnice, stanowisko 2. Misa brązowa - szczegóły ornamentu, 
wątek ,,2" (rys. A. Drozd) 
Abb. 8. Ostrowite, Gemeinde Chojnice, Fundstelle 2. Bronzesch'iissel. Ornament- 
details - Motiv ,,2" (Zeichnung A. Drozd) 


Punkcja mis brązowych 


W literaturze przedmiotu funkcja mis brązowych stanowi jedną z nie do koń- 
ca rozstrzygniętych kwestii. Dla mis zdobionych inskrypcjami, rysunkiem figu- 


mamy do czynienia ze zjawiskiem przeżywania się w głąb średniowiecza tradycyjnego nurtu 
garncarstwa (Janowski 2002, s. 173-232).
		

/Licencje_006_01_12_133_0001.djvu

			114 


Andrzej Janowski 


ralnym tworzącym ciąg narracyjny i personifikującym cnoty (typy I, II wg 
T. Poklewskiego 1961) w literaturze sugeruje się związek z instytucją Kościoła 
i stanem duchownym. Mogły one być wykorzystywane w czasie obrzędów litur- 
gicznych do obmywania rąk?, a ze względu na treść (przedstawienia cnót, wy- 
stępków, wątki mitologiczne m.in. mit o Herkulesie) oraz inskrypcje mogły także 
spełniać funkcje edukacyjne w nowicjatach klasztornych i pomagać mnichom w 
kontemplacji (Weitzmann-Fiedler 1957, s, 30-32). Znacznie więcej problemów 
nastręcza interpretacja funkcji naczyń zdobionych ornamentem zwierzęcym, 
roślinnym oraz bez dekoracji. 1. Kramarek zasugerował jakoby również misy 
zdobione ornamentem geometrycznym i linearnym (typ V - uwaga A. J.) miały 
"zakodowane" "w ornamencie treści cnót i występków" (Kramarek 1985, s. 81). 
Trudno zgodzić się z tą hipotezą. Może ona mieć jedynie uzasadnienie w przy- 
padku podanej przez 1. Kramarka, jako jeden z przykładów, misy z Gdańska (typ 
III - uwaga A. 1. - misy tzw. nieme z przedstawieniem aniołów, wg T. Poklew- 
skiego 1961) oraz wszystkich pozostałych mis tego typu, gdzie anioła uskrzydlo- 
nego utożsamiać można z przedstawieniem cnoty, anioła bezskrzydłego zaś 
z wyobrażeniem występku 8 . W przypadku mis z ornamentem geometrycznym 
i roślinnym na próżno doszukiwać się takich dwóch przeciwstawnych sobie wąt- 
ków mogących symbolizować antagonizmy (cnoty i występki). Trudno o to ana- 
lizując zwłaszcza zdobienie misy z Tarnowa Grodkowskiego podanej przez 
J. Kramarka (1985, s, 81) jako jeden z przykładów, posiadającej ornament 
w postaci wieloramiennej gwiazdy i to jedynie na dnie, ścianki naczynia są bo- 
wiem niezdobione. Odrzucanie sakralnego charakteru mis zdobionych ornamen- 
tem geometrycznym i roślinnym nie musi oznaczać jednak, że nie mogły one 
w klasztorach pełnić funkcji naczyń codziennego użytku9. Należy jednak zauwa- 
żyć, że wiele mis o takiej ornamentyce odkryto na Gotlandii na cmentarzyskach. 
Nadto znaleziska te nie różnią się ani konstrukcją grobu, ani wyposażeniem, 
z wyjątkiem faktu umieszczenia w grobie misy brązowej, od innych zespołów 
grobowych odkrytych na tych samych cmentarzyskach. Brak zatem przesłanek, 
aby pochówki takie interpretować jako miejsce ostatniego spoczynku osób du- 
chownych lO , Najpewniej zaś pochowano w nich zamożnych członków miejscowej 


7 Przesłanką wskazującą na wykorzystywanie mis brązowych jako naczyń do obmywania rąk, 
także w zajęciach świeckich, jest znalezisko z miejscowości Hirschfeld w Saksonii, gdzie wraz 
z misą odkryto dzban ceramiczny (Richter 1995, s. 215-216). 
8 T, Poklewski (1961, s. 60) odrzuca sakralny charakter mis typu m. 
9 J. Kramarek (1985, s. 86-87) słusznie zauważył jednak ograniczenia tematyczne, które np, 
cystersom narzucała reguła zakonna zabraniająca przedstawiania postaci figuralnych z wyjąt- 
kiem Chrystusa ukrzyżowanego, dlatego też stosowano zdobienia roślinne i geometryczne, 
10 W tym kontekście, wątpliwości budzi interpretacja, jako pochówków duchownych, dwóch 
grobów z misami brązowymi z Dziekanowic (Wrzesiński 2000; por. również Wrzesińska, Wrze- 
siński w niniej szym tomie).
		

/Licencje_006_01_12_134_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna misa brązowa... 


115 


Ryc. 9. Analogie do drogiego wątku ornamentacyjnego, 1- Annexhammaner (wg 
Trotzig 1991, nr kat. 31), 2 - Barshalder (wg Trotzig 1991, ryc. 88, nr 2), 3- 
- Norrkvie (wg Trotzig 1991, ryc. 88, nr 7), 4 - Burge (wg Trotzig 1991, ryc. 
88, nr 34, 5 - H!1gdarve (wg Trotzig 1991, ryc. 88, nr 36) 
Abb. 9. Analogien zum Motiv 2. 1 - Annexhammaner (nach Trotzig 1991, Kat.-Nr. 
31), 2 - Barshalder (nach Trotzig 1991, Abb. 88, Nr. 2), 3 - Norrkvie (nach 
Trotzig 1991, Abb. 88, Nr. 7), 4 - Burge (nach Trotzig 1991, Abb. 88, Nr. 34, 
5 - Hagdarve (nach Trotzig 1991, Abb. 88, Nr. 36) 


społeczności, a w misach umieszczano jedzenie na "ostatnią drogę" (Trotzig 
1991, s. 135). 
Misy brązowe (przede wszystkim niezdobione) w zespołach grobowych (za- 
równo szkieletowych, jak i ciałopalnych; Kulakov 1990) odkrywane są także na 
obszarze Skandynawii (w Danii; Pedersen 1997; Finlandii; Ruonavaara 1989;
		

/Licencje_006_01_12_135_0001.djvu

			. - "." 
 :.,- 


l 


". 

:" -ii
"? 


. . ,
 . < 
: 'r
 j )J :-:3 
,
 . 
",.' . 
 
. /' ' 
t, 


/'t 



....... 
.
 

,-<""'
 
,-
 ..... 
;-łI/' ", 
.,......«> '''I 
, . 


(,.
 


, 
.,' 



 


2 


Ryc. 10. Analogie do pierwszego wątku ornamentacyjnego. l - Pokrzywnica Wielka 
(wg Dlugopolska 1973, ryc. 3),2 - Jarowszczyzna (wg Edgren 1988, ryc. l) 
Abb. 10. Analogien zum Motiv 1. l - Pokrzywnica Wielka (nach Dlugopolska 1973, 
Abb. 3), 2 - Jarowszczyzna (nach Edgren 1988, Abb. l)
		

/Licencje_006_01_12_136_0001.djvu

			'" 



 


. 



 8j, 


300 lon 


Ryc. 11. Lokalizacja znalezisk znanych dotychczas mis brązowych z ornamentem ro- 
ślinnym i geometrycznym (wg Stoll 1996, ryc. 4 - punkty bez numerów. I _ 
- Ostrowite, 2 - Raciąż, 3--4 - Dziekanowice, 5 - Pokrzywnica Wielka, 6- 
- Budapeszt, 7 - Vilusenharju, 8 - Sanda (wg A. Janowski) 
Abb. II. Fundortbestimmung der bis jetzt bekannten Schiisseln mit pOanzlichem und 
geometrischem Dekor (nach Stoll 1996, Abb. 4 - Angaben ohne Nummer). 
1 - Ostrowite, 2 - Raciąż, 3--4 - Dziekanowice, 5 - Pokrzywnica Wielka, 6- 
- Budapeszt, 7 - Vilusenharju, 8 - Sanda (nach A. Janowski)
		

/Licencje_006_01_12_137_0001.djvu

			118 


Andrzej Janowski 


Norwegii; Stoll1996, s. 525, nr 65; oraz w Szwecji; Trotzig 1984; Stoll 1996, 
s. 525, nr 58, 60), na terenie Sambii (Kulakov 1990) oraz w Polsce na terenie 
Pomorza, Wielkopolski i Mazowsza ll . Brak dowodów na to, że naczynia składa- 
ne w grobach różnią się techniką wykonania od pozostałych i że były produko- 
wane specjalnie do tego celu (Trotzig 1991, s. 134). Stąd można wnosić, że 
funkcje naczyń grobowych pełniły one wtórnie, 
Nie można także wykluczyć, że misy brązowe, jak większość naczyń, były 
wielofunkcyjne i pełniły rolę zastawy stołowe/ 2 . 


Pochodzenie misy 


Misy brązowe tzw. romańskie powszechnie uznaje się za produkt pracowni 
działających na terenie Nadrenii i Westfalii (Poklewski 1961, s. 50-51), 
w przypadku zaś mis z ornamentem roślinnym i bez ornamentu dopuszcza się 
możliwość ich produkcji na obszarze południowo-wschodniego wybrzeża Bałty- 
ku (Poklewski 1961, s. 51-52). Prawdopodobnie jednak, mogły być również 
produkowane na innych terenach, może również na Gotlandii, m.in, przemawia- 
łaby za tym ich koncentracja (ryc. 11) w tym rejonie, Obecnie, bez przeprowa- 
dzenia analiz metaloznawczych, trudno wyciągać daleko idące wnioski co do 
pochodzenia misy z Ostrowitego, jednak zarówno zbliżone wymiary, jak i orna- 
mentyka, zdają się wskazywać na jej gotlandzką proweniencję, Ewentualną 100- 
-letnią różnicę w chronologii mis - misy gotlandzkie są starsze od ostrowickiej- 
- należy tłumaczyć dłuższym użytkowaniem naczynia znalezionego w Jeziorze 
Ostrowite. 


Literatura 


Diversarum 
1998 Diversarum Artium Schedula. Średniowieczny zbiór przepisów o sztukach 
rozmaitych, Kraków. 
Długopolska L. 
1973 Zdobione misy romańskie z Pokrzywnicy Wielkiej, pow, Nidzica, Wiado- 
mości Archeologiczne, t. 38, s. 325-328. 


11 W Polsce m.in, Dziekanowice, Kleśnik, Korzybie, Pieńki Okopowe (niegdyś grodzisko)- 
- typ V, Barwino, Ciepłe, Czersk, Gdynia-Babie Doły (niegdyś Stefanowo), Kałdus, Łętowice, 
Wolin - typ VI. 
12 Analizy chemiczne (Rauhutowa 1972, przypis 36) wykazały szkodliwość związków miedzi, 
jednak wobec niedostatecznej prawdopodobnie wiedzy ówczesnych użytkowników nie stanowi 
to dostatecznego dowodu na obalenie hipotezy o możliwości wykorzystywania mis jako naczyń 
do podawania jedzenia.
		

/Licencje_006_01_12_138_0001.djvu

			Edgren T. 
1988 


Huggert A. 
1998 


Wczesnośredniowieczna misa brązowa... 


119 


An engraved bronze bowl from JarovsCina on the Oyat River in the So- 
uth-East Coastal Region of Lake Ladoga, [w:] Trade and Exchange in 
Prehistory, Studies in Honour of Berta Stjernquist, red. B. Hanlh, 
L. Larsson, D. Olausson, R. Petre, Acta Archaeologica Lundensia, seria 
8, t. 16, s. 309-318. 


Ett beslag til/verkat av tviittfatsplat - patriiffat i S:t Olofs hamn pa Dra- 
kan, Fornvannen 93, s. 89-95. 
Janowski A. 
2002 


Wczesnośredniowieczna ceramika naczyniowa z Ostrowitego, woj. po- 
morskie (stanowisko 1), [w:] Studia nad osadnictwem średniowiecznym 
ziemi chełmińskiej, t. 4, red, W. Chudziak, Toruń, s. 173-232. 
Kowalczyk M. 
1976 Średniowieczna pracownia kowalska na grodzie w Raciążu, pow. Tucho- 
la, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Archaeologica, z. 11, s. 59-74. 
Raciąż - średniowieczny gród i kasztelania na Pomorzu w świetle iródeł 
archeologicznych i pisanych, Archaeologia Baltica, t. 6, Łódź, 
Kramarek J. 
1985 Brązowa misa romańska z Urazu w województwie wrocławskim, Studia 
Źródłoznawcze, t. 29, s. 67-94. 
Kulakov V. I. 
1990 Drevnosti Prussov (V/- X/ll vv.), Moskwa. 
Lehmann J. 
1991 


1986 


Lovag S. Z. 
1999 


Misy wydobyte Z Jeziora Lednickiego. Technologia i konserwacja, Studia 
Lednickie, t. 2, s. 371-372. 


Mittelalterliche Bronzegegenstiinde des Ungarischen Nationalmuseums, 
Catalogi Musei Nationalis Hungarici, Seria Archaeologica, t. 3, Buda- 
pest. 
Mtiller U. 
1998 Gravierte Bronzeschalen im nordlichen Ostmitteleuropa, [w:] Struktur 
und Wandel im Friih- und Hochmittelalter, red. Ch. Ltibke, Eine Be- 
standsaufnahme aktuelIer Forschungen zur Germania Slavica I, For- 
schungen zur Geschichte und Kultur des ostlichen Mitteleuropa, 5, Stut- 
tgart, s. 313-332. 
Niegowski J. 
1999 Relikty średniowiecznych mostów w jeziorze Ostrowite, gm, Chojnice, 
(maszynopis w archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii UMK), Toruń, 


Pedersen A. 
1997 


Sr)llested and Mr)llemosegard burial customs in /dh-century Denmark, 
[w:] Rom und Byzanz im Norden. Mission und Glaubenswechsel im Ost- 
seeraum wiihrend des 8.-/4. Jahrhunderts, t. 1, red. M. Mtiller-Wille, 
Abhandlungen der Geistes- und Sozialwissenschaftlichen Klasse, 
R. 1997, nr 3, I, Mainz, s. 249-278.
		

/Licencje_006_01_12_139_0001.djvu

			120 


Andrzej Janowski 


Poklewski T. 
1961 Misy brązowe z XI, XII, XIII wieku, Łódź, 
Rauhutowa J. 
1972 Wczesnośredniowieczny grobowiec z XII w. z Czerska pod Warszawą, Ar- 
cheologia Polski, t. 17, z. 1, s. 143-160. 
Richter G. 
1995 Eine Hanseschiissel aus Sachsen, Ausgrabungen und Funde, t. 40, z. 4, 
s. 208-216. 
Ruonavaara L. 
1989 Kuhmoisen "hansavati", Suomen Museo 1989, s. 153-165. 
Schulze-Dorrlamm M. 
1992 Luxusgiiter, [w:] Das Reich der Salier I024-II25, Katalog zur Ausstel- 
lung des Landes Rheinland-Pfalz, Speyer, s. 445-450. 


Stoll H.-J. 
1996 


Die "Hansaschiissel" vom Burgwall Raddusch, Kr. Calau, Germania, 
t. 74, s. 509-529. 


Trotzig G. 
1991 


Craftsmanship and function. A study of metal vessels found in Viking Age 
tombs on the island of Gotland, Stockholm. 


Ważny T. 
1997 Analiza dendrochronologiczna drewna z Ostrowitego, (maszynopis w ar- 
chiwum Instytutu Archeologii i Etnologii UMK), Toruń. 
Weitzmann-Fiedler J. 
1957 Romanische Bronzeschalen mit mythologischen Darstellungen ihre Be- 
ziehungen zur mittelalterlichen Schulliteratur und ihre Zweckbestim- 
mung, Zeitschrift filr Kunstwissenschaft, t. 11, z. 1-2, s. 1-34. 
1981 Romanische gravierte Bronzeschalen, Berlin. 
Wrzesińska A., Wrzesiński 1. 
2000 Grób z misą brązową z wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w Dzie- 
kanowicach, stan. 22, gm, Łubowo, byłe woj. poznańskie, Wielkopolskie 
Sprawozdania Archeologiczne, t. 5, s. 273-276. 
Wrzesiński 1. 
2000 Misa brązowa z cmentarzyska w Dziekanowicach - próba interpretacji, 
Studia Lednickie, t. 6, s. 185-201. 


EINE FROHMIITELALTERUCHE BRONZESCHOSSELMIT PFLANZENDEKOR 
AUS OSTROWITE IN DER WOIWODSCHAFT POMMERN 


Zusammenfassung 


Wahrend der 1995 in Ostrowi te (Gemeinde Chojnice) durch das Institut filr Archaolo- 
gie und Ethnographie der Nikolaus-Copernicus-UniversiUlt in Thorn an den Resten 
einer Holzbrtlcke (Fundstelle 2) durchgefilhrten Unterwasseruntersuchungen wurde
		

/Licencje_006_01_12_140_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczna misa brązowa... 


121 


eine Bronzeschilssel gefunden. Ihr Durchmesser betragt 26,4 bis 26,6 cm, ihre Hahe' 
5,9 bis 6 cm, und sie wiegt 295 g. 
Die lnnenwandung der Schilssel ist von einem Ritzdekor bedeckt. Es besteht aus 
zwei Ornamentgruppen mit Ptlanzenmotiven, die sich abwechselnd dreimal wie- 
derhoIen. Das erste Motiv wird von drei auseinanderlaufenden Ptlanzenstielen gebil- 
det, die am FuB miteinander verbunden sind und oben in langgestreckte, spitzformige 
Blatter milnden. Das zweite Motiv bildet ein dreistieliger Bund, dessen freie Zwisc- 
hentlachen mit Zickzack1inien dekoriert sind. Dieses Motiv war ursprilnglich in ovalen 
Medaillons platziert. Der Schilsselboden hat kein Dekor. 
Nach dem Dekor gehart diese Bronzeschilssel zum Typus Va von T. Poklewski 
(1961, S. 39), zur Gruppe der "Ornamentschiisseln" von J. Weitzmann-Fiedler und 
zum Typus ES nach U. MiiUer (1998, Abb. 1). Es sin d etwa 50 Schiisseln mit einem 
ahnlichen ptlanzlichen oder geometrischen Dekor bekannt. Weitgehende Analogien zu 
dem oben beschriebenen Motiv der 3 Stiele in einem Medaillon sin d bei den Schiissel- 
funden in Gotland (Trotzig 1991, Kat.-Nr. 2, 3, 7, 12, 20, 31, 34, 36), in Ko- 
strow/Russland (Poklewski 1961, Kat.-Nr. 40/Bludau) und im Fluss Aare in der Nahe 
von Wynau/Schweiz (Weitzmann-Fiedler 1981, Kat.-Nr. 159) zu finden. Das Motiv 
der 3 Stiele, die unten miteinander verbunden sind und oben in Blatter miinden, findet 
man auf GeHiBen aus London (Weitzmann-Fiedler 1981, Kat.-Nr,l72) und aus Ja- 
rowszczyzna (Poklewski 1961, Kat.-Nr. 25; Edgren 1988), auf den Schiisseln vom 
Typus IV von T. Poklewski und aus San Juan de la Pena (Weitzmann-Fiedler 1981, 
Kat.-Nr. 146), aus St. Omer (Weitzmann-Fiedler 1981, Kat.-Nr. 150) und auf einer 
Schiisse1 vom Zwischentypus WIlI aus Pokrzywnica Wielka (DługopoIska ł 973, 
Abb. 3). 
Die Entstehungszeit der meisten Bronzeschilsseln vom Typus V wurde in die erste 
Halfte des 12. Jahrhunderts datiert (Poklewski 1961, S. 47-49). Etwas aher sind 
Schiisseln aus Gotland, die in die Zeit vom Ende des 11. Jahrhunderts bis zur Anfang 
des 12. Jahrhunderts datiert werden (Trotzig 1991, S. 171). 
Aufgrund einer dendrochronologischen Untersuchung der von der Brilcke stam- 
menden Holzreste wurden drei Einzeldatierungen vorgenommen: 1280, 1296 und 1299 
(Ważny 1997). Das Jahr 1280 markiert die friihestmagliche Entstehungszeit der Briic- 
ke (terminus post quem). Wenn wir die Nutzung der Brucke und den Umstand, dass 
die Schiissel an dieser Briicke verloren wurde, miteinander in eine zeitliche Beziehung 
setzen, kann nicht ausgeschlossen werden, dass das Jahr 1280 aIs terminu s post quem 
auch fur die Schilssel gilt. Diese Datierung weicht um etwa 100 Jahre von der bis jetzt 
ilblichen Datierung fur solche GefaBe ab. In das 13. Jahrhundert wird auch eine Schils- 
sel mit Ptlanzendekor datiert, die in dem 10 km von Ostrowi te entfernten Burgwall 
Raciąż gefunden wurde. 
Die Funktion dieser Bronzeschilsseln ist bis heute ungekHirt. Vielleicht wurden sie 
bei liturgischen Handlungen zur Handwaschung benutzt oder hatten in K16stern eine 
didaktische Funktion, und zwar aIs Kontemplationshilfe fur die Manche (Weitzmann- 
-Fiedler 1957, S. 30-32). Da zahlreiche Schilsselfunde von Graberfeldern stammen, 
muss ihre sekundare Nutzung aIs GrabgefaBe mitberucksichtigt werden. SchlieBlich 
kann nicht ausgeschlossen werden, dass diese Bronzeschilsseln, ahnlich wie andere 
GefaBe, multifunktioneU genutzt wurden und auch aIs TafeIgerat dienten.
		

/Licencje_006_01_12_141_0001.djvu

			122 


Andrzej Janowski 


Sogenannte romanische Bronzeschlisseln gelten aIs Erzeugnisse der in Nordrhein- 
-Westfalen tatigen Werkstatten (Poklewski 1961, S. 50-51), die Schlisseln mit und 
ohne Pflanzendekor dagegen wurden moglicherweise im Gebiet des slidostlichen Bal- 
tikums hergestellt (Poklewski 1961, S. 51-52). Die zahlreichen Schlisselfunde in Go- 
tland veranlassen uns zu der Annahme, dass sich dort moglicherweise eine Pro- 
duktionssUitte befand, der auch die Bronzeschlissel aus Ostrowite entstammt. Auf diese 
gemeinsame Herkunft weisen ahnliche SchlisselgroBen und Pflanzendekore hin. Die 
Differenz von etwa 100 Jahren in der Chronologie dieser GefaBe resultiert wahrschein- 
lich aus der viellangeren Nutzung der Bronzeschlissel aus Ostrowite. 


Ubersetzung: Dorota Ewa Olczak
		

/Licencje_006_01_12_142_0001.djvu

			Archaeologia Historica Polona, tom 12, 2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


Muzeum Pierwszych Piastów 
na Lednicy 


ANNA WRZESIŃSKA, JACEK WRZESIŃSKI 


W czesnośredniowieczny grób szkieletowy z misą mosiężną 
z cmentarzyska "Mały Skansen" 
w województwie wielkopolskim 


Friihmittelalterliches Korpergrab mit Messingschiissel 
vom Graberfeld "Mały Skansen" in der Woiwodschaft Gro.6polen 


"Mały Skansen", obszar należący do Muzeum Pierwszych Piastów na Led- 
nicy, leżący na wschodnim brzegu Jeziora Lednica, m.in. obejmuje pozostałości 
wschodniego przyczółka mostu "gnieźnieńskiego" prowadzącego na Ostrów 
Lednicki. We wschodniej części "Małego Skansenu" zlokalizowano cmentarzy- 
sko szkieletowe o powierzchni około 8000 m 2 (Dziekanowice, gm, Łubowo, stan, 
22) datowane na okres od około połowy XI do końca XII wieku. Z różnymi prze- 
rwami badane jest do dziś, dotychczas wyeksplorowano 903 groby wczesnośred- 
niowieczne, w tym 900 szkieletowych i 3 puste. 
W 200 l roku odsłonięto 67 kolejnych grobów, wśród których znajdował się 
omawiany tu pochówek (grób 45/00) zlokalizowany w północno-wschodniej 
części cmentarzyska. Zarys jamy grobowej, której wypełnisko stanowiła brunat- 
na próchnicza ziemia bogata w drobiny i pył węgla drzewnego, pojawił się na 
głębokości około 30 cm poniżej współczesnego poziomu terenu, Na stropie jama 
miała kształt prostokąta o długości 250 cm i szerokości 80 cm, Około 8- 
-15 cm poniżej stropu wystąpił słabo zachowany szkielet ludzki (ryc. l). Osob- 
nik ułożony był w pozycji wyprostowanej, na grzbiecie, z rękoma wzdłuż tuło- 
wia, czaszką zorientowany na zachód. Na poziomie szkieletu jama nieco zmniej- 
szyła swoje rozmiary: długość 205 cm, szerokość od 60 cm (na wysokości cza- 
szki) do 50 cm (na wysokości stóp), Szkielet uchwycono na długości około 
170 cm, Z czaszki zachowały się tylko fragmenty mózgoczaszki, żuchwa 
i zęby. Budowa czaszki mocna, z grubymi kośćmi (około 5-7 mm) z dość pro- 
stym przebiegiem głównych szwów, bez obliteracji; w części skroniowej szwu
		

/Licencje_006_01_12_143_0001.djvu

			o 50 CM 
"-- ----" 


1 


ł I 
O 


3 

II 


fll ' 
 '''''' 4 
, '. - " 
-.
ło;.. 
, .. I _", 
I 

 


o 3CM 
I 
1.3-4 
O 5CM 
........ ............ 
2 


Ryc. 1. "Mały Skansen" - Dziekanowice, stanowisko 22, Wyposażenie grobu 45/00: 1 - 
- grot strzały, 2 - misa mosiężna przed konserwacją, 3 - krążek monetopodob- 
ny, 4 - sprzączka brązowa (rys, M. Łomnicki) 
Abb. 1. "Mały Skansen" - Dziekanowice, Fundstelle 22. Grab 45/00. Grabfunde: 1- 
- Pfeilspitze, 2 - Messingschilssel. Zustand vor der Restaurierung, 3- 
- SilberblechpHittchen, 4 - Bronzeschnalle (Zeichnungen M. Łonmicki)
		

/Licencje_006_01_12_144_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczny grób szkieletowy... 


125 


wieńcoweg? - początki obliteracji. Czaszka średniodługa, uzębienie pełne, dopie- 
ro wyrżnięte trzecie trzonowce, zęby białe bez ognisk próchniczych, bardzo słabo 
starte; na siekaczach i kłach zaobserwowano ubytek szkliwa w postaci dołków _ 
- hypoplazję szkliwa. Jest to wynik zakłócenia tworzenia się szkliwa w procesie 
rozwoju zęba, wywołany stresem rozwojowym lub czynnikiem chorobowym 
(Krenz, Piontek 1996, s. 89). Ze szkieletu pozaczaszkowego zachowały się nie- 
liczne szczątki, głównie kości kończyn miernie masywnej budowy, o dość silnie 
wykształconej kresie chropowatej; prawa kość piszczelowa (tibia) o długości 367 
mm. 
Szkielet należy do mężczyzny zmarłego w wieku Adultus, tj. około 30 roku 
życia, wysokiego wzrostu - wg Trotter, Glesser mierzył około 171 cm, lub wzro- 
stu średniego - wg Manouvriera mierzył około 166,4 cm. 
W jamie grobowej znajdowały się: żelazny grot strzały na wysokości lewego 
barku (ryc. 1: l), dwa duże noże wzdłuż lewego uda (ryc. 2), misa mosiężna na 
stopach (ryc. l: 2), fragment srebrnej blaszki - krążek monetopodobny? (ryc. l: 
3), sprzączka brązowa z fragmentem skóry przy stopie prawej (ryc. 1: 4). Grot 
strzały długości 6,5 cm z tuleją i zadziorami (typ I wg Nadolski 1954) spoczywał 
równolegle do przedramienia, ostrzem ku górze (ku czaszce). Noże leżały skie- 
rowane grzbietami do kości udowej, jeden na drugim, przywierając silnie do sie- 
bie, razem też skorodowały. Długość jednego z noży (dolny) dochodzi do 25 cm, 
trzpień nie wyodrębniony, szerokość ostrza od 1,7 do 2,5 cm. Drugi (górny) jest 
nieco dłuższy - 26,3 cm, jego szerokość waha się od 1,5 do 3,0 cm. Prawdopo- 
dobnie noże złożono w jednej, wspólnej pochewce skórzanej. Od strony grzbietu 
sztych noży jest charakterystycznie łukowato obniżony, co pozwala zaliczyć je 
do typu VIA (wg Wrzesiński 2000a). Misa mosiężna o kształcie zbliżonym do 
wycinka koła średnicy wewnętrznej 20,5 cm jest nieznacznie uszkodzona w partii 
przydennej. Krawędź o szerokości 0,5 cm ma wychyloną na zewnątrz, dno wklę- 
słe, maksymalna głębokość około 6 cm. Waga misy wynosi 150 gl. Na we- 
wnętrznej powierzchni widoczny jest delikatny ornament wykreślony nieregular- 
ną ("nerwową") linią zygzakowatą (ryc. 3f Na dnie linia ta tworzy motyw re- 
gularnej pięcioramiennej gwiazdy. Dodatkowo na ściance, dookoła dna, roz- 
mieszczonych jest 15 niemal równych arkad, u dołu podkreślonych niezbyt re- 
gularną linią biegnącą wokół dna. Zarówno na zewnętrznej, jak i wewnętrznej 
powierzchni ścian widoczne są równoległe, regularne dookolne ciągi - ślady 


l Waga brązowej misy z wcześniejszych badań cmentarzyska wynosi 240 g (po konserwacji!; 
Wrzesińska, Wrzesiński 2000). Podczas badań rwnowiska zachodniego mostu na Ostrowie 
Lednickim (stanowisko Rybitwy, OL stan. 3a) znaleziono dwie misy mosiężne. Waga mniejszej 
(o średnicy 26 cm) wynosi 280 g, druga (o średnicy 36 cm) w chwili pisania niniejszego artykułu 
znajdowała się na wystawie ,,Europa około roku 1000". Wcześniej nie była ważona. 
2 Ornament odkryty został podczas konserwacji przeprowadzonej w Pracowni Konserwacji 
Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy.
		

/Licencje_006_01_12_145_0001.djvu

			126 


Anna Wrzesińska, Jacek Wrzesiński 


silnej rotacji w wyniku której nadano ostateczny kształt misie i wygładzono jej 
powierzchnie (ryc. 4 i 5). Kształt misy, a zwłaszcza zgeometryzowany ornament 
pozwalają zaliczyć ją do typu V (wg Poklewski 1961). 


c:f::!:::::r:J

 
. ..(/f. . .'... __.?'
.
:'uu .Jr.._. 
_.._...-- 


o 3CM 


Ryc. 2. "Mały Skansen" - Dziekanowice, stanowisko 22. Grób 45/00: dwa noże żelaz- 
ne (rys, M. Łomnicki) 
Abb. 2. "Mały Skansen" - Dziekanowice, Fundstelle 22. Grab 45/00: zwei Eisenmes- 
ser (Zeichnung M. Łomnicki) 


Na podstawie analizy wykonanej przez Elżbietę Pawlicką z Centralnego La- 
boratorium Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie ustalono, iż 
misę wykonano z mosiądzu, gdzie 82, l % stanowi miedź i 9% cynk. Pozostałe 
składniki to cyna (4,8%) i ołów (2,61%) z domieszką krzemu (0,64%), żelaza 
(0,29%), aluminium (0,21 %), niklu (0,17%), srebra (0,15%), oraz manganu 
(0,04%). Leżąca w pobliżu misy sprzączka brązowa o profilowanej prostokątnej 
ramie (wymiary 2,3 x 1,5 cm) miała żelazny kolec. Miejsce występowania 
sprzączki wyklucza jej związek z pasem, Bardziej prawdopodobne wydaje się, iż 
służyła jako zapięcie (ozdoba ?) skórzanego obuwia, lub torby-sakwy (być może 
skórzanego pojemnika na misę), 
Oprócz wymienionych przedmiotów w jamie grobowej znajdowały się także 
fragmenty skóry, tkaniny oraz drewna i węgli drzewnych. Silnie rozdrobnione, 
niewielkie kawałki grubej, cielęcej skóry wystąpiły bezpośrednio pod, oraz obok 
misy (ryc, 6). Skóra była przygotowana dość prymitywnie, pierwotnie prawdo- 
podobnie z miejscowo zachowaną sierścią. Na dwóch fragmentach wzdłuż kra- 
wędzi widoczne są ślady szycia(?). Tkanina wykonana z wełny wystąpiła rów- 
nież bezpośrednio pod misą (por. Sikorski w tym tomie - ryc. 1). Na dnie jamy 
grobowej, pod nożami zalegały niewielkie fragmenty drewna (ryc. 7: 1-3). Dzię- 
ki analizie taksonomicznej wykonanej w Centralnym Laboratorium Instytutu 
Archeologii i Etnologii PAN przez Marię Michniewicz ustalono, iż fragmenty te 
pochodziły z twardzieli pnia sosny zwyczajnej (Pinus silvestris L.), z licznymi 
pionowymi przewodami żywicznymi. Jej pień miał średnicę pond 30 cm, a szero- 
kość przyrostów rocznych 1,5-2,3 mm, W trakcie wypreparowania misy pozy- 
skano niewielki fragment drewna sosny zwyczajnej pochodzący z bielu pnia
		

/Licencje_006_01_12_146_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczny grób szkieletowy... 


127 


o 3CM 


Ryc. 3. "Mały Skansen" - Dziekanowice, stanowisko 22, Grób 45/00: misa mosiężna 
po konserwacji (rys, M. Łomnicki) 
Abb. 3. "Mały Skansen" - Dziekanowice, Fundstelle 22. Grab 45/00: Messingschlissel. 
Zustand nach Restaurierung (Zeichnung M. Łomnicki) 


o średnicy 30-35 cm, szerokości przyrostów rocznych 0,45-1,25 mm (ryc, 7: 4), 
Węgle drzewne występujące w jamie grobowej pochodziły przede wszystkim ze 
spalonego drewna dębu (Quercus sp" z pnia lub pni) oraz drobne węgielki naj-
		

/Licencje_006_01_12_147_0001.djvu

			128 


Anna Wrzesińska, Jacek Wrzesiński 


prawdopodobniej olchy (Alnus), Zaawansowany rozkład tkanki drewna pozwala 
przypuszczać, iż drewno nim zostało poddane działaniu ognia długo, po śmierci 
drzew, pozostawało w warunkach dobrego dostępu tlenu i wilgoci. 
Dokładne określenie momentu pochowania zmarłego i zdeponowania wraz 
z nim misy mosiężnej nie jest proste. Chronologia mis i pozostałych przedmiotów 
jakie znalazły się w grobie jest stosunkowo szeroka i nie ułatwia precyzyjnego 
datowania. Warto dodać, iż jest to drugi grób mężczyzny z misą na tym cmenta- 
rzysku, oba zostały odkryte w tej samej strefie nekropoli. Odległość między tym 
grobami wynosiła około 30 m. Oba były wkopane w gliniasto-piaszczysty calec, 
nie uszkadzając wcześniejszych obiektów. Wokół nich można zaobserwować 
wolną przestrzeń około 3-5 m bez grobów. 
Groby występujące w peryferyjnej (północno-wschodniej) części cmentarzy- 
ska wkopane były w gliniasto-piaszczysty calec, Rozmieszczone luźno, w nie- 
wielkich skupiskach, czasem tworzyły nieregularne, krótkie rzędy składające się 
z 3-5 grobów, W centrum cmentarzyska oraz w jego północnej części widoczne 
jest pewne zagęszczenie grobów powodujące ich wzajemne uszkadzanie. Stąd też 
można wyróżnić tu 2-3 poziomy użytkowania wynikające z upływu czasu i kil- 
kakrotnego wykorzystania tego samego miejsca, Ponadto, część środkowa nekro- 
poli nawarstwia się na starszą osadę datowaną na okres od X do połowy XI wie- 
ku. Dlatego w tej części cmentarzyska łatwiej jest wydzielić groby należące do 
starszego lub młodszego poziomu chronologicznego. Natomiast w przypadku 
grobu 45/00 dokładniejsze datowanie jest trudniejsze, Sugerując się peryferyj- 
nym położeniem tego pochówku można przyjąć, iż łączy się on z młodszym okre- 
sem funkcjonowania cmentarzyska, a więc z XII wiekiem, a być może jego 
2. połową? Szersze ramy chronologiczne przedmiotów jakie znalazły się w gro- 
bie wraz z misą nie stoją w sprzeczności z takim datowaniem, lecz, niestety, nie 
pozwalają na bardziej precyzyjne określenie chronologii. 
Również atrybucja mężczyzny z misą nie jest jednoznaczna. Misa owinięta 
wełnianą tkaniną oraz pozostałe przedmioty- grot strzały, dwa masywne noże, 
srebrny siekaniec(?), być może skórzane obuwie lub sakwa stawiają zmarłego 
w gronie osób zajmujących znaczną pozycję w ówczesnym społeczeństwie. Misę 
jesteśmy skłonni zaliczyć do przedmiotów mających związek ze sprawowaniem 
służby Bożej we wczesnym średniowieczu (por. Wrzesiński 2000b), Noże ze 
względu na swą wielkość i kształt najczęściej określane są jako bojowe lub zwią- 
zane z myślistwem, Zachowane, dzięki konserwującym właściwościom tlenków 
miedzi, fragmenty skóry mogące pochodzić z obuwia lub sakwy również podno- 
szą prestiż zmarłego mężczyzny, Nasze współczesne, jednoznaczne klasyfikacje 
burzy zróżnicowany charakter przedmiotów które znalazły się w omawianym 
grobie. Z jednej strony misę łączymy z kategorią przedmiotów związanych ze 
sferą sakralną, z drugiej grot, a także noże jednoznacznie wiążą się ze świeckim 
charakterem życia. Jednak we wczesnym średniowieczu obserwuje się mieszanie
		

/Licencje_006_01_12_148_0001.djvu

			'- 


'" 


Ryc. 4. "Ma1y Skansen" - Dziekanowice, stanowisko 22, Grób 45/00: zewn
trzna stro- 
na misy ze śładami wyoblenia (fot. A. Ziółkowski) 
Abb. 4. "Mały Skansen" - Dziekanowice, Fundstelle 22. Grab 45/00: Messingschiissel. 
AuBenscite mit Bearbeitungsspuren (Foto A Ziółko\\ski)
		

/Licencje_006_01_12_149_0001.djvu

			Ryc. 5. "Mały Skanscn" - Dzickano\\ice. stano\\isko 22. Grób .tS/OO: wcwnętrzna 
strona misy /c śladami wyohlenia (fot. M. Jóiwikowska) 
Ahh. S. "Maly Skanscn.' - Dziekanowice, FlIndslcIlc 22. Grah 45/UU: MessingschiisseL 
Inncnscitc mit BcarhcitungssplIren (foto M. Jó7wikowska)
		

/Licencje_006_01_12_150_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczny grób szkieletowy... 


