Mennica bydgoska

1
Biblioteka
U. M. K.
Toruń
■
OifOOf

/
ROCZNIKI WARZYSTWA NAUKOWEGO W TORUNIU
ROCZNIK Si	ZA ROK 1953	ZESZYT 2
MARIAN GUMOWSKI
MENNICA BYDGOSKA
TORUŃ 1955
>>>
MENNICA BYDGOSKA
>>>
ROCZNIKI TOWARZYSTWA NAUKOWEGO W TORUNIU
ROCZNIK 58	ZA ROK 1953	ZESZYT 2
MARIAN GUMOWSKI
i
MENNICA BYDGOSKA
I
TORUŃ 1955
>>>
Redaktor:
LEONID ŻYTKOWICZ
Redaktor wydawniczy:
KRYSTYNA SWINARSKA
O^oo
'ZitLUHd',
HIWMTTISKt
*	Uli«'*
PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE — WARSZAWA 1955
Nakład 550 egzemplarzy
Podp. do dr. 31. I. 1955
Ark, wyd. 17 — Ark. druk. 18“/,, 24+tabl.
Druk ukończ, w lutym 1955
Cena zl 34.—
Zam. 417/53 M-4-33105
KRAKOWSKA DRUKARNIA NAUKOWA — KRAKÓW, UL. CZAPSKICH 4
>>>
OD REDAKCJI
Praca niniejsza była przygotozuana do druku w 1938 roku;
w roku następnym rozpoczęto druk. W chwili wybuchu wojny
odbitych było 6 arkuszy (str. 17-112), kilka złożonych. W dru¬
karni Uniwersytetu Jagiellońskiego W Krakowie przechowały się:
nakład arkuszy wydrukowanych, odbitki korektowe arkuszy dal¬
szych, pozostałe partie rękopisu oraz materiał ilustracyjny.
Towarzystwo Naukowe w Toruniu podjęło w r. 1951 starania
u władz Polskiej Akademii Nauk o zezwolenie na dokończenie
druku tej pracy, powodując się następującymi względami:
1)	praca posiada charakter przede wszystkim materiałowy,
dając szczegółowe zestawienie opisywanych monet, które wyszły
z mennicy bydgoskiej. W tym aspekcie zachowała aktualną wartość
również i obecnie, jakkolwiek w obecnym stanie naszej nauki wiele
tu poruszonych zagadnień mogłoby być ujętych odmiennie;
2)	z powodu rozproszenia i zatraty w czasie wojny niektórych
zbiorów numizmatycznych, wyzyskanych przez autora, praca
powtórnie nie dałaby się odtworzyć;
3)	mennica bydgoska w ciągu XVII w. była jedną z nie¬
licznych, a niekiedy nawet jedyną mennicą czynną zu kraju, toteż
rejestracja i ewidencja jej produkcji nabiera większego znaczenia
jako podstawa do dalszych badań nad historią pieniądza i polityki
gospodarczej w tym okresie ;
4)	wreszcie — dokończenie druku nie wymagało już wiel¬
kiego nakładu pracy i czasu.
W 1953 roku, po uzyskaniu zgody Polskiej Akademii Nauk,
rozpoczęto druk pozostałych arkuszy, starając się dostosować ich
formę graficzną do wydrukowanych przed wojną. Ponadto
wprowadzono najkonieczniejsze sprostozuania i uściślenia fakto¬
graficzne i bibliograficzne.
W tych warunkach praca ukazuje się po przerwie piętnasto¬
letniej.
KOMITET REDAKCYJNY WYDZIAŁU 1
>>>
>>>
WSTĘP
Jedną z najważniejszych mennic koronnych, które dostarczały
krajowi pieniądza obiegowego, była mennica bydgoska. Jej dzieje,
zaczynające się właściwie już w w. XIV, ograniczają się następnie
prawie wyłącznie do w. XVII, kiedy to była główną, a czasem
i jedyną mennicą państwową polską. Działalność jej zaznaczyła się
całym szeregiem rozmaitych monet, od najmniejszych denarków aż
do największych talarów i' portugałów, których niezliczone od¬
miany są prawie nie do zrejestrowania. Mimo to nie doczekała
się dotąd osobnej monografii. Badacze, zajmujący się dotąd dzie¬
jami monety w Polsce, ograniczali się przeważnie do tego okresu
jej działalności, który przypada na pierwszą połowę panowania
Zygmunta III, tj. na okres masowego bicia trojaków w różnych
mennicach wielkopolskich. Ich badania archiwalne przynosiły z bie¬
giem czasu coraz to więcej szczegółów i rzucały coraz to jaśniej¬
sze światło na dzieje mennicy bydgoskiej.
Dużą zasługę w tym kierunku ma przede wszystkim ks. Ignacy
Polk o w s k i, który pierwszy zebrał rozmaite wiadomości o tej men¬
nicy, rozrzucone w Metryce koronnej i próbował przedstawić na
tej podstawie jej dzieje1. Również wiele materiału nowego do¬
rzucił J. Przyborowski, znajdując w archiwum poznańskim cały
szereg aktów grodzkich bydgoskich z końca w. XVI i XVII,
a w nich sporo notatek, odnoszących się do mennicy bydgos¬
kiej“. Jeszcze obszerniejsze i skrupulatniejsze poszukiwania poczynił
K i r m i s przy opracowaniu swego podręcznika3, a potem S. T y-
1	Polkowski, 1., Notatki numizmatyczne. Dwutygodnik Naukowy, Kra¬
ków 1878.
2	Przyborowski, I., Przyczynki do historii mennic wielkopolskich. Bi¬
blio teka warsz. 1883, I str. 30.
