Ad historiam ecclesiasticam Pomeraniae : apparatus pauper subsidia literaria poscens a viris bonis et doctis collectus an interim a Georgius Schwengel Cartusiae Priore 1749

... 


TOWARZYSTWO NAUKOWE 
w T O R U N lU. 


SOClET AS LITERARIA TORUNENSIS. 


wc 


FONTES 


XVI. 


1912. 


TQRUNI. 
TY PI S S. B U SZCZY Ń S KI. 
1912.
>>>
I. 


I 


-
>>>
TOWARZYSTWO NAUKOWE 
w TORUNIU. 


SOCIET AS lITERARIA TORUNENSIS. 


, 


FONTES 
XVI-XIX. 


1912-1915. 


TORUNI. 
T Y P I S S. B U S Z C Z Y N S KI, 


()
>>>

>>>
1 


-
>>>
AD HISTORIAl\1 ECCLESIASTICAl\1 


PO MER ANIA E 


APPARATUS PAUPER 
SUBSIOIA LITERARIA POSCENS 
A VIRIS BONIS ET OOCTIS 


COLLECTUS AD INTERIM A 


GEORGIO SCHWENGEL 
CARTUSIAE PRIORE 


1749. 


CU
A VIT 
BRUNO CZAPLA 


S. THEOL. DOCTOR, PAROCHUS SUBKOVIENSIS. 


9J ,J 
;- 


TORUNI 
TY P I S S, B U S Z CZ Y Ń S KI 
]9]2-1915.
>>>
" 


".."
>>>
TOWARZYSTWO NAUKOWE 
w TORUNIU. 


SOClET AS lITERARIA TORUNENSIS. 


-- 


FONTES 


XVI. 


I 


1912. 


TORUNI. 
T Y P I S S. B U S Z C Z Y Ń S K I. 
1912.
>>>
'oJ 11-5bl1 ('II 


\. 
! 
i 


Ad historiam ecclesiasticam 
POMERANIAE 
A.I)paratus paUI)cr 


subsidia literaria poscens 


a viris bonis et doctis 


collecłus ad interim a 


Georgio .$cqwengel Cartusiae Priore 
:J.. 749. 


CURA VIT 
BRUNO CZAPLA 


S. THEOL. DOCTOR, 
IN SEMINARIO I'ELPLlNENSI PROFESSOR. 


-==f:
O,
 
 


TORUNI. 
T Y P I S S. B U S Z C Z Y Ń s K I. 
1912.
>>>
I 
ł 
I 


j, }
>>>
v 


Lectori S. 
Georgius Valentinus Schwengel natus est 5. Fe- 
bruarii 1697 in civitate Mehlsack, dioecesis Varmien- 
sis. Duos dies nato officialis Gedanensis loannes Ge- 
orgins Kunigk baptismi sacramentum contulit l). Pueri 
pater Simon Schwengel proconsulis Mehlsacensis mu- 
nere fungebatur; matre eius Anna Barbara praematura 
morte abrepta 28. Maio 1699, noverca eius Catharina EIi- 
sabeth de familia Dromler infantem fovendum educan- 
dumque suscepit. Talis caritatis officii perquarn me- 
mor Schwengelius grato animo in testamento suo 
novercae mentionem facit eique 300 fIorenos legat "in 
recognitionem permagnae benevolentiae, quam ipsa 
ultra obligationem suam per educationis meae annos 
mihi ostendit" 2). Poste a decimum tertium aetatis an- 
num agens receptus est 14. lulii 1709 in urbe Rl)ssel 
in gymnasium lesuitarum 3). Inde triennio g,ammatico 
peracto deindeque poetica imbutus Brunsbergiam se 
contulit mense Februario 1712, ut in lesuitarum col- 
legio philosophiae iurisque canonici Iitteris totum se 
traderet 4 ). Cum natum se esse arbitraretur ad religi- 
osum statum eligendum , annos 18 natus, die 31. Oc- 
tobris 1715 Carthusianorum religio nem sibi eligens in 
monasterium, Paradisus B. M. V. dictum, Carthusiae 
prope Gedanum ingeressus est 5). Die 8. Decembris 


') clr. p. 96 sq. 
2) p. VII. 
2) liihr, Di
 Schiiler des R6sseler Gymnasium: Zeit- 
schrift fUr die Gesch. u. Altertumskunde Ermlands. Bd. XV 
Braunsberg 1905. p. 701. 
ł) Hipler, Bibliotheca Varrniensis Gder literaturgesch. 
des Bistums Ermland : Monum. hist. Varmien. Bd. IV. III Abt. 
Bd. 1. Braunsberg 1872. p. 175. 
&) clI'. Schwengelii Connotatio rerum gestarum in hac 
domo Paradisi B. M. V. ord. Cartus. (liber msc. asservatus 
Gedani in biblioteca urbis) p. 22.
>>>
VI 


mane hora 7 pro novitiando investitus est 1). Toto no- 
vitiatus tempore in dies maiore religionis studio atque 
amore implebatur magis magisque sibi persuadebat 
se re vera a Deo ad statum religiosum esse vocatum, 
itaque novitiatus anno peracto a superioribus dignus 
repertus est, qui profiteretur. Cum autem propter pau- 
pertatis votum, quod iam iam erat suscepturus, sta- 
tutum esset, ut nonnisi rebus temporalibus prius bene 
dispositis et renuntiatis profiteretur, pridie praecepto 
huic satisfecit in testamento suo, quod cum aptum 
sit ad Schwengelii indolem animumque manifestandum 
hoc loco ałtulerimus sicut ab ipso propria manu con- 
scriptum est. 
"Testamentum 2) F. Georgii Schwengel novitii. In 
nomine sanctissimae et individuae Trinitatis, Dei Pa- 
tris, Filii et Spiritus sancti. Postquam divina bonitas, 
quae me e diliciosa saeculi vi ta ad austeriorem, sed 
securiorem religionis et quidem s. Cartusiensis vitae 
statum vocavit, me in hac s. vocatione per annum 
integrum (per quem ex more eiusdem sacri status 
austeritates probans exercui) non solum conservavit, 
sed et magis accendit ad amplectendum huius sanctae 
vitae rigorem et ad postponenda deliciosa sa ecu li com- 
moda. Atque postquam venerabilis conventus eius- 
dem s. ordinis Cartusiensis, Paradisus B. V. M. 
dictus, (qui me ad annuam probationem vel novi- 
tiatum ex misericordia suscepit) per eundem an- 
num conversationem moresque meos probaverit et 
exercuerit ac ad onera ordinis sufficientem recepti- 
bilemque ad professionem iudicaverit, ut etiam ex 
hoc in veritate iIIud Davidis canere possim: In hoc 
cognovi, quoniam voluisti me. Ideoque immutabiliter 
statui obtemperare huic sanctae vocationi et in ea me 
securum et stabilem reddere (uti de lege est) per 
solenne votum seu sacram professionem. Haec autem 
C!lm fieri n on possit, nisi temporalibus rebus prius 
') Schwengelii Apparatus ad annales Cartusiae Paradisi 
B. M. V. prope Dantiscum. tom. V p. 113 (tomus hic est 
G
dani in bibliotheca urbis. 
") I. c. p. 263.
>>>
VII 


bene dispositis et renunbatis, sicut ipse Sanctissimus 
Salvator praecipit Lucae 14: Omnis ex vobis, qui non 
renuntiat omnibus, quae possidet: non potest meus esse 
discipulus. Propterea et ego, ut Dominum lesum 
lucrifaciam, pauca adhuc quae possideo, temporalia 
bona, dum iam patriae et paternae domui renunciavi, 
libenter abiicio, voluntarie distribuo ac dispono. Dum 
autem adhuc omnis possessio et haereditas mea tem- 
poralis (quae mihi nimirum tam post obitum pie 
defunctae dominae matris, quam pie defuncti fratris 
loannis Antonii de iure successionis in partem una 
cum aliis cohaeredibus venit) in manibus domini pa- 
rentis mei posita est: ideo volo, ut ipse eam dis- 
tribuat sic: Primo det mihi mi1le tlorenos monetae 
Pruthenicae (eosque vel in paratis pecuniis vel in materia 
aliqua pretium hoc continente, qualemcunque venera- 
bilis conventus noster exiget), quos ego offero eccle- 
siae nostrae conventuali ad intentionem, ut ex eis cu- 
retur dignum aliquod decus vel ornamentu m , quod ei 
necessarium est. Secundo det ad usum conventus 
nostri tot linteamina, quot et quanta pro uno stratu 
mensis in nostro refectorio necessaria sunt vel eorum 
pretium, scilicet 150 tlorenos. Reliquam autem partem 
in patria distribuat. Paucas autem res, nimirum ves- 
tes saeculares, quas hic in conventu in susceptione 
habitus monachalis deposui, do in manus Adm. 
venerabilis domini prioris, ut eas libere distri- 
buat quomodocunque et quibuscunque velit. Tertio 
det avitae fundationi, id est capelIae penes ecclesiam 
Melsaccensem, ab antecessoribus cognatis fundatae, 
150 tlorenos iique impendantur ipso domino parente 
curante in aliquod ornamentum. Quarto capiat ex 
eadem haereditatis parte domina mater mea nover- 
caria 300 tlorenos in recognitionem permagnae ben e- 
volentiae, quam ipsa ultra obligationem suam per edu- 
cationis meae annos mihi ostendit illique cedant in 
subsidium filio eius, mea autem fratri distincto Si- 
moni Thadaeo prosequendi studia Iiteraria. Quinto det 
parvam aliquam eleemosynam circiter 50 tlorenos 
hospitalariis vel aliis pauperibus civitatis Melsaccen-
>>>
VIII 


sis, ut hi pro delictis meis Deum orent. Sexto reliquam 
partem accipiant iuxta saeculum haeredes legitimi, 
german i et indistincti, soror Anna Barbara et frater 
Andreas losephus. Volo tam en, ut eam iIIis dominus 
parens pro prudenti iudicio dividat, scilicet uni minus 
et alteri, praesertim sorori plus vel utrisque aequali- 
ter. Praeterea, si quae haereditas post sacram pro- 
fessionem meam in partem meam veniret, quam de 
iure capere possem ex obitu domini parentis, fra- 
trum, sororum, propinquorum etc. (quibus omnibus 
tamen longam vitam et annos multos apprecor) eius 
nullus haeres esse cupio; sed in tali casu non aliter 
quam mundo mortuus (uti religiosus esse debet) ha- 
beri volo. Ad evitandam tam en inter futuros cohaeredes 
discordiam, sic nunc dispono: Volo om nino, ut omnis par- 
tis haereditariae, quae mihi in futurum post sacram pro- 
fessionem contigeret, sint cum supramemoratis duobus 
indistinctis et germanis, sorore Anna Barbara et fratre 
Andrea losepho, etiam omnes distincti fratres et soro- 
res cohaeredes, quotquot superstites fuerint, et acci- 
piant omnes aequalem partem. 
"Et iam o Deus meus renunciavi omnibus, quae 
possedi, fiam ergo nunc secundam eloquium tuum 
discipulus tuus atque humillime rogo Te, aufer a me 
om nem concupiscentiam oculorum, ne respiciam ad 
vana et transitoria bona. Tu solus ex nunc sufficias 
mihi. tu sis pars haereditatis meae, qui es inaestima- 
b iIi s , immensus. Amen. Praeterea ut dispositio haec 
firma maneat atque testamentum hoc fidele aestimetur, 
me propria manu subscribo. Extraditum die proxima 
ante sacram professionem 7. Decembris anno Domini 
1716 F. Georgius Schwengel s. ordinis Cart. in Para- 
diso B. M. novitius". 
Postridie, die 8. Decembris 1716, sacra m profes- 
sionem fecit. Ineunte anno 1717, die 28. Februarii 
Frauenburgiam venit, ut die 4. Martii ab episcopo 
suffraganeo Varmiensi loanne Kurdwanowski in sacello 
domestico confirmaretur; patrinus eius erat Henricus 
liber baro ab Eulenburg, scholasticus Camenecensis, 
praepositus officialis Elbigensis; praeterea inter cete-
>>>
IX 


ros adfuerunt eius pater cum noverca. Confirmato eodem 
die collati sunt tonsura et quattuor ordines minores t). 
Qualem se exinde in monasterio praestiterit non 
innotuit, neque tamen mirum, cum de monachi vita 
agatur. Omnibus mundi ilIecebris omnino abdicatis 
atque repudiatis religiosissime..electi vitae generis ot- 
ficiis fungebatur, hic exercitiis spiritualibus et asceti- 
cis deditus, ilIic se theologiae studio abdens, itaque 
se praeparans ad sacros .ordines ,suscipiendos. Neque 
tamen in solius theologiae studio versabatur, contra 
etiam historiae studio multum trahebatur multumque 
in eius scientia profeci t. Die123. lanuarii 1718 a Con- 
stantino Szaniawski, episcopo Vladisłaviensi, Gedani 
in capella regia ordinatus est ad subdiaconatum cum 
dispensatione a defectu aetatis 13 dierum 2). 
Propter diligentiam, quam in cunctis officiis suis 
adimplendis ostendebat, superioribus suis carus erat 
ideoque die 6. Februarii 1718 institutus est .lin sacris- 
tam S). Insequente anno ...die 4. Martii loannes Kurdwa- 
nowski, episcopus suffraganeus Varmiensis, Frauenbur- 
giae in sacello domestico ei diaconatus ordinem con- 
tulit 4), anno denique 1720.j feria II paschae Gedani 
in capella regia anorninato episcopo Cracoviensi Con- 
stantino Szaniawski sacro presbyteratus ordine initia- 
tus est, iterum cum dispensatione super defectu ae- 
tatis 5). Kalendis Maiis eiusdem anni festo ss. aposto- 
lorum Philippi et lacobi primitias celebravit 6). 
Die 10. Septembris 1724 in monasterio suo in- 
stitutus est in coadiutorem 7), anno vero 1728 die 
15. lunii difficile et labo rum curarumque plenum pro- 
curatoris munus subiit 8). Quo in munere fungendo et 
rebus domesticis et amplissimis agris, quibus admi- 


') c. p. 115, 
') c, p. 116. 
3) c. p. 116. 
4) c. p. 117. 
0) c. p. 117. 
l) c. p. 117. 
') c, p. 121. 

) c, p. 125.
>>>
x 


strandis praeerat. haud paucis afficiebatur curis atque 
sollicitudine, quae in dies magis magisque augebantur, 
cum bello civili anno ] 733/1734 orto monasteriorum 
bona valdt: vexarentur l). Stanislaus Leszczyński et 
Augustus III. de principatu inter se contendebant. Et 
primo quidem ii, qui cum Stallislao LeszczYllski sta- 
bant, monasterii bona occupabant; cumque hi vicum 
Grabau possedissent, qui erat inter cetera monasterii 
bona, Schwengelius ut procurator domus eo se contu- 
lit, ut ibi constitueret atque imperaret, quae usui esse 
viderentur. Neque tamen multum aberat, quin in hoc 
munere implendo occideretur. Ipse de hac re ita scri- 
bit 2): "Sub hoc bell! strepitu pater procurator Graboviae 
ad placandos milites commorans discrimini vitae su b- 
iectus fuit. Commilito quidam Lithuanus, bene potus 
iIIum primo sacrilegis verbis, mox cultro oblongo 
aggressus, voluit (ut aiebat) pectus eiusdem scindere, 
cor extrahere et inspicere, utrum Stanislaus an Augus- 
tus rex ei insculptus esset, ac si ferme per horam 
apprehenso pectorc iIIum tenuit. Ante fores vero prae- 
dii stabant alii 40 commilitones, quorum ductor mo- 
rae impatiens irrupit in cubiculum et dictum procura- 
torem sibi bene notum eripuit de manibus istius ebrii 
militis. Post quae pater procurator hora undecima Iloctis 
ascenso equo inter imbres et ventos sine polendra, 
sine mitra domum reversus est". 
Die 31. lanuarii 1734 Schwengelio ut procuratori 
summo studio nec non cura monasterii salutem secu- 
ritatemque promovere desideranti contigit, ut a rege 
Stanislao pro Carthusia et bonis huius monasterii litte- 
ras protectionałes impetraret :1). Neque tamen multum 
inde profecit, mense enim subsequente tot milites in 
monasterio collocati sunt, ut cibaria, quae in n;ona- 
sterio erant, tot hominibus vix sufficerent. His in dif- 
ficultatibus procuratoris erat rei frumentariae providere. 
Denique die 21. Februarii accidit, unde sibi curarum 


l) l. c. p. 138 sq. 
2) I. c. p. 140. 
S) I. c. p. 287.
>>>
XI 


levamen speraret; iII i enim milites, quos regi Stani- 
slao fovisse diximus, cum Moscorum exercitum, qui 
Augustum III sequebatur, prope Gedanum esse com- 
perissent, a monasterio discesserunt. Sed maximo suo 
cum animi dolore ea spe deiectus est. Tunc enim 
Moscorum milites monasterii bona expilare coeperunt; 
praecipue autem monasterii praedium Quadendorf exi- 
nanibant idque denique 12. Maio incenderunt. Post 
hoc incendium Schwengelius cum Iitteris passus a su- 
premo generali concessis invisit dictum praedium et 
villam, sed media node a supervenientibus excubi- 
toribus Moscovitis inde eiectus fuit 1). Hanc calamita- 
tem aliae sequebantur, neque enim litterae liberati- 
onis, quas die 8. lulii 1734 supremus campi mare- 
schalcus dux loannes Adolphus de Weissenfels mo- 
nasterio dederat 2), impedire poterant, ne monasterii 
bona amplius vastarentur atque diriperentur. 
Tristi longoque hoc bello monasterii bona faculta- 
tesque paene exhausta erant adeo, ut non solum 
monasterii ipsius fratres, sed etiam agrorum incolae 
fame valde afflictarentur. Fame ingravescente pater 
procurator semel atque iterum e monasterio proficis- 
cebatur, ut quaereret, unde victum coemeret. De his 
itineribus conatibusque suis Schwengelius haec memo- 
riae prodidit3): "Ad ceteras angustias hac tempestate 
accessit, quod per menses 5 (quibus urbs Gedanensis 
c1ausa et oppugnata fuit) nulla necessaria alibi acqui- 
ri potuerint et quam maxime pauperes homines de- 
fectus salis afflixerit. Excucurrerat pater procurator 
mense Martio in Pomeraniam Leoburgum , mense Maio 
Dirsaviam, Mariaeburgum, Elbingam pro emendo sale, 
vino ad ecc1esiam (nam patres in conventu a Septu- 
agesima usque ad minutiones generales in lulio nul- 
lum vinum, praeterquam in die Coenae Domini, pri- 
mo die Paschae, Pentecostes et festo ss. corporis 
Christi acceperunt), halecibus, salpis aliisque rebus 


') I. c. p. ]43. 
I) I. c. p. 287. 
3) l. c. p. ]46.
>>>
XII 


summe necessariis; verum ibidem nec micam salis 
acquisivit. Moestus tandem per Neotichium domum 
revertens, insperatel,ibidem!a quodam
pistore pro pe- 
cuniis accepit 3 tonnas salis, quae domum advectae 
maiorem in partem subditisJ depauperatisl(qui longo 
tempore cibos absque condimento salis .sumpserant) 
distributae fuerunt. lisdem subditis ex granariis mona- 
sterii etiam siligo pro pane, hordeum, avena et pisa 
pro conseminatione data, nihilominus agri multi in 
bonis nostris deserti iacuere". Non multo post die 
8. lanuarii 1735 "pater procurator iter ingressus inter- 
fuit die 10. eiusdem Starogardiae, congressui publico 
palatinatus Pomeraniae, ubi agebatur de repartitione 
indictae a Moscis contributionis, nempe'. m iII e portio- 
num et 500 rationum per menses praestandarum. Ex 
his tunc bonis Cartusiae
 impositae fuere 5 portiones 
et totidem rationes, villae Ronty singulariter 1 portio 
et 1/2 ratio, sortibus in Sławkowo 1/2 portio. Die 11. la- 
nuarii idem pater procurator Starogardia ivit Thoru- 
ni um ibique assignatas porttones et rationes pro 3 
mensibus Moscis exsolvit, nempe 402 fi. 2 gr." l). 
His aliisque curis nunquam defatigatus, nunquam 
fractus Schwengelius laborioso aerumnosoque munere 
suo summa industria summoque studio impavidus fun- 
gebatur. Unde.factum est.\ ut I fratribus suis acceptus 
esset et deinde priore monasterii loanne Marxio 28. Ju- 
lii 1735 mortuo dignissimus totius conventus cense- 
retur, qui ab eis vita functi prioris successor eli
e- 
ret ur. Quae nunc sequuntur de electione eius in pri- 
orem, afferimus sicut ab ipsolitteris' consignata sunt 2). 
"Die 26. Septembris tertio quadrante ad horam 7 pro 
missis privatis et hora 8 pro missa conventuali de 
Spiritu S. pro felici eJectione novi prioris (quam ipsemet 
V. P. Convisitator cantavit) puJsatum fuit. Qua finita 
!mmediate ad capitulum itum et praemisso sermone 
lectisque statutis electio auspicata est. Praesides electi- 
onis: VdUB P. lacobus Klapper , prior domus Freidni- 


') I. c. p. 148. 
') I. c. p. ]50 są.
>>>
XIII 


censis, convisitator provinciae Alemaniae sup.; Vdlll 
P. Anthelmus Fournier, prior domus Olomucensis. in 
socium assumptus. Votantes erant 11: 1. D. Bernardus 
D' Elgleize vicarius. 2. D. Anthelmus Lyon professus 
senior. 3. D. Georgius Schwengel procurator. 4. D. łoan. 
Weyer cantor. 5. D. Carolus Lyon sacerdos. 6. D. Laur. 
Brandt instructor. 7. D. Bruno Kadau sacrista. 8. D. 
Andr. Kuchinka sacerdos. 9. D. Hugo Steiner coadiutor. 
10. D. Dion. Hoffman sacerdos. 11. D. Mich. Bartnicki 
diaconus. D. Alb. le Vasseur, mente aeger, non inter- 
fuit capitulo. Ex his 11 vocem utramque habentibus 
in primo scrutinio inventi fuere 6 electi, quorum unus 5. 
alter 2, reliqui quatuor singuli . unum votum habuerunt. 
Rotulis combustis et praemissa a venerando patre con- 
visitatore gravi rursus commonitione, de non illudendo 
Spiritu S.fet'tdeponendis privatis affectibus ad se- 
cundam votationem descensum est, in qua illico suf- 
ficienti votorum numero, medietatem totius conven- 
tus supergrediente, electus fuit canoniee in priorem 
domus huius D. Georgius Schwengel professus et pro- 
curator eiusdem. Dies oppositionis contra personam 
electi et forma m electionis a scrutatoribus ad biduum 
concessi fuere. 
"Die 28. Septembris hora IX ante meridiem ad 
pulsu m campanae congregatis omnibus, etiam vocem 
non habentibus in capitulari loco, praemissis praemit- 
tendis neoprior a praesidibus electionis confirmatus 
ac łinito capitulo illico in stalIum prioris ab eisdem 
introductus fuit, ubi (ex instructione venerandi patris 
convisitatoris) dieto Pater noster et Ave Maria, neo- 
prior sedens homagium obedientiae ab omnibus pro- 
fessis domus, hospitibus, conversis et donatis ad for- 
mamTstatutorum recepit. Deinde prior novuS hymnum 
Te Deum laudamus intonavit. Et hoc finito veneran- 
dus pater vicarius ad pulpitum preces: Salvum fac servum 
tuum, Mitte ei auxi\ium de Sancto etc. cum oratione: 
Deus:cuius misericordiae non est numerus... dixit. 
"Post haec praecedente neo-priore, comitantibus 
ex utroque latere venerandis patribus commissariis et 
sequente toto conventu, processum fuiŁ foras per are-
>>>
XIV 


am ad cameras hospitum (in quibus dicti venerandi 
patres commissarii residebant), ubi sedentibus vene- 
randis patribus commissariis ac neo- priore, stantibus 
patribus conventualibus et reliquis omnibus veneran- 
dus pater convisitator denuo sermonem idiomate Ger- 
manico ad fratres laicos, familiam, villicos, scuItetos, 
arendatores bonorum (qui ad id convocati fuerant) 
habuit et sub ipso sermone singularibus caeremoniis 
(prout in Austria moris est) neo-priori sigillum ma- 
ius conventus, 2-do claves ad prioratum, 3-tio proto- 
collum monasterii tradidit, ad finem praecipiens scul- 
tetis et reliquis, ut genu flexo et osculo manuum ho- 
magium obedientiae neo- priori praestarent, quod et 
illico factum fuit. Demum pransum est in refectorio. 
Post prandium vero venerandus conventus et hospites 
reliquum diei in prioratu laetitiae consecrarunt. In 
area vero ante prioratum sub dio mensa strata fuit 
pro scultetis, villicis etc., qui ibidem faustum regimen 
priori novo acclamarunt. 
..Die 30. Septembris alte nominati venerandi pa- 
tres commissarii comitante eos neo -priore et patre 
coadiutore, sumpto brevi ientaculo, hinc per Olivam 
Gedanum abiverunt, inde vero die 4. Octobris circa 
horam 5. vespere recedentes per Pelplinum , Thoru- 
nium, Gnesnam, VratisIaviam etc. reliquum iter ad pro- 
p,ios lares prosecuti sunt. 
..Actus visitationis domus nostrae hac vice non 
fuit celebratus (quod reverendissimus pater generalis 
aegre tulit). Nonnulla duntaxat monita neo-priori ve- 
nerandus pater convisitator reliquit 1). 


') (I. c. p. 292) Monita novo venerando domino priori 
post confirmationem in capitulo tradita: Cum occasione elec- 
tionis ordinationes praecedentium visitationum minim e obser- 
vatas fuisse adverterimus ex eo, quod cui competebat, earun- 
dem exequendarum et observandarum debitam curam sibi 
minime assumpserit. Propterea iIIarum omnimodam executi- 
onem et observantiam novo priori iterum serio imponimlls et 
commendamus atque sequentia monita addimus. I. Novus 
prior sibi concreditos aequaliter omnes charitative foveat et 
ampleetatur, secundum quod nostra statuta p. 2 cap. 3 de 


I
>>>
xv 


"Praesidium hoc electionis haud parvos sumptus 
domui nostrae extraxit; cum enim istud iter per po- 
stam extraordinariam a venerandis patribus commissa- 
riis fuerit susceptum, sic iuxta regestrum nobis por- 
rectum solvere debuimus pro vectura et viatico 3153 
flor. 11 gr., pro reparandis 2 ipsorum rhedis 104 flor., 
pro vi no, victuaIibus etc. ad viam retrorsum 111 flor. 
24 gr., Gedani per 5 dies iidem consumpserunt 103 
flor., servis ipsorum honoraria data 92 flor., facit in 
summa 3564 fI. 5 gr. monetae Pruthenicae". 
Haec quam modo commemoravimus Schwengelii 
electio die 22. Oecembris 1735 a ministro generali to- 
tius ordinis Carthusicnsis apprubata est Iitteris confir- 
mationis, in quibus minister generalis patribus con- 


oUicio prioris praescribunt l sine differentia nationum, quod 
etiam in susceptione novibomm observetur, quoniam in omni 
gente, qui timet Deum, acceptus est iIIi. 2. Celebrentur anni- 
versaria fundatorum cum suis officiis et detur conventui gratia, 
prout ubique moris est. 3. Administrentur conventui charita- 
tive necessaria ad normam statutorum. 4. Servetur maior mun- 
dities cum in ecc1esia tum in cu1ina, verbo: quo ad omnia in 
tota domo; lesus Christus sponsus paupertatis sponsam hanc 
suam tenere diligit, sed sordes et immunditiam odit. 5. Sarta 
tecta domus successive restaurentur et fiat a priore frequen- 
tior inspectio bonorum , habeantur necessarii et experti famuli 
aut fratres laici pro horto, culina, braxatorio, pistrina, piscinis 
etc. et officiales pro causis maxime criminalibus diiudicandis; 
denique totus exterioris oeconomiae status in meliorem ordinem 
redigatur. 6. Non dentur mutuo pecuniae, nisi ad securam 
hypothecam. 7. Reddantur rationes iuxta statuta. 8. Ecclesia 
finito divino officio a venerando J Jatre sacrista c\audatur ne- 
que per iIIam emittantur aut intro ucantur aut intrare permit- 
tantur pueri, fam uli aut alii saeculares, tolIanturque per vigo- 
rem statutorum omnes in iIIa irreverentiae et garntiones serve- 
turque melius silentium et modestia religiosa, quae statuta 
nobis adeo commendant. 9. Revideantur, quam primum fieri 
poterit, a venerando patre priore ad indicem prohibitorum 
omnes 1ibri cum in cellis tum in bibliotheca. - Haec omnia 
novo venerando patri priori enixe commendamus. In quorum 
nos subscripsimus cum appositione sigilIorum nostrorum. In 
Cartusia Paradisi B. M. V. anno 1735 Ilie 28. Septembris. 
F. lacobus Klapper Pri. in L. S. F, Anthelmus Fournier Pri- 
Freidnitz Alem. sup. et L. S. Ol' Cartusiae Olomucen. 
Pol. Convisitator. in socium assumptus. 


-
>>>
XVI 


ventua.1ibus domus Dąntisci haec scripsit 1): "Virum 
eligendo secundum cor Dei et vestrum, in quo virtu- 
tum forma, scientiae lux, charitatis studium et obser- 
vantiae zelus simul concurrerent. Ipsissima sunt verba 
vestra, quae divitem nobis praebent existimandi co- 
piam, vos Deum unice prae oculis habuisse in elec- 
tione vestra, cum nacti fueritis pastorem a veneran- 
dis patribus confirmatOJ:ibus summis laudibus com- 
mendatum ". 
Hac laud e prim novus haud indignum se praesti- 
tit in officii sui partibus implendis nunc monasterii 
sui rebus temporalibus nunc spiritualibus quam dili- 
gentissime providendo easque in quantum fieri potuit 
promovendo. 
Quantopere usque ad iIIud tempus continuo exer- 
cituum transitu, per milites in hospitia divisos, requi- 
sitionibus et depopulationibus militum ::J monasterii 
bona exhausta fuerint dilucide ex iis patet, quae ipse 
de hac re scribit 2): "Res temporałes idem prior in 
afflictissimo statu reperit. Villae Quadendorf et Gdin- 
gen nuper ex occasione obsidionis urbis "Geda- 
nensis a Moscis incensae et combustae, adhuc in 
cineribus iacebant, aedes nostrae intra urbem Geda- 
nen8em ex oppugnatione per bombos et globos fer- 
reos conquassatae et destructae. Praedia frumentis. 
pabulo et pecoribus multum destituta, villae aliae 
passim per bellum desolatae, subditi per milites fru- 
mentis, pecoribus et omni ferme substantia spoliati et 
exhausti erant, horum nonnuli domos sua.s deseruerant 
alibi laboJ'e manuum panem quaerentes, reliqui su- 
perstites magna egestate premebantur, agri plerique 
deserti iacebant. In monasterio nonnulla aedificia prae 
vetustate ruinam minabantur , quare venerandus pater 
convisitator inter monita neo-priori imposuit, ut cellas 
nonnullas ruinae proximiores quantocius restaurari fa- 
ceret. Pecuniam in p,ioratu repertam , nempe 15000 
florenorum Pruthenicalium neo-prior ex asse tradidit 
ad arcam c ommunem, contentus ex iis, quae in offi- 
I) l. c. p. 293. 
') I. c. p. ]52.
>>>
XVII 


I 


do procuratoris superaverat, moxque anihIum ap pIl- 
cuit ad reinducendos colonos et restaurandas aedes 
in villis". 
Brevi tempore omnia ex belIis accepta damna 
explevit, cum munus suum indefesso animo obiret. 
Gedani monasterii domos et ruri aedificia rustica par- 
tim restituit partim denuo aedificavit 1). Denuo no- 
vis maximisque cladibus affectum est monasterium ab 
anno 1758 usque ad annum 1760, cum Moscus miles 
iterum in monasterium eiusque bona invaderet 2). 
Obsequens eis, quae pater convisitator mandaverat, 
complures celIas partim aediricandas partim restaurandas 
curavit 3). In horto ipsius iussu aedes in forma turris pro 
recreatione patrum conventuaIium erecta est (1748) 4). 
Eandem curam et diligentiam prior etiam in ec- 
c1esiae usus necessitatesque adhibuit. Supellectilem 
ecclesiasticam auxit 5), sacristiam restauravit, imagini- 
bus aIiisque rebus exornavit 6), in ecclesia s. Catha- 
rinae nova altaria exstruxit l), denique anno ) 739 iacta 
sunt fundamenta pro sacello novo B. M. V. ante fores 
ecclesiae versus meridiem R). 
Praeterea studiose operam dabat, ut monasticam 
discipIinam restitueret. Visitatione enim monasterii 
anno 1732 habita pater convisitator monachos graviter 
exprobraverat discipIinam ab eis remissam 9). Quae 
tunc, ut malo huic mederetur, statuerat pater convi- 
sitator revera non esse facta atque expleta ex moni- 
tis patet, quae anno 1735 priori sunt data, Visitatione 
eiusdem monasteri anno 1746 habita, visitatores apud 
quos pertinebat iam valde contenti erant. Visitatores 
ordinarii provinciae Alemaniae superioris et Poloniae 


') 
t) 
I) 
') 
") 
") 
1) 
:
 


c. p. 154, ]57, ]58, ]59, 166. 
c. p. 172. 
c. p. ]55 są. 
c. p. ]64. 
c. p. ]56, 159. 
c. p. ]56. 
c. p. ]61. 
c. p. ]57. 
c. p. 282 są. 


2
>>>
XVIII 


sum mis quidem laudibus priorem efferunt, vituperant 
tamen nimiam eius bonitatem , qua alii summo cum 
disciplinae monasticae incommodo abutuntur, itaque 
scribunt de priore l): "Venerandus dominus prior 
huius viridarii, expertus quidem hortulanus, multum 
impendit conatum, ut huius horti cultura in dies pro- 
ficiat, sed nimia eius bonitas, qua suos contristarl' 
non vult, impedit speratum effectum. Est enim, qui 
hac bonitate et benignitate in tantum abutitur, ut su- 
perioris auctoritatem saepe viIipendat et plus sibi do- 
minii arroget, quam statuta concedant; ne autem per 
hanc conniventiam vigor simul et rigor disciplinae 
monasticae tepescat, subditis exorbitantibus vivo zelo, 
qui tales sunt, corripiendi erunt... Et quia amator 
solitudinis depraedicatur (nam evagationes et pere- 
grinationes sine necessitate abhorret) quasi in spe- 
cula positus suis magis invigilare poterit, ut cuncta 
bene fianŁ. Vitam et mores taliter disponit, ut aliis 
pro exemplo servire valeanŁ. Sieut dictum est: sic 
luceat lux vestra coram hominibus. Hoc autem fit, 
cum apparet misericordia in affectu, benignitas in 
vultu, humilitas in habitu, modestia in cohabitatione 
et patientia in tribulatione. Ecclesiam frequentare di- 
ci tur , prout negotia concedunt otia, missae sacrificium 
devote celebrat et argenteam ecclesiae suppelectilem 
multum adauxit. Hortulanum igitur hunc Deus pro co- 
lendo hoc Parad iso servarc dignetur, ut abundet in 
omni opere bono et adaugeat incrementa frugum iu- 
stitiae Eius". In eadem charta visitationis patres co n- 
visitatores laude ornant plurimorum fratrum conventu- 
alium castitatem, humiIitatem et pietatem, ali os vero 
hisce \ ituperant 2): "Nam in quibusdam nulla modestia, 
nułłus amor solitudinis, temperantia incognita, silentii 
leges minus gratae. Hinc fiunt discursationes per con- 
nntum, garritiones sine numero, compotationes usque 
ad seram quandoque noctem etiam cum excessu". 
Schwengelius ap ud superiores suos summa gau- 


; 


l . 


l) p. 298. 
') p. 299.
>>>
XIX 


I . 


debat auctoritate proptereaque eum, si quid gravlOrlS 
momenti erat faciendum, semel atque iterum co n- 
venerunt. Mandante generali ministro anno 1743 visi- 
tavit Carthusianorum monasterium Bereza in Litthua- 
nia situm t). Anno 1749 priorem illius monasterii ab 
officio removere et alium in eius locum sufficere iu- 
betur 2). Neque tamen pater generalis ignorabat rem, 
quam iubebat, perquam esse difficilem, quare ita ad 
Schwengelium scripsit 3): "Difficilia sane a vobis re- 
quiro, sed magna a magnis desiderantur". Officium 
sibi imperatum felici cum successu Schwengelius per- 
solyit ideoque gratissimum a generali accepit respon- 
sum. Deinde annis 1752 et 1753 Carthusianorum mo- 
nasterium in Gidia visitare iussus est 4). 
Sed quamvis omnia, quae ut prior agebat, nonnisi 
in summum monasterii sui bonum vergerent, quamvis 
superiores omnia, quae feciebat, approbarent lauda- 
rentque, Schwengelius procul dubio in officio prioris 
non acquiescebat, nam ter a superioribus suis peti- 
vit, ut officio suo exsolveretur. Pater vero generalis 
precibus eius non annuit; cum tertio absolutionem ab 
officio petivisset, scripsit ei anno 1749 5 ): "quae tam en 
non est concessa, cum nonnisi usque ad occasul11 
laborantibus requies promittatur et merces" . 
Iamque dignus esse videretur, cui iIIa qua'm pa- 
ter generalis dixerat merces iam iam daretur, cum anno 
1750 gravi morbo COITeptus esset. De hac re Schwen- 
gelius ipse scribit 6): "Ad initium mensis 1ulii dominus 
prior incidit in febrim malignam , quae illum intra 
paucos dies ad extremum pene halitum redegit". Pa- 
ter generalis cum priorem h,tali morbo afflictum esse 
comperisset, Ioanni W eyer, vicario Carthusiae Dan- 
tiscanae, scripsit 7): "Timor et tremor venerunt super me, 
ut didici i nfirmari priorem domus vestrae, qui vere 
I) p. 159. 
') p. ]65. 
3) p. 300. 
') p. ]68. 
fi) p. 300. 
8} p. 166. 
I) p. JOL 


f 


2. 


I
>>>
xx 


auxilium meum domorumque Poloniae t:st in die aff1ic- 
tionis; ideo me convertens ad Dominum ex toto corde 
deprecor illum, ut non extinguat lucernam in Israel 
et inter metum spcmque f1uctuans confido, 4uod vobis 
cOlllmunibus annuens, hunc virum dexterae meae sa- 
num d incolumen nobis restituet benignus Salvator". 
Quae pater generalis in iIIa epistula exoptaverat desi- 
deraretque, priort:m quam primum sanitati restitui, 
su nt facta, nam exeunte mense Septembri ex morbo 
suo convaluit. De hac re valde gavisus pater genera- 
lis priori, 4uem valde diligebat, statim ita scripsit 1): "ast 
in gaudium conversus est luctus meus et consolatione 
perfundor sciens vos redivivos, ideo precor Dominum, 
ut vitam vestram mi charissimam ad plurima lustra 
conservet". Et revera hoc quoque accidit, nam adhuc 
per 16 continuos annos Schwengelius 1110nasterio Ma- 
riae Paradisus dictus praeerat. Kalendarium defuncto- 
rum fratrum haec de morte eius affert: ,,1766 27. De- 
cembris Ven. DO. Georgius Schwengel, professus, 
prior ac alias procurator, coadiutor ac sacrista huius 
domus, in Varmia Mesaciat: natus, obiit appoplexia 
sinistri lateris, vir solide doctus, patientissimus, hu- 
mi1is ac benignus erga omnes, habens missam de 
Beata per totum s. ordinem, in quo 51 annos vixit, 
aetatis habuit annos 70, requiescat in sancta pace. 
Laudabiliter vixit". 
His 51 annis, quos in hoc monasterio erat, pri- 
mum magnam , praecipue multos codices manuscriptos 
amplectentem bibliothecam et congessit et optime dis- 
posuit atque digessit, deinde ut prior novos codices 
Iibrosque coemendo auxit 2) Praetereae ipse plurimos 
libros scripsit, praecipue de historia patriae suae et 
ordinis Carthusianorum, qui magnam omnimodamque 
eius doctrinam praesertim in historia ostendunt. Ex 
omnibus ab eo editis libris, quos quasi calligraphus 
propria manu conscripsit et delineationibus, miniaturis 
aliisque ornavit, di1ucide apparet, Schwengelium nihil .ł. 


l) p. 301. 
I) p. 154, 156, ]69.
>>>
XXI 


prorsus afferre voluisse, quod historicae fidei non 
responderct. Maxime tamcn dolendum est, quod summo 
studio, industria atque labore ab eo conscripti Iibri . 
non iam uno loco omnes existunt, sed ineunte saeculo 
19. tempore saecularisationis monasteriorum, quam 
dicunt, in omnes partes dispersi et partim Oantiscum, 
partim Pelplinum, partim Londinum, partim denique 
alibi diffusi su nt. Unde factum est, ut nonnulla ab eius 
operibus pIane interierint, alia nonisi multa industria 
et patientia inter harum aliarumve bibliothecarum Iib- 
ros detegere possis. Nunc iam conabimur componere 
omnia ab eo scripta opera. 
I. De ortu et progressu Cartusiae Gedanensis. 
17261). _ Hic cod ex erat antea Pelplini in bibliotheca 
seminarii cłericorum , nunc autem reperiri non potest. 
II. Documenta Varia de prima fundatiolle do'lluS 
nostrae, de erectione ecclesiarum et Parochiarum in 
Culpin, Gorl:zyn, Grabau et de aliis Ecclesiis et Mo- 
nasteriis per Pomeraniam; col/eeta per F. G. S. Pri- 
orem Cartusiae 1749. - Hic codex adhuc quinto 19 
saeculi decennio extabat 2), nunc autem inveniri non 
potest. 
III. Ad historiam ecclesiasticam Pomeraniae ap- 
paratus pauper subsidia literaria poscens a viris bonis 
et doctis col/ectlls ad interim a G. S. Cartusiae priore 
1749. - Cod ex asservatur Pelplini in bibliotheca semi- 
narii cłericorum et hoc loco typis exaratur; scriptus 
est in 4 to et habet opercula chartacea corio tecta 
cum impressis in priore tegmine Iitteris inauratis 
C. P. M., in dorso vero codicis conspicitur titulus, 
item impressus: Ad Hist. Eccl. Pom. Apparatus Pauper. 
IV. Propago sacri ordinis Cartusiensis: 
a) Propaf!o Sacri Ordinis Cartusiensis per Fran- 
dam. Pars I. De provindis Cartllsiae, Provinciae, 
Aqllitaniae, Cataloniae et Castel/ae conscripta a F. G. S. 


') dr. Kętrzyński, Calendarium vetus Cartusiae Dantis- 
canae: Monum. Polon. hist. Lwów 1884. IV, ]25. 
') Zum Audenken an den Prior des Karthauser- Klosters 
Marien Paradies bei Danzig, Georg Schwengel: Der neuen 
Preus. Provinz. Blatter andere Folge. Bd. IX. 1856 S. 344.
>>>
XXII 


prjore Cartusjae Dantiscanae 1750. - Codex in folio 
scriptus, foliorum 5 et paginarum 300, habet opercula 
chartacea corio tecta cum impressis in priore tegmine 
Iitteris inauratis C. P. M., in dorso codicis item im- 
pressum: Chronic. Ordin. Cartus. Liber hic est in ar- 
chivo ecc1esiae catholicae Brodnicensi (al. Strashur- 
gensi) et haec continet: fol. I album est; folio se- 
quenti procul dubio inscriptus erat titulus operis, sed 
hoc folium excisum est; fol. 2 invenitur epistola dedi- 
catoria scripta 23. lunii 1750: Venerabili Conventui 
Cartusiae Paradisi B. V. Mariae ad Dantiscum; fol. 2.. - 4: 
Elogia virorum aliquot iIIustrium de ordine Cartus.; 
fol. 4..-5: Repartitio operis; fol. 5.. depicta est imago 
s. Brunonis; p. I - 12: De origine ordinis Cartus.; 
p. 13 - 22: RRdl PP. Generales S. O. Cart; p. 23 30: 
Propagatio S. O. Cartus; p. 30 - 33: Provinciae et 
Domus Sac. Ord. Cartusien. a. 1510; p. 34 - 46: Ca- 
talogus Provinciarum et Domorum S. O. Ca,tus. ad 
ano 1676; p. 37 - 38: Facies hodierna Sac. Ord. Cartus. 
ad an, 1750; p. 39 invenitur inscriptio: Provincia Car- 
tusiae et p. 40 tabula geographica repraesentans eius 
situm; p. 41 - 132: De Provincia Cartusiae; p. 44 et 
45 invenies pictam imaginem: Domus Cartusiae; p. 133 
cernitur inscriptio: ..Provincia Provinciae" et in sequenti 
pagina depicta est tabula geographica istius pro- 
vinciae; p. 135 - 180: De Provincia Provinciae; p. 181 
ha bet inscriptionem: Provincia Aquitaniae et pag. se- 
quens pictam tabulam cum situ domorum huius pro- 
vinciae; p. 183 - 216: De Provincia Aquitaniae; in 
pag. 217 est titulus: Propago Sac. Ord. Cartusien. 
per Hispaniam seu de duabus Provinciis Hispaniae 
Cathaloniae et Castellae; p. 218 est tabula geogra- 
phica repraesentans situm provinciae Cathaloniae; 
p. 219 - 254: De Provincia Cathaloniae; p. 255 in- 
venies inscriptionem: "Provincia Castellae" et p. 256 
eius situm geographice depictum; p. 257 - 280: De 
Provincia Castellae; p. 281 - 290: Index; p. 291 - 300: 
Addenda et corrigenda. 
b) Propago Sacrj Ordjnjs Cartusiensis per fran- 
cjam. Pars lI. De provinciis Burgundiae, Franciae et
>>>
XXIII 


Picardiae item de provinciis Teutoniae et Angliae con- 
scripta a f. G. S. priore Cartusiae Dantiscanae 1750. - 
Hic codex est Londini in "British Museum" et ita 
signatus: Additional Manuscripts nr. 17085 t). 
c) Propago Sacri Ordinis Cartllsiensis per Ger- 
maniam. Pars I. De provif/ciis Alemaniae Sllperioris 
et dom iblis Poloniae, conscripta a f. O. S. priore Car- 
tusiae Dantiscanae 1751 2 ). - Codex asservatur Lon- 
dini in British Museum (Add. nr. 17086) 3). 
d) Propago Sacri Ordinis Cartllsiensis per Ger- 
maniam. Pars II De provinciis Alemaniae Injerioris, 
Rhenii et Saxoniae, conscripta a F. O. S. priore Car- 


') De codicibus a Schwengelio exaratis, qui Londini sunt 
in British Museum, Czaplewski scripsit in Zapiski Towa- 
rzystwa Naukowego w Toruniu. IV kwartał] 910 p. 255 sqq»; 
ne longi simus, satis habemus hoc loco hanc descriptionem 
commemoravisse. 
') Gedani in tabulario publico (Staatsarchiv) est codex 
(signatus: Stadt Danzig 300 Abt. H. q. Tt Nr. 4) propria 
Schwengelii manu conscriptus, in cuius fol. I hic titulus inve- 
nihil': Propago Sac. Ord. Cartusiensis per Germaniam seu De 
7 provinciis Alemaniae nempe Alem. sup. p. 1 Alem. in}. p. 91 
Rheni p. 123 Saxoniae p. 184 Angliae p. 200 Theutoniae p. 206 
Picardiae p. 259 et Domibus Ord. earundem Provinciarum 
Pars 11. col/eeta per F. G. S. Priorem domus Paradisi Mariae 
1750. - De his, quas modo diximus, 7 provinciis sermo est a 
p. 1 - 292; p. 293 - 317 sequuntur: Addenda et corrigenda; 
p. 318 - 370 alia sub titulo Miscellanea supplementi causa 
addita sunt, praecipue Ordinationes Capituli Generalis; p. 37]- 
382: Series Chronographica domorum Ord. Cartusiensis; 
p. 383-387: Facies hodierna domorum S. Ord. Cartusiensis; 
p. 388 -- 400: Documenta ad hist. S. O. Cartus. concinnandam 
m forma annaliull1, praeterea alia additamenta; p. 401 - 409: 
Index. Hic codex in 8 vo habet tegumentum chartaceum, cuius 
dorsum et anguli corio tecti sunt.- Verisimile est, hoc o.p us 
praeparare aliud eiusdem tituli opus, scilicet partem II. Pro- 
paginis S. O. Cartus. per Frandam et partem I et II Pro pa- 

inis S. O. Cartus. per Germaniam. Unde suspicari licet, 
Schwengelium primam quoque partem Propaginis S. O. Cartus. 
pe
 Franciam alio minore opere praeparavisse. Titulus enim 
hlllus codicis videtur ostendere velle, hanc Ił. partem praece- 
sisse conscriptionem I. partis; accedit quod in hac parte men- 
tionem fadt I. partis; neque tamen negaverimus, hisce Schwen- 
gelii verbis indicari posse, primam eiusdem maioris operis 
partem. 
3) Czaplewski I. c. p. 257.
>>>
XXIV 


tusiae Dantiscanae 1751. - Codex invenitur Londini 
in British Museum (Add. nr. 17087) l). 
e) Appendix ad tom. I Propaginis S. O. Cartusi- 
ensis. De provineiis Cartusiae, Provineiae, Aquitaniae, 
Cataloniae et Castel/ae, eol/ceta a f. G. S. priore 
Cartusiae Dantiscanae 1755. - Codex habetur Londini 
in British Museum (Add. nr. 17088) 2). 
f) Appendix ad tom. II Propaginis S. O. Cartusi- 
ensis. De provinciis Burgundiae, franciae, Picardiae, 
Teutoniae et Angliae, eol/eeta a F. G. S. priore Car- 
tusiae Dantiseanae 1755. - Codex est Londini in Bri- 
tish Museum (Add. nr. 17089) 3). 
g) Appendix ad tomIIm III Propaginis S. O. Car- 
tusiensis. De provincia Alemaniae Superioris, eol/ecta 
a f. G. S. priore Cartusiae Dantiscanae 1756.- 
Codex invenitur Londini in British Museum (Add. 
nr. 17090) 4). 
h) Appendix ad tom. IV Propaginis S. O. Cartu- 
siensis. De provinciis Alemaniac Inferioris, Rheni, Sa- 
xoniae nec non Lombardiae, Tusciae et s. Brunonis, 
eol/eeta a F. G. S. priore Cartusiae Dantiscanae 
1756. - Codex asservatur Londini in British Museum 
(Add. nr. 17091) 5). 
V. Gedani in bibliotheca urbis est (No. 1313) 
codex, qui exhibet Schwengelii plura commentaria 
de historia monasterii Cartusiae Paradisi B. M. V. 
fol. l: Connotatio rerum gestnrum in hac domo Para- 
disi B. M. V. S. Ord. Cartllsiensis sub jelici regimine 
A. V. D. Guilielmi Loesbrrg primum Reetoris, deinde 
Priori s ab a. 1712; p. 67: Continuatio rerum gesta- 
rum in hac domo Paradisi B. M. V. S. Ord. Cartusi- 
ensis sub regimine A. V. D. loan. Marx Prioris 1728; 
p. 147: Continuatio rerum gestarum in hac dom o Pa- 
radisi B. M. V. sub regimine A. V. D. Georgii Schwcn- 
gel/ Prioris 1735; p. 207 - 429 sequuntur diversae no- 


') Czaplewski l. c. p. 258. 
2) Czaplewski l. c. p. 258. 
') Czaplewski I. c. p. 259. 
') Czaplewski l. c. p. 259. 
") Czaplewski l. c. p. 260.
>>>
- 


xxv 


tationes et collationes de s. ord. Cartusiensi: p. 207: 
Fundationes domorum Ord. Cartusiensis ordine chro- 
nologico; p.219: Fundatores; p. 258: Oomus per Pro- 
vincias distributae; p. 342: Visitatores; p. 351: Pri- 
ores obierunt et alia; p. 430 sequitur sub titulo "Ad- 
denda post p. 206" continuatio rerum gestarum ab a. 
1751 - 1758. - Forma huius codicis ligati corio est: 
16 et 10 cm. 
VI. Gedani in archivo urbis est codex in 4to 
(signatus: Stadt Oanzig 300 Abt. H q LI Nr. 34), qui 
in priore parte continet "Manuale pro procuratore 
Cartusiae Mariae Paradisi" ignoti authoris, in altera 
parte Georgii Schwengel "Anna/es domus Dantisci ab 
anno 1670" (usque ad a. 1691). Oissertatio haec com- 
plectens 23 folia videtur denotationem praeparatoriam 
tantum fuisse ad alia opera, quae Schwengelius de 
hac re scripsit. Opercula codicis chartacea sunt, dor- 
sum tantum et anguli corio tecti. 
VII. Apparatus ad anna/es Cartusiae Paradisi 
B. M. V, collectus a F. Georgio Schwengel priore 
MDCCL. - Codex est Londini in British Museum 
(Add. nr. 17093) 1). 
VIII. Apparatus ad annales Cartusiae Paradisi 
B. M. V. prope Oantiscum: 
a. Apparatus Ad Anna/es Cartusiae ParadisiB.M. V. 
Prope Dantiscum. Tomus I ab anno 1380 ad ann um 
1521 Collectus a f. G. S. Priore. - Hic codex in fo- 
lio invenitur Pelplini in archivo cancellariae episcopalis; 
opercula codicis sunt chartacea corio inducta. Haec, 
quae sequntur, continet: fol. 1 album est; fol. 2 in- 
venies titulum operis et fol. 3 epistolam dedicatoriam; 
p. 1 - 18: Commentarius praevius de primordiis 00- 
mus huius; post p. 10 est tabula geographica Cartu- 
siae Paradisi B. M. V. et possessionum monasterii; 
a p. 19 usque ad p. 164 pertinet Apparatus ad annalas 
Cart. Parad . B. M. V., res tractatur secundum tempus 
') dr. Czaplewski I. c. p. 26\. - Gedani in bibliotheca 
urbis (No. 1314) inveniuntur duae a Schwengelio scriptae 
chartae, quae continent notationes ad historiam Cartusiae 
pertinentes.
>>>
XXVI 


eorum priorum, qui tunc erant; p. 39 est tabula ge- 
ographica monasteriorum ord. Cartus. provinciae Sa- 
xoniae; p. 165 406 inven iuntur 193 documenta; 
p. 407 - 416: Indiees. 
b. Apparatus Ad Anna/es Cartusiae Paradisi B. M. V. 
Prope Dantiscum. Tomus li ab anno 1521 ad annum 
1582. Col/ectus a f. G. S. Priore. - Hic quoquc co- 
dex asservatur Pelplini in archivo cancellariae episco- 
palis, habet eandem formam et opcrcula ut iIIe et 
haec continet: fol. 1 album est; fol. 2 est titulus ope- 
ris, fol 3 v. imago B. M. V. cum inscriptione circum- 
circa litteris maiusculis posita: Insignia Carthusiae Pa- 
radisi Beatae Mariae Virginis in Prussia; a p. 1 usque 
ad p. 82 narratur historia monasterii ah a. 1521 1582 
secundum tempu s priorum, qui tunc erant; p, 83- 
375 sequuntur 167 documcnta; post p. 84 est tabula 
repraesentans Cartusiam Paradisi B. M.; p. 376 - 381 : 
Tabula defunctorum nostrorum; p. 382 - 388: Indices. 
c. Apparatus Ad Anna/es Car/lIsiae Paradisi B. M. V. 
Prope Dantiscrrm. Tomus 1I1 ab anno 1582 f1d annum 
1589. Col/ectus a f. G. S. Priore. - Ubi hic codcx 
sit, ignoramus I). 
d. Apparatus Ad Anna/es L'artusiae Paradisi B. M. V. 
Prope Dantiseum. Tomus IV ob anno 158( ad annllm 
1645. Col/ee/us a f. G. S. Priore. Codex hic in fo- 
lio est Gedani in bibliotheca urbis (No. 1311); upcr- 
cula codicis sunt chartacea corio inducta cum impressis 
in priore tegmine Iitteris: C. M. P. Liber iste hacc 
continet: fol. 1 invenies titulum operis. fol. 2 epis- 
tolam dedicatoriam, fol. 3 imaginem B. M. V. cum 
inscriptione ut supra ad h. commemoravimus; p. 1 -- 
252 exhibent annales huius domus digestas secundum 
priores regnantes memorato tempore; in folio sequcn1i 
est tabula repraesentans situ m Cartusiae Gcdanensis; 
p. 253 - 504 sequuntur 176 documenta; p. 505 et 
506 excisae sunt; p. 507 - 521: Schema convcntus 


l) cfr. Strehlke, Georg Schwengels Chronik von Klobo- 
czyn: Der nenen Preuss. Provinzial - Bliitter andere Folge. Bd. 
IX. 1856 S. 251.
>>>
XXVII 


l . 


per annos singulos; p. 522 alba est; p. 523 - 524: 
Index onomasticus. 
e. Apparatus Ad Anna/es Cartusiae Paradisi B. Jlt V. 
Prope Dantiscum. Tomus V ab anno 1645 ad annum 
1760 Collectus a f. G. S. Priore. - Hic quoque codex 
invenitur Gedani in bibliotheca urbis (No. 1312); eius 
forma et opercula eadem su nt ut tomi IV. Codex haec 
continet: fol. I est imago B. M. V. cum inscriptione 
ut supra ad b. commemoravimus, łoI. 2 titulus operis; 
fol. 3 extat solus titulus epistolae dedicatoriae: Vene- 
rabili conventui Cartusiae Paradisi B. V. Mariae ad 
Dantiscum; p. 1 - 172 sequuntur annales Cartusiae 
Dantiscanae ab a. 1645 - 1760 digestae secundum 
priores tunc regnantes; post p. 58 invenies tabulam 
repraesentantem Cartusiam IImbacensem Horti B. V, 
Mariae in Francia et p. 173 v Cartusiam Dantiscanam; 
p. 173 - 304 sequuntur 143 documenta; p. 305 - 340: 
Schema conventus Paradisi B. M, per singulos annos. 
IX. Gedani in tabulario publico (Staatsarchiv) 
invenitur cod ex (signatus: Stadt Danzig 300 Abt H q 
Tt Nr. 6) in 8-vo, cuius tegumentum chartaceum 
corio inductum, in priore tegimine exhibet Iitteras 
C. P. M. i.mpressas et inauratas, in dorso vero codi- 
cis conspicitur titulus: Annales S. O. Cartus. Sed co- 
dex praeter annales s. ordinis Cartusiensis continet 
etiam alia opera Schwengelii. Post fol. I et 11, quae 
alba sunt, invenitur in fol. III titulus: Apparatus ad 
Anna/es S. Ord. Cartusiensis collectus a f. G. S. Pri- 
ore Cartusiae Dantisc. 1753; in fol. łIłv. est dedicatio: 
Ven. Conventui Cartusiae Paradisi B. V. M. ad Dan- 
tiscum Quidquid laboris, quidquid amoris, quidquid 
calami devovet, dedicat, consecrat F. Georgius Schwen- 
gel Prior indignus 29. Dec. 1753; in fol. IV est imago 
B. M. V. cum inscriptione, ut supra ad VIII b com- 
memoravimus. Pag. 1 - 272 exhibent Apparatum ad 
annales S. ord. Cart. una cum 4 supplementis; anna- 
les digessit Schwengelius secundum annos a 1080- 
1750. Hoc opusculo Schwengelius videtur praeparare 
voluisse aliud eiusdem tituli opus, quod commemo- 
moramus sub no. XIII. - Pag. 273 - 335 sequuntur: 


-
>>>
XXVIII 


Epistolae Selectac Cartllsianorum ad Viros SS et il- 
lustres et vicissim. Pag. 336 alba est. Pag. 337 inci- 
pit aliud opus Schwengelii I cui inscriptum est: Chro- 
nostica sacra ob anno nati Salvatoris usque ad tem- 
pus praesens col/ceta per f. G. S. Priorem Car/usiac 
Dantiscanae (pag. 337 - 428), p. 429 - 432 albae 
su nt. Quae sequuntur sine paginarum nUI11f'ro folia 14 
continent haec: Index Sum. Pontificum a fund. S. O. 
Cartusiensis, Generales Ordinis, Cartusiani illustres, 
Index Domorum Ord., Provinciae S. O. Cartusiensis, 
Index materiarum. 
X. Gedani in bibliotheca urbis asservatur(No.1315) 
codex (34: 20 cm.), qui fragmenta operulll Schwen- 
gelii de historia ecc1esiastica Prussiae affert: fol. I - 9: 
De Episcopatu Pomezaniensi; fol. 9 - 18: TaritJa Ter- 
rarum Prussiae w Warszawie 15. Februarii 1726; 
fol. 19 - 41: Sambia (i. e. compendium historiae re- 
rum civiIium et ecc1esiasticarum Sambiae); fol 42 - 
49 sequitur fragmentum ex conspectu historiae epis- 
copatus Culmensis, initium interiit. 
XI. Ad historiam ecclesiasticam Poloniae appara- 
tus col/eetus a G. S. Priore Car/llsiae Paradisi B. M. V. 
1754. - Hic Iiber novissimo demum tempore inventlls 
est a Rndo canonico cathedrali Culmensi Neubauer 
et referetur procul dubio in bibliothecam Pelplinensem 
seminarii clericorum. Opercula codicis sunt chartacea 
recenter corio tecta. Scriptus est in 4-to, habet folia 
II et paginas 461. In prima parte (p. I 416) haec 
continet: fol. l. est titulus operis, fol. II imago B. M. V. 
cum inscriptione ut supra no. VIII b coml11emoravimus, 
fol. II... sequuntur Iitterae dedicatoriae; p. I - 12: 
Kalendarium -patronum regni Poloniae; p. 13 -- 36: 
Proprium sanctorum regni Poloniac; p. 37 . .48: Sta- 
tus ecc1esiasticus regni Poloniae; p. 48 - 60: Eccle- 
siae collegiatae secularium; p. 61 - 64: Episcopi regni 
Poloniae ad a. 1744; p. 64 - 70 sequuntur cathe1rae 
et enumerantur praelati et canonici Gnesnenses ad 
a. 1741, Leopolienses ad a. 1754, Posnanienses ad 
a. 1741, Varl11ienses ab a. 1263 - 1753; p. 71 82 
sequuntur varia e ecc1esiae infulatae et collegiatae; 


I
>>>
- 


XXIX 


p. 82 - ł;4 enumerantur nonnuli sancti et beati regni 
Poloniae; p. 84 enumerantur praelati et canonici Vla- 
dislavienses ad a. 1754; p. 85 - 96: Ecc1esiae coli e- 
giatae regularium; p. 97 105: Status religiosus regni 
Poloniae; p. 106 - 192: Documenta de multis coeno- 
biis, abbati is, parthenonibus, collegiis et residentiis; 
p. 193 - 204: Addenda et corrigenda de aliquot ab- 
batiis et monasteriis; p. 205 - 215: Catalogus mo- 
nasteriorum et personarum S. O. Cisterc. per Po- 
loniam 1754; p.215-217: Festa sing. monasteri- 
orum Cisterc. in Polonia; p. 217 - 218: Thauma- 
turga B. V. M. apud Cisterc. in Polonia; p. 219- 
222 sequuntur rursus notationes de coenobiis; 
p. 223 - 226: Provincia Polona Soc. lesu; p. 226- 
279 sequuntur alia collegia, conventus, monasteria; 
p. 280 - 378: Excerpta ex Niesiecki de regularibus 
familiis; p. 379 - 383: PP. Cistercienses Suleioviae - 
diploma Vladislai ducis Poloniae ex a. 1233 cum 
nota de b. Christiano, episcopo Prussiae, sequitur: 
Pieczary seu magna Laura Kijoviensis, nota de mo- 
nasterio Landensi et Wągrovecensi s. o. Cist., enu- 
merantur prae1ati et canonici ecc1esiae collegiatae 
Crusvicensis ad a. 1754; p. 384 est alba; p. 385- 
406: Index; p. 406 - 416: Catalogus conventuum et 
personarum provinciae maioris Poloniae ss. Corporis 
Christi Ord. FF. B. M. V. de Monte Carmelo stricti- 
oris observantiae. Sequitur pars II (p. 417 - 461) co- 
dicis, cui hic titulus p. 417 praefixus est: Appendix 
ad Apparatum historiae ecclesiasticae Pomeraniae,- 
p. 418 est alba; p. 419 scriptum est: Antonius Seba- 
stianus a Dembowa Gora Dembowski episcopus Vla- 
dislav. LXIX, superius est insigne generis eiusdem; 
p. 420 alba est; p. 421 - 428 invenies varia docu- 
menta, p. 429 - 432 adnotationes concernentes ec- 
clesiam N eoburgensem, Komorscensem et Weyero- 
polensem; p. 432 - 442: Monumenta et inscriptio- 
nes, quae inveniuntur in nonnullis ecc1esiis; p. 443- 
459 scquuntur documenta de nonnuIlis parochiis, villis 
ad eas pertinentibus, possessionibus etc.; p. 459- 
461: De episcopatu Pomesaniensi.
>>>
xxx 


XII. a. Dip/omata pf)/oniae et Prussiae col/eeta 
a F. G. S. priore Cartusiae Dantiseanae 1758. To- 
mus I ab anno 1067 ad ano 1440. - Codex est Lon- 
dini in British Museum (Add. nr. 17094) 1). 
b. Diplomata r%niae et Prussiae eol/eeta a F. 
G. S. priore Cartusiac Dantiseanae 1759. Tomus Jl 
ab anno 1440 ad ano 1526 (ind.) -. Codex asservatur 
Londini in British Museum (Add. nr. 17095) 2). 
XIII. Apparatus ad Annales S. O. Cartu,iensis, 
eol/eetus a f. G. S. Priore domus Dantiscanae 1760. - 
Codex invenitur Londini in British Museum (Add. 
nr. 17092) 3). 
XIV. In Pelplinensi bibliotheca seminarii deri- 
corum est cod ex in 4 10 paginarum VIII et 323, quem 
conscripsisse videtur Georgius Schwengel; tegumentum 
codicis est chartaceum corio inductum. in priore teg- 
mine exhibet Iitteras C. M. P. impressas et inauratas, 
in dorso vero codicis conspicitur titulus item impres- 
sus: Gesta S. p, Brunonis S. Ord. Cart. Liber iste 
haec continet: p. I - VII albae sunt, p. VIII imago 
B. M. V. cum inscriptione ut supra ad VIlI b com- 
memoravimus; p. 1 - 13: Gesta S. P. Brullonis ante 
jundatum S. Ord. Cartwiensem; p. 14 - 58: lnitia 
Sae. Ord. Cartusiensis; p. 20 est tabula geographica 
exhibens situm Calabriae; p. 59 - 64 albae sunt; 
p. 65 -- 68: Synopsis Sum. Pontifieum ab ineepto Or- 
dine Cartu!Jien.; p. 69 - 7]: Genera/es Ord. Cartusien.; 
p. 71 - 80: Cata/ogus Domorum Ord.; p. 81 - 84: 
Domorum quarundam cognomina; p. 84 - 88: Tabula 
Provinciarum et Domorum Ord. CarJus. 1509; p. 88- 
90: facies hodierna S. O. Cartusien.; p. 91 - 117: 
Tabu/a Paschalis ab ineoepto Ord. Cartusien.; p. 118- 
139: Menologium Virorom Illustrium S. Ord. CartllSien.; 
p. 141 est tabula confecta et impressa a. 1678 reprae- 
sentans situ m Cartusiae Gedanensis cum tali inscri- 
ptione: Cartusia Paradisi Bae Mariae In Cassubia prope 


I) Czaplewski I. c. p. 262 
') Czaplewski I. c. p. 262. 
') Czaplewski I. C. p. 260.
>>>
-. 


XXXI 


Gedanum Sita fundata Anno 1382; p. 142 - 311 in- 
venies 800 documenta ex annis 1090 - 1754 concer- 
nentia ord. Cartus.; p. 312 - 323 sunt albae. 
XV. Gedani in archivo urbis asservatur a Schwen- 
gelio ipso exaratus cod ex (signatus: Stadt Danzig 
300 Abt. H ff LI Nr. 67) in folio, cuius opercula 
chartacea su nt. In fol. I. legitur hic titulus: "Historica", 
deinde consignatio 12 dissertationum, quarum omnium 
hic quidem tomus tres tantum, quas iam iam allaturi 
sumus, continet: l) Pars historiae Pruss. ex Manu- 
scripto pervetwto descripia ab a. 1351 - 1408; con- 
stat 22 foliis. 2) Poema germanico idiomate conscrip- 
tum, cui in designatione folii I. hic quidem titulus 
datus est: Re/atio ryihmica cujusdam P. Dominicani 
de tumultu anovis haereticis Oedani excitato 1524, 
ex eodem Manuscripto; poema explet 7 folia. 3) Se- 
quitur in foliis 50 dissertatio: Col/cela de genie eque- 
stri in ierris Prussiae et Pomeraniae. (Desunt in hoc 
codice sequentes 9 in folio I. consignatae dissertati- 
ones: l. Specificatio omnium Gedani baptizatorum, 
copuIatorum et mortuorum ab 1701 usque 1743.- 
2. Acta Interregni post mortern Vladislai IV Regis Pol. - 
3. 1669 d. 20. Sept. Smarzeviciis Decreturn inter Re- 
gulares Can. Lateran. in causa criminali. - 4. Sermo 
Legati ad Sponsam Regiam Eleonoram Archiduc. Au- 
striae. - 5. Expugnatio Chocimi. - 6. Jus patronatus 
Regum Pol. - 7. De obitu abbatis Pelplinen. - Mo Cen- 
sura Civ. libelli Responsio Civ. Ged. ad scriptum 11- 
Ismi Rybinski. - 9. Augusti 1lI Reg. conversio ad ss. 
fidem cath.). In fine codex haec additamenta habet: 
l) Epistolam Dregerii ad von Kamcke d. d. 1743 
30. Octob. 2) Epistolam Kamckii ad Georgium Schwen- 
gel d. d. 1743 3. Dec. 3) Epistulam Georgii Schwen- 
geJ ad Dregerium d. d. 19. Dec. 1743 cum transcri- 
ptione privilegiorum, scilicet Samborii de a. 1260, 
Mistwilli de a. 1283 et 1291, Boguslai de a. 1430, 
Literarum obligatoriarum civitatis StoI pen. de 1413. - 
Praeter epistoIas Dregerii et Kamckii omnia a Schwen- 
gelio ipso sunt depicta. 
XVI. Chronik von Klobczyn. - Transcriptio hu-
>>>
XXXII 


ius chronicae, cuius archetypus Mariaeburgi in archivo 
arcis esse dicitur, invenitur Gedani in archivo urbis 
(Stadt Danzig 300 Ab1. H q L I Nr. 30) et in archivo pagi 
Kłoboczyn al. Klobschin. Strehlke eam typis exarari cu- 
ravit in: Der neuen Preussischen Provinzial Blatter an- 
dere Folge. Bd. IX. Konigsberg 1856. p. 252. 
XVII. Pelplini in archivo cancellariae episcopa- 
lis invenitur in fasciculo continente varia documenta 
dissertatio a Schwengelio in 3 foliis exarata, cui titu- 
lus est: De antiquitate Ecc/esiae S. Ada/berU et de 
dignitate Praepositurali ad eandem. 
Iniuste vindicat Kętrzyński (Monum. Polon. hist. 
t. IV Lwów 1884. p. 125) Schwengelio opus, quod 
asservatur Pelplini in bibliotheca seminarii clericorum 
et cui titulus est: Limites Pogotkovienses. 
Scribebam die 23. Octobris 1912. 


Editor.
>>>
I
 HI
r
HIIM E

lE
II
rl
łM 
P
MEHINlłE 


APP ARA TVS PA VPER 


subsidia literaria posceJts 


fi VIRIS 50NIS ET OOCTIS 


collcctus ad interim a G. S. Cartllsiae Priore 


MDCCXUX. } 
 ., 


Cartusiae Gedanensis. l ) 


') Verba "Cartllsiae Gcdanensis" postcriore manu addita. 


--
>>>
łnterroga Patrem tuum et annunciabit tibi, maioreg 
tuos et dicent tibi. Deut 32. 1 ) 


I) Sequens pagma vacua est; in pagina autem insequente 
est imago B. M. V. cum inscriptioue circumcirca literis ma- 
iusculis posita: Insignia Carthusiae Paradisi Beatae Mariae 
Virginis in Pmssia. 


..
>>>
.Venerabili Conventui p. lłJ 
Cartusiae 
Paradisi Beatae Mariae Virginis 
in Pomerania. 
VV. PP. Collegi ex bibliotheca et archivo dome- 
stico fragmenta de ecclesiis et monasteriis Pomeraniae, 
in qua haec domus nostra posita est, nonnulla ad 
eandem rem recentiora a vicinis spiritualibus mihi 
communicata su nt. Lima, lubens fateor, opus habct 
a capite ad calcem usque hi ul cum hoc opusculum, 
hanc Vobis relinquo. Satagebam de singulis ecclesiis 
et monasteriis aliqualcm saltem notitiam Vobis exhi- 
bere; sed id praestare non potuL Quare id a Vobis 
expeto, ut dum plura et meliora didiceritis, hiatus im- 
pleatis et in quibus me claudicasse deprehenderitis, 
corrigatis, sic transmissuri ad posteros historiam intc- 
griorem et facturi rem Vobis commendabilem. Valete. 
Dab. die 12. Decembris 1749. 


Pietati, charitati ac benevolentiae Vestrae 
devotissimus 
F. Georgius Schwengel, Prior. 


· Lectori. 


p, III v 


Non de Pomerania universa, sed de eius duntaxat 
parte, quae lIIustrissimis ac Reverendissimis Episcopis 
Cuiaviensibus in spiritualibus subiecta est, hic sermo 
fil. Scripsit ad annum 1642 vir periIlustris Stephanus 
Damalevicz t), sanctae theologiae doctor, canonicus Vla- 


') Stephanus Damalevicz, Vitae Vladislaviensium episco- 
porum. 1642.
>>>
4- 


dislaviensis, opus insigne in vitas episcoporum Vladis- 
laviensium et in eo praeter aIia ecc1esias et monasteria 
omnia et singula archidiaconatus Pomeraniae ad nu- 
merum revocavit. Abinde archidiaconatus idem incre- 
menta haud parva per novas ecc1esiarum ac monaste- 
riorum erectiones et fundationes, tempIorum aIiquot ab 
haereticis vindicatorum restitutionem atque haereseos 
suppressionem accepit. In nonnullis hierarchia Pome- 
raniae faciem aliam induit. nempe per translationes 
ecc1esiarum ab uno decanatu ad alium. Denique haud 
pauca accedunt, e" quibus historia vetus ecclesiarum 
Pomeraniac elucidari et augeri potest quaeque a viris 
ecc1esiasticis desiderantur. Scribunt hac nostra aetate 
multa haeretici et mirum in modum res suas perfidas 
dilatare quaerunt; vix aIiquis praedicans moritur, mox 
vita eius typis cxcuditur, quasi orbi literato multum 
intersit scire, quantas opes uxori viduae reIiquerit, 
quot proles procreaverit. Hem! quot zelosissimi inter 
cathoIicos paroch i et curatores animarum, quot eximii 
praedicatores verbi divini, quot pii sacerdotes et reli- 
p. IV giosi. nostris etiam temporibus sancto fine occubuerunt 
et vix nomine tenus commemorantur. Mutuavi de re- 
bus istis consilia semel secundo cum viris ecc1esia- 
sticis et reIigiosis conventumque inter nos est, ut quis- 
que pro concredito sibi talento, ea quae ad historiam 
ecc1esiasticam Pomeraniae iIlustrandam facere possunt, 
colligat et chartae consignet. Et haec fuere vera mo- 
tiva et incitamenta, quod apparatum hunc ad historiam 
ecc1esiasticam Pomeraniae culIegerim. Adiuvit me in 
his strenue sacerdos pius et doctus loannes Bork I), 
ecc1esiastes Zukoviensis, eidcm studio impense dcditus, 
cui proinde gratias habeo. Utut vero novi, quod a me 
eremiticen professo, nem o eam, quae requiritur, de 
singulis ecclesiis historiae integritatem ac puritatem 
exposcere possit, ita confido, veniam dabit unusquis- 
que, si me in nonnulIis hałłucinari deprehenderit. Or- 
dinem historiae servare satagebam, non tamen servare 
potuL Qui ego me scire ad amussim haec omnia as- 


') dr. p. ]31) ad calcem.
>>>
-5 


seram I nihil hic ego ullius ecclesiae aut monasterii 
antiquitati ac dignitati vel praeeminentiae praeiudica- 
tum iri volo, si quam aut quod recentius fundatam 
vel fundatum seniori et eminentiori alteri praeposui; 
sint singulis sua iura, nulli sum iniuriosus nec dedita 
opera id feci. Altius rem caepi, quam forte necesse 
fuit, nempe ab ipsis religionis christianae in Polonia 
initiis, quae aliunde satis cognita sunt. Quae mox 
scquuntur: De erectione cathedrae Crusviciensis, de 
amplitudine dioeceseos Vladislaviensis, Damalevicius 
fuse ac eleganter tradit. De conversione Gedanensium 
et Pomeranorum coIlecta sunt ex variis libris. Series 
regum Poloniae, genealogia ducum Pomeraniae, do- 
minium Crucigerorum adhibita su nt pro distinctione 
temporis et regiminis. Deinceps series nuntiorum apo- 
stolicorum, episcoporum, suffraganeorum * Vladislavien- p. IV v. 
sium, archidiaconorum Pomeraniae, officialium et sur- 
rogatorum Gedanensium atque decanorum ruralium 
per Pomeraniam sequitur. Postea per singulos deca- 
natus eccIesias earumque curatos, quotquot noscere 
licuit, recensui nec non visitationes ecclesiarum Po- 
meraniae generales. Demum fundationes monasterio- 
rum eorumque superiores et quae alia de eisdem di- 
dici, item de monasteriis desolatis scripsi. Ad calcem 
addidi chronicon hreve rerum ecclesiasticarum Pome- 
raniae et supplementum ad praemissa. ludicium de 
his omnibus penes aequum lectorem esto. 
*De religionis christianae in Polonia initiis. p. 1 
Quamvis lesu Christi Evangelium apostolorum iam 
temporibus ad Sarmatas penetrasse Tertullianus t) ali i- 
que veteres scriptores asseverent, ipsum tamen Polo- 
niae regnum nonnisi sub Miecislao I. circa annum 
Domini 965 Christo nomen feliciter dedisse christia- 
noquc nomine insignitum esse, scriptorum omnium, qui 
res Polonia rum tractaverunt, consensio est. Cromerus 2 ) 
') Tertullianus, Liber adrersus ludaeos cap. 7: Migne s. 1. 
Ił, 6\U. 
') Martiui Cromeri De originc et rebus gestis Polonomm. 
13asileae, I. III. Miezislaus p. 46 są.
>>>
-6- 


p.2 


felicia haec tempora sic commemorat: "Miecislaus I. 
peracta Gnesnae funere Zemomysli, patris sui, princi- 
patum suscepit et iuste quidem administrabat. Uxores 
septem barbarico more duxit; ex iis nullos tamen 
suscipiebat liberos. Erant iam tunc inter Polonos non- 
nulli, qui peregre revcrkntes a Boemis et Moravis 
religionem christianam domum referebant. Erant et 
externi partim in ministerio et comitatu principis, par- 
tim mercaturam in Polonia cxercentes, partim etiam 
in recessibus silvarum et solitudinum, quo Iiberius 
cultui divino vacarent, degentcs, christiani non pauci. 
His monentibus atque suadentibus et religionis chri- 
stianae veritatem castitatemque praedicantibus, poste- 
ritatem deniquc et felicitatem principi, si eam religio- 
nem amplectcretur, pollicentibus, Miecislaus priores 
uxores dimittit Dambrowcamque christianam, Boleslai 
I. Boemorum ducis fiłiam, virginem de consilii sen- 
tcntia novo matrimonio sibi iungit. Quae posteaquam 
Gnesnam splendido comitatu advecta est, Miecislaus 
princeps baptismo, ut convenerat, ritu christianorum 
initiatur et subsequcntibus dicbus nuptias magna ce- 
lebritate peragit anno Christi 965. Mox totum sese 
ad propagandam per omnem · principatum suum re Ii- 
gionem, hortante et adiuvante uxore, convertit, basi Ii- 
cas 9 diversis locis aedificat easquc suppcllectili olltnis 
generis pretiosa ornat, censibus et possessionibus 10- 
cupletat et in dioeceses distributas, 2 quidem ex his 
archiepiscopis, nempeGnesnensem etCracoviensem, reli- 
quas vero hoc est Posnaniensem, Smogoro\"iensem 
(quac poste a Bicincnsis (jC dcmum Vratislaviellsis dicta 
est), Crusviciensem (quae Vladisla\'iam successu tem- 
poris translata est), Plocensem, Culmensem, Lubussen- 
sem et Camenensem singulis cpiscopis attribuit iisque 
decimas omnis .generis frugum de suis iuxta ac nobi- 
litatis plebisque agris edicto perpetuo adscribit, ita 
quidem, ut eae decimae post messem ab iis, qui dant, 
ad constitutum locum comportentur. Tuncque quidem 
primum episcopac et basilicae in Polonia conditae et 
solenni ceremonia dedicatae sunł. His autem rebus 
perficiendis Aegidius cardinalis, episcopus Tusculanus,
>>>
-7- 


loannis XIII. pontificis maXlml legatus, praefuit, qui 
primos archiepiscopos et episcopos Italici generis fecit, 
cum nostri rudes adhuc essen t et novitii. Additi sunt 
et inferiores sacerdotes, qui partim socii et consiliarii, 
partim administri essent episcoporum, quos vulgo prae- 
latos et canonicos et plebanos dicimus; quibus etiam 
possessiones a principe et locupletioribus quibusque 
ac certae decimae ab episcopis attributae sunt tem- 
plaque in oppidis et pagis permulta studio pietatis 
exstructa. Horum igitur opera religio christiana cele- 
riter magna caepit incrementa in Polonia, praesertim 
cum aIii muneribus et honoribus a pio principe di- 
tionem suam om nem eius rei gratia circumeunte alli- 
cerentur, alii minis adigerentur; deorum simulachra 
ubique in oppidis atque \'illis confringerentur com bu- 
rerenturque et "ani priscae superstitionis ritus abole- 
rentur a magistratibus, edicto regio constituta ad eam 
rem publice peragendam 7. die Martii. Repraesentari 
au*tem eius rei memoriam etiam sua aetate Długossus p. 3 
testatur, quod in pagis quibusdam simulachra Marza- 
nae et Zievoniae contis praefixa (vel ut nos e maio- 
ribus natu didicimus, trahis imposita) cum quaerulo 
et lugubri cantu vulgo in pompa gestari et in paludem 
vel in flumen abiici soleant ea die, quae est IV. do- 
minica Quadragesimae". Haec Cromerus. 
Długossus l) ipsa omnia eodem ordine sed paulo 
fusius enarrat, ad calcem vero addit: "Ordinatus est 
autem in Gnesnensi ecclesia primus archiepiscopus 
Vilibaldinus, in Cracoviensi Prochorius, in Posnaniensi 
lordanus, in Vratisla\'iensi Gotfridus, in Vladislaviensi 
Lucidus, in Plocensi Angelotus, in Culmensi Octavia- 
nus, in Camenecensi (Camenensi habet Cromerus) 
lulianus, in Lubucensi lacinthus. Aegidius, episcopus 
Tusculanus, cardinalis, Poloniam a summo pontifice 
loanne XIII. missus, singulos episcopatus confirmavit 
et singulis dioecesibus terminos posuit. Ex omnibus 
ecclesiis praefatis devotione et sumptu regis Miecislai 


I) loannis Długossi Historiae Polonicae Iibri XII. Franco- 
furti 171 I. Iib. II. col. 96 sq.
>>>
-8- 


p.4 


fabricatis, unal11 tantummodo Crusvicensem \ idemus 
antiquitatem suae fabricae saxo, artificip et muro attes- 
tantem" . 
De his christianae religionis in regno Poloniac 
initiis ac episcopatuum fundatione Długosso et Cro- 
mero consentiunt on1nes reliqui scriptores dOlllcstici 
Miecho\ ius 1) liber 2, Bielski pag. 50 2 ), Neugcbauer: I ), 
Herburt 4), Stryikovius 5), Guagyinus 6), Damalevius i), 
Staroyolsci us 8 ). 
Porro Kadłubko!!), scriptor omnium antiquissimus, 
rem paulo aliter refert, epistola X. Matthei episcopi 
Cracoviensis: "Mieszco 7 scortis repudiatis, de Bohe- 
mia quandam Dambrowkam nomine matrimonio co- 
pulat, cuius felici consortio glacies infidelitatis dissol- 
vitur, et nostrorum lahrusca genti1ium in yerae vitis 
palmites transmigrat. Huic enim catholicae fidei aman- 
tissimae non prius nubere coIlibuit, quam universulll 
regnulll Poloniae cum ipso rege christia*nae professio- 
nis susccpisset characterem. Primus itaque rex Polo- 
norum Miesco gratiam baptismi suscepit" . - Com- 
mentarius: ..Mieszko anno Domini 966 cum sua tota gente 
Lechitica divina IJratia disponente ae Dąmbrowka, sorore 
s. Wenceslai et filra dueis Vratislaviensis, ut creditur, quam 
Mieszko cupiebat ducere in uxorem sibi, sacnJm baptisma 
suscepit. De l]ua anno !)Ó7 filium genuit, cui nomen Boleslaus 
in sancto baptismate imponi feeit. Anno vero 968 lordanum 
in episcopum Poloniae et praepositum Cracoviensem ordinare 
procuravi1. Tunc ecclesiae et episcopatus caeteri in Polonia 
per Dąmbrowkam dispositi, ex quibus discitur, quod haec re- 
gina maxi me catholica fuit et magni meriti apud Deum. Fidem 
') Matthias de Miechovia, Chronica regni Poloniae. Cra- 
coviae 1571. lib. Ił. c. 1. p. XXI. 
2) Marcin Hielski, Kronika Polska wydał Turowski. Sanok 
1856. p. ó7 sql!. 
3) Salomon Neugebauer a Cadano, Historia renlm Polo- 
nicarum. Hanoviae 1618 p. 50 sl]. 
ł) loannes Herburt de Fulstin, Chronica sive historiae Po- 
lonicae descriptio. Basileae. lib. Ił c. 1 p.. 17. 
") Stryjkowski, Kronika Polska. Krolewiec 1582. 
8) Guagninus, Historia Sarmaciae Enropeae. 1581. p. 9v. 
1) Damalevicz I. c. p. 13 Sl]. 
") Starovolscius, Sannatiae bełłatores. Coloniae 1631 p. 2. 
") Vincentii, Cracoviensis episcnpi, Chronica. lib I I: Monurn. 
Polon. his!. ed. Bielowski. Lwów 1872 t. II. p. 275. 


..
>>>
-9 


en im in Poloniam apportavit, nec zelo Dei cOllnubia sua 
Mieszko non baptizato habere voluit, nisi prius ipse cum sua 
g-ente fidem suscepit" '). 
Epistola XI2): ..Porro de tam generoso stipitc sur- 
culus vegetatior, palma erupit faecundior, Mieszkonides 
Boleslaus. Qui adhuc tenellas fidei primitias, adhuc 
in cunis vagientem ecclesiam tam tenero amplexu, 
tam adulta fovit teneritate, ut geminam metropolim 
institueret et debitas suffraganeorum dioeceses utrique 
dcputavit, ipsarumque dioecesium distinctiones certis 
limitibus insculpsit. Ad cumulum religionis patrem 
sanctitatis ac patronum sanctum Adalbertum, infiniti!' 
Boemorum iniuriis actum, devotissime suscipit, re- 
verentiam exhibet, om ni !'tudio veneratur". - Com- 
mentarius: "Roleslaus dictus magnus et animosus, polonice 
Chrobri, terminos Lechitarum ab aliis deperditos strenue re- 
cuperaverat et sex cathedrales ecclesias: Posnaniensem, qUilm 
primo fundaverat, in cuhls medio ecclesiae tumulahis quiescit, 
Ollesnensem, post Plocensem, Cracoviensem, Vratislaviensem, 
Lubieciensem et Kuiaviensem, quae nunc Vladislaviensis m1l1- 
cupatur, fundat et muJta mOllasteria construxit et dotavi1. S. A- 
dalbertus, postquam fides catholica in Polonial1l per Dąmbrow- 
kam allata quasi 30 anms viguit, in' Poloniam venit, novell os p. 5 
in fide roboravit verbo et exemplo. Deinde versus Prussiam 
augendo fidel1l catholicam processit et ibidem martyrium sus. 
cepit anno 997". 
Prodiit ante annos non multos Corpus scriptorum 
rerum Silesiacarum authore de Sommersberg, in cuius 
tomo II. habctur Chronicon Boguphali, episcopi Po- 
snaniensis, qui obiit 1253. Hic pagina 24 aiP): ..Meszka 
anno 965 Dąmbrowkam duxit in uxorem. Anno se- 
quente cum to ta gente Lechitarum seu Polonica, uxore 
suadente ac divina gratia inspirante, sacrum baptisma 
suscepit. Anno 968 idem lordanum in episcopum Po- 
luniae ordinari fecit". In eodem toma habetur et aliud 
Chronicon anonymi archidiaconi Unesnensis, saeculi 
XIV. scriptoris, qui pagina 81 inquit-l): "Anno Domini 
I) Vincentij Kadłubkonis Historia Polouica. DobromiIi 1612. 
p. 6-11. 
2) Villcentii Chronica: Monum. Polon. hist. Ił, 276. 
3) Soml1lersberg, Silesiarum rerum scriptores. Boguphali 
Chrouicon. t. II. Lipsiae 1730 p. 24. 
') SOl1lmersberg I. c. Anon)'/ni archidiaconi Gneznensis 
brevior duonica Cracoviae p. 81.
>>>
-10- 


p.6 


965 lordan primus episcopus in Polonia ordinatus est 
et obiit anno 984. \tern anno Domini 965 Dąmbrowka 
venit ad ducem Meszkonem. Anno 966 Meszko bap- 
tizatur et fides catholica recipitur". Et alio loco: "Anno 
Domini 965 Dąmbrowka de Bohemia nupsit Meszkoni, 
duci Poloniae, qui Meszko anno secundo baptizatus est". 
Opinionem hanc Kadłubkonis, Boguphali et ano- 
nymi archidiaconi Gnesnensis fulciunt multi exteri ve- 
teres scriptores, nempe quod ecclesia Polonica sub 
Miecislao l. nonnisi in cunis vagiebat, quod universa 
Polonia unicam tunc nonnisi efficiebat dioecesim, cuius 
ab anno 965 usque ad 984 praesul erat lordanus, quod 
denique metropolitana sedes aliaeque cathedrae nonnisi 
sub Boleslai Chrobri regimine fundatae ac erectae sint. 
łn eo tamen, quod religio christiana in regno Poloniae 
circa annllm Domini 965 exordium sumpserit, consen- 
tiunt omnes. Inter hos su nt Ditmarus Merseburgensis I), 
Chronicon Magdeburgensc, Chronographus Sax0 2 ), An- 
nalista Sax0 3 ) ali iq ue plures. Imo B. pctrus Damia- 
nus 4 ), episcopus Ostiensis, · sanctae romanae eccle- 
siae cardinalis, in rebus gcstis s. Romualdi 1i ), et emi- 
nentissimus cardinalis Baronius hanc properam sub 
ipso christianae religionis exordio novem episcopatuum 
in Polonia fundationem et erectionem videntur in du- 
billm verte re. Sed refelIit hos iIlustrissimus ac doctissimus 
praeslll Plocencis, Stanislaus Łubienski fi ), vetustatem 
metropolitanae sedis aliorumque episcopatuum vindi- 
cans verbis huiuscemodi: "Non me sane movet Dith- 
mari et Petri Damiani a cardinali Baronio alIegatorum 
scriptorum auctoritas. Namque Dithmarus tot falsis 


I) Thietmari Chronicon lib. IV: Monum, Polon. his1. ed. 
Bielowski. t. 1. Lwów 1864 p. 261. 
") Annales Magdeburgenses (Chronographi Saxonis): Mo- 
num. Germ. his1. SS. XVI, ]49. 
3) Analista Saxo: Monum. Germ. his1. SS. VI, 633. 
') S. Petrus Damianus, Vita s, Romllaldi c. 28: Migne s. ł. 
144, 979. 

) Baronius, Annales ecclesiastici. t. X. Antverpiae 1618 
p. 777 ) ' St . I L b . k . V ' t t .. PI 
t. ams aus u lens I, I ae e senes eplscoporum 0- 
censium: Lubienski, Opera posthuma. Antverpiae ]643 p. 31] są.
>>>
11 - 


narrationibus farsit suam historiam, ut ei, uti nominis 
Poloni osori, fides haberi non possit. Ac, ut caetem 
taceamus, quis unquam credet, Boleslao demum prin- 
cipe archiepiscopatum Gnesnensem esse constitutum, 
Cum parietes ipsi loquantur, ab Aegidio, episcopo Tus- 
culano, cardinali, auctoritate loannis XIII. summi pon- 
tificis prope 40, antequam Otto imperator in Poloniam 
venisset, annis, ita statum ecclesiasticum formatum 
fuisse, ut et Gnesnae ac Cracoviae essent archiepiscopi 
et reliquas cathedras tenerent episcopi, ac sanctus ilIc 
Adalbertus ab omnibus scriptoribus Gnesnensis eccle- 
siae archiepiscopali dignitate fuisse ornatus perhibeatur. 
Et Peirus Oamiani, qui prope sexagesimo anno a suscep- 
ta per Boleslaum regia cOlOna vixit, quamvis vir ma- 
gnu s et pius fuerit, tamen dum res cxternas et longe 
ab Italia remotas scribere aggreditur, in multis falli et 
decipi potuit. Ut in eo cum rcferente Baronio scribit, 
Boleslaum regem qucndam monachum ordinis Camal- 
dulensium ad summum pontificem petendae coronae 
regiae causa ablegasse, cuius ne nomen quidem refert, 
nec ex quo monasterio prodierit. significat. Extant 
adhuc in maiori Polonia, sexto a Gnesna milliario, 5 
martyrum Camaldulensium, regnante Boleslao quinto 
a coronatione ipsius anno, a Christo vero nato 1005, 
a latronibus immaniter caesorum sepulchra, singulis 
cellis distincta, quorum nomina · ea fuerunt: Bene- p. 7 
dictus, loannes, Matthaeus, Isaacus atque Christinus; 
Barnabas insuper, qui caedis tempore cum abesset, 
martyrii coronam non est adeptus, sed postea vitae 
sanctitate ilIis par et vita functus separato itidem a 
fratribus tumulo conditus est. Fuisse hos divi Adal- 
berti socios percgrinationis, semper antiqua traditione 
credidit ecclesia Polonica corumque memoriam pridic 
Idus Novembris pia veneratione colit" . 
Dąbrowka erat Bolcslai Bohemiae ducis filia, cui 
saevi cognomen datum ex moribus, quod fratrem s. 
Wenceslaum occiderat, adeoque non soror (uti Kadłubko 
scribit) sed neptis illius sancti martyris dicenda est.
>>>
- 12 - 


De erectione cathedrae Crusvicensis. 


Sat superque ex praemissis docemur, ecclesiam 
Crusviciensem adeoque et episcopatum Cuiavienscm 
primum fundatorem ac dotatorem habuisse Miccislaum 
I. monarcham Poloniae l); intelleximus pariter superius 
cx Długosso, ex omnibus ecclesiis devotione et sumptu 
Miecislai fabricatis, unam duntaxat Crusvicensem su- 
peresse, antiquitatem suae fabricae saxo, artificio et 
muro attcstantem. Hanc sanctam ecclesiam ab ipso 
fundationis exordio, principibus apostolorum SB. Petro 
et Paulo dedicatam, suppellectili preciosa omnis ge- 
neris a Miecislao fundatore ornatam, censibus et pos- 
scssionibus locupletatam atque decimas illi omnis grani 
frugum de ,egiis iuxta ac nobilitatis plebisque agris 
pcrpetuo assignatam esse, ita ut ab ipsis aratoribus 
post messem ad constitutum locum convehantur, testatur 
Damalevicius
), item quod eadem vigilantiae primi 
praesulis Lucidi, bono omine nominis totam dioecesim 
suam illustrantis, ab Aegidio cardinali, s. sedis apo- 
stolicae legato, commissa est, nec non quod idem 
p. 8 primus antistes mox ad eandem * ecclesiam collegium 
praelatorum septem, nempe: praepositi, deeani, archi- 
diaconi, scholastici, cantoris, custodis, cancellarii et 
canonicorum 15 constituerit, attributa ipsis ma
na parte 
dceimarum suarum iIIud dotaverit, dioecesim in paro- 
chias diviserit, eeclesias parochiales, ubi commoditas 
loci erat, concurrente munificentia Miecislai et Dam- 
browcae nobiliumque statuerit atque sacerdotes in iis 
collocaverit. 
Ecclesiam hane, quae a prima sui fundatione ea- 
thcdralis nomen et auetoritatem annos prope ducentos 
retinuit, summa antistitum et sacri senatus gloria, tan- 


') tlodierni historici affirmant episcopatum Vladislaviensem 
cnnditulII esse a Boleslao Audace (a. 1058-](80), qui bułła 
cłarissima Gregorii VII. excitatus, tres episcopatus fundavit et 
dotavit: Vladislaviensell1, Ploct'l1sem. lubussiensem. dr. Cho- 
dYlIski , Statuta synodalia dioec. Wladisl. et Pomeraniae. Var- 
saviae 1890 p. IV. 
2) Damalevicz l. c. p. 41 są.
>>>
13 


dem horum utroque loei desolatio et cathedrae trans- 
latio in locum populosio,em, nempc Vladislaviam, 
cxauthoravitl). Manet nunc collcgiata. 
De Crusvicia civitate monumenta. Długosz liber 1 2 ): 
"Popielus \. suscepto Poloniae regno, montana, sub 
quibus urbs Cracov consistit, pertaesus, in campe- 
stribus et planieicbus delectari caepit. UmIe et sedem 
rcgni sui a Cracoviensi arce urbeque transfcrrens, ad 
originariam priscorum prineipum Poloniae, Gnesnam 
videlicet, rediit. Sed cum huius quoque inhabitatio 
sibi ingessisset fastidium, volens prineipatus sui in 
posteros relinquere monumenta, in campestribus lon- 


l) Causa translationis, quam Długossius (Vitae episc. Po- 
loniae p. 180) pari modo refert, commentitia esse videtur. 
Vladislavia enim tum temporis silvis continentihus undique 
cincta, dici nequit "Iocus populosior"; adhuc saec. XV sme 
moenibus erat, nihil mOll1enti habuit, sola ecclesia cathedrali 
insignis fuit. Certe non loci opportunitas, sed res sive politicae. 
sive ecclesiasticae poterant esse causa translationis. Politicis 
rationibus duci potuisse Wladislaum Hermanum coniicitur ex 
eo, quod relicta Cracovia sedem regni fixit Plociae novamque 
urbem, Wladislaviam, condidit, ut episcoplls ibi habitaret haud 
proClII a principe suo; sed verisimile est, Wladislaviam iam 
ante religionem christianam in Poloniam inductam exstitisse; 
originem ethnicam urbis huius probant urnae, qua hodiedum 
in areis eius effodiuntur. Antiquissill1is iam temporibus utraque 
urbs, Crusvicia et \X'ladislavia, habuit ecclesiam christianam 
suulllque parochulIl, cui fortasse plures sacerdotes subditi erant. 
Parochos istos charactere episcopali insignitos fuisse, verisimile 
est, cum fere ubique primi religionis christianae praecones 
episcopi fuerint; poste rio re tempore UIIUS ex iis iurisdictionem 
episcopalem et regimen dioecesis obtinuit. Quo id tempore 
acciderit, nullum docet historicum dOCllll1entum. Bulla Euge- 
nii III de a. 1148 solius W'ladislav. episcopatus possessiones 
enllmerat, Crusvicienses ne memorat quidem ; in eadem bulla 
Warner dicitur esse episcopus \'('Iadislav. Translatio itaqlle, 
si quando fuit, acciderat ante tempus ab authore nostro assi- 
gnatum dr. Chodyński I. c. p. VI sl]. - Abraham (Organizac)'a 
kościoła w Polsce. Lwów 1890 p. 84 sqq.) suspicatur episco- 
patum Crusvicensem Mieszcone II. regnante quidem erectum 
suil]ue iuris esse constitutull1, sed cum rege mortuo pagani 
odio christianae reli
ionis incensi, in christianos saevire coepis- 
sent veramque religionem prorsus excidere studerent, interilsse 
et posteriore tempore a Boleslao II l. (annis 1123 -1124) epi- 
scopatui Vladislaviensi adiunctulll esse, qui tllnc erat constitlltus. 
2) Długossus I. c. p. 68, 76.
>>>
- 14- 


gum prospectum habentibus novam arcem novamque 
urbem iuxta lacus et paludcs condidit eamque Crusvi- 
cia m nominavit; in iIIam suam rontinuam mansionem 
transtulit, principalem eam sedem regni sui constituens. 
Ob quam rem urbs nova mercatorum et colonorum 
facile numero im pIeta, inter Poloniac urbes pro ea 
tempestate famosa et insignis habebatur. Ibidem rex 
idem morbo correptus vita decessit". Ibidem in turri 
arcis Popiclus 11., fi1ius antedicti, cum uxore et liberis 
a muribus lenta morte consumptus est. Ibidem comitia 
pro electione novi regis antiquitus celebrata sunt. Ci- 
vitati huic stirps Piastea, quae per tot saecula regium 
p. Q diadema '" in capi te gestavit regniquc gubernacula 
gloriose terlUit, primos natales dcbet. In hac denique 
urbe divina bonitas praeludia propagandae mox per 
Poloniam religionis christianae exhibuit, de quo idem 
author 1) alio loco sic scribit: "Plaeuit divinae bonitati 
post castigatum mcmorando exemplu Popielum l\., mi- 
tioribus paternae c1ementiac signis, ad cognoscendam 
piissimi bonorum operum remuneratoris Iiberalitatem, 
gentern Polonorum allicere; itaque ut olim Abraamum 
et Cornelium (qui hospitalitatis officia sollicite pere- 
grinis im pensa rcmunerarentur) ad Piastum. virum 
plcbeiae conditionis, victu racili vitam tolerantem et 
conquisita vitae subsidia in egenos et hospites large 
partientcm, angelos duos sive, ut plerique explieant, 
loannem et Paulum, martyres, Crusviciam mittit; qui 
ab eo solita hilaritate excepti et penu non deficiente, 
cibo potuque auxerunt et regium diadema patrifami1iae 
eiusquc posteritati contulerunt. Qui si aliquam divinae 
cognitionis lucern iam tunc adspexit et hane a suis 
hospitibus potissimam partem remunerationis pro ho- 
spitalitate accepit, est quod Crusviciensis ecclesia a- 
gendo supremo numini grates, inter alias sibi gratu- 
letur, quod suis principibus coelitus missa legatione, 
ad veri Dei cognitioncm fuerit invitata. Rcservabatur 
tamen ut publica christianae legis promulgatio, ita 


I) QlIae sequntur verba, non uti Schwenge1 censet, in 
DIlIgossi libro habentllr, sed invenillntur in libro Damaleviczii 
(I. c. p. 24) dr. DłllgosslIs I. c. p. 79 sq.
>>>
- t5- 


tempIorum in Polonia exaedificatio (Deo ita ordinante) 
Piasteo nepoti Miecislao". Idem habent Damalevicz t), 
Cromerus 2 ), Lubienski 3 ). 
Anno 1113 hoc coeleste visum est Crusviciae pro- 
digium 4 ): "Boleslaus Krivoustus dux in Pomeranos 
exercitum ducebat Crusviciamque pernnit, ubi de sta- 
tivis decedente exercitu in oculis omnium apparuit 
iuvenis formae \'enustissimac in pinnaculo capdlac 
S. Viti, quae in civitate Crusviciensi e regione castri 
fuerat sita (nostra aetate nullum nstigium iIIius exstat). 
Tan*tus a splendente adolescentis \'ultu irradiabat ful- p. 10 
gor, ut non modo Crusviciam totam, sed et campos 
vicinos iIIustraret. Cumque uni\-ersus exercitus religiosa 
percitus admiratione, in eum ora et oculos, sed ma- 
xime dux ipse Boleslaus connrtisset, e pinnaculo 
templi exiłiens agmini copiarum anteibat atque recto 
tendens itinere, exercitu ductum ipsius sequente, Nak- 
lum pervenit, intra cuius pomerium porno aureo iacto, 
spem certam urbis capiendae in animis Polonici exer- 
citus ingeneravit ac mox disparuit". Oamalevicz pa- 
gina 107. 
De amplitudine dioeceseos Cuiaviensis. 
Oioecesis haec a primae\'a sui fundatione ab Aegi- 
dio, s. apostolicae sedis legato, latissima limitum in- 
stitutione protensa est, ut pot e cuius non solum per 
oram Cuiaviensem, quae duos palatinatus, Brestensem 
et Iunivladislaviensem, complectitur, sed etiam per 
Pomeraniam usque ad extremas maris Balthici oras 
tractus patet 5 ), ut ex approbatione terminorum a prae- 
dicto cardinali assignatorum perspicuum est. facta ab 
Eugenio III. Papa I I 48 ti ): 


') Damalevicz l. c. p. 24. 
2) Cromerus l. c- lib. II Interregnum p. 19. 
3) Lubienski l. c. p. 302. 
') dr. Damalevicz l. c. p. 107 są. 
") Limites dioecesis: Chodyński l. c. p. VII sl). 
G) Damalevicz l. c. p. 32; Monum. Polon. hist. II, 15; 
Pommerełłisches Urkundenbuch bearbeitct von Perlbach. Dan- 
zig 1882 p. 1.
>>>
- 16- 


p.11 


Eugenius episcopus. servus servorum Dei. Venerabili 
fratri Vernero Vladislaviensi episcopo et successoribus can-. 
nonice instituendis. Quoties iłłud a Nobis petitu 1', quod rationi 
et honestati convenire dignoscitur, animo Nos decet libenti 
concedere et petentium desideriis congrunm impertiri suffra- 
gium. Quocirca, Vcnerabilis Frater, tuis iustls postulationibus 
ciem enter annuimus et Vladislaviensem ecclesiam, cui Deo 
authore praeesse dignosceris, sub B. Petri et Nostra protec- 
tlone suscipilllus et praesentis scripti privilegio communimus, 
statucntes, ut terminos tui episcopatus quemadmodulII a bonae 
mel110riae Aegidio, Tusculano episcopo, tunc apostolicae sedis 
legato, et a Boleslao, nobili eiusdelll terrae duce, statuti sunt, 
absque diminutione aliqua Tu et successores Tui in perpetuum 
possideatis. Quascunque praeterea possessiones, quaecunque 
bona ad eccIesiam in praesentiarum iuste et ca*nonice possidet 
aut in futurum concessione pontificum, larg-itione regum vel 
principum, oblatione fideliIIIn seu aliis iushs modis Deo pro- 
pitio poterit adipisci, firma Tibi Tuisque successoribus et iłłibata 
permaneant. In lJuibus haec specialiter duximus exprimenda: 
Castrum videlicet Wolborz cum omnibus suis appenditiis, ec- 
clesiam s. Mariae in Zawichost cum castro Lagowet decima 
eius aliisque suis appenditiis, nonum nummum de omnibus, 
quac solvuntur ecclesiae s. Mariae de Sendomierz secundum 
Polonicam iustitiam, praeposituram s. Michaelis in Cracovia 
CUIl1 omnibus ad eam pel tinentibus, castrum Gdansk in Po- 
merania cum decima tam annonae quam omnium eorum, lJuae 
de navibus solvuntur, decimam partem de moneta et iudiciis 
totius episcopatus. Nulli ergo hominull1 liceat praefatam Vla- 
dislaviensem ecclesiam temere perturbare aut eius possessiones 
auferre vel ablatas retinere, minuere seu lJuibuslibet molestiis 
fatigare, sed omnia conserventur eorum, pro quorum susten- 
tatione et gubernatione concessa sun1, usibus on1l1imodis pro- 
futura, salva sedis apostolicae authoritate. Si quae igitur in 
futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc Nostrae con- 
stitutionis paginam sciens contra eam temere venire tentaverit, 
secundo tertiove commonita, si Ilon praesumptionem suam con- 
grua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate 
careat reamlJue se divino iudicio existere de perpetrata inilJuitate 
cognoscat et sacratissimoCorpore et Sanguine Domini Nostri lesu 
Christi aliena fiat atlJue in extremo examinedistricteultioni subia- 
ceat. Cunctis autem eidem loco sua iura servantibus sit pax Do- 
mini Nostri lesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis 
percipiant et apud districtul11 ludicem praemia aeternae {Jacis in- 
veniant. Amen. Ego Eugenius catholicae ecclesiae eplscopus. 
Ego Linarus TuscuIanus episcopus. Ego Oddo diaconus car- 
dinalis s. Georgii. Ego Octavianus diaconus cardinalis s. Ni- 
colai in carcere Tulliano. Ego Gregorius diaconus cardinalis 
s. Angeli. * Ego Guido diaconus cardinalis s. Mariae in Por- 
ticu. Ego Hiacynthus diaconus cardinalis s. Mariae in Cosmedin. 
Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli s. Praxedis. Ego Ari- 


p. ]2
>>>
r. =Y
-.- 


.M. 
J.t/JU 


Occ-idens. 


I .H 


I 
! 
-i 


,,'I Itr
rsktJ StgJnitll oLIII''''1I 

C;..p7 °tlr . O , lJ 
. \\ fi;j r Ił'ilgotll trnll
J rj' 
_
 D"-In,rkotl Vg
'Zr7. 
 £ C j} 

\Y I DE; f}_ry.wr 
 / ." 9---"""""" N. 
1I..
c, 
 o c../flV. 13 

tocr Par
"'"'l' :iicm'iuwrr............... RozV"r.I/ , no 


 BDrlltlncholllt'" 17 , "" 

 
 O '£1it IV. S'r
,'" '\, 
G-1.fibDr./o 
\
't.,S
 '. 'i O ""o,g",.' _ ",(\lQ"'-, 
\\ Prt!{J:Y '-
 
 H
 o 
łro-lt e J.. 1"" o Las", ° 
I Ltf!"o łe:JL t _ £ /' ,s",j.IIIVIt'O 
Ih
.'L' O O Bun, .....- 
, I O"t't"" id"" / 
Crt,slw lit rn c '-,...,__- 
J/ P.. o I.iP//( 
7' L"bu.",,,.,, Lqg o . {'urlu.i,. 
lJqf,.od« . lioWl/lt r. (- - \ 
o [iJWI1J o IL o 
 
.Bob,""o . o. o. Gra h.,,, o .../ DECAł{ 
D E C 1\ N: PIST
 D PO/,rJJk o 
 KI,I'ł/IID / o . P li" CE.1Y. 
lab!;',,,, 1.91 4\ O 
ĄR D:... o
____ JlnltUl 
S'lłrog(l.J'd ,VOR',Iwr... 1i
rr7c"/ bl: C...... 
'/l
ino O p..ą..'''o.'o 
 Ą 
 o. 
/ 
. 4": { ",I/,Ima 
1f.kon;k""
1 Ih!J.J1,h Q
 .' 
. o 
.{)...... 
o . lhOl/knu Ą..v:.. 

'il'/'o..otl O Ki
na 
N. o /'ri. 
o Zakl'/J O S1.ljnw/11d. 
P1"!J Dwn o . CI,II'flltzy" 11
"rt. 
o' R,i,if'lrl O 
-l 
 lcł 1iloJ'(,I
a ."nffrn 
C-1SKa"
"f,"I\'!J Trqbk 
O -t. Dnlrrin O b O 
,ht7(J'{,-........ () . ;J Ho,łrn 
rg Lan!/'101l 
O /"oJLI.h" -----=
---..:J..-- 
P"/,,tlltIVO . r 8 O ,
 
lnl,i
Z(J" 'Afb ; ,c. 1 
O .' 
 J/nm.. 

 

 



 


AR C HiDIACONAT, 
P OME RAN lA:. 


'",
 


'" 


XCI
dorf 


.t 
... 
II
. 


( 



""" 
C
\
 


,o 
IrkryrL 


J .
id , f 
oA'irwiW''LlJIID 
.()4' 3n'i:t.ł.łoll'o 
C'-1 
1- 
St,. 
o :eC'
 
DrzyrI!JnI 
 Ą:. 


o 
f,en"%tWiJ 
Bz
WD 


l? 
I 


.o
 
\? .fk
rI'Z 
O Ą,..., 
lhrmrzn o ' Ą; 
OJfl.tlt/lir O O t--" 
" Plo,lrDtV}ł.-1': 


. o 
.() DzifrZ'łlno 
t"'() 
'?1- n"
I'O 

 
L. 
o('
 


Lngi....D 


o 
Sh .nrr 


L'irl'
rIIrLt 


7btolno 


o 
[fm if!zllJlV" 


J,,:". 


L ' O 
'\1 no Il'O 


I
 
'I .. " 
I 
 
I 
I 
J: 


108.... 9 


,slliko" 


.ł-.rfrg 
tL 


/)10£ 
C: 


MARE BAL THICVM: 


I'isłull J1. 


';O 


'" 
fi 

 
.. 
:J 


.. 
O" 


'i
>>>
I 
J
>>>
- 17 - 


bertus presbyter cardinalis tituli s. Anastasiae. Ego hllius pres- 
by ter cardina'is tituli s. MarcelIi. Ego Bernardus presbyter car- 
dmalis tituli s. Clementis. Ego lordanus presbyter cardinalis 
tituli s. Susannae. Datum Romae per mamuJI Gllldoms, sanctae 
Romanae ecdesiae diaconi canlinalis et cancellarii, 9 Aprilis, 
indictione XI, Incarnationis Dominicae Anno MCXLVłłł. pon- 
tificatus vero Eugenii HI. papae anno 4. 
Dioecesis Cuiaviensis ob amplitudinem suam in 
tres archidiaconatus exdivisus est, nempe in Vladisla- 
viensem, in quo su nt decanatus 7, Crusviciensem, in 
quo sunt decanatus 4, et Pomeraniae l), in quo sunt 
decanatus 11. 
Archidiaconatus Pomeraniae inclusus est inter f1u- 
mina Brdo alias Brahe et Vistulam protensusque usque 
ad mare Balthicum, habens conterminam ab oriente 
dioecesim Culmenscm et Pomcsaniae, a quibus per 
f1uvium Vistulae in longum dividitur, a meridie Cuia- 
viam sive archidiaconatum Crusviciensem nec non ar- 
chidioecesim Gnesnensem, a quibus per flumen Brdo 
separatur, a septentrione mare Balthicum, ab occidentc 
episcopatum Caminensem, quibus tamen limitibus aut 
signis ab hoc dividitur, compertum non habeo. Archi- 
diaconatus iste Pomeraniae reliquos duos non tantum 
pluralitate decanatuum, sed et ecclesiarum ac mona- 
..teriorum nec non civitatum et populi longe anteccllit, 
de quibus singulis inferius suo loco dicetur 2 ). 
.De conversione Gedanensium. 
Limites episcopatus Cuiaviensis a primaeva eius- 
dem erectione ad extremas usque oras .naris Balthici 
incluso Gedano per Aegidium, s. sedis apostolicae le- 
gatum, constitutos fuisse, paulo ante dictum est. Ge- 
dancnses vero, sicuti et Pomeranos Prussosque rcli- 
quos tunc dum ista fierent, circa annum 966, in cim- 
meriis superstitionum tenebris et densa paganismi ca- 
ligine sedisse, neque citius ad cognitionem Dei veri 
et unici, quam ex praedicatione sancti praesulis Adal- 


I) Prima mentio archidiaconi Pomeraniae occurrit anno ]240. 
dr. Perlbach, Pom. Urkundenbuch 1882 p. 60. 
2) Post pag. 12 invenies tabellam geographicam exhiben- 
tem singulos decanatus archidiaconatus Pomeraniae. 


p. 13 


2
>>>
- 18- 


P ]4 


berti, Prussiae apostoli, pervenisse communis scripto- 
rum veterum et recentiorum opinio est. Auctor l ) vitae 
sancti huius pontificis et martyris aequaevus (habetur 
in tomo V. antiquae lectionis Canisii 2), meminit et 
Baronius 3 ) eiusdem ad annum 983) de prima Geda- 
nensium conversione sic ait: "Sanctus Adalbertus a Bo- 
hemis repulsus, dedinavit ad Bolezlaum Poloniarum 
ducem, quia sibi amicissimus erat. Inde adversus di- 
ram barbariem prophanosque idololatras gladium prae- 
dicationis acuens et aptans, cum qllibus primum dimi- 
care opurtcret, animo deliberare cepit, utrum Luiticen- 
ses, quos christianorum praeda miserorumque hominum 
damna pascunt, an Pruzzorum fines adiret, quorum 
deus venter est et avaritia iuncta cum morte est. Tan- 
dem alternanti potior sententia successit ani mo, ut 
quia haec regio proxima et nota fuerit duci praedicto, 
Pruziae deos et idola iret debellaturus. Dux vero co- 
gnita voluntate cius, dat ei navem et ipsam pace pro 
itineris ter deno militc armat. Ipse vero primo adiit 
urbem Gidanie, quam ducis latissima regna dirimentem 
maris confinia tangunt. Ibi divina misericordia adven- 
tum eius prosperante, baptizabamur hominum multae 
catervae; ibi missarum solemnia celebrans, Patri im- 
molat ChristulII; cui non post multos iIIos dies seip- 
sum pro hostia fuerat oblaturus. Quidquid vero supcr- 
fuit De0 4 ), quod ipse et novi baptizati communicarunt, 
coIligere iubet ... et mundissimo panno involutum sibi 
servavit pro viatico deportandum. Postera autem die 
salutatis omnibus imponitur carinac et pelago et tollitur 
ab eorum oculis, nunquam postea videndus. Hinc nau- 
ticum iter velocissimo cursu peragens, post paucos dies 
marinum littus egreditur, et reversa est navis cum ar- 
mato custode. Ipse autem pro praestitis beneficiis 


I 


') dr. lohannis Canaparii Vita et pas sio s. Adalberti mar- 
tyris: Monum. Poloniae hlstorica ed. Blelowski t. I Lwów 1864. 
p. 179 są. 
2) Henricus Canisius z Antiquae lectiones t. V. Ing-olstadii 
1604. Vita vel passio s. Adalberti p. 350. 
') BaronhIs I. c. t. X p. 837, 906. 
f) Legendum: de eo. dr. Canaparii Vita s. Adalberti I. c. 


ł
>>>
- 19- 


gratiam vectoribus et vectorum domino agens, remansit 
ibi cum geminis fratribus, quorum alter presbyter Be- 
nedictus, alter dilectus et a puero sibi comes frater 
Gaudentius erat" . 
Quis vero abinde neophytos istos in fide confir- 
mavit, qui sacerdos ipsis ecclesiastica sacramenta ad- 
ministravit, an aliquod templum assurrexit, nullibi 
hactenus legi 1). 
Curicke 2 ) Iib. 4. Gedanographiae aestimat, Geda- 
nenses in ethnicismo non ita feros sicuti ali os Pru- 
thenos, sed mitioris ingenii animique bene culti fuisse, 
ind e id probans, quod praedicationi sancti praesulis 
Adalberti tam faciles aures pracbuerint Christique iugo 
suavissimo tam libenter colła submiserinł. Scd et sup- 
ponendum est, ipsos ex commerciis cum christianis 
transmarinis mores eorundem saltem exteriores induisse. 


De conversione Pomeranorum. 


Kadłubko 3), Długosz, Cromerus, Damalevicz, Mi- 
craelius aliique domestici, Ditmarus, Adam Bremensis, 
Helmoldus, Krantzius in Vandalia aliique exteri scri- 
ptores enarrant, Pomeranos non scmel, secundo, sed 
pluries christianam fidem suscepissc, sed et toties 
repudiasse. Anno Domini 814 evangelium lesu Christi 
Pomeranis praedicatum est per religiosos Corbeienses 
ordinis sancti Benedicti, promovente Ludovico impera- 
tore. Anno Domini 919 Pomerani secundo ad Christum 


') dr. Kujot, Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezyi 
chełmiiiskiej: Roczniki Tow. Nauk. w Tonmiu. 1902. IX, 9 sqq. 
') Reinhold CuricJ..en, Der Stad t Dantzig historische Be- 
schreibung. Amsterdam u. Dantzigh ]868. S. 297. 
3) Kronika Mistrza Wincentego II, 22: Monum. Polon. 
his1. t. II. Lwów 1872 p. 303 sqq. - Długossus I. c. lib. IV 
p. 368 sqq. - Cromenls I. c. lib. V p. 109. - Damalevicz I. c. 
p. 104. - Micraelius, Sechs ł3iicher vom alten Pommerlande, 
Stettin 1723 II, ó6 p. 145 sqq. - Thietmari Chronicon VII, 52, 
VłI1, 16: Monum. Polon. his1. I, 310, 317. - Adami Gesta 
Hamburgensis ecdes. pontificum: Monum Genu. his1. SS. Vłł, 
313. - Helmold, Cllfonica Slavorum. Francoforti 1573. cap. 6 
p. ]4. - A. Krantzii Wandalia. Francofurti 1575. lib. III c. 28 
p. 71 sqq. 


2.
>>>
- 20- 


p.]5 perducti ope Henrici 1.. imperatoris, sed et secundo re- 
cesserunł. Neque dubitandum est inter multas iIIas 
catervas hominum, quos sanctus Adalbertus anno Do- 
mini 997 Gedani baptizavit (uti paulo ante dictum est), 
Pomeranos etiam fuisse. Anno 1000 institutus est Rein- 
bernus episcopus Colbergensis in Pomerania et me- 
tropolitanae sedi Gnesnensi subiectus t). De quo Dith- 
marus Merseburgensis 2 ) sic ait: "Vlodimirus, rex Rus- 
sorum, 3 habens filios, uni eorum Bolizlavi, ducis Po- 
loniae, filiam in matrimonium duxit, cum qua missus 
est a Polonis Reinbernus, praesul Salsae Cholbergien- 
sis. lIIe in pago Hassegun (Hasseken habet Micraelius) 
dicto natus liberalique scientia a prudentibus magistris 
educatus, gradum episcopalem ascendit, ut spero di- 
gnus. Quantum autem in cura sibi commissa labora- 
verit idem, non mea sufficit scientia nec etiam facundia, 
Fana idolorum destruens incendit et mare daemonibus 
cultum, immissis quatuor lapidibus sacro chrismate 
perunctis et aqua purgans benedicta, novam Domino 
omnipotenti propagincm in infructuosa arbore, id est 
in populo nimis insulso, sanctae praedicationis planta- 
tioncm eduxit. Vigiliarum et abstinentiae et silentii 
assiduitate corpus suum affligens, cor ad speculum 
divinae contemplationais infixit. Quem praedictus rex 
audiens, filium suimet hortatu Bolizlavi tacito relucta- 
turum sibi, cepit cum eodem et uxore et in singulari 
custodia cłaudit. In qua pater venerabilis, quod in a- 
perto fieri non potuit, in secreto studiosus in divina 
laude peregit. Hic cum se lacrimis assiduaeque ora- 
tionis ex corde contrito prolatae, hostia summo sacer- 
doti reconciliaret, ex atro corporis carcere solutus, ad 
libertatcm perennis gloriae gaudcns transiit 1008" ił). 
Mortuo Reinberno successit in cathedra Colber- 
gensi Benno, canonicus Hamburgensis, vir prudens, 
p. 16 qui in populo Slavorum (Pomerano.rum habet Micrae- 


') dr. Kujot l. c. p. 12; Wehrlllaun, Gesch. von POl11mern. 
Gotha 1904 I, 51. 
2) Thietl11ari Chronicon VII, 52: MonIlIII. Polon. hist. I, 310. 
.') Reinbcrnus er. a. 1013 Kijoviae IIIortulIs est.
>>>
. - 21 - 


lius l) multum in praedicando fructum attulit. Adam 
Bremensis2) utriusque istius episcopi meminit, Baro- 
nius3) Reinberni ad annum 1008, Bennonis ad annum 
1013, nec non rebellionis Pomeranorum seu Slavorum 
ad annum 1012 his verbis: "Tunc vero et Slavi a chri- 
stianis iudicibus plus iusto compressi, excusso tandem 
iugo servitutis, libertatem suam armis defendere coacti 
sun1. Principes Winulorum (*) erant Mizzidrog et Mi- 
strowoi, quorum duetu seditio infłammata esł. His du- 
cibus Slavi rebellantes totam primo Nordalbingiam ferro 
et igne depopulati sunł. Oeinde reliquam peragrantes 
Slavoniam, omnes eccłesias incenderunt et ad solum 
usque diruerunt; sacerdotes autem et reliquos eccłe- 
siarum ministros variis suppliciis enecantes, nullum 
christianitatis vestigium reliquerunt". 
(*) Micraclius Iiber 2-1) habet: "Mestiboy unb Miz- 
draw rc
icrtcn iit'cr Me Mechlenburger unb pommcrn. 
Mestiboy l'crfd)nmr 
lin12lid} bcn I[
rift(id]cn (Bhmhcn, 
mit bcm l)o, l'!Jcl'cn cr fenntc bic fd]l\1CrC 13iirbc unb 2(uf.. 
la!Jcn, fo bic (Bciftlid}cn bcm {anbc auflc
clC1l nid)t 
ertHl
cn. Dic pricftcr unb 21iiind)c bic er nid)t lebetc, 
t'crtricb CI' mis bem {anbe. !I

d? 
at bicfcr Mestiboy 
enblid} im 2Utcr fid] ll'icb
'r 3um ([
riftC1lt
um 
croCllbetJ/. 
Circa ann um 1026 donatione Miecislai II" regis 
Poloniae, potitus est ducatu Pomeraniae Bela, ex ul 
princeps Ungariae, qui res christianorum collapsas de- 
nuo erexit et per annos 30, quibus hanc provinciam 
gubernavit, egregie tuitus esł. Antonius Bonfinius;j) 
rerum Ungaricarum decade 2 Iib. 2 ad hanc rem sic 
scribit: "Andreas, Bela et Leventa, qui sancti Stephani, 
regis Ungariae, iussu extorres in Boemiam aufugerant, 
egestate affecti in Polonia m se receperant, ubi a Mes- 
cone, Poloniae princip
, benigne suscepti sunł. Hac 
tempestate intel' Pomeranos, christianae fidei expertes 


') Micraelius l. c. lib. Ił 110. 49 p. 127. 
3) Adami Gesta Hall1b. eccl. pontif. I. c. p. 323. 
ft) Raronills l. c. t. XI p. 33, 41. 
') Micraelius l. c. lib. Ił no. 50 p. 127 sq. 
L) Antonii Bonfinii Rerum Ungaricarum decades ljuatuor 
ClIlII dimidia. Hanoviae 1606 Dec. Ił lib. Ił p. 194.
>>>
- 22- 


p. 17 


Polo*norumque vectigales, et Polonos orta discordia. 
rcs armis agi cepta. Verum cum utrinque acies con- 
stitissent, utrique genti visum est, ut commodius sa- 
luti publicae consuleretur, ambo duces singulari ccr- 
tamine litem dirimerent. Placuit populis utrisque con- 
ditio. Bela itaque in medium prodiens, si vobis (in- 
quit) Poloni placet, ut pro principatu ac dignitate ve- 
stra in certamen ipse descendam , uUro pro vobis sub- 
ibo periculum. Accepit Mesco, quod Bela detulerat, 
nec Pomeranus recusat. Quare ubi se certamini ambo 
commisere, cum infestis hastis primo concurrerent, dieto 
celerius Bela hostem equo deturbat, mox gladio con- 
fossum prostravit humi. Mesco, qui Belae opera victo- 
riam sibi compararat, Belam non modo multis mune- 
ribus affecit, verum etiam filiae nuptiis et Pomerano- 
rum provincia ample donavit. Bela ex Mesconis filia 
Geysam Ladislaumque sanctum suscepit. Anno 1051 
reversus est in Ungariam". Fusius haec tradat Bon- 
finius. Meminit eorum et Cromerus 1), sed alio sensu 
duellum istud cxplicat, similiter Długosz 2). 
Post abitum Berae, Pomeranos iIIico ad vomitum 
rediisse rursumque immundorum idolorum cuUum re- 
novasse, docent perennes iIIae rebelliones in regnum 
Poloniae, quas Cromerus aliique enarranł. 
Tanden ad annum 1107 ex singulari occasione 
Pomcranorum oricntalium conversio seria subsecuta 
est. De qua Damalevicz il ) sic ait: "Operae pretium 
esse videtur, hic reminisci conversionis Pomeranorum, 
quorum maxima pars ab initio episcopatus Crusviciensis 
fundati, sollicitudini eiusdem episcopi est assignata 
decimasque pendere iussa, talem occasionem consecuta; 
Martinus, Gnesnensis archiepiscopus, una cum Nicolao, 
archidiacono Gnesnensi, iter faciebat, in quo ecclesiam 
parochialem Spicimiriensem, sacrum missae sacrificium 
auditurus, invisit iamque cum presbytero sacris ope- 
rante ex more * generalem confessionem recitabat ar- 
ch iepiscopu s, cum subito a ministris nuntiatur hostium 
') Cromerus I. c. lib. Ił I p. 68. 
2) DługosslIs I. c. lib. Ił p. 186. 
I) Damalevicz I. c. p. 103. 



 


p. 18
>>>
- 23- 


Pomeranorum incursus. Hi per exploratores suos facti 
certiores de adventu archiepiscopi, quod eos ab impio 
falsorum numinum cuUu avocaret religionemque catho- 
licam colendam ac decimas et primitias persolvendas 
urgeret frequentius, ad ipsum comprehendendum denso 
agmine irruerunł. Consternatum metu archiepiscopum 
et quo se in tam inopinato casu verteret fłuctuantem 
(neque enim familiae numerus sibi tunc adhaerentis 
turmae hostiIi par erat, imo plerique in latebras, quas 
cuique casus obtulit, se abdiderant) archidiaconus fugae 
salutem permissurus, foras erumpens deserit. Hunc 
Pomerani archiepiscopum rati, cuUiore namque vestitu 
splendebat, elapsum aede sacra intercipiunt et magno- 
pere laeti honesta exceptum veneratione rhedae im- 
ponunt optataque, ut putabant, potiti praeda, cum 
reliquos comites in eccłesiam regressi non comperis- 
sent, eccłesiam vero sacra suppellecłili spoliassent, in 
Pomeraniam revertuntur tanto velocius, quanto iustiore 
fuissent perculsi timore, ne ipsi praeda cessissent Po- 
lonis. Martinus interea, dum hostes ad captivandum 
archidiaconum accurrerant, meta intendente, vires gran- 
devae senectutis, sublimius tectum oratorii conscen- 
derat; sacerdos, qui divinam rem orsus fuerat, se inter 
aram et templi frontem occuUaverat, cum Pomerani 
curiose abdita aedium loca scrutari supersederent, veriti 
maxime, ne quid mora periculi a Polonis afferret. Non 
abiit impune tam sacrilega hostium temeritas; singuli 
namque, qui eccłesiae Spicimiriensis vasa irreverenti 
audada contigerant eaque profanis usibus applicanda 
animo statuerant, aut in insaniam mentisque aliena- 
tionem versi sunt aut epilepsia acti conciderunt; ex 
his denique deliri terro et saxis obvios quosque, nullo 
sanguinis aut necessitudinis discrimine habito, impe- 
tebant. Coniuges et familiares * aedibus exturbabant, p. 19 
quos si assequi non possent, dentibus et unguibus 
semet laniabant cruentisque morsibus saeviebant in 
propria corpora; neque sceleris istius auctores duntaxat 
tali aegritudine, verum etiam coniuges ipsorum et Ii- 
beri fuerunt obnoxii. Eius gravitate supplicii caeteri 
ad meliorem reducti mentem, impiae temeritatis a nu-
>>>
- 24- 


p.20 


tTIlnlS vindicta poe nas metucntes, cum plurimos iam 
suorum misere viderent exanimatos, omnia sacra ar- 
chidiacono rcstituunt, superstitiosis gentilium sectis re- 
nuntiant, fidei orthodoxae manus dant atque solutio- 
nem primitiarum et decimarum hactenus negatam, per- 
pctuis temporibus se reddituros vovent. Non poterat 
non laetari pius antistcs Crusviciensis Paulinus, dum 
plures oves ad ovile Domini suae dioecesi a prima 
cpiscopatus institutione destinatas, hactenus in barbara 
superstitione errabundas, videret propcrare. Qui cum 
annis duodecim Crusviciensem rexisset ecclcsiam', obiit 
anno Domini IIII Crusvieiaeque sepultus est". Hanc 
eanden historiam habent Kadłubko 1), Długosz:!), Cro- 
merus 3 ). Scd neque hac divina castigatione Po mera- 
niae totius stetit conversio. 
De Pomeranorum eonversione per sanctum 
Ottonem, episcopum Bambergensem. 
Ex vita hllius sancti praesulis et Pomeraniae apo- 
stoli, quam habet Canisius 4 ) tomo 2 epistolam Boleslai 
Crivousti, ducis Poloniae, ad sanctum Ottonem: "Do- 
mino suo et Patri amantissimo Ottoni, Venerabili epis- 
copo, Polizlaus, dux Poloniae, filialis obsequii humilem 
devotionem. Quia in diebus iuventutis Tuae apud pa- 
trem meum decentissima honestate te conversatum 
memini et nunc quoque Dominus teeum est, firmans 
tc et benedicens tibi in omnibus viis tuis, si tuae non 
displicet dignitati, vetercs tccum amicitias renovare 
Tuoque consilio simlII et auxilio uti ad Dci gloriam 
promovendam, ipsills gratia coadiuvantc. Nosti cnim, 
ut arbitror, quomodo Pomeranorum cruda barbaries, 
non mea quidem sed Dci virtute humiliata, societati 
ecclesiae per baptismi lava*crum se admitti petunt. 
Scd eece per triennium laboro, quod nullum episco- 
porum vel sacerdotum (*) idoneorum mihive affinium 


') Vincentii Chronica l. c. .\\on. Pol. His1. II, 337. 
2) OIugossills l. c. lib. IV p. 368. 
b) Croll1erus l. c. lih. IV p. 109. 
0) CalIitilIs l. c. t. II. Vita b. Ottonis auctore anonymo. 
p. 372 sq. dr, Wellfmaml I. c. p. 61 sqq. 


--
>>>
- 25- 


ad hoc opus inducere queo. Unde quia tua sanctitas 
ad omne opus bonu m prompta et indefessa praedicatur, 
rogamus, Pater amantissime, non Te pigeat, nostro co- 
mitante servitio, pro Dei gloria Tuaeque beatitudinis 
incremento, id laboris assumere. Sed et ego Tuae pa- 
ternitatis devotus famulus, impensas omnes et socios 
itinerum et Iinguae interpretes et coadiutores presby- 
teros et quaecunque necessaria fuerint, praebebo. Tu 
tantum Sanctissime Pater venire dignare". 
(*) vide, quid hactenus retardavit seriam Pomeranorum 
conversionem. 
"His auditis sanctus praesul misit Jegatos ad se- 
dem apostolicam pro petenda licentia et benedictione. 
Demum paratis omnibus, postridie sancti Georgii (1124) 
itineri se dedit, assumptis clericis idoneis Gneznamquc 
cum gaudio pervenit. lnde post septem dies, collatis 
sibi a Boleslao duce satellitibus sub centurione Pau- 
litio, viro strenuo et catholico, curribus, victuaIibus et 
moneta iIlius terrae atque societatis ipsi tribus sacer- 
dotibus, capellanis de latere suo, coadiutoribus verbi, 
Pomeraniam intraverunt. Dux vcro Pomeranorum Var- 
tizlaus (qui occulte christianus erat) adventus eorum 
pracscius, cum 500 viris occurrens, pontificem ample- 
ctitur iterque ad castrum Piryssam (pierit,?) insimul 
direxerunt. In ipso autem itinere viculos paucos per 
bellum vastatos et raros incolas invenimus (interfuit 
praesens author vitae sancti Ottonis), qui de fide chri- 
stiana interrogati, pedibus cpiscopi advolvuntur, cate- 
chizari se atque baptizari postulantes, Hos ergo, quasi 
primitias messis Dominicac in aream Domini sui mes- 
sor devotus componens, baptizavit iIIic homines tri- 
ginta. Piryssae autem septem diebus catcchizans, ex- 
structis tribus baptisteriis, multitudinem gentium bap- 
tizavit abindeque per viginti dies ipsam ducuit veri- 
tatem evangeIicam. Relictoque ibidem sacerdote, Ca- 
minum progressus est; ubi per quadraginta dies evan- 
geIizans et ipsius loci atque circumiacentis provinciae 
populum catervatim accedentem bapti*zavit, ducem p. 21 . 
Vartizlaum in fide confirmavit, milites, qui cum duce 
iIIuc venerant, catechizavit statimque et baptizavit ex-
>>>
- 26- 


structaque quoque ecclesia et altari sanctificato atqlle 
sacerdote ibidem collocato, profectus est lulinum ; scll 
iIIic a barbaris repl11sam passus, divertit Stetinum; 
ubi per tres menses evangclizans, tandem dcstructis 
fanis atque simulachris, victoriam crucis erexit exstruc- 
taque in medio foro ecclesia, sacerdotem ad eandem 
investivit. Hinc Graticiam (i3art,?) et Lubinum ; indc 
reversus lulinum iIlicque populo baptizato, ecclesias 
duas et sedem episcopatus constituit. Inde Clodonam, 
Kolbergam, Belgardiam profectlls, ibidem crucis tro- 
phaeum erexit terminumque evangeIii posuit. Demum 
Poloniam repetiit indeque mox ad episcopatum suum 
reversus, Bambergam ante diem Palmarum 1125 per- 
venit. In Pomerania vero ad praesulatum sublimatus 
est AdalbertlIs, unus ex capellanis ducis Boleslai, quem 
cum 2 aIiis sacerdotibus in adiutorium sancti Ottoni 
concesserat. 
Anno Domini 1128 sanctus Otto Pomeraniam re- 
vi sit acceptoque itinere per Saxoniam, primum Timi- 
nam (Dł:immin) pervenit ante Pentecosten; in qua civi- 
tate dux Vartislaus ad festum Pentecosten conventum 
generalem indixerat, qui non antea solutus est, quam 
principes ipsi et omnes, qui cum eis advenerant, bap- 
tismi sacramentum percepissent. Inde sanctus praesul 
progressus est Hologostam (ll)o[
aft), Gozgangiam (BlIt,?s 
fou), Stetinum, luli num. Demum ad cathedram suam 
revertens, Bambergam in vigilia sancti Thomae 1128 
pervenit. Sacerdotes autem, quos sanctus Otto addu- 
xerat, ad loca aIia evangeIizandi gratia diverterunt. 
Anno Domini 1175 sedes episcopalis luli no Ca- 
minum translata est". 
Quo vero anno Subislaus princeps (qui inter duces 
Pomerelliae primus fidem christianam suscepisse le- 
gitur et ł 170 OIivam fundavit) et quo docente con- 
versus, cuills ministerio baptizatus est, nenio scripto- 
rum rccordatur. Sub hoc principe fides catholica f1rmas 
radices egit in Pomerellia et post tantas varietates ad 
lI1aturitatem pervenit. 


...........
>>>
- 27- 


* Reges Poloniae a slIscepta religione catholica. p. 22 
l. Anno 963 Miecislaus I. fit christianus, obiit 992. 
2. 992 Boleslaus I. coronatus anno 1000, obiit 1025. 
3. 1025 Miecislaus II. obiit 1034. 
Interregnum. 
4. 10411) Casimirus I. ex monasterio Cluniacensi rc- 
vocatus, obiit 1058. 
5. 1058 Boleslaus Audax, qui sanctum StanislaulIi 
necavit 1079 et abinde exulavit. 
6. 1082 Vladislaus Hermanni, frater Boleslai, obiit 1102. 
7. 1103 Boleslaus Krzywousty. 
8. 1140 Vladislaus II., expulsus l 146. 
9. 1146 Boleslaus Crispus, obiit 1173. 
10. 1173 Miecislaus III. per 4 menses. 
11. 1174 Casimirus II., obiit 1194. 
12. 1194 Lesco Albus. 
(Miecislaus III. secundo regnat.) 
13. Vladislaus Lasconogus. 
(Lesco Albus 2 do, occisus 1227.) 
14. 1228 Boleslaus Pudicus, obiit 1279. Inter medii 
imperabant Henricus 1., qui obiit 1238. Cui succes- 
sit Henricus II, Pius a Tattaris occisus 1241. Itcm 
Conradus dux Masoviae et Boleslaus filius eiusdem. 
15. 1279 Lesco Niger obiit 1289. 
16. Vladislaus Locticus. 
17. Premislaus II. occisus 1295. 
Interregnum 5 annis. 
18. 1300 Wenceslaus rex Poloniae et Bohemiae, obiit 
1305. 
19. 1306 Vladislaus Locticus secundo; sed in maiori 
Polonia imperabat Henricus dux, qui obiit 1309. 
Cui successit Boleslaus. Tandem Maiorem Polo- 
niam recuperavit Vladislaus Locticus et 1320 in 
regem unctus est. Mortuus 1333. 
20. 1333 Casimirus Magnus, obiit 1370. 
21. 1370 Ludovicus rex Poloniae et U ngariae, obiit 138 l. 
22. 1384 Hedwigis. 


') a. ]038.
>>>
- 28 


23. 1386 Vladislaus lagello, magnus dux Lithuania
, 
p. 23 qui hoc anno baptizatus et una Hed*wigi reginac 
in matrimonium iunctus atque in regem eoronatus 
est. Hie totam Lithuaniam regno Poloniae perpetuo 
ineorporavit et fidem ehristianam ibidem strenuc 
promovit. Obiit I.B4. 
24. 1434 Vladislaus lagellonidcs, qui in eonflietu Var- 
nensi oeeubuit 1444. 
25. 1445 Casimirus lagellonides, qui obiit 1492. 
26, 1492 IOaJ1IIcs Albertus, qui obiit Thorunii 1501. 
27. 1501 Alexander, filius alter Casimiri regis. Obiit 
1506. 
28, 1506 Sigismundus 1., filius tertius Casimiri regis. 
Obiit 1548. 
29. 1548 Sigismundus Augustus, sub euius regimine 
haereses in Polonia magnos progressus feeerunt. 
Obiit Knisini 1572 die 7. lulii. Ultimus ex stirpe 
virili lagellonica. 
30. 1573 Henrieus de Valois, prinecps regius Franeiae, 
qui post aliquot menses Poloniam elam relinquens 
in Franciam rcversus est. 
Interregnum. 
31. 1576 Stephanus, prineeps Transilvaniae, qui obiit 
1586, aetatis 44 I). 
Interregnum. 
32. 1587 die 27. Deeembris eoronatus Sigismundus III., 
prineeps Sveeiae, qui haercsibus suppressis, res 
eatholieorum strenue promovit. Obiit 30. Aprilis 
1632, longiore vita dignus. 
33. 1632 Vladislaus IV., filius Sigismundi, obiił 20. 
1\\aii 1647. 
Interregnum. 
34. 164S die 17. Novcmbris eleetus loanncs Casimirus, 
filius alter Sigismundi III. regis, qui novo exemplo 
eura salutis aełernae regnum abdieavit 1668 et in 
Franeiam abiit, ubi in abbatia s. Gernlani prope 
Parisios pie obiit 1672. 


') Aetatis 53. 


.....
>>>
- 29- 


35. 1669 Michael dux Koributh Wisniowiecki, obiit 
f10rente aetate 10. Novembris 1673. 
36. 1674 electus loannes III. Sobieski, supremus regni 
marescalcus et exercituum dux. Post bella mułła 
contra Turcas gloriose peracta, obiit 17. lunii 1696, 
aetate 66. 
37. 1697 Augustus II., dux et cIector Saxoniae. Obiit 
I. Februarii 1733. 
38. 1733 Augustus m. vivat. 
*Genealogia ducum Pomeraniae. 
\. Suanti borus 1., princeps Scłauoniae, Vandaliae, 
Cassuborum, POllleranorum et Stetinensium, vir ethnicis 
superstitionibus adhuc addictus, obiit 1107. Liberi eius 
paternas terras partiti, distinctionem citerioris et ułłe- 
rioris POllleraniae primi fecere gentemque in duas fa- 
milias scidere. Ex his Vartislaus et Ratiborius citerio- 
rem sortiti POllleraniam, ubi Stetinum amplissimae fa- 
miliae sedes est. Bugslaus et Suantepolcus, quorum 
descendentes hic recensentur, ulteriorem Pomeraniam, 
quae nunc Pomerełłia nuncupatur, occuparunt. Reus- 
nerus l). 
2, Bugslaus 1., princeps uIterioris Pomeraniae (di- 
tionis quae est inter Caslinulll et Vistulam sita et Po- 
merełłia vocatur), religionelll ethnicam sub Boleslao 
Crivousto, cum quo gravissima gessit bella, abiecit 
et christianam profiteri coepit. Primus Cassuborum 
princeps a rege Poloniae investitus. Putcium aedificavit 
1145 et obiit 1150. Reusncrus 2 ). 
3, Suantopełcus, frater Bugslai, princeps POlllera- 
niae uIterioris, regis Poloniae vasallus, a Boleslao Cri- 
vousto victus captusque, in vinculis expiravit 1120. 
(I.;-(J-fLn:;. Reusnerus 3 ). 
4. SlIbislaus, filius Bugslai, dux Pomeraniae, qui 
primus christianam religionelll publice professus, Ge- 


') Eliae Reusneri lIuaci.lx(,)',J opus genealogiculII catholi- 
Cli III. Francofurti 1592 p. 467. 
2) Rellsnerus l. c. p. 467. 
2) Rcusnerus l. c. p. 467. 


p.24
>>>
- 30- 


danum reaedificavit 1185 et coenobium Olivense ex- 
struere coepit 1170. Obiit in senectute bona 28. De- 
cembris 1187, sepultus Olivae. Uxor eius Anna Mic- 
cislai III. regis Poloniae filia l), ex qua reliquit binos 
filios, principes Samborium et Mestuinum. Reusnerus2). 
(Menologium Zukoviense il ) recenset ad diem 23. 
Augusti 1235 obi tum Euphrosinae, matris Mestuini 
ducis; quo si ita sit, dicendum esset, Subislaum du- 
cem mortua Anna, prima coniuge, secundo voto du- 
p. 25 xisse Euphrosinam et ex hac Mestuinum principem 4) * 
filium genuissc.) 
(Grimisclavus, princeps Pomeraniae: docebitur in- 
ferius 5 ) sub titulo ecclesiae Starogardensis, Lybisze- 
viensis, Svecensis, Principem hunc magnam Pomerel- 
liae partem possedisse circa annum 1198 et aliquot 
pias fundationes fecisse. Cuius filius fuerit, non satis 
compertum est.) 
5. Samborius, princeps Cassuborum et Pomerello- 
rum, qui Olivense monasterium a patre Subislao duce 
inchoatum perfecit et 7 pagis locupletavił. Obiit 1207. 


') Balzer (I. c. p. 218) haec verba non fide digna esse dicit; 
vulgo enim putant, Subislai nxorem non fnisse fiłiam Miecis- 
lai III., sed fiłiam lanussi, sororem Zyronis, palatini Masoviae. 
') Rensnerus I. c. p. 467. 
3) dr. Fra/{m. menologii Zukoviensis ed. Kętayński: Mo- 
num. Polon. hlst. IV, 141; Perlbach, Das Totenbuch des Pra- 
monstraknserinnen-Klosters Zuckau bei Danzig. Danzig 1906. 
p. 51. 
.) Post paginam 24 invenitur stemma dUCllm Pomeraniae 
expressum imagine arboris ramos suos late diffundentis; per 
hlllus arboris stirpem Suantiborus designatus, singnlis autem 
ramis singuli Suantiborio prognati denotantur. Quo facilius le- 
gentes ipsi rem omni ex parte cognoscant, iIIud ipsum stemma 
hoc loco describendum curavirnus. In dextera parte huius pa- 
ginae subscripta sunt, quae sequuntur: Genealogia Ducum 
Pomeraniae Fundatorum Monasteriosum Oliven., Pelplinen., 
Zarnovecen., Zukovien., Gedanen. et Dirsavien. PP. Praedica- 
torum et multarum Ecdesiarum per Pomeraniam. - In snpe- 
riore parte huius inscriptionis depictum est ducum Pomeramae 
insigne generis, Gryf nuncupatum, hoc modo: In dipeo insi- 
gnis gentilicii purpureo vides iIIud fabulis multis ornatu m ani- 
mai, Gryf nuncupatum, cuhls superior pars corporis simiłis 
est aqllllae, cuius alae et ungues sunt expassae, inferior pars 
corporis exhibet similitudinem leonis. In summo hoc chpeo 


L 


-
>>>
- 
1 - 


Quam consortem vitae habuerit, ignoratur. Reliquit 
binam sobolem, Subislaum fiIium (qui post brevissi- 
mum tempus patrem ad vitam aeternam secutus et in 
uno eodemque tumulo cum patre Olivae sepultus est) 
et Adelheidem fiIiam. Reusner t ), Sch titz 2), Monumenta 
Olivensia a ). 
6. Mestuinus I. Mortuo Samborio duce ac Subi- 
slao principe, Pomerellia ex integro devoluta est ad 
Mestuinum, secundogenitum Subislai I. ducis. Consor- 
tem vitae habuit Mariam, Miecislai III. regis Poloniae 
filiam, teste MicraeIi04) (vereor ne iste author erraverit 
in hoc. Reusnerus fi ) habet: In coenobio OIivensi vixit 
Maria, filia Miecislai III. principis Poloniae Mestuini 
materteia), et reliquit quattuor principes fiIios: Suante- 
polcum, Samborium, Ratiborium et Vartislaum, totidem 
etiam fiIias principissas: Salomeam, Tribisłavam, He- 
Iingam et Miłosłavam, de quibus singuIis infra dicetur. 


inslgms gentilicii vides coronam cum malo, quod intel' imperii 
insignia enumerari solet. 


Suantiborus 
II 
IB ugus laul S uanłope lcUSl 
21 3 
I Subis liiiiSj 
41 
f 
amborius Mestuinus I 
51 6' 
Adelheidis Subislaus' Vartis l. Ratibor. Sambor. Suantope!. Salom. Tribisl. Heling. MilosI . 
8 1 12 l} 
 1 9 13 14 15 16 
I Subislaus I 
11 
iMestuin. Vartisl. Sambor. R atibor.loa nn:-Salomea Eiisabeth Dąbrowka (Jertrud. 1 
18 19 20 21 22231 24 25 26 
,Margar t-:- Mestu;na N.ter tial I Premislausl 
21 28 29 Rex Pol. 30 
") dr. p. ]61 ad calcem. 
') Reusnems \. c. p. 467 sq. 
2) Caspar Schiitz, Rerum Prussicarum historia. Gedani 
1769 p. 33. 
3) De prima fundatione 1Il0nasterii Olivae: SS. rcr. Pru ss. I. 
leipzig ]86] p. 671; Chronica Olivensis auctore Stanislao, ab- 
bate Olivensi: Monum. Polon. hisi. VI, 310. 
') Micraelius lib. II no. 95 p. 172; Balzero teste (I. c. p.21tJ) 
ei non erat nomen Maria, sed Zvinislava. dr. Perlbach, Preuss.- 
poln. Studien. Halle ]886 I, 6. 
a) Reusnerus I. c. p. 468.
>>>
- 32- 


Dux iste Mestuinus I. cum uxore sua (cuius tamen no- 
mcn nequc in privilegiis fundationis nequc in Meno- 
logio Zukovicnsi adscriptum est) 1209 fundavit ct am- 
plissime dotavit monasterium Zukoviense pro sancti- 
monialibus s. ordinis Praemonstratensium et obiit pic 
in Domino 2. Maii 1220 Olivaeque sepultus esl. Reu- 
sner t ), Schiitz:.!), Olivensia 3 ), Zukovicnsia 
), Pelplincn- 
sia;;) monul1lenta. 
7. Subislaus II., princeps Pomeraniae, filius Sam- 
borii ducis, uti iam supra dictum csl. ,hut:;. Reusncr fi ). 
Hic 1207 (quo et obiit) 11I0nasterium Zarnovecense 
pro sanctimonialibus s. ordinis Cisterciensium exstruerc 
p. 26 coepit, quod de*inde 1213 mater Suantepolci ducis 
pcrfccit, uti ex monumentis Zarnovecensibus infra do- 
cebitur. 
8. Adelheidis, filia Samborii ducis, nupsit Boleslao 
Calvo, duci Poloniae. Cromcrus 7 ), Micraelius pag. 2701'). 
9. Suantepolcus II., pril1logenitus M
stuini ducis 
filius. Vir heroica virtute excellcns, opibus f10rens et 
victoriis clarus. Recuperavit, quae maiores ipsius ami- 
serant, universa. Lescum album, principem Poloniac, 
Ganscvac in balneo intcremit excussoquc Polonorum 
iugo, propriul1l ducatum in Pomerania constituil. Cru- 
cigeris primum in subiugandis Pruthenis etlmicis ma- 
gna tulit auxilia, postmodum tamen, cum i11i aliquos 
progressus fecissent, eosdem hostili animo aggressus 
cst et neophytos Pruthenos ad defectionem ac rebcl- 
Iioncm contra Crucigeros concitavit. Senio confectus 
piis demum operibus vacare coepit. 1227 die 22. la- 
nuarii condidit Gedani monasterium S. ordinis Praedi- 
catorul1l, 1224 Camini adiud s. ordinis eiusdem. 1232 


') Reusnerus I. C. p. 468. 
') Schiitz I. C. p. 33. 
3) SS. reI'. Pru ss. I. C. p. 686. 
') dr. Fregmentlllll menologii Zukoviensis ed, K
trz)'ński: 
MOUIIIII. Polon. hist. IV, 140; ł'erlbach I. C. p. 29. 
ft) dr. Monlllllentorulll fllndationis 1II0nasterii Pelplinensis 
frag-Illentlllll ed. Kętrzyński: Monnlll. Polon. hist. IV, 59. 
.) RCllsner I. C. p. 468. 
1) Crolllerus I. c. lib. IX p. 242. 
R) Micraelius lib. 11 no. 95 p. 172.
>>>
- 33- 


monasterium Buccoviense in Pomerania. Monasteria 
Olivense, Zarnovecense, Zukoviense pluribus locuple- 
tavit possessionibus. Gedani admodum senex vita 
defunctus est tertio Idus Ianuarii ] 466 1 ), aetatis 92 
Olivaeque sepultus. Uxorem habuit Salome sive Salo- 
nicam, Romari ducis Russiae fiłiam, ex qua plurimam 
sobolem, ut infra docebitur, suscepit. Cromerus 2 ), Reu- 
sner 3 ), Olivensia, Zukoviensia ł ). 
] O. Samborius II., filius alter Mcstuini I. ducis, 
qui monasterium pro s. ordine Cisterciensium fundavit 
in Pogotkow 1258, quod dein Mestuinus II. princeps 
] 274 Pelplinum transtulit et possessionibus auxit. Uxo- 
rem habuit Mechtildem, quae obiit 9. Kalendas Oe- 
cembris ] 270, et ex ea filium Subislaum, qui obiit 
ante patrem 3. Idus Aprilis] 254, sel1Ultus apud patres 
Oominicanos in Stralsllnd. Menologium Pclplinense!i). 
'Ipsemet dux mortua uxore et filio, ordinem Crucigc- 
rorum ingressus una cum 2 * fratribus, Ratiborio et p. 27 
Vartislao principiblIs, qui ordini Teutonico onmia bona 
et iura sua legarunt. Reusnerus 1i ). Obiit Samborius 
dux eXlll in terra Cuiaviensi 3 Kalendas Ianuarii ] 276. 
Menologium Pelplinense:i). 
] l. Ratiborius, filius tcrtius Mestuini ducis. Hunc 
passim historici scribunt ordinem Theutonicum in- 
gressum, in Palaestinam ad visitandum sepulchrum 
Christi profectum, in insula Rhodis mortuum ibidem- 
que sepultum esse. Schutz'), Menologium Zukovienseł-) 
ipsius obitum rccenset ad diem 6, Aprilis, sed sine anno. 
]2. Vartislaus, quartus Mestuini filius, pariter 01'- 


') Legendum: 1266. 
2) Cromerus I. c. lib. VII et VłłI p. 194 et 214. 
3) Reusnerus 1. c. p. 468. 
') Addendull1: monumenta. cfr. SS. reI'. Pru ss. 1. c. I, 684; 
Chron. Oliv.: Monum. Pol. his!. VI, 313; Fragm. menologii 
Zukov.: Monum. Polon. hisL IV, 14U; Perlbach I. c. p. 5. 
6) Monum. fundationis monast. Pelplin.: Monum. Polon. 
hisL IV, 59. 
6) Reusnerus 1. c. p. 468. 
') Schiitz 1. c. p. 34. 
8) Fragm. menologii Zukov.: Monum. Polon. his!. IV, 140; 
Perlbach 1. c. p. 22. 