129 


i przenikanie dwóch światów - sacrum i profanum. a obok uczestniczenia w 
obrzędach wynikających z wyznawania nowej religii kultywowane są wierzenia 
tradycyjne (Le Goff 1996; Bylina 1997). W sumie skłonni jesteśmy przypusz- 
czać, iż w przypadku tego mężczyzny mamy do czynienia z osobą związaną 
z ówczesnym Kościołem. 


-- g 
\ .' 
, ' 
. o" 
g t
;' 


o 3CM 
, 



 - 
- QJ- 
 
; , 
,
" I
 
;.)..,:.-C}
 



 


Ryc. 6. "Mały Skansen" - Dziekanowice, stanowisko 22. Grób 45/00: fragmenty skóry 
(rys, M. Łomnicki) 
Abb. 6. "Mały Skansen" - Dziekanowice, Fundstelle 22. Grab 45/00: Lederfragmente 
(Zeichnung M. Łomnicki) 


Mimo zwiększającego się ostatnio zainteresowania problematyką mis brązo- 
wych/mosiężnych zagadnienia ich chronologii, rozprzestrzeniania się i funkcji nie 
zostały rozstrzygnięte w sposób zadowalający (Wrzesiński 2000b). Przy okazji 
weryfikacji tych zagadnień warto zwrócić uwagę na formę ornamentu, sposób 
jego rozmieszczenia, przedstawienia i cechy wykonania. Historycy sztuki rzadko 
podejmują się analizy motywów dekoracji widniejących na przedmiotach pozy-
		

/Licencje_006_01_12_151_0001.djvu

			130 


Anna Wrzesińska, Jacek Wrzesiński 


skiwanych podczas badań archeologicznych, Również archeolodzy niezbyt często 
korzystają z ustaleń historyków sztuki. Widniejący na misach ornament nie jest 
wyłącznie formą ich zdobnictwa. Z jednej strony w dziele sztuki zawarte jest 
piękno, przejawiające się m.in. w ornamencie, z drugiej jednak jego osiągnięcie 
nie było celem twórcy. Dominująca w średniowieczu doktryna Kościoła nakazy- 
wała sztuce środkami zmysłowymi wznosić człowieka ku Bogu. To m.in. właśnie 
elementy sztuki miały ułatwiać poznanie prawd pozaziemskich i wskazywać 
najbardziej właściwe sposoby osiągnięcia szczęścia wiekuistego (Tatarkiewicz 
1988), Tematy pojawiające się w ówczesnej sztuce nie były wyłącznym tworem 
wyobraźni, wizji czy też dążeń twórcy. Tematy, motywy, szczegóły ujęcia i za- 
sady ich łączenia wyznaczane były przez zamawiającego, a zdecydowana więk- 
szość ówczesnych dzieł powstawała pod wpływem i patronatem Kościoła, Warto 
przypomnieć słowa Walafrida Strabona: " W wieloraki sposób jest widoczne, ile 
to korzyści płynie z malarstwa. A pierwszą z nich jest, że obraz jest literaturą dla 
niewykształconych" (Tatarkiewicz 1988, s, 99), W dobie od VIII do XIII wieku 
malarstwu przypadała szczególna rola, ono też wywarło swoje piętno na inne 
dziedziny twórczości. Z niego czerpano motywy przy dekorowaniu innych wy- 
tworów niż architektura, czy księgi. Sposób rozmieszczenia motywów na misach 
brązowych/mosiężnych nie jest jedynie wynikiem formy przedmiotu. Być może w 
ornamencie widniejącym na naszych okazach należy widzieć naśladownictwo(?) 
tematów zaczerpniętych z dekoracji m.in. sklepień i ścian ówczesnych świątyń. 
A umieszczenie na dnie misy centralnego medalionu oraz sytuowanie w nim do- 
datkowo m, in, gwiazdy sugeruje nawiązanie do symboliki Chrystusa i Marii 
(Forstner 1990; Miziołek 1991). Dla człowieka średniowiecza świat symboli 
odgrywał ogromną rolę (Kowalski 1999; Dąbrówka 2001). Pięcioramienna 
gwiazda - figura pięciorożna to znak obronny stosowany przeciwko siłom nie- 
czystym, a również symbol pięciu ran Chrystusa. Być może prześledzenie okresu 
istnienia w sztuce romańskiej motywu gwiazdy pięcioramiennej oraz motywu 
"arkadowego" przybliży okres używania mis z motywami tego rodzaju, w tym 
misy z grobu 45/00. 
Niemal każda misa dekorowana jest, mimo czytelnych formalnych cech 
wspólnych, w sposób dla siebie charakterystyczny, indywidualny. SpecyfIka ta 
ujawnia się w doborze tematyki, ale przede wszystkim w sposobie potraktowania 
motywu, jego rozłożeniu, czy też samym wykonaniu ornamentu. Przykładowo 
linia zygzakowata na omawianej misie nawiązuje do sposobu prowadzenia rylca 
przez grawera widocznego na innych znaleziskach pochodzących np. z Gandawy 
(nr 14c, 14d u Poklewskiego 1961), Kamienia Pomorskiego (nr 35 u Poklew- 
skiego 1961), Lubeki (nr 50a u Poklewskiego 1961), Sobótki (nr 107a u Poklew- 
skiego 1961), Złotoryji (nr 135 u Poklewskiego 1961). Również motyw gwiazdy 
można dostrzec na kilku misach, jednak jest to gwiazda sześcioramienna, np.
		

/Licencje_006_01_12_152_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczny grób szkieletowy... 


I 
..... -. 


 1 


o 


3CM 
I 


131 


Ę£-
- 
 

 
 


2 


3 


('

 


 4 


Ryc. 7. "Mały Skansen" - Dziekanowice, stanowisko 22. Grób 45/00: fragmenty drew- 
na (rys. M. Łomnicki) 
Abb. 7. "Mały Skansen" - Dziekanowice, Fundstelle 22. Grab 45/00: Holzfragmente 
(Zeichnung M. Łomnicki) 


z Akwizgranu (nr 2 u Poklewskiego 1961), Ganciawy (nr 14d u Poklewskiego 
1961), Kostrowa (nr 40 u Poklewskiego 1961), lub czteroramienna z Wietrowo 
(nr 118 u Poklewskiego 1961), albo też zdwojona czteroramienna z Havoru (nr 
23 u Poklewskiego 1961), lub ośmioramienna z Tarnowa Grodkowskiego (nr 
112 u Poklewskiego 1961). Dotychczasowa chronologia tych mis (wymagająca 
weryfikacji) łączy je raczej z późniejszym okresem ich użytkowania, a więc wła- 
śnie z XII wiekiem, a nawet z wiekiem XIII (Lubeka, Sobótka, Złotoryja), Na- 
tomiast na okres nieco wcześniejszy (koniec XI, początek XII wieku) można 
datować misy z Gotlandii, na których widnieją motywy gwiazdy lub arkad 
(Trotzig 1991, nr kat.: l, 25, 26, 28, 31, 35). Bogato ornamentowane misy za- 
wierają pewien program ikonograficzny, jego odczytanie może przybliżyć funk- 
cję i znaczenie omawianych przedmiotów. 
Analizując rozprzestrzenianie się i chronologię mis można zauważyć, iż po- 
jawiły się one dość nagle i równie gwałtownie przestały odgrywać jakąś znaczącą 
rolę, Warto też zwrócić uwagę, iż w różnych okresach obserwujemy funkcjono- 
wanie niektórych kategorii przedmiotów w stosunkowo krótkim odcinku czasu. 
Niektóre z nich pojawiały się nagle i po niezbyt długim okresie użytkowania 
wychodziły z "mody". Przykład fragmentów mis oraz innych naczyń brązowych 
znalezionych na grodzisku w Raciążu (Kowalczyk 1986, s. 47-49, 68-72, tab!. 
47-49), czy osadzie w Sandomierzu (Gąssowski 1969, s. 459-460, ryc, 152i) 
pokazuje, iż w XIII wieku nie tylko wyszły z mody, przede wszystkim ich zna- 
czenie, funkcja i rola na tyle były już nieczytelne, że można je było przekuć 
i wykorzystać jako "surowiec" przy produkcji innych przedmiotów.
		

/Licencje_006_01_12_153_0001.djvu

			132 


Anna Wrzesińska, Jacek Wrzesiński 


Z problematyką mis wiąże się szereg zagadnień, których uwzględnienie wy- 
maga podjęcia szczegółowych studiów z zakresu nie tylko archeologii, historii, 
czy też metaloznawstwa, Niezbędne są badania historyków sztuki, historii spo- 
łecznej, historii Kościoła. Wydaje się, że rozpatrując jedynie zagadnienia formal- 
no-przestrzenne skazani jesteśmy na akceptowanie jednej z dotychczasowych 
hipotez lub tworzenie nowych. 


Literatura 


Bylina S. 
1997 Jednostka i zbiorowość w pobożności ludowej Europy środkowowschod- 
niej w późnym średniowieczu, [w:] Człowiek w społeczeństwie średnio- 
wiecznym, Warszawa, s. 119-131. 
Dąbrówka A. 
2001 Teatr i sacrum w średniowieczu. Religia - cywilizacja - estetyka, Wroc- 
ław, 
Forstner D. OSB 
1990 Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa. 
Gąssowski J. 
1969 Materiały do osadnictwa wczesnośredniowiecznego Sandomierszczyzny, 
Materiały Wczesnośredniowieczne, t. 6, s. 303-473, 
Kowalczyk M. 
1986 Raciąż - średniowieczny gród i kasztelania na Pomorzu w świetle źródeł 
archeologicznych i pisanych, Archaeologia Baltica, t. 6. 
Kowalski A. P. 
1999 Symbol w kulturze archaicznej, Poznań. 
Krenz M., Pion tek J. 
1996 Hypoplazja szkliwa w średniowiecznej populacji ze Słaboszewa, Przegląd 
Antropologiczny, t. 59, s. 87-90. 


Le Goff J. 
1996 


Człowiek średniowiecza, [w:] Człowiek średniowiecza, red. J
 Le Goff, 
Warszawa-Gdańsk, s. 7-50, 


Miziołek 1. 
1991 


Sol Verus. Studia nad ikonografią Chrystusa w sztuce pierwszego tysiąc- 
lecia, Studia z historii sztuki, t. 46. 


Nadolski A. 
1954 Studia nad uzbrojeniem polskim w X, XI i XII wieku, Acta Archaeologica 
Universitatis Lodziensis, nr 3. 
Poklewski T. 
1961 Misy brązowe z XI, XII i XIII wieku, Acta Archaeologica Universitatis 
Lodziensis, nr 9. 
Tatarkiewicz W. 
1988 Historia estetyki, t. 2, Estetyka średniowieczna, Warszawa.
		

/Licencje_006_01_12_154_0001.djvu

			Wczesnośredniowieczny grób szkieletowy... 


133 


Trotzig G. 
1991 'Crajtmanship and junction. A study oj metal vessels jound in Viking Age 
oj tombs on the island oj Gotland, Stockholm. 
Wrzesińska A., Wrzesiński 1. 
2000 Grób z misą brqJową z wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w Dzie- 
kanowicach, stan. 22, gm, Łubowo, byłe woj. poznańskie, Wielkopolskie 
Sprawozdania Archeologiczne, t. 5, s. 273-276. 
Wrzesiński 1. 
2000a Noże żelazne w grobach na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku 
w Dziekanowicach, Studia Lednickie, t. 6, s. 91-124. 
2000b Misa brązowa z cmentarzyska w Dżiekanowicach - pr6ba interpretacji, 
Studia Lednickie, t. 6, s. 185-201. 


FRUHMITTELALTERUCHES KORPERGRAB MIT MESSINGSCHUSSEL 
VOM GRABERFELD "MAŁY SKANSEN" 
IN DER WOIWODSCHAFT GROSSPOLEN 


Zusammenfassung 


Das frtihmittelalterliche, auf dem ostlichen Ufer vom Lednica See gelegene Graberfeld 
"Mały Skansen" (Dziekanowice, Fundstelle 22) hat eine Fliiche von etwa 8000 m 2 . 
Wahrend archaologischer Ausgrabungen wurden 900 KOrpergraber und 3 leere Graber 
entdeckt, die in die Zeit von der Mitte des 11. Jahrhunderts bis zum Ende des 12. Jahr- 
hunderts datiert wurden. 
Im Jahre 2001 wurde unter den damaIs entdeckten 67 Graber ein Miinnergrab mit 
einer Messingschilssel freigelegt (Grab 45/00). In einer Grabgrube war ein erwach- 
sener Mann liegend beigesetzt worden, seine Arme befanden sich zu Seiten des Kor- 
pers und sein Kopf war nach Westen gerichtet (Abb. 1). Er war 166,4-171 cm groB 
und etwa 30 Jahre alt (Adultus). Im Grab wurden folgende Grabbeigaben gefunden: 
eine Pfeilspitze in der Rohe der linken Schu1ter (Abb. 1: 1), zwei groBe Eisenmesser 
seitlich des linken Oberschenkels (Abb. 2), eine Bronzeschnalle mit Lederresten neben 
dem rechten FuB (Abb. 1 : 4), ein Fragment eines Silberblechplattchens (eine Milnze?) 
und eine Messingschilssel bei den FilBen (Abb. 1: 3 und Abb. 1: 2). Der innere 
Durchmesser der oberhalb des konkaven Bodens geringfi1gig beschadigten Messings- 
chilssel betragt 20,5 cm. Sie ist etwa 6 cm hoch und wiegt 150 g. Die Breite ihres aus- 
gebogenen Lippenrandes betragt 0,5 cm. In die Innenwandung der Schilssel ist ein 
zartes Zickzac1anuster mit einer unregelmlilligen Linie eingeritzt (Abb. 3). Im Boden 
bildet sie das Motiv eines regelmlilligen fi1nfarmigen Sterns. In die Innenwandung 
rund um den Boden ist ein horizontaler Zierfries eingraviert, der von 15 gleichen, von 
unten mit einer unregelmlilligen Linie beton ten Bogen gebildet wird. Auf der Innen- 
und AuBenwandung sind starke Rotationsspuren in Form reguHirer, paralleI ringsum 
verlaufender Streifen zu sehen, die wahrend der Formungsarbeiten und Polierverfah- 
ren entstanden sind (Abb. 4, 5). Die Messingschilssel kann aufgrund ihrer Form und
		

/Licencje_006_01_12_155_0001.djvu

			134 


Anna Wrzesińska, Jacek Wrzesiński 


ihres stark geometrisierenden Dekors dem Typus V nach T. Poklewski (1961) zugeor- 
dnet werden. 
In der Grabgrube wurden auJ3er den oben aufgeft1hrten Gegensti:inden Fragmente 
eines Kalbfells (Abb. 6), Fragmente eines Wollstoffs, Kieferholzfragmente (Abb. 7) 
und Braunkohlereste (vor allem von Eichenholz) gefunden. 
Aufgrund der Klassifikationsmerkmale der Grabbeigaben ist dieses frtihmittel- 
alterliche Korpergrab in das 12. Iahrhundert bzw. in die 2. Hi:ilfte des 12. Iahrhunderts 
zu datieren. 


Ubersetzung: Dorota Ewa Olczak
		

/Licencje_006_01_12_156_0001.djvu

			Archaeologia Historica Polona, tom 12, 2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


Instytut Prahistorii 
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza 
w Poznaniu 


ANDRZEJ SIKORSKI 


"Opakowanie" tekstylne misy mosiężnej 
z wczesnośredniowiecznego grobu szkieletowego 
na cmentarzysku "Mały Skansen" 
w województwie wielkopolskim 


"Textilverpackung" einer Messingschiissel 
aus einem Korpergrab vom Grabeńeld "Mały Skansen" 
in der W oiwodschaft Gro8polen 


Również i druga misa, jaką znaleziono przy zmarłym została owinięta w wo- 
rek i/lub szmaciany węzełek. I tym razem zachowane resztki organiczne (ryc. l) 
poddano rutynowym badaniom laboratoryjnym, które wzbogacają dotychczaso- 
wą serię tekstyliów z tej nekropoli (Sikorski, Wrzesińska, Wrzesiński 1998; Si- 
korski 2000). Odkrycie to dowodzi, że brązowe/mosiężne misy, zaliczane do 
charakterystycznej kategorii znalezisk, stanowiły na obiektach wczesnośrednio- 
wiecznych wyjątkowy element wyposażenia grobowego (Wrzesiński 2000, 
s. 188-196). 
Dysponujemy więc resztkami worka (szmaty), który "przywarł" do po- 
wierzchni misy (oddzielony został w warunkach gabinetowych przez mgr 
A. Wrzesińską). Podobnie jak w grobie 17/98, tak i w przypadku próbki z grobu 
45/00, były to resztki organiczne odkryte w okolicy podudzia/stóp zmarłego, 
Stan zachowania próbki pozwolił na wykonanie serii pomiarów laboratoryjnych, 
które w jakimś stopniu uzupełniają dane o "zawiniątkach" mis i - na margine- 
sie - o innych wyrobach włókienniczych odkrytych dotąd na tym cmentarzysku 
(Dziekanowice, stan. 22).
		

/Licencje_006_01_12_157_0001.djvu

			- 


136 


Andrzej Sikorski 


Wyniki analiz laboratoryjnych (tab. 1) 


Do analizy przekazano próbkę nie nasączoną substancjami konserwującymi, 
jakkolwiek była nieco przesuszona. Po wstępnych oględzinach w Inst)1ucie Bio- 
logii Środowiska DAM w Poznaniu (i konsultacji z dr. A. Głazaczowem) skraw- 
ki woreczka poddano rutynowym pomiarom. W czasie badań korzystano z mi- 
kroskopu stereoskopowego NIKON SMZ 1000 (44 pomiary). Rozpoznane cechy 
techniczne "worka" opisane będą z ogólnie przyjętymi wzorcami opracowałi 
tekstyliów (Maik 1988, 1991). 
Surowiec. Fragment worka? wykonano z wełny, która - obok włosia koń- 
skiego, sierści i domieszki włosów ludzkich - była podstawowym surowcem 
"tkanin wykopałiskowych" we wczesnym średniowieczu (Kamrowski 1994, 
s. 17). Obok włókien zwierzęcych wykorzystywany był również surowiec roślin- 
ny (len, konopie i inne dziko rosnące włóknodajne), jednak wyroby te gorzej za- 
chowały się w materiałach archeologicznych, co - jak wykazywano w niejednej 
publikacji - wypacza nasze wyobrażenia o włókiennictwie pradziejowym i śred- 
niowiecznym (Łaszczewska 1966, s. 26 nn.; Nahlik 1966, s. 62-66; Maik 1988, 
s. 21, 49). Wyniki pomiarów włókien elementarnych, o zróżnicowanej gmbości 
(0,013-0,037 mm) są zbliżone do średnich wartości, jakie obliczono dla frag- 
mentu odzieży i pojemnika tekstylnego z grobu 17/98 (Sikorski 2000, s.214- 
-219). Średni przekrój włókna, z którego skręcono osnowę (O) wynosi 0,023 
mm, nieco grubsze były włókna wątku (W) - 0,028 mm. Mimo różnej gmbości 
był to surowiec dobrej i/lub średniej jakości (z pojedynczymi elementami rdze- 
niowymi? w wątku), miejscowego pochodzenia, niewykluczone, że i sortowany 
(por. Maik 2000, s. 235-236). Nasze wyniki porównywalne są z seriami eks- 
pertyz materiałów pomorskich, wielkopolskich i z terenów Mazowsza (Maik 
1988, s. 111-115; 1991,64--67). 
Przędza. Podobnie jak w grobie 17/98 rozpoznałlO przędzę różnokiemnkową 
ZS, silnie skręconą, o cieńszych niciach osnowy (0,317 mm), od wątku (0,500 
mm). Był to więc wyrób z wyraźnie zaakcentoWałlą fakturą wierzcImią (Kamiń- 
ska, Nahlik 1958, s. 58, 76-77). Z przędzy w skręcie ZS tkano odzież, derki 
i wszelkiego rodzaju worki, często przeznaczając częściowo zużyte tkaniny do 
innych celów (gospodarczych - np. "szmaty garncarskie" i symbolicznych- 
- owijanie mis?; Sikorski 1998, s. 191; 2000, s. 222). 
Splot. Raczej nie spilśniony, częściowo "zmineralizowany" skrawek, wyko- 
nano w splocie skośnym 2/1 (typ 4 - wg Maik 1988, s. 68-70). Poniekąd jest to 
wyrób typowy dla X- XII/XIII-wiecznej wytwórczości tkackiej, masowo reje- 
strowany od XII wieku, także w fonnie pasiaków (Kamińska, Nahlik 1958, 
s. 82-85; Maik 1988, s. 69, 128-130). Zaznaczyć trzeba, iż opisywany fragment 
poszerza zbiór "tekstyliów grobowych" z "Małego Skansenu" o nowy typ tkani- 
ny (dotąd na nekropoli rozpoznałlO typy: 1,3, 7, 8, 9 - opaska).
		

/Licencje_006_01_12_158_0001.djvu

			. ..
 


". 



 


41" 


oj 


.' 
,,'" -
 


. 


.... 


.. ,...: - 
- 


. 


.. 


'- 


.." ... 

.;- 


- 
... 


,J 


..... 
- '..
 

 


A:-..... 


..... 


". 


... 
 ... 
. 


i. 
.. 


... 


.... '\.-. 
, . 4:." 


.. 



. 


.II 


. 


: 


..
, . 


.... 


1cm 


. 


. 


Ryc. 1. "MaI) Skansen" - Dziekanowice, stanowisko 22. Fragment tkaniny z grobu 
45/00 z przywartymi do powierzchni larwami much (fot. M. Jóźwikowska) 
Abb. L "Mały Skansen" - Dziekanowice, Fundstelle 22. Textilfragment aus dem Grab 
45/00. Sichtbare Fliegenlarven auf der Oberflache (Foto M. Jóźwikowska)
		

/Licencje_006_01_12_159_0001.djvu

			
		

/Licencje_006_01_12_160_0001.djvu

			" Opakowanie" tekstylne misy mosiężnej... 


137 


Gęstość. Fragment z misy zaliczamy do gatunku III, czyli tkaniny dość gru- 
bej, "odziezowej", które z najgrubszymi (gatunek IV) przeważały w znanych 
nam inwentarzach w okresie od VII do XV wieku (Maik 1988, s. 131-132). 
Podobnie jak w przypadku worka z grobu 17/98 również i tutaj zaobserwowano 
sprasowanie wewnętrznej strony próbki, co - jak sugerowano wcześniej - może 
wskazywać na zawartość "ciężkiej misy" (por. Sikorski 2000, s. 223; ryc. 4). 
Szczątkowo zachowana tkanina w zasadniczy sposób utrudnia ocenę umiejętno- 
ści fachowych wytwórcy. Można przypuszczać, że worek/szmatę utkano na kro- 
śnie pionowym, splotem jednostronnym, trzynitkowym. Na próbce nie stwierdzo- 
no brzegu początkowego, bocznego ani końcowego, w związku z tym ostatnie 
sformułowanie należy traktować bardzo hipotetycznie. 


Tabela 1. "Mały Skansen" Dziekanowice, stanowisko 22. Wyniki analiz laboratorY.i- 
nych fragmentu tkaniny spod mosiężnej misy (grób 45/00) 


Osnowa/wątek Gęstość Grubość przędzy Skręt Surowiec 
Osnowa 14 nitek na l 0,275-0,375 mm Z wełna; 
cm średnia 0,317 mm grubość włókna 0,017-0,030 mm 
średnia 0,023 mm 
V - 28,2% 
włókien rdzeniowych brak 
wątek 12 nitek na l 0,450-0,550 mm S Wełna; 
cm średnia 0,500 mm grubość włókna 0,020-0037 mm 
średnia 0,028 mm 
V - 30,3% 
pojedyncze włókna rdzeniowe 


Wymiary próbki: 26 x 13,5 mm, zabarwienie "naturalne" ciemnobrunatne (o odcieniu 
IOYR 3/2,3/3 -MunsellI973). Budowa tkaniny: splot skośny 2/1, nie spilśniona, typ 
4 (Maik 1988, s. 68-70), gatunek III. 


Wnioski 


Resztki tekstyliów z cmentarzyska "Mały Skansen" dowodzą, iż w czasie 
dokładnej eksploracji i skrupulatnej pracy gabinetowej (mechaniczne oczyszcza- 
nie zabytków), można zarejestrować organiczne szczątki związane z włókien- 
nictwem. W naszym przypadku były to pozostałości worka (węzełka), 
w którym schowano (zawinięto) misę. Omówiony fragment tkaniny w istotny 
sposób uzupełnia dotychczasową bazę źródłową, ponieważ z tej nekropoli znamy 
tekstylia z 11 grobów (odkrywanych w latach 1992-2001). Ogólnie są to- 
- przypomnijmy - elementy stroju (nakrycia głowy, elementy odzieży grobowej),
		

/Licencje_006_01_12_161_0001.djvu

			138 


Andrzej Sikorski 


woreczki i płacidła płócienne?, worki (węzełki) na misy brązowe/mosiężne i wy- 
roby pozatkackie (sznurki?). Wykorzystanie wełny i surowca roślinnego, znajo- 
mość sześciu typów tkanin (1, 3, 4, 7-9 - wg Maik 1988), najgrubszych gatun- 
ków III i IV, stanowi "typowy" przykład możliwości XI-XIII-wiecznego tkacza 
oraz - z określonymi zastrzeżeniami - preferencji w zakresie pewnych elemen- 
tów stroju zmarłych. 
Kawałek tkaniny, w której "schowano" misę, udało się określić w możliwe 
najpełniejszym zakresie. Fragmenty tekstyliów znaleziono ostatnio w misie brą- 
zowej na cmentarzysku w Kałdusie (Chudziak 2001, s, 76-82). Również i tego 
mężczyznę, pochowanego w grobie komorowym, zaopatrzono w misę brązową, 
w której zachowały się szczątki aż trzech tkanin (wykonanych w splocie jodeł- 
kowym, gęstym płóciennym i tkaniny "z frędzlami", interpretowanych jako 
"opakowanie żywności składanej do grobu"; por. Chudziak 2001, s. 82). 
Porównanie wczesnośredniowiecznych materiałów z cmentarzyska "Mały 
Skansen" z asortymentem tekstylnym, jaki odkryto w innych ośrodkach są nad 
wyraz interesujące i ważne dla studiów nad wytwórczością włókienniczą i kultu- 
rą symboliczną XI-XII wieku z kilku względów: a) worek (szmata), w której 
została zawinięta misa mosiężna jest bardziej delikatny i wykonany splotem trój- 
nitkowym Gednostronnym), nie czteronitkowym, dwustronnym - jak stwierdzono 
w grobie 17/98; b) był gatunkowo lepszy, podobny do tkanin "odzieżowych"; 
c) w misie mogły się znajdować jakieś substancje organiczne o dużym ciężarze 
(sprasowanie wewnętrznej powierzchni próbki), 
W obecnej chwili trudno odpowiedzieć, na ile tekstylia z cmentarzyska 
"Mały Skansen" różnią się od asortymentu zarejestrowanego na innych nekro- 
polach, jednak już teraz można zaryzykować stwierdzeniem, iż nasze wyobraże- 
nie o tkaninach wykopaliskowych z XI-XII wieku - pomimo "obiektywnych 
utrudnień" - jest sukcesywnie uzupełniane i weryfIkowane. 


Literatura 


Chudziak W. 
2001 Wczesnośredniowieczne groby komorowe z Kałdusa pod Chełmnem na 
Pomorzu Wschodnim, Slavia Antiqua, t. 42, s. 63-96. 
Kamińska 1., Nah1ik A. 
1958 WłÓkiennictwo gdańskie w X-XIII wieku, Łódź, 
Kamrowski J. 
1994 Dawne tkactwo, Gdańsk. 
Łaszczewska T. 
1966 Pradzieje włókiennictwa, [w:] Zarys historii włókiennictwa na ziemiach 
polskich do końca XVIII wieku, red. 1. Kamińska, I. Tumau, Wrocław, 
s.21-53.
		

/Licencje_006_01_12_162_0001.djvu

			Maik J. 
1988 


1991 


2000 


Munsell 
1973 
Nahlik A. 
1966 


Sikorski A. 
1998 


"Opakowanie" tekstylne misy mosiężnej... 


139 


. Wyroby włókiennicze na Pomorzu z okresu rzymskiego i ze średniowie- 
cza, Wrocław, 
Tekstylia wczesnośredniowieczne z wykopalisk w Opolu, Warszawa- 
-Łódź, 
Sukiennictwo kołobrzeskie w średniowieczu, [w:] Salsa Cholbergiensis. 
Kołobrzeg w średniowieczu, red. L. Leciejewicz i M, Rębkowski, Koło- 
brzeg, s. 233-242. 


Munsell Soi! Color Charts, Baltimore. 


Rozwój włókiennictwa w okresie wczesnego feudalizmu (Włókiennictwo 
w okresie gospodarki naturalnej od VI do połowy X wieku i początki rze- 
miosł włókienniczych od połowy X do schyłku XIII wieku), [w:] Zarys his- 
torii włókiennictwa na ziemiach polskich do końca XVIII wieku, red. 
J. Kamińska, I. Tumau, Wrocław, s, 62-92, 


Wyniki analiz fragmentów tkanin odciśniętych na ceramice z osady 
wczesnośredniowiecznej w Nowej Wsi, st, J 2 (43a) , [w:] Archeologiczne 
badania ratownicze wzdłuż trasy Gazociągu Tranzytowego, red. 
R. Mazurowski, Poznań, s. 191-195, 
Wyniki analiz fragmentów tkanin z grobu 17/98 w Dziekanowicach, gm. 
Łubowo, woj. wielkopolskie, stan, 22, Studia Lednickie, t. 6, s. 213-224. 
Sikorski A., Wrzesińska A., Wrzesiński 1. 
1998 Tkaniny z grobów, Studi
 Lednickie, t. 5, s. 71-94. 
Wrzesiński 1. 
2000 Misa brązowa z cmentarzyska w Dziekanowicach - próba interpretacji, 
Studia Lednickie, t. 6, s, 185-201. 


2000 


"TEXTJLVERPACKUNG" E/NER MESSJNGSCHOSSEL 
A US EINEM KORPERGRAB VOM GRABERFELD "MAŁY SKANSEN" 
IN DER WO/WODSCHAFT GROSSPOLEN 


Zusammenfassung 


Auf dem Graberfeld "Mały Skansen" (Dziekanowice, Fundstelle 22) befinden sich 
zwei Korpergraber, in denen eine Bronze- und eine Messingschlissel mit Stoffresten 
auf deren AuBenwandungen gefunden wurde. Der Erhaltungszustand dieser Stoffreste 
erlaubte uns eine Reihe von Laboruntersuchungen, deren Ergebnisse die schon 
vorhandenen Daten tiber die tibrigen auf diesem GTaberfeld entdeckten textilen 
Erzeugnisse wesentlich erganzen. 
Das untersuchte Textilfragment wurde aus Wolle hergestellt. Die Messungs- 
ergebnisse der unterschiedlich dicken Elementarfasern (0,013-0,037 mm) 1ihneln den
		

/Licencje_006_01_12_163_0001.djvu

			140 


Andrzej Sikorski 


Durchschnittswerten, die filr Kleidungsreste und einen textilen Behiilter aus dem zuvor 
freigelegten Grab mit einer Messingschiissel ermittelt wurden (17/98; Sikorski 2000, 
S. 214-219). Der mittlere Durchschnitt der Elementarfasern, aus denen der Kettfaden 
gesponnen wurde, betriigt 0,023 mm. Flir die Elementarfasern, aus denen der 
Schlussfaden gesponnen wurde, betriigt dieser Durchschnitt 0,028 mm. Der Kettfaden 
ist etwa 0,317 mm und der Schussfaden etwa 0,5 mm dick. Almlich wie im Grab 17/98 
handelt es sich hier um ein anisotrophisches, stark gezwirntes Garn mit einer beton ten 
Oberfliichenstruktur. Das Textilfragment wurde in Koperbindung gewebt und ist nicht 
verfilzt. Diese Stoffart, auch in gestreifter Form, war typisch filr die Zeit zwischen dem 
10. Jahrhundert und dem 13. Jahrhundert. 
Das beschriebene Fragment erweitert die Sammlung der textilen Grabfunde vom 
Griiberfeld Dziekanowice um einen neuen Typus, der zu einer Gruppe von 
verhiiltnismiiBig dicken Kleidungstextilien gehort. Sie liberwiegen, neben ganz groben 
Sorten, in den vorhandenen Inventaren aus der Zeit vom 7. Jahrhundert bis zum 15. 
Jahrhundert. 
In II Griibern auf dem Griiberfeld Dziekanowice wurden in den Jahren 1992-2001 
verschiedene Textilfragmente gefunden. Im allgemeinen handelt es sich um Tracht- 
enreste (Grabtrachten und Kopfbedeckungen), Beutel, Siicke filr Bron ze- und 
Messingschlisseln und andere Erzeugnisse (Bindfaden?). Die Verwendung von Wolle 
und von pflanzlichen Rohstoffen sowie der Nachweis von Kenntnissen in der 
Herstellung von 6 groben Stoffarten zeigen die Moglichkeiten und Priiferenzen des 
Webehandwerks im Bereich der Grabtrachten vom 11.-13. Jahrhundert. Der Vergleich 
mit Textilfunden von anderen Griiberfeldern ist sehr wichtig filr Studien zur 
Textilherstellung sowie auch zur Symbolik und Bestattungskultur dieser Zeit. 