5	Kir mis, Hanilbuch der poln. Miinzkunde, Posen 1892.
Mennica bydgoska	1
>>>
2
mieniecki, jeden z najgruntowniejszych badaczów tej epoki, który
niestety ograniczył się tylko do przedstawienia kilku ostatnich lat
w. XVI K
W opracowaniu Kirmisa zajmuje mennica bydgoska z natury
rzeczy rolę drugorzędną, podobnie jak w innych dziełach doty¬
czących całości numizmatyki polskiej. Do nich zaliczam prace tego
rodzaju, jak Brauna o stosunkach monetarnych polsko-pruskich
(1722), jak Walewskiego i Morzyckiego prace o trojakach
koronnych Zygmunta III, Jasińskiego przyczynki do historii fi¬
nansów polskich, Szelągowskiego o pieniądzu i przewrocie cen
w w. XVI i XVII2. Drobniejsze przyczynki dorzucili tu jeszcze
W. Kostrzębski, A. Hniłko, K. Beyer i inni.
Dziejami tej mennicy miałem sposobność i ja zajmować się
parokrotnie. Już w podręczniku numizmatycznym wypadło mi
w jak najkrótszy sposób skreślić te dzieje, podobnie jak i innych
naszych mennic ubiegłych wieków. Nieco szerzej uwzględniłem
je, kreśląc sylwetki niektórych przedsiębiorców menniczych w końcu
w. XVI. Jeszcze dokładniej omówiłem ostatnie lata w. XVI w arty¬
kule o kłopotach bydgoskich pana podkomorzego3.
Jak widać z powyższego, dzieje naszej mennicy są, jak dotąd,
tylko fragmentarycznie traktowane. Stosunkowo najlepiej opraco¬
wane są ostatnie lata w. XVI, natomiast dzieje mennicy z czasów
Władysława IV i późniejszych królów są tylko bardzo ogólni¬
kowo podane.
Jeszcze gorzej przedstawia się sprawa z inwentaryzacją monet
bydgoskich. Poza trojakami opisanymi przez Walewskiego nie ma
ani jednej publikacji, która by przynosiła spis choćby niekompletny
monet w Bydgoszczy wybitych. Jest wprawdzie sporo monet byd-
1 Tymieniecki, Zarysy do dziejów mennic kor., Kraków 1917.
1 Braun, Ausführlich historischer Bericht vom Poln. u. Preuss. Münz¬
wesen, Elbing 1722 — Walewski, Trojaki koronne Zygmunta III, Kraków
1884. — Morzycki, O trojakach koronnych Zygmunta III, Warszawa 1883. —
Jasiński, Beiträge zur Finanzgeschichte Polens, Posen 1910. — Szelągow-
ski, Pieniądz i przewrót cen w w. XVI i XVII, Lwów 1902.
*	Gumowski, Podręcznik numizmatyki polskiej, Kraków 1914. — Tenże
Przedsiębiorcy menniczni w Poznaniu, Poznań 1928. — Tenże, Kłopoty byd¬
goskie pana podkomorzego, Dziennik bydgoski 4 XII 1932.
>>>
3
goskich opisanych w opracowaniu Zagórskiego albo w dużym
katalogu Czapskiego1, ale bardzo często nie są nawet jako
bydgoskie określone, a poza tym nie obejmują wszystkich znanych
odmian, ani nawet typów. Tę lukę pragnę obecnie chociaż w ma¬
łym stopniu uzupełnić i dzieje mennicze powiązać z wykazem
monet, do poszczególnych rozdziałów należących.
Dzieje mennicy bydgoskiej można podzielić na cztery części
zależnie od tego, kto był jej właścicielem. Jest to zarazem układ
chronologiczny, jeżeli ustawimy tych właścicieli w następującym
szeregu : miasto, osoba prywatna, król, państwo. Znaczy to, że men¬
nica była na początku miejska, później prywatna, królewska i pań¬
stwowa. W tym też kierunku idzie poniżej przedstawienie sprawy.
Natomiast sam opis monet opieram w głównej części na zbiorach nu¬
mizmatycznych w Krakowie (Muzeum Czapskich) i Warszawie (Mu¬
zeum Narodowe), oraz na wielu kolekcjach prywatnych, wśród
których dużo materiału dostarczyły zbiory bydgoskie pp. Różdżyń-
skiego i Niewiteckiego. Za użyczoną mi łaskawie pomoc wyrażam
na tym miejscu wszystkim kierownikom i właścicielom wykorzy¬
stanych zbiorów piękne podziękowanie.
Praca niniejsza, wykonana w r. 1938, miała się ukazać nakła¬
dem miasta Bydgoszczy, a druk jej zaczęto w r. 1939. Odbito
wtedy 6 arkuszy (str. 17—112), a złożono parę dalszych, jed¬
nakże wypadki wojenne wstrzymały dalszą pracę, a sama rozprawa
uratowana została tylko dzięki personelowi technicznemu Drukarni
Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, za co mu składam ser¬
deczne podziękowanie. Obecnie druk podjęty został na nowo,
a to dzięki Towarzystwu Naukowemu w Toruniu, bez istotnych
zmian w pierwotnym tekście.
M. Gumowski
PS. Nu mery z * mają ilustracje oa tablicach.
1	Zagórski, Monety dawnej Polski z trzech ostatnich wieków, War¬
szawa 1845. — Czapski, Catalogue de la collection des medailles et mon-
naies polonaises, Petersburg 1871—1913 tomów 5.
1*
>>>
Widok m. Bydgoszczy z XVII w.	Rys. Swakowski
I.	MENNICA MIEJSKA
W epoce zakładania miast polskich, a raczej obdarzania ich
samorządem, czyli tzw. prawem magdeburskim, otrzymywały więk¬
sze miasta prawo mennicze, tzn. wolność bicia własnych monet na
swoje potrzeby. Miały takie prawo Kraków, Sącz, Sandomierz,
Poznań, Wschowa, nawet Wąwolnica, dlatego można by się spo¬
dziewać, że otrzymała je i Bydgoszcz. Niestety nie znamy do¬
kładnej daty lokacji tego miasta. Wszystko bowiem, co dotychczas
pisano w tej sprawie, ustalając tę datę na r. 1346, polega na nie¬
porozumieniu. Istnieje wprawdzie przywilej Kazimierza Wielkiego
z daty 19 kwietnia 1346 x, wydany w Brześciu Kujawskim i odnoszący
się do założenia miasta Kunigesburga, ale nie może to dotyczyć
Bydgoszczy, lecz miasta Wąwolnicy w wojew. lubelskim, co można do¬
kładnie stwierdzić na najstarszych pieczęciach obu tych miast.