3
>>>
- 34- 


p.28 


dinem Theutonicum ingressus. Desiderio flagrans contra 
ethnicos pugnandi, constitutus in itinere Wissogrodi 
in Masovia mortuus et in cathedrali ecclesia Vladis- 
laviensi sepultus est. Schiitz l). Adscriptus menologio Zu- 
koviensi:!) 9. Maii. 
13. Salomea, Mestuini ducis filia, nupta Wizlao, 
Rugiae principi. l\1icraelius3). 
14. Tribisława, eiusdem ducis secunda filia, nupta 
Pribizlao, duci Mechlenburgensi. Micraelius3). 
15. Helinga vel Helena, tertia filia, nupta Vladislao 
Sputatori, duci maioris Poloniae. Micraelius:{). Reusne- 
rus ł ) vero asserit istam principissam Helenam non 
Mestuini, sed Suantepołci ducis filiam fuisse. 
16. l\1iłosława, Mestuini ducis quarta filia, l11ona- 
sterium Zukoviense s. ordinis Praemonstratensium in- 
gressa, ubi et priorissam egit, de qua menologium 
lukoviense;;) sic habet: l\1isłosława domina et magistra 
in Zukow, soror ducis Suantepołci, obiit 9. lulii 1290. 
17. Subislaus III" Samborii ducis filius, de quo 
iam supra No. 10 dictum est, quod ante patrem 
obierit 1254. 
IS. l\1estuinus II" primogenitus Suantepolci ducis 
filius et Cassuborum, Pomerellorum dux ultimus. In 
matrimonium sibi adoptaverat Fułcam, sanctimonialem 
coenobii Stolpensis, sed nullam ex ea sobolem suscepit. 
Fundavit monasterium Dirsaviense s. ordinis Praedi- 
catorum S. Kalendas Maii 12S9. Mo*nasterium Cister- 
ciensium a Sanlborio duce in Pogotkow fundatum, 
transtulit Pelplinum 1274 iIIudque tum et Olivensc, 
Zarnovecense, Zukoviense pluribus locuplctavit posscs- 
sionibus. Tribuitur ei a nonnuIlis scriptoribus fundatio 
Cartusiae in PomereIlia, sed error cst; monasterium 
etenim istud non nisi circa annum 13S0 prima initia 


') Schiitz l. c. p. 34. 
2) Fragm. menol. Zukov. 1. c.; Perlbach l. c. p. 31. 
2) Micraelius lib. Ił 110. 95 p. 172; dr. Balzer l. c. p. 221: 
Cognomen uxoris Vladislai Sputatoris erat Hedvigis. 
ł) Reusuerus l. c. p. 468. 
") Frag. menol. Zukov.: Monum. Polon. hist. IV, ]41; Perl- 
bach l. c. p. 43.
>>>
- 35- 


habuit, ut infra dicetur 1 ). Obiit 8, Kale'ndas lanuarii 
1295 Olivaeque sepultus est. Cumque nullam haberet 
prolem , haeredem instituit Premislaum II., regem Po- 
loniae, sicque ulterior Pomeraniae pars, quae Vistulae 
adiacet, a regione avulsa tst. Reusnerus 2 ) et reliqui 
passin1. 
19. Vartislaus, Suantepolci ducis secundogenitus 
princeps, qui cum fratre Mestuino de haereditate conten- 
dens, captum custodiae tradidit. Sed hic per suos milites 
liberatus, Vartislaum vicissim custodiae tradidit. Ind e 
elapsus, in ipso belli apparatu animi moerore extinctus 
Wissegrodi in Masovia Vladislaviaeque tumulatus est 
1275. 'l;:W;. Uxorem habuit N. filiam Zemoviti, duci s 
Masoviae, ita Reusnerus 3 ), Micraelius-l). Schiitz:i) autem 
pag. 51 scribit, hunc in exilio Elbingae mortuum ac 
sepultum, alium vero Vartislaum, cuius supra No. 12 
meminimus, Wissogrodi mortuum et Vladislaviae se- 
pultum esse, sed Reusnero aliisque hac in re fides 
habenda est. 
20. Samborius, Suantepolci ducis filius tertius, 
quem Dusburg G ), Cromerus 7 ) aliique plures perhibent 
ordinem Theutonicum amplexum esse. Reusnerus H ) 
vero habet, ipsum in infantia 1222 (quo ordo Theu- 
tonicus in terris Prussiae nondum pedem fixerat) mor- 
tUUlU esse. 
21. Ratiborius, Suantepolci duci s filius quartus; 
hunc Dusburg 9 ), Cromerus tO ) aliique dicunt pariter 


') dr. p. 418 ad calcem. 
2) Reusnerus I. c. p. 468. 
3) Reusnerus I. c. p. 468. . 
") Micraelius lib. II no. 105 p. 181 są; Balzer (Gcnealogia 
Piastów. Kraków 1895. p. 432) haec (alsa esse effecit. 
&) Schiitz I. c. p. 35, 82. Vratislaus, filius Suantepolci, Vla- 
dislaviae iuniori sepultus est. dr. Kujot, Czternasty listopada 
1308 r. w Pomorzu Gdańskim: Roczniki Tow. Nauk. w Toru- 
niu. 1908. XV, 11. 
") Dusburg, Cronica terre Prussiae III, 46, 213: SS. rer. 
Pruss. I Leipzlg 1861 p. 77, 143. 
7) Cromerus I. C. Iib. X. p. 250. 
R) Reusuerus I. C. p. 468. 
") Dusburg I. C. p. ]43. 
I") Cromerus I. c. lib. X p. 250. 


3.
>>>
- 36- 


ordinem Crucigerorum ingressum esse. Reusnerus 1) 
autem scribit eum in iuventute extinctum. Principes 
oroxime dictos Vartislaum, Samborium et Ratiborium 
ilOnnulli scriptores confundunt cum ducibus Vartislao 
sub numero 12, Samborio numero 10, Ratiborio nu- 
mero II supra recensitis, his quod illis debetur et 
econtra tribuentes. 
p. 29 ol 22. loannes, Suantepolci ducis filius quintus. 
Huius mcmoria habetur in menologio Zukoviensi2) ad 
die.'l 26. Augusti, sed sine anno cum hac expressione: 
loannes filius Suantepolci ducis. In chronicis nulla 
eiusdem mentio invenitur, crediderim eundem in iu- 
vel1tute diem extremum vitae clausisse. 
23. Salomea, primogenita Suantepolci ducis filia3), 
nupsit Ziemomyslo duci Cuiaviae, de qua natus est 
Primislaus II., rex Poloniae. Dusburg 4 ), Micraelius5) 
et alii. 
24. Elisabeth, filia altera ducis eiusdem, laromiro, 
Rugiae principi, in matrimonium data. Micraelius1i). 
25. Dambrowka, filia Suantepolci. De qua meno- 
logium Zukoviense'): Anno 1223 die 25. Maii obiit 
Damroca (alibi Dambrowka), filia Suantepolci. Ta 
Panna zbudowała Kośćioł w Chmielnie, Zukowskicy 
maił.;tnośći. Fortassis in castro Chmielnensi residen-' 
tiam habuit. 
26. Gertrudis, filia Suantepolci 8 ). De qua habetur 


') Reusnerus l. c. p. 4ó8. 
2) Legendum: ad diem 22. Augusti; dr. Perl bach I. c. p. 51. 
") Salomea uxor Ziemol11ysli erat filia Sal11borii. Primis- 
laus II. non e,rat, ut autor refert, filius Salomeae, sed nepos 
Hcdvigis, filiae Mestvini I et uxoris Vladislai Sputatoris. dr. 
Balzer I. c. p. 336. 
f) dr. Reusnerus I. c. p. 468. 
') Micraelius lib. II no. 104 p. 180, 
") Micraelius lib. II no. 104 p. 181. 
') Perłbach I. c. p. 35; Kętrzyński (Monum. Polon. IV, 
140) putat illa verba: Ta: Palma... posteriore demum tel11pOl'e 
addita esse. In hoc autem libro Schwengelii haec ipsa verba 
non solum hoc loco, sed etiam p. 352 ad calcem eadem manu 
scripta su nt. 
") Gertrudis erat filia Samborii. dr. Pommerellisches Ur- 
kundenbuch p. 349; Kujot I. c. p. 22. 


r
>>>
- 37- 


in actis Cartusiae authenticum testimonium, nempe 
dipl0ma Mestuini ducis huius tenorisI): Nos Mestuinus 
Dei gratia dux Pomeranorum, primogenitus iIIustrissimi 
principis ducis Suantepolci, dilectissimae sorori nostrac 
nomine Gertrud contulimus terram, quae Pirsna dicitur, 
cum villis Costina, Zelonino, Bandomino etc. iure hae- 
rcditario. Datum in Słupsk 1284. 
Attribuit Reusnerus 2 ) duci Suantepolco filias dun- 
taxat duas, nempc Helingam seu Helenam , de qua 
supra numero 15, et Salomeam, de qua numero 23 
dictum esl. 
(De duce Mestuino monumenta Olivensia:!) inqui- 
unt sic: "Hunc ducem Mestuinum, quia iIIegitime vi- 
xerat et sponsam Christi, sanctimonialem de coenobio 
Stolpensi, Fulcam nomine ł ), suo matrimonio adopta- 
verat, Deus privavit sui seminis legitimo successorc 
tamquam indignum, quamvis alias II esset competenter p. 30 
dignus. Et ideo tempore vitae suae, iam senex desi- 
gnavit suum successorem dominum Primislaum, ducem 
Poloniae, cui milites Pomeraniae vivente adhuc domino 
Mestuino homagium praestiterunt".) 
Reusnerus5) .in opere Genealogiae pagina 468 ait: 
Mestuinus moriturus, quum haeredes masculos non 
haberet. odio agnatorum haercdem instituit Primislaum, 
ducem Poloniae, asseritque eundem reliquisse filias 
tres, nempe: 
27. Margaretham, nuptam Witzlauo vcnerabili prin- 
cipi Rugiae, 
28. Mesteuinam H ), nuptam Pribizlauo iuniori, prin- 
cipi Henetorum, 


" 


') dr. PommereIlisches Urkundenbllch ed. Perlbach. Danzig 
]882 p. 349. 
2) Rellsnerus I. c. p. 468. 
I) De prima fundatione monasterii Olivae: SS. rer. Pru ss. 
I. c. I, 693; Chron. Oliv.: MonIIm. Pol. hist. VI, 315, 
') Uxor Mestvini II. erat ElIfrosina, quae post mortem 
Kazimiri Cujaviensis, mariti sui, nupsit huic principi. dr. Bajzel' 
I. c, p. 301, KUjot I. c. p. 17, 23. 
") Reusnerus I. c. 
") Huic filiae Mestvini erat nomen Catharina. dr, SS. rer. 
Pru SS. 1._ c.
>>>
- 38 - 


29 et III filiam fJ.lIl1JlI'J/lO;, nuptam Adolpho vcne- 
rabiIi comiti Holsatiae in Wagria. 
30, Primislaus II., rex Poloniae. De quo mon u- 
mcnta Olivensia l ) ita loquuntur: "Primislaus, dux rcgni 
Poloniae, in Gdantzk veniens et ducatum totius Po- 
meraniae sibi per ducem Mestuinum resignatum susci- 
piens, ipsam civitatem Gdantzk plantis muniri procurat. 
Qui post haec coronam regni Poloniae a sede apo- 
stolica consecutus, uno tantum anno supervixit captus- 
que per satellites Woldemiri, marchionis de Branden- 
burg, occisus est in ultionem sanctae Lucardis, con- 
iugis suae, quam ille suspectam habens, fecerat iu- 
gulari". Długosz 2 ) lib. 8 ait, quod 6. Idus Februarii 
1296 in Rogozno interemptus et paulo post in sepu 1- 
chro praedecessorum Posnaniae sepultus est. 
(A morte Primislai regis de dominio terrae Po- 
meraniae controvertebatur et acriter pugnabatur inter 
rcges Poloniae et marchiones Brandeburgenses per 
annos 15. Anno demum ł311 occuparunt Pomerel- 
liam Crucigeri ipsamque tenuerunt ac possederunt us- 
q ue ad annum 1454. Quo excusso a Pruthcnis illorum 
iugo, postliminio ad reges Poloniae devoluta est.) 


p. 3] ol De Crucigeris. quanto tempore Pon1ereIliam 
possederunt. 
Ex c1uonica Petri de Diisburg cap. 2083): "Suan- 
tcpolcus, dux Pomeraniae, quattuor habuit filios, Mc- 
stovinum, Samborium, Vartislaum et quendam ali um. 
1st c Vartislaus factus fuit frater ordinis domus Teuto- 
nicac et partem ducatus, quae ipsum contingebat, de- 
dit fratribus domus Teutonicae in Pruschia in eleemo- 
sinam. Samborius videns, quod de parte sua non posset 
honeste secundum status sui dignitatem vivcre, tradidit 
eam praedictis fratribus, ut ipsi et familiae suae in 


') De prima fundatione l110nasterii O\ivae: SS. reI'. Pruss. 
ł, 694 sq; Chron. Oliv.: MonIIm. Pol. hist. VI, 315. 
2) D/ugossus I. c. \ib. VII I p. 880. 
3) Dusburg I. c. III. c. 213 (208): SS. reI'. Pruss. I, ]43. 



 .
>>>
- 39- 


necessariis providerenł. Idem fecit quartus frater... I ) 
Mestuinus autem audiens haec, violenter has tres par- 
tes ducatus Pomeraniae occupavit et invitis fratribus 
detinuit multis annis. Tandem venit dominus Philippus, 
episcopus Firmanus, legatus a sede apostolica missus 
ad terram Poloniae, coram quo frater Conradus de 
Tierberg magister conquestus fuit de violcntia, quam 
dictus Mestuinus fecit fratribus de Pruschia in his 
tribus partibus ducatus praedicti, et ad probandum, 
se et fratres habere merum ius in illis, obtulit privi- 
Icgia accepta. Audita ergo utriusque partis aIlegatione, 
idem legatus ordinavit, quod fratres domus Teutonicae 
habercnt territorium dictum Wantecke in dieto ducatu 
Pomeraniae, ubi nunc situm est castrum Gemeva (Me- 
wa), et sic cessaret omnis discordia intra eos. Undc 
fratres anno Domini 1283 transtulerunt de tcrra Cul- 
mensi castrum Poterberg et cum acdificiis cius castrum 
Gemevam aedificaverunt in eum locum super Viselam, 
ubi nunc situm est, ad laudem et gloriarn lesu Christi". 
ol Audivimus iam superius Samborium, Ratiborium p. 32 
et Varlislaum fratres Suantepolci ducis partes suas 
haereditarias in Pomerania ordini Theutonico renuntiasse 
ipsumque ingressos esse. De principe tamen Vartislao, 
quid hic narratur, melius convenit filio, quam fratri 
Suantopolci. 
Mestuinus partim proprio motu partim legati pon- 
tificii interventione Mevam Crucigeris donavit cum 15 
pagis2). Et hoc territorium primum est, quod in Po- 
mereIlia Crucigeri iure possederunt. Miechovius'ł), Cro- 
merus 4 ). 
Qualiter demum 1310 Cruciferi Gedanum et paulo 
post PomereIliam totam in suam redegerint potestatcm 
eique usque ad annum 1454 imperaverint, enarrant 
in longum Długosz;;), Cromerus 6 ) et alii. Hic duntaxat 


I' 


') Addendum: Ratiborius. 
2) dr. Pommerell. Urkundenbuch p. 291. 
2) Matthias de Miechovia l. c. lib. III. c. 6] p. ]80. 
') Crol11erus l. c. lib. X. p. 250. 
") Dlugossus I. c. lib. IX. p. 921 sqq, 
") Cromerus I. c. \ib. XI. p. 273 sqq.
>>>
- 40 


magistros ordinis Thcutonici, qui pcr tempus istud ad 
gubcrnaculum scderunt, recenserc libet I). 
I. Sigfriuus a Fcuchtwangcn, hic nonnisi anno 
praccedentc 1309 scdcm magistrorum gcneralium Mar- 
purgo (quod cst in Landgraviatu Hassiae) Mariaebur- 
gum transtulerat provincialclllque Prussiac magistrum 
(cassato titulo hoc) ciusquc successores titulo magni 
cOl\1mendatoris insigniverat et iam 1310 Gedanum, 
dein et Pomcrelliam occupavit. Obiit initio Maii 1311. 
2. Carolus Bcffart de Trcvcris, elcctus 1312, prac- 
fuit annis ferc 13. Vocatus Romam dc occupata per 
vim Pomerania ct dcncgatis ex ea illustrissimoantistiti Vla- 
dislaviensi dccimis, infirmatus ibidcm, rcversus est in 
Gennanialll et in civitate Trcverensi apud fratrcs suos 
1324 lIIortuus atq uc scpultus es!. 
3. Wcrnerus de Orsele elcct.us 6. lulii 1324. Dus- 
burg
). Praefuit 6 annis ct occisus cst a fratrc loannc 
a Bindorf Mariacburgi antc tcmplum in vigilia s. EIi- 
sahcthae 1330. cum a vespcris domum rediret, scpul- 
tusque in Marienwerder in ecclcsia cathcdraIi3). 
p. 33 ol 4. Ludcrus, dux Brunsviccnsis, clectus 1331, 
praduit annis 4 et obiit 1335, scpultus Rcgiolllonti 
in ecclesia cathcdrali. , 
5. Didericus, comcs Oldcnburgensis, electus 1335, 
obiit 134 I. 
6. Ludolphus KOnig, dominus dc Wcitzau, elechls 
13-t2. Hic 1343 in die s. lacobi pacem fecit cum rcgc 
Polonorum, rcddendo tcrram Cuiavienscm, Dobrinen- 
sem, castrum Brombcrg. Et codem anno fcria IV. post 
Lactare primulII lapidem muri maioris oppidi Dantzk 
ac postea proxima fcria VI. prilllum lapidcm maioris 
ccclesiac Beatac Mariac Virginis ibidem posui!. Postca 
ex moerorc in lacsionem ccrcbri incidcns, reclusus est 
in castro Engelshurg, restitutus dein valetudini, no- 


') dr. Mag-istri generales ordinis TeuthOllicorum fratrulll 
ed. KętrzYIIshi: .\\onulII. Polon. hist. IV, 53. 
2) [)usburg l. c.: SS. reI'. Pru ss. I, 190. 
) dr. Die iiltere Hochmeisterchronik bearbeitet von Toep- 
pen: SS. reI'. Pruss. 1Il, 590.
>>>
- 41 - 


luit amplius munus magisterii gercre. Obiit in dicto 
castro 1346. 
7. Henricus Dusener ab Arffberg, electus stante 
vita et aegritudine mentis antecessoris sui 1345, indi- 
gena Pomeraniae. Renuntiavit ante mortem dignitati 
magisterii. Obiit Bratiani et Mariaeburgi sepultus est 
1351. 
8. Winricus de Knieprode, vir literis addictus et 
literatos fovens. Praefuit ordini cum laude annis 31 
et obiit in vigilia s. loannis Baptistae 1382. 
VlnCLa sVblt Mortls VVlnrlCVs noCte loannls, 
anni regiminis: 
qVI VIVens fortls In tantls reXerat annls. 
Sub huius magistri regimine Cartusia ad Gedanum 
incunabula seu prima initia egit, uti infra docebitur l ). 
Civitas iunior (Me junge Stabł) Gedani assurexit cum 
aliquot ecclesiis et monasteriis. 
9. Conradus Zolner de Rotenstein, electus die 2. 
Octobris 1382. Hic fundationem Cartusiae antedictae 
amplissimo diplomate confirmavit eandemque pluribus 
possessionibus locupletavit. Vir pius et religiosus, ze- 
lator statutorum ordinis sui, fratres equites Theutonicos 
crebro redarguit de superbia et commonuit de humili- 
tate religiosa observanda. Praefuit annis 8 et obiit 
Christburgi, sepultus Mariaeburgi 1390. 
* 10. Conradus Tieber de Wallenrode, electus do- p. 34 
minica ludica 139], obiit in die s. lacobi 1393. Ma- 
g;istrum hunc detestantur scriptores om nes non tantum 
Polon i et Pruthenici, sed ipsiusmet ordinis Theutonici. 
Arguitur de haeresi, contemptu fidei sacrosanctae, t y- 
rannide, superbia aliisque vitiis. Demum in rabiem 
versus, misere extinctus est, in cuius transitu fuere 
fulmina, tonitrua 2 ). 
11. Conradus de lungingen, electus in die s. An- 
dreae 1393. Vir plurimum venerabilis, devotus, pius, 
castus et pluribus virtutibus insignitus atque ante om- 


') p. 417 ad calcem. 
2) cfr. Die altere Hochmeisterchronik bearbeitet von Toep- 
pen: SS. reI'. Pru ss. m, 619. Roczniki Tow. Nauk. w Torumu 
1898. V, 7 sqq.
>>>
- 42- 


nia pacis studiosissimus omnium cncomio. Sub huius 
rcgimine 1394 in crastino s. loannis Baptistae obiit 
s. Dorothea Pruthena Quidzini indusa. Hic 1396 in 
veteri civitate Gedancnsi aedificari fecit duplex mo- 
nasterium, unum pro fratribus, aIterum pro sororibus 
ordinis ss. Salvatoris et s. Birgittae iIIudque ampIissime 
dotavitt). Cartusiam ad Gedanum possessionibus pluri- 
bus ditavit et maximis favoribus prosecutus est. 01'- 
dinem Theutonicum rexit et terris Prussiae praefuit 
annis 14, subditis omnibus charus. Medicis ei rem 
venercam suadentibus rcspondit: maJo decem annis 
citius l11ori, quam tantum tamque enorme fłagitium 
committerc. Sub ipso Prussia ad fastigium sane per- 
venit, numerans iIIo tempore praeter magnum commcn- 
datorem, marescaJcum, hospitalarium, trapiarium, the- 
saurarium, 4 episcopatus, commendatores 28, quorum 
quisque ccntum equos aJebat, commendatores convcn- 
tUUI11 46, canonicos eiusdem ordinis 35, convcntuales 
38, hospitalarios 81, pincernas 65, provisores 37, ad- 
vocatos 18, praefectos piscaturac 39, praefectos mo- 
lendinarul1l 93, parochos 25 ex ordine, quae functiones 
omnes pracstantes erant, 3162 equites fratres, 162 sa- 
cerdotes et fratres chorales, 6200 servos ad obsequia, 
60 civitates et totidem arces, 18368 pagos. communes, 
740 pagos parochiales et 2000 praedia. In censibus 
annuis prodibant 800000 floren i Rhcnenses praeter 
p. 35 accidentalia. Idem magister insuper * 1404 emit ab 
imperatorc novam Marchiam pro 160000 aureis f1orenis. 
Obiit cum maximo totius populi luctu feria IV. post 
festum Paschae 1407 Mariaeburgi ibidemque sepuItus 
est. loannes Venator2). 
12. Ulricus de lungingen, frater germanus aut 
patrueIis supradicti Conradi, elcctus dominica proxima 
post festum s. loannis Baptistae 1407. Occubuit in 
conf1ictu Tannenbergensi 1410 in die Divisionis Apo- 
stolorum. 


') dr. p. 3ól.) ad calcem. 
') Johann Caspar Venator, tłistorischer Bericht von dem 
marianischtcutschen Hitter-Ordcn. Niirnberg 1680. S. ]25 H. 


........
>>>
- 43- 


13. Henricus Reuss de Plaucn c1cgit SCiPSUIII, 
cum nonnisi tres ordinis fratres ex potcntiorc nobilitatc 
post proelium et cladem Tannebcrgensem supcrstitcs 
mansissent. Cessit officio magistratus vel potius dc- 
positus est 1413. loannes V enator l). 
14. Michael Kuchenmeister de Sternbcrg clcctus 
1414. Resignavit officium libere 1422 in medio Qua- 
dragesimae. 
15. Paulus Pelnitzer de Rusdorf, electus 1422. 
Vir pius et timens Deum atque pacis studiosus. Multa 
passus a fatribus ordinis, in moerorem et morbum in- 
cidit, ob quem tum et aetatem grandaevam cessit officio 
ac paulo post Elbingae mortuus est 1441. 
16. Conradus dc Erlichshausen, electus feria IV. 
ante Pascha 1441. Vir religiosus. Fundator Cartusiac 
Pacis Dei in nova Marchia et Cartusiae Paradisi B. M. 
V. amplissimus benefactor. In ultimo morbo constitutus 
ingeminavit verba haec: O quam bene mihi essct, si 
ingressus fuissem ordinem Cartusiensem. Hic auspicato 
magisttatu pacem perpctuam cum regno Poloniac 
sumpto ss. Sacramento iuramento firmavit et idipsum 
secundo Thorunii 1446 praesente serenissimo regc 
Poloniae Casimiro repetiit. Ex fratrum discordiis moe- 
rore confectus pie obiit 1449 ultimusque ex magistris 
Mariaeburgi sepultus est. 
17. Ludovicus de Erlichshausen, frater aut ex 
fratre nepos Conradi proxime nominati, electus 1449. 
Huic tandem 1454 die 4. Februarii sta*tus et ordines p. 36 
terrarum Prussiae, pertaesi durum Crucigerorum im- 
perium et iugum, renuntiarunt homagium et obsequium, 
se subiicientes serenissimis Poloniae regibus Prussiam- 
que ac Pomeraniam incorporantes regno Poloniac. 
Inde mox bellum cruentum ortum et usque ad annul1l 
1466 continuatum est, quo demum propitiante Deo et 
studio indefesso legati sanctae sedis apostolicae die 
19. Octobris Thorunii pax perpetua confccta est his 
conditionibus: ut reges Poloniae terram Culmensem, 
Michaloviensem, Pomeraniam, ad haec Mariaeburgum, 


I) johann Venator a. a. O. S. 130.
>>>
- 44- 


Stumam, Christiburgum, Elbingam, Tolckmittam arces 
et oppida cum suis territoriis, Neringam peninsulam etc. 
iure perpetuo obtineant, reliquum Prussiae Crucigeri 
habeant et in fide ac clientela regum Poloniae sint 
ac maneant I). 
Horrendum leetu, ad quam desolationem per istud 
bellum Prussia et Pomerania devenit. loannes Leo 2) 
scribit in bello hoc milites regios occubuisse 85000, 
exceptis voluntariis innumeris, magistrum amisisse sti- 
pendiarios 69300 practer rusticos, civitates Prussiae: 
Uedanull1 civcs 1982, stipendiarios autcm 1483, EI- 
bingam cives 1090, minores civitates cum pagis 90000. 
Cumque ad aures Casimiri regis piissimi numerus oc- 
cisorum devenisset, dixisse fertur: totam Prussiam at- 
que Pomerelliam non respondere sanguini christiano- 
rum fuso in iis obtinendis. Ex 21000 papis remanserunt 
salvi 3013, desertae ecclesiae erant 1 OJ 9. 
Ab hoc igitur tempore Pomerellia immediate sem- 
per paruit dulei serenissimorum Poloniae regum imperio 
parebitque eorundem successoribus fidelissime in pcr- 
petuum. Ad laudem et gloriam Dei. Amen. 


p. 37 *Nuntii apostołici in regno Połoniae. 
965 l. Aegidius Tusculanus episcopus, quem scriptores 
Poloni cardinalem dicunt, non autem Baroniusa), le- 
gatus a latere, missus a Ioanne XIII. pontifice maxi mo, 
qui baptizatum et credentem regem Miecislaull1 cum 
popu lo stabiliret in fide, episcopatus diversos erigeret, 
sacerdotes et ministros reliquos in iisdem ad erudicn- 
dum populum constitueret, denique hierarchiam eccle- 
siasticam institueret. Baronius anno 9653). 
997 2. Sanctus Adalbertus, Pragensis episcopus, qui 
dum accepti muneris apostolatus numeros per Poloniam 
et Prussiam explet, martyrium est in praemiUlII co n- 
secutus. Baronius anno 9974). 


I) dr. Urkllndenbuch des Bistllms ClIlm p. 516. 
2) loannes Leo, Historia Prussiae. Brunsbergae 1725 p. 314. 
3) Baronius I. c. t. X. p. 777. 
ł) Baronius J. c. t. X. p. 906. 


J
>>>
- 45- 


3. Sanctus Bruno de Querfurt cum licentia domini 
papae episcopus consecratus, ob lucrum animarUlll 
prius in Poloniam, mox in Prussiam pergens, ibidem 
cum 18 sociis manibus pedibusque amputatis martyr 
gloriosus decessit die 14. Februarii 1008. Baronius 
anno 1008 1 ). 
... 4. Sanctus Bonifacius accepto sicut sanctus Bruno 
apostolatu a romano pontifice, per Poloniam et Russiam 
munus explens, in praemium laboris martyrio coronatur. 
Baronius anno 1008 2 ). 
5. Baldvinus, olim palatii apostolici auditor, deinde 
pontificius ad exigendum grossum Petrinum in regno 
Poloniae commissarius; canonicus Stobnicensis, demum 
episcopus Cracoviensis, obiit 1108. NiesieckP!). 
6. Gvałło sive Valo, primus abbas sancti Quintini 
Bełłovacensis, deinde eius urbis episcopus 51, tandem 
Parisiensis in ordine 65tus, ordinatus anno 1105, de- 
I11UI11 a Paschali II. pontifice maximo creatus cardinalis 
sanctae Romanae ecclesiae, obiit 23. Februarii teste 
loanne Chenu 4 ) in c1uonica episcoporum Galliae. Nun- 
tius apostolicus in regno Poloniae 1104, qui duos epi- 
scopos Poloniae sedibus privavit et in Cracoviensem 
episcopatum Baldvinum antedictum imposuit. Długosz;;), 
Niesiecki U ) et alii. 
7. Aegidius, Tusculanus episcopus, cardinalis, (ci tra 
dubium diversus a primo) sanctissimi domini nostri 
Calisti II. pontificis legatus in regllum Poloniae, qui 
donationem decimarum monasterio TYllecensi factam 
a Gaudentio, episcopo Cracoviensi, confirmavit. Nie- 
siecki tom. 3. p. 667';). 
8. Sanctus Otto, Bambergensis episcopus, qui ad 
instantiam Boleslai, ducis Poloniarum, accepto aposto- 
') Baronius I, c. t. X I. p. 31. 
2) Baronius I. c, t. XI. p. 32, 
3) Niesiecki, Herbarz polski wydal Bobrowicz, Lipsk 183Q- 
1846 I, 33; II, I l. 
') loannes Chenu, Archiepiscoponlm et episcoporum Gal- 
liae chronologiea historia. Parisiis ]621 p. 207. 
") DługosslIs I. c. !ib. IV. col. 354. 
G) Niesiecki-Bobrowicz II, l l. 
7) Niesiecki-Bobrowicz VII, 407. 


1008 


p.38 
1008 


1104 


1104 


1120 


1124
>>>
- 46- 


118-l 


latu a summo pontifice Pomeranos convertit et statum 
ecclesiae ibidem instituit 1124. Baronius 11241) 
9. Aegidius, Mutinensis episcopus, qui corpus 
sancti Floriani martyris Cracovia m attuIit 6. Kalendas 
Novembris 1184. Damalevicz 2 ) et alii. 
* 10. Petrus tituli s. Mariae in via lata diaconus 
cardinalis Capuanus, sanctissimi domini nostri Coele- 
stini HI. papae legatus de latere, ad reformandam in 
Polonia ecclesiam missus 1191. Damalevicz p. 146i!). 
11. Absalon, archiepiscopus Lundensis, regni Sve- 
ciae primas I sanctae sedis apostoIicae legatus 1193. 
Dreger 4). 
12. Beatus Christianus, professus Colbacensis, ab- 
bas Olivensis sancti ordinis Cisterciensis, accepto apo- 
stolatu a summo pontifice Innocentio HI. 1209 strenue 
muneris sui vices in convertendis gentibus Pruthenis 
adimplevit, unde postea 1215 primus episcopus Prus- 
siae constitutus est. Acta Borussica tom. 2;;). 
13. Gregorius de Crescentia, sanctae Romanae ec- 
c1esiae cardinalis, sanctissimi domini nostri Honorii HI. 
papae legatus de latere ad Lesconem Album regem 
et regnum Poloniae. 1223. Długosz 6). 
14. Gvilełmus, episcopus Mutinensis, sanctissimi 
domini nostri Innocentii IV. papae pontificis legatus 
de latere ad formandum statum ecclesiae in terris 
Prussiae, 1241. Treterus 7 ). 
15. lacobus, Leodiensis archidiaconus, (qui 1261 
in summum pontificem electus est, assumpto nomine 
Urbanus IV.) sanctissimi domini nostri Innocentii IV. 
papae pontificis legatus de latere ad regnum Poloniae 
1246. Anno 1249 idem missus in Prussiam ad confir- 
mandos n eophytos et ad componenda dissidia inter 
I) BaronilIs l. c, t. XII. p. ]53 są. 
2) Oamalevicz l. c. p. 143. 
3) Damalevicz l. c. p. 146. 
ł) Dreger, Codex diplomaticus. t. I. Stettin 17-lS p. 53. 
') Acta Borussica. Zweites Stiick (I. Band) Kunigsberg 
1730 S. 255. 
") D/ugossus l. c. lib. VI. col. 630. 
.) Thomae Treteri De episcopatll et cpiscopis ecdesiae 
Varmicnsis. Cracoviae 1685 p. A 2v. 


p. 39 
1191 


1193 


1209 


1223 


1241 


12-l6
>>>
- 47- 


Suantopelcum ducem Pomeraniae et Crucigeros. Cro- 
merus l), Le02). 
16. Opizo, abbas de Mesano, nuntius apostolicus 1254 
, · in regno Poloniae 1254. Damalevicz 3 ) 
17. Frater Stanislaus, sanctae theologiae magister, 1255 
provincialis ordinis Praedicatorum Cracoviensis, ad 
quem * Alexander łV., pontifex maximus, diploma p. 40 
plumbeum dire,,-it de submittendis apostolis inter gentes 
1255. Bzovius in Propagine 56 4 ). 
18. Gvido, tituli s. Laurentii in Lucina presbyter 1260 
cardinalis, sanctissimi domini nostri Clementis IV. papae 
pontificis in Polonia legatus 1260. Idem praesedit sy- 
nodo provinciali 2. Februarii 1267 celebratae. Dama- 
levicz pag. 188, 189, (gl!}). 
I g. Frater Simon, magister provincialis Poloniae 1262 
ordinis Praedicatorum, quem Urbanus IV. papa cum 
VOlimiro, episcopo Vladislaviensi, instituerat authoritate 
apostolica suum commissarium pro examinatione vitae, 
meritorum ac prodigiorum beata e Hedvigis 1262. Bzo- 
vius in Propagine 56(;). 
20. Anselmus, episcopus Varmiensis, sanctae :;edis 1263 
apostolicae legatus in Prussia 1263. 
21. Philippus, episcopus Firmanus, sanctissimi ]284 
domini nostri Martini IV. papae legatus in Prussiam 
ad componenda dissidia inter Mestuinum ducem Po- 
meran iae et Crucigeros. Hartknoch ';'). 
22. Salinus, episcopus Hidruntinus, legatus in 132ó 
Prussiam sub Carolo a Beffart, supremo magistro or- 


') Cromerus l. c. lib. VII l. p. 220. 
2) loannes Leo l. c. p. 86. 
3) Damalevicz l. c. p. 175. 
') Bzovius, Propago D. Hyacinthi, thaumaturgi Poloni sen 
d
 rebus praeclare gestis in provincia Poloniae ordinis Prac- 
dlcatornm. Venetiis 1606 p. 56; dr. Monum. Polon. hist. I, 69, 
137; Theiner, Vet. monum. Polon. et Lithuan. I. Romac ISóO 
p.69. 
") Damalevicz I. c. p. 188, 189, IQ\. 
fi) Bzovills I. c. p. 56. 
1) Hartknoch, Alt und neues Preussen. Frankfurt 1684, II. 
c. 2. p. 293.
>>>
1 


- 4S- 


1358 


dinis Teutonici ad firmandam contributionem grossi 
Petrini 1326. Pr. Sammlung tom. I. p. 4031). 
23. Franciscus Gambara, sanctae Romanae ecc1e- 
siae tituli s. Marci cardinalis, sanctissimi domini no- 
stri Innocentii VI. papae legatus in regnum Poloniae 
1358. Lubienski 2). 
24. loannes, Lausanensis episcopus, sanctissimi 
domini nostri loannis XX1I1. papae legatus ad regem 
VladislaUlll lagello et regnum Poloniae 1416. Długosza) 
et alii. 
* 25. lacobus Camplus, episcopus Spoletanus, et 
Fernandus Hispanus, episcopus Lucensis, ambo simul 
a sanctissimo domino nostro Martino V. papa pontifice 
missi in Poloniam ad componendam pacem inter Vla- 
dislaum rcgem Poloniae et Crucigeros 1419. Lco-ł). 
26. Antonius Simon, referendarius sanctae sedis 
apostolicae et legatus sanctissimi domini nostri Mar- 
tini V. papae pontificis ad componenda dissidia inter 
Vladislaum regem Poloniae et Crucigeros 1423. Pr. 
Sammlung tom. 2. p. 185, 309 5 ). 
27. Hieronymus, archiepiscopus Cretensis, sanctis- 
simi domini nostri Pauli 11. papae pontificis legatus 
ad faciendam pacem inter Casimirum regem Poloniac 
et Crucigeros, qui nimium favens Crucigeris a rege 
repulsam passus est 1465. Leo 6 ). 
28. Rudolphus, Laventinus episcopus, eiusdem pon- 
tificis maximi legatus, qui pacem perpetuam condidit 
inter Casimirum regem Poloniae et Crucigeros 1466. 
Leo 7 ). 
29. Stanislaus Hosius cardinalis, sanctissimi do- 


1416 


p.41 
1419 


1423 


1465 


]466 


1552 


') Preussische Sammlung allerley Urkunden. Bd. I. Danzig 
1747. S. 403. 
') Lllbienski, Vita et series epp. Ploc. I. c. p. 349. 
3) Długossus I. c. lib. XI. col. 358; legatus ad regem iam 
anno 1414. dr. Urkundenbuch des Bistllms Cuhn ed. Woelky. 
Danzig- 1887 p. 392. 
.) loannes Leo I. c. p. 225. 
.) Prellssische Sammlllng allerley Urkllnden. Bd. II. Dallzig 
1748. S. 185 f, S. 309. 
8) loannes Leo I. c. p. 299, 3M. 
.) loannes leo I. c. p. 309.
>>>
I 
I 
j. 


- 4-9 - 


mini nostri Pii V. papae pontificis legatus, praeses in 
synodo provinciali 16. Februarii 1552 Petricoviae cele- 
brata. Niesiecki tom. 2. p. 377 1 ). 
30. Aloysius Lippomanus, episcopus Veronensis. 
sanctissimi domini nostri Pauli IV. papae pontificis 
nuntius apostolicus in regno Poloniae 1555-1556, 1558. 
Spondanus 2 ), Treterus 3 ), Rescius 4 ). Cui a sede apo- 
stolica in socium adiunctus fuH Rndus pater Alphonsus 
Salmeron Societatis lesu, qucm Drews 5 ) in fastis So- 
cietatis lesu simpliciter nominat nuntium apostolicum 
in regno Poloniae. 
31. Camillus Mentuatus, episcopus Satrianensis, 
sanctissimi domini nostri Pauli IV. papae pontificis 
nuntius apostolicus in regno Poloniae. Kierski. Cui 
in socium datus fuit pater Pet rus Canisius Societatis 
lesu ad confirmandum in fide clerum 1558. Drews 6 ). 
* 32. Aloysius Bonioannes, episcopus Camerini. le- 
gatus de latere, praeses synodi provincialis Varsaviae 
celebratae 1561. 
33. loannes Franciscus, episcopus Zacynthiensis, 
sanctissimi domini nostri Pii IV. papa e pontificis nu n- 
tius apostolicus ad Sigismundum Augustum, rcgem 
Poloniae, 1564. B. 27 7 ). Anno 1571 idem secundo, 
sed iam mutato charactere. nempe loannes Franciscus 


ł' 


, . 


') Nlesiecki-Bobrowicz IV, 384. 
') Spondanus, Annalium ecd. Baronii continuatio. t. II. 
LlIgdllni 1678. p. 564. 
3) T reterus I. c. p. ] 13. 
t) Stanislaus Rescius, Vi ta Stanislai Hosii. Olivae ]690. p. 
86 sgq. 
') Drews, Fasti Societatis lesu. Brunsbergae 1723. p. 59. 
') Drews I. c. p. 500. 
') Testem allegat auctor unum ex codicibus, qui dicuntur 
Acta Cartllsiae, signatum Iittera B. Verisimiłe est In eo exsti- 
tisse tabllIas et documenta saeculi XVI et fortasse etiam de- 
scriptionem monasterii Cartusianorum. Rem ita esse didici a 
paroch o Czaplewski , cui hisce gratias Guam maximas egerim ; 
is enim me certiorem fecit, in libro manuscripto (Apparatus 
ad annales Cartusiae Paradisi B. M. V. collectus a. F. Georgio 
Schwengel priore 1750), qui est in Britisch MlIsellm (Additional 
Manuscripts Nr. 17(93) hunc codicem hisce significari (p. 202): 
In tomo B. de alienatione domus habes de anno praesente 
duo documenta. 


4 


]555 


1558 


p.42 
1561 


1564
>>>
- 50
- 


]574 


sanctae Romanae ecclesiae cardinalis Commendonus, 
Icgatus de latere. Cum eodem tunc venit in Poloniam 
pater Franciscus Toletus Societatis lesu (postca car- 
dinalis), cuius labore conversus est Ioannes Chodkie- 
wicz, supremus marescalcus magni ducis Lithuaniae, 
magno eccłesiae bono. Drews 1 ). Anno 1573 idem ad- 
huc Icgatus in regno Poloniae. Epistulac Karnkovii2). 
34. Vincentius Laurcus, episcopus Montis Regalis. 
sanctissimi domini nostri Sixti IV. papae nuntius apo- 
stolicus ad Henricum, regem Poloniae, 1574. Anno 
1577 idem ad Stephanum, legem Poloniae. Epistulae 
Karn kovii 3). 
35. Aloysius Lipomanus, episcopus Vcronensis, 
sanctae sedis apostolicae nuntius ad regnum Poloniae 
secundo 1577. Załuski 4). 
36. Pater Antonius Possevinus Societatis lesu, 
sanctissimi domini nostri Gregorii XIII. papae pontificis 
legatus ad Stephanum regem Poloniae 1581. Qui 1582 
die 15. lanuarii pacem inter praefatum regem et Mos- 
cum feliciter confecit. Drews 5). 
37. Albertus sanctae Romanae eccłesiae presbyter 
cardinalis Bolognettus, sanctissimi domini nostri Gre- 
gorii XIII. papae pontificis legatus de latere ad Ste- 
phanum, regem Poloniae, 1584. IIIsmo Hieronimo Roz- 
razevio, episcopo Vladislaviensi, addictissimus, cui 
pluries vices suas apostolicas commisit. Anno 1585- 
1586 idem adhuc. B. 105. li). 
* 38. Hyppolitus sanctae Romanae eccłesiae tituli 
s. Pancratii cardinalis Aldobrandinus, legatus de latere 
1579. D a'Ealevicz p. 417 7 ). Hic poste a 1592 electus 
') Drews I. c. 350. 
') Stanislai Camcovii Epistolae i11l1striul11 virorum. Craco- 
viae ]578 lib. lep. 34 et seq,: Epistolae loannis Francisci car- 
dinalis Commendoni ad Stanislaum Camcovillm episcopum 
Vladislaviensem. 
") Camcovius I. c. lib. lep. 47 et seq.: Epistolae Vincentii 
Lamei ad Carncovium. 
ł) A. J. Załuski, Conspcctus novae collectionis legllm eccl. 
Varsav. Plar. 1744. p. 10. 
D) Drews I. c. p. 19. 
D) dr. p. 49 not. 7. 
') Damalevicz I. c. p. 417. 


, 


1577 


1581 


1584 


p.43 
1589 


t 


,
>>>
- 51 - 



st in summum pontificcm assumpto nominc Clcmcn- 
tis VIII. Spondanus 1). 
39. Annibal dc Capua, archicpiscopus Ncapolita- 1591 
nus, utriusquc signaturac rcfcrcndarius, sanctissimi do- 
mini nostri Urcgorii XIV. papae legatus dc latcrc ad 
Sigismundum III. regem Poloniae 1591, qui in causis 
ecclcsiasticis aliquoties vices suas commisit IIIsmo 
Rozrazcvio. B. 109 2 ). 
40. Germanicus Malaspina, cpiscopus s. Sevcri, ]593 
c;anctissimi domini nostri Clemcntis VIII. papae pon- 
tificis nuntius apostolicus ad Sigismundum III. regem 
Poloniae, 1593-1594. Łubienski 3 ). 
41. Andrcas Opalinski , camerarius et secretarius ]594 
ac nuntius apostolicus sanctissimi domini nostri Cle- 
mcntis VIII. papac pontificis ad Sigismundum III., rc- 
gem Poloniae, 159--1. Oeinde episcopus Posnaniensis. 
Niesiecki tom. 3. p. 466 4 ). 
42. Henricus cardinalis Caietanus ad regnum Po- 1596 
loniae de latere nuntius 1596. Oamalevicz p. 418;;). 
43. Claudius Rangonius, sanctissimi domini nostri ]604 
Clementis VIII. papae pontificis nuntius ad regnum 
Poloniac 1604. Niesiecki tom. 3. p. 204 6 ). 
44. Bernardus Maciciowski, archiepiscopus Gnc- 1605 
sncnsis, cum characterc Icgati de latcre sanctissimi 
domini nostri Pauli V. papac pontificis, dcsponsavit 
Sigismundo III. Constantiam Austriacam die 11. Oe- 
ccmbris 1605. Niesiecki tom. 3. pag. 204 7 ). Lengnich
). 
45. Oamianus a Fonseca, ordinis Pracdicatorum, 16]2 
authoritate apostolica Pau li V. papac pontificis co n- 
*firmatus ad regnum Poloniae commissarius 1612. Ru- p.44 
szel Iib. 3. p. 11 9 ). 


. ' 


') Spondanus I. C. p. 58. 
2) dr. p. 49 not. 7. 
3) Lllbienski, Profectio in SlIeciam Sigislllundi 111. I. c. p. 14. 
ł) Niesiecki-Bobrowicz Vłł, 109. 
&) Damalevicz I. C. p. 418. 
l,) Niesiecki-Bobrowicz VI, 312. 
T) Niesiecki-Bobrowicz VI, 310 s44. 
8) Lengnich, Historia Polona. Gedani 1750 p. 119. 
V) Paweł Ruszel, Skarb nigdy nieprzebrany Kościoła Katot. 


4. 


.
>>>
- 52- 


1618 46. Franciscus Diotallevius, nuntius aposto!ieus, 
concessit indulgentias 300 dierum feriis VI. Lublini in 
ecclesia s. ordinis Praedicatorum, . qui devotioni 
intersunt 1618. Ruszel !ib. 3. p. 141). Idem 26. Martii 
1621 Varsaviae Vladislao principi proficiseenti contra 
Tureas ad Chocimum tradi a se benedictum vexillum. 
Kowalicki in concione inventionis sanctae crucis 2 ). 
1622 47. Cosmus sanctae Romanae ecclesiae eardinalis 
de Torres, sanctissimi domini nostri Gregorii XV. pa- 
pae pontificis legatus de latere ad Sigismundum III., 
regem Poloniae, 1622. Lubienski3). 
1627 48. loannes Baptista Laneelottus, episeopus Nola- 
nus, sanctissimi domini nostri Urban i VIII. papae pon- 
tificis praelatus domestieus et assistens, ad regem 
Poloniae legatus de latere et nuntius apostolicus 1627. 
Czapel 294). 
1628 49. Antonius San eta Crucius, archiepiscopus Se- 
leuciae, apud Sigismundum III., regem Poloniae, nun- 
tius apostolicus 1628. Iosaphatidos 5 ). 
1634 50. Honoratus vicecomes, archiepiseopus Larissen- 
sis, sanctissimi domini nostri Urban i VIII. papae pon- 
tificis nuntius apostolicus ad regnum Poloniae 1634. 
A quo extat monitorium eanonicum ad Rndum An- 
dream Swinecki, praepositum Zukoviensem, ut patres 
Cartusianos imperturbatos relinquat circa possessionem 
pratorum Smantov. 
1637 51. Marius Phylonardus, archiepiseopus Avennio- 
nensis, sanctissimi domini nostri Urban i VIII. papae 
pontifieis nuntius apostolieus 1637. A quo extat in- 
strumentum commissionis ratione limitum inter Cartu- 


Knyż Pański Księga łIł: O cudach wielkich tey części drzewa 
krzyża. Lublin 1656. str. 9. 
') Ruszel I. c. p. ] l. 
') Kowalicki, Kaznodzieja odświętny. Sandomierz 1721. 
p.205. 
3) Lubienski, Epistola ad Cosmum cardinalem de Torres 
I. c. f . 435. 
· Addendum acta i. e. acta pertinentia ad bona Czapel, 
villam Cartusiae. 
') Isakowicz los. losaphatidos sive de nece I. KUlIcewicz. 
Wilno 1628. p. I. 


\. ' 


.
>>>
- 53- 


siam et Zukoviam 1641. Hem facultas in capella sanctae 
Annae Graboviae noviter erecta a patribus Cartusianis 
et ab IlIsmo loci ordinario iam · visitata, approbata et p. 45 
benedicta, missae sacrificium celebrandi et divina per- 
agendi. ltem facultas ab haeresi absolvendi pro patre 
Philippo Bolman, procuratore Cartusiae. 1637, 1639, 
1641. Clagius p. 3581). 
52. Cosmus de Torres, nuntius apostolicus, de- 1645 
sponsavit Vladislao IV. Ludovicam Mariam, ducissam 
Mantuae, die 10. Martii 1645. Lengnich 2). 
53. Marius Phylonardus, archiepiscopus Avennio- ]650 
nensis, princeps et nuntius, a quo extat de anno 1650 
facultas amplissima haereticos redeuntes et poenitentes 
absolvendi pro domino Philippho Bolman priore et aIiis 
patribus Cartusiae. 
54. Petrus Vidonus, episcopus Laudensis, Iegatus ]655 
de latere ad Ioannem Casimirum regem, amicissimus 
patris Uieyski 1658, 1658, 1655. Vita Patris Uieyski 3 ), 
Biernacki 4). 
55. Antonius, episcopus Larissenus, sanctissimi ]660 
domini nostri AIexandri VII. papae pontificis nuntius. 
Vita Patris Uieyski 5 ), Biernacki. 
56. Angelus Ranutius nuntius apostoIicus 1661. ]661 
Vita Patris Uieyski 6 ). 
57. Galeatius Mareschottus, archiepiscopus Corin- 1668 
thi, 1668. Idem 1670-1667. Vita Patris Uieyski7). 
58. Marescottus, nuntius apostolicus 1671, idem 1671 
qui numero 57. Acta Zukoviensia. 
59. Franciscus Bonvisius, archiepiscopus Thessa- ]672 
lonicensis 1672. Vita Patris Uieyski 8 ). 


'. ' 


l) Clagius, Unda Mariana sive de B. Virgine Lindensi. 
Coloniae 1669. p. 358. 
') Lengnich, Historia Polona. Gedani 1750. p. 175. 
B) Brictius, Vita venerabl. Patris Thomae de Rupniew 
Ujeyski. Brunsbergae 1706. p. 147, 200, 204. 
ł) Biernacki, Speculum minorurn. Cracoviae 1688. Artic. 
23 p. 289. 
B) Brictius I. c. p. 308. 
e) Brictius I. c. p. 178, ]90. 
1) Brictius I. c. p. ] 49, 308. 
8) Brictius I. c. p. 309. 


.
>>>
- 54- 


1677 


60. Franciscus Martellus, archiepiscopus Corin- 
thiensis, sanctissimi domini nostri Innocentii XI. papae 
nuntius apostolicus apud loannem III., regem POloniae, 
1677. Idem adhuc 1680. Capella Graboviensis. 
· 61. lacobus C
ntelmus, archiepiscopus Caesarien- 
sis, sanctissimi domini nostri Innocentii XI. papae 
pontificis ad loannem III., regem Poloniae, nuntius 
apostolicus 1681. Niesiecki tom. 2. p. 681). 
62. Antonius Pignatellus, sanctissimi domini no- 
stri Innocentii XI. papae pontificis nuntius apostolicus 
1682 missus ad componenda dissidia inter patres Ba- 
silianos et metropolitam Kiioviensem. Qui 1691 electus 
esf in summum pontificem. 
63. Opitius Pallavicinus, archiepiscopus Ephesinus, 
sanctissimi domini nostri Innocentii XI. papae pontificis 
praelatus domesticus et assistens eiusdemque ap ud 
loannem III., regem Poloniae, legatus de latere et 
nuntius apostolicus 1682. Anno 1684 - 1687 idem ad- 
huc, sed sanctae Romanae ecclesiae cardinalis. !tern 
1688. Capella Graboviensis. 
64. Benedictus Odeschalcus, sanctae Romanae ec- 
c1esiae cardinalis, archiepiscopus Mediolanensis, nun- 
tius apostolicus apud Augustum II., regem Poloniae, 
circiter 1700. 
65. Hieronymus Grimaldi, nuntius apostolicus 1720. 
Niesiecki tom. 1. p. 912). 
66. Vincentius Sanctini, nuntius apostolicus 1726. 
Memoria. 
67. Camillus Paulucci, archiepiscopus Iconiensis, 
nuntius apostolicus 1739. Memoria, 
68. Febricius SorbeIloni, archiepiscopus di Patrasso, 
utriusque signaturae referendarius, nuntius apostolicus 
1744. Memoria. 
69. Albericus ex comitibus de Archinto, archiepi- 
scopus Nicaenus, sanctissimi domini nostri Benedicti 
XIV. papae praelatus ctomesticus et assistens, eius- 


. ' 


p.46 
1681 


1682 


1682 


1700 


1720 


1726 


1739 


1744 


1749 


') Niesiecki-Bobrowicz III, 380. 
') Niesiecki-Bobrowicz I, 102. 


,
>>>
- 55-. 


demque ad Augustum III., regem PoIoniae, nuntius 
apostolicus. Memoria. 
* Addenda. p. 47 
Post numerum 26: NicoIaus Głębocki, archidia- ]425 
conus Posnaniensis, qui ex nomine Martini V. papae 
1425 astitit baptismo Vladislai, principis regii PoIoniae. 
Niesiecki tom. 2. p. 222 1 ). 
Ad numerum 31: StarowoIscius in monumentis 2 ): 1558 
1553 16. KaIendas Octobris, aetatis 68 obiit Cracovi'le 
Camil1us Mentuatus, nobilis PIacentinus, episcopus 
Satrianensis, Pauli IV. pontificis maximi et sanctae 
sedis apostolicae ad Sigismundum Augustum, PoIoniae 
regem, nuntius, vir integerrimus. In anno erratum est, 
nam Paulus IV. nonnisi 1555 in pontificem electus est. 
Aestimo pro 1553 ponendum esse 1558. 
Post numerum 39: 1592 ultima Maii Georgius 1592 
cardinalis Radzivilius, episcopus Cracoviensis, legatus 
de Iatere Clementis VIII. pontificis maximi, Sigismun- 
do III., regi PoIoniae, iunxit uxorem Annam Austria- 
cam Cracoviae. Lengnich 3 ). 
Post nllmerum 44: 1609 die 4. Maii Franciscus 1609 
Simonetta, pontificis maximi ad regem regnumque Po- 
Ioniae nuntius, fllndum consecrat in monte Argentineo 
vulgo w Bielanach ad Cracoviam pro construenda ec- 
elesia patrum CamalduIensium. Piasecki 4). Idem adhuc 
1611. Ibidem. 
Post numerum 53: 1652 Ioannes de Torres, nun- 1652 
tius apostolicus. Kowalew. p. 46 3 ). 
Post numerum 64: 1702 Franciscus Pignatellus, 1702 
nuntius apostolicus. Kowal. p. 175 6 ). 
Post numerum 28: 1521 Zacharias Ferrerius, nun- 1521 


. . 


I) Niesiecki-Bobrowicz IV, ]43. 
') Starovolsdus, Monumenta Sarmatarum. Cracoviae 1655. 
p.99. 
3) Lengnich, His!, Polona. Gedani 1750 p. 108. 
ł) Paulu s Piasecius, C1Honica gestorum in Europa singu- 
1arium. Cracoviae 1645. p. 274. 
") Legendum Koralewicz (Additament do kronik Braci 
Mnieyszych s. Franciszka. Warszawa 1722. p. 46.) 
e) Koralewicz I. c. p. ] 75. 


, 


...............
>>>
_. 
I 


- 56 


p.48 
)7]0 
]574 


tius apostolicus. Vita sancti Casimiri in 4to Thorunii 
]5211). Idem iam anno ]5]2. Niesiecki tom. 2 p. 592 2 ). 
... Post numerum 64: ] 710 Nicolaus Spinola, nuntius 
apostolicus in regno Poloniae. Svad3). 
Ad numerum 48: ]627 vixit adhuc Antonius Maria 
Sałviatus, sanctae Romanae eccIesiae cardinalis, anno 
]537 natus, anno ]574 in causa regni Poloniae ad 
regem Galliarum n unti us. Resci us 3] 74). 
Post numerum 24: Anno ]4]8 a Martino V. papa 
pontifice constituti vicarii apostolici in Russia et Li- 
thvania Vladislaus lagello, rex Poloniae, et Alexander 
Vitoldus, magnus dux Lithvaniae. Raynaldus no 19 et 205). 
Post numerum 28: ]520 Zacharias Ferrerius et 
loannes de Medicis, Leonis X. papae pontificis con- 
sanguineus, eius ad regem Poloniae nuntii. Leo p. 
353 6 ). 
Post numerum 22: ] 336 Galardus, Titulensis prae- 
positus, et Pet rus Gervasius, Aniciensis canonicus, 
legati Benedicti XII. papae pontificis. Leo p. ] 47;). 
Numero 25: 14]9 Bartholomaeus Cupra, archie- 
piscopus Mediolanensis, legatus. Leo p. ]268). 
... Series episcoporum Vladislaviensium 
et Pomeraniae. 
lam superioribus paginis dictum est, sub ipsis 
religionis christianae in regno Poloniae initiis a Mie- 
cislao I. monarcha anno Domini 965 cathedralem ec- 
clesiam erectam et episcopatum Cuiaviensem fundatum 
esse, quem tunc praesens Aegidius, Tusculanus epi- 
scopus, sanctae Romanae eccIesiae cardinalis et sanctae 


14]8 


1520 


1336 


1419 


p.49 


') Vita s. Casimiri auctore Zacharia Ferrerio: Acta Sancto- 
rum, Martius t. I. Antverpiae 1668. p. 347. 
2) Niesiecki-Bobrowicz V, 208, 
3) Indicat fortasse librum: Swada polska y łacińska pnez 
Jana Ostrowskiego. lublin 1745. 
') Rescius, Vita Stanislai Hosii. Olivae 1690. p. 317. 
D) Raynaldus, Annales eccl. Baronii continuatr. t. 18. Co- 
loniae ]694 p. II są. 
ft ł loannes Leo, Historia Pmssiae. Brunsbergae 1725. p. 353. 
I loannes Leo I. c. p. 147. 
ft loannes leo I. c. p. 226. 


. ' 



 ., 


,
>>>
-. 


- 57- 


sedis apostolicae legatus, certis limitibus circumscripsit 
et praeter alia eidem Pomeraniam usque ad extremas 
maris Balthici oras incorporavit huicque peramplae 
dioecesi praeesse iussitl) 
I. Lucidum, natione Italum, genere nobilem de 
armis Albalant. Antistes hic muneris sui partes solicite 
obire institit; collegio praelatorum et canonicorum 
fundato Crusvicii ad eccIesiam cathedralem, dioecesim 
in certas paraecias exdivisit, eccIesias aedificari curavit 
fidemque sacrosanctam strenue propagavit. Exhaustus 
laboribus Lucidus (quem Poloni sua lingua lasnoch 
vocarunt) anno Domini 993 transiit ex hac ad vitam 
aeternam, sepultus in eccIesia Dzwierznensi, quam 
ipsemet exstrui fecerat. 
2. Mauritius, Italus, iamque consecratus episcopus 
Roma. anno Domini 994 Crus*viciam missus. Qui p. 50 
plurimis in vinea Domini exantlatis laboribus, postea- 
quam eccIesiae annos 16 praefuisset, anno Domini 


... ... 


') Chodyński (Statuta synodalia dioec. Wladislav. et Po- 
meraniae. Varsaviae 1890 p. V) existimat de primis episcopis 
Vladislav.: Pńmos iIIos praesules, de quibus Długossius loqui- 
tur, non fuisse episco\?os dioecesanos sed parochos, facile ex 
eodem historico colIigltur. Ipso enim fatente, non Crusviciae 
sedem habuerunt, sed tres priores habitaverunt penes eccle- 
siam Iigneam in vico Dzwierzno, duo posteriores 111 Parkanie, 
omnesque sepuIti sunt in loco suae sedis. NulIibi etiam, sive 
in annalibus, sive in diplomatibus nominantur, nihilque mo- 
menti habuerunt ad res tum publicas, tum ecclesiasticas, quod 
facile explicatur exigua parochialis dignitatis auctoritate in 
ecclesiastica hierarchia. Sextus demum, lohannes Baptista, se- 
dem suam Crusviciae habet ibique moritur, ut apud D/ugos- 
sium (Vitae episcoporum Poloniae p. ]86) legimus: "lntelIigens 
Gregorius papa VII Crusvicensem episcopum Andream diem 
abiisse, Baptistam, natione Romanum, in eius locum AD. 1082 
sedi Crusvlcensi annis citra septem praesidentem, surrogavit, 
virum prudentem quidem et modestum, sed a scientia 1inguae 
Polonicae extorrem; hic... AD. 1097... mortuus..., in Crusvicensi 
ecclesia pńmus intel' omnes suos praedecessores accepit se- 
pulturam". Quae verba historici Poloni satis confirmare vldentur 
opinionem i1Iorum, qui fundationem dioec. WIad. ad tempora 
Boleslai Audacis et bułłam Oregorii VII. referunt. Ab iIIo 
lohanne Baptista incipit series episcoporum, quornm sedes 
pńma Crusvicia fuit. dr. Catalogi episcoporum Vladislav. ed, 
K
trzyński: Monum. Polon. hist. IV. ]6 sqq. 


. ., 


,
>>>
- 
 
I 


- 58- 


1014 vitam cum morte commutavit, in eccIesia Dzwierz- 
nensi sepultus. 
3. MarcelIus Roma missus 1015. Variis iactatus 
curis ad portu m acternae quietis appulit anno Domini 
1035, cum annos 18 in regimine Crusviciensis eccIesiae 
exegisset, febri consumptus, in ecclesia Dzwierznensi 
quiescit. 
4. Venantius, Italus, a praelatis et canonicis Crus- 
viciensis ecclesiae de gremio capituli electus et a sancta 
sede apostolica confirmatus 1035. Nobili genere na- 
tum de stemmate Mora, tradidit PaprociusI). Anno 
Domini 1055, cum annis 22 Crusviciensem rexisset 
ecclesiam, morbo epidimiae sUblatus, templum Parca- 
nense extremis honoribus affecit. 
5. Andreas, Romanus, de medio capituli electus 
et a summo pontifice confirmatus 1056. Visitavit ec- 
cIesias per dioecesim. Huius tempore Boleslaus rex 
s. Stanislaum, pontificem Cracoviensem, sacris ope- 
rantem impie obtruncavit, unde regnum Poloniae in- 
tcrdicto ecclesiastico subiectum est. In tanta luctus 
Poloniae acerbitate praesul Andreas obiit anno 1081, 
scpultus in Parkanensi ecclesia. 
6. Baptista, Romanus, electus 1082. Huius cura 
et diligentia interdictum sublatum. Praefuit eccIesiae 
annis 15 et transfertur ad superos 1097, sepultus in 
cathedrali Crusviciensi ecclesia. 
7, Paulinus, electus 1098, frater Roberti, archie- 
piscopi Gnesnensis, de stcmmate Vituli. Sub huius 
regimine ex occasionc depraedatae ecclesiae Spicimi- 
riensis et captivati archidiaconi Gnesnensis 1107 Po- 
p. 51 merani conversi sunt. Laetabatur ... pius antistes, dum 
oves ad ovile domini suae dioecesi a prima episco- 
patus institutione destinatas videret properare. (De 
hac Pomeranorum conversione supra pag. 17 dictum 
cst.) Obiit 1111, sepultus Crusviciac. 
8. Balduinus, GalIus, nobilis de stemmate Ramult, 


-II 


') Paprocki, Herby rycerstwa Polskiego wydanie Turow- 
skiego. Kraków 1858 p. 725. 


.. . 


ł
>>>
- 59- 


electus 1111. Praefuit ecclesiae Crusviciensi annos 19. 
Obiit 1128, sepultus Crusviciae. 
9. Suidgerus, Germanus, nobilis de stemmate Grzy- 
mała, electus 1129, obiit 1151 iuxta Długosz 1), sed 
error est. 
10. Onoldus, Italus, electus, adiit episcopatum 
1157. Cathedram Crusvicia transtulit Vladislaviam ad 
ecclesiam in ripa Vistulae. Obiit 1160. 
11. Rudgerus, Germanus, de gente Wieniawa no- 
bilis, electus 1161. In exornanda sponsa sua basilica 
Vladislaviensi studiosus. Lustravit ecclesias suae dioe- 
cesis, religionem christianam per Pomeraniam am- 
plificavit. Obiit 1170, sepultus Vladislaviae. (Inferius 
sub Utulo ecclesiae Starogardensis invenies 2 ) diploma 
Grimisclavi, ducis Pomeraniae, datum in Sveciis in 
die s. Martini 1198 et in eo ad calcem Icges verba 
haec: Dominus Stephanus episcopus contulit de capituli 
consensu decimas.... sieut antea 24 annis libere posse- 
derunt. Hi 24 anni perspectum reddunt, quod Rudgeri 
episcopi temporibus religio christiana in Pomerania 
post varias vicissitudines tandem radiees egerit, et 
quod decimae seu messalia a Pomeranis nonnisi ab 
anno 1174 dari coepta sunt. Idem approbat fundatio 
Olivensis 1170 facta.) 
12. V ernerus, Germanus, nobilis de gente Wie- 
niawa, quem Paprocius 3 ) '" fratrem Rudgeri vult esse, p. 52 
electus 1171, obiit 1178, sepultus Vladislaviae. (Supra 
pag. 10 exhibita est bulla Eugenii papae pontificis de 
data Romae 9. Aprilis 1148, in qua Verneri episcopi no- 
men expressu m habetur. Unde Verneri episcopatus in al- 
tiora tempora referendus cst 4 ). Agnoscit errorem hunc 


.11 


') Dlugossll s l. c. \ib. V. p. 491. Suidgerus moritur anno 
1133. dr. Flja/ek, Ustalenie chronologii biskupów włocławskich. 
Kraków 1894 p. 9. 
') p. 163 ad calcem. 
") Paprocki, Herby rycerstwa polskiego. Wydanie Turow- 
skiego. Kraków 185S. p.532. 
ł) Ver
er
s obiit a. 1148], successor eius erat Onoldus. 
dr. Chodynskl I. c. p. XV; FI]ałek I. c. p. ] 1. 


.. . 


ł
>>>
- 60- 


p.53 


chronologicum Damalevicz t ), non autem deducit, quo- 
modo corrigendus sit.) 
13. Vunelphus, ex decano electus 1179. Adfuit 
synodo provinciali Lanciciae I] 80 celebrato, de qua 
Długosz 2), Cromerus 3 ) legi potest. Obiit 1190. 
14. Stephanus, ex praeposito cathedrali Vladisla- 
viensi electus, Alemanus patria. Ipsemet Romam 1191 
adiit pro confirmatione, obiit 1197 iuxta Damalevicium, 
sed error es(4). (Infra in diplomate Grimisclavi, ducis 
Pomeraniae, expressum invenies, quod praesul hic 
Stephanus in die s. Martini 1198 ecclesiam parochia- 
lem Suecensem consecraverit 5 ). 
15. Ogerius, Italus, electus 1198, obiit 12036), se- 
pultus Vladislaviac. 
16. Bartha, ab Innoccntio papa pontificc III. scissis 
praclatorum et canonicorum Vladislavicnsium circa novi 
pracsulis electioncm suffragiis, cx auditorc sacri palatii 
institutus ct consccratus cpiscopus Vladislavicnsis 1204. 
Obiit 1215 mcnsc Novembri, scpultus in vctcri basi lica 
Vladislavicnsi. Ultimus cxtcrac nationis. 
17. Michael, primus Polonus, nobilis dc domo 
Godzięba, clcctus ct confirmatus episcopatum adiit 
1216. Pruthcnorum conversioni strenuc coopcratus cst. 
Fratrcs ordinis Praedicatorum introduxit in convcntum 
Gcdancnscm 1227. Bcncficus '" in convcntum Zuko- 
vienscm 1245, donando ci omncs dccimas cx villis 
claustro adscriptis sibi dcbitas. Intcrfuit synodo Vra- 
tislavicnsi 1248. Cclcbravit synodum diocccsanum pridic 
Nonas Octobris 1233 lunivladislaviac'i). Bona ccclc- 
siac Vladislavicnsis alicnata vindicavit ct in plurimis 
auxit. Rcxit ccclcsiam magna vigilantiac ct prudcntiac 
laudc annos 40 ct amplius. De hoc sacculo vocatus 


') Damalevicz I. c. p. 131. 
2) Długossus I. c. lib. VI. col. 541. 
3) Cromems I. c. lib. VI. p. 162. 
') Damalevicz I. c. p. 149. Stephanus morittu post a. 1198. 
Fijałek p. 12. 
I) p. 163 ad calcem. 
I) Ogerius obiit a. ] 212. dr. Chodyński I. c.; Fijałek p. 12. 
7) dr. Chodyński I. c. p. XVIII, p. I. 


II  


.. . 


ł
>>>
] 


- 61 - 


. 


ad bravium aeternae felicitatis 8. Augusti 1258 1 ), se- 
pultus in veteri templo Vladislaviensi ad ripam Vistulae, 
quod ipse latero cocto exaedificaverat. 
J 18. Volimirus, Polonus, de domo Bolistarum, antea 
praepositus Crusviciellsis, canonicus Vladislaviensis et 
ducum Masoviae cancellarius, electus 1258. Sub hoc 
antistitc ecclesia Vladislaviensis pluribus bonis tem- 
p,)falibus aucta est. Obiit 1271 2 ), sepultus Vladislaviae. 
19. Albertus, de gente Wieniawa, ex decano ca- 
thedrali electus 1271, confirmatus 1272, Obiit Nonis 
Decembris 1283. 
20. Vislaus, de armis Zabaviorum, ex praeposito 
Plocensi canonicus Vladislaviensis electus, 14. Kalendas 
Aprilis 1284 a lacobo Svinka, archiepiscopo Gnesnensi, 
in monasterio Strzelnellsi ordinis Praemonstratensium 
consecratus et confirmatus. Fundavit ecclesiam in Ko- 
morsko et Vladislaviensem cathedralem ampliavit in 
bonis temporalibus. Obiit 27. Novembris 1300, sepultus 
Vladislaviae. 
21. Gervardus, de gente Coryllorum, electus 1301 
et in ecclesia Strzelnensi a lacobo Svinka, archiepi- 
scopo Gnesnensi, consecratus et confirmatus. :;ub huius 
regimine Cruciferi 1310 Gedanum et paulo post Po- 
merclliam universam occuparunt et episcopo decimas 
ex Pomerania debitas denegare coeperunt. Adiit ideo 
episcopus sanctam sedem, ubi per septennium com mo- 
ratus, tandem · anno Domini 1321 in causa victor p. 54 
evasit. Obiit Avinione in Francia l. Novembris 1323, 
sepultus ibidem in ecclesia fratrum Praedicatorum. 
22. Matthias Golanczewski de stemmate Toporo- 
rum , decanus Vladislaviensis a morte Gervardi, cui 
interfuit, mox Avinione 3. Decembris 1323 a loanne 
XXII. summo pontifice de episcopatu Vladislaviensi 
provisus et iubente eodem pontifice per episcopum 
Praenestinum, sanctae Romanae ecclesiae cardinalem, 
Idibus lanuariis in episcopum consecratus. 1340 die 
25. Martii iecit prima fundamenta novae basilicae Vla- 


.... . 


') a. 1252. cfr. Chodyński I. c. p. XV. 
") a. ]275. cfr. Fijałek p. 16. 


ł
>>>
" I 


- 62- 


p. 55 


dislaviensis in loco editiore et a Vistula remotiore, 
cuius mocnia progressu temporis felici continuatione 
eduxit non parvo sumptu, magna nominis sui omnium 
sacculorum celebritate. Cumque in cpiscopatu 42 annos 
egisset, oculorum officio destitutus, eodcm cessit in 
favorem Sbyluti de Golancza, praepositi Vladislaviensis, 
nepotis sui. In vivis esse desiit 16. Maii 1368, sepuItus 
in basilica nova. 
23. Sbylutus de Golancza, praepositus Vladisla- 
viensis, nepos Matthiae antedicti, episcopatum adiit, 
uti dictum est, per abdicationem Matthiae 1366. Impo- 
suit basilicae novae fastigium ipsamque exornavit. Co n- 
secravit eccłesiam Zukoviensem. Obiit Raciązii 1383, 
sepultus Vladislaviae. 
24. Troianus de gente Coryllorum, praepositus 
Posnaniensis, canonicus Vladislaviensis, electus via 
compromissi et ab archiepiscopo Gnesnensi confirmatus, 
non tamen consecratus l). 
25. loannes 1., ducis Opoliensis filius, Cropidło 
dictus, regia nominatione (reprobata Troiani electione) 
de eccłesia Posnaniensi ad Vladislaviensem translatus 
1384 et a summo pontifice confirmatus. Anno Domini 
1389 provisus a summo pontifice metropolitana sede 
Gnesnensi, suffecto in locum ipsius Henrico, duce 
Legnicensi. sed obluctante rege, ne · in archiepisco- 
patus possessionem venire posset, utraque cathedra 
cecidit, factus poste a episcopus Caminensis in Pome- 
rania. 
26. Henricus, dux Legnicensis, decanus Vratisla- 
viensis, qui translato 1389 loanne I. (uti dictum est) 
auctoritate summi pontificis ad sedem metropolitanam 
Gnesnensem, iIIico eadem auctoritate provisus est de 


') Haec bIsa su nt. Mortuo enim Zbiluto per viam com- 
promissi canonici tres capituli canonicos, penes quos summa 
erat auctoritas, novum episcopum eligere iusserunt, scilicet 
Theodoricum canonicum Vladislaviensem, Trojanum Paluka 
praepositum Posnaniensem et loannem de Czamkowo archi- 
diaconum Gnesnensem. Hi supra dictum Theodoricum episco- 
pum elegerunt, sed sum mus pontifex hanc electionem non 
probavit. dr. Fijałek I. c. p. 25. 


- 


" 


i 


J.......
>>>
- 63- 


" 


episcopatu Vladislaviensi, rege nihil consensum mo- 
rante. Residebat plerumque in ducatu suo Legniciae, 
ubi et diem extremum cłausit 12. Oecembris 1398, 
sepultus in basilica Vratislaviae. 
27. Nicolaus Kurowski de stemmate Srzeniawa, 
qui a sancta sede apostolica, accedente regia commen- 
datione, a Posnaniensi eccłesia ad Vladislaviensem 
16. Kalendas Maii 1398 translatus est, inde vero 1402 
ascensum fecit ad archiepiscopatum Gnesnensem. Obiit 
1411. Vacavit cathedra Vladislaviensis biennio post 
ascensum Nicolai. 
28. loannes 1., dux Opoliensis, 1404 sedi Vladis- 
laviensi, a qua 1389 ceciderat, restitutus auctoritate 
summi pontificis et rege consentiente. Interfuit concilio 
universali Constantiensi 1414. Obiit 1421 feria secunda 
post Laetare, sepultus in eccłesia Opoliensi patrum 
Praedicatorum. 
29. loannes II. Peli a de Niewiesz, stemmatis Wie- 
niawa, ex praeposito Crusviciensi canonicus Vladisla- 
viensis et Sendomiriensis electus et confirmatus 1421. 
Auxit mensam capitularem pluribus reditibus. Obiit 
Vladislaviae 24. Aprilis 1427 ibidemque sepultus est. 
30. loannes III. Szafraniec de stemmate antiqui 
equi, antea decanus Cra*coviensis, regni Poloniae p. 56 
cancellarius, accedente regia commendatione postulatus 
magis quam electus 1427. Huius temporibus 1431 
basilica Vladislaviensis a Crucigeris impie spoliata et 
incensa est. Eodem anno Gedanenses curiam episco- 
palem in monte sitam, in qua officialis Pomeraniae 
solitus fuerat residere, et quae oppressis pro asylo fuit, 
demoliti sunt et solo aequarunt. Obiit antistes optimus 
peste 1433 die 28. luli i in villa Brodnia (erat enim 
regni cancellarius) et Cracoviae sepultus est. 
31. Vladislaus Oporowski, gente Sulimeus, decre- 
toru m doctor, decanus Cracoviensis, praepositus Lan- 
ciciensis, canonicus Vladislaviensis, regni Poloniae 
procancellarius, rege urguente electus et 1434 provisus, 
die vero 19. Septembris in Lanciciensi coenobio sancti 
ordinis praedicatorum consecratus. Basilicam veterem 
Vladislaviensem in ripa Vistulae, cui praeterlabens 


" 


t 


J...... 


j
>>>
-- 
 


- 64- 


fluvius ruinam minabatur, veritus, ne arx simul detrl- 
mentum subiret, solo aequavit. Translatus 16. lulii 1449 
ad metropolitanam sedem Gnesnensem. Demum obiit 
Oporovii 1454 ibidemque in ecclesia patrum s. Pauli 
primi eremitae, quam fundaverat , sepultus est. 
32. Nicolaus II. Lasocki, de dom o Dolęga, decanus 
Cracoviensis, quem vacante per promotionem Oporow- 
scii sede Vladislaviensi, Romae agentem summus pon- 
tifex 1449 die 16. Kalendas Sextilis episcopum renun- 
tiavit. Reversurus cum galero cardinalitio, epidemiae 
morbo infectus Romae, in villa Plebs Turni prope 
Camerinum obiit, ibidem Camerini sepultus die 14. 
Decembris 1450. 
33. loannes IV. Grusczynski de lanowice , stirpe Ro- 
sarum, custosCracoviensis, canonicus Gnesnensis, nomi- 
natione regia a Nicolao papa pontifice V. in regimen eccle- 
siac Vladislaviensis suffectus 1450 d 1455 a rege can- 
p. 57 cellarius regni · creatus. Anno vero 1463 die 2. lunii 
translatus est ad ecclesiam Cracoviensem et inde 1464 
die 19. Octobris ascendit ad archiepiscopatum Gne- 
snensem. Obiit 1473 Cracoviae, sepultus Gnesnae. 
34. loannes V. Lutecus de Brzezie, stemmatis 00- 
livitarum, iuris utriusque doctor, archidiaconus Gne- 
snensis, scholasticus Vladislaviensis, canonicus Craco- 
viensis, procancellarius regni, ad instantiam regis 1463 
die 8. lunii de episcopatu Vladislaviensi provisus et 
1464 dominica IV. Quadragesimae in ecclesia Lanci- 
ciensi consecratus. Dem um 19. Octobris 1464 ad ec- 
clesiam Cracoviensem translatus, ibidem 24. Maii 1471 
mortuus est. 
35. lacobus I. Sienenski e stirpe Dębna, proto- 
notarius apostolicus, praepositus Gnesnensis et Cra- 
coviensis, regis Polonine ap ud sanctam sedem apo- 
stolicam orator, praefectus civitatis et arcis Tiburtinae 
et iam olim 1463 de episcopatu Cracoviensi provisus, 
sed a rege de illius aditu impeditus, tandem IO.Octo- 
bris 1464 rege non invito de ecclesia Vladislaviensi 't 
provisus. In exornanda sponsa sua munificus, in ege- 
nos liberalis extitit. Arces episcopales restauravit, in 
loco veteris basilicae aedem s. Stanislai feria 3. Paschae 


I 
ł 


--
>>>
1 

 


.t 


I 
ł 


65 - 


t474 (iam antea erectam) consecravit. Translatus t473 
ad metropołitanam Gnesnensem sedem, ubi mausoleum 
s. Adalberto ex marmore exstruxit. Obiit t 480. 
36. Sbigneus de Olesznica l), de armis Dębno, ma- 
gister artium Cracoviensis, vicecancellarius regni, a Sixto 
papa pontifice IV. interveniente rege, non expectata sancti 
collegii electione, t t. Decembris t 473 episcopus Vla- 
dislaviensis rcnuntiatus, hactenus scholasticus et ad 
s. Florianum praepositus Cracoviensis. Doctrina insi- 
gnis, cuius specimen concionibus frequenter ad popu- 
tum habitis edidit. Translatus ad archiepiscopatum 
Gnesnensem 1480, obiit 1493. 
· 37. Andreas Oporowski, de arlllis Sulima, iuris p. 58 
utriusque doctor, procancellarius regni, ex episcopatu 
Premysliensi et perpetua ecclesiae Varmiensis admi- 
nistratione ad ecclesiam Vladislavicnsem regc faventc 
ascendit 1480. Officio vicecancellariatus occupatus, ad 
latus regium constanter morabatur, nec ecclesiam suam 
unquam adiit. Dum tandem 1483 ex Lithvania iter 
Vladislaviam arripuisset, febri correptus, Meretsii rebus 
humanis exemptus est Vladislaviamque l110rtuus ad 
tumulum, quem vivus non adiit, delatus est. 
38. Petrus de Bnino Moszinski de armis Łodzia, 
ex Premysliensi ecclesia ad Vladislaviensem sUl11mi 
pontificis voluntate translatus 1484. Crebrius ad eccle- 
siam moratus est et ad eandem die 7. Martii l110rtuus 
ac in eadem 25. Martii 1493 sepultus est. 
39. Creslaus de Curoszwanki, de armis Rosae alba e, 
rcgis commendatione l. (unii 1494 electus et dei n 
confirmatus, possessionem 15. Novembris capessivit, 
4. vero łanuarii fli95 cathedram adiit. Cum episcopatu 
gessit simul munus cancellarii regni. Disciplinae eccle- 
siasticae accuratus censor, synodum dioecesanum in 
parochiali ecclesia Sobkoviensi congregavit 2 ). Obiit 
Volboriae 5. Aprilis 1503, sepultus in basilica Vladis- 
laviensi. 


') dr. Monumenta historica dioeceseos Wladislaviensis. X. 
Wladislaviae 1894 p. 36: Continuantur vitae episcoporllm Wla- 
dislaviensium. 
2) clI'. ChodYlIski I. c. p. XXIII. 


5
>>>
» 


- 66- 


40. Vincentius de Przerąb, stemmatis Nowina, olim 
procancellarius regni, ex episcopatu Plocensi ad Vla- 
dislaviensem 25. lulii 1503 translatus. Obiit 22. Sep- 
tembris 1513, sepultus Vladislaviae. 
41. Matthias de Drzewica, armorum Vituli, trium 
regum olim procancellarius, deinde cancellarius et epi- 
scopus Premysliensis factus, postea praemissa postu- 
latione 20. Decembris 1513 ad ecclesiam Vladislavien- 
p. 59 sem translatus. Gliscenti in urbe · Gedanensi haeresi, 
implorata adiutrice manu regia, fortiter se opposuit. 
Anno demum 1531 ascendit ad Gnesnensem archie- 
piscopatum. Obiit Lovicii 12. Augusti 1535, aetatis 79, 
sepultus 39. 1 ) Septembris. 
42. loannes VI. Karnkowski, armorum lunosza, 
prius secretarius regius, praepositus Scarbimiriensis et 
Cracoviensis, dein Premysliensis episcopus et 1531 
Vladislaviensis. Obiit 1538 longiore vita dignus, se- 
pultus Vladislaviae in monumento, quod vivens fieri 
curavit. Serpebat ipsius tempore haeresis Lutherana 
non tantum per Pomeraniam, sed et per Poloniam. 
43. Lucas a Gorka, armorum Łodzia, ex palatino 
Posnaniensi in episcopum Vladislaviensem promotus 
regia commendatione 1538. Dilexit decorem domus 
Dei et in pauperes munificus extitit. Obiit 3. Octobris 
1542 Samotuliis, unde ad ecclesiam Vladislaviensem 
a filio suo Andrea comite de Gorka, castellano Posna- 
niensi, delatus ibidemque tumulatus est. 
44. Nicolaus III. Dziergowski 2 ) gente Accipitrina, 
ab ecclesia Chelmensi ad Vladislaviensem 1543 pro- 
motus et anno 1546 ad metropolit
am ecclesiam 
evectus, utrique, Vladislaviensi et Gne
ensi, voluntate 
summi pontificis praefuit ad tempus. Obiit 1550. Co n- 
didit Vladislaviae psalteristas. 
45. Andreas Zebrz; Ąowski de Wiencbork, Radu- 


I) Idem narrat Damalevicz (I. c. p. 369), qui affert verba 
epitaphii, quod est Gnesnae in eccłesia cath.:drali. Korytowskio 
(Arcybiskupi Gnieźnienscy t. II. Poznań 1888. p. 810) autem 
auctore Matthias Drzewicki archiepiscopus non 79 sed 69 an- 
nos natus mortuus et Gnesnae sepultus est 28, Septembr. 1535. 
I) Legendum: Dzierzgowski. 


\
 


, I 


--
>>>
. 
I 


- 67- 


anorum stirpe progenitus, prius Camenecensis, dein 
Chelmensis et 1546 Vladislaviensis cpiscopus, demum 
1551 Cracoviensis, in qua tandem dignitate obiit 1560. 
46. loannes VII. Oroicwski 1), armorum Korczak, 
ab eccłesia Chelmensi ad Vladislaviensem 1551 pro- 
motus. Sub cuius regimin
 haereses in Pomerania. p. 60 
incrementa impune sumebant et densius herbescebant 
cum oppressione fidei sacrosanctae. Obiit Volboriae 1557. 
47. lacobus Uchanski de stemmate Radwan, pri- 
mum decanus Plocensis, archidiaconus Varsaviensis, 
referendarius regni, dein episcopus Chelmensis, nec 
multo post 1557 Vladisl1Viensis atque 156')2) archie- 
piscopus Gnesnensis factus. Obiit 1581, sepuItus Lo- 
viciae. 
48. Nicolaus IV. Wolski, stemmatis Pułkozic vo- 
cati de Podhayce, prius praepositus Plocensis, episco- 
pus Chclmensis et dei n 15653) Vladislaviensis, vir 
magni et excelsi animi. Obiit Varsaviae, ibidem in 
ecclesia s. loannis cum fratre Stanislao, castellano 
Sendomiriensi, in uno eodem tumulo sepuItus 1567. 
49. Stanislaus Karnkowski de gente lunosza, sa- 
crorum canonum doctor, primo secretarius maior, dein 
referendarius regni et 1567 episcopus Vladislaviensis. 
Qui collapsam cłeri disciplinam erexit, plurima templa 
ab haereticis profanata vindicavit et reconciliavit, sy- 
nodum dioecesanum celebravit-ł), seminarium institu- 
endu clero fundavit, eccłesias per dioecesim bis lu- 
stravit, scripsit plurima ad salutem fidclium necessaria, 
in bonis episcopalibus muIta aedificavit, denique partes 
omnes vigilantissimi ac optimi praesulis adimplevit. 
Translatus ad eccłesiam metropolitanam Gnesnensem 
1581 indeque ad vitam aeternam transiit 1603. 
50. Hieronymus comes a Rozrazew, ex iIIustri 
gente Oolivitarum alias de Pumpsdorf genitus. Quan- 
tus virtutum splendore, quantus rerum pro eccłesia et 
patria gestarum magnitudine antistes hic fuerit, relatu 


\
 


') al. Droho , 'owski. 
') a. 1562. c r. Fijałek p. 70. 
3) ab a. 1562. 
ł) a. 1568 et 1579. cfr. Chodyński I. c. p. XXIX et 38 sqq. 


ł . 


5°
>>>
- 


. 


- 68- 


p.61 


difficile est. Primum praepositus P/ocensis, dein se
 
cretarius maior re*gni et 1581 episcopus V/adislaviensis 
renuntiatus. In quo mox in id vel maxime incubuit, 
ut ad normam divi Caroli Boromei regiminis sui mu- 
nus ordinaret. Viros doctos et pios fovit, ipsemet doc- 
tri na et pietate praestans. Cłeri popuIique mores fre- 
quentibus visitationibus reformavit et excoluit. Serio se 
impendit, ut dioecesis ab haeresibus expurgaretur, plu- 
rimas ecclesias in Pomerania e manibus haereticorum 
vindicavit, Cartusianos in veterem reduxit sedem ad 
Gedanum eisque in tantum benefecit, quod merito 
secundus fundator ab eisdem dicatur. Deliberaverat 
diu, religionem hanc amplecti. Collegium Societatis 
lesu Gedani fundavit. Monasteria reliqua per dioecesim 
temperavit. Ubique boni pastoris documenta reliquit. 
Tandem ultimum diem Romae anno iubilaeo 1600 die 
9. Februarii sancte clausit, ubi et sepultus quiescit 
ap ud patres Societatis lesu. 
51. loannes VIII. Tarnowski ex gente nobiIissima 
Rolitarum, primum referendarius, dein procancellarius 
regni, ex praeposito Vladislaviensi factus episcopus 
Posnaniensis, inde 1601 ad ecclesiam Vladislaviensem 
translatus, ad quam sacellum bracteis aeneis tectum, 
in quo officium B. M. V. et missa decantatur, aedifi- 
cavit. Anno 1603 ascendit ad ecclesiam metropolita- 
nam Gnesnensem, inde vero post menses 6 transiit 
ad vitam aeternam. 
52. Petrus Tylicki, stirpis Lubiciorum, primum 
Culmensis, dein Varmiensis episcopus et procancella- 
rius regni, demum 1604 Vladislaviensis et 1607 die 
19. lanuarii Cracoviensi cathedra potitus est. Inde 
transiit ad caelestia proemia capessenda 16/6. 
53. Albertus II. Baranowski, stemmatis lastręmbe- 
ciorum, olim cantor Gnesnensis, scholasticus Lanci- 
ciensis, dein episcopus Premysliensis et procancella- 
rius · regni, poste a Plocensis et 1607 Vladislaviensis 
antistes factus, primordia sui regiminis a celebratione 
synodi dioecesani inchoavitt) et censorinam falcem ad 


.4) 


. 


p.62 


l) cfr. Chodyński I. c. p. 152. 


, 


--
>>>
- 69- 


eliminandos c1eri populique mores reprehensione dignos 
admovit, vir priscae severitatis. Eodem adhuc anno 1607 
die 17. Maii nominatus archiepiscopus Gnesnensis, in 
quo supremo subsellio tandem diem extremum c1ausit 
1615. 
54. Mathias III. Pstrokonski e domo Buzeniorum, 
stemmatis Porai, primum praepositus Gnesnensis. epi- 
scopus Praemysliensis et procanceIlarius regni, dein 
1606 supremus regni canceIlarius, anno demum 1606 
Nonis Novembris apprehendit cathedram Vladislavien- 
sem, basilicam adiit 16. Maii 1609 ac mox aegrotari 
incipiens, obiit anno eodem 1609 ipso die ss. aposto- 
lorum Petri et Pauli Raciązii. Scripsit vitam huius 
piissimi praesulis Lubienski et alii l). 
55. Laurentius Gembicki e gente Nalenciorum, ex 
Culmensi ad Vladislaviensem ecclesiam 1610 translatus, 
simul canceIlarii supremi munus sustinens. Anno 1615 
ascensum tecit ad ecclesiam metropoIitanam Gnesnen- 
sem, ubique p,aesulis optimi documenta relinquens. 
Obiit 1624. 
56. Paulus Wołucki de domo Ravitarum I primum 
Camenecensis, dei n Luceoriensis et 1616 die 26. No- 
vembris Vladislaviensis antistes. Ovile gregemque suum 
visitatione generali exacte recensuit, synodum dioece- 
sanum celebravit 2 ), sponsam suam basiIicam Vladisla- 
viensem donis multis ditavit et multa bona opera alia 
operatus est. Obiit piissimus praesul Vladislaviae 15. 
Novembris 1622. 
57. Andreas IV. Lipski e gente Grabitarum , olim 
procanceIlarius, postea supremus canceIlarius regni ac 
episcopus Luceoriensis, anno demum 1623 translatus 
ad Vla*dislaviensem ecclesiam, ab hac rursum 1631 p. 63 
ad Cracoviensem transiit eodemque obiit. 
58. Mathias IV. Łubienski e gente Pomianea, pri- 
mum Chelmensis, postea Posnanensis, dein 1631 Vla- 
dislaviensis episcopus et 1642 archiepiscopus Gne- 


.11 


') Lubienski, De ortu, vita et morte Matthiae de Buzenin 
Pstrokonski. Cracoviae 1641. 
2) Chodyński I. c. p. 167 sqq. 


ł
>>>
J 


- 70- 


p.64 


snensis. In basilica Vladislaviensi celebravit duplicem 
synodum 1634 et 16411). Obiit 1652. (In hoc IIImo 
praesule desinit Oamalevicius. Series sequens ex tomis 
Niesiecki compilata est.) 
59. Nicolaus V. Albertus ab Olexow Gniewosz 2 ), 
de armis Rawicz, ab abbatia Pokrzywnicensi et cano- 
nico Cracoviensi ascendit immediate ad cathedram Vla- 
dislaviensem 1642, in qua et diem clausit extremum 
1654, variis legationibus stante vita perfunctus. 
60. Casirnirus Florianus dux in Clevan Czartoryi- 
ski 3), ex Posnaniensi ad Vladislaviensern ecclesiam 
1654 translatus, quam annis 20 illustravit, demum 1673 
ad primatiale fastigiurn evectus, obiit 1674, sepultus 
Varsaviae apud patres Societatis Iesu. 
61. loannes XI. Gernbicki 4 ) de armis Nalęcz, pri- 
mum Culmensis, dein per annos 18 Plocensis, dernum 
1674 Vladislaviensis episcopus, obiit 1676. Meminit 
eiusdem Oarnalevicz 5 ) p. 444, tunc nonnisi abbas Tre- 
mesnensis. 
62. Stanislaus II. Sarnowski fi), armorurn Iastrzębiec, 
ab ecclesia Premysliensi ad Vladislaviensem ascendit 
1677, Obiit 1680. 
63. Bonaventura de Niedzielsko Madalinskii), de 
armis Larissa, ex Plocensi cathedra ad Vladislavien- 
sem 1681 evectus, in qua et obiit 1691. Praesul pius 
et doctus. 
· 64. Stanislaus III. in Lubraniec Oąrnbski8) ex 
gente Godzięmba, prius Chelmensis, Luceoriensis, Plo- 
censis, dein 1691 Vladislaviensis et 1699 Cracoviensis. 
Obiit 1700. 
65. Stanislaus IV. in Słupow Szembek 9 ) ex suffra- 
ganeo Crac oviensi evasit in praesulem Vladislaviensem 
') Chod)'liski l. c. p. 1Q6 sql]. 
2) Niesiecki-Bobrowicz IV, 157. 
3) Niesiecki-Bobrowicz III, 231. 
') Niesiecki-Bobrowicz IV, \O!. 
0) Damalewicz l. c. 
0) Niesiecki-Bobrowicz VIII, 282. 
1) Niesiecki-Bobrowicz VI, 318. 
B) Niesieckl-Bobrowicz III, 21)5. 
U) Niesiecki-Bobrowicz VIII, 610. 


41 


J 


. 


-
>>>
J 


- 71 - 


1699, inde ob maxima in rempublicam merita rarasque 
virtutes pervenit ad primatiale fastigium 1706. Obiit 
piissime 1721. 
66. Constaniinus Felicianus Szaniawskil), armorum 
lunosza, ex canonico Vilnensi et referendario magni 
ducatus Lithuaniae immediate pervenit ad cathrdram 
Vladislaviensem 1706. Missionarios ad s. Adalbertum 
fundavit et 1720 ascendit ad episcopatum Cracovien- 
sem, ubi et obiit 1732. 
67. Christophorus Antonius in Słupow Szembek 2 ), 
olim episcopus Livoniae, dein Posnaniensis et 1720 
Vladislaviensis, demum 1738 archiepiscopus Gnesnen- 
sis. Obiit 1748. In egenos et pauperes liberalis, Var- 
saviae condidit et competenter dotavit hospitale pu- 
pillorum. 
68. Adamus Stanislaus V. in Grabowo Grabowski 3 ) 
a Culmensi ad Vladislaviensem cathedram 1738, inde 
rursum ad Varmicnsem 1741 translatus, cui nuncusque 
(1749) praeest. 
69. Valentinus Alexander Czapski de armis Leliwa, 
ex Praemysliensi cathedra ad Vladislaviensem 1741, 
quam usque modo fe lici ter regit. 
* Suffraganei Vladislavienses. p. 65 
Damalevicz pag. 504): "Partem solicitudinis epi- 
scopalis eam, quae in consecratione et unctione con- 
sistit tam rerum quam personarum in tam lata dioecesi, 
obit episcopus Margaritensis, suffraganeus Vladislavien- 
sis (videtur aliquando Tarvisiensis episcopus eam so- 
Iicitudinem gessisse in actis loannis Gruszczynski, epi- 
scopi Vladislaviensis, anno Domini 1407, quod circa 
institutionem praebendarii Crusviciensis fundi Cikowo 
27. die mensis lanuarii legitur), cui exili a prima fun- 
datione proviso censu, extinctione canonicatus Crus- 
viciensis fundi Gizicc, dos per Rdmum Hieronymum 
comitem aRozrazew, episcopum Vladislaviensem, est 


') Niesiecki-Bobrowicz Vłłł, 600. 
2) Niesiecki-Bobrowicz Vłłł, 615. 
3) Niesiecki-Bobrowicz IV, 268. 
') Damalevicz I. c. p. 51. 


ł
>>>
-72- 


aucta l) consentiente et unionem huius beneficii cum 
suffraganeatu approbante Clemente Aldobrandino, ea 
superaddita conditione, ut solemnioribus festis in Crus- 
viciensi ecclesia divinis officiis interesse missamque 
pontificalem celebrare esset adstrictus. Functus est 
munere hoc summa dignitate Christophorus Charbicki 
ante hunc ann um , quo (J 642) haec scribere adorior, 
rebus humanis exemptus, maxi mo Vladislaviensis ec- 
clesiae et bonorum omnium desiderio. Successorem 
p. 66 muneris exce"'pit virum non minus pietate, quam doc- 
trina insignem PerilIrem et Rdmum Dominum Vences- 
laum Paprocki, nobilissima Sariorum stirpe oriundum; 
utrumque Illmus et Rdmus Dominus Mathias Łubienski 
promovit, in cuius celebritatem non minima eo nomine 
praeconiorum pars dimanat, quod ecclesiae suae de 
talibus prospiciat cooperatoribus, qui splendidam ca- 
thedrae Vladislavianae lucern gloria meritorum, morum 
castimonia et vitae integritate extendant. Hic quoque 
obiit". (Nemo vero a me hoc loco integram suffraga- 
neorum seriem expectet, qui hic ad numerum revo- 
cantur sunt duntaxat hi, quorum memoria in archivo 
et bibliotheca Cartusiae nostrae habetur). 
1450 l. Frater Nicolaus, Dei gratia episcopus Calipo- 
lensis, Rndi in Christo Patris et DO Nicolai eadem 
gratia episcopi Vladislaviensis suffraganeus, in spiri- 
tualibus et temporalibus vicarius, necnon officialis per 
terram Pomeraniae generalis. Hoc titulo praefixo ha- 
betur Cartusiae processus contra Stolpenses. Datum 
Gdantczk 4. Martii 14502). 
]574 2. Andreas Byliovius, de quo Stanislaus Karn- 
kowski, episcopus Vladislaviensis, ad Gregorium XIII. 
summum pontificem epistula 5 sic scribit 4 ): Cum inter 
tot curas e t occupationes, quibus pro bono reipublicae 
') dr. Chodyński, Biskupi sufgrani Włocławscy. Włocławek 
1906, p. 16. 
') Hoc documentum invenitur in Georgii Schwengel libro 
manuscripto, cui titullls: Apparatlls ad annales Cartusiae Pa- 
radisi B. M. V. prope Danhscum (tom. I. p. 285). 
") alias Andreas Blinowski, cfr. Chodyński I. c. p. 41. 
ł) Camcovius, Epistolae iIIustrium virorum. Cracoviae 1678. 
Epistola 5. libri III: hic Bylinovius appellatus. 


- 



 


. 


. 


ł
>>>
J 


73 - 


., 


atque adeo ecc1esiae Dei distringor. saepius me abesse 
ab ecc1esia mea me contingat, Sanctitati Vestrae hu- 
militer supplico, ut ex sua benignitate et gratia Vene- 
rabiIem Andream Byliovium, cantorem Crusviciensem 
et canonicum Vladislaviensem, doctum, piu m ac inte- 
gritate vitae conspicuum, in suffraganeum ecc1esiae 
meae, retentis sacerdotiis, creare dignetur. Intra annos 
1574 et 1581. 
· 3. frater Valerianus s. ordinis Praedicatorum 
magister, oratorum sui temporis facile princeps, epi- 
scopus Margaritensis et suffraganeus Vladislaviensis 
1538. Bzovius in Propagine p. 51 et p. 52 1 ): III s- 
mus Stanislaus Carncovius, archiepiscopus Gnesnensis, 
referebat de Valeranio episcopo suffraganeo, quod hic 
cum quibusdam aliis sui ordinis patribus contentione 
inddessa, concionibus doctissimis, disputationibus acu- 
tissimis, laboribus et sudoribus immensis fidei catho- 
Iicae puritatem et maiestatem in regno Poloniae hae- 
resibus obruw retinuit. Et ne sacra iIIa regum po n- 
tificumque limina praetergrederetur vel etiam, si forte 
per rimas iIIapsa esset pestifera haeresis. postliminio 
pelleretur, Valerianus et alii Iitteris Hosii cardinalis, 
iussu summorum pontificum Pii IV., Pii V. aliorumque 
antecessorum datis commonitus, toto conatu advigiIibat. 
Et p. 72 2 ): A subselliis suis pulsi erant et exsibilati 
universi praesules in infandis iIIis Petricoviensibus 
comitiis, triumphum iam tunc egissent haeretici, pro- 
scriptis a se summis doctoribus. Obstitit frater Vale- 
rianus et alii, regi Sigismundo suadentes, ne id fiat, 
nisi actum esse velit de salute regni. Ex quibus con- 
stat Valerianum hunc 30 et amplius annos suffraga- 
neum Vladislaviensem egisse 3 ). 
4. Matthias Wielicki 4 ) de armis lunosza, episcopus 
Margaritensis et suffraganeus, decanus ac officialis Vla- 


.I 


. 


') Bzovius, Propago D. Hyacinthi I. c. p. 51 sqq. 
2) Bzovius I. c. p. 72. 
3) Valerianus, suffraganeus Vladislav.I543-1548 dr. Cho- 
dyń ski I. c. p. 34. 
') Matthias Wielicki, sulfraganeus Vladislav. ab a. ]579- 
1585. 


. 


p.67 
1538 


1585
>>>
- 74- 


dislaviensis 1585. Acta Cartusiae B. 86 1 ). Obiit 28. 
Novembris 1585. Starovolscius in Monumentis 2 ) 
1581) 5. loannes Nowomieyski 3 ) de armis Rawicz, suf- 
fraganeus Vladislaviensis 1589. Acta synodi Vladisla- 
viensis 4 ). Niesiecki tom. 3;;). 
idem 6. loannes comes a Rozrazow, episcopus Marga- 
ritensis, suffraganeus Vladislaviensis, de quo Bzovius 
in Propagine p. 101 sequentia habd fi ): Posnaniensis 
p. 6S con*ventus s. Dominici munificentia IIIsmi et Rndmi 
DO. loannis comitis a Rozdrazow, episcopi Margari- 
tensis et suffraganei Vladislaviensis, (quos ille honores 
quoties ergo iam abdicavit) recreatus proque studio 
litterario triumque lectorum provisione censu annuo 
uotatus. Et Niesiecki tom. 3 p. 894"i): "Rozrazewski 
herbu Doliwa: Inni się pisali z Nowego miasta w Wiel- 
kieypolszcze, a ztąd też niektorzy ich zwali Nowo- 
mieyski. Do tychże należy lan Roz,ażewski Biskup 
Margaritenski Suffragan Kuiawski: ten w Poznaniu 
Collegium Lubranscianum iuż dla dawności lat, y do 
ruiny nachylone, y w dochody nadwerężone, swoią 
szczodrobliwością dzwignął, czterech Professorow w nim 
ufundowawszy, to iest Grammatyki. Matematyki, Ora- 
tora y Historyką, lurisprudentiae y Moralis Philoso- 
phiae, 25000 na tę intencyą, na Nowym mieście Do- 
brach swoich dziedzicznych zapisawszy w roku 1609. 
Akademii także Krakowskiey, 10000 na tychze dobrach 
naznaczył. 00. Dominikanom w Poznaniu. na 3 Lek- 
torow fundacyą uczynił, a potym zpuściwszy beneficia 
Kościelne, w prywatnym życiu dnie swoie zkonczył. 
Paprocki R ozmowa podawce 8 )". Ex quibus IiGuet 
') dr. p.49 not. 7. 
') Starovolscius, Mouumenta Sa,matarum p.4()S: Obiit 28- 
Nov. 1585. 
3) Nominatus a. 1585. 
') Acta et constitutiones synodi dioec. Wladislav. habltae 
a. D. 1586, 15
\l): ChodYliski, Statuta synod. dioec Wladislav. 
et POl1leran. Varsaviae 1890 p. 97. p. 127. 
.) Niesiecki-Bobrowicz VIII, 100; VIII, 162 są. 
6) Bzovius I. c. p. 101. 
') Niesiecki-Bobrowicz VIII, 163. 
") dr. Paprocki , Herby rycerstwa Polskiego wydanie Tu- 
rowskiego. Kraków 1858 p. 101. 


. 


,
>>>
. 


) 


- 75- 


antedictum loannem Nowomieyski sub numero 5 et 
hunc loannem Rożrazewski unum eundem suffraganeum 
fuisse. Miror interim Niesiecii inconstantiam, illum ad 
arma Rawicz, hunc ad arma Doliwa revocantis. 
7. franciscus Lącki, suffraganeus Vladislaviensis l). 1614 
Niesiecki tom. 3 p. 89)2): Hieronim Rozrazewski Bi- 
skup Kuiawski z Ratysbony powrociwszy, koło rozpo- 
rządzenia Dyecczyi swoiey zakrzątnał się. A naprzod 
franciszka Łąckiego Doktora w Teologii Suffraganem'" p. ó9 
Kuiawskim osadził. Et p. 8 3 ): Łącki herbu leli ta, piszą 
się z Nadola. franciszek naprzod Archidiaconus Po- 
morski 15H9, a potym Biskup Margaritański Suffragan 
Kuiawski 1614. Dowcip iego y wymowę sławi Cichocki 
in Alloquiis Osecensibus l. 3. C. 14 4 ), w Rzymie lu- 
risprudencii słuchał, zkąd Rozrazewskiemu Biskupowi 
przupadł był do serca 5 ). Obiit 19. lanuarii 1617.. Sta- 
rovolscius fi ). 
8. Baltasar Miaskowski, suffraganeus Vladislaviensis, 1618 
1622. Damalevicz p. 450 7 ). De eodem Niesiecki tom. 
3. p. 247
): Miaskowski herbu Leliwa, w Wielkiey- 
polszcze y na Rusi. Z tych Balcer świętej teologii 
doctor Prałat przykładnego życia y niezamuloney ża- 
dnym zakałem cnoty, od Hieronima Rozrazewskiego 
Biskupa Kanonikiem Kuiawskim uczyniony y Kazno- 
dzieią, gorliwe do ludzi kazania miewał, posuniony 
potym na archidiaconią Pomorską, w wielu interesach 
oyczyznie dobrze się przysłuzył. Paweł Wołucki swoim 
go Suffraganem wyniosł z tytułem Biskupa Margari- 


, 


') Suffraganells V1adislav. ab a. 1598. dr. Chodyński l. c. 
p.47. 
') Niesiecki-Bobrowicz vm, 158. 
3) Niesiecki-Bob.'owicz VI, 184. 
4) Gaspar CichocillS, Alloqlliomm Osi
censillm libri quin- 
que. Cracoviae 1615. p. 342. 
&) dr. Visitatio archidiac. Pomeraniae per F. Łącki reddita 
episcopo Rozrażewski: Monum. hist. dioec. Wiad. XV. Wla- 
dlslaviae 1897. p. 5. 
&) Starovolscius, Monum. Sarmatarum. Cracoviae 1655. 
p.407. 
') Damalevicz, Vitae Vladislav. epp. ]642. p. 450. 
") Niesiecki-Bobrowicz VI, 380.
>>>
- 76- 


łańskiego. W Fordanie albo w Wissogrodzie Kościoł 
wymurował, tak przez 40 lat, Kościołowi Kuiawskiemu 
pracy swoiey Pasterskiey nie żałuiąc, poszedł po za- 
płatę w roku 1633, w Katedrze Kuiawskiey z nadgrob- 
kiem pochowany, gdzie na pewną liczbę mszy funda- 
cyą ugruntował. Wydał do druku: Probę wiary do zba- 
wienia, in 4to 1616 w Krakowie. Obiił 19. Aprilis 
1633. Starowolsci us l). 
1634 9. Christophorus Charbicki, suffraganeus Vladisla- 
viensis. Damalevicz p. 50 2 ). De eodem Niesiecki tom. 
I. p. 2463): Charbicki herbu lastrzębiec. Krysztofa: 
ten od wuia swego (Tarnowski episcopo) Scholasty- 
kiem Kuiawskim podwyzszony, od Wołuckiego Pro- 
p. 70 boszczem tamże, od Łubien*skiego Macieia Biskupem 
Margarytanskim y Suffraganem Kuiawskim: w roku 
1634 był na Synodzie Prowincyonalnym Warszawskim. 
Acta Synodi 4). W roku 1620 Deputatem na Trybunał 
Koronny etc., umarł 1638. Prałat iako go chwali Da- 
malewicz w Karności Kościelney pilny, w przykładnym 
zyciu nienaganny, wszyskim dla cnoty swoiey miły. 
1640 10. Wenceslaus Paprocki, episcopus Margaritensis, 
suffraganeus Vladislaviensis. Damalevicz p. 505). De 
eodem Niesiecki tom. 3 p. 559 6 ): Paprocki herbu le- 
lita: z tych Wacław Biskup Margarytański Suffragan 
Kuiawski. lest w druku iego: Apologeticon honestatis 
episcoporum titularium vulgo suffraganeorum in 4to 
Cracoviae 1642. Quo anno et obiit. Damalevicz p. 50 7 ). 
1645 I I. Valerianus Wilczogorski 8 ), herbu Montelupi, epi- 


') Starovolscius l. c. p. 401. 
') Damalevicz l. c. p. 52. 
3) Niesiecki-Bobrowicz III, 16. 
') dr. Acta seu decreta et statuta synodalia Vladislav. dioe- 
cesis 1634 sancita: Chodyński l. c. p. 216. 
5) Damalevicz I. c. J? 52. 
e) Niesiecki-BobrowlCZ VII, 247. 
') Damalevicz l. c. p. 52. 
") In Paprocii locum Petrus Mieszkowski successit, qui 
15. Novembris 1643 consecratus est; postremum de eo est 
sermo a. 1648. Ei a. 1649 Nicolaus Krasicki, ab episcopo Gnie- 
wosz nominatus, successit, qui tamen a summo pontifice re- 
probatus esse videturj anno denique 1652 episcopus suffraga- 


, 


, 


. 


-
>>>
.. 


, 


. 


- 77- 



copus Margaritensis. suffraganeus Vladislaviensis, archi- 
diaconus Luceoriensi". praepositus Paczanoviensis 1645. 
Niesiecki tom. 4. p. 534 1 ). 
12. N. Domaniewski 2 ) herbu Lubicz, suffraganeus 1663 
Vladislaviensis 1663. Ex historia collegii Calissensis: 
Niesiecki tom. 2. p. 57 3 ). 
13. Petrus Paulus de Mieszkowo Odrowąs Miesz- 1684 
kowski, Dei et apostolicae sedis gratia episcopus Ma- 
rochiensis, suffraganeus, custos Vladi
łaviensis et Po- 
meraniae, decanus Crusviciensis, canonicus Posnanien- 
sis, sacrae regiae maiestatis secretarius. Hic titulus 
in libello Mundus crucifixus, a Michaele Rychalski, 
ecclesiae cathedralis Vladislaviensis poenitentiario, isti 
praelato 1681, cum emeritam frontem cingerent infulae, 
dedicato reperitur 4 ). De eodem Niesiecki tom. 3. p. 
2615): Mięszkowski de armis Odrowąz: Petrus Paulus 
episcopus Marochiensis, suffraganeus Vladislaviensis, 
decanus Crusviciensis 1684, do Krucyfixa w Bydgosz- 
czy cudownego dał sygnet bogaty. Anno 1688 die 7. 
Februarii · idem Zukoviae sanctimoniales aliquot con- p. 71 
secravit. Acta Zukoviensia. 
14. Andreas Ałbinowski, suffraganeus Vladislavien- 1690 
sis 1690. De eo Niesiecki tom. I. p. 15 6 ): "Albinowski 
herbu lastrzębiec: Andreas Albinowski suffraganeus 
Cuiaviensis, qui 1687 fuerat archidiaconus Pomeraniae, 
cantor Premisliensis, praepositus Wolboriensis". Fuit 
archidiaconus Pomeraniae iam 1679. Acta Cartusiae. 
15. Adalbertus Bardzinski7) suffraganeus Cuiavien- 1720 
sis 1720. Niesiecki tom. I. p. 438) de armis Abdank. 
neus nom in atu s est Va1erianus Wilczogórski, dr. Chodyński 
I. c. 
 . 55 sq. 
I Niesiecki-Bobrowicz IX, 336. 
· Stanis1aus Domaniewski, suffraganeus Vladislav. ab a. 
]654-1677. dr. Chodyński I. c. p. 61. 
a) Niesiecki-Bobrowicz III, 367. 
ł) Michael Rychalski E. C. V. Poenit., Mundus crucifixus. 
Posnaniae 1681. 
&) Niesiecki-Bobrowicz VI, 405. 
0) Niesiecki-Bobrowicz II, 19. 
1) Adalbertus Bardziński, episcopus Sareptensis, suffraga- 
neus Vladislav. ab a. 1707-1723. dr. Chodyński I. c. p. 68. 
8) Niesiecki-Bobrowicz II, 65.
>>>
, 


- 78- 


In archivo Cartusiae supersunt quietationes de hy- 
bernis exsolutis ab anno 1683 usque ad annum 1701 
cum subscriptione: Adalbertus Ignatius Bardzinski Vla- 
dislaviensis, Posnaniensis, Plocensis canonicus. 
1734 16. franciscus Kobielski herbu Poray przy wyso- 
kich Prelaturach Krakowskich, Kuiawskich etc. kilka 
razy Deputat na Trybunał Koronny, teraźnieyszy suf- 
fragan Kuiawski (1738) t). Idem iam longe ante suffra- 
ganeum Vladislaviensem egit 2 ). Anno 1734 die 17. la- 
nuarii idem in pontificalibus astitit Cracoviae corona- 
tioni fełici regis et reginae. Anno 1739 asccndit ad 
episcopatum Luceoriensem, in qua dignitate simul et 
cancellariatu reginae augustissimae nuncusque (1749) 
perseverat. 
1739 17. N. Działynski 3 ) suffraganeus Vladislaviensis 
brevi tempore 1739. 
1741 18. franciscus Kanigowski, scholasticus Vladisla- 
viensis, 2. feb,uarii 1741 consecratus est episcopus 
Toronensis, suffraganeus Vladislaviensis. 1742 sede 
vacante sub eius nomine, addito titulo vicarii capitu- 
laris, rubricella dioecesana prodiit. Vivit hodie 1749. 
Addenda. 
p. 72 * Ad No. 12. Stanislaus Domaniewski, episcopus 
Margarittensis, suffraganeus Vladislavicnsis, consecravit 
aliquot moniales Zukoviae 27. Decembris 1663. 
Ad No. 15. Adalbertus Bardzinski, suffragancus 
Vladislaviensis, consecravit moniales Zukoviae 13. Oc- 
tobris 1720. 
Ad No. 2 et 3. frater Valerianus praeponendus 
est Andreae Byliovio. 
Stanislaus Karnkovius epistula 18 lib. 34): Quo- 
niam enim hi, qui ante me ecclesiae isti praefuerunt, 



 


') Nleslecki-Bobrowicz V, 133. 
I) Franciscus Kobielski, episcopus Antinopolitanus, suffra- 
ganeus Vladislav. ab a. 1725-1737. 
I) Alexallder Działyński, episcopus Accirensis, suffrag-allens 
Vladislav. ab a. 1737-1739. 
ł) Carncovius I. c. Iib. III. ep. 18: Stanislao Hosio cardi- 
nali Varmiellsi Stanislaus Carncovius epp. Vladislav 


, 


.
>>>
, 


- 79 - 


aliquoties eas villas corepiscopis (ut vocant), pontifi- 
calium munerum suorum vicariis, usui dederunt, ne 
isto praetextu institutum hoc meum aliquando revocetur, 
cautio est. Ad No. 2. 
Nicolaus Krasicki, episcopus Argivensis, suffraganeus 1650 
Vladislaviensis. Acta patrumCarmelitanorum. 


* Archidiaconi Pomeraniae 1). p. 73 
\. Valentinus Kuczborski, de armis Ogonczik, ex 1568 
terra Dobrinensi, de quo Niesiecki tom. 2. pag. 737!): 
"Valentego Kuczborskiego wspomina Hosius 1568 in 
epistula tom. 2. fol. 252. Był archidyakonem Pomor- 
skim, Kanonikiem Krakowskim y Warmińskim, umarł 
1573, w Krakowskiey katedrze pochowany. Baranow- 
scius Constitutiones synodi Vladislaviensis fol. 57. Ara 
gratitudinis collegii Brunsbergensis 3 ). Wydał do druku 
Katechizm według uchwały Trydentinum in fol. 1568, 
y Kazania swoie Polskim ięzykiem żarliwosci pełne. 
Starowolscius: z czego poznać co zac y w nauce y w 
wymowie y pobożności był prałat". Inter epistulas 
virorum iIlustrium a Carncovio editas Cracoviae 1578 
liber 2. epistula 51 et 524) a Valentino Kuczborski, 
archidiacono Pomeraniae, data ad Stanislaum Carn- 
covium, episcopum Vladislaviensem, habetur, in quibus 
viri huius aestuans studium defendendae religionis et 
sollicitudo maxima ecclesiae afflictae elucet. Ultima 
epistula signata est: Cracoviae ultima Martii 1571, in 
utraque vero subscriptio est Valentinus Kuczborski, 
archidiaconus Pomeraniae. In epistula vero Hosii de 
anno 1568 idem nonnisi canonicus Varmiensis appel-' 


, 


I) dr. Fijałek, O archidyakonach pomorskich: Roczniki 
Tow. Nauk. w Toruniu, 1899. VI, 125. freytag, Das Archidia- 
conat Pommerellen: Altpreuss. Monatsschrift. ]QO..1. Bd. 41. 
S.223. 
2) Niesiecki-Bobrowicz V, 433. 
I) cfr. Ara gratitudinis saecularis dominis fundatoribus et 
benefactoribus erecta a collegio Brunsbergensi 50c. lesu. Bruns- 
bergae ]665. p. 4. 
') Carncovius I. c. lib. II. ep. 51 et 52. 


.
>>>
- 80- 


łaturl). Obiit 30. Octobris 1573 aetatis 47. Epitaphium 
ipsius refert Starowolscius 2). 
1584 2. loannes de Stangenberg Kostka, de quo Nie- 
siecki tom. 2. pag.658 3 ) sic ait: "Kostka herbu Dąbro- 
p. 74 wa. lan opat Oliwski, trzeci syn Kry*sztofa Woiewody 
Pomorskiego, a przedtym Archidyacon Pomorski y Ka- 
nonik Krakowski, umarł 1591, w Chelmży Katedralnym 
Kościele pochowany, gdzie o nim nadgrobek iego, 
taka mu pochwałę daie: loannes Kostka, Patre Pala- 
tino natus, Vir pius, castus, prudens, humanus, beni- 
gnus, liberalis, pospositis curis secularibus, spiritualem 
elegit statum, mox a Rege Stephano Abbas Olivensis 
creatus, ubi se civilem suis et externis declaravit; ad- 
ventum deinde Sigismundi III. humanissime et sump- 
tuosissime Olivae excepit". Haec ille. - Extractus ex 
archivo Olivensi 4 ): Anno 1584 die 7. Aprilis obiit in 
Domino Rmus Casparus Geschkow, abbas Olivensis. 
Post cuius obitum successit in abbatiali dignitate Dnus 
loannes Kostka, canonicus Varmiensis. Anno 1588 circa 
festum sancti Dominici cepit Gedani et in Oliva pestis 
grassari, Dnus Kostka volens sibi consulere, ad varia 
loca mutavit habitationem, ultimo perrexit ad SUUI11 
canonicatum Culmam (quem adhuc tenebat), ibi peste 
correptus fuit obiitque 20. Octobris ibidemque sepul- 
tus est. Haec annales Olivenses. - Casparus leschke 
Ubt 5ur Olive f1atłe fd)on bey feinem {eben loannem 
Kostka ben 50f1n bes pommereUifd)en IDoytvoben, 5 u m 
Coadiutor we
len la
en, ber iąm nad) feinem ([obe in 
ber Ubtey folgte. Der 1onig feilte i
m ben Fabian Loka 
entgegrn, fud)te aud) bie IDa
1 brs I1:rftrren am piibfl 
rid)en !}ofe ungiiltig 5u mad)en, aUdn Kostka brieb ltid]l$ 
beftoweniger in bem 
efiil. Haec Lengnich ad annul11 
1584 refert ex libro VII. pag. 238 Heidensteinii 5 ). _ 
') Stanislai Hosii Opera. ed. Rescius. t. II. Coloniae 1584. 
p.252. 
') Starovolscius, Monum. Sarmat. Cracoviae 1655. p. 35. 
3) Niesi
cki-Bobrowicz V, 303. 
') liber mortuorum monasterii B. M. de Oliva: MonulII. 
Polon. hist. t. V. lwów 1888. p. 513. 
6) Lengnich, Gesch. der preuss. Lande. Dantzig 1724. a. 
1584 p. 450.
>>>
- 81 - 


1588 {tarb ber £)livifd]e Ubt łoannes Kostka. Lengnich 
anno praefato I). Inter acta Cartusiae superest docu- 
mentum de anno 1586, in quo dictus · Rmus Dnus p. 75 
loannes Kostka asseritur ahbas Olivensis et simul ar- 
chidiaconus Pomeraniae. Ima et alia scripta docent, 
saepememoratum Rmum abbatem in utraque hac di- 
gnitate ad mortern usque piissimam permansisse, in- 
super canonicatum Culmensem tenuisse. 
3. franciscus Lącki, archidojaconus Pomeraniae ]5S9 
1589. Postea factus suffraganeus Vladislaviensis. De 
quo videatur supra inter suffraganeos no. 7 2 ). 
4. Balthasar Miaskowski, sanctae theologiae doctor, 1607 
archidiaconus Pomeraniac 1607. Acta synodi Gnesnensis 
pag. 2 3 ). Et hic postmodum factus est suffraganeus, 
videatur supra inter suffraganeos no. 8"). 
5. Sebastianus Rostkowski, archidiaconus Pomera- 1627 
niae, officialis generalis Vladislaviensis, canonicus Lo- 
viciensis. Quem obiisse die 7. lulii 1627 aetatis 54 
(cum titulo huiuscemodi: Sebastianus Rostkowski iuris 
utriusque doctor, archidiaconus Pomeraniae, canonicus 
Loviciensis, III mi Andreae Lipski officialis) refert St(l- 
rovolscius in monumentis 5 ). In contrarium Cartusiae 
superest quietatio de soluta contributione sub dato 
Vladislaviae 5. Maii 1628, cui propria manu subscripsit 
Sebastianus Rostcovius, archidiaconus Pomeraniae. 
6. Martinus Bylanowski, iuris utriusque doctor, 1632 
protonotarius apostolicus, archidiaconus Pomeraniae, 
canonicus Lanciciensis 1632. Metrica ecclesiae Gorę- 
clynensis ad hunc annum visitatae. 1634 idem adhuc 
archidiaconus. Acta synodi Łubiensciani 6). 
7. Mattheus loannes ludicki, iuris utriusque docto" 1641 


') Lengnich I. c. a. 1588 p. 46. 
') p. 75. 
") Acta et constitutiones synodi Gnesnen. Petricoviae a. 
1607 die 8. Octob. inchoatae: Concilium provinciale regni Po- 
loniae, quod B. Maciejowski habuit Petricoviae 1607. Cracoviae 
1630. p. 2. 
0) p. 75. 
") Starovolsdus I. c. p. 40l. 
lo) Acta synodalia dioec. Wladislav. a. 1634: Chodyilski 
I. c. p. 216. 


6
>>>
- 82- 


p.76 
1671 


protonotarius apostolicus, archidiaconus Pomeraniae 
1641. Acta synodi Łubiensciani1), 1663 idcm adhuc. 
Epistula eiusdem ad priorem Cartusiae. 
* 8. Thomas Stanislaus Niemierza, archidiaconus 
Pomeraniae, praepositus Nicschoviensis, de quo adest 
decretum reformationis pro ecclesia et parocho Gorę- 
czynensi in visitatione generali 1671 die 7. Augusti, 
iłem decretum reformationis pro parocho et vitricis 
ecclesiae Chmelnensis in visitatione generali 1673 die 
5. lulii. Niesiecki tom. 3. pag, 355 2 ): "Niemierza 
herbu Nalęcz. Thomas Stanislaus, archidiaconus Po- 
meraniae, deputatus ad tribunal regni 1676 et 1688". 
De eodem superest quietatio sub die 27. Martii 1682 
cum subscriptione tali: Thomas Stanislaus Niemierza, 
archidiaconus Vladislaviensis, scholasticus 
endomiri- 
ensis etc. etc., deputatus ad tribunal regni 1681. Ima 
iam 1679 alium a,chidiaconum Pomeraniae extitisse, 
mox docebitur. 
9. Andreas Albinowski, de quo Niesiecki tom. 1. 
pag.15 3 ): "Albinowski herbu lastrzębiec. W przeszłym 
wieku (ante ann um 1700) kwitnął lędrzey Albinowski 
suffragan Kuiawski, ktory w roku 1687 był Archidia- 
conus Pomeraniae, Cantor Premisliensis, Praepositus 
Wolboriensis". Cartusiae extat quietatio hybernae per- 
solutae sub dato Vladislaviac 4. Octobris 1679 cum 
subscriptione propriae mal1us X. Andrzey Albinowski 
archidiaconus Pomeranii kantor Przemyski, sigillo la- 
strzębiec. In metrica ecclesiae Goręczynensis producta 
in visitatione gcne,ali die 8. Decemhris 1686: Andreas 
Albinowski, archidiaconus Pomeraniae, cantor Premis- 
Iiensis, praepositus Volboriensis. Iłem quietatio de hy- 
berna sub die 7. Scptembris 1687 cum subscriptione 
eadem. 
10. Christophorus Antonius in Słupow Szembek, 
de quo Niesiecki tom. 4. pag. 275 4 ). ChristopllOrus 


]67Q 


1701 


I) Synod. dioec. M. Łubieński, episcopi Wladislav. et Po- 
meraniae, a. 1641: Chodyński I. c. p. 226, 239. 
') Niesiecki-Bobrowlcz VI, 547. 
.) Niesiecki-Bobrowicz II, 19. 
ł) Niesiecki-Bobrowicz VIII, 615. 


. '
>>>
- 83- 


ł . 


Szembek ex canonico Cuiaviensi et archidiacono Po- 
meraniae episcopus Livoniae et abbas Mogilnicensis 
ete. etc. Cartusiae adest viri huius illustrissimi pro- 
priae manuS scriptum, in quo idem recenset. se anno 
1695 in 1696 functionem tribunalitiam peregisse. Suh 
die l. lanuarii 1701 adest scriptum ... eiusdem cum p. 77 
titulo: Canonicus Vladislaviensis, officialis Gedanensis. 
Anno 1702 die 12. lanuarii idem peregit Goręczyni 
visitationem generalem eccłesiae et in metrica se sub- 
scripsit Christophorus Antonius Szcmbek, archidiaconus 
Pomeraniae, vicarius in spiritualibus et officialis generalis 
Gedanensis et Pomeraniae. De anno 1703 adest publi- 
catio indulgentiae cum subscriptione: Christophorus 
Antonius Szembek utriusque iuris doctor, archidiaconus 
Pomeraniae, vicarius in spiritualibus et officialis Ge- 
danensis ac per Pomeraniam generalis. Oatum Gedani 
Ił. Martii 1703. Anno 1705 idem adhuc archidiaconus. 
l I. lonnes Casimirus lugowski. Vir hic illustris 1710 
oriundus erat ex villa Kartuz)' prope monasterium Car- 
tusiensium in palatinatu Pomeraniae patre Gregorio, 
sartore monasterii dicti, et matre Anna genitus. Ob 
docilitatem ingenii a patribus Cartusiensibus ad scholas 
patrum Societatis lesu datus. lnferiores scientias addi- 
dicit SLotlandiae, philosophiam t:t theologiam Thorunii. 
Oeinde indutis cłericalibus ob exct:llentem doctrinam, 
morum gravitatem, in rebus gerendis dexteritatem alias- 
que praestantes virtutes, iIIico favores IIIsmi loci or- 
dinarii assecutus, ab una praebenda ad aliam altiorem 
ascendit. Anno 1698 idem ad typum dedit: Vaticinium 
geminum in Augusto n., rege Poloniae, adimpletum 
cum subscriptione: loannes Casimirus lugowski, cano- 
nicus Vladislaviensis, praepositus Skarszevensis et Me- 
vensis, sacrae regiae maiestatis secretarius. Evasit de- 
mum in archidiaconum Pomeraniae. Idem iam olim 
ł 691 canonicum Vladislaviensem agens, ex commissione 
lIIsmi loci ordinarii eccłesias Pomeraniae visitavit ex- 
traordinarie ac huiuscemodi actum in eccłesia Chmel- 
nensi die 5. Octobris 1691 peregit. lam vero archidia- 
conus Pt\meraniae primam visitationem generalem ec- 
clesiarum omnium Pomeraniae peregit 1710 in 171 l. 


6*
>>>
- 84- 


Eandem Goręczyni 27. Ianuarii, Chmelnae 29. Ianuarii, 
Zukoviae 25. Iunii 1711 perfecit. Secundam vero in 
senectute bona adimplevit 23. Martii Goręczyni, 25. 
Iunii 1724 Zukoviae. Cartusiam perveniens 1721, re- 
perit ibidem in conventu binos sacerdotes seniculos, quo- 
p. 78 rum unus annum'" aetatis nonagesimum iam expleverat 
(nempe pater Michaeł Seithers, Alsata, philosophiae 
doctor) alter (pater Martinus Haasen, Dantiscanus, a 
Lutheranismo conversus) eidem aetatis anno appropin- 
quabat. Quos de licentia prioris in cellulis visitans et 
effusis lachrymis amplectens, contestatus est praesente 
priore, eisdem se in iuventute pluries ad missam mi- 
nistrasse et ab ipsorum manibus poma aliaque mu- 
nuscula recepisse. Eadem occasione in inferiore ecclesia 
s. Catharinae concionem habuit ad populum simplicem 
eł rudem (inter quem nonnulli cognati aderant) valde 
adaptatam. Memor aułem beneficiorum antiquorum, in 
ecclesia conventuali celebrans, reliquit ibidem in altari 
multa pretiosa apparamenta pro commoditate adve- 
nientium praelatorum, quae ipsemet ideo attulerat, 
nimirum missale Romanum in serico viIIoso rubro et 
parergis argenteis compactum , scutellam argenteam 
cum ampullis etc., de quibus ipsemet in missali ante- 
dieto propria manu adscripsił sequentia: Ad maiorem 
Dei gloria m , ad maiorem Paradisi Beatae Virginis Ma- 
riae decorem, in perpetuum affectus perpetui mne- 
mosynon, pro commoditate advenientium praelałorum 
hospitum, missale hoc tum et scutellam argenteam 
cum ampullis, tobaleam florisatam, albam. velum, bur- 
sam, corporale et reliqua ad ornamentum calicis ne- 
cessaria, me in sanctissimis sacrificiis hic celebrandis 
piissimae memoriae commendans offero et inscribo. 
Anno Domini 1721. Ioannes Casimirus Iugowski archi- 
diaconus Pomeraniae manu propria. Habuit is sororem 
unicam, Theresiam nomine (baptizatam in ecclesia 
Goręczynensi per Vblem Nicolaum Sosnowicz, com- 
mendarium tunc Goręczynensem, die 15. Dccembris .1 
1658, teste metrica eiusdem ecclesiae), quam dum in 
praelaturis iam existeret, nuptui tradidit cuidam viro 
nobili in palatinatu Pomeraniae, ex qua hodie filii 


-
>>>
- 85- 


.1 


aliquot egregll, 1\1 dignitatibus positi, supersunt. Mor- 
tuus est vir optimus, aetate et meritis plenus, ad ec- 
clesiam suam Mevae 28. Februarii 1726 ibidemque 
sepultus. Benefactor alias collegii Gedanensis Socie- 
tatis lesu. 
"'12. losephus Narzymski, frater germanus moderni 
(17 48) łIlsmi lacobi Narzymski, palatini Pomeraniae, 
successit immediate lugowscio. Qui visitationem gene- 
ralem ecclesiarum Pomeraniae vigorc offi ci i sui archi- 
diaconalis peregit anno 1728 in 1729 et hunc actum 
Zukoviae 29. lanuarii, Goręczyni 22, Februarii 1729 
perfecit. Mortuus i n florente aetate 1743. 
13. Augustinus Klinski de armis lunosza, ab anno 
1744 archidiaconus Pomeraniae, canonicus Culmensis, 
praepositus Mariaeburgensis. Visitavit 1748 aliquot ec- 
clesias Pomeraniae, Dirsaviensem, Klodaviensem etc., 
hodie superstes 1749. 
Addenda. 
l. Dreger tom. I. pag. 61 in diplomate de anno, 
1198 1 ): Testes, qui affuerunt Bertoldus et Waltherus 
archidiaconi (sub Stephano episcopu Vladislaviensi 
XIV). Damalevicz pag. 1812) refert: Michaelem, epi- 
scopum Vladislaviensem XVII., 1233 exstinctum archi- 
diaconatum Crusviciensem et Vladislaviensi unitum, 
restituisse ecclesiae Crusviciensi. Manifestum proinde 
est Bertoldum Vladislaviensem et Waltherum Pomera- 
niae archidiaconum tunc 1198 extitisse. 
143). Stanislaus Klinski, archidiaconus Pomeraniae, 
in ordine diaconatus obiit Vladislaviae 1757. 
15. Cyprianus Wolicki, archidiaconus in cathedrali 
Vladislaviensi Pomeraniae, ascendit ad praeposituram 
eiusdem cathedralis 1764. 
16. Franciscus Wybicki. archidiaconus Pomeraniae, 
praepositus Skarszeviensis, iudex surrogatus Gedanen- 
sis, obiit 1 765. 
I) Dreger, Codex diplomaticus. Stettin ]748. 1,6]. dr. Pom- 
merellisches Urkundenbuch p. 7, p. 10. 
I) Damalevicz, Vitae VIadislav. epp. p. ]81. 
3) Quae sequuntur de archidiaconis Pomeraniae, ab alio 
auctore sunt addita. 


p.79 
1728 


1744 


]198
>>>
- 86- 


17. Basilius Złocki, archidiaconus Pomeraniae, 
visitavit archidiaconatus partem 1766. 
p. 81 ... Officiales Gedanenses et vicarii in spiritua- 
libus generales per Pomeraniam. 
1398 1. Henricus vom Steyne l). Cartusiae asservatur 
quaedam transactio sub die dominica Invocavit 1398, 
ad cuius calcem tanquam arbiter et testis adducitur 
qerr £)eynrid] 1'0111 5teyne officialis. 
1413 2. Rmus in Christo Pater Onus Stephanus, epi- 
scopus Chelmensis 2 ), vicarius generalis per Pomera- 
niam. In archivo Cartusiano supersunt Iitterae com po- 
sitionis quarundam differentiarum inter incoIas villae 
Belkovet Onum lordanum, plebanum dl:: LobeIov, da- 
tae BeIkov sabbato post festum Exaltationis s. Crucis 
1413. In quibus haec habentur: De Consensu et spe- 
ciali commissione Vblis in Christo Patris ac Dni Dni 
Stephani, episcopi Cholmensis, vicarii protunc generalis 
per Pomeraniam. !tern combinatio amicabilis limitum 
inter bona Czapel Cartusiae et parvum Pierszov ec- 
cłesiae Bernensis sub actu feria 2. ante festum 0111- 
nium Sanctorum 1413, ad cuius calcem habetur: Ego 
Philippus de Rambilcz, rector eccłesiae parochialis in 
Bern et fłodarius in Sobkow, accepta Iicentia et con- 
sensu pro statuendis Iimitibus a Vbli in Christo Patrc 
et Dno Stephano, episcopo ChoImensi, vicario protunc 
generali per Pomeraniam etc. In annalihus conventus 
Gedanensis s. Birgittae ita Iegitur 3 ): Onus Conradus 
de lungingen, Ordinis Teutonici magister gencralis, 
p. 82 ... anno 1396 monasterium duplex Gedani, unum pro 
fratribus, alterum pro sororibus ordinis s. Birgittae 
aedifica,i fecit et 1397 dic 8. Oecembris per Rmum 


') dr. Fijałek, O archidyakol1ach pomorskich: Roczniki Tow. 
Nauk. w Toruniu. ]8QQ. VI, 154. Henrici de Lapide antecessores 
in officialatl1 Pomeraniae erant Petrus , prior s. Adalberti ad 
quercum (1288), et Lambertus, plebanus Pucensis (12Y7). dr. 
Freytag, Das Archidiakonat Pommerellen: Altpreuss. Monats- 
schrift. 1904. Bd. 41. S. 230. 
2) Woelky, Urkundenbuch des Bistums Culm. 1887. p. 291. 
") dr. p. 369 ad calcem. 


i
>>>
- 87- 


, 


episcopum Chelmcnsem fratrem Stephanum sorores, 
anno vero I-lUU die 25. Martii per eundem episcopum 
ex commisso Dni Nicolai , episcopi Vladislaviensis, 
fratres induci procuravit. An vero iste Dnus Stephanus 
tunc iam vicarium generalem per Pomeraniam egerit, 
additum quidem non est, facile tamen id crediderim 1). 
Quod si ita fuerit, statuendum est, anno 1398 aIiam 
personam in officialatu Gedanensi, aIiam in vicariatu 
generaIi per Pomeraniam extitisse. Sed et anno 1413, 
uti ex binis monumentis demonstravi, Dnus Stephanus 
vicarium quidem generalem per Pomeraniam, non ta- 
men simul officialem Gedanensem egit, quod alia.. in 
dictis litteris expressum fuisset. Bzovius in Propagine 
pag. 50 2 ) hunc nominat: frater Stephanus, Armenus 
Leopoliensis, episcopus Chcłmensis, ex s. ordine Prae- 
dicatorum. Niesiecki tom. 1. pag. 633) asserit, primum 
hunc episcopum Chelmensem fuisse et nonnisi 1414 
cathedram Chelmensem fundatam esse, ipsumque Dnum 
Stephanum episcopum primum 1417 diem ultimum 
obiisse. De quibus vide loco postallegato. 
3. frater Nicolaus, Dei gratia episcopus Cali po- 
lensis, Rndi in Christo Patris et DO. Nicolai eadem 
gratia episcopi Vladislaviensis suffraganeus, in spiri- 
tuaIibus et temporalibus vicarius, nec non offjcialis 
per terram Pomeraniae generalis. Hoc titulo praefixo 
habetur Cartusiae processus contra Stolpenses, datum 
Gdantczk 4. Martii 1450. 
4. Andreas Gorzinski, archidiaconus Calissiensis 
et in terris Pomeraniae wladarius et vicarius generalis. 
Hic adducitur iisdem verbis tanquam testis in litteris 
dismembrationis parochiarum Gedanensium, datis Ge- 
dani 28. lanuarii 1456, quac habentur typis expressae 
in tomo 2. pm'i
ifcł,e Sanlln(ulI\:1 pag. 91 -ł). 
5. Matthias Racht, rector eccłesiae parochiaIis in 
Clodow, vicarius in ... spiritualibus Rmi in Christo Pa- 


') dr. Fijałek l. c. p. 154. 
') BzovillS, Propago D. Hyacinthi p. 50. 
3) Niesiecki-13obrowicz I, 69. 
') Preuss. Sammlung allerley Urkunden. Bd. Ił. Danzig 
1748. S. 91. 


]450 


1456 


14óO 
p.83
>>>
- 


I 


- 88- 


tris ac Dni Dni loannis, Dei et apostolicae sedis gratia 
episcopi Vladislaviensis, ac officiaIis per terram Po- 
meraniae specialiter constitutus. (ta incipit instrumen- 
tum institutionis paroch i Goręczynensis, datum Gdanczk 
26. Martii 1460, quod Cartllsiae in suo vero originali 
superest. 
]473 6. Georgius Struben, baccalaureus in decretis, rector 
eccłesiae parochialis in Millabantz Vladislaviensis dioe- 
cesis, vicarius perpetuus eccłesiae Varmiensis, Rndi- 
que in Christo Patris ac Dni Dni lacobi, Dei et apostolicae 
sedis gratia episcopi Vladislaviensis, vicarius in spiri- 
tuaIibus et officialis per districtum terrac Pomeraniae 
deputatus. Instrumentum de domo Cartusiano Gedani 
in platea s. Spiritus. datum Gdanczk 4. Augusti 1473. 
1483 7. Gregorius Greve, eccłesiae s. Katerine antiqui- 
oris oppidi Gdanczk rector, nec non Rmi in Christo 
Patris et Dni Dni Andreae de Opperow, episcopi Vladisla- 
viensis, vicarius in spiritualibus et officialis per terrae 
Pomeraniae districtus, dioecesis praefatae Vladislavien- 
sis, specialiter deputatus. Instrumentum compromissi 
occasione prati Smantov sub dato 13. Maii 1483. Fit 
et ipsius mentio in actis OsIani n ad annum 1487 et 
1488. (tem habetur decretum de iure plebani Goręczy- 
nensis, datum Gdanczk die 20. Martii 1492, quod sic 
incipit: Gregorius Greve parochus, eccłesiae beatae 
Catharinae antiquioris oppidi Gedanensis rector, Rmi- 
que in Christo Patris et Dni Dni Petri Vladislaviensis 
episcopi per terrae Pomeraniae districtus officialis et 
iudex ordinarius speciaIiter deputatus. 
1518 8. Nicolaus Schwichtenberg in decretis licentiatus, 
parochus ad s. loannem Gedani et officiaIis Geda- 
p. 84 nensis 1518. Acta Cartusiae. · In cathalogo autem be- 
nefactorum Cartusiae ita de eodern habetur: Dnus Nico- 
laus Schwichtenberg, officialis Gcdanensis, in causis 
protector monasterii obiit 15 18 vel 1519. De eodem 
in quodam documento de die 4. Augusti 1473 fit 
mentio talis: Dnus Nicolaus Schwichtenberg, in de- 
cretis licentiatus, ad s. Mariam maioris oppidi Geda- 
nensis vicarius Vladislaviensis dioecesis. Item in alio 
sub die s. Annae 1484: Venerandus Dnus notarius 


-
>>>
- 89- 


publicus Nicolaus Schwichtenberg decretorum licen- 
tiatus, nec non ecclesiae s. loannis maioris oppidi 
Dantzk plebanus. Ex quibus constat, virum hunc in 
sacerdotio 50 prope annos transegisse. 
9. lacobus Longus, canonum doctor, officialis Ge- 1524 
danensis 1524. De quo epistula magistratus Gedanen- 
sis ad IIIsmum ac Rmum loci ordinarium sub dato 
feria 2. ante festum Purificationis Mariae 1524 (quae 
habetur in tomo I rccens excuso Preilsische Sam- 
mlung pag. 735 t) sic obloquitur: Eximius ac praestan- 
tissimus Dnus lacobus Longus, canonum doctor, huius 
districtus officialis etc. Virum tamen hunc paulo post 
aut id munus resignasse aut ab eo amotum fuisse, 
docent litterae aliae eiusdem magistratus (quae in 
dicto toma pag. 733 2) habentur) datae feria 6. ante 
Georgii 1524, in quibus ad id munus obeundum re- 
commendatur Dnus Thomas Burchardi, qui toties vi- 
ces domini officialis gesserat Quem tamen ad hanc 
dignitatem evectum fuisse, dubium est. Libet utramque 
epistulam recitare. 
Litlerae senatus Oedanans;s ad /llsmum Ep;scopum Vla- 
dislaviensem: Sedatis aliquantisper vigili et assidua cura, impro- 
bo denique labore, plurimis difficultatibus, quibus his tempo- 
ribus respublica nostra commota, aut ut verius dicamus, at- 
fłicta est, adhibuimus operam non vulgarem, ut istis quoque 
molestiis. nobis ex perniciosa concionatorum varietate p'ro- 
venientibus, per quam hominum mentes ad diversa a · vetenbus p. 85 
institutis sentiendum, nonnunqnam damnabili exemplo ducuntur, 
aliquando liberaremur, ne amplius apud sacratissimam regiam 
małestatem dominum nostrum cłementissimum Rmamque 
Paternitatem Vestram, sieut antea factum est, de lutl1erana 
secta argueremur. Visum est itaque nobis rem officio nostro 
dignam facere, si communicatis consiliis cum universis conci- 
onatoribus istius civitatis, monastici 5 aliis 1 ut vocant, saecu- 
laris ordinis, ac omnium eorum, qui parocniis praesunt, qui- 
bus harum remm cura maxime commissa est, acutiorique con- 
silio, quantum nos singula excutere possumus, negotJum tam 
arduum, tam difficile, tam denique ancipitis consilil multa ma- 
turitate pertractaremus. Convocatis itaque praedictis caeteris- 
que ordmibus, qui in profundioribus causis reipublicae con- 


') Preussische Sammlung allerleiy Urkunden. Danzig 1747. 
I, 736. 
') L. c. p. 734.
>>>
p. 87 


.... 


-90- 


p. S6 


sultandi gratia in curiam vocari soliti sunt, plurimas non sine 
graviore difficultate horas pro pondere negotii consumpsimus, 
ut concorditer votis ac ani mis ita statueremus, ne IlIste a 
quoquam carpi nostra posset deJiberatio, cum sciremus, hoc 
tempore hominum conditionem ita esse comparatam, ut in 
alienis consultationibus severi sint iudices, nec faclle in melius 
iuterpretentur, quod a sili cera integraque mente proficiscitur. 
Eam ob rem in omnium ordinum praesentia, dignis testati- 
onibus n05tris praemi5sis, universon"TI consilio, accendente 
etiam consen5U .eximii ac praestantissimi Dni lacobi Longi, 
canonum doetoris, huius districtus officialis, in hanc quae 
sequitur formam deliberationem nostram, quam temporariam 
esse volumus, concłusimus et terminavimus: Ut sacrosanctum 
Evangelium divinis concionibus pure et sinceriter declametur 
ad populum, et ubi aliqua ingrueret difficultas aut locofllm 
obscuritas, ea dilucidatio tam ex veteri quam novo testamento 
petenda sit. In qua interpretatione decłamentes ealll servare 
studehnnt modestiam, ne. quidquam coactius aut a sensu 
evangelico alienum indueant, ita ut magis imposturam quan- 
dam ac aemulationem, quam sanam doetrinam prae se ferre 
et spirare videantur. Cunctis etiam vetitum et interdictum, ne ma- 
ledicta in quempiam congerere audeant, aut de ritibus eccłesiae, 
ntpote sacramentis, ceremoniis consuetudinibusque hactenus lon- 
go usu ae patrum authoritate probatis, aliter quam veteres sentire 
et disputare, sed ea omnia silentio praeterire et relinquere 
intacta, donec saneta universalis Christi eccłesia, in qua nos 
adnumeratos etiam fatemur, de his rebus statuet ac, definiet. 
Quod si dissensus pro ingeniorum varietate fuerit, nolumus, 
ut propterea in concionem descendant aut sese publicitus 
conviciis lacerent, sed is, qui ininriam passus est, rem ad nos 
referat, nos enim concordiae omnium studebimus. Jnjerim pie 
aedificent animarum salutem et non in aemuJationem tendant, 
donec Cum Rma Dominatione Vestra et maiorum consilio de 
his omnibus statuatur, quorum iudicium in his atque aliis, 
quae nostras vires exsuperant aut nostrae potestatis et aueto- 
ritatis non sunt, integrum esse volumus, quod palam etiam 
in omnium praesentia testati sumus. Duximus etiam 
eam moderationem concionibus esse adhibendam, ut nułłius 
habena ultra unius horae mensuram currat, qua defłuxa, quod 
reliquum est, utpote indicere festa aut ex nomencłatura mor- 
tuos recensere et his similia denunciari possunt et palam 
efferri, iniungentes eis, ut hanc nostram temporariam ordina- 
tionem nemu infringeret, quousque Rmae Dominationis Ves- 
trae aliorumque doctissimus calcu his aliter agendum sentiret, 
de quo etiam testati sumus. Sed dum diligentius consultantium 
vulhls intueremur, nemo paroehorum praesens visus est, quod 
non mirati modo sumus plurimum, sed etiam indigne feren- 
dum arbitramur et exinde necessitate non vulgari coaeti su- 
mus, ut falcem nostram quasi · in aliorum pratum protendere- 
mus, decebat einill1 iIIos pro eorum officio, hoc potissimum 


.\ 


I. 


.L 


--
>>>
- 9l - 


.\ 


tempore, quo nedum minaces łupi, verum feroces leones ru- 
gitum circumeunt, quaerentes quem devorent, pedo pastorali 
fe ras huiusmodi abigere et latratu divini verbi eorum avertere 
insidias. Non quod eos cu1pare velimus, quos in suas vices 
destinarunt, sed quod divll10 oraculo per Salvatorem nos- 
trum lesum accepimus, vero ac germano pastori oves magis 
esse curae quam conductitio aut mercenario, siquidem ilIe 
mortem pro ovibus perpeti non recusat, hic ingmentern ne- 
cessitatem ac ovium vastatorem adhuc eminus videns fugit 
faucibusque laniantium oves obiicit. Qua de re Rmam Domi- 
nationem Vestram supplici mente et animi sententia studiosius 
oramus, dignetur pro remm harum pondere et gravitate pa- 
stores et parochos omnium eccłesiarum et patel na pietate 
hortari et commonere, ut unusquisque quanto celerius possit, 
commissamm ovium curam capiant et fideliter 1I1is intendant. 
Nam eorum praesentia atque authoritas non pamm hos turbi- 
nes sedare poterit. Nunc autem dum Rma Paternitas Vestra 
cum caeteris praestantissimis dominis a consilio sacrae regiae 
maiestatis hauc regiam civitatem pro dominica Quadragesimae... 
speratur invisere, fuslUs pracdicta omnia et quae ex optimo 
statu rcipublicae huius esse videbuntul', fideli consilio Pater- 
nitate Vestra Rma duce digeremus... Datum feria 2. ante 
festmJl Purificationis Mariae anno Domini 1524. 
Litterae aliae '). Datum feria 6. ante Georgii ]524. Reveren- 
Jissime in Christo Pater. l-łaud dubie e proximis constat tracta- 
tibus de parte officialatus Gedauensis, actis hic ultro citroque 
nobis de singulari gratia atquł!o cIementia Rmae Dominatio- 
nis Vestrae delatum esse, ut nobis cura sit idoneum deligere 
virum, ljuell1 Vestrae Rmae Dominationi ad hoc munus obe- 
undun; offere pOSSiIl1I1S, cui tandem spirituahum rerum admi- 
nistratio a Rma Dominatione Vestra pro suo in nos. pastorah p. 88 
officio foret comnuttenda. Quia vero apud Vblem et eximium 
Dominum Albertum Bischoff et Dominum Tidemam Giese, 
Vanniensis eccłesiae canonicos, in suscipiendo officio huius- 
modi nihil efficere potuill1us, quoniam se ab eadem eccIesia 
absentare rebllsque externis vacare non possint, animum ho- 
norabilis viri Domini Thomae Burchardi, qui toties vices do- 
mini officialis 
essit et cuius morum integritas vitaeque pro- 
bitas, tum demqlle variarum rerum experientia veluh multo 
tempore publicis lI1uneribus functi perspecta est, tandem in- 
duxlmus, casu quo assensus atque benignitas Rmae Domina- 
tionis Vestrae assenserit, non deerit studium et vigilantia eius, 
ut recte praesit huic ofticio. Quare etiam atque etiam gratiam 
et consensum Rmae Dominationis Vestrae, approbata cius 
persona, imploramlls. lIIius enim et alterius rei gratia, super 
indignitate scilicet a quibllsdam adversus Rmam Dominati- 
onem Vestram improbe attentata, ClI i quantum indoleamus, 


. , 


') Preussische Sammlung I. c. S. 733.
>>>
- 92- 


1525 


conscientJa testis est, credimusque Rmam Dominationem 
Vestram dum hic esset, nostrum obinde cruciatum ad amus- 
sim cognovisse, siquidem aliud coram agendum erit, prope- 
diem mmcium de intentione ac deliberatione nostra suffi- 
cienter instructum ad Rmam Dominationem Vestram, quam 
nobis nunquam deesse cognovimus et ad cuius honorem re- 
verentiamque nihil officiorum praetermissuri, expediemus, nos 
Eidem obsequentissime commendantes et in omni benevo- 
lentia expetentes, ut feliciter valeat Rma Dominatio Vestra. 
10. Georgius Cema. Niesiecki tom I. pag. 238 l): 
lerzy Cema, officyał Gdański koło roku 1525, na Iiscie 
Zygmunta I o inwentarzu kościoła Panny Maryi w 
Gdansku. Preussische Sammlung tom I pag. 2672): 
(.) ber lViirbige M. Urban Ulrici 1)ier sur SteHe (Ge- 
dani) officiaIis 1526. 
II. lacobus Longus 2 do. De quo testantur acta 
Cartusiae super bona OsIanin sub dato feria V. ante 
loannem Baptistam 1531 sic: ber Ud]t · bar Magister 
lacobus Longus beyber 8ed]tc doctor, ([1)um"£}err Su 
LesIaw unb officiaI uff pomereUen, unfer genegeter 
.frinnt. Idem residebat Subcoviae. Lengnich tom. t. 
D. p. 98 3). 
12. Petrus Visczelski, canonius VladisIaviensis, 
ecclesiae maioris ad s. Miriam in Gedano plebanus, 
Pomeraniae et Gedanensis officialis generalis per Rmum 
in Christo Patrem et Dnum Dnum loannem, Dei gratia 
Vladislaviae et Pomeraniae episcopum, datus et de- 
putatus. Litterae institutionis pleb1łni Oxiviensis, datae 
Gedani 27. Februarii 1554. 
13. Georgius ab Eden, praepositus Zukoviensis 
et officialis Gedanensis 1568. Hic anno 1568 citatus 
fuit ad synodum Vladislaviensem ad respondendum 
episcopo, cur duas villas monasterii (quarum una fuit 
lancowo in Pomerania) vendiderit, sed non compa- 
ruit, ideo anno 1578 in synodo provinciaIi a 1acobo 
Uchanski, archiepiscopo Gnesnensi, Petricoviae ha- 


1526 


1531 


p.89 


]554 


1568 


" Niesiecki - Bobrowicz 111, 4, 
') \. c. 
3) Lengnich, Gesch. der preuss. lande. 1722 Bd. I. 00- 
cumenta p. 98. 


.. . 


.-....
>>>
J, 


,. 


- 93- 


bita l), tale fuit contra ipsum decretum latum: Rmus 
Dominus episcopus Vladislaviensis ex decreto sancti 
concilii Tridentini et praesentis synodi, contra Vblem 
Georgium ab Eden, praepositum Zukoviensem, cui 
terminus comparendi authoritate synodi Vladislaviensis 
proxime praeteritae in hac synodo provinciali ea causa 
praefixus erat, quod villam conventus sui N. 4000 
florenorum (Zukoviae habetur 4000 thaler.) vendi- 
derit et alienaverit, tanquam legatus apostolicus pro- 
cedere debet. Secundum decretum synodi istius is 
Georgius ab Eden incarceratus 2) fuit ab łł\smo epis- 
copo Vladislaviensi. Obiit iuxta menologium Zuko- 
viense 3) 6.lulii 1578. Oriundus alias Colberga Pome- 
raniae. Acta Zukoviensia. 
14. Nicolaus Mylonius. Niesiecki tom. 3. pag.891 4): 1586 
Hieronim Rozrazewski, Biskup Kuiawski, Mikołaiowi 
Miłoniuszowi Szwedowi. Parochią Gdanską zlecił. łn p. 90 
actis Cartusiae prima ipsius mentio fit in litteris com- 
missionis, quae sic incipiunt: Hieronimus comes a 
Rozdrazew, episcopus Vladislaviensis et Pomeraniae, 
Rdo ac Vnbili Domino Nicolao Miłonio, officiali nostro 
Gedanensi. Datum Vladislaviae 8 lanuarii 1586. In pro- 
cessu quodam de 1589 hic titulus praefixus est: Nico- 
laus Mylonius, in spiritualibU!'; per Pomeraniam vica- 
rius officialis, decanus et parochus Gedanensis. Oc 
obitu viri huius p,aestantissimi Starovolscius in monu- 
mentis sic habet ó): Nicolaus Mylonius, parochus ad 
s. Mariam et officialis Gedanensis, vir virtute ac in 
fide catholica defendenda constantia, morum gravitate, 
vita integerrime acta, litterarum iuris pontificii ac ss. 
scripturae cumulatus doctrina, obiit anno Domini 
1611 die 23. Octobris, aetatis 66, sepultus Olivae. 


') Stanislaus Kamkowski, Constitutiones synodorum ecdes. 
Gnesnen. Cracoviae 1579. !ib. V. Acta et constit. synod. pro- 
vinc. Gnesnen. a. 1577 Petricoviae habitae. cap. 37. p. 187. 
2) dr. Visitationes monasteńorum a Stan. Karnkowski, 
eppo WIad. factae: Monum. hist. dioec. WIad. XIX. 1900 p. 7. 
") Perlbach , Das T otenbuch des Priimon. - Klosters ZucKau. 
Danzig 1906. p. 42. 
') Niesiecki - Bobrowicz VIII, ] 58. 
") Starovolscius l. c. p. 340.
>>>
- 94- 


1613 


15. Adamus Gołinski, officialis per Pomeraniam, 
decanus et parochus Gedanensis, Quietatio subsidii 
charitativi sub dato Gedani 13. Maii 1613. Unde con- 
stat hunc Mylonio immediate in officialatu successisse. 
Fit ipsius mentio in alio actu de 1627. EUllllem COIII- 
memorant acta synodi Vladislaviensis 1634 I). St:pultus 
est in ecclesia sua Prągoviensi cum epitaphio tali 101- 
pidi inciso: Perillri ac A. R. Adamo Gołynski, 
officiali per Pomeraniam, decano et paroch o Geda- 
nensi, Prangoviensi, die 21. Februarii anno 1635 se- 
pulto, antecessori suo benemerito , iIlustris et A. 
R. D. Matthaeus ludicki, archidiaconus Pomeraniae, 
canonicus Gnesnensis, posuit. 
16. Albertus Samuel Chrzanowski, canonicus Wol- 
boriensis, vicarius in spiritualibus per Pomeraniam, 
officialis, decanus et parochus Gedanensis, abbatiae 
Vągrovecensis coadiutor, sacrae regiae maiestatis secre- 
tarius. Decreturn ratione prati Smątov sub dato Olivac 
3. Decembris 1635 in actis Cartusiae. 
· 17.Matthaeus loannes ludicki iuris utriusque do- 
ctor, protonotarius apostolicus, canonicus Vladislaviensis, 
sacrae regiae maiestatis secretarius, in spiritualibus 
per Pomeraniam officialis, dccanus et parocllus Geda- 
nensis, praepositus Fordanensis 1637. Acta ecclesiae 
Goręczynensis. 1640 idem, acta ecclesiae Grabovi- 
ensis 1638. Damalevicz pag. 3 I 2). Anno autem 1641 
idem recensetur archidiaconus Pomeraniae in actis 
synodi Vladislaviensis 3). 
18. Florianus Falk, officialis per Pomeraniam, 
canonicus Crusviciensis et Glogoviensis, sacrae regiae 
maiestatis secretarius. Metrica ecclesiae Goręczynensis 
ad annum 1642. 1644, 1651 idem adhuc officialis et 
parocllUs Gedanensis et Prangoviensis. Quietationes de 
subsidio charitativo et de decimis ex Belkov. 