Ubersetzung: Dorota Ewa O/czak
		

/Licencje_006_01_12_164_0001.djvu

			Archaeologia Historica Polona, tom 12, 2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


Zakład Archeologii Średniowiecza 
i Czasów Nowożytnych 
Instytut Archeologii i Etnologii 
Uniwersytet Mikołaja Kopernika 
w Toruniu 


DARIUSZ POLIŃSKI 


Badania archeologiczne na Rynku w Chelmży. 
Przyczynek do studiów nad dziejami Chelmży w średniowieczu 


Archaologische Ausgrabungen auf dem Markt in Chelmża. 
Ein Beitrag zu Studien der Geschichte von Chelmża im Mittelalter 


Bardzo skąpe i często przestarzałe informacje dotyczące średniowiecznych 
dziejów Chełmży oraz jej najbliższych okolic, które znaleźć można w niedawno 
opublikowanej monografii (Czarciński 1994), świadczą o pilnej potrzebie ich 
weryfikacji i znacznego poszerzenia. W związku z prowadzoną przez Zarząd 
Miasta modernizacją ulic Generała Wł. Sikorskiego i Rynku (dawny Plac Wol- 
ności), a także programami badawczymi Instytutu Archeologii i Etnologii Uni- 
wersytetu Mikołaja Kopernika, w ostatnich latach zaistniały możliwości prze- 
prowadzenia na terenie średniowiecznego założenia miejskiego w Chełmży badań 
archeologicznych (Poliński 2002, s. 29-40). 
W latach 1995-1996 prowadzono nadzór archeologiczny nad pracami ziem- 
nymi związanymi z budową kanalizacji deszczowej na wspomnianych ulicach, 
Na Rynku nadzorem objęto wykop o długości 217 m, przeciętnej szerokości l m 
i głębokości do 3,7 m, w którym stwierdzono nawarstwienia średniowieczne 
(Grześkowiak, Wawrzykowska 1996), W pierzei zachodniej odkryto warstwę 
szarego, gliniastego piasku, której spąg sięgał 1,3-1,8 m od współczesnego po- 
ziomu. W warstwie tej zaobserwowano drewniane belki o średnicy 0,3-0,4 m, 
ułożone ukośnie i równolegle do dłuższej osi wykopu oraz smugi zbutwiałego 
drewna, Ponadto stwierdzono drobny gruz ceglany, dużo kości zwierzęcych oraz 
małą liczbę fragmentów późnośredniowiecznych naczyń ceramicznych stalowo- 
szarych, Z kolei w pierzei południowej natrafiono na fragmenty trzech bliżej 
nieokreślonych obiektów, których wypełnisko stanowiła szaroczarna, lekko
		

/Licencje_006_01_12_165_0001.djvu

			142 


Dariusz Poliński 


spiaszczona próchnica, Ich treść kulturową stanowiły ułamki późnośrednio- 
wiecznych naczyń ceramicznych: stalowoszarych oraz tradycyjnych uznanych 
przez autorów sprawozdania z nadzoru za wczesnośredniowieczne (2, połowa 
XII-I. połowy XIII wieku), polepa, kości zwierzęce, zbutwiałe drewno oraz 
węgle drzewne. Wreszcie w partii północno-wschodniej pierzei północnej uchwy- 
cono warstwę czarnej próchnicy o miąższości do 0,4 m, a w niej kości zwierzęce, 
kości i łuski rybie oraz fragment późnośredniowiecznych naczyń ceramicznych 
stalowoszarych. Odkryte nawarstwienia powiązano z bliżej nieokreśloną zabu- 
dową średniowiecznej Chełmży, przez autorów sprawozdania datowaną na okres 
od 2, połowy XII do XV wieku. Podstawę datowania stanowił niewielki zbiór 
fragmentów naczyń ceramicznych (42 fragmenty), głównie stalowoszarych 
(Grześkowiak, Wawrzykowska 1996). 
W 1997 roku natomiast przeprowadzono rozpoznawcze badania archeolo- 
giczno-architektoniczne w obrębie dawnego rynku średniowiecznego (ulica Ry- 
nek), które na celu miały rozpoznanie stratygrafii kulturowej oraz umiejscowie- 
nie pozostałości architektury, w tym przede wszystkim ratusza miejskiego, Prace 
wykopaliskowe prowadzono w obrębie sześciu wykopów sondażowych o szero- 
kości 3 m i łącznej długości około 83 m (ryc, l); przebadano powierzchnię około 
250 m 2 i określono miąższość nawarstwień kulturowych, która przeważnie wy- 
nosiła od około 0,5 do około 2 m, natomiast w partiach, gdzie znajdowały się 
resztki architektury (wykopy l, 2) do około 3 m. W wykopach l, 3 i 4, pod 
współczesnym humusem, zalegały nawarstwienia niwelacyjno-nasypiskowe oraz 
warstwy stanowiące wypełniska wkopów, związane z okresami nowożytnym 
i współczesnym, Łączna miąższość tych nawarstwień wynosiła od około 0,3 do 
1,5 m (Poliński, Gurtowski 1997), Z kolei, jak wynika z analizy źródeł pisanych, 
odkryty w trakcie badań układ architektoniczny stanowiły pozostałości partii 
fundamentowych i piwnic dwóch sąsiadujących ze sobą murowanych budynków 
z końca XIX i początku XX wieku, Użyty materiał budowlany to przede wszyst- 
kim wtórnie wykorzystane cegły o cechach średniowiecznych, które zapewne 
pozyskano z rozbiórki starego ratusza, najprawdopodobniej wcześniej stojącego 
w tym samym miejscu, lub z murów miejskich. Odkryte pozostałości architektu- 
ry z dużym prawdopodobieństwem można łączyć z lokalizowanymi w tym miej- 
scu budynkami drukarni gazety "Ku1mseer Anzeiger" i sklepu bławatnego (Po- 
liński w druku), 
W zachodniej części Rynku (wykopy 3, 4) odkryto ślady dwóch faz osad- 
nictwa późnośredniowiecznego, natomiast w jego północno-wschodniej części 
(wykop l) stwierdzono ślady osadnictwa tylko z jednej fazy (Poliński, Gurtowski 
1997).
		

/Licencje_006_01_12_166_0001.djvu

			)j \2 


--. 
'" 
c'fa 
/ / , \ c- 
I \ \ 
& 
/ \ 
s 
\ fa 
 
I / \ 
\ 
/ , c:: eJ 
/ \ 
,!;j 
I / \ 
\ 

 
/ \ 
\ 
/ \ I I 
/'
 r:-- ,... ,.... 'gj 
...." ....) ...:" ....1 
eÓ 

......; 
'..c 

 0 &-
 
)
		

/Licencje_006_01_12_167_0001.djvu

			144 


Dariusz Po/iński 


Faza I 
Ze starszą fazą póżnośredniowłeczną powiązano zsynchronizowane ze sobą 
warstwy: III w wykopie l, V w wykopie 3 i III w wykopie 4 oraz obiekty kultu- 
rowe w wykopie 3, w trakcie prac badawczych określone jako warstwy V A-VB 
(ryc. 2, 3). Stropy warstw zaobserwowano na głębokościach około 0,5-1,2 m od 
współczesnej powierzchni (opadały one w kierunku zachodnim). Treść geolo- 
giczną tych warstw, o zróżnicowanej miąższości 0,2-0,4 m, stanowił ciemnosza- 
ry gliniasty piasek ze spalenizną. Ich układ zbliżony był do poziomego, jednakże 
warstwa V - przy ścianie północnej wykopu 3 na odcinkach 14,7-15,3 m i 16,7- 
-17, l m (licząc od zachodu) oraz warstwa III w wykopie 4 przy profilu wschod- 
nim na odcinku 12,8-13,5 m (licząc od pólnocy) miały formę niecki (ślady po 
zniszczonych obiektach kulturowych?), Z kolei przy południowym profilu wyko- 
pu 3, na odcinku 18,7-20,4 m (licząc od wschodu), miąższość warstwy V do- 
chodziła aż do 0,7 m, W wykopie 4, na odcinku 4,2-4,9 m (licząc od południa), 
przy ścianie zachodniej przebieg warstwy III został przerwany przez warstwę II, 
związaną z młodszą fazą osadnictwa późnośredniowiecznego (faza II). Przy 
ścianie zachodniej zaś, od 15,7 m (licząc od południa) oraz przy profilu wschod- 
nim na odcinku 0,2-2,4 m (licząc od północy) warstwę tę zniszczyły nowożytne 
wkopy. Przebieg warstwy V został także kilkakrotnie przerwany przez podobne 
wkopy, dotyczy to także warstwy III w wykopie l. Spągi warstw zalegały na 
głębokościach około 0,6-1,7 m od powierzchni, Z opisywanych warstw wydo- 
byto liczny materiał źródłowy: przedmioty metalowe (elementy rzędu i oporzą- 
dzenia jeździeckiego - żelazne wędzidła i podkowy oraz blaszkę mosiężną? 
w kształcie rozetki, inne wyroby z żelaza - noże, klucze, świder, półprodukt 
grotu bełtu kuszy?; ryc. 4: 1-5, 7-11 i 13-19), a także żużle żelazne, naczynia 
ceramiczne (1239 fragmentów ceramiki stalowoszarej, 16 fragmentów naczyń 
tzw. tradycyjnych, dwa fragmenty naczyń ceglastych, jeden fragment naczynia 
z kaolinitu i sześć fragmentów ceramiki szkliwionej; na złożu wtórnym zalegał 
fragment ceramiki kultury łużyckiej z okresu halsztackiego; ryc, 5, 6) oraz kości 
ZWierzęce. 
Struktury określone jako warstwy V A- VB, jak wspomniano wyżej, najpraw- 
dopodobniej były wypełniskami jam. Obiekt V A zlokalizowano przy ścianie po- 
łudniowej wykopu 3, na odcinku 3,4-3,8 m (licząc od wschodu), Był on wkopa- 
ny w warstwę VI związaną z osadnictwem kultury łużyckiej w okresie halsztac- 
kim (VII-V wiek p,n,e,) i w calec (warstwa VII). Jego wypełnisko o miąższości 
do 0,35 m stanowił ciemnoszary piasek. Nie stwierdzono jednakże materiału 
źródłowego. Obiekt VB zlokalizowano także przy ścianie południowej wykopu 3, 
na odcinku 10,8-13,2 m (licząc od wschodu), Podobnie jak obiekt VA "wcho- 
dził" on w warstwę VI. Wypełnisko obiektu VB o miąższości do około 0,3 m
		

/Licencje_006_01_12_168_0001.djvu

			po---- 
II) 
QI 


. 
M 
CJI 


E 
N 


..- 
..- 


52 




 
I
 


 
ID \:! 

I 

i 
-4 :: 
I
 


 
M 52 


 
N CJI 
EJ 


CJI 


Q) 


I'- 


I/) 


l/) 


;>-"-;>-'1 vi lod'<;:::ri'] 

SS.....
 ::::a S ;:3;:3 
'Ii.: 
 "'.....'-' :>C/)
 

 

 :
 ] c:f , ] 5 - :> " 
 
] 
 o 
I S 6 
 .......... 




 '
\:).g
 
..;> '" 1)] I :> I 9 10 
. '" o co::I.
 . '" , 
;; 's. s ,s ;:..: :> V'1 50::: o.... 
:>-..
 bD... 
"'Ć' o bl) 
>'
u o ......a
,-::g 
.
lco::I
 ::::C/).g5.8 
:>It-g o . ] u 
- . t'! 
 
 I . 
 - 
_. "'- 'a 
 -8 _ ,&) 
..I';;.... __t- \:),-, 
== 
 
:.= o o... ...... 

. 
 
 g "6b 
 ci 
 5 '=i ,5 
- ,- o 
 ] ::a :::E .... 
-0.['10 :£1:: o ,-,C/) 
::::"E
 [!.,:. -.g] S
 

.:
 S,&)..... 
 I 
'Q ..... 

oco::ll. -""'.........11::. 
. !:j 

 2 '. .... o 
m E 
 
 '" ..x: 
.
 \:) ::a 

o
 - -ał:: I:: o 
..x:.'d N d' 
 .....r C/) 
 :
_ 
 
- I 
 ,5 u a 01)";""; 
_''''''
bb 
 "I-:E 
.co::I .g,B 
 
.. 
 ,- '" I:: 'O '"" T I 

oo.:> o -. 'B C/) \O 'Q N 
"'ll.Oo
 o ""....1 

 M ;:';'N '" Z] ,s I-< 
 
,5 
'.S I I . - j o ..... 
.g 
 bb '" 
 S 
 ,I::-ci' 
o ,
'O". N I 
'
 a 
M c. S 
 g' 'i N 1::.:: C/) 
8. 
 
 .
 .
 V'1 -ci' 
 'O \:) 
o oN e c. o .E a Js I 
 

 ,&) - l::C/)c"'5O 

 
 's 
 
 ] \:) 
 od I 
2

'b
 

!:Ja
 
g
tJ
;>-. 5O
C/)ci' 
J;';::: 
 N 'Ii.: M 'O ;:3 I-< o 
:O-N"'", 
N.B"" 
'c. ;>-. 
 I'c I:: I:: .... _ 
 
- 
 co::I 00 ;.::: '""'.B .g'8 
-g 
1.1=: ",N bl) 
 "' 1 '", 
o o '" ,g> .1:: . ;:3 I-< 
d:5g
], u.....


 

 5.
 'c .
 
 .... d 50 I .= 
o 'G -. o C. ,
 o ::= i:i 

 I 
c;3;>-.F-< "'E]oo
 

..... G'


:::E:E o ci'a 
I . 
 o 1)] :> I u,
 
 C/) 
 
.


N°"" ł 
o",\:)= 
:s b 
 
 
 
. £! 
 
 .
'
 
o a 
 
 .
 o _ 3 
 a s::.:: 
.:;: - "" co::I U _...... o 1-<_ , 
U ] a..s. I 
 U I 'Ii.: 
 
 F-< 
N N 
oD 

 


ci 
;>-. 
c.:::
		

/Licencje_006_01_12_169_0001.djvu

			I
I
I I ]'

] 


t-o
 
r/J
 
;!2 
..... "'
 .... 
. c.'
 i::: ° :>. b 
 as 
 
:> >. ;::::: 
 

.



 .



 

 ° 
 
. I .g o ,_; I 
 I 
 
Sl() fł
 
. ..Ii oD bt) :::: I£) 5b:: blJ 

 U'
 I 
 ;41)5] 
......."'_°1 
.........s.. 
 - """ . ] u 
....... 
 i::: d'- ::::] I 
 
t::!- :EJ >. . t-\:),-, 
NNbt)a '
i .t:j 5 
. o 
:2


i ....... 6 =.
 
:2 0 :c1:::Er/J 

 
 ....... ° 
 o u .......
o'-' 
J'C) 's.. 
 
 .: 
S
 
....... I 
;::::: 
 1'0.....- 
It) . """ o I ........ "",,::r:: 
 5 
CI) .... u . N O 

 
 -
"'i:::c<1 

.
 \:):@ 
<

"'-. 
............ 
..::.;: <
 
 t 
 

 c. O ° 
to- 
 ...... 
 'C) as 
 .......
a

 
,
 
. 1'r:3's.. ......,Br/J;::::: 
,I N\O I >. .. as \:) 1> I 
6 o .O\!;J .g

 

 
co t:2 blJ;'>' .
 
co 
 mi 
. iJ11 I 

 
Js tf 
I bt) 
 
1
1.8 
ej c<1 ..... 
 c<1S0
 
N . 'O)' c. . -- 
It) -
S

 .....
 ° 
CJ ił 
] I S.
 

 .[ 
 :
 '5 
 r/J \O ..... N 
to- .... 
 
oD o ca '" 
 S
 I 
... .... .5. .
 
 
 O l!..... I-< c<1 
Ił .......
C1Jł-"4 
:
'Ii UN S
 
-d 

 -g I I 
 
...!:" .. . C"! foo >. _ I 
 a 
(") 
 """ ..Ii .... - C"! s.:::' r/J 

 5.UN
j J-d"'c\:) 
łD o .
 'S . .... la Js I 
 
- 
 c. 
 ° bt)I'<;::: r/J c 0\ 5b 
N a> i:::
 

. .g\:)
-dl 

 ..... N '" 
 '" = la C"! 
.g '" 
 O'.... 
 oD ",.!S - 
O"'NC. <5b"'r/J. 

 (Oj 
. '" c 
-5 '-' ..::.;: 
. as = 
 
 
LI! '" ° ° '.... """ 
 N ,B 
 
i:::'u i::: 
 
:.;;! =: s .... as -6 
la I 
..a. 
 
 
 
's 
 a 
o-.g>. 
o I .:s 
 

 o s .M 
 - 
 
 
 

 
 ] 
 I 
 ,!;j 5 
 I 's 
°au - !;J....ooo 

 
 
..o-. 

 
 
- I "':::E u a 
----, ---., P""'"""""'" 
]c.


 :S0ci' 
r" M I 
 '-' I .
 ° r/J 'i 

 
 Ol łrh
]ł

tł'
 
Ol 
!;J .
 ° '" ;:; = la 
 
Ó i::: .rC) :EJ ej 
 
 
 -5 
 
I I bt) I "'- 
c<1 M 
u oD 
>. <
		

/Licencje_006_01_12_170_0001.djvu

			Badania archeologiczne na Rynku w Chelmży... 


147 


stanowił szary piasek przemieszany z jasnoszarym piaskiem, Wydobyto z niego 
ułamki nacZyń ceramicznych (dziewięć fragmentów stalowoszarych, cztery 
fragmenty tzw. tradycyjnych i ze złoża wtórnego trzy fragmenty ceramiki kultury 
łużyckiej z okresu halsztackiego) oraz kości zwierzęce, 


Faza II 
Z młodszą fazą późnośredniowieczną powiązano zsynchronizowane ze sobą 
warstwy: III w wykopie 3 i II w wykopie 4 (ryc. 2, 3). Stropy tych warstw zale- 
gały na głębokościach około 0,5-1 m od współczesnej powierzchni; ich treść 
geologiczną, o bardzo zróżnicowanej miąższości - do 0,4 m, stanowił ciemnosza- 
robrunatny piasek przemieszany ze spalenizną (warstwa III) i ciemnoszary pia- 
sek z węglami drzewnymi (warstwa II). W warstwie III zaobserwowano wydłu- 
żoną, płaską "soczewkę" zielonkawej gliny o miąższości do 0,06 m (profil pół- 
nocny wykopu 3, odcinek 13,7-15,2, licząc od zachodu), Układ tych nawar- 
stwień zbliżony był do poziomego, jednakże w wykopie 3, przy profilu połu- 
dniowym (13 m, licząc od wschodu), warstwa III zanikała, a na odcinku 14,8- 
-17,5 m występowała jako płaska "soczewka" o miąższości do 0,06 m. Przy 
ścianie wschodniej, na odcinku 12,6-13,2 m (licząc od północy) oraz w części 
północnej wykopu 4 (profil wschodni - 15,7 m, licząc od północy oraz profil 
zachodni - 2,4 m, licząc od południa) warstwę II przerywały wkopy i nawar- 
stwienia nowożytne, W kierunku południowym jej zasięg dochodził: przy profilu 
zachodnim do 2 m (licząc od południa), a przy profilu wschodnim do 11,8 m 
(licząc od północy). Także przebieg warstwy III został kilkakrotnie zakłócony 
przez nowożytne wkopy. Spągi omawianych warstw zalegały na głębokościach 
0,55-1,15 m od powierzchni. Z opisanych nawarstwień, głównie z warstwy III, 
wydobyto: przedmioty żelazne (między innymi podkowę i kabłąk do wiadra; 
ryc. 4: 6), ceramikę naczyniową (202 fragmenty ceramiki stalowoszarej, osiem 
fragmentów naczyń ceglastych, fragment kamionki i trzy fragmenty ceramiki 
szkliwionej (ryc. 7); ze złoża wtórnego pochodzą trzy fragmenty ceramiki kultury 
łużyckiej z okresu halsztackiego), poroże oraz kości zwierzęce. 
Oba poziomy nawarstwień późnośredniowiecznych w wykopach 3 i 4 od- 
dzielone były od siebie warstwami niwelacyjno-nasypiskowymi w postaci żółte- 
go, ciemnożółtoszarego, szarego bądź brunatnoszarego piasku oraz zielonkawo- 
oliwkowej bądź brązowooliwkowej gliny. Miąższość tych warstw wynosiła 0,1- 
-0,3 m, ich układ zbliżony był do poziomego, Nie stwierdzono w nich materiału 
źródłowego. Ponadto w wykopie 4 (południowo-zachodnia część Rynku) natra- 
fiono na trzy jamy (obiekty 5, 6 i 7), których stropy wystąpiły na głębokościach 
około 0,9-1,2 m od współczesnego poziomu użytkowego, Ich wypełniska, 
o miąższości 0,15-0,6 m, stanowił ciemnoszary, gliniasty piasek przemieszany
		

/Licencje_006_01_12_171_0001.djvu

			148 


Dariusz Poliński 


'. 
2 \ 

 
O O:) 
I I 



....;..,...-.-=r
 


 
 
. 
I 11 I 

 
;;\-/ 16" 
 
..,I ,I I 
';/ 'I I - ' 17 

 j"1 

 
: 
\'i li' '- 
',' 118" " . ""'- . ,.=:-.,m....
 
I 

-GF"" 
"'
 


6 


- 
l 

 
_!ł'3 
 _ '4 


o 


1Ocn\ 


I 1- 
.19 


Ryc.4.Chelmża-Rynek. Przedmioty żelazne (faza I: 1-5,7-11,13-19, faza II: 6, 
12). 1, 10, 18 - wędzidła, 2-3, 6-7 - podkowy, 4 - świder, 5, 15 - noże, 8- 
- element rzdu końskiego(?), 9, 12, 14, 19 - gwoździe, 13 - półprodukt grotu 
bełtu kuszy(?), 16-17 - klucze, 11 - nieokreślony przedmiot (rys, W. Tokarski 
i T. Kuźma) 
Abb. 4. Chełmża - Markt. GegensUinde aus Eisen (Phfase I: 1-5, 7-11, 13-19, phfase 
II: 6, 12). 1, 10, 18 - Gebissstangen, 2-3, 6-7 - Hufeisen, 4 - Bohrer, 5, 15- 
- Messer, 8 - Pferdegeschirre1ement(?), 9, 12, 14, 19 - Niigel, 13 - Roh- 
produkt fur eine Armbrustspitze oder Armbrustschaft(?), 16-17 - Schltissel, 
11 - unbestimmter Gegenstand (Zeichnungen W. Tokarski und T. Kuźma) 


ze spalenizną (w obiekcie 5 stwierdzono także oliwkową glinę), Nie określono 
funkcji tych obiektów; najprawdopodobniej należy je łączyć z okresem późnego 
średniowiecza, chociaż tylko w jednym z nich (obiekt 5) znaleziono trzy frag- 
menty naczyń stalowoszarych. Jednak pozycja stratygraficzna dwóch pozosta- 
łych struktur potwierdza tą hipotezę: obiekt 6 przecinał warstwę IV (z okresu
		

/Licencje_006_01_12_172_0001.djvu

			Badania archeologiczne na Rynku w Che/mży.., 


149 


halsztackiego), natomiast obiekt 7 leżał bezpośrednio pod spągiem warstwy III 
(późnośredniowiecznej) i przecinał warstwę IV (Poliński, Gurtowski 1997). 
Z późnośredniowiecznych nawarstwień wydobyto około 1,5 tysiąca frag- 
mentów naczyń ceramicznych, w przeważającej mierze stalowoszarych, w więk- 
szości związanych z fazą I osadnictwa na terenie rynku chełmżyńskiego (tab, l; 
ryc. 5, 6), W materiałach ceramicznych łączonych z fazą I charakterystyczną 
cechą było występowanie prawie wyłącznie naczyń stalowoszarych (około 98%). 
Stwierdzono jednak obecność okazów innych grup technicznych naczyń późno- 
średniowiecznych: ceglastych, szkliwionych (z zielonkawym szkliwem) i trady- 
cyjnych (tab. 2). Jedno naczynie, najprawdopodobniej import z Kielecczyzny 
(Poliński 1996, s. 204), wykonane zostało z białej gliny. W grupie ceramiki sta- 
lowoszarej pod względem kształtów przeważały egzemplarze garnkowate, ale 
korzystano wówczas również z dzbanów (ryc. 5: 6-10, 16, 19; ryc, 6: 3, 6, 15- 
-16, 24, 26, 32) oraz okazów o innych kształtach, na przykład z trójnóżek. Naj- 
bardziej popularny rodzaj wylewów w badanym zbiorze naczyń stanowiły formy 
z okapem. niekiedy nawet zwielokrotnionym - "piętrowym" (ryc. 5: 24, 39). W 
zdobnictwie zaobserwowano zdecydowaną przewagę motywu żłobków dookol- 
nych poziomo-spiralnych jako jednowątkowego systemu ornamentacyjnego bądź 
jako głównego motywu zdobniczego w dwu- lub rzadziej trójwątkowych syste- 
mach. Na ceramice stalowoszarej wystąpiło także kilka wariantów charaktery- 
stycznego motywu wykonanego radełkiem (ryc. 5: 9, 13, 18, 31, 36; ryc. 6: 8-9, 
15, 24, 26, 42), który niekiedy umieszczano również na wewnętrznych lub na 
obydwu krawędziach wylewów naczyń (ryc. 5: 9; ryc. 6: 24, 26), Zaobserwowa- 
no również stosowanie zdobin dość rzadko występujących na późnośrednio- 
wiecznych naczyniach: stempelków (między innymi rombowatych), nakłuć wy- 
konanych nożem i grzebykiem, a także sporadycznie żłobków i linii falistych 
wykonanych narzędziem wielozębnym (ryc. 5: 8, 27 i 30) oraz listew plastycz- 
nych (ryc. 5: 16-17). Niektóre z tych motywów stwierdzono na okazach trady- 
cyjnych, nawiązujących do garncarstwa wczesnego średniowiecza. Zdobiny te 
pełniły funkcję motywów uzupełniających w dwu- lub trój wątkowych systemach 
ornamentacyjnych. Na ceramice stalowoszarej z omawianej fazy osadniczej reje- 
strowano stosunkowo często ślady po polerowaniu. W pierwszej kolejności doty- 
czy to naczyń stołowych, przede wszystkim dzbanów, Na szczególną uwagę 
zasługuje zaś występowanie na okazach stalowoszarych pewnego rodzaju orna- 
mentu plastycznego, powstałego wskutek wyciskania zgrubiałych brzegów uch 
i krawędzi wylewów (ryc. 5: 23; ryc. 6: 6, 12,21,25,32,38,41). W późnośred- 
niowiecznych ośrodkach ziemi chełmińskiej znaleziono stosunkowo dużo tak 
zdobionych naczyń. Między innymi ten rodzaj ornamentyki potwierdza związki 
garncarstwa "chełmińskiego" z Europą zachodnią i północno-zachodnią, 
w szczególności zaś z obszarami niemieckimi, zwłaszcza zaś w odniesieniu do
		

/Licencje_006_01_12_173_0001.djvu

			150 


Dariusz Po/iński 


- (
 :'-
i'
fu
:':::'::;
':- l , ;"J.

;
fA:'::i'.;;"'" l 
. .
..
:.:
:.."'" . .
:-:.:'.'.' .:::" 
. 

. 
r:' ..... i
!.-::'::i.::":,:'n'
'.
':.'::":" 
2 3 

 "'i

'i:'i-':?:-' 1 
 
 .:'.':;'
..':.:.. :.-:-. ( 
 
 
-r; 7 

::.:' ił:.':. 
 
 V i/
 
' 
:i

" 
:':'."":''''::': '\," ....... 5 6 
.
-
 
 -@ r
'\ 'iii} 
 3=

:
.:,
: 1 
. f?a '"'' tr9 
 
 ..,............ 
10 11 

 1" 
:
'- -, 
 1: Erl" 
I 

 ".
...._.:;;,12 _ \ 
_ \ " 
 _ -.. :: . 
iL
....'- .. 
 19 
=F\ł.
,..
....,..-:. -O 
17!;7
;
(.:


;i2 ,;.I

. 
a _ ....... "'><:20 
 
 
--. '.. 
 ..... ........--. , 
 
"',.,'--",.- ,.""'_oC..... 
 - ( 
 
 


-
 ';zt\7'
"" .
::L
,.._....._.- 

 . 21 

 _
22_
'_ ,'3, " , ,-. _ 
. 
5 
 
€?\
 

 
 ;... , 

 
-W 
 ,-,,
 
 
26"W 
 2W r 

=.:\:..":. 8łJ;;;;) [29 
, 
 :,.;'.. r; 'MP 

, 'rl 2B .. 30 . 31 32 
;
r
': ia 
. . 

 
n 
'38 
 'l. 
iir' 

 P3S 
/:,.. 
 3
 
 40 " 
.... 36 o t(}cm 


Ryc. 5. Chełmża - Rynek. Ułamki naczyń ceramicznych z fazy I. 1-33, 35-40- 
_ egzemplarze stalowoszare, 34 - egzemplarz ceglasty (rys. W. Tokarski 
i T. Kuźma) 
Abb. 5. Cheł1TIŻa- Markt. Bruchsrucke von KeramikgefaBen. Phfase I. 1-33, 35-40- 
_ stahlgraue Bruchsrucke, 34 - ziegelrotes Bruchsruck (Zeichnungen W. To- 
karski und T, Kuźma) 


początku późnego średniowiecza (Poliński 2000, s, 125-126). Naczynia związa- 
ne z fazą II pod względem cech techniczno-technologicznych i stylistycznych 
silnie nawiązują do wyżej opisanego zespołu ceramiki ze starszej fazy (ryc, 7), 
jednakże zaobserwowano również istotne różnice. W zakresie techniki wykonania 
przewaga egzemplarzy stalowoszarych była nieco mniejsza, aczkolwiek nadal
		

/Licencje_006_01_12_174_0001.djvu

			Badania archeologiczne na Rynku w Chełmży.,. 


151 


bardzo wyraźna (około 91%). Nadal korzystano z okazów ceglastych i szkliwio- 
nych, których udział w asortymencie znacząco wzrósł. Najprawdopodobniej 
natomiast zaprzestano użytkowania ceramiki o cechach nawiązujących do wyro- 
bów wczesnośredniowiecznych - tzw, tradycyjnej. W serii związanej z fazą II 
stwierdzono natomiast fragment naczynia kamionkowego o specyficznym kształ- 
cie, być może jest to import (tab. 2; ryc. 7: 11). Pod względem kształtów wyróż- 
nić można egzemplarze garnkowate i dzbany (ryc. 7: 19). Nadal charaktery- 
styczne były wylewy z okapami, jednak dość duży odsetek stanowiły okazy bez 
okapów (ryc. 7: 4, 14, 16-18,20). Podstawowy system zdobniczy na naczyniach 
tworzyły żłobki dookolne poziomo-spiralne, Na okazach stalowoszarych stwier- 
dzono również motywy wykonane radełkiem (ryc. 7: 2, 5-6) i polerowanie. Na 
jednym zaś fragmencie zaobserwowano system ornamentacyjny złożony ze żłob- 
ków wykonanych rylcem i stempli w formie współśrodkowych okręgów (ryc. 7: 
15). Naczynia ceramiczne wydobyte z obydwu poziomów późnośredniowiecz- 
nych nawarstwień pozwoliły obie fazy osadnicze datować na okres od 2. połowy 
XIV do l. połowy XV wieku (podfaza Vb rozwoju garncarstwa w ziemi cheł- 
mińskiej; Poliński 1996, s. 179-180). 
Z tzw. zabytków wydzielonych na uwagę zasługuje przede wszystkim klucz 
żelazny do kłódki. Jego uchwyt, zwieńczony spłaszczoną główką z otworem, 
przechodzi w widełki zakończone piórem przypominającym rozetę z czterema 
listkami, osadzonym prostopadle do podłużnej osi klucza. Powierzchnia powle- 
czona jest srebrem (lub cyną), a na uchwycie znajduje się dodatkowo ornament 
ryty w formie czterech pasm (ryc. 4: 16). Tego rodzaju klucze stosowano do 
kłódek już w okresie wpływów rzymskich. Analogię do opisywanego egzempla- 
rza stanowi nieco mniejszy okaz (o długości 7,5 cm) z Opola-Ostrówka, znale- 
ziony wraz z czworokątną kłódką "typu rzymskiego", datowany na XIII wiek 
(Haisig 1962, s. 109, tabl. II: 1-2). Wyróżnia się też spora liczba elementów 
rzędu końskiego i oporządzenia jeździeckiego, głównie wędzidła i podkowy 
(ryc. 4: 1-3,6-8, 10, 18). 
Należy podkreślić, że odkryte nawarstwienia późnośredniowieczne nie są 
związane z zabudową dawnego rynku, mają one charakter raczej akumulacyjny, 
o czym świadczy ich układ zbliżony do poziomego, stosunkowo niewielka miąż- 
szość (0,05-0,4 m, wyjątkowo do 0,7 m), w miarę jednolita struktura geologicz- 
na - różne odcienie ciemnoszarego piasku ze spalenizną oraz zalegający w nich 
materiał źródłowy (Poliński w druku). W zachodniej i południowej części Rynku 
(wykopy 3,4), pod nawarstwieniami późnośredniowiecznymi, stwierdzono ślady 
osadnictwa pradziejowego, najprawdopodobniej związane z kulturą łużycką 
okresu halsztackiego (VII-V wieku p.n.e.); warstwa VI w wykopie 3 i IV w wy- 
kopie 4 oraz obiekty 2, 4 i 8 (Poliński, Gurtowski 1997).
		

/Licencje_006_01_12_175_0001.djvu

			152 


Dariusz Po/iński 



 .. l { ro
 
 - 
--'f''',....,... ....- .. ,..-.. :'';'''','''.t..... ... El-t 

"
::"'7
:;;i;" 
 F' 

 :;,.... - , 
 ,-..,t:'ri"-""- {
 );;;;;i
'
' -, - 
 -

,- \ 

 ,;, - ( 
" "'
...;;,;;,;,:
 ",':'-" -- 
 
 8 
4 ' ''':,' 5 " , 6 7 -.- - 9 
_ 11 
:, 
-

-e 
=j -f?

 

'ff1 
 
 I,':I
. 
 ''f;;
! '' 
''

 l '' -. 
 ! r 
 (i) ' :
 

(\ - ;
. 
10
" 
 16 17 

 ! 

 " .,.,...,.,' IJ l '- fl!iJ . ,

' - , 18 I 19 - I 
"":
;;
::' ..' :;>' :)\::':;11 Fl- ' C::i:
r
 12 ",0."" 
"':' 20" 2122
 

 ;J.
" 
23 ' ' 

- t1 
 - , - 
 .:,._ 
 7 
 ".,.. _ , 
 ,...- 
 
'. fi:?". 'I .. . ::;:-- ....
"t 
__ __:-.. . '. _ 24 
 :_: ,- 25 26 .. .. 
 ..;.-' ," 28 
' 29 
.."


,.
--,:',",., 'f!)1 ." ff '
, 
 - 
., 

; . 41 ,";':'. ( 
. !f.. 
(,' :\.' I . 
c ," - 
 ,I,," ',.' 43 . 44 ' " . 
45,,:_ 
-,9 

 - , 

 1f4647

 


o 


IOem 


Ryc. 6. Chełmża - Rynek. Ułamki naczyń ceramicznych z fazy I. 1-39, 41-49- 
_ egzemplarze staIowoszare, 40 - egzemplarz biały (rys, W. Tokarski i T. Kuź- 
ma) 
Abb. 6. Chehnża - Markt. Bruchstiicke von KeramikgefaJ3en. Phfase I. 1-39, 41-49- 
_ stahlgraue Bruchstiicke, 40 - weiBes Bruchstiick (Zeichnungen W. Tokarski 
und T. Kuźma) 


Ślady osadnictwa w Chełmży i jej najbliższej okolicy, odkryte w trakcie 
ostatnich badań archeologicznych, dowodzą, że w średniowieczu rejon ten był 
jednym z ważniejszych punktów ziemi chełmińskiej. W okresie plemiennym 
ośrodek wspólnoty terytorialnej typu civitates znajdował się nad jeziorem Archi- 
diakonka, W czasach wczesnopiastowskich w tym też miejscu powstał ośrodek
		

/Licencje_006_01_12_176_0001.djvu

			Badania archeologiczne na Rynku w Che/mży... 