Wąwolnica nosi na swej pieczęci św. Jerzego i nazwę Kuniges-
burg, Bydgoszcz natomiast bramę o 3 basztach i napis Bromburg
lub Bydgosz2. Są to pieczęcie z połowy w. XIV, a nawet, jeśli
1	Rzyszczewski — Muczkowski, Codex dipl. Pol, Warsz. 1853 II,
str. 696.
2	Gumowski, Pieczęcie i herby miast wielkopolskich, Poznań 1932,
str. 36. — O Wąwolnicy; por. Polkowski w Przeglądzie bibliogr. archeol.'
Warszawa 1SS2, II str. 415.
>>>
6
chodzi o pieczęć z napisem Bromburg, z czasów jeszcze wcześ¬
niejszych. Wynika z tego, że lokacja, czyli nadanie samorządu
Bydgoszczy nastąpiło przed r. 1346, może nawet jeszcze w w. XIII.
Błąd powyższy, rozpowszechniony w polskiej i niemieckiej lite¬
raturze, wpłynął i na oświetlenie najstarszych dziejów menniczych
Bydgoszczy, gdyż zasłużony zresztą Polkowski w swoich notatkach
numizmatycznych podkreśla przywilej menniczy, udzielony przez
Kazimierza Wielkiego miastu Wąwolnicy, jako przywilej dla Byd¬
goszczy, mocą którego miasto miało mieć prawo wybijania własnych
monet, z tym tylko warunkiem, by dochód z mennicy szedł na
rzecz królewskiego skarbu. W rzeczywistości otrzymała taki przy¬
wilej w r. 1346 Wąwolnica, a nie Bydgoszcz i bardzo możliwe
nawet, że z niego nie korzystała.
Nie przesądza to jednak, by Bydgoszcz kiedy indziej w w. XIII
lub XIV podobnego przywileju nie miała. Jest to prawdopodobne
nie tylko dlatego, że miały go rozmaite inne miasta, ale również
i przede wszystkim dlatego, że istnieją z tych czasów monetki,
które tylko w bydgoskiej mennicy ujrzeć mogły światło dzienne.
W cytowanej wyżej rozprawie Polkowskiego znajdujemy wiado¬
mość o znalezieniu w samej Bydgoszczy w lipcu 1867 skarbu, zło¬
żonego z samych denarów jagiellońskich w. XV, między którymi
znalazł się jeden bydgoski, charakterystyczny herbem miasta, tj.
3 wieżami na bramie oraz literami B.. G.. w napisie. Na odwrociu
miał orła polskiego, a styl jego był tego rodzaju, że Polkowski
wahał się, czy nie przypisać go czasom Kazimierza Wielkiego.
Nie wiadomo, gdzie ten znaleziony w r. 1867 okaz dziś się znaj¬
duje. Musiał być mocno zniszczony, jeżeli z napisu ocalały jedynie
dwie litery B i G, które są jednak wystarczające, by przyjąć, że
napis brzmiał w całości MONETA BIDGOSK, podobnie jak na
jednej XIV-wiecznej pieczęci. Była to zatem moneta miejska, de¬
narowa, na potrzeby codziennego handlu bita, której jednorazowa
emisja musiała na dłuższy czas zaspokoić potrzeby mieszkańców.
Przy końcu w. XIV zastąpiły ją denarki królewskie, jakie w du¬
żej ilości napływały z Krakowa, i tym się może tłumaczy, że w póź¬
niejszych czasach nie pojawiają się już więcej specjalne bydgoskie
denary, oraz że nic już nie słychać o jakichś staraniach ze strony
miasta o odnowienie przywileju menniczego.
>>>
7
Z tego najdawniejszego okresu pozostał zatem tylko denar,
bardzo źle zachowany i dlatego problematyczny, który wyobraża:
Av. Orzeł. — Rv. Brama o 3 basztach i napis ...B...G (Polk.)ł.
II.	MENNICA PRYWATNA
Założenie nowej mennicy w Bydgoszczy przypada dopiero na
pierwsze lata panowania Zygmunta III, a wiąże się z osobą Stanisława
Cikowskiego, przedsiębiorczego dygnitarza małopolskiego. Cikowski
grał dużą rolę na dworze młodego króla, pisał się panem na Woj¬
sławicach i Brniu i był od paru już lat generalnym administrato¬
rem ceł koronnych. Na tym polu oddał też królowi duże usługi,
w zamian za co już w r. 1594 dzierżył starostwa bocheńskie i wie¬
lickie, a później jeszcze czorsztyńskie i babimojskie. Łatwo mu
zatem poszło wyprosić sobie u króla Zygmunta jeszcze jedną łaskę
i dobrodziejstwo w postaci przywileju na otwarcie własnej, pry¬
watnej mennicy i to w Bydgoszczy.
Przywileju tego niestety nie udało się odszukać w metryce ko¬
ronnej. Przypuszczamy tylko, że wystawiony został gdzieś na wiosnę
r. 1594 w Krakowie lub Warszawie i że zawierał szereg zastrzeżeń
i ograniczeń. Był bowiem w dziejach Polski czymś niesłychanym.
Prawem menniczym obdzielali królowie i książęta biskupów, miasta,
stany prowincjonalne, ale od czasów Sieciecha, głośnego palatyna
Władysława Hermana, nie zdarzyło się, by takie prawo otrzymała
osoba prywatna.
A jednak na taki przywilej królewski powołuje się zarówno
sam Cikowski, podkomorzy ziemi krakowskiej, jak i jego pełno¬
mocnicy występujący w Bydgoszczy. Sam podkomorzy w akcie
z 13 maja 1599 podaje, że „mennica w Bydgoszczy do założenia
i używania jej pozwolona mu została z miłościwej łaski Króla Je¬
gomości“. Pełnomocnik zaś jego Mikołaj Charmęski oświadcza dnia
27 lipca 1595, że „mennicę bydgoską na użytek i własność po¬
siada urodzony podkomorzy krakowski od Najjaśniejszego Król.
1	Cytujemy ten denar według artykułu Polkowskiego Notatki numiz.,
Przegląd bibl. arch., Warszawa 1882, II, str. 415. Gdzie się denar dziś znaj¬
duje, nie wiadomo.