J. 


1635 


p. QI 
1637 


1642 


') Acta synodalia Wladislav. dioec. a. 1634: Chodyński, 
Statllta synodalia dioec. Wladislav. et Pomeraniae. Varsaviae 
1890. p. 216. 
') Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoporum. 1642. p.31. 
") Acta synodl Wladislav. dioec. a. 1641: Chody lIski l. c. p. 
226, 239. 


) 


--
>>>
- 95 - 


. . 


19. Stanislaus Śmięcicki, Dei et apostolicae sedis 
gratia ł-piscopus Spigacensis, suffraganeus Samogitiae, 
archidiaconus Vladislaviensis etc., vicarius in spiritu- 
alibus, officialis Gedanensis et per Pomeraniam ge- 
neralis 1658. Acta ecclesiae Goręczynensis. 
20. Laurentius Ludwigk a Demuth, protonotarius 
apostolicus, canonicus Varmiensis, decanus, parochus, 
officialis Gedanensis et Pomeraniae generalis, sacrae 
regiae maiestatis secretarius et 1660 ac 1661 praepo- 
situs Zukoviensis. Acta Zukoviensia. 1663 idem adhuc. 
Acta ecclesiae Goreczynensis. 
21. Stanislaus Święcicki, episcopus Spigacensis, 
qui supra nr. 19, officialis secundo anno Domini 1665 
et 1666. Acta ecclesiae Graboviensis et epistoła. Plura 
de viro hoc iIIustrissimo vide apud Niesiecki tom 4. 
pag. 244 1). 
22. Georgius Michael Ciecholewski, abbas Peł- 
plinensis, vicarius in spiritualibus, officialis Gedanen- 
sis et per Pomeraniam generalis 1668. Acta ecclesiae 
Goręczynensis. 1672 idem adhuc. Approbatio libri precum 
germanarum 2). 
· 23. Laurentius Ludwigk a Demuth, protonotarius 
apostolicus, canonicus Varmiensis, archipresbyter, de- 
canus, parochus, vicarius et officialis Gedanensis per 
Pomeraniam generalis, sacrae regiae maiestatis sec,e- 
tarius, secundo 1673. Acta ecclesiae Goręczynensis. 
1675 et 1676 idem adhuc officialis Gedanensis. Acta 
eadem et Trifolium lansenii 3). 
24. Michaeł Popławski , officialis Gedanensis 1677. 
Acta Zukoviensia. 
25. loachimus ab Hirtenberg Pastorius, protono- 
tarius apostolicus, canonicus Chelmensis, decanus, pa- 
rochus et officialis Gedanensis ac Pomeraniae gen e- 
ralis, praepositus ad s. Adałbertum, sacrae regiae 


') Niesiecki - Bobrowicz V\Ił, 574. 
2) Exstat approbatio data a Ciecholewski libro joannis 
jansenii, cui titulus Duena seu luctantium scenarum elogia 
(Dantisci 1668). 
2) joannis jansenii Trifolium. 1688. p. 1. 


-- 


1658 


1660 


1ó65 


1668 


p.92 
1673 


1677 


1678
>>>
- 96- 


rnaiestatis historicus, secretarius et commissarius. 1678, 
1679, 1681. Epistolae eiusdem et alia acta.publica. 
Natus alias Glogoviae in Silesia, medicinae doctor. 
Primum Arrianus, secundo Lutheranus et gymnasii EI- 
bingensis director ac post professor honorarius in gym- 
nasio Gedanensi, dem um catholicus factus, prius bur- 
grabius Mariaeburgensis, regius historicus, commis- 
sarius et secretarius 1673 die I. lanuarii, uti patet 
ex dedicatione catechismi bib lici Olivae in 12 mo im- 
pressi l). Ultra sacerdos, canonicus Chelmensis et 
Varmiensis, officialis Gedanensis, protonotarius apo- 
stolicus. Hic nomine IIIsmi episcopi Stanislai Sarnowski 
pro regia capella Gedani primum lapidem posuit 
21. lulii 1678, quae deinde 1681 consummata et 
1683 consecrata est. Stetit autem haec capella sum- 
ptibus testamento inscriptis ab Andrea Olszewski 2), 
archiepiscopo Gnesnensi, regni primate, Gedani mor- 
tuo 1677. Hartknoch 3), Niesiecki tom. 3 pag, 92 4). 
Pastorius pie obiit 26. Oecembris (in menologio Zu- 
koviensi 5) 16. Oecembris) 1681. 
1682 26. Benedictus Casimirus Lezenski (herbu Nalęcz), 
episcopus Himeriensis, suffraganeus Varmiensis, officia- 
lis Gedanensis et per Pomeraniam generalis, abbas 
Vistycensis s. ordinis Cisterciensis ita Niesiecki 
p. 93 tom 3. p. 102 6), quibus tamen annis of.ficialem Ge- 
danensem non denotavit. Eius tamen vita et sacer- 
dotia incidunt in haec tempora, nec aptiorem locum 
invenio. 
]685 27. loannes Georgius Kunigk (Varmiensis, qui 
me huius indicis scriptorem die 7. Februarii 1697 


') Catechismus biblicus das ist schriftmiissige Bewehrung 
der wahren christ-catholischen alleinseligmachenden in P. Ca- 
nisii kleinem deutschen Catechismo begriffener Lehre. Oliva 
1673. 
" Legendum Olszowski. 
"I Hartknoch, Preussische Kirchenhistoria. Frankfurt 1686 
p.860. 
.) Niesiecki - Bobrowicz VII, 255. 
.) Perlbach, Das Totenbuch des Priimonstratenserinnen- 
Klosters Zuckau bei Danzig. Danzig 1906. S. 77. 
") Niesiecki-Bobsowicz VI, 90. 


,\ 


J . 
I 


......
>>>
- 97- 


Melsacci ex sancto fonte baptismi levavit) iuris utri- 
usque doctor, Vladislaviensis, Plocensis, Varmiensis, 
Pultoviensis canonicus, vicarius in spiritualibus et 
officialis Gedanensis ac per Pomeraniam generalis, 
sacrae regiae maiestatis secretarius 1685, 1687, 1690, 
1691. Epistulae l) aliaque acta Cartusiae. Obiit ad cathe- 
dram Varmiensem, custos, canonicus, administrator 
episcopatus, officialis 4. Septembris 1719. 
28. Michael Antonius Hacki, abbas Olivensis, 
sanctae theologiae doctor, protonotarius apostolicus, 
sede vacante Vladislaviensi officialis Gedanensis et 
per Pomeraniam generalis I sacrae regiae maiestatis 
secretarius et commissarius 1692 et 1693. Epistulae 
binae, acta ecc1esiae Goręczynensis. 
29. loannes Paulus Gomolinski, sanctae theologiae 
doctor, ecc1esiae cathedralis Plocensis archidiacunus, 
IIIsmi et Rmi domini loci ordinarii praelatus domes- 
ticus, vicarius in spiritualibus et officialis Gedanensis 
ac per Pomeraniam generalis, sacrae regiae maiestatis 
secretarius indicio precum, datum Gedani 20. Sep- 
tembris 1695. Anno 1697 idem adhuc. Acta ecc1esiae 
Goręczynensis. Quo eodem anno nominatus est epis- 
copus Kiioviensis, mortuus autem 1711. Niesiecki in 
episcopis tom. l et tom. 2 verbo Gomolinski 2). 
30. Michael Antonius Hacki, abbas Olivensis, offi- 
cialis Gedanensis, secundo 1700. 
31. Christophorus Antonius Szembek, utriusque iuris 
doctor, archidiaconus Pomeraniae, vicarius in spiritu- 
alibus, officialis Gedanensis et per Pomeraniam ge- 
neralis. Quietatio de data Gedani l. lanuarii 1701 
propriae manus. 1703, 1705 idem adhuc. Vide inter 
archidiaconos Pomeraniae no. 10 3). 
· 32. Andreas lacobus Corsz, canonicus Vladisla- 
viensis, parochus, officialis Gedanensis ac vicarius 
generalis per Pomeraniam 1712. Epistula. Alias Re.- 


,\ 


') dr. Czaplewski , Przeszkody w założemu szkoły kato- 
lickiej w GdańsKu poreformacyjnem: Roczniki T ow. Nauk. w 
Toruniu. 1009. XVI, 180, 
. ') Niesiecki - Bobrowicz l, 77; IV, 182. 
') p. 82. 


, . 


7 


]692 


1695 


]700 


170\ 


p. 94 
1712
>>>
- 98- 


1720 


selio Varmiensi obiit 1720, sepultus Schotlandiae 
in eccelesia patrum Societatis lesu cum epitaphio 
tali: D. O. M. PeriIlris Rmus DO. Andreas la co- 
bus Corsz, canonicus Vladislaviensis, Parochus, Offi- 
cialis Gedanensis ac Vicarius Generalis per Pomera- 
niam. Adolescentiae in scholis Societatis lesu exem- 
plar ad probitatem. luventutis in aulis principum nor- 
ma ad eruditionem. Nominis Poloni in exteris splen- 
dor ad admirationem. Antistitis sui cor, oculus, ma- 
nus. Orthodoxae fidei columen, eccłesiarum nitor, pu- 
piIlorum defensor. Litterarum ad suam eccłesiam au- 
thor. Ubique divini honoris zelator indefessus. Tandem 
sanctis cogitationibus immortuus, die 17. Aprilis anno 
Christi 1720, aetatis suae 59. 
33. Dominicus de Sienno Sieninski, episcopus Ma- 
croniensis, canonicus Cracoviensis, Tarnoviensis, offici- 
alis, parochus Gedanensis et per Pomeraniam generalis. 
Quietationes de decimis Belkov ab anno 1720 usque ad 
1738. Egit denique tamdiu officialem Gedanensem, 
quamdiu IIIsmus Christophorus Antonius in Słupow 
Szembek episcopatum Vladislaviensem, quo 1738 ad 
primatialem eminentiam evecto, iIle ad canonicatum 
suum Cracoviensem se contulit, retenta nihilominus 
parochia Gedanensi et Prągoviensi, Miłobądzensi. 
34. loannes Franciscus Fahl (Varmiensis ex di- 
strictu Gutstadiensi oriundus), utriusq ue iuris doctor, 
custos Volboriensis, praepositus Dirsaviensis, parochus 
Lybiszoviensis, consistorii generalis Gedanensis iudex 
delegatus et vicesgerens. Qui in his officiis, quamvis 
officialem et vicarium generalem se non scripsit, stetit 
tamdiu, quamdiu IIIsmus Adam Stanislaus Grabowski 
praesulem Vladislaviensem egit, nempe ab anno 1738 
usque 1742, quo anno prius coadiutor,. paulo post 
actualis canonicus Varmiensis factus est. 
35. Petrus Paulu! Sikorski (Wyczechoviae nobili 
genere armorum Cietrzew natus), scholasticus Vla- 
dislaviensis, praepositus Starogardensis, vicarius in 
spiritualibus, administrator in temporalibus, offi cia li s, 
parochus Gedanensis ac per Pomeraniam generalis ab 


1738 


p. 95 


1742 


j
>>>
- 99 - 


anno 1743, nuncusque 1749 in istis dignitatibus posi- 
tus est t). 
Addenda. 
No. 9. Iacobus Longus: De eodem legitur tom l. 1524 
pag. 255. preut)ifd7e Sammhmg 2). Jm Jiinner \5211- 
ł)altc bil' Słabł Dantzig bur
 
bgeorbnetc aUer brei 

rbnun,",en, ben Official D. Iacob Lange unb aUe 
priefter ben t"crgldd1 gWlacl)t I bas Sie in ił)ren prebig.. 
t!n bey ber 1). 5d1rift bIdben , erbaulicl) Icł)ren, unb aUe 
=trettigfetten unbcriił)rt (a
en foltcn. etc. Vide ibidem 
plura et pag. 264. 
Post numerum 10 ('10): Der roiirbigc M. Urban: 1526 
subintelligendum est.: Magister sive doctor Urbanus 
Ulrici, officialis Gedanensis 1526, 
No. 17. Matthaeus ludicki, sanctae theologiae et ]642 
utriusque iuris doctor, archidiaconus Pomeraniae, pa- 
rochus et officialis Gedanensis ad praesens (1642) 
laudabiliter. Damalevicz p. 49 3). 
No. 3. Menologium Olivense 4) ad diem '27. Fe- 
bruarii: Dominus Nicolaus Reilse, episcopus Cali po- 
lensis et abbas Olivae, Credibile est hunc dominum 
Nicolaum unum eundem esse, qui no. 3 recensetur. 1610 
No. 16. Petrus Bartlinski : Zukoviae servatur p. 96 
commissio episcopalis de 26. Februarii'" 1630 data 
Wolboriae, cuius initium tale: Andreas a Lipe Lipski, 
episcopus Vladislaviensis et Pomeraniae, Rndis DO. 
Petro Bartlinski paroch o ac decano rurali Dirszoviensi 
et officiali nostro Gedanensi. 1506 
No. 8. Nicolaus Swichtenbergk. ecclesiae s. 10- 
annis maioris oppidi Gedanensis rector, in decretis 
licentiatus Rmique in Christo Patris et DO. Vin- 
centii, Dei et apostolicae sedis gratia episcopi Vladis- 
laviensis, per terrae Pomeraniae districtum officialis 
specialiter deputatus. Datum in dote parochialis nostrae 
1506 die 11. Augusti. Acta Cartusiae. 


. , 


. I) Alia manu additum: ,25. Cyprianus Wolicki, praepo- 
SIIIS et suffraganeus Pomeraniae. 
2) Preussische Sammlung l. C. 
") Damalevicz I. c. 
" dr. Monum. Polon. hist. IV, 138. 


7-
>>>
- 100 - 


1517 


No. 9. lacobus Longus, utriusque IUflS doctor et 
Rmi in Christo Patris et DO. Matthiae, Dei et apo- 
stolicae sedis gratia episcopi Vladislaviensis, per Po- 
meraniae districtum officialis specialiter deputatus. 
Datum Gedani 1517 die 14. Octobris. Acta Cartusiae. 
Post numerum 20. Stanislaus Dzianott, episcopus 
Fessensis, suffraganeus Kiioviensis, canonicus et praepo- 
situs s. loannis Gnesnae, archipresbyter Mariaebur- 
gensis, officialis generalis per Pomeraniam 1663. Nie- 
siecki tom. 2. pag. 124 l). 
ludices surrouati Gedanenses. 
.1. 1456: Matthias Racht, parochus Clodaviensis, 
surrogatus Gedanensis sub officiali Rmo Andrea Go- 
rzinski. Huius mentio fit in Iitteris institutionis paru- 
chiarum Gedanensium de dato 28. lanuarii 1456 verbis 
huiuscemodi 2): Matthias de Clodaw eiusdem domini 
wladarii et vicarii generalis (Andreae Gorzinski) com- 
missarius. subintelligendum surrogatus. 
2. Thomas Burchardi, qui ante ann um 1524 ali- 
quoties vices domini officialis egit. Vide supra inter 
officiales numero g epistulam 23). 
-- - 
,) Niesiecki - Bobrowicz III, 462. - Alia manu additum: 
Post fata Petri Sikorski successit in officialem Cyprianus Wo- 
licki, praepositus Vladislaviensis et Gedanensis, suffraganeus 
Pomeraniae. 1773 in officialem Pomeraniae constitutus Anto- 
nius Upinski, praepositus Dirschoviensis, canonicus, coadiu- 
tor Vladislaviensis et Warmiensis. 1775 mortuus Cyprianus 
W olicki, post successit in officialatum Gedanensem et suffra- 
ganeum Pomeraniae I1Iustrissimus Gamisz, post ascensLlm 
Gamisz in episcopatum Chełmensem successlt in officialem 
Gedanensem et praepositum IIImus Adalbertus Skarszewski, 
post ascensum Adalberti Skarszewski ad episcopatum Cheł- 
mensem successit in officialatum Rndlls Vincentius Schultz, 
canonicus Vladislaviensis ac Crusvicensis, praepositus Subko- 
viensis qui simul erat Gedanensis et Pomeraniae; obiit anno 
1792. 1792 factus est officialis Gedanensis et Pomeraniae 10- 
annes Bastkowski, canoniClls metropolitanus Leopoliensis, 
praepositus Starogardiensis, et hic qllartus officialis Pomeraniae; 
primus fuit Antonius Lipinski , secundus Franciscus Piechowski 1 
tertills Vincentius Schultz et modernus Ioannes Bastkowski aa 
praesens anno 1802. 
I) dr. p. ]09 ad calcem. 
I) p. 89. 


]663 


p. 97
>>>
- 101 - 


3. 1647: lacobus Weitman, praepositus ad s. Adal- 
bertum , viceoflicialis per Pomeraniam. Quietatio. 
Idem adhuc 1652. 
4. 1658 die 9. lanuarii: Martinus Smigłewski, 
surrogatus iudex Gedanensis, perpetuus ecclesiae ca- 
thedralis Vladislaviensis vicarius. Et die 6. lulii 1658 
Martinus Smigłewski, plebanus Subcoviensis et Garcen- 
sis, substitutus officialis Gedanensis et Pomera- 
niae. 1675 idem praepositus s. Adalberti et surrogatus 
iudex Gedanensis. Ecclesia Goręczynensis. 
5. 1682: Nicolaus Ambrosius Sosnowicz, sanctae 
theologiae licentiatus, religiosarum virginum mona- 
sterii Zukoviensis, ordinis Praemonstratensium, poeni- 
tentiarius, surrogatus officialis Gedanensis et Pome- 
raniae. Approbatio libri Quaestiunculae t). 
6. 1684: loannes losephus Martini, praepositus, 
decanus Mevensis, Timaviensis, Valichnoviensis pa- 
rochus, officialatus Gedanensis per Pomeraniam surro- 
gatus iudex. 1686 idem adhuc. Ecclesia Goręczynensis. 
7. 1690: loannes Leydingk, poenitentiarius Zuko- 
viensis et surrogatus iudex Gedanensis. Metrica Zu- p. 98 
koviensis. 
.8. 1692 Georgius Adamus ab Hirtenberg Pasto- 
rius, protonotarius apostolicus, canceIlarius Kiiovien- 
sis, cantor Lanciciensis, parochus Rosenbergensis, 
surrogatus iudex Gedanensis et Pomeraniae generalis, 
sacrae regiae maiestatis secretarius. SchOnfłus 2). 
9. 1693: loannes Stephanus lanowicz, decanus, 
parochus Gedanensis et Prągoviensis, iudex surroga- 
tus Gedanensis. 1708 idem adhuc. Decimae Belko- 
vi enses. 
10. 1712: .... 3) Nycz (olim offi ci ali s Elbin- 
gensis) surrogatus iudex Gedanensis. Memoria. 


') Quaestiunculae supra dialogum primum de processi- 
one Spiritus sancti a solo Patre formatae et resolutae a quo- 
dam Latino-Romano a. D. 1682 monasterii Olivensis. Impri- 
Olebat Georgius Franciscus Fritsch. 
2) i. e. acta Sch6nfIuss; viłła SchonfIus al. Sch6nfliess 
pertinebat ad parochiam Wysinensem. 
') Addendum: Andreas.
>>>
- 102 - 


1 l. 1719: lacobus Bernardus KroIau, decanus, 
commendarius Gedanensis et Prangoviensis, officialatus 
Gedanensis iudex surrogatus. Decimae Belkovienses. 
12. 1720: losephus loannes Rogalli, custos Vol- 
boriensis, surrogatus iudex Gedanensis. Zukoviensis. 
13. 1722: loannes Georgius Dromler, canonicus 
Livoniae, iudex surrogatus Gedanensis, Belkovienses. 
14. 1728: loannes Stanislaus Kitowski, canonicus 
Crusviciensis, decanus. surrogatus iudex Gedanensis 
et per Pomeraniam, parochus Miłobądzensis. 1 7.i2 idem 
adhuc. Memoria. 
15. 1734: Michael Dąbrowski, parochus Garcen- 
sis. surrogatus iudex Gedanensis, postea praepositus 
Mevensis, canonicus Posnaniensis. Memoria. 
16. 1744: Franciscus Wybicki, praepositus Skarze- 
viensis, iudex surrogatus Gedanensis, dei n 1747 iudex 
delegatus consistorii Gedanensis, canonicus Vladisla- 
viensis. Memoria. 
17. 1748: Stanislaus Simon Cwiklinski, decanus 
Mevensis, praepositus Dirsaviensis et Lybiszoviensis, 
surrogatus iudex Gedanensis. 
(8. Georgius Antonius Kunigk, ecclesiarum col- 
legiatarum Crusviciensium cancellarius, Gutstadi- 
ensis canonicus, Tussinensis praepositus, decanus, 
parochus et iudex surrogatus Gedanensis et Pome- 
raniae. 20 lunii 1692. Approbatio libri Specimen t) 
p. 460 2»). 
p. 99 · Decani Gedanenses 
). 
1589 l. Nicolaus Mylonius, decanus, parochus, ofłici- 
alis Gedanensis, saltem ab anno 1589 usque 161 l. 
Vide inter officiales no. 14 4). 


I) Andreas Neufeld. Lutheranismi confutati specimen. 
Olivae 161)2. 
2) Pag. 460 Schwengel supplet, lJuae de iudicibus surro- 
gatis Gedanensibus erant dicta. 
3) Pommerełłiam in decanatus divisam esse primum nar- 
ratur anno 1326. Eo tempore enumerantur hi decanatus: Ge- 
danensis, Dirsoviensis et Suecensis. dr. Freytag, Das Archi- 
diakonat PommerelIen: Altpr. Monatsschrift 1904. Bd. 41 
S.229. 
.) p. 42. 


J 


----
>>>
- 103 - 


2. Adamus Golinski, decanus, parochus, offici- 
alis Gedanensis, ab anno 1613 usque 1635. Vide inter 
officiales no. 15 l). 
3. Albertus Samuel Chrzanowski, decanus, pa- 
rochus, officialis Gedanensis, 1635. Vide iJlter offici- 
ales No. 16 2 ). 
4. Matthaeus loannes ludicki. iuris utriusque do- 
ctor, decanus, parochus, officialis Gedanensis, 1637, 
1638, 1640. Vide inter officiales no. 17 3 ). 
5. Laurentius Ludwigk a Demuth, decamus, paro- 
chus, officialis Gedanensis, 1660, 1663, 1673, 1677. 
Vide inter officiales no. 20 et 23 4). 
6. loachimus ab Hirtenberg Pastorius, decanus, 
parochus, officialis Gedanensis, ab anno 1678 usque 
1681. Vide inter officiales no. 25 5 ). 
7. Georgius Rydelius, decanus, parochus Geda- 
nensis, 23. lanuarii ) 687. Acta Zukoviensia. 
8. loannes Stephanus lanowicz, decanus, pa- 
rochus et surrogatus Gedanensis, ab anno 1693 usque 
1708. Vide inter sur rogato s no. 8 6). 
.9. Martinus Augustinus Szela, decanus Geda- 
nensis, canonicus Crusviciensis, parochus Valichno- 
viensis, 1715. Vir hic insignis in villa Kczewo, paro- 
chiae Zukoviensis, Martino Szela patre paupere (29. Maii 
1686 Zukoviae sepulto ) natus, circa annum 1685 
Brunsbergae alumnus pontificius fuerat, dei n 1688 
presbyter ordinatus et a Rmo Dno loanne Georgio Ku- 
nigk, officiali Gedanensi, ob praestantem doctrinam 
promotus est. Benefactor collegii Gedanensis Soci- 
etatis Iesu. 
10. Iacobus Bernardus Kroiau, decanus, com- 
mendarius Gedanensis et Prągoviensis, item decanus 
et praepositus Dirsaviensis, 1719. Vide inter surro- 
gatos no. 9 7). 
') p.94. 
2) p. 94. 
3) p. 94. 
') p. 95. 
") p. 95. 
e) p. 101. 
") p. 101. 


16]3 


1635 


1637 


]660 


]678 


]687 


1693 


1715 
p. 100 


1719
>>>
-, 


- 104 - 


1728 l l. Ioannes Stanislaus Kitowski, decanus, surro- 
gatus iudex Gedanensis, canonicus Crusviciensis, pa- 
rochus Miłobądzensis, 1728, 1723 l). Vide inter surro- 
gatos no. 12 2). 
1735 12. Michael Dąbrowski, decanus, surrogatus Ge- 
danensis, parochus Garcensis, postea praepositus Me- 
vensis, 1735. Vide inter surrogatos no. 13 3). 
1740 13. loannes Kaminski, decanus Gedanensis, pa- 
rochus Kielnensis, Przodkoviensis, Szynwaldensis et 
poenitentiarius Zarnovecensis, 1740 - 1749. In vi vis. 
(8. Georgius Antonius Kunigk, cancellarius Crus- 
viciensis, decanus, parochus et iudex surrogatus Ge- 
danensis. Vide surrogatos 4»). 


Decani Stubelavienses. 


l. Martinus Smiglewski, decanus Stobleviensis, 
Milobądzensis, Dalwinensis parochus, commissarius 
ad visitandam ecclesiam Kielnensem 1666 die 9. Fe- 
bruarii. Metrica. 
2. Albertus losephus Korpalewski, decanus Stii- 
bleviensis, Dirsaviensis 1690. Vide infra 5). 
3. Petrus lesionowski, decanus Stobleviensis, Dirsa- 
viensis 1705. Vide infra 6). 


p. ]01 


· Decani Oirsavienses. 


l. 1641: Ioannes Grąbczewski, decanus Dirsa- 
viensis. 
2. 1682: Alberłus losephus Korpalewski, decanus 
Dirsaviensis, parochu s Sobcoviensis et Miłobądzensis. 
1690 idem et decanus Stilbleviensis. Wysinensis 7). 
3. 1719: lacobus Bernardus KroIau, decanus, 
praepositus Dirsaviensis 1728. 


I) legendum: 1732. 
2) p. 102. 
") p, 102. 
ł) p. 102. 
') p. 104. 
') p. 104. 
') I, e. metrica Wysinensis,
>>>
- 


- 105 - 


4. 1730: Thomas Muchowski, decanus Dirsavi- 
ensis, parochus Sobcoviensis. 
(1630: Petrus Bartlinski, decanus, praepositus Dir- 
saviensis, officialis Gedanensis. Zukoviensis 1). 
1712: Thomas Stanislaus Długonski, decanus, 
praepositus Dirsaviensis. Wysinensis 2). 
1705: Petrus lesionowski, decanus Sti1bleviensis, 
Dirsaviensis. Wysinensis 2)). 


Decani Starouardenses. 


I. Laurentius Smugatius, decanus, praepositus 
Starogardensis, parochus Sobcoviensis et Garcensis 
1630, 1635. 
2. Matthias Casimirus Witramowski, decanus Sta- 
rogardensis, parochus Garcensis 1664. 
3. .... 3) Lęski, decanus Starogardensis, parochus 
Pączeviensis 1720. 
4. Michael Piątkowski, decanus Starogardensis, 
parochus Boboviensis 1730 - 1749 4). 


Decani Mevenses. 


I. loannes losephus Martini, decanus, praepositus 
Mevensis. Vide surrogatos no. 5 5). 1684. 
2. Carolus lanowski, decanus Mevensis, parochus 
Libnoviensis 1724. 
3. Stanislaus Simon Cwiklinski, decanus Mevensis. 
Vide surrogatos no. 15 6). 1748. 


ł 


') Addendum: metrica. - Ex Borcii Echo sepulchrali 
addendum: Anno 1702 loannes Ignatius Stech orow ski , cano- 
nicus Camenecensis, decamIs et praepositus Dirsaviensis. Acta 
Visitationis Szembecianae. 
') Addendum metrica. 
3) Lacuna Cognomen omissum. 
f) Alia manu additum: 
5. loannes Tabinski, parochus Skurcensis. 
6. loannes Bastkowskl, praepositus Starogardiensis. 
7. loannes Sendycki, parochu s Pinczynensis ab anno ] 792. 
") p. 101. 
8) p. 102.
>>>
- 106 - 


p. 102 


.oecanl Novenses. 
2. Andreas Maiewski, decanus, praepositus No- 
vensis 1740 - 1749 l). 
I. Laurentius Behme, decanus, praepositus No- 
vt:nsis usque ad annum 1730, abinde infra hebdoma- 
dam magnam factus praepositus et paulo post deca- 
nus Svecensis. 1749 superstes. 
Oecani Szwecenses. 
5. Bartholomaeus Pawłowski, officialis Bidgosti- 
ensis, decanus Szwecensis 1699. Niesiecki 2), Anno 
1722 idem adhuc, convertit praedicantem infirmum in 
Prust ad Gedanum. Kowalicki 3). 
(1. Laurentius Rynkowski, decanus, praepositus 
Svecensis 1634. 
2. Thomas Prusakowski, decanus, praepositus 
Svensis 1649. 
3, Adalbertus a Siedlecz Zawodzki, decanus, prae- 
positus Svecensis 1670. 
4. Stanislaus Drozdowski, decanus Svecensis, pa- 
rochus Grucinensis 1670 - 1676. 
6. loannes Rulbiecki, decanus Svecensis, paro- 
chus Lubieviensis 1711. 
7. Laurentius Behme, decanus, praepositus Sve- 
censis, 1746 - 1748 4). Vide infra Decanatus Sve- 
censis 5)). 


Decani BUtovienses. 
I. 1657: Albertus Warszawski, decanus Botovi- 
ensis, paro chus SoIlenczynensis. Metrica Zukoviensis. 
. ') Bork praeterea nominat: Anno 1703 Martinus Augu- 
stinus Szela, decanus Neoburgensis. Anno 1734 circiter II1ńs 
R D. Albertus Robakowski. 
') N iesiecki - Bobrowicz VII, 263. 
3) Kowalicki, Katedra Kaznodziei niedzielnego. Sando- 
mIerz 1725. p. 317. 
ł) In Borcii Echo sepulchrali legitur: Anno 1730 laurpn- 
tius Behm, decanus et praepositus Suecensis. 1760 anno 
II1ris R D. Ioannes Maurzycki, decanus et praepositus Su- 
ecensis. 
') cfr. p. 19] ad calcem.
>>>
- 107 - 


2. 1690: Lucas Stanislaus Wod'ecki, decanus BOto- 
viensis et Mirachoviensis, parochus Strzepscensis. 
1700 idem adhuc. Metrica Goręczynensis, 
3. 1709: lacobus Franciscus Alshut, decanus Bil- 
. toviensis, Leoburgensis et Mirachoviensis, parochus 
Stęzycensis et Lipusiensis. Metrica Goręczynensis. 
4. 1712: Simon Koleński , decanus Biitoviensis, 
parochus Brussensis. Vir pius. 1749 idem adhuc su- 
perstes. 


· Decani Leoburgenses. 
I. 1689: loannes Casimirus Grasinski, canonicus 
Varmiensis, decanus Leoburgensis, parochus Weyhero- 
polensis et Gorensis. Manuscriptum eius. 
2. 1709. lacobus Franciscus Alshut , decanus Bil- 
toviensis et Leoburgensis ut supra. 
3. 1734.. ..1) Reuss, decanus Leoburgensis, paro- 
chus Langnoviensis et Rosenbergensis. 
4. 1740: loannes Zelewski, decanus Leoburgensis, 
parochus Strzepscensis. 1749 idem. 
(1690 die l. lunii visitavit ecc1esiam Kielnensem 
ex commisso Michael 19natius Parken, decanus Leo- 
burgensis et Pucensis. Metrica Kielnensis).' 


Decani Pucenses. 



. 


l. 1596: Martinus Culcius, decanus, praepositus 
Pucensis. OsIanin 2). 
2. 1682: Georgius Rydelius, decanus Pucensis, 
parochus Gedanensis. 
3. 1743: Antonius Langhannigk, decanus Pucen- 
sis, praepositus Weyheropolensis et Gorensis. 1749 
idem. Vir hic in villa Santhoppen Varmiae natus est, 
patre ludi. rectore, circa 1712 alumnus pontificius 
Brunsbergae, dein circa 1719 vicarius et paulo post 
commendarius Pucensis. 
(1690: Michael 19natius Parken, decanus Pucen- 
sis et Leoburgensis, uti supra. 
-- 
I) Lacuna. COE"0men omissum. 
') i. e. Acta Cartusiae super bona OsIanin. 


p. ]03
>>>
- 108 


1727: Petrus Schlesiger, decanus Pucensis, pa- 
rochus Oxiviensis et Chyloniensis. Zukoviensis t). 
] 698: Matthias Stanislaus de Karsznic Gutteter, 
Płocensis, Lanciciensis canonicus, decanus Pucensis. 
Niesiecki tom. 2. pag. 3472»). 
Decani Mirachovienses. 


Decanatus iste exordium sumpsisse videtur per 
constitutionem factam in synodo dioecesana celebrata 
]634. Nam titulo de auctione decanorum ruralium ita 
legitur 3): "Decanum autem Kościerzynsem Rndum AI- 
bertum Nickowski modern um ordinamus". Forte huic 
constitutioni occasionem dederunt ecclesiae nonnullae 
noviter erectae. 
p. ]04 .1. ]634: Albertus Nickowski, decanus, praepo- 
situ s Kościerzynensis. Acta Synodi 3). ] 640 idem ad- 
huc. Epistula Rimeri 4). 
2. ]652: Gregorius Słupecki, decanus Miracho- 
viensis, praepositus Bernensis. 
3. 1666: Andreas Casimirus Laurinowicz, deca- 
nus Mirachoviensis, praepositus Bernensis, qui ]672 
a nuntiatura sacra ad instantiam civium Bernensium 
utraque dignitate destitutus fuit. 
4. ]672, ]673: loannes Wunderlich, decanus Mi- 
rachoviensis, praepositus Bernensis. 
5. ]673: Andreas Casimirus Laurinowicz secundo, 
decanus Mirachoviensis, praepositus Bernensis usque 
ad annum ] 690. Decimae Grabovienses. 
6. ]690, ] 700: Lucas Stanislaus Wodecki, de- 
canus Mirachoviensis et Biitoviensis, parochus Strzep- 
scensis. Metrica Goręczynensis. 
7. ]70Y, ]7]9: lacobus Franciscus Alshut, deca- 
nus Mirachoviensis, Leoburgensis, parochus Stęzycen- 
sis, Lipusie nsis. Metrica Goręczynensis. 
') Addendum; metrica. 
") Niesiecki - Bobrowicz IV, 336. 
3) Acta synodalia Wladislav. dioec. a. 1634: Chodyński, 
Statuta synodalia dioec. Wladislav. et Pomeraniae. Varsaviae 
1890. p. 213. 
'J i. e. Ioannis Rimeri, parochi Ooręaynensis.
>>>
-109- 


8. 1721 usque 1749: Matthias Rzepczynski , de- 
canus Mirachoviensis, parochus Luzynensis. Metrica 
Goręczynensis. 
.In decanatu Gedanensi 


p. 105 


hodie parochiae sunt hae: Gedanensis, sancti 
Adalberti, Prangoviensis, Zukoviensis, Kiełnensis, Ma- 
ternensis, Olivensis, Langnoviensis, Rosenbergensis, 
Chwasczinensis, Klodavensis. p. 461 1), 
Parochiae Gedanenses. 
loannis Episcopi Vladislaviensis institutio paro- 
chiarum Gedanensium 1456 die 28. lanuarii 2): 
In Nomine Domini Amen. Ad rei memoriam sempi- 
ternam, Aeterni Patris Filius lesus Christus, cui ipse Pater 
vivorum et mortuorum tradidit iudicium, qui sedeblt in solio 
maiestatis suae unicuique secundum opera sua reddet merce- 
dem, sacro testante eloquio. Terrent nos ipsius Salvatoris 
nostri praecepta plerumque iterata, ubi oves, quas fuso pro- 
prio sanguine redemit et redemptas pretio sancte custodiri 
fecit, inquiens principi apostolorum; ex cuius persona nos 
immeritum eccłesiae nostrae praefecit pastorem: Pasce oves 
meas. In alio sacro elogio gravius comminando: De manu 
tua sanguinem eius exposcam. Proinde nos loannes, Dei 
gratia episcopus Vladislaviensis et regni Poloniae cancellarius, 
significamus tenore praesentium, quibus expedit universis: 
quod cum inter ea, quae sollicitudims nostrae iugum et onus 
pastorale iug-i medltatione revolvit et deposcit, iIIud nobis re- 
miniscendum salutariusque et accuratius gerendum incumbit, 
qualiter gregem Domini, excubiis nostris creditum, per pascua 
caelestis alimoniae dirigentes, ad beatae vitae ianuam perdu- 
cere valeamus. Attendentes igitur maturo animo, probabili 
ratione et di'serta evidentia recensentes fomosae civitatis p. 106 
nostrae Gedanensis dioecesis nostrae populosam dilatationem 
ac murorum, structurarum, vicorum, platearum, suburbiorum 
et aliorum adiacentium intra et extra moenia ipsius civitatis 
longe lateque et circumferentialiter connexorum adauctionem 
et adspirante Deo multiplicationem ac amplificationem, quae, 
ut vidimus et experti sumus, glomerosam et innumerabilem 
animarum multitudinem custodiae nostrae commissarum con- 
tinet et comprehendit, cui etiam duo duntaxat pastores et 



. 


') Vide infra p. 46] ad calcem. 
') dr. Preussische Sammlung allerley Urkunden li Bd. 
Danzig 1748. S. 91 H.
>>>
- lłO - 


p. 107 


curati rectores intra moenia ipsius civitatis degentes praeesse 
consueverunt ipsumque populi magnum numerum ecclesiasticis 
procurare sacramentis soliti fuere vetusto more, quo coepit 
parvo oppidi glutine instrui et aedificari. Sed proh dolor! prout 
Serenissimi Principis et Domini Casimiri, Dei gratia regis 
Poloniae etc.. Domini nostri gratiosissil11i , ex quaerela et 
moesta relatione pro. parte consulatus et totius cOll1munitatis 
dictae civitatis nostrae conscripta ac eiusdem consulatus 01'- 
g-ano n0bis repetita comperinms, hOlllinibus sexus utriusque 
civitatis praefatae et praesertim extra muros habitantibus, 
iniquo tunc et iniusto imperia percipiente et propag-ationem 
cultus divini aemulationemque salutis subiectorum non in ten- 
dente, ac propter pastorum intra moenia incolatulll perni- 
ciosa dispel1dia salutis, subiectorum gravia pericula, interitus 
et ruina imminebant, et uti verisilllihter intelleximus, 
magna pars hominum, infantium, adultorul11 et senum 
absque sacramentorum eccIesiae col11munione et perceptione 
decessit, et insperata, quod magno cum cordis suspirio adi- 
icimus, morte est intercepta. His ergo et aliis malis ex pau- 
citate \?astorum ortis sive orituris salubriter occurrere cultusque 
divini merementum augere et populi saluti providere g-estientes 
precibusque dicti consulatus tam iustis et legitimis paterno 
favore annuere et ipsa pericula animarum abolere cupientes, 
prout tenemur, ode consensu , voluntate et ratihabitione eius- 
dem domini nostri reg-is tanquam domini naturalis civitatis 
praefatae ac consulatus eiusdem, eccIesias parochiales, unam 
videlicet Beatae Mariae Virginis et alteram s. Catharinae, cum 
ipsarul11 fructibus, facultatibus et dotibus universis disl11em- 
brare et in ea alias quatuor, unam videlicet s. 10al1nis, aliam 
s. Barbarae, tertiam beatorum Petrl et Pauli et quartam beat i 
Bartholomei, apostolorum, ecclesias dictis duabus, videlicet 
Beatae Mariae Virginis et s. Catharinae, novisslme confron- 
taneas partiri censuimus , dismemhramusque et partimur , dis- 
iungimus, distinguimus, separamus et segregamus, prout 10- 
ferius latius continetur, in vicos, plateas et contractas; ac 
praefatas ecdesias quatuor, videlicet ss. loanuis, Barbarae, 
Petri et Pauli ac Bartho]omei, eo iure parochiali , quo praefa- 
tae Baetae Mariae Vlrg-inis et s. Catharinae gaudent, erigimus 
curatasque intitulamus, ac ex nunc sex parochiales ecclesias 
praedictas in ipsa civitate et extra eandem esse, fore, nuncu- 
pari et intitulari ac appellari instituimus ac nomine, iure, vo- 
cabulo, re et effectu parochiali distinclis gaudere, uti et frlu 
volumus. Sed ut oves greg-is nostri praedlcti sUllln ovile et 
pastorem attentius proprio balatu cognoscant et iIIius vocem 
apprehendant, ac quibus quaelibet ecclesla parochialis praefata 
dotibus, fmctibus et facultatibus propriis, cessante quocunque 
impedimento, gaudeat et certioretur: imprimis ecclesiae Beatae 
Mariae Virgims, CIIius plurimum iudigemus patrocinio, pin- 
guiores fructus et reditus uberiores admngimus atlJue plateam 
longam cum aliis plateis strictis adlacentibus, plateam pamnn 


----
>>>
- 111 - 



. 


cum aliis plateis attinentibus, plateam s. Spiritus cum plateis stric- 
tis dependentibus, plateam canum et plateam latam ab utroque la- 
tere, plateis tamen strictis, quae int
r plateam latam et loannis 
plateam mediant, exceptis; insuper ecclesiae s. loannis pla- 
team s. loannis integre et plenarie cum plateis strictis ab 
utroque latere connexis, plateOam piscatorum cum omnibus p. 108 
strictis et adiacentibus, item plateam s. Tobiae cum plateis 
strictis, item forum piscium cum toto aggere a platea lata 
usque ad valvam; interea ecdesiae ss. Petri et Pauli totum 
iłłud, quod comprehenditur et continetur in suburbio eidem 
civitati contiguo, videlicet lastadia, Poggenpfuel, Wo\ffesha- 
gen, Holtzgasse et Rosmarkt; deinceps ecclesiae s. Barbarae 
totum aggerem ab utroque latere, incipiendo a novo fossato 
usque ad valvam extremam cum casalibus adiacentibus vulgo 
Mattenbuden nuncupatis; deinde ecclesiae s. Catharinae pla- 
team piperis ab utroque latere, item plateam s. Elisabeth ab 
utroque latere, cum plateis stridis adiacentibus ac totum lacum 
circa fossatum civitahs a platea s. Elisabeth usque ad spatium 
castri demoliti plateamque molendini cum omnibus plateis 
latis et strictis usque ad rivulum M61ewasser appellatum, item 
totum spatium l1aftlwerf vocitatum cum omnibus plateis 
latis et strictis, item plateam novorum hortorum ab utroque 
latere, item totum Schiddelitz et spatium totum Sandgrube 
dictum cum transitu atque platea clrca s. Gertrudem prope 
rivulum Radunam , item totum spatium Hoppenbruck vulgariter 
ap'pellatum, item plateam Petershagen vocitatam cum omnibus 
vIIlis (ad eam) ab antiquo spedantibus; postremo ecclesiae 
s. Bartholomei iłłud totum, quod comprehenditur sub spatio 
inchoando a rivulo Moelenwasser nominato, adscendendo 
usque ad terminos plateae piperis cum omnibus plateis stridis, 
item totum aggerem circum rivulum M61enwasser descen- 
dendo usque ad valvam ab utroque latere cum omnibus stric- 
tis plateis, item totam plateam, }3omgarbifd?e cDajjt dictam, cum 
omnibus stridis pIateIs ab utroque latere, item plateam s. 
BarOtholomei cum omnibus strictis plateis ab utroque eius la- p. ]09 
tere cum media platea 1\a1fgaffe appellata, cum casahbus et 
hortis apud ecclesiam Corporis Dominici ; ecclesia tamen et 
alias capella s. Gertrudis pro filia Beatae Mariae Virginis 
ecclesiae adiecta, specificamus, illcorporamus, dotamus, no- 
minamus , adiicimus, annectimus, devolvimus, invisceramus, 
attribuimus et appropriamus, iure paroch i ali spectalldas et 
pertinendas usque ad obedientiam, regimen et in solutionem 
sex plebanorum et rectorum praefatarum ecclesiarum paro- 
chialium distinctarum et, sicut praemittitur, partitarum et dis- 
membratarum et iuxta praemissam partitionem et dismembra- 
tionem, distributionem sive specificationem pertinere, spectare 
et devolvi inviolabiłiter et perpetuo indicimus, instituimus, 
sancimus et decernimus tenore praesentium harum litterarum. 
Quarum in testimonium atque fidem sigiłłum nostrum prae- 
sentibus est appensum. Actum et datum Gedani die Mer_urii 


----
>>>
- 112 - 


p. 110 


28. mensis lanuarii anno Domini 1456. Praesentibus ibidem 
Venerabilibus et Honorabilibus Dominis Andrea Gorzinski, 
archidiacono Calissiensi et in terris Pomeraniae wladario et 
vicario generali, Benedicto de Lipenio, in collegio Gnesnensi 
canonico, et Matthia de Clodaw, eiusdem Domini wladarii 
commissario , et aliis pluribus testibus circa praemissa fide 
dignis. Ac d
inceps ecdesiae praefatae s. loannis ex certis re- 
spectibus in augmentllm fructuum eiusdem hortllm ultra Mot- 
laviam situatum, Schafferey, et locum castri demoliti adiicimus 
et incorporamlls appropriamusąue perpetuo per praesentes 
etc. Per manus loannis episcopi notarii. 
Ecclesia Beatae Mariae Virginis maioris oppidi 
1353 aedificari cepta est, quemadmodum supra sacri- 
stiam ecclesiae eiusdem aureis scriptum cernitur Iit- 
teris 1): Ao Dni M. CCc. XLIII feria IV. post Laetare 
positus est pri m us lapis m uri civitatis Dantz k; * et postea 
proxima feria VI. positus est primus lapis muri Eccle- 
siae B. V. M.; cuius Dedicatio celebrabitur Oominica 
proxima post festum Nativitatis Mariae. - Estque dicta 
ecclesia iurispatronatus et colIationis regiae, quemad- 
modum in privilegio generali civitati Gedanensi a 
Casimiro lagelIonide, rege Poloniae, concesso dom i- 
nica Cantate anno Domini 1455 cautum est 2): Wir 
Casimirus l\ónig Su po
len etc. etc. l'erld
en Unferer 
SiaM Dantzig alle unb itsHd]e Umple unb {e
ne, beybe 
BciflI. unb ltMtHd] mit allcn 0ube 
orungcn bitttten 
allen i
ren Sreii
cilen, Privilegia unb Brentsen bdegen 
JU vcrle
nen, Su vergcben 111t
 5U bcwc
len, weme He 
barauf 
abcn unb fci?en wolIen, cwiglid] fon ber allc 
unb eines jebcrmantł ]nfCille unb Vcr
inberunge, au
" 
gefonbcrt allcin bas {e
ne Unfer {ieben Sraucn 
 l\ird]cn 
bittttcn Unfcr Stabl,,2Hmtren Dantzig gclcgcn, bas Wir 
Uns unb unfcrn !1ad]fommHngen l\onigcn 511 po
lcn, Su 
Unfer łlonigltd]e If
ren wollen bc
allen. Hnb ob ir" 
feincr 3U fold]cn (e
n burd] Unt5 geantwort lvih'be, unb 
mct
e bcle
ncl, unb fid] mit bem Rat
 1mb gcmctnem 
Dolf nid]1 aufrid]tig 
idle, unb e
l'Hd]en begienge, unb 


') dr. Hirsch, Die Oberpfarrkirche von St. Marien in 
Danzig. Danzig ]843. S. 31. 441. 
I) Curicken, Der Stadt Dantzig historische Beschreibung. 
Amsterdam 1688. p. 154 są.
>>>
- 113 - 


in 5wietrad)t Icbctc, fo ba
 1lagc briibcr fommcn 
wiirbc, bcnn Wir fold)cn in bcm {c
nc nid)t vcrtrcttcn 
wollcn, fonbcrn basu 
altcn Su vcrwcd)fdcn, obcr ..ba
 
{c
n mit d3eiftlid)cm lZcd)t iibcrgcbcn unb feinc Ubd. 
t
at, auf bas bcr Sat
 unb bas gcmdnc Volcf Su etncm 
pfarrcr fommcn mógcn, barinncn Hc in {icbe, j'rcunb" 
fd)aft unb (f
rcn lebcn. 
Paroch i ad sanctam Mariam Gedani. 


l. Mattheus Westphał, artium liberalium magister, 
ecc1esiae Beatissimae Virginis Mariae maioris op"'pidi p. ]]] 
Gedanensis rector 1483. Smantov l). 
2. Mauritius Ferber, iuris utriusque doctor et oli m 
camerarius et scriptor apostolicus Leonis X. pontificis 
maximi, dein custos et canonicus Varmiensis, Lube- 
censis, Revaliensis, Derpatensis, parochus ecc1esiae 
Beatissimae Mariae Virginis Gedanensis ac Mełeba- 
censis (id est Miłobądzensis) die 14. Aprilis 1523 
ełectus a Rmo capituło in episcopum Varmiensem. 
Obiit Kałendis Iulii 1537. Treterus 2), Leo 3), Nie- 
siecki 4). 
3. Ioannes de Curiis (alias von f)ófcn, item 
jlad)fbingcr, Dantiscus, Linodesmon dictus), iuris utri- 
usque doctor, poeta łaureatus, oli m płebanus w Gołę- 
biu ad Vistułam , dioecesis Cracoviensis, dei n sacrae 
regiae maiestatis secretarius, parochus ecc1esiae Be- 
atae Virginis Mariae Gedani (de quo testatur Leng- 
nich tom l. pag. 114 his verbis 5): Ioannes jlad)fbinger 
war 1ónigHd)cr d3c
cim Sd)rcibcr unb pfarrcr bcy bcr 
Marien 1ird)c in Dantzig 1530), canonicus Varmiensis, 
dem um 1530 factus est episcopus Cułmensis, anno 


I) Acta super pratum Smantov. 
') Treterus, De episcopatu et episcopis eccłesiae Varmi- 
ensis. Cracoviae ]685. p. 90. 
S) Ioannes leo, Historia Prussiae 1725. p. 373. 
ł) Niesiecki - Bobrowicz IV, 21. 
.) Lengnich, Gesch. der preuss.lande. 1722. Bd, I. S. 114 A. 


8
>>>
- 114 - 


vero 1537 episcopus Varmiensis. Obiit 1548. Treterus t), 
Leo, 2) Niesiecki 3). 
4. Petrus Visczelski, canonicus Vladislaviensis, 
ecclesiae maioris ad s. Mariam in Gedano plebanus. 
Vide officiales no. 12 4). 
(Eodem anno 1554 processio publica cum ss. Sa- 
cramento in festo Corporis Christi Gedani ultimo ce- 
lebrata est. Hartknoch 5). 1559 die s. Michaelis Ar- 
changeli in ecclesia Beatae Mariae Virginis Gedani 
praesente IIIsmo loci ordinario ad maius altare a sa- 
cerdote catholico missae sacrificium adhuc celebra- 
tum fuit, sed concio per praedicantem Lutheranum 
ibidem habita praesente episcopo. Manuscriptum). 
5. Nicolaus Mylonius, parochus ad s. Mariam et 
officialis Gedanensis ab 1585 usque 1611. Vide offi- 
ciales no. 14 6). 
6. Nicolaus Kos, parochus Gedanensis et Pran- 
goviensis, de quo infra docebitur inter parochos Pran- 
govienses 7). Hunc tamen nonnisi anno uno vel ses- 
quialtero parochu m Gedanensem fuisse, nimirum 1612, 
p. 112 docemur'" ex obitu domini Mylonii, qui accidit 1611, 
et ex successione domini Golinski, qui 13. Maii 1613 
iam parochum Gedanensem se scripsit. Fueritne iste 
Nicolaus Kos simul officialis Gedanensis affirmare non 
ausim ob defectum documentorum. Niesiecki tom. 2 
pag. 632 8): Sub rege Stephano Nicolaus Kos Praepo- 
situs Varmiensis, canonicus Vladislaviensis et Varsa- 
viensis. Sed an hic et iIIe unus idem sit quaeritur ? 


') Treterus, De episcopatu et episcopis eccIesiae Var- 
miensis. Cracoviae 1685. p. 108. 
2) loannes leo, Historia Prussiae. Bnmsbergae 1725. 
p.427. 
3) Niesiecki - Bobrowicz I, 66. 
.) p. 92. 
.) Hartknoch. Preussische Kirchenhistoria. frankfurt ]686. 
p. 672. 
.) p. 93. 
1) p. 123 ad calcem. 
.) Niesiecki - Bobrowicz V, 264. 


L
>>>
l 


- 115 - 


7. Adamus Golinski, parochus Ge-) 
 No. 15. 
danensis ab 1613 usque 1635. 1 '2 
8. Albertus Samuel Chrzanowski, O No. 16. 
parochus Gedanensis 1635. JJ 
9. Mattheus ludicki, parochus Ge- 
 
 No. 17. 
danensis 1637 - 1642. l:
 
 
10. FIorianus Falk, parochus Ge- r:g 
 No. 18. 
danensis, Prangoviensis 1642 - 1651. .... 
 
11. Laurentius Ludwigk a Demuth, 
 No.20,23. 
parochus Gedanensis 1660-1673. .:: 
12. loachimus Pastorius, parochus 
 No. 25. 
Gedanensis 1678 - 1681. J';; 
(Anno 1678 die 21. lulii primus lapis pro capelIa 
regia Gedani positus, quae deinde 1581 consummata 
et 1683 consecrata est.) 
13. Georgius Rydelius, parochus, post et deca- 
nus Gedanensis 1682 - 1687. 
14. Ioannes Stephanus Ianowicz, parochus Ge- 
danensis et Prangoviensis 1693 - 1708. Vide surro- 
gatos 9 2). 
15. Andreas Iacobus Corsz, parochus Gedanensis, 
Prangoviensis 1712 - 1720. Vide officiales 32 3 ). 
Iacobus Bernardus KroIau, commendarius Geda- 
nensis, Prangoviensis 1719. Vide surrogatos 4 ). 
16. Dominicus de Sienno Sieninski, episcopus 
Macroniensis, parochus Gedanensis et Prangoviensis 
ab 1720 usque 1743. Vide offitiales no. 33 5 ). 
17. Petrus Paulus Sikorski, parochus Gedanensis, 
Prangoviensis 1743 - 1749. Vide officiales 35 6 ), 
V . .. d 1 1473 Nicolaus Schwichtenberg in decretis 
Icam a I . t . t 
M 'a Icen la us. 
s. an m 1484 Nicolaus Tyrgarthe. Acta Cartusiae. 
(14. Georgius Antonius Kunigk, cancelIarius Crus- 
viciensis, decanus, parochus et iudex surrogatus Geda- 


') p. 94 są. 
1) p. 101. 
3) p. 97. 
') p. 102. 
G) p. 98. 
e) p. 98. 


8.
>>>
- 116 - 


nensis 20. 
theranismi 


Iunii"ł1592. Approbatio libri Specimen Lu. 
confutati l». 
'" Paroch i ad s. loannem. 
Ecclesiam hanc anno 1214 erectam esse, docent 
litterae erectionis in archivo Zukoviensi asservatae. 
Dreger in tomo I codicis diplomatici pag. 548. refert 
certum diploma de anno 1269, in quo praeter alia 
haec leguntur 2): S. Catharina, matrona civitatis Ge- 
danensis, s. Dei genitrix Maria et s. Nicolaus, unde 
elicitur iIIa aetate tres sub titulis proximedictis eccle- 
sias in Gedano iam extitisse. De ecclesia vero s, Ioan- 
nis in toto iIIo codice nulla habetur mentio. Ipsam 
anno 1455 in ecclesiam parochialem et baptismalem 
per IIIsmum Ioannem, episcopum Vladislaviensem, in- 
stitutam esse, intelleximus ex litteris instituiionis pa- 
rochiarum Gedanensium supra recitatis 3). Curicke 4) 
lib. 4 cap. 16 habet: .!,1ie l{ird)e S. Ioannis ift dwan 
anno 1463, 54, 55, gewelbet worben. 
I. Nicolaus Schwichtenberg, in decretis licenti- 
atus, parochus ad s. Ioannem 1484. Obiit 1518 vel 
1519. Vide inter officiales no. 8 5). 
2. Iannes Ferber, doctor, canonicus Varmiensis, 
parochus ad s. Ioannem Gedani, obiił 16. Maii 1530. 
Menologium Cartusiae 6). 
3. Simon Hagenau,. plebanus ad s. IoannelJl, Ge- 
dani obiit 1559. preu
ifd]e SammIung i). 
4. Ioannes parochus et Ludicke presbyter ad s. 


p. 113 


l) Andreas Neufeld, lutheranismi confutati specimen. 
Olivae ]692. 
') Dreger, Codex diplomaticus. Stettin 1748. I, 548. 
:ł tu:
'en, Der Stadt Danzig historische Beschreibung. 
Amsterdam 1688. Buch IV. Kap. 7. S. 321. 
6) p. 88. 
6) Eius neque in iłło menologio Cartusiae, quod est in 
hoc libro Schwengelij mentio fit neque in iIIo eiusdem auctoris 
menologio, quod editum esta Kętrzyński (Monum. Polon. IV, 135). 
') Preussische Sammlung alIerley Urkunden. Danzig 
1747. I, 326 sqq. 


---
>>>
- 117 


loannem Gedani, confessarii beatae Dorotheae Pru- 
thenae. Lilienthal in historia vitae eiusdem p. 36 l). 
Parochi ad ss. Petrum et Paulum. 
1. Gregorius Seger, ss. Petri et Pauli apostolorum 
ecclesiae suburbii Gedanensis rector 1483. Smantov 2). 
2. Tidemannus Gise, artium magister, canonicus 
Varmiensis, plebanus ad ss. Petrum et Paulum Ge- 
dani 1524. prw
ifd1e Samndult\J tom. I. p. 718 3). 
Idem 1537 factus episcopus Culmensis et 1549 epis- 
copus Varmiensis. Obiit 24. Octobris 1550. Treterus 4). 
3. Valentinus Amst, ecclesiae divorum Petri et 
Pauli in Gedano plebanus 1554. Zukoviensis 5). 
'" Parochi ad s. Barbaram. p. 114 
1. loannes Bonhold 1523, factus apostata. preu.. 

ifd]e Sammlung tom. I, p. 718 6 ). 
Paroch i ad s. Catharinam. 
1. In litteris primae fundationis conventus patrum 
Praedicatorum Gedani (quae reperiuntur tom 1. p. 326 
et 328 preu
ifd)e Sammlult\J 'i) legitur , quod Dnus 
Wilhelmus, capellanus ecclesiae s. Nicolai , pro com- 
mutatione aeque bona praefatis patribus devote et 
libere resignaverit 1227. Rursum Dreger in codice 
diplomatico tom. I. p. 230 haec habet 8): Wilhelmus 
plebanus de Gdanz 1243. Haec me inducunt credere, 
dictum D. Wilhelmum post liberam resignationem eccle- 
siae s. Nicolai promotum fuisse ad ecclesiam s. 
Catharinae. Non enim video aliam parochialem ecclesiam 
Gedani ilIa aetate fuisse, quam praedictam s. Catharinae. 


') lilienthal, ł-łistoria beatae Dorotheae. Dantisci 1744. p.3ó. 
2) i. e. acta super pratum Smantov, dr. Georgii Schwen- 
gel, Apparatus ad annales Cartusiae Paradisi B. M. V. 1,329. 
3) Preussische Sal1l1nhmg allerley Urkunden. Danzig 
1747. I, 718. 
') Treterus, De episcopatu et episcopis eccłesiae Vallni- 
ensis. Cracoviae 1685. p. 110. 
5) i. e. acta ecdesiae Zukoviensis. 
") Preussische Sammlung a. a. O. I, 7]8. 
') Preussische Sammlung a. a. O. I, 326, 328. 
") Dreger, Codex diplomaticus. Stettin 1748. I, 230. 


----
>>>
p. 115 


- 118 - 


2. Gregorius Greve, ecclesiae s. Catharinae ant i- 
quioris oppidi Gdanczk rector 1483 - 1492. Vide su- 
pra officiales 1). 
3. Albertus Bischoff (alibi Episcopi), doctor, ca- 
nonicus Varmiensis, parochus ad s. Catharinam Ge- 
dani 1511 - 1525. Acta Cartusiae. 
(Dreger tom. I. pag. 539 2 ): Luderus sacerdos de 
s. Catharina in civitate Gdanzk 1268). 
I loannes Lubau, Vladislaviensis dioece- 
Vicarii ad I sis, idem 1483. 
s. Catha- Andreas Marienborg Culmensis. 
rinam 1473: I ł Martinus Lupi Pomezaniensis dioecesis, 
Acta Cartusiae. 


'" Parochi s. Bartholomei. 
De ecclesiis aliis Gedani. 


Praeter antedictas sex parochiales erant iIIa aetate 
in civitate Gedanensi ecclesiae sequentes: 
l. Ecclesia arcis sive castri, ad quam sacerdotes 
fuere: 
1227: Dominus Gotfriedus, canonicus de Castro. 
preu
ifd]c Sammlung tom. I. p. 327 3). 
1248: Hermannus et Wenceslaus, capellani. Dreger 
tom. l. p. 283 4). 
1268: iidem: Venzlaus. capellanus castri Dan- 
zig. Hermannus sacerdos ibidem. Dreger tom. l. p. 5395). 
2. Ecclesia s. Nicolai , 1227 patribus Dominica- 
nis tradita, preu
ifd]e Sammlung tom. I, 3266). 
3. Ecclesia Birgittanorum fundata 1396 cum du- 
plici conventu. 
4. Capella s. Magdalenae nunc desolata. 


l) p. 88. 
") Dreger, Codex diplomaticus. Stettin 1748. I, 539. 
3) Preussische Sammhmg allerley Urkunden. Danzig 
1747. 1,327. 
4) Dreger I. c. I, 283. 
A) Dreger I. c. I, 539. 
8) Preuss. Sammlung I. c. I, 326.
>>>
- 119 - 


5. Ecclesia s. Georgii tradita per commutationem 
patribus Carmelitis 1464. 
6. Ecclesia s. Elisabethae cum hospitali. 
7. Ecclesia s. Spiritus cum hospitali civium. 
8. Ecclesia s. Gertrudis filialis Beatae Mariae Vir- 
ginis cum hospitali, demolita dum civitas fortificaretur. 
9. Ecclesia Beatae Mariae Virginis in iuniore ci- 
vitate patrum Carmelitarum. 
10. Ecclesia ss. Corporis Christi. 
11. Ecclesia divi Michaelis Archangeli. 
12. Ecclesia ss. Trinitatis patrum Francisca- 
norum. 
13. Capella s. Annae. 
14. Monasteria aliquot sanctimonialium in iuni- 
ore civitate. 
15. Ecclesia s. lacobi aedificata 1475 cum hos- 
pitali. 
16. Monasterium Flagellantium in iuniore civitate. 
Hanc cultissimam vineam Domini postmodum 
1524 singularis ferus (pestifera haeresis) depastus 
est, ita quod hodie de vetustis iIIis magnificis tem- 
plis tria nonnisi catholici possideant. 
'" Facies hodierna tempIorum Gedanensium. p, \16 
l. Capella regia s. loannis Baptistae aedificari 
cepta 1678. 
2. Ecclesia s. Nicolai patrum Dominicanorum cum 
capella Germanorum 1227. 
3. Ecclesia Brigittanorum fundata 1396. 
4. Ecclesia patrum Carmelitarum translata 1464 l). 
5. Ecclesia ad collegium Societatis lesu funda- 
tionis Rozrazewianae. 
6. Ecclesia patrum Reformatorum in StoU3
nberg 
fundata 1666. 
7. Ecclesia fratrum Misericordiae fundata 1645. 
1. Templum maius Beatissimae M. V. } a Luthe- 
2. " s. loannis. ranis 
3. " s. Spiritus. occupatae. 



. 


') s. losephi alia manu additum.
>>>
p. ]17 


- 120 - 


4. Templum s. Catharinae. 
5. " s. Bartholomei. 
6. " s. lacobi. 
7. " s. Barbarae. 
8. " ss. Trinitatis. 
9. Capella s. Annae. 
10. Templum ss. Corporis Christi. 
11. " s. Michaelis Archan- 
geli. 
12. Templum s. Salvatoris in Pe- 
tershagen. 
13. Templum s. Lazari pocren
aus. 
14. " in dom o correctionis, 
J5ud1t
aus. 
15. Templum in domo pupillorum, 
Spenb
aus. 
16. Templum in Orunia. 
l. Templum sanctorum Petri et Pauli apostolo- 
rum Calviniani usurpant. 
· 2. Templum s. Elisabethae. 
3. " Anglicanum. 
4. " Gallicanum sive Huge- I Całvinia- 
notum. ( norum. 
5. Das Ueue Stift iuxta porłam Oli- J 
vensem. 
l. Mennonistarum Verma
nung: Vom feinen Stoff 
in Schotlandia. 2. VomDrecr"Wagen auf l1eu"tBarten l). 


a Luthe- 


ranis 
occupatae 


') dr. Hartknoch, Preussische Kirchenhistoria. frankfurt 
]686. p. 856: Was sonst die Mennonisten oder wie sie gemein 
genennet werden die Mennisten, die schon vor den Quiikem 
m Preussen und sonderlich bei Dantzig und Elbing gewesen, 
betrifft, sollen derselben allhier 4 ode I' 5 Secten seyn. 
Dei Danzig insonderheit auff dem Schottlande sind derselben 
vomehmlich zwa. In der einen Sect heissen sie sich die Bekiim- 
merten, von andem werden sie abel' der Dreckwagen Ęe- 
nannt, we il sie eine jede Sect leichtIich in ihre Gemem- 
schafft auffIaden und annehmen. In der andem Sect heissen 
sie Klarcken, weiI sie sich riihmen, dass sie fUr andem einen 
kIaren und reinen G1auben haben. Vor etIichen jahren a. 
1678.... sind vor dem Officialen diesel' beiden Secten Ver- 
mahner erschienen. 


......
>>>
- 121 - 


Templa extra civitatem Gedanensem. 
Decanatus olim minoris insulae teste Damale- 
.icio p. 46 l) has numerabat ecclesias: l. Stiiblau, 
2. Truttenau, 3. K:J.semarck, 4. Letschkov, 5. Rei- 
chenberg, 6. Gotteswalde, 7. Gilttland, 8. Gemlitz, 
9. Gross-Zilnder, 10. Wossitz, 11. Wotzlaff, 12.0ster- 
wiek, 13. Suchedam. Ex his sola et unica reliquis, 
omnibus per Lutheranos occupatis, Gemlicensis eccle- 
sia 2), sieut lilium inter spinas (vigilantibus pro ea 
IIIsmis episcopis Vladislaviensibus utpote in villa men- 
sae suae, quam demum IIIsmus et Rmus episcopus 
Hieronymus Rozrazewski donavit patribus Societatis 
Iesu in Schotlandia a se fundatis) mansit intacta ab 
haeresi. Spectat nunc ad decanatum Dirsaviensem. 
Recentiore tempore excrevit in bonis Nassenhuben 
etiam templum Calvinianum et synogoga Mennonistica. 
In Neringia ecclesiae omnes Lutheranae sunt: 
l. In fortalitio Milnde, 2. Bohnsack, 3. Kobbelgrube, 
4. Prtibernau, 5. ScMnbaum, 6. Neuef:J.hr capella. 
In montanis: Ecclesiae omnes Lutheranae sunt: 
l. Praust, 2. Gischkov, 3. Lilblov, 4. Miggenhal, 
5. Wonnenberg, 6. RamIisch. 
In Heła civitate templum Lutheranum. 


· Praepositura ad s. Adalbertum. p. 118 
Si narrationi vitae ac martyrii sancti praesulis 
Adalberti, quae habetur ad calcem operis Thomae 
Treteri de episcopatu Varmiensi 3) ac in historia Prus- 
siae Ioannis Leonis 4) pagina 34 et sequentibus, sua 


j. 
I 
I 


,) Damalevicz, Vitae Vladisl. epp. I. c. p. 46: Steblewo, 
Trutnowy, Kiermark, leszkowy, Rychemborg , Koczwal , 1tla- 
mia, lemicIa, Wielkie cedry, Osice, Goczlaw, Ostrowik sen 
Suchy dab. 
') dr. Visitationes archidiac. Pomeraniae H. Rozrażewski 
episco f o factae: Societ. liter. Torunen. Fontes I. 1897. p. 7, 
103, I , 225. 
3) Treterus, De episcopatu et eI?iscopis eccłesiae Varmi- 
ensis. Cracoviae ]685. Pars II: Chrol1lcon de vitis episcoporum 
Varmiensium per loannem Plastwi
. p. 54. 
ł) loannes Leo. Historia Prusslae. Brunsbergae 1725. p. 34. 


.....
>>>
- 122 - 


relinquatur integritas, dicendum est, eccłesiam in villa 
episcopali s. Adalberti ad Gedanum omnium aliarum 
in terris Prussiae et Pomeraniae ecclesiarum esse 
antiquissimam. Libet ex Tretero ipsa verba recitare, 
quae sic sonant: lam s. Adalbertus sarcinulas collige- 
bat (ut abiret ex Sambia iuxta mandatu m Luxeti prin- 
cipis), cum ecce de improviso adsunt Waydelotti cum 
non contemnenda armatorum manu, furenti impetu 
eum invadunt strictisque gladiis primum illi caput 
amputant, mox corpus eius audaci furore pleni frusta- 
tim concidunt. Sequenti die rustici quidam tanti viri 
necem miserati, collegerunt omnia frusta cadaveris 
s. Adalberti et in subiectam planitiem (ubi ad perpetuam 
rei memoriam eccłesia eius nomini sacra erecta visitur ) 
comportarunt, ut sepelirenł. Et ecce ineffabili quadam 
divinae providentiae vi venerandum martyris corpus 
praeter omnium opinionem redintegratum surgit, in- 
duit se sacris iIIis vestibus, in quibus paulo ante Do- 
mino Deo sacrificium missae obtule,at, sumit caput 
a corpore ferro praecisum ante pectus, eadem via, qua 
in Prussiam venerat, !per terras, per aquas, praece- 
dente luci da columna caelitus demissa , regreditur, 
atque inde ivit, multis sequentihus et rem cum admi- 
ratione spectantibus, 15 milliaria germanica ad ca- 
pellam quandam ruralem penes f1uvium Radunam , uno 
circiter tnilliario a Gedano, non procul a villa Prust 
sitam, nunc ad s Adalbertum nuncupatam. In ea ca- 
p. 119 pella fuit altare formam arcae habens, $in illud igitur 
(mirabile dictu) seipsum una cum capite, multis ad- 
stantibus et admirantibus, recondidit iacuitque ibi sine 
honore totos 3 annos. Tribus post annis accidit, ut 
quidam vector Masovita Gedano proficiscens, penes 
dictam capellam ruralem (ut fit) sub dio pernoctaret. 
Ad eum venit s. Adalbertus, postulat, ut se Gnesnam 
in Poloniam veheret, iustum vecturae pretium se. ubi 
eo pervenerit, accepturum promittit indicatusque lo- 
cum, ubi corpus eius iaceret. Promittit vector se, quod 
postularet , haud gravate facturum. Igitur cum diluxis- 
set, corpus sancti martyris ex arca illa altaris accep- 
tum, a corruptione integrum gratumque odorem spi-
>>>
[ 


l 


- 123 - 


rans, lodicibus involvit et in suum currum imponit, 
atque sic proficiscitur. Haec iIIe. Passus est gloriosus 
martyr Adalbertus anno Dni 997. 
Prodiit recens cod ex diplomaticus Pomeraniae 
authore Friderico Don Oreger typis Stettinensibus 1748, 
in quo no. ex. diploma invenitur sequens 1): f7trt;og 
Bamimus l. beji/itigtł ftiner muttn Miroslavae unb ftiner mut. 
ter Sd1roejier Ingardis privilegium, fo fie bem 1\lofter S. Al- 
brecht bey Dantzig- iiber bie loannis 1\ird)e auf ber 
1t Stabł 
IIcy Colberg. unb bas Dorł Pretemin gegeben. ert
eiltł aud) blm 
1\10 f ter in feintm (anbe bie &011. Jrtii
eit In Nomine Patris, 
Filii et Spiritus Sancti Amen. Ego Dominus Bamym, Dei gra- 
tia dux Slavorum, notum facio universis praesentibus et futu- 
ris. Quod ad petitionem domini Paulini, abbatis de Mogylna 
(a I», nostri fidelis capelIani, et fratrum ipsius et maxime ob 
spem retributionis vitae aetemae, ut in ea recipi mereamur et 
in caelesti feliciter aetemaliterque una cum meis progenito. 
ribus et dilecto fratre men germano domino duce Vartis.lao p. 120 
adscribi militia, renovavi eiusdem Mogyłnensis eccłesiae pri- 
vilegium, quod mater nostra domina Myrosława conscribere 
taliter praecepit anno Domini 1222. Ego Myrosława domina 
terrae Slaviae post mortem domini mei Boguslai etc. 
Privilegium vero meae materteae, 
uod sic incipit: Ego 
Hyngardis, domina terrae Slaviae, rehcta ducisKazlmari etc. 
Tertium vero utrarumque dominarum studui in hac prae- 
senti pagina plenius exprimere, quod sic incipit: My- 
roslawa et Hyngardis, Dei miseratione ductrices Slavlae, omni- 
bus praesens scriptum cementibus salutem in Domino. Quo- 
niam Deo teste semp
r volumus eccIesiae Dei invigilare com- 
modis et honori, incrementum domus Domini ampliantes, 
praedecessorum nostrorum nec non et nostra statuta volumus 
veritari. Sciat autem universorum discretio praesentium vel fu- 
turorum , qnod nos cum filiis nostris et ducibus Bamym et 
Wartizlao, Iibertatem eccłesme ss. loannis Baptistae et loan- 
nis Evangelistae, quae est in Colberch (b), contulimus et 
ipsam eccIesiae in Mogylnam confirmamus. Quam oblationem 
et confirmationem ab universis et maxime nostris successori- 
bus nec non castellanis, tribunis, iudicibus et caeteris offici- 
alibus Colbergensis civltatis volumus observari. Viłłam vero 
vocabulo Pretemyn (c) cum molendino ab omni debito et 
terrae nostrae iusta sive iniusta exactione volumus et firmiter 
statuimus absolutam. Quod si quis id statutu m nostrum volu- 
erit irritare, a gratia Dei Omnipotentis et a praesenti ecdesia 
alienetur ac cum iustis non scribatur, sed de libro vitae dele- 
atur. - Ego vero dux Bamym modo in tempore confirmavi 
haec et ampl iore mea donatione praedictum Mogylnense mo- 
I) Dreger, Codex diplomaticus. Stettm 1748. I. 177. 
I) Vide infra.
>>>
p. 122 


- 124 - 


p. 121 


nasterium, cupiens habere in orationibus cottidianis in pro- 
pitium, confirmo et confero eidem villae omnem libertatem 
praeter nostram publicam expeditionem et castri Colberch. re- 
aedificationem solilIs. Concedimus itaque et haec eidem clall- 
stro O quod 9uotiescunque navigio vel curribus de Mogylna vel 
de danzk Ipsorum mercimonia fuerint in terra nostra, omni 
Iibertate ab omni exactione telonei. Eum, qui violare tenta- 
verit, superiori vinculo adstringentes. Data anno Dni 1236 '). 
(a) Mogiła Ilri
et rin Brabmal1l, l1irr ift es 3u verjł"l1n 1'1011 
rinem Brab obrr Brbem1mal11 bts l1eil. Alberti all ber Radun 
unwrit Danzig, wel
er bafelbft erfd?lagrll feyn foli: we
l1alb ba= 
ber ein fleiller Convent Pauliner-Beiftlid)tn angelr!!t, bie no
 
bafelbft wol1n r n, unb lVirb biefes 5tifft S. Albrecht genannt. Daji 
Instrument de anno 1222 ijł nid)t weiter angefiii1ret, mag brr 
brm nalbi1erigrn Verfauf brs Buti1es Prementin nid)t mit extra- 
diretJ.. fonbern b.rrm Convent 3u S. Albrecht geblirbe
 fer n . _ 
(b) vtrfr 1{mfłe 1ft brm l{loftrr S. Albrecht ober Mogilna con- 
feriret unb ulltrrgr"en. (c) Diefes Dorff lirgrt Dal1r brr Colberg, 
unb 
llt mit 3um 1{loftrr S. Albrecht gel1oret, ift ober 
rrnad) von 
bcmfelbrn verfaufit worbrn. 
Quamvis glossa haec in nonnullis a veritate 'aber- 
ret, certum nihilominus est, abbatem Mogilnensem 
quondam possedisse ecclesiam s. Adalberti ad Geda- 
num. De qua re cłarius docet Damalevicius p. 2252): 
Commoditati ecclesiae consulturus Geruardus (episco- 
pus Vladislaviensis) commutationem cum abbate Mo- 
giInensi iniit eique ac conventui decimam mensae 
suae in villa Siedlce in insula Saulow, Ostrow dicta, 
consistente, villae abbatiali Krzy te vicina, nec non 
census et proventus ad praeposituram · s. Adalberti ad 
quercum in terra Pomeraniae spectantes, videlicet in 
villis Rusocino, marcam monetae Polonicalis, lu .no- 
chowo et larczeszewo tres tentiones Ciemnaty, Lipcze, 
Gilowo, Bandzieszno, Recino, Bartlino dedit; abbas 
autem cum conventu episcopo de villa Bozeienice in 
terra lunivladislaviensi, circa bona Sławsko consi- 
sten te cessit iusque patronatus eidem ecclesiae s. loan- 
nis antiquae Vladislaviae cum naulo et teloneo attri- 
buit Raciązii anno Domini 1315 in oratorio s. Urban i (.). 
(*) Manifestum est superiorem, qui religiosis Be- 
nedictinis ex convente Mogiłnensi iIIuc missis praefuit, 
') dr. Pommerellisches Urkllndenbuch bearbeitet von 
Perl bach. Danzig ]882. p. 51. 
2) Damalevicz, Vitae Vladisl. epp. I. c, p. 225.
>>>
- 125 - 


praepositi charactere ab abbate insignitum fuisse, dein 
vero ecclesiasticos saeculares, qui dictis religiosis ad 
eandem ecclesiam successerunt, hunc titulum conser- 
vasse. Quando tamen et quibus de causis religiosi 
praefati ab hac ecclesia recesserunt, nullibi annota- 
tum hactenus inveni. Crediderim vero id pro commu- 
tatione aeque bona quondam factum esse. 
Praepositi saeculares: 
l. lacobus Weitman 1647 - 1652. Vide inter sur- 
rogato s no. 3 l). 
2. Martinus Smigłewski 1675. Vide inter surro- 
gatos no. 4 2 ). 
3. Joachim ab Hirtenberg Pastorius 1678 - 81. 
Vide inter officiales no. 25 3). 
($) Frater Petrus prior de Quercu: id est ad s. 
Adalbertum. Dreger pag. 62 tom. I 4). 
Hac nostra aetate ecclesiam s. Adalberti cum 
omnibus proventibus I1lsmus ac Rmus DO. Constan- 
tinus Felicianus Szaniawski, episcopus Vladislavien- 
sis et Pomeraniae, tradidit in possessionem perpetuam 
sacerdotibus Congregationis Missionis et excitato ele- 
ganti aedificio ibidem coIlegium erexit ac competenti- 
hus reditibus pro sacerdotibus sex providit. 


$ Parochia Prangoviensis. 
Parochia haec ab antiquo coniuncta est cum pa- 
rochia Gedanensi Beatissimae Mariae Virginis adeo- 
que qui Gedanenses, hi et Prangovienses parochi fu- 
ere, quos supra suo loco recenistos vide 5). De hac re 
adest in archivo Cartusiae testimonium huiuscemodi: 
Ego frater Antonius Zieglerus, prior Cartusiae Paradisi 


,) p. JOl. 
2) p. 101. 
,) p. 95. 
') Dreger, Codex diplomaticus. Stettin 1748. I, 62. - In 
Borcii Echo sepuIchrali commemorantur praeterea sequentes 
praepositi: Anno 1688 Georgius Rydelius. Anno ]690 Alber- 
tus losephus Korpalewski. Anno 1702 Periłłris Rndus Dnus 
Ludovicus lantom. 
. 
 I) p. ])3. 


p. 123
>>>
p. ]24 


126 - 


Beatae Mariae Virginis, attestor bona fide et verbo 
sacerdotali tam ex propria, quam mihi subditorum 
certa scientia: ab immemorabili hominum memoria 
ecclesiam Prangoviensem uti coniunctam, tentam et 
possessam fuisse a dominis parochis Gedanensibus 
Beatae Mariae Virginis, videlicet a Perillri Dno Nico- 
laD Kos, Adm. Rndo Dno Adamo Golinski, Adm. 
Rndo Dno Samuele Chrzanowski, Perillri Dno Matthaco 
ludicki, Adm. Rndo Dno Floriano Falk, Adm. Rndo 
Dno Laurentio Ludwigk a Demuth, moderno paroch o 
Gedanensi, qui quidem dictam ecclesiam Prangovi- 
ensem a tempore, quo factus est parochus Gedanensis, 
pacifice et continuo possedit usque ad annum Domini 
1665 diem 11. lunii, quo quidam Rndus Dnus Rudzki 
dictam ecclesiam vespertino tempore ingressus est et 
se pro paroch o gerit, licet tunc ibi pater Carmelita 
loco domini parochi Gedanensis resideret. Notitiam 
autem praemissam ideo habens indubitatam , quia sub- 
diti villae nostrae Bielkowo maioris ad dictam eccle- 
siam spectant ac eidem parochialia pendunt et uni- 
versa sacramenta ab eadem recipiunt. Et quia constat 
ex registris et quietationibus, subditos tlostros nulli 
alteri nisi parochis Gedanensibus pro tempore exis- 
tentibus decimam aratralem dedisse. In quorum omni- 
um fidem me propria subsc,ipsi manu et consueto 
prioratus mei sigillo munivi. Datum in Cartusia. II. Fe- 
bruarii anno 1666. 
(Villae Bielkowo et Kohlbude patrum Cartusianorum 
alias antiquioribus temporibus, nempe ante haeresim in- 
valescentem in his terris, erant de gremio.parochiae LO- 
beloviensis. De qua re supersunt Iitterae huiuscemodi: In 
nomine Domini Amen. Noverint, quibus expedit, universi, 
quod cum pluribus elapsis annis dissensio de quibus- 
dam solvendis decimis, videlicet de quatuor mansis 
Colbude dictis, inter Dnum Jordanum, plebanum de 
Lobelow, ex una et incolas villae Belkow parte ex 
altera vertebatur, tandem de consensu et speciali com- 
missione Vnblis in Christo Patris ac DO. Ste- 
phani, episcopi Cholmensis, vicarii protunc gene- 
ralis per Pomeraniam, ego frater Nicolaus, prior do- 


!
>>>
! 


ł ) 


- 127 - 


mus Paradisi Beatae Mariae ordinis Cartusiensis, 
mediator et amicabilis compositor partium prae- 
dietarum , causam huiusmodi utriusque partis acce- 
dente consensu concordavi in hunc modum, quod vi- 
delicet incolae dictae ,-iltae Belkow loco decimarum, 
de quibus praemittitur, quinque scotos Prutenicalis 
monetae praefato domino plebano et suis successori- 
bus singulis annuatim ad festum s. Martini episcopi 
perpetuo solvere tenebuntur. Eosdem quoque quin- 
que scotos scultetus una cum consulibus praedictae 
,'iIIae debebunt singulis annis memorato plebano ac 
successoribus suis praesentare. Omnibus autem aliis 
damnis et expensis hinc inde habitis et exortis equa- 
tis amicabiliter et sopitis. In cuius rei testimonium 
praesentes litteras duplicare decrevimus, quarum unam 
retinuit dominus plebanus praefatus pro se, aliam vero 
incolae viIlae supradictae, cum appensione sigillorum 
mei ac etiam dicti domini plebani communitas. Datum 
in villa Belkow !"abbatho, die proximo post festum 
Exaltationis 1'. Crucis anno Domini 1413). 
Penes ecclesiam Prangovien
em habet Rmus pa- 
rochus Gedanensis amplum latifundium, in quo est 
!'ilva nobilis , praedium cum casis hortułanorum, Po- 
powka appelIatum, item Prangoviam inferiorem cum 
agris, molendino , taberna. Intra hanc parochiam sunt 
ecclesiae, nimirum Prangoviae ss. Corpori
 Christi, in p. 125 
Zulawka Salau.tituli s. Margarethae virginis et mar- 
tyris (ad quam sunt etiam mansi aliquot parochiales, 
qui fidem faciunt, hanc distinctam quondam paroch i- 
am extitisse). tertiam in Czapielsko tituli s. Nicolai. 
Insuper in aula Czapelscensi est capelIa domestica ad 
usum patrum Societatis lesu ac in aula Bielkowko 
ad usum patrum Dominicanorum. Modernus Rndus 
dominus commendarius lacobus Dismas Szulc tenet 
etiam ad tempus parochiam Nierosinensem 111eifter.. 
walb, quae alias est decanatus Dirsaviensis. 
Parochiani : 


Prangowo dolny. 
Popowko. 


} Bona Rmi paroch i 
Gedanensis.
>>>
- 128 
Prangowo gorny } Birgittanorum. 
Ostroszko. 
Bielkowko mały. l Patrum Dominica- 
Studzynski młyn. ( norum. 
Hamer mało Biek. 
Czepelsko. . ] 
Stangewald. 
Sommerkov gorny. I 
Somerkov dolny. I 
Rybio-hutta. I Patrum Soc. lesu. 
Kremka. r 
Nikla. 
Naydan. 
Marszewy. J 
Bielkowo maius. } Patrum Cartusiano- 
Kohlbude superior. rum. 
Wartzsch. } Hospitalis Gedan. 
Malęczyn. 
Zuławka. } 
Zabionka taberna. l 
Kleszczewo. ( Mgfici Trębecki. 
Zaskoczvn. 
Choiowka taberna. J 
Lisewo . Nblis de Linda. 
Buszkowo dolny. \ 
Buszkowo gorny. Nblis Borkman. 
Rqbiska. J 
Wybichowo. 
Domachowo Nblis Wysiecki. 
Cierzniewo Nbis Owidzki. 
Oaszyn . Comitis Finkenstein. 
Bqkowo. } Nblil:! Szwarcwald. 
Oolębkowo.
>>>
- 129 - 


· Praeposiłura lukoviensis. 


De erectione ecc1esiae superioris tituli s. Ioannis 
Baptistae in Zukowo, quantum scio, nullae extant 
litterae t), nec ulIi ad eandem deputati su nt mansi. 
De ecc1esia vero Reinfeldensi tituli s. Ioannis Evan- 
gelistae archivul11 Zukoviense servat diploma primae 
erectionis factae per Ratiborium ducem Pomeraniae 
1210. In quo praeter alia habentur haec: Ecc1esiam in 
Reinfeld tituli s. loannis Evangelistae perpetuis tem- 
poribus incorporamus ecclesiae parochiae Zukoviensis 
tituli s. Ioannis Baptistae, tamquam filialem. Unde 
Iiquet, fundationem ecclesiae Zukoviensis omnino prae- 
cessisse Reinfeldensis, cum hanc i11i utpote iam fun- 
datae, Ratiborius dux Pomeraniae, fundator ecc1esiae 
Reinfeldensis, anno Domini 1210 incorporavit ecc1e- 
siam. Diploma istud non vidi, nec legi. Relata refero. 
A prima erectione ecc1esiarum praefatarum per 
ordinem successionis recensere praepositos earundem, 
haud possibille est ob defectum documentorum; sed 
neque continuatim ibidem praepositos fuisse, docet 
commissio episcopalis de anno 1601, in qua Dnus 
Gregorius Blędowski, eius temporis praepositus, co- 
ram dominis commissariis asserit, quod a 120 annis 
Zukovia plerumque praepositis destituta fuisset raro- 
Gue pracpositum habuisset. In Menologio Zukovicnsi 
inveniuntur sine anno sequentes 2): 
Dmninus Andreas 3) 5. lunii. 
.. Andreas 8. Augusti. 
" Boguslaus 27. Aprilis. 
Calixtus 6. Octobris. 
Daniel 31 Iulii. 
Gzdeslaus 13. Februarii. 


" 


" 


" 


') dr. Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hier. Roz- 
rażewski factae: Towarzystwo Naukowe w Toruniu: Fontes I, 
213; Stenzel, Probostwo poklasztorne w Zukowie. Gdańsk 
181.)2 p. 4; Hirsch, Pommerll. Studien: Neue Preuss. Prov. 
Blatter{andere Folge. Bd. 111. 1853. S. 1 ff. 
,) dr. Monumenta Polon. his!. IV, 1-l2; Perlbach, Das Toten- 
buch des;Pramonstratenserinnen - KlostersZuckau. Danzig 1906. 
3) Addendum: obii!. 


9 


p. ]26 


I
>>>
- 130 - 


p. 127 


Dominus Guilhelmus 27. Augusti. 
" Guilhelmus 17. Septembris. 
" Henricus Salemon 17. lanuarii. 
" lacobus 29. Aprilis. 
" lacobus 16. Septem bris. 
" loannes Wantha 22. Februarii. 
" loannes 22 Martii. 
" loannes 4. luIii. 
)J loannes 7. lunii. 
" loannes 31. lulii. 
" loannes Cruceborg 25. Octobris. 
" loannes Blumingk 27. Novembris. 
" Leonardus 26. Aprilis. 
" Nicolaus 27. Martii. 
" Nicolaus 13. Maii. 
." Nicolaus 3. Decembris. 
" Paulus 1. lunii. 
" Petrus 29. lunii. 
" Sigismundus 30. Septembris. 
" Sebastianus 15. lunii. 
" Theodoricus l l. Augusti. 
" Matthias Parvus. 
In actis vero commemorantur sequentes: Dominus 
Nicolaus 1360. Privilegium Zukoviense. 
Dominus Daniel: 1414 et 1418. Gdingensia, Osla- 
ninensia 1). 
Dominus loannes Kuver vel Knauer 1443, idem 
adhuc 1446 Smantov. 
Dominus Nicolaus Boytin 1483, S t 
alter iam fuit 1486 \ man ov. 
Dominus Laurentius Laubam 1531. Messalia. 
Dominus loannes Collete 1531. I 
Gaspar de Haymb 1532. I MessaIia. 
loannes Lamzbert 1535. 
Blasius 1554. Privilegium Sigismundi 2). 


j \ 


" 


" 


" 


') i. e. a. Acta super bona Gdingem, OsIanin, Smantov 
dr. Georgii Schwengel, Apparatus ad annaIes Cartusiae Pa- 
radisi B. M. V. I, 195 !Iqq. 
2) Hoc documentum cum inscriptione « Rex confirmat iura 
privilegia etc. monasteriorum Pomeraniae 1554» invenitur in 


ł
>>>
- 131 - 


Dominus Fabianus Schwartz 1557. Mezewo. 
" loannes Wintzigk 1564 B. 30 1 ). Huc- 
usque omnes praepositi religiosi Praemonstracenses. 
Saeculares: l. Dominus Georgius ab Eden, Colberga 
Pomeranus, primum capdlanus Zukoviensis 1530 (uti 
se subscripsit registro messalium), deinde praepositus 
ibidem ac officiahs Gedanensis ab anno 1568 usque 1578. 
Obiit 6. lulii 1578. Vide supra officiales no. 13 2). 
2. Dominus Georgius a Widstok de armis Leliwa 
1579. Acta Borcz 3). Idem 1580 in actis Czapel et 
Smolzin se subscripsit: Georgius Wysocki. Hic anno 
1583 sub actu visitationis et reformationis conventus 
Zukoviensis per IIIsmum ac Rmum DO. Hieronymum 
comitem a Rozrazow, episcopum loci ordinarium, ex- 
pedito, privatus fuit dignitate praepositi 4), suffecto in 
locum ipsius domino Benedicto Gorynski. Unde po- 
stea graves motus orti, ita quod ordo equestris terra- 
rum Prussiae in conventu generali Mariaeburgi die 
20 Decembris 1584 celebrato fortiter urserit, ut ille 
tanquam indigena reimponeretur, hic vero intrusus, 
quod esset Polonus (ita nam reclamabatur) elimina- 
retur. Ita Lengnich pag. 448 anni 1584 5 ). 
3. Dominus Benedictus Gorynski, canonicus Po- 
snaniensis, institutus 1583, ut paulo ante*dictum est. p. 128 
Hic postmodum ordinem Praemonstracensium am- 
plexus, disciplinam regularem Zukoviae plurimum pro- 
movit ac bona conventus istius aIienata ab iniquis 
possessoribus plerumque vindicavit. Vir erat zeli 
apostolici, iuris pontificii bene gnarus, quo proinde 
in expediendis negotiis ecclesiasticis IIImus episcopus 


I 
I 


1/ \ 


Georgii Schwengel Apparatu ad annales Cartusiae Paradisi 
B. M. V. II, 16
. 
') dr. p. 49 not. 7. 
') p. 92. 
") i. e. acta Cartusiae spectantia ad viIlam Borcz. 
4) dr. Monum. histor. dioeceseos Wladislaviensis. Wla- 
dislaviae. 1887. VII, 40. 
D) Lengnich, Gesch. der preuss. lande. Dantzig 1724. 
a. 1584 p. 448. 


9. 


,
>>>
p. 129 


- 132 - 


Rozrazevius crebro utebatur, et praeter alia iIIum una 
cum Rmo Davide Konarski, abbate Olivensi, Geda- 
n um miserat pro req ui,enda m ulcta a rege decreta 
100000 fIorenurum, eo quod restituere noluerint epis- 
copo 1) eccłesiam parochialem Beatae Mariae Virginis. 
Obiit vir hic insignis 15. Februarii 1600 sexto die post 
mortem gloriosi praesulis Rozrazevii, qui Romae 9. F
- 
bruarii 1600 obierat. Apparet autem Gorynscium ante 
mortem alibi promotum fuisse ex sequentibus. 
4. 1594 die 18. lunii obiit Rndus Dominus Marti- 
nus Pysdrensis, confcssarius Zukoviensis, qui Cartu- 
siae donavit multos libros. Liber benefactorum Cartu- 
siae. An vero hic simul praepositum aut saltem com- 
mendarium ad s. loannem egerit, annotatum non est, 
facile tam en crediderim. 
5. Dominus Gregorius Blędowski, ordinis Prae- 
monstracensium, praepositus Zukoviensis annis saltem 
1596 - 1597 usque 1602. Acta Cartusiae. Obiit 29. Oc- 
tobris 1632. Menologium Zukovlense 2). 
6. Dominus Alexander Wskrzynski, ordinis Prae- 
monstracensium, venit Zukoviam pro praeposito in 
octava Corporis Christi 5. lunii 1603, confirmatus dein 
4. Martii 1604, praefuit eccłesiae s. loannis et mona- 
sterio Zukoviensi annis 29 et obiit 8. Septembris 1632. 
Sub hoc praeposito eccłesia s. loannis ab Hussitis 1433 
combusta, postquam duccntis prope annis in cincribus 
iacuisset, tandem de novo ex lateribus coctis assurrexit. 
7. Dominus Andreas Swinecki, ordinis Praemon- 
stracensium, ultimus praepositus, electus 2. Martii 
1633. Vir hic potiora bona monasterii sibi usurpabat. 
Villas 3 ad mare Obłuze, Oxive et Pogorze (nihil 
iurisdictionis nec utilitatis in iIIis sanctimonialibus 
concedens), item piscationem in mari cum om ni frudu 
sibi non conventui deberi contendebat. Causasomnes ipse 
iudicandas*assumpsit atque omnes mulctas sibi attri- 
buit. Praedium Mezowo et villam Dzierzązno a Fer- 
bero, proconsule Gedanensi, olim erectam, deinde a 


.1 . 
. 


') dr. Hartknoeh, Preussisehe Kirchell- Historia. Franek- 
furt 1686. III, 5. p. 764. 
I) Perlbach I. c. p. 67.
>>>
f 


- 133 - 


.1 . 


Gorynski praeposito monasterio vindicatam sibi appro- 
priavit et quidem silvas Dzierząznenses tam rigide, 
ut t:X iis ne quidem ligna ad focum monialibus co n- 
cederet. ltem praedia Upowiec, Smętowo et Kossy 
villam monialibus ademit. Stagno Mezoviensem, Dzie- 
rząznensem, Karlikoviensem, Reskoviensem, Korszku- 
nensem, viIIas Luzyno, Zamblewo, Ręboszewo, Za- 
wory et Chmielno praepositis data fuisse contendebat. 
Post bellum Svecicum octo mansos in Zukowo sibi 
attribuit, prout super haec omnia testes 17 iurarunt 
in Vnbli consistorio Gedanensi coram Rmo Laurentio 
Ludwigk a Demuth officiali die l. lulii 1661. Breviter 
omnia complectendo: volebat dominus Swinecki Zuko- 
viensem fundationem factam fuisse pro fratribus, non 
pro monialibus probare; in quem finem produxit pri- 
yilegium Swantopelcianum sub die 8. kalendas Maii 
1209 datum, sed confictum a Christophoro lanikowski 
iurisperito (1647 die 30. Augusti a Gedanensibus tan- 
quam falsario occiso), pro quo obsequio eidem lani- 
kovio usumlructum unius vilIae dedit ac tum pecuniis 
tum patrocinio egregie iIIum fovit cum eoque famiłia- 
rissime vixit. His machinationibus eo adegit mona- 
sterium. ut Vnblis Anna Zakrzewska priorissa iugum 
illud excussura, ad s. sedem apostolicam recurrere 
1659 necesse habuerit et exemptionem a iuris- 
dictione ordinis procurare, quae tandem ad instanti- 
am Serenissimi Michaelis, regis Poloniae, effectum 
sortita est sub Vnbli Catharina Kostczanka priorissa. 
Obiit dominus Andreas Swinecki, ultimus praepositus 
ex ordine Praemonstratensium, die 6. Maii 1660. 
Post cuills fata moniales alium ex ordine suo prae- 
positum vel poenitentiarium nec eligere, nec oblatum 
acceptare voluerunt, sed solos patres lesuitas ex Schot- 
landia adhibebant. Unde lis maxima et contradictio 
inter visitatores ordinis Nicolaum laskoiski , praepo- 
situm Strzelnenst:m, et moni'" ales ZlIkovienses orta est, p. 130 
quam quidem Matthaeus, abbas Vratislaviensis ad 
s. Vincentium, audivit eo crevisse, ut nuntio aposto- 
lico et rt:gi Poloniae loanni Casimiro supplicatum 
fuerit, sed siq uidem nullus ad abbatem vicegeneralem 


I 


. .
>>>
- 134 - 


Vratislaviensem recursus factus est, ideo praedictus abbas 
scripsit Zukoviam sub die 28. Martii 1662, ut ei puncta 
offensae suae scriberenł. Quin ipse quoque crescente lite 
Zukoviam descendere voluit pro examine et visitatione 
instituenda 1684. Sed episcopus Madalinski, loci ordina- 
rius, eodem anno datis litteris ex SchotIandia inhibuit 
monialibus sub poena 300 aureorum Ungaricalium, ne 
ullo modo concederent Matthaeo, abbati Vratislaviensi, 
visitationem bonorum vel exercitium alicuius iurisdicti- 
onis intra vel extra monasterium, eo quod essent exem- 
ptae et immediate sedi apostolicae subiectae. Hos ita- 
que praepositos regulares abinde secuti sunt commen- 
darii perpetui ad eccłesiam s. loannis de cłero saeculari. 
8. Laurentius Ludwigk a Demuth officialis Geda- 
nensis ab anno 1660 die 6. Maii usque ad annum 
1661, quo officium commendarii resignavit. 
9. Nicolaus Sosnowicz (hactenus commendarius 
Goręczynensis a die 24. lunii 1658 usque ad mensem 
Maium 1661 teste metrica eccłesiae eiusdem). Vir 
maximum venerabilis, provisus de poenitentiaria ad 
monasterium et commendam ad s. loannem a nuntio 
apostolico. Venit Zukoviam 1661 atque die 21. Maii 
primum infantem ad s. loannem baptizavit persevera- 
vitque in his functionibus (accedente demum et di- 
gnitate surrogatiali Gedanensi) annis 23 et mensibus 
3 in sanctitate et iustitia, nullam pro servitio suo ad 
monasterium pensionem accipiens. Obiit vir pietate 
eximiisque virtutibus et doctrina decorus atque meri- 
tis plenus die 16. Augusti 1684 Gedani in aedibus 
patrum Cartusianorum (ne desineret et Cartusiensibus 
esse charus) apud patremfamilias eorundem Christo- 
p. ]3] phorum. Otto (cui praedixerat ipsum Zukoviae sepeli- 
endum, quod et verificatum est, nam anno 1686 die 
7. lanuarii in eadem crypta, ubi corpus Vnblis Nico- 
łai depositum fuerat, et iIIe Otto sepultus est), Zuko- 
viam corpus delatum, ibidem honorifice sepultum est, 
quod nunc usque incorruptum iacet. Vita viri huius 
piissimi typis impressa versibus Polonicis habetur. Nie- 
siec ki 1) de eodem fuse scribit. 
') Niesiecki - Bobrowicz VIII, 463. 


"I I 
.
>>>
- 135 - 


10. loannes Leydingk Regiomontanus ex Luthe- 
ranismo conversus, qui 1673 die 15. Octobris Zuko- 
viam venit vicariumque sub Vnbli Sosnowicz egit 
multa cum laude, unde post piissimum obitum Vnblis 
Nicolai unanimi virginum całculo in poenitentiarium 
electus et de eccłesia s. loannis provisus est. Egit et 
hic aliquanto tempore surrogatum Gedanensem. Vir 
magnarum virtutum et exemplaris vitae, aetate et mor- 
bis fractus obiit in Domino die 19. lanuarii 1720. 
11. Michael Rzepczynski. Hic cum 16 annis vi- 
carium Zukoviae laudabiIiter egisset, tandem volente 
domina Marianna Czapska priorissa ad poenitentiariam 
et commendam ibidem post mortern Rmi Dni loannis 
Leydingk promotus est, peractisque in hoc munere 
annis 24 cum maxima laude diem extremum cłausit 
31. Octobris 1744. Post cuius mortern commendari- 
atus vacavit (supplentibus interim reverendis vicariis) 
anno 1, mensibus 3 et diebus 19. 
12. Michael Gamratowski, hactenus parochus Pin- 
czynensis, institutus ab IIIsmo loci ordinario poe ni- 
tentiarius et commendarius, qui Zukoviam venit die 
19. Februarii 1746. 


,! . 


Parochiani Zukovienses: 
1. Zukowo inJerior et sl1perior , 
cum molendino frumentarto , papy- 
raceo ac serratili habet universim I 
domos 54. 
2. Ottomino: praedium et do- 
mus 4. 
'" 3. OvUe Ottominense: 1 domus. I Bona p. 132 
4. Glyncz vetl1s: praedium et I conventus Zuko- 
4 domus. viensis. 
5. Borkowo: aulae 2 et ł 2 domus. 
6. Borowo Karczma: 1 taberna. 
7. Dzierzqzno: ł ł domus. 
8. Mezowo: aula et 3 domus. 
9. Koza Karczma: ł taberna. I 
10. Cegielnia stara: 1 domus. J 


J .
>>>
- 136 


II. Elrem: Idomus. 
12. Burchactwo: Idomus. I 
13. Hammer Borkowski: 2 do- 
mus, habiatationes 4. 
14. Babidol: I taberna et do- Bona 
mus silva ni. l 
15. Rembiechowo: coloni 6, ta- ( conve
tus. Zuko- 
berna l. VlenSIS. 
16. Cegielnia nowa pod Lnis- 
kami: Idomus. 
17. Taberna Zukoviensisw Lnis- 
kach: Idomus. J 
l. Ottominko, Sulminko: aula et I 
12 domus. 
2. Babi Skok: I domus ad viam. / 
3. Ręmbowo za Ottominkiem. 
l. Lniska: praedium. 2 taber- I 
nae et 13 domus. 
2. Pęmpowo: praedium et 13do- I 
mus. l C . t L 
3. Ovile Pęmpoviense: I domus. orni atu s c- 
4. Ovile Lezenkense: I zenko. 
5. Wilczy Młyn: I 
6. Lezno: coloni II, taberna l. I 
7. Lezenko: arx et 10 domus. 
l. Rheinfeld: ubi templum Lu- I 
theranum, aula et domus multae. I 
2. Uchtenjeld: aula et 5 domus. I Bona baronis 
3. Hasenberg: I colonus. I Gołcz. 
4. 1{ii
lten 1{rug: Idomus. 
5. Molendinum Reinjeldense: I I 
domus. I 
l. Tokary : aula et 17 domus. I Bona Magnifici 
2. Czeczawa: 4 domus et 2 ta- Dni Kczewski 
bernae. J capitanei Staro- 
3. Kczewo: aula et II domus. gard. 
l. Mniszewo: 10 domus et 2 1 Bona 
tabernae. . 
2. Glyncz nobilium: g domus. terrestna. 


[ 


Bona 
Dni 
Schwartzwald. 


, .
>>>
- 137 - 


3. Skrzeszewo:aulae3,domus23. } 
4. Pikarnia: aula, 1 taberna, 
6 domus. 
1. Nieste,mpowo: aula, molendi- \ 
num et domus 17. 
2. Richtowo fulen 1{rug: 1 do- r 
mus. 
l. Malkowo: aula et 10 casae. 
2. Sitno: praedium et 2 casae. 
Ludzka prawda: 1 domus. 
I. Lapin: I B h . I . G d . 
2. Widlino: I ona osplta IS e anensls. 
'" Dedicatio ecclesiae Zl1koviensis. Damalevicz p. 250 1 ): 
Sbylutus, episcopus Vladislaviensis XXI11, (qui ca- 
thedram hanc insedit ab anno 1366 usque 1383) eccłe- 
siam Zukoviensem consecravit, in cuius dedicatione, 
cum non iusto honore et urbanitate fuisset exceptus, 
praepositum graviter officii admonuit negligentiamque 
ipsius in administratbne sacramentorum seria repre- 
hensione corripuit. - (Dedicationem hanc, ecclesiae 
s. loannis Bapistae intelligi debere, aestimo; nam eccle- 
siam conventualem tamdiu, nempe a prima fundati- 
one 1209 usque ad annum 1366 et u\tra stetisse abs- 
q ue consecratione, dicere vetat ratio). 
Capel/ani et vicarii Zukovienses. Parochiae Zuko- 
viensi peramplae, tum et laboribus sacris circa eccle- 
siam conventualem ibidem sacerdotem unum non suf- 
ficere, menti harum rerum consciae cito occurret. alim 
a primaevo fundationis (1209) usque ad annum 1661 
duo ad minus religiosi presbyteri Rndo praeposito 
semper adiuncti fuere ad praestandas operas in vinea 
Domini. Ab anno 1661 usque modo iisdem piis labo- 
ribus desudant praeter Rndum praepositum bini sacer- 
dotes saeculares. Quorum nomina ad numerum revo- 
cantur : 


Bona 
terrestria. 


Bona Mgfci 
Dni 
Wolski. 


: Bona Cartusiae. 


, . 


Religiosi: 
1414 Pater Magnus. 
1564 Pater loannes Prauserus. 


Acta Cartusiae. 


') Damalevicz, Vitae Vladisl. epp. 1. c. p. 250. 


p. 133
>>>
- 138 - 


1583 Pater Ioannes Bart professus Vratislaviensis. 
1583 a Rmo Rozrazewio instituti vicarii duo de 
sacculari ci ero , nempe Rndus Matthias Walterus, ca- 
nonicus Vendensis, et Rndus Vicentius. 
1591 Pater Iacobus Galinensis. 
1594 obiit pater Martinus Pysdrensis, de quo in- 
ter praepositos numero 4 dixi 1). 
1632 a 4. Iulii pater Iacobus Odrowski. 
1633 usqlle 1639 pater Bartholomaeus Kozlowski. 
1634 Pater Stanislaus Cioskovius. 
1633 Pater Andreas Swinecki, dein praepositus. 
p. 134 '" I 634 a 7. Ianuarii pater Christophorus Spławski. 
1635 - 1637 Pater Iacobus Celinski. 
1638 - 1640 Pater Nicolaus Czachowski, dei n co n- 
fessarius virginum. 
1640 - 1643 Pater Thomas. 
1641 - 1647 Pater Iacoblls Sandecki alias pro- 
fessus Sandecensis. 
1645 Pater Thomas Narcissus Wrzesinski, conci- 
onator , dein confessarills virginum. 
1646 Pater Albertus Buscensis. 
1648 Pater AdalbertlIs Rychłowicz, obiit 22. Ianu- 
arii 1657. 
1650 Pater Iacobus Bociankowicz, professus San- 
decensis, obiit 6. Decembris 1653. 
1652 die 3. Martii pater Adamus Olivensis. 
1652 die 20. Maii pater Adamus Foltinowicz. 
1654 Pater Matthaeus Miroszewski , obiit 20. Iu- 
nii 1657. 
1652 Pater Andreas Rodzaiewski, qui abire ius- 
sus 1661. 
..... obiit 21. Octobris pater Nicolaus, sacerdos 
et praedicator. 
Saeculares: 
Hi praeter mensam honestam percipillnt pensi- 
onem annuam a domina priorissa huiuscemodi: Xięza 
biorą odemnie (a priorissa) florenow 100 kazdy, 2 ko- 
szule, 6 chustek, 12 kolnierzykow, 2 pary zarękaw- 


.
 . 


') p. 132. 


t, .
>>>
- 139 - 


.
 . 


kow. Praczkę ia podeymuię, accidensa wszystkie ci 
dway księza biorą. 
I. Adamus Trąbczynski natus 1600 in dioecesi 
Posnaniensi, qui finitis studiis theologiae ibidem ordi- 
natus est titulo capellaniae in Lwowek. lnde 1644 ab 
Alexandro de Bnin Opalinski prae,.:entatus ad eccle- 
siam Bukowiecensem. Zukoviam venit 1661 simul cum 
Vnbli Nicolao Sosnowicz die 21. Maii transactisque 
ibidem 16 annis, obiit 17. lulii 1677. 
2. loannes Georgius Leydingk, natus circa 1650 
Regiomonti parentibus Lutheranis, dei n factus catho- 
licus, in alumnatu pontificio Brunsbergae educatus, 
1673 die s. lacobi apostoli presbyter ordinatus, 6. Au- 
gusti ibidem celebravit primitias. Eodem anno Zuko- 
viam veniens 15. Octobris primum infantem baptiza- 
vit annisque 9 in vicariatu exactis, post mortem Vnhlis 
Nicolai Sosnowicz 1682 omnium votis in poenitenti- 
arium ibidem adoptatus est. 
*3. loannes Zgierzynski, qui studiis theologiae p. 135 
Brunsbergae (in seminario constitutus) absolutis, or- 
dinatus p
ebyter Zukoviam venit 1680 die 6. Febru- 
arii. Idem 1681 ad finem Februarii Zukovia transiit ad 
ecclesiam Piniązkoviensem, ubi quinquennio parochia 
administrata, deinde promotus est ad ecclesiam Lusi- 
nensem iurispatronatus Zukoviensis, ubi demum 23. Mar- 
tii 1700 mortuus, Zukoviae vero sepultus est. Huius 
soror Elisabeth in conventu Zukoviensi 1668 induta, 
1670 professa, 1686 mortua esL Soror altera Anna 
nupserat Georgio Firks vicecolonello. 
4. Michael Sosnowicz, frater Vnblis Nicolai poe- 
nitentiarii, Zukoviae initia laborum posuit 4. Martii 
1680. Peracto ibidem triennio, promotus est ad pa- 
rochiam Mistembergensem et Cimsdorfensem in di- 
oecesi Pomesaniensi. Obiit 29. Aprilis 1686. 
5. loannes Kwalkowski legitur in metrica 20. Apri- 
lis 1681, sed iIIico migravit. 
6. Stanislaus Polędkowski post studia theologiae 
Brunsbergae absoluta, vicarius Zukoviensis factus 
12. lulii 1682, perseverans ibidem usque ad 9. Apri- 
lis 1690, migravit alio.
>>>
- 140 - 


7. Christianus BeszteJ functus vicariatu Zukoviensi 
a 31. Octobris 1683 usque ad I. lulii 1685, factus 
deinde parochus Sierakovicensis, mortuus est 9. lanu- 
arii 1692. 
8. Thomas Woydowicz vicarius a 5. lulii 1688 
usque ad 5. Martii 1690 et abiit. 
9. Petrus Zander, natus Brunsbergae circa 1664 
patre Michaele , matre Dorothea, absolutis ibidem stu- 
diis theologiae ordinatus presbyter, Zukoviam venit 
21. Novembris 1688. Exactis ibidem in vicariatu 16 
annis, 1lI0rtuus 13. Aprilis 1704 et sepultus est. 
10. Georgius Bryswic. Thorunensis, ex seminario 
Culmensi Zukoviam venit 23. lulii 1690, ibidem vica- 
rium agens usque ad 20. Aprilis 1692 factus est com- 
mendarius Goręczyncnsis iurispatronatus Cartusiae, ubi 
tandem obiit 23. Martii 1697. 
11. loannes Blank, qui ex seminario Culmensi 
ad commendam Goręczynensem 1662 promotus, cum 
lingua Polonica ignarus esset, commutavit id benefici- 
um cum consensu Vnblis consistorii Gedanensis et 
bona voluntate patronorum ecclesiae pro vicariatu Zu- 
p. 136 koviensi .cum antedicto domino Bryswicz. Sed et Zu- 
kovia expleto anno 13. Septembris 1693 abivit. 
12. loannes Georgius Preuss, Schotlandensis, quon- 
dam sanctissimi domini nostri alumnus Brunsbergae l), 
expletis studiis presbyter ordinatus, mox capellanus 
Pucensis 1692 factus est. Anno demum 1694 Zukovi- 
am perveniens, 17. Octobris labores exorsus est, sed 
ob inertiam, cum concionandi laborem summopere 
fugeret, 24. Novembris 1697 Zukovia ad parentes su- 
os in Schotlandia cum rebus suis avectus est. 
13. Martinus Serafinski venit Zukoviam 1698 in 
Augusto, vir pingendi peritus, in ecclesia s. loannis 
parietes, scamna, chorum d ambonam pinxit. Trans- 
actis annis sex Zukoviae 3. Martii 1704 alio se contulit. 
') Quod seminarium auno 1578 a Greg-orio Xłłł papa 
f\runsbergiae erectum erat, ut in ipso derici educarentur at- 
que instituerentur, qui praecipue religIOni catholicae in Suecia, 
immo in to ta regione septentrionali restituendae operam da- 
rent. cfr. Benrath. Die Ansiedehmg der lesuiten in Braulls- 
berg. Zeitsch. d. Westpr. Gesch. - Vel'. 1899. Heft 40. S. 30. 


1 


.' . 


.
>>>
- 141 - 


14. Michael loannes Rzepczynski , in villa Lubie- 
chowo parochiae Zarnovecensis pat re loanne, matre 
Catharina lakubowiczowna natus 1675, baptizatus Zar- 
noveci 15. Decembris, minores scholas Schotlandiae, 
superiores Brunsbergae, sanctissimi domini nostri alum- 
nus, tractavit. Presbyter ordinatus 7. lunii 1703, Leo- 
burgum pro capellano missus est, inde anno sequen- 
te Zukoviam evocatus, 4. Maii labores cepit. Annis 
16 in vicariatu transactis, dignus visus est in poeni- 
tentiarium promoveri, uti supra inter praepositos nu- 
mero 11 l) dictum est. 
15. loachimus Gonner, Regiomontanus, sanctissimi 
domini nostri alumnus Brunsbergae. Zukoviam venit 
14. Septembris 1704 perseveravitque ibidem in vica- 
riatu usque ad 3. lanuarii 1712. Grassante peste in 
parochia Zukoviensi a 18. Augusti 1709 usque ad 
4. lanuarii 1710 se victimam obtulit et peste infectis 
christiana caritate inservivit. Anno 1712 Zukovia rece- 
dens typis dedit librum controversum: Da
 £ut
crifd}e 
jegfcucr 2), promotus iam ad praeposituram cathedra- 
lem et officialatum Livoniae ab 11lsmo Christophoro 
Antonio Szembek pro tempore episcopo Livoniae. An- 
no 1744 adhuc superstes fuit vir doctissimus. 
16. Andreas Bahr, Varmiensis, vir proceri corpo- 
ris, vicarium Zukoviensem egit annos 3 a 20. Aprilis 
1712 ad 30 Martii 1715 et alio migravit. 
17. Andreas Bartochowski, olim monachus pro- 
fessus et iam coadiutor abba "tiae cuiusdam in Polonia p. 137 
ordinis s. Benedicti, brevi desertor suae religionis cIe- 
ricum saecularem induit. Dein conscientiae remorsu 
agitatus transgressum ad patres Cartusianos quaesivit 
et 1715 per recommendationem Perillris Domini An- 
dreae Corsz, officialis Gedanensis, in Cartusia Para- 
disi Beatae Mariae Virginis pro novitio admissus esf. 
Sed postquam patribus Cartusianis innotuisset illum al- 


.' . 


') p. 135. 
') Lutherisches Fegfeuer, welches die Lutheraner biss 
dato ais ein besonder Secretum unter Ihren Glaubens Geheym- 
niisscn verborgen und verdecket gehalten, entdecket und an 
Tages-Liecht gebracht durch I. O. Braunsberg ]7]2.
>>>
- 142 - 


terius ordinis desertorem esse, post menses 3 ex no- 
vitiatu dimissus est. Transivit demum ad patres Refor- 
matos, ordinis s. Francisci, et cum iam menses 9 
Weyheropoli novitium egisset, tandem eiectus est. 
Misertus i1Iius PerilIris Dominus Corsz promovit abinde 
ad vicariatum Zukoviensem eundem, in quo munere 
stetit a 3. Aprilis 1718 usque ad 2. Februarii 1719, 
postea Zarnovecum ad idem munus exercendum, in- 
de rursum Leoburgum translatus, ubi brevi errorcs 
Calvini amplexus et in ulteriorem Pomeraniam con- 
cedens, tandem scena m vitae huius miserrirne clausit. 
18. loannes Kulewski ex vicario Zarnovecensi 
factus vicarius Zukoviensis, ubi a 6. Februarii 1719 
usque ad 10. Octobris 1723 officio perfungens, abire 
iussus est, eo quod monitus semel, secundo, non ces- 
saret a crebra Cum sanctimonialibus ad crates collo- 
cutione. Abinde sortitus parochiam w Kwilczu in di- 
oecesi Posnaniensi, ad quam anno 1748 adhuc sedebat. 
19. Ignatius Bielecki vicarius Zukoviensis a 31. No- 
vembris 1719 usque ad 21. Augusti 1726. Abinde com- 
moratus apud consobrinum suum Rndurn loannem 
Węgierski, parochum Goręczynensem, per annum, de- 
mum 1727 ad parochiam ladamoviensem promotus 
est, ubi per triennium agens, cum patronum eccle- 
siae Magfcum Klinski minus sibi faventem experiretur, 
reddito calculo coram commissariis Pinczynum se 
transtulit, ubi inter sacros labores unum oculum amit- 
tens, demum 1734 obiit, rebus suis omnibus per tes- 
tamentum conventui Dirszaviensi ordinis Praedicato- 
rum adscriptis. 
20. Adamus Milewski natus 1695 Chmelnae. Qui 
absolutis theologiae studiis Schotlandiae, presbyter 
ordinatus, Zukoviam venit II. lun ii 1724, ibidem an- 
p. 138 nis 8*vicariatu summa cum laude fungens, tandem ad 
ecclesiam Chmełnensem pro parocha a Vnbli conventu 
Zukoviensi praesentatus ac a Rmo officiali Gedanensi 
institutus est 1732. Vivit incolumis 1749 pius eccle- 
siastes. 
21. Michael Wiechowicz ex secretario Vnblis ca- 
pituli Culmensis factus vicarius Zukoviensis, stetit in 


.l 
I 



 


-4'
>>>
- 143 - 


-4' 


hac functione ab 11. Novembris 1726 usque ad 13. 
Aprilis 1727, et amotus est. Vir inquietus. 
22. loannes Nitcz, Weyheropolitanus, vir doctus, 
in conversatione iucundus, vicarius Zukovicnsis a 
25. Augusti 1727. Mortuo Rndo Schlesiger, parocho 
Oxivenc;i, illi a Vnbli priorissa et conventu declarata 
fuit praesentatio ad parochiam praefatam; sed paulo 
post mutata sententia praesentationis litterae datae 
sunt Rndo Petro Sikorski. lniuriam sibi per id faetam 
reputansaegrotari coepit valedicensque Zukoviae 25. Fe- 
bruarii 1731, Weyheropolim ad consanguineos se contu- 
lit, ibidem lento morbo consumptus obiit 12. lulii 1731. 
23. loannes Pałubicki, Borkoviae natus, provisus 
vicarius cathedralis Vladislaviensis ibidemque conei- 
onator festivalis, a venerabilibus virginibus cognatis 
Zukoviam evocatus, possessionem accepit l. Martii 
1731; sed ob adventum provisi ibidem vicarii Rndi 
Michaelis Rzepczynski iunioris Kielnam 1732 se trans- 
tulit, ubi vicarium agens biennio, 18. Octobris 1734 
mortuus est. 
24. Michael Rzepczynski iunior natus Schotlandiae 
10. Aprilis 1708. Provisus vicariatu Zukoviensi ad 
effectum consequendorum ordinum. Presbyter ordinatus 
28. Octobris 1732 illico Zukoviam venit et die s. Ca- 
tharinae virginis et martyris ibidem primitias celebra- 
vit, assistentibus duobus patruis Michaele, poeniten- 
tiario Zukoviensi, et Matthia, decano Mirachoviensi 
et paroch o Lusinensi, 1749 adhuc in eadem functione 
constitutus. 
25. loannes Orlo wsk i natus in Mevensi capitane- 
atu. Presbyter ordinatus 28. lunii 1732 contulit se ad 
collegiatam Crusvieiensem suae provisionis. Inde evo- 
catus Zukoviam, 8. Oetobris 1733 possessionem acce- 
pit ac per decennium*cum laude vicarium egit; demum p. 139 
ex inordinatis studiis a re eta ratione aberrare cepit, 
unde per dispositionem illustrissimi loei ordinarii ad 
cathedralem ecclesiam missus est pro psalterista. Vir 
pius et doctus hodie adhuc 1749 superstes. 
26. loannes Godefridus Bork, huius elenchi au- 
thor, natus Schotlandiae 1717 patre Daniele per tem-
>>>
p. 140 


1 


- 144 


pus Lutherano, baptizatus in templo Petershagensi ab 
Henrico Kieltz, praedicante Lutherano. Sed Deus, qui 
vas istud elegit ad sui gloriam depraedicandam, occa- 
sionem pr.aebuit singularem , unde parens ipsius eiurata 
haeresi, ad gremium sacrosanctae ecclesiae catholicae 
accederet, ipsemet filius a matre catholica sollicite 
educatus et tempestive patribus Societatis 'esu ad 
erudiendum traditus est. Absolutis studiis theologiae, 
praevia inscriptione provisionis pro vicario ecclesiae 
Bernensis, presbyter ordinatus est 18. 'unii 1741. Pri- 
mitiis Bernae 9. 'ulii celebratis, ibidem vicarius per- 
scvera\'it usque ad I t. Martii 1744. Demum acce- 
dente mandato iIIustrissimi loci ordinarii Zukoviam ad 
i dem munus exercendum translatus est. Nuncusque 
(I749) in eadem functione, quam\'is ob p,aestantem 
doctrinam maiorem meretur, persistit. Vir litterarum 
studiis ad exemplum cleri totus deditus et circa curam 
animarum plurimum sollicitus ac \'igil. 


Parochia Kielnensis, Przodkoviensis et Szyn- 
waldensis. 
Tres hae olim distinctae parochiales ecclesiae a 
pluribus iam annis ab uno reguntur curato. De erec- 
tione, fundatione, consecratione ecclesiarum istarum 
nullum hodie invenitur documentum. 'd "ero constat 
omnes tres bis ab haereticis occupatas et prophanatas, 
sed et toties per binos zelosissimos praesułes, 'oci or- 
dinarios, ab iniquis his possessoribus \'indicatas et 
ereptas esse. Primo ecclesia Kielnensis (testante in- 
scriptione in trabe veteris sacelli insculpta) circa annum 
1570 a Lu *theranis occupata fuerat, sed brevi a vi- 
gilantissimo prae,;ule Stanislao Karnkovio catholicis 
restituta. Prom oto praesule isto ad archiepiscopatum 
Gnesnensem secundo praefatas ecclesias omnes tres 


') dr. Visitationes archidiac. Pomeraniae H. Rozrażewski 
episc0 r. 0 factae: Societas literaria T orunensis: Fontes I, 38; I, 
200; I ,409. Visitatio archidiac. Pomeraniae per F. Łącki a. 
1597 redita Dno ep. Rozrażewski: Monum. his!. dioec. Wiad. 
XV, 82.
>>>
I 
I 


j 
I 


- 145- 


Lutherani occupaverant, sed et brevi rursum per zelo- 
sissimum episcopum Rozrazevium eiecti l) et ad easdem 
paroch i catholici instituti sunt,teste Damalevicio in 
vitis episcoporum Vladislaviensium p. 416 2 ). 
Mererentur primo loco recenseri Rndi parochi, 
quorum curae et sollicitudini praeda lupis erepta con- 
credita fuit, sed acta ecc1esiarum dictarum non attin- 
gunt hunc annum. Quos ideo edax rerum mortalitas 
conservavit, horum nomina recensentur. Primus paro- 
chus commemoratur: 
I. loannes Koskowski , cuius mentio fit in metrica 
die I. Novembris 1639, item 1644, an ibidem et 
quando mortuus sit, non satis constat. 
2. Thomas Baucius commendarius, de quo in 
metrica sic legitur: Anno 1663 die 9. Maii ego Nico- 
laus Sosnowicz, poenitentiarius monasterii Zukovien- 
sis, ex mandato Perillri et Adm. Rndi Dni Laurentii 
a Demuth, officialis Gedanensis. personaliter descen- 
dens ad ecc1e-isiam Kielne:iem \'idi et recepi ab Adm. 
Rndo Dno Thoma Baucio commendario eiu
dem ec- 
clesiae rerum ecc1esiasticarum inventarium. Dictus Domi- 
nus Baucius 1663 in commendam accepit ecclesiam 
Goręczynen!"em, ad quam in die s. Pentecostes 1670 
mortuus esL 
3. Pater Raymundu-; Wilski, s. ordini,; Praedi: 
catorum ex com'entu Gedanensi, commendariu.; Kiel- 
nensis, 1663 die 3. IUllii et adhuc 1664 die 12. lunii. 
4. Felicianus Polanowski 1664 commendarius et 
1665 die 28. Octobris parochus. 
5. Constantinus Beckier, commendarius 1683 die 
3. lanuarii, sed is in Novembri 1683 obiit. 
6. Georgius Werechowski, parochus Chmelnensis, 
post obitum Rndi Constantini Beckier, commendarii 
Kielnensis, 1683 die 30. Novembris constitutus com- 
mendarius eiusdem ecc1esiae. 
7. Matthias Smolandus, commendarius Kielnensis 
et Przodkoviensis 24. Aprilis 1684. 


') not. l p. 144. 
2) Damalevicz l. c. 


10
>>>
ł 


- 146 - 


p. ]41 *8. Sventosló.us Sigismundus Niwicki, commenda- 
rius Przodkoviensis, 1685 die l. Augusti ita se in ł 
metrica humiliter subscripsit, cum alias vir hic plures 
honorum titulos possideret, nempe canonici Vladisla- 
viensis, sacra e regiae maiestatis secretarii. Edidit Ge- 
dani 1687 regulam sacro politicam in octavo 1). Deinde 
fadus religiosus Societatis lesu obiit 1700. Niesiecki 2). 
9. lacobus Casimirus Koszczarski collatione loan- 
nis III, regis Poloniae, 15. Aprilis 1686 Zlotoviae et 
institutione Bonaventurae Madałinski, episcopi Vladis- 
laviensis et Pomeraniae, 16. Augusti 1686 Parkaniae 
data, factus łegitimus parochus Kielnensis, suscepit 
regimen filialis eius Przodkoviensis 2. Septembris. 
Vir hic alias doctissimus, sed et negligentissimus cir- 
ca metricam ecclesiae, omnia ferm e sicco pede praeter- 
iit. Collectis demum pecuniis, modo c1andestino dis- 
cessit 1688, uti eius Successor in metrica annotavit. 
10. Henricus Jankorowski, qui de seipso in metrica 
haec adscripsit: Ego Henricus Jankorowski adii posses- 
sionem Szynwaldensis et Kielnensis inventarium ec- 
c1esiae. 
II. Matthaeus Casimirus Smoczynski, parochus 
Kiełnensis, Przodkoviensis, 16. Octobris 1689 recepi 
inventarium rerum ecclesiasticarum. Obiit 1708. 
12. Valentinus Ignatius Haymowski (alias Hayman), 
natus Goręczyni , a patribus Cartusianis ad scholas 
datus, absolutis studiis biennio servivit Cartusiae, qua 
dispensator , dein c1ericales induit vestes et promovente 
priore Cartusiae presbyter ordinatus. Js in metrica 
manu propria haec adscripsit: Ego Valentinus Ignatius 
Haymowski, commendarius Kielnensis, post defunctum 
parochum Kielnensem Casimirum Smoczynski ex man- 
dato patris ac Rmi canonici Guttstadiensis, decani, 
paroch i G
danensis (Joannis Stephani Janowicz) in 
praesentia vitricorum ac organarii eiusdem ecclesiae, 
nec nOn Nicolai Smoczynski, fratris defuncti parochi, 


') Sventosłaus Sigismundus Niwieki, Reguła vitae sacro 
politica. Gedani 1687. 
') Niesiecki-Bobrowicz VI, 572.
>>>
I 
1 


il 


- 147 - 


lustravi carbonam ecclesiae Kielnensis, et nec unicus 
solidus reperiebatur. Datum 10. Augusti 1708. Obiit 
Valentinus iste 1714, 
*13. Sigismundus Łebinski, canonicus Vladislavi- p. ]42 
ensis, parochu s Kielnensis, privatus parochiis omnibus 
tribus sensim 1735. 
14. Antonius Rozner, commendarius Przodkovien- 
sis annis 1733 - 1734 - 1735 - 1736, cuius cura ibi- 
dem templum novum (collapso veteri ex lignis dola- 
tis, quod Lutherani antiquitus aedificaverant) assure- 
xit, non tamen ad perfectionem devenit, cui ultimam 
manum apposuit Rndus Ioannes Kaminski. 
15. losephus de Matthy, canonicus Livoniensis et 
Crusvicensis, parochus Kielnensis et Szynwaldensis 
1735. Hodie (1749) canonicus Varmiensis. 
16. 10al1nes Kaminski, institutus parochus Kiel- 
nensis, Przodkoviensis et Szynwaldensis II. Decem- 
bris 1736. Post paucos annos factus decanus Geda- 
nensis. ultimo et poenitentiarius Zarnovecensis. Vivit 
usque nunc (1749). 
Exempla plura sunt, quod ecclesiae hae 3 singu- 
los curatos habuerint, sed nonnisi ad tempus. Ecclesiae 
hae omnes 3, utpote in bonis regalibus positae, iuris- 
patronatu s regii sunt. Titulis sive patrociniis gaudent: 
Kielnensis sancti Adalberti episcopi et martyris, Przod- 
koviensis sancti Andreae apostoli, Szynwaldensis sancti 
Nicolai episcopi et confessoris. 


Parochia Chwasczynensis et Kacensls. 


Utraque haec ecclesia in bonis mensae episcopa- 
lis posita ab uno parocha regitur. In Chwasczyn hac 
nostra aetate 1723 assurexit templum novum, ad cu- 
ius fabricam et decorem lIIsmus et Rmus DO. Chri- 
stophorus Szembek, episcopus Vladislaviensis, libera- 
liter suppeditavit 6000 f1orenos Prussicos. Intra limites 
parochiae huius Radloviae est delubrum Lutheranorum. 
*1. 1735 in Octobri obiit Michaeł loannes Nay- p. ]43 
lepszy (quod cognomen, quia proxime nominato iIIu- 
strissimo episcopo visu m est superbum . cognomine 


10-
>>>
148 


matris abinde vocatus est Rymanowski) parochus 
Chwasczynensis et Kacensis. 
2. 1736 Antonius Rozner, hactenus com menda- 
rius Przodkoviensis, factus parochus Chwasczynensis 
et Kacensis, in quo munere decennio perstitit, demum 
1746 transłatus ad ecclesiam in Ugoszcz. 
3. 1747 Paulus Gurski, commendarius. 
4. 1748 Michael Kierzynkiewicz, parochus. 
(1727 ci rci ter introductus est per Rndum Dnum 
Petrum SChlesiger, decanum Pucensem, parochu m 
Oxiviensem, in ecclesiam Chwascynensem Andreas 
Kraska, antea vicarius Miłobądzensis, inde quoque 
oriundus ). 


Parochia OIivensis. 


Eccłesiam sancti lacobi apostoli parochialem in 
Oliva coaevam fundationi monasterii Olivensis esse, 
citra dubium est. Meminit Długosz l) libro g huius 
ecclesiae in haec verba: 1307 civitas Gedanensis per 
Polonos et Cruciferos capta et expugnata est et occisi 
quam plurimi milites praesidii, quorum corpora Rud- 
gerus abbas de Oliva ad monasterium suum deducta, 
in coemeterio sancti lacobi ante claustrum sepelivit. 
Idem ha bet Damalevicz p. 216 2 ) et alii plures. 
Parochia haec perampla et populosa est, cuius 
regimen et administratio a reverendissimis abbatibus 
vigore privilegiorum s. ordinis Cisterciensium ali- 
cui emerito et idoneo ad id munus sacerdoti ex re Ii- 
giosis conventus Olivensis semper committitur. Unum 
tamen exemplum contrarium adducit Starowolscius 3) 
in monumentis, nempe: 1638 aetatis 73 die 2. Maii 
obiit in bonis suis ad Altas aquas (3um £)o
en roa
er) 
Zacharias Cultius sanctae theologiae doctor, canonicus 
Beatae Mariae Halberstadiensis, praepositus ad. s. la- 
cobum in Oliva, belli et pestis tempore constans. 


r 


') Długossus, His!. Polon. 17]] \ib. IX col. 923. 
2) Damalevicz, Vitae Vladisl. epporum. I. c. 
') Starovolscius, Monumenta Sarmatarum. Cracoviae ]655. 
p.339.
>>>
I 


r 


- 149 - 


· Ab annis pluribus nuncusque (1749) praefatam p. 144 
eccłesiam laudabiIiter regit Rndus pater Kilianus Schultz, 
professus OIivensis, commendarius ad s. Iacobum. 
1673 Pater Ioannes Augustinus Hoffman, profes- 
sus OIivensis, commendarius ad s. Iacobum. 


Parochla Maternensis. 


Eccłesia Materncnsis insignita titulo et patrocinio 
s. Materni episcopi et confessoris ac sancti Valentini 
martyris est iurispatronatus OIivensis ac semper gu- 
bernatur per reIigiosos Olivenses vigore privilegiorum 
s. ordinis Cisterciensium. Hac nostra aetate prae- 
fatam eccłesiam rexerunt: 
1. 1728 Pater Ioannes Baptista Kamehl, postea 
parochus in Ramel et Reda. 
2. 1735 Pater Yvo Roweder, nunc parochus Lan- 
gnovensis et Rosenbergensis. 
3. 1749 Pater Bernardus Mateblewski commen- 
darius l). 


Monasteria in decanatu Gedanensl. 


l. OIivense sacri ordinis Cisterciensium. funda- 
tum 1170. 
2. Zukoviense sanctimonialium sacri ordinis Prae- 
monstratensium, fundatum 1209. 


') Borcii Echo sepuIchralis eommemorat sequentes ree- 
tores eccłesiae Maternensis: «Anno circiter 1627 temporibus 
Rndmii Adami Trebnie, abbatis Olivensis, praefuit Michael 
Danus, qui ablatis vetustioribus eccłesiae actis et libris aufugit. 
Posterionbus vero temporibus rexerunt ilIam: Anno 1719 pa- 
ter Bernardus Laszewski , deinde abbas Andrejoviensis. Anno 
1729 pater loannes, professus Olivensis. Anno 1732 pater Ed- 
mundus Sehlesiger, profes sus Olivensis. Anno 1735 pater Ivo 
Roheweder, post triennium prior Olivensis, parochu s Langno- 
viensis et Rosenbergensis. Anno ]738 pater Edmundus Schle- 
siger, secundo Maternensis eccIesiae rector per decennium. 
Anno 1749 pater Bernardus Mateblewski, professus Olivensis, 
patria Varmiensis, Allensteino oriundus, deinde bursarius Oli- 
vensis. Anno 1750 eximius Adm. Rndus Dnus Isidorus Toka- 
rzewski, professus Olivensis, s. theologiae doctor, deinde ab- 
bas vigilantissimus Polplinensis.
>>>
p. 145 


150 - 


3. Gedanense sacri ordinis Praedicatorum, fun- 
datum 1227. 
sacri ordinis Beatae Mariae Vir- 
ginis de Monte Carmelo, transla- 
tum 1464. 
sanctae Birgittae duplex , religioso- 
rum et religiosarum, fundatum 1396. 
collegium Societatis lesu fundationis 
Rozrazevianae. 
Reformatorum s. ordinis s. Francisci, 
fundatum 1666. 
Fratrum misericordiae ordinis sancti 
loannis de Deo, fundatum 1645. 
9. ad sanctum Adalbertum Congregatio sacerdotum 
missionis, fundationis Szaniawscanae. 
10. ad capellam regiam Gedani in missione 2 pa- 
tres Societatis lesu, de quibus singulis infra docebitur. 
*Intra civitatem Gedanensem occupatis ecclesiis 
parochialibus ab haereticis, functiones ecclesiasticas et 
curam animarum exercent ac obeunt religiosi ibidem 
degentes iuxta ordinationem episcopalem, ut sequitur. 


! 


4. 


" 


5. 


" 


6. 


" 


7. 


" 


8. 


" 


Ordinatio episcopalis de obeundis functionibus 
ecclesiasticls Intra clvltatem Gedanensem. 


Constantinus Felicianus Szaniawski, Dei et apo- 
stolicae sedis gratia episcopus Vladislaviensis et Po- 
meraniae, abbatiae Wonchocensis perpetuus admini- 
strator. 
Universo populo et clero tam saeculari quam re- 
gulari, per et intra civitatem regiam Gedanensem co n- 
stituto, salutem in Domino et pastorale m benedictionem. 
Inter pub lica regni huius negotia, quibus hactenus 
usque pro salute et quiete patriae charissimae totos 
nos impendimus, iIIud vel maxime non ornittendum 
duximus, quod ad regimen officiumque pastorale no- 
strum cumprimis pertinere dignoscimus, scilicet ut ea, 
quae ecclesiarum nobis in Domino subiectarum debi- 
tam harmoniam bonumque ordinem interturbant, de 
medio submoveamus et in debitam orbitam ad mentem 


1 


.....
>>>
! 


1 


..... 


- 151 - 


sancti concilii Tridentini reducamus. Cum itaque in 
civitate hac regia Gedanensi tam populosa, sed ad 
praesens maiori ex parte acatholica, non solum ex 
visitationibus archidiaconalibus, verum et ipsimet no- 
vissime functiones episcopales exercentes, complures 
ecclesias orthodoxas etiam regulares, curam animarum 
obeuntes, compererimus animadverteremusque, quod in 
iIIa post avulsas per temporum iniuriam et inundatio- 
nem erronearum opinionum in fide ordinarias sex 
numero parochiales ecclesias a piae memoriae Rmo 
loanne, antecessore nostro Vladislaviensi episcopo, 
sub data Gedani 28. lanuarii anno 1456 erectas ac 
canonice dismembratas, per inordinatam et promiscuam, 
ima praeventivam Christi fidelibus inibidem degentibus 
· sacramentorum aliarumque functionum ecclesiastica- p. ]46 
rum, praesertim sepulturae, administrationem variae 
confusiones, abusus et inconvenientiae, rmo nullitates 
matrimoniorum ob non servatam sancti concilii 
Tridentini. sess. XXIV de reformatione matrimonii 
cap. 1. dispositionem irrepserint et hucusque durenł. 
Idque ex eo, quia nulli limites contraetarum et pla- 
tearum civitatis et suburbiorum, intra quos iura paro- 
chialia exerceri et sacramenta administrari debeant, 
hactenus cuivis ecclesiae pro moderno statutu Gedani 
existenti sint adscripti nec attributi. Quaproter his et 
aliis abusibus, confusioni et tali in administratione 
sacramentorum disordini aliisque damnosis inconveni- 
entiis pro authoritate nostra episcopali occurrere, ima 
ne in hac civitate firmiores agant radices, penitus tol- 
lere volentes, pro interim et donec divinae bonitati 
originarias parochias cum suo populo ad unionem 
sanctae orthodoxae fidei reduci placuerit aliterque no- 
bis vel successoribus n05tris de iIIis disponere visu m 
fuerit, inhaerendo dispositioni sancti concilii Tridentini 
sess. XXIV. de reformatione, nec non originariae 
dismembrationi Reverendissimi olim loannis episcopi, 
talem, ut sequitur, parochiarum earumque limitum, 
quo ad administrationem sacramentorum abhinc et im- 
posterum inviolabiliter observandam, statui mus et de- 
cernimus ordinationem et dismembrationem.
>>>
- 152 - 


p. 147 


Et imprimis parochiam Beatae Mariae Virginis, 
utpote matricem urbis huius populosae, cuius ad prae- 
sens curatus est Perillris Adm. Rndus Andreas Iaco- 
bus Corsz, protonotarius apostolicus, canonicus Vladi- 
slaviensis, vicarius et officialis noster Gedanensis et 
per Pomeraniam generalis, a sacra regia maiestate 
legitime praesentatus ac a no bis rite institutus pleni- 
tudineque iuris ac pacifica possessione gaudens, circa 
indubios, ne quidquam a dissiden*tibus impeditos, sed 
per continuam ac nunquam interruptam funeralium ac 
offertorialium solutionem, conservatos limites in suis 
plateis secundum praetactam dismembrationem desi- 
gnatis, subsistere volumus. Limites autem eius a prae- 
fato Rmo Ioanne, antecessore nostro, determinati se- 
quentes exprimuntur: Imprimis ecclesiae Beatae Mariac 
Virginis, cuius plurimo indigemus patrocinio, pinguiores 
fructus et reditus uberiores adiungimus atque plateam 
longam cum aliis plateis strictis adiacentibus, plateam 
panum cum aliis plateis attinentibus, plateam Beatae 
Mariae Virginis cum aliis plateis adiacentibus, plateam 
s, Spiritus cum plateis strictis dependentibus, plateam 
canum et plateam latam ab utroque latere, plateis 
strictis intra latam praefatam et s. Ioannis plateas 
mediantibus exceptis. Cum autem ecclesia Corporis 
Domini cum capella s. Gertrudis (iam nunc sublata) 
filialis Beatae Mariae Virginis fuerit, ideo in locum 
eius adiungimus parochiam sanctorum apostolorum 
Petri et Pauli cum limitibus in eadem dismembratione 
expressis: Sanctorum Petri et Pauli totum illud, quod 
comprehenditur et continetur in suburbio eidem eccle- 
siae contiguo, videlicet Lastadiam, Poggenphuel, Wolfs- 
hagen, Holtzgasse, ita ut ad parochiam ecclesiae Bea- 
tae Mariae Virginis omnes illae plateae, quae a platea 
lignorum, vulgo Holtzgasse, incipiunt, a vallo uno et 
Modlava alio fine usque ad portam inferiorem pertineat. 
Parochiam s. Ioannis curae et sollicitudini Adm. 
Rndorum patrum ordinis Praedicatorum conventus Ge- 
danensis, ad ecclesiam s. Nicolai degentium, commit- 
timus cum dismembratione platearum, ut sequitur: 
Insuper ecclesiae s. Ioannis plateam eiusdem s. Ioan- 


. 


.....
>>>
- 153 - 


nis integre ac plenarie cum plateis strictis ab utroque 
latere connexis, plateam piscatorum cum omnibus 
strictis adiacentibus, item plateam s. Tobiae cum 
.plateis strictis, item forum piscium cum toto aggere p. 148 
usque ad valvam; iisdem Rndis patribus sacri ordinis 
Praedicatorum confinem parochiam s. Barbarae adiun- 
gimus cum Iimitibus ibidem fixis, scilicet totum agge- 
rem ab utroque latere incipiendo a novo fossato us- 
que ad valvam extremam cum casalibus adiacentibus, 
vulgariter Mattenbuden nUllcupatis, nec non cum omni- 
bus domiciliis, quae ultra Modlaviam sita sunt. 
Parochiam s. Catharinae zelosis in vinea Christi 
operariis, filiis s. Eliae de Monte Carmelo, demanda- 
mus cum Iimitibus infra specificatis. Deinde eccIesiae 
s. Catharinae plateam piperis ab utroque latere, item 
plateam s. Elisabeth ab utroque latere cum plateis 
strictis adiacentibus ac totum locum circa fossaturn 
civitatis a platea s. Elisabeth usque ad spatium de- 
moliti castri plateamque mołendini cum omnibus pla- 
teis latis et strictis usque ad rivulum mii
łcnwa
cr 
appellatum. Item totum spatium t}acfclwcrcf vocitatum 
cum omnibus latis et strictis plateis. lisdem annecti- 
mus suburbium novi horti dictum usque ad portam 
aggeris, totum item territorium, quod post portam 
altam reperitur , uti Sandgrub, Bischofsberg, Schartz- 
meer usque ad portam aggeris versus Schotlandiam. 
Adm. Rndis patribus ordinis sanctissimi Salvatoris, 
devotis s. Brigittae filiis, parochiam s. Bartholomaei 
commendamus, cuius spatium est illud totum, quod 
comprehenditur a rivulo lniił)lcnwa
er nominato, ascen- 
dendo usque ad terminos plateae piperis cum omnibus 
plateis. Hem totum aggerem circum rivulum lHii
lcn" 
wa
er descendendo usque ad vałvam ab utroque latere 
cum omnibus strictis plateis. Iłem totam plateam, 
13clUmgartnerifd)c Baffe vocatam, cum omnibus strictis 
plateis ab utroque latere. Iłem cum platea s. Bartho- 
lomaei et omnibus strictis. plateis ab utroque latere p. 149 
cum media platea. }{ałcfgafien appellata. 
Adm. Rndos patres s. Francisci strictioris observan- 
tiae, Reformatos. iuxta speciałem concessionem sanctae
>>>
- 154 - 


sedis apostolicae circa administrationem sacramentorum 
in monte Stolcemberg cum toto oppido Szydlice us- 
que ad porta m novorum hortorum, vulgo Klappa, et 
ad praesens conservamus. 
Venerabilibus ac religiosis ordinis s. loannis Dei 
de Misericordia totam plateam Petershagen concedi- 
mus ab utraque parte. Item a finibus Schotlandiae 
totam plateam Modlaviensem utriusque lateris et Kip- 
perdam. 
Adm. Rndis patribus Societatis lesu, collegii Ge- 
danensis in Schotland, ignem amoris divini in cordi- 
bus Christi fidelium ubique excitare studentibus, quam- 
vis meta et terminus pro zelo eorundem non per- 
finiatur, nihilominus totum ')chotland cum Oppenbruch, 
item territorium Stabtsgr[,itt et £)
r dictum usque ad 
limites parochiae s. Adalberti concedimus et attribuimus. 
Quae, ut praemissum est, ordi natio et dismem- 
bratio nostra, ut ab omnibus curam animarum tam 
Gedani, quam in suburbanis iurisdictionibus exercen- 
tibus, maxime vero a religiosis, nec non a parochi- 
anis supra specificatarum parochiarum abhinc et in 
posterum invariabiliter observetur, authoritate nostra 
ordinaria etiam et delegata, qua in hac parte vigore 
concilii Tridentini fungimur, serio mandamus. Et ne 
unus adversus alterum ex talium parochiarum dismem- 
bratarum rectoribus, per nos ut supra designatis, ali- 
qua in posterum praeventione laborare aut in iuris- 
dictionem parochialem alienam involare vel pacem 
et ordinem praesentem, quovis quaesito colore et 
praetextll', interturbare audeat et praesumat, sub poe- 
na suspensionis ipso facto (quo ad sacerdotes), quo 
vero ad laicos parochianos excommunicationis incur- 
p. 150 renda, nec non aliis arbi"'trariis per officium nostrum 
Gedanense infligendis, inhibemus et districte praeci- 
pimus. Ne vero huius dispositionis et ordinationis 
nostrae per qllempiam aliqua ignorantia praetendatur, 
volumus, ut authentica exemplaria praesentium ad 
omnes ecclesias huius civitatis, iurisdictioni nostrae 
subiectas, ex officio nostro generali Gedanensi quam- 
primum mittantur ac populo Christi ad divina con- 


f 


-
>>>
- 155 - 


f 
r 


gregato, in qualibet parochia noviter dismembrata, 
aliquo die festo vel dominico pro viva semper obser- 
vantia ex ambona publicentur. In quorum fidem prae- 
sentes manu nostra subscriptas et sigillo communitas 
dedimus Vladislaviae die 14. mensis Februarii anno 
Domini 1718. 
Constantinus Szaniaw- L. S. 
ski, episcopus Cu- 
iaviensis et Pome- 
raniae. 


loannes losephus Hu- 
binski, notarius suae 
iIIustrissimae celsi- 
tudinis. 


Parochia LangnoviBnsis et Rosenbergensis. 


Ecclesiae hae aliquando duos distinctos curatos 
(uti o:nnino su nt duae distinctae parochiae et quidem 
Langnoviensis iurispatronatus Olivensis, Rosenbergensis 
collationis regiae) habuerunt, aliquando coniunctim 
per unum gubernatae sunt. 
I. lacobus Lettau, artium liberalium et philoso- 
phiae magister, sanctae theologiae licentiatus, paro- 
chus in Langnov et Rosenberg, obiit 16. lanl1arii 1640, 
sepultus Olivae. Starovolscius in monumentis 1). 
2. Georg Adamus ab Hirtenberg Pastorius, proto- 
notarius apostolirus, cancellarius Kiioviensis, cantor 
Lanciciensis, parochus Rosenbergensis, surrogatus iu- 
dex Gedanensis et Pomeraniae generalis , sacrae re- 
giae maiestatis secretarius 1692 A. 5d)onfllls 2). 
3. ... 3) Reuss, Herbipoli in Franconia natus, olim 
miles caesareus, parochus Langnoviensis et Rosenber- 
gensis in plures annos, dein et de*canus Leoburgensis, p. 151 
ultimo etiam parochus in Tiigenhof dioecesis Pome- 
saniensis, obiit circiter 1737. Vir hospitalis 4). 


') Starovolscius, Monumenta Sarmatarum. Cracoviae. 1655. 
p,344. 
') i. e. acta Sch6nflus (al. Sch6nflies), vilIae pertinentis 
ad parochiam Wysinensem. 
3) Lacuna. Cognomen omissum. 
') De eius successore legitur in Borcii Echo sepulchrali: 
Post cuius a. 1737 mense Februario obitum in Langnoviensi 
iII i successit R. D, Carolus Boryszewski , Rosenbergensis vero 


I .
>>>
p. ]52 


- 156 - 


4. Adalbertus Sobocki. Schotlandiae natus, paro- 
chus Rosenbergensis 1738, qui redux Ulko\'ia ex co n- 
vivio funebri in via a latronibus misere trucidatus est 
1741. Vir doctus. 
5. Carolus Boryszewski , parochus Langnoviensis 
et commendarius Rosenbergensis 1741, qui 1742 trans- 
latus est ad parochiam Gemlicensem. 
6. Rndus pater Yvo Roweder Brunsbergensis, 
prior Olivensis et secretarius provinciae Polonae sacri 
ordinis Cisterciensium, parochus Langnovensis et Ro- 
senbergensis 1742, qui Rosenbergae collapso veteri 
Iigneo templo novum ex solido muro excitavit 1746, 
item Langnoviae ecclesiam novam 1748 cepit aedificare. 


Parochi in Prust, LObelov. 


1413 Dominus lordanus, plebanus de Lobelov. 
Acta Belkoviensia. 
1488 Dominus Nicolaus. plebanus in Prust. Os- 
lanin l). 


lulawka. 


Ecclesia tituli s. Margarethae vlrgmls et martyris, 
iurispatronatus Magfici Dni Trębecki. 1749 Andreas 
Szymanski, canonicus Smolescensis, capellanus Zu- 
laviensis. 


· .Decallatus Stii bela yiensis. 


Decanatus Stiibelaviensis sive minoris insulae 
olim f10rentissimus has teste Damalevicio pag. 46.2) 


parochus Vladislaviae a. 1737 die 18, Februarii institutus est 
R. D. Petrus Ganswind, cui eodem anno demortuo die 17. lu- 
nii successit R. D. loannes Gręca, Miłobądzensis patria; iIIo 
ad beneficium Pączeviense promoto Rosenbergensi datus est 
parochu s A. R. D. Adalbertus Sobocki. 
') i. e. acta spectantia ad bona Cartusiae Osianin. dr. 
Georgii Schwengel Apparatus ad annales Cartusiae Paradisi 
B. M. V. 1,356 (ms.). 
') Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoporum, 1642 p. 46: 
In decanatu Minoris Insulae: Steblewo, Trutnowy, Kiermark. 


-
>>>
- 157 - 


comprehendebat ecclesias: In Stilbelov, Trutenau, Kas- 
marck, Leczkov, Reichenberg, Gotswald, liitland, Gem- 
lice, Gross Zinder, Wosiek, Woclaw, Osterwik et 
Suchedam. Ex his Gemlicensis sola reliquis, omnibus 
a Lutheranis occupatis 1), sieut lilium inter spinas 
(vigiIantibus pro ea iIIustrissimis episcopis Vladisla- 
viensibus utpote in villa mensae suae) mansit invi- 
olata et intacta ab haeresi. Quam villam postea lIIsmus 
Rozrazewski, episcopus Vladislaviensis, de consilio 
Vnblis capituli donavit Rndis patribus Societatis lesu 
in Schotlandia a se fundatis. Ecclesia vero Gemli- 
censis incorporata est decanatui Dirsaviensi. Character 
nihilominus decani Stiibelaviensis nuncusque conser- 
vatur, quo 1666 insignitus fuit Martinus Smiglewski, 
uti supra dixi 2). In actis Cartusiae recordatur 1402 et 
1415 Domini Nieolai plebani in Stilbelov. p. 493 3 ). 
· I)ecullatus Hirszuyiellsis. 
Damalevicz pag. 464) ad hunc decanatum revo- 
cat ecclesias sequentes: Derschovia, Sobkowy, Niero- 
śino, Wysino, Pinczyno, Dalwin, Połułkowo, Zblewo, 
Zbąszyno, Kiszewo, Deblin , Gorzedźiey, Miłobądz, 
Gemblice, Godziszewo, Trąbki wielkie. Sed Zblewo, 
Kiszewo, Pinczyno a pluribus iam annis spectant ad 
decanatum Starogardensem. Econtra ex Starogardensi 
ad Dirszaviensem decanatum translatae sunt ecclesiae: 
Lubiszewo , Skarszewy, Sczodrowo, Garczyno et ex Mi- 
rachoviensi decanatu: ladamowo, Rekownica pag. 465 5 ). 


Praepositura Dirszaviensis. 
Ecclesiae Dirszaviensis antiquitatem ipsi parietes 
loquuntur, ipsius vero magnifica et elegans structura 
, 
Leszkowy, Rychemborg , Koczwal , ItIamia , lemicła, Wieki e 
cedry, Osice Goszlaw, Ostrowik seu Suchydab. 
') dr. Visitat. archidiac. Pomeraniae H. Rozrażewski epi- 
scopo factae: Soc. lit. Torun.: Fontes I. 1897. p. 7, 103. II, 225. 
2) p. 104. 
3) vide infra p. 493 ad calcem. 
.) Damalevicz I. c. 
I) vide infra p. 465 ad calcem. 


p. ]53
>>>
. 


158 - 


ingens moles ac decor indicat se non alios quam 
principes olim Pomeraniae habere fundatvres. Insignita 
est ecclesia titulo et patrocinio sanctae Crucis estque 
iurispatronatus sacra e regiae maiestatis. 
Praepositi: l. loannes Franciscus Czarlinski, canoni- 
cus Vladislaviensis, praepositus Dirszaviensis, Skarsze- 
viensis 1683-1684 - 1686 - 1691 1693. Acta Cartu- 
siae. De eodem acta Zukoviensia haec obloquuntur: Anno 
Domini 1693 die 4. Octobris obiit loannes Czarlinski, 
qui ex Theresia Sczepanska coniuge praeter alias 
proles fiłiam suscepit lustinam, monialem Zukovien- 
sem. Post mortem vero coniugis 1680 factus canonicus 
p. 154 Vladislaviensis et ipsemet hanc*fiIiam suam ex commis- 
sione episcopi 21. Novembris 1690 Zukoviae pro mo- 
niali investivit ac anno sequenti 1691 die 25. Novem- 
bris eiusdem professionem excepit. Inscripsit mona- 
sterio Zukoviensi per testamentum in boni:. Kobussewo 
miłle tlorenos, ex quibus monasterium annuatim per- 
cipit 70 fIorenos pro anniversario obeundo ipsius, uxoris 
et prolium eius. 
2. lacobus Bernardus KroIau, decanus, praepo- 
situs Dirszaviensis, item decanus, surrogatus iudex et 
commendarius Gedanensis ac Prangoviensis 1718,1719. 
Belkovienses decimae. 
3. loannes Franciscus Fahl, utriusque iuris doctor, 
custos Volboriensis, praepositus Dirszaviensis et Lubi- 
szeviensis 1731 usque 1747 circiter, dein canonicus 
Varmiensis. 
4. Stanislaus Simon Cwiklinski, decanus Meven- 
sis, praepositus Dirszaviensis et Lubiszeviensis, surro- 
gatus iudex Gedanensis 1748. 
(1630 Pelrus Bartlinski , praepositus, decanus Dir- 
saviensis I offi ci alis Gedanensis. Vide officiales 1) 
1702... 2) Stachorowski, praepositus Dirsaviensis, vir 
in vindicandis ecclesiae bonis indefessus, cui successit 


\ 



 


1 ł 


') p.99. 
') Lacuna. Cognomen omissilm, Addendum: loannes 
Ignatius. 


l
>>>
. 