153 


włości książęcej - gród Głębokie. Z kolei u schyłku wczesnego i na początku 
późnego śI;edniowiecza dużą rolę odgrywał bezgrodowy kompleks położony nad 
Jeziorem Chełmżyńskim z centrum Łozą, usytuowaną zapewne na terenie dzisiej- 
szej Chełmży (dokładna lokalizacja dotychczas nie jest znana). Osada ta dała 
początek późnośredniowiecznemu założeniu miejskiemu (Poliński w druku). Nie- 
stety, podczas badań wykopaliskowych w 1997 roku na terenie dawnego rynku 
średniowiecznego nie natrafiono na ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego. 
Ułamki ceramiki, pochodzące z obiektów zlokalizowanych w pierzei południowej 
rynku, określone jako wczesnośredniowieczne z 2. połowy XII i l. połowy XIII 
wieku (Grześkowiak, Wawrzykowska 1996) nie mogą stanowić dowodu na ist- 
nienie w tym miejscu śladów po starszym, ze schyłku wczesnego średniowiecza, 
osadnictwie, tym bardziej, że wystąpiły w kontekście ceramiki stalowoszarej, 
Bardziej prawdopodobne jest, iż są to fragmenty wyrobów tradycyjnych o ce- 
chach wczesnośredniowiecznych, produkowanych już w późnym średniowieczu. 


ft5 \ 
 - , 
- . 
.. u_ . "5':::.:':: 
1 

 
 ;:;::::='. ';' 2 
:

"..". 3 
,'" . - .. 
:.':&._. . . 
. . . 

 '5 

 
', 
... ..o' 
 

.....7
-> f} 
-
 .....:._ _ 
9

 ".-'. 
 

 
"" 



 ""-:" 10 
 11 
 
 

 . 
 
 ..,.:o:,_.._._- l 
-i:
::.-:,
o 12_
:;::;
':> 13 " . \ 
 ':"-"'- _ 
 
15:":' ' . --.:. :<. 16 

 - ElJ'4 
 j-tiĘ":"
O'.. t 


. .... 

.::;' I . w = '. . ,::...
:';: 
I. --...... 17 
- ( '

\¥:;;:
 
'==7


i - ( :....,
".:. ',.." * ,,,. _ 
, "I.d -" 
 . 
."..,.,. "._...... ..dj ' 
i1 ..,. . ....
,_. 
 
18 . :" 19 20 " .
 "
':
,..:
d. 21 
. . -:
>.::'!; .. 


o 


10cm 


Ryc. 7. Chełmża - Rynek. Ceramika naczyniowa z fazy II. 1-10, 12-21 - egzemplarze 
stalowoszare, 11 - egzemplarz kamionkowy (rys. W. Tokarski i T. Kuźma) 
Abb. 7. Chełmża - Markt. GefaBkeramik. Phase II. 1-10, 12-21- stahlgraue 
BruchstUcke, 11 - Steinzeugfragment (Zeichnungen W. Tokarski und T. Kuź- 
ma)
		

/Licencje_006_01_12_177_0001.djvu

			154 


Dariusz Poliński 


Tabela 1. Chehnża - Rynek. Późnośredniowieczna ceramika stalowoszara a 


Lp. Faza osadnicza Wykop WarstwaJ W b B D U P N Razem 
/obiekt 
l faza I 1/97 ID 22 112 12 l 3 - 150 
2 faza II 3/97 ID 51 106 10 2 12 - 181 
3 faza I 3/97 V 295 469 50 15 44 - 873 
4 faza I 3/97 VB 2 6 1 - - - 9 
5 faza II 4/97 II 7 13 1 - - - 21 
6 faza I 4/97 ID 58 124 27 3 3 1 216 
7 późne 4/97 5 1 2 - - - - 3 
średniowiecze 
Razem 436 832 101 21 62 1 1453 


a Łączna liczba fragmentów ceramiki naczyniowej pochodzących z późnośrednio- 
wiecznych warstw kulturowych wynosi 1494, z tego 97,3% to ułamki naczyń stalowo- 
szarych. Pozostałe fragmenty ceramiki w liczbie 41 to części naczyń ceglastych - 10 
(0,7%), szkliwionych - 9 (0,6%) i tradycY.inych - 20 (1,3%); ponadto wydobyto po 
jednym fragmencie naczynia białego (z kaolinitu) i kamionkowego, Ze złoża wtórnego 
pochodzi siedem fragmentów ceramiki kultury łużyckiej z okresu halsztackiego. 
b W _ wylewy, B - brzuśce, D - dna, U - ucha, P - pokrywki, N - nóżka. 


W połowie XIII wieku ustanowiono w Culmense - Chełmży stolicę biskup- 
stwa chełmińskiego i rozpoczęto budowę katedry, Fakt ten stanowił szczytowy 
moment w rozwoju tego ośrodka. Wyniki badań wykopaliskowych przeprowa- 
dzonych na Rynku w 1997 roku udowodniły istnienie w zachodniej jego pierzei 
śladów dwóch faz osadnictwa późnośredniowiecznego, Odkryte tam poziomy 
nawarstwień z interesującego nas okresu oddzielone były od siebie warstwami 
niwelacyjno-nasypiskowymi, Z kolei w północno-wschodniej części dawnego 
rynku stwierdzono ślady osadnictwa tylko ze starszej fazy. Naczynia ceramiczne 
wydobyte z późnośredniowiecznych warstw pozwoliły obie wyróżnione fazy 
osadnicze datować od 2, połowy XIV do l. połowy XV wieku, Cechy technolo- 
giczno-techniczne i stylistyczne tych naczyń bardzo wyraźnie wiążą się z podfazą 
Vb rozwoju średniowiecznego garncarstwa w ziemi chełmińskiej (Poliński 1996, 
s, 179-180). Można przypuszczać, że ślady po późnośredniowiecznym osad- 
nictwie miejskim do około połowy XIV wieku (w tym pozostałości ratusza), albo 
zostały zniszczone przez późniejsze osadnictwo i/lub procesy podepozycyjne, 
albo nawarstwień z tych czasów należy szukać w innym miejscu. Najbardziej zaś 
"podejrzanym" miejscem w kontekście dotychczasowych badań zdaje się być 
obszar zajęty przez kamienice stojące przy pierzei północnej obecnego rynku; 
średniowieczny rynek był zapewne większy, Gdyby tak rzeczywiście było, to 
dotarcie do tych warstw z pewnością będzie bardzo trudne,
		

/Licencje_006_01_12_178_0001.djvu

			u 
:>, 

 
u 
'2 

 

 
.... 



 
.g 


..... 
u 
,"-' 
o 
,
 
Q) 
] 
E' 
o.. 
..c::: 
u 
..... 


5 
'2 
Q) 

 
11>- 
"6h 
N 

 
N 
Q) 

 
'
 
Q) 
U 
l 
U 

 


Q,) 

 
 
N .8 

 = 
.
 Q,) 
O g 


 

 .U' 
'

 
,
 .:= 
"O .
 
p..
 

 li! 
Q) - 
&
 
I N 

 
'
 
 
1) t3 
..c::: ..... 
U....1 
N 
'" 
:8 
'" 
E-< 


r...M o 

 v)'..,£ o 
J 00 - o 
- 
Z 
 
 00 
00 '-O 
 
M 
 
r 00 I r-- 
O O 
Fi ZM 
1 M 

 Ir) 

 Nr-- 0\ 
0"'£ O 
Z-M
 


[ 


I

 


1 -- 




IN 
O O 



 


Z- 1- 



 



Ir)-o\ 
0"';0 


ZNN
 


.o "O 

 N. '-O. -:. 
j 000r-- 
0\0\0\ 
Z

:q 
M 
 



ł-
J 


..:r -NM 


.
1 
N I-t 
.
 Q) 
= U 
"t:I E 

 O 
o :.Q .
 

N
 
:i

a 
'o 'Q)' 
 
 

 :5 '" u 
Q,).o 
 8 
>'N
O 

 ..... ..... 
.Q,)'


 

 U 
 o 




 
"t:I :>, Q,) a 
&

 
 

] S.!::j 
g .!'.g 
 
ro....-42 Cd 

 
 
 o 
8 
 
 
 
1:! 
 'Q)' 
 
"-' N U 
O S.
 s 
-B.g.g.g 
6',g-
,g- 
N 
 O 
 
U N N 
]
 

 
U U.... U 

 
'Q)' 
 
o..u:5 u 

]
] 
..c::: U 's U 


 N'
 




 

..c:::E..c::: 
U U N U 
DJ 6"
 6' 
o
................ 
o.. 'O '= 'O 
'

.
 
 
U 
] 
 

 
 
 
 
o.. U o.. 
'
 
 
 
 
'.... .... .8 .8 
i3555 
01""4 u U u 
,
 S 8 8 
00..0..0.. 
= Q) Q) Q) 
1 

.U' 
.:1u.

 
l: .z:J U "O
		

/Licencje_006_01_12_179_0001.djvu

			156 


Dariusz Poliński 


Tabela 3. Chełmża - Rynek. Przedmioty żelazne a z warstw późnośredniowiecznych b 


Lp. Przedmiot Nr inw. Wykop Warstwa Faza osadnicza Nr ryc. 
1 fragment pobocznicy wędzidła 7/97 1/97 ID faza I 4: 10 
2 klucz do zamka drzwi 4/97 1/97 ID faza I 4:17 
3 nieokreślony przedmiot 8/97 1/97 ID faza I 4: 11 
4 podkowa 3/97 1/97 ID faza I 4:6 
5 i półprodukt grotu bełtu kuszy? 6/97 1/97 ID faza I 4: 13 
6 gwóźdź 21/97 3/97 V faza I 4: 14 
7 klucz do kłódki 10/97 3/97 V faza I 4: 16 
8 nóż 17/97 3/97 V faza I 4:5 
9 świder 15/97 3/97 V faza I 4:4 
10 wędzidło 16/97 3/97 V faza I 4: 1 
11 wędzidło 24/97 3/97 V faza I 4: 18 
12 blaszka - fragment rzędu koń- 18/97 4/97 ID faza I 4: 8 
skiego? 
13 gwóźdź 19/97 4/97 ID faza I 4: 19 
14 gwóźdź 20/97 4/97 ID faza I 4:9 
15 gwóźdź 23/97 4/97 ID faza I - 
16 nóż 12/97 4/97 ID faza I 4: 15 
17 podkowa 9/97 4/97 ID faza I 4:2 
18 i podkowa 11/97 4/97 ID faza I 4:7 
19 gwóźdź 22/97 3/97 ID faza II 4: 12 
20 kabłąk do wiadra 14/97 3/97 ID faza II - 
21 . podkowa 3/97 3/97 ID faza II 4:3 


a Jeden z przedmiotów - blaszkę (zob, tab. 3, poz, 12) wykonano z mosiądzu. 
b Wszystkie późnośredniowieczne warstwy kulturowe zawierały także kości zwierzęce. 


Literatura 


Czarciński I. 
1994 Dzieje Chełmży do połowy XV wieku, [w:] Dzieje Chełmży, red. M. Woj- 
ciechowski, ChełIDża, s. 25-46, 
Grześkowiak 1., Wawrzykowska B. 
1996 Sprawozdanie z nadzoru archeologicznego przy pracach ziemnych zwią- 
zanych z budową kanalizacji deszczowej na ul. W. Sikorskiego i Placu 
Wolności w Chełmży, (maszynopis w Urzędzie Miejskim w Chełmży), 
ChełIDŻa. 


Haisig M. 
1962 


Rzemiosło kowalsko-ślusarskie na Śląsku do połowy XVIII wieku, Wroc- 
ław.
		

/Licencje_006_01_12_180_0001.djvu

			Badania archeologiczne na Rynku w Chełmży... 


157 


Poliński D, 
1996 


Przemiany w wytwórczości garncarskiej na ziemi chełmińskiej u schyłku 
wczesnego i na początku póinego średniowiecza, Archaeologia Historica 
Polona, t. 4. 
Niektóre związki póinośredniowiecznego garncarstwa ziemi chełmińskiej 
z obszarami Europy zachodniej, Archaeologia Historica Polona, t. 8, 
s. 115-130. 
Osadnictwo średniowieczne w Chełmży i najbliższej okolicy na podstawie 
najnowszych badań archeologicznych (1995-1997), [w:] Studia nad śre- 
dniowiecznym osadnictwem ziemi chełmińskiej, t. 4, red. W. Chudziak, 
Toruń, s, 29-40. 
Poliński D., Gurtowski P. 
1997 Sprawozdanie z badań archeologiczno-architektonicznych na Placu Wol- 
ności w Chełrnży (dawny rynek miejski), (maszynopis w Instytucie Ar- 
cheologii i Etnologii UMK), Toruń. 


2000 


2002 


ARCHAOL OGISCHE A USGRABUNGEN A UF DEM MARKT IN CHElMŻA. 
E1N BElTRAG ZU STUDlEN DER GESCHlCHTE 
VON CHElMŻA IM MITTELALTER 


Zusammenfassung 


Die sparlichen und teilweise Uberholten Angaben bezUglich der Geschichte von 
Chełmża und ihrer unmittelbaren J,Jmgebung im Mittelalter, die in der kiirz1ich 
publizierten Monographie von Czarciński (1994) nachzulesen sind, gaben uns An1ass 
zur weiteren Oberprufung und Erganzung dieser Informationen. In Rahmen eines 
Forschungsprojektes am Institut fUr Archaologie und Ethnographie der Nicolaus- 
-Copernicus-Universitiit in Thorn und in Verbindung mit den von der Stadtverwaltung 
von Chełmża durchgefiihrten Modemisierungsarbeiten im Bereich der General- 
-Sikorski-Strasse und des Marktes von Chełmża wurden 1997 arcMologische 
Ausgrabungen im mittelalterlichen Stadtteil durchgeft1hrt. Deren Ergebnisse beweisen, 
dass Chełmża im Mittelalter eines der wichtigsten urbanen Zentren des Kulmerlandes 
war. 
Die Ausgrabungen im westlichen Teil des Marktes haben Spuren aus zwei Phasen 
spiitmittelalterlicher Besiedlung freigelegt. Im nordostlichen Teil wurden dagegen nur 
Spuren aus ihrer iilteren Phase gefunden. Die in den Kulturschichten gefundenen 
Keramikgeft!.Be lassen eine Datierung der beiden Besiedlungsphasen in die Zeit von 
der 2. Hiilfte des 14. Iahrhunderts bis zur Mitte des 15. Iahrhunderts zu. Die 
technologisch-technischen und stilistischen Merkmale dieser GefaBe zeigen sehr 
deutlich eine Verbindung mit der Entwicklungssubphase Vb der mittelalterlichen 
Topferei im Kulmerland (vgl. Poliński 1996, s, 179-180). 
Im untersuchten Marktbereich wurden keine Spuren einer Ó'Uhmittelalterlichen 
Besiedlung gefunden. Die im sUdlichen Teil des Marktes entdeckten und von einigen
		

/Licencje_006_01_12_181_0001.djvu

			158 


Dariusz Poliński 


Forschern aIs Funde aus der Zeit von der 2. Halfte des 12. Jahrhunderts bis zur Mitte 
des 13. Jahrhunderts eingestuften Gefa6fragmente (Grześkowiak, Wawrzykowska, 
1996) konnen nicht ais Beweis fUr eine frtihmittelalterliche Besiedlung gelten. 
Vielmehr handelt es sich um spatmittelalterliche GefaBe, die aber noch in einer 
fri1heren, traditionellen Technik hergestellt wurden. 
Man kann mutmaBen, dass Spuren der spatmittelalterlichen Besiedlung aus der 
Zeit VOf der 2. Half te des 14. Jahrhunderts von den nachfolgenden Siedlungswellen 
zerstfut wurden. Es ist auch moglich, dass die fehlenden Kulturschichten auBerhalb 
des untersuchten Marktbereiches zu suchen sind. 


Obersetzung: Dorota Ewa Olczak
		

/Licencje_006_01_12_182_0001.djvu

			Archaeologia Historica Polona, tom 12, 2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


Instytut Prahistorii 
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza 
w Poznaniu 


JERZY FOGEL, ANDRZEJ SIKORSKI 


Pawilon Białej Damy w Kórniku 
(przyczynek do interdyscyplinarnych badań nad urządzeniami 
parków rezydencjonalnych doby baroku w Polsce)* 


Der Pavillon der "Wei8en Dame" in der Schlo8anlage Kórnik 
(ein Beitrag zu interdisziplinaren Studien zur Gestaltung 
der Residenzparkanlagen des Darock in Polen) 


I. Wprowadzenie 


Kórnik - miasteczko położone w odległości 20 km na południowy wschód od 
Poznania - słynie w kraju i za granicą znakomitym, mającym blisko 600-1etnią 
metrykę, magnackim zespołem zamkowo-parkowym, tudzież współczesnymi 
placówkami naukowymi wyrosłymi z mecenatu dawnych właścicieli dominium 
kórnickiego, Postępuje opracowanie jego dziejów, szczególnie rezydencji i jej 
zbiorów, nie najlepiej natomiast przedstawia się stan badań historycznych nad 
przypałacowym parkiem będącym obecnie najwyższej klasy światowej arbore- 
tum, zarządzanym przez miejscowy Instytut Dendrologii PAN i Zakład Do- 
świadczalny PAN. 
Przed kilku laty ówczesny dyrektor Instytutu - prof. dr hab. Władysław Bu- 
gała zwrócił uwagę autorów niniejszego artykułu na potrzebę archeologicznego 
zlokalizowania i zbadania pozostałości barokowego pawilonu parkowego, nie 
widocznych już na powierzchni ziemi, który - według lakonicznych informacji 
źródłowych "z epoki" - miał być odpowiednikiem obiektu istniejącego do dziś, 
zajętego przez Muzeum Dendrologiczne. 
Inicjatywa ta, podjęta z pobudek naukowych (brak tego rodzaju badań), ale 
i sentymentalnych (lokalno-patriotycznych) zaowocowała ukonstytuowaniem 


. Części I-m i V przygotował J, Fogel, część IV - A. Sikorski,
		

/Licencje_006_01_12_183_0001.djvu

			160 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


ekipy badawczej Instytutu Prahistorii UAM w Poznaniu, pod nadzorem nauko- 
wym prof. dr. hab. Jerzego Fogla i terenowym kierownictwem mgr. Andrzeja 
Sikorskiego. Eksploracje przeprowadzono dwukrotnie: od 2 do 19 września 1998 
roku i od 27 do 31 sierpnia 1999 roku, korzystając ze skromnych środków finan- 
sowych UAM i kórnickiego Urzędu Miejskiego, za zgodą Wielkopolskiego Wo- 
jewódzkiego Konserwatora Zabytków (decyzja nr 178/98) oraz gospodarzy ar- 
boretum, którzy udzielili także pomocy organizacyjnej. Drugą fazę badań po- 
przedziła detekcja elektro-oporowa penetrowanego wycinka parku, dokonana 
przez zespół dr. Przemysława Kiszkowskiego z Instytutu Fizyki UAM. 
Siłą rzeczy przedsięwzięcie nawiązywało - w pośredni sposób - do archeo- 
logicznych badań sondażowych, zrealizowanych przez J, Fogla na wysepce 
Zamku Kórnickiego w 1965 roku! oraz w Mościenicy koło Kórnika w 1968 ro- 
ku, gdzie odkryto owiane niezwykłą legendą pozostałości murowanego pawilonu 
myśliwskiego Górków z 2. połowy XVI wieku (Fogel, Karłowska-Kamzowa 
1971; 1973). 


II. Dotychczasowe informacje źródłowe 


Szczęśliwym trafem równocześnie z podjęciem archeologicznych poszukiwań 
pozostałości wschodniego pawilonu parkowego ukazała się obszerna monografia 
Zamku Kórnickiego, a właściwie całego zespołu rezydencjonalnego, autorstwa 
Róży Kąsinowskiej (1998). Opracowanie to, od dawna bardzo oczekiwane, co 
prawda nie jest wolne od dyskusyjnych interpretacji pewnych kwestii, lecz ze- 
stawia i uwzględnia wszystkie najistotniejsze źródła do dziejów dominium kór- 
nickiego - od średniowiecza po współczesność. Stanowi zatem wystarczające dla 
objaśnienia niniejszego tematu kompendium wiedzy historycznej. 
Początki przypałacowego ogrodu/parku w Kórniku nie są znane ze źródeł pi- 
sanych. Najstarsze założenie, zwane w późniejszych wzmiankach "włoskim", 
powstało - jak świadczą zachowane egzemplarze drzewostanu - w XVII do po- 
czątku XVIII wieku, prawdopodobnie układem nawiązując do kwaterowych 
ogrodów italskich, Znajdowało się ono w pewnym oddaleniu od zamku, po za- 
chodniej stronie obecnej głównej alei parku (Kąsinowska 1998, s. 177-178; 
ryc. 1), a wówczas - jak się zdaje - drogi przelotowej na Bnin i Śrem, 
Na tym samym, choć chyba nieco poszerzonym terenie, powstała barokowa 
wersja parku, realizowana od połowy XVIII wieku (najwcześniejsza data- 
_ 1758 rok) głównie przez hrabinę Teofilę z Działyńskich Szołdrską-Potulicką 


l Fogel 1965. Na bazie materiałów z tych badań powstało na seminariwn 1. Fogla opracowa- 
nie K. Kirchhoff 1994.
		

/Licencje_006_01_12_184_0001.djvu

			do Śremu 


Z zamek 
M muzeum dendrologiczne 
D Instytut Dendrologii 
-
::: granice sekcji 
25 numery sekcji 
rowy 
badania arch. 


Ił 


, 
I 


o 
- 


200 m 


do Poznania 


Ryc. 1. Kórnik, woj. wielkopolskie. Plan arboretum z podziałem na sekcje (wg Bugała, 
Bojarczuk 1993) 
Abb. 1. Kórnik, Woiwodschaft GroBpolen. Plan vom Arboretum mit Aufteilung in Sek- 
tionen (nach Bugała, Bojarczuk 1993)
		

/Licencje_006_01_12_185_0001.djvu

			162 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


(UL 1714 - zm. 1790) Było to przedsięwzięcie imponujące tak pod względem 
florystycznym, jak i architektonicznym. W ogrodzie tym powstały murowane 
altany (pawilony), stawy i kanały wodne, fontanny, dekoracyjne rzeźby, oranże- 
rie. Ich lokalizację pokazują zgrubnie dwa plany przechowywane \V zbiorach 
Biblioteki Kórnickiej PAN. Pierwszy z nich (ryc. 2), wykonany w 1801 roku 
(jedenaście lat po śmierci nmdatorki) na polccenie inwentaryzującego schedę 
hrabiego Ksawerego Działyńskiego, przedstawia schematycznie park ("A-Lust- 
garten") o powierzchni 26 mórg. przylegający od południa do zamku, zawarty 
między nisko polożonymi, podn10kłymi łąkami ("B") na wschodzic a jeziorem 
oraz folwarkiem Prowent na zachodzie. Dwa znajdujące się \v środkowej części 
parku, symctrycznie położone stawy nawadniał kanał mający połączenie z jezio- 
rem. Odnośnie do partii południowej parku zaznaczono na planie d\vie bliźniacze 
altany (kółka) oraz dwic oranżerie (prostokąty). Z tej strony park zamykala bie- 
gnąca w przybliżeniu po linii zachód - wschód fosa (sucha lub pobierająca wodę 
z pobliskich mokradeł) ("B"), czytelna topograficznie do dziś. W sumie park 
barokowy obejmował obecne sckcje parkowe 9, 10, 13, 16 i północny skrawek 
19 (ryc. 1). 
Po upływie ćwierćwiecza, w czasie obejmowania posiadłości przez hrabiego 
T)1usa Działyńskiego (ur. 1797 - zm. 1861) park zasadniczo się nie zmicni!. 
Plan z 1827 roku (ryc. 3) uszczegóławia jedynie to, co prezentował wyżej omó- 
wiony szkic terenowy. "Jardin" zawierał nadal dwa stawy (ich wic1kość na planic 
jest przesadnie duża), między którymi brała początek główna alejka (pólnoc - 
- południe) będąca podstawą siatki ścieżek poprzecznych (zachód - wschód). 
Stawy wraz z czterema przyległymi do nich od południa parterami kwiato\V)'mi 
tworzyły "tzw. salon, jeden z elementów klasycznego założenia w stylu francu- 
skim". Pośrodku kwietników tryskała fontanna. Posuwając się dalej w głąb par- 
ku napotykało się - w obrębie wydzielonych kwater drzewostanu, po obu stro- 
nach alejki głównej - dwie murowane ("cegiełki" wyraźnie zaznaczone na planie) 
altany, zbudowane na ośmiobocznym rzucie. W ciągu dalszyn1 widać pagórek na 
osi alejki oraz umieszczone symetrycznie po jej bokach tzw. gabinety uformowa- 
ne koliście z nasadzeń drzew. Na krańcu parku istnieją nadal dwie murowane 
(też zaznaczone "cegiełkami") oranżerie przylegające niemal do granicznego 
rowu/fosy. 
Wróćmy do interesujących nas najbardziej ośmiobocznych w rzucie pozio- 
mym altan. Najstarsza wzmianka o nich, jako już istniejących obiektach, pocho- 
dzi z ogrodowego inwentarza spisanego w 1771 roku. Czasu budowy altan nie da 
się bliżej określić. Skąpe przekazy z początku XIX wieku infom1Ują o ich re- 
montach. Obie na pewno jeszcze istniały w 1827 roku, jak dowodzi plan Zielll- 
kego (Kąsinowska 1998, s. 178-183; ryc. 3). Zagadkowo natomiast brzmią rela- 
cje z polowy łat 30. XIX wieku. R. Kąsinowska nie potrafi rozstrzygnąć kwestii 
kresu (daty i przyczyn rozbiórki) altany wschodniej, raz twierdząc, że
		

/Licencje_006_01_12_186_0001.djvu

			Pawi/on Białej Damy... 


163 


w 1836 roku egzystowały oba pawilony - zachodni i wschodni (Kąsinowska 
1998, s. 199), na innym miejscu negując istnienie w tymże roku obiektu wschod- 
niego (Kąsinowska 1998, s. 183, przypis 33). Przywołuje tu znaną publikacj
 
J. Łukaszewicza z 1835 roku w "Przyjacielu Ludu", w której jest mowa o tylko 
jednej altanie (znaczy zachodniej - uwaga J. F. ). Jeszcze gdzie indziej opowiada 
się za cezurą początku lat 40. XIX wieku, kiedy to hrabia Tytus Działyti.ski 
przystąpił do przebudowy i powiększenia (przybudówka na rzucie prostokątnym) 
pawilonu zachodniego, przeznaczonego teraz na bibliotek
 i zacisze kontempla- 
cyjne swej żony (Kąsinowska 1998, s. 200; ryc. 4, 5). "Być może wraz z pomy- 
słem powiększenia jednej z altan zdecydowano o usunięciu drugiej, lecz dokładny 
czas i przyczyny jej rozebrania nie są znane" (Kąsinowska 1998, s. 185. 200). 
-
J" --; 
 
 " fi t c . 
.' :,::::,..'
 . '/.. 
i\ ';;;i! ł :ii! 
 :,!!F1' ,* .
.

 
.;. .', :: / ,:;: 
, ..,'. . (r, " 
.... , ' I " ',.. "i.1 


 Gt. :J . }tt
;:
F.; '\ 
'
.:
!
. -;:.j,,"" j " ' 
 :!; fj ';
'
::/' .. ) 
f
 . 
 . tc-,' . '. ,.,,'1" 
.....,..}. 
 - .J;'jo<'
".;;.. .,:''}-;'. A' \'-/ 
" {


, . I "
' .-\

,:.:,::,'.
::
il;\;::. 
 ; I 
 - ))!.f 7Jlz 1/1 , 
i
 .:J
 - l' ri:...
I-. ';ł- I l /' t 
_' l' 
'.::
f : " )Ii,::.:,:;;;:" _ UJ .':far Ul, 'l/U'WUf/.J 
..'.' ',,-r;: '
./J' 
f- '::' 7ajancru -.lu ;Ji&IZ,ŻłL" 
l' I ..
,.m
/eAl i.m. mMa-l/J .len/un.&.., /Jr/ 
" 
J..,.r
/, f' 
??' ') Jrahn' 
...n
,t W..
k 


. . 


.l 


.. 


.... . 
ff:t'lł . :.:., 
--".' 


!J 


... 
'
<;. 


J
 
""'
 


.. 


Ryc. 2. Kórnik, woj. wielkopolskie. "Plan von dem Lusl-ganen, Weinberg llnd fasano- 
rie zu Kórnik vermeslen im Monalh September 1801 durch Hahn Konigl. Con- 
duiteur". Na odwrociu: Nr 37. Mapa ogrodu pałacowego z r. Hml" (Biblioteka 
Kórnicka PAN, Gabinet Grafiki, teka 1a/2) 
Abb, 2. Kórnik, Woiwodschaft GroBpolen. "Plan von dem Lust-ganen, Weinberg und 
fasanorie zu Kórnik vermeslcn im Monath Septcmber 1801 durch Hahn Koni- 
gl. Conduiteur". Auf der RUckseite: "Karte des SchloBgartens aus dem Jahr 
1801" (Kórnik Bibliothek, Grafisches Kabinett, Mappe 1a/2) 


Sądzę, że jedną z nich, i to niebagatelną, była ówczesna przebudowa 
rozbudowa parku w stylu angielskim, wymagająca - z samego kanonu- 


-
		

/Licencje_006_01_12_187_0001.djvu

			164 


Jerzy Fogel. Andrzej Sikorski 


- "złamania" wszelkiej symetrii planu i urządzel} dawncgo ogrodu francuskiego. 
Wtedy zlikwidowano "bliźniaczość" altan i stawów, pozostawiając jcdynie 
obiekty obrzeżne, czyli zachodnie. Autopsja archeologiczna robót kanalizacyj- 
nych w parku dopuszcza, z duż)'ln prawdopodobicI1stwem, że staw wschodni 
zasypano gruzem pochodzącym z rozbiórki pawilonu. Plan przebudowy parku 
z 1845 roku, odn;:cznie naszkicowany przez żonę hrabiego Tytusa - Celestyny 
DzialyI1ską, przewiduje pozostawienie tylko zachodniego sta\"u(?) (Kąsinowska 
1998, s. 185, ryc. 163). Akwenu wschodniego nie ma już na pewno w 1862 roku 
(por. plan Bidennanna; Kąsinowska ł998, s. 187, ryc. 166). 
Obie altany/pawilony. jak się je określa ze wzgh;du na naj prawdopodobniej- 
szą pierwotną nmkcję rekreacyjną. naIcżaloby zwać - biorąc pod uwagę ich 
architekturę - rotundami. Zachowane opisy i omó\"ione wyżcj dwa plany (ryc. 2, 
3) są zbieżne w charakterystyce konstrukcji: rzut regułarnego ośmioboku. dwie 
kondygnacje (kryte sklepieniem niskie przyziemie z małymi okienkami oraz wy- 
sokie piętro dostypne zewnętrznymi schodami, oświetlone siedmioma dużymi, 
pólkoliście zwieI1.czonymi oknami), kopulasty dach mansardov.y. Elewacja byla 
zdobiona gładkimi lizenami na narożach, gzymsem między kondygnacjami, tu- 
dzież gladkimi obramieniami okien. Grubość murów przyziemia byla uderzająco 
duża (około 2 m) (Kąsinowska 1998, s. ł 99; ryc. 4, 5). 


111. Zastosowana metodyka badawcza oraz struktura nieruchomych 
pozostałości przednliotowego pawilonu 


Poligon badań archeologicznych wytyczono na miydzypolu istniejącego pa- 
wilonu zachodniego (obecnie Muzeum Dendrologiczne) i głównej alei parkowej, 
w południowej części sekcji 13 i północnej części sekcji ł6 (ryc. 1, 6). W obrębie 
16 wykopów i jednego sondażu specjalnego (bezpośrednio przy budynku Mu- 
zeum) rozpoznano - do calca - łączną powierzchnię 81,25 nl. Oś bazową 
o orientacji zachód - wschód, na której oparto sieć wykopów, odchylono o kilka 
stopni tak aby uwzględniała pewne wysunięcie ku południowi pawilonu wschod- 
niego, wyraźnie na planie z 1827 roku (ryc. 3). 
W pierwszym rejonie (sekcja 13, wykopy 1-12) natrafiono okolo 0,5 m pod 
humusem resztki gruzowiska ceglano-wapiennego i podsypki piasku jeziornego 
oraz fragmenty pradziejowych i późnośredniowiecznych naczYl} ceramicznych 
(tab. l), niewątpliwie leżące na złożu wtórnym. Nieskomplikowana stratygrafia 
(humus - podsypka - calec) oraz brak obiektów wziemnych, a nadto widoczne 
na dość pł}1kim poziomie ciągi wlóczenia fragmentów naczyń bronami, infor- 
mowały jedynie o ewentualnej niegdysiejszej pobliskości jakiejś dawnej budowli. 
Sytuacja ta zapewne powstała w wyniku prac niwelacyjnych, prowadzonych 
tutaj na dużą skalę w XIX wieku i w okresie międzywojennym. Szczególnie dużej
		

/Licencje_006_01_12_188_0001.djvu

			Pawi/on Białej Damy... 


165 


dekompozycji pierwotnej stratygrafii mogły dokonać międzywojenne "regulówki" 
(przekopywania), znacznej głębokości, realizowane w celach agrotechnicznych 
(aeryzacjaf 


'.
 ..: "\1 " 1 -- \ -1 
...- :k_"'-"\-- 

 
 -- ......... 
:"".., . ..... Ł._ . --::- __.. 

., .'
- 

 .- "":, l. . f 


-

 


.' 


"ł 


.. 
, 


ł... 



 



 .--....::-
 



 


.. 


t 


-' 


Ryc. 3. Kórnik, woj. wielkopolskie. "Plan du chateau du Comte Dzialynski auprcs de 
Kórnik et de fes environs fai t et dessine par Ziehlke (fragment). Datowany po- 
średnio na 1827 rok (Biblioteka Kórnicka PAN, Gabinet Grafiki. teka laJ2) 
Abb. 3. Kórnik, Woiwodschaft GroBpolen. "Plan du chateau du Cornte Dzialynski 
aupres de Kórnik et de fes environs fait et dessine par Ziehlke (Fragment). Da- 
tien auf 1827 (Kórnik Bibliothek, Grafisches Kabinett, Mappe 1a/2) 


Drugi rejon badań (sekcja 16, wykopy 13-16) poddano detekcji geofizycznej 
metodą elektro-oporową, która wykazała obecność wyraźnej anomalii oporno- 
ściowej gruntu o zarysie kolistym (ryc. 7). Wynik detekcji był zgoła "podręczni- 
kowy", ukazując sześciokrotną zwyżkę oporności gruntu wzdłuż tego zarysu, w 
stosunku do otoczenia. Założono wykopy w układzie krzyżowym, sięgając t}111 
samym czterech partii granicznych owej anomalii (ryc. 8). 


2 Ustna infonnacja pracowników byłej Flli1dacji Zaklady Kómickie.
		

/Licencje_006_01_12_189_0001.djvu

			0\ 
0\ 
0\ 
..... 
I 
00 
0\ 
0\ 
..... 
..c: 
u 

 
';;j 
- 
::: 
-!=: 

 
"ej 

 
oD 
N 


..c: 
u 

 
u 
"S 

 
..... 
(l) 
U 
-!=: 

. 
U 

 
!=: 
.b 
!=: 
(l) 

 

 
..... 

 
lU 
:;2 
VJ 
"O 
A 
O 

 
Q) 
-
 


"O' 
::: 

 
'a 
..... 
'o 

 


.....: 



 
] 
'" 
E-< 


E 
O) 
N 
'" 

 


s- 
I::: 
O 

 
'" 
o. 
O) 
-8 
O) 
N 
U 
O 
+-' 
.s, 


1;1 
-C 
I::: 
O 
UJ 


N 
'I 
- 


;.. 
o. 
O 
.:..: 

. 

 


c:- 
O 
:;:; 

 
'" 
.8- 
\D 
- 
I 
M 


;.. 
o. 
O 
...: 
;.. 
:3: 


;g 
E 
'" 
... 
O) 
U 
'" 
I::: 
N 
U 
'8 
..c:: 
U 

 
'" 
o. 
2 
O 




O\ 


8 V1V1 



r--"'" 



 

 

. 
 
 
t:j _ O 
",..I;:: 
'U'J 
6 
 UJ l1 

9r '3 
 2 
.{:3 .:..: 0-8 
e I I I 
o. 


V) 
"'" 


0\ 
- 


+ 
\D 
C-1 


..c:: 
U 
;;;2 
S 
fg' 


'" 
!:3 

 
 
-
 
 
"2 "
 
-c - .g 
O) 	
			

/Licencje_006_01_12_190_0001.djvu

			Pawilon Białej Damy... 


]67 


, 
-',! JW 
'1 · ,;...



:1, ];t; '", '\: ,
:I' 
'. '
 "A .ił;".....
'( ), ,
:
. \ł 
ł 'łI-
'1.. , 14
 

" . 