>>>
Majestatu, a to według przywileju łaskawie mu udzielonego“. Wresz¬
cie administrator mennicy bydgoskiej, Herman Rudiger, składając
dnia 13 marca 1596 r. przysięgę tytułuje się „Jego Król. Mości
w Polsce mincmistrzem wielkopolskim w Poznaniu i Wschowie
oraz Jegomości Pana Stanisława Cikowskiego mincmistrzem w Byd¬
goszczy“. Temu samemu Riidigerowi robi dnia 27 lipca 1595 zarzut
pełnomocnik podkomorzego, że nie składał przysięgi na wierność
St. Cikowskiemu, ale jakąś inną w Poznaniu złożył
Jak z powyższego widać, istniał zatem przywilej królewski
z r. 1594, zezwalający St. Cikowskiemu na otwarcie prywatnej
mennicy w Bydgoszczy i na jej użytkowanie. Jednakże z samych
monet widać, że w przywileju tym musiał być szereg zastrzeżeń.
Nie ulega więc wątpliwości, że król zastrzegł sobie, by stempel
monet bitych w Bydgoszczy był królewski, by stopa ich nie róż¬
niła się niczym od stopy przyjętej w innych mennicach królewskich,
wreszcie by pewna część dochodu lub stała suma płacona była
corocznie do kasy podskarbiego koronnego. Z jednego kwitu pod¬
skarbiego Firleja z dnia 3 czerwca 1599 r. widać, że kwota ta usta¬
lona była na 332 zł 24 gr rocznie2. Na skutek tych ograniczeń
moneta bydgoska, w ten sposób wybijana, nie różniła się niczym
od monety królewskiej, emitowanej gdzie indziej, a o jej właści¬
cielu, St. Cikowskim, mówił tylko jego herb Radwan i litery SC
umieszczone między innymi na stemplu. Było rzeczą jasną, że tego
rodzaju mennicy nie będzie sam podkomorzy prowadził i że musi
oddać ją w dzierżawę w ręce fachowca, który by przy pomocy
odpowiedniego personelu mennicę mógł urządzić i uruchomić.
Podkomorzy krakowski, jako administrator ceł koronnych, po¬
siadał dość ludzi do pomocy i dość pieniędzy do otwarcia inte¬
resu. Wysłał zatem w połowie r. 1594 zaufanego swego, Jakuba
Bonieckiego, rodem z Mazowsza, do Wielkopolski, by rozejrzał
się w stosunkach menniczych i wyszukał odpowiedniego kierow¬
nika nowego przedsiębiorstwa. Ten zjechawszy do Poznania, wszedł
w kontakt z kierownikiem królewskiej mennicy poznańskiej, Wa¬
lentym Jahnsem, i wnet dobił z nim targu.
*	Tymieniecki, j. w. str. 46, przytacza te ustępy.
! Arch. pozn. Inscript. Bidgost. fol. 171.
>>>
9
Walenty Jahns, a raczej Folthin Hans, był jednym z tych licz¬
nych wówczas przedsiębiorców menniczych, którzy kręcili się po
Polsce, szukając dobrego źródła zarobkowania. Pochodził z Gos-
laru w środkowych Niemczech, ale zjechał do Poznania, gdyż tu
miał szwagra Teodora Buscha, który był od r. 1584 kierownikiem
i dzierżawcą mennicy królewskiej. Niewątpliwie pomagał naprzód
Buschowi, a gdy ten na wiosnę r. 1592 umarł, wszedł na jego
miejsce, podpisawszy z Firlejem, podskarbim w. kor., nowy kon¬
trakt na dzierżawę mennicy poznańskiej. Poza tym wydzierżawił
wnet drugą mennicę wielkopolską we Wschowie i na przedsiębior¬
stwach tych dorobił się wnet znacznego majątku. Był właścicielem ka¬
mienic, jednej w Poznaniu, drugiej we Wschowie, nadto stawiał
dla miasta jakieś fortyfikacje na przedmieściach 1.
Gdy tedy w r. 1594 zjawił się u niego pełnomocnik podko¬
morzego Cikowskiego, Jahns szybko schwycił nową sposobność
i prędko doszedł z nim do porozumienia. Dnia 23 lipca 1594 r. kon¬
trakt na dzierżawę mennicy bydgoskiej był już podpisany, a dnia
26 lipca, więc 3 dni później, ci sami, Boniecki imieniem Cikow¬
skiego i W. Jahns imieniem własnym, roborują go w grodzie byd¬
goskim, przytaczając przy tym wiele formułek prawnych i ustanawia¬
jąc karę konwencyjną 1200 zł za jego złamanie2.
Znowu nie znamy tekstu pierwotnego kontraktu. Przypuszczamy
tylko, że Cikowski nałożył Jahnsowi te same ograniczenia, które
miał w przywileju królewskim i zobowiązał się pokryć koszta urzą¬
dzenia mennicy. W zamian za to Jahns zobowiązał się stosować
pilnie do obowiązujących przepisów, płacić jurgielt podskarbiemu
koronnemu w kwocie 332 zł 24 gr rocznie, a Cikowskiemu czynsz
dzierżawny, który wynosił prawdopodobnie 2000 zł rocznie. Kon¬
trakt opiewał, jak się zdaje, na 1 rok, tj. do św. Jana (24 czerwca
1595), gdyż taki był na ogół zwyczaj.
Jednakże z urządzeniem i otwarciem mennicy nie poszło tak
łatwo. Już w miesiąc później, dnia 25 sierpnia 1594 r., protestuje
w grodzie bydgoskim W. Jahns, że „w myśl kontraktu zawartego
między nim a St. Cikowskim, podkomorzym krakowskim, gotów
1	Gumowski, Przedsiębiorcy menniczni, str. 10.
2	Inscript. Bidgost. 1594, fol. 197.
>>>
10
był w Bydgoszczy wybijać monetę, ale z powodu niedopełnienia
pewnych obietnic i warunków ze strony tegoż podkomorzego
nie był w stanie tego dokonać“x. Prawdopodobnie mennica nie
była jeszcze urządzona i skompletowana, a fundusze na ten cel,
obiecane przez Cikowskiego, jeszcze do rąk Jahnsa nie nadeszły.
Jahns protestował, aby nie być później zmuszony do zapłaty czyn¬
szu za czas, w którym mennica jeszcze nie była czynna.