- 159 - 


, \ 


Martinus Augustinus Szela, qui resignavit hanc prae- 
posituram, factus parochus Valichnoviensis l». 


Parochia Sobkoviensis. 


Sobkowo (castrum episcoporum Vladislaviensium) 
cum aliis bonis accessit ecclesiae Vladislaviensi per 
liberalem donationem Mestvini II, ducis Pomeraniae, 
1283. De qua re Damalevicz p. 197 2 ) haec habet: 
Msczugius, Pomeraniae dux, cum Dantiscum rebelie 
ad officium reduxisset atque capi ta seditionis multasset 
pleraque bona factiosorum redegit in fiscum , ex his 
autem duas villas Serobotow et Wichowino eCclesiae 
Vladislaviensi et suo tunc episcopo Alberto donavit. 
Portu m maris, qui Mosty nuncupatur, cum omnibus 
utilitatibus et villas Brod, Gogolewo ab omni servi- 
tut e et oneribus liberas, item Swaryszewo, Sobkowo 
cum Tulce, Meszczino, tertium Wysino, quod Crydlowo 
dicitur, Leniwo, Witomino cum Suigrino et aliis suis 
campis et 'ocis villarum quocunque alio voca*bulo p. 155 
nuncupantur. Item PostoIewo, iunctum villae Miłobądz, 
medietatem villae Czetnowo et Mneszynam, iuxta Mi- 
leszewo sitam, cum c1ausura super Raduina posita, 
cum om ni pleno iure, dominio et Iibertatibus eCclesiae 
Vladislaviensi Beatae Mariae Virginis libera liter . con- 
tuli t in cra..;tino beati lacobi apostoli anno Domini 1283. 
Et pag. 208: Georgius et Rudolphus, filii olim castel- 
lani de Windenburck, 60 marcis denariorum emptam 
villam Sobkowo episcopo (Vislao, qui cathedram 
insedit ab 1284 ad 1300) et ecclesiae Vladislaviensi 
resignaverunł. 
In ecclesia parochiali Sobkoviensi Creslaus, epis- 
copus Vladislaviensis tricesimus octavus (ab 1494 
usque ad 1503), synodum congregavit. Damalevicz 
pag. 351 3 ). Item Paulus Wolucki episcopus (ab 1616 



 ł 


') In Borcii Echo sepułchrali praeterea commemoratur 
Petrus lesionowski a. 1705 et Thomas Stanislaus Długonski 
a. 1712. 
I) Damalevicz, Vitae Vladislav. epp. ]642. p. 197. 
8) Damalevicz I. C. 


......
>>>
- 160 - 


ad 1622) teste Damałevicz pag. 449 l), ubi sic ait: 
Paulus episcopus multa in archidiaconatu Pomeraniae 
Sobkoviis congregatione sacerdotum habita, ad eli- 
minandos abusus tam in ritibu-; sacrorum, quam in c\eri 
populique conversatione saJubriter ordinavit. 
Paroch;: l. loannes Butov, commendarius 14ł:33. 
Smantov 2). 
2. BarthoJomaeus a Biecz, parochus 1578. CzapeJ3). 
3. Laurentius Smugatius, decanus, praepositus 
Starogardensis, parochus Sobkoviensis et Garcensis 
1635. Smantov 4), 
4. Martinus SmigJewski, parochus Sobkoviensis 
et Garcensis, surrogatus Gedanensis 1658. Goręczyn. 6) 
5. AJbertus Iosephus KorpaJewski, decanus Dir- 
szaviensis, parochu:: Sobkoviensis et Miłobądzensis 
1682 6). 
6. Ignatius Rogaczewski, ex Klodaviensi fit paro- 
chus Sobkoviensis 1716, inde vero 1718 promotus est 
ad parochiam Skorzecensem. 
7. Franciscus VaJentinus Ruthen die 31. Ianuarii 
institutus et 2. Februarii 1718 introductus parochus 
Sobkoviensis per Rndum Iacobum Bernardum KroJau, 
decanum Gedanensem, praepositum Dirszaviensem. 
8. Paulus Petrus Lazarowicz 7), praepositus Wey- 
heropoJensis, resignat id beneficium Francisco Ruthen, 
ipse vero transit Sobkoviam 1724. 
p. 156 *9. Thomas Muchowski, decanus Dirszaviensis, 
parochus Sobkoviensis 1730 - 1748. 
I) Damalevicz l. c. 
I) i. e. acta Cartusiae super pratum Smantov; dr. Georgii 
Schwengel Apparatus ad annales Cartllsiae Paradisi B. M. V. 
1,329 (ms.). · 
3) i. e. acta spectantia ad bona Czapel, villam Cartusiae; 
dr. ms. Georgii Schwengel Apparatus ad annales Cartusiae 
Paradisi B. M. V. II, 343. 
') i. e. acta super pratllm Smantov. 
.) i. e. metrica Goręczynensis. 
8) Ex Borcii Echo sepllłchrali addendum: Anno ]693 die 
5, lulii Georgius Petrus lesionowski institutus est parochus 
Subkoviensis. 
7) In Borcii Echo sepul. nominatul': Paulus Casimirus 
Lazarowicz. 


II 


U.04135"
>>>
ł
 

r TOWARZYSTWO NAUKOWE 
w TORUNIU. 


SOCIET AS lITERARIA TORUNENSIS. 


Ii.E 


FONTES 


I 
, 


XVII. 


1913. 


, 


, 
\ . TORUNI. 
TY PI S S, B U SZCZY Ń SK I. 
1918. 



 


.........
>>>
. 


, 


lo.....
>>>
. 


- 161 - 


Wladarii Sobkovienses. Etymon Wladarii de- 
rivari a verbo Polonico wlodarz, citra dubium est. 
In antiquioribus nihilominus documentis exempla occur- 
runt, titulo hoc viros spirituales insignitos, (nolim 
dicere) decoratos fuisse. Ita in actis Cartusiae de 1413 
reperitur : 
l. Philippus de Rombilcz, rector ecclesiae in 
Bem et flodarius in Sobkov. 
2. In paginis superioribus Iitterae institutionis seu 
dismembrationis parochiarum Gedanensium dat. 1456 
ad calcem haec habentur 1): praesentibus ibidem 
Vnblibus Domino Andrea Gorzinski, archidiacono Calis- 
siensi et in terris Pomeraniae wladario et vicario 
generali. 
3. In actis Cartusiae de 1496 ita iam legitur: 


r EMc un
 lDo
l
cbo
rnc qcrr lorand Schwantkowski 
bc:; 1f[,rwiir
i
cll in Bott Pakrf unb !)m'n Creslai, 
13ifd)ofs iiI'H Cuiaw, 2(nu1alb 3u Sobkow, Jlo
cr auf 
pomlłtcrcllcn. 
4. In epistula 60 Iib. 3 Camcoyii 2), episcopi Vla- 
dislaviensis, iam haec occurrunt: mitto Gnosum Dnum 
NicolaUlll Kossobllcium, notarium terrae Plocensis et 
capitaneum meum Sobcoviensem, 1577 circiter. 
Certum quidem est, per wladarios antiquiores 
hodie capitaneos Sobkovienses intelligi, sed qllaeritur 
an spirituales isti olim wladarii non habuerint maiorem 
aliqual11 facultatem ab episcopis, quam modo capitanei 
Sobkovienses. 


I Parochia in Nierosino. 


Nierosino, germanice 2ndftcrwal
, in bonis rega- 
libus tenue admodum beneficium est, quod proinde 
viciniori alicui parochu in commendam ordinarie dari 
solet. Hodie ecclesiam hanc regit lacobus Dismas Szulc, 
cOl11l11endarius Prangoviensis 1749. 


ł 


I) p. 112. 
") Carncovius, Epistulae iIIl1strilll11 virorum. Cracoviac 
1578. lib. III. ep. 62: Ducibus Pomeraniae Stanislaus Carncovius. 


II 


1 


p. 157
>>>
p, 158 


L 


162 - 


Parochia Wysinensis. 
Wysino est \'illa mensae episeopalis. De hae 
Damaleviez p. 179 l) haee habet: Non minor libera- 
litas praesulis (Miehaelis, qui dioeeesi Vladislaviensi 
praefuit ab anno 1216 ad 1256) in augendis eeclesiae 
bonis eluxit, dum villas Dobrzeiowiee 85 marcis ar- 
genti a Casimiro et Samhorio, duet' Pomeraniae, 
(qui maximum beneficium agnoscit sibi a Miehaele, 
episcopo Vladislaviensi, praestitul11 in aretissima pauper- 
tate per eollatas 300 mareas argenti iusti ponderis), 
Milobądz, Zarnowino, Kleezewo, Rudno, Wyszyno 
triplex (emit forte). Supra in paroehia Sobkoviensi 
invenies alteram mentionem bonorum episeopalium 
Wysino et Crydlowo 2). 
1. 1692 loannes Borowski, paroehus Wysinensis. 
Sd]onflu5 3). 
2. 1746 obiit Georgius Gruntman, paroehus Wy- 
sinensis a pluribus annis. 
3. 1747 Nieolaus Wilma, paroehus Wysinensis. 


I. 


Parochia Oalvinensis. 


1. 1666. Martinus Smiglewski, deeanus Stiible- 
viensis, Miłobądzensis, Dalwi nensis paroch us, gene- 
ralis eommissarius ad visitandam eeclesiam Przodko- 
viensem. 


I Parochia Połułkoviensis 4). 
Parochia lbąszynensis 5). 


') Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoposeum. 1642, p. 179. 
:
 f.' el.5

ta SchonfIus (aJ. Sch6nfłies), villae pertinentis ad 
parochiam Wysinensem. 
') Parochiam hanc commemorat Damalevicz, et Schwenge- 
Hus eius descriptionem sequitur, sed haec falso asseruntur, 
cum in decanatu Dirsaviensi nec locus Połułkowo vocatus 
exstiterit; posteriore manu adnotatum est: Po/ułkowo - Uhlkau? 
') De parochia hac, quae nunquam exstitit, erronee cum 
Damalevicio refert Schwengelius. Eham locus Zbąszyn vocatus 
non erat in decanatu Dirszaviensi. Recentior manus adnotavit: 
Soboncz par. Garczyn. 


- 


.....
>>>
- 163 - 


Parochia Oeblinensis 1). 


Villa regia capitaneatus Skarszeviensis, ecclesia 
interiit. 


Parochia Gorzedźiey. 
Villa episcopaIis non procul Miłobądza, ecclesia 
interiit 2). 


Parochia Miłobądzensis. 


Villa mensae episcopalis, ut iam supra dictum 
est in parochia SObkoviensi et Wysinensi 3). 
I. Nicolaus, plebanus in Melebantz 1450. Pro- 
cessus Stolpensis 4). 
2. Georgius Struben, baccalaureus in decretis, 
rector ecclesiae parochiaIis in Millabantz, offjciaIis 
Gedanensis 1743. Vide inter offjciales Gedanenses 
numero 6 fi). 
3. Mauritius Ferber, iuris utriusque doctor et oIim 
camerarius et scriptor apostoIicus, dein custos et ca- 
nonicus Varmiensis, Lubecensis, RevaIiensis, Derpa- 
tensis, parochus ecclesiae Beatissimae Mariae Virginis 
Gedanensis ac Melebącensis (id est Miłobądzensis), 
die 14. Aprilis 1523 electus a Vnbli capitulo in epis- 
copum Varmiensem. Obiit 1537. Treterus 6), Leo 7), 
Niesiecki R). 


- 


') dr. Fontes I, 50, Ił, 321; Fankidejski, Utracone 
kościoły i kaplice. 1880. p. 207; Schematismus des Bistums 
Culm 1904 p. 161. De fundatione huius ecdesiae vide Kujot, 
Kto założył parafie w dzis. dyecez. che/.: Roczniki Tow. Nauk. 
w Toruniu. 1903. X, ]91. 
2) Ecdesia non interiit, sed est filialis ecd. Subkoviensis; 
de eius fundatione dr. Kujot l. c. IX, 44, 48, 114; Fontes I, 
53. Ił, 399. 
3) p. 159, 162. 
') dr. pag. 72, not. 2. 
D) p. 88. 
") Treterus, De episcopatu et episcopis ecdesiae Varmi- 
ensis. Cracoviae ]685. p. 90. 
') loannes Leo, Historia Prussiae. BruIIsbergae 1715. p. 373. 
R) Niesiecki-Bobrowicz IV, 21. 


11.
>>>
- 164 - 


. 
J 


4. Georgius MOl1erLlS, parochus Miłobądzensis et 
Gemhlkensis 1646. Metrica Goręczynensis. 
5. Martinus Smiglewski, decanus Stiibleviensis, 
p. ]5Q parochus Miłobądzensis et Dalwinensis, "'commissarius 
generalis ad visitandam ecclesiam Przodkoviensem 
1666. Metrica Kielnensis. 
6. Albertus loannes Korpalewski, decanus Dirsza- 
viensis, parochus Miłobądzensis et Sobkoviensis 1682 1). 
7. loannes Stanislaus Kitowski, decanus Geda- 
nensis, parochus Miłobądzensis 1723 - 1733 
8. Dominicus de Sienno Sieninski, episcopus 
Macronien!is, canonicus Cracoviensis, Tarnoviensis, 
officialis Gedanensis, parochus Miłobądzensis 1734. 
Obiit 1744. Vide officiales No. 33 2 ). 
9. loannes Radoszewski , 1734 ex commendario 
Miłobądzensi factus praepositus Weyheropolitanus. 
Obiit ultimo Februarii 1742. 
10. Martinus Josephus Zaleski, parochus Miło- 
bądzensis 1744 - 1749. 


1. 


Parochia Gemlicensis. 


De hac ecclesia dictum est superius in decanatu 
Stiibelayiensi 3). 
l. Georgius Mol1erus, parochus Gemblicensis et 
Miłobądzensis 1645. 
2. Joannes Georgius Grunak, olim alun1nus ponti- 
ficius Brunsbergae, nepos ex sorore Rndi Joannis 
Stephani Janowicz, surrogati Gedanensis, parochus 
Gemlicensis obiit 1720. 
3. ...4) Bassandowski, parochus Gemlicensis, obiit 
1722. 
4. Martinus Kilau, commendarius Gemlicensis, 
1722. 


I) Ex Borcii Echo sepu!. addendum: Anno 1691 loannes 
Paulus GOl11olinski, offlcialis Gedanensis, parochus Miło- 
bądzensis, deinde episcopus Kijoviensis. 
2) p. 98. 
3) p. 157. 
') lacuna. Cognomen omissum. 


L 


I 
I
>>>
- 165 - 


5. lacobus Bahr, Varmiensis, parochus Gemli- 
censis ab anno 1723 usque 1735, quo illud beneficium 
commutavit pro Neokirchensi. dioecesis Pomesaniensis, 
ubi et 1748 obiit subitanea morte, non tamen impa- 
ratus. Nam vicinum parochum (Deo sic disponente) 
ingens domi corripuerat taedium, cui sublevando iter 
arripit Neokirchium. Perhumaniter exceptus, ibidem 
dum familiariter -ad mensam cum Rndo B:ihr colloqui- 
tur, hic sensim incipit pallescere viribusque destitui, 
quare protinus sacramentalem reconciliationem peragit 
petitque sanctissimum afferri viaticum. Scd antequam 
eius compos factus, sub invocatione sanctissimorum 
nominum lesus Maria exanimis corruil. 
*6. Andreas Milinski, qui 1735 per commutationem p. 100 
transmissa parochia Neokirchensi et decanatu FOrsten- 
werderensi, factus est parochus Gemlicensis et poeni- 
tentiarius Zarnoveccnsis, sed cum utrique muneri 
insimul satisfacere nequiret, resignavit parochiam 
Gemlicensem 1736. 
7. lohannes MOlier, Schotlandensis, qui ecclesiae 
Gemlicensi praefuit ah anno 1737 usque ad 1741, quo 
promotus est ad beneficium maius prope Graudentum 
post pium decessum Rndi BuchoItz (olim secretarii 
Gedanensis, conver,.;um). 
8. Carolus Boryszewski ex parocha Langnoviensi 
et commendario Rosenbergensi (quod beneficium 
utrumque, ita volcnte iIIustrissimo loci ordinario, 
resignavit patribus Olivensibus) factus parochus Gem- 
Iicensis 1742. 1749 superstes. 
1736. ... t) de Gaude commendarius Gemlicensis 
post resignationem Andreae Milinski. 


Ecclesia Godziszeviensis. 


Villa abbatis Landensis, sacri ordinis Cister- 
ciensium 2). 


') Lacuna. Cognomen losephus omnussul11. 
') dr. Fontes I, 50.
>>>
166 - 


Parochia Trąbcensis. 


t. Gregorius Grochowieki , commendarius Trąb- 
censis et K10daviensis t610. 


Parochia Klodaviensis. 


1. Mattllias Racht, parochus Klodaviensis, offici- 
alis Gedanensis 1456 - 1460. Vide officiales 5 l), 
surrogatos t 2). 
2. Grcgorius Groszowieki , commendarius Kloda- 
viensis et Trąbcensis 1610. 
3. Pater Guilhelmus de Klamiis, professus Para- 
disi sacri ordinis Cisterciensiul11, institutus parochus 
Klodaviensis 15. l\\artii 1687 ad praesentationem 
loannis Zapolski, abbatis Landcnsis. Obiit 1693. 
4. Ignatius Rogaczewski institutus parochlls6. Aprilis 
1693, resignavit 11. Februarii 1716. 
5. Thomas Muchowski, institutus 12. Februarii 
1716, introductus 5. Martii. 
6. Franciscus Valentinus RlIthen, institutus 8. Maii 
1726, benefactor ecc1esiae istius, cui praefuit annis 
octo. Natus alias 1674, denatus 19. Martii 1734. 
7. Adamus Zaremba, parochus Klodaviensis 1734, 
idem adhuc 1749. 


p, ]6] .De fundatione Fratrum Hospitalis lerosolomitani 
sancti loannis 
(Equitum Melitensium hodie) 
in Stargard 3). 


') p. 87. 
2) p. 100. 
') Dreger, Codex diplomaticus. Stettin 1748. I 59. dr. 
Pommerellisches Urkundenbuch bearbeitet von Perlbach. 
Danzig ]882. p. 9. dr. p. 6. Hoc documentum nulIatenus verum 
est, sed fictum, netjlle difficile est eruere, quo animo sit 
fictum: haud scio an prolatum sit ea mente, ut specie quadam 
iustitiae lohannitarum fines intel' meridiem et hibernum occi- 
dentem spectantes contra Cistercienses promoverentur, qui 
PelpIini erant.
>>>
167 - 


. . 


In nomine Domini Amen. Ego Grimisdavus, Dei gratia 
unus de principibus Pomeraniae. dudum audiens a multis 
de hospitali Iherosolomitano, quanta in eo misericordlae opera 
circa pauperes et infirmos pervisitatores Dominici sepuIchri 
iugiter e.hibentur, tantae mercedls tantorumque beneficiorum 
atque orationum tantae multitudinis ob remissionem peccatorum 
meorum, quibus me graviter oppressum recognosco, aliquam 
cupiens portionem habere, ad haec sequenda praefata miseri- 
. cordiae opera me coadiutorem constituere volens, secundum 
facultatem mihi divinitus concessam, ad honorem Dei sanctique 
sepuIchri santique loannis Baptistaede propria haereditate meaab 
avis et atavis meis mihi relicta, dedi praedicto hospitali sancti se- 
pu1chri sanctique loannis Baptistae castrum memu, quod vocatur 
Stargrod (a), cum terris, syl"is, aquis, lacubus, molendinis, 
mellificils et cnm omnibus iudiciis ad ea spectantibus et tri buto 
ei cun. omnibus aliis utilitatibus pertinentibus, quae sunt in 
praesenti vcI in posteru m poterunt oriri tam sub terra, quam 
super terram. Dantes incolis praedictorum fratrum ex omni 
actione et servitio ducali in perpetuum meram libertatem cum 
distinctis metis, sicut subuotautur. Prill1a meta procedit a rivulo 
Retima, uhi cadit in Venssam Ih), tendendo ipsam Veris- 
sam sursum , habens dimidium flu"ium cum omni utilitate, 
quae . potest haberi, usquc ad castellum Wissoke vulgariter p. ]62 
lIuncupatum. Quod castellum dextro latere tenendo, relicta 
Verissa directo tramite metae procedunt ad quadruvium vi- 
arum, quod est ante lacum, qui Crang nominatur. Uem 
a quadruvio viarum directe gradiendo per silvas procedunt ad 
monticulum metarnm causa coniactatum. Abhinc extenduntur 
recte ad paludem alham sic \"lllgariter nuncupatam. Abinde 
recte diriguntur ad vallem, super quam duo pugiles iacent 
tumulati. Quae vallis dimidia 111 longum ad Verissam des- 
cendo pertinet fratribus supenus memoratis. Ibique transeunt 
ipsam Verissam fluvium ad modum crucis et dividunt aliam 
vallem similiter per medium in longum , usque ad monticulum 
perveniatur, qui ratione metarum est comportatus. Qui mon- 
ticuhls adiunctus est lacui, qui dicitur Ostrovithe. Abhinc 
namque directe metae extcnduntur usque ad locum, uhi Rut- 
cowinza rivulus cadit in fluvium Wetu za nominatum. Arrepto 
itaqlle rivulo Rutcowinza sursum cum utroque litore ac omni 
utilitate, quae potest haheri, donec ad viam, quae transit 
ipsum rivulum eundo de Wisino in Tszow (c), ibique relicto 
rivulo praenominatae metae tendunt directe in Chocho1ce, 
ipsum locum villae pcr medium dividendo. Abhinc denique 
recte extendendo, quousque perveniatur in Litocrew , qui 
locus villae similiter dividitur per medium. Et ab eodem loco 
procedentes, recte perveniunt ad monticulum, qui etiam causa 
metarum est conglobatus, Ibique crux in lapidc sculpta habetur 
et ibi via m tenentem mercatorum, quae duclt de Gdanczk in 
Stargrod, quae dicitur via domini Grill1islavi (d), metae pro- 
cedunt ad rivulum Milechownitza ibique relicta via praefati 


. .
>>>
p. 163 


p. 164 


168 - 


domini Grimislavi, vadnnt per descensnm dicti rivnli Mile- 
chownize, habentes utrumque litns, qui silllul cum lastrimba 
cadnnt in lacuIII Stenco nOlllinatull1, cuius lacus tenentes 
sinistro la.tere situs tendnnt versns Stargrod, donec perveniatnr 
ad paludes , qnas in longum per medium dividentes, veniunt 
ad viam, qnae currit de Stargrod in Trsow, ibique arrepto 
rivulo CUIII ntroqne litore , qui dicilnr Retillla, gradiunlnr lIIetae, 
usqne perveniatnr ad laculII Retillle nuncnpatnm, qui ex in- 
tegro attinet praefatis fratribns lerosolomitanis. Deinde seqnnn- 
tur metae rivulnm Retilllam per descensum ntrnllltjue litus 
tenentes, donec perveniatnr, ubi cadit in Verissam. Insnper 
etiall1 damus RIcosino cum omuibus melis ac utilitatibus et 
CUIII iure superins annotato. Praeterea tjnoque ob maiorem 
Illercedem do eidelll hospitali eccIesiam in Lubissow (e) in 
honore sanctae Triuitatis consecratam cum om ni prebenda, 
qnam ibidem ordinaveram duobus capellanis Domino ingiter 
servitnris, cum decima trium villanlln, scilicet Lubissow, Thessow 
et Bale, quam dedit eidem eccIesiae episcopus Stephanus 
(f), quando eam consecravit. Insuper contulit de propria bona 
vohmtate ac auctoritate sua ac ipsius capituli libero consensu 
decirnas (g) super ahas omnes possession?s ipsorum superius 
anominatas, liberas perpetuis temporibus possidendas, sicut 
antea 24 annis libere possederunt in exstirpatis agris, in silvis, 
in virgultis et in pratis, ubi in posteru m agricnltnra poterit 
haberi in praesenti et futuro. Etimll cum om ni decimatione 
aratnrae meae in omni provincia latlinensi, cum om ni decima 
ca..;;rornm Verissae et Wislae, cum decima omnium salmonum 
et sturionnlll et aliorull1 piscium, CUIII decima poledrorum 
(h), vi tu loru III , agnorlllll, porcellorum et anserum , decimam 
sarcinam allec de thelonio (i), decimam marcam de moneta 
et taberna. Haec omnia nominata sunt et recitata in die beati 
Martini in consecratione eccIesiae Beatae Mariae Virginis in 
Sweze (k), in audientia nmltorum, qui aderant, sub sententia 
anathematis a pr3.enominato episcopo Wladislaviensis eccIesiae 
cnm extinctione candelarum praefato hospitali confirmata. 
Et ut omnia ibidem illibata permaneant et intacta, sigillo 
ipsius episcopi et men atque ipsius capituli libera voluntate 
et consen.su duxlmlls praesentem paginam roborandam. Actum 
anno Domini 111)8. Testes, qui affuerunt. Paulus filius Bugu- 
slai palatinus in Sweze, Simon Coslowicz palatinus in Gdanzk, 
Wllhelmus presbiter, magister Conradus, Bertoldus et Wal- 
therus archidiaconi, Vincentins, Egidius, Paulus capellani, 
Wilhelmus de Swecze, loannes de Wissegrod presbyteri, 
dominus Dirsek, Bartholomaens de Stetin, filii Dobrogosti 
Nicolaus, Vincentius, Tomislaus et Dobrogost cognatus eorum 
et pincerna ep,iscopi Vlotz et alii multi cIerici et laici nobiles 
et ignobiles ( ). 
Litterae hac reperiuutur in codice diplomatico POllleraniae 


') Dreger, Codex diplol11aticus. Stettin 1748, I, 59.
>>>
J. 
I 


. . 


-- 


- 169 - 


tom. I. pag. 59 I). (a) Starogardia. (b) bie Verse fo bey Star- 
gard fliiftet. (c) Tszow: Dirsavia. (d) biefer W,g, ben Gri- 
mislaus macben laffen von Dantzig nad) Stargard, fommtł in 
vielen (!)renU=
efd)reibungen bili ins t'ł seClllum vor. (e) Lybi- 
szewo: bafelbft ift ein fiirftl. Sd)lofi gewefen, roora1ls nad;
er ber 
Drben ein Comptorey gemad)t. (fi Stephanus, episcopus Vla- 
dislaviensis XIV, ab anno 1191. Damalewicz p. 149') scribit 
ipsum mortuum esse 1197, sed error manifeshiS est. (g) bie 
2
 Ja
r geben 3u erfennen, wie alt bas 1:
riftent
um bal11ablf in 
pommercllen gewefrn. (h) Poledrus: ein .fiillen, ober jung 
pferb. (i) ber to 1\orb ąerfng. (k) Swecz wirb and) 311 Grimlslai 

nt
eil ge
oret 
aben. (*J Mefer pommerfd1e fiergog Don ber 
Dantziger Linie Grimislaus ift ben pommerfd
en Historicis lIod
 
nicbt befannt gewefen. inbeuen 
at es bamit frine Bid)tigfeit. unb 
I)at er bell district von Stargard unb Swecz befielłrn. Unb !ler 
lohanniter- Drben 
at erfteren lange c55eit inne geł]abt. bili er 
enblid) felbigen bem lIeutfd)en Drben nebft Schoneck Wartenberg 
iiberlaften. Dux Mestvinus II. 
at anno 129] biefes privilegmm 
confirmiret, aIs aud) Gregorius IX. summus pontifex 1239, 
wie folget. 
.Confirmatio antedictae fundationis a summo p. 165 
po'ntifice '): Gregorius episcopus servus servorum Dei. 
Dilectis filiis priori et fratribus hospitalis lerosolil11itani in 
Morawia salutem et apostolicam benedietionem. lustis peten- 
tium desideriis dignum est nos facilem praebere consensul11 
et vota, quae a rationis tramite non discordant, effectu pro- 
sequente complere. Eapropter, dilecti in Dommo filii, vestris 
iustis postulationibus grato concurrentes assensu, de Lubesow 
et de Stargrod domos cum pertinentiis suis, quas vobis 
a cIarae memoriae Grimislao, principe Pomeraniae, prout 
pertinebant ad ipsum, exemptas ab omni exactione saeculari, 
pla et provida liberalitate asseritis esse concessas, velut in 
eius Iitteris exinde confectis plenius noscitur contineri, sieut 
eas iuste ac pacifice possidetis, vobis et per vos hospitali 
vestro auctoritate apostoliea confirmamus et praesentis scripti 
patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominul11 ') hanc 
paginam nostrae confirmatiollis infringere vel ei ausu ternerario 
contraire. Si quis autem hoc attemptare praesumpserit, indi- 
gnationem Omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli 
apostolorum eius se noverit incursurum. Datum Laterani XII. 
kalend as Aprilis, pontifieatus nostri anno duodecimo (id est 
anno Domini 1239). 


') Damalewicz, Vitae Vladislav. e ł JiScoporum 1642. p. 149. 
Postremul11 episcopi Stephani mentio it anno 11lJ8, quo tem- 
pore ecclesia Suecensis consecrata es!. 
') Dreger, Codex diplomatieus. Stettin 1748. I, 11.)3; 
POl11l11erellisches Urkundenbuch p. 54. 
3) Omissllln: liceat.
>>>
p. 166 


p. 167 


- 170 - 


Confirmatio eiusdem a Mestwino II. duce Po me- 
rauiae 12(11): In nomine Domini Amen. Nos Mestvinus, 
Dei g-ratia dux Pomeraniae, omnibus praesentes litteras audl- 
hlris seu visuris in perpetuum. lfniversitati tam praesenhul11 
quam futurorum recognoscll1l11s et praesentibus protestanlllr, 
Nos litteras illustris principis domiui Grimislai, bonae memoriae 
quondam ducis POll1eraniae, vidisse et audivisse non abolitas, 
non cancellatas, nec in alilina parte sui vitiatas in haec verba: 
Ego Grimislaus, Dei gratia nnus de principibns Poomeraniae, 
dudnm audiens etc., uti supra, nsqne ad verba fiualia: clerici 
et laici nobiles et ignobiles. Sequitur confirmatio: Omnia 
igitur et singula boua praenominata cum omnibus utilitatibus 
et terminis suis, sicut in privilegiis praedictorum fratrlllll 
vidimus et audivlmus contineri, quae videlicet bona ab anno 
Domini superins annotato iusto titulo possederunt et pos- 
sident iu praescnti, saepedictis fratribus de Lubesow hospi- 
talariis lerosololl1itanis in praesentiarum nostro sigillo inno- 
vamus et confirmamus iure haereditario perhenniter possidendo. 
In cuius rei testimonium praesentem litteram ad petitionem 
fratris Bertoldi de SaIcza et fratris loaunis de Rogow et fratris 
Thomae de Primus (a) nostri sigilli lJIunimiue roboranIlIs. 
Datum anno Domini 1291 in die beatae Agathae virginis. 
Testes sunt: Domiuus Rntkerus abbas de Oliva, frater Petrus 
prior de Quercu (b), łlenricus cellerarius de Piilplin, Swenzo 
palatinus de Gdanczk, Pretslaus subcamerarius de Belgard 
(c), Sislaus tribunus de Gdauczk et alii quamplures nobiles 
et ignobiles 'I. 
(a) birfe 3 fin b Ediber bes lohanniter Drbens grwefen, 
nnb l'erlllut
lh-łł bie l1erben Ict)terc aus pClll1l11ern, ;0 fid) II. d1 ben 
Dorjern Rogg-ow IInb Primhusen gen.mllł (b) id est prior ad 
sanctnm Adalbertnm penes Gedaunm ordinis Clumacensis. 
(c) birfes Belgard iii bas Dorf bey Lanenbnrg: woirll1ft l)inłer 
brr 1{ircbe ber 
o
r Eurgwllll anf dnell1 l1er\1e famł ben ruderibus 
bes aUm 5d1101łes nocfł 311 ff
n. 
Haec in praefato codice diplomatico p. 62 et 193, sequen- 
tia vero p. 229 et 26). 
Confirmatio eiusdem a Michaele, episcopo Vla- 
d i s I a v i e n s i '): In nOl1line Domini Amen. Michael, Dei gratia 
Vladislaviensis ecc1esiae episcopus, universis Christi fidelibus 
praesentibus et futuris, ad quos praesens scriptu m deveonerit, 
salutem in Domino. Cum pietatis opera exhibita in terris 
multiplici fructn rel'ompensentur a Domino in coelis, diem 


') Pommerellisches Urkuudenbnch. p. 424; Dreger, Codex 
diplomaticus. Stettin 17-18. I, 62. 
') Dreger, Codex diplomaticns. Stettin 1748. I, 59 et 
I, 193; sequentia vero I, 229 et I, 2m. 
3) Pommerellisches Urkudenbuch. p.67 sq., Dreger I, 2l.(). 
Hoc documentum non est genuinum.
>>>
- 171 - 


messionis extremae cogitantes, debemus operibus misericordiae 
insudare, cum pietas ad omnia valeat, habens in se repro- 
missionem vitae, quae nunc est, secundum apostolum et 
futurae, maxime Sah'atoris nostri doctrinam m evangelio 
attendentes dicentem: Beah misericordes, lIuoniam ipsi mise- 
ricordiam consequuntur. Praeterea cum privilegium ecclesiae 
fratrum de Lubesow datulI1 super decimas per Vnblem do- 
minum Stephanum episcopul1l piae memoriae praedecessorem 
nostrum, videlicet in ipsa villa Lubeschow, in Thessow et in 
Bale et super alias possessiones ipsorum in sIlvis, in virgultis 
et in pratis, ubi in posteru m agricultura potest haberi, vidimus 
per negligentiam a muribus corrosum, maculatul1l et de- 
structum. Nos ergo ad petitionem domini Samborii, principis 
Pomeraniae (.), ac praedictorum fratrum de Lubeschow ordinis 
hospitalis sancti loaunis Baptistae inclinati, ob reverentiam 
sanctae Trinitatis. in cuius honore ecclesia ibidem habetur 
consecrata, pro peccatis nostris et praedecessorum nostrorum 
praedictum pnvilegium curavin1lls corrigere ac t'mendare et 
nostra littera renovare ac confirmare. Et ne cuiquam in po- 
stel'llm aliquid dubillll1 oriatur, praesentem paginam nostro 
sigillo nostrique capituli ac eius consensu fecimus roborari. 
Praesentibus his: Stephano et Stephano canonicis Cmsvi- 
ciensis ecclesiae, Wilhełmo plebano de Gdauz, Rudolpho 
plebano de Stolp, Gneumero Schulankowicz et Kunisto sub- 
camerario aliisque pluribus Christi fidelibus. Oatum in Parchan 
anno Domini 1243. - (.) fliefer Samborms qcqjogf S"antopołcs 
Bru/)rr 
ot filf1 audi fonft 1)0'1 Nrfer reslden7 Lubesow o/)er 
Liubescho geic1)rirbrn unb 

t rntwebrr ein brfon1errs Sd/10ft, 
aujjer brr lohanniter Compterey bllfclbjJ gr['obt, obrr 
ot mit 
ben RItlem 3ujomll1en grll10
TTct, benn Lubeschow iit /)alłlo[s 
fcbon ein Compterey grn'efrn. 
.Litterae ad idem a Swantc.polco Duce Po me- p. 168 
I' a n i a e '): In nomine Domini Amen. Quoniam dignum est 
divinis obsecundare mandatis et veritati testimonium perhibere, 
Nos Dei gratia dux Swantopolcus Pomerauiae protestamur 
cum his nostris nobilibus Gneuomiro palatil10 et Arnoldo pa- 
latino de Sweza, Wenceslao snhcamerario, Vogen de Golambe, 
Varesou, castellano de Lubesow, Vireno, Cristec, Sisla, quod 
frater noster dux Samborins de mera gratia in remissionem 
peccatorum snorum hospitali sancti loanms dcdit villam, quae 
Malenino vocatur, iure perpetuo possidendam. Item pro- 
testamur , quod iam olim praetf'ritis temporibus parentes 
nostri dederunt villam iure perpetuo, "nae Thure vocatur, 
sed frater Samboritls noster , lIuO duC'tus spiritu nescimus, 
bis sine causa praedictas recepit possessiones et cum de 
patrimonio exularet, fratres hospitalis heati Joannis in quietam 
restituimus possessionem iam secundo. Umie ne acta et nostra 


. ' 


') Pommerelisches Urknndenbuch. p. 88; Dreger I, 269. 


.-.
>>>
- 172 - 


vera protestatio .lOtitiam effllgiant fllturorum, praesentem 
paginam sig-illi nostri mllnimine digne dllximus roborandam. 
Achlm anno gratiae 12-l8 in Slawena iu die sanctorum Gervasii 
et Prothasii. 
Grunow Tract. 7 cap. 5. ad eandem rem haec 
habet '): Subislaus ber ,fiitft von ponunern, wolte ben Seinen 
9ant} troftlid? fefn, unb nad;bem er bic Hloiter Oliva un'o. Zer- 
nowitz geitiftet, nQ
m er aud? 
ittcrmlijjige manner auf. !liefe 
wanu Sriiber bes Q}lbens S. loannis genannt, bie I[reiit3
errn 
von 

o'ois, von beren Ritterliclien Streittn tr vi el iagen 
orett, 
un'o es war amiJ io. !Ienen 
\ab er ein ben 5led'en Stargard, 
in weId)em iie bie S. IOal1llis Hird?e baueten, unb fle mit einem ąofe 
umbgruben. Sie bauetcn aucli Schiineck bie Stabł, unb bewa
reten 
p. 169 fie wo
I,. benn bllrd? ben llleg waren bie IIn91allbigen preiijjen 
auf pommerellen fonft eingtfallen. 
mit it)rer Sor9fliltigfeit unb 2!nbl1d?t gaben fie ben neiien 
1:
riiteu auf pommenllf1l einen fonberlid?en ilroit. Dos fonnte 
ber bofe .Bcift nid)t (eiben, unb gefd!a
e, bas cinem 
(I\en von 
Pomezane genannt Teupolo, ber ein Rieie war, etlid?e qefangene 
pomenUen enmefeu, bie fawen 3u ben lohannitern allf Schoneck, 
wtld?cn "on Stun'o on nad)fetJtt ber preiijje mit wenigem Dolfe, 
nnb fdJI/iget auf bie 1:
riften, bie ba waren in 'ocr ::?łrbcit, o
ne 
bie Urfad!e 3u fagen. Da ermanneten fid) bie lohanniter, nnb er. 
id)lugen ben eblen preiijjen mit etIid)en Hnecliten. !Iie anberen 
łamen gen Rykayoto gleid) ins Sef t, ba man eine 1:
risten=Srau 
brannte unb opferte. Der Brllten Kyrwayto war blutgierig nad? 
.Bewo
n
eit, IInb befa
1 im namen fciner .133tter, ber Jiirfł von 
Pomezan iolte bas SllIt ber 
eil. t3ruteu von ben 1:
rifteu ver. 
gojjen, r/id)en. 
Sold?es war'o runb 9et
an ben 10ałmis Sriibcrn aui Schoneck, 
bie fteUeten fid? 311r We
re, bie preiilien 3t1 cmpfangen. 2!ber ber 
.fiirft oon Pomezan ver309 es was lange, iiber weld)es Der3ie
en 
bie m/iuner, fo von ben lohannitern verfamlet waren, verbrolien 
wurben IIn'o weg30gen. Jnbem fameu bie preiiHen, unb gewonnen 
nad) einer rlrinrn .BegenWe£)r Schoneck, rrrnotbettn aUes, was 
brinneuwar, unb verftobrrten Schoneck, ba es erft l) JQ
re alt war. 
Die .Biiter mufttn lange J)eit wiifte liegtn bleiben, biH Mestwin, 
Swantepols So
n, bie lohanniter wieber eillittJete. meil belln 
'oie Ediber Deiit;d1eu ljaufes einen &lIfprud/ vermeinten 311 
aben 
pag. 170 * auf bas £anb von pommereUen, ver
inberten fie bieien Sl1U burd? 
&ufprud1, wenn lie mit i
nen im {anbe waren gewefen, ba mon ben 
beiitfd?en Q}rben iiber30g t *). 
Darum aIs ber ąo
emeiiter Siegfried von Fellchtwangen 
pommereUen faufte, fo ballde t3ruber Theodotus von Florentz 
Stargard allf eiue anbere SteUe, ba bie Stabł nun ligt, bamit bie 
lohanniter 
itter nid)t ein geniige 
Qtten. 21m Schoneck mad?ten 
fie ben loha nniter Rittern eine .Be;talt (t). Denn ber t3riiber 
') Grunaus Prellss. Chronik herallsgegeb. von Perlbach. 
Leipzig 1876. trad. 7. c. 5 
 3 p. 210 są.
>>>
- 173 - 


Deiitfd1en fiauf's meinung war. bas fie aUeine wonten re\ieren. 
(*) nemlid1 aIs fiertiog Suantepolk mit bem Deutid1en Drb,n 
in 5treit qerat
'n, 
at er fid) i
rer fiiilfe wieber jene gebraud1et. 
(t) id est eincn lJerg1eid1 ober lJertrag. Unb 
aben bie Deiitfd1en 
Ritter vermutlid) burcIi einen Itaufcli gegen anbere c:Biitter, jene 
befriebiget. 


Ecclesia Lubiszeviensis. 


Ex praemissis documentis ecclesiae huius anti- 
quitatem addiscimus 1) et dum litterarum contenta ma- 
ture perpenderimus, plurimam venerationem erga eccłe- 
siam et locum hunc habituri sumus. In primo diplo- 
mate occurrunt nrba haec 2): Praeterea quoque ob 
maiorem mercedem do eidem hospitali eccłesiam in 
Lubissow in honore sanctae Trinitatis consecratam cum 
omni praebenda, quam ibidcm ordinaveram duobus ca- 
peIlanis Domino iugiter servituris, cum decima 3 viIIarum, 
scilicet Lubissow, Thessow et Bale, quam dedit eidem 
eccłesiae episcopus Stephanus, quando eam conse- 
cravit. Idem occurrit in diplomate Michaelis episcopi 
Vladislaviensis. Instruimur ex his, eccłesiam Lubisze- 
viensem sub ipsis christianae religionis in PomerelIia 
initiis assurrexisse, a Stephano, episcopo Vladisla- 
viensi, ante ann um 1198 consecratam fuisse,. dei n p. 171 
equitibus (qui hodie Melitenses dicuntur) hospitalis 
s. loannis in lerusalem traditam, qui erecto ibidem 
conventu (Comptorey) in plures annos Domino Deo 
servierunt christianosque Pomeranos contra gentiIes 
Pruthenos defenderunt, donec tandem pacatis rebus 
pro commutatione aeque bona locum hunc ordini 
Theutonico in Prussia resignarent. Secundo, quod 
castrum Lubiszeviense locus solitae residentiae prin- 
cipum olim Pomeraniae fuerit adeoque quod iidem 
ibidem praeter eccłesiam etiam capellam domesticam 
habuerint capeIlanosque ad latus aluerint. Tertio villam 
Lubiszewo celebrem reddit gloriosa iIIa victoria Polo- 
norum de rebellibus Gedanensibus 1577, cuius passim 


. . 


I) dr. Kujot I. c. Roczniki IX, 4C, 54. 
2) p. ]68. 


--
>>>
- 174 - 


aevi istius scriptores recordantur. Stanislaus Karnko- 
vius epistola 28 Iib. 3 I) asserit Gedancnsium 8000 
protunc ad Lubiszeviam caesa esse a Polonis, sed 
minuunt alii numerum hunc. 
Hodie Lubiszewo omnem illum vetercm splen- 
dorem amisit, castri istius principum Pomeraniae, 
convcntus seu commendariatlls hospitalariorum lero- 
solimitanorum antiqui vix vestigium superest. Templum, 
quod nunc ibidcm vi si tur , recentioris fabricae est. 
Parochia Lubiszeviensis incorporata est ecclesiae Dir- 
slaviensi adeoque paroch i Lubiszevienses ipsissimi, 
qui praepositi Dirszavienses sunt. 


Praepositura Skarszeviensis et Sczodroviensis. 


Intelleximus ex supt:rioribus monumentis eq uites 
Hierosolimitani s. loannis civitatem Skarszcvicnsem 
cxcitasse, et quis dubitarc velit, qui n hi religiosi viri 
initium huius civitatis per erectioncm eccłesiae ibidem 
feccrint. Titulus seu patrocinium ecclesiae eiusdemque 
parietes vetusti ac ipsa civitatis insignia, nempt: caput 
s. loannis in di
co, nos ad id statucndum pertrahunt. 
p. 172 Et quamvis superius legamus 2)", civitatem Skarszevien- 
sem scxto a fundationc sl1i anno a Pomesanis genLi- 
libus desolatam esse, quid credcre cohibet, qllin 
cquites illi religiosi et gencrosi protinus recedentibus 
paganis, civitatem et ecclt:siam resuscitarint, Iket 
author Grunovius scribat, bona dictorum equitum 
in plures annos deserta iacuisse. 
Ecclesia in Sczodrowo est fili ali s ecclesiae Skar- 
szeviensis, utraque iurispatronatus sacrae regiae 
maiestatis. 
Praepositi: l. loannes Franciscus Czarlinski , cano- 
nicus Vladislaviensis, praepositus Skarszeviensis et 


') Carncovius, Epistolae iIIustrium virorum. Cracoviae 
]578. /ib. III. cp. 30: loanni Francisco cardinali COl11l11endono 
Stanislaus Carncovius, episcopus Vladislav. 
') p. 172.
>>>
- 175 


Dirszaviensis ab anno 1682 usque 1693, quo obiit 
4. Octobris. Vide: Praepositi Dirszavienses no. I l). 
2. Ioannes Casimirus Iugowski, canonicus Vladi- 
slaviensis, dein archidiaconus Pomeraniae, praepositus 
Skarszeviensis et Mevensb, sacrae regiae maiestatis 
secretarius 1698. Vide: Archidiaconi Pumeraniae no.112). 
2. .. .3) Lewinski, praepositus Skarszeviensis et 
Sczodroviensis 1726. Nepos ex sorore antedicti Iu- 
gowscii. 
4, Adamus Stanislaus Grabowski, suffraganeus Po- 
snaniensis, praepositus Skarszeviensis 1731. Deinde 
episcopus Culmensis, Vladislaviensis, Varmitnsis. 
5. Franciscus Wybicki, praepositus Skarszeviensis, 
surrogatus Gedanensis 1743, dei n et canonicus Vladi- 
slaviensis. Hodie 1749 superstes. 
Henricus Adolphus Lemke, praepositus Skarsze- 
viensis 1677. Wysinensis 4). 
lacobus Odrovius, commendarius Wysinensis et 
Sczodroviensis 1627. Wysinensis 4). 


Parochia Garczynensis. 


Iurispatronatus nobilium possessorum Garczyno. 
Parochi: I. 1642 Albertus Zycltecki, commendarius 
Wysinensis et Garczynensis. Metrica Wysinensis. 
2. 1645 Albertus Zlotovius, commendarius Wysi- 
nensis et Garczynensis. Metrica Wysinensis. 
3. 1707 Bartholomaeus Gorka, commendarius 
Garczynensis, parochus Wysinensis, Metrica Wysi- 
nensis. 
4. 1729 resignavit commendam Rndus Dnus Wenda 
die II. Martii. 
5. 1729 Iosephus Słominski, parochus Garczy- 
nensis, 1749 superstes. 


') p. ]58. 
3) p. 83. 
3) Lacuna. Cognomen omissum. 
') i. e. metrica Wysinensis.
>>>
p. 173 


.. 


l 


176 - 


"Parochia ladarnovensis. 


lurispatronatus nobilium Klinskich. 
Parochi : 1. Ignatius Biclecki institutus parochus 
ladamovensis 1727, ubi per 3 annos agens, cum pa- 
tronum minus sibi faventem cxperirctur, reddito cal- 
culo coram commissariis, Pinczinum se transtulit , ibi 
1734 obiit. 
2. loannes Piączkowski, parochus in ladamowy 
et Rckownica 1749. 
1701 Bartholomaeus Gorka, parochus Wysinensis, 
commendarius ladamovcnsis, obiit 1708 die 4. lulii. 


, 


Parochia Rekownicensis. 


Beneficium tcnue, ex tota parochia nonnisi 15 modii 
utriusque grani in vim dccimae proveniunt. Templum 
exiguum et ruinae proximum. Datur semper in com- 
mcndam viciniori alicui parocho. 


Ecclesia in Przywidza seu Mariensee. 


Titulus sancti Francisci Xavcrii, vindicata a Luthc- 
ranis et restituta catholicis 15. Novembris 1701 ab 
IIIsmo Stanislao Szcmbck, episcopo Vladislavicnsi ct 
Pomeraniac. 


Monasteria in decanatu Dirszaviensi. 


Unicum est, ncmpc ordinis Praedicatorum Dir- 
szaviae, fundatum 1289 l). 


Templa haereticorum. 


Dirszaviae, Skarszeviae. 


I) dr. p. 403 ad calcem; Perlbach , POn1merellisches Ur- 
kundenbuch. 1882. p. 405, Schultz, Gesch. des Kreises Dirschau. 
1907. p. 119.
>>>
- 177 - 


(Sciendum parochias et ecc1esias in Klodawa, 
item Nierosino , Przywidza hodie esse de gremio de- 
canatus Gedanensis). 


"Decanatus Starogurdensis. 


p. 174 


Circa annum 1642 huic decanatui appropriatae 
fuere ecc1esiae sequentes: Starogard, Lubiszewo, Prussy, 
Wiale, Peplin, Garczyno, Bobowo, Zblewo, Skarszewy, 
Kleszczewo, Iabłowo, Grabowo, Lesno, Kokoszkowy, 
Sczodrowo, Dąbrowka. Damalevicz pag. 46 2 ). 
Hodie vero decanatus idem has comprehendit 
ecc1esias: Starogard, Nowa Wies, Iabłowo. Bobowo, 
Dąbrowka, Lubiechowo, Zblewo, Czersko, Ląg, Ki- 
szewo, Polaszk, Pogutkowo, Kleszczewo, Koziemino, 
Pinczino, Kokoszkowy, Kłonowka. Lubiszewo, Gar- 
czyno, Skarszewy. Sczodrowo sunt in decanatu Dir- 
szaviensi, uti iam supra dictum est; Pruszy, Wiale 
in decanatu Biitoviensi; de Grabowo, Lesno, quo 
spectant, non saUs compertum habeo. 


Praeposiłura Słarouardensis. 


Starogard castrum anno Domini 1198 
quitibus 
lerosolomitanis s. Ioannis donatum fuisse Ipsosque 
mox ibidem domu m , id est conventum, erexisse, in 
diplomatibus superioribus legitur l). Ibidem vero pro- 
tunc iam ecc1esiam ab annis saltem 24 extitisse, col- 
ligitur ex verbis, quae ad calcem diplomatis primi 
inveniuntur, nempe quod episcopus Stephanus deci- 
mas, quas a 24 annis ex villis circa Starogardiam 
perceperat, dictis equitibus donaverit. 
Cum vero Grunovius 2) testetur, Starogardiam, 
postquam Crucigeri Pomerelliam occupaverant (1310), 
per Theodotum de Fłorentia ordinis Teutonici in alium 
locum. ne equites Ioannitae" ullam amplius de ea p. 175 


') Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoporum. ]642. p.46. 
I) p. ]67. 
") p. 172. 


12
>>>
- t 78 - 


praetensionem habere possent, translatam esse, statu- 
endum idcirco est, te,nplum, quod oculis hodie occurrit 
in Starogard, a Crucigeris post annum 1310 erectum esse t). 
Praepositi: 1. Laurentius Smugatius, decanus, prae- 
positus Staroga,densis, parochus Sokoviensis et Gar- 
censis anno 1635. Smantoviensia 2). 1630: idem. Zuko- 
viehsia 3). 
2. Matthaeus Praetorius, praepositus Starogar- 
densis et Weyheropolensis, historicus regius 1680. 
3. Matthias Witramowski, decanus, praepositus 
Starogardensis, parochus Garcensis 1684. 
... 4) Chmielewski, canonicus Vladislaviensis, prae- 
positus Starogardensis, obiit 1739. 
4. Petrus Paulus Sikorski, scholasticus Vladisla- 
viensis. praepositus Starogardensis 1740, obiit 1749 5 ). 
5. 6)...7), Karski, canonicus metropolitanus Gnes- 
nensis. 
6. loannes Bastkowski anno 1764 adeptus hoc 
beneficium. 


EcclBsia in Nowa Wies. 


Filialis est ecc1esiae Starogardensis. Utraque col- 
lationis regiae 8 ). 
Ecclesia in labłowo 9 ). 
Parochia Boboviensis. 


Tituli s. Adalberti. Michael Piątkowski, decanus 
Starogardensis, parochus Boboviensis 1730. 1749. 


I) Kujot I. c. Roczniki X, ]80 sq. 
2) Addendum: acta. 
3) Addendllm: litterae commissionis ad bona Skrzeszewo 
monasterii Zukoviensis. 
') lacuna. Cognomen Francisclls omissum. 
B) Bork (Echo sepu1chr.) commemorat: Obiit anno cir- 
citer 1760. 
B) Numeri 5 et 6 alia manu additi. 
') Lacuna. Cognomen omissum. 
B) dr. FankideJski p. 245. Schematismus d. Bis!' Culm. 
1904. p. 567. 
'J dr. F ontes II, 324, 433.
>>>
- 179 -- 


Ecclesia in Dąbrowka. 


Est nunc in decanatu Butoviensi, filia li s eccłesiae 
Graboviensis 1). 


.Parochia Lubiechovensis 2). 
Parochia lblevensis. 


Ecclesia in Zblewo gaudet titulo et patrocinio 
s. Nicolai et s. Michaelis. 


Parochia Czerscensis et ląg. 
Ląg filialis eccłesia est eccłesiae Czerscensis. 
1749 Simon Plutowski, parochus in Czersko et Ląg. 


Parochia Kiszewo et Polasztk. 


Eccłesia Kisseviensis tituli s. Valentini martyris, 
eccłesia filialis in antiquo Polasztk titulo s. Nicolai 
insignita est 3 ). Utraque collationis sacrae regiae maie- 
statis. Kisseviae duplex eccłesia est, una vetus aedi- 
ficata 1573, sed nunc collapsa et desolata stat sine 
tecto, in cuius locum ob coemiterium capella erigi 
debet, altera nova in commodiore loco exstructa. 
Paroch i : 1. ...4) Bekierton. 
2. 1700 lelinski 5). 
3. ...6) Białachowski. 
4. '" '7) Chędogowski, qui post aliq uod hebdoma- 
das resignavit. 


') Ab alio quodam haec verba »nunc in decanatu Buto- 
viensi" et »Graboviensi linea per ipsa traducta uti nOn recta 
significantur et loco ultimi verbi scriptum est '.antecessae..- 
Fontes Ił, 325, 434; III, 530. 
') Schematismus 557. 
8) dr. Fankidejski 252; Schematismus 545. 
ł) Lacuna. Cognomen omissum. Parochus Kiszev. a. ]690. 
") loannes Stanislaus lelinski. 
8) Lacuna. loannes Białachowski erat parochus Kiszev. 
a. 1732. 
') Lacuna. Chędogowski erat primo parochus Kiszev. 
anno 1720, 


]2. 


p. 176
>>>
- 180 - 


5. 1730 Albertus Kumanowski ab ecciesia Grabo- 
vensi iIIuc translatus, sed post 6 hebdomadas ibidem 
mortuus. 
6. 1731 Chędogowski secundo, obiit 1733. 
7. 1733 Michael Gamratowski, commendarius. 
B. . ..1) losephus Radziszewski , commendarius. 
9. 1734 lacobus Deduński parochus, 1749 idem. 


p. ]77 .Parochia Pogutkoviensis, Kleszczeviensis et 
Kozierninensis. 


In Kleszczewo ecciesia hac nostra aetate com- 
busta est, nec amplius reaedificata 2). In Koziemin iam 
ultra hominum memoriam ecciesia evanuit, ita ut 
hodie vix vestigium eiusdem appareat 3). In utraque 
villa mansi parochiales et coemiteria saltem supersunt. 
Sedes reverendOrUITI parochorum olim fuit Kleszczeviae, 
quae nunc Pogutkoviam trans lata est, quamvis ibidem 
reverendi parochi nuIlos agros possideant. 
In Pogutkowo olim 1258 Samborius, dux Pome- 
raniae, monasterium pro religiosis sacri ordinis Cister- 
ciensium, aedificata ad tempus ecciesia lignea, funda- 
verat 4), quod dein 1274 Mestuinus, dux Pomeraniae, 
Pelplinum transtulit 5). Mansit itaque ecciesia Pogut- 
koviensis penes religiosos Pelplinenses. Hac nostra 
aetate, combusta ecciesia in Kleszczewo coIlapsaque 
veteri Iignea in Pogutkowo, ibidem Rmus abbas 
Thomas Czapski cum conventu Pelplinensi elegans et 
magnificum exstruxit templum in memoriam primae 
fundationis Pelplinensis. Fuitque mens ad ecciesiam 
hanc excitato com modo domicilio, locare patres sex, 
qui in hoc loco ad satisfaciendum intentioni primorum 
fundatorum quotidie cursum de Beata Maria Virgine 


') lacuna. loseph Radziszewski praefuit ecclesiae Kiszev. 
ab a. 1733 - 1734. 
') Fankidejski p. 249. 
") FankideJski p. 248. 
ł) Pommerellisches Urkundenbuch p. ]43. 
') Pommerellisches Urkundenbuch p. 2] l.
>>>
- 181 - 


decantarent et alias fundatorum memoriam haberent 
ac munus parochiale vigore privilegiorum sui ordinis, 
quandoquidem pleraeque in hac parochia viIlae sunt 
ditionis Pelplinensis, obi rent. Sed intentionem;:' hanc 
praevenit Illmus Rndmus DO. Christophorus Szembek, 
loci ordinarius, qui eccłesia Pogutkoviensi reaedificata, 
protinus ad eandem instituit parochum saecularis, ut 
vocant, cłeri. 
Fuit is l. Michael Rapczynski , quondam miłes 
in castris caesarianis, dein theologiae moralis in uni- 
versitate Coloniensi sub patre Claudio de la Croix 
Sodetatis lesu studiosus ac tandem parochus Pogut- 
koviensis ab iIlustrissimo lod ordinario, ut dixi, in- 
stitutus l). Qui hanc eccłesiam in multos annos rexit, 
donec religiosi Pelplinenses faven. tiorem sibi praesulem p. 178 
invenirent, cuius suasu Rndus Rapczynski, aliunde 
senio confectus, 1748 parochiam hanc non tam libenter, 
quam reverenter resignavit, alibi de praebenda pro- 
visus. Quemlimmediate excepit 
2. 1748 pater losephus Pohl, Varmiensis, quon- 
dam prior Pelplinensis, sed eodem anno in Septembri 
mortuus. 
3. 1749 die 21. Februarii ab iIlustrissimo lod 
ordinario ad praesentationem Rmi abbatis et conventus 
Pelplinensis institutus parochus Pogutkoviensis pater 
Albertus Bi'lłachowski, professus Pelpli nensis. 


Parochia Pinczynensis, 
Eccłesia in Pinczyn insignata est titulo s. Elisa- 
bethae viduae estque iuris patronatus regii. Cuius pa- 
rochianiJisLlnt incolae viIlarum: Pinczyno, Pinczynek 
vulgo Kłutnik, SamIin , SamIinek vulgo Parpat , bono- 
rum regalium capitaneatus Kiszeviensis. Item Gora, 
Pustkowo do niey, Borowa Karczma germanice: Stobbcn 
}{rug, Nowy Dworzec, Piszenica, Pisianski Bukowiec, 
Sucemino, Suceminek, Suceminski Pustkowo, bonorum 
terrestrium. 
l. Mic hael Gamratowski, parochus Pinczynensis 
') circa a. 1722.
>>>
p. 179 


- 182 


anno Domini 1746 ab IIIsmo loci ordinario institutus, 
poenitentiarius Zukoviensis l). 


Ecclesia in KOkoszkowy 2). 
Ecclesia in Klonowka. 


.. .3) Cwiklinski, parochus Klonoviensis et Ray- 
koviensiS, obiit 1738. 1686 Paulus Thaddaeus Nu- 
rowski parochus Raykoviensis et Klonoviensis. 


*Ecclesia Graboviensis. 


Est hodie in decanatu Biitoviensi. 


Ecclesia in lesno -I). 
Parochia Pelplinensis. 


Eccłesia parochialis in Pelplin regitur semper per 
sacerdotem religiosum conventus Pelplinensis vigore 
privilegiorum sacri ordinis Cisterciensium. 


') Bork (Echo sepułchralis) commemorat sequentes rectores 
ecrlesiae Pinczyn. Circa a. 1710 loannes Lwowski parochus 
Pinczyn., fit.eiusjmentio in Iitteris institutionis R. b. Gamra- 
towski, de'quo .infra. Anno ] 733 obiit Ignatiu8 Bielecki, com- 
mendarius Pinczyn. liIi sucressit a. 1733 die 28. Augusti R. D. 
Michael Gamratowski, commendarius Pinczyn. , designatus ab 
Jł\smo Dominico Sienienski, episcopo Maroniensi, officiali 
Gedanensi, deinde a. 1741 die 12. lulii praevia praesentatione 
regia institutus a Perillri R. D. loanne Francisco Fahl utri- 
usque iuris doctore, custode V olboriensi, praeposito birsa- 
viensi, consistorii generalis Gedanensis iudice delegato. ad 
institutionem eius commissario Iiteris Varsavia die 16. Martii 
datis ab IIIsmo Grabowski I episcopo Vladislaviensi constituto,.. 
Anno 1746 Gamratovio aa poenitentiaratum Zukoviensem pro- 
moto in beneficio Pinczynensi ex commendatione religiosissi- 
mae Constantiae Wolska, priorissae Zukoviensis, successit 
A. R. D. Sliwiński, oHm vicarius Oxiviensis, de monasterio 
Zukoviensi benemeritus. 
2) dr. Fontes I, 67; II, 229, 293. 
.) lacuna, cognomen omissum. 
.) nunc in decanatu Tucholiensi.
>>>
- 183 - 


Monasteria in decanatu Starogardensi. 
Unicum Pelplinense sacri ordinis. Cisterciensium 
sed percelebre, fundatum primo 1258 in Pogutkowo, 
dein 1274 translatum Pelplinum. De quo infra pag.327. 


Delubra haereticorum. 


Starogard, Polasztk nowy, quod ab I1Ismo Roz- 
razevio episcopo quondam iam ex faucibus luporum 
ereptum fuisse l) testatur Damalevicz pag. 416, Kiszewo 
nowy. 


. I 


* DeCRllutus ]levensis. 


In quo sunt eccłesiae hae: Meva, Barłozyno, Garc, 
Tymawo, Walichnowo, Lignowo, Raikowo. Dzierzązno, 
Nowa Cerkiew, ita Damalevicz pag. 46 2 ). 
Decanatum hunc pestifera haeresis olim Sigismundi 
Augusti regis temporibus sic invaserat, quud vix aliqua 
eccłesia catholicis supermanserit. De qua re Dama- 
levicz pag. 4163) haec habet: IIIsmus et Rmus DO. 
Hieronymus comes a Rozrazew, episcopus Vladisla- 
viensis, plurimas eccłesias arrhidiaconatus Pomeraniae 
e manibus haereticorum convictorum iure vindicavit 
anno Domini 1596 intra duos menses lulium et Augus- 
tum easque sacerdotibus competenti scientia instructis 
addixit: Mevensem, Raikoviensem Barłozynensem, 
Garcensem, Valichnoviensem, Polasztoviensem, Ligno- 
viensem, Kielnensem I Szynwaldensem , Przodkoviensem. 


Praepositura Mevensis. 


Possideo aliquod vetus manuscriptum, in quo 
praeter alia de progressu haereseos in archidiaconatu 
Pomeraniae haec inveniuntur: Anno 1570 i)at bie Stabł 


') Fontes III, 527. 
') Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoporum. 1642. p.46; 
dr. Fontes III, 527 et 536. 
3) Damalevicz l. c. 


p. ]80
>>>
- 184 - 


Mewe etn fiirtreffHcf,ts privilegium 1om 1onig Sigismund 
August er
alten wegen ber Religion, in wdcf]em biefc 
Wort ent
alten: pennittimus ex gratia et benignitate 
nos tra regia civitati nostrae praedictae Iiberam prae- 
dicationem et ministerium evangelii ac verum et in- 
tegrum sacramentum baptismatis et coenae Dominicae 
usum secundum institutionem Christi ritibus Augustanae 
p. 181 confessionis in eccłesia eiusdem, * concedimus insuper 
magistratui .civili cum consensu praecipuorum viros 
doctos et omni labe haereseos carentes Iibere vocandi 
et adhibendi vocatosque retinendi. 
Perniciosae huic Iibertati obviando instituit IlIsmus 
Rozrazevius contra magistratu m Mevensem 1594 pro- 
cessum in iudiciis assessorialibus obtentoque decreto 
1596 l), instituit protimls ad eccłesiam ibidem legitimum 
praepositunl Rndum Dnum Hega. De qua re Lengnich 
tom. 4. pag. 2482): bit Mewer 
atten tnbHcf] bit i
ntn 
abgefprocf]ene 1ircf]t bem Catholischen pfarrer Hega 
tingtraumeł. 
Praepositi: l. 1596... 3 ) Hega praepositus Mevensis. 
2. 1684 loannes losephus Martini, decanus, prae- 
positus Mevensis, Timaviensis, Valichnoviensis pa- 
rochus, surrogatus Gedanensis. 
3. 1698 loannes Casimirus lugowski, canonicus 
Vladislaviensis, praepositus Mevensis, Skarszeviensis, 
sacrae regiae maiestatis secretarius, dein et archi- 
diaconus Pomeraniae. Obiit Mevae 28. Februarii 1726. 
4. 1736 Michael Dąbrowski, canonicus Posnanensis, 
praepositus Mevensis, 1749 idem. 


Parochia Barlozynensis 4). 
Parochia Garcensis. 


l. Laurentius Smugatius, decanus, praepositus Staro- 
gardensis, parochus Garcensis 1635. Smątou 5). 
') dr. Fontes III, 520. 
') lengnich, Gesch. der preuss. land e a. ]597 p. 248. 
I) lacuna. Addendum: Georgius. 
') cfr. Fontes l, ]64; II, 304, 320, 430. 
') i. e. acta Cartusiae super pratum Smantov.
>>>
- 185 - 


2. Martinus Smiglewski, surrogatus Gedanensis, 
parochus Garcensis 1658. Goręczin l). 
3. Michaeł Dąbrowski, surrogatus Gedanensis, 
parochus Garcensis 1733. 
4. Iosephus de Matthy, canonicus Crusvicensis 
et Livonensis, parochus Garcensis, qui 1738 ivit. in p, ]82 
Lotharingiam ad regem Stanislaum. Quo absente 
egerunt: 
] 739 ...2) Gurski. I 
] 740 Matthias Wisniewski. commendarii. 
] 74] ...2) Sliwinski. 
5. Thomas Klinowski, parochus Garcensis ]746. 
Matthias Casimirus Witramowski, parochus Gar- 
censis, commissarius ad visitandas ecclesias Pomera- 
niae ] 664. '" 


Parochla Tirnaviensis. 


loannes Iosephus Martini, decanus, praepositus 
Mevensis, parochus Timaviensis ]684. 


Parochia Valichnovfensis. 


l. Ioannes Iosephus Martini, decanus, praepositus 
Mevensis, parochus Valichnoviensis 1684. 
2. Martinus Augustinus Szela, canonicus Crusvi- 
censis, decanus Gedanensis, parochus Valichnoviensis 
] 7] 5. 
3. Bonaventura Henigke, Regiomontanus, iuris 
utriusque doctor, custos Vladisłaviensis, canonicus 
Varmiensis, parochus Valichnoviensis ]727 - ]740. 
4. Ioannes Kiesing, Regiomontanus, parochu6 
Valichnoviensis ] 742. ] 749. 


Parochia Llunovlensfs. 
I. Iacobus Iosephus Pirucki, parochus Ligno. 
viensis 1686. 


') i. e. Goręczynensis metrica. 
I) lacuna. Cognomen omissum.
>>>
- 186- 


2. Adamus Kos, canonicus Vladislaviensis, pa- 
rochus Lignoviensis 1728. 
3. Carolus lanowski, decanus Mevensis, parochus 
Lignovieniis 1724. 


p. ]83 . 


* Parochia Raykoviensis. 


I. Paulus Nurowski, parochus Raykoviensi
 1686. 
Acta Zukoviensia. 
2. .. .1) Cwiklinski, parochus Raykoviensis et Klo- 
noviensis, obiit 1738. 
3.. .. .1) lankowski, parochus Raykoviensis insti- 
Mus 1738, obiit- 1746. 
4. ...1) Łabiński parochus Raykovie.nsis 1746-47, 
nunc parochus Skorcensis. 
5. Nicolaus Kuchtowski , parochus Raykoviensis 
1748. 


.I- 


Nowa Cerkiew. 


ViIla mensae abbatiali
. Pelplinensis adeoque et 
iuris patronatus ipsius Rm'i abbatis. Templum una 
cum campanili ex solido muro, opus priscae aetatis. 
Eccłesiam hanc regit ab aliquot iam annis . 
I. Rn
us P. Nivardus Wyczechowski, professus 
Pelplinensis, sacri ordinis Cisterciensis. 


p. 184 


Ozierzązno 2). 
* Decnnatus Noyensis. 
Oamalevicz pag. 463) ad decanatum hunc revocat I 
eccłesias sequentes: Nowe, Lalkowy, Pieniązkowo, 
Komorsko, Płochocln, lania, Opalenie, Piaseczno, 
Ozwierzno, Kłonowka, Krolowylas, Osiek, Lubien, 


') Lacuna. Cognomen omissulII. 
3) Fontes I, 75, 165; Ił, 390. 
") Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoporum. 1642. p.46.
>>>
- 187- 


Czarnylas, Pienczewo, Skorcz, Bzowo. Nunc (1749) 
Kłonowka decanatui Starogardensi, Osiek vero Sue- 
censi adnumeratur. 


PraBposiłura Novensis. 


Ecclesiam hanc Subislaum, ducem Pomeraniae, 
construxisse atque dotasse nonnulli perhibent. Ipsa 
templi nlOles et vetustas loquitur, se non ab humilis 
conditionis et recentioris aetatis viro, sed aut a Subi- 
slao antedicto aut ab alio aliquo Pomeraniae principe 
priscis temporibus conditum esse 1). Praepositura haec 
est nunc iuris patronatus regii. Praepositi: 
l. 1409: Nicolaus Kleine. Acta Cartusiae. 
2. 1686: Stanislaus Cymmerman. Acta Zukoviensia. 
3. 1730: Laurentius Behme, hactenus decanus et 
praepositus Novensis, renunciavit dignitati et beneficio 
tactus in Aprili praepositus Suecensis. Cui successit 
4. 1730: Andreas:Maiewski, dccanus et praepo- 
situs Novensis. 1749 adhuc in vi vis. . 


* Lalkowy. 2) 
Pieniązkowo. 


De ecclesiae huius constructione Niesiecki tom. 3. 
pag. 444 sic inquit3): "Ierzy Oleski , herbu Grzymała, 
naprzod Podkomorzy Malborski, a potym Kasztelan 
Chełmiński 1568, w Pieniąszkowie blisko Ostrowi tego 
Kościoł y Dzwonicę wymurował z tym napisem: 
Summme Deus, quondam quod promisere Parentes 
Delubrum, natus consecrat ecce. Tibi. 
Suscipias vultu placido , gens poscit Oleska, 
Perpetuoque lubens incoluisse velis. 
W tymże Kościełe po śmierci złożony z tym na- 
pisem: Hodie mihi, cras tibi. Crediderim, quod iam 


') dr. Schematismlls des Bistums Culm. 1904. p. 340. 
B) dr. Fontes I, 70, 156; II, 381. 
') Niesiecki - Bobrowicz VII, 73. 


p. ]85
>>>
- 188- 


ante huius ecclesiae constructionem vetus aliqua, for- 
tassis lignea, ecclesia in eodem loco steterit, ibidem 
antiquioribus temporibus parochia fundata fuerit. 
Commissio ibidem expedita: loannes Theophilus 
de Kotlewo Grzemski, scholasticus Crusvicensis, pa- 
rochus Komorscensis, Stanislaus Cymmerman praepo- 
situs et parochus Novensis, Paulus Nurowski Rayko- 
viensis, lacobus losephus Pirucki Libnoviensis paroch i, 
commissarii ad actum infrascriptum delegati Generosis 
Adamo et Stanislao Olesciis innotescimus ad nos per- 
venisse litteras commissionis, cuius tenor est talis: 
loannes losephus Martini, praepositus, decanus Me- 
vensis, Timaviensis, Valichnoviensis parochus, offici- 
alatus Gedanensis per Pomeraniam surrogatus iudex, 
lllri et Adm. RR. DO. loanni Theophilo de Kotlewo 
Grzemski I scholastico Crusvicensi, parocha Komors- 
p. ]86 censi, Stanislao Cymmerman.Novensi, Paulo Nurowski 
Raykoviensi, lacobo losepho Pirucki Libnoviensi pa- 
rochis, fratribus nobis in Christo dilectis, salutem in 
Domino. Noverint Adm. Rndae Fraternitates Vestrae, 
quandoquidem Rndus loannes Zgierzynski, parochus 
Lusinensis, beneficium Pieniązkoviense resignare et se 
totatiliter ad parochiam Lusinensem conferre intendat; ne 
itaque aliquod praeiudicium successori eiusdem beneficii 
suppel1exque tam ecclesiae quam domus parochialis 
dam num aliquod patiatur , sed suo ordine ben e con- 
notata et conscripta successori conservetur, proinde 
Vobis suprascriptis Rndis Fraternitatibus Vestris, quo- 
rum fidem, pietatern , prudentiam ac in rebus geren- 
dis dexteritatem notam perspectamque habemus, nego- 
tium hoc committendum esse duximus, uti quidem 
in Dei nomine committimus per praesentes, quatenus 
opportuno tempore per Vos eligendo, praemissis lit- 
teris innotescentiae, ad locum loci non obstanti unius 
vel duorum absentia descendant, iurisdictionem suam I 
commissorialem convocatis vitricis ecclesiae eiusdem 
fundent et super omnibus inquirant, inventarium 
ecclesiae et parochiae conficiant, conseminationem t 
hyemalem connotent caeteraque, quae viderint, exe- 
quantur praesenti commissione. Nos itaque insistendo
>>>
i89 


praefatae commissioni, praesentibus uno pro tribuS 
peremptorie innotescendo citamus, quatenus dle 14.lunii 
hora 9 antemeridiana compareant in domo parochiali 
Pieniązkoviae ad videnda et audienda praefata omnia 
iuxta contenta commissionis coram citatis legitim
 
fieri, iurisdictione nostra fundata commissoriali. super 
omnibus serio inquiri, calculationem evoluti anni pro- 
ventuum eiusdem iniri, inventarium ecclesiae et pa- 
rochiae confici, conseminationem hyemalem connotari 
caeteraque. quae viderimus, huic commissioni neces- 
saria exequi et omnia manibus propriis subscribi et 
sigilari. Certificantes citatos, quod sive adfuerint sive 
non, nos ad ea, quae iuris et aequitatis erunt, iuxta 
contenta commissionis processuros. In quorum fidem 
etc., datum in residentiis nostris etc., Stanislaus Cym- 
mermanparochus Novensis,Paulus Thaddaeus Nurowski 
parochus Raykoviensis et Kło*noviensis 1686. p. 187 
Paroch i : 1. 1686: loannes Zgierzynski, qui id 
beneficium resignavit et ad Lusinensem parochiam in 
decanatu Mirachoviensi, iuris patronatus Zukoviensis, 
transivit, ubi et anno 1700 die 23. Martii mortuus, 
Zukoviae vero sepultus esl 
2. 1736: .. .1) Pienkowski, parochus ibidem, po- 
stea privatus beneficio, factus psalterista Vladislaviae 
et praebendarius ad eccłesiam s. Stanislai. 
3. 1740: 1749: loannes Kamrowski, parochus 
ibidem. 


Komorsko. 


Bona mensae episcopalis, de quibus Damalevicz 
pag. 179 2 ) sic inquit: Michaeł de Godzięba, episcopus 
Vladislaviensis XVII., Idibus Octobris 1246 a Suen- 
topelco, duce Pomeraniae, pro rapinis et incendiis, 
quibus vastavit bona episcopatus Vladislaviensis. excom- 
municatione adacto, villam Komorsko in satisfactionem 
recepit omnibus oneribus servitutis et iudiciorum Ii- 


') Lacuna. Cognomen omislum. 
I) Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoporum. ]642. p.179.
>>>
190 - 


beram. Et pagina 193 1 ): Mestuinus, dux Pomeraniae, 
villam suam parvam Komorsko cum omnibus Iiberta- 
tibus largitus est Wolimiro episcopo XVIII. Et pagina 
2091): Vislaus, episcopus Vladislaviensis XX (*), fun- 
davit ecclesiam in Komorsko, cui assignavit sortem 
cum- area in villa supradicta, marcam argenti in mo- 
lendino, quam pro lumine dictae ecclesiae deputavit, 
decimas item in villis Głowno, Rulewo, Bzewo, Bart- 
kowo et Moleve. 
(*) Sedit in cathedra Vladislaviensi ab anno 1284 
usqut: ad 1300, quo obiit. 
Parochi: l. 1586: loannes Wągrovecensis, ple- 
banus Comorscensis. Acta Cartusiae B. 105 2 ). 
p. 188 * 2, loannes Theophilus de Kotlewo Grzemski, scho- 
lasticus Crusvicensis, parochus Komorscensis 1636. 
Acta Zukoviensia. In rubricella sacri ordinis Praemon- 
stratensium provinciae Poloniae de anno 1696 legitur: 
Cura et impensis Perillris et Rmi Dni loannis Theo- 
phili de Kotlewo Grzemski, commissarii seu vicarii 
et visitatoris generalis per utramque Poloniam et 
Lithuaniam, ordinis Praemonstratensium, eillsdemque 
ordinis Strzelnensis et Lanciciensis praepositi infulati, 
abbatiae Landensis administratoris. 
3. 1745 circiter obiit.. .3) Robakowski , a multis 
annis parochus Komorscensis. 
4. 1747: ...4) Muradowicz parochus, ibidem pa- 
rochus. 


Płochoczyn 5 ). 
lania 6). 
Opalenie 7). 


') Demalevicz, I. c. 
.) dr. p. 49 not. 7. 
3) Lacuna, cognomen omissum. Addendum: Albertus. 
') Lacuna, cognomen omissum, Addendum: losephus. 
") Fontes 1,79, 121; 11,384. 
") Fontes I, 73, ]58; II, 250, 300. 
1) .Fontes I, 77, ]68; II, 251, 301. 


I 
, 

 


l
>>>
- 19t - 


.Piaseczno. 


Locus cis Vistulam ab imagine gratiosissima 
Beatissimae Mariae Virginis a populi ad eandem con- 
fluxu, a gratiarum donis huic impertitis miraculisque 
factis percelebris. Villa alias in capitaneatu Mevensi, 
iuris patronatus regii. 
Paroch i : I. 1700: .. .1) Matowski. Viri huius me- 
minit pater Rzączynski in historia naturali pag. 462) 
his verbis: Vigilantissimo paroch o ecclesiae Piasecz- 
nensis Mątowski.. \tern tom. I prw
ifcł,e Sallun(ung 
pag. 35 3 ), ubi vero dicitur Inątowski, sed perperam. 
2. 1728: Simon Myszkiewicz, parochus Piasecz- 
nensis. 
3. 1730: Adamus Niesiołowski, parochus Piasecz- 
nensis. 1749 superstes.. 


Ozwierzno 4). 
Krolowylas 5 ). 
..Lubien 6 ). 
Czarnylas 7). 
Pienczewo. 


I. 1714: circiter... 8 ) Łęski, parochus Pączeviensis, 
decanus Starogardensis. 
2. 173 0: ...8) Ustarbowski, parochus ibidem. 
') Lacuna, Cognomen ornissum. 
2) Rzączynski, Historia naturalis curiosa regni Poloniae. 
Sandomiriae ] 720. p. 46. 
3) Preussische Sammlung allerley U,kunden. Bd. I. Danzig 
] 747. p. 35. 
') In commemoratione huius, quae nunquam fuit, paro- 
chiae sequitur Schwengelius Damalevicium. 
') Fontes 1,74,163; łłI, 449. . 
") Fontes I, 78, 170; II, 384, 417; Schematis. d. Bist. 
Culm p, 329. 
') Fontes Ił 304, 438. 
. 8) Lacuna. Cognomen omissum. 


.. 


p. ]89 


p. 190
>>>
p. lql 


- 192 


3. 1740: loannes Gręca, parochus ibidem, olim 
commendarius Libyszevensis. 


Skorez. 


1718: Ignatius Rogaczewski, parochus ibidem, 
antea Klodavensis, Subcoviensis parochus, obiit circi- 
h
r 1747. 


Bzowo l). 
Monasteria: Unicum est in decanatu Novensi, 
nempe Neoburgi ordinis s. Francisci strictioris obser- 
vantiae vulgo patrum Bernardinorum. 


· Decanatus Svecellsis. 


Damalevicii 2) testimonio decanatus iste compre- 
hendit ecclesias has: Swiećie, leżewo, Topolno, Drzy- 
czym, Zbisław, Niewiesczyno, Groczno, Lubiewo, 
Michale, Osiek, Sieroczko, Swięte, Swiękotowo, Po- 
ledno, Sliwice, Przysiek. 
Communicavit nobis documenta nonnulla de de- 
canatu eodem Rndus Dnus Ignatius Maurzycki, vicarius 
ecclesiae Svecensis, vir historiae ecclesiasticae deditus, 
et ecclesias in ipso recenset ordine tali: Lubiewo, 
Topołno, Bysław, Cekcyn , Sliwice, Drzycim , Osie, 
lezewo, Przysiersk, Groczno, Serock, Swiekotowo, 
Swiecie, Swięte, Michale, Sartawice, Ląkie, Niewiescin. 


DBeani Sveeenses. 


l. Laurentius Rynkowski, decanus et parochus Sve- 
censis ab anno 1611 usque ad 1634. 
2. Thomas Prusakowski , decanus et praepositus 
Svecensis ab 1634 usque 1649. 


l) Fontes 1,78, 170; II; 252, 384, 416. 
") Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoporum. ]642. p. 46.
>>>
- ]93 - 


3. Albertus a Siedlecz Zawodzki, decanus et prae- 
positus Svecensis, obiit 1670. 
4. Stanislaus Orozdowski, decanus Svetensis, 
parochus Grucinensis, ]b70 - ]676. 
5. Barthołomaeus Pawłowski, officialis Bidgosti- 
ensis, decanus Svecensis ]699. Niesiecki l). ] 722 idem 
adhuc in vivis, convertit praedicantem infirmum in 
in PrusL Kowalicki 2). 
6, loannes Rulbiecki, decanus Svecensis, parochus 
Lubieviensis ] 7] ]. 
7. Gaspar PierzchaIski , parochus Gruczynensis, 
vicedecanus Svecensis ] 730. 
8. Bartholomaeus Trochowski, parochus in Sierock, 
vicedecanus Svecensis 1/40. 
9. Laurentius Behme, dccanus et praepositus Sve- 
censis ] 746 - ] 749. 
"'Speculum decanatus Svecensis seu inven- p. 192 
tarium singularum ecclesiarum res mobiles et immo- 
biles, dotes, proventus parochorum ,organariorum 
repraesentans, comparatum sub auspiciis IIImi et Rmi 
Dni Constantini Feliciani Szaniawski, episcopi Cujavi- 
ensis et Pomeraniae, a tempore visitationis generalis 
Perillris et Rmi Dni loannis Casimiri lugowski. archi- 
diaconi Pomeraniae, praepositi Mevcnsis, anno Dni 
] 711 labore et studio IIIris et Adm. Rndi Dni loannis 
Rulbiecki, decani Svecensis, paroch i Luhieviensis. 


Lubiewo. 


Spectat ad clavem Camenensem celsissimi primatis 
regni. In qua ecclesia Iignea tecta asseribus (vulgo 
guntami) cum turri similiter lignea, consecrata sub 
titulo s. Nicolai pontificis et confessoris. Oedicationis 
celebrat diem dominicam I. post festum Omnium 
Sanctorum. In hac visitatione ultima 17] 1 praesidebat 
ecclesiae l. Ioannes Rulbiecki, decanus Svecensis, ple- 
banus Lubi eviensis. Qui singularem gratiam praestitit 
') Niesiecki - Botrowicz VII, 263. 
') Kowalicki, Katedra kaznodziei niedzielnego. Sando- 
mierz 1725. p. 317. 


13
>>>
- }94 - 


huic ecclesiae et stante vita de proprio peculio dedit 
ad manus vitricorum mi11e florenos, pro quibus com- 
parata est campana maior. 2. loannes losephus Lęgowski, 
modernus (1749) rector ecclesiae eiusdem, pariter de 
laboribus suis procuravit crucem argenteam iustae 
magnitudinis. 
Dos ecclesiae. Agrorum mansi 2 seu in quolibet 
campo 20 iugera. In primo versus domum et horrea 
sułcorum circiter 32 aut 34 lati, longi ad ipsos limites 
Bysłavienses in silva Lubiewiec nuncupata, ibidem 
cum silva aliquantum pro colligendo foeno et pascuis 
commodioribus, sine additamento ullo. In secundo 
inter viIIanorum totidem sułcorum, ut dicitur pod 
Swiekotowo, cum prato 6 curruum foeni vulgo pasieka, 
in longitudine agris vilłanorum aequales, cum addita- 
mento sułcorum 16 pod Bysław. Iłem agri semimansus 
olim supplicanti Matthiae parocho a transeunte Ił1smo 
Matthia Łubienski, archiepiscopo Gnesnensi, in sup- 
plementum superadditus et in pacifica possessione ab 
annis circiter 50 successoribus parochis fructificans cum 
omnibus attinentiis, excepto horto. Hortus aream 
p. ]93 versus in latitudine mansis'" aequalis. Prata latitudini 
mansorum aequalia inter silvas a moderno paroch o 
excisa sine additamentis communibus viIIanorum. 
3. Matthias parochus intra annos 1641 usque 1652. 


Topolno. 


Duobus miIIiaribus Sveciis distans, sub Bidgostia 
sita, ad decanatum Svecensem spectans. Ecclesia To- 
polnensis olim fuerat lignea, nunc murata. Parochialis 
est et conventualis patrum ordinis sancti Pauli primi 
eremitae, fundatorem et promotorem habuit Rmum 
Dnum Adamum Sigismundum Konarski praepositum, 
canonicum cathedralem Varmiensem, cum fratre suo 
germano Mgfco Andrea, succamerario Pomeraniae. Qui 
supplicarunt IIIsmo et Rmo de Niedzielsko Madalinski, 
episcopo Vladislaviensi et Pomeraniae. Qui praemissis 
praemittendis et liłteris ,cridae expeditis fratres ordinis 
nostri fundaverunt, bonis nobis attributis pro susten-
>>>
- 195 - 


łatione, mmJrum praedio Cieleszynek cum 4 subditis 
et media parte viłłae Dąbrowka. Locatis quoque 8000 
florenis Pruthenicis supra Topolno, a quibus provisio 
deberet dari, sed a multis annis ferme non datur. 
Ad ecclesiam hanc spectat cura animarum in Topolno, 
Rutki, Grabowo, Grabowka et Cieleszyn maiore. Ita 
testor frater Casimirus, prior Topolnensis. Ecclesia 
haec non tantum in optimo flon: est, sed et gaudet 
gratiosa imagine Beatae Mariae Virginis. Quod vero 
iste prior non expresserit annum fundationis et intro- 
ductionis fratrum l), adverto fundationem hanc nondum 
attingere 100 annos, sicuti inferius audiemus de Droz- 
dowski, qui fuit 1676 plebanus Gruczynensis et To- 
poliensis ac decanus Svecensis, et forte adhuc diutius 
sacerdotes saeculares ecclesiam hanc rexerunt. Testi- 
monium illud Topoliense ad archivum decanatus Sve- 
censis datum est 14. Februarii 1712. 


· Bysław. 


Villa regia capitaneatus Tucholiensis. Ecclesia 
murata. Consecrationis habet indicia. Dedicationis cele- 
brat diem dominicam I. post festum s. Michaclis sub 
titulo Omnium Sanctorum. Pro temporc visitationis dic 
8. Februarii 1712 regebat hanc ecclesiam. 1. Adm. 
Rndus Pctrus Picchowski, mortuus 31. Octobris 1729, 
actatis suac annorum 47, sepultus in ecclesia Bysła- 
vicnsi in maiori choro iuxta altarc dextrum propc 
baptistcrium 3. Novcmbris. 2. Modernus rcctor huius 
ccclcsiac Michacl Ignatius Pocwiardowski. 
Dos ccclesiae. Agrorum mansi 5, sulcorum 7 in 
latum in quolibet campo. Additamentum vulgo przy- 
datek ad limites Wełpinenscs cum pratis cx utroquc 
cxtremo agri 60 sulcorum, alias ad modum latitudinis 
agri scultetiani. Locus hic nuncupatur Osiek, indigct 
excisione et cultura. Ad Iimitcs Lubicvicnscs addita- 


') Ecc1esia in Topolno a. ]681 fundata, a. 1718 consecrata 
t'st, anno vero 1682 fratres ord. s. Pauli Erem. introducti sunt. 


13* 


p. 194
>>>
p. 195 


196 - 


meńtum agri circiter 6 iugerum cum prato circiter 
2 curruum foeni, latum ad modum scultetiani. Ad limites 
Bysławkovienscs itidem additamentum agri. 


Cekcyn. 


Villa regia capitaneatus Tucholiensis. Ecclesia 
lignea, fi1ialis ecclesiae Bysłaviensis. Superest in- 
scriptio dotis ecclesiae huius a Crucigeris facta, quae 
Polonico idiomate sic sonat: Privilegium villae 
Cekcyn: W imię Pana naszego Amen. My Bracia 
Henryk z Pullendorfu Kommendarz Tucholski wiadomo 
czyniemi wszystkim, ktorzy tę kartę widziec albo 
czytaną słyszec będą, iz my za radą i wolą Prze- 
wielebnego Henryka Knippenrody Wielki
go Mistrza 
Zakonu Braci Spitala s. Mariae domu Niemieckiego 
z leruzalem, i za radą i wolą naszych Społbraci Tu- 
cholskich gwoli restauracyi Dobr naszych wies Cekcyn, 
ktora przed.tym Polskiemu Prawu podległa była pod 
Niemieckie poddalismy Prawo. Ta wies ma włok 
80 w granicach swoich, iako im od Braci naszych są 
wykazane, i tu ieszcze napi!'ano iest. Nayprzod zaczy- 
naiąc od sciany Suminskiey granicy, idąc zas do dębu 
iednego gdzie naroznica iest, i od narozniku tego 
dębu idąc znowu do naroznika do granicy rogowey 
i koziego kąta. Daley od tego koziego kąta idąc do naroz- 
nika, konca lasu ktorego zowią Lubon. Ztamtąd idąc az do 
granic zkonca plebanskieyi łąki. Ztamtąd idąc do leziorka 
Plebanskiego. Od konca leziora tego do krzakow między 
dwiema blotami. Odtąd isc do starey drogi Chełminskiey. 
Od starey drogi Chełminskiey wprzek isc od granicy do 
granicy wedle ich Roli, az do Naroznika z konca lasu. 
Od tego zas isc wedle ich Roi az do wielkiego leziora, 
iednak zas począc od Suminskiey granicy Zamar- 
towskiey drogi przez bor idąc, iako im ograniczono, 
az do Tucholskiey drogi. Od Tucholskiey drogi zas 
wedle ich roli do Naroznika podle małego leziorka. 
Od tegoz mieysca prosto isc az do łąki lezącey pod 
I
ziorem wielkim. X. Pleban Wieyski ma miec 5 włok 
w tych granicach, i te ląki i to leziorko, kto re ich
>>>
- 197 - 


zdawnosci było. Szałtystwo ma wiec 7 Włok wolnych, 
a to szołtystwo przedalismy słusznie Nikoszowi i iego 
Bratu Marcinowi, i to daiemy i uzyczamy im i ich 
prawym Dziedzicom i Następcom Prawem Chełminskim 
wolno dziedzicznie i wiecznie osiesć. Mieszkoncy zas 
Wieyscy maią miec 60 czynszowych włok, i te daiemy 
i uzyczamy im i ich Dziedzicom dziedzicznie Prawem 
Chełminskim wiecznie osi esc. Ostatek Włok w gra- 
nicach ich przez osobliwą łaskę i podłosc roli daiemy 
im, i uzyczamy im, i.ich Dziedzicom i Następcom Wsi p. 196 
na pomoc, zeby tym ochotniey usługowa li , i tez mieli 
zkąd czynsz nasz oddawac. A iezeliby zas napotym 
pola te zmierzyc i mniey znaleziono, tedy nie po- 
winnismy dokładac. a iezeliby tez więcej znaleziono, 
to tez maią zotrzymac. Chciemy tez aby pomienioni 
Szołtysi i ich Dziedzicowie i Następcy mieli trzeci grosz 
od Win Sądowych, a nam dwa grosza oddali. Daiemy 
tez tym Mięszkancom Wieyskim i ich Następcom wolną 
paszą z ich bydłem w borach naszych, i wolno drwa 
lezące na opał z owey strony Wsi ku Tucholi. Zakazu- 
iemy wyiąwszy to co ma w granicach swoich, i wolne 
łowienie ryb na ich stoły roznemi sieciami małemi 
w Jezierze przede Wsią lezącym wolno na wiecznie 
uzywanie. Za pomienione to udzielnie maią nam 
i Braci naszym tak słuzyc: Szołtysi iako i insi w Pro- 
wincyi Szołtysi, kiedy i iak często im od naszych 
nakazą. Drudzy zas Obywatele z tych 60 włok, maią 
nam co rok Czynszu od kazdey Włoki po 20 szkotow 
zwyczayney Pruskiey monety dawać na dzien Oczy- 
szczenia Naysw. Panny alias na Gromice. A Xięci 
Arcybiskupi podatek powinni będziemy za nich łozyc, 
iakosmy przed tym czynili. J dwa kury i korzec owsa 
Chełminskiey miary maią nam dac, i dzien ieden 
robic, gdzie i m nakazemy. Takze pięc kop rzanney 
słomy maią nam wespoł od Czynszowych Włok 40 mor- 
gow łąki zebrac i zwiesc gdzie my im wykazemy. 
A co nad to łąk w borach naszych podle nich lezących 
iest, maią społem tak Szołtysi iako i Gburzy wiecznie 
dla pozytku swego zotrzymac, J co inne Wsie robią 
i usługuią Prowincyi naszey, iako budynki nowe
>>>
- 198 - 


stawiac, stare rozbierac i poprawiac, to oni tez po- 
winni będą czynic, kiedy i iak często i gdzie im od 
Braci naszych nakazą, Do wiecznego utwierdzenia tey 
p. ]97 rzeczy przyłozelismy. pieczęc naszą na kartę. Ktora 
dana iest w Roku 1377 w Swiątki. Swiadkowie. są 
Ucciwi ludzie X. Burka w Tucholi, Pan lan z Człu- 
chowa nasz Piwniczny, X. Konrad Rotyr Pleban Tu- 
cholski, Nikołay Ogorzelinski Burmistrz Tucholski, 
Arnold Szołtys Wielkomędromirski, Wawrzyniec Szołtys 
Goztycki i inni pocciwi ludzie. Concordat cum originali. 
Ex praesenti privilegio docemur ecclesiam in 
Cekcyn non a Crucigeris, sed iam longe ante aut 
a ducibus Pomeraniae aut a regibus Poloniae erec- 
tam et dodatam fuisse l) Secundo ecclesiam hanc 
olim parochialem extitisse ac ad archidioecesim Gnes- 
nensem spectasse. 


SliwieB. 


Villa regia in capitaneatu Svecensi. Ecclesia lignea 
cum turri lignea. curata a ruina. Consecrationis cele- 
brat diem dominicam I. post festum sancti Francisci 
confessoris, sub titulo sanctae Catharinae virginis et 
martyris. Dos ecclesiae mansi 4 cum additamentis 
proportionatis. Pratum dictum Chmieleniec, ali ud 
Smugi, tertium dubium ex relatione hominum senum 
dictum Wydarte. Hanc ecclesiam regit ab annis 17 
(1712 die 10. Februarii sub actu visitationis generalis) 
ordinatus ab IIlmo et Rmo Thorna Skotnicki, suffra- 
ganeo Culmensi: 
I. Rndus Dnus loannes Rhon parochus. ipse aetatis 
46 annorum. 
2. Rndus Dnus loannes Łęgowski parochus 1110- 
dernus 1749. 


Orzyeirn. 
Villa regia in capitaneatu Svecensi. Ecclesia lignea 
in formam crucis posita, tectum lateritium, cum turri 
') dr. Kujot, Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezyi 
chełmińskiej: Roczniki Towarzystwa Naukowego w TorunIU 
Toruń 1903. X, 276.
>>>
- 199 - 


lignea a pie defuncto paroch o I. Marco MakuIski anno 
praeterito reaedificata. Hat:c t:cclesia ab intra nova 
fabrica fundata , relicta ab extra veteri. Consecrata. 
Dedicationis celebrat diem dominicam II, post festum 
sancti Michaelis. Sub titulo omnium Sanctorum et 
Purifi"'cationis Beatae Mariae Virginis. Dos ecclesiae: p. 198 
Agrorum mansi 4, in quolibet campo sułcorum 8. Hor- 
tus unus ante domum plebana lem iuxta viam, alter 
versus domum plebanalem proportionatus 4 mansis. 
Item agrorum mansi 4 antiquitus ratione messalium 
Grodenensium in possessione paroch i et hortus his 
4 mansis cum omnibus attinentiis proportionatus, et 
sic cum agris ablatus anno praeterito, nempe illis 
ultimo specificatis 4 mansis. Hanc ecclesiam 1712 
die 10. Februarii sub visitatione generali regebat annis 
3, ordinatus ab IIImo et Rmo Hieronymo Wierzbowski 
suffraganeo Posnaniensi: 
I. Rndus Dnus lacobus Kraserski parochus ipse 
aetatis 49 annorum. 
2. Rndus Dnus Gaspar losephus Boruski parochus 
modernus 1749. 
3. Rndus Dnus Valentinus Sądkowski parochus 
1670; vide Svecenses intra 1). 


Osie. 


Viłła regia in capitaneatu Svecensi. Ecclesia lignea. 
Dedicationis celebrat diem dominicam III. post Pen- 
tecosten. Quae incendio confIagrata die 18. Augusti 
1714, per divinam gratiam, opera et applicatione pro- 
tunc et adhuc in rivis superstite paroch o Rndo Dno 
Michaele Stanislao Poleszka e cineribus resuscitata et 
reaedificata est 1715 sub titulo sancti Bartholomaei 
apostoli. Dos ecclesiae: Agri in quolibet campo mansi 4. 
Pratum iuxta villam foeni 2 curruum vulgo Rozgart. 
Ibidem ad olera omnis generis horti 2. In silvis pratum 
dictum Łabęcie, foeni unius currus. Aliud pratum in 
silvis dictum Xięze. Hanc ecclesiam ad praesens (1712 


') p. 205 ad calcem.
>>>
- 200 - 


die I I. Februarii) regit ab anno uno, ordinatus ab 
IIImo et Rmo Adalberto Bardzinski, sulfraganeo Vla- 
dislaviensi: 
I. Rndus Dnus Michael Poleszka ipse aetatis 
31 annorum. Qui fundavit perpetuis temporibus rosa- 
rium Beatae Mariae Virginis proprio sumptu, locata 
ad id pecunia in cnria Svecensi 1500 florenorum Pru- 
thenorum anno Dni 1740 die 26. Septembris. De qua 
summa annuatim in vim provisionis percipit 60 flo- 
p. 199 renos, ex quibus successoribus parochisannuatim*cedent 
pro sacrificio missae suaque persona 34 fłoreni, orga- 
nario 16 fłoreni, ecc1esiae pro vino 5 floren i , paupe- 
ribus ecc1esiae inservientibus 5 floren i. Hanc funda- 
tionem secundo inscribere fecit 1746 in Septembri 
tam in actis civitatis, quam decanatus Svecensis. 


lezeWD 


ViIla mensae episcopalis spectans ad c1avem Ko- 
morscensem. Ecc1esia in choro minore murata anti- 
quitus, in choro maiore Iignea, reaedificata a I. Rndo 
Dno Iacobo Donarski parocha antecedaneo. Consecra- 
tionis indicium nullum. Sub titulo sanctissimae Trini- 
tatis. Singularem devotionem celebrat sancti Valentini 
martyris. Anno vero praeterito (1748) modernus rector 
ecc1esiae istius 2. Rndus Dnus Ioannes Szoła, per 
Rmum Augustinum Klinski , archidiaconum Pomeraniae, 
procuravit Roma indulgentias d
 sanctissima Trinitate 
unaque fundavit devotionem singularem per collectam 
notabilem supra 1000 fłorenos monetae Pruthenicae 
parochianorum magnificorum tum aliorum benefactorum 
coronae seu rosarii de sactissima Trinitate perpetuis 
temporibus, locata summa antedicta in bonis nobilium 
ad provisionem annuam pro missis certis temporibus 
absolvendis tum pro consolatione cantorum. - Dos 
ecc1esiae: Agri: mansi 4, quintus accessit vulgo Ma- 
zurdowska cum suis additamentis et attinentis omni- 
bus. Ager paludem versus vulgo Zulawka capar (!) 
seminis 6 modiorum. Stagnum inter mansos pleba- 
nales et agros praediales vulgo lezewko. Hanc ecc1e- 


.......
>>>
- 201 - 


siam protunc (1712 in Februario) regebat annis 2 ordi- 
natus ab I1Imo et Rmo Stanislao Dąbski , episcopo 
Vladislaviensi 3. Rndus Dnus lacobus Franciscus 
Glassius, ipse aetatis 48 annorum. 


Przysiersk 1711 die 11. Decembris. 
Villa regia in capitaneatu Svecensi. Ecclesia 
vet usta lignea sub titulo sancti Laurentii. Conse- 
crata. Dedicationis celebrat diem dominicam I. post 
festum Visi*tationis Beatae Mariae Virginis. Dos p. 200 
ecclesiae: Agri mansos habet in duobus campis 
semitres, in tertio campo 2, quoniam semimansus 
1711 per I1Ismum castellanum Elbingensem, capita- 
neum Svecensem, avulsus est, quamvis libri visitati- 
onum testentur et indicia limitum doceant habuisse 
4 mansos. 
l. Rndus Dnus Andreas Hertzowski parochus 1749. 


Uroczno 12. Februarii 1712. 


Villa Rmi capituli Gnesnensis. Beneficium in- 
corporatum collegio vicariorum Gnesnensium, quare 
ex dioecesi Vladislaviensi nemo ibidem agere potest 
plebanum, sed duntaxat ex gremio vicariorum an- 
tedictorum ex ratione, quod viii a ista quondam 
spectabat ad vicarios istos. Ecclesia to ta murata, 
consecrata. Dedicationis celebrat diem dominicam I. 
post octavam Assumptionis Beatae Mariae Virginis, 
sub titulo sancti loannis Baptistae. Huius templi maior 
chorus corruit praesidente 1. Rndo Dno Gasparo 
PierzchaIski , adiuvante tamen gratia divina, proc u- 
rante eodem paroch o solertissimo reaedificatus. Modo 
tota ecclesia bene composita, in suo flore permanet 
cura praelibati pie defuncti paroch i ante annos 3 
(1746). Dos ecclesiae: Agrorum mansi 4 cum suis 
attinentiis in quolibet campo, Protunc (I712) prae- 
sidebat ecclesiae huic ordinatus ab IIImo et Rmo 
Adalberto Stawowski, suffraganeo Gnesnensi, 2. Rndus 
Dnus Stanislaus Sarbski parochus 1712. 3. Rndus
>>>
p. 201 


- 202 - 


Dnus Stanislaus Drozdowski, paroch us Grucinensis, 
decanus Svecensis 1670 - 1676. Vide infra l). 


Serock 14 Februarii 1712. 


Villa regia. Ecclesia lignea anno 1689 aedi- 
ficata sub titulo sanctorum Simonis et ludae aposto- 
lorum cum plenaria indulgentia, Celebrat solennitates 
Beatae Mariae Virginis et singuIis dominici,.; men- 
struis. Dos ecclesiae: Agri mansi debent esse 4. Eccle- 
siam hanc protunc regebat 1. Rndus Dnus Simon Ba- 
ranowski ordinatus ab lIImo et Rmo Severino Szczuka, 
suffraganeo Culmensi, institutus a Perillri ROlO Adal- 
berto Bar*dzinski, officiali generaIi Vladislaviensi, 
ipse aetatis 46 annorum. 2. Rndus Dnus Bartholo- 
maeus Trochowski, vicedecanus Svecensis, parochus in 
Serock 1749. 


Swiekotowo 15. Februarii 1712. 


Villa venerabilis capituli Vladislaviensis. Ecclesia 
Iignea aedificata anno 1644. Concecrata. Dedicationis 
celebrat diem dominicam I. post festum sancti Mat- 
thaei. Sub titulo sancti Martini pontificis. Dos eccle- 
siae: Agri in quolibet campo, mansi 4 cum suis 
attinentiis. Hanc ecclesiam protunc rexit ordinatus ab 
111010 et RlIlo Dno Martino Zaluski, suffraganeo 
Plocensi, Regiomonti I. Rndus Dnus Antonius Cza- 
piewski, ipse aetatis 38 annorum. Ad praesens (1749) 
parochu m agit Rndus Dnus 2. Msciszewski Bronk. 


Swiecie civitas die 26. Decembris 1712. 


lurispatronatus sacra e regiae lIlaiestatis. Ecclesia de 
intcgro lateritia cum porticu, sacristia, turri sibi consilllili 
ac capella vulgo Kaplowska a latere sinistro in figura ro- 
tunda, ampla, prolixa, sublimis, ornata, fenestris dara, 


,) dr. p. 205 ad calcem.
>>>
. 


-203- 


verbo ut matricem totius decanatus et parochialem civi- 
tatis regiae decet. Sub titulo sancti Stanislai episcopi et 
martyris. Consecrata ab IIIsmo et Rmo Rozdrazewski 
protunc loci ordinario. Dedicationis celebrat diem do- 
minicam I. post festum sancti Michaelis. In hac ecclesia 
altaria sunt 12, quodvis horum de cereis aliisque ne- 
cessariis providet contubernium unum opificum intra 
civitatem, ita quod ecclesia nonnisi 6 lumina ad altare 
maius de proprio providere neceSSe habeat. Dos eccle- 
siae: Mansi 2 seu i
 quolibet campo iugera 20, alias 
80 sulci, qui capiunt seminationis hiemalis 45 modios 
Svecenses. Pratum unum ferens foeni circiter 8 currus 
Hollandicos statim a 1i11ite Niedzwiedz in magnis pratis 
penes pratum xenodochii maioris, in latum 8 perticis 
13 pedibus, in longum 100 perticis. In minoribus 
pra*tis de recenti recuperatum pratum, faciens foeni p. 202 
4 currus Hollandicos. !tem pratulum in magnis pratis 
iuxta limitem Niedzwiedz faciens foeni currus 2 medi- 
ocres. Item pratulum iuxta Vistulam in magnis pratis 
circa finem prati laniszewskich faciens foeni currus 
4 mediocres et cum aliis attinentiis, uti in actis deca- 
nalibus annotatum habetur. Villae parochiales: Przechowo 
villa regia de mansis 15. 2. Przechowko villa regia de 
mansis 9. 3. Kozłowo villa nobilium, chmetones 4, 
4. Skarszewy villa nobilium de mansis 16, nunc in 
praedium ex viIla chmetonum conversa, 5. Solnowko 
viIla civitatis Svecensis de mansis 14. 6. Solnowo villa 
regia, praedium, scultetia et una chmetonia. 7. Zdzikowy 
villa nobilium antiquitus, de praesenti nisi agri ad 
villam Czaple maius spectantes, messalium nihil prae- 
stabant, sed dum Rmus Valcntinus Alexander Czapski 
(nunc IIIsmus episcopus Vladislaviensis) praepositum 
ageret, incolae de Czaple citati ad iudicia castrensia 
Skarszeviensia iureque convicti, abinde singulis annis 
messalium loco praestant 30 florenos monetae Pru- 
thenicae. 8. Wiq
 villa regia de mansis 51. 9. Czaple 
wielkie de mansis 24. 10. Czaple małe de mansis 22. 
11. Sartawice villa nobilium de mansi
 12. 12 Fuit 
quondam viIla Sartawiczki, quae pendebat de mansis 
12, sed de his mansis iam pridem Hollandis in Stwo-
>>>
p. 203 


- 204 


lenka minore 9 et ad Wiąga penes insulam Sartavi- 
censem 3 attributi sunt, praestant nihiIominus de his 
in vim decimae 6 modios siliginis, de quibus 
infra (*) 13. Morski praedhlm bonum. 14. Kempa vel 
Ostrowad Vistulam, villa magna, non dat messalia. 
In anno superius citato adscriptum habetur: "In qua 
(Kempie) quandoquidem de recenti villa aedificata 
et agri conseminati sunt, decimae nondum redduntur, 
de quibus in iudicio agituJ. 15. Kampa vulgo ledwabka 
parvae importantiae. 16. Kampa Surowska mediocris 
importantiae. 17. Zdzi*kowy przy przewozie. 18. Stwo/no 
maius vi!la regia de mansis 29. 19. Bratwin villa regia 
de mansis 22. 20. Stwo/enka villa regia de mansis 20. 
NB. (*) ad quam villam addidit IIIris Sopia Czarn- 
kowska, castellana Międzyrzycensis, capitanea Sve- 
censis, mansos avulsos a Sartawiczek 9 et distribuit 
inte, Hollandos cum obligatione decimas parochu 
praebendi. De his igitur 9 mansis villa in vim decimae 
annuatim dat 51 '2 modios hordei, totidcm avenae. 
21. Mo/endinum Przechowski 4 modios. 22. Mo/endinum 
Kozłowski 2 modios. 
Ex villis et praediis recensitis a quolibet manso 
datur Rndo praeposito Svecensi in vim decimae medius 
modius siliginis, totidem avenae, prout Rndus Dnus 
Laurentius Rynkowski, decanus et parochus Svecensis, 
1611 haec omnia cx antiqua metrica Rndi loannis 
luzdzy Crobensis antecessoris sui connotavit. 
Praepositi Svecenses. Seriem praepositorum 
integram texcre haud possibiIe est, nam sub bello 
Suetico, quod cepit 1626, munimenta omnia tam civi- 
tatis quam ecclesiae una cum civitate igne combusta 
sunt, et si quod superm.ansit, id ab aquis consumptum 
est. Ex inundatione, quae accidit 1674, aquae intra 
ecciesiam ad altitudinem 3 ulnarum steterunt, et per 
has littcrae seu scripturae in libris ecclesiasticis ita 
absumptae sunt, quod amplius legi nequeant. Inundatio 
altera t quae accidit 2R Martii 1745, altior et periculo- 
sior priore, plura adhuc damna in ccclesia praefata 
causavit, ita quod nuncusque ad pristinum splendorem 
non redicrit.
>>>
-205- 


l. loannes luzdzy ante annum 1611. 
2. Laurentius Rynkowski, decanus et parochus. 
Praefuit ecclesiae Svecensi ab 1611 usque 1634 in- 
clusive ad mensem Martium. An mortuus, an alibi ad 
pinguius benefieium promotus sit, annotatum non est. 
3. Thomas Prusakowski a mense Martio 1634 
(hic de introductione sua nuHam in libris connotationem 
reliquit) usque ad 1649. Supersunt *litterae supplices p. 204 
ad iIIustrissimum loei ordinarium pro instituendo co- 
adiutore tenoris huius: IIIsmo ac Rmo DO. Nicolaco 
Alberto ab Olexow Gniewosz. Dei et apostolicae sedis 
gratia episcopo Vladislaviensi et Pomeraniae, DO. mea 
c1ementissimo. IIIsme et Rme DO. clementissime. 
Fractus ac debilitatus multis et ferme assiduis per 
tot 27 annos aegritudinibus, cum iam per annorum 
aetatem onera ecclesiae meae et pastoralis offieii 
sustinere non possum, IIIsmae Celsitudini Tuae supplico, 
ut IIIssma Celsitudo Tua coadiutorem oneris pa- 
storalis mihi suppeditare dignetur. Commendo igitur 
IIIsmae Celsitudini Tuae et humillime supplico pro 
venerabili patre Alberto a Siedlecz Zawodzki, qui 
onera coneionatoria et alia ecclesiae meae munia per 
annos 9 vigilantissime et disertissime sustinuit et 
quidem pretio vilissimo propter parochialem proventum 
exiguum. Dignetur ergo IIIsma ac Rma Celsitudo Tua 
supplicationi meae humillimae consentire et eundem 
venerabilem patrem coneionatorem parochiae meae 
coadiutorem substituere, ut tanto promptius et alacrius 
ecclesiae subserviat, quanto maiorem spem futurae 
meae successionis concipiet. Interim humillima mea 
obsequia et sacra officia IIIsmae ac Rmae Celsitudini 
Tuae offero. IIIsmae ac Rmae Celsitudini Tuae 
subiectissimus servitor et exorator perpetuus, Nomen 
Iitteris subscriptum non invenitur sed manifestum est 
Iitteras has ab antedicto Thoma Prusakowski , decano 
et praeposito Svecensi. emanatos ipsumque penes 
ecclesiam suam 1649 mortuum esse. 
4. Albertus a Siedlecz Zawodzki, hic de suo 
ingressu in metrica haec notata reliquit: Ego pater 
Albertus a Siedlecz Zawodzki, ecclesiae huius (Sve- 


.
>>>
r 


- 206 - 


tensis) parochus, ante vero concionator ordinarius pet 
totos 10 annos, curam ecclesiae Svecensis ex manibus 
IIIsmi ac Rmi Domini Nicolai Alberti Gniewosz, epis- 
copi Vladislaviensis et Pomeraniae, ad maiorem Dei 
gloriam et Beatae Mariae Virginis honorem sancto- 
rumque omnium et divorum praefatae ecclesiae 
patronorum suscepi, utinam feliciter. Anno Domini 
1649 dominica infra octavam Ascensionis Domini. 
In ecclesia Svecensi ad parietem habetur eius effigies 
iustae magnitudinis. In actis Svecensibus ingrossatum 
p. 205 invenitur testimonium ipsi datum a civitate'" Tucholi- 
ensi ad effectum Iiberi passus, utpote ex salubri loco 
venienti, de 1633. In quibus Iitteris idem tunc dicitur 
actualis confessarius sacrarum virginum sancti Bene- 
dicti monasterii Bysłavecensis apperetque, quod isto 
anno concurrerit pro obtinendo vicariatu et ambona 
Svecensi. Praefuit ecclesiae Svecensi 21 annis et obiit 
2. Februarii 1670. - Tempore tamen incursionis Sve- 
ticae 1658 videtur absens fuisse ab ecclesia, nam ad 
annum hunc 1658 in metrica haec leguntur: I::.x co n- 
notatione Rndi patris Ludovici Modelski, gvardiani 
conventus Svecensis, tempore Svetici exercitus curam 
et administrationem sacramentorum agentis, tum et 
aliorum fratrum. 
5. Stanislaus Drozdowski, commendarius Svecensis 
a 2. Februarii usque ad 29. lunii 1670. De quo in 
metrica ita invenitur: Ego Stanislaus Drozdowski, 
parochus Grucinensis et protunc post obitum Alberti 
a Siedlecz Zawodzki, decani et parochi Svecensis, 
qui obiit 2. Februarii 1670, commendarius factus. 
6. Valentinus Sądkowski. De quo metrica haec 
habet: Quod cedat ad maiorem Dei gloriam, animarum 
curae meae commissarum, etiam meae salutem, ego 
Valentinus Sądkowski e Fordanensi commendario pa- 
rochus Drzycimensis, ecclesiae Svecensis curam sus- 
cepi ab IIIsmo duce in Clevan et Rmo Dno Casimiro Flo- 
riano Czartorysk, episcopo Cuiaviensi, ad hanc ecclesiam 
institutus et per Adm Rndum Dnum Stanislaum Droz- 
dowski, decanum Svecensem, parochum Grucinensem, 
ad ecclesiam introductus ipso festo sanctorum Petri 


. 


.........
>>>
-207- 


et Pauli, qui erat dies dominicus anno Oomini 1670 
die 29. lunii. Hic annis 5 rexit ecclesiam et ad 
eandem mortuus est. 
7. Adamus Franciscus Oolecki, qui in metrica 
ingressum suum sic descripsit: Utinam sit ad maiorem 
Dei gloriam, ego Adamus Franciscus Dolecki, parochus 
in dioecesi Culmensi Lissoviensis, suscepi curam ani- 
marum eccłesiae parochialis Svecensis ab IIIsmo et 
Rndmo 0.0. Stanislao a Lubraniec Dąmbski, episcopo 
Chelmensi, Luceoriensi et Brestensi nom inato et pro- 
tunc sede vacante Vladislaviensi et Pomeraniae admi- 
nistratore, ad hanc eccłesiam institutus, per Adm. 
Rndum Onum Stanisłaum Drozdowski, decanum Sve- 
censem, parochu m Grucinensem et Topolnensem, ad 
eandem introductus sum die 5, lulii, quae dies fuit 
dominica VI. post Pentecosten, anno Domini 1676. - 
Hic eccłesiam I praefatam rexit usque ad annum 1708, p. 206 
quo senio et viribus fractus, id beneficium resignavit 
Perillri et Rmo Valentino Alexandro Czapski, protunc 
scholasticotposnaniensi, nunc vero (1749) IIIsmo episcopo 
Vladislaviensi. Post quam resignationem idem 00- 
lecki aliquot adhuc annos privatim vixit pieque mor- 
tuus, in hac eccłesia sepultus est. Prostat in eccłesia 
eius effigies penes sacristiam in pariete et penes hanc 
effigies Rmi Dni Francisci Dłuzewski, qui sub IIIsmo 
Czapski egit commendarium Svecensem aliquot annis, 
sed in f10rente aetate agens circiter 40 annos mortuus est. 
8. Valentinus Alexander Czapski, de quo metrica 
sic inquit: Post introductionem IIIris Adm. Rndi Dni 
Valentini Czapski, praepositi et paroch i Svecensis, 
commendarii Swiętensis et Sartavicensis, per Adm. 
Rdum Onum Dolecki die 22. Novembris 1708. Hic 
eccłesiam Svecensem usque ad 1730 (quo factus est 
abbas Pelplinensis) per commendarios, quorum unus 
fuit Rndus Dnus Franciscus Ołuzewski, uti paulo 
superius dictum est, rexit. Deinde factus abbas Pel- 
plinensis, post episcopus Premisliensis, nunc Vladi- 
slavicnsis. Idem quondam in presbyterum ordinatus est 
ab IIImo Gninski, episcopo Camenecensi. 
9. Laurentius Behme ex decano et praeposito
>>>
p. 207 


-208- 


Novensi factus praepositus Svecensis, qui de SUI Jn- 
troductione in metrica haec adscripsit: Infrascriptus 
testor, quod post ,esignationem praepositurae Neobur- 
gensis ex gratia Serenissimae Maiestatis Polonicae 
Augusti Ił. accedente consensu IIImi Excellmi ac Rmi 
Dni Christophori in Słupow Szembek, episcopi Vladi- 
slaviensis et Pomeraniae, obtinui hoc beneficium Sve- 
cense anno Domini 1730. łntroduxit vero hunc ad 
eandem eccłesiam Gaspar PierzchaIski , parochus Gru- 
cinensis, vicedecanus Svecensis, in Aprili infra heb- 
domam magnam. Alias idem natus est 10. Augusti 1669. 
Primitias secundas ceIebravit iam decanus et praepo- 
situs Svecensis 8. Maii 1646, superstes adhuc 1749. 
Vir amans decorem domus Dei. Ipsius enim Iargitate 
et sollicitudine in eccłesia Svecensi assurrexerunt 
8 nova altaria , pulchre deaurata et ornata, arcus 
pulcherrimus, pavimentum marn1Oreum, sarta tecta, 
campana maior et*apparatus multus comparatus est. 
Summam pecuniae per vices collecłam ab 1712 nempe 
13183 florenorum Pruthenicalium assecuravit super 
fundos civium Svecensium, qui annuatim provisionem 
lIant praeposito, cantoribus, xenodochiis. 
Superius sub titulo eccłesiae Stargardensis recitavi 
dipIoma integrum de fundatione equitum s. Ioannis in 
Stargard et Libyszewo l), ad cuius calcem haec haben- 
tur: Haec omnia nominata su nt et recitata in die beat i 
Martini in consecratione eccłesiae Beatae Mariae Vir- 
ginis in Sweze, in audientia multorum, qui aderant, 
sub sententia anathematis a praenominato (Stephano) 
cpiscopo Vladislaviensis eccłesiae cum extinctione 
candeIarum praefato hospitali confirmata. Actum anno 
Dni 1198. Testes, qui affuerunt, Bertoldus et Waltherus 
archidiaconi, WilheImus de Sweze, Ioannes de Wisse- 
grod presbyteri. 
Nobile san e documentum, quo instruimur eccłe- 
siam Svecensem sub ipsa prima Pomeranorum con- 
versione ad Christum assurrexisse et citra dubium 
a Grimiscłavo, principe Pomeraniae, fundatam esse. 


') p. 168. 


......
>>>
-209- 


An tamen templum istud, quod hodiedum in civitate 
oculis subiicitur, a Grimisclavo erectum sit, merito 
dubitatur 1 ). Rndus Dnus Maurzycki aestimat templum 
istud vetus nonnisi ligneum fuisse in iIIoque editiore 
loco extra civitatem, ubi nunc monasterium patrum 
Bernardinorum habetur, stetisse, modernam vero eccle- 
siam parochialem intra civitatem esse fundationis 
Suentopelcianae. 
Ad seriem parochorum Svecensium addendi: 
I. Dnus Wilhelmus 1198, de quo supra dictum est. 
2. Dnus Otto de Swetz, capellanus ducis Mestuini 
1264. Dreger pag. 4772). 


* Swfęte. 


Villa nobilium sub Graudento inter Hollandos sita, 
uno et medio milliari Sveciis distans. Ecclesia lignea 
sub titulo sancti Adalberti episcopi et martyris. Con- 
secrationis nulla habet indicia, quae sicuti nunc, ita 
iam olim a praepositis Svecen
ibus per commendam 
tenta est. Ilabuit nihilominus antiquitus proprium suum 
plebanum 3 ). Dos ecclesiae: Mansi 2, sed de his hodie 
nullum vestigium, nec alia aliqua dos ecclesiae huius 
superest. Omnia haec haeretici occuparunt et inter se 
diviserunt. Solas accidentias praepositus Svecensis 
participat, quamvis diebus dominicis alternatiII! et 
festis parochialibus devotionem ibidem peragat. 
Villae parochiales: 1. Wielkie Swięte et mole 
Swięte antiquitus habuerunt 14 mansos praeter 2 mansos 
plebanales. Nunc hos plebanales incolae inter se 
diviserunt, non tam en plus messalium pendent quam 
olim. 2. Marzy vetus villa Hollandica. 3. Marzy novum 
villa Hollandica. 4. Mniszek. 5. Michale de mansis 30. 
Est in controverso an ad ecclesiam Svecensem an 
Swiątensem pertineat, de quo inferius. Duo pleba- 
') dr. Kujot, Kto za/ożył parafie w dzisiejszej dyecezyi 
chełmińskiej: Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu. 
X, 269. dr. IX, 40,72. 
2) Dreger, Cod ex diplomaticus. Stettin 1748, p. 477. 
") dr. Fankidejski p. 276. 


]4 


p. 208
>>>
p. 209 


- 210 - 


nales mansl In hac vi\1a ad ecclesiam Swiątensem 
spectantes ab incolis haereticis occupati su nt. Loco 
messalium dant 9 modios siliginis et totidem avenae. 
Antea vero dabant 15 modios hordei et totidem avenae. 
6. Molendinum Swiątense 2 modios siliginis. 
De eadem ecclesia ex libro visitationum łI1smi 
Rozdrazewski, episcopi Vladislaviensis, per Rndum 
Sebastianum Liwierski capellanum peractarum an- 
no 1583: l) Vi\1a Swięte nobilium DD, Bąkowskie. 
Ecclesia in ligno murata, tituli sanctae Barbarae, 
habuit quondam mansum unum, sed hunc domini 
villae sibi seu pro usu suo accepere. Stwolno, Brat- 
wino, Marzy, Stwolenko, Sartawice. Ex libro visitati- 
onum factarum 1598 per Rndum archidiaconum Fran- 
ciscum Lącki 2 ): Swięte vi\1a nobilium Bąkowski et 
Zelisławski, habet ecclesiam ligneam intermedio latere 
structam, sed sacramentorum adll1inistratio ad Sa 1'- 
tavicensem ecclesiam vix uno mi\1iari isthic distantem 
translata. et quae huius ecclesiae in Swięte filia est. 


* Michale. 


Debuit olim hic fuisse ecclesia haecque filialis 
aut ecclesiae Svecensis aut Swiątensis, sed ab haere- 
ticis pridem destructa, ita ut nequidell1 rudera ipsius 
hodie supersintS). Traditur vero ipsam in loco isto, 
ubi hic et nunc particula figurae Crucifixi ex muro 
superest, stetisse. Dos ecclesiae lI1ansi duo, sed et hos 
haeretici occuparunt, neque nunc scitur, ubinam 10- 
corum positi fuere. 


Sartawice. 


Ex libro visitationum łI1mi Rozdrazewski episcopi 4): 
Ecclesia lignea in promontorio ad ripam Vistulac sita 
in loco, ubi aiunt Suentopelci ducis POll1eraniae arccl11 


I) Fontes. ]897. I, 93. 
') Fontes. 1898. Ił, 364. 
,) Fontes. 1897. I i 94. I, 148; dr. Fankidejski, p. 277. 
') Fontes. ]898. I , 365.
>>>
- 211 - 


olim fuisse, nunc, ut asserit'ur, haereditas est domini 
Georgii Bąkowski, qui eo loci, veteri capella, quae 
isthic extabat, deiecta, novam ecclesiam const,uxit 
forma non ineleganti. De eadem ccclesia Rndus Dnus 
Maurzycki, ,-icarius Svecensis, ita perscribit: Ista 
ecclesia Sartawicensis tituli sanctae Barbarae pridem 
corruit, ita ut nunc vix locus dignoscitur, ubinam 
steterit. Ego ipsemet anno Domini 1747 in isto monte 
in ripa Vistulae posito, providente Deo de larga elee- 
Illosyna, erexi colum nam ex latere cocto in forma 
capellulae, cum 3 fenestris vitreis ad mentem historiae 
de martyrio sanctae Barbarae. quae a patre ad turrim 
proiecta, Deum oravit, ut in ipsa 3 aperirentur fene- 
strae in honorem Sanctissimae Trinitatis. Fenestrae 
sunt magnitudinis eius, sicuti figura sanctae Barbarae 
easdem quasi pertransientis, ipsa vero figura alta est 
2 circiter ulnarum, per pictorem eleganter deaurata. 
Hanc figura m sanctae Barbarae, quae antiquitus in 
ecclesia supradicta stetit, ipso die Exaltationis sanctae 
Crucis 1747 processionaliter cum cantu iIIuc transtuli 
et ad eandem exhortationem habui ad maiorem Dei 
gloriam. Glim co loci ad sanctam Barbaram magnus 
populi praecipue navigantis Gedanum vel inde rede- 
untis concursus fiebat, ideo quod isthic antiquitus 
caput sanctae Barbarae repositum fuerit, quod inde 
a Crucigeris Culmam tr.anslatum est. 


"'De capite sanctae Barbarae Sartawiciis invento. p. 210 
Quod caput sanctae Barbarae virginis et martyris 
in Sartawice reconditulII fuerit, consentiunt scriptores 
plenque tam Polonici quam P,ruthenici et Pomeranici. 
Pdrus de Diisburg, scriptorum Pruthenicorum omnium 
primus, parte 3. cap. 36. chronici Prussiae de hac re 
sic inquitt): "Frater Theodericus de Bernheim, (ordinis 
Crucigerorum) antiquus marescałcus, totus magnanimus 
erat et fratres 4 et armigeri 24 noctis tempore in 


I) Dusburg, Cronica terre Pru ssie. Pars III cap. 36: SS. reI'. 
Pru ss. 1. leipzig 18b\, p. 70. 


]4. 


--
>>>
p. 211 


212 - 


vigilia sanctae Barbarae, vlrgmls et martyris, acces- 
serunt ad castrum Sardt:wicz Suantepolci et applicantes 
scalas ad moenia intrantes, quia secrete invenerunt 
50 viros ad eius custodiam deputatos, viros utique 
robore fortes et in armis exercitatos, quos fratres cum 
suis 24 armigeris aggressi sunt viriliter. III i ex oppo- 
sito hostiIiter se opponentes fortiter defenderunt, nunc 
istis nunc illis repressionem sustinentibus, bellum duris- 
simum inter iłłos est ortum, quod duravit ab ortu diei 
usque ad horam tertiam. Tandem ipse Deus, qui 
sperantes in se non derelinquit, fratribus opem et 
victoriam de coelo misit, ut occisis omnibus praeter 
paucos, qui fugientes evaserunt, mulieres 150 ibi 
captas legaverunt. Quo facto invenerunt in quodam 
cellario cistam seu arcam et pixidem argenteam in ea 
et in pixide erat caput beatae Barbarae, virginis et 
martyris, q uo visu proni ceciderunt i n terram collau- 
dantes Deum tam gloriosi muneris inventione. Ele- 
vantes ergo has sanctas reliquias cum magno gaudio 
cellarium exierunł. Quod cum videret quaedam ma- 
trona antiq ua , q uae cum aliis stetit ligata , ait ad 
fratres: N unc potestis gaudere et iuste debetis. q uia 
meritis beata e Barbarae habetis, quicquid honoris 
hodie estis consecuti. Ad quam fratres: Quis tibi haec 
indicavit aut quomodo potes hoc scire? quae respondit: 
t:go spirituali devotione semper diłexi sanctam Bar- 
baram, unde hac nocte apparuit mihi tribus vicibus 
succinctis vestibus ac si parata esset ad ambulandum, 
et ego dixi ad eam. Quo.vadis sancta virgo? quae re- 
spondit: ego volo i,e ad civitatem Culmensem et audire 
ibi missam. Et dum tertio appareret mihi et diceret 
ad me valeas diłecta mea, ego cecidi de strato mea et 
secuta fui ipsam, ipsa disparuisset, vidi vos armatos 
in castro. Ex istis scio indubitanter, q uod meritis et 
precibus eius traditum est vobis hoc castrum, ut 
reliquias ipsius vobiscum ducatis in terram Prus- 
siae, ubi in maiori quam hic reverentia habeantur. 
Post haec frater Theodericus quibusdam fratribus 
et armigeris ad dicti castri custodiam ordinatis cum 
paucis reversus, has sanctissimas reliquias versus
>>>
- 213 - 


Col men duxit, ubi clerus et populus cum solemni pro- 
cessione accurens eas ad ecclesiam portaverunt et 
ad castrum antiquum (Starogrod) posuerunt, ubi usque 
in praesentem diem (*) propter crebra miracula, quae 
per eam Dominus operatur , in veneratione assidua 
req uiescunt". (*) quo Dusberg chronicon scripsit, nempe 
anno Domini 1326. 
Translatum est caput iIIud venerandum Culmam 
maxi ma cum pompa populoque (uti habet Nicolaus 
leroschinus l) ordinis Crucigerorum) canente: !lu preii
en 
bift gewi
 an ber fiif5en Barbara !las Sic bid] nimmer 
will verla
ł1; Sonbern ftets bid] in {iebe 
an. V 5arte 
Barhara nun bleib 4iey un:;, uub vertreib Was bu tvetft 
un:; tvieber feyn !lurd) bic bitter 21Tarter betn. 
Extat in bibliotheca RegionlOntana codex anti- 
quus inter manuscripta litera Yy numero 125 2 ), in quo 
reperitur historica narratio de capite beatae Barbarae 
in Pomeraniam et Prussiam delato. Variae autem ibi- 
dem adducuntur opiniones, inter quas una haec est: 
Ducem Pomeraniae sacris christianorum susceptis, hoc 
caput a pontifice acceptum in Pomeraniam deportasse. 
Secunda: Orta q uadam i n Dania inter regem et clerum 
dissensione*missum esse in Daniam a pontifice lega- p. 2]2 
tum eumque ad urbem Gedanensem delatum, captum 
et reliquiis dictis exutum esse. Ad ultimum triennio 
elapso, ab episcopo Caminensi agnitum liberatumque, 
pro quo beneficio postmodum episcopum Caminensem 
a dioecesi archiepiscopali in perpetuum exemptum esse. 
Postremam hanc sententiam habent et alia chronica 
manuscripta, addunt tam en nonulla alia, videlicet: 
Ericum regem Daniae VII. adhuc adolescentem Lutetiae 
Parisiorum, cum ibidem studiorum causa commora- 
retur, Senebaldo Genuensi familiariter usum esse. 
Hunc Senebaldum po ska ad sedem pontificalem evec- 
tum et Innocentium IV. vocatum, Erico iam regi caput 


') Nicolaus von leroschin, Kronike von Pruzinlant: SS' 
reI'. Pruss. I, 37Q. 
') Hoc codice Toeppen usus est, cum dissereret de hac 
quaestione: Qualiter caput b, Barbarae processu temporis in 
Pomeraniam pervenit (SS. reI'. Pru ss. łłł, 3(7). 


--
>>>
- 214 


hoc per cardinalem quendam mlslsse; sed cardinalem 
in Gothlandialll, ubi tum rex cOllllllorabatur, vela 
facientem, naufragio facto, in Pomeranicam oralll 
eiectum esse refert. Hinc capsae a Cruciferis in arce 
Sartowice repertae haec verba inscripta fuisse dicuntur: 
Innocentius pontifex maximus fratri ac filio Ergestero 
(alii legunt Engeltiro) munusculum sacrum divac vir- 
ginis Barbarae ut regi catholico transmisit. Accidit 
alias haec arcis Sartawicensis expugnatio et capitis 
sanctae Barbarae translatio 1242 in vigilia sanctae 
Barbarae die 3. Decembris. Długossus liber 71) et Cro- 
merus Iiber 8 2 ) corpus sanctae Barbarae intelligunt. - 
Arcem vero hanc, in qua Suentopelcus dux omnes 
thesauros suos et clenodia recondita habuit, lIIunitis- 
simam extitisse, non solum sc,iptores omnes affir- 
mant, sed et inde patet, quod cum Suentopelcus 
denuo cum magnis copiis militulll castrum Sartowice 
ohsedisset et cum instrumentis bellicis modisque omni- 
bus, quibus potuit, 5 septimanis fortissime im- 
pugnasset, resistentibus paucis Crucigeris et aliis ob- 
sessis viriliter I nihil effecerit. An tamen illo tempore 
in castro hoc ecclesia vel capella extiterit, nemo 
historiog,aphorum exprimit, crediderim vero id ego, cum 
tot homines in eo delituerint. "'Quando demulII et qua 
ex occasione sanctissima
 iIIae reliquiae ex Prussia 
p. 213 Coloniam Agrippinam, (ubi hodie caput iIIud vene- 
randum sanctae Barbarae, virginis et martyris, in 
ecclesia fratrum minorum conventualium ordinis sancti 
Francisci ostenditur) translatae sunt, compertum non 
habeo. 


De ecdesiis Svecensi, Swiątensi, Sartawicensi plura 
inveniuntur in libris visitationum de annis 1582, 1583, 
1586,1587 3 ). Uem in libris visitationum IIImi olim Bona- 


l) DtllgosslIs, Historia Polonica, 1711. Iib, VII. col. 695. 
2) Cromerus, De origll1e et rebus gestis Polonorum. 
lib. Vłłł. p. 214. 
3) dr. Fontes I - III. 1897 - 1899: Visitat. archidiac. 
Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski episcopo factae.
>>>
- 215 - 


venturae Madalinski episcopi per Rndum Dnum AI1- 
dream Albinowski, archidiaconum Pomeraniae, 1686- 
1687 peractarum, uti venerabile capitulum Vladisla- 
viense testatum est per scriptum sub dato Vladisla- 
viae 3. Octobris 1725. 
Sunt 2 adhuc ecclesiae ad decanatum Svecensem 
spectantes, quae antea per commendarios regebantur, 
nunc vero de nova radice erectae et fundatae sunt 
agrique additi et dimensi, nempe: 


ląkie. 


ViIla sanctimonialium Culmensium ordinis sancti 
Benedicti. Ecclesia sub titulo sancti Bartholomei apo- 
stoli, cui nunc praeest Rndus Dnus loannes Hincowski 
parochus 1749. 


Hiewiescin. 


ViIla nobilium. Ecclesia tituli sanctissimae Trini- 
tatis, quam nunc regit Rndus Dnus Valentinus Ko- 
strzynski parochus 1749. 


Monasterium Svecense Rndorum patrum Ber- 
nardinorum. 


Ex liUeris Rndi Dni Maurzycki: (,!uod Rnda Domi- 
natio Vestra scribat ecclesiam primam Svecensem 
a Grimisclavo, duce Pomeraniae, erectam esse, ar- 
bitror iIlam hanc fuisse, in cuius locum postea assur- 
rexit templum cum conventu Rndorum patrum Ber- 
nardinorum ordinis sancti Francisci strictioris obser- 
vantiae. De quorum fundatione et introductione haec 
legi: I Prima fundatio conventlls huius facta est 1624. p. 214 
Praeconsules civitatis Svecensis, introductio patrum 
1626 die 1. Maii. Ecclesia haec erat Iignea sub titulo 
sancti Michaelis per Rndum Dnum Thomam Prusa- 


---
>>>
- 216 - 


kowicz, praepositum Svecensem, vel fllndata vel 
administrata. Consecrata autem fuit per Illrem et Rndum 
Dnum Matthiam Bystram, episcopum Ostrosiensem, 
suffraganeum Culmensem, 1674 in absentia loei ordi- 
narii IIIsmi et Rmi Dni Ioannis in Gembice Gembicki, 
episcopi Vladislaviensis et Pomeraniae, sed de eius 
licentia. Et haec ecclesia lignea sub tempus belli 
Svetici fulminis ictu combusta es" Ad annum 1696 
ecclesia moderna ex muro per varios benefactores 
aedificari coepta et 1720 tandem cum omnibus atti- 
nentiis perfecta es" Anno 1721 die 3. Octobris per 
IIIsmum et Hmum Dnum Christophorum Antonium 
Szembek, episcopum Vladislaviensem, consecrata sub 
titulo Immaclllatae Conceptionis Beatae Mariae Vir- 
ginis. Ibidem imago gratiosissima muItis claret mira- 
culis. Dedicationis ecclesiae festum celebratur 3. Octobris. 


p. 215 


*Uecanntus ]Iiracho,'iensis. 


Decanatus iste exordium sumpsit per constituti- 
onem synodalem 1634. In actis etenim synodi dioece- 
sanae per IIIsmum et Rmum Dnum Matthiam Łu- 
bienski, episcopum Vladislaviensem et Pomeraniae, in 
. sua cathedrali ecclesia celebratae 1634 die 16. Maii 
et sequentibus, titulo: De auctione decanorum rura- 
lium, ita legitur t): Decanum autem Kośćierzynensem 
(hodie dicitur Mirachoviensis) Rndum Dnum Albertum 
Nickowski modernum ordinamus. - Occasionem novum 
hunc decanatum constituendi citra dubium praestiterunt 
erectiones novae nonnullarum ecclesia,um. Quae tamen 
ecclesiae ab aliis decanatibus dismembratae ac quae 
de novo erectae illi decanatui tunc incorporatae fuerunt, 
in dictis actis non recensetur. Damalewicz in vitis 
episcoporum Vladislaviensium pag. 46 haec refe,t2): 


') Acta seu decreta et statuta synodalia Wladislav. dioec. 
a. 1634: Chodyński, Statuta synodalia dioec. Wladislav. et 
Pomeraniae. Varsaviae 1890. p. 213. 
") Damalevicz, Vitae Vladislav. episcopomm. 1642. p. 46,
>>>
- 217 - 


In decanatu Mirachoviensi sive Kośćierzynensi hae 
su nt eccłesiae: Kartuzy, Stęzycza, Parkowo, Łuzyna, 
Chmielno, Czersko, Kiełpino, Koscierzyn, Mirachowo, 
Łąg, Sierakowice, ladamowo , Gorzęczyno, Lipus, 
Swianowo, Solęcino noviter exstructa, Strebcz. Hodie 
decanatus iste paulo contractior est et novem nonnisi 
porochias comprehendit, nempe Bernensem sive Koscie- 
rzynensem, Lipusiens
m, Stęzycensem, Chmielnensem, 
Sierakovicensem, Strzepcensem, Łuzycensem, Gorę- 
czynensem et Graboviensem. Ante paucos annos erat 
etlam de gremio decanatus istius eccłesia Vielunensis, 
sed ob distantiam longam a reIiquis eccłesiis t,anslata 
est ad decanatum Butoviensem. Eccłesiae Parcho- 
vien;;is et Solenczynensis eidem Butoviensi, ladamowo 
vero Dirsaviensi et Czersko"'ac Łąk Starogardensi de- 
canatibus iam pridem incorporatae sunt. Eccłesia in 
Swianowo tanquam filialis regitur a paroch o Strzep- 
censi. Eccłesia in Kielpino coniuncta est eccłesiae 
Gorenczynensi. Templi Mirachoviensis hodie nec ru- 
dera dignoscuntur l ), habetur quidem in aula Miracho- 
viensi quoddam cubiculum ad modum capellae dome- 
sticae aptatum cum altari, sed id non nisi hac nostra 
aetate a Dno lacobo Kaminski administratore erectum est. 
Intra circulum decanatus huius monasterium unicum 
est, nempe s
 ordinis Cartusiensis in eremo positum2). 
Lutheranorum delubra duo in hoc decanatu ha- 
bentur, nempe in Schónberg et Barkoczyn, viIlis 
capitaneatus Bernensis, quod utrumque post mortem 
zelosissirni et piissimi antistitis Rozrazewski initium 
sumpsit. De quibus omnibus infra sigillatim dicetur. 


Kościerzyno. 


Civitas cum arce sacra e regiae maiestatis, .cuius 
incolae omnes (raro in terris Pomeraniae exernplo) 
reIigionis catholicae sunt. Eccłesia intra oppidum 
titulo sanctissimae Trinitatis et Sanctorum Omnium 


t) Fankidejki p. 235. 
2) dr. infra p. 253 ad calcem. 


p. 216 


.
>>>
p. 217 


. 


- 218 - 


insignita est, post conf1agrationem ex lateribus coctis 
solide ac eleganter ante annos plus minus 60 exstructa 
cum campanili decente 1). 
Dos ecclesiae: Praeter agros ad civitatem possi- 
det ecclesia haec praedium seu villam Pierszewko cum 
agris, pratis, silvis et stagnis Iimitibus distinctam propriis. 
Parochiani : Kośćicrzyno civitas cum arce, KośCic- 
rzynsko hullo villa civitatis. Łubiana, Korne, Owsnice, 
Biebrzyno, młyn Biebrznicki, Skorzewo, młyn Sko- 
rzewski, Cicha. Nowawies, Szeneida Scł).sn
ci
. Uszki. 
Lizaki, Rybaki. Czarlina , Szymbork 5d)6nber\:1, Fisz- 
ro"'wa jifd]er$'
lIt, Krusyn taberna , Kaliska, Borko- 
czyno stare, Barkoczyno nowc: bona capitaneatus Ber- 
nensis. CZl:stkowo, Sikorzyno. Sikorzynsko hullo stara, 
Sikorzynsko hulla nowa, Dobrogoszcz, Puc, Dqbrowka, 
Klincz mały, Klincz wielki, Graniczny młyn. GośCic- 
rzec, Sarnowi, Wl:lIlikowica: villae nobilium. 
Extra civitatem habetur capella Iignea sub titulo 
et patrocinio sanctae Crucis, in qua certis diebus di- 
vi na officia peraguntur cum indulgentiis. 
Praepositura haec Bernensis est collationis regiae. 
Praepositi: l. 1413: Philippus de Rambilcz rector 
ecclesiae in Bem et flodarius in Sobkov. Acta Cartusiae. 
2. 1433: Dominus Gaspar. 
 
3. 1598: Michael Radski. ( "Acta Cartusiae. 
4. 1601: Stanislaus Wolski. J 
5. 1634: Albertus Nickowski, decanus et paro- 
chus Bernensis. Acta synodi 2). 
1640: idem adhuc. Acta Cartusiae. (Ab hoc me- 
trica ecclesiae incepta est 1639, nec antiquior habetur). 
6. 1652: Gregorius Słupecki, decanus et parochus 
Bernensis. Acta Cartusiae. 
7. 1666: Andreas Casimirus Laurinowicz, decanus 
et parochus Bernensis, qui 1672 depositus es" Acta 
Cartusiae. 
8. 1672: 1673: loannes Wunderlich, decanus et 
parochus Bernensis. Acta Cartusiae. 
--- 
I) anno ] 724. 
') id est synodi Vladisla\'. anni ló34, dr. Chodyński l. c. 
p. 213. . 


.........
>>>
- 219 - 


9. 1673: Andreas Casimirus Laurinowicz, secundo 
decanus et parochus Bernensis, sed 1682 secundo a 
sancta nuntiatura beneficio et dignitate privatus. 
10. 1682: Michael Sosnowicz, commendarius. 
11. 1683: Andreas Casimirus Laurinowicz tertio vi 
occupavit parochiam et tenuit usque ad annum 1693, quo 
tandem in excommunicatione mortuus est. ActaCartusiac. 
*12. 1693: loannes Borowski, prius commendarius, p, 218 
dein praepositus Bernensis. Obiit 19. Martii 1707, 
sepultus ante fores ecclesiae cum hoc epitaphio: 
D. O. M. 
Qui hoc legis, etiam ora; 
Locus enim in quo stas, sacer est: 
Paroch i nempe Bernensis venerandus cinerihus. 
Ubi secure pedem figis, ilIe iacet 
Scilicet loannes a Kośćiełec Borowski: 
Qui anno 1707 die 19. Martii 
Vir iustus ipso festo s. losephi obiit in Domino 
ac abiit ad Dominum. 
Verus ecclesiae Bernensis Pastor: 
Qui postquam in Domino obdormivit, 
ad ostium Ovilis huius excubat. 
Parochiam hanc ardue adeptus, 
in pace custodivit 
donec in pace obdormiret. 
Grandibus et obviis saxis his premitur, 
Resurget tamen. 
Tu viator 
cuius premis tumulum, 
animae da subsidium. 
Hic qui iam aeterna fruitur requie. 
Tu de tua quolibet momentu cogita, 
Viator. 
13: 1707: Matthias Alexius Lipinski , olim ab 
anno 1693 vicarius, demum praepositus Bernensis, 
praefuit annis aliquot, demum infelici modo ex hac*vita p. 219 
migravit: reversus a strena maioris Klincz tempore 
hyemali in trahis frigore obriguit vel ut alii tradunt, 
per incuriam aurigae deiectis trahis cervicem frcgit ad 
fontern fluentem circa tabernam Łapi guz dictam.
>>>
p. 220 


- 220 - 


14, . ..1) Ignatius Bonigk, praepositus Mederecensis 
et Bernensis. 
15. .. .1) loannes Fahl, iuris utriusque doctor, custos 
Volboriensis, praepositus Bernensis per biennium cir- 
citer, demum praepositus Dirsaviensis et canonicus 
Varmiensis. 
16. 1733: obiit loannes Wenda, praepositus Ber- 
nensis. 
17. 1734: losephus Radziszewski, praepositus Ber- 
nensis, 1749 superstes, 


Lipus. 


Villa capitaneatus Bernensis. Ecclesia gaudet titulo 
et patrocinio sanctorum apostolorum Petri et Pauli 
estque iurispatronatus regii. 
Paroch;: l. 1663: Albertus Gostomski, com men- 
darius Lipusiensis. 
2. 1709: lacobus Franciscus Alshut, decanus Mira- 
choviensis et Leoburgcnsis, parochus Stęzycensis et 
Lipusiensis. Metrica Goręczinensis. Obiit 1721, Stęzycii 
sepultus. 
3. 1730: circiter obiit.. .2) Gurski , parochus Lipu- 
siensis. 
4. 1748: Matthaeus Lipinski, parochus Lipusiensis. 


· Stęzyce. 


VilIa nobilium Łaszewskich. In locum antiquae 
ligneae ecclesiae novam ex latere cocto hac nostra 


') Lacuna, Annus omissus. 
2) Lacuna. Cognomen Thomas omissul1l. Bork (Echo 
sepulchr.) enumerat sequentes rectores huius ecclesiae: 
a. 1666 Andreas Casimirus Laurinowicz, a. 1666 - 1702 Adal- 
bertus Gostol1lski, a. 1702 - 1710 loannes Casimirus Dewi- 
liński, a. 1710 - 1711 loannes Adalbertus Prądziniki, a. 1711 - 
1715 l. F. Alshutt, a. 1715 - 1720 Thomas Chełmowski, 
a. 1720 - 1721 Simon Alshutt, a. 172] - 1722 Andreas Our- 
licki, a. 1722 - 1723 lacobus Grusczynski, a. 1723 - 1727 
Thomas Gorski, a. 1727 - 1762 Mathaeus lant Lipiński, a. 1762 
Michael Klimkowski.
>>>
- 221 - 


aetatc IIIris ct Adm. Rndus lacobus Alshut, parochuś 
Stęzyccnsis, vir industrius, forma non ineleganti ex- 
struxit, quam succcssor ipsius immcdiatus, vir non 
minus cgregius, Adm. Rndus Dnus Ioannes Przewoski 
postca intcrius dcccntcr ornavit ac dcmum solcmni 
ritu pcr IIIsmum ac Rmum Dnum Michaclcm Remi- 
gium Łaszewski, suffragancum ct pracpositum cathc- 
drac Varmicnsis, consccrare fceit. EccIesia vctus ct 
nova gavisa cst et gaudct titulo ac patroeinio sancti 
loannis Baptistac. luspatronatus spcctat ad hac,cdcs 
bonorum Stęzycc. Parochia perampla cst. Parochiani 
plcriquc nobilcs sunt. 
Paroch;: l. 1433: Dominus lacobus. i 
2. 1460: Dominus Paulus. 
3. 1640: Stanislaus lachimowski com- Acta 
mcndarius. Cartusiae. 
4. 1646: Pater Ludovicus Gastwich, \ 
ordinis Carmclitorum, commendarius. } 
5. 1662: Dominus Martinus, commendarius. Metrica 
Goręczincnsis. 
6. 1709: lacobus Franciscus Alshut, dccanus Mira- 
chovicnsis ct Leoburgcnsis, parochus Stęzyccnsis ct 
Lipusiensis. Mctrica Goręczinensis. Vir hic alias patria 
Varmicnsis fuit, ruri in districtu Meisacccnsi natus. 
Habuit fratrcs gcrmanos binos in Soeictate Icsu, Ur- 
banum ct loanncm, utrumquc cximium thcologum, 
tcrtium prius militem et quidem capitaneum , dcmum 
cccIesiasticum. Ipscmet vir proptcr cxccllcntem doc- 
tri nam et facundiam charus IIIsmo loei ordinario, quam 
maxime vcro Rmo Andreae Corsz, offieiali Geda- 
ncnsi. Praefulsit quondam dignitatc ac titulo triplieis 
decanatus insimul , ncmpc Mirachovicnsis, Lcobur- 
gensis ac Blitovicnsis, ac dupIiccm parochiam simul 
gubcrnavit satisfccitquc nihilominus omnibus ct tandem 
mcritis plenus ex hac miscriarum vallc transivit ad 
pracmia acterna capcsscnda 1719. Cui successit im- 
mcdiatc 
.7. ...1) loannes Casimirus Przcwoski, vir nobili p. 221 


I) Lacuna. Annus omissus.
>>>
- 222 - 


gentrc in eadem parochia natus, scientia et virtutibus 
praecłarus, vitae sacerdotalis ad exemplum, malleus 
haereticorum, bonis omnibus cha rus. Post gloriosa 
plurima gesta ex hac mortali vi ta ereptus 21. Octobris 
1743. 
8. 1743: Ioannes Małuszewski, cOll1l11endarius. 
Deinde a 12. Martii 1744 vicarius Bernensis, ubi f1o- 
rente aetate 7. Maii 1745 mortuus est. 
9. 1744: Andreas Zelcwski, hactenus vicarius Zar- 
novecensis, nobili genere in palatinatu POl11eraniae 
natus. Pracest eccłesiae usą ue nunc 1749 l). 


Chmielno. 


De erectione eccłesiae huius fit mentio in meno- 
logio Zukoviensi his verbis 2 ): Anno 1223 die 25. Maii 
obiit Damroca filia Suantopelci: Ta panna zbudowała 
Kośćioł w Chmielnie Zukowskiey maiętnosci. 
Eccłasia haec cum omnibus utilitatibus et pro- 
ventibus donata est monasterio Zukoviensi a Mestwino 
iuniore, duce Pomeraniae, anno 1283 3 ). Quam dona- 
tionem approbavit Albertus, episcopus Vladislaviensis 
XIX., et anathema posuit in secusfacturos anno eodem 
1283. Praefatus d1.lx Mestwinus eandem donationem 
per diploma aliud generale confirmavit XVI. Kalendas 
Maii 1283 4 ). Rursum praefatum monasterium in pos- 
sessione eccłesiae huius confirmavit Premislaus II., rex 
Poloniae, dux Pomeraniae, per privilegium datul11 in 
Szwiecie in die Assumptionis Beatae Mariae Virginis 


') Bork (Echo sepuIchr.) refert de eo: Anno 1744 
łł\ustns R. D. Andreas Zielewski ex cOl11mendario Zarnove- 
censi parochu s Stęzycensis, annis viginti, nunc ab anno 1764 
decanus Mirachoviensis. łł\i post resignationem successit anno 
1764 łł\ustris R. D. Wycanowski, parochu s Stęzycensis. 
') dr. FragmentuIII l11enologii Zukoviensis ed. Kętrzyński: 
MonulII. Polon. hist. 1884. IV, 140. Perlbach , Das Totenbuch 
des Priimonstratenserinnen Klosters Zuckau bei Danzig. Danzig 
1906. p. 35. 
3) Pommerełł. Urkundenbuch p. 348. 
') POl11merełł. Urkundenbuch p. 326.
>>>
- 223 - 


1295 1 ). Quae quidem munimenta pluries nominatum 
claustrum Iluncusque in suis veris originalibus con- 
servat, inferius autem sub titulo de monasterio Zuko- 
viensi invenies eadem per copiam 2). 
Templum a prima sui erectione, quamvis ligneum 
usque hodie perdurat, *quod extrinsecus a summo ad p. 222 
il11um scandulis quercinis vestitum est, ipsaque fabrica 
loquitur priscum aevum. Gaudet titulo sanctorum apo- 
stolorum Petri et Pau li atque sancti Nicolai, episcopi 
et confessoris. luspatronatus com petit venerabili con- 
ventui Zukoviensi. De numem mansorum plebanalium 
non satis constat, neque agri certis limitibus distincti 
sunt, de qua re decretum reformationis sub die 5. lulii 
1673 sub numero 7 sic obloquitur: Quoniam vero 
Rndus Michael Glok commendarius certos limites agri 
plebanalis ignorat, iniungitur serio, quatenus limites 
eiusdem perquam diligenter inquirat ac cognitos signis 
aliquibus notabilibus consignet et a reli4uis agris 
dislimitari curet. 
ViIlae ad parochiam spectantes: Chmielno villa, 
item praedium cum molendino, Kosy, Smęlowo, Rębo- 
szewo, Zawory, Upowiec, Reskowo: bona monasterii 
Zukoviensis. Długi Kiersz 2 tantum domus, Bor una 
domus, Grzebincz villa a decimis libera, Łqczynska 
hutta, Borzeslowska hutta, Nowa hulla Boru.slowska, 
Borzesiowo , Kozyckowo, Cieszenie, Łqczyno, Brodnica 
gorna, Brodnica dolna: bona nobilium. Miechuczyno, 
Garcz, Lapalice . vi lIae regiae capitaneatus Miracho- 
viensis. Prokowo villa Cartusiae. 
Parochi: l. 1460: Dominus lacobus. ł Acta 
2. 1591: Erasmus Swarski. \ Cartusiae. 
3. 1617: a die 10. Octobris usque ad 12. lulii 
1621 Stanislaus Mioduszewski commendarius, deinde 
translatus in Pogotki. Metrica Chmielnensis. (Idem 
1625 et 1626 egit commendariatum Goręczynensem. 
Vide Goręczin 3 ). 