, 
'-r,I'" 
 
'. ".
.;, , ,"'..' 
.;}: \' , l I " 
 " .' " .
' 
-(
"1ł-ir - -,
 . .. _"40r\- .,,
' J('. ". " '. J':'" ....ł. 
- 
'.. ,: , ,
 ,'.) L

;' 
 j .Pif....YfiiP'
 
L
:< 
 '. 

 t j"
, . >T
 ;:.'-,
' . ':' .

 
. -- '. 
lR"'
 1.tXł' . 
 :<". "'Y..Jtł 
 
.. , " I 


, :".", , 
'" ..
., :
..\'>!,.:. ".
' li.... 
. "::'" " " 
_ . dl "' ' 
 o-- . ", 
 " """ . 
 


.;t;.
'. . '

..,. .' 

 .
':
 "",.'. _. ,::. 
 '._. .,""- ,
IIJ, "
' ',
' 
;'(>:. p " ł ,.'W 
-,,":",::-,,_
,_ .r",,,,

-. 
' 
 _ 
I' '" iP. . 

J: .' '. - -:,'. "-
"':;' u
;.-"':.d\..;t:: "-' , 
. f 
. t::
-I . '1.... ' /J' ..,;....
.;:. .-.... -- '. -1/ Aro;- -1 ';-. . rJ-;;...j 1J:! ,'rt.. , .....' 
7f. t.. 
 
 ,1' -
 ::.:-:-- :"
"
"'.'
'
.. ._' ....'i.e. .' 
"UJ' 
 "." ..l. '.>0(.; " ",.::::::..' 7'"!"-. ........
iłi. tł.... ""':- I. 
:i 
 _ "'. 
.'" 


. 
 ,!-"'I\'

 "-, ,..., ==,
.--: 1..t ... "
::. .:"'\
.,..,:. ,

 . ':,.], ", 
'. 
., \.... V T.:. 0\,,', "I: 

 .
' r'
 .
t
f.. ,. 
., ,
.,) ł...... -t;.
..,..:=..-r.. "'!" . '., I .. 
:;ji",' O".!... . ,'" .
 ... I . '::.f.'
.. .
. ;, 
 . : 
:1
:
 ' · d:. ł .. I c '.1. .t<
' -1 
1
.
..,,;. ,:;.
 ",'" &-:>0,' '
:: 
-I
'Z" . 
t '. 1!. _', -, .;..:.;' <
::;; .


 '",> .x,. 
' 
 .. "" 
;lt. . .
;. )i.
*. ....1\ 
"'

J. 
' I L
 
. . po' . 
 -

,. ...
 'I?:.':":AI ........ 
. ,
I .,: .,..... " ' .", 
'. ;. 
 : ,
.;' ... .: 
 
''i
, '.. 
 



 ,
; 
.. < -. - J" - oJ', :' _, -..- ,-...., ..._...:. _
łI.. 4.' l ' ,I "ij' 

 :.
r., a

 ł' "'

' ';.". '. t\t ł 'I '''tło.- \ .."--',.....J,.. 
t: ,.... . h" t"l\'-
\::_\'
r";
 1 W.A. .......1\'.;;' 1 1 I p 1 ', \ , 

1M\;'.p 
 '" Jl ' 



:rYrJ t ""

 L
Ik{
(.y. ". \ '-
lO t 'r 
 r-;' fj 
\; /lI 
 
 JI 'J.1!h '''. " ' . J L L .1 ,/tLI", /1.1. 1 ' '. 
.\\I'';' 1.l1,..,. 
 ĄI lAli', ł I II ." .' 
ł '
,'1\AJ\


,)l''''!.#
'' .-jIf--..,.,

' '),\
 \"'\')r' 
\
J\ i" r.f-., 
;,!.j'=
i'll\' 
 1 
 l' 
 . t;.('
<'

 
 .'; I\
'
:' '11\"At.:
l
'\r t.:,..
y;
 \s ..J-.

 
""
 Yf; it 
 -::,). _" 
 
1'
 
 .

\li
 11\'rj' J;b J'i I -V"' 
\I 
 ' 
\'i""";'J!
 t 
 J.t: 

-.t; Y' .. 

'"-
 :.
 \ ,'T. IM' 
 
-... ,. -.... .....,..n ......... 
"'
',..-. h .....,
" . 


Ryc. 4, Kórnik, woj. wielkopolskie. Zachodni pawilon parko\\.y (rotunda) z późniejszą 
przybudówką; stan z ] 979 roku. Zbiory Kórnickiego Towar .lj'stwa KuItu- 
rahIego (rys. B. Promilski; sepia lawowana) 
Abb. 4, Kórnik, Woiwodschaft GroBpolen. Westpavillon (Rotunde) mit spaterem An- 
bau; Stand von ]979. Sammlungen Kórnickie Towarzystwo Kulturalne (Zei, 
chnung B. Promiński; Sepia, laviert) 


Pozostałości wielobocznej w planie budowli zaznaczyły się w postaci zasypi- 
ska rowu ńmdamcntowego wypełnionego obcym geogenetycznic piaskiem, słabo 
nasyconym drobnym gruzem ceglanym, ułamkami dachówek, płytek posadzko- 
wych, zaprawy wapiennej, kamienian1i (tab. 2). Ksztalt zasypiska udało się bliżej 
określić. Zarysowało się ono tuż pod humusem, sięgając głębokości 1-1,3 m pod 
powierzchnię. Średnice zewnętrzne zarysu ńmdamentowego wynosiły 8,7 x II 
m, co po korekcie uwzględniającej deformacje powstałe w wyniku doszczętnej 
rozbiórki budowli, zasadnie można sprowadzić do ogólnej średnicy obiektu rów- 
nej 10 m. Potwierdzono znaczną grubość murów przyziemia (około 2 m) oraz 
ośmioboczność rzutu poziomego założenia. W zasypisku oraz \" jego otoczeniu 
ujawniono dość znaczny zbiór ułamków pradziejowych i nowoż}1nych nacz)'Ó 
ceramicznych (tab, l), szkła okiennego i naczyniowego, dwie monety (tab. 2). 
Dokładnie zlokalizowany i zbadany obiekt okazał się (na podstawie obserwa- 
cji stratygraficznych) ponad wszelką wątpliwość jednofazowym.
		

/Licencje_006_01_12_191_0001.djvu

			o- 
o- 
o- 
..... 
, 
00 
O- 
O- 
..... 
od 

 

 
- 


J @ - 0\ - - 00 "'" - O N N 
 
("'I V) V) N ("'I 
- - 
---- 
@ 

 
o:s 
P- 
C!) 
.
 
N 
U 

 
'--' 
>-< - ("'I 0\ 00 - I N l- I 0\ N 00 N 

 "'" \O ("'I - - - 
S 
00 
..... 
N 
- 
J. 
;>. 
g. 

 . 

 
8' 
:;:I 

 
'" 
8- 
\O 
- N \O N - I - \O l- - - I "'" O 
I \O 00 - - - 
("'I 
- 
;>. 
P- 
O 

 

 
.>j 
'" 
.t:5 

 
 
 
 
j;J J -< O 
C!) 
 
,
 
 
'c:: J 
61 C1J' 
 U 
 
B 
 i .
 
 ..5
0
 

 C!) C!) 5 .
 1 
P-
 
l;- 
 oN , 


 
o:s 
 
 '8 '" 
C!) o 'N 
 oN ..... N C!) 
c: 
 
 ] u 
 
 

 oN '00 .... 
 P-
 
'o 00 o 
 I I I 
c: o .>j .>j 



 
'
 
-g 
,rJ 
N 

 
Q) 

, 
..... 
..... 
] 
'-' 

 
.9 
Q) 
:ij 

 

 
'" 
'1'3 

 
O 

 
'" 
'O 
8- 

 
.
 


'6- 

 

 
,8 

 
C'i 

 
:8 

 
E-<
		

/Licencje_006_01_12_192_0001.djvu

			Pawi/on Białej Damy... 


169 



 

H/H///
 

 /. 

I 


o 


Ryc. 5. Kórnik, woj. wielkopolskie. Plan przyziemia zachodniego pawilonu parkowego 
(rotunda) z późniejszą przybudówką; stan z 1930 roku. Na podstawie pomiaru 
M. Powidzkiego oprac. A. Kąsinowski (wg Kąsinowska 1998) 
Abb. 5. Kórnik, Woiwodschaft Gro6polen. ErdgeschoBplan des Westpavillons (Rotun- 
de) mit sp
terem Anbau; Stand von 1930. Bearbeitet von A. Kąsinowski nach 
Messungen von M. Powidzki (nach Kąsinowska 1998) 


Sondaż I założony przy wschodniej ścianie pawilonu zachodniego miał 
umożliwić określenie - per analogiam - sposobu fundamentowania pawilonu 
bliźniaczego (wschodniego). Okazało się to daremne, gdyż odsłonięty fundament 
był stabilizowany nowożytną, grubą nakładką ceglano-cementową, wykonaną 
najprawdopodobniej już w XX wieku. 


IV. Analiza materiału ruchomego 
IV. A. Naczynia ceramiczne 


Ogółem wydobyto 785 fragmentów mocno rozdrobnionych naczyń ceramicz- 
nych, które mniej więcej równomiernie zalegały na terenie objętym wykopami 
(1-16). Poza jedną donicą kwiatową nie udało się zrekonstruować żadnego na- 
czynia. O stopniu rozdrobnienia i mechanicznego przemieszania świadczy fakt, 
że zaledwie 0,5% materiału stanowią ułamki mające trzy segmenty morfologicz- 
ne (wylew - szyjka - fragment brzuśca lub dno - część przydenna - brzusiec), 
pozwalające nieco bliżej określić kształt pojemnika. 
Makroskopowa analiza techno-stylistyczna koncentrowała się na fragmen- 
tach średniowiecznych i nowożytnych (ceramikę z okresów wcześniejszych ujęto 
w tabeli 2). Są to zbiory naczyń wczesno- i późnośredniowiecznych oraz domi-
		

/Licencje_006_01_12_193_0001.djvu

			170 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


nujące ułamki czerepów, zaliczone do wczesno- (XVI do połowy XVII wieku) 
i późnonowożytnej (2. połowa XVII-XVIII/XIX wieku) fazy produkcji garncar- 
skiej (Kruppe 1981; Kajzer 1996, s. 214-218, tam dalsza literatura). 



 
z 
c 
o 

 

 



 
(J 


ł 

 
et 


Ryc. 6. Kórnik, woj. wielkopolskie. Lokalizacja bliźniaczych pawilonów parkowych 
rotund: zachodniego (obecnie Muzeum Dendrologiczne) i wschodniego, usta- 
lona na podstawie badań z lat 1998/1999 (rys. O. Antowska) 
Abb. 6. Kórnik, Woiwodschaft GroBpolen. Standorte der beiden gleichartigen Park- 
pavillons (Rotunden): Standort des Westpavillons (heute Dendrologisches Mu- 
seum) und Standort des Ostpavillons bestimmt auf der Grundlage der Untersu- 
chungen von 1998/1999 (Zeichnung O. Antowska) 


Analizowane zbiory pozyskano z warstw całkowicie przemieszanych, co 
uniemożliwia skorelowanie tego materiału z układami archeologiczno-architek- 
tonicznymi. Przeprowadzono więc analizę formalną fragmentów ceramiki "sto- 
łowej" i "kuchennej", przyjmując kryteria zaproponowane ostatnio przez Maria- 
na Głoska (1998, s. 36, 37). Podział na grupy ceramiki A-G częściowo nawią- 
zuje do schematu Leszka Kajzera (1990, s, 11) i konsekwentnie uwzględnia oce- 
nę poziomu techniki wykonania, kształt i ornamentykę przedmiotowych pojemni- 
ków ceramicznych. 


IV.AI. Naczynia ceramiczne wczesnośredniowieczne (ryc. 9: 1-6) 


Ułamki naczyń grupy A - wykonane z gliny żelazistej, z domieszką tłucznia 
i/lub piasku, ręcznie lepione obtaczane i/lub poddane silnemu obtoczeniu, o gru- 
bości ścianek 0,7-1,1 cm, wypale utleniającym, stanowią zaledwie 5,7% całego
		

/Licencje_006_01_12_194_0001.djvu

			Pawi/on Białej Damy... 


171 


23.000,50 2:06 


3,67 


5.25 


6.6.J 8.42 10.00 11.56 13.17 14,75 16.33 17.92 


1.92 


7.67 


21.06 


19,17 


17.25 


15.33 


13,42 


11.50 


9.56 


7.67 


5.75 


5.75 


3.63 


0,00 
0.50 2.06 3,67 5.25 6.83 


Ryc. 7. Kórnik, woj. wielkopolskie, Wziemne pozostałości wschodniego pawilonu 
parkowego (rotundy). Wyniki badań elektro-oporowych z 1999 roku, prze- 
prowadzonych przez zespół p, Kiszkowskiego 
Abb. 7. Kórnik, Woiwodschaft GroBpolen. Archaologische Reste des Ostpavillons 
(Rotunde). Ergebnisse der Bodenwiderstandmessung von 1999 unter Leitung 
von P. Kiszkowski 


zbioru (tab. 1). Zgodnie z przYjętymi schematami podziału ceramiki z tego okre- 
su (Hilczerówna 1967; Dymaczewska 1970, s. 145-241; Dzieduszycki 1982; 
Łosiński, Rogosz 1986; Buko 1990; Poliński 1996, s. 14-17), fragmenty te moż- 
na łączyć ze śladami osadnictwa z wczesnośredniowiecznych faz B/C-D (Hensel
		

/Licencje_006_01_12_195_0001.djvu

			172 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


1950; Dzieduszycki 1982, s. 98 nn.; Hensel, Hilczer-Kurnatowska 1987, s. 7), tj. 
zbiorami naczyń znanymi z inwentarzy datowanych na VIII-XI wieku (Dziedu- 
szycki 1982, tabl. XII: I, XVI: la; Łosiński, Rogosz 1983, s. 202, 203, ryc, 173, 
180: I, X; Kócka-Krenz, Sikorski 1995; Kościński 1995, s. 116, ryc, 21: 3; Si- 
korski 1995, s, 98-111; Wróbel 1995, ryc. 8, 13; Poliński 1997a; Dziedzic 
1998). 
Na specjalną uwagę zasługuje krążek ceramiczny (półwytwór przęślika?, 
ciężarka?, gładzika ceramicznego?; Kara, Wrzesiński 1996), wykonany z frag- 
mentu naczynia częściowo obtaczanego (ryc, 9: 3). Nie można wykluczyć, iż 
odpowiednio "opiłowane" skorupy (znane m.in, z inwentarzy kultur pradziejo- 
wych) mogły być także bierkami do gry (Borkowski 1999, s. 189-198, ryc. l, 7). 


IV.A.2. Naczynia ceramiczne późnośredniowieczne/nowożytne 


Fragmenty naczyń późnośredniowiecznych i/lub częściowo nowożytnych(?) 
stanowią niewielki zbiór (około 27% całego materiału). Można w nim jednak 
wydzielić ceramikę archaiczną, nawiązującą do tradycji garncarstwa wczesno- 
średniowiecznego (grupa A), progresywną ceramikę ceglastą (grupa B), stalowo- 
szarą (grupy C, CI) oraz ułamki ceglaste, szkliwione (grupa El)' 
Ponieważ nie było możliwe zbadanie relacji frekwencyjnych pomiędzy po- 
szczególnymi grupami (ze względu na brak jakichkolwiek odniesień do stratygra- 
fii pozostałości pawilonu wschodniego i terenu doń przyległego) poprzestano na 
formalnych ustaleniach techno-stylistycznych, odnoszących się ogólnie do wy- 
twórczości XIII-XVIXVI wieku (Kajzer 1996, s. 214-216), 


Grupa A 
"Tradycyjna" ceramika stanowi zaledwie 3,4% całego materiału (tab, l). 
Rozdrobnione, mało charakterystyczne ułamki są zwykle ornamentowane pozio- 
mymi żłobkami dookolnymi (ryc, 9: 7). Zdobnictwo tego typu (jedno- 
i wielowątkowe) znane jest z pojemników "stołowych", które wykonywano od 
XII/XIII do połowy XIV wieku (Krause 1976, s, 21-26, 48-60; Dzieduszycki 
1982, s, 106; Poliński 1996, s. 92-114). 


Grupa B 
Fragmenty naczyń wykonane z gliny żelazistej (z domieszką średnio- 
i drobnoziarnistego piasku), silnie formująco obtaczane i/lub podtaczane, wypa- 
lone w kontrolowanej atmosferze utleniającej są liczniej reprezentowane 
w wypełnisku fundamentów pawilonu i poza nim (stanowią 13,4%). Prawdopo- 
dobnie były to naczynia "stołowe" i "kuchenne" (o pojemności 2-10 litrów; Po-
		

/Licencje_006_01_12_196_0001.djvu

			",,'" 
..... 
",' 
","" 
- 
/-; 
, 
, 
, 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 

 
I 
\ 
\ 
, 
\ 
\ 
\ 
\ 
\ 
\ 
\ 



._-;t. 
-..... 
....
 
".:
 "..... 
....; 4j. . "","" 
f ""ol ;- \.._
.
 _ 
 
'

.,!7"" 
 '.: 
O r'V)
"'" t , ..... 
... ....-.-.- ...:

", 
'-.-..,. . \_

'\'\: \ '._--.- 
17." u_.\ . 0'0 
"" 
,.
 
 :. ....
\.... 
" 
. ..t\ 
\ ..., ! 
\ 
, 
I 
J 
I 
I 
I 
/ 
, 
" 
,.'" 


'" 
'" 
" 
, 
/ 
I 
I 
I 
, 
I 
\ 
\ 
\ 
\ 
\ 
\ 
" 
'..... 


.... 
-... 
...- 
...... 


RP 


\ 
\ 
\ 
, 
I 
I 
I 
I 
/ 
I 
I 
I 
I 
I 


N 1-- 


,.. 


...... 
. 
I 
I 


Ryc. 8. Kórnik, woj. wielkopolskie. Wziemne pozostałości wschodniego pawilonu 
parkowego (rotundy). Wyniki eksploracji archeologicznych z lat 1998/1999, 
przeprowadzonych przez zespół 1. Fogla i A. Sikorskiego (rys. R. Czupryńska) 
Abb. 8. Kórnik, Woiwodschaft GroBpolen. Bodenreste des Ostpavillons (Rotunde). 
Ergebnisse archaologischer Ausgrabungen unter der Aufsicht von 1998/1999 
unter Leitung von J. Fogel, A. Sikorski (Zeichnung R. Czupryńska)
		

/Licencje_006_01_12_197_0001.djvu

			174 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


liński 1996, s. 45), a więc garnki (ryc. 9: 8; 10: l, 2), misy? (ryc. 9: 9), dzbany 
(ryc. 9: 10) i pokrywki (ryc. 10: 3). Przewaga asortymentu "ceglastego" i okre- 
ślone "zapożyczenia" stylistyczne od konwencjonalnie stosowanej wytwórczości 
"redukcyjnej" upoważniają do datowania wyrobów tej grupy w przedziale 
XIII/XIV-XV/XVI wieku (Sulkowska-Tuszyńska 1994, s. 122, ryc. 8: 1,4), 


Grupy C i CI 
Charakterystyczne ułamki uformowane w technice ślizgowo-taśmowej i to- 
czone na kole, wypalone w atmosferze redukcyjnej, reprezentują zaawansowaną 
już formę wyrobów (brak niedosiwień i wielobarwnych przełamów), Wśród 
fragmentów stalowoszarych (8,8% materiału) zdecydowanie przeważają ułamki 
matowe, niezdobione (grupa C) nad młodszymi (bardziej doskonałymi), polero- 
wanymi (grupa Ci; Rębkowski 1995, s.37-39), Rozdrobniony materiał unie- 
możliwiał jakąkolwiek rekonstrukcję kształtów i funkcji wytworów garncarskich 
(w tym stożkowatej pokrywki - ryc. 11: 5), które - w tym przypadku - ogólnie 
mogą być datowane na XIII-XV wieku (Kajzer 1994, s. 10, 11; Kałagata 1994, 
s. 165; Sulkowska-Tuszyńska 1994, s, 121, 122). 


Grupa El 
Zestaw fragmentów zaliczanych do tej grupy obejmuje głównie ułamki brzu- 
śców pokrytych od wewnątrz miodowo-brązowym szkliwem (o odcieniu 2,5YR 
5/6 i 5/8; Munsell 1973). Przypuszczalnie chodzi o garnki i trójnóżki (ryc, 10: 
10 - typ II, b; Sulkowska-Tuszyńska 1992, s. 74, 78, tabl. I1B), które można 
datować już na koniec XV/XVI wieku (Mikołajczyk 1977, s, 43; Sulkowska- 
-Tuszyńska 1994, s. 122), 


IV.A.3. Naczynia ceramiczne nowożytne 


Grupa B 
Fragmenty naczyń z domieszką drobnego oraz bardzo drobnego piasku, pod- 
dane toczeniu i wypałowi w kontrolowanych warunkach utleniających stanowią 
najliczniejszy zbiór łączony z fazą wczesno- i późnonowożytnego garncarstwa 
(ryc. 9: 12), Przeważają ułamki czerepów, które można zaliczyć do cienkościen- 
nych (0,3-0,6 cm) pojemników z XVI i XVII wieku (o zróżnicowanej pojemno- 
ści i funkcji).
		

/Licencje_006_01_12_198_0001.djvu

			A 
, 
. - .- 
. - 
A 
"_ 2 
b r Q;s 
8
 
... " 
ł. 


: 
 (:łifJ\!.. 
 . A 
,..,..".... I 
. -9":;f'
'
'

' 3 



-
7 ') 


I 
) 



 
...
':.;p:ł
l: Da.. 

t: 


o Scrn 


\l!!31l 
. 
\ 
 h2 A 



 
- -"- -. 


Pt 


«; 


Ryc. 9. Kórnik, woj. wielkopolskie. Wybór fragmentów ceramiki z eksploracji archeo- 
logicznych pozostałości wschodniego pawilonu parkowego w latach 1998/1999 
(3,5-7,9,10) oraz z jego otoczenia (1, 2,4,8, 11, 12). Ceramika wczesnośred- 
niowieczna - grupa A (1-6), późnośredniowieczna - grupa A (7), późnośred- 
niowieczna/nowożytna - grupa B (8-10, 12), nowożytna - grupa Ej, (11), frag- 
ment dachówki (13) (rys. O. Antowska) 
Abb. 9. Kórnik, Woiwodschaft GroBpolen. Auswahl der Keramikfunde von 1998/1999 
aus den archiiologischen Resten des Ostpavillons (3, 5-7, 9, 10) ood seiner 00- 
mittelbaren Umgeboog (1, 2, 4, 8, 11, 12). FrUhmittelalterliche Keramik _ 
- Gruppe A (1-6), spatmittelalterliche Keramik - Gruppe A (7), spatmittelalter- 
liche/neuzeitliche Keramik - Gruppe B (8-10, 12), neuzeitliche Keramik- 
- Gruppe El, (11), Ziegelfragment (13) (Zeichnoogen O. Antowska)
		

/Licencje_006_01_12_199_0001.djvu

			. 


') 
f: . 



 3 


r


 : o 

'\\. 
(5)"5 


5cm 



 - 
 
."'.1'," - 
..... .... 
 
. t'i
 .;; - 
':-.-_ 
....-- ........ 
-:..... '..' " 
-6. 



1
 



-
. 
r:::1 
A8 



1Q 


Ryc. 10. Kórnik, woj. wielkopolskie. Wybór fragmentów ceramiki z eksploracji archeo- 
logicznych pozostałości wschodniego pawilonu parkowego w latach 1998/ 
/1999: ceramika naczyniowa (1), kafle (6-8), dachówka (9) oraz z jego oto- 
czenia: ceramika naczyniowa (2-5, 10), Ceramika późnośredniowieczna- 
_ grupa B (1-3), późnośredniowieczna/nowożytna - grupa El (10), nowożyt- 
na - grupa G (kamionka - 4, 5) (rys. O. Antowska) 
Abb. 10. Kórnik, Woiwodschaft GroBpolen. Auswahl der Keramikfunde von 1998/1999 
aus den archaologischen Resten des Ostpavillons: GefaBkeramik (1), Kacheln 
(6-8), Ziegel (9) und aus seiner unmittelbaren Umgebung: GefaBkerarnik (2-5, 
10). Spiitmittelalterliche Keramik - Gruppe B (1-3), spiitmittelalterliche/ 
/neuzeitliche Keramik - Gruppe El (10), neuzeitliche Keramik - Gruppe G 
(Steinzeug - 4, 5) (Zeichnungen O. Antowska)
		

/Licencje_006_01_12_200_0001.djvu

			Pawi/on Białej Damy... 


177 


Grupa C 
Późnon,owożytne ułamki naczyń podtaczanych (z domieszką drobnoziarniste- 
go piasku), wypalone w piecu z ograniczonym (zamkniętym) dopływem powie- 
trza, stanowią dość liczny zbiór (5,7% całego materiału), Nowożytne siwaki 
(nieszkliwione) przeżywały swój krótkotrwały renesans po "Potopie" (Fryś- 
-Pietraszkowa 1994, s. 16) i z tego właśnie okresu pochodzą kórnickie fragmenty 
czarnej ceramiki (Kazjer 1994, s. 12). 


Grupa D 
Zdecydowanie najtwardsze ułamki (około 5° w skali Mosh'a; Poliński 1997b, 
s. 161-163) zostały wykonane na szybkoobrotowych kołach garncarskich i wy- 
palone w piecach z nieograniczonym dostępem powietrza. Tworzą liczniejszy od 
poprzedniej grupy zbiór (7,7%), jakkolwiek także mało diagnostyczny techno- 
-stylistycznie. Na uwagę zasługuje zdeformowana donica kwiatowa (ryc, II: 7), 
z czterema otworami w części przydennej, odkryta przy południowo-wschodniej 
partii fundamentu pawilonu wschodniego. Pojemnik ten - podobnie, jak 
i pozostałe fragmenty naczyń - datujemy na XVII-XVIII wieku. 


Grupa El 
Fragmenty pojemników wykonanych z glin żelazistych (z widoczną domiesz- 
ką bardzo drobnego piasku), pokrytych szkliwem, zaliczamy do dwóch różno- 
czasowych grup wyrobów garncarskich. Wczesnonowożytne (XVI do polowy 
XVII wieku) pokryte były zielonym Gedno- illub dwustronnie) i brązowym 
szkliwem (ryc. 9: 11); późnonowożytne zaś (obustronnie) ciemnozielonym i 
ciemnobrązowym, przezroczystym szkliwem. Stanowiły one zestaw porówny- 
walny ilościowo z grupą D (Kałagate 1994, s. 170), a zatem odpowiadający 
czasowo funkcjonowaniu pawilonu. 


Grupa E 2 
Bardziej "ekskluzywne" fragmenty zazwyczaj były szkliwione obustronnie, 
na całej powierzchni, szkliwami ciemnobrązowymi, ciemnozielonymi, żółtymi, 
pomarańczowymi i niebieskimi "marmurkami". Zły stan ich zachowania pozwala 
jedynie łączyć je ze znaleziskami późnonowożytnymi (Mikołajczyk 1977, s. 84, 
85; Malinowski, Kałagate 1999, ryc. 28, 29). 


Grupa F 
Zbiór ten stanowi swego rodzaju "zsyp" dla ułamków odmiennych technolo- 
gicznie od tradycyjnych nowożytnych wyrobów garncarskich (Kajzer 1986,
		

/Licencje_006_01_12_201_0001.djvu

			178 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


s. 206; Głosek 1998, s. 36), W związku z tym omówimy pokrótce każdą z pod- 
grup (tab. 1). 
Ceramika malowana. W materiale rozpoznano ornament malowany białą 
(5 ułamków) i czarną (22 ułamki) farbą. W obu przypadkach zdobił on górne, 
zewnętrzne i wewnętrzne partie ścianek naczyń toczonych na kole. Białytni li- 
niami poziomymi pomalowano przypuszczalnie talerz lub niewielki garnek. Na- 
tomiast stylizowany ornament wykonany czarną farbą (na naczyniu angobowa- 
nym, wypalonym w atmosferze silnie utleniającej, o pojemności 2-3 litrów) zdo- 
bił naczynie "stołowe" (ryc, 11: 3). Malatura biała znana jest z późnośred- 
niowiecznych pojemników "ceglastych" (od XV wieku), lecz była stosowana 
również później (Mikołajczyk 1977, s. 80, 81). Z kolei rozbudowana kompozycja 
kwiatowa może uchodzić za wzór przejęty ze zdobnictwa majolikowego (XVII- 
-XVIII wieku; Mikołajczyk 1977, s. 81-91). 
Półmajolika. Zbiór tych wyrobów ogranicza się do 15 fragmentów zdobio- 
nych wielobarwnym szkliwem. Wśród rozdrobnionego materiału zrekonstruowa- 
no częściowo m.in, misę (ryc. 11: 4) pokrytą białym szkliwem (od środka nie- 
równomiernie rozprowadzonym, na zewnętrznej powierzchni niestarannie "po- 
mazanym") i kilka fragmentów płytkich talerzy (ryc. II: 6) z uproszczonym 
motywem roślinnym (żółtym na jasnobrązowym tle) i żółto-biało-jasno- 
brązowymi dookolnymi pasami na ciemnobrunatnym tle. Również i te, bardziej 
luksusowe naczynia "stołowe" datuje się na XVII-XVIII wieku (Mikołajczyk 
1977, s. 50, 51, 87-91; Dziubek 1998, s. 131-134). 


Grupa G 
Włączono tutaj fragmenty naczyń obcego pochodzenia, tj. ułamki kamionki, 
fajansu, porcelany. 
Kamionka. Osobną kategorię, raczej luksusowych wyrobów, reprezentuje 16 
fragmentów naczyń kamionkowych (ryc. 10: 4, 5) w tym dwa w obrębie zarysu 
pawilonu, Zdecydowanie przeważają XIX- i XX-wieczne "zwykłe" kamionki, 
o ciemnobrązowej, błyszczącej fakturze na obydwóch stronach ścianek, których 
do dziś używa się w gospodarstwie domowym (np. do przechowywania żywności 
i płynów), Toczone ułamki o jasnoszarym przełamie, pokryte obustronnie oliw- 
kowym (5Y 5/6 i 4/4) szkliwem solnym (ryc. 10: 4, 5) nawiązują, jak można 
przypuszczać, do XVIII-wiecznych wyrobów nadreńskich. Garncarze 
westerwaldzcy wyciskali bowiem wzory przy użyciu drewienka, tworząc dość 
urozmaiconą dekorację (Kilarska 1991, s. 33), Jednak trudno rozstrzygnąć, czy 
odciski na jednym z fragmentów (ryc. 10: 5) stanowią manierę "Knibistechnik", 
Drugi ułamek natomiast (ryc, l O: 4), z określonymi zastrzeżeniami można by 
wiązać z asortymentem pojemników aptecznych lub puzderkami do przechowy- 
wania pachnideł(?),
		

/Licencje_006_01_12_202_0001.djvu

			) , J -- 
- -. 
2 
1 


"'3 




 
 


o 


Scm 


C "-" 
.-.
 
" 
Id 


Ryc. 11. Kórnik, woj. wielkopolskie. Wybór fragmentów ceramiki z eksploracji archeo- 
logicznych pozosta1ości wschodniego pawilonu parkowego w latach 1998/ 
/1999 (1, 2, 5) oraz z jego otoczenia (3, 4, 6, 7). Ceramika późnośredniowiecz- 
na - grupa C (5), nowożytna - grupa D (7), grupa F (malowana, półmajolika - 
- 3, 4, 6), gwoździe żelazne (1, 2) (ryc. O. Antowska) 
Abb. 11. Kórnik, Woiwodschaft GroBpolen. Auswahl der Keramikfunde von 1998/1999 
aus den archaologischen Resten des Ostpavillons (1, 2, 5) und aus seiner un- 
mittelbaren Umgebung (3, 4, 6, 7). Spatmittelalterliche Keramik - Gruppe C 
(5), neuzeitliche Kerarnik - Gruppe D (7), Gruppe F (bemalte Majolika 3, 4, 6) 
(Zeichnungen O. Antowska)
		

/Licencje_006_01_12_203_0001.djvu

			180 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


Fajans i porcelana. Drobne ułamki naczyń fajansowych (18 fragmentów) 
i porcelany (4 fragmenty) zarejestrowano właściwie poza zarysem pawilonu 
wschodniego. Charakterystyczne resztki zastawy (z nieczytelnymi tutaj elemen- 
tami niebieskich i złotych "malunków") zdobiły stoły dopiero w XVlII wieku 
(Nawrolski 1973, s. 322; Kwapieniowa 1976, s. 35; Rada 1993, s. 29- 
-34). 


lV.A.4. Naczynia ceramiczne pradziejowe 


Zalegający na pewno na złożu wtórnym materiał ceramiczny zaklasyfikowa- 
no do kultury łużyckiej/pomorskiej (63 fragmenty) i okresu wpływów rzymskich 
(12 fragmentów). Wobec braku obiektów stałych należy sądzić, że liczniejszy, 
lepiej zachowany zbiór wiązany z kulturą łużycką/pomorską (kilka ułamków 
wylewów, obmazywanych brzuśców z charakterystycznym ornamentem palco- 
wym na granicy szyjki i brzuśca) został przywleczony tu - prawdopodobnie 
z piaskiem potrzebnym do budowy pawilonu - z pobliskich stanowisk pradzie- 
jowych (najpewniej z cmentarzysk lokowanych zazwyczaj na nieużytkach). 
Fragmenty datowane na okres wpływów rzymskich mogły się dostać w pobliże 
obiektu w podobny sposób. Znalezisko muszli skójki zaostrzonej sugeruje nato- 
miast strefę brzegową Jeziora Kórnickiego jako źródło piasku/iłku, którym sta- 
rannie zasypano negatywy fundamentów pawilonu i wyrównano cały teren, Me- 
todami archeologicznymi nie da się jednak ustalić, kiedy to nastąpiło. 


IV.B. Inne znaleziska 
IV.B.1. Materiały budowlane i elementy wyposażenia pawilonu wschod- 
niego 


Przeprowadzone ongiś na dużą skalę prace rozbiórkowe i porządkujące teren 
pozostawiły niewiele materiałów użytych do budowy pawilonu. Nieliczne ocalałe 
świadczą o zastosowaniu kamienia, cegły, drewna i - w zależności od rozwiązań 
konstrukcyjnych - elementów spajających budowlę, Cegły (i pozostałe in situ 
resztki fundamentów) łączone były zaprawą wapienną; nie stwierdzono jako 
spoiwa murów gliny. 
Uwagę zwraca obecność (na złożu wtórnym) cegły "palcówki" (tab, 2), za- 
chowanej, niestety, fragmentarycznie (niemożliwe określenie wymiarów główki 
i wozówki). Na rewersie jednej z nich nie zaobserwowano ziaren piasku i żwiru, 
zatem cegła ta mogła być wykonana na tzw. stole mokrym. Awersy noszą zaś 
czytelne ślady ręcznego formowania (typ rowkowy; Kaczorowski 1978). Zapew- 
ne są to kawałki cegły gotyckiej z XV-XVI wieku (Grygiel, Jurek 1996, s. 171- 
-174).
		

/Licencje_006_01_12_204_0001.djvu

			Pawi/on Białej Damy... 


181 


Inne fragmenty cegieł trzeba uznać za nowożytne. Należy zaznaczyć, że cały 
materiał ceglany został w trakcie rozbiórki dokładnie przebadany tak, iż podczas 
obu sezonów badawczych znaleziono tylko jedną całą cegłę! Drobny gruz roz- 
plantowano wokół dawnego pawilonu (ślady włóczenia bronami zachowane do 
głębokości 0,6-0,8 m, na linii zachód - wschód, przysypane piaskiem jeziornym? 
i cienką warstwą próchnicy). 
Stosunkowo spora ilość uszkodzonych dachówek (tab, 2; ryc. 9: 13, 10: 9) 
i płytek ceramicznych bez szkliwa pozwala przypuszczać, że stanowią one ele- 
menty pokrycia dachu pawilonu i wyłożenia podłóg, 
Najliczniejszą kategorią znalezisk związaną z budową, wyposażeniem 
i użytkowaniem tegoż obiektu są żelazne gwoździe (151 sztuk; tab. 2) i bliżej 
nieokreślone okucia, Zdecydowanie przeważają gwoździe nowożytne i współ- 
czesne, o zróżnicowanej długości i ukształtowaniu główki (ryc. 11: 1,2). Obser- 
wacja typologiczno-chronologiczna tych przedmiotów nie daje podstaw do ich 
ścisłego datowania (Gierlach 1975, s. 118-120; Piekalski 1991, s. 70-71). 
Gwoździe kórnickie na tle innych znalezisk późnośredniowiecznych i nowożyt- 
nych można uznać za XVI- XVIII-wieczny element budowlany lub spajający 
konstrukcje pieców (Błaszczyk 1982, s, 545-551; Kajzer 1990, s.260, ił. 98; 
Czopek 1994, s. 116, ryc. 35; Grygiel, Jurek 1996, s. 178, 179, ryc. 139). 