Zmontowanie fabryki, sprowadzenie i ustawienie maszyn,
wreszcie dobór personelu, wymagało naturalnie czasu i skończyło
się dopiero w listopadzie. Otwarcie zaś samo mennicy związane
było z uroczystym aktem zaprzysiężenia dwóch najważniejszych
urzędników menniczych, Walentego Jahnsa jako kierownika i dzier¬
żawcy i Henryka Hornbocka jako wardajna i probierza. Uroczy¬
stość ta odbyła się na grodzie bydgoskim dnia 29 listopada 1594 r.
w obecności samego St. Cikowskiego, właściciela mennicy
Pierwszy składał przysięgę W. Jahns, ale nie złożył jej pełnej,
lecz w oświadczeniu swym powołał się tylko na przysięgę, jaką
już przedtem, przy obejmowaniu w r. 1592 mennicy królewskiej
w Poznaniu złożył, obiecując, że na tej samej podstawie będzie
się starał i w Bydgoszczy sumiennie pracować. Natomiast drugi,
Henryk Hornbock, złożył w języku niemieckim przysięgę na¬
stępującą:
„Ja, Henryk Hornbock, ustanowiony na pewien czas war-
dajn i probierz przez Jegomość Pana Stanisława Cikowskiego,
podkomorzego krakowskiego w mennicy królewskiej w Byd¬
goszczy, przysięgam i obiecuję, że mój urząd w próbowaniu
monety bydgoskiej chcę wiernie, pilnie i dobrze wypełniać,
tak aby w czasie mego urzędowania wszystkie srebrne próby
trzymały się ściśle ordynacji przepisanej przez JWPana Jana
Firleja z Dąbrowicy, podskarbiego najwyższego koronnego,
i konstytucji uchwalonej na sejmie warszawskim r. 1580 i były
robione i bite według dobrego śrótu, stopnia i wagi, a przez
to by żadnego fałszu w nich znaleźć nie można było“...
1	Przy borowski, Przyczynki, 1883, str. 8.
3	Inscript. Bidgost. 1594, fol. 329 i 330. — Przyborowski, j. w., str. 8. —
Kirmis, Handbuch, str. 81.
>>>
W ten sposób zaczęła się normalna praca w mennicy byd¬
goskiej. Są pewne ślady, że nie tylko podkomorzy krakowski,
ale i Jahns, dzierżawca mennicy, włożył w ten interes grubszy
kapitał na początek, pożyczając mianowicie od niejakiego Jana
Koszutskiego kwotę 4000 zł. W ciągu roku jednak obrócił tak
znacznymi sumami, że z łatwością mógł pożyczkę tę zwrócić1.
Prawdopodobnie zużył ją na zakup srebra do mennicy.
Jednakże równoczesne prowadzenie przez Jahnsa trzech men¬
nic wielkopolskich, w Poznaniu, Wschowie i Bydgoszczy, było
ponad jego siły, zwłaszcza że każda z nich miała inny charakter:
poznańska była królewską, wschowska właściwie nielegalną, a byd¬
goska prywatną. Jahns po roku administracji nie zapłacił do skarbu
ani raty dzierżawnej z mennicy poznańskiej, ani Cikowskiemu raty
z mennicy bydgoskiej. Co więcej, intratne jego stanowisko za¬
chęciło zazdrosnych do intryg i knowań, które nader zręcznie
zaczął prowadzić ambitny Herman Riidiger.
Riidiger, który w następstwie grał dużą rolę w stosunkach
bydgoskich, należał do najwybitniejszych postaci w swoim za¬
wodzie. Pochodził z Hersfeldu w Hesji i należał do szlachty,
pieczętującej się gałązką róży z kwiatem i 4 listkami w tarczy.
Dlatego zawsze tytułują go nobilis, co jest wśród mincerskiego
świata wyjątkowym zjawiskiem. Ojciec jego, Jerzy, był sekretarzem
miejskim właśnie w Hersfeldzie, poza tym prowadził na wielką
skalę handel skórami z Polską i już w r. 1591 pozostawał w sto¬
sunkach z kupcami poznańskimi. To sprawiło, że synowie jego,
Herman i Wilhelm, przenieśli się do Polski, by tu znaleźć majątek
i zaszczyty. Już w r. 1592 udało się Hermanowi, nie wiadomo
jakim sposobem, dostać się do służby królewskiej i wyświadczyć
królowi Zygmuntowi III parę usług, z których monarcha był tak
zadowolony, że pozwolił Riidigerowi na wywóz bez cła raz 20,
a drugi raz 80 bałwanów soli. Obok królewskich załatwiał więc
i prywatne interesy, w r. 1593 wyjechał nawet za granicę i w tymże
czasie ożenił się z Anną, córką Błażeja Grotha i krewną Pawła
Korba, wybitnych obywateli poznańskich2.
1	Inscript. Posnan. II fol. 632 i 1017.
2	Gumowski, Przedsiębiorcy menn., str. 13.
>>>
12
Riidiger musiał od dawna patrzeć pożądliwym okiem na sta¬
nowisko W. Jahnsa w mennicach wielkopolskich i prawdopo¬
dobnie robił starania na dworze królewskim, by to stanowisko
otrzymać. Sam na sztuce menniczej się nie znał, ale zdołał po¬
zyskać dla swojej sprawy mincerzy i pomocników dotychczaso¬
wych Jahnsa w Poznaniu, a to probierza Jana Brussela i mincerza
Andrzeja Laufferta. Starania jego uwieńczył też pomyślny skutek:
Jahnsowi nie przedłużono kontraktu na rok 1595/6, a na nowy
okres oddano obie mennice królewskie, w Poznaniu i Wschowie,
w dzierżawę Riidigerowi.
Takie postawienie sprawy zadecydowało również o zmianie sto¬
sunków w Bydgoszczy. Przybył tu w lipcu 1595 r. nowy pełno¬
mocnik Cikowskiego z Krakowa, Mikołaj Charmęski, i załatwił
naprzód rachunki z W. Jahnsem, dotychczasowym dzierżawcą.