') Pommerell. Urkundenbuch p. 475. 
2) dr. p. 344 ad calcem. 
') dr. p. 234 ad calcem.
>>>
- 224 - 


4. 1627: obiit Georgius Romer, commendarius. 
5. 1628: a mense lulio Andreas Rosunowski, com- 
mendarius usque 1631. 
6. 1632: a mense Martio Stanislaus Mioduszewski, 
commendarius secundo. 
7. 1661: Albertus Wilderman (olim 1654 parochus 
p. 223 Borzetuchomiensis.. Acta Cartusiae.) commendarius (in 
actis Cartusianis nominatur parochus) Chmelnensis 
a 2. Octobris usque ad annum 1665, quo praesel1tatus 
est ad parochiam Sierakoviensem, ibidem et obiił 
30. Martii 1672. Metrica. 
8. 1672: 1673: Michael Glok, commendarius. Acta 
Cartusiae. 
Abinde ob sacerdotum penuriam aliquo tempore 
curam ecclesiae gessit 9. Venerabilis Nicolaus Sosno- 
wicz, poenitentiarius Zukoviensis, cuius metrica me- 
minit ad diem 3. Aprilis 1674. Viro huic piissimo 
successit ex diametro diversus: 
10. 1674: Christophorus Sokolnicki, commendarius 
Chmelnensis. Fuit hic quondam parochus in archidi- 
oecesi Leopoliensi, sed inde fugiens, Regiomontum 
se transtulit, ubi in haeresim lapsus, sacrilege uxorem 
duxit; demum poenitens, impetrata facultate a nuntio 
apostolico 1673 mense Septembris ab haeresi aliisque 
censuris eCclesiasticis absolutus est. Exinde tamen 
(pro h dolor) Regiomontum reversus, putatitiam uxorem 
visitavit atque ex ea secundam prolem procreavit. 
Et in hac irregularitate beneficium Chmelnense per 
commendam suscepit, divina peregit ac sacramenta 
administravit. Quaesivit deinceps et parochiam Gorę- 
czynensem eandemque ob defectum sacerdotum 26. No- 
vembris 1674 obtinuit in commendam. Abinde rexit 
utramque parochiam usque ad mensem lulium. Prodita 
demum re, quod uxorem cum prolibus in Szedlice 
ante Gedanum foveret, utroque beneficio privatus et 
poenis congruentibus subiectus est. Obiit nihilominus 
poenitens, teste metrica Goręczinensi, in qua id re- 
peritur: 1676 die 25. Novembris obiit Rndus Christo- 
phorus loannes Sokolnicki commendarius Goręczy- 
nensis et Chmelnensis. Confessionem ultimam fecit 


............
>>>
- 225 - 


coram Vbli Nicolao Sosnowicz, poenitentiario Żuko- 
viensi. In cuius locum post peractum funus, praesente 
decano Bernensi, ego Carolus Adamus Smyrzicius 
iterato per commendam suscepi ecclesiam Goręczy- 
nensem et Kiełpinensem. 
11. 1675: a dominica in Albis per annum circiter 
Albertus Casimirus*Skrocki, commendarius Chmel- p. 224 
nensis et Goręczynensis. 
12. 1679: 20. lunii Ludovicus Przeczkowski, cano- 
nicus Lateranensis, commendarius Chmelnensis et 
Goręczynensis; qui autem post breve tempus ecclesiam 
Chmelnensem cessit confratri suo. 
13. 1679: a 9. Iulii usque ad finem anni 1680 
Ioannes Mężyński, canonicus Lateranensis, qui (rever- 
tente 1681 ad suum coenobium Ludovico Przeczkowski) 
factus est commendarius Goręczynensis, ubi usque ad 
annum 1684 perseveravit, demum pariter ad suum 
coenobium reversus. 
14. 1681: ab 11. Ianuarii Georgius Werechowski, 
commendarius et post tempus aliquod parochus ChmeI- 
nensis. Demum 7. Aprilis 1684 factus parochus Gorę- 
czynensis, ubi annis 8 perseveravit et dein alibi pro- 
motus est. 
15. 1684: a 23. Iulii pater Stanislaus l) a sancto 
Adalberto carmelita Gedanensis, parochus (uti se sub- 
scripsit) Chmelnensis. Rediit ad conventurr. 19. Ianu- 
arii 1687 ibidemque pie obiit. Eius tempore 1684 die 
9. Octobris sacrilegus fur effractis fenestris et crati- 
culis ferreis intravit ecclesiam et furatus est pixidem 
una cum venerabili sacramento et ex trunco onmem eccle- 
siae pecuniam. 
16. 1687: Ioannes Dewilinski2). 


I) Stanislaus Sowiński. 
2) De eo refert Bork (Echo sepulchr.); Anno ]687 
20. Julii Ioannes Dewilinski, commendarius Chmelnensis. Obiit 
anno Domini 1700. Eius temporibus 1688 26. Februarii fuit 
visitatio decanalis Lucae Stanislai W odecki, decani Miracho- 
viensis, et anno 1691 5. Octobris visitatio extra ordinaria per 
loannem lugowski, canomcum Vladislaviensem, commissarium. 
Congregatio etiam decanalis 1699 29. Octobris alicubi celebrata, 
rei"estra examinavit et subscripsit ecclesiae. 


15 


...... 


....,j
>>>
p. 225 


- 226 - 


17. 1700: Nicolaus Kręcki, nobili genere in eadem 
parochia natus, parochus Chmelnensis, institutus a patre 
Rndo Dno loanne Stephano lanowicz, proton otario 
apostolico, decano et parocha Gedanensi et Prango- 
viensi, surrogato iudice, die 5. lulii, introductus a Rndo 
Dno Luca Stanislao Wodecki, deca no Mirachoviensi 
et Butoviensi, parocha Strzepcensi, 20. Augusti domi- 
nica infra octavam Assumptionis Beatae Mariae Vir- 
ginis 1700. Ipsius temporibus summa 1103 florenorum, 
quam ecclesia Chmelnensis 29. lanuarii 1711 habuit, 
conversa est in aedificationem sacristiae muratae (quam- 
vis satis tarde nempe circa annum 1725) iuxta ordina- 
tionem lugowscianam in visitatione hac die factam. 
Senio confectus, sed meritis plenus, resignavit bene- 
ficium 1732 ac quietis causa Zukoviam concessit, ubi 
pie obiit 3. Martii 1742 et honorifice sepultus est. 
Vir hic stante vita colIegerat*8000 fłorenos et amplius, 
quas pecunias moriens pie legavit diversis ecclesiis 
et monasteriis dispersitque et dedit pauperibus. 
18. 1732: die 10. Decembris Adamus Mielewski, 
oli m per annos 11 vica,ius Zukoviensis, parochus 
Chmelnensis. 1749 superstes, ob morum comitatem, 
exemplarem vitam colIatoribus, parochianis et vicinis 
omnibus charus t). 
(19. In menologio Zukoviensi 2 ) ad diem 21. Febru- 
arii habetur memoria loannis Chrisostomi, commen- 
darii Chmelnensis, sine anno.) 


Ibidem Chmelnae antiquitus fuit castrum ducum 
Pomeraniae credibileque est, Damrocam filiam Suante- 
pole i ducis, quae ecclesiam Chmelnensem titulo sancti 
Petri erexisse perhibetur, solitam ibidem residentiam 


') Bork (Echo sepulchr.) de eo refert: Resignato bene- 
ficio Chmelnensi penes eccIesiam Oorenczynensem pacificam 
et quietam sibl delegit vitam. llIi successit anno 1756 circiter 
KlIchtowski, olim commendarills Skarszeviensis. Obiit anno 
1767 ultima lanllarii, iłłuc sllccessit R. D. Baska, commen- 
darius, natione Bernensis. 
2) Perlbach, Das Totenbuch des Pramonstratenserinnen- 
Klosters Zuckau bei Danzig. ]906. p. 4.
>>>
- 227 - 


habuisse. Castrum id una cum eccłesia Mestuinus li., 
ultimus ducum Pomeraniaeorientalis, iure perpetuo 
donavit monasterio Zukoviensi 1283. Rudera castri 
huius appropinquantibus iIIuc, cito oculis occurrunt. 


Sierakowice. 


Villa nobilium Łaszewskich, ad quos et iuspatro. 
natus spectat. Eccłesia titulo sancti Martini, episcopi 
et confessoris, insignita est. Parochia perampla est, 
comprehendens has viIIas: Sierakowice, Sierakowska 
huta, Mygi Sierakowskie, Pałubice, Mygi Pałubickie. 
Patoki, Mrozy, Tuchlino, Huta Tuchlinska, Huta Tu- 
chlimka druga. Zaiezioro, Puzdrowo, Młyn Puzdrowski 
villas nobilium; Łysniewo, Kowa/e, Załakowo, Skru- 
suwo, Ciechomia, * Młvnki Kaminskie, Pot£:gowo, Na- p. 226 
wa/cisko, Kokwino , Paczewo , Bukowo, Huta Bqcka, 
Huta Szopska, Łqczki, Moiusz, Huta Moiuszewska, 
Przy/eśie, Gowidlino, Lemani Gowidlinskie, Smo/niki, 
Kamionka: villas regias capitaneatus Mirachoviensis. 
Parochi: I. 1665: institutus parochus Albertus 
Wilderman, obiit ibidem 30. Martii 1672. 
2. 1674: ...1) Słaguszewski, obiit 1685. 
3. 1685: Christianus Laurentius Besztel, ex vicario 
Zukoviensi parochus Sierakoviensis, obiit 9. lanuarii 
1692. Menologium Zukoviense2). 
4. 1748: Matthias Lęgowski, parochus3). 


') lacuna. Cognomen omissum; Bork (Echo sepul.) no- 
minat eum Naguszewski. 
2) Perlbach , Das T otenbuch. I. c. p. 5. 
3) Addendul11 ex Bork (Echo sepu 1.) : Anno 1728 die 
11. lulii Alexander Theodorus Lewalt lezierski legitur parochus 
Sierakoviensis. Anno 1763 resignavit beneficium iam senex 
Mathias Rochus Łęgowski, parochu s Sierakoviensis, 1110rtuus 
anno 1765, quem praecessit loannes Zielewski, parochus Sie- 
rakoviensis per biennium, deinde Strzepcensis, obiit 1763 in 
Octobri. Annno 17ó3 IIIustris R. D. f'ranciscus W eiher, pa- 
rochus Sierakoviensis. Anno 1678 13. Martii Michael Glok, 
parochus Sierakov. 


]5.
>>>
p. 227 


228 


Słrzepc. 
Viłła regia in capitaneatu Mirachoviensi. Eccłesia 
lignea tituli sanctae Mariae Magdalenae. lurispatronatus 
regi i. 
Parochi: l. 1690, 1700: Lucas Stanislaus Wo- 
decki, decanus Mirachoviensis et Butoviensis, paro- 
chus Strzepcensis et Swianoviensis Metrica Goręczy- 
nensis. 
2. 1734, 1749: loannes Zelewski, nobili genere 
Milwini natus, decanus Leoburgensis, parochus Strzep- 
censis et Swianoviensis t). 


* Swianowo. 


Viłła regia capitaneatus Mirachoviensis. Eccłesia 
lignea tituli Nativitatis Beatae Mariae Virginis, filialis 
ecclesiae Strzepcensis, iurispatronatus regii. Credibile 
est, ecclesiam hanc olim habuisse proprium parochum, 
nam ad eandem nuncusque habetur domus plebanalis 
cum agris, pratis et hortis 2 ). 


Mirachowo. 


Olim civitas, sed pridem desolata, de qua Micrae- 
lius lib. 2. num. 17 historiae Pomeraniae sic refert 3 ): 
"Wdtcrs maren nod] tI1e
r Stiible, bie t
eiIs burd] 
1ricg , t
cils id] mci
 nid)t burd] maf Ungliicf, in 
unferm pommcrlanbe, gan
 fint 511 (Brunbe gegangen, 
aIs Mircho bey 2{nfang ber Lebe". Et ita re vera est. 
Civitas haec ita interiit, quod hodie neque rudera 
ipsius supersinł. Dubito valde Damalevicii temporibus 
circa annum 1640 ecclesiam in Mirachowo (uti idem 
author recenset 4 » stetisse, nuIlum i1Iius vestigium 


') Ex Bork (Echo sepu\.) addendum: Obiit anno 1763 in 
Octobri, cui successit anno 1764 R. D. loannes Gręca. 
2) dr. Fontes I, 204; I I, 262. 
3) Micraelius, Sechs Biicher vom alten Pommerlande. 
Stetin 1723. I. Ił no 17 p. 99. 
ł) Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoporum. ]642. p. 46; 
Fankidejski p. 235.
>>>
- 229 - 


hodie apparet. In aula hac nostra aetate Dnus lacobus 
Kaminski, administrator capitaneatus, adaptavit ca- 
meram et in ea alta re erexit sub titulo sancti lacobi 
apostoli, ad modum capellae domesticae, in qua festo 
sancti lacobi de licentia iIIustrissimi loci ordinarii 
a parocha Strzepcensi devotio peragitur. 


Luzyno. 
Villa haec venit monasterio Zukoviensi donatione 
ducis Suantepolci ante annos 500 1 ). An vero in iIla 
iam tunc erecta fuerit ecclesia, non satis certum est, 
Iitterae enim erectionis desiderantur 2 ). Si tamen coniec- 
turae locus est, dicerem Luzinensem ecclesiam anti- 
qui*orem esse fundatione monasterii Zukoviensis et p. 228 
ante adeptam possessionem villae erectam fuisse; 
poste rio rum enim ecclesiarum fundatione monasterii, 
uti Reinfeldensis, sancti loannis Gedani ad monasterium 
olim spectantium, erectionis litterae servat archivum 
Zukoviense', nec Luzinenses itaque deessent, si poste- 
rius erecta fuisset. Eius loci ecclesia vetus sub titulo 
sancti Laurentii martyris consecrata fuit, sed quo a
no, 
per quem non constat. Anniversarium dedicationis 
eius celebrabatur dominica IV. post Pascha, uti anno- 
tavit in directorio dioecesano Rndus Dnus Zgierzynski, 
parochus olim Luzinensis. In locum antiquae ligneae 
ecclesiae dirutae 1733 IIIris Adm Rndus Matthias 
Rzepczynski, decanus Mirachoviensis et parochus loci, 
coepit novam ex lapidibus et latere cocto aedificare 
et circa annum 1740 ipsam exterius forma elcganti 
consummavit, interius nuncusque eandem exornare 
non cessans. 
Parochia haec sequentes comprehendit viIIas: 
Lllzino cum molendino, Wies;eczyno cum molendino, 
Bar/omino cum molendino et huta, Słrzeb;elino, Kam- 
błowo cum molendino , taberna et aliis 4 casis, Oos- 


I) Pommerell. Urkundenbuch p. ] 10. 
') dr. Kuiot, Kto założył parafie w dZIsiejszej dyecezyi 
chełmińskiej: Roczniki Tow. Nauk. w Toruniu. IX, 164; X, 
202; X, 2]6.
>>>
- 230 - 


ciczyno cum molendino, Zielony dwor I dOl11us, Ro- 
bakowo, Gowino wielkie, Gowino małe item Dqbrowka, 
Ustarbowo cum molendino , Sopieszyna Cum taberna 
dieta Borowa, Przytoczyno cum taberna dieta Wygoda, 
Czę-stkowo cum praedio certo extra villam et 2 casis, 
Mi/wino cum huta, Sosnowa gora Idomus. 
Parochi: I. 1627 usque 1634: Adalbertus Gęczyc, 
parochus. 
2. 1634: Bartholomeus Kozłowski, commendarius 
Luzinensis et Gorensis, usque ad annum 1638, quo 
factus est parochus et rexit hanc ecclesiam usque ad 
1649. Fuit is olim capellanus Zukoviensis tempore 
Praemonstratensium. 
3. 1649: Michael Parchen, commendarius Luzinensis 
et Redensis, ad annum 1659. Vixit adhuc 1690, tunc 
decanus Pucensis et Leoburgensis. Met'ica Kielnensis. 
p. 229 .4. 1659: Miehael Zychecki, commendarius Luzi- 
nensis, ad annum 1663. 
5. 1663: Venerabilis Nicolaus Sosnowicz, com- 
mendarius Luzinensis, cuius operarii fuere Rndi patres 
Reformati Weyheropolenses. 
· 6. 1673: loannes lallsenius, commendarius usque 
ad 1681, qui etiam per patres Reformatos labores 
expedivit. 
7. 1681: loanlles Kwalkowski (eodem anno die 
20. Aprilis capellanus Zukoviensis brevissimo tempore), 
dei n parochus Luzinensis sex tantum mensibus. In cu- 
ius locum laborabant Rndi patres Refo,mati. Obiit 
16. Decembris 168I. 
8. 1082: Laurentius Rubinkowski ex vicario Miło- 
bądzensi (23. Julii 1682 ab IIIri Albino Josepho Kor- 
palewski, paroch o Miłobądzensi, recommendatus Vbli 
Sosnovio ad Oxiviense beneficium, pro quo accepit 
Luzinense) commendarius usque 1684. 
9. 1684: loannes Casimirus Zgierzynski, olim capel- 
lanus Zukoviensis, dein parochus Pieniązkoviensis, 
tandem Luzinensis. Obiit 23. Martii 1700. Zukoviae 
sepultus. 
10. 1700: Petrus Bronk, parochus, obiit 1705. 
Litterae Szembek offi ci ali s. 


....ł......
>>>
- 231 - 


11. 1705: Matthias Thaddaeus Rzepczynski , paro- 
chus et ab anno 1720 decanus Mirachoviensis, cuius in- 
dustria et cura eccłesia nova ex muro assurexitt). 
(In menologio Zukoviensi 2 ) ad diem 16. Decembris 
recordatur loannis sacerdotis de Luzino. Is autem fuit 
loannes Kwalkowski, qui mortuus est 16. Decembris.) 


Goręczino. 


De erectione et dotatione eccłesiae Goręczinensis 
nullae supersunt litterae, certumque est has interiisse, 
priusquam Cartusia in possessionem villae Goręczino 
veniret, secus nam eae ipsae, si non originaliter, sal- 
tem per copiam in archivo Cartusiensi extarenł. Vetu- 
statem erectionis ecclesiae*deficientibus litteris, in- p. 230 
dicat campana maior in turri ibidem, habens aeri 
infusum A. D. 1270. Crediderim ego eccłesiam Gorę- 
czinensem paulo post conversionem Pomeranorum ad 
Christum a Subislao seniore duce aut certe ipsius 
filiis principibus erectam et dotatam esse, id ex eo 
quod villa Goręczino ipsorum ducum propria fuerit et 
castellaniae titulo praefulserit 3 ). Quorum fidem facit 
Damalevicius pag. 180 sic aiens 4 ): Samborius dux 
Pomeraniae casteIlaniam, quae Goranczin nuncupatur, 
18 viIlis opulentam videlicet: Goranczino, Wąkcowo, 
Zakowice, Lesno, Kiełpino, Warcino, Derizno, Kar- 
likowo, Borcze, Sardopardy, WysIecechowo , Sema- 
nino, Sławkowo, Bozenkowo, Rana, Ranikowo, Dar- 
kance, Ostriche Rmo Michaeli , episcopo Vladislaviensi, 
donavit perpetuo possidendam ea ratione, ut reliqua 
pars terrae eius in Pomerania libera esset a decimis 
ex praediis praestandis episcopo Vladislaviensi. Actum 
Torunii 9. Calendas Martii anno Domini 1241. Quam 


l) Ex Bork (Echo sepul.) addendum: Cui circa annum 
1758 mertuo successit modernus IIIris ac Adm. Rndus D. Gre- 
gorius Pluta Prądziński vulgo Plutowski. 
') Perlbach , Das Totenbuch I. c. p. 77. 
3) Kujot, Kto założył parafie w dyec. chełmin.: Roczniki 
Tow. Nauk. w Toruniu. X. p. 158. Ibl. 351. 
ł) Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoporum. ]642. p. 180. 


....... 


J
>>>
p. 231 


- 232 - 


tamen donationem postea frater ipsius rescidit, decimam 
in manipulis omnis grani de tota terra sua se pensu- 
rum submittens. Nonis lulii Martini papae IV: anno 
11. pontificatus. 
luspatronatus. Ex praemissis cuique facile occurret, 
quod sicuti antiquioribus temporibus bona Goręczino 
ipsorum ducum Pomeraniae propria fuerunt, ita eosdem 
et immediatos ecclesiae ibidem patronos extitisse. 
Crucigerorum temporibus villa haec venit in pos&es- 
sionem nobilium et ad eosdem una devenit iuspatro- 
natus. Extant in archivo Cartusiae Iitterae institutionis 
paroch i Goręcżinensis de anno 1460 originaliter, q uibus 
c1are dictis nobilibus iuspatronatus asseritur huius 
tenoris: Matthias Racht, rector ecclesiae parochialis 
in Clodow, vicarius in spiritualibus Rmi in Christo 
patris ac domini loannis, Dei et apostolicae sedis 
gratia episcopi Vladislaviensis, ac officialis per terram 
Pomeraniae specialiter constitutus, honorabilibus ac dis- 
cretis dominis ecclesiarum *rectoribus in Bem et in 
Chmyeln caeterisque praesentibus requirendis, salutem 
in Domino. Vacante ecclesia in Gorenczin per mortern 
discreti domini Oswaldi, ultimi et immediati rectoris 
ac possessoris eiusdem, discretus dominus Albertus 
actu presbyter praedictae dioecesis Vladislaviensis prae- 
sentium exhibitor, per Nobiles et Generosos leskonem 
et Swanthoslaum germanos, haeredes in dieta Goren- 
czin, ecclesiae praedictae veros et unicos et legitimos 
collatores iure haereditario iuspatronatus habentes, 
extat praesentatus ad ecclesiam praefatam investiendus. 
Nos igitur visa huiusmodi sufficienti praesentatione, 
praemissa commenda cum crida idoneitate praedicti 
domini Alberti per manus nostrae suo capiti impositi- 
onem, ad praedictam ecclesiam investivimus et inve- 
stimus in Dei nomine, curam animarum et admini- 
strationem spiritualium ac temporalium sibi com mit- 
tentes in eadem. Quocirca vestrae honoribilitati et dis- 
cretioni in virtute sanctae ohoedientiae et sub excom- 
municationis poena mandamus, quatenus personaliter 
discedentes ad ecclesiam saepedictam, praelibatul11 
dominum Albertum more solito indueatis ae in realem
>>>
- 233 - 


actualemque possessionem omnium et singulorum 
fructuum, proventuum et obventionum imponatis et 
de omnibus et singulis redditibus et obventionibus 
integre et plenarie respondere faeiatis eos, ad quos 
pertinet. Ipsisque paroehianis eeelesiae praeeipiatis 
eosdemque indueatis, ut praefato domino Alberto tam- 
quam vero et legitimo pastori ipsorum obediant et 
intendant in omnibus lieitis et honestis. Datum Gdanezk 
die Veneris 26. mensis Maii anno Domini 1460. Prae- 
sentibus ibidem honorabilibus ae diseretis dominis 
plebanis in Stanszieza et in Chmyelno Paulo et laeobo 
aliisque fide dignis. Nostro sigillo praesentibus subap- 
penso. L. S. - Proximedicti haeredes bonorum Gorę- 
ezino 1466 vendiderunt eonventui Cartusiae medietatem 
eorundorum bonorum et 1476 alteram medietatem. 
Quam emptionem Serenissimus Casimirus, rex Polo- 
niae, non solum*ratam et gratam habuit, sed et per p. 232 
singulare privilegium villam hane ex terrestri in eecle- 
siastieam proprietatem transtulit et praedieto mona- 
sterio ineorporavit iure perpetuo possidendam. Qua 
quidem sueeessione in bona, sueeessit eonventus Car- 
tusiae et in iuspatronatus. Quod annorum progressu 
aliis etiam pluribus titulis illi firmatum est. nempe 
per aedifieationem eeclesiae novae ex solido muro 
1639, per eoniunetionem eeclesiae Culpinensis. per 
augmentationem proventuum.. 
Dos ecclesiae: Possidet reverendus paroehus Gorę- 
ezini in agris et pratis cultis et ineultis ab antiquo 
mansos 4, quos sub primaevo fundationis eeclesiae 
ibidem pro sustentatione paroehi assignatos esse, eer- 
tum est, quamvis litteris id doeeri hodie nequeat. 
Insuper dieta eeclesia possidet quosdam agros et 
pratum ae partem stagni in Sławkowo, quando tamen, 
per quem et ad quam intentionem donatio fundi istius 
faeta est, doeumenta desunt. Superest Cartusiae ali- 
quod deeretum per eopiam de anno ]492, in quo 
perhibetur, quod iam tunc ultra hominum memoriam 
iste fundus eiusquc usufructus ad ecclesiam Goręezi- 
nensem pertinuerit. Nihilominus invaleseente in his 
terris haeresi, idem ab haeredibus bonorum Sławkowo
>>>
- 234 - 


occupatus et in multos annos detentus fuit, ita quod 
nonnisi post sumptuosam et diuturnam 40 annorum 
litem ad ecclesiam redierit. 
Parochiani: Quibus parochia Goręczynensis a pri- 
maevo erectionis suae circumscripta fuerit limitibus, 
nullum documentum superest. Circa annum 1600 has 
nonnisi v ilI as comprehendebat: Goręczyno, Ostrice, 
Rqti, Sławkowo, Somonin, Wyczechowo et Burcz 1), 
Post praefatum vero annum accesserunt villae ex nova 
radice in sylvis excitatae, nempe: Kolano, Huta Ko- 
lanska, Nowe Czaple, Patul, Iegmuc, Aschbude, Po- 
lusino, HoppendorJ, NeiidorJ, Ossowa Karczma, Star- 
kowo, Egertowo, Kamei, Diependal, Czarna huta, 
p. 233 Chylowo, Kapel et Ossenkop. Villae Kiełpino,*Kartuzy, 
19rzibnQJ et Lesno ovile spectant ad Culpinensem 
parochiam. Ex his omnibus hodie percipit reverendus 
parochus messalia in granis 57 modios siliginis, 2 
modios farinae ex molendinis et 56 1 /2 modios avenae. 
In vim strenae plus minus 100 f1orenos, praeter pri- 
mitias frugum vulgo kłos, ova et assem paschalem 
atque accidentalia. 
Titulus ecclesiae: Ecclesia vetu s lignea gaudebat 
titulo sanctae Agathae, virginis et martyris. Haec cum 
a prima sui erectione 400 et amplius annis stetisset 
et ruinam minaretur, anno Domini 1639 diruta atque in 
ipsius locum nova expensis Cartusiae ex lateribus 
coctis muroque solido una cum turri plumbo tecta, 
sacristia testudinata, ossorio et valvis erecta et eodem 
adhuc anno perfecta est. In frontispicio templi invenitur 
effigies Cartusiani ante Crucifixum flectentis cum hac 
subscriptione łapidi incisa: Haec ecclesia exstructa in 
in honorem sanctissimae Trinitatis et Omnium Sancto- 
rum a fratre Gasparo Cochelio, procuratore Cartusiae, 
Trevirensi, anno Domini 1639 inchoata et erecta. 
Ecclesia haec nondum consecrata est, titulis autem 
sanctissimae Trinitatis et Omnium Sanctorum, uti 
dictum est, praefulget. 


') dr. Fontes I, 27.
>>>
------., 


- 235 - 


Parochi: I. 1429 £)err 1irftatt , id est dominus 
Christianus parochus. 
2. 1460 obiit dominus Oswaldus parochus. 
3. 1460 institutus dominus Albertus Kuer parochus, 
praefuit annis 26 et obiit pie in Domino 1486. 
4. 1486 Dominus Matthias Enoch, parochus Gorę- 
czinensig et Culpinensis. 1492 idem adhuc, dem um 
factus canonicus et ultimo praepositus cathedrae Va,- 
miensis. Obiit 8. Martii 1512 habens Cartusiae anni- 
versarium. 
5. ...1) (oannes Pacorbiensis, sacerdos de Goren- 
czino. Ita menologium Zukoviense 2 ) ad diem 13. Augusti, 
sed sine anno. 
6. 1590 circiter dominus CIernent, parochus per 
40 annos. pag. 494 3 ). Acta Sławkowo. 
*7. 1599 Dominus Valentinus Lipka parochus, obiit p. 234 
1614 et legavit Cartusiae omnia bona sua. 
8. 1624 obiit dominus Andreas commendarius et 
legavit bona sua grato successori. 
9. 1625 Dominus Stanislaus Mioduszewski , com- 
mendarius a 3. (unii usque ad diem 17. Novembris 
1626, quo alibi promotus est. 
10. 1629 Dominus (oannes Palist commendarius. 
1 I. 1639 Pater Gaspar Cochelius, coadjutor Car- 
tusiae, aedificator eccłesiae et vices commendarii 
agens. 
12. 1639 Dominus (oannes Rimer (natus in villa 
Burcz) parochus, praefuit annis 18 cum laude et pie 
obiit 26. Decembris 1658. 
13. 1658 die 9. (anuarii institutus commendarius 
dominus Philippus Bolman, prior Cartusiae, cum fa- 
cultate substituendi alios sacerdotes sui ordinis. 
14. 1658 a 24. (unii venerabilis Nicolaus Sosno- 
wicz commendarius, qui eccłesiam Goręczinensem d 


I) lacuna. Annus omissus. 
') Perlbach, Das Totenbuch etc. I. c. p. -19: Joannes 
Pacosciensis sacerdos de Goręczyno. 
3) dr. p. 494 ad calcem: 1597 die I. hllii Dnus Georgius. 
Huius recordatur in actis Cartusiae I Chet. his verbis: brr 
rrftr 
rug: D. Georgius pfarrtrr( 3D Gorrentzin.
>>>
- 236 - 


Culpinensem rexit annis 3 in sanctitate et iustitia, 
demum a sacra nuntiatura promotus ad poenitentiariam 
Zukoviensem, cui paulo post accessit dignitas surro- 
gati Gedanensis. Obiit viI' piissimus Gedani in aedibus 
patrum Cartusianorum 16. Augusti 1684, corpus Zuko- 
viam devectum, ibidem nuncusque ab annis 60 incor- 
ruptum in crypta iacet. 
15. 1661 a mense Maio usque ad 1663 ob sacer- 
dotum penuriam curam ecclesiae et animarum habu- 
erunt dominus Philippus Bolman prior, pater loannes 
Uderen procurator, pater Mattllias Alexander coadiutor 
Cartusiae. Item pater Hiacynthus Warszawski, sacri 
ordinis Praedicatorum, et dominus Martinus, commen- 
darius Stęzycensis. 
16. 1663 Albertus Gostomski parochus, qui vero 
cito resignavit, factus cOlllmendarius Lipusiensis cum 
retentione vicariatus Bernensis. 
17. 1663 die 12. Novelllbris Thomas Baucius 
commendarius, de quo metrica sic ait: Anno Domini 
1670 die sacro Pentecostes (25 Maii) mortuus est 
Rndus Dnus Thomas Baucius, qui ecclesiae huius Gorę- 
czinensis et Kiełpinensis 7 annis fuit commendarius. 
p. 235 *18. 1670 Pater Georgius Branicki, olim carmelita 
discalceatus per 20 annos, demum profugus, Regi- 
omonti sacrilege uxorem duxit. Postmodum opera 
iIIustrissimi episcopi Culmensis reductus ad ovile 
Christi obtentoque indulto transgressionis ad alium 
ordinem laxiorem, egit Goręczini commendam per 
triennium, tandem remotus est. 
19. 1672 Adamus Carolus Smirzitius, Silesius patria, 
commendarius per biennium, reversus 1674 in patriam, 
unde in Ungariam progressus, 1675 factus est vicarius 
cathedrae Agriensis. 
20. 1674 vacante eeclesia vices adilllpleverunt 
dominus loannes Bilstein prior, pater Petrus Beier 
procurator Cartusiae et pater Hilarius sacri ordinis 
Praedicatorum. 
21. 1674 circa finem anni Christophorus loannes 
Sokolnicki, cOlllmendarius Goręczinensis et Chmel- 
nensis, usque ad initium lulii 1675, privatus dem um
>>>
237 - 


utroque beneficio. Vide inter parochos Chme1nenses 
numero 10 1 ). 
22. 1675 vacante ecclesia ex sacerdotum penuria 
ferm e per annum vices egerunt dominus loannes Bilstein 
prior, pater loannes Moltz procurator Cartusiae et reve- 
rendus Albertus Skrocki commendarius Chmelnensis. 
23. 1676 Adamus Carołus Smirzitius ex Ungaria 
redux, secundo commendarius Goręczinensis per annos 3. 
24. 1679 Ludovicus Przeczkowski, canonicus La- 
teranensis, commendarius. 
25. 1681 loannes Mężyński, canonicus Lateranensis, 
commendarius, qui ad initium veris 1684 reversus est 
ad su um coenobium. 
26. 1684 Georgius Werochowski, ex Chmelnensi 
factus parochus Goręczinensis, rexit hanc ecclesiam 
annis 8 et 1692 alibi promotus est. (1687 decoravit 
ecclesiam Goręczinensem dominus Laurentius Fendrich, 
prior Cartusiae, novis organis, constant 580 florenos.) 
27. 1692 vacante ecclesia vices adimpłeverunt 
patres loannes, sacri ordinis Praedicatorum, et Cyril- 
łus, sacri ordinis Carmelitarum. 
28. 1692 mense lunio loannes losephus Blank, 
de clero Cułmensi, parochus Goręczinensis, sed Iinguae 
Połonae ignarus post mensem resignavit id beneficium 
in favorem*sequentis, ipse vicissim factus vicarius p. 236 
Zukoviensis. 
29. 1692 die 18. Augusti Georgius Bryzwicz, Tho- 
runensis, ex part:ntibus lutheranis natus, seminarista 
olim Cułmensis, ex vicario Zukoviensi factus per 
commutationem commendarius Goręczinensis. Tenuit 
ecclesiam hanc annis 5 et ad eandem 23. Martii 1697 
pie obiit. 
30. 1697 die 8. Aprilis praesentatus Georgius 
Stanislaus Nycz, Varmiensis, qui ecclesiae huic qua 
commendarius qua parochus laudabiliter praefuit annis 
15 et ad eandem die 15. Aprilis 1712 pie mortuus est. 
31. 1712 die 2. Septembris Matthias Guminski 
commendarius. 


I) p. 224.
>>>
p. 237 


- 238 - 


32. 1713 Matthaeus loannes Lewkowicz commen- 
darius, quo arnoto brevi tempore 
33. 1713 pater Theophilus Bronk, s. ordinis Prae- 
dicatorum, vices egit. 
34. 1714 losephus Lendzki commendarius. 
35. 1714 loannes Kamrowski, commendarius et 
alias parochus Graboviensis. 
36. 1716 loannes Węgierski, natus Kobusseviae, 
educatus Malkoviae (quod praedium patrum Cartusi- 
anorum ilIius parentes ab 1701 usque ad mortern per 
arendam tenuerunt, 4 filios sacerdotes relinquentes: 
loannem parochu m Goręczinensem, Andream Societatis 
lesu, Leonardum et Urbanum sacri ordinis Carmeli- 
tarum), qui decursis inferioribus scholis Schotlandiae, 
factus alumnus pontificius Brunsbergae, ibidem philo- 
sophiae, theologiae et iuri canonico studuit. Provisus 
titulo eccłesiae Goręczinensis in sacerdotem ordinatus, 
mox regimen eiusdem eccłesiae auspicatus est labo- 
resque hos continuans annis 15 laudabiliter , meritis 
plenus ad eandem eccłesiam obiit 5. Decembris 1731. 
37. 1731 circa finem anni praesentatus et deinde 
suo tempore institutus parochus Goręczynensis et Cul- 
pinensis Rndus Dnus Nicolaus Muchowski, natus 
Bernae ibidemque hactenus vicarius. Cuius industria 
et cura in eccłesia altaria 3 deaurata et ambona, 
parietes imaginibus passionis Dominicae condecorati 
et via crucis cum indulgentiis introducta. Vivit inco- 
lumis 1749 1 ). 


· Kielpin D. 


Litterae primae erectionis et dotationis eccłesiae 
parochialis Kiełpinensis: Universis et singulis prae- 
sentia visuris seu audituris, ego frater loannes, prior 
totusque conventus domus Paradisi Mariae ordinis 
Cartusiensis, harum recognoscimus serie Iitterarum 
publice protestantes, quod ad eccłesiam parochialem 
in nostra villa Culpin in divini cultus augmentum, nec 
non defunctorum perennis suffragii et solatii pul\ulans 


') Mortuus a. 1756 die 7. Ianuani (Bork, Echo sepuI.)
>>>
- 239 - 


incrementnm, erectam et exstructam, pro sustentatione 
plebani, qui pro tempore erit, assignavimus et dona- 
vimus, praesentibus assignamus et irrevocabiliter do- 
namus 3 mansos: 2 ex parte monasterii nos tri ab omni 
exactione et impetitione ac universis nostram utilitatem 
ac profectum concernentibus liberos plenarie et immu- 
nes, de tertio vero manso rustici praefatam villam 
incolentes domino nostro episcopo (*) et nostro mona- 
sterio omnia facere tencbuntur, sicut de aliis mansis 
censualibus face re consueverunt, prout in praesentia 
Domini Ervini advocati Dirsoviae plurimorumque feo- 
dalium ac aliorum fide dignorum hoc unanimiter pro- 
miserunł. Etiam villam hortulanorum prope nostrum 
monasterium situatam ad eandem ecclesiam deputamus. 
Et vitrista in nostris metis residens, ecclesiastica sa- 
cramenta in praedicta ecclesia requirens, sua offertoria 
cum aliis iustitiis, temporibus statutis, more aliorum 
vitristarum, reddere est adstrictus. Concedimus insuper 
eidem plebano in stagnis nostris infra g,anicias villae 
saepedictae iacentibus liberam licentiam piscandi cum par- 
(t - ) vis instrumentis pro suae mensae tantum necessitate. 
_ Datum anno Domini 1391 in die XI. millium vir- 
ginum, sub nos tri monasterii sigillo praesentibus ap- 
penso in signum permissorum. . 
(*) Domino nostro episcopo pendebantur iIIo tem- 
pore decimae non reverendis parochis, de quibus legi 
potest Damalevicius pag. 234 1 ) et alibi. Rustici Cul- 
pinenses iIIa aetate dabant de singulis mansis intuitu 
decimae I Vierbung, id est 5 grossos Pruthenicos. 
*Vix in possessionem bonorum Goręczino conventus p. 238 
Cartusiae venerat et iuspatronatus ad ecclesiam ibidem 
assecutus fuerat et iam meditabatur ad hanc et Cul- 
pinensem ecclesiam unicum nonnisi parochu m propter 
Culpinensis beneficii tenuitatem praesentandi. Rem 
facilitabat, quod ad annum 1486 utraque ecclesia simul 
pastore orbata esset, hinc sequentes litterae emanatae 
sunt: Reverendo in Christo Patri et DO. Petro, Dei 
et apostolicae sedis gratia episcopo Vladislaviensi 


') Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoporum. 1642. p. 234.
>>>
240 


eiusque per terrae Pomeraniae districtus in spiritualibus 
vicario, ac illi vel illis, ad quorum canonicam provi- 
sionem de iure, consuetudine ac 'commissiolle infra 
scriptum spectat negotium, frater Andreas, prior humilis, 
totusque conventus monasterii Paradisi Mariae ordinis 
Cartusianorum Vestrae dioecesi reverentiam debitam 
ac promptissimam obsequendi voluntatem cum orati- 
onum nostrarum suffragiis ad Dominum sedulis iuxta 
meritum, statum et gradum cuiusque memorati. Vacante 
ecclesia parochiali sanctae Agathae in Gorenczin prae- 
dictae dioecesis per mortem felicis memoriae quon- 
dam domini Alberti Kuer veri, immediati et ultimi 
possessoris eiusdem, cuius ius praesentandi ad nos 
nostrosque successores, toties quoties vacare contigerit, 
pleno iure pertinere dignoscitur, honorabilem ac com- 
mendabilem virum dominum Matthiam Enoch, cleri- 
cum et presbyterum antedictae dioecesis, latorem 
praesentium, de cuius scientia morumque probitate 
plurimum in Domino confisi, Vestrae dignae Reve- 
rentiae ac Dominationi harum litterarum nostrarum 
serie offerimus et praesentamus, una cum eodem 
enixius exorantes, ut Omnipotentis Dei nostrarumque 
precum instantia et intuitu, praefatum dominum Mat- 
thiam ad praelibatam ecclesiam eiusque animarum 
curam inibi gerendam, instituere de eademqe investirt: 
et eidem providere cum commissionibus de iure fieri 
solitis et consuetis ac cum iuris canonici plenitudine 
litterasque sibi desuper Ilecessarias et opportunas in 
forma soliła decernere praevia charitate dignemini, 
nec non ad similem nostram deprecationem devotam- 
que instantiam eidem domino Matthiae curam ani- 
marum ecclesiae parochialis in Colpin antedictae etiam 
dioecesis, cuius ad nos pari modo iuspatronatus perti- 
p. 239 nere dignoscitur, ad tempus committere pro*pter eius- 
dem ecclesiae fructuum exilitatem ac quousque eidem 
de idoneo et competente valeamus pastore providere. 
Praemium proinde ab omnium bonorum Remuneratore 
multipliciter .. .1) recepturi. In cuius rei evidentius 


I) lacuna.
>>>
- 241 - 


testimonium praesentem nostram litteram sigilli mona- 
sterii nos tri appensione, ex nostra certa et omnium 
scientia pariter et consensu, duximus roborandam. 
Datum in monasterio Paradisi Mariae anno Domini 
1486 die vero Veneris 20. mensis lanuarii. 
Nullum alias coniunctionis decretum vel instru- 
mentum extat, sed certum est, ab hocce tempore 
ecclesias Goręczinensem d Culpinensem ab uno non- 
nisi parocho gubernatas et tentas esse. 
Parm:hi: Non plurium quam unius paroch i nomen 
hactenus investigare mihi licuit, nempe domini Nicolai, 
qui ad annum 1429 ccclesiae Culpinensi praefuit !estc 
privilegio molitoris Ostricensis, ad cui us c;dccm hacc 
leguntur: Bec5u
1.' bef bin
1.' fYII! b '-'fI.' lf1'b,m fute 
1)1.'1'1' lirftan pfa1'1'e1' 5" Gorenczin, L)I.'l'l' Niclos pfa1're1' 
5u Colpyn. --- Ab anno 1486 numerandi veniunt pa- 
rochi iidem Colpinenses, qui Gorenczinenses. Scholarem 
(sive ut hodie vocant organarium) autcm ibidem fuisse 
docent aliae litterae super tabernam villae Kartuzy de 
anno 1418, in quibus haec lego: Dl' quam 1'01' UIIS Niclos 
bl.'1' l{rii
e1' loannis bcs 
d)ulcrs SO
II dtvalI jU Colpin. 
Dos ecclesiae: Audivimus ex litteris erectionis, 
pro sustentatione paroch i a conventu Cartusiae datos 
et conatos esse 3 mansos, quos nuncusque rcveren- 
dus parochus possidet. Organarius pariter ibidem habet 
particulam agrorum. Item ibidem est quoddam pra- 
tum Obcizna appeIlatum, pro quo rustici annuatim 
ecclesiae solvunt 4 florenos. Sed mirum cst, nuIlum 
in villa Culpino extare vestigium, ubinam locorum 
antiquitus aedes plebanales et organarii steterinł. 
Titulus ecclesiae: Templum vetus ligneum anno 
1391 erectum, insignitum fuerat titulo et patrocinio 
sancti Michaelis archangeli et sanctae Margarethae, 
virginis et martyris. *Quod vetustate cołłapsum dis- p. 240 
solvere fecit dominus Philippus Bolman, prior Cartu- 
siae, et in eius locum novum una cum campanili ex 
solido muro 1646 auspicatus est et ita continuavit, 
quod ad initium veris 1647 sub tectum venerit. in 
Aprili benedictum sit atque divina in ipso peragi coe- 
perinł. Retinuit ecclesia veteres titulos et patrocinia. 


16
>>>
- 24
 - 


In ecclesia Culpinensi, quae nunc pro fiIiali eccle- 
siae Goręczinensis aestimatur, reverendus parochus 
Goręczinensis quavis tertia dominica die et festo, item 
feriis II. Paschae, Pentecostes et sancti Stephani pro- 
tomartyris, festis patrocinii sancti Michaelis et Marga- 
rethae atque feria II. post dominicam in Palmis pro 
excipienda confessione pascha li devotionem peragit 
divertitque tali die ad unum rusticorum viIlae per 
turnum (ob defectum domus plebanalis), apud quem 
et mensam habet vel hui us loco percipit 12 grossos 
et organarius 6 groSSDS. 


Grabowo. 


Praedium patrum Cartusianorum. Anno 1631 ere- 
xit dominus łoannes Udalricus Repfius, prior Cartusiae, 
sumptibus monasterii intra aream praedii ex solido 
muro capellam cum campanili et in ipsa altare ad 
honorem sanctae Annae, matris Beatae l\\ariae Vir- 
ginis. ad usum proprium vigore privilegiorum sacri 
ordinis Cartusianorum, secundum quae patribus Cartu- 
siensibus in grangiis et villis ad se spectantibus licet 
non solum aItaria portatilia habere ac missam cele- 
brare, verum ctiam personis ordinis et mercenariis 
eccłesiastica sacramenta ministrare. Capella haec post- 
quam ad perfectionem venerat, ab IIImo et Rmo DO. 
Matthia Łubienski, episcopo Vladislaviensi, loei ordi- 
nario, visitata, approbata et benedicta est. Anno 1641 
concessit iIlustrissimus nuntiusapostolicus facultates patri 
Philippo Bolman, procuratori tunc Cartusiae, haere- 
ticos et schismaticos redeuntes et poenitentes in dicta 
capella absolvendi. Anno 1645 111mus et Rmus Nico- 
laus Albertus ab Olexow Gniewosz. episcopus Vladi- 
p. 24] slaviensis, conces*sit eidem patri PhiIippo, tunc iam 
priori Cartusiae, facultates in eadem capella conei- 
onandi ex ambona, confessiones Christifidelium sexus 
utriusque exeipiendi, a casibus episcopo reservatis 
nec non ab haeresi absolvendi. Anno 1650 iIlustris- 
simus nuntius apostolicus concessit rursus ad triennium 
casdem facultates domino Philippo priori et patri Gas-
>>>
- 243 - 


paro Cochelio, procuratori Cartusiae. Anno demuni 
lb65 I1Iris et Adm. Rndus Andreas Casimirus Laurino- 
wicz, decanus Mirachoviensis et praepositus Bernensis, 
instituit actionem contra pat re s Cartusienses occasione 
capellae Graboviensis, quae deinceps in diuturnam 
litem abivit. Adnitebatur dictus dominus praepositus 
capellam hanc unam ex filiabus ecclesiae Bernensis 
adnumerare. Spectabant quidem incolae villae Grabowo 
ad parochiam Bernensem, qui et pendebant domino 
prat:posito ibidem decimas et reliqua iura parochialia, 
sed ad capellam domesticam patrum Cartusiensium 
ibidem nullum eidem ius compekbat. Evocata demum 
causa ad sacram nuntiaturam, patres Cartusienses ab 
om ni ulteriore impetitione liberi pronunciati sunt et 
dominus praepositus in litis expensas condemnatus est. 
Anno 1692 I1Ismus et Rmus Stanislaus in Lubraniec 
Dąbski , episcopus Vladislaviensis, conccssit domino 
Petro Beier priori et patri Ioanni Rau procuratori ac 
patri Bernardo Mensink, coadiutori Cartusiae, facul- 
tates amplissimas in capella Graboviensi sacramenta . 
tam necessaria, quam voluntaria administrandi. Anno 
1701 I1Imus ac Rmus Stanislaus in Słupow Szembek, 
episcopus Vladislaviensis, idem repdiit, sed cum Gra- 
boviae Christifidelium numerus (erectis aliquot ex 
nova radice viilis in silvis Graboviensibus) quotidie 
augeretur priorique Cartusiae non vacaret huiusmodi 
administrationi intendere. tandem anno 1701 excitatis 
ibidem Graboviae convenientibus aedibus pro paroch o 
et organario dimensisque et exdivisis agris, ad augmen- 
tum divini cultus et animarum salutem de consensu 
totius conventus erexit et dotavit hanc capellam in 
ecclesiam parochialem per instrumentum ut sequitur: 
* Litterae erectionis parochiae Grabovicnsis. In no- p. 242 
mine Domini Amen. Ad perpetuam rei mcmoriam. 
Licet Christifidclium bona opera salutifera christianae 
pietatis gratique animi erga Divinam Maiestatem do- 
cumenta, externa luce, ut videantur ab hominibus, non 
indigeant, cum ipse iustus meritorum Remunerator in 
libro vitae etiam secreta cordis descripta habeat, nihi- 
lominus benigna et simul provida mater ecclesia, ut 


]6' 


.......
>>>
- 244 - 


in oculis posterorum praeclare gesta piissimorum prae- 
decessorum, augmentum cultus divini zelose pro- 
moventium et ampliantium, emicent et observentur 
et eo ferventius ad virtutis meritoriae sectanda vestigia 
caeteri praemoneantur exeitenturve, ea Iitterarum monu- 
mentis commendanda esse voluit. Proinde universis 
et singulis, quorum interest aut in futurum quomo- 
dolibet interesse poterit, significamus, quomodo reli- 
giosus pater Petrus Beier. monasterii Cartusianorum 
prior, vir pius et gloriam Dei diligens, cuius mona- 
sterium habens villam Grabowa antiqua dictam, ad 
proprietatem eiusdem monasterii Carthusianorum spec- 
tantern , in eademque villa capellam ab antiquo ex- 
structam iureque parochiali Bernensi subiectam, quae 
villa Grabowa praedicta ecclesia parochiali Bernensi 
uno milliari distat, propter quam loei distantiam, viae 
ac ipsiusmet paroch i Bernensis in cura animarum 
et administratione sacramentorum incommoditatem, 
eirca quam villam Grabow plurimae villae et pagi in- 
frascripti haeretieis impleti nullique ecclesiae paro- 
chiali hucusque adscripti extabant et exstent, suppli- 
cavitque nobis suo ac totius monasterii praefati no- 
mine, quatenus in loco huiusmodi capellae ecclesiam 
parochialem in dicta villa Grabow erigere villasque 
eidem contiguas una cum haereticis ecclesiae prae- 
fatae Grabow parochialis, ad laudem Dei omnipo- 
tentis Maximi tum et Beatissimae ac Gloriosissimae 
semper Virginis Mariae ac sanctae Annae honorem 
erectae, applicare animasque inibidem existentes Deo 
Maximo in aeternum lucrifacere ac ecc1esiam paro- 
p. 243 chialem una cum parocho.pro tempore existenti, inscripta 
ei prius etassignatadote infrascripta,constituere ipsiusque 
intentionem ad exoptatum finem deducere Iitterasque 
cridae in vim eitationis generalis contra omnes et singulos, 
sua ex adverso ius et interesse aliquod ad infrascripta 
sese quomodolibet putantes et praetendentes, ab offieio 
nostro eidem extradere ipsique autoritate nostra ordi- 
naria super praemissis providere dignaremur, prout 
extradi mandavimus et providimus per praesentes. In 
termino itaque hodierno, ex praemissis litteris cridae
>>>
-245- 


legitime I ut a tergo iIIius apparebat, per affixionem 
valvis et publicationem in capel1a villae praenominatae 
Grabowa et adcitationem parochi Bernensis executis, 
incidenti et provenienti, personahter comparens supra- 
scriptus religiosus pater Petrus Beier, monasterii Cartu- 
sianorum prior, suo ac totius eiusdem monasterii no- 
min e principalis actor contumaciam omnium et singu- 
lorum , sua ex adverso ius et interesse aliquod ad 
infrascripta se habere quomodolibet putantium et prae- 
tendentium, dictis Iitteris cridae citatorum, signanter 
Adm. Rndi loannis Borowski, paroch i Bernensis uti 
notorii oppositoris, pro die et termino hodierno citati 
ac iudicialiter comparentis, et aliorum dictis Iitteris 
cridae citatorum et non comparentium, nec quidem 
contra actum praesentem dicentium, accusavit et in 
eorum contumaciam productis Iitteris cridae tum et 
citationis, producto quoque instrumento officioso in- 
ferius descripto, in vim dotis eccłesiae parochiali Gra- 
bowa servientis, donationem et cessionem certorum 
mansorum, tum et messalium in eadem continente, 
et tam per se quam per alios superiores religiosos 
eiusdem monasterii subscripto, inhaerendoque eidem, 
eccłesiam parochialem baptizmalem per se et a nul1a 
eccłesia dependentem erigi, parochum constitui ac 
donationem mansorum seu agrorum ac fundorum , tum 
et assignationem messalium Iibertati*ac immunitati p. 244 
eccłesiasticae adscribi, approbari, confirmari nec non vil- 
las in eadem donatione expressas praefatae eccłesiae pa- 
rochiali in Grabowa eiusque regimini, iuri et iuris- 
dictioni applicari, quinimo villam ipsam Grabowa, 
hactenus ad eccłesiam parochialem Bernensem spec- 
tantem, propter incommoditatem parochianorum et 
loci distantiam a praefata ecc1esia parochiali Bernensi 
disiungi, dismembrari ac segregari, nec non ius exi- 
gendi messalia I hucusque ad eccłesiam Bernensem 
spectans et pertinens, eccłesiae parochiali in Grabowa 
eiusque parocha, nunc et pro tempore existenti, dari 
et concedi et alias quodcunque ius eccłesia paro- 
chialis Bernensis ad praefatam villam Grabowa habuit, 
id totum ac integrum in eccłesiam parochialem Gra- 


.......
>>>
246 - 


p. 245 


bowiensem transfundi mandari, iuspatronatus sibi seu 
suo monasterio concedi, decretum definitivum desuper 
ferri, pro\1llllgari iIIudque debitae execlltioni deman- 
dari, debita cum instantia petiit et postulavit. Cuius 
donationis tenor de verbo ad verbum est et sequitur 
huiusmodi: 
Actum Gedani die 12. mensis Augusti anno Do- 
mini 1701. Coram officio actisque praesentibus VbIis 
consistorii Gedanensis personaIiter constitutus Adm. 
Rndus et religiosus pater Petrus Beier, monasterii et 
conventus Cartusianorum prior, in hac Pomeraniae 
dioecesi exsistentis, palam, Iibere et per expressu m 
recognovit, quod capellam Graboviensem pro sua et 
successorum suorum, nec non et officiaIium suorum 
religiosorum devotione exstructam, post IiberalJl ipsius 
resignationem ab Adm. Rndo loanne Borowski, prae- 
posito Bernensi, in hoc Vbli officio factam, suo et 
totius praememorati conventus nomine in ecclesiam 
parochialem erigendam esse duxerit, prout etiam ex 
singulari zelo cultus divini et animarum curae, sub 
ratificatione IlIrni, Excellmi et Rmi Dni Stanislai in 
Słupow Szembek, Dei et apostolicae sedis gratia 
episcopi Vladislaviensis et Pomeraniae, utpote loei 
*ordinarii, erexit, dotando eam ecclesiam quatuor 
mansis cum omnibus pertinentiis et attinentiis, cum 
adiunctis pratis et horto Comrow dicto, idque prope 
ecclesiam, ubi nova parochialis domus est erecta, in 
antiquo Grabov assignando. Praeterea eidem ecclesiae 
villas sequentes videIicet: Antiquum Grabov, Gra- 
bowko novum, Fusthut, Klobuczin, Grabovshut,. 
Stophershut, Spo', Lerke, laszhut ,Ochsenkop, ex 
quibus villis Rndus parochlIs pro tempore existens 
quotannis perci piet 50 1II0dios siIiginis et totidem 
avenae, ita tam en, ut Adm. Rndo Dno loanni Borowski 
huius anni tantum messalia, prout antea, ex villa 
antiqua Grabov cedant et extradantur. Deinceps vero 
Rndo parocho pro tempore existenti a quolibet rustico 
praetactarum villarum solvetur strena annuatim per 
sex grossos, tum et primitiae Kłos dictae, nec non 
ova parocho numero 6. Pro sustentatione autem orga-
>>>
- 247 - 


narii seu scholiregae praenominatus Adm. Rndus ac 
religiosus pater prior eidem assignabit hortum, casam 
et in vim salarii ex dictis villis 15 modios siliginis, 
nec non pro quolibet semestri 2 florenos ex carbona 
ecclesiae ac praderea pro strena a quolibet chmetone 
10 gros sos , ab hortulano 3 cum hac expressa condi- 
tione, ut unam clavem ad praedictam ecclesiam Gra- 
viensem habeat monasterium et alteram Rndus Onus 
parochus liberumque sit Adm. Rndi patri priori, procura- 
tori, coadiutori et eorum succedaneis, quoties ad prae- 
dium Grabov venerint, missae sacrifieium sine ulla 
requisitione aut interpellationc paroch i , pulsatis cam- 
panis, paeifice celebrare. Alte memoratum 111mum, 
Excellmum et Rmum Onum loei ordinarium ea, quae 
par est, submissionc rogando, hanc praemisso modo 
factam erectionem ecclesiae Graboviensis ratificari, 
approbari et eidem in omnibus punctis et clausulis robur 
perpetuae firmitatis addi et apponi. Frater Petrus Beier, 
prior Cartusiae, meo et totius monasterii nomine manu 
propria. Frater Pdrus Mahr, procurator, mea et totius 
monasterii nomine. Frater Anthelmus Wernesch, coad- 
iutor, meo et*totius monasterii nomine. Leopoldus p. 246 
Kotulinski , sacra autoritate apostolica publicus et 
Vblis consistorii Gedanensis notarius iuratus, ad prae- 
missa testis, manu propria. In praesentia Adm. Rndi 
łoannis Borowski, paroch i in Berna, ex adverso eitati, 
tam super erectione, quam super applicatione iuris 
sui, sibi suaeque ecclesiae ad messalia servientis, nec 
non super disiunctione et disgregatione villae Grabov 
a sua paroc
iali ecclesia Bernensi ac de eodem iure 
ecclesiae parochialis in Grabowa totaliter cedentis et 
salva nihilominus per omnia autoritate et dispositione 
sanctorum canonum super praemissis omnibus con- 
sentiemis. 
Nos vero Stanislaus in Słupow Szembek, epis- 
copus Vladislaviensis et Pomeraniae, cultum divinum 
et devotionem erga Sanctissimam Deiparam Virginem 
tum et sanctam Annam omni, quo decet, zelo pro- 
movere cupientes, ante omnia attento expresso con- 
sensu Adm Rndi Borowski, paroch i Bernensis superius 


........
>>>
- 248 - 


expressi, aliosque citatos diutius ultra horam audi- 
entiae expectatos et non comparentes, contumaces pro ut 
merito suadente iustitia reputavimus et in eorum con- 
tumaciam visis et lectis tam litteris cridae, quam ci- 
tationis legitime executis, visa donatione officiosa 
agrorum et fundorum , nec non messalium constitutione, 
villarum applicatione de anno currenti de actu Gedani 
die 12. mensis Augusti coram actis officii nos tri per 
religiosos patres Petrum Beier priorem, Petrum Mahr 
procuratorem, Anthelmum Wernesch coadiutorem suis 
ac totius monasterii nominibus subscripta, eandem 
approbavimus et quatuor mansos cum omnibus perti- 
nentiis, attinentiis eorundemque mansorum adiunctis 
pratis et horto Komrow dieto, idque prope eccłesiam, 
ubi nova parochialis domus est erecta, Iibertati ac 
immunitati eccłesiasticae praefatae parochialis eccłesiae 
adscripsimus dictosque mansos et fundos universos, 
uti eccłesiae dotales in eadem donatione expressos, 
ab omnibus oneribus Iibertavimus nec non quotannis 
percipiendi messalium ex villis Antiqua Grabov, Gra- 
bowko novum, Fusthut, Klobuczin, Grabovshut, Sto- 
phershut, Spon. Lerke, lasshut, Ochsenkop 50 modios 
siliginis et totidem avenae assignavimus praeexpressas- 
p. 247. que vil*las omnes et singulas ad eccłesiam parochialem 
huiusmodi Graboviensem spectare et pertinere decre- 
vimus easdemque villas iure parochiali eccłesiae prae- 
fatae in perpetuum subiici debere pronunciavimus ac 
subiectas fore declaravimus. Item parocho pro tempore 
existenti a quolibet rustico praetactarum villarum so- 
lutionem per fi grossos, tum et primitias ł(łos dictas, 
nec non ova parochialia numero 6 eidem parocho de- 
signavimus. Pro sustentatione vero organarii seu scho- 
liregae praenominatus religiosus pater prior hortum, 
casam assignare, pro quolibet semestri 2 florenos ex 
carbona ecclesiae ac intuitu strenae a quolibet chme- 
tone grossos 10, ab hortulano vero gros sos 3 eidem dare, 
solvere ac mandare sese obligavit. Insuper liberum 
erit ad eccłesiam parochialem praedictam Grabovien- 
sem unam cłavem tam religiosis patribus, priori, pro- 
curatori et coadiutori et eorum succedaneis, quoties
>>>
- 249 - 


ad praedium Graboviense venerint, habere et missae 
sacrificium celebrare voluerint, sine ulla requisitione 
aut interpellatione paroch i , pulsatis campanis, pacifice 
celebrare concessimus. Praeterea villam praefatam Gra- 
bowa ex causis superius praemissis ab ecclesia paro- 
chiali Bernensi simul cum parochianis inibidem exi- 
stentibus separavimus, disiunximus eandemque vił1am 
eiusque populum nulli alteri, nisi solirnet ecclesiae 
parochiali Graboviensi adstrictam fore addiximus, ius- 
que exigendi messalia, post agros et totam villam Gra- 
bowa, antehac ecclesiae parochiali Bernensi servienti 
eidem ecclesiae parochiali in Grabov dedimus et 
donavimus et exnunc prout extunc ecclesiam paro- 
chialem baptizmalem in honorem Beatissimae ac Glo- 
riosissimae semper Vilginis Mariae ac sanctae Annae 
ereximus. Iuspatronatus ecclesiae praefatae priori to- 
tique monasterio Cartusiensi in perpetuum reservavimus 
omnesque iuris et facti defectus, si qui in praemissis 
quomodolibet intercesserunt, supplevimus, prout repu- 
tamus, adscribimus, assignamus, decernimus, pro nu n- 
tiamus, declaramus, designamus, libertamus, concedi- 
mus, separamus, desiungimus, dicimus, damus, dona- 
mus, erigimus, funda mus, dotamus, confirmamus, rati- 
ficamus, approbamus litterasque erectionis, approba- 
tionis, confirmationis et alias necessa"'rias in forma so- p. 248 
lita decerni et extradi mandavimus. In quorum maiorem 
fidem praesentes manu nostra subscripsimus et sigillo 
nostro communiri iussimus. Dabantur Gedani die Ve- 
neris 21. Octob,is anno Domini 1701. 
Stanislaus Szembek, epi- Franciscus Budzisz
wski 
scopus Vladislaviensis L. S. iuris utriusque doctor, 
et Pomeraniae, manu actorum curiae suae 
propria. I1\mae celsitudinis no- 
tarius, manu propria. 
Neoparochus sub ingressu accepit insuper agros 
conseminatos 10 modiis siliginis, equos 2 aliaque pe- 
cora et frumenta, item aliquot libros pro concionibus 
a collatoribus pro inventario perpetuo. Ecclesia ad 
sui erectionem iam erat omni suppel1ectile, calice, ca- 


........
>>>
- 250 - 


sulis omnis coloris, ctc, ab iisdcm collatoribus instructa 
ct dotata. 
Augmcntum primac dotationis: Anno 1722 dic 29. 
Maii collatorcs adiudicarunt in favorcm rcvcrcndi paroch i, 
ut singuli Luthcrani, qui 10 actatis annum attigcrunt, 
quotannis in vim assis paschalis solvant rcvcrcndo pa- 
rocho pcr 2 grossos. Itcm ut iidem intuitu funcralium 
pro unuquoquc corporc morwo sivc infantis sivc adulti 
et cuiuscunque scxus solvant 3 floren os. Aliud: Anno 
Domini 1723 dic 6. Maii, intcr Adm. Vblcm Dnum 
Gviliclmum Locsbcrg priorcm ct totum Vblcm conven- 
tum Cartusiac sub auctoritatc ciusdcm Adm. Vblis Dni 
prioris ab una ct Adm. Rndum Dnum Adalbcrtum losc- 
phum Kumanowski, parochum Grabovicnsicm, partc ab 
altcra ciusmodi intcrccssit intcrcisa: Supramcmoratus 
Adm. Vblis Dnus prior cum suo convcntu, annucndo votis 
ct pctitionibus dicti Adm. Rndi Dni paroch i, casam 
novitcr crcctam cum horto pro colono suo in villa Gra- 
bowo, fundo villae ciusdcm antiquissimo ct proprio, 
dieto rcvcrcndo paroch o Grabovicnsi pro cmolumcnto cius 
(non applicando ncc incorporando candcm casam fundo 
ecclcsiastico) ad tricnnium ct a triennio ad triennium 
et sic consequentcr infrascriptis conditionibus trans- 
mittit, cedit et offert. Conditiones vero sunt istae: 
1. Liberum erit Adm. Rndo paroch o pro nunc existcnti 
p. 249 in pracdictam casam ho"'minem ad praestandas ipsi 
agrarias, exceptum omnibus contributionibus villanis ac 
militaribus ac aliis quocunque nomine vocitatis, cum 
consensu tamen Adm. Vblis Dni prioris ct totius co n- 
ventu» eiusdem imponere et ad pracstandos labores 
applicare (salva iurisdidione conventus supra exccssi- 
bus ciusdem mansionarii). 2. Mansionarius illc pecorum 
suorum, porcorum, suum et anserum cum villanis Ii- 
bcra hahebit pascua, cum solutione pastorum cum 
aliis villanis, ut moris est. 3. Nullam propinationem 
liquorum tam cremati quam cerevisiae in pracdicta 
casa cxcrrebunt aut panes pinsere ad vendendum. nec 
ulla mercimonia, quae tahernaturi nostro Graboviensi 
nociva esse possunt. exercerc praesumat. 4. Nullum 
damnum in silvis nostris pcr carbones et cinercs exu-
>>>
- 251 - 


rendos praedictus mansionarius inferat, sed Jigna tan- 
tum pro calefactione sua habebit libera in iIIa silva, 
in qua caeteris villanis liberum est. 5. Mansionarius 
ille nunquam agros chmetonales debet possidere. sed 
tantum manere hortulanus pro praestandis Adm. Rndo 
parocha laboribus. Quas omnes et singulas conditio- 
nes, si Adm. Rndus parochus in toto servaverit, etiam 
Vblis Dominus prior cum suo conventu eundem circa 
possessionem casae illius inviolabiliter servaturum 
appromittit. Quod si autem alicui conditioni contrave- 
ner!t aut praesentem intercisam manutenere noluerit, 
liberum erit omni tempore Adm. Vbli Dno priori ca- 
sam rehabere ac pro usu et Iibitu suo applicare. In 
quorum fidem praesentes ab utraqu
 parte manibus 
subscripserunt et sigiłłis propriis communiri fecerunt. 
Datum Cartusiae ut supra. L. S. Adalbertus losephus 
Kumanowski, parochus Graboviensis. Tertium: Anno 
Domini 1724 acquisiverat Adm. Rndus Dnus Adalbertus 
Kumanowski, parochus Graboviensis, inscio conventu 
Cartusiae praesentationem ad ecc1esiam Rakownicen- 
sem a possessoribus viłłae eiusdem et paulo post in- 
stitutionem ad eandem a Vbli officio Gedanensi cum 
retentione beneficii Graboviensis. Contra quam novi- 
tatem Cartusia mox protestata est, ideo quod praefa- 
tus Adm. Rndus parochus postłponens obligationem p.250. 
suam circa ecc1esiam Graboviensem, quavis 3 domi- 
nica nonnullis etiam diebus festis, hanc vacuam re- 
linquens, in capella Rakownicensi devotionem perage- 
ret. Ut vero iIIum ab hac capella revocaret, uItra 50 
modios siliginis totidemque avenae in Iitteris erectionis 
as;ignatos adiecit in augmentum proventuum adhuc 
10 modios utriusque grani ex viłła Grabowko recipi- 
endos, Quibus postea adhuc 2 modii siliginis ex Angst- 
bang, item 10 modii avenae ex Arnikowy accesserunt. 
Ita quod hodie Rndus parochus intuitu messalium 
perci piat 62 modios siliginis et 72 modios avenae. 
Parochiani : Grabowo, ubi praedium, scultetia, ) Viłłae 
taberna et 14 casae; omnes catholici. Gra- r omnes 
bowko, ubi scuItetus catholicus et 10 chme-l Cartu- 
tones Lutherani. Młyn Grabowski, molitor solus.} siae
>>>
p. 251. 


- 252 - 


Klobuczino, scultetia, taberna, 16 chmetones, l 
omnes Lutherani. Fuspeterowo chmetones 6 Lu- 
therani. Grabowska huta, chmetones 6, quorum I Villa
 
2 catholici. Spon, chmetones 4 (olim 6) quorum lomnes 
2 catholici. Stojerowo, chmetones 4, quorum " Cartu- 
l catholicus. Ossenkop, chmetones 2, ambo siae 
catholici. lassowo praedium parvum et l hor- j 
tulanus. Kamionky. chmetones 2 Lutherani. 
Angstebank molitor et Ichmeto Lutheranus. 
Arnikowy gorny y dolny, bona Mgfci Lniski asses- 
soris, in quibus chmetones aliquot Lutherani, incor- 
porati parochiae Graboviensi 1723. 
Paroch i : l, Francisclls Schram, SChotlandensis, 
primus post erectionem 1701 factam parochus Grabo- 
viensis, qui divinum cultum in hac novella plantatione 
stre*nue promovens in plures annos, ad eandem eccłe- 
siam pie obiit, corpore vigore testamenti in Schotlan- 
diam translato ibidemque honorifice sepulto. 
2. loannes Stanislaus Kamrowski, paroch os, prae- 
fuit eccłesiae huic annis aliquot cum laud e, demum 
1719 ad pinguius beneficium in archidioecesi Gnesnensi 
penes Conecum promotus. 
3. Adalbertus losephus Kumanowski, Varmiensis, 
praesentatus 1720 die 12. lunii et paulo post institutus 
parochus. Rexit eccłesiam hanc usque ad 1731, demum 
translatus ad eccłesiam Kiszeviensem, ubi post hebdo- 
madas 6 mortuus 
st. Sub cuius regimine sacristia 
(qua hactenus eccłesia caruit) ex solido muro, item 
domus plebanalis more Pruthenico aedificata et pro- 
ventus eccłesiae in muItis (uti supra dictum est) aucti su nt. 
4. Quo translato vacavit eccłesia ferm e per annum 
integrum, vices interin; supplente Adm. Rndo paroch o 
Goręczinensi. Anno 1732 die 17. Aprilis a collatoribus 
praesentatus est loannes Glinski , cłericus minorum 
ordinum, pro paroch o, sed ob defectum aetatis a ve- 
nerabili officio Gedanensi non admissus. Demum post 
annos paucos factus parochus Solęczinensis. Rursum 
die 25. Augusti anni eiusdem 1732 praesentatus est 
Adm. Rndus Adamus Milewski, vicarius Zukoviensis,
>>>
253 - 


sed cum mox parochiam Chmelnensem assecutus łtl- 
isset, reddidit Iitteras praesentationis. 
5. Antonius Rozner, commendarius Graboviensis 
per biennium circiter, demum factus commendarius 
Przodkoviensis. 
6. Paulus Petrus Lazarowicz, canonicus Livonien- 
sis et hactenus (1733) praepositus Weiheropolensis ac 
parochus Gorensis. Vir hic dimissa pinguiori praebenda, 
affectavit ob bonum quietis parochiam Graboviensem 
et obtinuit. Pavit gregem sibi commissum verbo et 
exemplo per annos prope 11. Tandem post celebratas 
secundas primitias, senio confectus, sed meritis ple- 
nus pie obiit in Domino 8. Decembris 1743 et primus 
in ecclesia Graboviensi sepultus est. 
7. Andreas Mi1inski, hactenus poenitentiarius Zar- 
novecensis, ad finem" anni 1743 praesentatus. Sed hic, p. 252. 
cum tam cito Zarnoveco se expedire non posset, ecc- 
lesia Graboviensis in commendam prius Rndo Matthiae 
Wisniewski ad tempus breve, deinceps vero Rndo 10- 
anni Koziczkowski (qui ferme per biennium absente 
paroch o ecclesiam laudabiliter rexit) data est. łpsemet 
reverendus parochus usque modo (1749) superstes esU) 
Privilegium regium pro nundinis Grabo- 
viae celebranti bus Gorenczyno et Kolpi n. Au- 
gustus II., Dei gratia rex Poloniae, magnus dux Litua- 
niae, Russiae, Prussiae, Samogitiae, Kiioviae, Volhy- 
niae, Podoliae, Podłachiae, Livoniae, Smolensciae, Se- 
veriae Czernichoviaeque, nec non haereditarius dux 
Saxoniae et princeps elector. Significamus praesentibus 
Iitteris nostris, quorum interest universis et singulis, 
quia nos ad supplicationem Vblis priori s et monasterii 
Cartusianarom in palatinatu Pomeraniae prope Geda- 
num siti, quo videlicet eidem monasterio maiores ex 
boni s fundationi eius adscriptis proveniant reditus, fa- 
ciendum esse duximus, ut in vilIis dicti monasterii 


') Andreas Miłinski adiit beneficium Graboviense anno 1746 
ac in omni ł2ietate, carnis suae mortificatione ac exemplari vi ta 
rexit atyue Ibidem circa annum 1756 obiit. lIIi successit Adm. 
Rndus Dominus Bobrucki. (ex Borcii Echo sepul.) 



. 


........
>>>
p.253. 


- 
54 - 


Cartusianorum Grabowo, Gorenczyno et Kołpino no- 
minatis, nundinas seu fora annualia certis temporibus 
celebranda institueremus et concederemus. Vti quidem 
praesentium litterarum nostrarum authoritate ct quidem 
in villa Grabowo pro festo sanctac Annac, matris Bc- 
atissimac Virginis Mariae, in villa Gorcnczyno pro fcsto 
sanctissimae ct individuac Trinitatis, in villa denique 
Kołpino pro festo sancti Michaelis archangcli in po- 
sterum cclebrandas ct frequcntandas nundinas institui- 
mus ct concedimus, citra tamen praeiudicium aliarum 
civitatum et oppidorum vicinorum. Liberum itaque ac 
licitum csto perpctuo ct in acvum cuiusvis status, sc- 
xus, conditionis sortisque hominibus ad pracdictas 
vilIas cum omni mercium generc supcrassignato nun- 
dinarum tcmpore cunfIuere, tam cum om ni gcncrc pc- 
corum et pecudum tuto et Iibcrc convenirc, vcndcre, 
emere, res pro rebus, merccs pro mercibus commutarc 
et omnia negotia agere, tractare ct conficcrc. Nisi fortc 
aliqui fuerint, quos legcs publicac foverc non pcrmit- 
tan t, et quibus ho"'nestorum hominum commercium me- 
rito denegari solct. In quorum fidem praescntes manu 
nostra subscriptas sigilIo rcgni communiri iussimus. 
Datum Varsaviae dic 16. mensis Novembris anno Do- 
mini 1730, regni vcro nostri 34 anno. Augustus rex 
L. S. Procallccllariatu 111m i ExcclImi ac Rmi Dni 10- 
annis in Lipic Lipski, procancclIarii regni, abbatis 
Clarae Tumbae sigillatum. Adamus Stanislaus Gra- 
bowski, canonicus metropolitanus Leopoliensis, sacrae 
regiac maicstatis sccretarius. 


Cartusia. 


Vnicum in decanatu Mirachoviensi monasterium 
in eremo positum, de quo infra sub titulo monasteri- 
orum fusius. Sunt ibidem eccłesiae 3: I. maior sivc 
conventualis tituli Beatissimac Mariac Virginis in coc- 
los assumptae, 2, inferior tituli sanctae Catharinac 
virginis et martyris,l), 3. in monte tituli sanctae Crucis2). 
') Fankidejski, Utraconc kościoły i kaplice. 1880. p. 238. 
2) Fankidcjski p. 238.
>>>
- 255 - 


Ad harum secundam sanctae Catharinae solet reverendus 
parochus Goręczinensis quater in anno, nempe festo 
Epiphaniae Domini, quo strenam in villa colligit, feria 
tertia ante Pascha, qua confessionem paschalem viIIa- 
norum excipit, festo sancti Brunonis et sanctae Catha- 
rinae accedere et devotionem peragere, ex nulla ta- 
men obligatione, sed iuxta antiquam consuetudinem. 
Ecclesia haec inferior consecrata est 1491 dominica post 
octavam Corporis Christi proxima. Festum tam!::n de- 
dicationis non celebratur. In ipsa nullum habetur bap- 
tisterium, patrt
s etenim Cartusienses huiuscemodi 
functiones non exercenł. Nonnulli ecclesiam hanc re- 
putant pro filiali ecclesiae Goręczinensis, sed paru m 
convenienter. Ignari tales sunt observantiae Cartusien- 
sis. Cum enim apud religiosos ordinis istius non con- 
cedatur ingressus muliebri sexu i ad ecclesiam conven- 
tualem, necesse est, ut iidem ubique locorum dupli- 
cem habeant ecclesiam, in quarum minore seu inferi- 
ore diebus dominicis et festis servi et mercennarii 
uxorati monasterii audire possunt missae sacrificium. 
Et talis inferior ecclesia est pars conventus, gaudens 
exemptione alii
que privilegiis prout ipsum monasterium. 


*Templa haereticorum. 


Intra circulum decanatus Mirachoviensis bina sunt 
sectae Lutheranae in Szimbark et Barkoczino, villis 
capitaneatus Bernensis. 
Paginis superioribus dixi parochianos Grabovien- 
ses plerosque Lutheranos esse, id unde veniat, expli- 
caturus nunc sum. Ab anno 1600 usque 1617 fuit pos- 
sessor bonorum Grabowo, Klobuczino etc. Gnosus 
Dnus Matthias Knibawski, cuius descendentes sunt do- 
mini Czarlinscii. Vir hic proventibus augendis inten- 
tu s, 1605 locavit in deserto Klobuczin 18 chmetones 
Pomeranos, cum eis praeter alias conditiones contra- 
hens, posse eosdem libere aliquem suae sectae Luthe- 
rana e ministrum inducere, fovere ac alere. Assurgcnte 
itaque villa Klobuczino ex nova radice, assurexit illico 
et fanum Lutheranae perfidiae, praedicansque nemine 


l 


p.254.
>>>
- 
M- 


(proh dolor!) contradicente introducitur. Post aliquas 
dei n vicissitudines villa haec via commutationis 1617 
venit in possessionem patrum Cartusiensium. 
on pla- 
cebat sacrificulo Klobuczinensi novum istud dominium 
religiosum, sed neque patribus Cartusianis talis in bo- 
nis suis inquilinus. Cui proinde semel et secundo 
a dominis fundi demandatum est, ut sibi cum uxore 
et Iiberis alibi locum quaereret, cum non deceret vi ros 
religiosos huiuscemodi decłamatorem in villis suius ha- 
bere. Concitavit nequam ideo rusticos, qui ausi sunt 
priori et conventui Iitteras tales scribere: E
rwiirbig
, 
f)od] unb Wof)[gda
rt
 unb Wo
rweif
 1)men. Wir 
fOlltten Elf. WW. nid]t vor
nt
aIten, wie bas uns fo 

il1
 gro

 B
wałł wieb
rfii
rt, inb
m bas J
r unf
rc 
pr
bilJcr v
rtreibt, burd] weId]es 1111fcr privilegium ge
 
brod]cn wirbt, weId)es wir von bem feeIigen q
rrn 
Knibawski 
aben. Unb ift bies ber gro
te punct, (111 weI.. 
rocm uns aud) am meiften geIegen, fiirnc
mIid] an Ul1
 
ferem qey[, SceI unb SeeIigfeit. WeiI UlIS bann nid?t 
ge
aIten wirbt, arfo fonnen wir aud) nid]t 
aIten, mafi 
lvir 5u t
un fd)u[big fcinbt, we[d?es wir bod? gerne t
nn 
woUen 
 weiI J
r unfern prebiger bann vertreibt, nnb 
p. 2S5. i
me bas feillige gan
 unb gar*5u nid)łe gemad)t wirbt, 
unb fo jllmmerIid) ans ber Wibbime 
eraus geworfen 
ift, unb er bcro
a[bcn gefonncn fo[d)en Sd)ab
n bey uns 
5 U fud)en, berowegen nod)ma[s unfer qod) unb Dienft.. 
freiinbIid]es Eitten: Iflf. WW. woUen ftd] nod)ma[s 
in biefen Sad)en bt'benfcn, unb uns unfere privilegia 
nid]t fd)wiid]en. Denn einen anberen prcbiger an5une

 
mCl1 feinb wir gar nid)t gefonnen, unb e
e wir foIten 
dnen Ubeba
r anne
m
n, woUen wir Iieber bas neft 
5crbred]en *). Wir 
offen berowegen Elf. WW. werben 
unfcre suppIication in gnaben geru
en an5une
men. Elf. 
WW. ge
orfame Untcrt
an, aUe fammtIid) nad]1'lu in 
Klobuczin. 
(*) Plebs rustica per verba haec intelligi vułt: pri- 
usquam sacerdotem catholicum admittamus, malumus 
templum destruere. Quod et re ipsa factum est. lisdem 
vero rusticis adiuvantibus assurrexit protinus delubrum 
aliud in villa Szimbark, capitaneatus Bernensis, quo et
>>>
257 - 


praedicans saepedictus se contulit. Fanum in Barko- 
czin aestimo eodem tempore assurrexisse. Utrique 
praeest praedicans Szimbargensis et quod mirum, 
in vilIis 5 eiusdem capitaneatus, nempe Szimbark, 
Fiszerowo, Kaliska, Barkoczino antiquo, Barkoczino 
novo, exercet iura parochialia et messalia aliosque 
proventus cołłigit. 
1I1a igitur 2 templa ad latus utrumque parochiae 
Graboviensis posita et penes haec praedicans residens 
in causa sunt, quod per parochiam Graboviensem 
Lutherani nuncusque Ha diffusi sint, quos dictus prae- 
dicans in pravitate haeretica constanter nutrit, roborat 
et confirmat praecavetque modis omnibus, ne ilIorum 
aliquis ad catholicos transeat. 


... ))ec,anatus Pucensis. 


Damalevicius l) attribuit decanatui huic eccłesias 
has: Puck, Liniewo capełła, Lepcz, Rheda, Krokowo, 
Swarzewo, Starzyno, Strzel no , Ramel sive Rumia, 
Gara, Mechowo, Zarnowiec, Okziwa, t Radłowo, 
Bulszewo. Chylona haereticas. His paulo post acccssit 
eccłesia Weiheropolensis ex nova fundatione. 


Puck. 


Civitas regia ad mare Balthicum, quam olim dux 
Pomeraniae Boguslaus (Subislai principis, qui Olivam 
1170 fundavit, parens) (et qui 1150 iuxta monumenta 
Olivensia 2 ) mortuus est) erexit, dein 1378 iuxta morem 
germanicum Crucigeri de novo aedificaverunt. Hart- 
knoch historia Prussiae pag. 434 3 ). 
Eccłesia ibidem priscum aevum loquitur credibi- 
leque est, hanc sub ipsis initiis religionis christianac 


') Damalevicz, Vitae Vladislav. episcoporum. 1642. p.46. 
2) dr. Fontes Olivenses ed. Kętrzyński: III. Tabula prima 
fuudatorum:: Monum. Polon. hist. VI, 351. 
") Hartknoch, Altes u. neues Preussen. FrankfllTt 1684. 
II c. 3. p. 434. 


17 


p. 256
>>>
p. 257 


. 


- 
58 - 


a Pomeranis susceptae, a Subislao principe alte no- 
minato erectam et rundatam esse l). 
Praepositi: l. 129 l: Lam bertus, ple- I 
banus de Puczk. 
2. 1360: loannes, plebanus in Puczk. I 
3. 1488: Gregorius Witte. I 
4. 1595: 1596: Martinus Culcius, deCa- j 
nus, praepositus Pucensis. 
5. 1712: circiter... 2 ) Rybinski, canonicus... 3 ), prae- 
positus Pucensis. 
6. n25: Petrus Gniazdowski. canonicus Vladi- 
slaviensis, praepositus Pucensis. 
7. 1733: Petrus Paulus Sikorski, canonicus Vladi- 
slaviensis, praepositus Pucensis. 
8. 1739: ... -I) Sczepanski, canonicus Gnesnensis, 
praepositus Pucensis et Słuchoviensis, 1749 idem 5). 
"'Ecclesia insignita est titulo sanctorum aposto- 
lorum Petri et Pauli. Consecrata. lurispatronatus regii. 
Extra civitatel11 olim fuerat alia adhuc ecclesia tituli 
sancti Georgii, sed haec pridel11 interiit 6 ), solum nunc 
superest coemiteriull1, in quo Lutherani sepeliuntur. 


Acta 
Cartu- 
siae. 


') Kujot, Kto zalożył parafie w dzisiejszej dyecez. chełm.: 
Roczniki Tow. Nauk. w Toruniu. IX, 43, 73, X, 221, 351. 
') Lacuna. Cognomen OmISSUI11. 
") Lacuna. Nomen ecdesiae omissul11. 
') Lacuna. Cognomeu Thomas OmISSUIl1. 
") Bork (Echo sepul.) enumerat ł Jfaeterea sequentes prae- 
positos: Anno D. 1682 die 4. hllii lIit decamIs Pucensis et 
Gedanensis sinllllque Dantisci parochu s Georgius Rldelius, ita 
Iiterae innotescent. pro coml11issione Ven. Nicolai Sosnowicz, 
surrogati Gedan., poenitentiarii Zukov. Anno 1765 ohiit IIIns 
R. D. Antonius Langhannik, decalllls Pucensis, praepositus 
Weyheropol., uUra 2() annos dec.1nus. His adde 169S Mathae- 
um Stanislaul11 de KarsznicGlItteter, Lanciciensem canonicum, dc- 
canllm Pucensem. Anno 1735 obiit Periłłris R. D. Petrus Gmaz- 
dowski, canonicus Vladislav., praepositus Pucensis. Post pro- 
motlOnem Petri Pauli Sikorski ad Oxiviense beneficium suc- 
ces sit Thomas Sczepański, postea praepositus Tucholiensis, 
deinde canonicus Varmiensis. Anno 1750 praeposituram Puccn- 
sem obtinuit IIIris A. R. D. Loga, 01i111 regius postarull1 ma- 
gister Gedani, deinde presbyter. IIIi successit a. cirdter 1755 
IIIris R. D. Adamus Goldmann, Weyheropol. olim vicarius. 
Co) dr. Fankidejski p. 211; Schemahsmus des Bistul11s 
Culm. 1904. p. 424.
>>>
ł 


. 


- 259 - 


Liniewo. t) 
SwarZBWo. 


Vil1a capitaneatus Pucensis. Ecclesiae navis ante- 
rior est ex muro solido iuxta priscum morem, poste- 
rior ex muro PrutIlenico hac nostra aetate circa annum 
1720 de novo cura Rndi Ioannis Bogucki aedificata. 
Tituli Beatissimae Mariae Virginis. Col1ationis rcgiae. 
Paroch i : l. łoannes Bogucki, parochus Swarze- 
viensis, StrzeInensis et Lepczensis circa annum 1720, 
qui ad eandem ecc1esiam obiit. 
2. StanisIaus Haraznie.....ski, parochus Swarzevi- 
ensis, StrzeInensis et Lepczensis circa 1730, obiit sub 
manibus medicorum Gedani 1740. 
3. 1743... 2 ) Dąmb, Varmiensis, parochus Swarze- 
viensis, Słrzelnensis et Lepczensis 1748. 
1682 Gaspar Eduardi, parochus Swarzeviensis: I ). 


r 


Strzeloo. 


ViIIa capitaneatus Pucensis. Ecclesia lignca. Col1a- 
tionis regiae. Habuit olim proprium parochum, nunc 
coniuncta est ecclesiae Swarzeviensi. 


! 


') In commemoratione huius eccłesiae parochialis, ljuae 
in decanatu Pucensi nunquam fuit, sequitur Schwengelius 
Damalevicium. In decanatu Starogardensi erat olim eccłesia 
parochiahs in Liniewiec. 
') Lacuna. Cognomen onllssum. 
3) Bork (Echo sepu ich.) refert de eo: Anno ló7ó Gaspar 
Casimirus Edvard parochus SwarLeviensis, sed minime li Ii. 
giosus, rixosus, contentiosus, quamvis a rixa, contentione, 
IlIrgio villa sua'ł/ mmcupatiouem sortiri vulgo creditur 1 is enim 
R. D. Edvardi anno 1676 cum ł-lolI,l.I1dis Karwenbrucnensibus 
convenit de decimis hac conditione, in vim earum solverent 
iIIi singulis annis in crastino s. Martini fłorenos 75, pro copu- 
latione vero festo sancti loannis dUQS modios vulgo achtele 
butyri, qui contractus anno 1676 die 24. Aprilis initus, confir- 
matu s est a loanne Ił I. Gedani 1ó77 die 2. Octobris et ab 
Augusto II. anno 1005 itidem Oedani die 27. Marhi, oblatus 
ad acta Leoburgensia. 


]7.
>>>
p. 258 


-260- 


t. Dominus loannes, plebanus in Strzelno, adfuit 
1558 dominica ultima ante Adventum primitias cele- 
branti Dno loanni Omicieski, neoparocho Oxiviensi. 
Acta Zukoviensia. 


· Lepcz. 


Ecclesia vetusta ex solido muro, sed proh dolor I 
hodie sine tecto I filialis ecclesiae Swarzeviensis. Colla- 
tionis regiae, nam villa est in capitaneatu Pucensi l). 


Mechowo. 


Villa monasterii Olivensis. Ecclesiam de novo 
aedificavit more Pruthenico ex lignis muro insertis 
hac nostra aetate Perillris et Rmus Franciscus Zaleski, 
abbas Olivensis, ad quem et iuspatronatus pertinet. 
1. Matthias Puklinski (alias Pukel) Varmiensis, 
parochus Mechoviensis et Starzynensis 1748. 


Słarzyno. 


Villa monasterii Olivensis. Ecclesia filialis con- 
iuncta cum Mechoviensi. 


Ramel. 


Alias Rumia dicta. Villa monasterii Olivensis. 
Parochia consistit in sola hac villa; hinc plerumque 
ecclesia haec una cum Rhedensi per unum parochul11 
regitur. Ibidem in ecclesia (quae est collationis reve- 
rendissimi abbatis Olivensis) Rhumensi 1730 die 
I. Septembris promovente Rndo loanne Weinreich 
parocho, introducta est confraternitas. Providentiae 
Divinae. 
Paroch i : l. 1688 loannes lansenius, parochus in 
Ramel. Autor Trifolii 2 ). 


') dr. Fankidejski p. 221. 
I) Joannis Jansenii Trifolium. 1688. 


. 
I
>>>
- 261 - 


2. 1720, 1735 loannes Ernestus Weinreich, Var- 
miensis. parochus in Ramel et Rheda. 
3. 1745 Pater loannes Baptista Kamehl, Varmi- 
. ensis, professus OIivensis s. ordinis Cisterciensis, pa- 
rochus in Ramel et Rheda. 


. 


· Rheda. 


ViIIa capitaneatus Pucensis. Collatio regia bene- 
ficii. Eccłesia aIiquando proprios parochos habuit, 
nunc płerumque a Rhumensi curato regitur. 
Paroch i : l. 1558 Valentinus LeopoIiensis, pleba- 
nus in Rheda, astitit primitiis Dni loannis Omicieski, 
parochi Oxivensis. Acta Zukoviensia. 
2. 1720, 1735 loannes Ernestus Weinreich, Var- 
miensis, parochus in Ramel et Rheda. 
3. 1745 Pater loannes Kamehl, professus OIi- 
vensis, parochus in Ramel et Rheda. 
1649 Michael Parchen, commendarius Rhedensis 
et Luzinensis, decanus Pucensis et Leohurgensis 1659. 


larnowiec. 


t 

 


De monasterio dicetur infra. Ecclesia conventualis 
est insimul baptismaIis, regitur parochia per com men- 
darios, quorum recentiores fuere: 
I. 1675 Stanislaus Borkowicz, commendarius. 
2. 1699 loannes Casimirus Gorski. 
5. 1720 ... t) Szole. 
6. 1721 .., t) Małkowski. 
3. 1718 loannes Kulewski. 
4. 1719 Andreas Bartochowski, qui apostatavit, 
factus Calvinianus. 
7, 1733 And,eas Zelewski I poste a factus paro- 
chus Stęzycensis. 
8. 1743 Michael Kierzynkiewicz. 
9: 1744, 1748 Simon Turski. 
10. 1748 ... t) Zygowski. 


') Lacuna. Cognomen omissum. 


p. 259
>>>
p. 260 


262 


.Weiheropolis. 


Civitas haec et in ipsa parochialis eccłesia initiulII 
habent ab IIIsmo Iacobo Weiher sacri romani imperii 
comite, palatino Mariaeburgensi, capitanco Słucho- 
vensi, Biltovensi, Christiburgensi 1646, teste Niesiecki 
tom. 4. p. 487 1 ), qui sic scribit: Iacobus Weiher 
palatinlls Mariaeburgensis, cum consorte sua Anna 
comitissa Szaffgoczowną 1646 fundował Nowe Miasto 
albo WeyheropoI, Waierowską Wolą w Pomeranii: 
Kędy Kośćioł farny z dobrym posagiem wystawił. Locus ł . 
hic olim spectabat ad parochiam Gorensem et pa- 
rochia WeiheropoIcnsis, quantum scio, consistit in sola 
civitate. Praepositus Weiheropolensis nullos agros 
possidet, sed pro sustcntatione percipit annuatim ab 
haeredibus bonorum sive dominis fundi (qui et colla- 
tores beneficii sunt) 400 florenos monetae Pruthenicae. 
In civitate hac habetur schola authoritate sacrae con- 
gregationis de propaganda fide et de consensll Rmi 
capi tuli VladisIaviensis erecta pro instruendis iuvenibus 
in pietate et doctrina, quae autem nullam ha bet de- 
pendent1am ab ecclesia parochiali , sed eius iurisdictio 
et regimen pertinet ad patres Reformatos ibidem fun- 
datos. Rndi praepositi de har schola pluries causam 
moverunt, ita quod patres Reformati prae taedio litium 
scholae huic quondam rellunciaverint. sed eandem ex 
decreto Vblis officii Gedanensis 1718 dic 19. Septembris 
iterum reassumpserullt. 
Ibidem in civitate fundator altenominatus erexit 
hospitale, de quo Niesiecki loco cHato sic ait 2 ): Tamze 
fundacyą uczynił na sześciu ludzi czy przez chorob
, 
czy przez lata, czy przez ubostwo nie mogących się 
pożywic, tym wikt y mięszkanie, wiecznemi czasy słu- 
żące opatrzył. 
Locus iste nunc percelebris est a Calvaria, quae 
ibidem habetur. 


') Niesiecl-.i-Bobrowicz IX, 269 sq. 
2) Niesiecki- Bobrowicz IX, 271.
>>>
- 253 - 


Praepositi: l. 15
8 Mattheus Praetorius. De quo 
David Braun in libro De scriptoribus Poloniac p. *27 p. 2ó1 
sic aitl): iv\atthaeus Praetorius. Mell1elensis, Luthe- 
ranae in territorio Insterburgensi eccłesiae pastor, 1684 
ad castra sanctae romanae eccłesiae transiit eodemque 
loanni HI.. regi Poloniae, carmen titulo Scuti regii 
typis cxcusum obtulit. Inde Strasburgi in dioecesi 
Culmensi parochiam nactus, 1688 Olivae Orbem Go- 
thicum, quo Polonis de origine ipsorum quasi Gothica 
adblanditus, edidit. Tandem praepositus oppiduli Wei- 
hersfreii volull1en grande libris decem divisum, scul- 
pturis muItis refertum, titulo Historiae Pruthenicae 
absolutissimae, 1703 per ministrull1 regis Borussiae 
Gedani residentem, Dnum Adamum Boguslaum Rubach, 
impensis regiis, cum libera li laboris sui redhostimento, 
typis edendum tradidit. Quod Berolinum evectum. 
mortuo mox authore, in archivo regio promotorem 
editionis expectat. Et pagina 98 2 ): Matthaei Praetorii, 
quondam verbi divini in eccłesia agri Tilsitensis mi- 
nistri, postea apud romano- catholicos parochi Staro- 
gardensis et Weiheroviensis, Orbis Gothicus et Mars 
Gothicus Olivae annis 1688 et 1591 impressus. 
2. 1689 loannes Casimirus Grasinski , canonicus 
Varmiensis, decanus Leoburgensis, parochus Weihero- 
polensis et Gorensis. 
3. 1713 die 8. Martii Franciscus Valentinus Ruthen, 
praepositus Weiheropolensis, ubi fecit introduci con- 
fraterni tatem sacratissimi rosarii. Demum resignavit 
sequenti 
4. 1718 Paulo Petro Lazarowicz, sed hic iterum 
1724 cum antecessore suo commutavit. 
5. 1724 Franciscus ValentiJlus Ruthen , qui 1726 
secundo cessit. 
5. 1726 Paulus Petrus Lazarowicz secundo usque 
ad 1733. 



 


') David Braun, De scriptoribus Poloniae et Prussiae. 
Coloniae 1723. p. 27 są. 
') David Braun l. c. p. 98.
>>>
p. 262 


- 264 - 


7. 1734 loannes Radoszewski cx comll1cndario 
Miłobądzensi factu
 praepositus Weihcropolensis. Obiit 
ultimo Februarii 1742. 
8. 1742 Antonius Langhannigk, decanus Pucensis, 
praepositus Weiheropolensis et Gorensis. 


*Gora. 


Parochia antiqua et quae olim semper proprium 
habuit curatum. Post erectam vero ecclesiam paro- 
chialem Weiheropolenscm utraque ecclesia plerumque 
a praepositis Weiheropolensibus tenta es\. 
Parochi : I. 1634 Bartholomaeus Kozłowski, comen- 
darius Luzinensis et Gorensis. 
2. 1689 loannes Casimirus Grasinski , parochus 
Weiheropolensis et Gorensis, ac reliqui omnes supra 
recensiti praepositi Weiheropolenses. 


Oxiva. 


Eccłesia vetustissima in Iittore maris sub titulo divi 
MichaeIis archangeIi, iurispatronatus Zukoviensis, ad 
quod monasterium villa haec pertinet. 
Parochi : l. 1362 Onus Henricus, ple- l Acta 
banus in Oxiva. Cartu- 
2. 1414 Wenceslaus, plebanus in Oxiva. I siae. 
3. .. .1) loannes, sacerdos et plebanus Oxivensis, 
s. ordinis Praemonstratensis. Menologium Zukoviense2) 
ad diem 9. Februarii, sed sine anno. 
4. 1554 obiit loannes a Sochaczow, parochus 
Oxivensis. Acta Zukoviensia. 
5. 1554 die 27. Februarii institutus loannes Omi- 
cieski a Piotrow, cłericus Gnesnensis dioecesis. Hic 
non nisi 1558 dominica ultima ante Adventum primitias 
celebravit. Egit parochum Oxivensem adhuc anno 1577. 
Acta Zukoviensia. 


') Lacuna. Annus omissus. 
2) Perl bach , Das Totenbuch des Pramonstratenserinnen _ 
Klosters Zuckau bei Danzig. 1906. p. ] l. 


. .
>>>
265 - 


6. 1 ) 1665 Thomas lędrowski, parochu s Oxivensis. 
Acta Cartusiae. Obiit mense lulio 1682. 
7. 1695 Petrus Andreas Schlesiger, parochus Oxi- 
vensis et Chyloniensis, postmodum et decanus Pucensis. 
Obiit in senectute bona ł. Maii 1731. Varmiensis natione. 
8. 1731 Petrus Paulus Sikorski, parochus Oxivensis 
et Chyloniensis, qui 1733 factus praepositus Pucensis, 
dein canonicus, scholasticus Vladislaviensis, officialis 
Gedanensis. 
9. 1734 Dominicus Sieninski, canonicus Luceori- 
ensis, parochus Oxivensis et Chyloniensis, 1749 idem 2). 


· Chylonia. 
Alias Ktilau, villa regalis. Eccłesiam ibidem tem- 
pore Damalevicii 3 ) (teste eodem p. 46) 1642 adhuc 
haeretici possederunt. Quando, per quem vindicata, 
quaeritur? Nunc pro filiali eccłesiae Oxivensi reputatur, 
cuius curati proinde iidem, qui paroch i Oxivenses 
dicendi su nt. 


Monasteria. 


In decanatu Pucensi monasteria duo sunt: Zarno- 
vecense sanctimonialium olim a fundatione sacri ordinis 
Cisterciensium, dei n ab anno circiter 1583 sacri ordinis 
Benedicti et Weiheropolense Rndorum patrum Refor- 
matorum ordinis s. Francisci. De quibus infra. 


Templa haereticorum. 
Tria su nt in hoc decanatu: Krokowo Calvinianorum, 


') Ex Borkio (Echo sepu!.) addendum: Ci,ca annum 
1000 Thomas Brzeznicki, canonicus Crusvicensis, poenitentiarius 
Vladislaviensis, praepositus Brestensis, parochus Oxiviensis. 
Acta Zukoviensia.. 
2) Ex Borkio (Echo sepu\.) addendum: Anno 1762 łł1ustris 
R. D. Lucas Krzykowski, olim plures annos capellanus apud 
IlIsmum castellanum Grąbczewski, deinde vero consistorii 
Gedanensis notarius, iam canonicus Crusviciensis, decanus 
Gedanensis, parochu s Oxiviensis, poenitentiarius Zukoviensis. 
ViI' doctus et laboriosus. 
3) Damalevicz, Vitae Vladislav.. episcoporum. 1642. p. 46. 


. . 


p, 203
>>>
p. 264 


. 


- 266 - 


BlIlszewu et Radłowo LlItheranorum. BlIlszeviense ante 
annos ałiquot a quodam fratre laico ordinis s. fran- 
cisci zelo rełigionis incensum fuit, sed mox ab haere- 
ticis aliud novum aedificatum est. 
Huic decanatui adnumerandum censeo tempłum 
in Heyla civitate et promontorio ad Gedanenses spec- 
tante, quod pariter Lutherani possident. 
· HeCiłlłutus Leobur
'elłsis. 
..... 


posteaquam fatis concesserunt Georgius et Bar- 
nevinus fratres, ultimi in linea virili domus Bogusłai 
Stetinensis, Pomeraniae ducis haeredes, anno Virginei 
Partus 1638, redierunt ad directum dominium sacrac 
regiae maiestatis Połonicae capitaneatus Leoburgensis 
et Biltovien.:is, in quibus ecclesiae haeresi contami- 
natae, duobus distinctae decanatibus, ad iurisdictionem 
episcopi Vladislaviensis postliminio revocatae sunt, 
cura et vigiłantia IIImi et Rmi Dni Matthiae Łubienski, 
negotio manus admovente Adm Rndo Dno Matthaeo 
ludicki sanctae theołogiae et iuris utriusque doctore, 
protonotario apostołico, canonico Vladisłaviensi, officiali 
Gedanensi, quae ut insignem fundatorum pietatem, 
latere cacto exaedificatae posteritati loquuntur, ita non 
mediocrem solicitudinem antistitis implorant, ut mittat 
ad vineam operarios, quam singularis ferus depastus 
est et vulpes demolitae sunt, excolendam; qui linguae 
peritia, doctrinae sinceritah:: et conversationis exemplo 
plebem haereticis dogmatibus seductam in viam veri- 
tatis reducere satagant et nutantes in fide neophytos 
confirment atque pascua sana gregi dominico fam es- 
centi per sacramentorum administrationem et verbi 
Dei praedicationem subministrent. Neque desideratur 
hac in re pro muneris officio, cura et providentia vigi- 
lantissimi praesulis, si aeque non deessent personae 
in partem istius solicitudinis assumendae. Haec Oama- 
levicz p. 31 1 ). 
Nemo vero existimet iIIustrissimos praesułes Vładi- 
slavienses unquam iuri suo in praefatis 2 decanatibus 
-- 
') Damalevicz, Vitae Vlad. epp. 1642. p. 31. 


\.
>>>
- 267 - 


\. 


cessisse. Audiamus quid de hac re ad duces Pomc- 
raniae Illmus Stanislaus Karnkovius episcopus scribit 
epistula 60 Iib. 3 1 ): Porro ab Illmis Dominationibus 
Vestris iIIud vicissim peto et postulo, quod cum 
summa aequitate et iustitia coniunctum est, ut prae- 
fectis ac magistratibus suis, quos habent in*urbibus p. 265 
Lemburg et Butov, mandent et praecipiant, quo hi 
procurent et efficiant, ut ea, quae mihi episcopatus 
mei nomine iure antiquissimo (de quo in libris IIIma- 
rum Dominationum Vestrarum super eisdem urbibus (*) 
nominatim cautum est) ab his et earum territoriis pro 
toto hoc decennii tempore, quo episcopatum Cuiavien- 
sem gero, debentur, ex more et consuetudine antiqua 
persolvantur. Cuius rei causa mitto isthuc Gnosum 
Dnum Nicolaum Kossobucium, notarium terrae Plo- 
censis et capitaneum meum Sobcoviensem, quem et 
ipsum et totum hoc negotium, q uod iIIi a me commis- 
sum est, Illmis Dominationibus Vestris com mendo pe- 
toque, ut debitu m hoc, quod tanto temporis spatio 
propter superiorum temporum difficultatem a me expec- 
tatum, sine mora atque difficultate illi exsolvatur. 
Quod cum IIImae Dominationes Vestrae pro officio et 
aequitate sua (ut ego mihi certo polliceor) mandato 
suo perfecerint, me quoque haud dubie ad omne 
genus officii erga se tanto promptiorem atque alacri- 
orem experientur. - Anno 1577. 
(*) In Iitteris feudi super districtus Lauenburg et 
Butov a Sigismundo 1., rege Poloniae, 1526 datis 
Georgio et Barvino, ducibus Pomeraniae, cautum est 
iuri episcopali in haec verba: Salva tamen iurisditione 
interim perpetuo, proventibus, decimis seu episcopa- 
Iibus, cum villis, bonis et piscaturis ac Iibertatibus ad 
Rndum loannem episcopum et eccłesiam Vladislavien- 
sem ex antiquo pertinentibus. - Habentur hae Iitterae 
in Statutis Regni \ib. 7. tit. 8 1 ). 


. . 


') Carncovius, Epistolae iIIustrium virorum. Cracoviae 
1678. I. III ep. 62: Ducibus Pomeraniae SL Carncovius, epis- 
copus Vladislav. 
2) Chwałkowski, Regni Polon. ius publicum. Regiomonti 1683. 
p. 493; Lengnich, Oesch. d. preU55. Lande. Danzig 1722 I. p. 4. Doc. 


. .
>>>
-26R- 


In litteris autem renovationis feudi de anno 1670 
praecavetur eidem iuri episcopali in dictis duobus 
districtibus his verbis: Religionis catholicae exercitium 
in praefatis praefecturis Leoburgensi et Bytoviensi, 
prout ad hanc usque diem fuit, liberum erit. luris- 
dictio episcopi Vladislavienis in templa catholica sacer- 
dotesque integra manere, et proventus, videlicet de- 
cimae, census et si quae sunt alia, parochis et 
ecclesiis suis extradi et renuentes ad extradendum 
a praefectis suae serenitatis cogi debebunt. Causae 
tam nobilium quam plebeiorum matrimoniales ad forum 
p. 266 ecclesiasticum. pertinebunt. lura patronatus regii reser- 
vantur eius serenitati electorali et nobilibus, si quae 
habent, iuxta privilegia et usum eorundem, ita tam en, 
quod iuxta declarationem circa Bydgostiensem conven- 
tionem ab eius serenitate factam, ad ecclesias catho- 
licas parochiales praesentabit eius serenitas electo- 
ralis sacerdotes catholicos ad commendationem epis- 
coporum Vladislaviensium, ab iisdemque episcopis 
instituendos, ita ne ecclesia ultra duorum mensium 
spatium vacare possit. Litterae hal' inveniuntur in 
Praecustoditione procancellaria l). 
Ad decanatum Leoburgen!;em revocat Damale- 
vicius 2 ) ecclesias sequentes: Lemburg, lanowiec, Bel- 
gard, Łuban, Neodorffium, Sarbsk, Charbiowo. Laben 
alias Łubień, Dźięćielec, Garczegorz, Leba, Zawoło- 
niec, Bukowino, Brzezno, Gniewino, Ośieki, Swar- 
towo, Rozłązyno. Sed ex his nunc nonnisi septern 
catholici possident, nem pl' Leoburgensem, Neudorf- 
ensem, Garczegorensem, Belgardensem, Łubiensem' 
Rozłązynenst:m, Brzeznensem. Et hal' omnes per 
unicum curatum, nem pl' praepositum Leoburgensem 
reguntur. 


j 


Leoburgum. 
Templum magnificum ex latere cocto aedificatum, 
cuius mole s et vetustas abunde testatur, non alium 
') Dogiel, Codex diplom. regni Poloniae et M. D. Litu- 
aniae. t. IV. Vilnae 1764. p. 504. 
. I) Damalevicz, Vitae VladisI. epp. 1642. p. 46. 


. '
>>>
J 


269 - 


fundatorem se habere, quam aliquem ex ducibus 
Pomeraniae 1). De iure patronatus dixi paulo superius. 
Praepositi: l. 1728 obiit... 2) Berend , praepositus 
Leoburgensis. 
2. 1728 institutus est loannes Chrysostomus Szaw- 
lowski, sanctae theologiae, iuris utriusque et philo- 
sophiae doctor, canonicus Luceoriensis et Livoniensis, 
parochialium Ałexandriae, Leoburgensis, Neudorfensis, 
Gatzygorensis, Belgardensis, Łubiensis, Brzeznensis 
ecclesiarum praepositus. Sed 1746 urgente Srsmo rege 
Prussiae privatus sex ultimis parochiis. 
3. 1746 Ignati us Lniski, canon icus Piltensis, prae- 
positus Leoburgensis. 


*Neudorf. 3 ) 
Gatzyuorz. 4 ) 
Beluard. 


Ubi antiquitus fuit castrum et residentia ducum 
Pomeraniae. De quo Dreger in Codice diplomatico 5 ): 
Vas 5d,lo
 Belgard , fo be)' bem Vorf gleid,es na
mens 
im 2(mpt Lauenburg gelegen, wovon Ne rudera auf 
bem alten EurgwaU 
inter ber 1\ird,e nod, Su fe
et1. 


') Kujot, Kto założył parafie etc. Hoczniki l. c. X, 210, 
366; dr. fontes XV, 848. 
') Lacuna. Cognomen Andreas omissum. Bork (Echo 
sepul.) commemorat sequentes praepositos Leoburg.: Anno 
lb76 loannes lansen; a. 1712 Andreas Corsz; a 1728 Andreas 
Berend ; a ] 728 loannes Chrysostomus Szawłowski; a. 1746 
Ij;!;natius Lniski; a. 1703 Albertus Simeon Robakowski; a. ]492 
10. Maii Nicolaus Ulrici, presbyter Vladislav. dioecesis, rector 
parochialis eccłesiae s. lacobi in oppido Lewinburg, requisitus 
per religiosum virum Fr. Gregorium Crokkowo, sanctimoni- 
alium procuratorem, se subscnpsit in quodam attestato. 
3) Fankidejski p. 224; Schematismus des Bistums Culm. 
1904. p. 210. Fontes XV, 850. 
ł) Fankidejski p. 224; Schematismus p. 209; Fontes XV,85J. 
6) Dreger, Codex diplomaticus. Stettin 1748. p. 398. 


, . 


p. 267
>>>
p. 268 


p. 269 


, 


- 270 - 


Zarnovecense monasterium gaudet privilegio a Svan- 
topelco, duce Pomeraniae, dato in Belgard 1257 quarto 
Kalendas Augusti l). Ad cuius calcem habetur: Testes 
su nt Mistwin et Wartzlaus filii nostri . Dominus Simon, 
Andreas et Woyczech sacerdotes etc. Credibile est 
unum ex his fuisse parochu m Belgardensem. 
In actis Cartusiae commemoratur 1492: Dominus 
Hilarius Matthiae, curatus in Belgard , artium magister. 


lubień. 2 ) 
Rozłązyno. 
1738: Pater Edmundus Schlesiger, professus Oli- 
vensis sacri ordinis Cisterciensis, commendarius Roz- 
łązynensis. 


BrZ8zno. B) 


· Ecclesias reliquas Janowiec, tuban, Sarbsk, 
Charbiowo. Dźit;ćielec, Leba (civitas regis Prussiae in 
litore maris), Zawołoniec, Bukowino, Gniewino . Ośieki, 
Swar/owo Damalevicii-ł) temporibus 1642 in catholi- 
corum possessione fuisse, sicuti neque hodie sunt, 
subdubito. Crediderim antiquitus ante ceptam haere- 
sim plures adhuc ecclesias decanatui Leoburgensi 
incorporatas fuisse, Dreger in Codice diplomatico 
p. 5395) recenset anno 1268 Michaelem praepositulII 
de Saulin et addit glossam : Saulin lie
et im £allen 
burgifd)en District, 
at l'or
em ei" Sd)lo6 
e
abt, w05u 
cłn 
ewi
er 
e5ircP £an
es ge
oret 
at. 


· Decnllatus Butoyiellsis. 


Iuxta Damalevicium 6 ) in decanatu hoc sunt eccle- 
siae: Bytov ia , Damerkau, Kadkaw, Pomesko wielkie, 
') Dreger I. c. 
3) Fankidejski p. 228; Fontes XV, 853. 
') FankideJski p. 225; Schematismus p. 210; Fontes XV, 854. 
') Damalevicz, Vitae Vladisl. epp. 1642. p. 4b. 
') Dreger I. c. 
.) Damalevicz I. c. p. 46, 


ł
>>>
, 


- 271 - 


Studnica, ad sanctum Uregorium praepositura, Borntu- 
ch um alias Borzetuchomie, Grostuchem alias Wielgo- 
tuchomie, Damesdorf sive Niezabiszewo, lasson, Be- 
rensdorf alias Ugoszcz. Quibus postmodum accesserunt 
ecclesiae in Grabowo, Lesno, Pruszy, Wielun , Par- 
chowo, Solęczino. 


BUtovia. 


Civitas anno 1060 a Buthue, duce Vandaliae et 
Mechlenburgiae, uti vult Helmodusl), aedificata, quam- 
vis pleriqui scriptores de hac re dubitant. 
Archivum Zukoviense docet Butoviae olim fuisse 
ecclesiam praeposituralem sub titulo sanctae Marga- 
rethae, cuius ius patronatus erat penes abbatem ad 
sanctum Vincentium Vratislaviae, visitatorem ordinis 
Praemonstratensis, nam anno 1554 Christophorus abbas 
scripsit ad parochianos Biitovienses rogans, ut praevia 
conscriptione inventarii arendatarius instituatur nomine 
loannes Kindler, ea conditione, ut is alat foveatque 
aliquem sacerdotem probum, donec fuerit a vicegene- 
rali Vratislaviensi institutus canonice praepositus. (Vereor 
ne in hoc scripto erratum sit et pro Biitowo scriben- 
dum fuerit Vitowo, ubi habetur monasterium ordinis 
Praemonstratensis, nam ecclesia Bt1toviensis insignita 
est titu10 sanctae Catharinae). 
Status ecclesiae 2 ): Ecclesia parochialis Biitovien- 
sis erecta est sub titulo et invocatione sanctae Catha- 
rinae, virginis et martyris Alexandrinae. Variantibus 
sese fortunis, bellis, dominiis ac successibus innu- 
meris, affecta fuit devastationibus, dehonestationibus, 


ł 


') Haec ab Helmoldo (Chronica SJavorum. Francofurti 
1573) quidem non adferuntur, quare verisimile est Schwen- 
gelium, qui hanc rem commemorat, usum esse Historia rerum 
Prussicarum a Casparo Schiitz, in qua legimus (ed. 1599 lib, 
V. p. 210): Butaw (weIches von Buto einen der Wenden und 
Meckelburger Fjjrsten. dessen Helmoldus gedencket umb 
das Jahr 1060 gebant sein sol). 
2) dr. Fontes XV, 845. 


. I
>>>
272 


Iniuriis, inordinationibus, incendiis, tum etiam trans- 
actis pessimis. Aliquando laetioribus ac felicioribus 
gaudebat vicibus, emundationibus, restaurationibus, 
p. 270 ampliore et latiore reaedi*ficatione, stitis ab utraque 
parte parietum columnis vulgo filary dictis ac desuper 
triplici tecto superimposito mediantibus canalibus ad 
defIuendas aquas et imbres. Tandem anno 1700 die 
13. Maii denuo in civitatensi communi incendio ex usta, 
muris parietum tantum et turris dirutis relictis, nunc 
annno 1712 sumptibus III mi ac Rmi Dni Constantini 
Feliciani Szaniawski, episcopi Vladislaviensis et Po- 
meraniae, noviter ab ipsis fundamentis non tam late 
ut antiqua fuerat, sed in loco columnarum muris pa- 
rietum exstructis coepit reaedificari. Qui ipse iIIustris- 
simus loci ordinarius supranominatus anno 1711 in 
sua persona dignatus est (i ter agens Leoburgum) in- 
visere primo Niezabyszeviensem ecc1esiam in illaque 
sacrificium missae audire, pernoctare et sequenti die 
in Btitoviensi sacello inter muros exstructo sacrificium 
missae iti dem audire, ruinas, caemiterium, locum de- 
sertum domus parochialis circumspicere, monstrante 
singula Spbli Dno Samuele Neudorf, protunc provisore 
ecclesiae Btitoviensis. Tum vero anno 1716 nova ecclesia 
quo ad muros parietum; tectum integrum , partem su- 
periorem tabulatam etc. perfecta stetit. Eodemque 1716 
anno die 21. Novembris, habita a Vnbli consistorio 
Gedanensi delegata potestate, eandem ecclesiam bene- 
dixit et primum sacrificium missae in iIIa celebravit 
IIIris Adm. Rndus Onus Simon Ignatius Koliński, de- 
canus Btitoviensis, parochus Brussensis, Lesnensis, 
in assistentia Adm. Rndorum Dnorum Alberti Melcher 
parochi Ugoscensis, Alberti Prądzinski paroch i Parcho- 
viensis, Thomae Chełmowski commendarii Lipusensis. 
Adfui et ego, qui ista notavi, Ludovicus Boryszkowski, 
Btitoviensis, Niezabyszeviensis parochus. 
Oomus plebanalis anno 1629 dominica Palma- 
rum incendio per milites caesareanos causato una 
cum urbe confIagravit. 
Inventarium censuum coram actis civitatis Boto- 
viensis saepius recognitum fuit. 1 mo anno 1645 die 


r 
t 
I
>>>
- 
'3 - 


27. Septembris 1 ), 2do anno 1679 die 18. Maii, 3 tio 
anno 1701 die 24. Februarii, 4to anno 1702 die 
28. Januarii in visitatione generali Szembeciana et alias 
anno 1720 die 18. Julii talem proventuum ecc1esiae 
Biitoviensis invenio connotationem: I. Pratum in Valle 
Rosarum , eius census annuus fłoreni 5.. 2. Pratum p. 27] 
in Englicis loco sic dieto, facit annuum censum fło- 
renorum 2. 3. Aerarium Biitoviensis curiae ex legato 
Thomae Christken (fuit is Lutheranus, qui sub tempus 
regiminis ducum Pomeraniae ingentem summam ecc1e- 
siae s. Catha,inae inscripsit, a quo proveniens cen- 
sus a diversis applicatus fuit in commodum dictae 
ecc1esiae, mediante contractu super hoc inito in arce 
regia Biitoviensi 1745 die 25. Septembris) vigore obli. 
gationis die 10. Maii 1645 habet summam capitalem 
florenorum 290, quae adhuc haeret. 4, Pro 2 rivulis 
in Englicis desolatis seu Chmielniczki puste, nunc 
prato et 4 rivulis seu Chmielniczki na kopii dantur 
annuatim pro omnibus fłoreni 3. 5. Iłem pro 2 rivulis 
dantur floren i 3. 6. Pro rivulis 5 in Englicis dantur 
fłoreni 3. 7. Pro manso integro uno solvuntur floren i 
8 grossi 5. 8. Pro altero floreni 6, et anno 1720 
Onus Ioannes Kiihn, quaestor arcis Biitoviensis, solvit 
ab anno 1711 ad 1719 simul fłorenos 54. 9, Pro medio 
manso solvuntur floreni 3. 10. Pro horto penes ecc1e- 
siam extra civitatem et agro cum pratulo penes Vir- 
ginalem fluvium solvit rusticus Rndi Dni Praepositi 
florenum I grossos 15. Hunc hortum anno 1674 provi- 
sores ecc1esiae Lutheranae sibi appropriarunt, sed 
n ullo iure; hinc dictus hortus recuperatus et ecc1esiae 
parochiali Biitoviensi redditus est 1699. II. Pro parto 
im 13a
rwincfeI, quod constat 2 longioribus et 7 brevio- 
ribus vallis, solvuntur annuatim fiorenus I grossi 3. 
I
. Pro prato advocatiali soIvuntur grossi 10. 13. Pro 
rivulo quodam in Englicis grossi 15. 14. Campus agri 
exiguus Kapka in aureo monte non singulis annis in 
usu est, dantur annuatim grossi 6. 15. Pratum s. Ge- 
orgii extra civitatem, sic dictum quod olim ibidem fuerit 


') Fontes XV, 804. 


18 


......
>>>
- 274 - 


capella s. Georgii titulo insignata, in cuius locum po- 
p. 272 stea impie*horreum fuit exstructum l). Quo tandem igne 
absumpto (1629 per milites caesareanos dominica 
Palmarum) nunc deso latu s ilIe locus est. Solvuntur 
pro hoc prato annuatim a provisoribus ecclesiae floreni 5. 
16. Pro horto in Helawa dantu, florenus 1 grossi 6. 
17. Pro horto in Heven floreni 2. 
Subscripsit hocce inventarium anno 1723 die 
26. Octobris Simon Andreas Kolinski, decanus BOto- 
viensis. Anno 1679 die 17. Maii computatis siugulis 
proventibus ex censibus summa fuit florenorum 48 
grossorum 25. 
Ibidem Botoviae olim extra civitatem fuit capella 
s. Marci, in cuius locum armarium exstructum fuit, uti 
docet documentum in manibus provisorum reperibile 2 ). 
Pro singulis pulsibus campanarum in ecclesia BOto- 
viensi solvuntur 10 grossi, pulsanturque eaedem cam- 
panae ad requisitionem cuiuscunque. 
Dos ecclesiae: Sex mansi sunt, qui ad consemi- 
nationem in 2 campos exdividuntur, pro ut situationem 
eorum fuse descripsit Rndus Dnus Ludovicus Borzysz- 
kowski, praepositus Botoviensis, in libro parochialium 
proventuum per I1lrem decanum 1740 die 31. Maii 
subscriptum. 
Aedes plebanalis Biitoviae sita est in colle versus 
meridiem, fundus versus arcem longus 4 perticis, 
versus urbem atque in extremo illius fundi aedificata 
est domus servi civitatensis. Noviter haec domus ple- 
banalis cum 2 hypocaustis exstructa est 1722, sum- 
ptibus Rndi Dni paroch i. Fundus ad aream plebanalem 
spectans. usurpatur nunc a cive cognomento Besch 
inque eodem cum consensu urbis modo violento sibi 
aedes construxit. 
ViIlae ad parochiam BOtoviensem spectantes sunt 
sequentes: I. Dqbie, ibi coloni 7, scultetus octavus, 
qui singuli et scultetus dare debent 1 modium sili- 
ginis et 1 modium avenae, strenam vulgo Kalendam 
I) Fankidejskit-.. Utracone kościoły i kaplice. ]880. p. 231; 
Schematismus des tlistums Culm. 1904. p, 203. 
') Fankidejski p. 231.
>>>
- 275 _. 


et ova pasehalia 12 veJ grossos 3. 2. Grzmica, ibi 
coJoni 5, seultetus sextus, dant ut supra. HortuJani 
2*sunt, qui in annum da nt tantum per 2 gallos. p. 273 
3. Niedarzyn, ubi eoJoni 9, seultetus decimus. Singuli 
dant 1 modium siliginis, 1 modium avenae. Molitor 
1 modium siłiginis. Item singuli strenam et ova paschalia. 
HortuJani 4 non dant aJiquid, eur? 4, Osiek, ibi co- 
Joni 6, seuJtetus septimus. Dant, ut supra. Arendator 
nihil dat, eur? HortuJani 2, uterque dat par gallorum. 
5. Gostkowo viłła nobiłium, ubi domieiłia 15, in 
magno 11, in parvo 4. Dant, ut supra, 1 modium 
siliginis, 1 modium avenae, strenam et ova pa- 
sehaJia. HortuJani strenam non dant, quare? 6. Lu- 
pansk, ubi viłłani 5, quilibet dat modium siIiginis. 
7. Pomysk mały, ubi eoJoni 6, seultetus septimus. 
Dant, ut alii supra. Arendator nihil dat. HortuJanus unus 
dat par gallorum. 8. Zqbinowice, ubi 3 domieilia no- 
bilium, ex uno datur modius siliginis et modius ave- 
nae, ex duobus medius modius siłiginis et avenae. 
Strena. 9. Ml;drzechowice, ubi coJoni 8, seuJtetus nonus, 
quilibet dat modium siliginis, avenam olim dari soliłam 
pronunc ob miseriam suam non da bant. Strenam et 
ova pasehalia dare tenentur. HortuJani duo sunt, qui 
dare debent per medium modium siliginis et strenam. 
10. Udorp, ubi coloni 11, scuJtetus duodeeimus. Sin- 
guli da nt modium siliginis, strenam et ova paschalia. 
Jbidem arendator quotannis caseum magnum et Janae 
vellus bonum dare debet. - Pro strena datur panis et 
farcimen aut grossi 9, nempe 3 grossi pro pane et 
6 grossi pro fareimine, et his eontentus esse debet. 
Ova pasehalia ex singulis domiciliis tam nobilium quam 
seultetorum et coJonorum dari debent 12 aut pro his 
grossi 3. HortuJani in Grzmiea, Osiek, Pomysk mały 
dant singuli 2 maturos gallos gallinaceos. 
* Praepositi: Restituta eatholicis eecłesia Biltovi- p. 274 
ensi 1638 eura IIIsmi et Rmi Matthiae Łubienski, 
episcopi VJadisJaviensis, primus praepositus designatus 
est 1. Petrus Rotenstam 1), vir zeJosissimus et in vin- 


I) Legendum Rosenstam. dr. Fontes XV, 801. 


18* 


.......
>>>
- 276 - 


dicandis ecc1esiae bonis indefessus. Vixit adhuc 1645. 
2. 1676 Paulus Standach er l), obiit 1680. 3. 1680 Gre- 
gorius losephus Braun, obiit 1711 die 26. Aprilis do- 
minica III. post Pascha, sepultus in eccłesia Niezaby- 
szeviensi ante maius altare. 4. 1711 Ludovicus Bo- 
rzyszkowski, obiit 4. Octobris 1746. 5. 1746 Andreas 
Ryndwelski, obiit iuvenis 1748. 6. 1749 die 27 Augusti 
Matthias losephus Wisniewski, Schotlandensis, pro- 
visus eccłesiae cathedralis Vladislaviensis vicarius, 
deinde capellanus IIIsmi et Rmi Christophori Antoni' 
Szembek, episcopi Vladislaviensis, et 1738 commen- 
darius Miłobądzensis, 1740 commendarius Garcensis, 
1741 vicarius Visinensis, 1743 commendarius Grabo- 
viensis, 1745 vica,ius Bernensis per triennium, deinde 
1748 die 3. Septembris commendarius Biitoviensis, 
tandem anno, die ut supra, Gedani ab IIImo loci 
ordinario institutus praepositus Biitoviensis, praesentatus 
iam a Srnsmo rege Prussiae 30. Novembris 1748. 
Visitationes ecclesiae Biitoviensis: l. Anno 1690 
die 9. lunii ego Lucas Stanislaus Wodecki, decanus 
Mirachoviensis et Biltoviensis, parochus Strzepcensis 
et Swianoviensis, ex commissione IIImi loci ordinarii, 
tum et Rmi officialis visitavi eccłesias Biitoviensem 
et Niezabyszeviensem eiusque filialem in Dąbrowka. 
Eas tenet Adm. Rndus Dnus Gregorius Braun praesen- 
tatus a Srnsmo electore Brandeburgensi, institutus 
a Rmo loanne Georgio Kunigk, officiali Gedanensi, 
14. Februarii 1686, introductus per Rndum Dnum An- 
dream Laurinowicz, praepositum Bernensem, 25. Fe- 
bruarii 1686. Litteras dimissoriales produxit a Rndo 
patre Bernardo Roth, Societatis lesu, regente alumnatus 
Brunsbergensis de 5. Februarii 1679. - 1699: 1700 die 
14. Decembris in decanali congregatione subscriptus 
p. 275 Lucas Wodecki, decanus Biitoviensis. -. 2. 1702 die 
24. lanuarii sub tempus visitationis generalis libro 
copulatorum subscriptus Christophorus Antonius Szem- 
bek, archidiaconus, vicarius in spiritualibus et officialis 
Gedanensis ac per Pomeraniam. 3. 1711 die 18. et 


I) dr. Fontes XV, 8]4, 860.
>>>
- 277 - 


t 
I 


20. Martii in visitatione generali Ioannes Iugowski, 
archidiaconus Pomeraniae, tale tulił decreturn refor- 
mationis: 
Per nos quidem sacerdotes, fideles ad sacrum 
baptisma veniunt (verba sunt s. Gregorii homilia 17 
in evangelia 1), nostris precibus benedicuntur et per 
impositionem manuum nostrarum Spiritum Sanctum 
percipiunt et tandem ipsi ad regnum coelorum pertin- 
gunt. Nos vero sacerdotes per negligentiam nostram 
deorsum tendimus. Ingrediuntur electi sacerdotum ma- 
nibus expiati ad coelestem patriam, et secerdotes ipsi 
circa se et circa decorem sponsae suae negligentes ad 
inferni supplicia festinant. Cui ergo rei dixero simiIes 
sacerdotes, nisi aquae baptismatis, quae peccata bapti- 
zatorum diIuens, ilIos ad regnum coelorum mittens, 
poste a in cłoacas descendit. Quam auream et cedro 
immortali notandam tanti pontificis et doctoris eccłesiae 
sanctae sententiam lacrymis paenitentialibus cordi suo 
inscribere deberet Rndus parochu!' trium eccłesiarum, 
qui 30 annos tam misere et negligenter circa suas 
eccłesias consumpsit, ita ut nullum in senectute labo- 
rum suorum videat solatium, nec aliquam bonam possit 
sperare memoriam, et quod maius et iniquius est, nec 
ilIa, quae invenit, habet. Chmeto enim parochiae Nie- 
zabyszeviensis optime fundatus, qui singulis diebus 
ferialibus per totum annum (excepta sola feria secunda) 
cum iumentis parocha labores praestabat, arabat vel 
occabat vel fin1Um vel Iigna vehebat, per summam 
malitiam expeditus et desolatus est. In eccłesiis omni- 
bus 3 nułłus ordo vel decor, sed sordities et abomi- 
natio desolationis apparet. Oecretis visitationum, quas 
duas generales habuit, ne in minimo puncto satisfecit, 
sed quasi ludibrio et contemptui habuit. Quid enim 
facilius erat (si aliqua comparanda difficilia erant), 
quam linteamina circa Sanctissimum corporalia, puri- 
ficatoria bene lota*et munda servare? quam olea sacra p. 276 
in armario lo mundo et serato habere? quid minus 


') S. Gregorii Magni Homiłiae in Evangelia 1,17: Migne 
s. I, 76, 1]48. 


\. 


........
>>>
- 278 


potuit esse, quam foveolam aliquam pro effundenda 
aqua baptismali et iII a , in qua lavantur corporalia, in 
ecclesia facere? quod sub tempus visitationis prae- 
sentis in instanti factum est, et ecce per 30 annos 
nec haec facta est. Libri metrices et regestrorum tam 
ecclesiasticorum, quam suorum parochialium aut nulli, 
aut in chartis inordinatissime scripti. Superpelliceum 
nullum. Circa se itidem et circa suum cubiculum nulla 
tam in vestibus, quam in tonsura capitis honestas 
inventa est, cum tamen hoc decreto visitationis ordi- 
natum esset. Puer ad obsequia tam cubicularia, quam 
ecclesiastica nullus, cum tamen miser mendicus eum 
habeat et alat. Quanta vero legum et observantiarum 
transgressio? f;orporum exhumatio? in privatis domi- 
bus sacramentorum baptismi et matrimonii celebratio 
(quod toties prohibitum erat?). Apparamentorum de 
altari ad sacrum missae sacrificium (quod soli s episcopis 
licet) acceptio, ac si in defectu sacristiae mensula ali- 
qua per annos 30 comparari non potuisset? quanta 
obligationum parochialium in catechismo, in conscri- 
bendis animabus ad curam suam spectantibus et in 
aliis multis intermissio? ipse se iudicet. Quare cum ita 
minus habens inventus sit et cum praeteritarum visi- 
tationum decreta contemptui habuerit, visum est in 
Domino, ut nullum in praesenti visitatione feratur, 
sed solummodo IIImo et Rmo loci ordinario aut eius 
officio tota negligentia et renitentia deferatur. Postquam 
autem haec omnia per poenitentiam et satisfactionem 
...........compensata fuerint, et postquam aut coadiuior omnino 
necessarius, aut alter in hac vinea operarius provisus 
fuerit, infrascripta in his 3 ecclesiis praesenti decreto 
ordinantur, et quidem : l. Circa ecc/esianz Blitoviensenz. 
Cum et ius commune Pruthenicum elamet, et iustitia 
ipsa obliget, ut parochiani per se igne consumptam 
ecclesiam restaurent, instandum ad supremum subsel- 
p. 277 lium, ut*tandem haec ecclesia per ignem civitatensem 
consumpta restauretur, et ante omnia domus paro- 
chialis et domus baccalaurei et campanatoris aedificetur 
et coemiterium sepiatur. Interim autem ad proventus 
ecclesiae per continuo residentem attendatur, quantum
>>>
- 279 - 


a sepulturis, quantum a pulsu campanarum et aliis 
accidentibus inferatur, qui omnes proventus pro interno 
decore et necessitatibus serventur; postmodum de in- 
ternis decoribus et necessitatibus fi et ordinatio. Pro 
ecclesia Niezabyszeviensi. 1. Ante omnia chmeto pa- 
rochialis per malitiam praesentis paroch i desolatus 
sumptibus eiusdem itcrum fundetur, conseminatio et 
inventarium ipsi provideatur. 2. Paterfamilias modernus 
ex parochia ornnino expediatur, et minor familia servetur. 
Pro obscquiis 
ubicularibus et ecclesiasticis puer omnino 
habeatur. In ecclesia circa lampadem ante Sanctissimum 
maior omnino sit cura et vitrea non argillacea provi- 
deatur. Pixis ab intra deauretur, quod iam factum est 
sumptu nostro. Circa fontern maior mundities servetur, 
pelvis dealbetur. Olea sacra in armariolo clausa serventur. 
Cochlear ad fundendam aquam et sal benedictus in 
vasculo deccnti servctur. Confessionale in ecclesia 
quantocius statuatur. Sacristia sit in suo esse, et ibi 
parochus ornetur ad missae sacrificium. Figura resur- 
rectionis et Crucifixi comparentur. Aqua lustralis circa 
fores ecclcsiae statuatur. Ad infirmos in pago, ubi est 
ecclesia, cum superpelliceo et luminibus procedatur. 
Item pro strena praesertim ad catholicos in superpel- 
liceo et cum cruce procedatur , non prout hactenus 
fiebat. Pecunia ecclesiastica nunquam ad usus proprios 
accipiatur et per vitricos, pro ut in hac visitatione cep- 
tum est, omnia perccpta et cxpensa in libro diligenter 
connotentur, et tribus seris carbona claudatur , c1avim 
unam habeat parochus, duas vitrici. Caemiterium, u 
sit septum , pa*rochiani praesertim de Sierzyno mediis p. 278 
iuris compellantur. Candelarum pars tertia nullatenus 
paroch o concedatur, sed quae sunt Deo oblata, Deo 
maneanł. Sacramenta baptismi et matrimonii nunquam 
in domibus privatis celebrentur. Sacramentalia haere- 
ticorum fiant cum licentia paroch i et cum solutione 
ecclesiae sui proventus. Apparamenta de altari non 
sumantur, sed in sacristia aut in defectu eius in men- 
sa separata ornetur sacerdos. Ecclesiae cum fuerint 
decenter restauratae, consecratio iIIarum curetur, et 
interim indultum ad absolvenda don a semper ab officio 


....... 


-
>>>
p. 279 



 


- 280 - 


accipiatur. Ac tandem circa has duas ecclesias vicarius 
omnino aut coadiutor foveatur, ut unus semper Bo.to- 
viae, alter Niezabyszeviae sit praesens. Ecclesia quaevis 
libros separatos metrices et regestrorum habeat, parochus 
etiam Iibrum suorum proventuum compactum habeat 
et singulis annis omnia connotet singulariter, non 
pagos solum, sed etiam personas contribu
ntes speci- 
ficando. Pro ecclesia Dqbrowecensi. Ecclesia haec, 
quoniam sat com moda est, nulla tamen requisita 
habet, nec calicem, nec fontern baptismalem, nec 
confessionale, et parochus quoniam huic ecclesiae de- 
bet, ut charta eius testatur, florenos 50 et in paratis 
su nt floren i 13 grossi 21, et reliqua adhuc debita, 
haec omnia statim comparentur et quidem calix, reliqua 
pro reliquis necesariis expendantur. Vitrici ecclesiae 
sint diligentes in connotandis et colligendis proven- 
tibus et nihil dent abhinc ad manus paroch i et 3 si- 
militer seris clausam habeant carbonam. In reliquis 
omnibus talis fiat diligentia, ut et parochiani aedifi- 
centur et in districto Dei iudicio ratio reddi possit. 
In quorum fidem etc. Datum Bo.toviae die 20. Martii 
1711. Ioannes I ugows ki archidiaconus Pomeraniae. 
In congregatione decanali Parchoviae 12. Octobris 
1712, Brussy 2. Martii 1717, in visitatione decanali 
die 10. Februarii 1719 subscripsit Simon Ignatius 
Kolinski, decanus Bo.toviensis, parochus Brussensi
, 
Lesnensis. 
.Decretum reformationis in visitatione generali 
15. Martii 1720: Ad ecclesiam novam, quae post prae- 
teritam confIagrationem sumptibus 111m i et Rmi Dni 
Constantini Feliciani Szaniawski, episcopi Cuiaviensis 
et per Pomeraniam, a fundamentis pIane erecta est, 
non solum novus internus decor, sed etiam nova rec- 
toris eius requiritur diligentia, novus circa ornatu m et 
conservationem eius zelus, ante omnia autem: l. Pyxis 
pro servando Sanctissimo comparanda, pro cuius com- 
paratione in subsidium relinquuntur a Rndo paroch o 
fIoreni 60. 2. Baptisterium novum cum pelvi stannea 
procurandum est. 3. Corporalia sint semper involuta 
subcorporalibus et sint munde tota. 4. Cinguli compa- 


........
>>>
- 281 - 


rentur , albae etiam saltem 2 comparentur. 5. Pulsus 
campanae in crepusculis, mane et vespere ordinetur. 
6. Quoniam autem ecclesia haec titulum praepositu- 
ralem habet, curabit Adm. Rndus praepositus, ut do- 
mus parochialis quantocius aedificetur, et ut vicarium 
foveat propter frequentius celebranda dona in ecclesiis 
suis. 7. Eleemosyna colligatur pro lumine ante Sanctis- 
simum, ut omnino luceat semper. 8. Ratiocinia cum 
dominis vitricis ecclesiae et cum aedificatoribus eius- 
dem, quoniam in praesenti visitatione ob defectum 
residentiae et commoditatis necessariae expediri exacte 
non poteram, committitur Illri Dno decano, ut captato 
tempore descendat et exactum calculum faciat. łn fu- 
turum autem, ut Iibri proprii, regestra comparentur, 
et in libris omnia diligenter connotentur, et circa alias 
ecclesias praesenti decreto visitationis iniungitur. In 
ecclesia Niezabyszeviensi: l. Pro securitate depositorum 
apparatuum sacristiam nova m ex solido muro aedifi- 
cari curabit. 2. Hypocaustum suum, ut pro se solul11 
maneat, et exulent ab iIlo omnis generis mulieres, 
etiam sorores et affines, sed solus puer pro obsequiis 
adsit, praesenti decreto severissime sancitur. 3. Piscatio 
et aliorum accidentium parochialium possessio zelosis- 
sime teneatur. .4. Offertoria cedant parocho, tertium p. 280 
grossnm accipiat baccalaureus. 5. Pro ablutione (quo- 
niam hic mos hic adhuc servatur) non detur vinum ex 
ecclesia, sed populus faciat separatam collectam 
praeter offertorium. 6. Confessionale a maiori aitari in 
angulum removeatur in locum parvi altaris desolati. 
7. Lampas seu lumen ante Sanctissimum iterum et 
millies commendatur , ut semper luceat faciatque diffe- 
rentiam inter fana haeretica, et circa Sanctissimum 
omnis decor servetur. 8. Clavis a cymborio in ligula 
honesta serica sit pendula. 9. Ad infirmos cum om ni 
reverentia superpelliceo et luminibus procedatur. In 
ecclesia Dqbrowecensi. 1. Omnis itidem attendentia 
servetur. Vitrici percepta et expensa diligentius con- 
notent. 2. Linteamina pro sacro usu sint munda et 
nitida. 3. Corporalia subcorporalibus tam in Btitoviensi, 
quam aliis sui s ecclesiis semper involuta maneant.
>>>
p. 281 


282 - 


4. Debita a debitoribus repetantur et in necessitates 
eccłesiae convertantur. 5. Arendator parochiae, quoni- 
am praeiudiciosum parocha habet contractum ab ante- 
cessore et quoniam Iitigiosus et violentus est, omnino 
expediatur, et cum maiori emolumento agri alteri 10- 
centur , et propria oeconomia instituatur. 6. In caeteris 
omnibus, praesertim in templo Dei, quod sumus nos, 
ut omnis sanctitas, temperantia, abstinentia a potu et 
omni scandalo servetur, ut in districto Dei iudicio 
laudabilis reddi possit de sua et animabus sibi com- 
missis ratio, studebit Adm. Rndus praepositus et as- 
sistricem sanctissimi Spiritus gratiam invocabit. In quo- 
rum fidem etc. Datum Biltoviae 15. Martii 1720. L. S. 
loannes lugowski, archidiaconus Pomeraniae. 
In congregatione decanali Biltoviensi 1723, 1725, 
1727 subscripsit Simon Ignatius Kolinski, decanus 
Biltoviensis, parochus Brussensis, Lesnensis. 
.Decretum reformationis in visitatione generali 
13. Februarii 1729: losephus Ignatius a Narzym in Małe- 
pole Narzymski, archidiaconus Pomeraniae, canonicus 
Plocensis et Posnaniensis, visitator generalis. - In 
ecclesia Biitoviensi, sumptibus olim 111 mi loci ordinarii, 
nunc Celsissimi principis et episcopi Cracoviensis, Con- 
stantini Szaniawski, excellenter a fundamentis erecta, 
bene serata ac fenestris lucidis, integris, nonnisi nunc 
a puerorum acatholicorum petulantia, quae omnibus 
modis coercenda est, vix non integraliter concussae 
lapidibus, quae ornata erat non pridem sumptu nota- 
bili, multos internos adhuc habet defectus, indigcntes 
notabili expensa. Quoad vero possibilitatem Adm. Rndi 
curati haec praesenti decreto reformationis statuuntur: 
Ante Sanctissimul11 Sacramentum , ut non obstante 
magis ex malitia acatholicorum, q uam ratione valida 
impedientium, ne lampas ardeat ob metum in populo, 
ne videatu, ipsis nocturno tempore arsisse templum 
ac civitas, et in casu ignis grassantis nocturno tem- 
pore, ut non impediat cognitionem, quo in loco civitas 
ardeat, his inquam non obstantibus rationibus, ut 
lumen ante Sanctissimum dieque noctuque ardeat ad 
distinctionem ecclesiae nostrae a fanis, summopere 


! 


l
>>>
-283- 


iniungitur praesenti decreto. Pulsus campanae in cre- 
pusculo de mane, in meridie et vespere, hucusque 
impeditus ab acatholicis, omnino reassumatur ac ob- 
servetur. Armariolum pro oleis sacris exstrui curabit, 
ut sit inhaerens aut affixum parieti sub bona c1ausura. 
Lebes a baptisterio, ut transmutetur in stanneum , siqui- 
dem ob vetustatern dealbari non potest. Piscina post 
altare maius, ut sit nova beneque cooperata , dabit 
sine dilatione temporis operam. In sacristia. cum nulla 
sit mensa, procurato sumptu utinam fiat quantocius 
nova cum armariolis tam in mensa pro argenteria, 
quam infra pro apparamentis vulgo z szufladami, cum 
egregia sit et iustae magnitudinis sacristia, pronunc 
ac si vacua, uti est templum non habens chorum ne- 
que organum. Thuribulum, quoniam deest huic eccle- 
siae, ut habeatur decens, curabit.. Ad portandum Sanctis- p. 282 
simum ad infirmos curet, ut ha beat aut pyxidem parvam 
aut, ut modernae inventionis est, patenam introcon- 
tinentem cum c1ausula hostiam. Catechismum de rud i- 
mentis fidei non tantum ex ambona, sed etiam inter- 
rogatorie ante celebrationem missae habere promittit, 
prout etiam strenas colligendo, ut instruat in rudimen- 
tis fidei quavis in domo, curabit. Vespertinas preces 
in omnibus ecclesiis ad se spectantibus, quoties ha- 
buerit vesperas diebus sabbativis ac etiam vigiliis 
festorum post eas:, matutinas vero post quamvis mis- 
sam omnibus diebus habitam, recitare cum populo 
abhinc curabit. - In ecclesia Niezabyszeviensi. Sanctis- 
simum Sacramentum , ut habeat nocte diequc suam 
lucern, omnem habebit sollicitudinem. Armariolum pro 
oleis procuretur. Piscina ut exstruatur vase aliquo argil- 
laceo, terrae immisso, intus accornodato cum cooperta, 
mandabit. Ossorium parvul11, sublato veteri excessivae 
magnitudinis iamque totaliter desolato, reaedificabit et 
ossa in veteri existentia, ut sepelial)tur in effosso loco 
caemiteriis cum debitis caeremoniis missae et con- 
ductus, committitur. Ad infirmos Sanctissimum Sacra- 
mentum in spectantibus ad se ecclesiis quam decentis- 
sime, nempe luminiaribus 2 antecedentibus, ipseque 
non solum superpelliceo, sed et pluviali indutus, ac 


l 


....... 


..J
>>>
-284- 


p. 283 


In locis ecclesiae administrando iI1ud. baldachino parvo 
ad id comparato coopertus, procedet etiam cum maiori 
pixide. Sacristia nova cum fornice murata ut habeat 
fores meliores fortioresque et non sit sine c1ausura 
sicuti nunc reperta ac intus ut habeat mensam cum 
conservatoriis apparamentorum et argenteriae, summam 
huius habeat sollicitudinem. - In ecclesia Dqmbrowe- 
censi. Fores meliorem c1ausuram ut habeant. Sepimenta 
ecclesiae sive caemiterii ut reparentur exstruantur- 
que ac bene clausa sint, curabit. In omnibus vero 
ecclesiis singulariter recommendatur, ut sint linteamina 
pro sacro usu munda et nitida, atque de eo maiorem 
habebit curam. Ipseque ut habeat maiorem authorita- 
tem et observantiam, decentius, maxime pileo sibi*novo 
bono comparato, et in alio habitu incedat, recommen- 
datur. Vicarium omnibus decretis reformationum insi- 
nuatum et moderno decreto, ut omnino quantoeius 
habeat, praeeipitur, idque sub poenis ex contemptu 
decretorum post hac emanandis. Cuius vicarii sollicitu- 
dinem per insinuationem IIImo loei ordinario nos quo- 
que habituros appromittimus. Organarius ab annis 6 bene 
serviens ecclssiis, habens patrem ex civitate Biitoviensi 
conversum cum tota sua familia, ex quo meruit in 
suis petitoriis maiorem anobis satisfactionem, ut sub- 
lata ab haeretieis schola anno praeterito non sentiat 
se gravatum, solvendo pro arendatione habitationis per 
f1orenos 8 et miserum habens salarium aceidensqu
, 
quod vix victui cum uxore et filiis sufficit, accorda- 
vimus, ut donec ipsi exstruatur a parochianis quanto- 
eius domus, non spectet ipsum solutio pro residentia 
non nisi per medium Adm. Rndo praeposito. id 
st 
f1orenos 4 et ex carbona ecclesiae totidem, cum ad- 
dito ab Adm. Rndo curato horto ad inseminandum ipsi 
additamentum salarii insuffieientis. Iniuriis tam eccle- 
siae quam propriis in redditibus, tum in aggravatione 
parochianorum ab acatholicis omni cura et soIlicitu- 
dine dabit ex se, quantum poterit, operam, ne amplius 
fiant, obviabit, cum sat magnae hucusque et vix tol- 
lerabiles successere, quarum nos reeipimus conscripti- 
onem ad promovendam obtinendamque iustitiam de-
>>>
-285- 


super. In ecclesia Tuchomiensi. Ut sepimenta caeme- 
terii reparentur. Craticula in sacristia, quae per fures 
fracta, exigua et debilis, fortior procuretur. Pratum eccle- 
siae Biltoviensis, quoniam Spblis provisor dicit non ad se 
spectare et praetendit pro vigilantia notabilem pensi- 
onem , ideo requirat magistratum , ut reddat aut pratum 
aut Spblem provisorem mandet non praetendere solu- 
tionem, qui omnino tempore visitationis sibi 100 flo- 
renos pro vigilantia circa reparatiollem turris pro.de- p. 284 
bito inscribi in regestris nostris expostulavit. Caetera 
secundum decreta reformationis antecedanea executioni, 
maxime quo ad sobrietatem et pietatem, recommen- 
dantur. Datum in Niezabyszewo ut supra. 
In congregatione decanali Ugoscii 1735, Niezaby- 
szeviae 1737, Parchoviae 1738. Wielunii 1740, Solen- 
czynii 1742, Brussy 1743, Ugoscii 1744, Niezabysze- 
viae 1747, Parchoviae 1749 subscripsit Simon Ignatius 
Kolinski, decanus Biltoviensis, curatus Brussensis, 
Lesnensis. 
Litterae erectionis ecclesiae Biltoviensis origina- 
liter cum sigillo civitatis apud provisores inveniuntur. 
Ua Wodecki, decanus Biltoviensis. in visitatione 1690. 


NiezabyszeWD. 


Alias germanice Damesdorf. Ecclesia huius Ioei 
per se parochialis est 1 ). Quando erecta, a quo fun- 
data, non constat. Censetur tantum esse benedicta. 
Dos iIIius su nt 2 mansi et aliquot prata. Villae ad 
hanc parochiam spectantes sunt: t. Niezabyszewo sive 
Dammesdorj, ubi coloni 10, quorum quilibet dare te- 
netur 2 modios siliginis, intuitu vero huius, quod 
pascant pecora parochi ad hanc ecclesiam residentis, 
da nt tantum 11/2 modium siliginis. Uem strenam, panem 
cum botuIo aut loco eius grossos 9, insuper pro strena 
addunt grossum t. Ova paschalia 12 hisque super- 
addunt singuli grossum 1. Arendatarius huius villae 
seorsim dare debet 4 modios siliginis, strenam bonam, 


l 
I 
I 


I) dr. Fontes XV, 840, 


I 
.......
>>>
-286- 


vellus lanae et caseum magnum. Scultetus separatim 
dat 2 modios siliginis, strenam, ova paschalia. Moli- 
tor modium siliginis aut farinae. Hortulani 5 per me- 
dium modium siliginis. Hortulani alii antiqui quot- 
annis dare debent anserem vel loco eius grossos 15. 
p. 285 .Laterarius dare debet grossos 15 aut anserem. Quo- 
niam autem chmetonia parochi commutatus est in hor- 
tulanatum, hinc hortulanus paroch i dare debet 1/2 mo- 
dium siliginis et strenam. Hortulanus ecclesiae grossos 
15 aut anserem. 2. Rekowo villa, quae 1727 die 7. Maii 
nocte incendio fere tota incinerata est, eoque incendio 
consumpta est nobilis puella septennis Marianna, Gno- 
sorum Pauli Trzebiatowski et Catharinae coniugum 
filia. In hac villa nobilium alia su nt domicilia plena 
et pendunt per me dium siliginis, strenam, panem et 
farcimen aut eius loco gros sos 9 ac insuper additur 
strenae consuetae grossus I, ova paschalia 12 et panis 
post messem vulgo Kłos; alia domicilia sunt semiplena 
et dant 1/2 modium siliginis, Kłos, strenam et 6 ova 
paschalia. 3. Sierzyno villa, ubi 2 sculteti, 9 coloni. 
Singuli dant 2 modios siliginis, strenam, addito illi 
grosso 1 et 12 ova paschalia. Arendatarius dat annu- 
atim 6 modios siliginis, velIus lanae, caseum magnum. 
Tabernator dat 1 modium siliginis, strenam cum grosso 
1 et 6 ova paschalia. Hortulani 3, quilibet pro strena 
dat grossos 6. 
Ecclesia ibidem lignea, insignita est titulo sancti 
Nicolai episcopi et confessoris. lus collationis spectat 
ad Srnsmum Prussiae regem. Paroch i a recuperata 
ecclesia (1638) iidem numerandi ac dicendi sunt, qui 
praepositi Biitovienses, ima hi ipsi post conf\agra- 
tionem aedis plebanalis Biltoviae (1700 die 13. Maii) 
Niezabyszeviae continuo resident. 


Dąrnbrowka. 
Alias Damerkau, villa regis Prussiae. Ecclesia 
ibidem sub titulo sancti Adalberti, episcopi et martyris, 
cstque filia lis ecclesiae Niezabyszeviensis t). Credibile 
l) dr. Fontes XV, 842.
>>>
- 287 - 


nihilominus, quod antiquitus proprium habuerit curatum. 
Dos ecclesiae sunt 2 mansi cum horto, pro quo horto 
arendatarius annuatim .solvit floren os 15. Mansi autem p. 286 
seminantur a parocho. In viIla hac Dąbrowka sunt 
coloni arcenses dicti 10, qui singuli dare tenentur 
2 modios siliginis, pro strena panem et farcimen aut 
grossos 9, ova paschalia 12. Arendatarius aulae ac 
praedii arcensis dare tenetur 4 modios siliginis, pro 
strena panem cum botulo aut grossos 9, item caseum 
bonum magnum et vellus lanae bonum. Scholari dat 
quintum modium siliginis. Scultetus 3 modios siliginis, 
strenam dignam et ova paschalia vulgo Biały dzien. 
Hortulani sunt 4, singuli dant pro strena grossos 15. 
Singuli coloni strenae addunt l grossum. 4 hae viIlae 
Niezabyszewo, Rekowo , Sierzyno et Dqmbrowka ten en- 
tur ad aedificationem domus plebanalis et caeterorum 
aedificiorum, ut horrei etc., sicut id iam egregie prae- 
stiterunt 1714. Praeterea pro conservatione tectorum 
singulis annis stramen suppeditant, quod Niezaby- 
szeviam vehunt, et in necessariis quo ad tecta servire 
tenetur hortulanus ecclesiae Niezabyszeviensis. Arenda- 
tarius Dąmbrowcensis secundum ordinationem Szania- 
vianam et lugowscianam singulis annis parocha solvere 
debuit florenos 36. Sed is, quia suis sumptibus 1721 
aedificavit eleganti structura domum plebanalem , pie 
defunctus Rndus Ludovicus Borzyszkowski remisit ei 
arendam ad imperiales 8, adiectis nonnullis oneribus 
vulgo szarwarki eodem anno 1721 die 2. Aprilis. 


Tuchomie. 


cBro

Tuchom. Quoniam ecclesia Tuchomiensis 
pari distantia aberat ab ecclesia Niezabyszeviensi, dioe- 
cesis Vladislaviensis, et ab ecclesia Boryszkoviensi, 
archidioecesis Gnesnensis, et populus huius parochiae 
nunc huius nunc alterius ecclesiae adibat parochos pro 
percipiendis sacramen.tis, hinc dictarum ecclesiarum p. 287 
parochi etiam fructus ecclesiae inter se partiti sunt, 
penes Boryszkoviensem manente titulo paroch i , penes 


......
>>>
p, 288 


-2S8- 


Niezabyszeviensem autem solius commendarii l). Hisque 
vicibus ecclesia Tuchomiensis regebatur ab anno 1716 ad 
annum 1728, percipiebatque Rndus Adalbertus Kleckner, 
parochus Boryszkoviensis, medietatem messalium de 
villis ad hanc ecclesiam spectantibus, alteram autem 
medidatem Rndus Ludovicus Boryszkowski, curatus 
Oamesdorfensis. Tandem 1728 IIIsmus loci ordinarius 
indignum ratus alienos filios aliunde bene provisos, 
suae dioecesis impinguare proventibus, Tuchomiensem 
ecclesiam cum titulo commendarii perpetui commisit 
regendam uni et soli plebano Niezabyszeviensi, isque 
praefato anno festo sancti Pentecostes primam in illa 
ecclesia coepit devotionem. 
Villae ad hanc ecclesiam spectantes su nt sequen- 
tes: I. Tuchomia: in ea sunt coloni 10, quorum 5 
pendunt duos modios siliginis, duo autem pendunt 
1 1 /2 modium et 3 reliqui unum tantum modium. Hortu- 
lani sunt 3, quorum singuli sicut et coloni omnes 
tenentur dare pro strena panem et farcimen. 2. Ciemne 
habet universim domos 27. 3. Trzebiatkowy. villa no- 
bilium, in ea sunt domus 28, solvunt messalia et 
strenam pro consuetudine parochiae Niezabyszeviensis, 
nimirum panem cum botulo. 4. Modrzewo: ex hac villa 
proveniunt 7 modii siliginis et strena. 5. Piasno: ex 
hac villa solvuntur 3 modii avenae est strena. 6. Tu- 
chomk mały: in hac villa sunt 2 sculteti et 8 coloni, 
dant messalia, strenam. 7. Tqgomie: ibidem 2 sculteti 
et I l coloni , singuli dant 2 modios et pro strena pa- 
nem ac farcimen. 
Arendatarius Rndi parochi in Tuchomie dat 36 
florenos. Anno 1747 sumptu Rndi paroch i in fundo 
domus plebanalis Tuchomiensis novum horreum ex- 
strutum est, constitit florenos 66. 
.1721 dies 17. Maii (quae incidit in sabbatum ante 
dominicam V. post Pascha) vere fatalis fuit ecclesiae 
Boryszkoviensi. Hac enim die hora prima pomeridiana 
ignis ex dom o Gnosi Dni Trzebiatowski erumpens, 
universam villam, 4 tamen relictis domibus, incineravit, 


') dr, fontes XV, 845. 