IV.B.2. Kafle piec owe 


Zaledwie 20 fragmentów tworzy mało charakterystyczny zbiór resztek kafli, 
które ogólnie można podzielić na: misowate, nieszkliwione (ryc. 10: 6, 7), 
z otworem kwadratowym(?) oraz 'złożone, formowane w matrycach (wypełniają- 
ce i gzymsowe), z licem pokrytym szkliwem lub bez niego (Dąbrowska 1987, s. 
63-73; Dymek 1995, s. 16-28). Zły stan zachowania komór i płyt licowych 
w zasadniczy sposób utrudnia analizę techno-stylistyczną i datowanie tych mało 
charakterystyczntch elementów pieców, które wydobyto z materiału porozbiór- 
kowego lub z zasypiska fundamentów pawilonu (Kajzer 1996, s. 219-223). 
Kafle misowate reprezentują, jak można sądzić, doskonalszy wyrób warsz- 
tatu produkcyjnego niż standardowe kafle proste, odpowiednio dostosowane do 
"nowych" rozwiązań konstrukcyjnych i estetycznych pieca (Kirchhoff 1994, s, 
15-17; Mizerka 1994, s. 41-44). Konwencjonalnie tę grupę kafli datuje się na 
XV-XVI wieku, choć wiadomo, że stosowano je jeszcze w XVII-XVIII wieku 
(Dymek 1995, s. 41, 42; Łaszkiewicz 1997, s. 21-38; Malinowski, Kałagate 
1999, s. 73, 74). 
Wielobarwne polewy (jasnozielone, błękitne, białe, ciemnobrunatne, grana- 
towe) i ślady bielenia płyt kafli złożonych(?) sugerują, że mogą to być egzempla- 
rze XVII- XVIIIJXIX-wieczne, wykonane przez wyspecjalizowanych rzemieślni-
		

/Licencje_006_01_12_205_0001.djvu

			182 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


ków W warsztatach O stosunkowo wysokim poziomie wytwórczym (Łaszkiewicz 
1997, s. 76-85; Sikorski 2000). 
Bardzo podobne ułamki kafli (prostych i złożonych) znaleziono przy pobli- 
skim Zamku Kórnickim (badania sondażowe w latach 1960 i 1965; Kirchhoff 
1994, s, 8-185), jak również w nieodległej Mościenicy (Fogel, Karłowska- 
-Kamzowa 1971; 1973). Zapewne wszystkie te kafle wyprodukowano w miej- 
scowej pracowni garncarskiej, która realizowała specjalne zamówienia właści- 
cieli zamku i miasta Kórnika (Kirchhoff 1994, s. 95-101). Można więc przy- 
puszczać, iż stałym elementem wyposażenia pawilonu były piece kaflowe, tym 
bardziej, że około 2 m od północnego skraju "fundamentu" zarejestrowano wy- 
raźne skupisko polepy przemieszanej z sadzą(?), będące chyba rozbiórkowym 
zwaliskiem pieca. 


IV.B.3. Szkło 


Ułamki nowożytnego i współczesnego szkła pochodzą z wytworów trzech 
rodzajów: cienkiego szkła okiennego (przezroczyste, jasnożółte i bezbarwne), 
butelkowego (ciemnozielone) i naczyniowego (bezbarwne). Koncentracja stłuczki 
(poza obrysem pawilonu) sugeruje, że mamy do czynienia z destruktami związa- 
nymi z obiektem, jak i bezkontekstowymi ułamkami pojemników XX-wiecznych. 


IV.B.4. Monety 


W wypełnisku "fundamentów" pawilonu znaleziono dwa szelągi litewskie 
Jana Kazimierza, zwane "boratynkami,,3. Monety te wybite w 1661 roku (nr inw. 
40/98) i w 1663 roku (nr inw. 45/99) są niestarannie wykonane (przesunięcie 
stempla menniczego) i silnie starte, Młodsza moneta ma na rewersie monogram 
H. Kirszensteina - podskarbiego wielkiego litewskiego, a była wybita w Brześciu 
lub w Wilnie. Zużycie i ubytki na szelągach mogą być efektem ich ponad stulet- 
niego obiegu, aż po połowę XVIII wieku (Olejniczak 1999). 
Trzecią monetą był grosz Fryderyka Wilhelma II, datowany na lata 1796- 
-1798. Ten XVIII-wieczny "miedziak" znaleziono już poza obiektem (na północ 
od niego), w warstwie zniwelowanego gruzu budowlanego. 


IV.B.5. Zwierzęce szczątki kostne 


Dość dużego zbioru fragmentów kości nie poddano analizom specjalistycz- 
nym, stąd nie znamy struktury gatunkowej szczątków, Mniejsza ilość materiału 
w wypełnisku obiektu stanowi kolejne potwierdzenie wyczyszczenia do podstaw 


3 Ekspertyzy monet wykonał mgr Arkadiusz Tabaka z Muzeum Narodowego w Poznaniu.
		

/Licencje_006_01_12_206_0001.djvu

			Pawilon Białej Damy... 


183 


(do spągu fundamentów) zawartości reliktowej i zasypanie ich negatywu pia- 
skiemjeziornym (z muszlą skójki zaostrzonej - Unio tumidus 4 ). 


IV.B.6. Inne 


Fragment osełki(?) wykonanej z piaskowca i obrobione krzemienie zalegały 
na złożu wtórnym, Trudno je zaliczyć do śladów osadnictwa pradziejowego lub 
średniowiecznego/nowożytnego, które udało się rozpoznać na zbadanym wyko- 
paliskowo stanowisku Kórnik - arboretum. 


V.Podsumowanie 


Przeprowadzone w latach 1998-1999 poszukiwania archeologiczne baroko- 
wego pawilonu parkowego w Kórniku, podbudowane detekcją geofizyczną 
(elektro-oporową) dały pozytywne wyniki, które można zrekapitulować w kilku 
punktach. 
a) Dokonano dokładnej lokalizacji obiektu (ryc. 6) zachowanego jedynie śla- 
dowo w postaci wziemnego negatywu fundamentów, wypełnionego porozbiór- 
kowym zasypiskiem. Pawilon wschodni znajdował się w odległości 42 m na 
wschód od budowli bliźniaczej (pawilonu zachodniego, obecnie zajętego przez 
Muzeum Dendrologiczne) i 31 m na zachód od głównej alei parkowej, Był on 
wysunięty 5 m na południe względem swego odpowiednika. 
b) Pawilon wschodni był w możliwych do zbadania parametrach identyczny 
z zachodnim (regularnie ośmioboczny plan, średnica około 10m, grubość fun- 
damentów około 2 m, głębokość fundamentów około 1,3 m?). Do budowy użyto 
cegły, kamieni (w fundamentach), zaprawy wapiennej, kafli piecowych, szkła 
okiennego, ceramicznych płytek posadzkowych. Można przypuszczać, że i inne 
cechy łączyły obie budowle (dwukondygnacyjność, zewnętrzne schody wiodące 
na piętro, liczebność i kształt okien, kopulasty dach), 
c) Mamy do czynienia z obiektem jednofazowym. zbudowanym "na suro- 
wym korzeniu". 
d) Chronologię pawilonu wschodniego określają przede wszystkim, chociaż 
tylko w przybliżeniu, źródła pisane i kartograficzne. W ich świetle stwierdza się, 
że obiekt ten Gak i jego odpowiednik) został zbudowany z woli właścicielki do- 
minium kórnickiego - hrabiny Teofiii z Działyńskich Szołdrskiej-Potulickiej, 
najprawdopodobniej w połowie XVIII wieku, na pewno przed rokiem 1771, 
w ramach reorganizacji stylowo-przestrzennej parku z modły "włoskiej" na 
"francuską" . 


4 Określenie dr, Adama Głazaczowa z Instytutu Biologii Środowiska DAM w Poznaniu.
		

/Licencje_006_01_12_207_0001.djvu

			184 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


Kres pawilonu wschodniego nastąpił najprawdopodobniej na początku lat 40. 
XIX wieku, kiedy to rozebrano go na polecenie nowego właściciela - hrabiego 
Tytusa Działyńskiego, nadającego parkowi swobodny, asymetryczny styl "an- 
gielski". Wówczas, a niewątpliwie także w czasach późniejszych (z dwudziesto- 
leciem międzywojennym włącznie), przeprowadzono dokładną rekultywację tere- 
nu, usuwając resztki omawianej budowli oraz niwelując nawiezionym piaskiem 
zagłębienia po wybranych fundamentach. 
Ruchome znaleziska archeologiczne tylko częściowo potwierdzają określoną 
wyżej datację pawilonu wschodniego, Mała przydatność tej kategorii źródeł bie- 
rze się stąd, iż pewna ich część została chyba przywleczona z okolicznych sta- 
nowisk archeologicznych wraz z przywiezionym piaskiem służącym najpierw 
celom budowlanym, a później niwelacjom powierzchni parku, Z drugiej strony 
trudno wszak twierdzić, iż około stuletnie istnienie pawilonu nie pozostawiło na 
miejscu żadnych śladów w postaci destruktów różnych utensyliów, Z tego 
względu analiza (por. rozdz, IV) uwzględnia - na wszelki wypadek - całość 
materiałów ruchomych. 
e) Należy się zgodzić z R. Kąsinowską przypisującą obu kórnickim pawilo- 
nom funkcję rekreacyjną. Pisze ona: "Altany te wznoszono z myślą o letniej roz- 
rywce i rekreacji i zupełnie nie wiadomo, na jakiej podstawie obiektowi kórnic- 
kiemu (zachodniemu - uwaga J. F.) przypisano (w starszej literaturze - uwaga 
J. F,) rolę budynku przeznaczonego do hodowli jedwabników, bądź też widziano 
w nim dawną ptaszarnię. Te poglądy bezkrytycznie powtarzano we wszystkich 
póżniejszych pracach, poświęconych kórnickiemu parkowi" (Kąsinowska 1998, 
s. 199, 200). Bo w ogóle - jak pisze ta autorka w innym miejscu - "Ogród 
(park - uwaga J. F.) powinien był sprawiać radość nie tylko oczom, lecz także 
pozostałym zmysłom: słuchu, powonienia i smaku" (cyt, za D, Lichaczowem), 
"Kórnicki ogród zdawał się spełniać te warunki, rosły w nim bowiem głównie 
drzewa owocowe, obok których sadzono nieliczne iglaki i inne. Latem ozdabiano 
go także wystawianymi w donicach rozmaitymi pachnącymi kwiatami i drzewa- 
mi, a zmysł słuchu zaspakajał szum zbudowanej w ogrodzie fontany" (Kąsinow- 
ska 1998, s. 183). 
Drobna, choć uderzająca zbieżność opisu i znaleziska archeologicznego re- 
alizuje się w postaci donicy kwiatowej! (ryc, 11: 7). Za to, jakby wbrew wyrażo- 
nej opinii, na podstawie znalezisk kafli piecowych, dopuszczamy możliwość, że 
pawilony były ogrzewane piecami, co poszerzało okres korzystania z nich 
w zimniejsze dni wiosenne i jesienne. Dostateczne ogrzewanie wielkiego wnętrza 
rotundy opatrzonej licznymi i dużymi oknami, w okresie zimowym nie wydaje się 
realne (przy ówczesnym poziomie techniki grzewczej). 
Potrzebom konsumpcyjnym gości pawilonów parkowych przypisalibyśmy 
niektóre kategorie znalezionej tu ceramiki naczyniowej, które wyróżniają się 
niepoślednim standardem wykonania (ceramika malowana, quasi-majolika, ka-
		

/Licencje_006_01_12_208_0001.djvu

			Pawilon Białej Damy... 


185 


mionka - w tym nadreńska oraz fragment naczynia aptecznego lub puzderka na 
pachnidło?, fajans, porcelana) i często zagranicznym pochodzeniem. 
Ale i potrzeby duchowe bywalców nie były chyba bez znaczenia. Sama wła- 
ścicielka - jak wynika z nielicznych zachowanych materiałów typu biograficzne- 
go (Kąsinowska 1998, s. 29) - była osobą o nieprzeciętnym umyśle, wykształco- 
ną, sprowadzającą systematycznie poprzez Bibliotekę Królewską w Berlinie 
książki i czasopisma. Sawantka, przypominająca współczesne sobie niezwykłe 
kobiety, choćby księżnę Izabellę z Flemingów Czartoryską z Puław lub prawie 
dziś zapomnianą hrabinę Anielę z K wileckich W ęgorzewską z wielkopolskiego 
Objezierza. Pierwsza z nich zasłynęła jako znakomita kolekcjonerka, druga 
z pasją zbieracką łączyła wielkie zainteresowanie literaturą piękną (Czapliński 
1951, s. 34-36; Witkowski 1952; Żygulski 1962; Kwilecki 1998, s.376). Hra- 
bina TeofJla - rzeczowa, energiczna, osobiście nadzorująca swe dobra ziemskie 
(dwa miasteczka Kórnik i Bnin oraz co najmniej 29 wsi i folwarków w Wielko- 
polsce tudzież pięć wsi na Pałukach; Leitgeber 1990, s. 52), jawi się jednocze- 
śnie jako kobieta temperamentna, romantyczna i romansowa. Nie znalazła opar- 
cia w obu mężach. Pierwszy - Stefan Szołdrski - zmarł w 1736 roku. Młoda, 
trzydziestoletnia wdowa wyszła za Aleksandra Hilarego Potulickiego w 1748 
roku. Rozwiedli się po zaledwie pięciu latach małżeństwa. Z jedynym synem- 
- Feliksem Szołdrskim - stosunki nie układały się zbyt dobrze. Czy zatem dziw- 
ne, że - jak uporczywie utrzymuje miejscowa tradycja - szukała pocieszenia 
u innych panów, np. pastora z Bnina? Niezwykle witalna, dożyła sędziwego - jak 
na owe czasy - wieku 76 lat. Inne kórnickie podanie głosi, że w określone dni 
roku, przy pełni księżyca, Biała Dama (duch hrabiny Teofili) schodzi z wielkiego 
portretu wiszącego w Sali Herbowej Zamku Kórnickiego i w towarzystwie ryce- 
rza w czarnej zbroi spaceruje po parku. Po chwili postaci kochanków nikną 
w pobliżu altan (pawilonów) parkowych - "domów schadzek". 
Reorganizacja parku przez hrabinę Teofilę mieści się w ramach nurtu prero- 
mantycznego, ujawniającego się w kulturze europejskiej w 2. połowie XVIII 
i na początku XIX wieku. W sztuce przejawiał się on subiektywno-intuicyjnymi 
ocenami estetycznymi, w obyczajowości - sentymentalizmem. szukaniem na- 
strojowości i malowniczości w przyrodzie (Encyklopedia 1985, s. 747). Dalszy 
zwrot ku naturze, połączony z kultem przeszłości narodowej, owocujący m.in. 
nowymi, oryginalnymi realizacjami architektonicznymi, w tym parkowymi, przy- 
niosą kolejne dziesięciolecia (1. połowa XIX wieku), zwane romantyzmem; wy- 
kształci się wówczas romantyczny styl ogrodowy. Działalność hrabiny Teofiii 
Potulickiej czasów tych i związanych z nimi zjawisk już nie sięga s . 


5 Frapująca hipoteza dr Wandy Karkucińskiej z Biblioteki Kórnickiej PAN o przeznaczeniu 
kórnickich pawilonów przez hrabinę Teofilę na locum własnej kolekcji starożytności krajowych 
(por. tutejsze znaleziska fragmentów pradziejowych naczyń ceramicznych, m.in. kultury łużyc- 
kiej) nie ma, niestety, oparcia źródłowego.
		

/Licencje_006_01_12_209_0001.djvu

			186 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


f) Przeprowadzone badania poszerzyły wiedzę o urządzeniach staropolskiego 
parku kórnickiego, tym samym wnosząc wkład do poznania polskich przypała- 
cowych parków barokowych, słabo dotąd zaawansowanego i nie uwzględniają- 
cego możliwości badawczych archeologii oraz jej dyscyplin pomocniczych. 


Literatura 


Błaszczyk W. 
1982 Będzin przez wieki, Poznań, 
Borkowski T. 
1999 Rozrywka - zabawki i drobna plastyka figuralna, [w:] Ze studiów nad ży- 
ciem codziennym w średniowiecznym mieście. Parcela przy ul. Więzien- 
nej 10-11 we Wrocławiu, red. C, Buśko, 1. Piekałski, Wrocław, s. 187- 
-201. 
Bugała W., Bojarczuk T. 
1993 Spacer po arboretum, Poznań. 
BukoA. 
1990 Ceramika wczesnopolska, Wprowadzenie do badań, Wrocław. 
Czapłiński W. 
1951 Kilka nowych szczegółów z pobytu J. U. Niemcewicza w Polsce w latach 
1802-1804, Zeszyty Wrocławskie, R. 5, nr 2, s. 33-42, 
Czopek S. 
1994 Renesansowe kafle z Będziemyśla, [w:] Garncarstwo i kaflarstwo, s.95- 
-120. 
Dąbrowska M, 
1987 Kafle i piece kaflowe w Polsce do końca XVIII wieku, Wrocław, 
Dymaczewska U. 
1970 Ceramika wczesnośredniowieczna z Santoka, pow, Gorzów Wlkp., Slavia 
Antiqua, t. 16, s. 145-241. 


Dymek K. 
1995 Średniowieczne i renesansowe kafle śląskie, Wrocław. 
Dzieduszycki W. 
1982 Wczesnomiejska ceramika kruszwicka w okresie od 2 połowy X w. do po- 
łowy XIV w., Wrocław, 


Dziedzic P. 
1998 


Wczesnośredniowieczna osada w Letnicy, stanowisko 13, woj, zielonogór- 
skie, Archeologia Środkowego Nadodrza, t. 1, s, 165-181. 


Dziubek E. 
1998 Ceramika naczyniowa z zamku rycerskiego wSadłowie, gm, Rypin, woj, 
włocławskie. Informacje wstępne, Acta Universitatis Lodziensis, Folia 
Archaeologica, z. 22, s. 121-146. 
Encyklopedia 
1985 Encyklopedia Powszechna PWN, t. 3, Warszawa.
		

/Licencje_006_01_12_210_0001.djvu

			Fogel J. 
1965 


Pawilon Białej Damy.., 


187 


Sprawozdanie z prac sondażowych przy Zamku Kórnickim, (maszynopis 
, w Bibliotece Kórnickiej PAN), Kórnik. 
Fogel J., Karłowska-Kamzowa A. 
1971 Pozostałości renesansowego zwierzyńca w okolicach Kórnika, Kwartalnik 
Historii Kultury Materialnej, R. 19, nr l, s. 51-55. 
Nieznany zabytek architektury renesansowej z okolicy Kórnika, Pamięt- 
nik Biblioteki Kórnickiej, z. 11, s. 23-39. 
Fryś-Pietraszkowa E. 
1994 Rozkwit i zmierzch ceramiki siwej, [w:] Garncarstwo i kaflarstwo, s. 15- 
-19. 
Garncarstwo i kaflarstwo 
1994 Garncarstwo i kaflarstwo na ziemiach polskich od póinego .
redniowiecza 
do czasów współczesnych. Materiały z konferencji - Rzeszów, 21- 
-23.1x'1993, red. A. Gruszczyńska, A. Targońska, Rzeszów, 


1973 


Gierlach B. 
1975 Studia nad archeologią średniowiecznego Mazowsza, Warszawa. 
Głosek M. 
1998 Dwór murowany w Bakowej Górze, Łódź, 
Grygiel R., Jurek T. 
1996 Doliwowie z Nowego Miasta nad Wartą, Dębna i Biechowa. Dzieje rezy- 
dencji i ich właścicieli, Łódź. 
Hensel W. 
1950 Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej, t. l, 
Poznań, 
Hensel W., Hilczer-Kurnatowska Z. 
1987 Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej, t. 4, 
Wrocław. 
Hi1czerówna Z. 
1967 Dorzecze górnej i środkowej Obry od VI do początków XI wieku, Wro- 
cław. 
Kaczorowski K. 
1978 Niektóre problemy strychowania konstrukcyjnej cegły "palcówki ", Bi- 
blioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, seria B, t. 49, Warszawa. 


Kajzer L. 
1986 


1990 
1994 


1996 


Opracowanie zbioru ceramiki naczyniowej z "wieży Karnkowskiego" 
zamku w Raciążku, Kwartalnik Historii Kuktury Materialnej, R. 34, nr 2, 
s. 199-225. 
Zamek w Raciążku, Łódź. 
"Główne momenty" raz jeszcze, Uwagi o przemianach garncarstwa pói- 
nośredniowiecznego i nowożytnego w Polsce, [w:] Garncarstwo i kaflar- 
stwo, s. 9-14. 
Wstęp do archeologii historycznej w Polsce, Łódź.
		

/Licencje_006_01_12_211_0001.djvu

			188 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


Kalagate S. 
1994 Ceramika z wieży rycerskiej w Witkowie, gm. Szprotawa, woj. zielonogór- 
skie, stanowisko nr 6, [w:] Garncarstwo i kaflarstwo, s. 161-184. 
Kara M., Wrzesiński 1. 
1996 Przyczynek do studiów nad wczesnośredniowiecznymi narzędziami garn- 
carskimi z terenu Polski, [w:] Słowiańszczyzna w Europie średniowiecz- 
nej, t. 2, red, Z. Kurnatowska, Wroclaw, s, 155-163. 
Kąsinowska R. 
1998 Zamek w Kórniku, Kórnik. 
Kilarska E. 
1991 Kamionka, Katalog zbioru Muzeum Narodowego w Gdańsku, Gdańsk. 
Kirchhoff K. 
1994 Kafle naczyniowe i płytowe z okresu od XV do XVIII wieku z Zamku 
Kórnickiego, (maszynopis w bibliotece Instytutu Prahistorii UAM w Po- 
znaniu), Poznań. 
Kócka-Krenz H., Sikorski A. 
1995 Wyniki badań średniowiecznego zespołu osadniczego w Górze, gm, Po- 
biedziska, woj. poznańskie w 1993 i 1994 r., stan. 1, Wielkopolskie 
Sprawozdania Archeologiczne, t. 3, s. 93-106. 
Kościński B. 
1995 Osada w Racocie (stanowiska 18 i 25), gmina Kościan, woj. leszczyńskie, 
[w:] Z badań nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym Wielkopolski 
południowej, red. Z, Kurnatowska, Poznań, s. 83-258. 


Krause E. 
1976 


Grodzisko stożkowate w Bninie koło Śremu, [w:] Materiały do studiów 
nad osadnictwem bnińskim, Grodzisko stożkowate, red. 1. Żak, Warsza- 
wa, s. 3-115. 
Kruppe J. 
1981 Garncarstwo późnośredniowieczne w Polsce, część 1 i 2, Wrocław. 
Kwapieniowa M. 
1976 Organizacja produkcji i zbytu wyrobów garncarskich w Krakowie w XV- 
-XVlll wieku, [w:] Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce (XIV- 
-XVlll w.), red. Z. Kamieńska, Wrocław, s, 7-87. 


Kwilecki A. 
1998 Ziemiaństwo wielkopolskie, Warszawa. 
Leitgeber S. 
1990 Potuliccy, Londyn. 
Łaszkiewicz A. 
1997 Kafle i piece kaflowe z dworu na kopcu w Krajkowie pod Mosinq, woj. 
poznańskie, Poznań. 
Łosiński W., Rogosz R. 
1983 Zasady klasyfikacji i schemat taksonomiczny ceramiki, [w:] Szczecin we 
wczesnym średniowieczu, Wzgórze Zamkowe, red. E. Cnotliwy, L. Lecie- 
jewicz, W, Łosiński, Wrocław, s. 202-226.
		

/Licencje_006_01_12_212_0001.djvu

			Pawi/on Białej Damy... 


189 


1986 Próba periodyzacji ceramiki wczesnośredniowiecznej ze Szczecina, [w:] 
Problemy chronologii ceramiki wczesnośredniowiecznej na Pomorzu Za- 
chodnim, Warszawa, s. 51-61. 
Malinowski T" Kałagate S. 
1999 Materiały archeologiczne, [w:] Komorowo, stanowisko 12. Osadnictwo 
nowożytne (XVII-XVIII w.). Ślady domniemanej karczmy, red. T. Mali- 
nowski, Zielona Góra, s. 9-82. 
Mikołajczyk A. 
1977 Naczynia datowane skarbami monet X/V-XV/lI w. na ziemiach polskich, 
Wrocław. 


Mizerka J. 
1994 


Renesansowe kafle piecowe z Gniezna (stan. 225), (maszynopis w bi- 
bliotece Instytutu Prahistorii DAM w Poznaniu), Poznań. 


Munsell 
1973 Munsell Soi! Color Charts, Baltimore. 
Nawrolski T. 
1973 Klasztor cysterek w Cedyni, pow. Chojna, w świetle badań archeologicz- 
nych, część 2, Materiały Zachodniopomorskie, t. 19, s. 271-404, 
Olejniczak J. 
1999 Szeląg litewski Jana Kazimierza /666, [w:] Komorowo, stanowisko 12. 
Osadnictwo nowożytne (XVII-XVIII w.). Ślady domniemanej karczmy, 
red. T. Malinowski, Zielona Góra, s. 99-100. 


Piekalski J. 
1991 


Poliński D. 
1996 


1997a 


1997b 


Wrocław średniowieczny. Studium kompleksu osadniczego w Ołbinie 
w VlI-XlI/ w., Wrocław. 


Przemiany w wytwórczości garncarskiej na ziemi chełmińskiej u schylku 
wczesnego i na początku późnego średniowiecza, Archaeologia Historica 
Polon a, t. 4. 
Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Chełmży, woj. toruńskie (ba- 
dania w 1995 roku), [w:] Wczesnośredniowieczny szlak lądowy z Kujaw 
do Prus (Xl wiek). Studia i materiały, red. W. Chudziak, Toruń, s.97- 
-130. 
Badanie udarności, nasiąkliwości oraz twardości powierzchniowej śre- 
dniowiecznej ceramiki z ziemi chełmińskiej, Archaeologia Historica Polo- 
na, t. 6, s. 149-166. 


Rada P. 
1993 Techniki ceramiki artystycznej, Warszawa. 
Rębkowski M. 
1995 Średniowieczna ceramika miasta lokacyjnego w Kolobrzegu, Kołobrzeg. 
Sikorski A. 
1995 


2000 


Ceramika naczyniowa z Łekna, stanowisko 3 (wykopy VIII i lX), Studia 
i Materiały do Dziejów Pałuk, t. 2, s. 95-120. 
Odciski tkanin na renesansowym kaflu z Łekna, Archaeologia Historica 
Polona, t. 8, s. 143-152.
		

/Licencje_006_01_12_213_0001.djvu

			190 


Jerzy Fogel, Andrzej Sikorski 


Sułkowska- Tuszyńska K. 
1992 Późnośredniowieczne i nowożytne naczynia ceramiczne na trzech nóż- 
kach ze Strzelna, Acta Universitatis Nicolai Copernici, Archaeologia, t. 
20, s. 63-109. 
1994 Technologia, asortyment i funkcja średniowiecznych naczyń ceramicz- 
nych używanych w klasztorze norbertanek w Strzelnie, woj. bydgoskie, 
[w:] Garncarstwo i kaflarstwo, s. 121-137. 
Witkowski M. 
1952 J. U. Niemcewicz i Aniela Węgorzewska, 6 nieznanych listów poety z lat 
1818-1820, Pamiętnik Literacki, t. 43, z. 3-4, s, 1049-1058, 
Wróbel M. 
1995 Ratownicze badania wykopaliskowe na wielokulturowym stanowisku nr 
11 w Koszanowie, gm, Śmigiel, woj, leszczyńskie, Wielkopolskie Spra- 
wozdania Archeologiczne, t. 3, s. 55-66. 
Żygulski Z. (jun.) 
1962 Dzieje zbiorów puławskich (Świątynia Sybilli i Dom Gotycki), Rozprawy 
i Sprawozdania Muzeum Narodowego w Krakowie, t. 7, s. 5-265. 


DER PA VILLON DER" WE1SSEN DAME" IN DER SCHLOSSANLAGE KÓRNIK 
(E1N BElTRAG ZU 1NTERDlSZ1PLlNAREN STUDlEN ZUR GESTALTUNG 
DER RESIDENZPARKANLAGEN DES BAROCK IN POLEN) 


Zusammenfassung 


Die bedeutende und bereits vor 600 Jahren beriihmte Schlossanlage Kórnik 
(Woiwodschaft GroBpolen) ist weit tiber die Grenzen Polens bekannt. Die Geschichte 
des Schlossparks ist jedoch mangels schriftlicher Quellen wenig erforscht. Die 
vorhandenen Schriften geben nur fragmentarisch die stilistischen Entwicklungsphasen 
wieder. Eine der noch bis vor kurzem ungelosten Fragen war das Schicksal des 
verschwundenen Ostpavillons (Sommerhaus). Auf dem Entwurf von 1801 (Abb. 2) 
und von 1827 (Abb. 3) sind im stidlichen Teil des Parks zwei gleichartige, auf 
achteckigen Grundrissen angelegte Ziegelbauten zu sehen. Laut R. Kąsinowska (1998) 
sind sie vor 1771 von der Schlossbesitzerin Griifin Teofila von Działyński Szołdrska- 
-Potułicka, "WeiBe Dame" genannt, erbaut worden. Der westliche Bau mit einem 
dazugehorenden spateren, viereckigen Anbau ist noch heute vorhanden und beherbergt 
das Dendrołogische Museum. Das Schicksał des ostlichen Baus (Ostpavillon) ist 
ungekHirt. Wahrscheinlich wurde er am Anfang der 40er Jahre des 19. Jahrhunderts 
abgerissen, aIs der dama1ige Schlossbesitzer Graf Tytus Działyński die ganze 
Parkanlage im englischen Stil umgestalten lieB und alle regelmaBigen und 
symmetrischen Parkelemente im franzosischen Stil entfernt wurden. Mit dem 
Bauschutt wurde einer der beiden Parkteiche, der Ostteich, zugeschtittet. 
Vor diesem Hintergrund jst das Projekt entstanden, mittels archaologischer 
Ausgrabungen die genaue Lokalisation, Chronologie und Funktion des verschwun- 
denen, barocken Ostpavillons zu erforschen. Die archiiologischen Untersuchungen
		

/Licencje_006_01_12_214_0001.djvu

			Pawilon Białej Damy.., 


191 


wurden 1998-1999 vom Prahistorischen lnstitut der Adam-Mickiewicz-Universitat in 
Posen unter der wissenschaftlichen Aufsicht von Prof. Dr. hab. Jerzy Fogel und unter 
der Leitung von Andrzej Sikorski M.A. durchgeilihrt. Die Ausgrabungen wurden 
durch ein geophysikalisches Verfahren (Bodenwiderstandmessung) gestiitzt, das von 
einem von Dr. Przemysław Kiszkowski geleiteten Team des lnstitutes fur Physik der 
Adam-Mickiewicz-Universitat in Posen eingesetzt wurde. Die Abbildungen 6-8 und 
9-11 zeigen die Ergebnisse der beiden Verfahrensweisen. Es wurde festgestelIt, dass 
der Ostpavillon sich im nordostlichen Teil der jetzigen Sektion 16 befand (Abb. 1) und 
das Gegensllick zum Westpavillon darstellte. Er war aIs reguHires Achteck angelegt, 
dessen Querschnitt etwa 10 m und des sen Mauerdicke im Erdgeschoss etwa 2 m 
betrug. Zum Bau der Fundamente wurden Ziege1 und Steine mit Kalkmortel, zum Bau 
der Mauer nur Ziege1 mit Ka1krnorte1 verwendet. Es gab zwei Geschosse, d. h. einen 
Keller und ein von zwei groBen Fenstern erhelltes Stockwerk. Zur Beheizung wurden 
Kachelofen eingebaut. 
Der Ostpavillon diente mit groBer Wahrscheinlichkeit ganzjahrigem Freizeit- 
vergntigen. Sein exklusiver Charakter wird Von einer Reihe archao1ogischer Funde 
bestatigt, die unter anderem Fragmente verschiedener Erzeugnisse von hOchster 
Qualitat, wie z. B. bemalte GefaBe, Halbmajolika, Fayencen, PorzelIan, GlasgefaBe 
und po1ychrome Ofenkacheln umfassen (Tab. 1 und 2). 
Die von Grafin Teofila Szołdrska-Potulicka vollzogene Parkumgesta1tung gehOrt 
zu der in der 2. Half te des 18. Jahrhunderts und am Anfang des 19. Jahrhunderts in 
der europaischen Kultur auftretenden praromantischen Stromung. 
Die durchgeilihrten Untersuchungen im Rahmen der Studien zu altpo1nischen 
Park- und Gartenan1agen zeigen die Moglichkeiten einer interdisziplinaren Forschung 
durch Archao1ogie und begleitenden Wissenschaften. 


Ubersetzung: Dorota Ewa O/czak
		

/Licencje_006_01_12_215_0001.djvu

			
		

/Licencje_006_01_12_216_0001.djvu

			Archaeologia Historica Polona, tom 12,2002 
Studia z historii architektury i historii kultury materialnej 


KRONIKA 


GÓRNOPALEOLITYCZNE OBOZOWISKO ŁOWCÓW MAMUTÓW 
NAD ŚRODKOWYM DNIESTREM. 
SPRAWOZDANIE Z BADAŃ WYKOP ALISKOWYCH PROWADZONYCH 
W HALICZU NA ZACHODNIEJ UKRAINIE W 2001 ROKU 


Stanowisko w Haliczu (Ukraina) zostało odkryte w 1988 roku przez 
M. Bandrovskiego, w 1997 roku sondażowe badania przeprowadził O. Sytnik, 
a w latach 2000-2001 systematyczne prace wykopaliskowe prowadzili K. Cy- 
rek i O. Sytniki. 
Stanowisko znajduje się na cyplu wysokiej (VI) terasy prawego brzegu Dnie- 
stru, silna ekspozycja tego miejsca, otoczonego dolinami Dniestru, Łukwy 
i bezimiennego potoku, prawdopodobnie stanowiła o jego osadniczej atrakcyjno- 
ści dla paleolitycznych łowców. Istotnym walorem mogły być również otoczaki 
krzemienia turońskiego w aluwiach wymienionych rzek. Bardzo ważną dla pale- 
olitycznego osadnictwa okolicznością był, jak się wydaje, łagodniejszy niż na 
Wołyniu i północnym Podolu klimat, o czym świadczy brak silnie rozwiniętych 
struktur kriogenicznych w lessowych utworach doliny Dniestru. 
W trakcie tegorocznych wykopalisk eksplorowano wykop zlokalizowany 7 m 
na wschód od ubiegłorocznego. Przed rozpoczęciem badań w Laboratorium Ki- 
jowskim wykonano analizy radiowęglowe dla pięciu prób pobranych w ubiegłym 
roku. Datowania te wyniosły od 23 000 do 25000 niekalibrowanych lat p.n,e, 
Tegoroczne badania ujawniły co najmniej dwie fazy zasiedlenia stanowiska 
przez ludzi tej samej (wschodniograweckiej) tradycji kulturowej. Odkryto pozo- 
stałości nasyconych organiką i hematytem warstw kulturowych oraz kilku pale- 
nisk, ponadto fragmenty szkieletu mamuta i kilka tysięcy wyrobów krzemiennych 
(m.in. wiórki i ostrza tylcowe) w układzie krzemienicowym. Przebadany obszar 
162 km 2 stanowi bliżej nieokreślony fragment stanowiska w dużej części znisz- 
czonego przez przemysłową eksploatację lessu na rzecz miejscowej cegielni, 


1 A. Sytnik, A. Bogucki, M, Łanczot, Stanowisko gómopaleolityczne Halicz I, Materiały 
i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, t. 20, 1999, s. 15-21. 
P. Wojtal, K. Cyrek. O. Sytnik, The new Upper Palaeolithic mammoth sile at Halich (Ukra- 
ine), Acta zoologica cracoviensis, t. 44, 2001, s. 137-142.
		