Dnia 28 lipca 1595 r. kwitują się nawzajem ze wszystkich kontrak¬
tów, zapisów, zastawów etc.,1 co nie przeszkadzało, iż pozostało
między nimi sporo jeszcze spraw nie uregulowanych. Przede
wszystkim nie był jeszcze zapłacony czynsz dzierżawny i pozostał
drobny dług 12 zł do wyrównania. Wobec tego Charmęski wziął
z grodu komornika i zajął w mennicy wszystkie ruchomości do
Jahnsa należące. Co więcej, postarał się o zajęcie kamienicy
Jahnsa w Poznaniu, a to z racji owych 2000 zł nie zapłaconego
czynszu. Sprawa wikłała się jeszcze więcej z powodu, że W. Jahns,
nie robiąc sobie nic z zajęcia ruchomości w Bydgoszczy, opuścił
tamtejszą mennicę, zabierając ze sobą rozmaite narzędzia i przez
to unieruchomił jej działalność2.
Wynikły stąd nie kończące się spory i procesy, roboracje
i protesty po grodach. Wspólnikiem Jahnsa był probierz Hornbock,
zwany też Hornberger, który razem z nim mennicę bydgoską
opuścił i narzędzia niezbędne do pracy pozabierał3. Natomiast do
skarg Cikowskiego przyłączyli się w r. 1596 H. Riidiger jako
nowy kierownik mennic, Dawid Doktorowicz, żyd poznański, jako
dostawca srebra nie wypłacony dotychczas, oraz St. Kiełczewski,
starosta wschowski, ścigający go za nieprawne prowadzenie men¬
1	Przyborowski, j. w., str. 9.
2	Inscript. Bidgost. 1595, fol. 640 i 673.
3	Kirmis, j. w., str. 86.
>>>
13
nicy wschowskiej. Pełnomocnikiem podkomorzego w tej sprawie
był Sebastian Kuligowski, przysłany specjalnie z Krakowa, który
jednak, gdy proces się przeciągał, zamianował swym zastępcą
Pawła Korba, obywatela poznańskiego, a zarazem krewnego Anny
Rüdigerowej.
Walenty Jahns bronił się z początku, jak potrafił. Narzędzi
wydać nie chciał, przeciw zarzutom wniósł protest do grodu byd¬
goskiego i poznańskiego, wreszcie nie mogąc przeciwnikom po¬
dołać uszedł na jakiś czas za granicę. Wierzyciele natomiast,
a w pierwszej linii podkomorzy Cikowski i w jego imieniu Paweł
Korb, zajęli mu dom w Poznaniu przy ulicy Psiej, potem zajęli
ruchomości, przybili pozew na drzwiach magistratu i wytoczyli
skargę przed sądem ławniczym poznańskim 1. Proces skończył się
przysądzeniem kamienicy Jahnsowej St. Cikowskiemu, a to z racji
dłużnych 2000 zł tytułem czynszu dzierżawnego z mennicy byd¬
goskiej. Równocześnie prawie kamienica Jahnsa we Wschowie
przechodzi do rąk starosty Kiełczewskiego. Ponieważ jednak Ci¬
kowskiemu ciążyło administrowanie kamienicą w Poznaniu, sprzedał
ją już w r. 1598 H. Rüdigerowi, a ten w r. 1599 oddał ją za
1800 zł kupcom gdańskim2.
W ten sposób skończyła się kariera Walentego Jahnsa. Wrócił
wprawdzie po paru latach z zagranicy i pragnąc się odegrać,
usiłuje znów dostać się na kierownika mennicy. Udało mu się
jedynie uzyskać skromną dzierżawę mennicy miejskiej we Wschowie,3
którą prowadził w latach 1601—03, ale potem, nie widząc pola do
dalszej działalności w Polsce, wyjechał na Śląsk i w Cieszynie,
Karniowie, a wreszcie w Nysie prowadził mennice książęce. Ostatni
raz wspomniany jest w r. 1620, ale już jako nieżyjący4.
Tego samego dnia, 27 lipca 1595 r. kiedy Mikołaj Charmęski
jako pełnomocnik Cikowskiego odbierał od Jahnsa mennicę byd¬
goską, roborował również w grodzie nowy kontrakt, zawarty wi¬
docznie niedługo przed tym z Hermanem Riidigerem, który po¬
siadając już dwie mennice królewskie, w Poznaniu i we Wschowie,
w swoim ręku, zgodził się też na objęcie trzeciej, prywatnej
1	Advocat. Posnan., 1596, marzec, paźdz. i listop.
2	Advocat. Posnan. 1599, 8. 1.
3	We Wschowie istniały wówczas 2 mennice, królewska i miejska
4	Codex diplom. Silesiae t. XIX, Breslau 1899, str. 240.
>>>
14
w Bydgoszczy. Kontrakt zawierano, zdaje się, z początkiem lipca,
gdy jeszcze o machinacjach Jahnsa nie było nic wiadomo i gdy
zdawało się, że przejęcie z jego rąk mennicy odbędzie się bez
trudności. Nie przewidziano, że W. Jahns odchodząc zabierze ze
sobą narzędzia mennicze i unieruchomi zakład.
Wobec tego wnosi przede wszystkim H. Rüdiger do grodu
bydgoskiego protestację dnia 27 lipca 1595 r., że związawszy się
ze St. Cikowskim kontraktem w sprawie dzierżawy i kiero¬
wnictwa mennicy jego w Bydgoszczy, chciał temu zadość uczynić
i ze swej strony wypełnił wszelkie warunki kontraktu, a przede
wszystkim wpłacił do rąk M. Charmęskiego, jako pełnomocnika
Cikowskiego, pełną sumę dzierżawną. Tymczasem ze strony pana
podkomorzego Cikowskiego nie dopełniono wszystkich warunków,
a w szczególności M. Charmęski nie chce oddać mennicy w ręce
Rüdigera inaczej jak na 2 lata, co jest przecież wbrew przepisom
królewskim i podskarbiowskim. Ponieważ o takim warunku nie
było w kontrakcie mowy, przeto Rüdiger zdecydowany jest wy¬
cofać się z całego interesu i praw swoich uszczuplić nie pozwoli1.