9,YIlj-ł- 


łu. O 
135' 


.
>>>
TOWARZYSTWO NAUKOWE 
w TORUNIU. 


SOGIET AS lITERARIA TORUNENSIS. 


'J
(' 


FONTES 


XVIII. 


1914. 


TORUNI. 
T Y P I S S, B U S Z C Z Y Ń S K I. 
1914. 


- 


....
>>>

>>>
- 289 


imo ipsam etiam 
cclesiam, ita ut aes campanarum 
liquefactum fuerit, ossoriull1 et cadavera in crypta su b- 
terranea in favillam redacta sint. Organa, domus ple- 
banalis cum aedificiis et sepimentis omnibus ierunt 
Vulcano heu I insatiabili in pabulum. 
Supplicatio Rndorum parochorum districtus 
Hiltoviensis ad IIImum loci ordinarium rationc grava- 
minum, quae patiebantur. IIIme ac Rme Domine Domine 
faventissime. Cum iam ad tantas et tot penurias, ima 
ipsas gravissill1as iniurias, oppressiones, persecutiones, 
calamitates, invidias, odia et gravamina devenimus, 
afflictissimi ast tamen patientissimi paroch i in capita- 
neatu Biltoviensi, ut plus usque ultra ecclesiasticas 
immunitates nostras sustinere et patl nostra patientia 
non valeat, violentia, persecutiones, ludibria et ran- 
cores inimicorum nostrorum cogimur ac zeJo religionis 
catholicae compelIimur supplices refugium facere ad 
sedem supremam, IIImum ac Rmum Dnum Dnum 
Excellmull1 clementissimum ac faventissimum, iIIud 
namque nobis restat solatium et levamen dolorum , cum 
in nostris afflictionibus, persecutionibus et oppressio- 
nibus adhuc habeamus, cui talia referre, aperire ac 
exponere possimus. Gravamina nostra inde incipiunt, 
quia coram constitutis Mgficis Dnis supremis causa e 
nostrae propositae sive semper sive saepius inefficaces 
aut promissionibus nutrimur sine aliquo effectu aut 
nulIius valoris aut in iniuriis nobis factis exprobrationes 
recipimus, magis conturbati et tristiores a superioribus 
recedimus, quam iusta petentes accedimus gravati, non 
aliquid iusti obtenturi, sed contra nostra iura prohibi- 
tiones audituri. Imo alius et alius Dnus aliam. aliamve p. 289 
infert ecclesiis iniuriam ac imprimis: 
Circa ecclesiam parochialem Borzetuchomien- 
sem. Perillris Mgfcus Dnus Philippus Otto Grumb- 
kowski, capitaneus et iudex supremus Leoburgensis 
et Biltoviensis, violento modo ac severissima minatione 
et rescriptione recipi mandavit ecclesiae parochiali 
13orzetuchomiensi agrum ad ecclesiam semper spec- 
tantem. Dnus praefectus silvarum nomine Samuel Kamer 


19 


..
>>>
'I 


-290- 


adeo in audaciam suam elatus est, ut non timeat 
spiritualia regimina agere, ordinem ecclesiasticum im- 
pedire. Campanis ecc1esiae catholicae ad Lutheranas 
devotiones et congressus iubeat pulsari , cuius temeri- 
tati cum resistere volo ego parochus Ugoscensis et 
Borzetuchomiensis, me perseq uitur, verbis laedit, iras 
intentat. lam moderno anno 1721 in villa Borzetucho- 
miensi, in qua ipse habitat, ausus est colonis omnibus 
prohibere, ne mihi parocho extraderent messalia, nec 
timere eosdem animat, cum ipse pro eis offerat se 
stare et respondere. Ipse vero ab annis 6 ex aula sua 
debita messalia per modios 4 singulis annis non per- 
solvit, nec animum ha bet persolvendi, cum velit et in 
aliis villis totius parochiae Borzetuchomiensis messalia 
danda mihi paroch o interdicere et supprimere. In fundis 
ecdesiasticis ac domibus meis parochialibus habitantes 
homines arendatores cogit pro venatione hiemali ad 
silvas contra immunitatem ecc1esiasticam iuris, in me 
parochum pro libertate stantern rancor et odium ab eo, 
arendatores persequitur, secure depraedatur igni ligna 
colligenda etiam putrida et inutilia interdicit et om nino 
expellere ac eradicare eosdem conatur sua persecutione, 
qui de facto migrare 
x mea parochia debebunt, et nul- 
lum catholicum auditorem verbi Dei in ecc1esia habebo, 
cum nec post limites alienos ligna quaerere et con- 
p. 290 ducere illis permittat. · Liberum habuimus paroch i huc- 
usque ab antiquo dare sine pretio aliquot porcos iuxta 
numerum mansorum ad silvas pro pascuis. cum arbores 
abundaverint fructibus, iam hoc modernus Dnus prae- 
fectus silvarum supprimit, solvi sibi iubet et pro liberis 
porcis aut messalia penes aliquem arendatorem retinet. 
Messalia caeteraque debita parochis inique persolvunt 
coloni , non vera mensura , non rectum frumentum , sed 
abiecta frumenti postrema, et adhuc debita restantia 
mułła apud plurimos. 
Circa Biltoviensem ecc1esiam parochialem gra- 
vamen. quia praedicantes Lutherani Biltovienses omne 
et totum accidens percipiunt, impediunt et sibi vendi- 
cant, sub gravibus poenis culpant, minis terrent, car- 
ceribus, muleta pecuniaria cum aliquis e civitate aut 


1-
>>>
. 


) 


- 291 - 


ex villa spectante ad eccłesiam BOtoviensem Luthe- 
ranus ad parochum acc
dit sacramenta suscepturus, 
ima suo convitio dictitant coram suis parocha esse 
interdictum a Srnsmo rege alicuius Lutheranorum e civi- 
tate matrimonio assistere caeteraque administrare volenti. 
Uni e Lutheranis accedenti pro matrimonio ad parochiam 
Ugoscensem, plures terrores et culpas in.:usserunt, ut 
etiam eidem Dnus quaestor arcensis duos boves vł'lIet 
rapere, nisi rcdiret ad praedicantes BOtovienses et /" 
coram eis matrimonio copularetur; quod et omnino 
face n: debuit fecitque coactus. Alter pauper (ut innu- 
meros alios taceamus) non habens, de quibus pasto- 
ribus suis eorum consuetam pensionem daret, post 
factas iam denunciationes in eccłesia catholica BOto- 
viensi a praedicantibus Lutheranis territus, culpatus, 
ad eos redire coactus est pro matrimonio. Alios aliis 
modis et prohibitionibus avocant et impediunt ad 
catholica munia venire. Multum enim 
orum petulans 
et superba praesumptio crevit, ut videantur sibi nemi- 
. nem supra se habere, nec esse sicut caeteri. Dni con- 
sules BOtovienses demonstrare nolunt loca eccłesiastica 
domorum exustarum, ut organarii et campanatoris,. nec p. 29] 
limites circa aedem parochi in civitate. Ad sepiendum 
coemeterium circa eccłesiam BOtoviensem nullo modo 
adduci possunt per parochum, ima obstant et contra- 
dicunt sepiendo. Partes aliquas agri parochialis, hortos 
et pratum eccłesiae cives tenent in sua possessione, 
uti pratum sancti Georgii. Antea salarium annuum a civi- 
ta te parocha dabatur fłoreni 100, modo post confła- 
grata m civitatem tantum fłoreni 40 dantur, licet ad 
suam perfectionem et ordinem iam iterum pervenerit 
civitas, quod in conditione expectandum fuerat paroctul. 
Organarius ad eccł
siam Biltoviensem ha beri non po- 
test, quia non habet unde vivat, nihil pro eo susten- 
tando datur ex tota parochia Butoviensi. 
Ad eccłesiam Niezabyszeviensem. In stagno 
adiacenti villae Niezabyszewo a Dno quaestore arcensi 
interdicitur piscatio aestivalis, licet in privilegio Cruci- 
gerorum antiquo concedatur paroch o et sculteto. Habet 
parochus in Niezabyszewo hortulanum, hunc Dnus 


]9- 


-
>>>
-292- 


quaestor vult habere sibi tributarium, quia ab eodem 
exigit quotannis fIorenum l pro aliquot perticis, quas 
penes domum suam sistit modico lupulo. Contradicenti 
vero parocho respondet Dnus quaestor negaturum se 
danda messalia, dum pervenient hi singuli fIoreni ad 
summam aliquam faciendam. Novas scholas Lutherani 
statuunt suas, relictis nostris ad ecclesias catholicis 
baccalaureis, cantoribus et studiorum directoribus. Pro 
venatione tempore hiemali ad silvas homines arenda- 
tores in fundis et domibus pa,ochialilJus habitantes 
quotannis Dnus praefectus silvarum compellit, minas 
et terrores illis intentat ac conturbat, etiam libert
 
ecclesiasticam tollere nitens. Accidentia ecclesiastica 
ab omnibus tollunt praedicantes Lutherani contra anti- 
quum ius et morem ecclesiarum nostrarum , qui mos 
adhuc aliqua ex parte tenetur in districtu Leoburgensi, 
ac accidentia a parochis percipiuntur, nostris in capi- 
taneatu Biltoviensi suppressis ad percipiendum praeter 
p. 292 *id, quod a paucis nostris catholicis in parochia qua- 
qua nobilibus tribuitur. Messalia coloni nullo anno 
debite exsolvunt nec integre et vilissime ex alio semine. 
Debita messaliorum innumera pereunt ap ud colonos, 
quandoque in aliqua pertinaci villa nullus aut unus 
dat aut medium, et restantia nunquam solvuntur, nisi 
magis ac magis accusant singulis annis, quia non est, 
qui urgeat pertinaces. Prata parochi aestate in villa 
vicini suis iumentis exedunt. Constructa in fundo pa- 
rochi stat lateraria arcensis cum horto ad eandem in 
4 mansis lato, cum damno et iniuria paroch i magna, 
nam reliquum usui paroch i interdicitur ab arce, Sepes 
hortorum infra laterariam eandem parocho secantur 
violento modo. Alio in loco scultetus partem agri pa- 
rochialis subiecit suo lIsui, revidens Dnus ex arce non 
reddi iussit parocho, sed sculteto adiudicavit, inquiens 
saepe: omnia bona et possessiones parochorum ad ius 
regium et potestatem eiusdem spectant atque disposi- 
tionem, qua ex causa arendatores in fundis parocho- 
rum habitantes citantur mandatis arcensibus ad ius 
Perillris capitanei, in causis suis responsuri. Dum autem 
ego parochus Biltoviensis et Niezabyszeviensis ad 


.......
>>>
I 


h 


, 


-293- 


Mgfcos Dnos arcis Biitoviensis praefectos accedo, causas, 
violentias, iniurias ac dam na exponendo, aut cum 
indignatione et furore recipior et valedicor, aut in 
mitioribus et aggravantibus magis partem paroch i po- 
lita humanitate salutor et promissione sine opere ex- 
pedior more usitato. 
Circa Tuchomiensem ecclesiam parochialem. 
In villis spectantibus ad parochiam Tuchomiensem 
coloni iniquissime persolvunt paroch o messalia im- 
purissimo frumento, mutato in aliud semine, non vera 
mensura. łn campis minuunt, non su.um vicini arando, p. 293 
limites transgredientes. Idem faciunt in pratis parochi, 
quas magna ex parte suo usui attrahunt et possessioni 
subiugant ac quotannis malitiose et violenter iumentis 
suis depascunt. Dnus praefectus silvarum pro pascuis 
in silvis a liberis porcis solvi sibi imperat et cogit, 
nec plures parochi porcos in silvas intromittit quam 4, 
cum tamen ab antiquo, si non plures, sex certe liberi 
erant hucusque iuxta numerum 6 mansorum parochi. 
Scholam novam sibi Lutherani aedificaverunt contra 
ius, quam nunquam antea fuerat, et catholicam rue,e 
permiserunt, nec ulIis modis perduci possunt a parocha 
tam ad iIIam aedificandam, quam ad aedem parochialem 
e,igendam, illorum igne absumptam. In coemiterio 
ecclesiae Tuchomiensis sepeliuntur Lutherani a suis 
ministris, nec in una parte et separata , ut tolerabile 
malum foret, sed vagantes, ubi volunt, sepulch,a faci- 
unt. supra quae monstra statuunt, t,abes, sua epitaphia, 
varias tabulas, idque prope ipsas ecclesiae parietes, 
fores et per viam ad atrium ingressumque ad ecclesiam, 
quibus impeditur commoda processio in solemnitatibus 
circa ecclesiam ipseque introitus dignus in templum, 
ac deformatur coemiterium, ut videatur esse vel ut i 
truncorum silva, łerichuntina et spelunca latronum. 
Campanas ecclcsiae catholicae ad suos pulsus Luthe- 
rani per omnia fortia exigunt, cum nec campanile ad 
iIIas collocandas aedificare velint, nec iuxta antiquum 
ritum, qui hactenus in aliis vicinis ecclesiis conser- 
vatur, lupuli per quartam partem modii aut loco eius 
grossos 6 singuli coloni ac nobiles ecclesiae persolvere
>>>
p.295 


-294- 


.. 


pro libero pulsu in caemiterio sepeliendis volunł. Ipsi 
paroch o et scholari accidens minuunt, raro partem ali- 
quam extradunt a sepultura. Neque uHo modo paroch o 
dare volunt primos panes post messem vulgo Kłos, 
quos tamen suo pastori liben.ter offerunt omnes. Acci- 
dens totum a parochia praedicans sumit Lutheranus. 
Scholaris ecclesiae catholicae inserviens suas pensi- 
ones a parochianis obtinere nequit, et cum tales plu- 
resque alias iniurias patiens ego parochus Tuchomi- 
ensis quaerelas meas ad arcem defero, nullam iusti- 
tiam et satisfactionem recipio. 
Inter tot ergo iIlasque continuas et quotidianas 
iniurias fere et persecutiones existentes paroch i in 
districtu Bfitoviensi nOn invenimus alium modum his 
tantisque malis occurendi, cum iam sit inveteratum et 
in dies peius ad resistendum nostro conatu crimen et 
vulnus ad medendum, nisi dignissimam ac excelentis- 
simam personam Illsmi ac Rmi Dni nostri. Hinc ad 
plantas Illsmi Dni supplices procumbentes expetimus, 
ut fractis iam viribus nostris auxilium oppressis et 
afflictissimis solatium, aggravatissimis levamen por- 
rigere dignetur et in his iniquis circumstantiis subsi- 
dium dare ac esse turris fortitudinis a facie inimicorum 
nostrorum et petra inviolabilis dignetur. Nos vero pa- 
rochi paterna manu e tot malis erepti et adiuti, ad 
vitae nostrae tern pora obligatissimos, gratissimos apud 
Deum continuo precatores, ut alias semper, ita et nunc 
nos fore attestamur. Illsmi Rmi Dni Dni faventissimi, 
servi humillimi ac clientes submisissimi. Datum BiHoviae 
4. Aprilis 1722. Albertus Klekner, Boryszkoviensis et 
Tuchomiensis parochus. Adalbertus Melcher, Ugoscensis 
et Borzetuchomiensis parochus. Ludovicus Borzysz- 
kowski, Btitoviensis et Niezabyszeviensis parochus. 
· Ad sanctum Georgium praepositura. 
Capella fuit olim extra civitatem Btitoviensem 
sub titulo et invocatione sancti Georgii (non sancti 
Gregorii, uti habet Damalevicius l» ma,tyris (.), quam 


p.294 


') Damalevicz, Vitae Vladislav. epp. 1642. p. 47. 


--
>>>
-295- 


haeretici destruxerunt et in ipsius locum impie hor- 
reum exstruxerunt1). Quo tandem igne (iusto Dei 
iudicio) absumpto, nunc locus desolatus est. Eratque 
capella haec aliqua dote provisa, de qua nuncusque 
pratum superest sub nom in e pratum sancti Georgii. 
Hanc tamen proprium habuisse sacerdotem dignitate 
praepositurali praefulgentem merito dubito et verius 
conseo, quod paroch i Biltovienses ab hac capella titulo 
praepositi (quod in nonnullis aliis civitatibus similiter 
factum est) aucti sint. 
Alia adhuc capella fuit ad eandem civitatem sub 
titulo sancti Marci evangelistae, uti iam supra in ecclesia 
Btitoviensi dictum est. 
(.) Capella haec citra dubium quondam aut ab 
ipsis Crucigeris aut sub ipsorum regimine erecta et 
dotata fuit; erat enim hic ordo equestris glorioso illi 
equiti et martyri. sancto Georgio, multum devotus. 
Supersunt nuncusque ad plerasque Prussiae civitates 
capellae vetustae tituli sancti Georgii martyris, quae 
Crucigerorum temporibus assurrexerunł. 


Ugoszcz. 


Villa regia in districtu Biltoviensi, germanice Be- 
rensdorf appellata. lus praesentandi parochu m ad ecc1e- 
siam ibidem pertinet ad Srnsmum regem prussiae, ex 
commendatione tamen IlImi loci ordinarii, uti in eeclesia 
Leoburgensi iam supra dictum est. Ad hane eeclesiam 
residet parochus, qui praeter iIIam tres alias adhuc 
eec1esias parochiales in eodem districtu, nempe Borze- 
tuehomie, Kotkowy et Studzieniea tenet ae regit. 
Paroehi. 1. 1745: obiit... 2 ) Rozner, parochus p.296 
Ugoscensis, Borzetuchomiensis, cui sueeessit frater 
germanus 
2. 1746 Antonius Rozner, 1749 superstes. 


') Fankidejski p. 231; Schematismus des Bistums Culm. 
11)04. p. 203. 
.) lacllna Cognomen omissum. 


--
>>>
p.297 


-296- 


Borzetuchomie. 


Dixi paulo ante ecclesiam hanc quamvis per se 
parochialem , hic et nunc a paroch o Ugoscensi teneri 
et regi. Habuit nihilominus ecclesia eadem adhuc circa 
annum 1654 proprium parochum, de quo superest 
Cartusiae documentum sequens: Stephanus Casimirus 
Charbicki, praepositus et sede vacante episcopatus 
Vladislaviensis et Pomeraniae administrator, Vnblibus 
et Honestis viris parochis, commendariis, vicariis etc., 
maxime Vnbli Alberto Wilderman, parocho Borzetucho- 
miensi, tenore praesentium r
quirenti, salutem in 
Domino etc. Datum Vladislaviae 24. Octobris 1654. 
Idem Rndus Albertus Wilderman 1661 egit com men- 
darium Chmelnensem et 1665 praesentatus est pro 
parocho Sierakovicensi, in quo beneficio tandem obiit 
30. Martii 1672. 


Kotkowy. 
Damalevicius 1) habet Kadkaw. De hac ecclesia 
dixi supra in Ugoscensi ecclesia. 


Studzienica. 


Damalevicius t) habet Studnica. Dictum iam est in 
Ugoscensi ecclesia. 


Pomesko wielkie 2). 
lasson 3 ). 
· Bruszy. 
In palatinatu Pomeraniae. Ecclesiam hanc Dama- 
levicius 4 ) adnumerat decanatui Starogardensi, videtur 
idcirco post annum 1642 translatam esse ad decanatum 


I) Damalevicz p. 46. 
2) dr. Fankidejski p. 232; Schematismus p. 204. 
3) Fankidejski p. 232; Schematismns p. 204. 
') Damalewicz p. 232; dr. Fontes XV, 816.
>>>
-- 297 


I 

 


Biltoviensem. Huius filialis est ecclesia in Lesno. 
Utramque decorat ac feliciter pieque regit ab anno 1712, 
aut adhuc forte ulterius, usque ad annum praesentem 
1749 vir IIIris et Adm Rndus Simon Ignatius Kolinski, 
decanus Biltoviensis', parochus Brussensis et Lesnensis, 
cuius memoria crebro superius facta esf. 


,. 


Lesno. 


Ex decanatu Starogardensi ad Biltoviensem pariter 
post annum 1642 translata teste Damalevicio t). 


Grabowo. 


Villa nobilium. Ecclesia pariter ex Starogardensi 
ad Biltoviensem decanatum t,anslata. 


Wiele. 


Damalevicius 2 ) habet Wiale, ab aliis exprimitur 
Vielun. Olim in decanatu Starogardensi 1642, dein in 
Mirachoviensem adhuc circa annum 1726, demum 
translata ad Biltoviensem decanatum ob distantiam 
a reliquis ecclesiis decanatus Mirachoviensis. Paroch i : 
l. 1666: Andreas Casimirus Laurinowicz, decanus Mira- 
choviensis, praepositus Bernensis, parochus Vielunensis. 
1682 idem adhuc. 2. 1725... 3 ) Lemkowski parochu s 
Vielunensis. 


"'Parchowo. 


Residentia capitaneorum Parchoviensium. Ecclesia 
coIlationis regiae, ex Mirachoviensi decanatu Biltovi- 
ensem post annum 1642 translata. 
Parochi: l. 1682: loannes Czarkowski. 
2. 1720: Simon Chełmowski. 
3. 1740 - 1749: lacobus Ioscphus Małkowsk.. 


') Oamalevicz I. c. p. 46; Fontes XV, 817. 
2) Oamalevicz p. 46. 
3) Lacuna. Cognomen omissum. 


---- 


p.298
>>>
-298- 


Solęnczino. 


Ecclesia in Solęnczino parochialis erecta et do- 
tata est 1606 a Mgfco Dno Reinoldo Heidenstein 1), 
sacrae regiae maiestatis secretario, praefatorum bonorum 
possessore et alias scriptore rerum Polonicarum per- 
celebri 2). !ta inscriptio altaris sanctae Annae ibidem. 
Obiit vir hic de patria optime meritus 1620, sepultus 
Olivae. Niesiecki 3 ). 
Paroch i : l. 1657: Albertus Warszawski, decanus 
Biitoviensis, parochus Solęnczinensis. 
2. 1738: loannes Glinski, parochus, qui ibidem 
obiit 1747. 
3. 1749: Matthias Wronski parochus. 
luspatronatus spectat ad haeredes bonorum. Ecclesia 
haec pariter ex decanatu Mirachoviensi ad Biitoviensem 
post annum 1642 translata est. 
(Ecclesias omnes numero 17 in decanatu Biitovi- 
ensi a pluribus iam annis, 6 non nisi curati sive parochi 
tcnent et regunt, id patet ex congregationibus deca- 
nalibus supra adcitatis, quarum, l. 1735 Ugoscii, 
2. 1737 Niezabyszeviae, 3. 1738 Parchoviae, 4. 1740 
Wielunii, 5. 1742 Solęnczini, 6. 1743 Brussy et dei n- 
ceps rursum. 1. 1744 Ugoscii, 2.1747 Niezabyszeviae, 
3. 1749 Parchoviae celebrata est.) I 
p,299 '" 'Tisitntiones gcnera,les ecclcr;;ia. 
nIm PonleraniCtł
. 


Supc,ioribus paginis dictum est, religionem christi- 
anam in Pomerellia, quamvis pluries plantatam, non 
citius quam sub Subisłao duce (quem inter Pomerelliae 


') et,. Fontes XV, 821. 
') Scripsit: De bello Moschoviłico cornmentariorum libri 
sex. Cracoviae 1584; Rerum Polonicarum Iibri XII Frankfurt 
1672; Cancellarius sive de dignitate et officio canceJlarii regni 
Poloniae. Brausbergae 1610 et alia. 
3) Niesiecki-BobrowlCZ IV, 344. 


.......
>>>
- 299 - 


principes primum Christo nomen dedisse, monumenta 
Olivensia l) testantur) radices egisse. Subislaum hunc 
non solum veteres eccłesias a gentilibus Pomeranis 
destructas et profantas, fidelibus restituisse, sed t:ł 
novas haud paucas in locis, ubi populi frequentia 
postulabat , ex consilio et persuasu episcoporum 
Vladislaviensium aedificasse ac dotasse, ac demum 
harum numerum ilIius filios, nepotes ac pronepotes, 
Samborium, Mestuinum , Suantopełcum, Samborium II, 
Mestuinum II etc. auxisse, historiae tradunt, imo in 
locis hau,d paucis ipsi parietes tempiorum loquuntur. 
Quando tamen archidiaconatus Pomeraniae in deca- 
natus et paroecias exdivisus est, non satis compertum 
habeo 2 ). NuIlum dubium esse potest, quin priscis 
iIlis temporibus vigilantissimi praesules eccłesias Po- 
meraniae frequenter et solicite tam ad confirmandos 
in S'3crosancta fide neophytos, quam ad bene institu- 
endu m statum eccłesiasticum łustraverint; quibus tamen 
annis visitationes huiuscemodi pe,actae sunt, mihi 
parum constat. 
Supra pag. 163 legimus Stephanum, XIV episcopum 
Vladislaviensem, 1198 in die sancti Martini eccłesiam 
Svecensem et paulo ante eccłesiam Lybiszeviensem. p. 300 
consecrasse; quis dubitare velit, eundem diłigentissimum 
praesulem hoc itinere simul alias per Pomeraniam 
eccłesias visitasse? Id ut credamus, vel maxime nos 
inducer(: potest, quod ibidem legamus, ipsum ad łatus 
duos archidiaconos protunc habuisse. 
l. .Damalewicz pag. 1273) sic ait: Rudgerus, epi- 
scopus Vladislaviensis XI (electus 1161), Vladislaviensis 
templi ornandi studiosus fuit. Non minorem porro ad- 
hibuit curam, ut cłarus nitor in templis animorum per 


') Fontes Olivenses ed. Kętrzyński: Monum. Polon. hist. 
VI, 351. 
2) Divisio dioecesis in decanatus videtu, esse antiqllissima. 
Prima eius mentio historica occurrit a. 1326 in documento 
, recensente varias decimas et nummum s. Pehi in dioecesi 
Vladislaviensi collectum. dr. Chodyński, 5tahlta synodalia 
dioec. Wladislav. et Pomeraniae. Varsaviae 1890. p. IX. 
") Damalevicz, Vitae Vladislav. epp. 1642. p. 127, 


J. 


--
>>>
-300- 


sacrum baptisma (.) numini dedicatis splenderet, atque 
in eam rem omni contentione coli ata , nullis sumptibus 
aut laboribus ad lustrandas suae curae subiectas eccłe- 
sias visitandasque suae dioecesis partes pepercit. 
(.) En habes aperte, quo tempore Pomerani serio 
ad Christum conversi su nt. 
2. Damalewicz pag. 3511): Creslaus de Curos- 
wanki, episcopus Vladislaviensis XXXVIII, fuit in reti- 
nenda disciplina eccłesiastica accuratus censor, abusus 
invałescentes seria visitatione prof1igavit, rerum divi- 
narum peritos religiosos in locum rudium parochorum 
substituendo etc. P,aefuit praesul hic eccłesiae Vladi- 
slaviensi ab anno 1494 usque 1503. 
3. II1smus Stanislaus Karnkovius, 1567 episcopus 
Vladislaviensis factus, protinus eccłesias per universam 
dioecesim visitavit, quarum statum describit ad Emi- 
nentissimum cardinalem Hosiull1 epistularum virorum 
iłłustrium libro 3 epistula 9 2 ). Idem epistula 23 ad 
Eminentissimum cardinałem Commendonum sic scribit 3 ): 
Post festum Paschae usque adhuc in perlust,anda et 
peragranda dioecesi mea versatus et ad extremas usque 
Baltici maris oras progressus sum 1574. Et epistula 
314) ad Vincentiurn Laureum, nuntium apostolicum: 
Tandem universa dioecesi mea usque ad extremas 
Bałłici ma,is oras perag,ata et perlustrata Vladislaviam 
redii. Eos mihi successus Deus optimus maximus dedit, 
p.301 ut ea, quae vel hominum.incuria vel temporum in- 
iu,ia adeo eralIt collapsa, ut de his restituendis despe- 
raretur, partim iam instaurata sunt, partim animum 
meum in spem optimam erexerint. Mułła a me t.'xtir- 
pata et dissipata, mułła plantata et i,rigata, non pauca 
ex sinistra in dextram infłexa ac erecta sunt 5 ). His igitur 


') Dama1evicz \. c. p. 350 sq. 
') Carncovins, Epistolae iIIustrium virorum. Cracoviae 1578. 
lib. III ep. 9. Stanislao ł-iosio cardina\i Varmiensi Stanislaus 
Carncovius, episcoplls Vladislav. 
3) \. c. lib. III ep. 24. 
ł) \. c. \ib. III ep. 33. 
") dr. Monumenta hist. dioec. Wladislavlensis. XIX. Wladi- 
slaviac 1900.
>>>
- 301 - 


Oeum optimum maximum incrementum daturUlTIet spero 
et supplex opto. 
4. Oamalewicz pag. 4141) de IIIsmo ac Rmo Hiero- 
nymo comite a Rozrazew episcopo haec habet: Bonus 
hic pastor cleri populive mores visitationibus frequen- 
tibus reformavit ac excoluit. Et inferius 2 ): Erat iIIi mos, 
dum lustraret dioecesim, a pueris cognitionem rudi- 
mentorum fidei exquirere atque ad salutaria dogmata 
ediscenda liberali eleemosyna invitare. Plurimas eccle- 
sias archidiaconatus Pomeraniae e manibus haereti- 
corum vindicavit, anno Dni 1596 intra 2 menses lulium 
et Augustum: Mevensen, Raikoviensem, Barłozinensem, 
Garczensem, Valichnoviensem, Polaszkoviensem, Ligno- 
viensem, Klelnensem, Szynwaldensem , Przodkovien- 
sem ecclesias sacerdotibus catholicis addixit 3 ). 
5. Oamalewicz pag. 4484) de IIIsmo ac Rmo epi- 
scopo Paulo Wołucki, qui 1616 cathedram Vladisla- 
viensem ascendit: Instituta totius dioecesis universali 
visitatione ovile gregemque suum exacte recensuit, 
rationem ecclesiarum et eorum, qui iIIis praeerant, 
diligenter examinavit' etc. 
6. Anno Dni 1632 visitatio generalis ecclesiarum 
Pomeraniae expedita est per PerilIrem et Rndum Mar- 
tinum Bylanowski, archidiaconum Pomeraniae. Metrica 
Goręczynensis. 
7. 1642 idem exercuit ex commissione sibi facta 
Rmus Florianus Falk, officialis Gedanensis, canonicus 
Crusviciensis et Glogoviensis. Metrica Goręczynensis. 
8. 1645 Georgius Mollerus, parochus Miłobądzensis 
et Gemlicensis. Metrica Goręczynensis. 
9. 1648 die 2. Octobris Goręczini loannes Smak 
et Stanislaus Casimirus Mysłkowski, sanctae theologiae 
licentiatus, canonicus Crusviciensis, visitatores generales. 
10. 1671 die 7. Augusti Gorenczini et 9. Septem- 
bris Bernae Perill,is Rmus Thomas Stanislaus"'Nie- 


') Damalevicz I. c. p. 414. 
2) Damalevicz I. c. p. 416. 
,) dr. Fontes I - III. 
.) Damalevicz I. c. p. 448. 


. 
. 


p.302
>>>
-302- 


mierza, archidiaconus Pomeraniae. - Oecretum re for- 
mationis pro Rndo Georgio Branicki commendario et 
vitricis ecclesiarum parochialium Goręczynensis et Kieł- 
pinensis anno Dni 1671 die 7. Augusti latu m : l. Omnem 
occasionem scandali tollat, abiiciat, nec ullius suspi- 
cionis ansam contra se praebeat Rndus commendarius, 
sub poenis anteriore decreto seorsivo impositis 2. Olea 
sacra recentia procuret et antiqua comburat atque iis- 
dem tutam asservatJonem et clausuram in utraque 
ecclesia provideat. 3. Fontis baptizmalis munditiem 
servet et basim ipsius in ecclesia Goręczynensi firmari 
iubeat. In ecclesia vero filiali mundata aqua et lebete 
lavato c1audi cum sera firmarique iubeat. 4. Vitricos 
utriusque ecclesiae ad evincenda debita a creditoribus 
incitet, nec eos officium su um deponere, nisi prius ea 
evicerint ecclesiaeque restituerint, permittat. 5. Curet 
omnino et ap ud parochianos instet, ut vi tri ci super 
officium suum iurent, eorumque iuramentis receptis, 
invigilet, ut registra per ipsos tam perceptorum quam 
expensarum diligenter conscribantur, et ipse pro sua 
parte eadem conscribat. Ipsos honeste tractet, nec con- 
tumeliosis verbis afficiat. Hi vicissim Rndum commen- 
darium debito honore prosequuntur, ecclesiae com moda 
promoveant ac singulis annis coram Rndo commendario. 
tum Adm Rndo patre priore seu provisore et nobili 
advocato Cartusiensi administrationis suae rationem 
reddant., factisque całculationibus registra ab iis sub- 
scripi petant. 6. CI ave s ab archivo seu cista eccłesiae 
Rndus commendarius unam, vitrici quoque quisque 
suam habeat, nec pecuniam cuiquam sub poenis arbi- 
trariis et solutionis de proprio concedere praesumant. 
7. Funeralium duae partes pro eccłesia vitricis, tertia 
p. 303 commendario.spectabit. 8. Commendarius item iura 
antiqua ecclesiae et proventuum, fundorum aliorumque 
bonorum diligenter conquirat, conquisita in aliquo libro 
describi curet et consistorio Gedanensi praesentet. Re- 
tentos proventus iure vindicet et fundos repetat sub 
poenis per nos seu consistorium Gedanense inf1igendis. 
9. Modestia ipsius nota sit hominibus, ac propterea 
cum vicinis parochianis pacifice se gerat, nec quem- 


........
>>>
-303- 


piam ex ambona verbis mordacibus carpat. Proficis- 
centes et transeuntes non inquietet, multominus eos 
damnjfjcare praesumat. 10. Ad usum pratorum eccle- 
siasticorum in Kiełpino proprior erit Rndus commen- 
darius, soluto tamen ad manus vitricorum censu dari 
consueto. Secundum locum vitrici ad potioritatem con- 
ducendorum pratorum habebunt. 1 I. Inventarium pe- 
corum ex obvenientibus legatis vitrici augeant et ut 
ecclesia conservetur, superintendant, nec alienari quovis 
modo permittanł. (L. S.) Thomas Stanislaus Niemierza, 
archidiaconus Pomeraniae. -- 1673 die 5. lulii idem 
Rmus archidiaconus visitavit ecclesiam Chmelnensem. 
11. 1686 die 7. Decembris Chmelnae, die 8. De- 
cembris Goręzini, 1687 die 24. Martii Zukoviae etc. 
visitatio generalis expedita per PerilIrem et Rndum 
Andream Albinowski, archidiaconum Pomeraniaet). 
12. 1691 eadem habita Chmelnae die 5. Octobris 
per PerilIrem et Rndum loannem Casimirum lugowski, 
canonicum Vladislaviensem, comissarium. 
13. 1701 visitavit ecclesias aliquot IIIsmus et 
Rmus Stanislaus in Słupow Szembek, loci ordinarius, 
die 7. Novembris Wysinensem etc. 
14. 1702 visitavit generaliter ecclesias Pomeraniae 
Perillris et Rmus Christophorus Antonius in Słupow 
Szembek, archidiaconus Pomeraniae, vicarius in spiri- 
tualibus et officialis generalis Gedanensis ac Pomera- 
niae, nempe 10. Ianuarii Chmelnensem, 12 Goręczy- 
nensem, "'24, Ianuarii Biltoviensem et 1703 die 23. Ianu- p. 304 
arii Zukoviensem etc. 
15. 1710 Visitatio generalis per Pomeraniam ex- 
pedita a Perillri et Rndo Ioanne Casimiro lugowski, 
archidiacono Pomeraniae, prius Graboviae. dei n 1711 
die 27. lanuarii Goręczyni , die 29. lanuarii Chmelnae. 
die 18. et 20. Martii Butoviae, supra pag. 275 habes 
decretum reformationis tunc ab hoc Rmo archidiacono 
latum pro ecclesia Butoviensi, Niezabyszeviensi et 
Dąbrowecensi, in quo graphice status istarum eccle- 
siarum et curati incuria dilatata est. 


') dr. Fontes XV, 8]5 sqq. 


......
>>>
-304- 


16. 171 l IIIsmus et Rmus lod ordinarius Constan- 
tinus Felicianus Szaniawski personaliter visitavit eccle- 
sias decanatus Biltoviensis et Leoburgensis et 1712 
aedificavit propriis sumptibus ecclesiam Biltoviae. 
17. 1720 in Martio ecclesias Biltoviensem, Nieza- 
byszeviensem, Dąbrovecensem etc. visitavit generaliter 
Perillris et Rndus loannes Casimirus lugowski, archi- 
diaconus Pomeraniae, (vide decretul11 reformationis 
supra pag. 279) et dein 1724 die 23. Martii ecclesiam 
Goręczynensem, die 15. Octobris Zukoviensem etc. 
18. 1729. Visitatio generalis ecclesiarum Pomera- 
niae facta per PerilIrem et Rndum losephum Ignatium 
a Narzym in Małepole Narzymski, archidiaconum Po- 
meraniae, canonicum Plocensem et Posnaniensem, et 
qui dem 29. lanuarii Zukoviae, 13. Februarii Biitoviae 
(cuius decretum reformationis pro ecclesiis Biltoviensi, 
Niezabyszeviensi, Dąbrowecensi et Tuchomiensi latum 
habes supra pag. 281), 22. Februarii Goręczini. 
19. 1727 die 21. lunii visitavit eccłesias Swiano- 
viensem et Chmelnensem Illmus et Rmus Christophorus 
Antonius Szembek episcopus, lod ordinarius. 
20. 1748 Visitatio generalis per Pomeraniam in- 
cepta est a Perillri et Rndo Augustino Klinski , archidia- 
cono Pomeraniae, Dirsaviae, Klodaviae et alibi. 


p.305 .)[Ollustel-iuIU Olivens(:. S. ordillis 
Ciste rcirllsis. 


Mon u m enta: l. Noverint universi filii domus huius, 
quod illustris dux Pomeranorum Subislaus senior, primus 
monasterii in Oliva fundator extitit anno Dni 1170. Qui 
paucis supervivens annis in senectute bona moritur et in 
ipsa, quam fundaverat, Oliva sepelitur. Ue hoc principe 
nihil ali ud in chronicis invenitur, traditur tamen primus 
inter duces Pomeraniae fidem catholicam suscepisse1). 


') Fontes Olivenses ed. Kętrzyński: III Tabulae fundatorum 
et benefactorum: Monum, Polon. hist. Kraków 1893. VI, 3
J. 
ł-Hrsch, Die iiltere Chronik u. die Schrifttafeln von Oliva: SS. 
reI'. preuss. I. Leipzig 1861. S. 727. Ex hoc fonte (sc. Tabulae 
fundatorum) Schwengelius hausit, quae postea aftert.
>>>
- 305 - 


Micraelius pag. 2521): Zubislaf ber .fiirft in t;inter" 
pommrrtt l}al ba
 bl'riil}ml'll' l{loftl'r Olive au
crid)td, 
lIub l'S mit Cistercer-ltioni'''en bl'fl'
l'1, lInb h
y ben.. 
fdbl'n, ba er alt 
eworben, fid) mciftenll}eilf, fcinen 
([l}riftenll}l1m 5U trl'ibl'n, auf.Jl'l}aIten. Hnb von bam\en 
bl'n unl'emaurl'lw 5!ccf
n Dantzig. ber l}in lInb l}er linter 
ben !3l'rgw 5l'rfln
iid la
, im Jal]1' 
 \85 in ciue Slabl 
llll bl'm 0rtl}, ba jc
1 bil' 
(It"Slabl lil'
d, auf fold) 
ctnw\ pla
l', aIs bil' lfimvol},ICl' bl's aItl'n .fll'cf,'ns jl1n
 
unb aIt mit il}rl'n 
hmw umbl'fd1rl'ncfcn fonniw, 5U- 
famml'n ge50
l'u. Unb ifl 5wey Jal]r l}crnad) l'l'ftlid) 
vl'rftod'cn, mit Pcrla
ung 2 .sol}nc aIs Samborii nnb 
Mestuini, bic er mil Anna t;crł2o
 Miecislai aus pol}len 
{[od)tcr 
l'5l'ii
ct l]llt. 
Menologium Zukoviense 2 ) ad diem 23. Augusti 1235 
recenset obitum Euphrosinae ducissae, matris Mestuini 
ducis. Elias Reusnerus 3 ) in opere genealogico catho- 
lico pag. 467 pariter Subislao attribuit uxorem Annam, 
filiam Miecislai ducis Poloniae Et pag. 468 uxorem 
Suantopełci et matrem Mestuini II assignat Salomeam 
sive Salonicam, filiam Roma.ri Russi. Ex quibus liquet p. 306 
Euphrosinam ducissam novercam forte, non vero ma- 
trem Mestwini ducis et fundatoris monasterii Zuko- 
viensis fuisse. Obiit alias Subislaus iuxta menologium 
Olivense 4 ) 28. Decembns 1187. 
2. Subislaus moriens duos post se filios reliquit, 
scilicet Samboriul11 et Mestuinum. Samborius ergo tan- 
quam !'enior patri in ducatu successit cum filio suo 
Subislao iuniore, qui ambo monasterium Olivense pos- 
sessionibus magnifice ditaverunt 5 ). Tandem vocante 


I) Micraelius, Sechs Biicher vom alten Preussenlande. 
Stettin 1723 lib. Ił no. 83. S. 161. 
2) Perlbach, Das Totenbuch des Pramonstratenserinnen- 
Klosters Zuckau bei Danzig. Danzig 1906. S. 51. 
2) Elias Reusnerus, IJam).!x(iJl/ opus genealogicum catho- 
licum. Francofurti 151)2. p. 467. 
ł) Fragmentum 'menologli 01ivensis ed. Kętrzyński: Monum. 
Polon. hist. Lwów 1884. p. 139. 
') dr. Perlbach, Pommerellisches Urkundenbnch. Danzig 
]882. p. 4, 15. 


20 


--
>>>
-306- 


Domino defuncti sunt eorumque corpora sub spe resur- 
rectionis futurae, in hoc tumulo requiescunt I). 
Długosz liber 6 2 ): "Anno 1178 - 15. kalendas 
Aprilis. Samborius, Pomeraniae dux, monasterium ordinis 
Cisterciensis in viIla sua ducali Oliva, Vladislaviensis 
dioecesis, fundat et 7 viIIas, videlicet Olivam, Salko- 
wice, Glambow, Sterczow, Stawowe, Grancowy et 
Synczynice, item decimam teloneorum, piscationum, 
praediorum et pecorum iII i pro dote assignat". Idem 
Damalevicius p. 133 3 ), Cromerus liber 64): "Samborius, 
satrapa Pomeranorum, Olivense monasterium uno ab 
urbe Gdano milliario, Cisterciensibus monachis con- 
didit". Cramer in historia Pomeraniae pag. 116 5 ): 
"Subislaf 1)atte 2 £.o
ne ge1)abt. wdcf1e ['cybe nacf1 bes 
Palem !tbfterben ba
elbe Ulofter reid]licł] belJabt, unb 
wollen etHcf1e 7, etlicf1e \ i Dorffer fe
cn unb benennen, 
wdd]e biefem 1lofter von beyben 2.3riibern ab.Jetrcttcn 
finb worben, unb nod) bariiber, bie 
e1)enben aus ben 
1ird]en 5U Dantzig, ben t5e1Jenben l}On bem t5oll, ben 

e1)enben von allen lHaffen, ben 
e1Jenben .fifd], ben 

c
enben alles Vie
es". Idem Micrelius 269 6 ): iste 
Samborius dux obiit 1207. Reusnerus pag. 4687). 
Subislaus princeps eodem anno 1207 die 28. Decem- 
bris iuxta menologium Zukoviense 8 ), sed perspiciendum 
alibi erit, an non per errorem id adscriptum sit, cum 
constet 28. Decembris Subislaum seniorem mortuum esse. 
p. 307 .3. Defuncto Samborio suscepit ducatum Pome- 
raniae frater eius germanus dux Mestuinus, princeps 


I) dr, Fontes Olivenses ed. Kętrzyński I. c. p. 351. 
I) Długossus, ł-iistoria Polonica. Francofurti 171 l. Iib. VI. 
col. 537. 
") Damalevicz, Vitae Vladislaviensium episcoporum. 1642. 
p. 133. 
') Cromerus, De origine et rebus gestis Polonorum. Ba- 
sileae. Iib. VI. p. ]60. 
I) Cramer, Hist. eccI. Pomeraniae Gder Historische u. 
griindliche Beschreibung der pommerischen Kirchenhistorien. 
Frankfurt ]604. II, 4 p. 116. 
I) Micraelius I. c. Iib. II no. 95. p. HZ. 
') Reusnerus I. c. p. 468. 
B) Perlbach, Das Totenbuch I. c. S. 80.
>>>
- 307 - 


pacificus et devotus, qui monasterium hoc benigno 
prosecutus favore, notabilibus iIIud possessionibus et 
libertatibus cumulavit. Huius principis tempore anno 
1190 exordium sumpsit ordo fratrUlP de' dom o Theu- 
tonica in obsidione civitatis Aconensis. Post haec iste 
devotus dux expleto ducatus sui tempore, plenus op e- 
ribus bonis, ultimum clausit diem et sepultus est in 
Oliva in sepulchro patris sui anno Dni 1220. Hic 
reliquit post se 4 filios: Suantopelcum. Samborium, 
Ratiborium et Vartislaum, inter quos iIIustrior extitit 
Svantopelcus l). 
Menologium Zukoviense 2 ): Obiit Mestuinus pater 
Suantopelci anno 1220 die l. MaiL Iłem: Zukow za- 
łozył Mestuinus 1209. 
4. Erat Svantopelcus vir bellicosus et adversus 
omnes sibi infestos victoriosus. Qui etiam victrici manu 
se de subiugio principum Poloniae excussit, se et sua 
viriliter defendendo. Iste fuit monasterii huius fautor 
piissimus et dominus gratiosus. multa ei impendens 
opera pietatis 3 ). De huius benignissimi principis vir- 
tutibus antiqui monachi Olivenses, patres nostri , eius 
contemporanei, qui vitam ipsius optime noverant, talia 
nobis reliquerunt in scriptis: quod scilicet fuit homo 
misericors. amator Dei et servorum eius, maxime autem 
religiosorum, fuit etiam pius super 4 ), strenuus defensor 
terrarum suarum et hominum, clemens iudex, nec se- 
verus ultor iniuriarum personae suae propriae illatarum. 
Unde et metrice sic scribitur de eodem: 
DlIX Suantepołcus persolvit debita mortis, 
Ingenulls, sapiens ac ad certamina fortis, 
Atque Dei cultor, fidei defensor et ultor, 
Veri celator , magnus cleri venerator. 


') dr. Fontes Olivenses ed. Kętrzyński I. c. p. 35] sq. 
I) Perl bach , Das Totenbllch I. c. S. 28. 
I) dr. Perlbach , Pommerell. Urkundenbuch. p. ]6, 21, 33, 
41, 43, 53, 86, 169, 173. 
.) Schwengelius legens fontem suum unam lineam omisit: 
Fuit etiam pius protector, primo viduaru m et orpha- 
narum, delnde aliorum. Fuit insuper strenuus... dr. Fontes 
Oliv. 1. c. p. 352. 


20. 


..lo.....
>>>
- 308 - 


p.308 


.Osor iniquorum, vehemens corrosor eorum. 
luste censebat, oppressis subveniebat, 
Sicut debebat, oppressores, reprimebat. 
Causas cunctarum primo tractans viduarum, 
luri causarum post intendens reliquarum. 
Terram defendit propriam mira probitate. 
Nullum suspenditj quia plenus erat pietate. 
Sed delinquentes et contra ius facientes 
Carcere cłaudendo, spoliando bonis, capiendo, 
Sic castigavit, nullum vi ta spoliavit. 
'mo prodentes hunc tradere qui voluerunt, 
Non nece damnavit aliquos,sicut meruerunt l ). 
5. Huius ducis temporibus, anno scilicet Domini 
1224, Prutheni Pogesani irruentes in Pomeraniam, 
totam eam vastaverunt incendiis et rapinis. Inter quae 
mala etiam cOl1ventus fratrum de Oliva usque in 
Gdantzig per eosdem ductus est ibique trucidatus pro 
fide et nomine lesu Christi. Unde ad ipsorum saevitiam 
refraenandam, vocati su nt fratres de domo Teutonica 
in Prussiam anno Domini 1226. Quibus in persecutione 
gentilium Pruthenorum dux Suantepolcus fidelis coope- 
rator extitit et adiutor. Ita ut coIlecto in unum cxer- 
citu ipsi fratres et dominus Suantepolcus cum aliis 
peregrinis magnam Pruthenorum multitudinem prostra- 
verunt anno Domini 1234. Circa idem tempus, anno 
videlicet 1236, combusta est iterum Oliva a Pruthenis 
Varmiensibus et 6 conversi cum 34 servis igne et 
gladio sunt miserabiIiter interempti ipso die circum- 
cisionis Domini. Postea vero circa annum Domini 1243 
tempore coronationis Dni Innocentii papae pontificis 
IV, humani generis persecutor . apostata veritatis, pacis 
et concordiac inimicus, diabolus gravissimam inter 
*ducem Suantepolcum et fratres de Prussia excitavit 
permittente Domino discordiam, quae fe re ad annos 
II stetit, in qua quidem discordia dux praedictus 
fratribus de Prussia intulit dam na multa, sed multo 
plura ipse viceversa pertulit ab eisdem. In hac igitur 
tempestate Oliva iterum ac iterum cum omnibus suis 
granariis et horreis concrematur ablatisque inde equis 
et pecoribus universis ad extremam deducitur pauper- 


I. 


p.309 


I) Fontes Oliv. I. c. p, 352. 


--
>>>
-309- 


tatem. Hoc etiam tempore DO. Cruciferi castrum ducis, 
quod Sartowitz dicebatur, in nocte s. Barbarae occu- 
pantes, omnibus iIIic repertis occisis, pretiosas reli- 
quias, caput videlicet gloriosae eiusdem virginis s. Bar- 
barae inter cetera spolia inverunt secumque in Culmam 
cum solemnitate et ingenti gaudio detulerunt. Anno 
insuper 1252 ipso die conversionis s. Pauli multitudo 
non pauca Pomeranorum fuit per dominos de Prussia 
et eorum homines interfecta, et Oliva iterum rebus 
omnibus spoliata. Tandem miserante Altisssimo inter 
ducem et fratres praedictos per Fndum virum Dnum 
lacobum. archidiaconum Leodiensem, sedis apostolicae 
legatum (qui poste a factus papa, dictus est Urbanus IV), 
pax et concordia firmata est, quae postea inconcussa 
semper permansit. In qua concordia et pace dux Su ante- 
polcus pluribus supervixit annis et serviens Deo in 
operibus misericordiae servitio grato, decessit fine beato 
anno Domini 1266 tertio Idus lanuarii et sepultus est 
in sepulchro patrum suorum in Oliva. Ob cuius merita 
scribuntur talia metra: 
Sexaginta sex annlS et miłIe dllcentis, 
Virginis a partII fłuxis Christum parientis, 
SlIantopolcus obit, dux indytus et miserator, 
In miseros et ob id illstorum sorte fruatllr. 
Hic Gdantzigk moritllr et in Oliva sepelitIII'. 
Par sed non oritur, simi1i Gdantzk non redimitur. 
. Dum ruit hoc sydus, terno lani fuit idus. p. 310 
Urbis in ecdesiam Gedanensis fertur honeste, 
Presbyteriqlle canunt missae solemnia moestae. 
Fertur et ad fratres, qui magnopere venerantur 
Corpus, IIbi missae devote concelebrantur. 
Hmc ad Burgenses perducitur , ac in eorum 
Ecdesia missas canit ordo presb)terorum. 
F1etus miscetur , quo sexus IIterque repIetur : 
Slavi, Telltonici Ilent, fłetus IIbiqlle videtur. 
Flent illvenes pariterque senes, cuncti lacrymantllr. 
Qui longe corpus extra portal1l comitantur. 
Qllod gestaverunt Slavi, qui nobiliores 
Extiterunt e militibus, sinml et probiores. 
Tandem ponentes corpus IIcndo redierunt. 
Hinc Olivcnses iłIud venerando tulerunt. 
Pu1chra fit ad porta m processio: cuncta moventur, 
Conveniunt cuncti, sieut de iure tenentur. 
Suscipmnt, pulsant, plorant cantant, in eorum 
Ecclesla ponunt, ubi conventus monachorum 


--
>>>
- 310 - 


Insistit precibus sex noctibus atque diebus 
Continius, Domino missam ex moerore canendo. 
Abbates bini praesto sunt, qut celebrarunt 
lIIius exequias corpusque suum tumularunt. 
Cui ergo propitia pia sis cum prole Maria. 
Amen '). 
6. Dux Suantopelcus moriens duos filios reliquit 
supersites, Mestuinum seniorem et Vartislaum iuniorem. 
Hunc Pomerani primum"'in dominum habere voluerunt, 
p. 311 et ideo auxilio iIIorum Vartislaus fratrem suum cepit 
et in Redzken tenuit vinculatum. Postea vero potiores 
milites Mestuinum liberarunt, fidelem sibi extunc ac 
deinceps assistentiam facientes. Vartislaum autem per- 
sequentes de terra Pomeraniae fugaverunt. Qui fugiens 
in Elbingam peregre ibi mortuus est, in Pomeraniam 
non reversus. Sicque Dnus Mestuinus haereditatem 
progenitorum suorum, ducatum videlicet lotius Pome- 
raniae pacifice gubernavit. Et fuit monasterio Olivensi 
benificus et multum favorosus, libertates eidem et 
multas gratias conferendo. Hunc ducem Mestuinum, 
quia iIIegitlme vixerat et sponsam Christi sanctimo- 
nialem de coenobio Stolpensi, fulcam nomine, suo 
matrimonio adoptaverat, Deus privavit sui seminis 
legitimo successore tamquam indignum, quamvis alias 
esset competenter dignus. Et ideo tempore vitae suae 
iam senex deslgnavit suum successorem Dnum Pri- 
misIaum, ducem Poloniae, cui milites Pomeraniae, 
vivente adhuc Dno Mestuino, homagium praestiterunt. 
Tandem dux Mcstuinus in senectute bona moritur et 
in Oliva sepulchro progenitorum suorum sepelitur anno 
Domini 12Y5 octavo Kalendas lanuarii2). 
7. Primislaus, dux regni Poloniae, in Gdantzk veni- 
ens et ducatum totius Pomeraniae sibi per ducem 
Mestuinum resignatum suscipicns, ipsam civitatem 
Gdantzk plantis muniri procurat. Qui post haec coro- 
nam regni Poloniae a sede apostolica consecutus, uno 
tantum anno supervixit captusque per sateIlites Wol- 
demiri, marchionis de Brandenburg, occisus est in 


I) Fontes Olivenses I. c. p. 353 sq. 
I) Fontes Oliv. I. c. p. 355. 


--
>>>
- 311 - 


ultionem s. Lucardis coniugis suae, quam me suspectam 
habens. fecerat iugulari. 1st e fuit monasterio huic do- 
minus gratiosus, nam omnes possessiones, quas habuit 
ex donatione priorum principum, ei suis privilegiis 
confirmavit 1). 
. Privi legiu m Oliven se"): In nomine sanctae etindividuae 
Trinitatis. Amen. Nos Samborius de lynbesow(a) et nos Suan- 
tepołcus de Gdanzk, Dei gratia principes Pomeraniae, uni- 
versis praesens scnptum cernentibus in perpetuum. Ne labantur 
cum tempore, quae sub tempore geruntur, tam praesentibus 
quam futuris significamus, quod nos pari consensu pro remedio 
animae fratris nostri Wartislai, patns et matris nost,arumque 
ob reverentiam Omnipotentis DeI et Beatae Mariae, in manu 
abbatis et conventus in Oliva Cisterciensis ordinis terram Gy- 
mew (b) cum tota Wansca in pratis, viIlis, pascuis, silvis, 
nemoribus, meIlificiis, aquis, piscationibus, castoribus, aquam 
Verissam totam cum tota dausura, quae in portu continetur, 
et cum caeteris omnibus, quae in ea sunt, usque ad Wangro- 
madi-zam et Wislam, a portu praedictae Verissae usque ad 
aquam, quae dicitur Wolcnisz, nec non et quicquid in praedicta 
terra et aquis proventus esse poterit, cum omni iure, ab om ni 
exactione libe,am contulimus perpetuo possidendam. Ut autem 
haec donatio nost,a rata permaneat et mviolabilis, praesentem 
pa
inam sigillorum nostrorum munimine fecimus roborari. Si 
qms ergo huic facto nostro, quod absit, iniuriari praesum- 
pserit, Omnipotentis Dei et gloriosae genitricis eius Beatae 
Virginis Manae districbssimam ultionem se noverit incursurum. 
Nos vero Michael Vladislaviensis episcopus subscribimus. Nos 
etiam Ratiborius dux de Belgard (c) subscribimus. Testes huius 
donationis sunt etiam Stephanus sacerdos hospitalis (d), Simon, 
Dithardus, Gotfridus sacerdotes et monach i de Ohva, Warchion 
castellanus de Lynbesow, Pantinus castellanus de Rudna. 
Datum m castro Lynbesow anno Domini 1230 sexto Kalendas 
lanuarii indictione tertia, epacta quarta, concurrente primo, 
in festo beati loanms Evangelistae. - (a) Dan Sd/lołi Lynbesow 
alias Lybiszewo in pomereUen. · (b) Gymew: Meva. (c) Belgard 
im fauenburgfd]en 2!mpt, IDofelbit ein furftl. Sd]lołi gtf'tanben. 
(d) Hospitalis s. loannis in lybizov. 
Privilegiuml aliud 3 ): Wartislaus, Dei gratia dux de 
Gdanzk, omnibus praesens scriptum cernentibus in perpetuum. 
Noverint singuli et unive,si, quod nos ad honorem omnipotentis 
Dei et gloriosae Virginis Mariae in subsidium fratrum Olivae, loco 


') Fontes Olivenses l. c. p. 356; Perlbach , Pommerell. 
Urkundenbuch I. c. p. 429,472,477,480. 
ł) Dreger, Codex diplomaticus. Stettill 1748. I, 135. Perl- 
bach, Pommerell' Urkundenbuch. p, 33. 
3) Dreger l. c. I, 494; Pommerell. Urkundenbuch. p. 178. 


I 


-- 


p.3]2 


. 
p.313
>>>
. 


- 312 


p. 314 


sepulturae principum Pomeraniae parentum nostrorum, ubi et 
ipsi Deo auetore disponimus habere sepulcrum , eontulimus 
traetum in Wisla, quantum est intel' Ganscam et Barsizam, 
quem et ipsi fratres suis laboriblIs fecerant et expensis, cum 
om ni iure et proventu, ab omni exactione Iibere perpetuo possi- 
dendam, Quam nostram donationem, ne a quoquam mutetur 
au su temerario, hoc nostrum privilegiulJI nostri sig-ilIi appen- 
sione per omnia roboramus. Datum anno Domini .12ó6. - Dirfes 

rgrlibnis lIer pommerfd1-Dantziger:ąertiogr ift Dorber im !(Iofter 
unter ber Erbe grroefen, roeil ahr tempore regis Stephani rurt! 
Dor ber 
elagerung Don Dantlig lIie 
iirllrr biefer SłaM bas !(Iofter 
Olive an3iinbetrn, lIomit bie pol)len ficb borin n.cf1t feftfet!en 
m3d1ten, fo finb 
el11ad1 bie (!;eb.i'le brr ąerBo!le bry roiebererbauung 
lIes !(Iofters aus bem aHen geroolbe ł1.rDorgefu
et, Dnb in elnen 
fcbroart! marrnornen 5arg Dor rem 
o
en ;!Ilłar im ([
or ber 
!(lofter:Hird1e gegen ber Seifr. roo fOIcf1rr ąert!oge i
re effigies 
cum inscriptioniblls an ber IDanb fm!!. Derroo
ret, rooran mit 
giilbl'11en 8ucbftaben ftel)rt: Ossa Dueum Pomeraniae, roie nocf1 
I)eutigrs ([ages jU fe
en. Dreger '). 
Privilegium tertium. In Nomine Domini Amen. Nos 
frater Ludolphus Kunig, ordinis HospitaIis s. Mariaf' Hieroso- 
Iymitani generalis magister, notum esse volumus universis, 
tam praesentJbns quam futuris, quod reIigiosus viI' Theodo- 
rieus de Alden.burg, felicis memoriae ordinis nostri quondam 
generaIis magister, praedecessor noster , volens omnes impe- 
titiones, quae intel' ordinem nostrum ex una parte et intel' 
abbatem et conventum de Oliva Cistereiensis ordinis ex altera, 
de quibusdam metis, haereditatibus, IibertatJbus et piscaturis 
vertebantul', sopire et penitus amputare, de omnium consensu 
et voluntate praeeeptorum omnium et fratrum in Marienburg 
anno 1337 in oetava assumptionis Beatae Mariae Virginis ordi- 
nationem talem fecit. Primo qllod abbas et conventus mona- 
sterii dieti habebunt littus maris a portu Vislae versus oeci- 
dentem usque ad eu,," locum, ubi rivulus dietus Prilena influit 
in mare salsum. Et intra tantam distantiam iuxta idem lithIs 
homines ipsorum de favore et conniventia praedieti abbatis 
et fratnllll suorum hberum habebunt usum piscaturae cum 
omnibus instmmentis. /tern praedicti fratres a portu Vislae 
circa littus versus occidentem ad longitudinem 20 funiculorum 
mensurando et non vicinius locare poterunt retia sua, Starla- 
ken vulgariter dieta, Jiberius in mare per transversum; et si 
quid homines ipsorum secundllm idem lithis dc1iquerint, hoc 
ipsi et eorum fratres iudicabunt. Addito, quod homines nostri, 
piseatores duntaxat Gedanenses, cum hominibus eorum habe- 
bunt usum piseandl et ardentcm lapidem , qni 80rnjtein dicitur, 
colligendi, quem tamen dictus abbas et fratres sui ement et 
illxta valmem soIitum et consvetum pretilllJl nostris vendent. 
Postea cum navihus et bonis, quae per tempestatem ad lithIs 


" 


I) Dreger I, 494.
>>>
- 313 - 



. 


praedictum eiecta fuerint, praedictus abbas vel fratres ipsius 
sive homines eorum non debent occupare, nec de his se in- 
tromittant, sed $1ispositioni nostrae et fratrum nostrorum 
subiacebunt. Caeterum iidem fratres habebunt Ulmm solu m 
rete, quod Stran!lgarn dicitur, in alio littore Neriae versus 
orientem, cum quo trahere et piscari Iibere debent, non vici- 
nius tamen a portu Vislae in distantia dimidii milliaris. Item 
in salso unam liberam navem habebunt per omne dominium 
nostrum versus occidentem aestivali et.hyemali tempore pro p. 315 
captura halecium et piscmm quorumcunque. Insuper omnes 
possessiones et haereditates sub tali meusura et circumferentia, 
sicut Dnus Stanislaus abbas et frater Gerhardus prior sub 
eorum conscientia praesu munt distinguere, de certa scientia 
nostra ipsis eas confirmamus authoritate ordinis nostri universi. 
Insuper reddidimus eis haeredltatem Erliczow cum suis ter- 
minis, prout quondam in Tamnow pertinebat. Praeterea orifi- 
cium lacus, qui Sas pa dicitur, non debet obstrui per Geda- 
nenses piscatores. in parte inferiori ad 2 funiculos et in parte 
superiori ad I funiculum. cum quibuscunque iustrumentis, 
velut B.afen, Siiden et retibus stantibus et aliis quocunque 
nomine censeantur. Haec omnia prout tempore vitae praedicti 
nostri praedecessoris fuerunt ordinata et coIIscripta, nos rata 
habemus et grat.! et de certa scientia confirmamus, prout in 
maiori privileg-io Ipsis a nobis dato plenius est expressum. 
De iudicio vero praedictorum fratrum diffinivimus, quod ut- 
cunque homines Ipsorum deliquerint vel in quemcunque intel' 
terminos abbatiae sive in via regia vel extra viam ipsi fratres 
vel eorum iudices delicta tatia iudicabunt, et quidquid de hu- 
iusmodi iudiciis provenerit, totum debet in usum monasterii 
deputari, sicut nostri homines vel hospites, quicunque in via 
regia intel' terminos abbatiae deliquerint, ad nostrum et fra- 
trum nostrorum iudicium cum poena totahter permanebunt; 
extra terminos abbatiae reos deducentes, ne forte iuri ipsorum 
occasionaliter noceamus. Extra vero viam regiam, si aliquod 
delictum commissum fuerit a nostris homimbus vel quocun- 
que, ad ipsorum iudicium cum poena pertinebit, hoc adiecto, 
si In Ipsorum terminis extra viam aliquid fuerit per nostros 
homines vel per hospites perpetratum et iIIi non fuerint arrestati 
vel detenti, coram nostris fratribus vel coram eorum iudicibus 
de huiusmodi delicto iudicium est.quaerendum. Similiter si p. 316 
ipsorum homines extra terminos eorum deliquerint et non fuerint 
arrestati vel detenti, ipsi fratres vel eorum mdices nostris ho- 
minibus plenum facieut iustitiae complementum. Et Ile de cactero 
ex parte iudiciorum praedictorum fratribus ahquod contingat 
dubium aut impedirnentum suboriatur, ad perpetuam rnemoriam 
praeselJtes litteras scribi et sigilli muuinllne nostri fecimus 
roborari. Data in castro Marienburg anno Domini 1342. Nornina 
fratrum sUGscriptorum etc. etc. etc. preugifd1e SammluJl9 'I. 


') Preuss. Samm\. allerley Urkunden. Bd.lłI. Danzig 1750.S. 92.
>>>
- 314 - 


Incrementum Olivense l ). Sub Venceslai regi- 
mine (fuit id ab anno 1300 usque 1306) Boleslaus 
prior heremi in Suarnogancz cum fratribus suis in 
monasterium Olivense transmigravit habitumque et 
professionem Cisterciensis religionis suscepit, rex vero 
Poloniae Venceslaus omnes possessionis et reditus, 
quas heremus praedicta donatione principum Poloniae 
habuerat, monasterio Olivensi donavit et univit. Videtur 
haec unio facta cum bonis Sanctae Mariae Paradisi 
Cartusianorum instituti, de qua etiam quaesti sunt 
Cartusiani coram \limo Dno Hieronymo comite a Roz- 
razew, episcopo Vladislaviensi, anno Domini 1583, 
asserentes factam non iuxta rectam sedis apostolicae 
informationem, cui relatum nullos iam fuisse Cartu- 
sianorum superstites tilllendumque fuisse, ne in prae- 
dam haereticis tam nobile coenobium cederet, pagis 
14, lacubus 28, in Gedanensi civitate aedibus 50, 
praediis 3, molendinis 2, salvi ad 7 millia passuum 
protensa locuples. - Haec Damalevicz pag. 206 1 ). Cuius 
religionis vel ordinis eremitae isti fuerint, ubinam 10- 
corum eremus Suarnogancz posita fuerit, autho, tacet. 
Quae sequuntur de Cartusianis, male cohaerent cum 
anteriore narratione. Cartusia Paradisi Beatae Virginis 
Mariae nonnisi post annum 138U prima initia habuit. 
p.317 *Incendium Olivae. Epistula 39 Stanislai Carn- 
covii, episcopi Vladislaviensis, ad nuntium apostoli- 
cum in regno Poloniae 2 ): Officii curaeque humeris 
meis incumbentis solicitudo facit, ut dolorem meum 
pene incredibilem, quem ex impietate nefarioque Geda- 
nensium scele,e, cum iam antea, tum hoc tempore 
praecipue capio, IIImae ac RlI1ae Dominationi Vestrae, 
cui eadelll, quae et mihi, summae curae esse scio, 
cOlllmunicem. Hi enilll ClIlII paulo ante a sacra regia 
maiestate, principe pacis studiosissimo, intcr caetera, 
quae erant vix tolerabilia, sllmmam Augustanae co n- 


') dr. Hirsch I. c. SS. reI'. Pmss. I, 698. 
') Oamalevicz, Vitae Vladislav. episc. I. c. p. 206. 
!) Stanislai Carncovii Epistolac iIIustriul11 virorum. Craco- 
viae 1578. lib. III ep. 44 (al. 39). 


1 


I.
>>>
- 315 - 


I. 


fessionis libertatem sibi concedi petiissent neque iIIis 
satis aperte de eo responsum esset, etiam caetera, 
quae iam pro summa principis indulgentia convenire 
coeperant, superbissime repudiaverunt ac vix aliquot 
dierum spatio interiecto, quasi in ulciscendam religi- 
onem catholicam, non contenti his, quae iam statim 
in principio rebellionis, furore perciti , in sacerdotes 
virginesque sacras, templa catholicorum, quae etiam- 
num superfuerant, exercitu armato atque instructo ad 
monasterium Olivense, quod uno milliari Germanico 
ab urbe distabat, contenderunt monachisque et famulis 
abbatis aliquot, quos ibi invenerant, interfectis, reli- 
quis in vincula coniectis, monasterio temploque am- 
plissimo et in Polonia Cisterciensis ordinis antiquis- 
simo exspoliato rebusque omnihus sacris aeque atque 
prophanis direptis, ad extremum muris ipsis templi 
atque monasterii admotis machinis b elli cis pulvereque 
sulphureo subiecto, everterunt ac per triduum impie 
sese fatigantes, solo aequarunt. His perpetratis, quasi 
re praeclare gesta, cum solenni triumpho ducentos 
aliquot monachos manibus post terga revinctis, non 
solum ipsi, quantum iIIis suppetebat, vestibus sacris 
induti, sed etiam ad maiorem religionis rerumque 
sacratissimarum contumeliam atque ludibrium bovem 
om ni eo habitu, quo sacerdos ad sacratissi*mum mis- p. 318J 
sae sacrificium indui solet, vestitum ducentes in urbem, 
reverterunt summaque gratulatione ab his, qui in urbe 
remanserunt, excepti sunt. Haec talia sunt, quae et 
impietatem et piorum dolorem omnem superant. Per- 
scripta autem mi'hi sunt ab his, quos ibi habeo fidis- 
simos, qui ea omnia endnus contemplati su nt. Peto 
autem, ut ea IIIma ac Rma Dominatio Vestra sanctls- 
simo domino nostro perscribat, pe,iculum enim est, 
ne sacrilegae isti, qui SI: tantis sceleribus obstrinxerunt, 
praesidia a sui simiłibus contra sacra m regiam maje- 
statem, quae amplius talia fene nequaquam vel potest 
vel debet, quaerendo non solum vicinas, sed etiam 
remotiores christiani nominis provincias perturbenł. 
Itaque quoad fieri potest, tam perversis eorum conslliis 
in tempore obviam eundum esł. Consilium de synodo 


.1
>>>
p. 3]9 


- 316 - 


provinciali primo quoque tempore indiccnda non solum 
a Rma Dominatione Vestra, sed etiam ab omnibus, 
qui ecclesiae Od bene cupiunt, probari et tamen frigere 
video, ac nisi Rma Dominatio Vestra in eam rem 
incubuerit Rmumque Dnum Archiepiscopum authoritate 
sua impulerit, diu diam desideratum iri facile perspicio. 
Rmam Dominationem Vestram quamoptime ac diutis- 
simc valerc percupio. Datum. 
De eudem: Relatio Rndi Dni (oannis Omicieski, 
plebani Oxiviensis, circa id tempus: Anno 1577 die 
15. Februarii monastcrium Olivense milliare unum 
a civitate Gcdanensi distans, per milites et reliquos 
stipcndiarios ex missu civium Gcdanensium funditus 
demolitum . dcvastatum, depopulatum est, ita quod 
lapis super lapidem non est rclictus, et thesauruJJl ab 
aliquot ccntcnis annis abscunditum in testudine in- 
venerunt et monachum monasterii eiusdcm procuratu- 
rem, Ursinum, spoliatum et ad nudum iIIius corpus 
denudatum ex tormento murario intruserunt et ex- 
ploserunt. 


.Series abbatum Olivensium. 


I. Dominus Dithardus ex monasterio Colbacensi 
assurnptus. Obiit 2. (unii 1189. Sepultus cum epitaphio 
tali l). 
Ego autem sicut oliva fructifera in dom o Domini. 
Praefuit hit' primus, qui vita non filit imus, 
Abbas Dithardus, redolens ut florida nardus. 
Sobrins et largus, sensu fuit insuper Argus, 
Carne fuit castus, devitans daemonis astus, 
Ipsull1 seduxit, seductlls ipse reduxlt, 
Per solidos mores dans nosse vias meliores. 
Curavit rebus, quo noctibus atque diebus 
FratrI111I grex Christo daustro "erviret in isto. 
Vestitu tantum monachahm non fore sanctulII 
Semper praedixit, dum vivus corporc vixlt; 
Idcirco in coelis laudes canit iste fidclis, 
Cuills in hac fossa servautur corpuns ossa 


\. 


') dr. fontes Ulivenses l"d. Kętrzyński I. c. p. 359; łłirsch, 
Die Chroniken von Oliva: SS. reI'. Pruss. VI, 644,
>>>
- 317 - 



 


IncIusa hoc muro, sed resurrectura futuro 
Temore. Ventura vita non post moritura. 
Laude tua, Christe, benedictus sit locus iste, 
Quem benedixistt. Tua gratia dum dedit i..ti 
Dithardo flores virtutum, res et honores. 
O lux praediva, CUIlCtoS fratres in Oliva 
Sub Christi dextra praeserves mtus et extra. 
Hic venerare patres cum Bernardo Benedictum, 
Per ąuos indictum vitae genus ordine patres. 
Hoc sancti monasteri veneranda antiquitas Dno 
Oithardo, primo abbati Olivensi, professo Colbacensi, 
posuit epitaphium. Starovolscius 1). 
"'2, Oominus Henricus, obiit 2. lunii. Menologium p. 320 
Olivense 2 ). 
3. Beatus Christianus. abbas Olivensis (uti habet 
Cistercium bis tenium 3 ). ex oppido Freuenwald oriun- 
dus, professus monasterii Colbacensis, postulatus ab- 
bas Olivensis, demum 1212 apostolus Prussiae, 1222 
episcopus Prussiae et 1243 primus episcopus Cul- 
mensis. !ta acta Borussica 4 ) tom. 1 pag. 255, Nie- 
siecki3) et alii. Sed menologium Olivense 6 ) ali ud nos 
docet, sic aiens: Pia memoria beati Christiani, primi 
episcopi Culmensis, qui ex monasterio nostro Olivensi 
ad hanc dignitatem a summo pontifice evectus nec non 
Masoviae, Culmigeriae, Lubaviae vicinarumque regio- 
num apostolus fuit designatus. Quibus in provinciis 
cum primusChristum praedicando annunciassetacmagnos 
inde fructus animarum ex semine evangelii deportasset, 
miIites Cruciferos in Prussiam adduxit, qui novellam 
christianam Fidem istis in partibus armis suis tuta- 
rentur ac propagarent. Post varios denique labores 
pro Christo et fide christiana exant1atos, aetate gran- 


') Starovolscius, Monumenta Sarmatorum. Cracoviae 1655. 
p. 336 są. 
2) dr. Fragmentum menologii Olivensis ed. Kętrzyński: 
Monum. Polon. hist. IV, 137. 
") Augustinus Sartorius, Cistercium bis-tertium. Vetero- 
Pragae 1700. tit. XI, p. 293; tit. XXIV, p. 693. 
') Acta Borussica. Konigsberg 1730. 1. 255. 
") Niesiecki-Bobrowicz I, 64. 
e) cfr. Fragmentum menologii Oliven. 1. c. Monum. Polon. 
hist. IV, 139.
>>>
- 318 - 


daevus, miraculis clarus et plenus virtutibus circa an- 
num 1215 ("') 4. Decembris post fundationem mona- 
sterii Olivensis 45 migravit in coelum. ("') vereor, ne 
in anno erratum sit et pro 1215 ponendum esse 1245 
censeo. - Idem menologium Olivense abbatem tertium 
recenset mox sequentem beatum Casimirum. 
4. Beatus Casimirus, de quo menologium Olivense l) 
sic habet: Pia memoria sanctorum martyrum, Casimiri 
Ethleri abbatis et fratrum professorum huius monasterii 
Olivensis, qui anno 1224 die 27. Septembris a Pruthenis 
Pogezanis scu Hogerlandis gentilibus pro nomine lesu 
Christi proque catholica Romana et orthodoxa fide 
prope Gedanum immaniter trucidati gloriam martyrii 
adepti sunt. Idem Cistercium bis tertium 2) et alii. 
Pruscz in fortaliti0 3 ) ponit 27. Septembris: Beatus 
Casimirus, qui cum aliis 70 passus est. Meglinger-ł). 
5. Dominus Wichmannus obiit 12. I 
lunii. Menologium 
6. Dominus Hermanus obiit 5. De- I Olivense5). 
cembris. 
p. 321 "'7. Dominus Tetbrandus abbas ad annum 1248. 
Dreger tom. 1 pag. 283 6 ). 
8. Beatus Albertus abbas ad annum 1252. Dreger 
tom. 1. pag. 339 7 ). Menologium Olivense 8 ) eundem 
sic recolit: Beatus Albertus, abbas huius monasterii 
Olivensis, qui sanctitatis fama iIIustris magnaque me,i- 
toru m gloria corruscus, ViIIarii in Brabantia ordini 
nostri sicut diu antea audita sanctitate loci illius ex- 
optaverat, vadens ad capitulum generale circa annum 
1272 die 3. Decembris piissime obiit ibidemque in 
capitulo positus requiescit. 


. 
 . 


') dr. Fragm. menologii Oliv.: Monum. Polon. hist. IV, 137. 
2) Sartorius, Cistercium bis-tertium 1700. tit. X p. 281. 
3) Pruszcz, Forteca monarchów i całego królestwa polskiego 
duchowna. Kraków 1602. 
"I Meglinger, Cistercienser Jahr. Costanz 1700 Ił, 2tJ3. 
D) dr. Fragm. menologii Oliv.: Monum. Polon. hist. IV, 137. 
B) Dreger, Codex diplomaticus. 1748. I, 283. 
1) Dreger l. c, I, 339. 
B) dr. Fragm. menolog. Oliv. I. c. 


i'
>>>
- 319 - 


9. Dominus Lambertus obiit 1. Martii. Menologium 
Olivense 1). 
10. Dominus Ioannes abbas ad tnnum 1282. Acta 
Borussica tom. 3. pag. 281 2 ). 
11. Dominus Hermanus abb as ad annum 1283. 
Lengnich tom. l. pag. 45 3 ). Hunc dominum Hermanum 
menologium Olivense non commemorat. Suspicor ex 
eo, quod dominus loannes abbas decimus forte bino- 
minis fuerit-l), nempe loannes Hermanni, idque ex alia 
adhuc ratione, nempe quod idem menologium abba- 
tern mox sequentem dominu m Rudgerum undecimum 
recenseat. 
12. Domi nus Rudigerus alibi Rutgerus et Rotcherus. 
Huius Iit mentio in actis Cartusiae ad annum 1291. 
Eiusdem meminit Długossus fi ) et alii ad annum 1307, 
nempe quod corpora occisorum militum in expugnatione 
civitatis Gedanensis ad monasterium suum deducta, in 
coemiterio s. lacobi ante claustrum sepeliverit. Obiit 
18. Martii 1313. Menologium Olivense 6 ). 
(Menologium Olivense abbatem duodecimum, terti- 
umdecimum et quartumdecimum non exprimit de nomine. 
Sed 15. recenset dominum Stanislaum, 16. dominum Wes- 
selum, l7 dominum lacobum et 18. dominum Siffridum). 
13. Dominus Paulus abbas ad annum 1323. Acta 
Zukoviensia. 
14. Dominus Stanislaus abbas anno 1342. Obiit 
7. Novembris. preu
ifd7e 5ammIung tom. 3 pag.94 7 ). 
15. Dominus Wesselus obiit 2. lulii. Menologium 
Olivense 8 ). 


') dr. Fragm. menolog. Oliv. I. c. 
2) Acta Borussica. Konigsberg 1732. III, 28]; Perlbach, 
Pommerell. Urkundenbuch. S. 298. 
I) lengnich, Oesch. der preuss. lande. Danzig 1722. 00- 
cumenta I, 45. 
ł) Sententia haec Schwengelii erronea est, nam Dnus 
loannes abbas obiit 20. Februarii et Dnus Hermanus obiit 
5. Decembris. dr. Fragm. menolog. Oliv. I. c. 
') Długossus, Hist. Polon. Francofurti 171 l. lib. IX col. 9'23. 
') dr. Fragm. menol. Oliv. I. c. p. ]38. 
') Preussische Sammlun
 I. c. III, 94. 
l) dr. Fragm. menol. Ohv. I. c. p. ]38.
>>>
- 320 - 


16. Dominus lacobus obiit 11. Decembris. Meno- 
logium Olivense t). 
17. Dominus Albertus Grattus ahbas obiit 3. Augusti 
1378. Starovolscius 2 ). 
p. 32l .18. Dominus Siffridus obiit 1. Decembris. Meno- 
10giul1l Olivense t). prw
ifd]c .5ammluH-j tom. l pag.61-13) 
huius meminit hac expressione: ,,!)crr Sivan Abbt" , 
ad annul1l 1382. 
(De abbatibus 19,20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27 
menologi um Olivense nulIall1 dat specificationem.) 
Doniinus Nicolaus obiit 21. Novcll1bris 1392. Meno- 
logi um Olivense t). 
Dominus lacobus abbas, ad annum 1404. 
Dominus Bernardus abbas ad annulll 1418. Acta 
Cartusiae. In Menologio Olivensi l) dicitur 28 abbas-l). 
Obiit 12. Septembris. 
Dominus Nicolaus Reilse episcopus Caliopolensis 
et abbas Olivae obiit 27. Februarii, ita Menologium 
Olivense I). Acta Cartusiae virum hunc comll1emorant 
his verbis: Frater Nicolaus, Dei gratia episcopus Cali- 
polensis, Rndi in Christo patris et DD. Nicolai eadem 
gratia episcopi Vladislaviensis suffraganeus, in spiritu- 
alibus et temporalibus vicarius, nec non officialis per 
terram Pomeraniae generalis. 1450 die 4. Martii. 
Dominus Henricus Konig abbas 29. iuxta meno- 
logium Olivense 5 ) obiit 26. Septembris 1464. 
Dominus Nicolaus abbas ad annum 1485. prw
ifd]c 
.5amm(UH\J 6). 
Dominus Michael abbas ad annum 1495. Acta 
Cartusiae. In menologio Olivensii» ad diem 26. lulii: 
Dominus Michael Gheydawe quondam abbas Olivae. 
31. Dominus Petrus Smitzing 12. Decembris obiit. 
Menologium Olivense 7 ). 


') dr. Fragm. menol. Oliv. I. c. p. ]38. 
2) Starovolscius I. c. p. 337. 
3) Preuss. Samm1ung l. c. I, 68. 
ł) i. e. abbas Bernardus. 
3) dr. Fragm. menol. Oliv. 1 c. 
6) Preuss. Sammlung I. c. I, 746. 
t) dr. Fragm. menol. Oliv. I. c. p. 139.
>>>
- 321 - 


32. Dominus Georgius Krokow 10. 
Maii obiit. 
33. DOlllinus Gregorius Stoltzenfolt Menologium 
28. Novembris obiit. Olivense 1). 
34. DOlllinus Laurentius 19. lunii 
obiit. 
35. Dominus Bartholomacus l. Aprilis obiit. Meno- 
logi um Olivense 2 ). In actis Cartusiae fit huius domini 
abbatis Illentio ad annum 1543. 
36. Dominus Adrianus obiit l. lulii 1549. Menolo- 
gium Olivense 2 ) etpl'eu
ifd]
 
amutlul1\3 tom. I pag.694 3 ). 
37. Dominus LambertlIs Schlieff 1549 electus in 
abbatem, sed in capitlllo generali sacri ordinis Cister- 
ciensis 1557 die l. Decelllbris absollltus. Obiit 12. lanu- 
arii 1559. preu
ifd1e .sammlul1
 tom. 1. pag. *694 4), p. 323 
ubi vita d obitus ipsius germanice descripta est. 
38. Dominus Casparus Geschkou electus abbas 
1558, sed post triennium authontate regia amotus, factus 
administrator episcopatus POlllesaniensis Lengnich 5). 
39. Dominus Nicolaus Loka ex canonico Varmi- 
ensi accedente praesentatione regia in abbatem electus 
1560, praefuit laUllabiliter annis Y et pic obiit 20. lanu- 
arii 1569. Menologiulll Olivense 6 ). Lengnich p. 404 7 ). 
Dominus Casparus Geschkou 1569 secundo abbas 
factus, sedit abinde annis 15 et 7. Aprilis 15M diem 
clausit extremum. Lengnich 8 ). 
40. DOlllinus loannes de Stangenberg Kostka, qui 
stante vita Rmi Dni Caspari abbatis ex archidiacono 
Pomeraniae et canonico Cullllcnsi in coadiutorem ab- 
batiae electus adeoque post mortem illius imlllcdiate 
successit et retento archidiaconatu et canonicatu ante- 
dieto, silllul abbatem gessit annis 4. Obiit ad cathedram 


I) dr. Fragm. meno\. Oliv. \. c. p. 139. 
2) \. c. 
3) Preuss. Sammlung l. c. I, 694. 
') Preuss. Sammlung l. c. I, 69-1. 
") Lengnich l. c. II, 172, ]84. 
G) dr. Fragm. menolOliv. 1. c. p. 139. 
') Lengnich \. c. II, 184, 40-1. 
8) lengnich II, 404. łII, 449. 


21
>>>
- 322 - 


Culmensem pestis tempore 20. Octobris 1588 ibidem- 
que sepultus es" Lengnich l). 
41. Dominus David Konarski ex canonico Varmiensi 
1589 postulatus abbas, praefuit monasterio per 27 annos 
cum immortali gloria. Infula insuper pro se et succes- 
soribus suis a Clemente VIII summo pontifice impe- 
trata, monasterium decoravit. Natus 1564 die 17. Aprilis. 
Obiit 1616 die 17. Maii. Niesiecki 2). 
42. Dominus Adam Trebnic, abbas Olivensis et 
vicarius generalis per Poloniam, electus 1616. praefuit 
in sanctitate et iusti.a annis 14 et piissime obiit 
14. Augusti 1630. Cuius corpus post 54 annos absque 
corruptione inventum per commissarios elevatum esL 
Niesiecki 3 ), 
43. Dominus loannes Grabinski , vir pius et de 
monasterio optime meritus, uti habet Niesiecki 4 ). Obiit 
piissime 11. Septembris 1638, aetatis 39, professionis 
18. Starovolscius 5 ). 
44. Dominus Alexander Grabinski , frater proxime 
dicti Rmi Dni loannis, praefuit non nisi 5 mensibus et 
in brevi explevit tempora multa. Obiit pie in Domino 
1. lunii 1639, aetatis 37. Starovolscius 6 ). Niesiecki7). 
p. 324 *45. Dominus Michael Konarski: obiit 28. Maii 1641. 
Niesiecki 8 ). 
46. Dominus Alexander de Bautzendorf Kęsowski 
electus 1641, praefuit 26 annis et meritis plenus obiit 
9. Martii 1667. Clagius pag. 417 - 418 9 ). Compendium 
vitae praelati huius reverendissimi refert NiesieckPO). 
47. Dominus Christophorus Łoknicki obiit piissime 
6. Novembris 1683. Niesiecki 11) refert huic Rmo abbati 


1 ' 


l) Lengnich łłł, 450; IV, 46. 
2) Niesiecki - Bobrowicz V 184. 
3) Niesiecki-Bobrowicz IX, ]09. 
ł) Niesiecki-Bobrowicz IV, 261. 
0) Starovolscius I. c. p. 338. 
0) Starovolscius l. c. p. 339. 
l) Niesiecki - Bobrowicz IV, 261. 
8) Nieslecki- Bobrowicz V, ]84. 
") Thomas Clagius, linda Mariana. ]614. p. 417. 
10) Niesiecki - Bobrowicz V 74. 
") Niesiecki - Bobrowicz vi, 264.
>>>
. 


- 323 



 
I 


successisse Petrum Łoknicki ex eadem iIlustri familia 
et 1691 abbatem fuisse, sed error manifestus est, nam 
Rmo Christophoro Carolo Łoknicki immediate successit 
iam antea in coadiutorem electus 
48. Dominus Michael Antonius Hacki sanctae theo- 
logiae doctor, sacrae regiae maiestatis secretarius et 
hactenus abbas Colbacensis. Lengnich tom. 8 pag. 23Yl). 
Vir immortalis gloriae et om ni laude maior, cuius 
nomen in benedictione est. Praefuit et profuit Olivae 
aliisque pluribus ac tandem sancte obiit 14 Martii 1703. 
49. Dominus Casimirus BenedictllS Dąbrowski ex 
canonico Culmensi, praeposito Graudentino postulatu s 
abbas Olivensis, vir magnanimus. Praefuit annis prope 
viginti cum laude et beato fine quievit 5. Aprilis 1722. 
50. Dominus FranciscllS Nicolaus Zaleski de armis 
Godziemba, olim canonicus Varmiensis et 1715 in 
coadiutorem ahbatis electus. Expleto novitiatu confestim 
abbas Paradisiensis et post intervaIlum abbas Blędzovi- 
ensis, deinde 1722 mortuo avunculo suo proxime no- 
minato Rmo Casimiro Dąbrowski, abbas Olivensls et 
post aliquot annos vicĆlrius et commissarius generalis 
factus. Vir sanctae vitae, meritis plenus beato fine 
quievit Gedani 7. Ap,ilis 1740, sepultus Olivae. Cui 
immediate successit iam anka coadiutor electus 
51. Perillris ac Rmus losephus Hyacinthus Rybinski, 
qui nuncusque sospes, felicissime praeest et prodest 
monasterio Olivensi 1749 2 ). 
.Praeter recensitos reverendissimos abbates adhuc p. 325 
sequentium nomina in menologio Olivensi 3 ) referentur, 
sed sine anno regiminis et obitus: 
16. lanuarii: Dominus Nicolaus quondam abhas 
Olivensis. 
6. Februarii: Dominus Nicolaus Dluskendorp abbas 
Olivensis. 
20. Februarii: Dominus loannes abbas Olivensis. 


') Leng-nich l. c. VI1I, 198 są., p. 239. 
2) Posteriore manu additum: t 15. 4. 1782 (i. e. mors ab- 
batis Rybiński). 52. Carolus de Hohenzollern 1782 - 11. 8. 
1803. - 53. losephus de Hohenzollern 1803 - 26. 9. ]836. 
3) cfr, Fragm. menol. Oliv. I. c. p. 138. 


21-
>>>
. 


- 324 - 


8. Martii: Dominus loannes j\it:lsack abbas Oli- 
vensis. 
16. Aprilis: Dominus Laurentius (forte Lambertus, 
qui supra no. 37) Schleff abbas Olivensis. 
5. Maii: Dominus loannes abbas Olivcnsis. 
30. Maii: DOlllinus Paulus abbas Olivensis. 
16. 'unii: Dominus Nico'aus Runge abbas O'ivensis. 
24. 'ulii: Dominus Nicolaus Unger abbas O'ivensis 
Crediderilll hos duos Nico'aos unum eundem esse: 
Runge anagram ma Unger l ). 
3. Augusti: Dominus Albertus abbas Olivensis. 
1. Octobris: Dominus Nico'aus abbas Olivensis. 
20. Octobris: Dominus Pau'us abbas Olivensis. 
26. Novembris: DOlllinus loanncs abbas O'ivensis. 
16. Decembris: Dominus Alexanuer abbas O'ivensis. 
22. Decembris: Dominus Albertus abbas Olivensis. 
Ex his unus dominus loannes:!) locum slIppiet sub 
no, 10 et unlls dominus Nicolaus:-I) ad annUlh 1485. 
Reliqui quoti numero adscribendi sunt, quaeritur 4 ). Id 
nihilominus certum est, hos omnes praecessisse in 
dignitate abbatiali Rmum Pdrum Smitzing, qui est sub 
no. 31 5 ). Porro si hos omnes ad supra recensitos ad- 
dideris, invenies sexaginta et aliquot abbates mona- 
sterio O'ivensi a prima sui fundatione praefuisse 6 ). 
Huius dllbii et differentiae resolutio petenda ab his, qui 
documenta solidiora possidenł. 
Abbates, qui e-. professis monasterii Olivensis 
alibi evecti sunt: Dominus Lcunardus Rcmbowski, pro- 
p. 326 fessus Olivensis, abbas P61plincnsis et commis*sarius 
generalis , obiit 7. 'ulii 1649. 


I ' 


I) Haec sententia Schwengelii erronea est, nam Nicolaus 
Runge erat abbas Olivensis ab 3. 1388 - 1J94 et Nicolaus 
Unger ab a. 1488 - 1493. dr. Fragment. meno\. Oliven. \. c. p. 
138. Hirsch, Fortset7llng der Danziger Chroniken: SS. ref. Pruss. 
V, MS. 
I) i. e. abbas loanncs obiit 20. Februarii 1282. ' 
3) i. e. Nicolllus Mllskendorp a\. Duskendorp renllntiavit 
dignitati abbatiali 2. Sept. ]488. 
4) dr. Fragment. meno\. Oliv. \. c.; Hirsch \. c. 
I) excepto lamberto Schleff (no. 37). 
0) Hirsch enumerat 52 abbates Olivenses.
>>>
. 


- 325 - 


Oominus Ludovicus Łos, professus Olivensis, abbas 
Polplinensis, obiit 27. Martii 1688. 
Oominus Casimirus Bialoblocki, professus Olivensis, 
abbas Blędzoviensis, obiit 18. Martii 1694. 
OC/minus Theodosius Przebędowski, professus Oli- 
vensis, abbas Mogilnensis, obiit 21. Aprilis 1709. Fuit 
hi c germanus frater suprem i rcgni thesaurarii loannis 
Georgii Przcbędowski. Niesiccki I). 
Oominus Bernardus Laszewski , professus Olivensis, 
abbas Andreioviensis, 1749 in vivis. 
Oominus Gerardus Pastorius, professus et olim 
prior Olivensis, abhas Ciricensis, adhuc in vivis 1749. 
Oominus Hicronymus Turno, professus Olivensis, 
abbas Premetensis et nunc 1749 vicarius et commis- 
sarius gencralis per Poloniam. 


][onastcritułł Pell.linense s.ordiuis p.327 
Cistercie nsi
. 


Fundatores2): Samborius, dux Pomeraniae, pri- 
mam fundationem pro s. ordine Cisterciensi fecit in 
Pogotkow, aedificata ad tempus eccksia lignea et 
vocatis religiosis pro prima plantatione ex monasterio 
Ooberanensi, quod cst in Pomerania, anno Domini 
1258 vocatusque est exinde locus iste Nowe Ooberan. 
Obiit iste dux et primus fundator exul in tcrra Cuia- 
viensi die 3. Kalendas lanuarii (30. Oecembris) 1276. 
Mechtildis, uxor Samborii fundatoris, obiit 9. Ka- 
lendas Oeccm hris (23. Novem bris) 1270. Subislaus, 
filius et haeres Samborii ducis, obiit ante fundationem 
mOllasterii 3. Idus Aprilis (II. Aprilis) 1254, scpultus 
in Stralsund apud patres Oominicanos. 
Mestvinus senior, dux Pomeraniae, pater Samborii 
fundaturis. obiit longe ante fundationem monasterii, 
Kalendis Maii (I. Maii) 1220. 


') Niesiecki - Bobrowicz VII, 532. 
2) dr. Frydrychowicz, Gesch. der Cistercienserabtei Pelplin. 
Diisseldorf 1905. S. 202.
>>>
p.328 


- 326 - 


Suentope1cus, dux Pomeraniae, Samborii frater ger- 
manus, monasterium a fratre de consensu suo fundatum 
et inchoatum, in tutelam recepit, possessiones ab 
eodem datas et dandas confirmavit. Obiit 3. Idus lanuarii 
(11. lanuarii) 1266. 
Mestuinus, SuantopeIci filius, transtulit monaste- 
rium ex Pogotkow Pelplinum anno Domini 1274. Obiit 
8. Kalendis lanuarii (25. Decembris) 1295. 
In vigilia apostolorum Simonis et ludae anno 
Domim 1276 Vernerus, primus abbas monasterii PelpIi- 
nensis, cum conventu ex Pogotki migravit in Pelplin. 
Obiit 8. Ianuarii 1282. Vocatur autem Pelplin ab arbo- 
ribus popu lis (popcle), quarum ibidem ad fłuvium magna 
fuit copia. 
"'Benefactores: Ex menologio PelpIinensiI) cum 
die et anno obitus. 
18. Ianuarii 1635 Ioannes Leo, canonicus Gutsta- 
diensis, qui legavit monasterio PelpIinensi 1000 marcas. 
30. Ianuarii 1598 Anna Austriaca, regina Poloniae, 
consors prima Sigismundi III, mater Vladislai IV regis. 
7. Februarii 2 ) Iacobus, archiepiscopus Gnesnensis, 
qui dedit in valore 100 marcas. 
9, Februarii 1600 Hieronymus Rozrazewski, epi- 
scopus Vladislaviensis. 
20. Februarii 1657 Iacobus Weiher. palatinus 
Mariaeburgiensis. 
2. Martii 1333 Vladislaus Locticus, dux Poloniae. 
2. Martii 1663 Ioannes Kos, palatinus Culmensis, 
et Constantia Donhofowna, uxor eius, quae obiit 
25. Ianuarii 1685. 
3. Martii 3 ) Euphemia, filia Salomeae, ducissae 
Poloniae. 
7. Martii 1409 loannes. episcopus Pomesaniensis. 


) . 


') Liber mortuorum monasterii Pelplinensis ordinis Cisterc. 
ed. Kętrzyński: Monum. Polon. hist. IV, 64; dr. Frydrychowicz 
l. c. p. XVI. p. 204. 
') lacllna; omisslls annus. lacobus obiit a. 1480. 
3) Lacuna, annus omissus. Euphemia erat filia Ziemom)sli, 
ducis Cuiaviensis. dr. Balzer , Genealogia Piastów. Krak()w 
1895, p. 352.
>>>
- 327 - 


10. Martii 1694 Vladislaus Łos, palatinus Mariae- 
burgensis. 
14. Martii ł) franciscus Kuhschmaltz, episcopus 
Varmiensis, qui contulit ecclesiae Pelplinensi 70 marcas 
et fuit benefactor specialis. 
14. Martii 1656 Ludovicus Weiher. palatinus Po- 
meraniensis. 
18. Martii 2 ) Michael, episcopus Sambiensis, bene- 
factor specialis monasterii, cui contulit 100 marcas et 
reliquias in vase argenteo deaurato. 
19. Martii 1723 Ludovica Czapska, castellana EI- 
bingensis. 
30. Martii 1407 Conradus de lungingen , magister 
Crucigerorum, qui dedit conventui Pelplinensi 120 
fIorenos. 
31. Martii 1548 Sigismundus I, rex Poloniae. 
6. Aprilis 1637 Regina ab Eisenreich, uxor Alberti 
Stanislai ducis Radziwil, magni ducatus Lithuaniae 
cancellarii, capitanei Mevensis, pro cuius anima dati 
sunt 3000 f1oreni. 
28. Aprilis3) Sigismundus III, rex Poloniae. 
16. Aprilis 1746 Ignatius Czapski, castellanus Ge- 
danensis. 
.5. Maii4) loannes eplscopus Sambiensis, qui dedit p. 329 
4 marcas et ornatum. 
10. Maii 5) Ludovica Maria, regina Poloniae. 
15. Maii 1674 Casimirus florianus dux Czarto- 
ryiski ,. episcopus Vladislaviensis. 
28. Maii 1648 Vladislaus IV, rex Poloniae. 
28. Maii 1716 loannes Christophorus Czapski, ca- 
stellanus Elbingensis. 
6. lunii6) Venceslaus Il, rex Poloniae et Bohemiae. 


') Lacuna, annus omissus. Kuhschmalz, episcopus Varm. 
obiit a. 1457. 
2) Lacuna, annus omissus. Episcopus Michael obiit a. 1442. 
.) Lacuna, annns omissus. Sigismundns III obiit a. 1632. 
') Lacuna, annUS omissus. Eplscopus loannes obiit a. 1340. 
.) Lacuna, annns omissus. Ludovlca Maria mo,tua a. 1667. 
.) Lacuna, annus omissus. Venceslaus II obtit a. 1305.
>>>
328 - 


7. luniil) Casimirus III rex Poloniae, qui dedit 
monasterio 1000 marcas et omnia privilegia confirmavit. 
12. lunii 1717 Petrus Czapski castellanus Cul- 
mensis. 
25. lun ii 1382 Winricus Kniprode, magister Cru- 
cigerorum. 
27. lunii 1624 loannes Bąkowski, vexillifcr Mariae- 
burgensis et capitaneus Kiszeviensis. 
30. lunii 1648 Euphrusyna Knutowlla, uxor loannis 
Kos, palatini Culmensis, singularis benefactrix. 
10. lulii 1687 Andreas Łos, benefactor specjalis. 
10. lulii 1631 Constantia Austriaca, regina Poloniae, 
uxor Sigismundi III regis. 
II. lulii 1598 Anna lagellonia, uxor Stephani regis. 
12. lulii 1410 fridericus, marescalcus Crucigerorum, 
in pugna Grunwaldiensi caesus. 
18. lulii 2 ) loannes, episcopus Pomesaniensis. 
22. lulii 3 ) Gerardus, episcopus Pomesaniae. 
27. lulii 1736 franciscus Czapski, castellanus Ge- 
danensis. 
8. Augusti 4 ) Petrus, domicellus episcopi Pomesa- 
niensis. 
II. Augusti 1673 Sigismundus Zegocki, episcopus 
nominatus Cuiaviensis. 
14. Augusti 1728 Adamus Gralewski. 
20. Augusti 5 ) Conradus Zolner , magister Cruci- 
gerorum XX. 
27. Augusti 6 ) Andreas Olszewski, archiepiscopus 
Gnesnensis. 
3. Novembris Margaretha 7 ), uxor Ottonis Machwitz. 
8. Novembris 8 ) Vincentius, episcopus Culmensis. 
p. 330 *10. Novembris 1673 Michael, rex Poloniae. 


') Lacuna, annus omissus. loannes Casimirus obiit a. I.N2. 
') Lacuna, annus omisslls. Episcopus loannes II oblit a. 1417. 
') Lacuna, annus omissus. Episcopus Gerardus obiit a. 1427. 
') LaCllna, annus omissus. 
&) Lacuna, annus omissus. Conradus Z()\\ner oblit a. 138). 
&) Lacnna, annus omissus. Andreas Olszowski obiit a. Ibn. 
7) Lacuna, annus omissus. 
R) LaCllna, annus omissllS. Episcopus Viuceutius obiira.1-ł79.
>>>
- 


- 329 - 


a 


12. Novembris 1656 Albertus Stanislaus dux Ra- 
dziwił, cancelIarius Lithuaniae. 
15. Novem bris 1) Sbigneus Olesnicki, archiepiscopus 
Gnesnensis, qui dedit 600 marcas. 
18. Novem bris 2 ) Wernerus de Orsela, magister 
Crucigerorum. 
20. Novembris 1637 Herman Weiher, canonicus, 
praepositus Vendensis, parochus Berwaldenis et Fiirsten- 
werderensis, qui contuIit monasterio 1300 florenos. 
11. Oecembris 1680 Stanislaus Sarnowski, episcopus 
Vladislaviensis. 
12. Oecembris 1586 Stephanus, rex Poloniae. 
16. O
cembris 1423 Michael Kuchmeister, magister 
Crucigerorum, qui dedit monasterio bona Pomei. 
Vi lIae ad monasterium spectantes: Pe/plin, Nowa 
Cerkiew alias !1
ufird7, Borkowo, Pogotkow, Czernichov, 
O/odau, Jungfel'b€r
 alias lunkrowo , Tomaszewo, Po- 
mei, Seh/one, Rozentha/, Kulie, lantom. Morzenczill, 
Kr%w/as, Rozenczin, Ropuch, Koby/ow, Kozmin, 
Kleszczewo. 


· Series abbatum Pelplinensiurn 3 ), p. 331 


l. Vernerus obiit 8. Ianuarii 1282. 
1. Ioannes de Bischofe. 
3. Henricus Hadersleve. 
4, Godefridus de Elbing. 
5. Henricus de Stargardia. 
6. Iordanus obiit 13. Aprilis 1329 4 ). 
7. Albertus obiit 9. Ianuarii 1331. 
8. Eberhardus de Elbingo obi i! 3. Aprilis 1354 
9. Matthias obii! 12. Scptemhris 1368. 
10. Petrus de Roggow. pr
1I
ifd7
 Sl1mmIun" tom. 
I. pag. 685): 17m' Peter m,! )11 Pelplin 13H2. - 


') LaCllna, anl1llS omisslIs. EpiscopIIs Sbigneus Oleśnicki 
obiit a. 1493. 
2) LaCllna, anllllS omissus. \X!ernerus interfectus est a. 13 Ul. 
3) dr. Fr)'drychowicz l. c. p. 76; Monul11. Polou. hi
t. IV, 62. 
') Resiguavit a. I3ZS vel 1329 et obiit 13. ApI'. l3ol. 
I) Preusslsche Samml. allerłey Urkunden. Dallzig 1747. 1,68. 


-
>>>
- 330 


11. Ioannes Langnou 1). 
12. Petrus Honigsfeld. 
13. Pet rus Belschiltz de Putzk, qui multum labo- 
ravit et sudavit pro monasterio. Obiit l. Augusti 1440. 
14. Nicolaus Engelke obiit ultima Martii 2). 
15. Nicolaus Andreae de Rosenau. 
\6. loannes Warnau obiit 8. Idus Aprilis. 
17. Sanderus, sub quo alta re maius et templum 
in honorem B. M. V. et ss. Benedicti, Bernardi et 
Stanislai consecratum fu ił. Impetravit ab Humberto, gen e- 
rali Cisterciensium, facultatem absolvendi a casibus 
capitulo generali reservatis. Iłem ut novitii adulti ante 
annum probationis finitum ad professionem admitti 
possenł. Obiit 19. Novem bris anno aetatis 75, pro- 
fessionis 45. 
18. Paulus de Ztillen, Regiomontanus, vis literatus 
et doctus. Obiit 24. februarii 1490. 
19. Michael fischau obiit 30. Novembris 1502. 
20. Georgius Neuburg. 
p. 332 *21. Bartholomeus. 
22. Andreas Stenart Regiomontanus, artium pro- 
fessor. Obijt 22 lunii 1542. 
23. lodocus Krohn Mariaeburgensis obiit 25. febru- 
arii 1555. Huius Domini lodoci abbatis mentio fit in 
actis Cartusiae 1543 et 1554. 
24. Simon de Posnania obiit 28. Octobris. 
25. Stanislaus Zelislawski, qui 1562 die 9. Octobris 
factus est episcopus Culmensis. Obiit feria VI magna 
13. Aprilis 1571, sepultus Lubaviae in ecclesia paro- 
chiali. Niesiccki 3). 
26. Leonardus Rembowski obiit 27. Novembris 1590. 
27. Nicolaus Kostka ex canonico Culmensi. Obiit 
28. februarii 1610. 
28. felix Kos ex canonico Varmiensi. Obiit Olivae 
I. Aprilis 1618. 
29. Leonardus II Rembowski ex Olivensi professo, 


') recte: Langnau. 
') Obiit ultima Aprilis. 
3) Niesiecki- Bobrowicz X, 154. 


, 


.
>>>
- 331 - 


') 


qui monasterio non solum ut pater, sed ut fundator 
praefui1 annis 21: Monasterium aedificiis ampliavit, 
ecclesiam ad splendorem ampliorem perduxit, infulam 
perpetuam successoribus impetravit, provisionem co n- 
ventus auctam confirmari a sede apostolica curavit, 
exdivisionell1 bonorum abbatialium procuravit etc. Obiit 
7. lulii 1649. Niesieckil) addit: qui prope 40 (30 forte) 
annis commissarium egit s. ordinis Cisterciensis, de 
patria optill1e meritus. 
30. loannes Czarlinski , qui resignavit abbatiam. 
Obiit 23. Septembris 1665. 
31. Georgius Michael Ciecholewski: Vir pietate, 
doctrina et religiosa modestia eximius, restauravit bona 
et praedia penitus collapsa. Anno 1667 factus est offi- 
cialis Gedanensis. Obiit 16. Aprilis 2 ) 1673. 
32. Alexander Ludovicus a Ludingshausen Wolf, 
episcopus nominatus, monastico habitu assumpto t:t 
benedictione suscepta abbas factus, postea valetudinis 
curandae causa in Galliam proficiscens in itinere Va- 
lencennis obiit 17. Oecembris 1678, 
*33. Ludovicus Alexander Łos, qui posuit ecclesiae p. 333 
pavimentum lapidibus quadris et sacristiam auro et 
argento ornavit. Obiit 28. Martii 1688. 
34. Georgius Skoroszewski , qui ambitum mona- 
sterii lapidibus et parietes imaginibus ornavit atque 
sacristiam auro et argento, nęc non monasterio memo- 
riale, quod hucusque fructificat, scilicet summam pecu- 
niae reliquit. Obiit 9. lunii 1702. 
35. Thomas franciscus Czapski, qui 1730 factus 
est episcopus Culmensis. Obiit 23. Aprilis 1733. 
36. Valentinus Alexander Czapski ex scholastico 
canonicus Posnanensis, prius coadiutor, dein abbas Pel- 
plinensis, mox 1734 episcopus Premisliensis, 1740 
episcopus Vladislaviensis, superstes 1749. 
37. Adalbertus Leski ex priore electus abbas, 
factus dein commissarius generalis et 1746 episcopus 
Culll1ensis, superstes 1749. 


I) Niesiecki - Bobrowicz Vłłł, 105. 
0) Obiit ]6. Marhi 1673.
>>>
- 332 - 


38. Ignatius Czapski, qui hodie feliciter regit 1749. 
Invenillntur plurt:s adhllc abbates huic percelebri 
monasterio praefuisse. In actis Cartusiat: superest scrip- 
tum datum Dirsaviae 1260 Kalendas Martii: l. prae- 
sentibus monachis Hcnrico, Bonifacio, Sigebodone, 
Andrea cum Domino Conrado de Doberan abbate I). 
2. Acta Borussica tOIl1. 3. pag. 287 2 ) reccnsent ad 
annum 1276 dominum Ludolphum ordinis Cistt:rciensis 
abbatcm in novo Dobran. 
Nicsiecki tom. 2 pag. 7111) meminit Domini Ottonis 
Donhof, abbatis Pelplincnsis, sed errat, nam meno- 
logium Pt:lplinense sic habct: 30. AlIgusti 1657 Otto 
Donhof, prior Pelplinensis, Gcdani pi.':,te morluus, se- 
puItus apm.l Birgittanos ibidem 4 ). 
4. Leo pag. 117 5 ): Walkrus abbas Pelplinensis 
electus in cpiscopum Cul/llensem anno 1274. 
5. Diploma 158 Ludolphus, abbas in N l)vo-Dobran, 
anno 1276(j). 
6. Diploma 171 Henricus, abbas de Pelplin. Anno 
1293. 1294. 1298 7 ). 
p.334 · Jlonast(\rhnłł Yirgillnnl Zarno- 
"tW
nSł-". 


-ł 


Privilegium"): In nomine sanctae et indivldllae Trini- 
tatis. Amen. Ego Suant0polcllS Dei gratia dllx Pomcraniae 
omnibus Christi fidelibus praesentia vlsnris salutem in perpe- 
tuum. Qnoniam indesinenter contra bonitatem pllgnat malitia 
et aemlllatio ad"ersarii per calhda fraudis suae commenta 


') dr. Pommerellisches Urkuudenbuch. p. 155. 
') Ada Borussica. Kiinigsberg 1732. I I I, 287. 
") N iesiecki - Bobrowicz 111, J85. 
ł) dr. Frydrychov.icz p. In. 
") Leo, Historia Prussiae. Brunsbergae 172') p. 117. 
") Pommerellisches UrJ..llndenbuch. p. 238, 234. 
') Pornmerellisches Urkllndenbuch. p. 451, 46-1, -179, 483, 
497, 4!)!), 526, 532, 540, '50, 554, 558. Dno haec diplomata 
modo nominata et ullmero 158 et 171 signata fortasse desumpta 
sunt ex Schwengelii collectione, quae inscribilllr . Diplomata 
Pol0niae et Prussiae (dr. p. XXX). 
") POl1llllerellisches UrJ..lIndenbuch p. 142. Codex diplom. 
ed. Dreger I, 397.
>>>
- 333 - 


sanctae conver"atiollls insequitur studia, iustum est pie viven- 
tibus principum adesse praesidia, ne cuiuslibet temeritatis in- 
cursus a proposito eos revocet aut robur, quod absit, sacrae 
religionis infringat. ł-linc est, quod scire cupimus praesentes 
et poste ros universos, quod nos contulimus dOll1ino abbati de 
Oliva(a) et conventui sanctimonialium in Sarnowitz Cisterciensis 
ordinis villam, quae dicitur Vircozino, uUra stagnum praedicta- 
rum monialium, quod ł'esniza dicitur, sitam pro animae 
patris mei remedio et uxoris meac ac liberorum nostrorum, 
CUIl1 consensu fratris uostri Raziborii et filiorum nostrorum 
Mistuin et Warzlavi cum omnibus utilitatibus suis, quae nunc 
su nt vel in p'osterum haberi poterunt sub terra vel super ter- 
ram, in aunfodinis, argentifodinis, plumbicinis sive salinis, si 
in praefata haereditate reperta fuerint, cum agris, pratis, pas- 
cuis, silvis, nemonbus, aquis, l1Jolendinis, piscationibus, tabernis, 
quibuslibet 
enationibus, lI1ellificiis, cum omni prorsus pro- 
prietate ac iuris intergritate, iudicio videlicet maiori et minori 
in viis et semitis, nec uIlus iudicum nostrorum eis aut homi- 
nibus eorum molestus sit in ullo negotio, sed liberi sint ab 
omni exactione, quae nunc est vel suboriri poterit in futurum. 
Insuper addil1lus eis liberam potestatem in salso mari piscandi 
rumbos. esoces vel alios quoscunque pisces quihuslibet retibus 
vel instrnmentis. Stationes etiam, quae sunt vel habl'ri pot e- 
rnnt in terminis ipsorum, a Lippawa videhcet usque in Sosnam- 
goram, cum om ni iure et proventus allecis de navibus in eis- 
dem stationibus allec caplentibus ac etiam alias quascunque 
utilitates sive lapidum seu aliarum quarumcunque rerum, quae 
per appulsionem ventorum in praedictis terminis provcnerint, 
sacpedictis monialibus libertate perpetua conferimus et dona- 
mus. Insuper hommibus eOnlm quoslibet pisces.capiencli infra p. 335 
terminos praescriptos, sicut ipsis competierit, liberam conce- 
dimus facultatem, ah.ls vero extra terminos ipsorum iuxta 
consuetudinem communis terrae piscabuntur. Praeterea ut prae- 
fa ta domus Sarnovitz specialis privilegio gaudeat libertatis, 
omnes colonos et servitores, res et naves ipsarum in om ni 
dominio nostro a solutione thelonei decernimus fore exemptos. 
Ut ergo haec rata et inconvulsa praedictis mouialibus in Sarno- 
witz perpetuo maneant, sigilli nostri appensione cum testium 
subscriptione praesentem paginam roboramus. Testes sunt 
Mistuin et \Vartzlaus, filii nos tri, dominus Simon, Andreas et 
Woyczcch sacerdotes, Ratzlaus palatinus, Michael subcamera- 
rius, Nicolaus subdapifer et alil quamplures fidedigni. Datul11 
et actum in Belgart anno Dommi 1257. 4. Kalendas Augusti. 
(al Zarnowecense monasterium fuit fiłiale Olivae, quare 
iIIud huic tanquam matri adscribitur. 
Ex privilcgio Suantopelci (forte Mestuini I) du- 
cis Pomeraniae datum in Gdanczk 1219'): Villas quoque 


') Pommerellisches Urkundenbuch p. 43 są. 


--
>>>
-334- 


monialium Zaraowiec, lubekow, Gardlino, Przybrodowicz to- 
tumque stagnum Piasnicza usqe in mare, stationem ibidem 
liberam et omnem proventum de navibus halec in ea capien- 
tibus et ad capiendum halec unam navim, mmbos et alios 
pisces praefatis sanct monialibus assignamus. 
Extat etiam confirmatio eiusdem Suantopelci. Datum 
Gdanczk 1235. 
Privilegium Mestuini ducis Pomeraniae ] 279 
quinto Idu s Febmarii '). Ego Mestuinus dux Pomeraniae 
uni\'ersis Christi fidelibus hanc paginam cernentibus vel in 
posteru m inspecturis salutem in perpetuum. Cum propter labi- 
lem memoriam variasque hominum voluntates acta legitima 
sine causa rationabili multoties infringantur, a iure conveniens 
iudicatur, ut tali morbo cautelae rernedio succurratur. Hinc 
est, quod cum nobis per legitima documenta bOllae memoriae 
Subislai cognati nostri (b) super collatione Zarnowicz et Przi- 
brodo et Raciborii patrui nostri et Suantope1ci patris nostri 
super Wierzchucino, Schartlino et Lubiechowo etc. perpetuis 
temporibus possidendas confirmamus.- (b) Subislai iunioris ducis 
Pomeraniae, qui obiit ]207, quem primum fundatorem teneo. 
Extat item confirmatio generalis Boguslai, ducis Sla- 
vorum et Cassubiae iurium ac p,ivilegiorum a Misciugo 
principe conventui Zarnovecensi collatorum 12912). 
p. 336 .Privilegium Caroli Beffart de Trier magistri gene- 
ralis super villam Sobienczin 1314. 
Privilegium Winrici de Kniprode magistri gen era lis 
super villam Nadole 1375. 
Privilegium Pauli de Rusdorf magistri generalis 
super villam Sławentin 1432. 
Privilegium Casimiri regis Poloniae super bona 
Gniewino 1476, quae modo alienae subsunt potestati. 
De prima fundatione variant scriptores. Adlerhold 
p. 788 11 ): Zernowitz eln trcflid]cs !1onncn l{(oftcr Cister- 
ciensis ordinis in pomcrcllcn obcr
alb Putzke, fo im 
Ja
r \2 Fi bie 2łTutłcr qcrjo\Jf Suantopelci crbauet. 
Mater Suantopelci fuit Maria, filia Miecislai regis 
Poloniae. Micraelius 4 ). Sed irsa fundatio vetustior 


. 


') Pommerellisches Urkundenbuch p. 257. 
2) Pommerellisches Urkundenbuch p. 430. 
3) Adlerhold, Das h6chst gepriesene Preussen. Frankfurt 
1704. p. 788. 
') Micraelius I. c. lib. II no. 95. p. 172. 
a} dr. Die Bau- u. Kunstdenkmaler der Provinz West- 
preussen bearbeitet von Heise. Danzig ]884. I, 60.
>>>
- 335 - 


est5). lam paulo superius audivimus (b) Subislaum 
iuniorem, ducem, qui 1207 obiit, donasse monasterio 
2' vil1as Zarnowiec d Przybrodo. 
Ex epistola IIImi Andreae Zebrzidowski, episcopi 
Cuiaviensis, ad Bonam reginam 1547: Gedanensem 
successum meum sacrae maiestati vestrae perscripsi 
etc. in Zarnoviec perveni deprehendique, quod per per- 
fidos procuratores noctu fuisse exportati argenti ad 
5000; itaque simul interitum metuens, ima iam quasi 
praesentem intuens, lacrymis etiam praeterea ipsarum 
virginum commotus Jlll'OS famulos in procuratores 
delegi. Monialium autem numeru m , quarum duas tan- 
tum reperi, quia augere non potui, reliquas admonui 
tantum, darent operam numero , ut augeatur. 
Parce mi hi Domine, longe aliter res Zarnove- 
censes se habebant. 
Nunc sanctimoniales Zarnovecenses profitentur 
regulam et portant habitum s. Benedicti secundum 
reformationem Culmensem l). 


*)[ouasterhUll Zukovieuse Virgi- p.337 
llUln l)raCU10ustrateushun. 


Monasterium in Zukowo a Mestuino 1 Pomeraniae 
duce fundatum est anno Domini 1209 pro sanctimo- 
nialibus s. ordinis Praemonstratensis et dein a succe- 
dentibus ducibus Pomeraniae Suantepołco et Mestuino II 
possessionibus et Iibertatibus pluribus auctum et locu- 
pietatum. 
litterae primae fundationis et dotationis'): In 
Nomine sanctae et individuae Trinitatis. Amen. Ego Mestibo- 
gius princeps in Dantzk omnibus, qui christiano nomine cen- 
sentur , fidelibus salutem et aeternae beatitudinis societatem. 
Cum inter mundanas varietates per bona tempo-aHa gaudia 
possldeantur aeterna et per transitoria salubriter ad mansura 
perveniatur, dignum duximus propter huiusmodi opinionem 


') dr. Episcopi Rozraźewski relationem super statu dioe- 
cesis Vladislav.: Monum. hist. dioec. Wladislav. VII Wladisla- 
viae 1887. p. 33 sq. 
') Pommerellisches Urkundenbuch p. 12.
>>>
- 336 


p.338 


divina faventc clell1entia, aliquam specialem instaurare memo- 
riam, quae tam nobis I) cunctisque nostris Christo militantibus 
ad aeternam proficiat salutem. Constet igitur universis tam 
futuri quam praesentis aevi fldelibus praesentem paginain 
inspecturis, quod ego Mestibog-ius princeps nom in e in Dantzk 
cum consensu filiorum meorum, videlicet Suentopelci, Varti- 
slai, Samborii et Ratiborii, similiter et uxoris nostrae, ad 
claustrum sanctimonialibus Deo et Beatae Mariae in Stoi pa 
(a) famulantibus hanc praescriptam summam nostrae substantiae 
in villis, in campis, in sIlvis, in pascuis, in piscationibus, in 
rivis sive fluviis et in castoribus iuxta metas claustn manen- 
tibus, similiter et in omnium praescriptorum appendentiis Do- 
mino Nostro Christo et Beatae Virgini salubriter offerendo 
inviolablliter conferimus.. Intel' Raduniam itaque et Stolpam 
rivos 4 \'illas, et si quae plures aedificari poterunt, quarum 
prima est Zukow, secunda Solatin, tertia Sulislaw, quarta 
Barcio (b). V'lIas etiam d
cil1larul1l Rembil'chowo et Suhni- 
nieno (c), quadra :inta marcas annuatim, tertiam partem telonei, 
quod datur a panno, quidquid etiam nostrae partl vel in argento 
sive pecunia vel in aliis rebus cuntig-erit, simIIiter addimus. 
Clausuram in Wolsnie iu fłuvio Warsznica usque ad terminos 
castri Oardensis iurisdictioni claustri concedimus, 'acum Garl- 
czne, mag-num lacum Brutno. Ducissa vt'ro uxor nostra de 
paupertilte sua totam Oxiva cum totis attinentiis, villam in 
Belgard Belesliow (d) et aliam intel' Swiecie et Wissogrod dictam 
Grabowa (el libens et devota cum omni suppellechle sua con- 
struendo addicavit devotionis collegio. Hommibus ad claustrum 
in Storpa pertinentibus libertatem et pacem indulgemus. Si quis 
vero istorum ordinationem perturbare, immutare, violare ausu 
temerario praesumpserit, Omnipotentis et perpetuae Virginis 
Mariae et omnium coelestium virtutum ac omnium sanctorum 
in districto examine iudicii super iłlos invocamus ultionem If). 
a) a fluvio StoI pa , quae Zukoviae in Raduniam se exonerat, 
sic dictum. 
b) intel' Raduniam et Stolpam fluvios non nisi villa unica 
Zukowo hodie iacet, trium reIiquarum nec vestigium apparet. 
c-d-e) Viii as Sulminieno, Belesliow, Grabowa conventus 
non possidet. 
f) Datum caret, sed lestantur alia acta Zukoviam ]209 
fundatam esse. 
Caspar Schutz in historia Prussiae pag. 112): £)i
f
r 
Mcstuinus ift b
r crfłc g
lvcfcl1, b
r fid] in fcin
m ([Hel 
l'inw l?
rn'n 5u Oantzig g
fd]riebcl1 
abe, lVi
 bas fon" 
berlid) au.i] aus bem privilegio b
s l{/ofł
rs Sukow 5 U 
crfe
m, lVcId]s f"(genb
s Anno 1209 batieret ifł, ullłer 


f 


... 


') Addendum: quam anteris nec non posteris. 
') Schutz, Historia rerum Prussicarum. leipzig ]599. p. 11 v.
>>>
- 337 - 


anbcrn mit bicfm U'orh'n laut!:n: Ego Mestuinus Dei 
gratia princeps"'in Gdansk omnibus Christi fidelibus p. 339 
etc. cum conSensu filiorem nostrorum, vidclicet Suanto- 
pelci, Vartislai, Samborii et Ratiborii simul uxoris 
nostrae ("') ad claustrum sanctimonialibus Beatae Mariae 
famulantibus damus in villis, in campis etc. usque ad 
terminos castri Gedanensis, et -lO marcas, tertiam partem 
telonei, quod datur ibidem de panno, et 40 marcas 
super tabernas in Dantzig etc. 
Non conveniunt verua Schiltzii cum diplomate 
Zukoviensi. ("') Micraelius pag. 270 1 ): Mestwin ftad 1 ' 
im Ja(]r '220 ullb 11crli!:
 mit fcincr !3cntll
lill Maria 
q"l'Wgs Miecislai aus polcn \[od]tcr, ą. S6
uc uub 
;) \[6d]tcr. 
In menologio Zukoviensi 2 ) obitus Mestuini 2. Maii 
adscriptus est. Sed quod mirandum est, idem menolo- 
gium fundatricis nomen inscriptum non habet. 
Suantepolcus dux confirmat primam fundationem, 
sed retractat mediam Oxiva 3 ). In nomine sanctae et in- 
dividuae Trinitatis. Amen. Ego SuantepoIcus Dei misericordia 
princeps in Dantzk omnibus praesentibus et futuris, ad quos 
praesens charta devenerit, salutem in Christo. Constat per 
pracsentia bona lI1ereri homines, quod oculus non vidit etc., 
ideo etc., ljuod pater meus bonae memoriae Mestibogius prin- 
ceps de Dantzk pro religione Praemonstratensi in terra sua 
providenda ardentissime stu den s ad claustrum sanctimonialibus 
constrnendum in loco, qui Sztolpa nuncupatur, ac sub patro- 
cinio Beatae Mariae dicandum, ipsis sanctimonialibus ab Alardo 
abbate ecdcsiae sancti Vincentil in Vrahslavia et suo capitulo 
de consensu ł ) sororum earum de domo Strzelnensi obtentis, 
praesentibus nobis omnibus filiis suis, videlicet me Suante- 
poIco, Vartislao, Samborio et Ratiborio et matre nostra, ac 
benigne consentibus, partem de haereditatibus suis in villis, 
in campis, in silvis, in pascuis, in piscaOtionibus, in rivis et p. 340 
fluviis inviolabiliter contulit, videłicet mter Raduniam et Stolpam 
rivos 4 villas Zukowo, Mislinczyno, Sulatino, Bardino, et si 
qnae plnres [ oterunt ibid
m aedificari, duas villas in Belgard 
Belechowo, andechowo (a), unalll intel' Swiecie et Wisgrod, 
lJuae dicitur Grabowo, aliam villam nom in e Rembiechowo 


I) Micraelius \. c. lib. II no. 95 p. 172. 
2) Perlbach, Das Totenbuch des Praemonstratenserinnen- 
Klosters Znckau bei Danzig ]906. p. 29. 
') Pommerellisches Urkundenbuch p. 22. 
') legendum: de conventu. 


22
>>>
p.34] 


-338- 


et aliam Swieminowo. Contulit et tertiam partem telonei in 
Dantzk, quod datur de panno. Dedit et 40 marcas denariorum 
super tabernis (b) in Dantzk. Addidit et locum, qui vocatur 
Garczne, et alium magnum lacum, qui dicitur Brutno. Clausu- 
ram etiam ad nimbos ') capiendos In Olsznica a fłuvio Warsz- 
nica '), et iIIo loco, ubi intrant eundem Warsznica et Radunia 
supradicta, usque ad metas castri Gardensls et Gedanellsis. 
Libertatem quoque omnibus hominibus ad idem cłaustrum 
pertinentibns sive servientibus et solutionem super eosdem 
homines eidem cłaustro inviolabiliter indulsit. Dedit et 5 urnas 
mellis e Liniewo et 5 in Skorzewo. Notandum etiam quod ego 
Suantope1cns commuui consilio cum matre contuli dimidiam 
Oxiva cum eccIesia et suis attinentiis, cum villis et pascuis 
utrique parti communiter habendis et prdtis, sicut prius suevit 
ab antiquo. Ductus etiam spiritu pietatis concessi, ut quicun- 
que baronum meorum filiam sive cognatam dans in cIaustrum, 
possit haereditatem libere conferre. Ego Michael episcopus (c) 
rogatus ab ipso Suantope1co subscripsi (d). 
(a) Villas has 2 inique vendidit Georgius ab Eden prae- 
positus Zukoviensis. 
(b) tabernas recentiores scriptores interpretantur officinas 
mercatorum et mechanicorum vulgo t3uben. 
(c) Episcopus Viadislaviensis XVII. 
(d) Datum caret. 
Ex praesentibus et sequentibus Iitteris apparet 
Mestvinum primum fundatorem pluribus aliis possessio- 
nibus, quam in Iitteris primis expressa sunt, mona- 
sterium ditasse. 
°Episcopus Cuiaviensis confert sanctimonialibus 
Zukoviensibus decimas sibi competentes in villis 
ipsa ru m 3 ): Cum tempus sit instabile, instabiles sunt et rerum 
actiones, quae perennare non possunt, nisi fulcimentis littera- 
rum roborentur. Noverint igitur tam praesentes quam posteri, 
quod nos Michael, divina miseratione episcopus .Cuiaviensis 
et Pomeraniae, communicato utriusque capituli consilio, vide- 
licet Vladislaviensis et Crusvicensis, decimas istarum villarum, 
quarum nomina subsequentur, cłaustro Zukoviae iure haere- 
ditario in perpetuum contulimus possidendas. Villae itaque, 


,) Legendum: rumbos. 
') Addendum: usque ad terminos castri Gardensis. Con- 
tulit insuper partem suam et matris mee, que eis contigit in 
equis, in iumentis, in familia, in pecoribus et in aliis rebus 
mobihbus. Dedit praeterea castores, quotquod capi poterunt 
in Varsnica et ab iIIo loco, ubi intrat eadem Varsnica in Ra- 
dunam, superius usque ad metas castri Gardensis et Gda- 
nensis et in Slupenica usque ad terminos Sulocinensis libertatem... 
3) Pommerellisches Urkundenbuch p. 79.
>>>
- 339 - 



 


quarum decimas praefato cIaustro contulimus, istis nominibu
 
nuncupantur: Sukovia, Golubino, Rembiechowo, Suiminowo, 
Grabowo (in decanatu Szwiecensi), Skarsowo etc. et ipsius 
Oxivae cum istis viłłis: Ob/uze, Gramblewo, Pogorze, Nie- 
michowo, Mosty etc. Ne igitur processu temporis super nostra 
donatione cuiquam dubium oriatur, praesentem Iitteram no- 
stram sigiłło et uostrorum capitulorum sigilIis communivimus. 
Datum in Radest anno 1245. 
Suantopelcus dux confirmat secundo primam 
fu n da tion e m et add it liberai iter pl u re s posse ssion e s'): 
In nomine sanctae Trinitatis. Amen. Ego dux Suentopelcus 
contuli ad honorem s. Mariae Virginis in Sukow claustro mo- 
nialium viłłas iuxta nomina sua, videlicet Przewoz et Czecza- 
nowo et clausuram sa1monum ibidem, viłłam in Szwecz, quae 
vocatur Karsowo (a), et tertiam partem telonei in Gdansk, 
decem naves de hominibus meis in Oxiva contuli praeter 
homines Samborii et Ratiborii fratrum meorum et praeter ho- 
mines ipsius claustri. Insuper etiam curavimus confirmare do- 
nationem patris et matris meae, id est ipsum locum claustri 
et viłłas attinentes, quarum haec nomina sunt: Sukow, Myslin- 
czyno, Kobusewo, Rembechowo, Swininowo, Oxivam cum 
viłłis et haec sunt nomina earum: Obłu ze , Pogorze , Zrabe- 
lewo, Zbichowo,. Jasincino, Rembowo, Kedrino, Kosacino, p. 342 
Pierwosino, lezebowo, landachowo, luzino, Zamblewo, \Vy- 
sino, Moscino, Bechonią, BoboIno, Sebandowo, Barkocino, 
viłłam intel' Swiecz Grabowo, cIausuram sturionum, quae vocatur 
Olszyca, et 40 marcas denariorum de tabernis et 5 urnas 
mellis de liniewo et 5 in Skorzewo, et totus (!p) lacus 
Haysno, Brodno, Brodnica. Ista quicunque ausu temerario 
violare praesum pserit , indignationem Dei omnipotentis incurrat. 
Amen, amen, amen. 
Ex recensitis istis vilIis paucas hodie claustrum 
possidet. 
(a) Przewoz, Czeczanowo, Karsowo pariter non 
possidet amplius. 
Dux idem confert cłaustro vilIam Remboszewo 
et duos lacus 3 ): Nos Suantopelcus dux Pomeraniae notum 
facimus omnibus praesens scriplum inspecturis, quod in ho- 
norem Beatae Mariae contulimus domui Sukoviensi haeredi- 
tates nostras Cecynowo et Przewoz cum cIausura ibidem super 
Lebam eo iure, quo nos possedimus et pater noster dux Po- 
meraniae Mestibogius, ita ut nułła cIausura intel' ipsam et 
lacum magnum Lebsco in perpetuum fiat nec per nos nec 
per nostros successores excepta cIausura, quae est supra lacum 


') Pommerellisches Urkundenbuch p. 110. 
3) legendum: tres. 
3) Pommerellisches Urkundenbuch p. 122. 


22"
>>>
-340- 


p.343 


supradictum inferius nostra cIausura. Contulimus insuper eidem 
domui haereditatem nostram Remboszewo cum duobus lacubus 
parvo Brodno et magno Brodno absque omni participatione 
militum circumsedentium. Actum in Gdansk sub nostro sigillo 
anno Domini ]252, 
VilIam Ręboszewo cum duobus lacubus dictis 
claustrum nuncusque possidet. 
Ratiborius dux recognoscit Oxivam totam cła u- 
stro don ata m esse '): Quoniam discernentium causas igno- 
rantia animum pertubare consuevit, ego dux Ratiborills testi- 
n10nium confero veritati, quod piae memoriae mater mea 
e consellsu patris et fratrum meorum domini Swanto.peIci, 
Vartislai, Samborii et men donlui Zukoviae totam contulit 
Oxivam iure perpetuo; sed nescio, qua interventione dominus 
SuantopeIcus partem praedictae domus post mortem patris 
abstulit et cIaustro Olivensium dedi!. Propter hoc gravi depres- 
sus infirmitate Praedicatores super hoc facto consuluit et per 
ipsos correctus Sukoviensem don1Um in pristinam rcstituit 
possessionem. 
Mestuinlls II. duxditat cła ust rum eccłesia Chmel- 
nensi et aliquot lacubus l ). In nomine sanctae et individuae 
Trinitatis Ameu. Mestuimis Dei gratia dux Pomeranoł-llm uni- 
versis Christi fldelibus praesentem paginam conspecturis salutem 
iu domino lesu Christo. Ne ea, quae aguntur in tempore, 
similiter labantur cum tempore, solent scripturarum testimonio 
roborari. Quare notum esse volumus praesentibus et Fnturis, 
quod nos habito consilio et assensu nostrorum baronum et 
militum in remissionem peccatorum Ilostrorum et remedium 
salutis animae piae recordationis domini SuantopeIci patris 
nostri , qnondam ducis Pomeraniae, contulimus et dcdimus 
eccłesiae sanctae Mariae in Zukovia domlIs sanctimonialium 
Praemonstratensis ordinis dioecesis Vladislaviensisl ecclesiam 
sancti Petri in villa ChmeIno vulgariter 111mcupata sitam cum 
ommbus utilitatibus tam spirituahbus quam temporalibus ad 
ipsam eccIesiam pertinentibus, tam in villis quam aliis pro- 
ventibus. Et ipsam domnm Zukowiensem misimus in potesta- 
tern ipsius ecclesiae in Chmelno. DOllamus saepedictae eccłe- 
siae de Zukow ornnes lacus nostros et pisces ad ipsam castel- 
lania m Chmelna pertinentes cum omnibus uhlitatibus, quas 
ibidem habuimus vel habere pohumlls, in perpetuum possi- 
dendas. Testes autem huius nostrae donationis sunt: \Vessel 
palatinus, Andn:as castellanus et alii quam plllres, Et ne super 
nuda donatiolle scrupulus dubietatis ilnpostcrum oriatur, prae- 
sentes nostri sigllh munimine duximus roboralldas. Datum 
anno dominicae incarnationis 1283. 


J 


I) PommerelIisches Urkundenbuch p. 153. 
I) PommerelIisches Urkundenbuch p. 348.
>>>
- 341 - 


* Albertus episcopus Vladislaviensis XIX anno 1283 1 ) p. 344 
approbavit donationem hanc ecc1esiae Chmelnensis 
c1austro Zukoviensi a Mestuino duce, filio Suantopelci 
factam et anathema posuit in secus facturos. 
Mestuinus I I dux confirmat cłaustro omnes pos- 
sessIOn es et lura'). In nomine DomIlli amen. Mestuinus Dei 
gratia dux Pomeranorum notum esse volumus omnibus prae- 
sens scriptum inspecturis, quod piae memoriae avus noster 
Mlstuinus et pater noster Suantopolcus duces Pomeranorum 
ad honoru m DeI et Beatae Mariae in Sukou contulerunt viii as 
infrascriptas, cum omni utilitate et iure, quae ipsi in eisdem 
hahuenłnt, in perpetuum libere possidendas, videlicet Sukou in 
qua est ciaustrum sit11m ,cum foro, si iure Theutonico prae- 
positus et con"entus dicti loci candem villam locare voluerint, 
Uolubino. Rambecou, Smurino. Oxivam, totam cum ecdesia 
ibIdem, SbICOWO, Lusino, Rambesowo, Zamblevo, in Bel- 
gart (a) landechowo, in distnctu Słupensi Ceconowo cum 
dausura Lebe usqlle ad magnum lacum Lebesco, in terra 
Swecensi Carsowo cum lacubus duobus et loco molendini et 
dausura super aquam, quae vocatur Vda, Grabowo cum toto 
lacu et nemore intel' lamm et Vis)am et molendinum cum 
utroque litore, quas vlllas dictus praepositus et conventus iure 
Theutonico locandi liberam habent potestatem. Reddlderunt 
et ipsas haereditates liberas ab omni solutione et iur
, quo- 
cunque nomine censeatul', ita quod incolae dictarum haeredi- 
tatulII curam nullo respondere habent, nisi coram praeposito 
dicti loci, qui et poenas tollet omnium iudidorum, nisi quando 
aIterius iurisdictionis homo ador fuerit in hominem praepositl, 
tunc domidiam partell1 praepositus tollet. Castrum in unaqua- 
que haereditate cum aliis hominibus In suo loco tenentur 
repar3re, et ad defensionem terrae nostrae cum aliis homi- 
flibus nostris tenebuntur, sicut in privilegiis"dictonłm du- p. 345 
cum et patrum nostrorum continetur. Contulerunt insuper dictae 
dOJllui tertiam partem telonei III Gdancz de omnibus, quae 
tunc ibi recipiebantur et in posteru m recipi poterunt. Decem 
insllper naves de homimbus ipsorum contulerunt liberas cum 
statlOne Oxivensi, quae vocatur Woisca. Addiderunt et dau- 
SIlr:iS sturionlll11 111 Olsmcia et 40 marcas de tabernis in Gdancz. 
D
deruut et 5 lacus Karsno, Brodno, Brodniza, magnulII la- 
cum Brudno et Garchc. Quas donatlones pie factas approbantes 
et easdelll confirmantes vestiglisque nostrorum patrum inhae- 
relltes contulimus didae domui eccIesiam beati Petri in 
Chmilna cum olllnibus suis pertinentlis et lacubus nostris, 
videhcrt Raduna, Nerostowa, Beale, Clodna, Plansa, Racow, 


') dr. Hirsch, Pommercllische Studien: De' neuen Preuss. 
Provinzial-BIatter andere Folge. Bd. III. Konigsberg ]853, p.55. 
') Pommerellisches Urkundenbuch p. 326.
>>>
- 342 - 


p.346 


Brodno parvo et Brodno magno, cum omnibus c1ausuris, quae 
inter eosdem lacus sunt et fieri possunt nunc et in futuro, 
excepto molendino et c1ausura monachorum de Oliva, quae 
est intel' lacus Radunam et Clodnam. Quos lacus et cIausuras 
cum omni utilitate, quam habuimus nos et castellani nostri 
nostri in Chmelna, et sine omni participatione circumsedentium 
mi\itum et kmetonum dedimus cłaustro supradicto. Dedimus 
insuper eidem domui, ut tollat pozadlne '), qualecunque in 
terra Pomeraniae super homines suos per nos vel per nostros 
successores positum fuerit. Hem contulimus saepedletae domui 
pro commutatione cłausurae de Olsnicia cłausuram in leba 
a lacu lebsco usque ad salsum mare, quocunque et dieta 
leba a lacu sibi viam faceret ad mare transeundo, idem prae- 
positus et conventus utrumque lithis possidebunt cum epi- 
scopo, qui dimidiam partem habet cłausurae supradictae, ex- 
cepto quod dictus dominus episcopus de sua media parte 
piscem quartum solvet ei, cui nos eundem piscem duxerimus 
assignandul11. Ut autem haec nostra nostrorumque progeni- 
tOfllm donatio firmius perseveret, praesentem paginam nostro 
sigiłło in perpetuum firmamentu m fecimus communiri.' Actum 
et datum In Słupz anno Domini 1283, XVI Kalendas Mai, prae- 
sentibus militibus et baronibus nostris Paulo palatino de 
Szwece, Boseyo pincerna, Andrea castellano de Gdancz, Su- 
bislao dapifero, Unislao subcamerano, Dobegneno palatino 
de Belgart et aliis pluribus militibus et baronibus nostris fide- 
dignis. 
(a) Belgart olim residentia principum Pomeraniae, hodie 
exigua viłła in distrietu Leoburgensl. Est tamen nuncusque 
ibidem ecclesia catholica, penes quam immediate conspiciuntur 
rudera castri olim ducalis. 
Confirmatio gen era lis privilegiorum iurium et 
libertatum omnium per Premislaum II. regem Polo- 
niae l ): In nomine Domini amen. Quoniam generatio praeterit 
et generatio advenit nihilque in humana conditione stabile 
persistit propter mortalitatem hominum et labilem memoriam 
eorundem in oblivionem deveniat, ideo discretorum nostrorum 
consilio salubre remedium est inventum, ut ea, quae ab hu- 
manis actibus aguntur, scriphs authenticis ad perpetuum con- 
confirmentur, et exinde habeatur cognitio veritatis, si super 
his, quae acta sunt, suboriri contingat aliquid quaestionis. 
Ideo nos Premislaus II. Dei gratia rex Poloniae et dux 
Pomeraniae notum esse volumus, quod nos considerantes 
salubrem et dignum") domini Mestibogii et Suantepołci nec 
non incłyti pnncipis domini Mestibogii quoudam ducum Pome- 
raniae patrui nostri charissimi ad honorem Dei et beatissimae 


') Legendum: poradlne. 
I) Pommerellisches Urkundenbuch p. 475. 
I) Addendum: donationem. - ...ct dignam donationem.
>>>
343 -- 


Mariae domui Zukoviensi et sanctimonialibus ibidem Deo 
famlllantibus ordll1is Praemonstratensis Vladislaviensis dioecesis 
confirmamlls et confirmando approbamus, quod omnes viii as lo- 
catas, et qllotquot poterunt locari infra metas ab antiquo ipsis 
villis assignatas cum omnibus utilitatibus, quae habebantur et 
in futurum poterunt haberi in terra vel super terram , in agris, 
cultis et incultis" in rivulis, lacubus, stagnis, paludibus, mo- p. 347 
lendinis, silvis, nemoribus, mellificiis, venationibus et ali1s 
omnibus utilitatibus et proventlblls, cum omni iurisdictione 
atque districtu spirituali et temporali, quae habuerunt in ipsis 
villis vel habere potllerunt, in perpetllum Iibere possidenda, 
quarum villarum haec sunt nomina: Zukow, Mislenczyno, 
Sołubino, BarkIino, Zulis1awie et ipsum locum cIalIstri cum 
utroque littore et rivulo Radunia vulgariter nuncupato, Rem- 
biechowo, Swiminowo, Oxywia cum villis, et haec sllnt no- 
mina earum: ObilIze, Pogorze , Grambelowo, Zbichowo, Na- 
szynczyno, N. mikowo, Kędrzyno, Rostechowo, Barkoczyno, 
duas viłłas in Swieczie Grabowo et Karszowo, in Słupsk Prze- 
woz et Cecallowo, Boleczkowo, landochowo, Luzyno, Zam- 
blewo, Rembiechowo et Wagino. Quas villas ab omni solu- 
tione et servltute ducali, vel quidquid iuris in ipsis villis habe- 
bamus, liberas reddimus. Contulerunt etiam ipsi praedicti 
p'rincipes tertiam partem telonei in Gdansk de omnibus, quae 
Ibidem reciplebantur vel In futurum reclpientur. Decem in su- 
per naves de hominibns ipsorum contulerunt liberas cum sta- 
tione Oxyvensi Woysca vlIIgariter nuncupata, praeter homines 
Samborii et Ratiborii et praeter homines Ipsius cIaustri. Addi- 
derunt etiam cIausllram fluviorum '), quae vocatur Olszyca et 
40 marcas denariorum de tabernis et decem urnas mellis in 
Skorzewo et Krzewo et 5 lacus Garszyno, Brodno, Brodnica, 
magnllm ]acum Brodno et lacum Garcze. Quas donationes et 
collationes similiter confirmamus et approbamus, absolventes 
ipsos incolas praedictarum villarum domus Zukow ab omni 
iugo sf'rvitutis et a conductll ducali, quod przewoz nuncupatur, 
a cu;todia vel aedificatione castrorum , excepto quod solum 
castrum Gdansk cllm aliis nostris hominiblls cum necesse fu- 
ent, aedlficahllnt. Absolvimus etiam ipsos incolas ab.omni p. 348 
expeditione, nisi quando exercitus, quod absit, etc.') similiter 
cllm nostris homimbus defendere tenebuntllr. Volumus etiam, 
lit ullllus p.llatinorum, caste1łanorum sell iudicllm, saepedictae 3 ) 
domus audeat iudicare vel citare, sive iudicia maiora sive minora, 
\'el qualiacllnque fllerint exorta, sed provisor dictae domus 
Zukowo iudicabit et recipiet poenam illdicatam. Si alitem incolae 
praebtae domlIs in alio causam inieriut, medietatem callsae 
iudicatae post ipSllm recipiat provisor domus Zukoviensis, 


') legendllm: stllrionllm. 
') Addendllm: terram intrare volllerit. 
3, Addendum: h o m i n e s (saepedictae domus).
>>>
p.3t9 


- 344 - 


Admittimus etiam, eam ') poradle vel qualiscunqun solutio fu- 
erit in nostra terra, de vii lis percipiat plenarie provisor domus 
Zukoviensis. Consultum etiam erit dictae domui pro com mu- 
tatione c1ausurae Olszyca c1ausuram salmonum et rivum iuxta 
Belgard , qui vulgariter Leba vocatur, a lacu magno lepsca 
nomine usque ad salsllm mare per medium cum omnibus uti- 
litatibus, quae in praesenti habentur et in futurum, ljualicun- 
que arte poterunt haberi, praedictae domIIi ac ipsills inhabita- 
toribus plena et mera lihertate confinllall1l1s. Insuper contulit 
eisdem sanchmoniahbus et ipsarum provisoribus incIytus prin- 
ceps dominus Mestuinus patruus uoster charissimus ljuondam 
dux Pomeraniae felicis memoriae ccc1esiam s. Petri in vllla, ljuae 
Chmelno dicitur, cum ommbus utilitatibus tam spiritualibus quam 
temporalibus, ad ipsam ecc1esiam pertinentibus, tam in \'illis, 
quam in aliis proventibus, et ipsam domum Zukoviensem misit in 
possessionem ipsius ecc1esiae in Chmelno. Dedit eham saepe- 
dictae ecdesiae de Zukow omnes suos lacus et pisces ad ipsum 
castrum Chmelno pertinentes cum omnibus utilitatibus, quas 
ibidem habuit vel habere potuit, in perpetuum possidendas. 
Quam donationem et collationem praedicto monasterio appro- 
bamus. Concedimus etiam ad maiorem utilitatem et profectum 
dictae domus, ut omnes haereditates praenoll1inatas ipsius 
domus provisores iure Theutonico locare possint, quo sibi 
suisque subsecutoribus videbitur expedire. Debet autem haec 
nostra confirmatio et libertatis donatio in perpetuum invio.la- 
bilis perseverare, ne a qllopiamcunque imposterum valeat 
attentari. Super his praesentem litteram scribi fecimus ac 
sigi iii nostri munimine reborari, praesentibus his testibus: 
Domino Philippo archidiacono Gnesnensi, Boguslao iudice 
Gnesnensi, Nłcolao palatino etc. Actum et datum in Szwiecie 
in die assumptionis Beatae Virginis Mariae, regni nostri anno 
primo (1295). 


Series priorissarum lukoviensium. 


Priorissas a primaevo fundationis monasterii per 
ordinem chronoJogicum recensere, impossibile est, 
siquidelll in menologio 2 ) annus obitus ipsarum ad- 
scriptus non es\. Nonnularum nOlllina cOlllmemorantur 
in actis, quae inferius in serie dabuntur. 
I. Domina Anna in Martio. 
2. Domina Ayla in lanuario. 


') Legendum: cllm. 
", cfr. Perl bach , Das Totenhuch des Pramonstratenserinnen- 
Klosters ZlIckau bei Danzig. Danzig 1906.
>>>
- 345 - 


3. Domina Barbara Sasse in lanuario. 
4. Domina Barbara in Augusto. 
5. Domina Beatrix 19. Martii. 
6. Domina Catharina Broatanges in Martio 
7. Domina Catharina Modica (Kleinin) in Augusto. 
8. Domina Christina in Maio. 
9. Domina Dirsla in Februario. 
10. Domina Dobeslava 14. lunii. 
11. Domina Elisabeth Zymborzowna in Februario. 
12. Domina Elisabeth in ApriIi. 
13. Domina Febronia 14. Decembris. 
14. Domina Ludimilla 16. Maii. 
15. Domina Margarctha 3. Novembris. 
16. Domina Margaretha Kolers in lanuario. 
17. Domina Margaretha Gise in lanuario. 
H!. Domina Margaretha in Maio. 
19. Domina Margaretha in Decembri. 
20. Domina Mechtildis 26. Decembris. 
21. Domina Przesplawa I. Novembris. 
22. Domina Sidua in lanuario. 
23. Domina Sophia 6. Maii. 
24. Domina Thecła 20. Maii. 
25. Domina Ursula in lunio. 
26. Domina Walburgis in Septembri. 
27. Domina Witos ława in Augusto. 
Quae omnes ante annum 1557 monasterium rex e- 
runt et ex hac vita ad caelestem transiverunt. 
*Sequuntur aliae iuxta annos: p.350 
l. Domina Mirosława magistra (id est priorissa), 
quae cum Y aliis sororibus 1224 die 12. Octobris pro 
fide et nomine Domini Nostri lesu Christi a Pruthenis 

entilibus Pogesanis crudeIiter ex opposito monasterii 
trans Raduniam in colle truci data est et martyrii pal- 
mam promeruit l). 
2. Miłosława domina et magistra in Zukow, soror 
ducis Suantepolci obiit 9. lulii 1290 (**). 
3. Domina Valentia priorissa et Anna Czippelou su b- 
priorissaad annum1414commemoranturin actisCartusiae. 


') Perlbach I. c. p. 63. 


-
>>>
- 346 


4. Domina Agnes 1443 l 
5. Domina Gertrudis 1446 ,Acta Smęntoviensia. 
6. Domina Elisabeth Czenkers priorissa et Anna 
Ulrichs subpriorissa ad annum 155"'. Contractus super 
Mezowo. 
7. Domina Agnes Sukowska in priorissam cano- 
nice electa in vigilia nativiatis Beatae Mariae Virginis 
7. Septembris 1585. Obiit in hac dignitate 26. t-;o- 
vembris 15Yt. 
8. Domina Joanna Orzechowska electa 1592. Obiit 
30. Maii 1595. 
9. Domina Elisabeth Sobienska electa 1595. Prae- 
fuit annis 4 et obiit 1599. In m enologio Zukoviensi 1) 
habetur ad dicm 14. Februarii: Eli
abeth Sobienska 
1626, sed haec alia est ab illa. 
10. Domina Anna Racięska electa 1599. Praefuit 
annis 27 et obiit 16. Aprilis 1626. 
11. Domina Margaretha Czapska electa 27. Aprilis 
1626, quae vero id munus post pancos annos cessit 
alteri. 
12. Domina Catharina Woianowska, quae 1631 
legitur aedificasse ecclesiam s. loannis in Zukow. 
Domina Margarełha Czapska secundo priorissa 
1652. Acta Cartusiae. Legitur de ea: quod iam anno 
1591 die 3. Novembris investita fuerit et monasterio 
annis 31 altcrnante fortuna praefuerit ac demum cen- 
p. 351 tellaria *obierit Gedani, quo se cum monialibus ob in- 
cursionem Svecorum contule,at et per triennium ibi- 
dem comll1orata fuerat. 3. Odobris 1657. Cuius corpus 
Gedano Zukoviall1 translatull1, ibidem sepultum est. - 
Apparet, quod Woianowska modico tempore intcrme- 
diam priorissam cgcrit, cumque neque nomen ipsius 
cathalogo defunctorum adscriptum sit, arhitror ipsam 
altcrius lIIonasterii profcssam et Zukoviam pro priorissa 
ad tempus hreve missam fuisse. 
13. Domina Elisabcth Glinska , quae post pie mor- 
tuam Czapsciam immediate successit in regiminc. Obiit 
18. Augusti 1661. 


') Perlbach p. 12,
>>>
- 347 - 


14. Domina Anna z Feldyna Zakrzewska, a qua 
adsunt Cartusiae 3 propriae manus epistolae, nempe 
sub annis 1664, 1665, 1668. Haec contra fratres sui 
ordinis processum iuris Romae et in Polonia apud 
nuntium apostolicum instituit et eo perduxit. quod 
Zukovia abire neque amplius illuc redire iussi fuerint. 
Obiit 28. Aprilis 1671. 
15. Domina Catharina Kostczanka electa immediate 
post Zakrzewsciae pium obitum. Quae exempla,i vita 
sua aliis sororibus praeluxit ad perfectionem religIOsam. 
Austeritatem cum benignitate in regimine coniunxit. 
Exterior corporis mortificatio in iIIa magna fuit, sed 
interioris patientiae plures longe occasiones habuit ex 
iniquis successibus, infirmitatibus et continuis afflictio- 
nibus. Passionem Domini quoties meditabatur vel lege- 
bat, in f1etum solvebatur. Ex affectu et devotione sin- 
gulari erga ss. Eucharistiae sacramentum ipsamet ho- 
stias pinsebat. Matutinis infirma etiam graviter intererat 
semper. Haec Niesecki tom. 2 pag. 661 1 ). Habebat 
alias pro tessera quotidiana: Demus et dabitur nobis,'nec 
eam fefelIit promissio Christi; nam ad habitum ordinis 
recipiens binas virgines Gedanenses, nempe Elisabetham 
de Grata et Philippinam a Schmieden, ex dote ipsa- 
rum praedivite angustias monasterii plurimum suble- 
vavit. Obiit 14. lunii 1689. Cius corpus nuncusque 
(1749) incorruptum, quamvis iam*tertio novis vestibus p. 352 
coopertum , visitur. Ab ipsis incorruptis manibus servat 
Cartusia binas epistulas nempe de annis 1677, 1679. 
16. Domina Eleonora Rembowska, sub Kostczanka 
subpriorissa, et post piissimum eiusdem obitum cano- 
nice in priorissam electa. Praefuit annis 9 et beato 
fine quievit 27. Februarii 1698. Niesiecki tom. 3 
pag. 855 2 ). 
17. Domina Elisabeth Ciecholewska C*) succcssit 
Hembosciae et obiit II. lulii 1709. 
18. Domina Theresia Powal ska (t), quac ohiit 
28. lulii 1723. 


') Niesiecki-Bohrowicz V 308. 
" Nicsiecki - Bobrowicz vi II, 105.
>>>
- 348 - 


19. Domina Marianna Czapska, quae obiit 13. Maii 
1730. 
20. Domina Constantia Wolska, quae usque hodie 
(1749) cum laude monasterio praeesL 
«*) electa 6. Aprilis 1698. (t) olim subpriorissa, 
electa 1710.) 
** Domina Martha priorissa 1360. Privilegium 
Winrici de Kniprode. 
Ex meno logi o Zukoviensi 1 ): die 31. Martii 
Salomea, filia Suantopelci. 1223 die 25. Maii. Dam- 
roca, filia Suantopelci: Ta panna zbudowała Kościół 
w Chmielnie, Zukowskiey maiętności. 1290 die 9. lulii 
domina et magistra in Zukow, sorar ducis Suantopełci, 
Miłosława nomine. 
...2) 25. lulii tres sorores, Bawa, Miłosława et 
Margaritha. 
...3) 12. Octobris Belledicta, Eva, D:ngueris, Miło- 
słacz, Caecilia, Sophia, Euphemia, Euphrosina, Bo- 
gudacz, Elisabeth sororcs ordinis Praemonstratcnsis 
conventus lukoviensis a Pruthenis interfectae. In alio 
libro idem sic habetur: Sophia, Benedicta, Eva, Miro- 
sława magistra, Miłosława, Caecilia, Euphemia, Euphro- 
sina, Bogudaia, Elisabeth sorores pro Christi nomIIle 
a Pruthenis gentilibus interelllptae die 12. Octobris. 
Traditio au1em cst: 1224 sorores has decem a barbaris 
in co Ile trans Raduniam exopposito claustri trucidatas esse. 


p. 353 *Elenchus sanctimonialum lukoviBnsium in Do- 
mino defunctarum. 