/Licencje_006_01_12_217_0001.djvu

			194 


Kronika 


Pozostałości paleolitycznego osadnictwa wystąpiły w trzech poziomach, na głę- 
bokości od 200 do 225 cm od powierzchni terenu, 
Należy podkreślić, że rowieńskie ocieplenie i zwilgotnienie klimatu odpowia- 
dające interstadiałowi Lascaux w Europie Zachodniej, w Haliczu zostało po- 
twierdzone datowaniami termoluminescencyjnymi (Laboratorium w Lublinie). 
Dolny, najstarszy poziom zasiedlenia otrzymał datowania w granicach 18 000, 
środkowy poziom natomiast około 17 700 lat BP, Taka chronologia górnopale- 
olitycznego osadnictwa odbiega od powyższych wyników analiz radiowęglo- 
wych. 
Najmłodszy poziom zasiedlenia występował na głębokości od 200 do 210 cm 
od powierzchni w postaci szarej nieciągłej warstewki z resztkami palenisk, któ- 
rym towarzyszyły wyroby krzemienne zgrupowane w niewielkich skupiskach 
(łącznie 2634 okazy) oraz pojedyncze kości zwierzęce. Środkowy poziom leżał 
około 10 cm niżej i wyróżniał się koncentracją ponad 300 kości niemal wyłącznie 
mamuta, paleniskami i dwoma krzemienicami (łącznie 1829 sztuk wyrobów 
krzemiennych), Paleniska tego poziomu odznaczały się intensywnie czarną spa- 
lenizną substancji organicznych oraz ceglastymi plamami silnie przepalonego 
lessu, Najstarszy z odkrytych poziomów osadniczych zachował się w postaci 
szarych plam, pojedynczych kości i rozproszonych wyrobów krzemiennych (371 
okazów). 
Inwentarze krzemienne znalezione w każdym z trzech omówionych pozio- 
mów są bardzo do siebie podobne. Wszystkie artefakty zostały wykonane 
z miejscowego krzemienia turońskiego, ale różnią się stopniem spatynowania. 
Sugeruje to niejednakowy okres zalegania na powierzchni wyrobów z poszcze- 
gólnych poziomów, zanim zostały przykryte kolejną warstwą lessu, Ze względu 
na technologiczne podobieństwo zespoły te zostały opisane łącznie, jako inwen- 
tarz jednej kultury. 
Oto jego charakterystyka, Rdzenie, to formy jednopiętowe wiórowe i wióro- 
wo-odłupkowe oraz dwupiętowe we wszystkich fazach obróbki. Część rdzeni ma 
ślady płaskiej zaprawy tyłu, boków bądź pięty, które w większosci przypadków 
były naprawiane, Wśród form retuszowanych zwraca uwagę przewaga silnie 
zróżnicowanych rylców nad drapaczami, 
Znaczący udział mają formy tylcowe w postaci wiórków tylcowych, wiórków 
tylcowych z wnękami i mikrolitycznych ostrzy. 
Zespoły z poszczególnych poziomów zasiedlenia różnią się nieco strukturą 
techniczno-typologiczną, co może być odbiciem zróżnicowanego charakteru za- 
jęć realizowanych podczas kolejnych faz zasiedlenia obozowiska, Inwentarz wy- 
kazuje bliskie nawiązania typologiczne zarówno do zespołów naddniestrzańskie- 
go epigrawetienu (np, ze stanowiska Mezigircy), jak również grawetienu 
i pavlowienu. Dobrą analogią są tutaj zespoły z warstw VII-IV na stanowisku
		

/Licencje_006_01_12_218_0001.djvu

			Kronika 


195 


Mołodowa y2. Biorąc pod uwagę typologiczne i stylistyczne nawiązania mate- 
riałów z Halicza do późnego grawetienu, przy uwzględnieniu datowań TL 
i stratygrafii sugerujących raczej epigrawetien, należy przypuszczać, że w dolinie 
górnego Dniestru elementy późnograweckie przeżywały się aż do 18. tysiąclecia. 
Uwzględniając fakt kulturowej jednorodności materiałów krzemiennych po- 
chodzących z poszczególnych, stratygraficznie różnych poziomów, można przy- 
puszczać, że stanowisko było co najmniej trzykrotnie zasiedlone przez twórców 
tej samej tradycji kulturowej. 
Reasumując; stratygraficzna pozycja inwentarzy z Halicza, ich związek 
z glebą Rivne, daty TL odpowiadające ociepleniu Lascaux 3 oraz charakter tech- 
niczno-typologiczny inwentarza krzemiennego pozwalają zaliczyć pochodzące 
stąd znaleziska do Y stadium rozwoju środkowo- i wschodnioeuropejskiego gra- 
wetienu 4 . 
Jest jednak możliwa inna interpretacja pozycji stratygraficznej i sprzeczności 
pomiędzy wynikami datowań C14 i TL. Możliwe, że zasiedlenie stanowiska jest 
jednak starsze i zostało prawidłowo wydatowane metodą radiowęglową na okres 
od 23 500 do 25 100 lat BP, Ponieważ atrefakty zalegały w spągu poziomu gle- 
by rowieńskiej oznacza to, że od powstania warstwy kulturowej (wydatowanej 
radiowęglowo) do ich przykrycia warstwą eolicznego lessu (wydatowanego ter- 
moluminescencyjnie) minęło kilka tysiącleci, podczas których wyroby krzemien- 
ne leżały na powierzchni(?), Zdaje się o tym świadczyć patyna tlenowa pokry- 
wająca większość z nich. Przy takiej interpretacji chronologii górnopaleolitycz- 
nych znalezisk z Halicza należałoby je zaliczyć raczej do III stadium rozwoju 
środkowo- i wschodnioeuropejskiego grawetienu 5 . 
Należy dodać, że na omawianym stanowisku badania dopiero zostały rozpo- 
częte, dlatego nie można jeszcze odpowiedzieć na szereg pytań, a wnioski do- 
tychczas sformułowane są w pewnym stopniu prowizoryczne, Przykładem inter- 
pretacji, które w trakcie dalszych badań musiały zostać zweryfikowane są pozy- 
cja stratygraficzna i liczba faz górnopaleolitycznego osadnictwa w Haliczu. Po 
wstępnym etapie badań nie udało się wyróżnić poszczególnych faz zasiedlenia 6 . 


2 A. p, Cernys, Paleolit środkowego naddniestrza, Moskwa 1959, 
3 F. Djindjan, J. Koslowski, M, Otte, Le paleolithique superieur en Europe, Paris 1999. 
4 M, Otte, P. Noiret, V. Chirica, Rythme evolutif du Gravettien oriental, [w:] The Colloquia oj 
the XlII International Congress oj Prehistorie and Protohistorie Scienees, ForU (Italia). 8-14 
September 1996, Section 6, The Upper Palaeolithic, red, A. Palma di Cesnola, A. Montet-White, 
K. Valoch, 1996, s. 213-226. 
5 M. Otte, P. Noiret, V. Chirica, Rythme evolutif... 
6 A. Sytnik, A. Bogucki, M, Łanczot, Stanowisko górnopaleolityezne Haliez I, Materiały 
i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, t. 20, 1999, s. 15-21. 
P. Woj tal, K. Cyrek, O. Sytnik, The new Upper Palaeolithie mammoth sile at Halieh (Ukra- 
ine), Acta zoologica cracoviensis, t. 44, 2001, s, 137-142.
		

/Licencje_006_01_12_219_0001.djvu

			196 


Kronika 


Dopiero sezon badawczy w 200 l roku oraz uzyskane datowania pozwoliły na 
weryfikację pierwotnych ustaleń. 


Krzysztof Cyrek 


BADANIA ARCHEOLOGICZNE OSIEDLA OBRONNEGO 
LUDNOŚCI KULTURY ŁUŻYCKIEJ 
W GRODNIE KOŁO CHEŁMŻYW LATACH 1997-2001 


Osiedle (stanowisko 6) położone jest na owalnym półwyspie Jeziora Gro- 
dzieńskiego, około 500 m na południe od zabudowań wsi oraz około 200 m na 
wschód od drogi prowadzącej z Mirakowa do Grodna. Wyraźnie rysujący się 
owal półwyspu zajmuje powierzchnię około jednego ara i wypiętrza się ponad 
lustro wód jeziornych od 4,0 do 5,0 m. 
Mimo czytelnej formy terenowej, pozwalającej na jednoznaczną kwalifikację 
obiektu do grupy osiedli obronnych, nie doczekał się on - jak dotąd - szerszego 
zainteresowania. 
Wedle archiwaliów przechowywanych w Dziale Archeologii Muzeum Okrę- 
gowym w Toruniu, stanowisko odkrył Zbigniew Bagniewski 7 w czasie badań 
powierzchniowych, prowadzonych w okolicach Chełmży, 
W drugiej połowie lat 80-tych ponowne badania powierzchniowe, tym razem 
w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski, przeprowadził tu Stanisław Kukaw- 
ka (obszar AZP: 37-44: stanowisko na obszarze: 15), potwierdzając wcześniej- 
sze ustalenia chronologiczno-kulturowe obiektu. Ostatnio Jan Dąbrowski zakwa- 
lifikował materiały ceramiczne z Grodna, pozyskane w ramach AZP, do kultury 
łużyckiej epoki brązu 8 . 
Pierwsze prace sondażowe połączone z kolejną prospekcją powierzchniową, 
zrealizowano na tym obiekcie w kwietniu 1988 roku na zlecenie Wojewódzkiego 
Konserwatora Zabytków w Toruniu w ramach programu weryfIkacji stanowisk 
wczesnośredniowiecznych. Jednodniowe badania przeprowadzili Wojciech Chu- 
dziak (Zakład Archeologii Średniowiecza i Czasów Nowożytnych Instytutu Ar- 
cheologii i Etnologii UMK) oraz Jacek Gackowski (Zakład Archeologii Podwod- 
nej Instytutu Archeologii i Etnologii UMK). W ich wyniku ustalono, że okres 
istnienia osiedla obronnego można odnosić tylko do czasów kultury łużyckiej, 
Odkryty podczas tych badań materiał średniowieczny (X/XI wieku oraz późno- 


7 Z. Bagniewski, Dokwnentacja z badań archeologicznych, przeprowadzonych w okolicy 
Chełrnży, (maszynopis w Muzewn Okręgowym w Toruniu), Wrocław 1977. 
81. Dąbrowski, Epoka brązu w północno-wschodniej Polsce, Białystok 1997, s. 159 i mapa 1: 
poz, nr 170.
		

/Licencje_006_01_12_220_0001.djvu

			Kronika 


197 


średniowieczny), pozyskany z odkrywki sondażowej i z powierzchni obiektu, 
świadczy - zdaniem autorów weryfikacji - o istnieniu tu osady otwartej, założo- 
nej na mi
jscu dawnego osiedla obronneg0 9 . Warto dodać, że obecność materia- 
łów o metryce późnośredniowiecznej stanowi dobre potwierdzenie informacji w 
źródłach pisanych o istnieniu w Grodnie folwarku (Grodin, Grawden, Groden) 
funkcjonującego w ramach dóbr parafii Kiełbasin. Ta zaś została założona przez 
Zakon Krzyżacki najpewniej już w XIII wieku, w następstwie jej wydzielenia z 
przynależnych Zakonowi dóbr chełmżyńskich. Od roku 1551 Grodno staje się 
własnością szlachecką rodu Konopackich, Charakter folwarczny utrzymał się 
jednak w tej włości na pewno jeszcze do drugiej połowy XVIII wieku 10. 
Prace wykopaliskowe prowadzone na półwyspie w latach 1997-200 l kon- 
centrowały się w dwóch jego częściach. Eksploracją objęto część północno- 
-wschodnią, wyznaczając wykopy umożliwiające wgląd w stratygrafię dookolne- 
go stoku oraz pozwalające na poznanie układu przestrzennego przystokowej 
zabudowy mieszkalno-gospodarczej. Drugi rejon badań wyznaczono w części 
zachodniej obiektu, w strefie styku nasypu współczesnej grobli z przypłaszczoną 
w tej części partią stokową półwyspu. 
Zespół odkrytych pozostałości zabudowy mieszkalno-gospodarczej pradzie- 
jowego osiedla tworzą czworoboczne w planie domostwa o ścianach z okrągla- 
ków, rozmaite paleniska z obstawami kamiennymi i mniej lub bardziej owalne 
w zarysie jamy gospodarcze, Trudno obecnie ocenić, czy osiedle było na całej 
powierzchni zabudowane regularnie. Na podstawie dotychczas uzyskanych da- 
nych można wnosić, że przynajmniej w strefie przystokowej takiej regularności 
nie stwierdzono, Znajdowane tu bryłki polepy z zachowanymi odciskami oble- 
pianych niegdyś belek w połączeniu z innymi śladami stałej zabudowy mieszkal- 
no-gospodarczej pozwalają sądzić, że konstrukcje ścienne wznoszono w technice 
międzysłupowej . Z szeregu jam gospodarczych uwagę zwracają jamy o stosun- 
kowo niedużej średnicy (100-200 cm i głębokości do 120 cm), które noszą ślady 
po kopulastych zadaszeniach wykonanych z trzciny mocowanej do szkieletu spo- 
rządzonego z drewnianych żerdzi. W ten sposób zapewne zabezpieczano rozma- 
ite dobra (może pieczone półtusze, zboża, szczeżuje itp.) zgromadzone w ich 
niezbyt głębokich nieckach, Najczęściej pochodzą stąd kości zwierzęce (niektóre 
ze śladami pokonsumpcyjnymi), muszle mięczaków i ułamki naczyń ceramicz- 


9 W, Chudziak, J. Gackowski, Sprawozdanie z badań weryfikacyjnych na domniemanym gro- 
dzisku w Grodnie, gm. Chelmża, woj. toruńskie, stanowisko 6, (maszynopis w Instytucie Arche- 
ologii i Etnologii UMK), Toruń 1988. 
10 K. Porębska, M. Grzegorz, Słownik historyczno-geograficzny ziemi chełmińskiej w średnio- 
wieczu, Wrocław 1971. 
S, Cackowski, Struktura społeczna i gospodarcza wsi województwa chełmińskiego w okresie 
pierwszego rozbioru Polski. Osadnictwo i ludność chlopska, Toruń 1985.
		

/Licencje_006_01_12_221_0001.djvu

			198 


Kronika 


nych. Zdarzają się także rozmaite wyroby z poroża, kości, gliny i kamienia, także 
przedmioty z brązu oraz pojedyncze kości ludzkie, 
Na pozostałości umocnień obronnych natrafiono - jak dotychczas - w dwóch 
rejonach stanowiska. W strefie północno-wschodniego stoku półwyspu, poza 
licem gliniasto-piaszczystym, na głębokości około 300-400 cm poniżej dzisiej- 
szej powierzchni terenu odsłonięto dość regularny rząd palisadowy, wykonany 
z "dartych" bierwion dębowych, swoimi zaostrzonymi końcami wbitych prawie 
pionowo w podłoże mineralno-torfowe. Większość tych elementów ma zachowa- 
ną korę. Fakt dobrze widocznego laminowania stratygraficznego otoczenia pali- 
sady w postaci czytelnych na przekrojach wykopów warstewek piasków i spra- 
sowanej roślinności wilgotnolubnej, może poświadczać transgresje jeziorne, za- 
chodzące już po fazie pradziejowego zasiedlenia. 
Kolejny zespół konstrukcji obronnych odsłonięto w części zachodniej osiedla 
na głębokości od dwóch do czterech metrów poniżej współczesnej powierzchni 
półwyspu. Podobnie do opisanych wyżej, tu również odkryto pozostałości naj- 
pewniej dookolnego opalisadowania osiedla, Bierwiona mimo, że także z korą, tu 
jednak były pełnoprzekrojowe o średnicach od kilku do dwudziestu centymetrów. 
Prace wykopaliskowe mające na celu zlokalizowanie przeprawy mostowej 
podjęto w roku 2001. Rozkopano wówczas fragment domniemanego przyczółka 
mostowego, mogącego istnieć - jak założono - w okolicach zachodniego krańca 
współczesnej grobli, w strefie krawędziowej rosnącego tu lasu sosnowego. 
W wyniku tych prac natrafiono na pozostałości luźno leżących elementów drew- 
nianych (dębowych i sosnowych), spaleniznę oraz liczne ułamki naczyń cera- 
micznych i innych przedmiotów kultury łużyckiej oraz kości zwierzęce i ludzkie, 
Równolegle z pracami wykopaliskowymi prowadzone są badania geofizyczne 
w zakresie profilowania radarowego (SIR-3) oraz sondowania wiertnicze mające 
na celu sporządzenie mapy kumulacji i rozrzedzenia obecności związków fosfo- 
rowych w obrębie pradziejowej warstwy kulturowej, W latach 1997-1998 przy 
północno-wschodnim stoku półwyspu realizowano archeologiczne prace pod- 
wodne. 
Poza ułamkami naczyń ceramicznych grupy chełmińskiej kultury łużyckiej 
okresu halsztackiego (ryc. l: l), najliczniejszą jest seria kości zwierzęcych 
i fragmentów poroża. Na wielu zachowane są mniej lub bardziej wyraźne ślady 
pokonsumpcyjne w postaci nacięć, rąbania i miażdżenia. Te zaś, które wykorzy- 
stywano do produkcji przedmiotów codziennego użytku (przekłuwacze, oprawki, 
gładziki, groty) noszą ślady stosowania odcinania, wiercenia i wydłubywania. 
Z poroża i kości wykonywano też ozdoby: szpile, bransolety i krążki (ryc. l: 2, 
3). Jedyny - jak na razie - paciorek z ciemnogranatowego szkła odkryto w rejo- 
. nie zachodniego przyczółka mostowego. Charakter codziennych zajęć gospodar- 
czych potwierdzają też liczne ułamki glinianych form odlewniczych do produkcji 
wyrobów obręczowych z brązu, przęśliki i ciężarki tkackie oraz pojedynczy pły-
		

/Licencje_006_01_12_222_0001.djvu

			Kronika 


199 


wak Z kory drzewa iglastego. Niestety, mimo dobrze potwierdzonego źródłowo, 
lokalnego brązownictwa, jak dotąd wystąpiło niewiele wyrobów metalowych. 
Odkryto tylko jedną szpilę z "główką" zwiniętą w uszko oraz fragment bliżej 
nie określonego przedmiotu, zdobionego nacinaniem. 


, . 

 


. 


4 


o 


Scm 
, 


o 


10 cm 


1,3-4 


2 


Ryc. 1. Grodno, gm. Chełmża, stanowisko 6. Przedmioty kultury łużyckiej, 1 - nóżka 
ceramicznego naczynia zoomorficznego, 2 - ceramiczne naczynie wazowate, 
3 - bransoleta kościana, 4 - krążek kościany
		

/Licencje_006_01_12_223_0001.djvu

			200 


Kronika 


W śród dość dużej liczby przedmiotów wykonanych z surowców mineralnych 
uwagę zwracają różnej wielkości rozcieracze, nieckowate kamienie żarnowe, 
maleńkie młoteczki i soczewkowate w przekroju siekierki oraz owalne płytki, 
mniej lub bardziej starannie wykonane z różowego granitu. Nierzadkie są też 
rozmaite wyroby krzemienne. 
Do wyjątkowych znalezisk należy bryłka bursztynu oraz "nóżka" naczynia 
zoomorficznego (ryc. l: 4). 
Odkryte pozostałości zabudowy drewnianej pozwoliły też na podjęcie próby 
określenia jej wieku metodą dendrochronologiczną i radiowęglową. Ustalono, że 
osadę zamieszkiwano nie dłużej niż 70-80 lat. Najpewniej była założeniem jed- 
nofazowym, użytkowanym przez kilka (trzy?) pokoleń ludzi. W celu uściślenia 
wieku bezwzględnego dla zbudowanego ciągu dendrochronologicznego, wydato- 
wano metodą radiowęglową początkowe i końcowe słoje trzech z 34 prób dębo- 
wych. Uzyskano dla nich wyniki: 2730:t50 BP (Ki 8410), 2750:t50 BP (Ki 
8408) oraz 2840:!:70 BP (Ki 8763). 


Jacek Gackowski 


BADANIA WYKOPALISKOWE NA TERENIE ANTYCZNEGO 
MIASTA NIKONION (UKRAINA) W ROKU 2001 


W lipcu i na początku sierpnia 200 l roku ekspedycja Zakładu Archeologii 
Antycznej Instytutu Archeologii i Etnologii UMK razem z pracownikami Mu- 
zeum Archeologicznego w Odessie po raz siódmy prowadziła prace wykopali- 
skowe na terenie antycznego miasta Nikonion położonego koło wsi Roksolany 
w regionie Ovidipol'a, około 50 km na południowy zachód od Odessy. Obiekt 
zajmujący obecnie obszar około 4 ha znajduje się na wysokiej terasie, na lewym 
brzegu limanu Dniestru. 
Nikonion zostało założone w końcu VI wieku p,n.e" w V-l, połowy IV wie- 
ku p.n,e, stanowiło główny ośrodek polityczny i gospodarczy w regionie dolnego 
Dniestru, Wówczas, na użytek lokalny w Nikonion emitowano brązowe monety. 
W 2. połowie V wieku p.n.e, miasto najprawdopodobniej włączono do I Związku 
Ateńskiego i zobowiązano do płacenia na jego rzecz corocznego trybutu, Inten- 
sywny rozwój tego greckiego miasta załamał się w końcu IV wieku p.n.e" naj- 
prawdopodobniej w 331/330 roku p.n.e. w wyniku najazdu Zopyriona, dowódcy 
Aleksandra Wielkiego. Nikonion w dużym stopniu zostało zniszczone, a jego 
kres przyniosły barbarzyńskie ataki w l. połowie III wieku p.n.e. Dalszy etap 
rozwoju Nikonion związany był z rzymskim panowaniem w regionie dolnego 
Dniestru.
		

/Licencje_006_01_12_224_0001.djvu

			Kronika 


201 


Zagrożenie obiektu przez erozję rzeczną powoduje, że podobnie do poprzed- 
nich, badania w 200 l roku były prowadzone w części południowo-zachodniej, 
położonej 'nad limanem Dniestru. Natrafiono tutaj na pozostałości kamiennego 
domu z czasów rzymskich oraz dwóch jam 
Pozostałości domu tworzyły kamienne konstrukcje w części zniszczone przez 
współczesny wkop (ryc. 2, 3). Odsłonięto fragmenty dwóch równoległych murów 
usytuowanych w linii wschód - zachód oraz znajdujące się między nimi płyty 
kamienne będące pozostałością bruku; znaleziono liczne fragmenty ceramiczne, 
głównie amfor pochodzących z okresu rzymskiego, czerwonopokostowanych 
naczyń oraz ceramiki ręcznie lepionej. Natrafiono także na jeden przęślik, trzy 
ciężarki do sieci rybackiej oraz brązowy dzwonek o podobnym kształcie jak od- 
kryte w poprzednich sezonach wykopaliskowych w części nekropoli Nikonion, 
datowanej na okres rzymski. W bezpośrednim sąsiedztwie kamiennych konstruk- 
cji odsłonięto dwa skupiska licznych fragmentów amfor z okresu rzymskiego. 
Jama (nr 296) zawierała skupisko kamieni, którym towarzyszyły rozmyte 
pozostałości polepy oraz liczne koncentracje spalenizny. W wypełnisku jamy 
znajdowały się fragmenty ceramiki, głównie amfor z V-IV wieku p.n.e. oraz 
ceramiki ręcznie lepionej. W drugiej jamie (nr 294) natrafiono na nieliczne frag- 
menty ceramiki z okresu rzymskiego. 
Obok jam i pozostałości domu wydobyto także liczne fragmenty ceramiczne, 
w większości ułamki amfor Chi os, Tazos, Lesbos, Herakleji Pontyjskiej, Sinope i 
Chersonesu Taurydzkiego okresu klasycznego - typowy dla Nikonion materiał 
źródłowy licznie odkrywany podczas poprzednich sezonów wykopaliskowych. 
Znaleziono także kilka fragmentów reliefowej ceramiki czarnopokostowej i czer- 
wonofigurowej. 


Magdalena Olszta-Blach 


PODWODNE BADANIA ARCHEOLOGICZNE 
NA OSTROWIE LEDNICKIM W 2001 ROKU 


Od 16 lipca do 10 sierpnia 2001 roku w ramach projektu badawczego 
"Wczesnośredniowieczne mosty przy Ostrowie Lednickim. Mosty traktu poznań- 
skiego" realizowane były przez Zakład Archeologii Podwodnej Instytutu Archeo- 
logii i Etnologii UMK podwodne badania archeologiczne na tzw. moście poznań- 
skim (stanowisko 3A). Projekt ten finansowany był przez grant Fundacji na 
Rzecz Nauki Polskiej - "Archeo II" przy dużej pomocy Muzeum Pierwszych 
Piastów na Lednicy.
		

/Licencje_006_01_12_225_0001.djvu

			202 


Kronika 


Z ekspedycją współpracował Akademicki Klub Badań Podwodnych Oddział 
Uniwersytecki PTTK przy UMK w Toruniu. W badaniach uczestniczyli także 
studenci specjalności archeologia podwodna IAiE UMK, odbywający coroczne 
ćwiczenia terenowe. 
Cel tegorocznych badań bezpośrednio wypływał z wyników uzyskanych 
w roku poprzednim i polegał na kontynuacji prac eksploracyjnych i poszukiwa- 
niach przedmiotów zabytkowych w rejonie pozostałości mostu skoncentrowa- 
nych przy wyspie. 
Badaniami objęto działki 2 i 3 w pasie II (4-8 m od obecnej linii brzegowej 
jeziora); łącznie przebadano 24 m 2 powierzchni stanowiska. Wykop eksplorowa- 
ny w pasie II, działka 3 stanowił kontynuację rozpoczętego w roku poprzednim, 
odkryto w nim 10 pali będących częścią wiązki filarowej mostu, Warstwę w tym 
wykopie stanowił brunatny torf o miąższości około 40 cm, Calec archeologiczny 
osiągnięto na głębokości 106,641 mn. p. m, 
Eksploracja wykopu w pasie II, działka 2 wynikała z odkryć w poprzednim 
wykopie, Poszukiwano tu kolejnych pali stanowiących filar mostu. Po zdjęciu 
około 50 cm warstwy korzeni trzcin okazało się, że w tym rejonie brak jest kon- 
strukcji drewnianych związanych z mostem, 
Z obu wykopów m.in. wydobyto przedmioty z drewna: klepkę miseczki, 
fragment pokrywki, łopatę i klepkę cebrzyka oraz liczne fragmenty wczesnośre- 
dniowiecznych naczyń ceramicznych, fragmenty kości różnych zwierząt i węgle 
drzewne. 
Obok prac eksploracyjnych prowadzono, przewidziane planem badań, swo- 
bodne penetracje z użyciem podwodnego wykrywacza metali. Skoncentrowano je 
po południowej stronie pozostałości mostu poznańskiego, w ramach dwóch sek- 
torów (3 i 4) o rozmiarach 12 x 24 m każdy oraz wzdłuż zachodniego brzegu 
wyspy po północnej stronie mostu. W wyniku tych prac natrafiono na kilkanaście 
przedmiotów, m.in, dwa topory, grot włóczni, żelazny hak i fragment żelaznego 
drutu. Wyjątkowym znaleziskiem okazała się odkryta w sektorze 4 łódź jedno- 
pienna tzw. dłubanka, o zachowanej długości 4,5 m, którą przetransportowano 
w okolice bazy ekspedycji, gdzie wykonano jej rysunek inwentaryzacyjny. Na- 
stępnie łódź tę zatopiono w oznakowanym miejscu na dnie jeziora, gdzie oczeki- 
wać będzie na możliwość zakonserwowania. 


w.s. 


.....1111
		

/Licencje_006_01_12_226_0001.djvu

			Kronika 


203 


PODWODNE BADANIA ARCHEOLOGICZNE W JEZIORZE STEKLIN 
W 2001 ROKU 


Na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków województwa kujaw- 
sko-pomorskiego, ekipa badawcza Instytutu Archeologii i Etnologii UMK (Za- 
kład Archeologii Podwodnej i Zakład Archeologii Średniowiecza i Czasów No- 
wożytnych) przeprowadziła na stanowisku lA w jeziorze Steklin, gm. Kikół, 
podwodne badania archeologiczne w dwóch etapach: etap I, od 21 maja do 
6 czerwca i etap II od 28 września do 6 października. 
Podjęcie prac związane było z odkryciem przez Jacka Niegowskiego, przy 
południowym brzegu jeziora w bezpośrednim sąsiedztwie grodziska i osady 
przygrodowej, wbitych w dno resztek pali dębowych i zalegających między nimi 
poziomych elementów drewnianych, a także łodzi wydrążonej z jednego pnia 
dębu. Odkrycie to sugerowało istnienie w tym miejscu konstrukcji związanych z 
grodem i osadą - być może pozostałości pomostów gospodarczych lub przystani 
rybackiej. 
Na miejsce eksploracji wybrano rejon, w którym w czasie wcześniejszego 
zwiadu w niewielkiej zatoczce, po wschodniej stronie jeziora natrafiono na kilka 
pali wbitych w stok jeziora, W pierwszym etapie badań eksploracji poddano trzy 
wykopy o wymiarach 2 x 2 m każdy i łącznej powierzchni 12 m 2 . 
Wykop 1/2001 wytyczono na linii N - S w odległości 24 m od brzegu jezio- 
ra. W wykopie znajdował się jeden pal (nr l), który wystawał kilka centymetrów 
ponad dno na głębokości 6,90 m od powierzchni jeziora. W trakcie eksploracji 
osadów dennych w postaci warstwy muszli mięczaków (draysena) o miąższości 
5-7 cm i warstwy półpłynnego mułu, a następnie szarej gytii, odkryto leżące na 
dnie poziome konstrukcje drewniane: palo długości 340 cm i średnicy 16 cm 
z wyraźnym zaostrzeniem na jednym z końców i charakterystycznym wycięciem 
w formie otworu jarzmowego w % długości oraz fragment rozdwojonej deski 
o grubości 5 cm, wchodzącej w południowy profil wykopu. Ponadto w wykopie 
zalegało kilka drobnych bierwion drewnianych o średnicach do 5 cm 
Wykop 212001 wyznaczono po wschodniej stronie poprzedniego tak, aby 
częściowo obejmował inny leżący pal o podobnych rozmiarach do wymienionego 
wyżej, Pal ten również miał zachowane w całości wycięcie jarzmowe o rozmia- 
rach 16 x 20 cm, Oba pale wydobyto na powierzchnię w celu ich analizy pod 
względem konstrukcyjnym. 
Wykop 312001 założono przy wcześniej odkrytym palu (nr 2), Zalegał on na 
głębokości 4,20 m od powierzchni jeziora w odległości 20 m od obecnej linii 
brzegowej, Powierzchnia całego wykopu pokryta była warstwą drobnych kamie- 
ni, pod którą na głębokości 4,50 m od powierzchni odkryto liczne drewniane 
bierwiona o średnicach 5-7 cm ułożone w formie rusztu na stoku dna jeziora,
		

/Licencje_006_01_12_227_0001.djvu

			204 


Kronika 


Koncentracja tych struktur wystąpiła w rejonie pali wchodząc w stok w kierunku 
południowo-zachodnim, Konstrukcje odkryte najprawdopodobniej stanowiły 
umocnienie brzegu na styku ówczesnego poziomu jeziora z brzegiem wzdłuż 
wału grodu, pełniąc rolę komunikacyjną i gospodarczą. 
W drugim etapie badań eksplorowano obszar w rejonie odkrytych w pierw- 
szym etapie konstrukcji rusztowych na obszarze dwóch wykopów w ramach 
kratownicy pomiarowej o rozmiarach 2 x 2 m. 
Wykop 4/2001 założono przy pólnocnym boku wykopu 3/2001 w celu zba- 
dania układu konstrukcji rusztowych w kierunku północnym, W tym miejscu dno 
jeziora opada pod znacznym kątem, a jego spadek na 2 m wynosi 80 cm. Pod 
warstwą muszli mięczaków i półpłynnego mułu, na głębokości 5,50 m, natrafio- 
no na rumowisko konstrukcji drewnianych, stanowiących kontynuację odkrytych 
w wykopie poprzednim. Bezładny ich układ wskazywał jednak, że może to być 
krawędź konstrukcji. 
Zgodnie z programem badań, eksplorację kontynuowano w ramach wykopu 
5/2001, wytyczonego po południowej stronie wykopu 3/2001. Obszar całego 
wykopu pokryty był drobnymi kamieniami, które prawdopodobnie osunęły się po 
stoku jeziora, Zalegały one na warstwie szarego piasku, powodując nieustanne 
osypywanie się krawędzi wykopu, co w rezultacie doprowadziło do całkowitego 
jego zasypania przed odkryciem spodziewanych w tym miejscu konstrukcji 
rusztowych. Ze względu na ostry stok warstwa piasku nad konstrukcjami praw- 
dopodobnie ma miąższość około l m. Trudne warunki eksploracji, uniemożliwiły 
odkrycie przebiegu konstrukcji rusztowych na większym obszarze, 
Niezależnie od eksploracji w obu etapach badań prowadzono również swo- 
bodne penetracje podwodne w rejonie stanowiska, jak i wokół grodziska z uży- 
ciem podwodnego wykrywacza metali. Wynikiem tych prac było odkrycie 10 
przedmiotów, wśród których naj wartościowszym jest misa z brązowej blachy 
o średnicy 30 cm (ryc. 4). Zachowana w dobrym stanie ma ślady dwóch napraw 
miedzianymi blaszkami połączonymi z dnem za pomocą również miedzianych 
nitów. Na wewnętrznej powierzchni misy widoczne są charakterystyczne ryty 
w kilku grupach, co wyróżnia ją spośród innych tego rodzaju przedmiotów. 
Chronologię misy ustalono na przełom XI i XII wieku, Poza tym znaleziono ma- 
sywny, żelazny grot włóczni, zachowany łącznie z drzewcem owiniętym rzemie- 
niem i dwa żeleźca toporów, żelazny sierp i motykę z poroża. Natrafiono również 
na kilka narzędzi rybackich. Dwie duże błyszczki z hakami miały posrebrzane 
powierzchnie, Obok nich wydobyto kamienną grzęzę do sieci rybackiej i kościaną 
płozę (łyżwę?). 
Ponadto odkryto liczne fragmenty (279) naczyń ceramicznych datowanych 
na okres od VIII do XIII wieku oraz 22 ułamki kości głównie jelenia, bydła 
i świni,
		

/Licencje_006_01_12_228_0001.djvu

			Kronika 


205 


Dodatkowym elementem badań było pobranie plastrów z czterech znalezio- 
nych pali do badań dendrologicznych i dendrochronologicznych. Przeprowadzono 
również penetracje okolic stanowiska i części jeziora przy użyciu echosondy 
w celu zbadania ukształtowania dna misy jeziornej i stwierdzenia, czy poza ba- 
danym rejonem występują inne konstrukcje drewniane w okolicy grodziska. Od- 
czyt wskazań echosondy nie wykazał istnienia analogicznych konstrukcji. 