Na powyższe odpowiada tego samego dnia Charmęski imieniem
Cikowskiego, że on ze swej strony wszystkich warunków kon¬
traktu dotrzymał i mennicę w ręce Rüdigera oddał, że jednak
Rüdiger wraz ze swoim probierzem nie chciał złożyć wymaganej
przysięgi, że nie chciał zapłacić czynszu za czas ubiegły i nie
chciał majątkiem swoim ręczyć, natomiast domagał się oddania
mu na lat 18 dzierżawy2.
Na to odpowiada Herman Rüdiger, protestem z dnia 2 sierpnia
1595 r. wniesionym do grodu bydgoskiego, że chciał wypełnić wszyst¬
kie warunki kontraktu, ale Charmęski właśnie nie chciał przyjąć
od niego przysięgi, a co do czynszu, to go do rąk Charmęskiego
zapłacił Walenty Jahns imieniem Rüdigera, a to sumę 800 zł,
w tym 166 zł 12 gr tytułem należności podskarbiemu za ostatnie
pół roku3.
Rüdiger, zaangażowany równocześnie w Poznaniu i Wschowie,
nie mógł na dalsze targi w Bydgoszczy poświęcać więcej czasu
1	Inscript. Bidgost. 1595, fol. 639.
2	Inscript. Bidgost. 1595, fol. 638.
s Inscript. Bidgost. 1595, fol. 64P.
>>>
15
i musiał wnet wyjechać zostawiwszy pełnomocnikiem swoim nie¬
jakiego Stanisława Smerzyńskiego, obywatela miejscowego1. Wobec
tego Charmęski, chcąc przecież doprowadzić do otwarcia mennicy
w jak najkrótszym czasie, musiał się rozglądnąć za innym kandy¬
datem na dzierżawcę i znalazł takiego we Wschowie, w osobie
Andrzeja Laufferta, mincerza, zajętego zarówno we Wschowie,
jak w Poznaniu.
Lauffert pochodził, podobnie jak W. Jahns, z Goslaru i zdaje
się razem z nim przybył do Polski, by zrobić tu majątek i karierę.
Osiadł we Wschowie i tu ożenił się z wdową po Teodorze Buschu,
mincmistrzu poznańskim, ale przez to zawikłał się w rozmaite
procesy i spory, które Busch niezałatwione zostawił. Gdy na¬
stępnie po ucieczce Jahnsa w r. 1595 został H. Riidiger dzier¬
żawcą mennic wielkopolskich, stał się Lauffert jego mężem za¬
ufania i jako fachowiec z jego ramienia kierownikiem mennicy
zarówno poznańskiej, jak wschowskiej. Dnia 12 lipca 1595 r. złożył
przysięgę służbową w grodzie poznańskim, a już w miesiąc później
podpisał nowy kontrakt na dzierżawę mennicy bydgoskiej, którą
Riidiger właśnie porzucił. Kontrakt ten zawarł z M. Charmęskim,
pełnomocnikiem St. Cikowskiego, i roborował dnia 12 sierpnia
1595 r. w grodzie wschowskim i to, jak się zdaje, bez wiedzy swego
bezpośredniego przełożonego, Hermana Riidigera2.
Jednakże i ta umowa nie doprowadziła do wznowienia ruchu
w mennicy bydgoskiej. Lauffert bowiem umowy nie dotrzymał
i dotrzymać nie mógł. Przez jej zawarcie wszedł bowiem w drogę
swojemu szefowi Rudigerowi, który po prostu nie pozwolił mu
opuszczać posterunku wschowskiego. Z drugiej strony i tutaj przy¬
czyną unieruchomienia mennicy były właściwie owe narzędzia i przy-
bory, zabrane przez Walentego Jahnsa i ciągle jeszcze nie odzy¬
skane. Na skutek tego pospiesznie zawartego kontraktu stracił
Lauffert zaufanie Riidigera, który już na r. 1596 nie odnowił z nim
dzierżawy mennicy poznańskiej, poza tym ściągnął na siebie znowu
protesty i zażalenia ze strony podkomorzego krakowskiego o niedo¬
trzymanie umowy. Podkomorzy dochodził swych praw tak energicz¬
nie, że Lauffert widział się zmuszony założyć w grodzie kościańskim
1	Inscript. Bidgost. 1595, fol. 650.
2	Inscript. Vschov. 1595, fol. 126.
>>>
16
protest i skargę, że podkomorzy rozmaite krzywdy mu czyni, prze¬
szkody w normalnej pracy stawia i ustawicznie mu grozi1. Skarga ta
połączona była z zażaleniem na Hermana Riidigera, że ten jako
szef mennicy wschowskiej nie broni go dostatecznie przeciw tym
atakom, co jest wbrew warunkom ich pierwotnej umowy.
Z tych powodów ani Riidiger, ani Lauffert nie puścili w ruch
mennicy bydgoskiej w r. 1595. Całą drugą połowę roku stała
ona nieczynna. Wobec tego stanu rzeczy postanowił podkomo¬
rzy Cikowski wysłać do Wielkopolski nowego pełnomocnika, Se¬
bastiana Kuligowskiego, i wyposażywszy go w formalne świadec¬
two z dnia 22 lutego 1596 polecił załatwić przede wszystkim dwie
sprawy: po pierwsze odebrać nareszcie od Jahnsa i Hornbergera
narzędzia mennicze z Bydgoszczy zabrane, a po drugie podpisać
ostateczny kontrakt z Riidigerem2.
W ciągu marca obydwie sprawy zostały pomyślnie załatwione.
Przy pomocy urzędu ławniczego w, Poznaniu odebrano narzędzia
mennicze, tak bardzo w Bydgoszczy potrzebne, a jeszcze prędzej
zdołano dojść do porozumienia z Riidigerem i jego nowym pro¬
bierzem, Jerzym Kindigerem. Już dnia 13 marca 1596 składają obaj
przysięgę służbową w grodzie bydgoskim. Pierwszy przysięga:
„Ja Herman Riidiger, Jego Król. Mości mincmistrz wielko¬
polski w Poznaniu i Wschowie, oraz Jegomości Pana Stanis¬
ława Cikowskiego, podkomorzego krakowskiego, mincmisirz
w Bydgoszczy, przyrzekam tutaj tym moim słowem, że będę
prowadził mennicę królewską w Bydgoszczy co do ziarna
i śrótu ściśle według ordynacji menniczej Królestwa Polskiego,
jaka w r. 1580 w Warszawie wydana została, a to stosownie
do przysięgi, jaką swego czasu na zamku poznańskim złoży¬
łem. Nadto będę wymienionego Pana Cikowskiego, jako mo¬
jego łaskawego Pana szanował, interesu Korony Polskiej prze¬
strzegał i żadnej szkody mu nie czynił“3.