Sanctimonialium, quae primis saeculis in Christo 
ohkrunt, sola praenomina, uti Agncs, Elisaheth in 
menologio') adscripta sunL Ultilllis vero duobus sae- 
culis circiter ipsarum et cognolllina et n0l1l1uIlarum 
annus ac dies obitLIs in dieto mcnologio cxprillluntur. 


') dr. Perl bach I. c. 
2) Lactllla, annus omisslIs. 
3) Lacuna, anllllS omissus. 
'J dr. PeJlbach I. c.
>>>
...- 


I 
i 
j. 
I 


- 349 - 


Et has plerasque ex iIIustrioribus familiis in tenis 
Prussiae ortum trahere certum est, quas idcirco orJine 
alphabetico ad numerum revoco. 
Andresonowna Marianna induta 23. Novembris 
1706, professa coram Rndo loanne Leydingk poeniten- 
tiario 21. Novembris 1707, consecrata a Rlllo Theodoro 
W olf episcopo Livoniae 12. Augusti 1708, obiit 15. 
Maii 1741. 
Bartlinska Agnes induta 26. Maii I 60S, professa 
anno scquente, obiit 19. Decembris 1657, religionis 
anno 49. 
Białochowska Anna induta 17. Octobris 1638, et 
post annos 11 in ordine exactos lIIortua est plena 
virtutibus 1 I. Aprilis 1649. 
Bębnowska Constantia obiit 11. lanuarii. 
Bielawska Sophia obiit 19. Septembris. 
Bogusławska Anna induta die s. Annae 1587. 
Obiit circatrix 24. Septembris. 
Borkowska Barbara induta 28. Augustii 1590. Obiit 
9. Decembris. 
... t) Agnes. Obiit 22. lanuarii ante 1590. 
...2) Anna induta 8. Octobris 1651, professa 15. 
Octobris 1652, consecrata a Rmo Stanislao Domaniewski, 
episcopo Margaritcnsi, suffraganeo Vladislaviensi, 27. 
Decelllhris 1663, obiit 28. Martii 1692. 
Braunin Dorothea Gcdanensis ad statum conver- 
sarum admissa HL lanuarii 1618, quae annis 55 in 
ordine exactis obiit 4. Novembris 1673. Haec anno 
1655 aliis sororibus ob metum belli Svecensis Gcdani 
commorantibus cum magno vitae et integritatis virginalis 
periculo Zukoviae permansit ac consororibus Gedani 
per triennium manentlbus providit de necessariis. 
*Brodnicka Hedwigis assumpsit habitum 21. Maii p. 354 
1606 et 18 annis in ordine peractis obiit 29. Aprilis 1624. 
Bronikowska Hedwigis investita 21. Maii 1606 et 
post annos 47 pie obiit 11. Martii 1653. 
Bronowska Catharina commemoratur 8. lanuarii. 


') Laculla, omissum nomen: Borkowska. dr. Perlbach p.7 
2) Lacuna, omissum nomen: Borkowska.
>>>
-350- 


Bylinowna Anna induta 18. lunii 1620. Obiit 24. 
Octobris 1624. 
Bystramowna Elisabeth induta 14. Augusti 1709, 
prof
ssa coram Rndo loanne Leyding poenitentario 23. 
Augusti 1711, consecrata per Rmum Adalbertum Bar- 
dzinski, suffraganeum Vladislaviensem, 13. Octobris 
1720, mortua 22. Decembris 1746, religionis 37. 
Brudzienska Christina obiit 10. lanuarii 1590. 
Ciecholewska Elisabeth induta 1 l. lanuarii 1665, 
professa 5. Augusti 1670, consecrata 29. Septembris 
1672. Demum post 33 annos in ordine religiosissime 
exactos communibus votis electa in priorissam 6. Aprilis 
1698. Praefuit laudabiliter annis II, et obiit ipso festo 
s. Norberti II. lulii 1709. 
Cieszenska Anna ind ata 30. Augusti 1657, pro- 
fessa ad statum conversarum 20. Augusti 1658, mortua 
19. Maii 1687, ordinis 30. 
Cieszenska Elisabeth induta 4. Octobris 1663, 
professa 5. Augusti 1670, consecrata 29. Septembris 
1672, mortua 1. Maii 1688, ordinis 25. 
Chlebowska Sophia obiit 22. Octobris I ante an- 
Chodowska Ursula obiit 19. Novembris , num 1590. 
Czenkiers Elisabeth priorissa ad annum 1558. Obiit 
8. Februarii. 
Czenkiers Elisabeth alia commemoratur 7. Maii. 
Obiit ante 1590. 
Czapska Margaretha investita 3. Novem bris 1591, 
electa in priorissam 27. Aprilis 1626 cumque praefuis- 
set alternante fortuna 31 annos centenaria obiit Gedani, 
quo se ob incursionem Svecorum una cum monialibus 
contulerat et per triennium commorata est, 3. Octobris 
1657, corpore Zukoviam trans lato ibidemque sepulto. 
Czapska Marianna induta 21. Maii 1679" professa 
10, lunii 1680, consecrata per Rmum Petrum Paulum 
Mięszkowski, episcopum Marochiensem, suffraganeum 
p.355 Viadislaviensem, 7. Februarii*1688, electa in prioris- 
sam 1723, obiit 12. Maii 1731, anno regiminis 7. 
religionis 51. 
Czapska Marianna, soror patruelis proximedictae 
priorissae, soror germana 111 mi Valentini Alexandri
>>>
T 


ł ' 
\ 


., 


- 351 - 


Czapski, episcopi Vladislaviensis moderni , filia Ale- 
xandri et Annae Białachowskiey, investita 6. Octobris 
1697, professa 6. Octobris 16Y8, consecrata a Rmo 
Theodoro Wolf episcopo Livoniae 12. Augusti 1708, 
obiit piissime 29. Februarii 1735. 
Czarlinska łustina, filia loannis et Theresiae Szcze- 
panskiey. a proprio parente (qui mortua coniuge sta- 
tum spiritualem amplexus factus est canonicus Vladi- 
slaviensis) investita 
1. Novembris 1690, professa coram 
eodem 25. Novcmbris 1691, consecrata ab IIImo Sta- 
nislao Szembek, episcopo Vladislaviensi, 15. Octobris 
1701. Obiit 24. Maii 1717. 
Dąbrowska Elisabeth induta 13. Novembris 1695, 
professa 19. Novembris 1696 coram Rndo loanne Ley- 
ding poenitentiario, consecrata ab IlImo Theodoro 
W olf, episcopo Livoniae, 12. Augusti 1708, obiit canto- 
rissa Ib. Aprilis 1732. 
Donimierska Regina induta 21. Maii 1679, pro- 
fessa 10. lunii 1680, consecrata a Rmo Petro Paulo 
Mięszkowski, suffraganeo Vladislaviensi, 7. Februarii 
1688. Obiit 26. Februarii 1727. 
Donimierska Catharina induta 22. Augusti 1683, 
professa 2. Maii 1684, consecrata a Rmo suffraganeo 
proximedicto 7. Februarii 1688. Obiit 28. Maii 1719. 
Dębinska Ursula 7. Februarii ) 1 
Dluska Regina 1. Aprilis commemorantur. ). 
Empelowna Dorothea induta 29. lulii 1631. Obiit 
20. lulii 1653, aliis Hempelin. 
De Gehemowna (von Gehema) Theresia induta 
ł l. Octobris 1700, professa 13. Februarii 1701, con- 
secrata ab IIImo Theodoro WoIf, episcopo Livoniae, 
12. Augusti 1708. Obiit 5. Septembris 1744. 
Ginczmans (Hintzmans) Catharina induta 27. Fe bru- 
arii 1633, obiit 12. Septembris 1639. 
Gizewska Margaretha 6. Julii commemoratur 2 ). 
Glinska Elisabeth induta 2. Novembris 1614, post 
annum professa obiit iuxta menologium I. Februarii 


') dr. Perlbech I. c. p. 10 et 21. 
.) Perlbach p. 42.
>>>
- 352 - 


1661, in libro professionum autem habetur 18. Augusti 
p. 356 d dicitur priorissa, una"'ne an diversa quaeriturl). 
Glinska Barbara induta 30. Augusti 1657, pro- 
fessa conversa 20. Augusti 1658, obiit l3. Aprilis 1677. 
Glinska Magdalena induta 4. Octobris 1663, pro- 
fessa 5. Augusti 1670, consecrata 29. Septembris 1672. 
Obiit circatrix et cantorissa 20. Aprilis I 69!:!. 
Golębiowska Anna iuduta 8. Octobris 1651, pro- 
fessa 15. Octobris 1652, consecrata a Rmo Stanislao 
Domanicwski, episcopo Margaritcnsi, suffraganeo Vladi- 
slaviensi,27. Decembris 1663. Obiit 20. Februarii 1677. 
Golębiowska Ursula induta 1624. Obiit 11. Aprilis 
1670, ordinis 54. 
Golinska Dorothea 6. Septembris I 
Gałczewska Catharina 25. Aprilis 
Gorska Anna 9. Aprilis l commemo- 
Gorska Catharina 12. Decembris t rantur in 
Gosniewska Elisabeth tO. lanuarii I l11enOIOgi02). 
Goczanowska Catharina 29. Aprilis 
Gralewska Barbara induta 6. Octobris 1697, pro- 
fessa 6. Octobris 1698, consecrata ab IIImo Theodoro 
Wolf, episcopo Livoniae, 12. Augusti 1708. Obiit 2. No- 
vembris 1727. 
Gratowna Elisabeth, filia Francisci de Gratta , ge- 
neralis postae magistri et sacrae regiae maiestatis se- 
cretarii, induta 15. Augusti 1678, professa 20. Augusti 
1679, consecrata a Rmo Mięszkowski, suffraganeo Vla- 
dislaviensi, 7. Februarii 1688. Obiit 30. Octobris 1706. 
Gruniewska Petronella 7. Novembris I 
Gubinska Helena 24. Maii I 
G . k M h 3 I .. comme- 
umc a art a . anuam t t 3 ) 
G . k M th 24 M .. l110ran ur . 
umc a argare a . au 
lałkowska Helena 25. lanuarii I 
lanowska Catharina induta 28. Aprilis lbSO, pro- 
fessa 28. Aprilis 1681, consecrata a Rmo Mięszkowski, 
suffraganeo Vladislaviensi, 7. Februarii 1688. Obiit 
1. Februarii 1744. 


') cfr. Perlbach p. 9 et 50. 
I) Perl bach p. 54, 27, 22, 77, 5, 28. 
I) Perlbach p. 69, 35, 3, 35, 8.
>>>
- 353 - 


Iansonowna Euphrosina induta 29. Octobris 1684, 
professa 5. lanuarii 1686, consecrata a Rmo Mięszkowski 
sufraganeo 7. Februarii 1688, obiit 25. Septembris'" 1692. p. 357 
Gedano oriunda. 
Iwanowska Sophia 13. Maii commemoratur t ). 
Kiiewska Anna induta 1594. Obiit 3. Maii circa 
ann um 1616. 
Kiiewska Dorothea 6. Aprilis commemoratur 2 ), sed 
obiit 9. Aprilis 1633 Strzelnae, quo 2. Februarii 1582 
missa fuerat pro reformatione conventus. 
Kaczkowska Catharina 6. lanuarii commemoratur 3 ). 
Kampen Christina indlIta pro conversa 1589. pro- 
fessa 1590. Obiit 24. lulii 1629. 
Kłosinska Susanna induta pro conversa 8. Octobris 
1651. professa 15. Octobris 1652, obiit 7. Februarii 1693. 
Knutowna Barbara induta 15. Octobris ! 
1596. Obiit 21. Martii 1659, ordinis 63 duae 
Knutowna Sophia induta 15. Octobris sorores. 
1596. Obiit 13. Novembris 1649, ordinis 53. 
Knutowna Dorothea induta 14. Februarii 1610, pro- 
fessa coram Rndo Samuele Sierakowski, praeposito 
Strzelnensi (vacante praeposito Zukoviensi), 27. Fe- 
bruarii 1633, obiit 17. Decembris 1645, prima in urna 
sepulta. 
Knutowna Elisabeth induta 1600. Obiit 18. lulii 
1644, prima in veste alba sepulta. 
Knutowna lustina induta 15. Februarii 1615, Obiit 
15. Aprilis 1677, ordinis 62. 
De Kleszczewo Podkamerowna Catharina 11. De- 
cembris commemoratur 4 ). Fuit alias professa Zarnove- 
censis s. ordinis Cisterciensis, reformatrix Zukoviae 1582. 
Konarska Barbara induta 1589. Obiit 15. Augusti 
1610. 
Konarska Barbara induta 8. Februarii 1612. Obiit 
6. Augusti 1626. 


') Perlbach p. ]6: t3 Martii. 
') Perłllach p. 22. 
') Perlbach p. 4. 
ł) Perlbach p. 77. 


23
>>>
- 354 - 


Konarska Dorothea induta 4. lunii 1618, professa 
1619. Obijt 31. Martii 1622. 
Konopadzka Catharina induta 18. Novembris 1618, 
prof
ssa 21. Septembris 1620, consecrata 20. luni! 1626. 
Obiit 24. Novembris 1631. 
Kolska Elisabeth 15. Octobris commemoratur t ). 
Kopycka Anna induta l. Maii 1616. Obiit 4. Martii 
1669, ordinis 53, 
Korync Elisabeth induta 1589, professa 1590. Obiit 
conversa 19. Aprilis 1639, ordinis 50. 
Koscenska Sophia induta 4. lunii 1608, professa 
1609. Obiit 30. Augusti 1663, ordinis 55. 
Kosowna Elisabeth induta 8. lulii 1640, professa 
30. Augusti 1643. Obiit 31. D
cembris 1696. 
p. 358 · Kosowna Hdena induta 30. Augusti 1643. Obiit 
17. Novembris 1679. 
Kosowna Doroth
a induta 18. lulii 1649, professa 
21. Novembris 1652, obiit l. Septembris 1694. 
Koscieska Ursula Barbara 10. lanuarii commemo- 
ratur 2 ). 
Kostczanka Catharina induta 1637, professa 20. 
lunii 1638, electa in priorissam 1671, obiit piissime 
14. lunii 1689. Vide inter priorissas. 
Kowalewska Anna induta l. Maii 1611. Obiit 22. 
Maii 1656. 
Krait:wska Gertrudis 18. Februarii commemoratur 3 ). 
Krępiszewska Catha,ina induta pro"conversa 18. lulii 
1649, professa 21. Novembris 1652, obiit 9. Aprilis 1696. 
Krzykowska Barbara 23. lanuarii commemo,atur 4 ). 
Kozyczkowska Elisabeth induta 2. lunii 16]7, pro- 
fessa 13. lunii 1638, obiit 29. Maii 1642. 
Lagen Anna induta 26. lulii 1587. Obiit subprio- 
rissa 2. Novembris 1628. 
Lagen Anna aItera Brunsbergensis induta 21. Maii 
1606. Obiit 24. Februarii 1655. 


') Perlbach p. 64. 
') Perlbach p. 5. 
S) Perlbach p. 13. 
t) Perlbach p. 7. 


- 


......
>>>
- 355 - 


Lagen Catharina induta 4. lunii 1608. Obiit 27. 
Novembris 1667. 
Lagen Regina induta 1589. Obiit 6. Aprilis 1633. 
Łaszewska Catharina induta per Rmum Vieyski 
episcopum 29. lulii 1675, professa coram Rmo Demuth, 
officiali Gedanensi, 9. Decembris 1675, consecrata 
a Rmo Małachowski episcopo 14. Augusti 1678, mortua 
23. Februarii 1699. 
Łaszewska Eva induta 14. lulii 1709, professa 
coram poenitentiario 23. Augusti 1711, mortua 18. De- 
cembris 1719. 
Łaszewska Marianna induta 11. Septembris 1695, 
professa coram poenitentiario 19. Novembris 1696, 
consecrata per IIImum Stanislaum Szembek episcopum 
15. Octohris 1701, electa subpriorissa 1731. Obiit 10. 
Maii 1744. 
Łazarska Christina induta 13. Maii 1685, professa 
5. lanuarii 1686, consecrata a Rmo Mięszkowski suf- 
fraganeo 7. Februarii 1688. Obiit 31. Augusti 1722. 
Łazarska Barbara induta 11. Octobris 1700, pro- 
fessa 13. Februarii 1701, consccrata a Rmo Wolf epi- 
scopo 12. Augusti 170!-L Obiit 23. Maii 1746. 
"'Łebinska Marianna induta 21. Novcmbris 1690 p. 359 
a Rmo loanne Czarlinski , canonico Vladislaviensi, pro- 
fessa coram codem 25. Novembris 1591, consecrata ab 
IIImo Stanislao Szembek cpiscopo 15. Octobris 1701, 
mortua 23. Martii 1705. 
Lerycowna Elisabeth, induta 21. Maii 1606. Obiit 
4. Maii 1624. 
Lewinska Regina induta 25. Septembris 1674, pro- 
fessa coram IIImo Thoma Vieyski episcopo 29. lulii 
1675, consecrata ab IIImo Małachowski, nominato 
Cracoviensi episcopo 14. Augusti 167S, Obiit 3. Sep- 
tembris 1735. 
Linowska Anna 17. lunii , 
Linowska Praxedes 15. Aprilis I commemorantur 1 ). 
Lniska Przeworska il1"duta 21. Novembris 1610. 
Obiit 17. Augusti 1626. 


') Perlbach p. 39, 24. 


23.
>>>
p.360 


-356- 


Lniska Ludovica induta 13. Novembris 1695, pro- 
łessa 19. Novembris 1696, obiit 17. Novembris 1703. 
Lniska Constantia induta 2. lulii 1684, professa 
5. lanua,ii 1686, consecrata a Rmo Mięszkowski suf- 
fraganeo 7. Februarii 1688. Obiit 22. Oecembris 1730. 
Lokowna Elisabeth 24. lanuarii commemoratur I). 
Lubomęska Sophia induta 15. Februarii 1586. Obiit 
31. Martii 1638. 
Lutomska Elisabeth induta 4. lunii 1620. Obiit 
20. lulii 1632. 
Makowiecka Barbara 1. Aprilis l 
A M .. comme- 
Mąkowska nna 8. art II I 2 
Markowska Catharina 12. Septembris morantur). 
Marquartowna Ursula Brunsbergensis induta 12. 
Septembris 1638, obiit peste 8. Oecembris 1657. 
Mazowiecka Agnes 22. Octobris commemoratur 3 ). 
Miączynska Apollonia induta 17. Februarii 1613. 
Obiit 25. Martii 1652. Alibi 28. Oecembris 1662. 
Mietlicka Anna 25. lanuarii commemoratur-ł). 
Mioduszewska Catharina induta 18. lulii 1649, 
professa cum Catharina Krępiszewska et Theopila Rem- 
bowska 21. Novembris 1652, consecrata una cum 
Theophila ab IIImo Stanislao Oomaniewski, suffraganeo 
Vladislaviensi, 27. Oecembris 1663. Atque hae tres uti 
simul novitiae et professae, ita et in morte sociae 
fuere, nam uno eodemque anno et dic ss. viaticum 
acceperunt*ac extrema unctione munitae sunt ac eodem 
mense in bona senectute mortuae sunt. Mioduszewska 
29. Aprilis alibi 26. Aprilis 1696. 
Motiliska Catharina 21. Octobris commemoratur 5 ). 
Neumanowna Elisabeth induta 1624. Obiit con- 
versa 8. Maii 1673. Gedanensis. 
Neumanowna6) Anna induta conversa 25. Septembris 


') Perlbach p. 8. 
I) Perlbach p. 2], 56. 
l) Perlbach p. 65. 
0) Perlbach p. 8. 
a) Perlbach p. 65. 
a) aJ. Neiermanowna. dr. Perlbach p. ]9. 


--
>>>
- 357 - 


1674, professa 9. Oecembris 1674, obiit 24. Martii 1689. 
Gedanensis. 
Naremowska Barbara 14. lanuarii ) comme- 
Nisczycka Oorothea 28. Aprilis 
 morantur l). 
Orzechowska loanna obiit 30, Maii 1595. 
Osinska Magdalena 17. lanuarii commemoratur 2 ). 
Osiecka Anna induta 1594. Obiit 3. lunii 1658, 
ordinis 64. 
Pastoriuszowna Christina induta 25. Septembris 
1674, professa 9. Oecembris 1674, obiit 22. Oecembris 
1723, ordinis 49. 
Pawlikowska Petronella, 22. Februarii commemo- 
ratur 3 ). 
Pociernicka Elisabdh induta Ił. lanuarii 1665, 
professa 5. Augusti 1670, consecrata 29. Septembris 
1672, ohiit 9. Maii 1715. 
Poczalkowska Margaretha 18. lanuarii \ 
Ponętowska lustina 6. lanuarii 
P t k F I .' 4 I .. comme- 
onę ows a e ICltas . anuaru t 4 ) 
Ponętowska Sophia 26. lanuarii moran ur . 
Popowska Hedwigis 20. lanuarii 
Powalska Theresia induta 25. Septembris 1674, 
professa coram IIImo Vieyski episcopo 29. lulii 1675, 
consecrata ab IIImo Małachowski, nominato Cracoviensi. 
14. Augusti 1678, electa in priorissam 1710, mortua 
28. luli i 1723. 
Poznaiewska Emerentiana induta 3. lunii 1591. 
Obiit 7. Martii 1616. 
Prisca Brunsbergensis induta 1589. Obiit 1590. 
.Pruszkowska Oorothea obiit 27. Martii 1685, septu- p. 361 
genaria. 
Przerębska Beata 30. lulii commemoratur 6 ). 
Przewoska Elenora induta 22. Augustii 16R3, pro- 
fessa 2. Maii 1684, consecrata ab ł1łmo Mięszkowski, 


') Perlbach p. 6, 27. 
') Perlbach p. 7. 
') Perlbach p. 4. 
.) Perlbach p. 7, 4, 5, 8, 7. 
") Perlbach p. 47.
>>>
-- 358 - 


suffraganeo Vladislaviensi, 7. Februarii 1688. Obiit 
29. Augusti 1722. 
Przewoska Barbara conversa induta 13. Maii 1685, 
professa 5. Januarii 1686, obiit dispensatrix 27.Maii 1726. 
Pułkowska Anna obiit 27. Januarii 1637. 
Puzdrowska Eva induta 22. Augusti 1683, pro- 
fessa 2. Maii 1684. Obiit 2. Decem bris 1717. 
Radomska Elisabeth induta 27. Februarii 1633. 
Obiit cantorissa 5. Aprilis 1681. 
Rembowska Elisabeth induta 21. Maii 1606. Obiit 
26. Aprilis 1649. 
Rembowska Theophila induta 5. Julii 1649, pro- 
fessa 21. Novembris 1652, consecrata a Rmo Stanislao 
Domaniewski suffraganeo 27. Decembris 1663. Obiit 
14. Aprilis 1696. 
Rembowska Eleonora induta ab Andrea Swinecki 
praeposito 15. Septembris 1658, professa coram Rmo 
Laurentio a Demuth, officiali Gedanensi, II. Octobris 
1661, consecrata per IIImum Domaniewski suffraganeum 
27. Decembris 1663, electa in priorissam 22. Augusti 
1689. Obiit 27. Februarii 1698. 
Rembowska Elisabeth (alibi Barbara) novitia obiit 
22. Maii 1657. 
Relesonowna Eleonora induta 6. Octobris 1697, 
professa 6. Octobris 1690, consecrata ab IIImo Theo- 
doro Wolf, episcopo Livoniae, 12. Augusti 1708. Obiit 
2. Octobris 1730. 
Racięsla Anna priorissa obiit 16. Aprilis 1626. 
Radolinska Dorothea 15. Martii commemoratur1). 
Radowiecka Dorothea ordinis s. Benedicti ex con- 
ventu Graudentensi obiit Zukoviae 27. Martii 1668. 
Razowska Regina 17. Februarii I C t 2 ) 
R d k S h . 17 J .. . ommemoran ur . 
e ec a op la . unII ! 
Reqvartcowna Anna induta 1589, obiit conversa 
21. Martii 1627. 


') Perlbach p. 16. 
") Perlbach p. 13, 39. 


l
>>>
T 


- 359 - 


Rinarzewska Dorothea 2. Ianuarii 
Rozinska Euphrosina 15. Februarii comme- 
Rysinska Catharina l. lulii f moranturl). 
Rzuczewska Agnes 1. Ianuarii 
*Ryczywolska Eva induta 11. lanuarii 1665, pro- p. 362 
fessa 5. Augusti 1670, consecrata 29. Septembris 1672, 
ciacatrix 1701, obiit 31. lulii 1718, ordinis 53. 
Ryngowna (Ringkin conversa ex Lutheranismo) 
Marianna induta 23. Novembris 1706, professa coram 
poenitentiario 21. Novembris 1707, consecrata ab lllmo 
Theodoro Wolf, episcopo Livoniae, 12. Augusti 170S. 
Obiit 10. Februarii 1735. 
Sarnowska Hedwigis25. Decembris com m emoratur 2 ). 
Szmiedonowna Theresia Philippina induta 15. 
Augusti 1678, professa 20. Augusti 1679, consecrata 
a Mięszkowski suffraganeo 7. Februarii 1688. Obiit 
18. Augusli 1746, ordinis 68. - Fuit haec filia łoannis 
Ernesti a Schmieden, proconsulis Gedanensis et bu,- 
grabii regii, ac Adelgundis natae Hofmanin, nata 1662. 
Quae in posteru m futura esset, ostendit a teneris annis. 
Nam a parentibus, parva adhuc, saepe ad Lutherana 
deducta fana; cum ibidem ex ore praedicantium nil 
nisi spurcas in Beatissimam Mariam Virgininem ac san- 
ctissimum Dei audiret blasphemias, pro bonis nummis 
domi clam collectas laminas quaestuoso i110rum immi- 
tebat saeculo, adeo ut erroris et haereseos magister 
non setnel ex cathedra pestilenhae detonuerit contra 
tam erga se malevolos. Philippina vero probam mo- 
netam Christi elargiebatur pauperibus. Anno 1675 ae- 
tatis suae 13. a parentihus scholam recommendata Zuko- 
viensem, ut acupicturam et Polonicam addisceret linguam, 
plura didicit, quam parentes unquam sperare potuerint; 
nam per id tempus ita amore religionis et fidei sacro- 
sanctae Romanae catholicae capta est, ut 1676 Geda- 
num repetita a parentibus ad portam intra claustrum 
pedibus Venerabilis Kostczanka priorissae advoluta, 


') Perlbach p. 3, 13, 42, 3. 
2) Perlbach p. 79.
>>>
-360- 


humiliter ad s. ordinem admitti expetierit. Sed parens 
resistebat, unde facili in vota Pholippinae Vnblis 
Kostczanka probrose obiecit: Vos quaeritis lanam non 
non ovem, fortunam non animam. Sed consilio Vnblis 
Nicolai Sosnowicz poenitentiarii respondit priorissa: 
Tibi sit pecunia tua, nobis anima in pretio. Annum 
igitur probationis eodem anno incepit Philippina con- 
silio Christi animata, patrem reliquit ac matrem Deo 
futura digna. Anno 1680. die 13. Aprilis monasterium 
'p. 363 Zukoviense fecit contractum cum · parente virginis 
ratione dotis filiam concernentis, in quo Philippina 
iam tunc professa renuntiavit omni fortunae paternae 
et maternae illique universae, quae aliquando in eam 
cadere posset, nihil sibi iuris retinens ad ullam haere- 
ditatem vel successionem, ad quae parens se submisit, 
filiae ad vitae tern pora quotannis se sołuturum 180 
florenos, insuper post fata Philippinae in bonis sui s 
inscripsit monasterio 3000 florenos, quae summa 14. 
Octobris 1746 soluta est ab haeredibus. Post profes- 
sionem parens invitavit filiam, ut se Gedani inviseret, 
de consensu episcopi accessit haec parentem cum 2 so- 
ciabus monialibus atque per 2 hebdomades ibidem 
morata est. Videns parens devotionem, humilitatern 
et religiosam filiae modestiam, flevit. Ex largitionibus 
patris et consanguineorum emit lampadem argenteam 
ante laltare Beatissimae Mariae Virginis et 7 cande- 
labra in memoriam 7 dolorum et gaudiorum, e quibus 
septies per annum illluminabat altare Deiparae. Quo- 
tidie per omnem vitam in claustro praeter officium ca- 
nonicum recitabat 7 psalmos poenitentiales et officium 
defunctorum. Insuper quot hominum mortuos aliqua die 
audivit, toties idem officium reiterabat. Contigit, quod 
iIIud pro animabus pensum aliquando omiserit, tunc 
nocte sequenti visibilis ei apparuit Vnblis Elisabeth 
Gratczanka sic iIIam compellans: Vigiliae pro mortuis 
ubi? Mox e lecto se proripuit et fest in ans ad chorum 
ibidem aliis dormientibus, quod neglexerat, compen- 
savit. Sollicita pro conversione consanguineorum, saep
 
cum iIIis colloquium de rebus fidei miscebat, sed dum 
non proficeret, devotionem instituebat ad s. Norbertum
>>>
- 361 - 


et s. Xaverium pro iIIorum conversione. Anno mortern 
praecedente, pauperem ceIlulae suae suppeIlectilem in 
gremium coIlectam ad priorissam detulit clavimque 
ceIlae eidem reddidit, paupertatis intima amatrix et ad 
infirmariam concessit, ubi 1746, aetatis 84, ordinis 70, 
die 18. Augusti sancte obiił. Ex annuis provisionibus 
Philippinae monasterium accepit 13000 florenos. In de- 
corem ecclesiae eadem expendit 5000 florenos. Soror 
ipsius germana Adelgundis 2. lunii 1699 nuptui tradita 
est loanni Godefriedo a Dieseldorp, proconsuli Geda- 
nensi, cui cum 24 annos steriliter cohabitasset, mortua 
est 2. Septembris 1723,.quam maritus secutus est 29. p. 364 
1ulii 1745 aetatis 77. Die 15. Februarii 1748 sepultus 
est Gedani Nathanael a Schmieden consul, ultimus 
huius familiae, relicta unica filia nupta com iti de 
Schwerin. 
Sławogorska Anna induta 8. Februarii 1612. Obiit 
in villa Kamienica, capituli Mirachoviensis, 4. Oecembris 
1627, sepulta Zukoviae. 
k. Smogołowna Eva induta 24. Novembris 1591. Obiit 
14. Maii 1650, ordinis 59. 
Sobinska Sophia induta 5. Februarii 1590. Obiit 
15. lun ii 1649, ordinis 59. 
Spławka Anna induta 21. Maii 1606. Obiit 16. 
Martii 1659, ordinis 53. 
Stankiewiczowna Theresia induta a Rmo loanne 
Czarlinski , canonico Vladis1aviensi, 21. Novembris 
1691, consecrata ab l1Imo Stanislao Szembek, epi- 
scopo Vladislaviensi, 15. Octobris 1701, obiit lO. Octo- 
bris 1739 sacristiana. 
Swinecka Barbara induta 30. Augusti 1648, obiił 
4. Maii 1704. 
Swiniarska Magdalena de Strzel no oriunda, induta 
15. Octobris 1596. Obiit 18. Augusti 1623. 
Seska Margaretha 16. lanua,ii I 
C k ' k H d .. 2 I .. comme- 
.., armlerows a e vlglS . anuam I t I ) 
Skorkowska Anna 30. Aprilis moran ur . 
Sobinska Elisabeth priorissa obiit 14. Fcbrua,i 1626. 


') Perl bach p. 6, 3, 28.
>>>
p.365 


- 362 


Sławkowska Dorothea 4. lanuarii ) 
Słupiecka Margaretha 13 lanuarii I 
Smęgorzl!wska Sa bi na 2. Februari i 1638 
Sopolinska Anna 11. lanuarii com me- 
Sokołowska Marianna 21. luli i I morantur 1 ). 
Suhinska Barhara l. lanuarii ( Hae omnes 
Suchorzewska Elisabeth 15. Ianuarii I ante 1590 
Sulkowska Hedwigis 9. lanuarii l11ortuae. 
Sułczynska Elisabeth 19. Novembris J 
Sukowska Catharina 19. Ianuarii 
.Sukowska Agnes electa priorissa 7. Februarii 1585. 
Fuit alias professa Strzelnensis, missa Zukoviam 2. 
Fcbruarii 1582. Obiit 26. Novembris 1591. 
Szogocka Margaretha 7. Octobris ClIl11memoratur 2 ). 
Tarakowska Anna induta 15. Fehruarii 1615. Obiit 
6. Novemhris 1647. 
Tarakowska'l) Anna 17. Marti 1635 
Tarnowska Hedvigis 20. Aprilis 
Tarnowska Hedvigis 18. Maii 
Tomicka Barbara 17. Aprilis 
Tomicka rheophila 19. Septcmbris 
Torunska Hedvigis 20. lanuarii 
Trąbczynska Sophia 21. lanuarii 
Trąbska Elisabeth 21. lulii 
Ustarbowska Elisabeth mduta 28 Aprilis 1680, 
professa 28. Aprilis 1681 , consecrata a Rl110 Mięszkowski 
suffraganeo 7. Februarii 1688. Obiit 2. lulii 1710. 
Wąglikowska Flisabeth induta 1619. Obiit 14. Fe- 
hruarii 1638. 
Weyhcrowna Dorothea lO. Februarii commemo- 
ratur;'). 
\\'
sierska Anna induta 30. Augusti 1657, professa 
20. Augllsti 1658, ClIlIsccrata a Rl110 Domal1iewski suf- 
fraganco 27. Decembris 1663, obiit 2. Martii 1692. 


obiit. 
I 
I 
I comme- 
( morantur 4 ). 
I 
I 


') Perlbach p. 3, 6, 9, 5, 44, J, 6, 9, 72 (Sulczynska ubiit 
22. Novembris), 7. 
2) Perl bach p. 62. 
') Perlbach p. 11: Jaronowska. 
') Perlbach p. 26, 33, 25, 58, 7, 7, -ł4. 
") Perlbach p. 1 \.
>>>
- 363 - 


Wiecka Catharina l. lanuarii I comme- 
Wilkowska Anna 8. łanuarii \ morantur I). 
Witonska Dorothea induta 2. Novembris 1614. 
Obiit 13. Septembris 1679, ordinis 65. 
Witosławska Barbara 4. Februarii commemoratur 2 ). 
Woianowska Eva induta 21. Augusti 1639. Liber 
professionum et in menologio 3 ) 2. Octobris Eva Wo- 
ianowska ordinis s. 13enedicti obiit Zukoviae. 
Wolska Catharina induta pro conversa 15. Februarii 
1586. Obiit 5. lanuarii 1616. 
Wronowska Hedvigis 27. Septembris l e 
W k S h . 24 M t .. comm - 
ysoc a op la . ar II I tur 4) 
Zagorowska Elisabeth 20. lanuarii moran . 
.Zakrzewska Barbara 27. Martii commemoratur 5 ). p. 3óó 
Zakrzewska von F
lden Anna induta 30. Octobris 
1622, electa priorissa 1661, obiit 28. Aprilis 1671. 
Zapędowska lustina induta l. Maii 1611. Obiit 
19. lanuarii 1638 (alibi 1635). 
Zapędowska Dorothea induta 18. Novembris 1618, 
professa 21. Septembris 1620, cons
crata 28. lun ii 1626. 
Obiit 4. lunii 1654. 
Zawartowna Anna induta 4. lunii 1620. Obiit l. 
Novembris 1640. 
Zawartowna Barba,a 11. Octobris commemoratur6). 
Zgierzynska Elisabeth induta 26. Julii 1668, pro- 
fessa 5. Augustii 1670, consecrata 29. Scptembris 
1672, obiit 5. Januarii 1686. 
Zuchocka Barbara 12. lanua,ii commemoratur7). 
Zuromska Theophila induta 25. Septembris 1674, 
professa coram IIImo Vieyski episcopo 29. Julii 1675, 
consecrata ab IIImo Małachowski, nominato Cracovi
l1si, 
14. Augusti 1678. Obiit 14. Sepkm bris 1706. 


I) Perl bach p. 3, 4. 
2) Perl bach p. 10. 
3) 2. Augush: Perlbach p. 47. 
') Perlbach p. 59, 19, 7. 
a) Perlbach p. 19. 
ft) Perlbach p. 63. 
') Perlbach p. 5. 


,
>>>
- 364 - 


Zydowska Magdalena 10. lulii commemoratur in 
menologio l). 
Moniall's 1748 superstites: 
Bronkowna Constantia parentibus Martino et Ca- 
tharina nata, induta per Rmum Dominicum Sieninski, 
episcopum Maroniensem, officialem Gedanensem, 19. 
Augusti 1725, professa coram Rndo Kitowski, surrogato 
Gedanensi, 15. Novembris 1726, consecrata ab I1Imo 
Christophoro Szembek, episcopo Vladislaviensi, 15. 
lunii 1732. 
Bronkowna Sophia, soror Constantiae, induta per 
Rndum Kitowski surrogatum 12. Octobris 1732, pro- 
fessa coram Rndo Michaele Rzepczynski poenitentiario 
I. Februarii 1733, consecrata ab 1111110 Valentino Czapski 
episcopo 14. Octobris 1742. 
Czapiewska Theresia induta 29. Septembris 1721, 
professa coram Rmo loanne lugowski, archidiacono 
Pomeraniae, 2. Octobris 1723, consecrata 15. lunii 1732. 
Czapiewska Elisabeth, soror Theresiae, simul cum 
ipsa induta professa et consecrata. Cantorissa. 
p. 367 *Czapiewska Catharina induta 12. Octobris 1732, 
professa 1. Februari 1733, consecrata 14. Octobris 1742. 
Celleraria. 
Czapiewska Marianna induta per Rmum Adalber- 
tum Leski, abbatem Pelplinensem, 18. Septembris 
1740, professa coram Rndo poenitentiario avunculo 
suo 10. Oecembris 1741. Subcantorissa. 
Czapska Elisabeth induta 24. Octobris 1728, pro- 
fessa coram RI1IO Thoma Cz,lpski, abbate Pelplinensi, 
4. Oecembris 1729, consecrJta ab I1Imo Loci ordinario 
15. lunii 1732. Secretaria. 
Czapska Ursula induta 21. Novembris 1734, pro- 
fessa 29. Septem bris 1735, consecrata 14. Octobris 1742. 
Clapska Eva, F,ancisci castellani Gedanensis filia, 
induta per Rmum abbatel1l Pelplinensem 18. Septem- 
hris 1740, professa 10. Oecembris 1741, consecrata 
per I1Il11ul1l Valentinum Czapski, episcopum Vladisla- 
viensem, 14. Octobris 1742. 


') Perlbach p. 43. 


..
>>>
- 365 


Oonimierska Contantia, item Theresia, sorores, 
simul indutae 14. Iulii 1709, professae 23. Augusti 1711, 
consecratae a Rmo Adalberto Bardzinski, suffraganeo 
Vladislaviensi, 13. Octobris 1720. prima cercatrix, 2 da 
magistra saecularium. 
Gostomska Eva induta 29. Septembris 1721, pro- 
fessa 2. Octobris 1723, consecrata 15. Iunii 1732. 
Gurska Constantia induta per Rrnum Leski, abba- 
tern PelpIinensem, 20. Septembris 1744, professa coram 
Loci ordinario 6. Oecembris 1745. 
Hebronowna Margaretha induta 19. Augusti 1725, 
professa 15. Novembris 1726. Male contenta ex elec- 
tione priorissae 2. Octobris 1731 rnissa est Strzelnam. 
Kaminska Barbara induta 21. Novernbris 1734. 
professa 29. Septernbris 1735, consecrata 14. Octobris 
1742. 
Kozyczkowska Theresia induta 12. Octobris 1732, 
professa l. Februarii 1733, consecrata 14. Octobris 1742. 
Lewinska Catharina induta 21. Novernbris 1734, 
professa 29. Septern bris 1735, consecrata 14. Octobris 
1742. 
Łysniewska Constantia induta 18. Septembris 1740, 
professa 10. Oecernbris 1741. 
Pałubicka Concordia 1. IuIii 1721 annum proba- 
tionis inchoavit, induta 24. luIii 1728, professa coram 
Rmo Thoma Czapski, episcopo Dianensi, abbate Pel- 
pIinensi, 4. Oecembris 1729, consecrata 15. Iunii 1732. 
Pawłowska Ludovica et Ioanna, sorores, sim ul in- 
vestitae 21. Novembris 1734, professae 29. Septembris 
1735, consecratae 14. Octobris 1742. 
Piotrowiczowna Anna induta 18. Septembris 1740, 
professa 10. Oecembris 1741. 
Przewoska Ioanna induta 18. Septembris 1740, 
professa 10. Oecembris 1741. 
· Pociernicka Anna induta 23. Octobris 1712, pro- p. 368 
fessa 22. Octobris 1713, consecrata 13. Octobris 1720. 
Pociernicka Theresia induta 24. Octobris 1728, 
professa 4. Oecembris 1729, consecrata 15. Iunii 1732. 
Rodziszewska Anna conversa induta 19. Augusti 
1725, profes sa 15. Novembris 1726. 


...............
>>>
-366- 


Rosochacka Dorothea annum probationis inchoavit 
1744, sed male valens reassumptis vestibus saecularibus 
ad medicos concessit, restituta dein induta est 20. Sep- 
tembris 1744, professa 6. Decembris 1745. 
Sartawska Alexandra (alias Christina) induta 11. 
Octobris 1700, profcssa 13. Februarii 1701, consecrata 
ab IIImo Theodoro Wolf, episcopo Livoniae, 12, Augusti 
170
, subpriorissa a 2. Octobris 1744. Virgo pia, quae 
ad crates vix unquam se ostendit. 
Tręmbecka loanna, filia lacobi, assessoris Dirsa- 
viensis et notarii thesauri terrae Prussiae, induta 20. 
Septembris 1744, professa 6. Decembris 1645. Dotem 
attulit 3000 florenos. 
Wolska Constantia priorissa moderna, induta 23. 
Octobris 1712, professa 22. Octobris 1713, consecrata 
13. Octobris 1720. Postquam per omnes ferme ivisset 
gradus et novissime dispensatricem lacticiniorum egis- 
set, tandem a Marianna Czapska priorissa in subpri- 
orissam adoptata est; post cuius mortem 7. lulii 1731 
in priorissam electa est, quamvis non absque dissidio. 
Praeest nuncusque laudabiliter. 
Wybczynska Christina conversa indut-a 11. Octobris 
170U, professa 13. Februarii 1701. 
Wysocka Marianna induta 12. Octobris 1732, pro- 
fessa l. Februarii 1733, consecrata 14. Octobris 1742. 
Zelewska Theresia induta 21. Novembris 1734, 
professa 29. Septembris 1735, consecrata 14. Octobris 
1742. 
Zelewska Marianna induta 20. Septembris 1744, 
professa 6. Oecembris 1745. 


p.369 · JloJlust(n'iulłł Gedctnense ordinis 
s. Birg'ittae. 


De prima fundatione: Dnus Conradus von lun- 
gingen , ordinis Teutonici, magister generalis terrarum 
Prussiae, qui anno 1393. die s. Andreae apostoli in 
magistrum gene,alem electus protunc thesaurarius in 
Marienburg, vir doctus, pius, castus, pacificus ac plu- 


----
>>>
- 367 - 


rimis aliis virtutibus insignitus, anno 1396. monasterium 
duplex in veteri civitate Gcdancnsi aedificari curavit, 
unull1 pro fratribus, altcrum pro sororibus ordinis sanctis- 
simi Salvatoris et s. Birgittae. Cui monasterio praeter 
alia ecclesiam s. Catharinae cum omnibus bonis et 
proventibus, inter quae etiam fuit pagus Schiedlitz, 
adscripsit et tradidit. Anno 1397. ex mandato apostolico 
Bonifacii IX. ipso die conceptionis s. Mariac per IIImum 
episcopum Chelmensem fratrem Stephanum sorores 
ad observantiam regularem induci fccit; fratres vero 
introduci tot in numero, quot possent sufficere ad te- 
ncndum conventum et officium divinum decantandum, 
sub perpetua et inviolabili observantia regulae s. Augu- 
stini et constitutionum s. Birgittae anno 1400. die 
Annuntiationis Dominicae pcr eundem episcopum com- 
misso 111m i Nicolai , Vladislavicnsis episcopi, procuravit. 
Postquam vero ordinem Teutonicum 14 annos summa 
cum laude administravit, feria IV. post festum Paschae 
cum maximo totius populi luctu piissime obiit ac 
Mariaeburgi terrae mandatus est. Ita menologium l) 
dicti conventus. 
Die 15. Februarii Dni Nicolai Kropeinau, qui 
monasterio nostro praedium Witomino partim v
ndidit, 
partim donavit 2 ). 
D;e 12. Maii Dni Michaelis Ertzau, qui monasterio 
huic donavit praedium Ostrosko. Menologium idem 3 ). 
Anno 15t:17. die 16. Februarii monasterium una 
cum ecclesia ex negligenti ignis*domestici custodia p. 370 
incensum et cumbustum esL Mansit abhinc ecclesia 
desolata usque ad annum 1602., quo tandem concur- 
rentibus benefactoribus, praecipue Rmo Nicolao Miłonio. 
officiali Gedanensi, (qui ad hunc effectum mille f\o- 
renos largiter contribuit) iterum readificata est. Magi- 
stratus Gedanensis praetendebat olim iuspatronatus ad 


l) Frydrychowicz, Das Toteubuch des St. Brigittenklosters 
zu Danzig: Zeitschrift d. Westpt. Gesch.-Ver. Danzig ]913. 
Heft 54. S. 200. . 
2) Frydrychowicz I. c. p. ]96. 
") Frydrychowicz I. c. p. 202. 


.
>>>
p. 37] : 


-368- 


monasterium et bona eiusdem, sed amovit patronos 
hos zelosissimus antistes I11mus Hieronymus Rozra- 
zewski , sibi et successoribus suis ius idem vindicans. 
Habet nihilominus monasterium nuncusque provisores 
duos ex consulibus, sed horum potestas non ulterius 
vigore constitutionis regni se extendit. quam circa pa- 
gum Schiedlitz. Multa ad hanc refert Lengnich in 
historia Prussiae ab anno 1586. usque 1622 1 ). 
Abbatissae: l. 1611 Catharina Engelsdorfin 
Brunsbergensis: Dkfe wurbe el]e He nod] ben Niviciat 
aU
!;1
ftanben, Jur Priori n !;1ewcl]Iet, unb baIb l]
rnad] 
l'on ben Eifd]oflid]en Commissarien 5ur :2(bti
in erncnnd, 
unb bie Vorige genotl]iget, bi
fes Umls Hd] 5u bcgebcn. 
Lengnich 2 ). 1622. eadem adhuc: Lengnich 3). 
2. 1695: Alexandra Bystramowna. Confraternitas 
Cartusiana. 
3. 1712: Anna Mallukin Varmiensis. 
4. 1722: Anna Łaszewska. 
5. 1731: 1749: Maria Elisabeth ab Hi1Isen, genere 
iIIustri in terris Prussiae ex Lutheranis parentibus orta. 
Virgo prudens et pia. 
Priores: l. 1695: 1716: Autonius Wagner Var- 
miensis. 
2. 1731: lacobus Hahn Varmiensis obiit in praedio 
Witomino. Post huius mortem prioratus ad triennium 
ex dissidio vacabat. 
3. 1737: Bartholomeus Alberti Varmiensis. 
4. 1740: Philippus Eichholtz Varmiensis. 
"'5. 1745: Nicolaus Kreiltz Oedanensis. 
6. 1747: Petrus Outt Varmiensis. 
Conventus uterque ad ann um 1731: 
Maria Elisabeth ab Hi1Isen abbatissa. 
P. Iacobus Hahn prior. 
P. Augustinus Marqvart senior. 
P. Regina1dus Eisenbletter concionator. 
P. Philippus Eichholtz. 
P. Bartholomeus Alberti. 


') lengrJich TI. IV p. 226 sqq. 
') lengnich TI. V p. 46 sq. 
,) lengnich TI. V p. 157. 


.
>>>
- 369 


P. Michael Kozlowski. 
P. loannes Rostki. 
P. Godefridus Malluk. 
P. Mattheus Malluk. 
P. Antonius Czaplowski. 
P. Georgius Peters. 
F. losephus Lentz 
F. Henricus Buchholtz 


} Laici. 


Anna Mennin priorissa. 
Magdalena Lemkin. 
Dorothea Grewin. 
EIisabeth BarteIs. 
EIisabeth Gossin. 
Dorothea Rilschin. 
Alexandra Łaszewska. 
RosaIia Miłaszewicowna. 
Christina Preilssin. 
Theresia Mallukin. 
Barbara SchrOderin. 
Helena Wegnerin. 
Barbara Ungemachin. 
Regina Helmin. 
Sophia Miłaszewicowna. 
Florentina KahIin. 
Birgitta Kirschendorfin. 
Adelgundis Haraschin. 
Cordula Lemanin. 
Concordia Helmin. 
Constantia Ciechowicowna. 
Ioanna Gostomska. 
Ursula Zakrzewska. 
Anna Maria Hahnin. 
Euphrosina de Meer. 
Maria EIisabeth Eichhorstin, 
Gertrudis Neilmanin. 
Anna Zwalnerin. 
Susanna Niedersassin. 
Patres adunum omnes et moniales pleraeque na- 
tione Varmienses sunt. 


24
>>>
- 370 - 


p. 372 *lUonnsterhllłl Hedunense S. or(linis 
Pru edicatorłllłl. 


Privilegium prima e fundationis ') Ego SuantopeJcus, 
dux Pomeraniae, tam praesentibus quam futuris praesens hoc 
scriptum inspecturis insinuandum dignum duxi, quod pauperum 
Christi verorumque fratrum ordinis Praedicatorum sanctae de- 
votioni et toti mundo necessariae eorum religioni paterna 
sollicitudine providere cupiens, ad consilium venerabilis patris 
nostri ,domini Michaelis , episcopi Cuiaviensis, et multorum 
proborum virorum ecclesiam beati Nicolai , quam capellanus 
meus dominus Wilhelmus pro commutatione aeque bona vel 
meliori, tam devote quam Iibere atque liberaliter resignavit, 
ab omnibus conditionibus liberam et liberatam , cum offertorio 
et sepultura gratanti animo in remissionem meorum peccatorum 
conferre curavi in perpetuum possidendam. Ut itaque tam le- 
gitimum et rationabile factum ratum perduret et inconvulsum, 
paginae praesenti curavi firmamentum adhibere atque sigil1i 
mei testimoniique munimine roborare. Quisquis igltur ausu 
temerario vel invidiae stimulis agitatus huic nostrae donationi 
seu confirmationi aliquatenus contraire attentaverit, Dei Omni- 
potentis indignatione et anathematis gladio sauctissimi domini 
papae, sub cuius protectione me et fratres supradictos et locum, 
quem eis eon tuli, pono, se noverit esse plectendum. Testes 
autem sunt: Dnus Gotfriedus canonicns de castro et magister 
Erhardus, magister loannes phYSICUS, magister puerorum Cor- 
vinus, dominus loannes Golius, magister loannes notarius 
ducis, comes Wenceslaus, comes Gneomirus, comes Wence- 
slaus subdapifer, Stephanus tribunus, lacobus thesaurarius. 
Burgenses autem: Hermanus Sapiens scultetus, Andreas, Alber- 
tus et alii quam plures; quia coram omni populo in ecclesia 
p. 373 beati Nicolai in Gdansk, ipsam ecclesiam beati Nicolai in .Gdansk 
publice contuli eis. Acta sunt haec ab incarnatione Domim 
anno ]227. 11. Kalendas Februarii in die beati Vincentii levitae 
et martyris. 
Confirmatio eiusdem 2 ): Ego Michael, Dei miseratione 
humilis Cuiaviae episcopus, tam praes
ntibus quam futuris 
praesens scriptum inspecturis insinuandum dignum duxi, quod 
pauperum Christi, videlicet fratrum ordinis Praedicatorum 
sanctae devotioni et toti mundo pernecessariae eorum religioni 
paterna sollicitudine in nostro episcopatu providere cupiens, 
ducem Pomeraniae Suentopelcum sollicitis precibus pulsare 
curavi, ut eos in ecclesiam s. Nicolai in Gdansk vellet collo- 
care, quoniam capellanus p,aedictae ecclesiae, Wilhelmus, pro 


') PommereJlisches Urkundenbuch p. JO. 
t) Pommerellisches Urkundenbuch p. 32. 


---
>>>
- 371 - 


commutatione ae4ue bona vel meliori tam devote quam libere 
resignavit. Qui benigne precibus nostris aurem accommodans 
praedictam ecc\esiam praedictis fratribus ab omnibus conditio- 
nibus liberam et secundum ordinem eorum expeditam cum 
omnibus oblationibus et sepultura Ę-ratanti animo conferre cu- 
ravit in perpetuum possidendam. Ut Igitur tam I
gitimum factum 
ratum perduret et inconvulsum, praesenti paginae curavi firma- 
mentum adhibere, atque sigiłłorum Olei Vladislaviensis episcopi 
testium4ue munimine roborare. QuiS4Uis igitur ausu temerario 
aut invidiae stimulis agitatus huic donationi seu nostrae con- 
firmationi aliquatenus contraire attentavent, Dei Omnipotentis 
indignatione et anathematis gladio se noverit esse plectendum. 
Testes autem sunt: Bernoldus Plocii praepositus, Vincentius 
decanus, Petrus archidiaconus, loannes scholasticus, loannes 
custos, Grimaldus cantor Vladislaviensis, Wenceslaus s. Michaelis 
praeposltus, Albertus decanus, Martinus scholashcus, Albertus 
custos Crusvicensis et tota synodus de Buchkow. Actum anno 
gratiae ]227. in octavis apostolorum Philippi et lacobi. 
Privilegium super turrim: Wir 
ruber Conrad 
Zol ner von Rotenstein !)o1)emeifter bes Vrbens ber 
riiber 
bes 5pitals s. Mariae*bef Deiilfd]en !)au
es l}On leru- p. 374 
salem, bege(,ren roifienb )11 feyn a((en benen, bie bie
en 

rief fd,en, 1]61)rcn ober lefen, bas roir umb f(dfii",er 

itte unb 
ege1)run!;1e roilIen bcs gcifUid}en 2Hannes befi 
Priori s unb bef gan
en Convents ber prebiger 
riiber 
in Unfcrer Slabl Dantzig, bie i1]re aUe !)anbfefte vel'''' 
101]rcn 1)atten, bie i1)nen unfer Vorfa1]r 
ruber Henrich 
Dusmer feeIigen cBebecf]tnifies gegeben 1]atte, unb aucf] 
burcf] ctIicf]e anberer Sacf]e unb cBebrecf]e roiUcn, biefdbe 
verIo1)rne !)anbfefte mit 2\at1)e unb WiUen unfer mit.. 
gebictigcr in biefe 5d)rifft 
aben vcrn}iUd. unb l)aben bie 
ob",enantcn prebi",cr 
riiber unb bie 2\atl)manne, 
iir",er 
nnb i1:inllJol)ncr berfdben Stabł Dantzig, mit il)rer (}eyber 
gultcn WiUen cntfcf]ieben unb bericf]teł in folcf]er Weyfc, 
aIs l)ier ftel)t !;1cfd)rieben: Die vor",enanlen prcbi",er.. 

riiber fo((cn l)aben gegen ben Vften !?in Wanb 2 SeiIe 
unb 
 flen in bic fange; ge",en ben Siiben foIlen fie 
1]aben eine Wanb bic fol bel)a!l
n 2 Seite ol)ne 2 flen 
in bie lange; bie Wanb ge",en Weften fol feyn 2 SeiIe 
lang unb dnc 2\ull)e mynner, (paries septentrionalis 
hic desideratur). Was a1l
er biefcn 
 Wanbcn ift gdegcn, 
bas ber vorbcniemctc prebi!;1er 
riiber gerocfen ift, bes 
l]aben fie fid] eroigIid] ver3ie1]en, unb ba
elbe foli ber 


24.
>>>
- 


- 
372 
 


5łdbt, D:ĄJ1t2i
 g,m
lid, S1łge
Ó\'I!'t: ,.mb l'Ol' bie £eiłun
 


9 WŁt
rt'5,' bit' i
wn in' bmt ltlte" Briefe l'1'lallbd 
tVltt
J( folren' bie[dbch (Pl'
N
ei":łPhlber 111auren dnen 
'q:1]lJr,ł._ in .

 '
ł

t ?1il11l[f
,I;:: 041' r.
. i
re privet ober 
.L}timdid)feW-inllł qab
n ""1"1,;11", ,,'in
..ber ([qllr111 fol fo 
kyn: V,
J 3 !1taUten autJtt ber 
fain bewI jeojlid,e foli 
p. 375 fe:yn to; 
ie
cI 
icfc, I unb Me Ima\l

' 5U bel' 51abtwerl£o 
10(( rq1l1
 
i


r.bid
, \l11b biH,'iItUl'm follen fie l'auen 
3'W«YCt; t1)"ql1ul1
e .l]od], .ober ber niberften U)ol)nun
 
foli' ft'yn cin Btw5Ib
 
 
igd Nt1e Ullb ber oberflt'n 
roo
mI\1
, for
 bk Sła
ł 
FI'rau';f}
11.ł Ullb folI qaben l'on 
au
en in eincn\ rocn
dfleit1 (dnt 'iIreppc) treii in b'IS 
5eTtUld) 511 .,cIel]en foubm. ()iI
r.ni8; unb bes 1I111erflen 
tBcnHtd)
 fo'łl
""
i'\; ę

ge11(\nntetl' 'prebi
er Uriiber ge.. 
bralldJen'.,311 .
qtem pnvet. Un
 tli bemfelben iIl}ur111 
fO{I
rr. łi
 '
c'lłitJl 
n1e ; a:
iirt b
V" b-er Ifrben, iqre ()ci111" 
Ud;fHt 'It'At1'I
tl' madte
'

"
I'I

b
,s ,nolq ifl, lInb bie 
pił .::j ([
i\\'c!lAA 
tałir,b!tdnm&l!łr.
 v
...el blck Der ([qur111 f"l 
'er"I
t'.O"łrJ N\\.tlfń' lir'JIt. u!
 
1.t:n
C
O Ju
c, 0[' nh11t bll£o 
.
 I
Ct,i *\bmtl%
f'g,(ł}I.\'(\l11;1 Uf1{Y'von bem ([burltt follen 
:";r
l]! 
i
fJ9d1tm'e'1;o
ll'n lił HnIh
ts liloflers mllUl', alfo 
ir6'
I'łtJ1C'l'" 

r.' fl'bt, b

 111alt bdrullłer reitell Ullb f'lqrcn 
tń
gc'J""'ti(;'1
t
t)1t ilt'dg'ćłj cm
::- fuber l.)eues, ais 
 ()en
fłe 

1r
t;t I ino
lt;' 
t{lft lńYlrit bdO'b'-:bmf, fonbt'r l)illbmli
e. 
'DW
 lrt"tgendińffe IIp



e

-atłlber follen ben [l}urm 
l'Hitl
I(.'ł,\ld]lltsh
 rt
ei;{f,

 Gt!łWlf Erifes fOl'I bim1ell bCII 
rit
lfo,\m
enb
{
!o 3M}r.4t' 
(I
,bcr allerley t)cr5u
. ltMre 
t
 łtł!
 
6!!-1I btrIl9
gdu,ilfllil £rebi
er Eriibcl' Bemacf] 
łł?ttt,,' !{'adf{ifllW
iHi'rbtl/'bdślI111Q.gell fie bauen lInb le
el'I:lI. 
w
ihjl if11ł
 !
łi£o'. h:'4uM)t ł*r)'tollber ber Slabl Scf]a
l'n. 

fifd11!fdTł
nI(Jfbre' h-bił"g
f1anfJIł' preN
er 
riiber bal,en 
Ml1tl
" 
r 'Sllibł"thr

"t ulIb dne pforłc ill iqr l{Iofler, 
i
grtditsGfb(JłetńJ 41 
1I1111Cił. 
(ucf] follen bic (i1a
en, 

& Mtl'{djf*lłv.oł]Hclil'Jrrt
ff bem liloiler allelllqalben 



ul
en'Ił..'i'eifl.'fFrIł
 p13'Utn'bbi
cn Bebd)lni
c ullb Sld. 
p. 376 
{lrtił 
blfłl'r Sf1f
t" "d
n/l'n'fr 1111fel' Jnfie
d. all biefen 
H\'icf. fQ

lj ()ttnf\fJ'1: (5J\:Ie-r'dl auf Unfmm l)allfc Dantzig, 
iIt bd. 3Hf)r
dłrvm{fh4
1
t¥ten \38'ł am ncd)flcn Dinfla
e 
po"t 
liilt/'1
fP
e).'ilgiJ f M unfcre {iebcn Briibcr Cuno 
bdłt r:tĄeb

śfe(n @ot1
ompter, ()err Merlen unfer 


...s:
>>>
-373- 


CapelIan . 23t11t
;()
tłrichl "on Ła.eim)
 (j)cjmp-toł! 
unb an b
I,OdJłnp1otslftat 511 Dantzke ,bl31jłlbelnwer.!ąchi 
Mtinch attri)c$oI!)"uł..'Gl/mptors fłdl.l£arl von Liotltenr 
stein, Wttt1ł\11i I'T.ethmgemunferc Cpn1pbeil 
flb
 ,DWU! 
anbw: 
17rfan1e Ii:
fttc 1rirb
l1t' 
tt'Ł1uni\
?ullO:JiV11
tG1ł 
Aliuct' U"ir;
rt1bet' Connld ZOIl nt\fli ( OOR Rotrmrtciul 
t)o

meifttt' btt:d)rb..ms, b
t; l13r
[J 
 Spni1ł
' aj Marten 
Deiilfd)eni nl}.\wfef' I tI
:n r
eJ!Usa1em I bdl1nntn .,:Iffentli
" in 
bief
m j

ntl'iirli
':n }3ricfl1'! ałl
.IJ .bie ił)n ft
c1L,Lł)ćrel
 
ober (CfC1t,hbM' 1Uł
:crftUd:1 
l1)dr von brit Vr"bi.JtlH :}3tii
 
bem 1,im1łubbct Ulaucr '1in1tllf Stabł nai1trigj
U S.
 ffiH; 
colas .;;ł
tttl111,' i
t\!I,,:qłt
11 .qatlbfdłł,r' bic i
lttnf fed.i-gtnł 
65cbiid1łm'$ Heinrioh l:)uRmer .un)tt' (li'01fał)ri .m
łln I 
a1
1 
l'
rmciud ,a,ahmp aIs bCti 
[i'1jt Jłantrt;Jlben'lwir il)mll1 
ge
cb
llbah
t; 
Do
. bu łi.' na:..-b -bt
e(ben !3rieft.slJ ;Uu"" 
wcif mf !c1' iD,tUm\ rwolti:hit )fba" mhd!lfn 'iliDiD, bm;.. fin fcldnr 
([
unWI'.bll...&1ab1""'1icbł 1I1
J:nUittl..dnlJbtm €11Ibll
1 1mb- 

ict5CID birń(bri l.prcM'.;w I 
riibt1'1 ł 
;nel1J f, cr
ur.m '-1" il
"CR' 
ł)cimłtd?.J 
"tnact'l l!1"t
()uttt ,ba.u,jn) 6' jus .bid.; tnIJ 0011 
Bnul
 i UlUI.I4j 1 ;fol 
:i-i :JbicfI'Mr6-ł;.\!n 
() iils, Sit. .JTm1 i .Jil) net1 , 
'::1ebaltet:lbabłut Dat '5tnHoffitJ 
ł5l':ii
mt) ..1)abłt1 t))iid.. 
IInf
I-0\11fitget J CIIU .;bi
fcl1' 
ief "h
e.
 [I
n&mj p (fu-
4bbit 
auf,lunfct"COt,lqal1f, IOantizke.;J'Unl bmtp 

reJl.l.b1fct!!i" 
ąCli1tn 
 
S9 Hm '.1h.'n:nnftnge. tntd1 
M'h .t.ont
t' 
8ntate. BW.q 
;t!tJ:on1int'1iLti.()"l1e
ilar 5łephah11s -Deiilgmtia Rex.: p. 377 
Podooi&l"titiam mail SiNnificaDlli
 mbsttiB!J hisce.: IitteDiś' 
uni1ferB.is i i etJlSingułisp ,cquo,um
lint
eBtr,lIlejChłbiti1s et. 
prmocU.s! .julisSłl' 2plld NOs "fratruQJ-'. prof.egsio11i
'.B
J)ei-b 
m in.itIiJ i lGTfbni61 I?r.tOOicatGIuIM1iI Ged8T1fhB.ii r coiw.entU8 
nom i itJt, i ł]ttem
 'P ergn,l1HJ n tJas 'infrateriptaB; lD!)ł1tineqtes! 
in[l
eltlim:ensionem-iar£lde eiuwemloonv.entmflh Diw1abeł 
Gcdanensi IJper-JI
{olfdlhi&' s.ui...(jr.81
eE; lptibres1twti? COłTJ;(j 
mimnrloSJ ItJX!1gt:nilmli. . W ra'ri$łavieos
 iO,
i8 is; sui c,apitulm 
tłłm ad T6DH oł6lgn.a.108..\fJlIJD3''cuffiłia...ibt4.s .(1ooancnv 
s-ibqs Wtolr'
 ułillin,IHttcrisreiusdi:lł1: tdpiośiuG,habetunł 
dtll'lor,jpla(Jl. i'.QUlllDllJD lU .qnmideVJ ln:tt
mrnl11 i s,igfłłfY. cum Jintra 
btJlllc09;lblriiultuą.peonflJk1;a i.p
mtu$!; et avuWI
' ISłlpplirt-! 
cmtmtu I Nobis l. fłiatrtt3' p'8tJd icti,? ut' 

emJ1in'roIv:1t8t, 
etqautbolitt:ltu. Jlłostral. opptobatas'; '!łub; ln(!)Stw ImgJi:LlOl 
ipi 
oono
lłuŚ:J li'eflcl1 '\ler.oł
arum litwarum iUł:dltltaJłB:j
>>>
- 374 - 


p.378 


Noverint universi praesentium litterarum (exemplar) 
lnspecturi, q uod nos fratres frater Henricus prior 
Thorunensis, frater Henricus, prior Culmensis, frater 
Nicolaus, prior Elbigensis, frater Petrus, prior Gedanensis, 
frater Nicolaus, prior Dirsaviensis, ordinis fratrum Prae- 
dicatorum ex commissione nobis speciall facta in capi- 
tulo nostro Vratislaviae celebrato per reverendum patrem 
fratrem Stanislaum, vicarium magistri ordinis nostri 
generalem super Poloniae provinciam, nec non et de- 
finitorum ac totius capi tuli memorati de discussione 
areae nostrae inter hOllorabiles cives Gedanenses et 
fratres ordinis nostri ibidem; quam commissionem, 
prout efficacius potuimus, sumus executi ita tamen, 
quod statuto die ac tempore idoneo una cum civibus 
memoratis convenissemus, assumpto super haec ex 
consensu partis utriusque honorabili domino Gerhardo 
Szebirk commendatore una cum suo vice commendatore 
et uno de senioribus fratribus eiusdem adiuncto, coram 
quibus arbitratum est concorditer et quiete sic: quod 
de benevolentia honorabilium civium praemissorum 
dispositio areae nostrae se habeat in hunc modum: 
videlicet quod longitudo nostrae areae versus orientem 
ad 2 chordas, quod in vulgari Sdl dicitur, et 24 ulnas 
se extendit, item longitudo versus meridiem .similiter 
2 chordas minus 2 ulnis, item versus occidentem etiam 
2 chordas minus 9 ulnis, ad aquilonem similiter 2 chor- 
das minus 9 ulnis. Caetera vero, quae amicabiliter sunt 
discussa, puta de dispositionibus platearum et de cursu 
rivuli ad conventum et aliorum conventui necessariorum, 
tempore suo ac magis oportuno privilegio maiori in- 
ferentur. Ut autem ordinatio praemissorum ex utraque 
parte sit officialiter vigorosa, sigilla officiorum nostro- 
rum una cum sigillo reverendi domini commendatoris 
Gedanensis mernorati su nt appensa. Datum et acta sunt 
haec anno Dni 1344. in crastino Simonis et Iudae apo- 
stolorum. Nos igitur rex Stephanus, cum ex ipsa vetu- 
state scripturae et aliis quibusdem signis litteras iIIas 
nihil habere suspicionis animadverteremus, annuentes 
supplicationi fratrum Praedicatorum innovandas et ap- 
probandas esse duximus innovamusquc et approbamus
>>>
T 


- 375 - 


atque eisdem fratribus praenominatis praesentibus hisce 
insertas sub nostro sigillo habendas concedimus, de- 
cernentes easdem vim et robur perpetuum (quatenus 
tamen usu comprobatae sint) habere debere. In cuius 
rei fidem et evidentius testimonium hasce manu nos tra 
subscripsimus et sigillo communiri mandavimus. Datum 
Varsaviae in conventu regni nost,i generali die 18. mensis 
Decembris anno 1579. Stephanus Rex I. S. Solicowski 
S. W. I. S. R. M. 
Ex vi ta s. Hyacinthi authore Bzovio 1 ) cap. 12: 
Dixit s. Hyacinthus ad fratrum suum s. Ceslaum: Tu 
Boemorum etc., ego Prutenorum etc. et aliorum salu- 
tem curabimus. Ipse autem Prussiae, Pomeraniae ete. 
provincias peragrans, Dantisci etc. aliisque in locis 
praeclara accepit religionis Praedicatorum coenobia. 
Extant antiquitatis obductae notae, quando conventus 
Gedanensis 200 50dales cultui divino deditos hominum- 
que salutem curantes alebat. Cap. 15 2 ): S. Hyacinthus 
Masoviae finibus excedens, Prussiam ingreditur. Michae- 
lem, episcopum Cuiaviensem, una cum duce Pomeraniae 
Suentopelco*tunc ibi reperit in eo totos esse, ut Prussia p.379 
universa iam olim sanguine Adalberti martyris irrigata, 
sed adhuc non usquequaque a gentiIium vanitate ex- 
purgata, ad veri unius Dei cuIturam traduceretur. Ab 
iis benigne suscipitur Hyacinthus, dant ergo illi pote- 
statem intimos recessus Prussiae pervagandi. Potestate 
accepta velut sol lucidissimus partes ilIas cymmeriis 
tenebris ignorantiae obrutas irradiat et in se oculos 
atque ora omnium convertebat. Amore eorum sibi con- 
ciliato, sapientia pone divina et eloquentiae profIuvio, 
caecas ilIorum mentes ad lucem fidei contuendam ad- 
ducebat et corda ad eorundem dogmatum amorem in- 
fIammabat, ut paucis annis id effecerit, ut insignes ad 
veram fidei doctrinam conversiones inibi, quin apud 
vicinos Pomeranos etc. fierent, idola deiicerentur et 


I) Bzovius'. Thaumaturgus Polonus seu de vi ta et miraculis 
s. Hyacinthi confessoris ordinis FF. P,aedicatorum. Venetiis 
16Oó. p. 27. 
2) l. c. p. 32.
>>>
- 376 - 


comburerentur, arae abominandae demolirentur et splen- 
dore evangelii plurimi iIIustrati, ad sanctae matris ec- 
c1esiae gremium redeuntes, Deo uni et trino templa 
magnifico sumptu aedificarent. Fateor quod prima reli- 
gionis fundamenta apud iIIos iecit Adalbertus, episcopus 
et martyr , collapsa tamen eadem restauravit Hyacinthus. 
Ex hoc verbi semine Hyacinthi delectatus Suentopelcus 
dux et Michael episcopus monasterium religioni Prae- 
dicatorum Dantisci struxerunt. E tribus illis primariis 
sociis beatum Benedictum Gedanensibus et universae 
Prussiae praefecit. Vere possit Hyacinthus Prussiae, 
Pomeraniae etc. apostolus nuncupari. Cap. 17. t): Ferunt 
s. Hyacinthum ex Moscovia Prutenos adiisse, et fratres 
divinis studiis Dantisci iam intentos roborasse. 
Ex propagine D. Hyacinthi authore Bzovio 
e o d e m cap. 12): Conventus in ducatu Prussiae: Geda- 
nensem s. Nicolai Suantopelcus dux Pomeraniae de 
consilio et consensu Michaelis Vladislaviensis episcopi 
p.38O anno Dni 1227. die 20. lanuarii fundavit.*Cap. 53): 
Beatus Benedictus, prima s. Hyacinthi in spirituali 
propagatione foetura, secretorum Hyacinthi conscius, 
charismatum meliorum aemulator, divinarum appariti- 
onum et revelationum oculatus testis, miraculose per 
rapidissimum largissimo amne fluentem Vandalum (Vi- 
stulam) super aquas tumentes strato pallio a s. Hya- 
cintho vectus, monasterio Uedanensi praelatus fuit. 
Beati Benedicti sacras reliquias Gedani forte fortuna 
non ita pridem repertas fuisse a furenti milite haere- 
tico (1578) maiores nostri sua nostraque memoria refe- 
runł. Eo enim tempore, quo Gedanum Stephani I. regis 
Poloniae sceptris subesse recusabat et quo obsidebatur, 
praesidiarius miles a Gedanensibus pro stativis desti- 
natus ad conventum s. Nicolai fratrum Praedicatorum, 
uti misere divexatos fratres inde pepulisset inque sa- 


') I. c. p. 39. 
2) BZOVIUS, Propago D. tlyacinthi, thaumatnrgi Poloni 
seu de rebus praecłare gestis in provincia Poloniae ord. Praedic. 
Venetiis 1606. p. 7. 
8) I. c. p. 36.
>>>
- 377 - 


cram suppellectilem monasterii manus impias iniecisset, 
in choro eccłesiae reconditum fore thesaurum tunsione 
parietum explorans, in maceriem muro obductam casu 
per indicium notum incidit. Aperitur maceria reperiuntur 
cancellis fereis vitroque protecta ossa hominis beati. 
Oivi Benedicti corpus esse signo honorificentissimae 
sepulturae coniectantes, iIIam pretiosam corporis gle- 
bam in profluentem Motlavam homines phanatici pro- 
iecerunt etc. Victorinus Condinus, prior Gedanensis. 
Cap. 7 1 ): Frater Hieronymus Ciranus sanctae theologiae 
magister a sacris confes
ionibus Sigismundi Augusti, 
regis Poloniae, provincialis in capitulo Loviciensi 1555 
electus, dum pro restauratione religionis apud Geda- 
nenses cives haereticos laborat, ab iisdem veneno ex- 
tinctus, ibidem quievit 1567. Et pag. 73: Opponebat 
se et acer iIIe frater Hieronymus Ciranus, ea de causa 
a Gedanensibus impiis veneno enectus. Pag. 75: Prae- 
tereo veteres iIIos etc. Michaelem magistrum reforma- 
torem conventus Gedanensis.*Pag. 61, 80, Hl: Frater p.381 
Melchior Mosticensis (a Mosciska), sanctae theologiae 
magister, conventum Gedanensem iam fere in prosti- 
bulum ab impiis civibus haeresi infectis versum, reli- 
gioni vindicavit. Fuit tertio Provincialis et obiit 1591. 
Pag. 98: Gedanensis S. Nicolai conventus nemini in 
Sarmatia propter multitudinem olim fratrum (plus quam 
centum alebat ex censu perpetuo, viritim ex omnibus 
et singulis tam publicis quam privatis domibus Geda- 
nensium soluto) aedificorumque magnificentiam secunda. 
Civitas Gedanensium sub annum 1227. a piscatoribus 
tantum habitata, a Suentopelco duce Pome,aniae ad- 
scripta est fratribus Praedicatoribus. Oecursu temporis 
frequens esse accolis cepit, tum propter fratrum reli- 
giosam conversationem cultumque divinum auctum, 
tum propter commc,cia mercimoniorum ex transmarinis 
regnis vecta ad eam hinc evecta. Non gravatim fratrcs 
Praedicatores concessere locum sibi adscriptum advenis, 
modo ex domibus publicis privatisque in solo coenobii 
cxcitatis. censum unusquisquc per suas familias con- 


') I. C. p. tlI.
>>>
- 318 - 


ventui penderent. Pari pietate qua iure emphiteutico 
concessa est Gedanensibus area, ex eadem a singulis 
feriis VI. unius vocabant scoti, solvebatur census, do- 
nec infelici anno 1526. haeresi Lutherana cives imbu- 
erentur. Pepulerunt tunc a conventu fratres suos bene- 
ficos, per summam iniuriam bachantes haeretici cives. 
Nihil nisi vitam secum efferentibus miseris fratribus, in 
omnia phanatici desaevierunt. SuppeIlectilem copiosam 
sacrarii, argentea et aurea vasa, c1enodia summi pretii, 
sacra paramenta ex senatus impii consulto, qui n et 
privilegia, munimenta monasterii a sacrilegis ablata in 
commune praetorii aerarium retulerunt, eoque censu 
annuo fratres non multo post a Sigismundo I. rege 
Polonia e conventui restitutos privaverunt. Fratribus sua 
repetentibus semper animis irritabantur haeretici cives, 
subinde occasiones aucupabantur iterum eos statione 
eiiciendi. Prolata est anno 1
54., quo peste grassante 
p. 382 ... pater frater Daniel prior cum caeteris fratribus con- 
ventus interierunł. IIlico senatus iterum in monasterium 
involat i1Iudque occupat, donec ad supplicationes pat- 
rum Melchioris Mosticensis et Hieronymi Cirani per 
iIIustres regiae maiestatis Sigismundi Augusti commis- 
sarios loannem Kostka, casteIlanum Gedanensem, Geor- 
gium Ostrovicium, vicecamerarium Mariaeburgensem, 
Gasparum Geschkou, abbatem Olivensem, iussu edicto- 
que regio aegre, sed non integre fratribus restitueretur 
anno Dni 1567. die 23. Augusti. Quo speciosior tertio 
se ilIis obtulit occasio furendi in coenobium, eo magis 
vesana remulentia ferinae sevitiae assumpta in con- 
ventum et fratres tumuItuati sunt anno 1576., quo 
tempore contra datam regibus Poloniae fidem Stephano I. 
regi regnoque universo perfidi rebeIlarunt. Cum primum 
ad eos nuntius detulisset, quia Stephanus rex ditionis 
Gedanensis Zulavam ferro igneque popularetur, ex- 
templo stipendiarium militem suum in conventum tru- 
serunt. Quae hcentia est militis mercenarii haeresi 
pestifera in omne scelus instructi? malo suo edocti 
expertique su nt fratres et inquilini conventus. Nam die 
26. Septembris furo,e perciti in monasterium irruentes 
fratres, qui supere,ant, alios percutiunt, alios in ergas-
>>>
-379- 


tulum vinctos coniiciunt, nemine prohibente omnia 
usualia diripiunł. Nec contenti (sic scriptum reliquit 
posteritati Mosticensis) istis rebus, sed ecclesiam, 
locum Oeo dicatum, cum rabie Schytica intrantes, 
spinam coronae Oominicae, insigne c1enodium, pro- 
phanaverunt, imagines sacras deicerunt, altaria everte- 
runt, caeteram suppellectilem sacrarii, quae priori 
furori supererat, c1enodia, sacras vestes, privilegia 
conventus et omnem ecclesiae ornatu m abstulerunt in- 
que usus prophanos converterunł. Oivinissimo etiam 
Eucharistiae Sacramento infandi non pepercerunt, iIIud 
e pixide argentea in terram proiicientes pedibus spur- 
cissimis calcarunł. Bibliothecam vastarunt Iibrosque 
partim dilaceraverunt, partim exusserunt, neque desti- 
terunt, donec apertam divini numinis vindictam oculis 
suis obiectam manifeste viderenł. Quidam ad Cru*cifixi p. 383 
imaginem , quae perstat adhuc in medio ecclesiae, ad- 
mota scala ascendit, in securi et ascia demoliturus 
eam super trabem , cui stipes crucis inhaerebat, sistens 
semel et secundo asciam vibrat lignumque crucis levi- 
ter scindił. Tertio elevat manum ictumque g,aviorem 
dare arbori nitebatur et ecce vi impetuque quodam 
inviso, Iicet firmiter sese teneret, omnibus inspectan- 
tibus in terram proturbatur inque momento horae cer- 
vicibus cruribusque fractis expirat, frustra eum caeteris 
iuvantibus fugirntemque ad inferos ani mam in exanimi 
cadavere quaerentibus. Moleste eam rebeIIionem furo- 
remque ferebat rex Stephanus, quamobrem cum civi- 
tate potitus esset rebellesque haereticos sua servitute 
compescuisset, religioni conventum restituere g[avi 
edicto praecepit. Restitutum est monasterium fratribus 
altero post anno, quo pulsi erant, cura patris fratris 
Melchioris Mosticensis. Postliminio regressi fratres ad 
conventum omnia infesta repererunt: ecclesiam deva- 
statam, imagines sectas et semiustas, alta,ia eve,sa, 
fores omnes effractras, suppellectilem universam sac,arii 
et domus direptam; cives adhuc minas caedesque 
spirantes, quo se alerent , quo tegerentur, non invenie- 
bant. Indoluit eorum vices illustrissimus antistes tunc 
Vladislaviensis Stanislaus iIIe Carncovius, vidit et ovi-
>>>
- 380 - 


culas suas Gedanenses haeresi pestifera contaminatas 
et de eis ad caulas ecclcsiae reducendis cogitavit. In 
partem igitur curarum suarum fratres s. Dominici (qui 
soli Gedani ex clero remanserunt restituti) vocavit, ut 
officium parochorum , qui ab ovibus illa tempestate 
expulsi fuerant, susciperent, instankr postulavit et 
voluit. Ne cum periculo vitae ostiatim de quotidiano 
victu emendicando essent solliciti, ex redditlbus epi- 
scopatus sui tunc Vladislaviensis censum (praebendam 
vułgo vocant) 500 circiter florenorum inscripsit et cum 
zelo successores suos omnes adhortatus est, ut tam 
sancto instituto facerent satis, nisi omnino perire fidcm 
catholicam apud Gedanenses malint 11Idaeque marsu- 
pium quam animas sanguine lesu Christi redemptas 
magis deligerent. Labores, quos feccrunt fratres pro- 
vinciae Poloniae in eadem civitate, non fuerunt obscuri 
exteris quoque nationibus. Ita de iIIis Gabutius Nova,- 
p. 3S41iiriensis in vita Pij V. pontificis lib. 5. cap. 111):'" Interea 
ait ubiqlle ferme gentium Pii V. pontificis opera sanctae 
,eligionis cultus renovabatur egregie, imprimis vero 
Oantisci. E,at in ea civitate catholicae veritatis lumen 
ita extinctum, ut omni ecclesiae ordine iam sublato, 
nullum ficret sacrae missae sacrificium, nullae sacrac 
conciones a cathelicis unquam haberentur, omnia deni- 
que Lutherana peste aliisque pcssimis depravatae reli- 
gionis erroribus referta, miserandum in modum interi- 
bant. Verum huius pontificis ope Oominicanae familiae 
fratribus templum coenobiumque suum ibi restitutum 
cst. Quae aedificia et amplitudine et opere praecla,a 
etiamnurn extabant militum hospitio ac praesidiis ex- 
posrta. Qua restitutione facta plurimi concionatorcs 
egregii (pater Scvcrinus magister inter ali os erat eccle- 
siastes) aliiqlle praeierea eius ordinis sacerdotes co 
missi sunt. Qui sacris faciundis tantoque illorum po- 
pulorum concursu atquc frcqucntia, quanta explicari vix 
potcst, concionatoribus hahcndis, eas gentes ad fidem ca- 
tholicam rcduxerunt, pontificiis tunl precum tum pccunia- 
rum (quas Carncovio cpiscopo imposucrat) subsidiis adiuti. 


I) Vita b. Pii V. Papae auctore loanne Antonio Gabutio: 
Ancta Sanctorurn. Maii t. I Antwerpie 1680. I. 3 c. 5 p. 661.
>>>
l 


- 381 - 


Priores: l. 1227: Beatus Benedictus, primus prior 
a s. Hyacintho institutus, uti supra. 
2. 1344: Pater Petrus J 
3. 1564: Pater Daniel, qui peste mor- r 
tuus est. u l supra. 
4. 1578: Pater Victorinus Condinus 
5. 1733: Pater Hyacinthus Gruszewicz, s. theologiae 
doctor, per sexennium prior. Obiit. 
6. 1739: Pater Michael Foland s. theologiae prae- 
sentatus, per s.:xennium prior. 
7. 1748: Pater Antonius Lang, s. theologiae doctor 
a sexennio prior. 
1642. Pater lustinus Miechoviensis prior, author, 
Discursuum praedicabilium super Iitanias Lauretanas, 


*)louasteriulłł Gc(lanense IUttrulłł p. 385 
CarułclitarłUn. 


Quando primum Carlllelitae Gedani sedem suam 
fixerint, nullibi expresse consignatum exstat; id vero 
certum est, monasterium Gedanense caetera omnia per 
Poloniam fundatione praecedere ipsisque antiquius esse. 
Hoc colligitur: l: quia primum monasterium fundatum 
et eX5tructum fuit in civitate iuniori Jun
en5tabt Dantzig, 
uti omnes Prutheni et Gedanenses historici testantur, 
et antiqua rudera fundamentorum demonstrant. Subur- 
bium autem iIlud (ut Schiitzius l) testatur) fuit cum 
curia, fornicibus, officinis, eccłesiis et monasteriis (quo- 
rum ibi erant aliquot) fundatum a Winrico de Kniep- 
rode, magistra generali Crucigerorum Theutonicorum, 
nam cum dicti Crucigeri a Conrado Masoviae duce in 
auxilium contra Pruthenos vocati et possessionibus 
amplissimis in confiniis Prussiae ditati fuissent, etiam 
fundatoribus suis Polonis regnum eripere voluerunt et 
aliquot provincias de facto eripuerunt et inter caetera 
Gedanensem civitatem per fraudem et vim nundinarum 
anno 1310. plurimis cesis tam indigenis quam advenis 


') Schiitz (Historia reI'. Pru ss. 1599. fol. 87v) testatur civi- 
tatem iuniorem Gedanensem a Conrado Wallenrod fundatam esse.
>>>
-- 382 - 


occuparunt. Unde non fidentes antiquis civibus dictus 
magister Winricus cum consilio aedificavit ad civitatem 
Gedanum versus mare suburbium Jungcl1 5t
bt et iIIud 
pluribus privilegiis qual11 veteris et novae civitatis Geda- 
nensis cives habuerunt, munivit solisque Gerl11anis 
ad habitandum dedit, quibus et subsequentes magistri 
generales plus favebant et fidebant quam caeteris Ge- 
danensibus. Unde factum fuit, quod iIIud suburbium 
brevi in civitatem magnam coaluerit; nam anno 1455. 
habuit domos plus quam 1400. Constat autem dictum 
magistrum Winricum de Kniprode praefuisse Crucigeris 
ab anno 1351. usque ad annum 1382.; ergo intra illud 
tempus primum monasterium CarmeIitarum in ber Jun
 
p. 386 gen 5t
bt fundatum fuitl). *2. Id colligitur ex antlquis 
provinciae Poloniae actis, in quibus exstat, quod sem- 
per ab antiquo priores Gedanenses praecedebant omnes 
priores conventuum Poloniae tanquam monasterii prius 
fundati. 3. Id colligitur ex actis capituIi Bidgostiae anno 
1468. celebrati, ubi inter caetera haec habentur: Vene- 
rabilis prior conventus Gedanensis proposuit, quo- 
modo propter funditus antiqui conventus destructionem 
terraeque Prussiae devastationem et aggravationem, 
dimittatur sibi praxis taxae ordinariae ad tempus. Ubi 
cum primum Gedanense monasterium Carmelitarum 
antiquum vocet, videtur , quod ad illum annum ad 
minus centum ann i eff1uxerunt a prima eius fundatione. 
Fuisse autem iIIud monasterium fortissimis muris 
et magnifice erectum, historiae Gedanenses testantur. 
Quae autem fuerit causa tum suburbii tum CarmeIita- 
rum monasterii demolitionis, idem Gaspar Schiitzius 2 ) 
describit: Quomodo scilicet anno 1454. Gedanenses et 
ceterae meIioris notae personae detestantes tyrannidem 
Crucigerorum, una die omnes praesidiarios et commen- 
datores ipsorum occiderint et Casimiro III. regi Poloniae 
se subdiderinł. Et quia cives nova e et antiquae ci vi- 
tatis Gedanensis optime sciebant, quomodo suburbani 
lungenstadenses erant prae ceteris Crucigeris dilecti, 


') dr. Schematismus der Dioec. Culm. 1904 S. 110j Sim- 
son, Danzig. ]903 S. 40, 94. 
l) Schiitz p. 210 są.
>>>
-383- 


non illis fidebant, sed semper timebant, ne clande- 
stine iIIos in suum suburbium immitterent et toti civi- 
tati negotium facesserent. Quare regi Casimiro, quod 
iIIis e suburbio Jun
en 5tabt imminebat, periculum 
exposuerunt et suis supplicationibus obtinuerunt, ut 
illud ipsis demoliri permiserit. Verba dicti historici 
Schiitzii lib. 5. caput de demolitione Jungen Słabł in 
germanico haec sunt1): Gedanenses dum non multo 
fiderent lungenstadianis, summe laborarunt apud regem 
Casimirum, ut civitas Junge Słabł funditus tolleretur. 
Erantque in ea supra 1400 domus, sancti Georgii 
templum , sancti Bartholomaei templum , sanctae Ma- 
ria.e alborum monachorum monasterium et aliquot con- 
ventus monialium. curiae, fornices mercatorum, quae 
omnia aedificia funditus demolita et in cumulum lapi- 
dum reposita sunt. Sed in hoc iste autor fallitur, *quod p. 387 
statim iIIo anno 1454. simul cum suburbio Junge Słabł 
nostri monasterii demolitionem referat, cum adhuc 
(destructo totaliter illo suburbio et ceteris ecclesiis ac 
monasteriis) plus quam 7 annis solum in campis relic- 
tum fuisset, sed cum periculo; nam cum ibi plurimi 
simul ex civitatc ratione indulgentiarum adfuissent, 
a militibus Crucigerorum capti et spoliati fuerunt, ut 
postea nec ipsi fratres ordinis Carmelitarum auderent 
in ilIo manere. Sed de licentia suorum superiorum et 
,everendissimi loci ordinarii loannis V. Grusczynski, 
episcopi Vladislaviensis 33, per commutationem acce- 
perunt a dominis consulibus Gedanensibus ecclesiam 
sancti Georgii cum hospitali leprosorum in veteri civi- 
tate, ubi novum monasterium et successive amplis- 
simam ecclesiam aedificare ceperunt. Cum ergo (An- 
dreas Haasius sanctae theologiae magister, conventus 
Gedanensis saepe prior, germanorum facundus eccle- 
siastes annis 38 et uUra continuis, mortuus Gedani 
1670 die 16. Martii, ut vuU speculum Carmelitarum 2» 
existens prior iIIius conventus anno 1647. et 1648. cum 


') Schutz I. c. fol. 210 sq. 
") Daniel, Specu1um Carmelitanum t. II. Antverpiae ]680. 
p. ] ]04.
>>>
-384- 


dominis Gedanensibus in curia serenissimi regis de 
ablatione fundorum per maiores ipsorum tum antiqui 
tum modern i novi monasterii iure agerem, volentes 
innocentiam suam decłarare obtulerunt mihi per SUUI11 
dominum syndicum hunc 
xtractum antiquae concordiae 
maiorum suorum cum nostris in hac materia et dixe- 
runt se origillale ipsius in curia inter caetera monu- 
menta habere. Quod an in omnibus sit verum nescio, 
ilrud tamen huc apponere placuit. In nomine Domini 
Amen. Ad perpetuam rei memoriam. Nos proconsuI 
et consules civitatis Dantzig, Vladislaviensis dioecesis, 
universis et singuIis praesentes nostras Iitteras quo- 
modoIibet visuris et inspecturis significamus, quomodo 
venerabiles religiosique patres domini prior, fratres 
et conventus de monte Carmelo eorum monasterium 
nostrae civitatis praedictae Gedanensis in campo situm. 
cum propter duram guerrarum commotiom:m, quae in 
Prussiae terris immaniter invalescit, tum propter ho- 
stiles et graves inimicorum insolentias et incursus in 
eo divina officia quietis animis sanaque conscientia 
minime exercere usuique perpetuo famulari non pos- 
p. 388 su nt commode, his aIiisque legitimis*causis animos 
ipsorum moventibus coacti et compulsi sunt i1Iud reIin- 
quere et ad memoratam nostram civitatem fugae sub- 
sidium recipere, ipsum monasterium vacuum dimiserunt. 
Verum cum dictum monasterium muris fortissimis erec- 
tum et constitutum in maximum dictae nostrae civitatis 
nocumentul11 et damnum cedere posset, cum memora- 
torum dominorum prioris, fratrum totiusque conventus 
unanimi consensu expressaque voluntate ordinarii et 
authoritate ipsorum superioris Iicentia legitime interve- 
nientibus demoliri et solo coaequari fecimus. Ne autem 
memorati domini prior, fratres et conventus eorum- 
que sequaces propter huiusmodi demolitionem nimium 
videantur in opprobrium regularis observantiae pati 
dispendium, sed ut divinus cuItus per eos continuum 
recipiat incrementum, eccłesiam sancti Georgii ex op- 
posito hospitaIis sanctae EIisabethae inter muros et 
moenia nos tra sitam, tanquam in loco ipsis apto et 
idoneo, cum campaniłi, campana aliisque aedificiis ad
>>>
- 385 - 


eandem ecclesiam pertinentibus olim et quemadmodum 
praebendarii et leprosi in ibidem degentes tenebant. 
mhabitabant et possidebant, pro usu et habitatione 
perpetua dictorum prioris, fratrum et conventus du- 
ximus dandam et concedendam ac tenore praesentium 
damus, concedimus et assignamus talibus metis et li
 
mitibus seu graniciebus: incipiendo ab acie plateae 
sancti Georgii discedendo per plateam sanctae Elisa- 
bethae usque ad parvam curiam sancti Georgii exclu- 
sive, quae pars intra 19 perticarum vulgariter 2\ut
en 
vocatarum spatium continet. Et deinde ab acie eius- 
dem parvae curiae sancti Georgii per directum usque 
ad plateam, quae vcrlo
rnc cBaJje appellatur, ascen- 
dendo, ubi spatium 18 perticarum mensuralium prae- 
dictarum uniusque ulnae. Ab illa acie universa ascen- 
dendo per dictam plateam verlo
rnc .f5at3c appellatam 
usque ad memoratam plateam transversalem sancti 
Georgii, ubi et modo quo supra 19 perticarum mensu- 
ralium spatium observatur. Demum ab eadem acie 
plateae sancti Georgii usque ad aciem eiusdem plateae, 
ubi designatio granitierum memoratarum inchoabatur, 
descen*dendo, ubi spatium 16 perticarum mensuralium p. 389 
una et media ulna habetur. Insuper domos, aedes et 
mansiunculas prope dictam ecclesiam sancti Georgii 
circumcirca contiguas et adiacentes ac inter limites 
praedictos existentes et comprehensas, quas dicti do- 
mini prior, fratres, conventus et eorum sequaces ac 
successores tam ex donatione elcemosynaria, largitione 
testamentaria, quam pro eorum pretio, emptione aut 
quacunque alia acquisitione assequi valeant, perpetuis 
temporibus dictis dominis, priori, fratribus et conventui 
liberam licentiam et facultatem tenore praesentium con- 
cedimns possidendas. Et pro substantia firmiori, ut 
huiusmodi concessio, donatio et assignatio uberioris 
roboris firmiter subsistere possint et ut in eorum lo
o 
de novo monasterium cum eorum observantia erigendi, 
fundandi, constituendi et aedificandi seu erigere, fundare, 
constituere valeant, plenam liberam et omnimodam 
concedimus facultatem, Datum in praetorio civitatis 
nostrae praedictae anno 1464. feria IV. Paschae (4. Aprilis) 


25
>>>
-38b- 


hostro sub secreto in robur et testimonium praemis- 
sorum praesentibus subappenso. 
AuscuItata et diłigenter collahonata est haec prae- 
sens copia litterarum per me Nicolaum Rickelinum, 
dioecesis Vladislaviensis publicum sancta apostoliea 
authoritate notarium, et in praedicta dioecesi Vladisla- 
viensi per Rmum Dominum loannem (Lutecum de Brezia) 
Dei gratia episcopum Vladislaviensem modernum ad- 
missa. Et concordat cum vero suo originali de verbo 
ad verbum. De quo fidem indubitatam mea manu hac 
propria facio. 
Meminit et Schotzius huius commutationis verbis 
huiuscemodi 1 ): Anno 1455. die 14. lanuarii Gedanenses 
unanimiter lungenstadium aggressi sunt, domos et 
templa destruere ceperunt, al bis monachis ibidem mo- 
nasterium habentibus (intellige Carmelitas, hoc enim 
nomine Gedani vocantur) alium locum ad aedificandum 
in veteri civitate Gedanensi concesserunł. Flagellantibus 
similiter commodum assignantes locum. 
Quod, ut in antiquis nostris capitulorum provin- 
cialium actis consignatum est, obtinuerunt titulo one- 
p. 390 roso, nimirum cum onere solvendi annuatim 10 marcas. 
Pruthenicas sacerdoti, qui prius eccłesiae sancti Georgii 
curam habuerat et sustentandi aliquot praebendarios 
eiusdem xenodo'chii usque ad tempora vitae; nam in 
capitulo anno Domini 1468. habentur haec verba: Iłem 
venerabilis prior conventus Gedanensis proposuit, quo- 
modo propter funditus antiqui conventus destructionem 
terraeque Prussiae devastationem ac magnam agrava- 
tionem, quam patitur propter praebendarios, qui dicto 
conventui assignati sunt, in quantum eundem sieut 
fratres desiderant , possidere vellent nec non propter 
solutionem 10 marcarum Pruthenicarum cuidam sacer- 
doti ad tempora vitae suae, petiit dictus prior, qua- 
tenus dictorum intuitu et quia conventus census non 
habet nequt. terminarios, dimittatur sibi pars taxae 
ordinariae ad tempus. 
An autem tam prius quam posterius nostrum mo- 


') Schutz I. c. fol. 2]Ov.
>>>
- 381 - 


nasterium Gedanense aliquo8 stabiles redditus et cer- 
tam fundationem habuerit, nihil certi est, nisi quod 
circa tempus fundationis monasterii vel paulo post 
domina Anna Moldakowa, vidua civitatis Gedanensis, 
hortum suum 3 iugerum, quem in suburbio Hoppen- 
bruch per viam tantum intermediam a Schotlandia 
distante ipsa et maiores eius titulo feudi habuit, de 
consensu reverendissimi domini episcopi Vladislaviensis 
novo nostro monasterio in perpetuum contulit, in quo 
patres Carmelitae hortos et officinas multo tempore 
habebant, sed proh dolorl Civitate iIIa ad Lutheranis- 
mum prolapsa, pater Thomas Ocieski prior anno 1553. 
sicut nonnulla antiqua bona, ita et iIIum hortum a con- 
ventu nostro Gedanensi alienavit d ipsum pro 200 marcis 
Pruthenicis (nunc 20 aureos ducatos, protunc autem 60 
ducatos facientibus) cuidem alteri feminae viduae ven- 
didit sine scitu provincialis et superiorum suorum et 
iIIam venditionem a loanne Droiewski, protunc episcopo 
Vladislaviensi, nomine quidem catholico, re vera autem 
Lutherano, uterque confirmari procuraverunt. Qui hortus 
postea in multas partes divisus in plurimas domos et 
officinas diversas, quae plateae transversalis a via pu- 
blica Schotlandia ad prata tendentis.unam integram p. 39] 
partem faciunt, conversus est. Et recenter in medio 
ipsius hospitale beati loannis Dei, ceteris religiosis 
frustra reclamantibus, de consensu moderni IIImi et 
Rmi Domini Episcopi NiC'olai Alberti Gniewosz (qui 
praefuit ab anno 1642. usque 1654) a loanne Tesmer 
(vide Niesieckil» fundatum est. Nec posset modo totus 
coemi hortus etiam 200UO aureorum. Intentavit quidem 
30 annis postea Rndus pater Matthias Apolinski, 
prior Gedanensis, litem iIIorum locorum possessoribus 
coram IIImo et Rmo Domino Hieronymo Rozrazewski, 
episcopo Vladislaviensi, et tandem aliquot annis pro- 
secutus est, sed quia iIIae domus modo iudicio epi- 
scopali subsunt et magnum commodum officialibus eius 
faciunt, non passi su nt bolum sibi eripi et contra nos 
decreturn tulerunt fundatum in confirmatione episcopi 


') Niesiecki-Bobrowicz IX, 75. 


25.
>>>
-388- 


Droiewski. A quo decreto, quia dictus pater prior non 
appellavit, magis negotium intricavit quam dissolvit. 
Tamen anno 1612. II1mus et Rmus Dominus Lauren- 
tius Gembicki, etiam postea episcopus Vladislaviensis, 
ad instantiam patris Stanislai Biegański , iIIo anno 
prioris Carmelitarum Gedanensium, iterum eandem 
causam reassumi fecit, institutis pro commissariis et 
et iudicibus eius Rndis Dnis abbatibus Olivensi et Pel- 
plinensi, admodum Rndo officiali Gedanensi et Rndo 
patre priore Dominicanorum. Sed hi facta circa hoc una 
atque altara sessione vel ob absentiam alicuius ex ipsis 
vel ob aliam quamcumque causam decisionem differe- 
bant, quousque pestis superveniens negotium dissolvit. 
Contra iIIos tamen, quod rem non serio agerent, dictus 
pater prior protestationem fecit. Verum iIIo arnoto, 
nullus nostrum causam hanc promovere ausus est ob 
respectum II1morum et Rmorum Dnorum episcoporum 
Vladislaviensium, qui de hoc non libenter audiunt et 
inde facile possunt occasionem sumere nos persequendi. 
Hoc tamen non obstante nostri adiuti eleemosynis 
contiguas domos iII i hospitali coemerunt et priore di- 
ruta amplissimam ecclesiam sub titulo sanctae Mariae 
ad Nives cum monasterio aedificare coeperunt et eius- 
dem ecclesiae minorem chorum amplissimum et sacri- 
p. 392 stiam et murum maioris.chori versus mare cum co- 
luntnis internis perfecerunt, alios autem muros ełeva- 
verunt ad altitudinem hastae unius et partem magnam 
monasterii aedificaverunt. Verum superveniente haeresi 
Lutherana et charitate in religiosos versa in odium, 
eorundem ulterior structura omissa est. Sed iam de 
aedificatis multa ob defectum reparationis collapsa fue- 
runt et pauci religiosi ob defectum sustentationis ibi 
manserunt. Nunc autem melioratis rebus paulatim omnia 
restaurantur et meliorem faciem induunt. Haec pater 
Andreas Haasius. 
Curicke in Gedanographia lib. 4. cap. 16. 1 ): Ule 


') Curicke, Der Stad t Danzig histor. Beschreibung. Dantzig 
]688. B. IV Kap. 7 S. 333.
>>>
-389- 


6 
 te lHrme in ber 2Uten Stabł ift ber roci
 lTIiind]cn 
1\ird)e, wcId]e nad) bem :UbfalI bes £anbes preu
en 
un
 ber StaM Dantzig an biefen 0rt
, wo fie Itlm 
ite
et, ift bin
cI'auel worben: bie wei! bie roei
e 2.11iind)e 
5 uvor i
re lHrd)c in 
er Jungen Stabł 
attcn, unb aber 
fcibige Jungc Stabl gan
 gefd)'cifet wurb, muf te bicfes 
roct
e !Honmen..l{(oftcr aud) baran, gleid)wo
1 aber 
wurbe ben roei
en 2Hónd]en cin anbrer Vrt
 5u il)rcm 
}{Iofter unb liird)en in ber 2llten Stabł angeorbnet, wo. 
fdbft fic nom i
re }{ird)e l)abcn. Et paulo ante l): Die 
4.te }{ird)e in ber alten Stabł ifl cin Hospita'.. 1ird)e 
unb wirb s. Elisabeth 1iird)e gcnant, in wcId)er bie 
l\eformirlen prebigcn. Et ad marginem : NB. Monachi 
hospitale cum templo suum esse praetendunt. alim 
aream habUlt sat spatiosam, q uae ei adempta, cum 
vallum per eam duceretur. Magistratus tum cum mo- 
nachis egit vicinis: 1)a
 He il)m ben lTIiind)..t)of folten 
abtreten fur einc !\ul
en jid)ten t)o'll unb etwas tBelbes. 
Factum id propter mutationem civitatis. Post monachi 
pactum vo'uerunt retractare, transacta tam en res, mo- 
nachis Iigna promissa et pecuniam recipientibus. Trans- 
actionem summus pontifex debuit confirmare, dilatum 
.id hactenus, sic pendet et negotium. Idem 2 ): Anno p. 393 
1668. die 15. Martii cben an bem O:age ber 'Hli
re fam 
in bem 
rau
aufc bicfes 'Hlofter ein jeuer aus, woburd) 
bidc 'Hird)e mdflent
ei!s abbranbt, o
ne bas nur bas 
t)intcrtbei' bavon ncbft bcn 3 Spillen unb bem O:
urm 
l,eftcl)ctt ł...Iicb. !:s ift aber balb wieber erbauet worben. 
Lengnich tom. 8. pag. 164 3 ): Anno 1678. die 3. Maii 
lVic bie Carmeliter aus i
rem 'Hlofter mil ber procession 
burd) l'erfd)icbenc 5lra
en ber 2Uten Stabł nad) bet 
Oliva gingcn: brad)tc bicfe ncui
fcit vidc tDufd)aucr 
erbey. 
IDei! abcr bic £utl)eraner nid}t alle If
rerbidigfeit be.. 
5 ci ",tcn, wurben cinigcn bie 'Hopfc mit tBcwalt cntb'ó
el 
l'on benen in procession gc
enbcn. t)ierauf enlftunb 
cine Verbi"crung. linb ba bic procession 5uriicf fc
rle, 


') l. C. p. 331. 
I) Curicke p. 333. 
I) Lengmch Tł. VIII S. ]64.
>>>
p.394 


- 390 - 


erwadete i
rcr bcr póbd Dor ber Stabł, wltrf mit 
Słeinen ul1b 'Hot
. Dic procession cHte ins 'H1"fter SU.. 
riicf, weId)cs ber gefo'
ctc 1)aufc lJ'eicbfam befagerte. 
2.nal1 fef2te bie tBewalt fort, btltd] bas ([
or auf, unb 
phinberte 
uerfł bie 1)1ufe1' auf bem 1)ofe, 
ernad] bie 
'Hird)e ul1b bas 'Hlofte1'. Jn 2 £'tunben war afles 3er.. 
ftó
ret, wobey bie tBeiftIid)en nur i
1' £eben 1'l'ttden, von 
benen bod) cinioJe gefd]'a
en aud) vcrwunbcł worben. 
Die Sad]e fomt auf ben Reid)stl1ge, ber Sd)'us fo'lJłe , 
burd) Commissarien fo'd)e al'5ut
un. fonl1l\ł ellbfid) sum 
VeroJ'dd) 23. Decem bris 1679. ci5ur 
rgiinsunoJ bes 
Sd)abcl1s empfangen bie Carmeliter von ber Słabł 
20000 tBulben: bie ben 13au alfo fortfef2len, bas bie 
'Hird)e am erftcn VftertaoJc \68\ vom Pelplinifd)en 
21bte Ludovico Łos ei1'oJcwei
et wurbe. Dic 
eft1'affung 
ber Vc1'bred)er war bicfc: 1680 die 12. Aprilis fief bie 
Stabł eincn 21iiiU,'r purfd] fopfen unb von bc
en mit.. 
fd)u'bioJ en 2 auf £ebenslang, . auf \ Ja
r sum tBe.. 
fiinlJnis, 4: auf 5, \ auf \ Ja
r sum. t5ud)t
aufe vcr- 
urt
ei[cn unb \ verweifen. 
Anno 1747. die 14. Decembris deiecit ventus ex 
frontispicio ecclesiae turrim unam, alteram vero sic 
incurvavit, quod necesse fuerił eam deponere. Utram- 
que ex collecta eleemosyna an'lO mox sequente Rndus 
pater Cherubinus Nakielski prior in forma elegantiore 
restituit. 
Bartolomeus Ranisch in descriptione tempIorum 
Gedanensium pag. 60. refert 1): Das bie 'Hird)e unb 
'Hlofter ber PP. Carmeliter im Ja
re \ \86 am ([a\:1e 
ber tBeburt ber 
cilioJen JunlJfrau Marien von Subislaw 
Siirften Su Dantzig unb pommereflen 
u If
ren bes 
ł)eili
cn prop
eten Eliae aIs 1)aupłes bcs Carmeliter 
Vrbens geftiftet worben etc.Opinionem hanc falsitatis 
arguit author berprcu
ifd)enSammlung tom. I pag.766 2 ). 


') Ranisch, Beschreibung aIler Kirchen-Gebaude der Stadt 
Dantzig. Dantzig ]695. S. 60. 
I) Preussische Sammlung aIlerley Urkunden. Danzig 1747. 
1,766.
>>>
- 391 - 


Priores: 1. 1553: Pater Thomas Oeieski I 

. 1583: Pater Matthias Apolinski I uti 
3. 1612: Pater Stanislaus Biegański r 
4. 1647: Pater Andreas Haasius sanctae J supra. 
theologiae magister. 
5. 1747: Pater Cherubinus Nakielski. 
6. 1649: Pater loannes a sancto Clemente Kunigk, 
iam tertio prior Gedanensis. 


.Uol1egiunl Gedanense Soeietntis p.396 
Iesu in Schothuulia. 


t 
I 


Patres l) Soeietatis lesu prope Gedanum in vico 
episcopali SchotIand habent collegium ab Hieronymo 
Rozrazewski,episcopo Vladislaviensi, fundatum, qui prae- 
claram afflictae catholicorum in iIIa civitate pietati navant 
operam, in propria ecclesia sacris operando, coneionando, 
noxas poenitentium expiando, conditionem, qua vocati 
sunt, in partem solicitudinisanimarum in suaSchotIandensi 
locatione sedulo et naviter implentes. Ea enim lege 
in bonis episcopalibus de consensu venerabilis capituli 
Vladislaviensis et confirrnatione sanctae sedis aposto- 
licae (uti habet Damalevicius 2 » inibi degunt, ut ad 
dictam ecclesiam pro administratione sacramentorum 
accurranł. Ex iisdem bini sacerdotes cum coadiutore 
habitant in aedibus parochialibus ad ecclesiam Beatae 
Mariae Virginis spectantibus de consensu loei ordinarii 
et parochorum , ubi in capella regia aeque ac in prae- 
dicta ecclesia sua exercitio pietatis et saluti animarum 
intendunt, quorum zclum favore et honore debito 
Rmi Dni Officiales et paroch i Gedanenses laudabiliter 
proscquuntur. Urbem Dantiscanam promovente Il1mo 
et zelosissimo praesule Rozrazewski ingressi sunt 
anno 1585. (teste Lengnich 3 » primusque, qui ex sacer- 
rima societate illuc pervenit. fuit Rndus pater Casparus 


') Damalevicz, Vitae Vladislav. episc. ]642. p.48; Redner, 
Skizzen aus der Kirchengeschichte Danzigs. Danzig 11;75. S. 63. 
') l. c. 
3) Lengnich TI. IV S. 230.
>>>
p.396 


- 392 - 


Sanicki, quem Rmus Nicołaus Milonius, officialis et 
parochus in aedibus suis excepit. Anno 1589. co n- 
cesserant ipsis patres Oominicani capellam sanctae 
Ursulae, in qua germanice concionabantur aliisque 
pietatis exercitiis vacabant, sed anno mox sequente 
capella m hanc dicti patres Oominicani ab illis rece- 
peru nt. Intentio altenominati piissimi antistis erat, 
pro eisdem patribus societatis lesu intra civitatem 
Gedanensem, si non collegium saltem residentiam 
commodam fund"'are ac erigere et in eventu, quo 
ecc1esia paruchialis Beatae Mariae Virginis catholicis 
restituta fuerit, hane ipsorum inspectioni et curae com- 
mittere, sed haereticorum protervia et subsecuta mors 
gloriosi istius pontificis desideratum effectum irritum 
reddidit, non tamen impedivit, quin ex pio legato 
eiusdem praesulis (qui anno sancto iubilaeo MOC 
Romae piissime moriens per testamentu m bibliothe- 
cam suam, tapetes omnes, argenteam suppellectilem 
et ultra 30000 f1orenos bonae monetae pro erigendo 
collegio Societatis lesu inscripseratl» insigne ec ele- 
gans collegium ante civitatem in Schotlandia assurgeret 
nomenque collegii Rozrazeviani assumeret. 
Rectores: I. 1619: Pater Andreas Gutteter, polonis 
Oobrodzieyski, primus rector, vixit 1639. Niesiecki 2 ). 
2. Pater Crispinus Bolcius. 
3. Pater Nicolaus Oborski, qui obiit Cracoviae 
1646 aetatis 70. Niesiecki 3 ). 
4. Pater Henricus Pichert, qui obiit Sandomiriae 
1635. Niesiecki 4 ). 
5, Pater Paulus Envaldus. 
6. Pater Martinus Hincza, qui obiit Posnaniae 1677 
die 23. Februarii. Niesiecki 5 ). 
7. Pater loannes Leznicki. 


') Testamentum ROli Dni Hieronymi comitis a Rozdrazow, 
episc. Vladislav.: Monum. hist. dioec. Wladislav. II. Wladisla- 
VJae 1882. p. 18 sq. 
") Niesiecki-Bobrowicz IV, 336. 
") N iesiecki - Bobrowicz VII, 5. 
.) Niesiecki- Bobrowicz VII,. 284. 
") Niesiecki - Bobrowicz IV, 357.
>>>
-393- 


8. Pater Stanislaus Sczyłnicki. qui bis istud col- · 
legium rexit et tandem obiit Posnaniae 1667 die 7. Martii. 
9. Pater Paulus Kuhn. 
10. Pater Daniel Kraus. 
II. Pater Gaspar Rasler. 
12. Pater Georgius Hagenau, obiit 1669. 
13. Pater Bernardus Reimer. 
14. Pater Andreas Słupski, obiit Sandomiriae 1679. 
Niesiecki 1). 
15. Pater Ioannes Hennig, domitor haeresum, obiit 
1682. Niesiecki 2 ). 
16. Pater Stephanus Skarzewski, obiit 1675. 
.17. Pater Georgius freug. p. 397 
18. Pater Ioannes Handzler. 
19. Pater Stanislaus Karnicki, obiit Cracoviae 1691 
aetatis 81. Niesiecki 3 ). 
20. Pater Franciskus Hacki. 
21. Pater Martinus Rakowski. 
22. Pater Nicolaus Działynski, obiit Gedani 1710. 
Niesiecki 4). 
23. Pater Petrus Zywiecki. 
24. Pater St:lnislaus Głowczynski, obiit Sando- 
miriae 1722. Niesiecki 5 ). 
25. Pater Andreas Smarzewski. 
26. Pater Andreas Lewicz, obiit in rectoratu Ge- 
dani 8. Iunii 1713. 
27. Pater Georgius Gengel. 
28. Pater Ioannes Cywinski, obiit Posnaniae 8. Iulii 
1748. 
29. Pater Carolus Sawicki, finivit rectoratum 13. 
Decembris 1725, obiit Leopoli 1733. Niesiecki 6 ). 
30. 1725. Pater Reinholdus Gert, obiit Gedani 1730. 
31. Pater Iosephus Andrzeiowicz. 
32. Pater Antonius Dobrski 1733. 


') N iesiecki - Bobrowicz V 1Ił, 413. 
0) Niesiecki - Bobrowicz IV, 347. 
3) Niesiecki-Bobrowicz V, 37. 
4) Niesiecki - Bobrowicz łłł, 457. 
') Niesiecki- Bobrowicz IV, 150. 
") Niesiecki - Bobrowicz VIII, 286.
>>>
p.398 


- 394 - 


33. Pater Matthias Przanowski. 
34. Pater Bartholomaells Luder, obiit Gedani 19. 
Aprilis 1747. 
35. 1743: Pater Stephanus Swinarski a 17. Aprilis 
usque ad 1746 diem 4. Maii, obiit Ostrogii rector 8. lulii 
1748. 
36. 1746: Pater Antonius Dobrski ,ector secundo 
a 4. Maii lIsque ad 1749. 
37. 1749: Pater loannes Mielkiewicz. p. 487 1 ). 
38. 2 ) 1752. Pater.. .3) Wagener. 
39. 1754. Pater Gaspar Borowski. 
1747: dirutum est templum vetus, quod ex muro 
Prut heni co et rui na e pro x i m u m , novlImque ex solido 
muro aedificari ceptum. 


.]IOllustcriullł Stolccnbe..gcnse 
Pntrulll n...fOrllwf,orUllł. 


De prima fundatione: Ex libro Additamentum 
ad chronicam Fratrum Minorum sancti Francisci authore 
Alexio Koralewicz. 1712. pag. 74. 4 ): Anno 1664. die 
31. lanuarii deputati su nt perillres Commissarii a venera- 
bili capitulo Vladislaviensi Stolcenbergam propeGedanum, 
qui in monte episcopali emensurati sunt et designarunt 
locum pro patribus nostris, expostulantes, ut eundem 
susciperemus. Patres nostri nondum poterant iIIo tem- 
pore se resolve,e ad id, referentes se ad plenum con- 
sensum capituli venerabilis. Ad quod dum consensllm 
p,aebuisset cum conditione, ut nos ibidem in perpe- 
tuum curam animarum gcreremus, nostri id acceptare 
noluerunt, rogantes alium commodum sibi locum as- 
signari ad inhabitandum et Deo serviendum absque 
huiuscclllodi ohligatione. Nihilominus cum postmodllJ11 


') dr. p. 487 ad calcem. 
") Nomina duorum sequentium rectorum a Schwengelio 
post a. 174lJ. addita. 
") LaCllna. Cog-nomen omissum. 
ł) A. Koralewlcz, Additament do kronik Braci Mnieyszych 
s. Franciszka. Warszawa 1722. p. 74.
>>>
-395- 


ferventius id anobis expostularet celsissimus princeps 
Czartoryiski episcopus et venerabile capitulum Vladi- 
slaviense, patres nostri facultatem et consensum requi- 
siverunt a sacra congregatione de propaganda fide, ut 
locum istum acceptare possent cum obligatione iIIa 
tanquam missionarii cum om ni exceptione et privilegiis 
regularium mendicantium. Pro quo, cum instantiam fe- 
cisset celsissimus princeps episcopus et venerabile capi- 
tulum Vladislaviense, datum nobis est breve a sacra 
congregatione de propaganda fide, et ad id locus iIIe 
susceptus est anno 1666. et in fundo nobis dato, con- 
cesso atque inscripto avenerabili capitulo Vladisla- 
viensi, concurrentibus et promoventibus variis bene- 
factoribus, praecipue loanne Ignatio Bąkowski, palatino 
Mariaeburgensi, assurrexit monasterium et ecclesia, in 
qua habemus curam animarum non tamquam plebani 
annuos proven.tus et redditus habentes, sed tanquam p. 399 
missionarii a sacra congregatione de propaganda fide 
approbati, praecaventes paupertati sanctae, sicuti in 
aliis conventibus inservientes saluti hominum cum de- 
pendentia debita a superioribus ordinis. 
pag. 113: In prima congregatione provinciae maioris 
PoJoniae sancti Antonii noviter stabilitae, habita in 
conventu Lutomiriensi 21. lunii 1672, proposita fuit 
fabrica conventus Gedanensis, recommendata est pro- 
motioni et affectui domini palatini Pomeraniae Ignatii 
Bąkowski concessumque (in quantum aliter fieri ne- 
queat), ut monasterium et eccclesia secundum modum 
Pruthenicum ex lignis insertis lateribus aedificetur. 
pag. 114: In congregatione altera habita Labissini 
15. Augusti 1673 lectae fuerunt litterae singularem 
denuntiantes affectum erga pauperes Reformatos pala- 
tini Pomeraniae Ignatii Bąkowski, quibus obsequia sua et 
protectionem intuitu fundationis Gedanensis declaravit. 
pag. 134: Anno 1678. die 10. lunii in conventu Stolcen- 
bergensi sancti Antonii prima congregatio celebrata 
est, cito post istam horrendam et lugendam confusio- 
nem, quae accidit in ecclesia patrum Carmclitarum 
ibidem Gedani post processionem publicam expeditam 
ab istis patribus per civitatem Gedanensem Olivam,
>>>
- 396 


dum vulgu!; conspirans post regressum processionis 
irrupit in eccłesiam praefatorum patrul11, Sanctissimum 
Sacra men tum , hostias consecratas et ciborium in ter- 
ram proiecit, pedibusque conculcavit, imagines crucifixi 
Domini, sanctissimae Matris eius et aliorum sanctorum 
blasphemans laceravit, secuit, pedibus concu1cavit, 
sacro oleo ca1ceos unxit, organa et aItaria confregit et 
nonnullos patres Carmelitas sauciavlt. Post istum tam 
lugubrem casum congregati patres nostri pro congre- 
gatione provinciali celebranda, imprimis in solemni- 
tate Sacratissimi corporis Christi Sto1cenbergae solemnis- 
simam cum Sanctissimo Sacramento fecerunt proces- 
sionem cum maximo popu li confluxu et assistentia 
procerum regni ac senatorum , Ignatii Bąkowski, pala- 
p. 400 tini Mariaeburgensis, Gerhardi.comitis ad Dbnhof pa- 
latini Pomeraniae etc. 
pag. 135. Anno 1679. die 9. Septembris in eodem con- 
ventu Stolcenbergensi altera cong,egatio habita est. 
pag. 182. Anno 1710. in eodem conventu undecim 
pat re s peste mortui sunt. 
pag. 182. Anno 1707, pater Ivo Derenski guardianus 
Sto1cenbergensis. 
pag. 196. Anno 1686. die 3. lanuarii obiit pater Coele- 
stinus Zdrowski, qui aliquotics egit guardianum Stol- 
cenhergensem. Haec ex libro praeallegato. 
Niesiecki tom. I. pag. 311): loannes Ignatius Bą- 
kowski, palatinus Pomeraniae, w roku 1666. w Gdansku 
pod tytułem ś. Antoniego Padewskiego Ojcom Refor- 
matom z gruntu kościół V klasztór wystawił. A na 
koniec będąc Woiewoda Malborski w Kiszporku pod 
tytułem ś. Ducha resydencyą tymże Ojcom Reformatom 
1685 fundował, otrzymawszy na to consens od Rzeczy- 
pospolite}" constitucyą Koronną obwarowany anno 1678. 
Anno 1735. templum vctus Stolcenbergense, quod 
erat ex mulO Pruthenico et ruinam minabatur , dirutum 
est et in eius locum novum ex solido muro, forma 
non ineleganti cura patris Antonii de Bruckenthal (fuit 
is ante ing,cssum ,eligionis colonelIus 1715 et in 


') Niesiecki - Bobrowicz II, 48.
>>>
- 397 - 


aestimatione apud regem et regni proceres) eius tem- 
poris guardiani aedificari ceptum. 


* )lOnilsterhull Ocduneusc .Frntnull p. 401 
Illisericordiue. 


Niesiecki tom. 4. pag. 351. 1 ): Tesmer herbu Sas 
pruski w pomorskim wojewodztwie, dom dawny, z których 
był lan Tesmer, secretarius regius, żył in coelibatu, 
fundował w Gdansku szpital, który oddał zakonnikom 
Bonifratrum, co approbowała Constitutio 1676. Umarł 
w Malborku na zamku, pochowany na Szotlancie 1652 
u tychże Ojców, których tam fundował, zostawił 
summę pewną na w}chowanie tak ubogich zakonników 
iako y na chorych. 
Curicke Iib. 4. c. 19. ad marginem : Anno 1645. 
Tesmer nobili s unb Stabt
altcr 5u Marienburg blUlctc ein 
Spila
1 vor frcmbbc l{ranfc furm !1cucn ([
or 
inlerm 
Sd)otlanbc in fundo episcopi, beftclletc aud) ba5u religi- 
osos, curatores aegrotorum, qui nunc mendicant per 
civitatem connivente magistratu. Anno 1650. 
al man 
aud) allba .:Inc Hird)e angcfangcn 5u baucn. 
Anno 1734. bcy cBelcgwl}dt bcr 2.3e1agerung ber Słabł 
Dantzig nmrbc biefcs Hlofter 5\1famt Hird)e \lnb allen 
ttebenftc
cnben cBebaucn l'on b.:n Dantzigern in bw 
cBrunb lVcggcbrant, lInb miiftett nad) bcr 2.3c1agcrung bie 
geiftlid)cn 2.3riibcr wo
1 \0 Ja
r lang lms mangcl ber 
IDo
l1lmgcn anbcrwcrts 5ur 211iclł)e fitzcn. 


*Col1eghl111 llissionnriorl1111 iłd p.402 
suuctunł Adalberbull. 


lam superius memini sub titulo ecclesiae sancti 
Adalberti hoc loco antiquitus sedisse religiosos Bene- 
dictinos, his vero successisse parochos rurales. Hac 


') Niesiecki-Bobrowicz IX, 75.
>>>
398 - 


nostra aetate 111mus ac Rmus Dominus ConstantinuS 
FeIicianus Szaniawski, episcopus Vladislaviensis, eccle- 
siam hanc cum omnibus proventibus concredidit sacer- 
dotibus congregationis Missionis et excitato eleganti 
aedificio ibidem collegium erexit ac competentibus red- 
ditibus pro sustentatione sex sacerdotum providit. Hi quo- 
talmis ternas missiones in archidiaconatu Pomeraniae 
expediunt maximo fructu. Praeest hodie (1749) huic 
collegio Rndus Dominus Aremborst Varmiensis, quem 
praecessit Rndus Dominus Le Duc Praepositus. 


p.403 *)[ollustorhllłl ])ir
nyiense ordillis 
Putrulłl PraeditatorUlll. 


. 


Miechovius Iib. 3. cap. 65. 1 ) et ex eo Bzovius in 
propagine pag. 8 2 ): Conventus Dirsaviensis sanctissimae 
Virginis Msczugius (id est Mestuinus 11.), dux Pomera- 
niae, 8. Kalendas Maii 1289 concedens fratribus in toto 
suo principatu Iigna scindendi et lapides secandi, nec 
non in flumine Vistula piscandi et naulum non sol- 
vendi Iicentiam. Haec fuere initia huius conventus. 
1344: frater Nicolaus, prior Dirsaviensis, supra in mona- 
sterio Gedanensi 3 ). 
1749: Rndus Pater Vincentius 4 ) - Varmiensis, professus 
Gedanensis, a 9 iam annis continuis prior Dirsaviensis, 
qui aedificia vetustate collapsa insigniter restauravit et 
fundos aIienatos vindicavit monasterio. 


p. 404 


*)IOllusterhllłl Novense IUttrulll 
BcrnurdinorlUll. 


Patres Observantes seu Bernardini in suo ante- 
signano beato Paulutio Fulginate (qui obiit 1390, aetatis 


') Matthias de Miechovia, Chronica Polonorum l. III c.66: 
Polonicae historiaecorpus loannis Pistorii. Basileae ]582. t. II p.I30. 
') Bzovius, Propago D. Hyacinthi, thaumaturgi Poloni. 
Venetiis ]606. p. 8. 
S) p. fol. 377. 
ł) laeuna.
>>>
- '399 - 


80., religionis 67. anno) in l11undum nati sunt anno 1368. 
et Provinciam Saxoniae refornlare aggressi su nt anno 
1463. Oeinde anno 1453. primum locum et eccłesiam 
in regno Poloniae Cracoviae adepti sunt promovente 
sancto loanne Capistrano, cuius doctrina et sanctitate 
multi baccalaurei et artium magistri universitatis Cra- 
coviensis allecti. se ipsius disciplinae commiserunt et 
ab eo sacro instituto su nt initiati. Quibus collocandis, 
cum non haberet dOl11icilium opportunum, Iicet rex 
Casimirus anno praecedente huic sodalitio assignasset 
eccłesiam sanctae Crucis extra muros Cracoviae sitam, 
sed Capistrano magis placuit locus in suburbio Stra- 
dOl11iae prope arcem a cardinale Sbigneo, episcopo 
Cracoviae', sibi collatus, in quo pius antistes eccłesiam 
Iigneam sub invocatione sancti Bernardini (unde etiam 
antonomastice Bernardini vocantur in Polonia) cursim 
et succisivis operis erexit, cellas adiunxit et in die na- 
tivitatis Beatissimae Mariae Virginis fratres in mona- 
sterium introduxit neque ante hunc annum ullum locum 
seu domum habuerunt in Polonia. Nova haec religiosa 
in regno Poloniae plantatio mox Ha crevit, ut anno 
1465. decem numeraret conventus, nempe Cracoviensem, 
Tarnoviensem, Leopoliensem, Lublinensem, Varsavi- 
ensem, Posnaniensem, Costensem, Schovensem, Cobili- 
nensem et Calissiensem, hoc anno 1465. ceptum aedi- 
ficari a loanne Grusczynio, archiepiscopo Gnesnensi, 
deinde complete finitum anno 1486. Qui omnes partim 
de novo su nt constructi, partim primitivis patribus 
.conventualibus praetextu reformationis ablati atque ex p. 405 
his decem Monasteriis anno 1467. coaluit provincia Polo- 
niae primusque patrum Observantium in regno Poloniae 
provincialis fuit pater Marianus de leziorko. 
In Prussiam autem primum ingressi sunt patres 
Observantes anno 1470., sic inq uit Wadingus t) ad 
annum 1466: Sub istud tempus accesserunt ad Casi- 
mirum regem ad Gedanum, celeberrimum Prussiae 
emporium, consistentem, aliquot fratres provinciae 
Saxoniae petentes, sibi liceret coenobia inter Pruthenos 


I) Wadding, Annales Minorum. Romae 1735. t. XIII. p.386.
>>>
....... 


- 400 - 


acquirere, quibus dum ilIe facultatem negaret dicens: 
Alemannos Polonis semper invisos, non adeo con- 
venturos cum Pruthenis Poloniae subiectis sibique sup- 
petere ex familia religiosa Observantium plurimos 
patres, quibus Pruthenam gen tern committere posset 
instruendam. At illi minus reverenter et animosius, 
quam deceret, regis verba retorquentes, commissi sunt 
custodiae Vratislaviensi extra Prussiae fines in Silesiam 
transmittendi; magna enim oborta episcopo erat sus- 
picio, missos hos aliosque a finibus Saxoniae ad ma- 
gistrum Prussiae, ut defectionem a Polonis ad cruci- 
feros, cum quibus rex bellum gerebat, occulte suade- 
rent. Egit deinde rex per suum legatum łacobum Dem- 
binium cum pontifice, ut facultatem concederet Polonia e 
Observantibus per Prussiam domiciIia constituere, atque 
ita factum est circa ann um I.HO., adiutorio praesertim 
Vincentii, episcopi Culmensis et administratoris Pome- 
saniensis. Haec Wadingus. 
Postea iidem Observantes facultatem a Sixto IV. 
duas domos in Prussia aedificandi impetrarunt, ut 
testatur Wadingus t) anno ł 475. numero 36 inquiens: 
"impetrarunt hoc anno a pontifice licentiam 2 conventus 
in Russia et totidem in Prussia aedificandi". Bulla 
concessionis incipit: Uberes fructus etc., quae haec 
formalia habet et sicut eadem petitio sUlJiungebat: 
Vos vicario provinciae Saxoniae oboeditis. et propterea 
p. 406 saItem*semel in quolibet triennio capitulum fratrum 
dicti ordinis eiusdem provinciae Saxoniae ac iter vest- 
rum per Prussiam est quando per 80, aliquando vero 
90, interdum per milIe milliaria agendo, visitare tene- 
mini, in quo quidem itinere nullus locus eiusdem ordinis 
de Observantia nuncupatus existit, in quo parumper 
respirare et vos recolligere valeatis. Quare pro parte 
vestra Nobis fuit humiliter supplicatum, ut vobis duo 
in Russia ac unum vel duo loca in Prussia erigendi 
licentiam concedere de benignitate apostolica digna- 
rem ur. Nos igitur etc. Haec Eugenius IV. in bulla. 
His praemissis, si quaeratur, quando et circa quod 


I) Wadding ł. c. l XIV p. 135.
>>>
j, 


1- 


- 401 - 


tempus conventus Novensis sit aedificatus? Respondeo 
iam anno 1260. ibidem monasterium fratrum ordinis 
Minorum conventualium exstitisse. Sic enim tuto asse- 
rere licet, nam pater Casimirus Biernacki in Specu lo 
Minorum Cracoviae 1688 in 4-to edito pag. 218. sic 
ait!): Divisis a sancto Bonaventura anno 1260. post 
Haymonem, ut Wadingus ad citatum annum numero 14. 
refert, in capitulo generali Narbonae celebrato, re Iigi- 
onis minoritanae Provinciis ctiam provinciae Saxoniae 
in numero vigesimum assignavit locum, quae in 
Custodia Prussiae iuxta Rudolphum pag. 291. locum 
Brunsberch, locum Novae (!1eiiburg), locum Culmae et 
locum Thorunii obtinebat. Ad conventum Novae, post- 
quam in prioritatem Minorum Conventualium non minus 
quam in universitatcm fidei orthodoxae sat superque 
arietaverit et effuse debachata fuerit Lutheranae rabies 
fidei, patres Observantini, in Polonia Bernardini nun- 
cupati, per praeventionem filiali iure, vel ut loannes 
iunior antiquiore Petro, citius praecucurrerunt. Hucus- 
que Biernacki loco citato. Unde patet iam anno 1260. 
Novae fuisse conventum Ordinis Minorum. 
Porro Patres Bernardinos in ilIud monasterium ab 
haereticis prophanatum I et desolatum , a se autem anno p. 407 
1600. reparatum induxit ipsisque in possessionem tra- 
didit Georgius Konopadzki, castelIanus Culmensis, uti 
habet Niesiecki tom. 2. pag. 593 2 ). Qui proinde pro 
secundo fundatore merito censendus est. An ibidem in 
Ecclesia sepultus sit, Niesiecki non meminit, ben e vero 
recordatur fratris eius Stanislai ibidem sepuIti his 
verbis: Stanisław bezżenny: tego nagrobek w Nowym 
u 00. Bernardynow tak mowy: Stanislao Georgii 
a Konopat castellani Culmensis et Capitanei Svecensis 
filio, Viro muItis ac egrcgiis virtutibus praedito I fratres 
superstites, amoris et dulcis memoriae ergo, hoc monu- 
mentum posuere, qui obiit 1608 aetatis 47. 
Niesiecki tom. I. pag. 334 3 ): Korpalewski Bieg 


') Biernacki, Speculum Minorum. Cracoviae 1688. p. 218. 
3) Niesiecki-Bobrowicz V, 210. 
') Niesiccki- Bobrowicz III, 174. 


26
>>>
-402- 


Xiężyca do pełny przydaie, :le przodkowie domu 
Czapskiego znacznie się do fundacyi 00. Bernardynow 
w Nowym przyłożyli. Gens haec illustris ibidem in 
capella Beatissimae Mariae Virginis plurima epitaphia 
habet. 
Niesiecki tom. 4. pag. 76 1 ): lacobus Siecinski prius 
miles, dei n ordinem patrum Bernardinorum ingressus, 
monasterio Novensi praefuit guardianus per annos 16 
iIIudque egregie restauravit. 
In historia Prussiae loannis Leonis pag. 400 2 ) 
habetur relatio apostasiae Bonaventurae Tidek quondam 
Guardiani Novensis circa annum 1524., quam pudet 
referre. 


p.408 .]Iouasterhnłl Sve('ense l)ntruIIl 
BerllardillOI"Ulłł. 


Ex litteris Rndi Ignatii Maurzycki vicarii Svecensis 
1749. Quod Rnda Dominitio Vestra scribat ecclesiam 
primam Svecensem erectam esse a Grimislao duce 
Pomeraniae, credo hanc fuisse eccłesiam illam, i n 
cuius locum assurrexit templum cum conventu patrum 
Bernardinorum ordinis sancti Francisci strictioris ob- 
servantiae. De quorum fundatione et introductione haec 
lego: Prima fundatio conventus huius facta est 1624. 
Praeconsules civitatis sacra regia :naiestatis Svecensis. 
Introductio patrum 1626 die 1. MaiL Ecclesia haec erat 
lignea sub titulo sancti Michaelis per IIIrem et Rndum 
Thomam Prusakowicz, praepositum Svecensem, vel 
fundata vel administrata. Consecrata autem fuit per 
IIImum et Rmum Dominum Matthiam Bystram, episco- 
pum Ostrosiensem, suffraganeum Culmensem, 1674 in 
absentia loci ordinarii IIImi et Rmi Domini loannis in 
Gembice Gembicki, episcopi Vladislaviensis et Pome- 
raniae, de eius tamen licentia. Et haec eccłesia lignea 
sub tempus belli Svetici fulminis ictu est combusta. 


') Niesiecki - Bobrowicz VłłI l 329. 
I) loannes leo, Hist. Prusslae. Brunsbergae 1725. p. 400.
>>>
- 403 - 


Ad annum 1696. ecclesia moderna ex muro est fu n- 
data per varios benefactores et 1720 perfecta cum 
omnibus attinentiis. Anno 1721. consecrata per IlIrnum 
et RmulII Dominum Christophorum Antonium Szembek, 
episcopum Vladislaviensem et Pomeraniae, die 3. Octo- 
bris, quo et dedicationis celebrat festum, sub titulo 
Immaculatae Conceptionis Beatae Mariae Virginis. Ibi- 
dem imago gratiosissima multis miracuIis claret. 
Niesiecki tom. 4. pag. 699 I): ktoryś z Domu Za- 
wadzkich na Klasztor w Swieciu 00. Bernardynow 
siła wysypał dobroczynnie, takbym rozumiał, że o lanie 
Woiewodzie Parnawskim mowa. Qui obiit 1645. Dama- 
lewicz huius monasterii non meminit. 


r 


*]10Ilasterhlln To})olnense ordinis p. 409 
sancti Puuli (UOinłi erenl itae. 
Niesiecki tom. 2. pag. 575 2 ): Samuel Konarski 
herbu Osoria, Chorąży Pomorski fundował Kosćioł 
w Topolnie, kędy iego nadgrobek tak o nim mowi: 
Vir singulari fide, pietate et Religione in Deum, tum 
erga egenos Iiberalitate, hoc loco, qu
m ipse Deo 
sacrum una cum Coniuge Helena a Konopat, labore et 
industria esse voluit, tumulatus quiescit. Vixit annos 
66, obiit 1608. Huius filius eiusdem nominis Samuel, 
prius castellanus Gedanensis, dein palatinus Pomeraniae 
ac ultimo palatinus Mariaeburgensis w Topolnie fun- 
dacyi Kosćiołowi tam od Oyca swego wystawionemu 
przyczynił, czego mu pozwoliła constitutio 1638. Kędy 
y Oycu swemu nadgrobek marmurowy położył. To To- 
polno w Dom Konarskich weszło y z inszemi do niego 
należącemi z Wulkowską Babką iego. Ist:us palatini 
filius Adam, praepositus Varmiensis, fundował Pauli- 
tow w Topolnie. Idem ibidem et novam ecclesiam ex 
latere cocto elegantis figurae et fabricae erexit 1682 
die l. Augusti, cuius deIineatio habetur aeri incisa 


') Niesiecki - Bobrowicz X, 107. 
') Niesiecki- Bobrowicz V, 185. 


26. 


-- 


J
>>>
. 


-404- 


cum hac inscriptione: Ichnographia templi Topolnensis 
fundati a Perillri et Rmo Domino Adamo Sigismundo 
de Konarzin Konarski praeposito Varmiensi I cantore 
Plocensi, sacra e regiae maiestatis secretario anno 1682. 
erecti et exstructi per Bartolomaeum Ranisch, murarium 
Gedanensem. Item: Ilic 1iir..-be bes 11ct'tn l}errn Adam 
Sigismund Konarski in feincn Ifrl,
iittcrn Su Topolno in 
J)reuffen erbauet 16
2 die l. Augusti. 
Ex litteris Rndi Maurzycki vicarii Svecensis 1749 1 ). 
Topolno duobus milliaribus Sveciis distans, sub Bidgostia 
p.41O posita, ad decanatum*Suecensem spectans. Ecclesia 
Topolnensis olim fuerat lignea, parochialis, nunc et 
conventualis patrum ordinis sancti Pauli primi ere- 
mitae, murata promotore et fundatore ROlo Domino 
Adamo Sigismundo Konarski Praeposito, canonico 
Cathedrae Varmiensis, cum fratre suo gennano magni- 
fico Andrea, succamerario Pomeraniae. Qui supplica- 
runt IIImo et Rmo de Niedzielsko Madalinski , episcopo 
Vladislaviensi et Pomeraniae, qui praemissis praemit- 
tendis et litteris cridae expeditis fratres ordinis ante- 
dicti fundaverunł. Bonis ipsis attributis pro sustenta- 
tione, nimirum praedio Cieleszynek cum 4 subditis et 
media parte villae Dąbrowka, locatis quoque 8000 flo- 
renis Pruthenicis supra Topolno, a quibus provisio 
deberet dari, sed- a multis annis ferm e non datur. Ad 
ecclesiam hanc spectat cura animarum in Topolno, 
Rutki, Grabowo, Grabowka et Cieleszyn maiore. Ita 
testor frater Casimirus, prior Topolnensis. Ecclesia 
haec non tantum in optimo flore est, sed et gaudet 
gratiosa imagine Beatae Mariae Virginis. Quod vero 
iste prior non expresserit annum fundationis et intro- 
ductionis fratrum I adverto fundationem hanc nondum 
attingere centum annos, sicut superius 2 ) dictum est de 
Drozdowski, qui fuit 1676 plebanus Gruczynensis et 
Topolnensis ac decanus Svecensis et forte adhuc diu- 
tius sacerdotes saeculares ecclesiam hanc rexerunt. 


b 


') dr. p. ]94. 
I) p. 202, 206. 


-j
>>>
. 


-405- 


Testimonium istud Topolnense ad archivum decanatus 
Svecensis datum est 14, Februarii 1712. 


J. 


.)[onasteritułl We)'heropolensr p.4]] 
Patrunł RefornłutorUlłł. 


.. 


Ex libro Additamentum ad chronicam Fratrum Mi- 
norum sancti Francisci authore Alexio Koralewicz. 1722. 1 ) 
pag. 39: Anno 1647. adm issa est fundatio in Cassubia, 
quam capitulo provinciali obtulit lacobus Weyher, sacri 
romani imperii comes, palatinus Mariaeburgensis, Słu- 
choviensis, Biitoviensis, Christburgensis Capitaneus, 
Exercitus Prutłlenici Generalis ex tali occasione: Za 
krola Wladysława IV. ćiągnąc z Woyskiem swoim prze- 
ciwko Wielkiemu Hetmanowi 
\oskiewskiemu, obległ 
Miasto iego Alba nazwane, ktorego minami dobywaiąc, 
gdy miny mury wysadźiły I przywaloni źiemią wzywał 
ratunku S. Franćiszka, ślubuiąc Panu Bogu i Oycu S. 
dla Braci iego Klasztor i Kosćioł fundowac: dziwnie 
z takiego niebespieczenstwa śmierci za przyczyną 
S. Franciszka zdrowy wyszedszy I co P. Bogu y S. Fran- 
ciszkowi obiecał, chcąc rzeczą samą wykonac, usilnie 
prosił O. Prowincyała o przyjęcie mieysca w Weyhe- 
rowie Miasteczku swoim: na ktorym za acceptacyą 
lego Kosćioł y Klasztor wystawił z wielkim porządkiem 
y sprzętem tak do Klasztoru iako y do Kosćioła na- 
lezącym. Przydał do Kosćioła tego y Kaplicę, w ktorey 
złozył znaczną Relikwią całe ciało S. Leontii Ma,tyris. 
Wystawił grob y mausoleum pro se et Successoribus 
suis. w tym spoczywa z dwiema Małzonkami swemi 
y piącią potomstwa swego.. Osobliwey Prowidencyi p. 412 
Boskiey fundacya tego Konventu ztąd przyznaie się, ze 
w tym kraiu od wielu lat Herezyą, za,azonym Wiara 
Katolicka za przykładem Braći naszych, za ustawicznemi 
pracami ich y pieczołuwaniem o zbawienie dusz ludz- 
kich wielki inkrement bierze. W tym Konwencie iest 
Szkoła za powagą Sacra e Congregationis de propa- 


') A. Koralewicz, Additament do kronik Braci Mniejszych 
s. Franeis7ka. Wa,szawa 1721. p. 39. 


Jo....... 


j
>>>
. 


- 406 


ganda fide postanowiona, y za pozwoleniem Capituli 
Vladislaviensis, pro instructione iuvenum Saecularium 
in fide Sacrosancta, pietate et doctrina przyięta: do 
kto rej rożni tak z Katolikow, iako też y Dyssydentow 
dawali y daią Synow swoich na nauki: z ktorych wielu 
Wiarę S. przyiąwszy Rodźicow swoich opuszczali, 
z Katolikow zaś wielu do Zakonu naszego iak y do 
innych wstępowało: z tey Szkoły y tymi czasy wielkie 
Imiona Senatorskie zasiadaią Krzesła. Niekontentował 
się taką poboznością, y szczodrobliwoscią Miłosćiwy 
Fundator, ze reformatom Kosćioł y Klasztor tak hoynie 
nadał y ozdobył; dla większej promocyi nabotenstwa 
na zachęcenie oziębłych serc ludzkich, do uwazania 
y rozmyslania Męki lezusowey, blisko tego Miasteczka 
na polach y gorach rrzy wdzięcznych lesnych d,zewach, 
drogi bołesne, na formę y kształt lerozolimskich (ktore 
opisuie Andrichomius l» wymierzył, y na tych drogach 
y mieyscach Stationum Capellas albo Oratoria taiem- 
nice Męki Panskiey rezprezentuiące, Panskim kosztem 
y nakładem wystawił, bogatymi marmurami, porfirami, 
szafirami etc. wdzięcznemi obrazami przyozdobił, y tę 
Kalwaryą zlecił y oddał w administracyą ubogim Refor- 
matom. Na to święte mieysce wielkie bywaią konkursy 
na S. Krzyż y na S. Troycą, a osobliwie na S. 
Wniebowzięcia Panskiego przychodzą pieszo o szesć 
p. 413 mil z Stolcemberka *dwie publiczne y solemne pro- 
cessye albo kompanie Polska y Niemiecka, kto re 
zwyczaynie prowadzą 00. naśi \V wszelkim po- 
rządku: na ktorych widok z Miasta Gdanska wiele wy- 
chodzi łudzi, y pilno się przypatruią ceremoniom 
y prządkom Katolickiego Nabozenstwa. 
Et pag. 137: In Capitulo Provinciali 1680 die 
20. Novembris celebrato, ad instantiam Rndi Dni 
Grasinski, plebani Weyheropolensis ordinatum est, ut 
concionator ibidem diebus dominicis et festis conci- 
onem habeat in ecclesia Parochiali, ne paucitas po- 
puli gravetur duabus concionibus audiendis. In nostra 



 


CI 


') Christianus Adrichomius, lIrbis Hierosolimse descriptio 
Coloniae ]585.
>>>
. 


A 


...... 


-407- 


vero ecclesia interdicta est catechizatio tam polonice 
quam ge,manice. Pag. 151: loannes III. rex Poloniae 
ad humilem supplicationem patris provincialis et recom- 
mendationem gratiae regiae, ex bonis Weyheropolen- 
sibus ordinariam munificentiam seu largitionem con- 
ventui Weyheropolensi obtulit assignavitque et in man- 
datis dedit officialibus ibidem, quatenus omnia extra- 
dantur monasterio, prout olim ab haeredibus Weyheri 
reddi solebant, penes id gratiam suam regiam et pro- 
tectionem appromittcns. (*) Pag. 188: In capitulo pro- 
vinciali 1713 die 13. lun ii celebrato: Schola Weyhero- 
polensis, quam patres nostri ad requisitionem funda- 
toris lacobi Weyher, sacri romani imperii comitis, 
palatini Mariaeburgensis, ex indulto sacrae cong,ega- 
tionis de propaganda fide et permissu capituli Vladi- 
slaviensis 
usceperant et per tam multos annos tenue- 
rant, propter iniquas praetensiones, quas semper nobis 
parochia opponebat, officiose resignata est, eiusque 
,esignatio officiali Gedanensi, canonico Vladislaviensi, 
Rmo Andreae Corsz reddita. Ad hanc resignationem 
occasionem dederunt puncta oblata capituło nostro 
provinciali a Rndo Valentino Ruthen , plebano Wey- 
heropolensi, iuribus et statui nostro adversa. 
«*) Ex fundatione percipit conventus Weyheropo- 
lensis a possesso,ibus bonorum Rucewo, Weyherowo 
quotannis 40 tonnas cerevisiae, pisces et certam ele- 
emosynam in pecuniis, item 400 an 500 florenos pro 
conservatione * capellarum seu sacellorum Calvariae, p. 414 
emeratque tunc recens ab haeredibus Weyherorum 
praefata bona loannes rex pro filio principe Alexandro. 
Hi;
c huillscemodi mandatum ad administratoresbonorum 
expetere patribus conveniebat et ex re erat). 
In eodem capitulo 17131): Processio Gedanensis. 
quae singulis annis ex Stułcemberga solem niter hactenus 
cxpediebatur ad Calvariam Weyheropolensem, inhibita 
est propter dissollltiones et insolentias nonnullorum 
hominum in ista processione; ex quarum occasione 
ante annum (quod in villa Redlowo confuderint prae- 


I) Koralewicz p. 188.
>>>
ł 


-408- 


dicantem in templo suo) vulgus Gedanensis conspira- 
verat contra revertentes, ita quod magistratus ad hos 
motus compescendos necesse habuerit ordinare tria 
vexilla militum. Unde catholici plurimum contristati 
verebantur, ne forte ipsis accideret par confusio, qualis 
accidit pat,ibus Carmelitis anno 1678. revertentibus 
Oliva processionaliter Gedanum. Id praecaventes patres 
nostri, non reversi sunt processionaliter Stolcembergam, 
sed imaginem cum c1enodiis, quibuscum ornata fuit, 
deposuerunt apud Magnificum Dominum Ustarbowski, 
populusque divisus est et unusquisque privatim domum 
suam repetiit, sicque tempestas illa quievit. Pag. 189: 
In congregatione altera eod
m anno habita propositae 
fuere instantiae lacobi Rybinski, tunc venatoris regni, 
syndiei apostolici conventus Weyheropolensis, et An- 
dreae Corsz canonici Vladislaviensis, offieialis Geda- 
nensis, ratione resignationis scholae et processionis 
inhibitae, pariter supplicatio eivitatis Weyheropolensis. 
Quo ad processionem , quandoquidem se submiserunt 
et assecurarunt coram venerabili officio Gedanensi 
nonnulIi cives et alii in fundis spiritualibus habitantes 
inquilini, in ista processione se praecauturos om nem 
occasionem ad turbationes et confusiones et hanc cau- 
tionem manibus propriis subscriptam actis venerabilis 
consistorii ingrossari fecerunt, concessa est. De recep- 
p. 4]5 tione vero scholae excusarunt*se, quod iam officiose 
resignata sit, y ze fundament niesłusznych pretensii 
albo lapis offensionis był oddalony od Parochyi, acz 
potym za przeniesieniem tego fundamentu od zwierz- 
chnosći na insze mieysce y Szkoła iest przywrocona. 
Pag. 1941): In congregatione habita 1718 die 4. lulii 
ad reiteratam plurium virorum dignorum instantiam de 
,eceptione scholae Weyheropol
nsis declaratum est, ut 
schola reeipiatur talibus conditionibus: I. ut ista schola 
restituatur conventui Weyheropolensi ah officio loei 
ordinarii et capituli Vladislaviensis, sicuti iIIi fuit resi- 
gnata 2. ut ista schola nuIlam hab
at dependentiam 
ab cccl
sia parochiali, sed ut omnis iurisdictiu et rc- 



 


') Koralewicz p. 194.
>>>
ł 



 


....... 


-409- 


gimen IpSIUS pertineat ad superiorem conventus. 3. ut 
conservatio et reparatio eiusdem scholae non imcumbat 
conventui, sed iis pro quorum emolumento fuerit con- 
cessa, et ne ad ulla obsequia ecclesiae parochialis sit 
adstricta, excepta processione Sacratissimi Corporis 
Christi. dierum Rogationum et sancti Marci. Ad haec 
punda consensit venerabile consistorium Gedanense, 
unam illis addens conditionem, nempe: ut singulis 
diebus studiosus unus mittatur ad ecclesiam pa,ochi- 
alem pro ministratione missae, diebus vero dominicis 
et festis sex concessi sunt pariter pro ministratione 
missae, et cum his conditionibus subscriptione et sigilIo 
episcopi Vladislaviensis d Pomeraniae extraditum est 
instrumentum ex protocollo adorum venerabilis con- 
sistorii Gedanensis anno 1718. die 19. Septembris Co n- 
ventui Weyheropolensi. Ad quod et schola reassumpta 
est et secundum haec punda et conditiones conserva- 
bitur ad gloriam et laudem Dei et commodum iuventutis. 
Pag. 135 t): Anno 1678. Innocentius XI. Papa con- 
cessit indulgentias in perpetuum Calvariae Weyhero- 
polensi huiscemodi: 1. Qui die Inventionis et Extalta- 
tionis Sanctae Crucis visitaverit hanc Calva,iam, .con- :p.!416 
fessus fuerit et communicaverit et ibidem orave,it pro 
exstirpatione haeresum, pro incremento sacrosanctae 
fidei catholicae et pro aliis necessitatibus sanctae 
ecclesiae luc,abitur plenarias indulgentias. 2. Qui in 
die Coenae Domini visitaverit capellam Coenae Christi 
Domini, item qui circuiens viam captivationis Christi, 
visitaverit capellas repraesentantes mysteria passionis 
Domini, orave,it lit supra, lucrabitur plenarias indul- 
gentias. 3. Qui prima feria VI. cuiusvis mensis visita- 
verit capellas Crucifixi et sepu1chri Domini, ibidern- 
que o,averit etc. quavis vice lucrabitur indulgentias 
trium annorum et totidem quadragenarum. 4. Singulis 
feriiis VI. Quadragesimae et singulariter die Parasceves, 
qui visitaverit capellas Crucifixi, sepu1chri, corunationis 
et flagellationis Domini, lucratur indulgentias decem 
annorum et totidem quadragenarum. 5. Easdem indul- 


') Ko,alewicz p. 135. 


j
>>>
. 


- 410 - 


gentias lucrantur i iii , qui non possunt istas capelIas 
coram visitarc et diebus praedictis confessi fuerint, 
communicaverint et oraverint ut supra. Data est Bulla 
haec sub die 4. Martii 1678. 
Circa annum 1740. Illmus Petrus Przebędowski, 
palatinus Mariaeburgensis, capitaneus Pucensis etc. 
haeres civitatis Weyheropolensis, Rucewo aliorumque 
bonorum , monasterium Weyheropolense de novo aedi- 
ficavit et eommoditati patrum optime providit per hanc 
novam fabricam. Idem ibidem in ecelesia cryptam pro 
se et suecessoribus exstruxit. 
In conventu Weyheropolensi edueantur novitii pro 
provincia maioris Poloniae. su nt aliquando decem et 
plures numero l). 
p. 417 "'Cnrtusia Puru(lisi Geutae ]Iariu{l 
Yirg-inis. 
Litterae primae fundationis et dotationis: In nomine 
Domini. Amen. Quoniam apostolieo intonante eloquio 
omncs ante t,ibunal Christi astabimus, prout in eor- 
pore gessimus, sive bonum sive malum recepturi, 
oportet nos extremae messionis dicm piis misericordiae 
operibus praevenire ac in terris seminare, quod in 
coelis multiplicato fructu metere valeamus. Qui parce 
seminat, parce et metet. Sed quia sacrosancta ,eligio 
Ca,tusiensis ordinis, quam victoriosissimus rex contra 
tenebrarum principes ut castrorum acies ordinavit, tanto 
sincerius est amplexanda, quanto professores illius 
procul a terrenorum tumultu semoti, divinis obsequiis 
sunt maneipati; noverint igitur universi, ad quorum 
notitiam praesentia pervenerint, quod ego loannes, 
Domini Pctri de Russenczin filius, divina cooperante 
gratia, praefati ordinis ductus devotione, matura deli- 
bcratione praehabita et eonsenslI meorum verorum 
haercdum, in remedium animae meae ac meorum 
parentul11, ad construendul11 praedieti ordinis mona- 


6 


.. 
 



 


') Post pag. 416. est tabula rcpraesentans situm domorum 
monasterii Cartusiensis Paradisus B. M. V. vocitati.
>>>
. 