Wojciech Szulta 


PODWODNY REKONESANS ARCHEOLOGICZNY W RUINACH 
ZATOPIONEJ CZĘŚCI STAROŻYTNEGO MIASTA OLBIA 
NA WYBRZEŻU MORZA CZARNEGO NA UKRAINIE W 2001 ROKU 


W dniach od 27.07, do 03.08, 2001 roku ekspedycja Zakładu Archeologii 
Podwodnej Instytutu Archeologii i Etnologii UMK przeprowadziła podwodny 
rekonesans w ruinach zatopionej w limanie rzeki Boh, wschodniej części staro- 
żytnego miasta Olbia na Ukrainie. Wyjazd zorganizowano na podstawie poro- 
zumienia pomiędzy Instytutem Archeologii i Etnologii UMK a Instytutem Arche- 
ologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. W skład ekspedycji weszli pracowni- 
cy naukowi Instytutu: prof. dr hab, Andrzej Kola, mgr Wiesława Matuszewska- 
-Kola, mgr Wojciech Szulta oraż członkowie Akademickiego Klubu Badań Pod- 
wodnych i studenci specjalności archeologia podwodna: mgr Adam Kuczyński, 
Jerzy Muszytowski, Ewa Kłopotek, Kamilla Waszczuk i Sławomir Gronek. 
Olbia założona została w 2. połowie VII wieku p,n,e. jako kolonia Miletu 
w pobliżu ujścia limanu rzek Hypanis (współczesny Boh) i Borystenes (Dniepr) 
do Morza Czarnego. W VI-IV wieku p.n.e. było tu centrum handlu wytworami 
greckimi i produktami (głównie pszenicą) ludów zamieszkujących północne wy- 
brzeże Morza Czarnego. Od II wieku p.n.e, nad Olbią władzę sprawowało króle- 
stwo Scytów, a w II wieku n.e, miasto weszło w skład prowincji Mezja 
i było garnizonem legionu rzymskiego. Całkowite zniszczenie miasta miało miej- 
sce w IV wieku n.e. w czasie najazdu germańskich Getów. 
Po przybyciu do Odessy opiekę nad grupą przejął prof. dr hab. Mariusz 
Mielczarek z IAiE, który od kilku lat prowadzi badania archeologiczne w pobli- 
skim Nikonion. W samej zaś Olbii gospodarzem i przewodnikiem po ruinach 
został prof. dr Sergej D. Kryżickij, zastępca dyrektora Instytutu Archeologii 
NAN Ukrainy i kierownik prac wykopaliskowych na stanowisku. 
Wykopaliska (trwające od końca XIX wieku) odkryły ruiny świątyń Zeusa 
i Apollina, ołtarze, portyki, agorę, regularną siatkę ulic oraz w części zachodniej 
resztki muru obronnego. W części miasta odkopano pozostałości dwukondygna-
		

/Licencje_006_01_12_229_0001.djvu

			206 


Kronika 


cyjnych domów z dekoracją mozaikową. Znaleziono również liczne rzeźby grec- 
kie (m.in. głowy Asklepiosa i Amora), a także masowo występujące ceramikę, 
biżuterię, monety i inskrypcje. 
W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX stulecia prowadzono 
również podwodne prace badawcze w zatopionej w wyniku ruchów tektonicz- 
nych wschodniej części dolnego miasta, Wynikiem tych badań było zlokalizowa- 
nie portu i dwóch rozległych obszarów z masowo występującymi naczyniami 
ceramicznymi nazwanymi "polami amfor". Dokumentacja rysunkowa z tego 
okresu jest mało czytelna i zachowana w postaci tylko ogólnych szkiców. 
Celem pobytu grupy badawczej Zakładu Archeologii Podwodnej IAiE w 01- 
bii było ogólne zapoznanie się ze stanowiskiem podwodnym i ocena możliwości 
prowadzenia dalszych prac, Według wstępnych rozmów z kierownictwem badań, 
miałyby one polegać na zlokalizowaniu i inwentaryzacji wschodniego muru mia- 
sta oddalonego od obecnej linii brzegowej o około 300 m. Cały obszar zatopionej 
części miasta pokryty jest piaszczystym osadem rzecznym i dużą ilością gruzu 
kamiennego. Na dnie w niezliczonej ilości występują także fragmenty naczyń 
ceramicznych, Poważnym utrudnieniem w trakcie penetracji była widoczność 
pozioma pod wodą, nie przekraczająca w porze letniej 50 cm, co spowodowane 
jest zanieczyszczeniem wody przez osad lessowy niesiony przez rzekę. Głębo- 
kość akwenu dochodziła do 2 m na przestrzeni ponad 500 m od obecnej linii 
brzegowej. 
W wyniku dwudniowych penetracji wskazanego rejonu i przebadaniu akwe- 
nu o rozmiarach ok. 500 x 400 m stwierdzono, że na całym obszarze występują, 
pod cienką, kilkucentymetrową warstwą piasku, kamienne ruiny zabudowy mia- 
sta. Metodą swobodnej penetracji trudno było stwierdzić, że konkretne konstruk- 
cje kamienne są oczekiwanym, wschodnim murem miejskim. Odkrycie w tych 
warunkach tego elementu zabudowy miasta uzależnione jest od opracowania 
odpowiedniej metody poszukiwawczej i sposobów na wykonanie dokumentacji 
pomiarowo-rysunkowej. 
Zakład Archeologii Podwodnej IAiE dysponuje odpowiednią bazą teoretycz- 
ną i sprzętową do opracowania projektu takich badań oraz jego realizacji na 
stanowisku, a w przypadku pozyskania na ten cel odpowiednich środków, ze- 
społem badawczym przygotowanym do jego przeprowadzenia. 


Wojciech Szulta
		

/Licencje_006_01_12_230_0001.djvu

			Kronika 


207 


PODWODNE BADANIA ARCHEOLOGICZNE NA LITWIE W 2001 ROKU 


W roku 200 l w porozumieniu z odnośnymi władzami konserwatorskimi 
i archeologicznymi Republiki Litewskiej, Zakład Archeologii Podwodnej Insty- 
tutu Archeologii i Etnologii UMK przeprowadził na terenie Litwy kilka akcji 
badawczych o różnym charakterze. 
Na zlecenie Kulturos Vertybiq Apsaugos Departamentas, reprezentowanego 
przez Zenonasa Baubonisa, w dniach od 17 do 22 czerwca w miejscowości Me- 
rkine koło Druskiennik podjęto prace polegające na wydobyciu i zadokumento- 
waniu wraka łodzi klepkowej zatopionej w rzece Niemen (ryc. 5). W latach 
osiemdziesiątych XX wieku, przy jednej z wysp na rzece odkryto wrak łodzi, 
częściowo wystający z dna. W trakcie rekonesansu podwodnego przeprowadzo- 
nego w 1999 roku stwierdzono, że wrak zagłębiony jest w piaszczyste dno rzeki, 
a wystająca jego część oszacowana została na 7 m długości i 2,3 m szerokości. 
W roku 200 l zdecydowano się na podniesienie wraka, któremu nadano oznacze- 
nie WM-l, wykonanie jego pełnej dokumentacji rysunkowej i następnie prze- 
transportowanie go do Wilna oraz poddanie konserwacji. 
W chwili rozpoczęcia prac wrak całkowicie przysypany był piaskiem nanie- 
sionym przez prąd rzeki. Do poszukiwań użyto specjalnie skonstruowanej hydro- 
sondy, zasilanej przez pompę wodną, którą badano dno przez wbijanie jej 
w piasek. W ten sposób natrafiono na drewniane deski w miejscu, gdzie wcześ- 
niej zlokalizowano wrak. Po oznaczeniu miejsca zalegania wraka przystąpiono 
do jego odsłonięcia; najpierw przełożono pod nim taśmy, do których przymoco- 
wano łączniki zamontowane na sześciu metalowych, 200-1itrowych beczkach 
zatopionych wzdłuż obiektu, po trzy z każdej jego strony. Podnoszenie przepro- 
wadzono przez stopniowe i równomierne pompowanie powietrza do beczek, któ- 
re wypierało z nich wodę. Przy pełnej asekuracji ze strony płetwonurków nastą- 
piło odessanie konstrukcji od dna i uniesienie w toni rzeki. Równocześnie pod 
wodą oczyszczano wrak z osadu rzecznego w celu zmniejszenia jego masy. Ko- 
lejnym etapem było przesunięcie wraka w bardziej dogodne miejsce przy wyspie, 
gdzie prąd rzeki nie był tak silny. 
Następnie przystąpiono do inwentaryzacji wraka. Do tego celu rozstawiono 
nad nim specjalnie przygotowaną ramę pomiarowo-dokumentacyjną, przy uży- 
ciu, której możliwe było dokonywanie pomiarów w trzech wymiarach, W trakcie 
wykonywania dokumentacji rysunkowej sporządzono plany poszczególnych czę- 
ści wraka wykonując rzut poziomy i przekroje przy dennikach. Zadokumentowa- 
no również inne szczegóły konstrukcyjne wraka: kołki łączące klepki poszycia 
z dennikami, żelazne klamry pomiędzy plankami i sposób uszczelnienia klepek 
poszycia, Wrak miał 7,70 m długości i 2,21 m szerokości; dziewięć planek połą-
		

/Licencje_006_01_12_231_0001.djvu

			208 


Kronika 


czonych było między sobą 159 żelaznymi klamrami i 66 dębowymi kołkami 
z czterema dennikami. 
Ostatnim etapem prac związanych z \vydobyciem wraka było jego przetrans- 
portowanie w górę rzeki, w okolice mostu drogowego w Merkinć, do miejsca 
gdzie przy użyciu dźwigu wyciągnięto go na powierzchnię i ułożono na dostoso- 
wanej do tego celu platformie samochodowej, a następnie przewieziono do Wił- 
na. 
Niezależnie od akcji wydobycia wraka z rzeki Niemen. prowadzono swobod- 
ne penetracje podwodne w dwóch jeziorach wskazanych przez Z. Baubonisa, 
w okolicach miejscowości Vilkiautinis. 
Jezioro Bedungis, to male oczko wytopiskowe o silnie zanieczyszczon
j wo- 
dzie. Podwodne penetracje do głębokości 2 m przeprowadzono w brzegowej stre- 
fie jeziora, w odległości 3-4 metrów od obecnego brzegu. Poszukiwaniami objęto 
około % linii brzegow
j w r
jonie znajdujących się na lądzie kurhanów. W trak- 
cie prac nie natrafiono na jakiekolwiek znaleziska archeologiczne. 
Jezioro Liskiavis jest jeziorem śródleśnym o stosunkowo przejrzystej wodzie 
i bogatej w roślinność strefie litoralnej. Penetracje w tym jeziorze przeprowadzo- 
no w miejscu wskazanym przez miejscową ludność, w którym istnieć miała do- 
mniemana przeprawa mostowa. Poszukiwaniami objęto strefę jeziora do głębo- 
kości 5-6 m i natrafiono na pięć pali o dlugościach do 6,70 m i grubościach 
17 cm, zalegających na dnie. Charakterystycznym dla nich było to, 'Że obrobiono 
je trójkątnie i zaostrzono na końcach. Funkcja odkrytych pali jest niejasna, bo- 
wiem sposób ich obróbki nie wskazuje na to, aby mogły być pozostałościami po 
ewentualnych konstrukcjach przeprawy mostowcj. 
Kolejną akcją badawczą na Litwie w 200 l roku, w okresie od 22 czerwca do 
13 lipca, były podwodne badania archeologiczne na pozostalościach mostu 
w jeziorze Plateliai, które stanowiły kontynuację prowadzonych w latach po- 
przednich (1995-2000) prac badawczych realizowanych wspólnie przcz Uniwer- 
sytet Mikołaja Kopernika w Toruniu i Klaipedos Universiteto Vakaf4 Lietuvos ir 
Priisijos istorijos centras. 
W badaniach, jak corocznie, udział wzięli studenci specjalności archeologia 
podwodna odbywąjący ćwiczenia terenowe oraz członkowie Akademickiego 
Klubu Badań Podwodnych przy UMK w Toruniu, a także studenci z Uniwersy- 
tetu w Kląjpedzie pod kierunkiem dr Vladasa Zulkusa przeszkoleni wcześniej 
w zakresie nurkowania. Badania finansowane były z grantu UMK i badań wła- 
snych Instytutu Archeologii i Etnologii UMK. 
Celem badai1 była podwodna inwentaryzacja powierzchniowa i eksploracja 
pozostałości mostu z końca XVI wieku zalegających na dnie jeziora, w przesmy- 
ku pomiędzy wyspą Pilies, a półwyspem Sventorkalnis. Prace inwentaryzacyjne 
prowadzono w pasach XL VII-LVI (196-220 m od punktu ,,0" na brzegu półwy- 
spu), uzupelniając w ten sposób plan pozostałości mostu o obszar do tej pory nie
		

/Licencje_006_01_12_232_0001.djvu

			'... , 

 " - . ..! .., .... 
- ; . ..' 
-- 
. . 
, t .'
 
i \t', . 
.....-"'. . . 
. .... 
. ... - ..

. 

 -, 
. \ 
, .. 
r . i .. 
, 1 
l 
.. .. 
ł ... ..... 'lo 
. ,
 ... 
. 
. . 
. . 
łf- ........ . 
POK(-OI 
N297 
,'\ 
, .' 
." III 
-- 
t "", .....; , 
- .. .. ..:
 
...- 
, 
" ., " ... .... 
... ,,- -
 
.. 

. 
) , \ ... 
11> .ł ,t 
, -- ..... 


Ryc. 2. Nikonion. Fragment konstrukcji kamiclmej, pozostałości po domu z okrcsu 
rzymskiego. Widok od północy
		

/Licencje_006_01_12_233_0001.djvu

			.....
, 



 



 


... 


POKC-OI 
N'29 


Ryc. 3. Nikonion. Fragment konstrukcji kamiennej domu z okresu rzymskiego. Widok 
od poludnia 


.. 


." 


" 


'\ 



"- 


({ VC. 4. Jezioro Steklin. Brąwwa misa L prLelolllu Ali XII wieku (fot. A Janowski)
		

/Licencje_006_01_12_234_0001.djvu

			II \ 


. 


o' - 



 I. J 


-- 


. ... 


. 
. . - . 


- 


-- 



 


, 

 


... 


\.. 



 



 


....,. 


_..
 




ł" 


.. 


Ryc. 5. Merkinć. Litwa. Wrak 10dLi klepkowej (WM-I) podnosLony prLez dlwig przed 
ulożeniem na platformie samochodowej (fot. A. Kola)
		

/Licencje_006_01_12_235_0001.djvu

			
		

/Licencje_006_01_12_236_0001.djvu

			Kronika 


209 


badany. Łącznie inwentaryzacją objęto obszar 29 działek badawczych o wymia- 
rach 4 x 4 m każda w siedmiu pasach, tj. 464 m 2 powierzchni stanowiska. Od- 
kryto tu 19 prostokątnych pali wbitych pionowo i ukośnie w dno jeziora. Ich 
długości wynosiły od 245 do 1100 cm, a grubości od 11 do 23 cm. Pomiędzy 
palami zalegały poziome elementy konstrukcyjne mostu; było to 12 belek róż- 
nych rozmiarów, które nieregularnie leżały na dnie, Taki ich układ wynikał naj- 
pewniej z destrukcji, jakiej uległ most. 
Prace eksploracyjne prowadzono w ramach wykopu sondażowego o wymia- 
rach 2 x 2 m, ograniczonego kratownicą pomiarową z wewnętrznym podziałem 
na cztery pola o powierzchni l m 2 . Wykop 1/2001 o lokalizacji X/3 usytuowano 
w strefie litoralnej jeziora, na krawędzi wypłycenia, bezpośrednio przed partią 
stokową dna, W tym miejscu znajdowały się dwa nieznaczne wystające z dna, 
zinwentaryzowane w latach poprzednich pale (nr 114 i 115) o średnicach 13 
i 14 cm, ukośnie wbite w dno. Pomiędzy nimi zalegały drobne poziome elementy 
drewniane i kamienie. Brak większych elementów konstrukcyjnych nie potwier- 
dza, ale też i nie wyklucza istnienia w tym miejscu przyczółka mostu. Resztki 
przyczółka znajdować się mogą bądź głębiej w warstwie piasku, bądź też niżej 
w partii stokowej dna jeziora, Odkrycie go jednak może wiązać się z poważnym 
problemem, jaki stanowi silnie osypujący się ze stoku piasek utrudniający 
w trakcie prac eksploracyjnych odsłanianie pozostałości, 
Podwodne badania archeologiczne na Litwie w roku 200 l poprzez swoją 
różnorodność i szeroki zakres wniosły wiele nowych doświadczeń do praktyki 
badawczej Instytutu Archeologii i Etnologii w zakresie prac podwodnych. 


Wojciech Szulta 


BADANIA ARCHEOLOGICZNO-ARCHITEKTONICZNE 
NA WZGÓRZU KLASZTORNYM W STRZELNIE W 2000 I 2001 ROKU 


Zakład Archeologii Architektury IAiE UMK 11 powrócił do Strzelna po wie- 
loletniej przerwie, by przed planowanym remontem bazyliki Św. Trójcy i obniże- 


11 Badaniami kierowała i koordynowała je prof, dr hab, 1. Chudziakowa. Za eksplorację w te- 
renie w latach 2000, 2001 odpowiedzialna była dr K. Sulkowska-Tuszyńska. W badaniach 
udział wzięli: dr A. Chęć (2000 r.), mgr D. Dominiczak-Głowacka i mgr W. Miłek (2001 r.) oraz 
toruńscy studenci.
		

/Licencje_006_01_12_237_0001.djvu

			210 


Kronika 


niem posadzki, uzupełnić wyniki badań z lat 1981-1986, Badaniami objęto ba- 
zylikę i wyjątkowo klasztor 12 . 
Łącznie w obrębie bazyliki założono 10 wykopów: w prezbiterium, aneksie 
północnym, transepcie północnym, nawie północnej, nawie głównej i w westwer- 
ku. Ponadto zinwentaryzowano kryptę północną westwerku, kryptę pod kaplicą 
św. Norberta i dużą kryptę pod prezbiterium. Odkuto także fragment mensy ołta- 
rza głównego i dwa zamurowane portale w północnej ścianie kościoła. Wykona- 
no dokumentację filmową więźby dachowej bazyliki oraz pełną dokumentację 
fotograficzną pieca z XVIII wieku, zachowanego na plebani. 
Na terenie claustrum założono dziewięć wykopów, wszystkie w obrębie nie- 
istniejących już zabudowań (styk skrzydla południowego ze wschodnim, północ- 
na część skrzydła zachodniego, część skrzydła południowego). 
Całość poczynań archeologicznych filmowano, wykonywano klasyczną, 
barwną dokumentację rysunkową (skala l: 10, l :20 i inne), fotograficzną analo- 
gową i cyfrową, niwelowano każdy poziom i każdą warstwę, eksplorowaną cien- 
kimi plastrami mechanicznymi. Wysksplorowaną zawartość przesiewano; dzięki 
wnikliwej obserwacji uzyskiwano tak drobne zabytki jak metalowe szpilki kra- 
wieckie (do upinania nie zachowanej odzieży grobowej), nasiona kwiatów i ziół, 
blisko 90 monet (głównie z westwerku bazyliki), medaliki, szkaplerze, różańce, 
naczynia szklane, fragmenty szkieł witrażowych i plakietki wotywne z papierem 
czerpanym, Z ceramiki uzyskano kilkanaście tysięcy fragmentów wyrobów garn- 
carskich, trzy fragmenty kamionek nadreńskich, szkliwione płytki posadzkowe i 
ścienne, cegły palcówki, kształtki portalowe i elementy żeber gotyckich, płyki 
posadzkowe romańskie (z plecionką) lub gładkie zdobione szkliwem, płytki go- 
tyckie kwadratowe bez szkliwa i renesansowe zdobione wyciskanym ornamentem 
współśrodkowych kwadratów lub kół, 
W wyniku ekspoloracji nawarstwień w obrębie bazyliki, w obu sezonach ba- 
dawczych odsłonięto: 
l) trzy fazy ołtarza głównego (romańską z piaskowca, renesansową z polichro- 
miami, barokową z relikwiarzem w sepulkrum); 
2) ławę fundamentową absydy prezbiterium i ławę fundamentową romańskiego 
kościoła w obrębie kilku sondaży; 
3) piaskowcowe stopnie schodów romańskiej okrągłej wieży; 
4) dużą kryptę pod prezbiterium z dwiema trumnami; 
5) lico romańskiego fundamentu bazyliki wraz z odsadzkami (w kilku mIeJ- 
scach); 


12 Klasztor usytuowany pomiędzy rotundą św. Prokopa a bazyliką Św. Trójcy był badany tylko 
wówczas gdy, ze względu na porządek liturgiczny, eksploracja we wnętrzu bazyliki nie była 
możliwa.
		

/Licencje_006_01_12_238_0001.djvu

			Kronika 


211 


6) pochówki indywidualne, beztrumienne w transepcie i w trumnach (w nawach), 
w tym także pochówki dzieci; 
7) ossuarium u stóp ołtarza Św. Krzyża, bez obstawy; 
8) ciągły fundament empory zachodniej; 
9) kamienny fundament przegrody oddzielającej prezbiterialną część kościoła od 
naw (lectorium); 
10) posadzkę gotycką in situ (21 x 21 x 3-4 cm), zachowaną głównie na uboczu, 
na styku naw, w transepcie, nad emporą; 
11) sfazowane bazy filarów romańskich i reszki polichromii romańskiej (w tran- 
sepcie, w westwerku i w nawie północnej); 
12) krypty wmurowane w prezbiterium i w wieżę północną westwerku; 
13) absydiole północnego ramienia transeptu, najpierw wypłyconą, następnie 
zamurowaną, z posadzkami, odsadzkami romańskimi i kamiennym funda- 
mentem równoległym do odsadzek a dochodzącym do ołtarza, którego mensa 
oparta była o wschodnią ścianę transeptu. 
Wykonano też inwentaryzację krypty pod kaplicą św, Norberta dobudowaną 
od południa do nawy południowej. 
W wyniku obserwacji dokonywanych podczas wielkiego remontu bazyliki 
odnaleziono, zadokumentowano i zinterpretowano: 
l) dwie małe krypty pod południową partią prezbiterium z XVIII wieku, wymu- 
rowane dla czterech trumien każda; 
2) dwie krypty w obrębie transeptu - w partii środkowej dla sześciu trumien 
i wzdłuż północnej ściany północnego ramienia transeptu, pod wielkim ołta- 
rzem Św. Krzyża, dla około 100 wtórnie złożnych szkieletów; 
3) podstawy siedmiu romańskich i gotyckich ołtarzy: jeden w kaplicy św. Barba- 
ry, cztery w transepcie, dwa pomiędzy nawami; w większości powiększanych 
w baroku; 
4) posadzkę gotycką i renesansową w kilku miejscach zachowaną in situ; 
5) indywidualne pochówki w kaplicy św. Barbary w transepcie, w nawach, 
w transepcie południowym, pod emporą oraz dwa indywidualne pochówki 
w kłodach w nawie głównej, przy południowo-zachodniej kolumnie; 
6) dwa pochowki pod poziomem użytkowym dużej krypty prezbiterialnej, 
w tym jeden z wyposażeniem w postaci porcelanowego jaja naturalnej wielko- 
ści; 
7) ossuarium zlokalizowane dokładnie na osi głównej kościoła, przed emporą 
zachodnią, złożone tu po zlikwidowaniu co najmniej siedmiu indywidualnych 
grobów; 
8) elementy kamieniarki romańskiej: dwie małe kostkowe głowice, trójstronne, 
przyścienne, obie z zachowanym całym wałkiem, zdobione motywem drzewa 
lub kół i półkoli, i bazę wyjątkowej dla Strzelna ośmiobocznej małej kolum- 
ny(?) wykonanej z granitu, z dwoma żabkami;
		

/Licencje_006_01_12_239_0001.djvu

			212 


Kronika 


9) dużą ilość materiału ruchomego: monety, medaliki św, Benedykta, fragment 
małej sygnaturki, różańce (w tym z koralowców), medaliki i krzyżyki, wyjąt- 
kową kolekcję naczyń szklanych z obrębu prezbiterium, spod barokowej po- 
sadzki, i wiele innych przedmiotów; 
10) w ścianach wschodniej i południowej południowego ramienia transeptu, na 
wysokości piętra służby konserwatorskie odkuły ślady po dwóch otworach, 
które najpewniej można łączyć z wejściem do bazyliki od strony południowej 
i do okrąglej wieży romańskiej. Odkrycie to jest przesłanką sugerującą ist- 
nienie po południowej stronie kościoła zabudowań klasztornych. 
Badania na terenie claustrum dopiero się zaczęły. Największym naszym 
okryciem jest piec hypocaustum (XV wiek) w piwnicy skrzydła wschodniego 
(ryc. 6), fragment fundamentu krużganków tegoż skrzydła oraz kilka pochów- 
ków średniowiecznego cmentarza (ryc. 7), Badania będą kontynuowane. 


Krystyna Sulkowska-Tuszyńska 


BADANIA ZANIKŁYCH HUT SZKŁA 
W SUDETACH ZACHODNICH I ŚRODKOWYCH 


W maju i październiku 2001 roku kontynuowano rozpoczęte dwa sezony 
wcześniej badania weryfikacyjno-powierzchniowe i sondażowe na obszarze Su- 
detów Zachodnich i Środkowych. 
Realizował je zespół archeologów szkła i archeolog-geograf z Pracowni 
Dziejów Szkła i Pracowni Rekonstrukcji Środowiska Przyrodniczego Instytutu 
Archeologii i Etnologii UMK we współpracy z archeologami z Muzeum Karko- 
noskiego w Jeleniej Górze i PSOZ w Wałbrzychu. 
Podstawowym celem penetracji terenowej była identyfikacja, rejestracja 
i inwentaryzacja materialnych pozostałości po średniowiecznych i nowożytnych, 
hutach szkła. Prace prowadzone były według zasad archeologicznych badań 
powierzchniowych z pewnymi modyfIkacjami, których wymaga specyfIka hutni- 
czej wytwórczości i z uwzględnieniem niezbędnych elementów techniki poszuki- 
wań stosowanych w trakcie realizacji Archeologicznego Zdjęcia Polski. Podobnie 
jak w latach ubiegłych, tak i w tym sezonie badawczym duży nacisk położono na 
odwierty sondażowe z zastosowaniem świdra geologicznego, co w znacznym 
stopniu poszerzyło możliwości poszukiwań stanowisk hutniczych. 
Do tegorocznych poszukiwań wytypowano - na podstawie kwerendy archi- 
walnej i kartografIcznej - 12 miejscowości. Spośród nich pozytywnie zweryfi- 
kowano dwie huty szkła wstępnie datowane na XVI i 2. połowę XVIII wieku. 
Położone na obszarze miejscowości Dobromyśl w gminie Kamienna Góra 


........
		

/Licencje_006_01_12_240_0001.djvu

			" 


1. 


,- 


4'! 


), 
, 
;;., 
'ł . 
0. 
'b, 



 



 


J: 


... 
. 


fI, 


. 


E 


Ryc. 7. StrLcłno. woj. kujawsko-pomorskie, stcU1owisko I. POLiom przyziemia skI7ydla 
wschodniego. Widok na wnr;tr7e komory pieca lzYPOcollstum, Zachowane opory 
ceglanych Ir;ków, prL)' ścianie poludniowej \\idoczne s<\ male otoczaki znad 
komory paleniskowej. Silnie okopcona posadzka komot)' ul%na zostala na 
\varstwie gliny. z dwóch warstw cegieł palcówek
		

/Licencje_006_01_12_241_0001.djvu

			. 
. . 
. 
.:. 
4'"';:; . 
\' , 
, . 
't 
.. 
ł ... 
. .
 
'" 
 ' , 


Ryc. 8. Gorzeslów. woj. dolnośl;lskie. Fragment elewacji budynku miestkalnego o/d\)- 
biony bryłkami Illasy szkłanej pochodl'lcymi ze :tłuszczonej huty szkła. Widok 
z kierunku poludniO\\ego (fot. M. :\1arkicwicz) 


.. 



 



 


- 


"'- 

 

 


, ' 


,... 


-' 


.-ł. 


	
			

/Licencje_006_01_12_242_0001.djvu

			
		

/Licencje_006_01_12_243_0001.djvu

			Kronika 


213 


i Chełmiec W powiecie wałbrzyskim uległy silnemu zniszczeniu na skutek zabie- 
gówagrotechnicznych, którym poddawane były miejsca ich posadowienia. Ko- 
lejne dwa stanowiska w miejscowości Czerniawa Zdrój w powiecie lubańskiem i 
miejscowości Gorzeszów w gminie Kamienna Góra określone przez nas jako 
domniemane zachowały się znacznie gorzej. W pierwszej z nich mimo intensyw- 
nych badań poszukiwawczych znaleziono pojedynczy przedmiot związany z pro- 
dukcją szklarską, w drugim materiał szklarski wydobyty najprawdopodobniej 
w trakcie kopania fundamentów został wykorzystany przez właściciela domu do 
jego dekoracji (ryc. 8). W pozostałych penetrowanych przez nas miejscowo- 
ściach nie osiągnięto pozytywnych rezultatów; trudności w lokalizacji stanowisk 
spowodowane były różnymi czynnikami, z jednej strony silnymi przeobrażeniami 
agrotechnicznymi, intensywną wieloletnią zabudową, regulacją potoków i wiążą- 
cymi się z tym zniszczeniami leżących wokół nich obszarów, z drugiej trudno- 
ściami stwarzanymi przez warunki środowiska fizyczno-geograficznego (tereny 
górskie porośnięte lasami, a nizinne gęstą, często podmokłą łąką), Ponadto dają- 
ce bardzo dobre rezultaty wywiady środowiskowe na obszarach zamieszkałych 
przez pokolenia tych samych rodzin, na terenach obecnie badanych w niewielkim 
stopniu ułatwiały poszukiwania. 


Małgorzata Markiewicz 


ŚREDNIOWIECZNA HUTA SZKŁA W CICHEJ DOLINIE 
KOŁO PIECHOWIC W KOTLINIE JELENIOGÓRSKIEJ 


Od 16 lipca do 4 sierpnia 200 l roku wspólna ekspedycja Pracowni Dziejów 
Szkła Instytutu Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu oraz Muzeum Karkono- 
skiego w Jeleniej Górze przeprowadziła ratownicze badania wykopaliskowe po- 
zostałości huty szkła w Cichej Dolinie koło Piechowic. 
W badaniach brali udział mgr Małgorzata Markiewicz i mgr Maciej Na- 
wracki z Pracowni Dziejów Szkła oraz mgr Tomasz Miszczyk z Muzeum Kar- 
konoskiego, a także 12 studentów archeologii z toruńskiej uczelni, 
W czwartym i ostatnim już sezonie badań (rozpoczętych w 1998 roku) kon- 
tynuowano prace nad pełnym rozpoznaniem obiektów hutniczych odsłoniętych 
w poprzednich sezonach oraz dwóch nowych obiektów. 
Największym i najważniejszym obiektem na stanowisku był obiekt oznaczo- 
ny nr l (ryc. 9), Stanowiły go pozostałości - prawdopodobnie pieca szklarskie- 
go - w postaci grubych nawarstwień czerwonej, spieczonej gliny, w której znaj- 
dował się bardzo liczny materiał szklarski: fragmenty donic do wytopu masy 
szklanej, bryłki spieków szklarskich i odpadów produkcyjnych, Zarówno ilość,
		

/Licencje_006_01_12_244_0001.djvu

			214 


Kronika 


jak i charakter pozostałości szklarskich zdaje się potwierdzać produkcyjną funk- 
cję tego obiektu, W celu dokładnego rozpoznania domniemanego pieca w sezonie 
ubiegłym dokonano jego cięcia profilowego i wyeksplorowano dwie spośród 
powstałych w ten sposób części, zachodnią i wschodnią. Obecnie dokończono na 
nim badania eksplorując części północną i południową. 
Równolegle z pracami przy tym obiekcie kontynuowano rozpoznanie zawar- 
tości jamy odpadowej oznaczonej jako obiekt nr 3, który zawierał liczny rucho- 
my materiał źródłowy w postaci fragmentów donic, spieków szklarskich, odpa- 
dów produkcyjnych, naczyń ceramicznych i nieokreślonego przedmiotu żelazne- 
go, Przedmioty te tkwiły w warstwach jasnoczerwonej, spieczonej gliny. 
W wyniku poszerzenia ubiegłorocznych wykopów w kierunku południowym 
stanowiska odsłonięto dwa nowe obiekty oznaczone przez nas numerami 11 i 12. 
Pierwszy z nich, o owalnym w rzucie poziomym zarysie i miąższości 60 cm, 
zawierał liczny szklarski materiał analogiczny jak w obiekcie nr 3, Najprawdo- 
podobniej była to kolejna jama odpadowa. Natomiast obiekt nr 12, mimo iż two- 
rzyły go, podobnie jak w innych obiektach, warstwy czerwonej, spieczonej gliny, 
prawie wyłącznie zawierał fragmenty naczyń ceramicznych, Na obu nowych 
obiektach wykonano cięcia profilowe w celu uchwycenia ich głębokości 
i ukształtowania pionowego. 
W 2001 roku ogółem przebadano powierzchnię około trzech arów uzyskując 
ponad 2000 przedmiotów związanych z działalnością huty szkła oraz wykonano 
barwną dokumentację rysunkową (rzuty poziome i pionowe) i fotograficzną 
obiektów. 
Zakończone badania wykopaliskowe późnośredniowiecznej huty szkła w Ci- 
chej Dolinie dostarczyły bogatych materiałów źródłowych poświadczających 
starą tradycję wytwórczości szklarskiej na Dolnym Śląsku, 
W najbliższym czasie planujemy badania wykopaliskowe kolejnych, późno- 
średniowiecznych hut szkła w Kotlinie Jeleniogórskiej, 


Małgorzata Markiewicz 


NOWY DOKTORAT Z HISTORII SZKŁA I WYTWÓRCZOŚCI SZKLAR- 
SKIEJ 


Dr Maria Mucha powiększyła nieliczne grono polskich badaczy, którzy uzy- 
skali stopień doktora na podstawie rozprawy z zakresu historii szkła i wytwór- 
czości szklarskiej. Dnia 7 grudnia 2001 roku na Wydziale Historycznym Uni- 
wersytetu im, Adama Mickiewicza w Poznaniu odbyła się publiczna obrona Jej 
pracy pt. "Hutnictwo szkła we wschodniej Wielkopolsce od XVII do początku
		

/Licencje_006_01_12_245_0001.djvu

			Kronika 


215 


XIX wieku", Rada Wydziału Historycznego UAM na posiedzeniu w dniu 10 
grudnia 2001 roku, w tajnym głosowaniu nadała p. Marii Musze stopień nauko- 
wy doktora z wyróżnieniem. 
Opiekunem naukowym i promotorem Doktorantki był prof. dr hab. Jerzy 01- 
czak, kierownik Pracowni Dziejów Szkła Instytutu Archeologii i Etnologii UMK, 
recenzentami zaś prof. dr hab, Hanna Kócka-Krenz, dyrektor Instytutu Prahisto- 
rii UAM i prof. dr hab, Leszek Stoch, kierownik Katedry Szkła i Emalii Akade- 
mii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. 


J. O.
		

/Licencje_006_01_12_246_0001.djvu

			Institute of Archaeology and Ethnology 
at Nicolas Copernicus University in Torpń (Poland) 


In 1946, Prof. Roman Jakimowicz, an eminent medievalist, founded the 
Chair of Prehistory, which in 1952 was renamed as the Chair of Archaeology. 
In 1976, the Chair of Archaeology merged with the Chair of Ethnography, thus 
forming the Institute of Archaeology and Ethnography (later Ethnology). 
The institute employs 35 research and teaching staff (including four titular 
professors) and instructs about 300 students, who pursue courses in one of five 
specialities, i.e. architectural archaeology, classical archaeology, underwater 
archaeology, ecoarchaeology and conservation of archaeological artefacts, or in 
one specialisation, i.e. et1moarchaeology. The Institute is entitled to confer PhD 
degrees in Archaeology. 
Structure oC the Institute. The Institute comprises six Departments and 
three Laboratories: Department of Prehistory, Department of Classical Archae- 
ology, Depart:n).ent of Medieval and Post-Medieval Archaeology, Department of 
Architectural Archaeology, Department of Underwater Archaeology, Depart- 
ment ofthe History of Arms and Armour, Department of Ethnology, Laboratory 
for the History of Glass, Laboratory for the Reconstruction of Natural Environ- 
ment and Laboratory for Documentation and Conservation. Moreover, the In- 
stitute houses a library with 20 000 volumes of archaeological and ethnographic 
literature. 
Publications. The Institute publishes three periodicals: Acta Universitatis 
Nicolai Copernici - Archaęologia, Archaeologia Historica Polona, Monumenta 
Antiqua Orae Septentrionalis Ponti Euxini Reperta; and one series, Studia nad 
osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej ('Studies in medieval settle- 
ment oj the Chełmno Land'), 
A significant part of the Institute' s activity is its international co-operation, 
based both on official agreements with academic institutions of Central, Eastern 
and Western Europe, and on !he personal contacts of its academic staff. 
Research. The Institute conducts excavations mainly in the Chełmno Land, 
Wielkopolska (Great Poland), Małopolska (Little Poland), Pomerania and Sile- 
sia; staff and students participate also in researches conducted in Lithuania and 
Ukraine. The Department of Ethnology is involved in the study of contemporary 
and popular culture, cross-ethnic relations and ethno-cultural processes; its 

..... .fu:lds of ioten:st 
4e the bistory Qf Poijsh ethnological thought and the 

 etbDographic 
. . . of Poland. . 
\ r . J'Dit.i . fiłII_,* Uł& 
 
; .. . .t 
,', " 
; 


_L". _Io<.,,_
.......... 


-\ISBN 83-231-1469-2 
! 
J 


L_