6 



 


, 


- 411 - 


sterium, omnia mea bona haereditaria, ubicunque ea 
habui, tenui atque possedi. de Rndi Domini magistri 
generalis Winrici de Knyprode ac praeceptorum licentia 
obtuli, dedi, donavi, praesentibus et dono, videlicet 
villam Culpyn cum silva septuaginta mansorum, in 
qua et situm est JIlonasterium (a) et tribus stagnis 
cum medio et*molendino cum caeteris suis limitibus p. 4]8 
et attinentiis. Iłem Villam Czapel cum molendino, 
silvis, pratis, piscinis, caeterisque iuribus et pertinentiis. 
Iłem villam Gdynge cum omnibus suis usibus et per- 
tinentiis, perpetuo proprietatis Utulo possidendam; 
renuncians ex nunc tam pro me quam pro meis haere- 
dibus, quidquid iuris ad me hucusque pertinebat, om nem 
usum et proventum dietorum bonorum ad praedictum 
monasterium integraliter transferendo. In cuius rei testi- 
monium sigiIlum meum et sigiIla patris mei nec non 
patruum meorum Sefridi et Stephani praesentibus sunt 
appensa. Datum anno Domini 1382. ipso die Petri et 
Pauli apotolorum beatorum. 
(a) lam monasterium initium aliquod habuit, dum 
hae litterae extraderentur. Pat,es quatuor sub lectore 
Domino loanne a Dete,hus Saxone pro prima paradisi 
huius Mariani plantatione anno Domini 1380. ex Cartusia 
Pragensi a superioribus huc missi sunt, qui eodem 
adhuc anno binos novitios loannem a Friedek et loachi- 
mum ad ordinem sub habitu monastico susceperunł. 
Anno vero Domini 1381. die 8. Augusti primus lapis 
fabricae monasteril positus est. 
De incrementis Cartusiae. 
Quod sanctus Paułus apostolus in re maximi 1110- 
menti aliquando dixitl): non qui plantat est aliquid. 
neque qui ,igat, sed qui incrementum dat, Deus, id 
in fundatione Carlusiae istius verificatum essc planc 
agnoscitur. lussi fuerant patres nostri 13R2 a capitulo 
gcncrali locum hunc desercrc et rcverti in Gcnnaniam 
ad JIlonasteria ordinis, ideo quod prilllus fundator 
impar essct ad exaedificandum ordini Cartusiensi con- 


') Cor. 3, 7.
>>>
- 412 - 


veniens monasterium et ad idem de sufficientibus red- 
p. 419 ditibus pro sustentatione pri*oris et 12 monachorum ac 
pro aliis one,ibus necessariis supportandis (pro ut 
statuta ordinis exposcunt) providcndum. Sed Deus, 
cuius providentia in sui dispositione non fallitur, quique 
hunc locum sibi elegerat, ut in ipso Nomen illius 
magnificaretur in sempiternum, excitavit protinus spiri- 
tum plurium fidelium, quorum largitate novella haec 
plantantio infra unicum annum in tantum profeci t, 
quod anno Domini 1383. tandem incorporata sit ordini. 
Verba chartae capituli generalis anni proximedicti de 
hac re sic sonant: Acceptamus et incorporamus ordini 
domum Paradisi Beatae Mariae Virginis in Prussia et 
ibidem praeficimus in rectorem Dnum loannem Sa- 
xonem. - Ne vero pereat memoria eorum cum sonitu, 
qui vagientem in cunis Cartusiam tam ten ero affectu 
amplexi sum, libet paucorum nomina ad numeru m 
revocare. 
loannes 1'hyrgart acdificator ecclesiae nostrae, 
habet quotannis tricenarium defunctorum a die 15. luli i, 
quo obiit, incipiendo. Consecrata est ecclesia 1403 
postridie festi sancti patris nostri Brunonis. Refectorium 
extruxit civis Gedanensis, cuius nomen obliteratum. 
Cellas in conventu aedificarunt benefactores diversi, 
quorum nomina nuncusque in parietibus leguntur: In 
cella C: łstam cellam aedificaverunt 1'ydemannus f}... 
et Albertus 1'odorf, Cldditae sunt f}... Hospita nost,a 
in Gdansk et KCl... In cella E: Hanc cellam aedificavit 
Margaretha filia ...de Oryngen, cui additae sunt duae 
eius soro,es Christina Hidebrands de Ellen et... In 
cella P: Istam cellam aedificarunt D. 1'hlo de Ordine 
Dominorum , D. loannes rhyrgartte magnus Procuratur. 
D. Mi... Anno M.CCCC. In cella Q: Istam cellam aedi- 
ficdvit Magister Conradus de lungyngen, cui addit... 
umiam Hermanus Hertvyn... 
p. 420 *Veteres lapides sepulchrales ante locum capitularem 
positi rderunt has inscriptiones: l. ad ostium ecclesiae: 
{}i
 liLl]! Tideman Eppenschede bC
nlb
ł1 meU
 fin !l)iT: 
g
ftorb
n in b
m j'lr M.CCCC.X. 2, lIIi contiguus: A. D. 
M.CCCC.XVI. uie SS. XI mi11ium V. Martyrum obiit 


c. 


. , 



 


........
>>>
&. 


. , 



 ł 


- 413 - 


loannes de Else, Hildebrande von Else. - 3. A. D. 
M.CCCC.XIV. obiit Herman Eppenschede feria IV post 
festull! Corp. Christi. Oretur pro eo. - 4 tus detritus 
est, in quo haec duntaxat verba discernuntur: Ihesus 
Christus lHal'ien Son ...£)aI15... A. D. M.CCCC.XXIII. 5. 
Fragmentum lapidis super mensam altaris in sacristia: 
£)yr Iicł, im ... von Elsen u... 6. In pariete ad altare 
apostolorum: Commemoratio D. Gerardi Rodenheim 
cum omni parentela sua et amicorum suorum omnium 
hic semper a quolibet celebrante habeatur vivoruJll et 
mortuorum. -- Quos benefactores haud vulgares fuisse 
ipsosque ad constructionem coenobii plurimum contu- 
Iisse, ipsi parietes loquuntur. 
(ReinholdusCuricke in Gedanographia lib. 2. cap.8 1 ): 
Albertus Thodorf, proconsuI Gedanensis mortuus 1413 
loannes von Oryngen mortuus 1398. Hildebrandus von 
Elsen consuI mortuus 1426. Tideman Eppenschede 
scabinus mortuus 1413.) 
Superest in archivo Cartusiae regestru m eleemo- 
synarum de anno 1509. usque 1519., ex quo colligi 
potest, quanta fuerit civium Gedanensium (antequam 
haeresi detestanda inficerentur) in Cartusiam libera lita s, 
sed et inferius de his plura occurenł. 
*Robur vero maximum et vigorem obtinuit monas- p.421 
terium in adolescentia sua 1380, favore et munificentia 
Dni Conrad i Czolner a Rotenstein, magistri generalis, 
aliorumque commendatorum ordinis Theutonici. De quo 
sunt Iitterae tales: Wir 13rubcr Conradt Czolner von 
Rotenstein £)omcifkr bcs £)rbcns bcr 13riibcr bcs Spi" 
taIif Sente Marien bcs Dciitfd)cn !)uufcs von Iherusalem, 
mit l\atl)c, Willcn unb VoJ(('ortl) nnfcr mit
cbictigcr, 

abcn Wir (f)ott unfirm £)crrn unb fcincr Iiebcn 2nuter 
Marien 
u {obcn unb qu 
rcn, Mc Ifnviirbi
e 
ciftlicł,cn 
lHannc Mc 
artl)iiufcr c
u Culpyn, unb ircn £)rben, 
aller 2Zcyfcn, Sd)arwcrcf, 5tcyuful)rc CSu Ł)uuf3ern unb 
aller ber 2Zittcrbicnftc, bie wir I)attcn unb I)abcn mod)tcn 
in bcfcn nod?gcfcł,rcbcn 
utcrn cwiclid) frcli unb lebig 
gcla
tn, c
 wcrc bcnn, bas ba
 gcmctnc {anbc c
u bcs 


I) Curicke I. c. 88 są.
>>>
- 414 - 


{anbes Eefd]irnnmge gcmdnHd)en Ufqo
e, fo fullcn ir 
{elil
e pfHd]tig fe)'n mit'5uqy
enbe g'dd] ben unfirn. 

5um erften iłl bem (Bute Culpyn fe)'n 
t1llberł Ł)u('l.'n 
uub anber
a'be unb '5wenqig Ł)uben. Jn bem (Bute 
Gedingen fe)'nt 
O 1?uben unb \0 11iorgen, unb in bem 
l11ute Clape' feynt 6 \ 1?uben: wdd)e 1.}uben en l'on 
unfirn 23rubel'l1 bynnen iren (Brcnłqen vollfommelid] 
feyn 
eweyfet. Defc vorgenantc Bułere ge('en wir en mit 
ben 5ecn unb mit ben 11io'en, bil.' in benfd('cn (BukwI 
'egen, freu unb cwiclid] c5u notc5w unb befitqcn. Hllb 
bo bie 2110'1.' c5u Culpyn Het, bo ge
oreł oud] bas uber 
ber Radunen, an' ber Seyten bo Wyseclechou Het, eYI! 
Sc)'( oh'nwcnbig bcr 1110'en ullb cyn 5l'y' nebirwcnbi
 
ber 2110'1.'11, c5u bem (Bułe c5u Cu I pyn, unb bo c5u was 
bie von Wyseclechou von berfcll,en lHo'cn Stowun
e 
Sd]aben 
aben, bas 
aben Wir en oud] abe
elc
et. 0ud] 

aben Wir benfdben 
art
ufern mit unfer mił
d'ietigcr 
p. 412 2\at
e 
3 1?u*ben unb britte
a(ben mor
en 'uuterlid] 
burd] (Bott gcgebCII, c5u berfdben jreU(1eit unb nutqe, 
aIs vorgefd]reben f tut fre)' unb cwidid] c5u ('efił?cn. bil.' 
en von 1111firn 23rubcrn l 1 ynnen iren (Bl'I.'nit':5en oud] 
vollfomelid) feyn bcweifct. 0ud) geben Wir en ben 51.'1.' 
(Bro
 Grlyben gen1nt C5U allcm nutc5e unb dnI.' ll1ole" 
f taM uf t bem jlic
e, bas liS bcm See geet mit 8 mor
l.'n 
Rumes unb wcllen bas nymanbt ctngcrle)' Stowunge 
ober Were c3u bemfdben j'ie
e ober iren WiIlen fulle 
mad]en. Wir g2ben en oud] unfir 
e)'1 an bem See 
ChotIube gctlant. ber an bas (But Clapel fto
et, frey 
nnb ewidid] c5u aller 23cbrud]ungc unb Uutqc. 0ud] 
birloube Wir en freu jiid]ere)'e b)'nncn ben (Bri11itc5en 
bes Dorfes Gedingen, unb allen Jnwonern bej3dben 
Dorfes ufqufaren in bil.' gefalqen Sce mit allen (Bcc50uw, 
unb von fonberlid]en (Bna
en go1ltlen Wir ben egenanten 

art
uufern, bas fil.' mit dme gro
cn 
50figgarne 
befe
a(('c bes {anbes c5u Hey'e c5u aUen Uute5e fifd]en 
mo
en, wo anber 'eiit
e fifd]en, funberHd] in bem 
1?eringefan
e mogen fil.' oud] unb bil.' Jnwoner bef Dorfes 
Gedingen fifd]cn mit 
 230ten ein itc51id] 130t von 5 
Rumcn uf bemfelben Stranbc IVibber C5U c3u
alten, unb 
was fil.' vo
en von jifd]en, bif mo
ell fil.' be
alten eber 


1 


0, , 
Ił 
. 



 


.......
>>>
- 415 - 


I 
! 
, 
I 


1,erfouffen, lVO es en cl'en unb aUerbequemefte ltJirt. 0ud) 

cI'
n mir cn bi c15
rid)te gro
 unb clcyn in allcn bcfcn 
tJor
\ellanntcu (Buh:Hn. u
IJenommcn bie Słra
cn J3erid)tc, 
Me wir uns fdbcn qu ri.i)tcn wcUen l't'
aIt.:n. 
5u ewi
en 
6;ebed)tni
e biefcr DinIJc 
aben wir unfir JngcfegiI an 
bcfen t3ricf [a
m 
enIJen t3cIJebcn uf unfirm £)ufe 
Marienburg, in ber Jl1rqaI Christi 1386, bcs nceftcn 
DonncrftaIJf nad) ad vicula Petri. 23ec5eiiIJe feyn unfir 
licben t3ru*berc: 23ruber Thymo von Liebenstein Bro
 p. 423 
}{umpll,ur, t3ruber Heinrieh Gans 0birftcr O:rappier, 
t3rubcr Ulrich Hachmberger O:re
cIcr, £)er Merten unfir 
}{apIan. Werner von T ettingen, Kuncze von Lichten- 
stein unfir Campan, Symon unb Henricus unfir Sd)rci" 
berc unb viI anbcr crfamc {cwt
c. - Idem Dnus Con- 
radus magister generalis donavit etiam Cartusiae curiam 
Grabowo ad mare cum 10 mansis et taberna atque 
Iibertate piscandi in mario - Anno Domini 1391. con- 
ventus Cartusiae iam vires huiuscemodi acquisiverat, 
quod in vilIa sua Culpyn eccłesiam parochialem et 
baptismalem erexerit et dotaverit, cuius erectionis 
instrumentum invenies supra pag. 237. - Anno Domini 
1395. Cartusia in temporalibus locupletata est bonis 
Belkowo et Kohlbude per liberalem donationem Dni 
Conrad i de łungingen , magistri generalis ordinis Theu- 
toniei. - Anno eodem initium habuit Cartusia Coronae 
Beatae Mariae prope Rtigenwald in Pomerania, fun- 
data ab IIIsma ducissa Pomeraniae Adelheide, pro 
cuius plantatione conventus Cartusiae Gedanensis sub- 
misit ac dedit primum recto rem ac patres. Haud levi 
honori huie Cartusiae accedit quod vix annos puber- 
tatis egressa, iam mater eHecta sit. 
Charta capituli generalis ordinis Cartusiensis in- 
dicat sequentia 1397: Ad instantiam et humiłes preces 
Dni loannis, primi fundatoris domus Prussiae, non 
obstante infirmitate quam patitur, concedimus sibi, 
quod possit recipi in conversum vel oblatum in eadem 
domo vel alia quae ipsum voluerit recipere. Quis am- 
bigere vult ipsum immediate accepto indulto, in hac 
dom o receptum esse; sed non diu supervixit, ex hoc 
Mariano, quem*plantaverat, ad coelestem paradisum p 424 


"' , 


. Ił 
. 


I 

 
I
>>>
- 


p.425 


-.. 


- 416 - 


translatus per piissimam mortem, quae accidit ipso die 
Immaculatae Conceptionis Beatae Mariae Virginis 1398. 
Fuit alias eques POl11eranus pro insigni nobilitatis 
gestiens in parma leonem, in casside caput struthionis, 
unicus filius Dni Petri a Russenczin, qui circa funda- 
tionem Cartusiae adhuc in vivis fuit. Uxorem nunquam 
habuit, sed coelebs permansit. Sefridus et Stephanus, 
quorum in Iitteris primae fundationis mentio fit, fue- 
runt filii Dni Bartholomei a Russenczin, hic vero frater 
germanus Dni Petri supradicti, adeoque Sefridus et 
Stephanus patrueles non patrui fundatoris primi di- 
cendi veniunt. Ex uno iIIorum genitus est Gabriel 
a Russenczin, qui anno 1434. adhuc superstes fuit. 
Sed in hoc gens nobilissima Russencziniorum defecit. 
Anno Dni 1403. die 7. Octobris ecclesia conven- 
tualis per Rmum in Christo patrem et Dnum Stephanum 
A,menum Leopolien ex sancto ordine praedicatorum, 
episcopum Chell11ensem, vicarium generalem per Pome- 
raniam pluribus annis, consecrata est sub titulo Beatae 
Mariae Virginis in coelos assumptae. Quo die festum 
dedicationis nuncusque solemni ,itu recolitur. 
Anno Domini 1413. Dnus Henricus de Plauen ma- 
gister generalis ordinis Theutonici donavit Cartusiae 
isti lacum Ostrowite alias Sd)warł}e See. 
Anno Dni 1418. nobilis Nicze Stolnik de OsIanin 
partim vendidit partim donavit Cartusiae huic bona 
Osianino, Bandergou, Crocou et Blądzkou ipsemet factus 
praebendarius eiusdem conventus. (Bona haec ob di- 
stantiam longal11 a monasterio de consensu Rmi patris 
generalis 1617 commutata su nt pro bonis Grabowo, 
Klobuczyno etc. 
Anno Dni 1422. emit conventus villam Ostrice. 
· Anno Dni 1428. scripsit pater Henricus Borringer, 
vicarius huius domus, iIIam (quae passim in chronicis 
reperitur) invectivam exhortationem de moribus cor- 
,igendis ad cruciferos. Cui Leo Gutstadiensis alIudit his 
verbis: l) Vir pius providerat maximam cladem et ruinam 


l) lohannes leo, Historia Prussiae. Brunsbergae ] 725. p.233 

 9/!t
'1- 


U-O
1
5"
>>>
TOWARZYSTWO NAUKOWE 
w TORUNIU. 


SOGIET AS lITERARIA TORUNENSIS. 


FONTES 
XIX. 
1915. 


TORUNI. 
TVPIS S BUSZCZVNSKI 


. 


.
>>>
---
>>>
- 417 - 


ordini Theutonico prae foribus adstare; nec id diffi- 
cile ille fuit colligere, cum esset in sanctis Iitteris ver- 
satissimus. Erant tum enormia peccata, horum Cartu- 
sianus ille magnam partem collectam ac litteris com- 
prehensam magistro Paulo legendam proposuit, ab eo 
serio postulans, ut sumat animum ea corrigendi. Sub- 
dit vir pius se debuisse hanc monitionem edere, ne 
se vae iIIud sempitern um more aliorum tacentium ca- 
num perpeti necesse sit. Apparet certe (tandem addit 
autor praefatus) monachum hunc non fuisse hypocritam 
et assentatorem Anno Domini 1433 seviit in his oris 
atrox bellum, ab historicis apellatum 1{ei2erf1'ie
 !)uffiten.. 
frteg. Qua occasione gens pessima Hussitarum vicina 
monasteria Olivense, Pelplinense et Zukoviense pluri- 
masque per Pomeraniam ecclesias depraedavit et in- 
cendit, salva Deo protegente a ferocitate eorum ma- 
nente Cartusia. Post cladem hanc monasterium Zuko- 
viense in aliquot annos stetit sine tecto, commiserati 
patres Cartusienses huic desolationi contulerunt mona- 
sterio proxime dieto in subsidium reaedificationis 
1000U tegularum, 50 marcas argenti. Vicissim gratitu- 
dinis ergo sanctimoniales Zukovienses de Iicentia 
superiorum suorum donarunt 1443 Cartusiae iure per- 
petuo pratum Smętowo. 
Anno Dni 1445 accessit monasterio allodium in- 
signe Quadendorf in insula Gedanensi ex Iiberali do- 
natione Dni Conrad i ab Erlichshausen magistri gene- 
ralis, qui alias ordini Cartusiensium novam etiam do- 
nJUm sive monasterium aedificavit sub titulo Pax Dei 
prope Schivelbein in nova Marchia et ipsemet inten- 
debat ordinem hunc ingredi. 
· Anno Dni 1453 Cartusia obtinuit domum intra p. 426 
Gedanum 
ad
aufer
of dictam. Anno 1454 coepit sae- 
vissimum istud bellum intestinum, quo Crucigerorum 
iugum a Pruthenis excussum est. Pagi omnes Cartu- 
siae hac occasione combusti sunt. Anno Dni 1460 
inita est confraternitas intra monasteria Cartusiense 
et Gedanense sanctae Birgitae. 
Anno Dni 1464 saeviente bello g alumni huius 


27
>>>
p.427 


- 41e - 


conv
ntus mortui sunt et quidem ipsemet prior, pro- 
curator, sacrista et 6 alii. 
Anno Dni 1466 accessit monasterio medietas vil- 
larum Goręczino et Semlyn et 1474 altera istarum 
villarum medietas per emptionem, quam Srsmus rex 
Casimirus amplissimo privilegio confjrmavit. 
Anno Dni 1490 dominica post octavas Corporis 
Christi eccłesia inferior monasterii sub titulo sanctae 
Catharinae virginis et ma,tyris consecrata est. 
Anno Dni 1495 Srsmus Poloniae rex Joannes 
Albertus donavit Cartusiae villam Prakowo et 1504 
Srsmus Alexander rex viIlam Smolzyno, quam 15U6 
1Iłmus Vincentius episcopus Vladislaviensis immunitati 
eccłesiae adscripsit. 
Anno Dni 1524 pridie Nativitatis Beatissimae Ma- 
riae Virginis monasterium ab haereticis novis deprae- 
datum est et patres omnes variis torsionibus subiecti 
sunt. Rem exacte enarrat Leo Gutstadiensis pag. 403 
his verbis: 1) Cum anno 1524 Gedanenses Lutherani 
lusum suum cum monasteriis intra civitatem habuissent, 
iam animum ad campestria vicina spolianda" adiiciebant, 
potissimum aggredi volebant Cartusiam, quae opulenta 
esse dicebatur, eo quod elocasset pecunias nobilibus 
PomereIlis quibusdam proximo bełło exhaustis in cen- 
sum, tum egentibus civibus pro cłenodiis argenteis 
oppignoratis. lam igiturii, quorum parentes argcntum 
su um oppignorassent Cartusiae, extra civitatem pro- 
cesserant spe recuperandi pignoris et decies tantum, 
quantum pignus valeret. Convenerant quoque cum his 
ex nobilitate PommereIlica et Cassubiensi circiter 200 
equites, ut Cartusiam, Pelplinum, Olivam, Zukoviam 
et Zarnovecium intra diem et noctem unam diriperent. 
Sed alii ex nobilibus tardiores erant et quidem in ter- 
tium primum diem. Dum itaque morantur nobiles, 
Pelplinenses monachi Starogardiam. Olivenses Oir- 
saviam bona sua avexerunt. Virgines Zukovienses 
et Zarnovecenses pro praesidio suorum monasterio- 
rum suos rusticos adhibuerunt et sic sibi providerunt. 


r 


" 


. 
j. 


') Johannes Leo I. c. p. 403. 


.......
>>>
- 4]9 - 


Cartusiani vero confisi suis vicinis, quos pecunia com- 
modata sibi devinctos putabant, securi monasterium 
nullo praesidio munierant. Irruentibus itaque quadam 
die (7. Septembris) summo mane 100 equitibus in mo- 
nasterium debebant aperire et patefacere omnesia- 
nuas. Cumque depra
datores pecunias et argentum 
multum se inventuros sperarent, praeter 7 calices et 
7] marcas plures non repererunł. Quibus sublatis 
priorem et oeconomum atrocibus tormentis subiecerunt, 
nam igne adurebant eos atque setaceis funiculis (Ium- 
baribus Cartusiensihus) circa loca genitalia afficiebant, 
instantes serio, ut confiterentur, quo loco thesaurum 
defodissent. Negabant patres quidpiam superesse domi, 
quam ipsi sustulissent. Postquam vero omnes mona- 
chos variis torsionibus subiecissent, omnem suppel- 
lectiIem, quam comprehendere et avehere poterant, 
abduxerunt secum. Adusti pater prior et oeconomus 
Ił delati Gedanum curabantur. Sed tamen pater ex vul- 
neribus obiit. Sic res quievit. ... (Fuit eius temporis prior p. 428 
Dnus Joannes Conicz non tamen ex vulneribus illico 
obiit, sed supervixit 9 adhuc annos et 1533 diem 
c1ausit extremum.) Pater Gregorius Rathe eiusdem tem- 
poris vicarius de hac re in codice privilegiorum pro- 
pria mauu adscripsit sequentia: Notandum, quod anno 
Dni 1525, cum domus nostra Paradisi Mariae a prae- 
donibus erat invasa et spoliata, omnibus ablatis simul 
et priviIegia et litteras abstulerunt, rex Sigismundus 
ad instantiam Dni Gregorii Rathe monachi , antequam 
huiusmodi Iitteras ab eisdem raptoribus obtinuerant, 
omnia bona et viłłas pro ut in regestris suae cancella- 
riae inveniri poterant, innovare atque huiusmodi scripta 
ratihcare et confirmare dignatus est, quibu
 et voluit 
fidem adhiberi, prout et desuper extant regales Iitte- 
rae. Litterae regales tunc monasterio concessae et da- 
tae sunt prolixae et continent, quae huic rei inserviunt 
sequentia: Sigismundus Dei gratia rex Poloniae, Ma- 
gnus Dux Lituaniae etc. etc. Quoniam superioribus 
mensibus monasterium Cartusiense per praedones est 
violatum, direptum et despoliatum, omnia iura, omnia 
privilegia omnesque litterae praedictis frat,ibus a prac- 


27- 


--
>>>
- 420 - 


decessoribus nostris data et concessa, una cum rebus 
omnibus sublata su nt. Ideo supplicavit nobis humilite, I 
frater Gregorius Rathe monachus praefati monasterii 
suo et aliorum fratrum nominibus, dignaremur eis su- 
pradicta privilegia ex regestro cancellariae nostrae des- 
cripta innovare, ratificare et confirmare... Nos igitur · 
supplicationibus praefatorum prioris et fratrum Cartu- 
siensium de Parad iso sanctae Mariae benigniter 
annuentes indemnitatique eorum cIementer prospicere 
volentes, quo liberius orationibus suis vacent, et pro 
nostra posterorumque nostrorum salute et incolumitate 
ac reipublicae, regni et dominiorum nostrorum tran- 
quillitate et quiete Dominum Deum per intercessionem 
sanctissimae Genitricis eius, Dominae nostrae et om- 
nium sanctorum orent, volentesque apud poste ros tes- 
tatam relinquere erga fratres praedictos Cartusienses 
p. 429 clementiam nostram regiam, de certa sci ... entia et vo- I 
luntate nostra assensuque consiliariorum nostrorum in l. " 
prae5enti conventu nobiscum existenti um villas supra- 
scriptas, videlicet Colpino et Czapel cum lacubus eius, 
Gedingen annexa sibi curia Grabowet piscatione in 
mari salso, pro ut ab antiquo fuit, OsIanin cum captura 
ezocum in f\umine Rheda iuxta Brzezin cum piscatione 
in mari magno et parvo omnibusque piscationum ge- 
neribus, quocumque nomine censeantur, Blądzkov in 
districtu Pucensi, litus maris vulgariter 1{art
aufer 
Stranbt dictum, Somonin , Goręczin, Ostric cum lacu- 
bus suis et nemore Zo,zewo, Patulen cum stagno suo, 
Golubie cum lacu suo, Prakowo cum prato, stagno 
et loco 
(at)
ute, Smolzin cum 7lacubus, vulgariter dictis 
Sitno, Glębokie, Kamionki, Marehowo maius, lelien 
parvo et magno, molendinumque inter Smolzyn etPrzod- 
kowo, curiam Quadendorf cum suis attinentiis et pis- 
catione in Motława, Belkov maius cum suo molendino 
et 6 mansis Kohlbud eidem villae incorporatis, 5 man- 
t · 
sos villae Simonsdorf in insula maiore, Pollenczin cum 
suis lacubus, stagnum Garez in districtu Mirachoviensi 
(ex recensitis villis et lacubus haud pauca hodie in 
 
aliorum manibus sunt) cum omnibus et singulis eorun- 
dem bonorum proventibus, pertinentiis, utilitatibus . 


.......
>>>
, . 


.. 


. . 


- 421 - 


etc. cumque omni iUre, dominio, proprietate, exemptio- 
nibus et Iibertatibus universis, prout eadem bona supra- 
scripti fralres in hunc usque diem tenuerunt tenent- 
que, habent et possident... tenendo, habendo, uti- 
fruendo, pacifice et quiete possidendo perpetuo et in 
aevum. .. Actum Piotrkoviae in conventione generali 
feria 2 ante festum Purificationis Sanctissimae Virgi- 
nis Mariae, Dnae nostrae, anno Domini 1525. 
De ista expilatione monaslerii et cruciatu patrum su- 
persunt etiam Iitterae supplices ad IIhl1um et Rmum Dnum 
Matthiam de Drzewica episcopum Vladislaviensem huius 
tenoris: Rme in Christo Palre et One clementissime. 
Post devotissimas preces nostras pro Rmae Dominationis 
vestrae incolumitale et felicitate ad Deum omnipoten- 
tern humillima eti · am parataque obsequia nostra Rmae p. 430 
Dominationis vestrae pedibus advoluti eandem oramus et 
per viscera Dni Dei nostri obsecramus, ut quum la- 
tronum saevitia priore et nonnullis fratribus nostris 
immanissime antea cruciatis et extortis etiam privile- 
gia nostra, tam a Srsmis olim divis et hodierno regi- 
bus Poloniae, quam a Rmis quondam ordinis Theu- 
toniei magistris monasterio nostro et nobis data et 
concessa, nobis rapuit, scimus, quod Rma Dominatio 
vestra facile considerat, tametsi iure nostro... non orbati, 
attamen a malorum insidiis hoc nunc saeculo plus 
nimio insolentium vix satis quieti. Nam abesse haud 
multum potest, ut qui fratres nostros tam immaniter 
cruciare, monasterium et fanum eiusdem tam nefarie 
et impie spoliare et prophanare, vasa et vestes sacras, 
privilegia quoque nostra violenter rapere ausi sint, 
nec Deum iudicem I regem ultorem, populum univer- 
sum vindicem et postulatorem formidarint, non etiam 
ali ud quippiam si non aeque, haud multo minus 
grave mox in nos audeant et moliantur, nostrisque 
nos etiam bonis exuere conentur. 
In urbe Gedanensi mense lanuario 1525 vesanus 
tumultus a Lutheranis plurimum iam auctis excitatus 
est, qui non solum ecclesias et coenobia expilarunt, 
verum etiam magistratum catholicum deposuerunt, sur- 
rogatis Lutheranis ex viii plebe consulibus. Qua qui-
>>>
- r122 - 


dem tempestate Cartusia aliquot aedibus intra urbem 
praefatam exuta est. 
Anno Dni 1526 Srsmus Sigismundus I rex Gedani 
existens, magis adhuc erga Cartusiam testatam reddi- 
dit cIementiam regiam, tribuens iII i in forma tran- 
sumpti sub sigillo regni maiore omnia et singula privi- 
legia a regibus, principibus Crucigeris etc. eidem a pri- 
maevo fundationis concessa et data. Post istam deprae- 
dationem et cruciatum patrum Cartusia plures alias 
p. 43] tri'" bulationes et aerumnas ab hareticis perpessa est. 
Anno Dni 1540-1543 instabant nonnulli nobiles 
(haresi Lutherana imbuti) ap ud regem, ut proventus 
Cartusiae acciderentur et pars ipsorum scholae Cul- 
mensi applicaretur. Sed audi sapientissimum regis res- 
ponsum: schoIis prospectum cupit sua regia maiestas, 
sed citra cuiusque iniuriam; nam suis redditibus mona- 
steria spoliare, iniustum est. 
Tandem anno Dni 1559, cum multi abuterentur 
bonitate Sigismundi Augusti regis, et alii alia eccIe- 
siae bona permissu eiusdem invaderent, quidam nobi- 
lis Pruthenus loannes Dulski, capitaneus Diboviensis 
et aulicus regius, impetravit ab eodem rege facultatem 
administrandi Cartusiam sub titulo conservationis, cum 
revera id solum ageretur, ut ipse suam partem de 
Christi vestimentis acciperet; nam cum patres Cartu- 
sienses promisissent iII i ad dies vitae singulis annis 
100 thaleros, administrationis suae munus eisdem li- 
ber e resignavit, nec diu supervixit. Similem praedam 
quaerebat deinde Martinus ab Eden Colbergensis cIeri- 
cus saecularis, qui apud regiam maiestatem administ,a- 
tionem monasterii eiusdem post mortern iam dicti Dulski 
1564 obtinuit, priore et fratribus plurimum reluctan- 
tibus, eique litem apud legatum apostoIicum indicen- 
tibus, quam mors Martini mox secuta diremit. 
Post hunc Rmus Dnus Casparus Geszkou, cum 
per Rndum Nicołaum Loka autoritate regia ex abbatia 
Olivensi, quem per aliquot iam annos possederat, esset 
amotus, Cartusiae administrationem ap ud regem 1565 
consecutus est, contra quem prior cum conventu lIlmi 
cardinalis Hosii et aIiorum eccIesiasticorum praelatorum 


r 
I
>>>
I' 


- 423 - 


patrocinium quaesivit, sed praevaluit .autoritas regia. 
Continuarunt huiuscemodi administrationes in plures 
adhuc annos, un · de permoti patres Cartusienses, cum p. 432 
viderent proventus monasterii in usus paru m pi os ex- 
pendi, se illiberaliter tractari secesserunt in Germaniam 
et ibidem in monasteriis sui ordinis elegerunt man- 
sionem. 
Demum 1589 patres iidem per IlIrnum Rmum 
Dnum Hieronymum comitem a Rozrazew episcopum 
Vladislaviensem et Pomeraniae reintroducti sunt, et 
abinde Paradisus iste Marianus reflorere cepit. 
Unicae huic per 3 ferme saecula in inclito Polo- 
niae regno Cartusiae Deus tandem providit de binis 
sororibus et quidem 1639 pe, fundationem Cartusiae 
Gidlensis 4-to Częstochovia milliari ab IIIma Susanna 
Przerębska succameraria regni, et 1648 per erectionem 
amplissimam Cartusiae Berezanae in magni ducatu 
Lituaniae ab IIImo Casimiro Leone Sapieha procancel- 
tario Lituaniae factam. 
Series p,iorum. 
l. Dnus Ioannes a Deterhus Saxo primus a fun- 
datione monasterii rector et ab anno 1384 prior eius- 
dem, promovit strenue novellam Paradisi Mariani plan- 
tationem, erexit 1391 ecclesiam parochialem in Cułpyn, 
dem um anno 1397 factus rector novae fundationis in 
Pomerania Coronae Beatissimae Mariae. 
2. Dnus Ioannes a Friedeck, Pruthenus ex terra 
Culmensi, primus Cartusiae huius professus, 1405 
factus rector Coronae Beatissimae Mariae. 
3. Dnus Ioannes Lange prior per annum duntaxat, 
1406 factus prior Cartusiae in Gyrio, alias Vallis sancti 
Mauritii. 
4. Dnus Ioannes a Deterhus secundo prior, obiit 
aetate et meritis plenus 3. Februarii 1412. 
5. Dnus Nicolaus Berger, vir amabilis valde, qui 
Cartusiam hanc 22 annis rexit, eamque in aedificiis 
in sublime erexit, in temporalibus.ampliavit et semper p. 433 
omnia in summa pace suis diebus tenuit. Ohiit 1434.
>>>
p.434 


424 - 


6. Dnus Henricus PłOne zelator ordinis, obiit 1444. 
7. Dnus loannes Konigswald prior 1447. 1448. 
8. Dnus Nicolaus Konigk, qui tantum rigorem or- 
dinis tenuit, quod visitatores testimonium dederint in 
capitulo generali dicentes: domus Paradisi Mariae est 
corona totius ordinis nostri. 
9. Dnus Ma,tinus SneHe Gedanensis 1457-1461 
absolutus. 
10. Dnus loannes Konigswald, secundo prior, vir 
honorabilis obiit 1464. 
II. Dnus Casparus 1464. ohiit 1469. 
12. Dnus loannes Graue factus 1480 prior Coro- 
nae Mariae. 
13. Dnus Nicolaus Lange 1480 prior et convisi- 
tator, missus cum 4 patribus pro nova plantatione 
Cartusiae Pacis Mariae in regno Sueciae. 
14. Dnus Andreas Bretschneider prior 1485', mis- 
sus 1489 ad novam Cartusiam in regno Sueciae. 
15. Dnus Matlhaeus Haveman 1489-1492. 
16. Dnus Antonius Liebenwald 1492. Obiit 1497. 
17. Dnus Laurenti us Widov 1497.... 1504. 
18. Dnus Gregorius Rathe 1505. ...1510. 
19. Dnus Paulus Tornier 1510, obiit 1521. 
20. Dnus loannes Conicz, qui 1524 ab haereticis 
pro defensione monasterii immensissimis tormentis 
subiectus fuit. 
21. Dnus loannes Hamer, qui prioratu 31 annos 
functus est, obiit 1360. 
22. Dnus loannes Spir prius rector et deinde 
prior, qui non ferens iugum administratorum coHectis 
privilegiis et sigillis monasterii secessit in Germaniam, 
factus prior Cartusiae Hildesheimensis et visitator. 
23. Dnus Andreas Haseman prior ab anno 1570 
usque 1582. 
(1582 patres Cistercienses occuparunt Cartusiam). 
· 24. Dnus Lambertus Ningłus de Odendorp. olim 
prior domus Moguntiae et convisitator provinciae Rheni. 
venit Gedanum 18. Februarii 1584 qua commissarius 


l 


. .. 


. .
>>>
. . 


,'" 


- 425 - 


dein recuperata dom o rector et paulo post prior, vir 
piissimus. Anno Dui 1602 missus in Russiam in aula 
lIIustris Dni Felicis Herburt (qui ordini Ca,tusiensi 
novam domum aedificare voluerat) sancte obiit, sepul- 
tus in ecclesia patrum Carmelitarum ibidem. Post ali- 
quot vero annos corpus eius inventum integrum cum 
habitu, translatum est ad ecclesiam cathedralem Prze- 
mysliensem. 
25. Dnus Petrus Hayman, qui 1614 ełectus est in 
priorem domus Ruti1ae, cuius profesus erat. 
26. Dnus Henricus Villarius Leodicensis praefuit 
9 annis, dein alibi promotus, vir doctus. 
27. Dnus loannes Udalricus Repffius ex prioratu 
Molsheimensi huc translatus 16t2. Vir pius et pru- 
dens, aedificavit ecclesiam Goręczinensem rt Grabo- 
viensem, 1645. 
Dnus Philippus Bolman electus prior 1645, vir 
egregius, aedificavit 1647 ecclesiam Kułpinensem. 
Obiit 1662. 
28. Dnus Antonius Ziegler electus prior 1662, ad 
suam instantiam absolutus 1670. 
29. Dnus loannes Bilstein ex priore in Snals et 
visitatore provinciae Alemaniae inferio,is factus 1670 
prior Gedanensis, cuius domus professus erat. Vir doc- 
tissimus. Anno Dni 1678 rursum factus prior in Bux- 
heim et visitator. 
30. Dnus Laurentius Fendrich olim prior in lIm- 
bach et Buxheim, dein 1678 Gedanensis, obiit 1691. 
31. Dnus Petrus Beyer ab anno 1692 erexit 1701 
capellam Graboviensem in ecclesiam parochialem. 
Obiit 1711. 
32. Dnus Guilielmus Loesberg prius rector et ab 
anno 1714 prior, vir amabilis. Obiit 15. Aprilis 1728. 
33. Dnus loannes Marx electus prior 1728. Vir 
sobrius et vigil. Obiit 28. lulii 1735. 
34. Ego, qui haec scribo, omnium minimus, frater 
Georgius Schwengel 2t5. Septembris 1735 a conventu 
electus et 28. Septembris instalIatus sum.
>>>
p.435 


- 426 ..L 


· T abu'a dBfunctorul1 fratruD1. 1 ) 


1389 12. Maii 


Dnus Martinus monachus, primus 
hac in domo mortuus. 
Dnus Moyses sacerdos. 
Dnus Leo Redditus cłericus. 
Dnus (oannes Mast sacerdos. 
Frater Nicolaus conversus. 
Dnus Magnus sacerdos. 
Dnus (oannes Lange quondam 
prior huius domus. 
1409 16. Februarii Frater Nicolaus Grangiarills. 
1411 29. Decembris Frater Theodoricus conversus pri- 
mus professus huius domus. 
Frater Petrasche, professus huius 
domus. 
1412 3. Februarii Dnus łoannes a Deterhus Saxo 
primus prior huius domus. 
Frater Thomas Fulkot conversus. 
Dnus Wynandus de Colberg red- 
ditus sacerdos. 
Frater Nicolaus conversus, qui mu- 
tato nomine dictus fuit Gregorius. 
1422 12. Septembris Frater Nicolaus pistor professus. 
1424 lO. (unii Frater Ioannes de Be,by dictus 
Huxer, coquinarius conventus. 
1426 5. Octobris Frater NicoIaus Sartorius, qui mu- 
tato nomine dictus fuit PauIus. 
Dnus (oachim monachus, secun- 
dus professus huius domus, qui 
egit in ordine 47 annos. 
1427 19. Novembris Dnus Arno1dus, qui egit in ordine 
37 annos, homo quietissimus, pro- 
fessus huius domus. 
Frater Nico1aus Ruffus professus 
domus. 


1390 5. Februarii 
1393 17. Maii 
1395 27. Octobris 
1395 3. Decembris 
1408 
1409 21. (unii 


" 


1412 12. (anuarii 


1412 15. Martii 
1417 27. Martii 


1419 27. Martii 


1427 26. Aprilis 


1428 23. Maii 


') dr. Calendarium vetus sive tabula defunctorum patrum 
et fratrum Cartusiae Oantiscanae ed. Kętrzyński: Monum. Pol. 
his1. t. IV. 1884 p. ]25.
>>>
I 
I 

. 


, . 


. 


- 42-7 - 


1428 16. Decembris Dnus Daniel de Legnitz monachus. 
1429 15. Octobris Frater loannes Bursan } ambo 
braxator conventus. ( infra 
1429 15. Octobris Frater Georgius do- ( 2 horas 
natus. } mortui. 
1429 30. Novembris Dnus Stanislaus monachus huius 
domus, habens annos aetatis 86, 
in ordine vero circa 47, homo 
ferventissimus. (Huius vitam adm i- 
randam · typis expressam extitisse, p. 436 
et quod vir hic pientissimus fue- 
rit tanti meriti apud Deum, quod 
suis precibus impetraverit, ut in 
communi contagione aut peste 
haec domus nunqam possit in- 
fici, etsi ubique circum ista 
grassaretur contagio. Hoc adeo 
est notorium, ut etiam magni Dni 
temporibus pestis huc se tamquam 
ad tutum asyłum receperint, refert 
pater Erasmus Krays, professus 
domus huius in manuscripto). 
1430 27. Martii Frater Henricus Ortel conventualis. 
1430 29. Augusti DnusEliasdeRosenbergmonachus, 
qui egit in ordine annos circa 40. 
1434 15. Augusti Dnus loannes de Friedeck, primus 
professus et quondam prior huius 
domus ac rector domus Coronae 
Mariae in Pomerania, qui egit in 
ordine 54 annos, in multis labori- 
bus religiose semper conversatus. 
1434 28. Augusti Dnus Nicolaus Berger, vir amabilis 
valde, qui prioratum 22 annis in 
hac dom o egregie rexit, et in 
aedificiis in sublime eandem ere- 
xit, in temporalibus ampliavit ac 
semper omnia in summa pace 
suis diebus tenuit. 
1434 24. Septembris Frater loannes Vogelsheim con- 
ventualis.
>>>
p.437 


1435 29. lanuarii 


1436 5. Novembris 


1438 26. Aprilis 
1438 9. lunii 
1439 7, lanuarii 


1441 15. Februarii 


1442 20. Aprilis 
1443 24. Maii 


1444 19, lulii 


1444 7. Octobris 


1445 18. Augusti 
1445 26, Decembris 


1446 6, Maii 


1448 25. Februarii 


1448 24. Martii 


1449 24. Aprilis 
1449 25. Aprilis 


- 428 - 


Frater Henricus de Insula conven- 
tualis. 
Frater loannes de Oslanyn con- 
ventualis. 
Dnus Martinus Hugo de Gdantzk 
sacerdos. 
Frater Andreas professus. 
Frater Nicolaus coquinarius con- 
ventualis. 
Dnus loannes Schweisman mo- 
nachus. 
Frater loannes molendinator do- 
natus. 
Dnus Paulus Rulecke redditus sa- 
cerdos. 
Dnus Henricus PlOne prior huius 
domus et alias prior domus Co- 
ronae Mariae in Pomerania, zela- 
tor ordinis, praefuit huk domui 
10 annis. 
Dnus Balthasar, qui egit iubilaeum 
in ordine, speculum eon. gre- 
gationis moribus religiosis sa- 
cerdos. 
Dnus Nicolaus de Stąnzice mo- 
nach us. 
Frater loannes de Geldria conven- 
tualis. 
Dnus Nicolaus de Christburg vi- 
carius per 20 annos, in o,dine 
vero egit 33 annos, vir valde re- 
ligiosus. 
Frater Nicołaus pistor conventu- 
alis. 
Dnus Nicolaus Sponau monachus 
habens in ordine fere 50 annos. 
Frater Matthaeus Kokram conven- 
tualis. 
Frater Nicolaus Babau grangiarius, 
conventualis. 


, 


. .
>>>
- 429 - 


1449 25. Aprilis Frater Nicolaus lon conventualis, 
habens per totum ordinem anni- 
versarium perpetuum. 
1449 25. Aprilis Dnus lacobus Fredełand mona- 
chus, qui vixit in ordine 50 ann os. 
1449 26. Aprilis Frater Petrus Fochs conventualis 
(fit huius mentio in actis 1414). 
1449 2. Maii Frater Nicolaus Tischler (alibi 
Mensaefix) conventl.1alis. 
1450 22. Aprilis Frater Paulus Perbant conventualis. 
1451 31. Decembris Frater loannes Fischer, conventu- 
alis, habens anniversarium perpe- 
tuum per totum ordinem. 
1452 15. Februarii Frater Tydemannus conventualis. 
1452 26. Aprilis Frater loannes Cracht conventu- 
alis. 
1452 25. Decembris Dnus loannes Tołckemit monachus 
habens in ordine 38 annos. 
1453 12. Maii Frater Nicolaus de Oslanyn do- 
natus. 
1455 6. Augusti Dnus Matthaeus Forstenau mo- 
nachus et quondam procurator, 
habens in ordine 36 annos et 
anniversarium perpetuum per to- 
tum ordinem. 
1456 17. Augusti Dnus Theodoricus von Schildern 
vicarius habens in ordine25annos. 
1457 2. lulii Dnus Simon de Colmen mona- 
chus, qui 54 annis in ordine lau- 
dabiliter peractis, felici fine quie- 
vit. (alibi cum rubrica de eodem 
ita scriptum est: Dnus lacobus 
de Culmensee senior domus Pa- 
radisi Mariae, qui laudabiliter 
vixit in ordine 53 annos et super 
omnes religiosior et fuit propheta 
. . . . ultra legi nequit). 
1459 18. Martii · Dnus loannes de Elbingo mona- p. 438 
chus. 
1459 22. Octobris Dnus Thomas monachus.
>>>
Frater Bruno conventualis. 
Frater Nicolaus senior donatus. 
Honorabilis pater Dnus loannes 
Konigswald prior, habens in or- 
dine 30 annos. 
Dnus David Rogger Thorunensis, 
redditus sacerdos (alibi c1ericus). 
Professus huius domus, obiit in 
domo Montis sanctissimi Salva- 
toris prope Erfordiam. 
1464 1. Septembris Frater Gregorius conventualis. 
1464 12. Septembris Frater Nicolaus molendinator(alibi 
pistor) conventualis. 
1464 15. Septembris Dnus Nicolaus de Konigsberg 
monachus. 
1464 16. Septembris Dnus Ioannes Schwartzfeld sa- 
crista. 
1464 26. Septembris Dnus Erhardus procurator. 
1464 20. Novembris Frater Nicolaus Metzener profes- 
sus. 
1465 15. Septembris Frater Laurentius conventualis. 
1468 8. Augusti Dnus Franciscus sacerdos, habens 
in ordine 40 annos et anniversa- 
rium perpetuum per totum or- 
dinem. 
Dnus Erasmus professus et olim 
prior domus Pacis Dei prope 
Schivelbein. 
1469 10. Martii Dnus Caspar prior huius domus. 
1469 l. Novembris Frater Syfridus conventualis, ha- 
bens anniversarium per totum or- 
dinem. 
Dnus Georgius monachus huius 
domus et alias prior Coronae 
Mariae in Pomerania. 
Frater Baltholomeus conventualis, 
braxator. 
Dnus Petrus, qui 40 annos lau- 
dabiliter in conventu conversatus, 
vitam feliciter finivił. 


1460 12. lulii 
1464 18. Februarii 
1464 25. Martii 


1464 13. Augusti 


1469 7
 Martil 


1470 7. lanuarii 


1470 23. lanuarii 


1470 5. Maii 


-430-
>>>
J- 


- 431 - 


1.72 18. Aprilis Frater loannes Gramsou (alibi 
Grenczik) conventualis. 
147 J 23. Aprilis Frater Abraham conventualis, ha- 
bens 32 annos in ordine. 
1474 18. Februarii Dnus Martinus Snelle Gedanen- 
sis, quondam prior huius domus, 
habens 23 annos in ordine. 
1474 21. Martii Frater loannes pistor conventualis, 
habens 26 annos in ordine. 
1474 27. lunii Frater loannes Gersdorf conventu- 
alis, habens ultra 30 an nos in ordine. 
1478 2. Novembris Frater Henricus Scholte de Stol- 
pis conventualis, habens fortasse 
6 annos in ordine. 
*1479 16. lanuarii Frater Nicolaus Grunau conven- p. 439 
tualis. 
1480 20. Februarii Frater Henricus (alibi ber ID.agen.. 
meifter) donatus. 
1480 20. Februarii Frater Nicolaus pistor conventu- 
alis, habens in ordine 7 annos. 
1481 22. lunii Dnus Petrus de Lobau monachus. 
1481 3. lulii Dnus Andreas de Costen (alibi 
sacerdos de Polonia) professus 
monachus. 
1482 26. Februarii Dnus Laurentius prior domus 
Pacis Dei, professus huius domus, 
habens in ordine 12 annos. 
1483 17. Aprilis Frater loannes Faber (alibi ber 
alte Sd1mibmdfter) donatus, ple- 
nus dierum (coaetaneus in ordine 
fratris Georgii proxime sequentis, 
aut forte senior). 
1483 3. lulii FraterGeorgiusconventualis,coqui- 
narius, habens in ordine 52 annos. 
1483 9. Octobris Frater Gerhardus conventualis. 
1483 21. Decembris Dnus loannes Graue professus t:t 
quondam prior huius domus, nec 
non Coronae Mariae in Pomerania, 
habens in ordine 19 ann os. 
1484 7. lunii Dnus Laur.entius professus.
>>>
p.440 


- 432 - 


1484 7. Decembris Dnus Leonardus Gramsou profes- 
sus, habens in ordine 35 annos. 
1488 17. Augusti Dnus loannes Cranghe Starogar- 
densis, magister artium, vicarius, 
habens in ordine 5 annos. 
1489 17. łunii Frater loannes Pfaffe conventualis. 
habens in ordine 23 annos. 
1490 12. Februarii Frater Thomas Pick (alibi Biel) 
donatus. habens in ordine32annos. 
ł 491 14. Aprilis Frater Andreas Becker conventu- 
alis, habens in ordine 26 annos. 
(Ante ingressum religionis civis 
Gedanensis et iam avus, adscrip- 
sit de consensu filiorum et nepo- 
tum monasterio aedem suam Ge- 
dani bic faUc 13abftul'c). 
1492 27. Aprilis Venerabilis pater senior dominus 
Nicolaus Konigk, qui in ordine 
47 annos religiose egit et tantum 
rigorem ordinis in spiritualibus 
invenit et tenuit, quod et visitator 
Saxoniae prior in Rostock domi- 
nus Thimotheus (hic iam obiit 
1468 die 2.lanuarii) testimonium 
dedit in capitulo generali dicens: 
domus Paradisi Mariae est corona 
totius ordinis nostri , et curam 
domus nostrae in spiritualibus et 
corporalibus strenuissimam gerens, 
prioratus, vicariatus, procuratoris 
et sacristiae onera laudabi$lissime 
suis in humeris portavit, et bona 
monasterii tempore gverrarum fi- 
delissime custodivit. 
1493 14. Aprilis Frater Gotschalcus conventualis, 
habens in ordine 30 annos. 
1494 14. Februarii Frater Nicolaus Reddemer conven- 
tualis, habens in ordine 10 annos. 
1494 13. Septembris Frater loannes Krumteich conven- 
tualis, habens in ordine 15 annos.
>>>
-433- 



 


1495 29. Augusti Frater Nicolaus de Flensborg con- 
ventualis habens in ordine 41 
annos. 
149S 29. Novembris FraterMartinusdeLivonia;donatus, 
qui tantum 2 annos in ordine egit. 
1496 S. lunii Dnus Andreas Bretschneider pro- 
fessus et quondam prior, habens 
25 annos in ordine. 
1496 30. lunii Dnus Hermanus Seydel professus, 
habens IS annOi in ordine, qui 
insignem dotem monasterio att u- 
lit, fiIius lacobi Seydel consiliarii 
Regiomontani. 
1496 27. Octobris Dnus Nicolaus Lange magister ar- 
tium, quondam prior huius domus 
et convisitator provinciae Saxoniae, 
habens in ordine 23 annos. Hic 
et Hermanus Seydel, Andreas 
Bretschneider, frater Nicolaus de 
Flensborg in nova plantatione 
domus Pacis Mariae in regno Sue- 
ciae mortui sunt. 
1497 11. lunii Dnus Antonius Liebenwald prior, 
habens in ordine 22 annos. 
149S 21. lanuarii Dnus Arnoldus Seteler Gedanen- 
sis, professus habens in ordine 
2S annos. 
149S IS. Maii Dnus Ambrosius Voigtlender pro- 
fessus, habens in ordine 23 annos. 
1499 31. lulii Dnus Nicolaui Schramme pro- 
fessus. 
1500 13. Aprilis Dnus Nicolaus de Lobau profes- 
sus, habens in ordine 50 annos. 
1500 IS. Aprilis Dnus MatheusStentzełer professus 
habens in ordine 32 annos. 
1503 27. lanuarii Frater loannes Geschkou (alibi 
laczkowski) nobili genere ortus, 
conventualis et advocatus huius 
domus, habens in ordine 25 annos. 
1503 29. lanuarii Frater Bernardus Ewert (alibi 


28
>>>
-434- 


Mi1dehaut) conventualis , habens 
in ordine 18 annos. 
1503 21. Martii Dnus lodocus (Iost) Plastenwigk 
professus (et 1471 procurator). 
1503 10. Decembris Frater Nicolaus Kluwer conven- 
tualis et advocatus, habens 26 .. 
annos in ordine. 
1504 27. Febtuarii Frater Stephanus Kostka (vir no- 
bilis) donatus I habens ultra 30 
annos in ordine. 
1504 6. Aprilis Frater Henricus Kremer, conven- 
tualis, habens 26 annos in ordine. 
p. 441 .150431. Martii Dnus 10annesWaldhauer professus 
et 1492 procurator, hospes in 
domo Pacis Mariae in Suecia, 
habens in ordine annos 21 cum 
dimidio et 6 hebdomadis. 
1505 1. Martii Dnus lacobus Lupi. 
1505 3. Martii Dnus Petrus (alibi magister Pe- 
trLls) senior, speculum Cartusien- 
sium, qui conversatus est in or- 
dine laudabiliter annos 33. 
1505 5. Maii frater lacobus Donatus coquina- 
rius, habens in ordine 28 annos. 
1506 8. lunii Frater loannes conventualis, se- 
nior, barbitonsor, qui habuit in 
ordine 22 annos et multis pau- 
peribus hominibus solatio fuił. 
1507 1. lanuarii Frater loannes Tyle conventualis, 
habens in ordine 15 annos. 
1508 24. Novembris Dnus Matthias Zeytz professus, 
habens in ordine 24 annos. 
1510 29. Martii Frater Andreas sutor, donatus , ha- 
bens in ordine annos 50, vir bonus. 
1511 29. Aprilis Frater loannes Flachsman conven- 
tualis, habens in ordine annos 6. 
1513 16. Apriłis Dnus lacobus Eynwald professus, 
habens in ordine annos 8 , homo 
laudabilis vitae. 
1514 6. Octobris Frater Georgius Cellerarius con-
>>>
L 


, 


I' 


- 43S- 


ventualis, habens in ordine annos 
7 cum dimidio. 
1514 29. Octobris Frater Michael donatus, habens 
in ordine annos 13. 
1514 30. Novembris Frater Gothardus Steenwigk con- 
ventualis, habens in ordine 
annos 9. 
1514 21. Decembris Frater PauJus conventualis, ha
 
bens in ordine annos 5. 
1515 26. Junii Frater Joannes Koningk barbiton- 
sor, conventualis, habens in or- 
dine annos 26 1 12. 
1516 23. lunii Dnus Matthaeus Hofman (alibi 
Haveman) quondam prior, vica- v 
rius et procurator huius domus, 
habens in ordine annos 33. 
15]8 25. Februarii F,ater Georgius conventualis, pi- 
stor, habens in ordine uJtra40annos. 
1518 28. Octobris Frater NicoJaus Stoltzfus conven- 
tu ali s, senior, habens in ordine 
45 annos. 
1519 31. Maii Frater Matthaeus Rogger conven- 
tualis, sutor, habens in ordine 
7 ann os. 
1520 12. Novembris Frater loannes Pawest (alibi Bo- 
bist) conventualis et advocatus, 
habens in ordine 33 annos, 
1521 28. Martii Frater Georgius Faber, donatus, vir 
bonus, habens in ordine 50 annos. 
1521 4. Octobris Dnus Paulus Tornier, quondam 
prior, vir bonus et devotus, habens 
in ordine 23 annos. 
1522 10. Januarii Dnus lacobusBJandou senior(1485 
procurato,) habens in ordine 521/2 
annos. 
*]52224. Julii Dnus Laurentius Wydou quondam p.442 
prior et bis procurator, habens in 
ordine 33 annos. 
1525 23. Julii Dnus Georgius Tyle senior, qui 
54 annis summa cum Jaude ser- 


28-
>>>
t 526 I. Octobris 


1526 


1527 


1527 20. Mai i 


1532 26. lulii 


1532 25. Novembris 
1533 15. Februarii 


1533 I. lunii 


1537 27. Decembris 


1537 8. Decembris 


1538 13. lanuarii 


1539 27. Aprilis 
1541 16. Aprilis 
1558 


1557 4. lanuarii 


1560 16. Maii 



436- 


vivit iugiter Dno usq ue ad extremahl 
valetudinem et reddidit ei spiritum. 
Frater loannes Lupi (alibi Hans 
Wolf Voigt) donatus et coquina- 
rius, habens in ordine 6 annos. 
Dnus Petrus Lupi professus huius 
domus et alias prior domus Mise- 
ricordiae Dei prope Francofurtum. 
Dnus Nicolaus Plastenwigk, pro- 
fessus huius domus, obiit luliaci. 
Frater Gregorius conventualis, ha- 
bens 26 annos in ordine. 
Dnus Gregorius Rathe olim prior 
et vica,ius, fit eius mentio ab anno 
1505 usque 1526 in actis, sed 
obitus non est adscriptus, forte 
in Germania obiit. 
Dnus Andreas Wels quondam pro- 
curator, habens in ordine 25 ann os. 
Dnus loannes Lovanii sacerdos. 
Dnus loannes Conicz olim prior, 
ab haereticis immanissime 1524 
tortus, habens in ordine 23 annos. 
Dnus Christophorus Sonneman 
quondam vicarius, habens in or- 
dine 35 annos. 
Frater Petrus Bischof conventualis, 
habens in ordine 38 annos. 
Dnus Antonius hic hospes, ha ben s 
in ordine 60 annos. 
Dnus Matthias senior, habens in 
ordine 38 annos. 
Dnus Wolfgangus sacrista. 
Frater Henricus conventualis, obiit 
Sabbato sancto. 
Dnus Rutgerus de Wyda sacerdos 
(iam 1513 in hac domo fuit). 
Dnus Stephanus Muntzer a 30 an- 
nis procurator Regiomontanus. 
Dnus loannes Hamer prior circa 


)o
>>>
» 


- 437 - 


31 annos, in ordine vero ultra 
40 annos. 
1564 22. lanuarii Frater loachim Beneke conven- 
tualis. 
1564 5. Septembris Frater Christophorus conventualis, 
habens in ordine 50 annos. 
1567 I. Novembris DnusMauritiusHageman diaconus. 
1567 26. Octobris Frater Gallus Schmidt conven- 
tualis. 
1578 Frater Gvilhelmus professus huius 
domus. 
*Dnus Andreas Haseman prior ab 1570 usque p.443 
1582. Vixit Hildesii adhuc 1593. 
Dnus Henricus Breda procurator 1581. Obiit ante 
annum 1596 Lubecae. 
Dnus lonas Werger, sacerdos 1582, fuit ad latus 
Dni Lamberti 1584. 
Dnus loannes Wanczenberg sacerdos 1550. 
Dnus Conradus Fabri professus 17. lanuarii 1580, 
fuit ad latus Dni Lamberti 1584, 
Dnus loannes a Campen procurator 1559. 
Frater Albertus Pomyn, conventualis 1550. 
Dnus lacobus professus 1531. 
Frater loannes Maas conventualis. 
Hi postremi, quibus annus et dies obitus non est 
appositus, sunt, qui non ferentes iugum administrato- 
rum extraneorum, quorum superius memini, secesse- 
runt in Germaniam, ibidemque in domibus ordinis sui 
mansionem 
ibi elegerunt ac demum ibidem quoque 
diem ultimum clauserunł. 
Extant item in veteri menologio adscripti sine 
anno sequentes: 
14. Aprilis Frater Alexander novitius. 
14. Aprilis Frater Georgius grangiarius. 
II. Aprilis Frater loannes Grammentyn, reor hunc 
esse loannem Gramsou, qui supra 1472). 
II. Aprilis Frater loannes molendinarius, donatus 
et hunc eundem, qui refertur 1442. 
24. Maii Frater Abraham (hic certe idem est, qui 
5upra anno 1473).
>>>
-438- 


6. Martii Frater Henricus et hic qui refertur 1504. 
24. Augusti Frater Cłerus conventualis. 
Dnus Theodoricus (alibi Didericus) Zweeten tran- 
sivit ex Cartusiensi ad Cisterciensem ordinem 1559 
et immediate factus est prior Olivae. 
Deinde post recuperatum monasterium anno 1589 
mortui sunt in Dno: 
1593 18. Septembris Frater loannes Kannegisser 
conventualis, habens ultra 40 annos in ordine. 
1601 10. lunii Dnus Servatius Vlattenius professus 
domus Rutilae, huc 1589 mis8us. 
p.444 .1602 7. Maii Dnus lacobus Martisdoń hue pro 
sacrista 1589 missus, dein prior Olomueensis, obiit 
in itinere oboedientiae domus Ruthenicae aedificandae. 
1602 4. Augusti Dnus Lambertus Ninglus prior. Vir 
hic magnus in villa Odendorp ducatus lułiacensis (unde 
cognomen de Odendorp, quod sonat villa antiqua, 
eidem adscriptum est saepius) natus, ordinem Cartu- 
siensem in domo Treverensi ingressus est anno aeta- 
tis suae 19. Dein post professionem , doetrina et mo- 
rum gravitate ae maturitate exeellens, post varias mi- 
nores functiones, in dieta domo evasit in vicarium, 
inde 1573 assumptus est in priorem domus Moguntiae 
et 1576 ad munus convisitatoris provinciae Rheni. Porro 
accepta 15R3 relatione de afflictis rebus Cartusiae Pa- 
radisi Beatissimae Mariae tam per exules pa- 
tres quam per patentes III mi ac Rmi Dni Hieronymi 
comitis a Rozdrazew, episcopi Vladislaviensis et Pome- 
raniae, litteras, datas Vladislaviae 23. Maii 1583 pro 
amore Dei et zelo ordinis anno eodem itineri Dantis- 
cum versus, adiunctis sibi 4 patribus exulibus, Andrea 
Hasemanno, lana Werger, Conrado Fabri et Henrico 
Breda, se dedit, perveniens iIIuc 18. Februarii 1584. 
Hinc 25. Februarii egressus, Wolboriam attigit 4. Martii 
et 6 eiusdem ibidem se stitit mandato eonformiter ante 
conspectum IIImi episcopi altenominati; a quo ben e 
sperare iussus. Dantiscum reversus est. Die 11. Apri- 
lis expedivit Cartusiam patres duos Henricum Breda 
et lonam Werger cum notario publico et testibus. Quae 
vero deineeps subsecuta sunt. acta Rozrazewiana con- 


I 
l 



 


,
>>>
, 


'. 


-439- 


suli possunt. Illud attingere satis sit, quod Dni Lam- 
berti fideli opera, multo labore ac industria comitata 
Illmi ac Rrmi praesulis supranominati favore et summa 
benevolentia domus haec restituta est ordini Cartu- 
siensi. Egit abinde reetorem per triennium et ab anno 
1592 priorem huius domus disciplinamque ordinis 
Cartusiensis in eadem restauravit, ipsemet exemplo 
omnibus praelucens. Anno demum 1602 missus in Rus- 
siam I in dom o II1mi loannis Felicis Herburt, qui ordini 
Cartusiensi novam domum aedificare voluerat, sancto 
fine quievit, sepultus apud patres Carmelitas iuxta 
Praemysliam. Post aliquot vero an. nos corpus ipsius p. 445 
integrum cum habitu inventum, translatum est ad ec- 
clesiam cathedralem Praemysliensem (mortuus anno ae- 
tatis 66, ordinis 47). 4 iIIos patres, quos Dnus Lamber- 
tus 1584 adduxerat, eodem adhuc anno cum non ha- 
heret, unde iIIos sustentaret, remisit per mare in Ger- 
maniam. Anno vero 1589 venerunt ex Germania 6 sacer- 
dotes Cartusiani viri docti et sancti (uti annales Oli- 
venses testantur) nucleus (uti annales Cartusienses ha- 
bent) totius provinciae Rhenanae, nempe loannes, 
Hector, Servatius, lacobus, Gerardus, Antonius, qui 
tanquam obedientissimi filii (verba su nt chartae cCipituli 
generalis 1590) relictis dilectis fratribus et propriis do- 
mibus ac provincia clementioris aeris ad remotissimam 
frigidissimamque domum pro Dei et ordinis zelo pro- 
fecti sunt etc. 
1610 14. Februarii Dnus Matthias Hultzbach Trevi- 
rensis. 
1611 2. Martii Dnus loannes Spir quondam prior 
huius domus, dein prior in Hildes- 
heim et ultimus visitator provin- 
ciae Saxoniae, anno aetatis 85, 
ordinis 60 et amplius. 
1612 30. Septembris Frater Gregorius Kemperius Bop- 
pardiensis donatus, habens in or- 
dine 24 annos. 
1612 12. Maii Dnus Hector Hoen Vitensis, pro- 
curator ab anno 1589. 
1613 9. Februarii DnusGerardusRhodiusCampensis.
>>>
-440- 


1616 l. Octobris Dnus Martinus Trzemesnensis, qui 
ex Societate lesu ad Cartusien- 
sem ordinem transiverat, theolo- 
gus eximius, philosophus, hebrae- 
us, graecus, musicus etc., hic ab 
anno 1599, postea prior Cantavii. 
1618 15. Novembris Dnus Theophilus (in saeculo Pe- 
trus) Biskupski a Rudnicki pro- 
pinquus 111m i Simonis Rudnicki 
episcopi Varmiensis, qui iam vir 
emeritus in ordine sancti Francisci 
ad Cartusiensem transiverat. Re- 
ligiosus integerrimus. 
1619 31. Octobris Dnus Hermanus Boussen Cam- 
pensis, qui post studia in Ger- 
mania expłeta, aliquot annis egit 
Parisiis, dein in sacra Romana 
curia versatus est, linguarum plu- 
rium peritus, in hac domo pro- 
fessus 1596. 
1620 26. lunii Dnus loannes Caesarius Coche- 
mensis senior. 
p.446 .162018. Decembris Frater loannes Seytz Boppardien- 
sis donatus, braxator. 
1724 9. Martii Frater Nicolaus de Grigis Vene- 
tus, conversus, qui ex ordine 
sancti Dominici ad Cartusiensem 
transiverat, vir piissimus. 
1625 23. Maii Dnus loannes Metzger procurator, 
obiit Gedani peste, sepultus Car- 
tusiae. 
1625 30. Decembris Dnus loannes Voerman Namur- 
censis, vicarius per 29 annos. 
Vir devotissimus. 
1627 6. lunii Dnus Balthasar Buperti Theonis- 
villanus procurator. 
1630 25. lulii Dnus Franciscus Russel Leopolien- 
sis Polonus, habens in ordine 
annos 6. Vir moribus gravis et 
magnae ąbstinentiae.
>>>
- 441 - 


1630 25. Iulii Frater Antonius donatus. 
1630 19. Octobris Frater Adamus Lacher, donatus, 
vir devotus. 
1631 18. Oecembris Frater Paulus Milnch donatus, vir 
pius et laboriosus. 
1632 16, Septembris Onus Petrus Hayman Ittelinus 
quondam prior huius domus et 
alias prior domus Rutilae ac co n- 
visitator provinciae Rheni 
1634 24. Augusti Frater Ioannes Stapuhn, Gutsta- 
diensis donatus. 
1634 16. Novembris Onus Antonius Auriga Treveren- 
sis vicarius, habens in ordine 
ultra 50 annos. 
1635 24. Oecembris Onus Henricus Villarius, Ourbu- 
tensis, quondam prior, vir reli- 
giosus, solide doctus, 5 diver. 
sarum linguarum peritus etc. 
1637 Onus Philippus professus. 
1639 3. Martii Frater Ioannes Hennigk donatus. 
1639 17. Aprilis Onus Ioannes Oesiderius, magi- 
ster artium, sacrista, vir valde 
spiritualis et exemplaris ac solide 
doctus I ut ben e post obitum lu- 
cerna lucens et ardens extincta 
dici meruerit, habens in ordine 
19 annos. 
1639 21. Septembris Frater Ioannes donatus et sartor, 
qui ultra 30 annos pie vixit in 
ordine, a puero in cullna securi 
percussus et innocentissime oc- 
cisus. 
1643 2. lunii Onus Henricus Lucknerus, ma- 
gister artium. vir doctus. 
1645 3. Augusti Onus Ioannes Udalricus Repffius 
Spirensis, prior huius domus 
et alias prior domns Molsheimii, 
vir pius et prudens. Obiit anno ae- 
tatis 68, ordinis 46, sepultus. p. 447 
ante capitułum cum epitaphio.
>>>
- 442 - 


1645 l. Novembris Onus Bruno Cusanus, vir valde 
devotus. 
1646 28. Decembris Dnus Adamus Blarer Svevus, se- 
dulus cantor chori et scriptor in- 
defessus. 
1647 27. Novembris Dnus Georgius Heuserus, Selien- 
stadiensis, procurator, habens 37 
annos in ordine. 
1649 19. Octobris Dnus loannes Hydatius alias 
Wasserman Hassus, vir bonus. 
1653 7. Aprilis Frat
r Casparus Storich Bernensis, 
donatus. 
1655 18. lanuarii Dnus Casparus Binsfeldius ex Ei- 
flia, magister artium, qui 41 annos 
laudabiliter vixit in ordine, obiit 
diaconus. 
1655 16. Octobris Dnus Erasmus de Kilssouen, fi- 
lius cancellarii Mechlenburgensis, 
conversus ad fidem catholicam, 
in hac domu professionem fecit 
17. Novembris 1646 et percepit 
quamdiu vixit quotannis a fratre 
suo, cui amplissimas ditiones suas 
ante professionem resignaverat, 
500 Reichsthaler. Obiit longiore vita 
dignus anno aetatis 35, ordinis 10. 
1656 10. Februarii Dnus Georgius Melchior Worm- 
dittensis, qui 54 annos laudabi- 
liter vixit in ordine. 
1658 4. Aprilis Dnus lacobus Simensen Gedanen- 
sis procurator. 
1661 14, lulii Dnus Vitus Hermeskei Treveren- 
sis, quondam vicarius et procu- 
rator, habens 46 annos in ordine. 
1662 17. Decembris Dnus Philippus Bolman Wellenius 
prior religiosissimus et oecono- 
mus prudentissimus. Obiit anno 
aetatis 76, ordinis 52. 
1663 25. lunii Frater Petrus Krilger Heilsber- 
gensis, donatus.
>>>
l 


-443- 


1664 3. Deeembris Dnus loannes Gvalterus Keib 
Lotharingus. 
1664 4. Deeembris Dnus loannes Loys Luxenburgen- 
sis, habens in ordine 20 annos. 
1667 6. Septembris Dnus Casparus Coehelius Treve- 
rcnsis eoadiutor, euius eura 1639 
aedifieata est eecłesia Goręezi- 
nensis, dein reetor primus Gidłen- 
sis et postea prior II Berezae. 
Obiit anno aetatis 72, ordinis 52. 
1668 24. Maii Dnus Erasmus Krays Seliensta- 
diensis, senior professus totius 
provineiae, seriptor indefessus, ha- 
bens in ordine annos 58. 
1669 II. Augusti Dnus Georgius Weidenbaum Bo- 
hemus. 
.1670 15. Maii Dnus loannes Buseh Aquisgranen- p. 448 
sis, professus huius domus, reetor 
Gidłensis. 
1671 19. Augusti DnusCorneliusZiegłerSireensis,sa- 
erista, habens 27 annos in ordine. 
1673 II. Julii Dnus Joannes Vderen Sireensis, 
proeurator. Obiit Gedani sub 
manu medieorum. 
1674 7. Januarii Dnus Antonius Ziegler Sireensis, 
quondam prior, obiit anno aetatis 
59, ordinis 29 1 /2: 
1674 18. Augusti Dnus Joannes Brions Luxenbur- 
gensis. 
1677 7. Junii Dnus Stanislaus Fabricius Geda- 
nensis anno aetatis 49, ordinis 26. 
1678 23. lulii Dnus Joannes Lubietowski (von 
Liibtouen) nobili genere in di- 
strictu Leoburgensi natus, pro- 
fessus huius domus, prior Gidlis 
et Berezae. Vir egregius, obiit 
anno aetatis 57, ordinis 36 
1680 2. Februarii Dnus Henrieus Beierlein Mogun- 
tinus, viearius, habens in ordine 
15 annos.
>>>
-444- 


1682 22. Augusti Dnus Reinoldus Schleien Regio- 
montanus. 
1683 27. Octobris Dnus Godefridus Miinsterman, 
Marcoduranus, sacrista, in ordine 
38 annos. 
1684 21. Februarii Dnus Christianus Deiitz vicarius, 
vir exemplaris. 
1684 t. Aprilis Dnus Petrus Gadomski Polonus, 
professus huius domus. Obiit vi- 
carius Gidlis, qui in ordine 52 
annos laudabiliter vixit et ha- 
buit post mortem missam de B. 
M. V. per totum ordinem. 
1684 22.. Augusti Frater loannes Block Picardus, do- 
natus, habens in ordine 30 annos. 
1684 22. Septembris Dnus loannes Moltz Confluentinus, 
procuratior, habens in ordine 19 
annos. 
1685 2. lulii Dnus' Matthias Alexander Sircen- 
sis, senior et olim coadiutor, ha- 
bens annos aetatis 70, ordinis 41. 
1686 7. lunii Dnus loannes Hofman Wormdit- 
tensis, vicarius, habens 26 annos 
in ordine. 
1690 7. Novembris Dnus lacobus Nentwich Colonien- 
sis,professus huius domus, prior 
in Snals, habens in ordine 39annos. 
1691 17. Augusti Dnus Laurentius Feodrich Mołs- 
heimensis, prior huius domus 
nec non olim prior domorum in 
limbach et Buxheim, vir prudens 
et charus omnibus, habens in or- 
din e 40 annos. 
1692 20 Aprilis Dnus CorneliusKl}nigsfeld Conflu- 
entinus, anno aetatis 50, ordinis23. 
1693 25. Aprilis Dnus loannes Bilstein Colonien- 
sis, prior domorum Gedanensis, 
p. 449 IImbacensis · et Buxiae, bis vi- 
sitator provinciae Alemaniae in- 
ferioris, saepius commissarius ad 


.
>>>
-445- 


. 


visitandas domos visitatorum ad 
Rhenum, per Hispanias et alibi, plu- 
ries diffinitor capituli generalis etc. 
vir doctrina moru m gravitate in- 
comparabilis et zelator ordinis 
ferventissimus, professus huius 
domus olimque sacrista, vicarius 
eiusdem ante annum 1658. 
1693 8. Decembris Dnus Cornelius Esperius ConfIu- 
entinus, subdiaconus, habens in 
ordine 27 annos. 
1694 28. lanuarii Dnus loannes Rau ConfIuentinus, 
procurator, hab
ns in ordine annos 
27, aetatis 47. 
1694 31. Decembris Dnus Thomas Henrici HeiIsber- 
gensis, olim coadiutor, bierinio 
ante mortem oculis orbatus, pie 
obiit anno aetatis 54 ordinis 32. . 
1696 12. Novembris Dnus Philippus Bingen Sircensis, 
vicarius, habens in ordine51 annos, 
vir bonus. 
1702 5. Aprilis Dnus Adolphus Hontheim Treve- 
rensis, sacrista, habens in ordine 
annos 27, aetatis 47. 
1702 16. lunii Dnus Bruno Gerend Regiomon- 
tanus et olim praedicans castren- 
sis exercitus ducis Curlandiae, 
qui Deo inspirante 17. (unii 1675 
in hac Cartusia publicam sa cro- 
sanctae fidei professionem fecit 
et 7. Septembris sacro habitu or- 
dinis donatus est, egit deinde 
bis vicarium et 1695 institutus 
est prior domus Berezae. Vir doc- 
tissimus, linguae Hebraicae, Grae- 
caeetc. gnarus, scriptor indefessus. 
1704 18. lanuarii Dnus lacobus Quirenbach Con- 
fIuentinus, vicarius, habens in or- 
dine annos 39. 
1707 25. Aprilis Dnus Bernardus Mensinek West-
>>>
] 707 ]6. Maii 


] 707 ]. lunii 


1709 19. Maii 


17] l 16. Augusti 
p. 450 .1711 28. Aprilis 


1713 ] 7. Aprilis 


1714 16. Novembris 


1717 25 Aprilis 


- 446 


phalus, olim procurator, coadiu- 
tor, sacrista, obiit vicarius, ha- 
bens in ordine 32 annos. 
Dnus Anthelmus Wernesch Bohe- 
mus, prius vicarius, coadiutor, 
dein obiit procurator, religiosus 
integerrimus. 
Dnus loannes Gysen Cołoniensis, 
senior, oHm coadiutor, vicarius, 
sacrista,habens in ordine56annos, 
observantissimus ordinis sui. 
Dnus Leo Weingartner Conf1uen- 
tinus, vixit in ordine annos 41 et 
ingentem scriptorum farraginem 
post se reliquit. 
Dnus Nicolaus Steurman Conflu- 
entinus, habens42 annos in ordine. 
Dnus Petrus Beier Confluentinus, 
prior per annos 20, multa per- 
pessus et incarceratus a Suecis 
belli tempore pro defensione mo- 
nasterii. Obiit anno aetatis 65, 
ordinis 45. Asceta magnus et sa- 
cerdos precibus multum deditus. 
Dnus Petrus Mahr Treverensis, 
quondam procurator, bis coadiutor, 
bis sacrista, vir religiosissimus vixit 
in ordine annos 44et multa scripsit. 
Dnus Georgius Adenau Conflu- 
entinus obiit anno aetatis 70, or- 
dinis 45. 
Dnus loannes Krebs Cołoniensis, 
senior, vir simplex et rectus, con- 
temptor mundi vanitatum et cor- 
poris commoditatum ad exemp- 
lum, silentii et solicitudinis tena- 
cissimus. Obiit płacidissime anno 
aetatis 69, ordinis 48; ante pro- 
fessionem donavit monasterio 6000 
floren os. 



 


I
>>>
- 441 - 


r 


1718 16. Vecembris Dnus Antonius LasgOtter Glatzen- 
sis, obiit anno aetatis42, ordinis23. 
1724 10. lunii Dnus Martinus Haasen Gedanen- 
sis, olim theologus Lutheranus, 
vir łectioni librorum perenniter 
deditus et solidissime doctus. 
Obiit anno aetatis 86, ordinis 58. 
1724 13. lulii Dnus Petrus Emmerscheidt Viten- 
sis, senior, olim vi.carius et sa- 
crista, habens in ordine 37, ae- 
tatis 63 annos. 
1725 23. lulii Dnus Michael Wiatrowski Schot- 
landensis, vicarius et magister 
novitiorum. Obiit anno aetatis 50, 
ordinis 31. Habuit fratrem ger- 
manum professum in Cartusia 
Berezana. 
1726 8. Septembris Dnus losephus Buschman Colo- 
niensis, habens in ordine 11, ae- 
tatis 32 annos. 
1728 12. Martii Dnus loannes Foecher Colonien- 
sis professus et olim vicarius, 
coadiutor ac sacrista huius domus, 
deinde prior Berezae. Vir activus. 
Obiit anno aetatis 63, ordinis 40. 
1728 15. Aprilis Dnus Gvilielmus Loesberg Traiec- 
tensis, prior, vir amabilis vałde, 
qui huc domui qua rector et prior 
praefuit, cum magna laude annis 
14, habens in ordine annos 29, 
aetatis 53. 
1792 16. Martii Dnus Michael Seither Friburgen- 
sis Alsata , magister artium et 
· mathematicus insignis , habens p. 45] 
in ordine 60 annos, aetatis no- 
nagenarius. 
1730 15. Februarii Dnus Augustinus Klicznik Bru- 
nensis, habens in ordine 17, ae- 
tatis 39 annOi. 
1733 17. lunii Dnus Hermanus Hollingk Wipper- 


r 


L 


J. 


l' 


.......
>>>
- .ł.ł8 - 


.. fordiensis, poeta extemporaneus, 
natus I. lanuarii 1671, professus 
8. Decembris 1694, primitias cele- 
bravit 8. Decembris 1697. 
1734 27. Decembris Dnus Henricus Huberti Colonien- 
sis, natus 1 J. Novembris 1696 
professus 22. lulii 1720. 
1735 28. lulii Dnus loannes Marx Stabulensis, 
prior, natus 6. lanuarii 1671, pro- 
fessus 6. lanuarii 1700, primitias 
celebravit l. Novembris 1702, elec- 
tus in priorem 10. lunii 1728, vir 
sobrius et vigil. 
1736 11. Maii Dnus Albertus le Vasseur Coło- 
niensis, natus 23. Octobris 1694,. 
professus 21. Octobris 1717, pri- 
mitias celebravit die Ascensionis 
Domini 1720. 
1739 26. Februarii Frater loannes Gerth Bohemus, 
conventualis dispensator, natus 14. 
Decembris 1697, professus25.lunii 
1730. In ordine vero iam a 20. 
Octobris 1722. 
1744 23, Februarii Dnus. Carolus Lyon Coloniensis 
natus 10. Novembris 1699, profes- 
sus 22. lulii 1720, primitias cehf- 
bravit 24. lunii 1724. 
1745 28. Decembris Dnus Anthelmus Lyon Cołonien- 
sis (patruelis domini Caroli proxi- 
medicti) senior et cantor, natus 
19. Aprilis 1693, professus 8. Sep- 
tembris 1716, primitias celebravit 
21. Martii 1718. 
1746 2. Maii Dnus Hugo Steiner Bohemus 
Habelschwertensis, procurator, na- 
tus 4. Aprilis 1708, professus 
J. Novemb,is 1730, presbyter or- 
dinatus sabbato 4 temporum in 
adventu Domini 1732, primitias 
celebravit 6. lanuarii 1733.
>>>
l 


- 449 - 


1750 5. Martii 


Dnus Bernardus d' Elgleize Stabu. 
lensis, professus et vicarius huiu
 
domus, natus 5. Septembris 1700, 
professus 20. Augusti 1725, primi- 
tias celebravit 20. Augusti 1728, 
vicarius institutus 13. lulii 1735. 


· De rnonasteriis desolatis. 
Ad sanctum Adalbertum. 


Supra pag. 119 dictum est: hoc loco antiquitus 
religiosos Cluniacenses ordinis sancti Benedicti si 
non formalem conventum, saltem residentiam sub di- 
rectione praepositi dependentis ab abbate Mogilnensi 
habuisse. Hi tamen quando, quam ob causam iIIum ło- 
cum sanctum deseruerunt, compertum non habeo. 


In PODotkow. 
Pag. 327 dictum est: Anno Domini 1258 Sambo- 
rium ducem Pomeraniae hoc loco pro sancto ordine 
Cisterciensi monasterium fundasse; vocatis pro prima 
plantatione religiosis ex monasterio Doberanensi, quod 
fuit in Pomerania; indeque locum istum tunc Doberan 
novum apellatum fuisse. Demum vero 1276 in vigilia 
apostolorum Simonis et ludae religiosos eosdem duc- 
tore Vernero abbate loco hoc deserto, Pelplinum mi- 
grasse ibidemque in novo per Mestvinum ducem Po- 
meraniae excitato coenobio disciplinam ordinis reas- 
sumpsisse. 


SuarnooanCI. 


Damalevicz pag. 206 haec refert: 1) Sub Venceslai 
(regis Poloniae ab anno 1300 usque 1305) regimine 
Boleslaus prior heremi in Suarnogancz cum fratribus 


I) Dama1evicz, Vitae Vladislaviensium episcoporum. ]642 
p. 206 są. 


29 


p.452
>>>
-450- 


suis in tnonasterium Olivense transmigravit habitu m- 
que et professionem Cisterciensis religionis suscepit. 
Rex vero Poloniae Venceslaus omnes possessiones et 
redditus, quas heremus praedicta donatione principum 
Poloniae habuerat, monasterio Olivensi donavit et 
univit. Cuius ordinis isti eremitae fuerant, ubinam 10- 
p. 453 corum eremus Suarnogancz po. sita fuerit ac hodie 
investiganda sit idem author silet, ego autem multo 
minus novi. Quae deinceps idem subiungit loco citato 
de Cartusianis, parum accomoda aut ut verius dicam 
penitus inepta sunt, cum monasterium Paradisi Mariae 
ordinis Cartusiensis in Pomerania nonnisi circa annum 
1380 sub Ludovico rege Poloniae prima exordia ha- 
buerit. 


Gedani patres CarmelitaB. 


Quando patres Carmelitae primum Gedani sedem 
suam fixerint, a quo fundati sint, documenta desunt; 
id vero certum est, monasterium ipsorum primum in 
civitate iuniori (Jungen"Stabt) extructum fuisse. Demum 
cum civitas haec ineunte bello tredecennali 1455 de 
consensu regio demolita fuisset, iIIudque monasterium 
{XIucis adhuc annis in campo stetisset. Religiosi vero 
ibidem propter hostiles insolentias paru m quiete di- 
vina officia peragere possent, coacti tandem su nt iIIud 
vacuum relinquere et ad civitatem se recipere. Porro 
cum ratio beIli dicti antiqui monasterii demolitionem 
exposceret, conventum tandem est 1464 inter patres 
praefatos et cives Gedanenses, ut in loco assignato in 
veteri civitate novum aedificarent et constituerent mo- 
nasterium, quod et factum est, uti iam fuse supra 
pag. 385 narravi. 


De aliis monasterUs Gedani. 


Schutz pag. 211 enarrat: 1 ) quod in civitate iuniore 
Jungenftabt Dant,?ig praeter praefatos patres Carmelitas 


I) Schłitz, H ist. ser. Pruss. ] 599 p. 21 l.
>>>
- 451 - 


etiam Flagellantes sedem habuerint, item quod in 
eadem aliquot conventus monialium fuerint, et quod 
Flagellantibus demolita hac civitate ] 455 alius com- 
modus locus a civibus assignatus et concessus sit, 
cuius tamen nullum vestigium superesł. Moniales iIIae, 
cuius ordinis fuerint et an eis pariter alibi locus datus 
sit, · idem autor siłet, neque alii huius rei recordantur. p. 454 


De monasterio Fratrum minorum sancti Francisci 
Gedani. 


1\ 


Curicke lib. 4 cap. 16: t) Die lird]e sur tj. Drey.. 
faltigFeit obcr bas grauc 2.nond]el1 l[ofter 
a[1en bie 
jranciscaner 2(nno \ 4;;:; \ Su bauen angefangen. IDei! 
abcr bie lnaurer meiftent
ei!s bey jeiirabenb ums Bottes 
!ViUen baran geI 1 auet, ift es w{tS [angfaltl fertig, aud] bas 
Bewo[b nid]t aUerbings wo
[ vtrfe
en worben; ba
er es 
bcnn gefd]e
en, bas 2(nno \503 ben 4. £ctober am ([agc 
sandi jranch:d )wifd]cn 
 unb 5 bes lnorgens bas Be.. 
lVo[bt ncbenft 5 pfcilern unb bem Dad] nad] bcr Ba
en.. 
werts eingcfaUen, gleid]wo
[ aber niemanb bavon be.. 
f-i}.ibigct worben; fonbcrn es 
aben fid] bie ltiond]c fol 
d]es vcrfaUene Bewo[be wicber auf5ubauen fe
r angelegen 
feyn Ia
en, wiewo
[ es 2(l1no \5\'1: erft ganił unb gar wie.. 
bcrumb fcrtig geworbel1 ift. tjart an ber lird]e sur 1). 
DreyfaltigFcił Hegct Sanct..2hma l{ird]t unb ift g[eid]fam 
cine ([apeUc ber gro
cn lird]cn, o
nc 
weYfcI anfangs 
barju gebauet gewefen; inmatłen man aus einer in bie 
anbcre burd] eine fd][ed]te 
oIł,?erne ([
iir ge
cn fan. 
De eius desolatione. [dem cap. 18: 2) IDdd]cr cBc.. 
ftalt bie
es l[ofter e
rwiirbigen 2\at
 von ben jrands.. 
canem aufgetragen, unb nad]ma[s bas cBymnafium ba" 
felbft angelegct fey worbcn: IDei! bicfc BeifUid]e wie ba
 
£utert
um in Danł,?ig iiber
anb genommcn, fd][cd]ten 
Unter
alt 
atłen unb niemanb ber ([at
o[jfd]en fid] me
r 
Su i
nen begeben wolte, alfo baf 2(nno \555 nid]t me
r 


') Curicke I. IV. c. 7 p. 333. 
') Curicke I. c. p. 333, 340. 


29- 


--
>>>
p.455 


- 452 - 


aIs 2 fratrcs ncbcnft bcm ([uslobc vor
anbcn warcn, 
wdd]c i1}rer geringcn intraben 1}all'en gan12 fiinu1terlid) 
leben'" miiften: 2Uf fdub! biefclbe cines worben, unb 

aben nad] gc
aItcner Untcrrebung frcuwiUig biefes 
lHoftcr (f
nviirigem Eal
 ber Stabl Danł,?ig aufgctragen 
unb cinger.'iumct, mit t\'rbe
alt be
cl1, bas fie 5 U i1}rcn 
£eb5eiten in i
ren ([eUcn fdl,igen lHoftns foUen gebul.. 
bet unb I1nter
aIten, bas llofter abel' 5ur Sd]ulen gc. 
braud]t werben, wic fold]es ą actu resignatio.l1i::- 5 u vel''' 
ne
mcn fłe
et. Jd) Joal1n 1\oUau in ben £anben 5 U 
preiificn ber 21iil1orilcr ([uftos t1}ue funb! fiir jcbwtH'in" 
niglid]cn geiftlid]cs unb weItIid)cs Stanbcs, bt'ncl1 fold)cs 
5 U 1Vi
cn l'on l1ol
cn, nad) 
mpfe
lung meincs 5U 630tt 
al1Md)tigcn cBcbcts. Itlld)bcm id] mid] 5u t"i.:lma
lcn 
aus guter d) riftlid) er 0Ul,erfid)t von 1Vcgen bicfer ge" 
fd]winbcn forglid]cn £(hl
ten unb Veriinberungen bcybes 
ber Ecligion, lvic aud] unfers 5tal1b,::;; Vcrfolgung nc" 
benft ber lHófter Untcrgan
c, fo leyber faft aUerfeils 
jc
o fiir 2(ugcn, ł"ci ben lf1}rbarel1, na
m1}aften unb 
lUo1}lweifen ąerrcn Eurgermciftcrcn unb Eat
 ber Eed]ten 
Stabl Dan12ig aIs mcincn fOl1bern giinftigel1l.)errcl1 palrol1Cl1 
llnb Srellnben l'cfd]nJeret unb bcflaget 
a['c, mil 2ht 
ruftung berfcl1'cn 1\lltl) f)iilfc unb Eeyftanb, wie unb in 
u'a
maficn bicfcn fiirftc
cnben 5uwad1fcnbel1 Ecfd)wcr- 
lid)fcilcn mod)tc begcgncl umben, auf bas bic l16fter 
[,innen gemdbtcr Stab! Dal112ig gdcgcn, infonberl}eit 
bas fiirncl}mftc lloftcr ber Sral1ciscancr, wcld]es mal1 
bas grauc l{loftcr nwnet, in i
rem IDol}lftanbc cr
aIten, 
unb nid]t in cl1blid]cn Untcrgang, mic in wenig Jal}ren 
111 o1} I 5U [,cfl'rgel1, t1}alc geratl}en, bllS von mol}lgcbad)" 
ten f)crren Eurgermeiftern unb Eatl} gemelbter Stabl, 
aus d)riftlid)em lHillcibcn unb 13ebcncfcn l}ierauf an mid], 
in 2(nmercfung bicfer forgf.'iIli.;;et1 !.łcfd)uJerlid)fcil 5 ur 
Vcrl}titung'" llUes 21ad)t1}cils 5um freunblid]en Vorfd?la
c 
gutcr lVo1}lmeynung gcfonnen unb bcgd}rcl, bamil nid]t 
aUcine bas gemdbte graue lloftcr in fcinen Bd,aubcn 
erl}aIten, fonbcrn aud) id) nebenft metnen 2.3riibcrn, bcro 
jett im gcmclblem llofter nur 2 fcynbt, unfcre 5 citli d)e 
unb fid)crlid)c Verfel}ul1g l}aben mod]len, in i
ren cl}r.. 
barcl1 IDci
l}eilen, vermogc mcines Eerufs unb 
abcnber 


I 
r 
I 


p.456
>>>
-453- 


t. 




walt, gt:mdbt
s gra Ut IUoftt:r einraumm, iibergebcn 
unb cum plenitudine potestatis at dispositionis mit 
aU unfer l1abcnbcr 5erccf]tigfeit )ueignen woUte, bennod] 
b.t
elbige 5u fdner anbrcn !ncinung ober !1ut,ung 5u 
l1ał.en unb 5u gd'raud]cn, bmll1 5ur 0ud)t
Scf]ulen. Die" 
weH fur alters t:l1c unb 5utJor eini
e Univerfit.itw au f" 
gt:rid]tet, bie IUoftcr anftats bcr UnitJt:rfitiilen unb 
ud]l" 
fd)uIen gewef\'11, alf w.lre wol1Igebad]te !)t:rren Eurger" 
mciftt:r unb 
all1 nid?t anbers gt:mclbtcs 1loftcr 5U ge" 
braud)en genci
1et, bann bas bie junge Jugenb von eł2" 
lid)cn vt:rorbncłcn d)r!ftIich frl'mmcn, gclel1rten lnannern 
in aUcr El1rbarfdt unb 
ud)t 5ur 
ottesfurcf]t unb fei.. 
nen gottIid)en !1amcn 5u £obt:, unb gemciner ([l1riflcnl1eit, 
infon
erl1eit biefcr IJemcincn Stabł, unb bicfem guten 
{anbe; barin bod] fonftt:n Icyber weni
 obcr gar fcine 
5cf]uIe tJorl1anbt:n. 5U Ilienft unb 5U aU cm gulen unter" 
wi4\'11 unb aufgcbrad]t wt:l"ben moge. !)iernt:bt:nft ange" 
Iobt:nbe, bas fie gt:mcIbtcs lIofter auf il1re Unfl'ften mit 
aUcr !1l'tl1burft 1,erfel1cn unb erl)alten woUt:n, mid] aber 
fampt mcinen Eriib
rn barin nid]t irren, l1inbt:rn ober 
5U moIcftircn gcftattcn, fonbern uns bcybe in b
r 1ird]e 
unb in unfwł [eUen unb !t1ol1nung
n friebIid)m Wefen 
unb £eb
n Ia
en. Dcnnod) mit bem l.)orbc
alt, bas fid) 
il1re el1rwurbige t\itcr nacł, mcincm unb meiner Eriiber 
!(bfterben, fofem fcine anbere unfcrs £rbcns barin 3U 
wol1ncn · bcgc
rcn, ber lird]en unb aUer berfclbigen p. 457 
5ugel1orenben 1[eynobicn anma
en, unb in il1re fid]ere 
t"erwa
rung nel1men unb l1alten foUcn unb mogen. 
!t1cH bem folcł,es obcngemeIbtcs l1:l1rwiirbigen 2\atl1s 
jiirgebcn unb !(nfinnen bcn 
cd]ten unb ber Eilligfcit 
nicf]t ungemiis, unb l1ierburcf] nid)t aUcin bcm 1Ioftcr, 
fonbcrn aud] unfercn perfoncn in aUcn obIicgcnbcn Ec.. 
fd]werben mod]te gerat
cn werben, aIs l1abe id) 
mit rciffcm 
at
e unb EewiUigung meiner 2.3ruber 
wol1Ibebiid1tiger lHt:inung biefem obgcmdbten El1rwiir.. 
Mgen 
at
s 2tnfinnen unb 
cgel1rcn 5U bcferiren unb 
ba
dbiIJe in aIkn obgebad]ten puncten ein5uniumcn 
ganł.?Iicf]en enlfd]Io
en, wie id) bcnn aud) aus l1abcnber 
mad]l, gemclbłc punct l1icrmit, fo wie foId]es 3u 
ed]le 
am ['cftanbigften fcyn foU, fan ober mag, nebenft bem
>>>
p.458 


- 454 - 



den ganf2en l{(o,ter, unb aUen bcrfdben 5ugc
.srigcn 
5ered]ti!:1!eiten, t
ue cinriiumcn. iibergebcn unb 5ucigncn, 
nebenft m'errcid]lIng ber !)anbfefte lInb 13riefe (hoc pes- 
simum) fo id) aIs ber !:lIstos von wegcn bes l{(ofters 
bey mir ge
abt, bas unb bamit aUes Nes fo vicl befto 
beftiinbigerer 5u aUen 0eiten feyn unb b(cibcn moge. 
Das 5u me
rer Verfid]erllng 
abc id] witjcntlid] mein 
Sigi((, fo id] lhnptsł}alben pf(ege 5U gcbralld]cn, ange" 
brudt, aUes o
ne Q;ef,'i
rbc unb argc {ift. 5cfd]cl]en 
lInb gcgeben im grali en l{(oftcr am 30. Septembcr im 
Ja
r nad] !:
rifti 5eburt \555. Ego Frater loannes 
Rollau fratrum minorum terrarum Prussiae custos im- 
meritus approbo et confirmo hoc propria mea manu. 
Datum anno ut supra. 
Miror valde quare patres antedicti ordinis celebre 
hoc monasterium non repetant. 
Leohurni 
Monasterium monialium hocloco quondam extitisse, novi, 
cuius tamem ordinis hae fuerint et quando iIIud desertum 
est, ignoro. 


· Chronicon Pomerania.. 
1107. Obiit Suantiborus dux Pomeraniae totius, cuius 
filii paternas terras sortiti, Vartislaus et Rati- 
borius citeriorem Pomeraniam, cuius capu t Steti- 
num est, Bugslaus et Suantepolcus ulteriorem 
Pomeraniam, quae nunc PomereIlia nuncu- 
patur, occuparunt, uti iam supra pag. 24 
dictum est. p. 24. 
1145. Bug-slaus dux aedificavit civitatem Pucium et 
obiit 1150. p. 24. 
1170. Oliva fundata a Subislao duce. p. 24. 
1185. Gedanum in civitatem evasit. p. 24. 
1207. Zarnovecense monasterium fundatum. p. 25. 
1209. Zukoviense monasterium fundatum. 1209 item 
Sluchovia aedificata. p. 25. 
1226. Dirsavia civitas initium habuit. , Kalendarium 
1226. Conecum civitas aedificata. 
 Elbingense 1750. 
1227, Gedani patres Dominicani fundati. p. 26.
>>>
-455- 


'" 


1242. Suecensis civitas aedificata. Kalendarium Elbi- 
gense 1750. 
1258. In Pogotkow Cistercienses fundati. 
1276. Pelplinum iidem translati. 
1283. Meva a Crucigeris exstructa. 
1285. Leoburgum aedificatum. Micraelius. 1) 
1289. Dirsaviae patres Dominicani fundati. p. 27. 
1310. Crucigeri Gedanum occuparunt. p. 32. 
1311. lidem Pomeraniam in suam redegerunt pote- 
statem. p. 32. 
1339. Idem Starogardiam de novo aedificarunt. Micrae- 
lius. 2 ) 
1343. Gedani eccłesia major 
cari caepta. 
1378. Pucium civitas de 
Micraeli us. 3) 
1381.. Cartusia funda ta. p. 33. p. 459 
1391. Ecclesia parochialis in Cino a patribus Car- 
tusianis erecta. 
1396. Gedani Birgittani fundati. p. 32. 
1431. Gedani monasterium fratrum minorum sancti 
Francisci aedificatum. Curicke.4) 
1454. Crucigeri ex Pomerania eiecti. p. 29. 
1460. Gedani eccłesia sancti loannis de novo aedifi- 
cata. Curicke. 5 ) 
1464. Gedani patres Carmelitae ex civitate iuniori in 
veterem translati. 
1475. Gedani eccłesia sancti lacobi aedificata. Curicke. 6 ) 
1541. Gedani hospitale orphanorum (Kinderhaus) ex- 
structum. Idem. 
1555. Gedani patres Franciscani tradiderunt eccłesiam 
et monasterium magistratu i. 
1606. Solęnczini eccłesia parochialis erecta. p. 29H. 


p. 26. 
p. 28. 
p. 31. 


sanctae Mariae aedifi- 
p.33. 
novo a Crucigeris aedificata. 


I 


I) Micraelii, Sechs Biicher des alten Pommerlandes Ste- 
tin ]633. B. VI. S. 613. 
2) Micraelius I. c. p. S. 575. 
3) Micraelius I. c. 
') Curicke I. IV c. 7 p. 333. 
") Curicke I. IV c. 7 p. 321. 
") Curicke I. c. p. 330.
>>>
p.460 


1 


- 456 - 


1616. Ecclesia Societatis lesu in Schotlandia aedificata. 
Lengnich. 
1635. Tempłum Lutheranorum in Petershagen exst,uc- 
tum. Curicke. 
1639. Ecclesia Goręczinensis de novo aedificata a pa- 
tribus Cartusiensibus. p. 233. 
1645. Gedani fratres misericordiae fundati. p. 401. 
1646. Weyheropoli ecclesia parochialis erecta. p. 260. 
1648. Ibidem Calvaria erecta et patres Reformati fun- 
dati. p. 260. 
1666. Stolcenbergae patres Reformati fundati. p. 400. 
1678. Gedani capella regia aedificari caepta. p. 112. 
1682. Topolno patres Paulini fundati. p. 409. 
1696. Sveciis ecclesia patrum Bernardinorum de novo 
aedificata. p. 408. 
1701. Graboviae ecclesia in parochialem erecta et do- 
tata a patribus Cartusianis. p. 242. 
1733. Lusini ecclesia nova ex muroaedificari caepta. p.228. 
1746. Rosenbergae ecclesia nova ex muro aedificata. 
p. 151. 
1747. Schotlandiae patres Societatis lesu auspicati su nt 
novam ecclesiae fabricam. p. 397. 
1748. Langnoviae ecclesia nova constructa. p. 151. 
1734. Ecclesia et monasterium fratrum misericordiae 
Gedani combusta. p. 401 confer infra p. 470. 


· Addenda et corrioenda. 
ad. pag. 97: ludices surrogati Gedanenses: 
nm. 10. Andreas Nycz olim praepositus Elbingensis 
dein sub reverendissimo Dno Corsz officiali Gedanensi, 
surrogatus iudex, ultimo parochus Lichtenoviensis in 
archidioecesi Gnesnensi. Obiit 1741. 
Post nm. 4: 1670 : 1671 Simon Andreas Stockius, 
iudex surrogatus Gedanensis, sed 1671 depositus et 
Pelplini incarceratus. Prodromus p. 58. 
1671. Michael Stanislaus Videt, iudex surrogatus Ge- 
danensis, parochus Langnoviensis et Rosenber- 
gensis. Prodromus p. 29. 
1667 die 7. Novembris Michael Stanislaus Karpinski,
>>>
I. 
I 
j 


..ł...... 


- 457 - 


iudex su,rogatus Gedanensis. Litterae incorpora- 
tionis Reinfeld. 
1717 circiter lacobus Bernardus Krolau surrogatus Ge- 
danensis. Acta Zukoviensia. 
.Pag. 105: In decanatu Gedanensi: Ecclesiae p.461 
sunt: Gedani: capella regia, tituli sancti loannis Bap- 
tistae, Olivae tituli sancti lacobi, Chwasczyn, Kac, 
Kielnie, Szynwald, Przodkowo, Matern tituli sancti 
Materni et Valentini, Zukoviae tituli sancti loannis 
Baptistae, Prągowo tituli Sanctissimi Corpo,is Christi, 
Zulawka tituli sanctae Margarethae virginis et mar- 
tyris, Czapielsko tituli aancti Nicolai , Nierosino, 
Przywidz (germanice 211atienfee), Kłodawa, ad sanctum 
Adalbertum, Langnowo et Rosenberg, praeter eas quae 
penes monasteria et quae ab haereticis occupatae su nt. 
G e d a n i: De ecclesiis et parochiis tam intra quam 
extra civitatem dictum est supra pag. 105 et sequen- 
tibus. Ordinatio episcopalis de obeundis functionibus 
parochialibus intra et extra civitatem, quae habetur 
pag. 145 poni potest immediate post titulum facies 
hodierna p. .116. 
De capella regia dictum est pag. 112. Non tamen 
ab hac capella, sed ab eccłesia maiore S. Mariae 
(quamvis ab haereticis occupata) paroch i Gedanenses 
dicendi sunt. 
O li va e eccłesia sancti Jacobi pag. 143. 
Chwasczyn et Kac pag. 142. 
Kielnie, Przodkowo et Szynwald p. 139. 
Matern p. 144 addendum: Materna, viIla mona- 
sterii Olivensis, decanatus Gedanensis uno milliari 
Gedano et medio Oliva situata denominationem suam 
sortita est ab eccłesia eius loci sub titulo sancti Ma- 
terni episcopi et confessoris, cuius festivitas celebratur 
dominica II mensis Julii. Sub eo.autem titulo ecclesiam p. 462 
hanc olim fuisse erectam I testantur litte,ae diversae prae- 
sentationis in archivo Olivensi superstites. Celebrior ta- 
men in eadem ecclesia est festivitas sancti Valentini mar- 
tyris die 14. februarii, sub cuius titulo altare maius erec- 
tum est et cuius imago multis gratiosa fuit. Hinc est, quod 
novissimae Iitterae praesentationis in se contineant se- 


-
>>>
p.463 


- 458 - 


quentia. Vacat ad praescns ecclesia Maternensis sub ti- 
tulo sancti Valentini martyris etc. Sed patronu s princi- 
palis ecclesiae est sanctus Maternus. 
ViIla haec a Subislao duce Pomeraniae mona- 
slerio Olivensi incorporata est ideoque a iurisdictione 
cpiscopali exempta. Concessit nihilominus Rmus Fran- 
ciscus Zaleski abbas Olivensis. ut ibidem congregatio 
decanalis 5. Novemb,is 1743 celebraretur. Post exdivi- 
sio nem bonorum abbatialium a bonis monasterii pa- 
tronus sive collator ecclesiae huius est Rmus abbas 
Olivensis pro tempore existens. Ad hanc ecclesiam olim 
erat cłerus saecularis et adhuc temporibus Rmi Adami 
Trebnic, abbatis Olivensis circa annum 1627 fuit ibidem 
parochus Rndus Michael natione Danus, qui poe nas pro- 
meritas declinans, ablatis libris, ecclesiae aufugit. Sed 
a centum et amplius annis semper unus ex religiosis 
Olivensibus eccłesiam hanc titulo commendarii tenuit 
et tenet, non tamen Maternae, sed in conventu Olivensi 
residens. Commendarii : 
l. Pater loannes Kamehl Vanniensis 1729. 
2. Pater Edmundus Schlesiger. 1732 per triennium. 
3. Pater Ivo Rohwede, Brunsbergensis, 1735 per 
triennium, dein factus prior Olivensis. 
4. Pater Edmundus Schlesiger secundo, 1738 
per decennium. 
5. Pater Bernardus Mateblewski Varmiensis 1748. 
6. Pater Isidorus Tokarzewski sanctae theologiae 
doctor, 1749 praesentatus ad eccłesiam Maternensem, 
sed hic cum proximedicto patre Bernardo convenit ta- 
liter: ut hic retento titulo commendarii contentus sit 
mensa iIlius et omnibus eccłesiae accidentibus, iII e 
autem percipiat omnes decimas et agrorum consemi- 
nationes sibi habeat. Residetque nunc uterque ad ec- 
cłesiam saepedictam. 
.ViIlae ad hanc parochiam spectantes: l. Matern 
villa Rmi abbatis. 2. Banino, Rmi abbatis. Scultetus 
eius loci habet in ecclesia Maternensi lapidem sepu 1- 
clualem cum inscriptione: Mathis Pozancke Sd]ul
 von 

allin, ijt 
ier bcgraben fampt feiner If
efrauen 
Iifa.. 
l,et
a. Anno 1665 3. Aprilis. Michel Miłosz huius fun- 


"I
>>>
I. 


j. 


- 459 - 


dator. 3. Kokoszki: Gnosi Dni losephi Grąbczewski 
asse
soris Mirachoviensis. 4. Smęgorzyno, Gnosi Dni 
Michaelis Pastorii, capitanei Stołcenbergensis. 5. Kieł- 
pinko Gnosi Dni Pastorii. 6. Kiełpino Gnosi Dni la- 
cobi Wisiecki suae Regiae Maiestatis capitanei. 7. la- 
kubowo eiusdem. 8. Czaple Gnosi Dni laczkou. 9. Nen- 
kowy viIla regia tenutae Gnosi Dni Ignatii Lewinski. 
10. Bysewo. II. Ovile Wolecka. 12. Klukowo 13. Kar- 
czemki. 14. Lezno viIla IIImi Petri Przebędowski pa- 
latini Mariaeburgensis. De qua in metrica ecclesia Zu- 
koviensis id legitur: Lezno olim fuit de parochia Ma- 
ternensi, sed cura Rndi loannis Leydingk surrogati Ge- 
danensis, poenitentiarii Zukoviensis, incorporata est 
parochiae Zukoviensi I cum Maternensi ecclesiae prae- 
esset pater Bernardus Łaszewski professus Olivensis 
(electus 1736 abbas Andreioviensis). !tern: Lezno 
wielkie nalezy do parafiey Zukowskiey i Maternskiey. 
Do Materni dają poddany zyta korcy 8 y owsa 8, a zaś 
do Zukowa zyta korcy 4 y owsa 4. Kolendę wybiera 
Ksiądz pleban Maternski dwie lecie, a trzeciego roku 
Zukowski. Ha Vnblis Nicolaus Sosnowicz poenitentia- 
rius Zukoviensis annotavit in libro messalium 1665, 
licet praedictam quantitatem decimarum ex Lezno iam 
1661 perceperit p,aepositus Zukoviensis , sed forsa n 
ratione strenae hoc anno specialis conventio facta est, 
quae non legitur ante hunc annum percepta fuisse a Zu- 
koviensi, nec anno 1663 ad cingendum coemeterium 
sancti loannis concurrerunt Leznenses, prorsus enim 
de iIlis tacetur. Porro ordine praefato Zukoviensis per- 
cepit strenam de Lezno annis 1666. 1669, 1672, 1675, p.464 
1678, 1681 die 4. lanuarii. Sed 1683 iam cepit mu- 
tari iIla antiqua conventio, ab hoc enim anno Rndus 
Ioannes Leydingk non solum singulis annis perage- 
bat visitationem populi Leznensis. sed etiam quanti.J 
tatem decimarum 8 nimirum modios siliginis et toti- 
dem avenae a Maternensi percipi soliłam, ipse pro se 
exigebat, unde anno 1685 in libro messalium non so- 
lum annotavit persolutos sibi 8 modios siliginis, sed 
etiam addidit: pro anno praeterito restant siliginem 
et hordeum. quod antea Maternensi dabant. Anno iti-
>>>
-460- 


dem 1686 de lezno annotavit: ex hac villa currunt 
12 modii siliginis totidem avenae. 
lukowo p. 126. 
Prągowo, lulawka, Czapielsko p. 123, 151. 
Nierosino p. 157, Przywidz 113: adscripsi de- 
canatui Dirsaviensi secutus hoc in passu Damalevicium; 
sed a multis iam annis sunt de gremio decanatus Ge- 
danensis, quo proinde reducendi sunł. De Przywi- 
dzensi e
clesia annotavit in metrica Wysinensi Rndus 
Gorka sequentia: Anno 110l die 15. Novembris post 
visionem huius ecclesiae (Wysinensis) per l1Imum et 
Rmum Stanislaum in Słupow Szembek episcopum 
Vladislaviensem et Pomeraniae, Dnum et Collatorem 
huius ecclesiae, idem etiam Przywidzi hoc tempore 
fuit, et fanum intra aulam situm consecravit sub titulo 
sancti francisci Xaverii, fideique catholicae, quae ibi- 
dem vigebat. restituit, ex singulari zelo erga sanctam 
Romano- catholicam fidem II1ris ac Magnifici Dni 
Bernardi aCanden Trczinski, iudicides(!) Culmensis et 
protunc deputati Mariaeburgensis, tum et Magnificae 
ac Gnosae consortis Barbarae Theophilae von ber 
{inben. 1. 1749 II1ris frater Wendt commendarius Przy- 
widzensis. 
p.465 *Kłodawa: p. 160 adscripsi decanatui Dirsa- 
viensi, sed error, pertinuit ab antiquo sicuti et nunc 
ad decanatum Gedanensem. Quod idcirco corrigendum. 
Ad s. Adalbertum p. 118-144. 
Langnowo et Rosenberg pag. 150 Deinde re- 
censeantur monasteria in decanatu Gedanensi pag. 144. 
Pag. 153: In decanatu Dirsaviensi su nt eccle- 
siae: Dirsaviae, Sobkoviae, Miłobądz, Gemlice, Dal- 
win, Lybiszewo, Godziszewo, Trąbki wielkie, lbą- 
szyno, Połułkowo, Skarszeviae, Szczodrowo , Wysino, 
Garczyno, Niedamowo, Rekownica. 
Dirsaviae p. 153, Sobkoviae p. 154, Miło- 
bądz p. 158, Gemlice p. 153--159, Dalwin p. 157, 
Lybiszewo p. 161, Godziszewo p. 160, Trąbki 
wielkie p. 160, lbąszyno p. 158, Połułkowo p. 158, 
Skarszeviae et Szczodrowo p. 171 dictum est.
>>>
- 461 - 


Wysino p. 157. Addendum: Wysin pagus est intra 
circulum decanatus Dirsaviensis situs, episcopalis men- 
sae, gaudens titulo districtus (klucza) et comprehen- 
dens in se viIlas has: l. Sara part y sive Szarpaty (male 
ab historicis Sardopardus nuncupatam) 2. Skrzydłowo, 
quam donatione Mestuini II 1283 acquisivit Albertus I 
episcopus Vladislaviensis. 3. Skrzydłowko praedium, 
quod modernus iIlustrissimus loci ordinarius V. A. C. I) 
voluit immune esse a decimis persolvendis. 4. Wysi- 
num autem cum aliis bonis emerat a Casimiro et Sam- 
borio ducibus Pomeraniae 85 marcis Michael Godzięmba 
episcopus Vladislaviensis teste Hartknoch 2 ). Damale- 
vicz autem pag. 1973) asserit viIlam hanc acquisi · visse p. 466 
Albertum episcopum donatione Mestuini II ducis Po- 
meraniae 1283 in crastino beati lacobi apostoli, et 
appellat hoc tertium Wysino, quod Skrzydłowo dicitur. 
Idem author p. 179 scribit: Michaelem episcopum tri- 
plex Wysino emisse, et p. 192:4) meminit Casimirum 
ducem Cuiaviensem Wyszyno ecclesiae Vladislaviensi 
restituisse, sed forte Wyszynum hoc ultimum in Cuia- 
via situm est. De erectione primaeva ecclesiae Wy- 
sinensis non constat. Ea vero, quae nunc cernitur ex 
lignis dolatis, assurexit sub titulo Omnium Sanctorum 
(non consecrata) 1648 sumptibus partim Il1smi Nicolai 
Alberti ab Olexow Gniewosz episcopi partim cleemo- 
synis christifidelium. Hanc ruinae proximam restaurari 
fecit Rndus Nicolaus Wilma parochus Wysinensis 1748 
(solutis artifici 400 Horenos) addiditque sacristiam no- 
vam. Anno 1671 sutor quidam in fundo ecclesiae co n- 
struxerat sibi domum, asserens iIlum suum propriul11 
esse non autem ecclesiae. Re delata ad Il1mum Loci 
Ordinarium Stanislaum Dąbski , destinati sunt 2 com- 
missa,ii. nempe Rndi Andreas Casimirus Laurinowicz 
Bernensis et Henricus Adolphus Lemke Skarszeviensis 
praepositi ad visionem faciendam, qui fundum illum 


') i. e. Valentinus Alexander Czapski. 
') Hartknoch, Preussische Kirchen-Historia. Franekfurt 
]686. I, 4 p. 204. 
") Damalevicz, Vitae Vlad. epp. p. ]97. 
.) Damalevicz p. 179 et p. ]92.
>>>
- 462 - 


ecc1esiae adiudicarunt et domum demoliri praecepe- 
runt. Dos ecclesiae olim fuit 4 mansi, sed 111mus 
Christophorus Szemhek episcopus addidit duos adhuc 
mansos pro taberna et libera propinatione in fundo 
eccłesiae. Parochus ibidem percipit messalia 40 mo- 
dios siliginis et totidem avenae. Villae ad parochiam 
spectantes sunt: Wysin, Szarpaty 6 casae, Skrzydłowo 
wielkie 6 casae, Skrzydłowko małe praedium, molen- 
dinum et hortulani, bona episcopalia. Wiedze stary, 
Magnifici Mathei Grąbczewski notarii terrarum pala- 
tinatus Pomeraniae. lełownica, Magnifici loannis Grąb- 
czewski assessoris Dirsaviensis. Szum lis patrum Car- 
tusiensium. Ląki praedium et 3 casae. Trzepowo prae- 
p. 467 dium. Pieklo dolne bona capitane.atus Skarszeviensis. 
Rimanowicz villa Magnifici Skorzewski, collonnelli. 
Parochi: 
l. 1627 lacobus Odrovius, commendarius Wysi- 
nensis et Sczodroviensis (ea ecclesia nunc est fiIialis 
Skarszeviensis). Huius nominis 1634 fuit vicarius Zu- 
kouiensis. 
2. 1642 Albertus Zychecki, commendarius Wysi- 
nensis et Garczynensis. 
3. 1645 Albertus Zlotowicz, commendarius Wysi- 
nensis et Garczynensis. 1649 idem parochus, sed 20. 
lanuarii 1677 privatus beneficio. 
4. 1677 loannes Felicianus Rudzki commendarius 
(de hoc vide pag. 123). 
5. 1678 Franciscus Rynkiewicz commendarius. 
6. 1680 die 20, Septembris Ernestus Franciscus 
Kossowski parochus. 
7. 1690 Michael Ignatius Rogaczewski, parochus 
Trąbcensis, commendarius Wysinensis. 
8. 1691 Ego loannes Borowski eccłesiam paro- 
chialem Wysinensem de manibus Rndi Rogaczewski 
per commendam accepi. 
9. 1694 Bartholomeus Gorka parochus (1701 idem 
commendarius Niedamoviensis et 1707 commendarius 
Garczynensis et Niedamoviensis. 1708 die 4. lulii mane 
pie in Domino obiit Rndus Bartholomeus Gorka pa- 
rochus Wysinensis et Niedamoviensis, quem ego WiI-
>>>
J. 


........ 


-463- 


hel mus loannes Parchem disposui). Post cuius obitum 
a Vnbli consistorio 
10. 1108 Stanisłaus Skorupski, habita commenda, 
missus est ad ecc1esiam Wysinensem. 
II. 1708 die 7. Octobris Stephanus Antonius Zgodzki 
commendarius. 
12. 1709 Wilhelmus loannes Parchem commen- 
darius. 
13. 1109 die 23. Aprilis loannes Chamski com- 
mendarius. 
14. 1709 die 25. Maii introductus est Georgius 
Ignatius Grundtman Rosseliensis, parochus Wysinensis, 
ad quam ecclesiam in senectute bona obiit ultimis 
Novembris 1746. 
15. 1146 Nicolaus Wilma ex vicario Skarszeviensi 
institutus parochus Wysinensis. 
Visitationes ecc1esiae Wysinensis: 1648 loannes 
Schmak, canonicus Culmensis et auditor curiae \I1mi 
episcopi Vladislaviensis, et Stanislaus Mysłkowski ca- 
nonicus Crusviciensis visitatores generales, loannes 
Klugowski, presbyter notarius. I 1101 die 7. Novembris p. 468 
\11mus Stanislaus in Słupow Szembek loci ordinarius vi- 
sitavit personaliter, subscripsit metricae Franciscus Szem- 
bek, canonicus Vladislaviensis. 1703 die 17. Februarii 
Christophorus Antonius Szembek archidiaconus Pome- 
raniae, vicarius in spiritualibus et officialis Gedanen- 
sis ac Pomeraniae generalis. 1711 die 27. Martii 10- 
annes lugowski archidiaconus Pomeraniae. 1724 die 
19. Septembris idem. (1687 Andreas Albinowski, archi- 
diaconus Pomeraniae). 
Visitationes decanales: 1690 die 23. Octobris AI- 
bertus losephus Korpalewski Dirsaviensis, Stilblevien- 
sis decanus, Subkoviensis, Miłobądzensis parochus, 
sancti Adalberti administrator. 1119 die 13. Martii 
lacobus Bernardus Krolau decanus, praepositus Dirsa- 
viensis, parochus Lybiszeviensis. 1128 die 21. Octo- 
bris idem. 1740 die 14. Maii Thomas Muchowski de- 
canus Dirsaviensis, Gedanensis, parochus Subkoviensis. 
Garczyno p. 112 addendum: 1627die21. Decem- 
bris et 1728 die 16 -30. lanuarii vacavit ecclesia Gar- 


..I
>>>
l 


- 464 - 


czynensis. Metrica Wysinensis. 1703 Gabriel Stephanus 
Skwierawski parochus Garczynensis, commendarius 
Niedamoviensis. 
Niedamowo sive ladamowo p. 173. Corri- 
gendum : parochi : 1. 1700-1701 Bartholomaeus Stanis- 
laus Gorka, parochus Wysinensis, commendarius Nie- 
damoviensis. 2. 1701 loannes Casimirus lelinski com- 
mendarius. 3. 1702 Martinus Alexius Lipinski com- 
mendarius. 4. 1703 Gabriel Stephanus Skwierawski 
parochus Garczynensis et commendarius Niedamovien- 
sis. 5. 1707 - 1708 Bartholomeus Gorka parochus 
Wysinensis, commendarius secundo Niedamoviensis. 
6. 1710 lacobus Bernardus Kroiau, parochus Pogut- 
koviensis, commendarius Niedamoviensis. 7. 1714 
loannes Casimirus le1iński secundo commendarius. 
8. 1724 loannes Białachowski parochus Kiszeviensis, 
commendarius Niedamoviensis. 9. 1726 Bartholomaeus 
p. 469 Pelkowski commendarius.. 10. 1727 Ignatius Stanis- 
laus Bielecki primus parochus Niedamoviensis. 1 L 1730 
losephus Słominski parochus Garczynensis, commen- 
darius Niedamoviensis. 12. 1734 Remigius Hypolitus 
Sczawinski commendarius. 13. 1735 Georgius loannes 
Piączkowski secundus parochus Niedamoviensis, com- 
mendarius Rekownicensis. 
Rekownica pag. 173. 
Congregationes decanales Dirsavienses 
habitae: 
1. 1705 die 15. Octobris praeside Petro lesio- 
nowski decano. 
2. 1712 die 19. lulii praeside Thoma Stanisłao 
Długonski decano, praeposito Dirsaviensi. 
3. 1715 17. Octobris praeside lacobo Bernardo 
Krolau deca no in ecclesia Wysinensi. 
4. 1717 21. Octobris praeside eodem in ecclesia 
Miłobądzensi. 
5. 1720 14. Octobris praeside eodem in ecclesia 
Lybiszeviensi. 
6. 1721 23. Octobris praeside eodem in ecclesia 
Subkoviensi. 


{
>>>
I 

 


... 


1. 


-465- 


7. 1722 22. Octobris praeside eodem in ecclesia 
Godziszeviensi. 
8. 1726 8. Octobris praeside eodem in ecclesia 
Garczynensi. 
9. 1727 7 Octobris praeside eodem in ecclesia 
Wysinensi. 
10. 1732 29. Maii praeside loanne- Kitowski locum 
tenentt: in ecclesia Trąbcensi. - 
11. 1739 22. Octobris praeside Thoma Muchowski 
decano in ecclesia Miłobądzensi. 
12. 1742 25. Octobris praeside 
odem in eccIesia 
Oirsaviensi. 
13. 1747 2. Octobris praeside eodem in ecclesia 
Skarszeviensi. 
14. 1748 8. Octobris praeside eodem in ecclesia Gar- 
czynensi. Haec ex metrica eccl
sia Wysinensis. 
Praeposi ti Oi rsa vi enses p. 153. Addendum: 
Post resignationem Martini Augusti Szela.... Kitowski 
praepositus Dirsaviensis (patruus loannis Stanislai Ki- 
towski surrogati Gedanensis). lIIustris Bernardus Krolau 
decanus I praepositus Dirsaviensis, obiit 1728 circiter. 
ad p. 458. '" Chronicon Pomeranie inserenda: p.470 
Anno 814 Monachi Corbeinses praedicant evangelium 
Pomeranis. p. 14. 
919 Henricus I imperator curat Pomeranis prae- 
dicari evangelium. p. 14. 
997 Sanctus Adalbertus baptizat multos homines 
Gedani. p. 15. 
1000 Reinbernus instituitur episcopus Colbergensis 
in Pomerania. p. 15. 
.1008 Mortuo Reinberno succedit Benno episcopus 
Pomeraniae. p. 15. 
1013 Pomerani resiłiunt a fide catholica, occidunt 
sacerdotes etc. p. 16. 
1026 Bela princeps Ungariae res christiana s col- 
lapsas in Pomerania restaurat. p. 16. 
1124 Sanctus Otto episcopus Bambergensis prae- 
dicat Pomeranis. p. 19. 
1174 Oecimae manipulae in Pomerania initium 
habuerunt. p. 163. 


30
>>>
p.471 


- 466 


Lybiszeviae et Starogar- 
p. 161. 
p. 163. 
p. 126. 
fratribus de Oliva 
p. 308. 
martyrio coronati. 
p. 350-352. 
1226 Crucigeri in Prussiam contra barbaros vocati. p. 308. 
1236 Fratres 6 Olivae a paganis trueidati. p. 308. 
1403 Cartusiae ecelesia consecrata. p. 424. 
1433 Hussitae inc
nderunt ecclesias et monasteria Po- 
meraniae. p. 122. 
1524 Prior cum patribus Cartusiae ab haereticis cru- 
delissime torti. p. 426. 
1568 Ecclesia Pieniązkoviensis erecta. p. 184. 
1577 Oliva devastata ab haer
ticisGedanensibus. p. 317. 
1587 Monasterium et ecclesia Birgittanorum Gedanen- 
sium combusta. p. 369. 
1624 BernardiniSveciis fundati etl627introducti. p. 214. 
1631 Capella Graboviensis aedifjcata. p. 240. 
1646 Ecclesia in Kiełpino de novo aedificata. p. 240. 
1648 Ecelesia in Wysino aedificata. p. -166. 


t 198 Equites Hierosolimitani 
diae fundati. 
1198 Ecelesia Svecensis consecrata. 
1210 Ecclesia in Reinfeld erecta. 
1224 Beatus Casimirus abbas cum 
martyrio coronati. 
1224 Decem virgines Zukovienses 


· Oecanatus Człochoviensis. 


Quamvis decanatus iste spectet ad archidioecesim 
Gnesnensem, quia tamen ecelesiae iIlius omnes in Po- 
merania situatae sunt, libet de iis propter contiguitatem 
.Ioei pauca, qualia assequi połui, pro appendice huic 
opusculo adiicere. 
Synodus archidioecesana Gnesnensis anno Do- 
mini 1720 a Celsissimo ac Rmo prineipe ac domino 
Stanislao in Słupow Szembek archiepiscopo et primate 
celebrata , numerat in hoc decanatu ecelesias 43, iam 
modo (1749) decanatus idem comprehendit 
cclesias 
48 univusim, harum pleraeque aut a Pomeraniae du- 
cibus antiquioribus aut a Crucigeris erectae ac fundatae 
sunt. Pertinet decanatus hic ad archidiaconatum Ca- 
menensem. 


, . 


: . 



 


L , 


'jI . 



 


f' 


! 
I
>>>
. , 


: . 


f. 


l 


-- 


- 467 - 


Człuchow. 
Alias Slochau. Hartknoch in Historia Prussiae 
pag. 443 perhibet civitatem hanc ] 209 erectam esse, 
et credibile est, hac eadem aetate ecclesiam ibidem 
assurrexisse. Ecclesiae huius filiales hodie su nt in 
Damnice, Moszyn, Lichtenhagen. Eidem item a pluri- 
bus iam annis incorporata est ecclesia in Chritfeld 
cum filialibus Biskupice et Barkenfeld. Ecclesias has 
7 ab anno ] 739 usque modo ] 749 regit IIIstris et 
Rndus Sczepanski, canonicus Gnesnensis, praepositus 
Pucensis, Człuchoviensis etc. 
Choynice. 
Templum parochiale Conecense exstructum et e" 
rectum est anno Domini ]205 sub titulo decollationis 
sancti loannis Baptistae. Eius dedicatio celebratur do- 
minica I et proxima post festum decollationis sancti 
loannis Baptistae.'" Gaudet ecclesia eadem et aliis pa- p. 472 
tronis, videlicet sanctus loannes evangelista et sancta 
Maria Magdalena, quorum festa cum octava cele- 
brantur. Occupata erat a Lutheranis anno ]555, recu- 
perata a catholicis anno 1616 die sancti Bartholomei. 
Exusta casu fortuito anno 1657 die 20. Decembris, de- 
nuo conflagrata anno 1733 in communi civitatis in- 
cendio. Sub eadem filia Schonfeld. 
Praepositi: l. 1578 lacobus Techius. Acta Cartusiae. 
2. 1734 obiit losephus Clodius Blistron , canonicus 
Caminensis, praepositus Conecensis. Cui a celsissimo 
principe episcopo Varmiensi Antonio Stanislao Gra- 
bowski Cameni sequens positum est epitaphium: 
D. O. M. losepho Clodio Blistron Czarnkoviensi, huius 
ccclesiae canonico et pa'ocho Conecensi, viro pietate 
in Deum, zelo fidei, doctrina, honestatis cultu, animi 
candore et morum suavitate omnibus accepto atque 
probato, VIII Kalendas Maias MDCCXXXIV e vivis 
erepto, superstes amicus amoris et desiderii M. P. 
ac quo anniversaria depositionis eius dies in hac ec. 
clesia perpetuo ageretur, constituto Fridelandiae Bor- 
russico censu, curavit. 


30-
>>>
- 468 - 


3. 1734 losephus Trzebiatowski. Obiit 1746. 
4. 1746 lacobus Rolbiecki, praepositus Conecen- 
sis et Słupensis. Vir zelosus. 


Henrichswald. 


Ibidem prima ecclesia erecta est anno 1366 die 
l. Februarii per Ludolphum Hake, commendatorem Slo- 
choviensem, sub titulo sancti Bartholomei apostoli, 
s- 
signatis 4 mansis parocha et libera piscatione in pis- 
p.473 cina molendini Stretzin, quam fundationem ante Lu*dol- 
phum diu promiserat loannes de Barkenfelde. lta tran- 
sumptum litterarum erectionis ex archivo Regiomon- 
tano extraditum 13. Februarii 1740. Templurn moder- 
num ex lignis dolatis constructum est anno 1742 sub 
titulo sancti loannis Nepomuceni, procurataeque pro 
hac die indulgentiae Roma 12. luli i 1742. Portatile 
tantun unum habet anno 1647 die 10. Augusti conse- 
cratum a celsissimo principe et archiepiscopo Mathia 
Łubienski. 
Parochi: l. 1618 et 1620 Fridericus Markmannus 
parochus. I 
2. 1653 Matthias Dulcius parochus. 
3. 1680 et adhuc 1721 łoannes Ignatius Weidma- 
nowski parochus, obiit in lunio. 
4. 1721 Martinus Casimirus Dega commendarius, 
resignavit 1722, nunc canonicus Caminensis, praepo- 
situs Hammersteinensis 1749. 
5, 1722 loannes Franciscus Ressel Silesius, com- 
mendarius, resignavit 1724, nunc praepositus lastro- 
viensis 1749. 
6. 1724 losephus Antonius Valentini parochus, 
resignavit 1737. 
7. 1737 loannes Nepomucenus Paumbgartner Si- 
lesius, parochus, vivit 1749. 
Filiales Heinrichswaldenses
sunt sequentes: Peters- 
wald, Rosenwald, Schonwald et capella Landecensis. 


Harnrnerstein. 
Civitas regia. Ecclesiae ibidem filiales su nt : Hahns- 



 . 
, 


J. .
>>>
- 469 - 


. . 


fel d, Domysław, Falkenwald et Lozen 1749 Martinus 
Casimirus Dega canonicus Caminensis, praepositus 
Hamersteinensis. 


Koczała. 
Ecclesiae
 hllius filiales sunt:1 Starsen, Penckul, 
Eckwit. 


, 



 Baldeburg. 
Sub hac ecclesia filialis Wittenfeld, 


Borzyszkowo. 
Sub ecclesia hac:filialis Brzezno. 


Konarzyn. 


, . 


Sub ecclesia hac filiae: Sampolno, Swarnogacz (*). 
1749 praepositus in Konarzyn l). .. Tuchołka, qui ibi- 
dem elegantem ex solido muro construxit ecclesiam. 
(*) Inquirendum est, utrum istud Swarnogacz idem sit, 
cuius supra pag. 452 recordatur, cuius certitudo ha- 
beri posset, si rudera desolati monasterii ostensa fuerint. 


Prze chi ewo. 


Ibidem anno 1720 Rndlls I) ... lerzykiewicz paro- 
chus nitidissimam et comptissimam partim ex lignis 
partim ex lateribus construxit ecclesiam. Eius succes- 
sor Rndus 2) . .. Part parochus, altaria pulcherrima 3 
nova et organa deaurata comparavit. Post huius autem 
fata IIIstris et Rndus lacobus Templinski canonicus et 
surrogatus iudex Caminensis, decanus Człochoviensis, 
parochus Przechleviensis. 1749 superstes. 1691: Her- 
man Casimirus Zawadzki parochus Przechleviensis. 
Acta Cartusiae. Sub hac ecclesia filiales: Sczytno, Po- 
lemice, Kiełpin. Incorporata eidem ecclesia parochialis 


l) lacuna. Cognomen omissum. 
') lacuna. Cognomen omissum. 


-- 


p.474
>>>
- 470 - 


in Filrstenou cum filiabus Krambsk (ubi templum no- 
vum ligneum comptissime exstructum) et Stegers. 


Friedland. 


Civitas regia. Sub ecclesia ibidem filiales sunt: 
p. 475 Strzeczyn et Steinbou .1749 1 ) . . .. Węsierski praepo- 
situs Friedlandensis. 


ł 


Furchow. 


Sub ecclesia hac filiae: Bukolt et Brzezno. 


Monasterium Conecense patrum Augustinianorum. 
Istud si non fundavit, saltem ex ruderibus resus- 
citavit et restauravit Winricus de Knieprode supremus 
magister ordinis Teutonici, ełectus 1351, mortuus 1382, 
teste Schiltzio, qui pag. 83 2 ) sic inquit: 
emdbter 
1)o
mcijter Winrich von Kniprode 
at unter anbern 
Bcbaiiben 
 fu
rne
me [16jter im {anbe aufgerid]tet, 
ober je jum wenigften reftauriret unb aufs neiie begabet 
unb angebrad]t. \. Su Konigsberg 2. Su Welau 3. fur 
Conitz (de quo hic agitur) 
. Su Heiligenbeyl. 


. 



 


COllegium 80cietatis le su Conecense. 
Patres Societatis lesu Coneci fundati sunt anno 
1610 a patre et Rndo domino loanne a G1eisen Dorę- 
gowski primum decano , dein archidiacono et officiali 
Caminensi, praeposito Conecensi, sepulto in villa 
Moscienica. Ecclesia eorum nova elegantissima struc- 
tura murata exstrui coepit 1635. Ita acta Caminensia. 
De fundatore non item de anno concordat Niesiecki3) 
tom. II pag.73, ubi inquit: loannes Doręgowski deca- 
nus Caminensis et postea archidiaconus et officialis 
anno 1623 fundavit Conecensem in nostra provincia 
residentiam et missiones per Cassubiam et Pomera- 


') lacuna. Cognomen omissnm. 
') Schiitz, Hist. reI'. pruss. 1599. p. 83. 
') Niesiecki - Bobrowicz III, 388. 


. 


I
>>>
- 471 - 


niam. Aliter adhuc Hartknoch in ber pr
ii
ifd]en 1{ird]en 
historia pag. 1087: I) nad] bem erftcn Sd]webifd]en 
litiegc fin
 in Conitz bie Jcfuitcn cingefti
ret, Itelcł,en 
Unno \638 auf bem 2\dd]ftag erIaubet worben, bas bie 
fiir 30 000 fi. Biittcr faufen fontcn. 


Coneci fanum Lutheranorum. 


Contra inhibitionem assessorialis iudicii et consistorii 
tam Łowicensis quam Caminensis erectum est fanum 
novum a Lutheranis Coneci anno 1649 atque ideo ur- 
gente zeloso moderno praeposito Conecensi omnes Lu- 
therani Conecenses excommunicati sunt, aggravata, reag- 
gravata et subreaggravata excommunicatione omniaque 
commercia interdicta catholicis 


Addenda. 


, 


Człuchow: Niesiecki tom. IV p. 488:2) lacobus 
Weiher palatinus Mariaeburgensis, capitaneus Człu- 
choviensis, etc. w Człuchowie kośćioł wymurował, który 
że Łubienski arcybiskup Gnieznenski konsekrował, 
teste Damalevicio in archiepiscopis Gnesnensibus folio 
41. Zona żaś iego Szaffgocowna bogato go przystro- 
iła. W Kamieniu kośćioł tameczny farny w kollegiatę 
przemienił. Damalewicz in dedicatione vitae sancti 
Bogumili archiepiscopi. Przy niey fundacyą uczynił na 
księdza, zeby co tydzień za siebie y za zonę swoię 
iednę pierwszą mszą świętą ofiarował. Trebnic w ka- 
zaniu na iego pogrzebie. 
Hammerstein: Hartknoch in bcr preu
ifd)en 
lHrd)en historia pag. 1086 3 ): t511 berfclbcn t5eit (\596) 
ift bic Pfarrfird)e in Hammerstein ben 2(u
sburgifd)en 
I[onfcffions,t)crwanblcn abgenolllmen. 
Derectum reformationis pro universo ar- 
chidiaconatu Caminensi. Christophorus Antonius 
in Słupow Szembek Dei et apostolicae sedis gratia 
I). Hartknoch I. c. VI, 3 p. 1087. 
') Niesiecki - Bobrowicz IX, 271. 
3) Hartknoch I. c. VI. 3 P. ]086. 


,. 


.. . 


. 


I 


p.476
>>>
- 472 - 


p.477 


archiepiscopus Gnesnensis, legatus natus regni- Polo- 
niae et magni ducatus Lituaniae, primas primusque 
princeps. Significamus praesentibus litteris nostris quo- 
rum interest universis et singulis. Quia nos inter cae- 
teras cUlas nostras maxime ad pastorale munus (quod 
Deo humiliter obsequentes suscepimus) pertinere repu- 
tantes sanctae visitationes a sanctis canonibus lauda- 
biliter institutum, adimplere totisque viribus ad ea con- 
tendere, per. quae animabus vigilantiae nostrae con- 
creditis, debiIibus quidem opem et subsidium, moestis 
solatium, fortibus et vigilibus in opere Dni robur co n- 
stantiae adferre possimus. Id sane sollicitudinis nostrae 
officium ad eas maxi me partes convertimus, ubi gr e- 
gem Dni maioribus periculis obnoxium conspeximus, 
in haec loca contulimus, ubi p,aedecessorum nostro- 
rum personalis visitationis vestigia nulla intelleximus 
et animadvertimus. Prosperum iter etiam fecit Dnus 
studiumque nostrum ac sollicitudinem pastoralem coe- 
lestibus suis benedictionibus obsecundare dignatus est 
debilesque vires nostras viarum incommodis labefac- 
tatas, ad consummationem usque suscepti oneris c1e- 
menter sua gratia sustinuit. Proinde hun:i1es Divinae 
Maiestati pro hisce gratiis et beneficiis effundentes 
preces, laboris nostri effectum scilicet reformationis 
decretum pro universo archidiaconatu Caminensi, sup- 
plendo eam reformationem, quam in libris metrices 
circa singulas ecclesias reliquimus, infrascriptum, di- 
cimus, conficimus et pronuntiamus. 
Non sine magno ani mi nostri sensu comperimus 
in ecclesiis huius archidiaconatus Camenensis nullam 
lucernam ante sanctissimum Sacramentum continuo et 
incessanter ardere, quocirca obviantes tantae irreve- 
rentiae, ordinavimus et iterum ordinamus praesenti 
decreto nostro, ut circa quamlibet ecclesiam, ubi Sanc- 
tissimum Sacramentum asservatur, noctu diuque ardeat 
et ad hunc effectum provisores lampadis in quavis 
parochia constituimus et assignamus, quorum muneris 
erit eleemosynam omni meliori modo conquirere et 
vel maxime quolibet quartuali circumeundo parochiam 
sive per se J sive per alium et eleemosynas sive in 



 


. 
, 


, . .
>>>
. 
, 


. . 


. . . 


....... 
- 


- 473 - 


pecuniis, leguminibus aut frumcntis postea dividendis 
et pro lampadc convertendis et quidquid superfuerit, 
ad carbonam deponendo, a qua erunt 2 clavcs, una 
pcnes parochum, altcram praefati procuratores lam- 
padis habebunt, in praemium laborum suorum bcnc- 
dictionem · recepturi a Dno et in vim gratitudinis ab p. 47& 
ecclesia gratis quoad omnia post fata sua sepulturam 
habituri, requirimus itaque praesenti ordinatione Rndos 
parochos, ut ipsi nullo praetextu aut quapiam excogi- 
tabiti ratione a procuratione huiusmodi lampadis de- 
sistant, quod ut exactius observetur, Perillustri archi- 
diaeono et officiali nostro Caminensi nune et pro tem- 
pore existcnti, ut serio attendat, ac Adm. Rndis dcca- 
nis foraneis, ut summam in observanda inviolabititer 
hac nostra dispositione diligcntiam adhibcant, com- 
mendamus. 
Occorem domus Dei quantum ficri potest, procu- 
rare Rndi paroch i non intermittant, praecipue vero in 
ecclesiis adiunctis sive unitis, quae vulgo filiales no- 
minantur, reparationem a parochianis urgeant, ad quas 
reparandas sat proclives eosdem prochianos sub tem- 
pus visitationis nostrae praesentis comperimus et vix 
non in omnibus ecclcsiis paratas collectas per vitricos 
ecclcsiac conservatas reperimus. Caveant autcm in re- 
paratione earundem ecclesiarum, ne scamna inordinatc 
collocentur, dcmum rudes et deformes choros circa al- 
taria indebitos, privatis nonnullorum usibus inservien- 
tcs, aboleant, nec iIIos inepta forma exstrui amplius pa- 
tiantur. Saeristias itidem aedificari, vel saltem intra 
ccclesiam aliquem locum aptum craticulis pro sacri- 
stia distinctum, compte per bonum artificem fieri cu- 
rent. Tccta etiam in nonnullis ecclesiis nimis corrupta 
et iam stillantia quantocius corrigi et reparari procu- 
rent. Ecclesias nimis vctustas indceore et ineompte 
JIlore simplicium easarum cxstructas in formam compe- 
tentem reducant, vel eas totalitcr diruant et novas 
per bonum artificem exstrui satagant. Nc vcro rcaedi- 
fieatio et restauratio dictarum ecclesiarum intermittatur, 
procuratores fabricae, qui arehiteeturam intelligant eu- 
ramque seriam reparandarum eecJesiarum habeant, in
>>>
- 474 - 


p 479 singulis decanatibus 2 sacerdotes constituantur. Et. 
quod spectat ad devotionem, eam necessario amplian- 
dam esse censemus et iniungimus Rndis parochis, ut 
 
indlllgentias seu confraternitates sive Rosarii sive Sca- 
pularis procurent easque ad ecclesias introducant ac 
rosarium decantare populum instruant singulisque do- 
minicis et festis statuto et determinato tempore can- 
tare non intermittant. Iłem vesperas tam in vigilia 
festorum et dominicarum, quam et in ipsis festis et 
dominicis decantent. Similiter matutinum quolibet die 
dominico et festo Rndi parochi cum suis organariis 
sive cantoribus absolvant, ubi vero cantor aut organa- 
rius defuerit, pi as ac devotas cantilenas materna pa- 
rochianorum Iingua concinant, ut ita populus ad reci- 
tandas Deo laudes magis alliciatur et inardescat. 
Sacerdotes in devotionibus praebcant bonum ex- 
emplum: sacrificia missae etiam diebus ferialibus sine 
gravi impedimento non intermittant pro auctione cul- 
tus divini et pro suffra2io defunctorum ac solatio 
spirituali vivorum, tum etiam pro semetipsis, nec non 
procedendo de virtute in virtutem, deficiant in causa 
salutis suae. Erudiant populum ad devotos sub tem- 
pus missae cantus patria Iingua variarum iuxta tem- 
poris exigentiam cantilenarum. 
Ecclesias nomine filialium appelłatas Iicet distin- 
guendas ac in statum distinctarum parochiarum (ex 
eo quod quaelibet ipsarum aliqualem dotem habeat) 
saltem ad normam ordinationis Gembiccianae pro hoc 
archidiaconatu factae, redigendas esse optaremus; ni- 
hilominus tamen attenta tenuitate earundem dotum, in 
eodem statu prout nunc exstant, easdem tantisper to- 
lerandas esse duximus, hoc praecaventes, ut quilibet 
parochus absque ulła excusatione circa se vicarium 
pro adiutorio foveat. Quoniam vero paroch i Waldo- 
viensis, Ostrowitensis, Henrichswaldensis, Radawni- 
censis, Hammersteinensis, Kraynensis et nonnulli vi- 
p. 480 carios pro adminiculo curae .animarum non habent, 
idcirco praesentibus iniungimus dictis parochis, ut in 
spatio 2 mensium vicarios idoneos conducant et fo- 
veant, quemadmodum circa alias ecclesias foventur, 


, 



 . 


/I
>>>
, 



 


, . 



 . 


- 475 - 


sub poenis rigorissimis in contraventores per officium 
nostrum Camenense decernendis et extendendis. Bal- 
denburgensi paroch o mandamus, ut in oppido Balden- 
burg circa ecclesiam resideat, ad ecclesiam vero Ko- 
czaliensem vicarium flveat, quousque alia non interces- 
serit nostra ordinatio. Iniungimus etiam Rndis parochis, 
ut eccłesias fiłiales non solum diebus dominicis et 
festis iuxta cadentiam et alternativam seu turnum de- 
votionis cum sacrifico missae condescendant, verum 
etiam diebus profestis et ferialibus iuxta ordinationem 
Gembiccianam iIIas adeant et visitent, ibidemque sa- 
crae missae sacrificium celebrent ad augendum cultum 
divinum et ad demonstrandam populo suam erga iIIam 
solIicitudinem. Quando vero in parochiali solemniter 
celebrabunt missam cum concione, tunc pro vesperis 
discedent ad unam ex fiłialibus ubi exhortationem 
aliquam facient et in fine exercitium vespertinum cum 
populo absolvent ac cum aliquo pio hymno devo- 
tionem concłudent. 
Cathechismum cum explicatione sancti evangelii 
et sacrae scripturae ac conciones nunquam intermit- 
tant, post quas conciones sive catechismos, professio- 
nem sanctae fidei Romanae et maxime articulorum, 
qui sunt necessitate medii ad salutem requisiti cum 
populo cłara, distincta ac intelligibili voce łegant ac 
post haec actus fidei, spei, charitatis et perfectae co n- 
tritionis cum iisdem elicianł. In vilIis sint semper 
scholiregae catholici et non alii, qui pueros 
erudiant. 
Quantum attinet vitam Rndorum parochorum, aliquos 
scandalose viventes adinvenimus, in quos, ut officium 
Camenense summario processu quantocius agat, 
perillustri officiali nostro Camenensi commendamus, 
ali os vero'" memores vocationis suae esse vidimus. p. 481 
Verumtamen cum in tam sublimi g,adu sacerdotii di- 
gnitas collocata sit, ut eam omnes contemplentur et 
observent, cavendum venit non solum iIIas maculas, 
quae deformant et deturpant integritatem eiusdem, 
verum etiam minimas occasiones suspicionum ac opi- 
nionum humanarum, quae honorem et existimationcm
>>>
- 476 - 


sacerdotalem inter populum minuunt, quas suspiciones 
et opiniones malas facile in popu lo oriri credimus, 
cum in hoc archidiaconatu Camenensi residentias pa- 
rochiales a familia muliebri non esse distinctas, sed 
per idem atrium tam ad cameram sacerdotalem quam 
ad hypocaustum familiae domesticae communem in- 
gressum observavimus; idcirco huic malae consuetu- 
dini obviantes honorique et publicae existimationi 
sacerdotii consulentes, mandamus omnibus beneficiatis 
praesertim parochis, ut pro familia sua domestica se- 
paratam domum et a sua mansione remotam, sub 
poena centum marcarum aliisque arbitrariis, si quis 
intra annum non procuraverit separatam eiusmodi 
mansionem) vel saltem ante hyemem ad interim non 
acc(Jmmodaverit ita 'veteres residentias, ut non per 
idem atrium, sed per aliud novum a tergo, a latere 
aedificii plebanalis exstructum, ad familiam sit ingres- 
sus , ut nulla maneat privata communicatio cubiculo- 
rum parochorul11 cum hypocaustis familiae muliebris 
domesticae. In cubiculis etiam suis nunquam sibi sa- 
cerdotes per faeminas famulari vel ad dispensas aut 
armaria sub praetextll recipiendorum alimentorum per 
cubiculum suum cursitare perl11ittant sub poena 3 mar- 
carum pro qualibet transgressione praesentis mandati 
a decanis sine ullo processu judiciali, sed simpliciter, 
ubi de hoc constiterit, repetenda, quarum marcarum 
lina pars ecclesiae fabricae, altera delatori, tertia de- 
cano cedet. In casu vero incorrigibilitatis vel contu- 
matiae suspendatur a decano et ad officiul11 remitatur 
p. 482 cum prae "':fixione termini ad comparendum coram 
eodel11 officio. 
Attendentes quam multae animae reperiantur in 
qllavis parochia huius archidiaconatus, ac providentes 
periculo cuiusvis earum animarum, monemus et serio 
hortamur Rndos parochos, ne simul cum suis vicariis 
pro indulgentiis ad alias eccłesias sive pro visitatio- 
nibus ad nobiles aut etiam ad nundinas discedant, 
sed si parochum ad modicum tempus ex parochia sua 
discedere contigerit, nullo modo id faciat, nisi prius 
vicarium suum reilquerit; si veTO et vicarium abesse 


, 


j' 


,
>>>
- 477 - 



 ' 


aliqua necessitas postulaverit, tunc aliquem idoneum 
sacerdotem substituat sub poenis gravissimis. 
Observavimus in quibusdam parochiis aliquas fu n- 
dationes esse neglectas, ut in oppido Kraianka et Łob- 
ze nica , ubi pro musico fundatio habetur, caeterum ta- 
men vix organarius reperitur; proinde monemus eos- 
dem Krainensem et Łobzenicensem et quosvis eccle- 
siarum rectores, ut menti et voluntati suorum funda- 
torum plene et integre satisfacianł. 
Onera missarum, ubi incumbit, absolvant, et hu- 
iusmodi fundationum tabellam in sacristia parieti af- 
fixam habeanł. Sacerdotum numerum iuxta praefatarum 
fnndationum seu dotationum dispositiones nulla suf- 
fragante ratione et excusatione augeant et foveant. 
Demum has ipsas fundationes, si quae non absolvun- 
tur, iure vindicent, documenta omnia exacte describant 
et regestrent sub poenis contra negligentes a sanctis 
canonibus sanciti
. 
Compositiones, combinationes privatas nullas ine- 
ant, verumtamen urgente pace et tranqui\łitate easdem 
praevia approbatione nostra vel officii nostri facne, 
formare et statuere poterunt. Si autem aliquae vel 
maxinIe cum dissidentibus compositiones sine nostro 
consensu et approbatione factae sunt, eosde'tl cas- 
samus, annihilamus et pro nullis et irritis dec1aramus. 
Non modicum etiam in proventibus prarochialibus 
consideravim us detrimentum, ubi mansos et agros 10- 
catos sive arendatos vidimus; cum itaque praefati 
.contractus locationis sive arendae speciem aliquam p. 483 
alienationis prae se ferant ac de iure sint prohibiti, 
proinde serio adhortamur Rndos parochos, ne suos 
mansos et agros locare, arendare audeant, sub nu\łi- 
tate eiusdem contractus ac poenis contra alienantes 
a iure praescriptis. Si vero inevitabilis necessitas sen 
evidens utilitas locationem et arenda m suaserit, eius- 
modi contractus non aliter ineant, nisi praevio con- 
sensu nostro vel offi ci i nostri et motivis necessitatem 
vel uti1itatem praefatam sufficienter demonstrantibus, 
in scripto dando et concedendo idque ad certum 
breve tempus. 


, 


, . 


6
>>>
- 47S 
 


Ecclesias catholicas a dissidentibus profanatas cum 
suis dotibus vindicent et repetant, nec quidquam contra 
leges dissidentibus permittant, sed vel maxime conven- 
ticula impediant ac quosvis hac in parte abusus tollant. 
Provisores ecclesiarum sive vitricos circa quamli- 
bet parochialem ac etiam fiłiales ecclesias esse volu- 
muc et mandamus. Cum vero in nonnullis ecclesiis 
vitricos quidem extitisse adinvenimus, ab iis tam en 
rationem perceptarum et expensarum nullam habere 
potuimus, idque ex eo, quod ipsimet paroch i in of- 
ficium huiusmodi vitricorum se immisceant et inge- 
rant omnesque collectas ac reditus ecclesiae ad se 
recipiant ac pro libitu suo disponant, quod uti a pia 
consuetudine alienum est, ita etiam summe vitupera- 
bile censentes, prohibemus parochis, ne ipsi vitricos 
ecclesiae in exercendo suo officio ullo modo impe- 
diant, sed iIlis reditus ecclesiae ac pias collectas col- 
ligere pacifice permittant, expensas quoque pro neces- 
sitatibus eccłesiae facere iisdem concedant, ita tamen 
ut praefati vitrici carbonam ecclesiae habeant, ab ea- 
que duae cłaves sint, una penes parochum, altera pe- 
nes unum ex praefatis vitricis, tum etiam rationem 
perceptarum et expensarum coram parocha bis in anno, 
primam in crastino sancti Martini, aIteram in crastino 
sanctissimae Pentecostes facere et redere teneantur. 
p. 484 Ut autem sint alacri*ores in hac functione tam eccle- 
siae quam lampadis provisores, in vim gratitudinis pri- 
mum post collatores in ecclesia locum et post obitum 
gratis sepulturam habebunt ac benefactorum merita 
et suffragia participabunt. Ad hos quoque provisores 
ecclesiae expensas funeris pro apparatu funebrali, lin- 
teamine, vexilIis, candelis et caeteri
 simiłibus accor- 
dare et componere, ad carbonamque eccłesiae depo- 
nere spectet et pertineat. Reliquum vero quidquid pro 
fabrica ratione funeris pro pia cuiuscunque loci con- 
suetudine offeretur, per medium paroch o ac ecclesiae 
divident. Nullas tamen extorsiones facient, sed quod 
status, conditio pietasque populi afferent I sint contenti; 
et a parte vero Rndo parocha loci respectu missae 
lectae unum tinfonem, cantatae duos et praeterea si 


. 


. 


I I 



 


.
>>>
\ . 



 


. . 



 


. 


- 419 


quis ex pietate in Deum et charitate erga defunctos 
voluerit decantari officium defunctorum trium noctur- 
norum 2 tinfones, respectu unius nocturni tinfonem 
unum recipienł. Hac oblatione contenti sint. A parte 
tamen pro ministris eccłesiae aIiqua contentatio non 
extorsiva offeretur. Si quis vero tamen pauper inve- 
niatur, ut nihil ad sepulturam suam coferre possit, 
eius ani ma omni charitate juvanda erit. omnia deinde 
gratis ,expedientur, deducatur corpus eius cum omni 
pompa et apparatu, fiat missa, conductus, ac nułłum 
cadaver sepeIiatur, quod non fuerit prius expositum in 
eccłesia tempore missae, ut palam omnibus fiat, quod 
sacerdotum non desit charitas. Quod vero subsistentia 
sacerdotum et iura parochiaIia exposcunt, avaritia cen- 
seri non debet. 
A simiIibus iuribus funebralium non se excusent 
dissidentes, sed ad proportionem conditionis, status 
cathoIicorum et etiam suae omnia exsolvant, nec ab 
ipsis plus exigatur, nisi ad simiIitudinem cathoIicorum. 
Quamvis enim dissidentes simiIia funebraIia non ex- 
poscant et suffragia habere non curant, sacerdotes tamen 
pro suffragio animarum iIIorum consanguineorum, qui 
fuerunt cathoIici, ac salute animarum ipsorummet vi- 
.ventium sunt obligati sacrificia absolvere et cum mini- p. 48
 
stris eccłesiae Divinam exorare Maiestatem, non red- 
dendo malum pro maIis, pro eo, quod in partibus dis- 
sidentium valde praeaggraventur cathoIici in similibus, 
et ut videant eccłesiae cathoIicae charitatern, quae omnes 
in gremium sanctae matris eccłesiae revocare cupit. 
Quidquid autem ratione funebraIium dederint dissidentes, 
id exdividatur pro paroch o et ministris eccłesiae, ac 
etiam ad carbonam provisoris eccłesiae pro fabrica et 
necessitatibus eccłesiae. 
Acta decanaIia exacte perscribantur, casusque 
omnes, qui propositi fuerint, et verbis et scriptis resol- 
vantur, eorumque resolutio in acta inscribatur. 
Inventaria beneficiorum om ni um parochorum circa 
acta decanaIia existant. Ad quem effectum mandamus 
Rndis parochis, ut quilibet eorum eccłesiam suam eius- 
que structuram, quanta et quaIis est, accurate conscri-
>>>
-480- 


bant dotemqlle iIlius seu fundationem pro fabrica 
connotent, ac demum dotem parochialem suam, fun- 
dationes ac obligationes ac