Przysięga złożona równocześnie przez Kindigera ma treść po¬
dobną jak probierza Hornbocka z r. 1594, wyżej przytoczona.
1	Relat. et Inscript. Costenses 1596, fol. 3S9.
2	Advocat. Posnan. 1596, 19. III., toż samo w inscript. Bidgost. 1596, fol. 836
3	Inscript. Bidgost. 1596, fol. 837.
>>>
17
Od tego czasu, czyli od marca 1596, praca mennicy bydgos¬
kiej szła już normalnym trybem. Spory i kłopoty podkomorzego
Cikowskiego przeniosły się na teren poznański, gdzie cały prawie
r. 1596 toczył się proces przeciw zbiegłemu Walentemu Jahnsowi,
zakończony, jak już wyżej podano, zajęciem mu kamienicy przy
ulicy Psiej. Mimo że Rüdiger administrował trzema mennicami
w Wielkopolsce, przecież za najważniejszą z nich uważał mennicę
bydgoską, tak że w końcu sam tu na stałe zamieszkał i kamie¬
nicę sobie tu kupił, chociaż nierzadko jeździł za interesami w roz¬
maite strony.
Wnet po puszczeniu w ruch mennicy, wybrał się Rüdiger do
Krakowa, może dlatego, by zetknąć się osobiście z podkomorzym
Cikowskim, ale przede wszystkim, jak się zdaje, dlatego, by dwo¬
rowi królewskiemu się przypomnieć i coś od niego uzyskać. Z tych
czasów pochodzi nowy przywilej króla Zygmunta III z daty Kra¬
ków 28 kwietnia 1596, pozwalający szlachetnemu Hermanowi Rü-
digerowi, kierownikowi mennic w Poznaniu, Bydgoszczy i Wscho¬
wie, skupować bezpiecznie materiały menniczne, a zwłaszcza srebro
do przekucia, wszędzie, gdzie to uzna za stosowne '. Na tej pod¬
stawie nawiązał Rüdiger rozległe stosunki z kupcami nie tylko
krajowymi, ale i zagranicznymi, tzw. liferantami, którzy mu zwozili
do mennic wielkopolskich nie tylko rozmaitą, nawet kursującą jesz¬
cze monetę, ale i inne srebro w najrozmaitszej postaci celem prze¬
topienia i przekucia. Do takich liferantów należał m. in. Henryk
Gottfrith, kupiec wrocławski, który dnia 28 VI 1596 otrzymał od
króla Zygmunta formalne upoważnienie do przywożenia srebra
i talarów ze Śląska do mennic wielkopolskich2.
Rüdiger był teraz na szczycie swego powodzenia i kariery
stojąc na czele trzech zakładów menniczych i całej rzeszy min-
cerzy. Był dla nich panem i opiekunem, nic też dziwnego, że
znalazł między nimi podwładnego, który postanowił uczcić swego
szefa w szczególny sposób. Był to Rudolf Lehman, rytownik men¬
niczy i medalier w Poznaniu, który, zdaje się, dostarczał stempli
do wszystkich trzech mennic wielkopolskich. Ten właśnie w r. 1596
wykonał medal pamiątkowy, który przedstawia:
1 Inscript. Vschov. I fol. 237.
1 Relat. Cracov. t. 23 fol. 556.
Mennica bydgoska
2
>>>
18
Av. Popiersie H. Riidigera w prawo w profilu, z głową
odkrytą, wąsami i bródką spiczastą, w krezie szeroko fałdowa¬
nej na szyi. Nad nim w otoku napis: HERMAN RVDIGER*
K*M*IN GR'PO-M-HERR. Pod krezą drobny monogram ar¬
tysty RL — Rv. Scena chrztu P. Jezusa w Jordanie, w otoku
napis: HIC EST FILIVS MEVS DILECTVS, a u dołu w od¬
cinku rok -1596* (36 mm)1.
Oryginał tego medalu, bity w srebrze, znajduje się dziś w Ga¬
binecie numizmatycznym w Dreźnie. Przynosi nam niezwykle wy¬
razistą podobiznę H. Rüdigera, zatytułowanego tutaj „Königl. Ma¬
jestät in Gross Polen Münzherr“, o rysach dumnych i energicz¬
nych, orlim nosie i bystrych oczach.
Rüdiger, mimo wszystkich swoich stosunków, nie miał spokoj¬
nego życia na swoim stanowisku. Zaraz w pierwszym roku nie
mógł zapłacić ani czynszu dzierżawnego Cikowskiemu, ani zwykłej
opłaty do skarbu królewskiego. Podkomorzy już dnia 10 lutego
1597 wniósł przeciw niemu skargę o 1000 zł należne mu za ostat¬
nie pół roku 2, a nie długo po tym, bo 5 marca, przychodzą z kan¬
celarii królewskiej dwa pozwy, jeden o zapłatę zwykłej rocznej
należności, drugi, jeszcze poważniejszy, o bicie monet poniżej
przepisanej ordynacji3. Nie wiemy, jak Rüdiger na zarzuty te rea-
1 Medal ten opisuje: Kundmann, Silesii in nummis, Breslau 1738,
str. 239. — K. B e y e r. Nowe materiały do historii mennic polskich, Dodatek
do Gazety Warsz. 1858, str. 3. — Kirmis, Handbuch, str. 85.
’ lnscript. Bidgost. 1597, fol. 219.
3	Relat. Posnan. 1597, fol. 299.
>>>
19
gował, ale ponieważ w aktach nie ma ich dalszego ciągu, przy¬
puszczać można, że długi swoje wyrównał, a z zarzutu psucia mo¬
nety i obniżenia jej stopy potrafił się jakoś oczyścić. Możliwe, że
winę złożył na probierza bydgoskiego, Jerzego Kindigera, który
właśnie w r. 1597 ustąpił z mennicy, zastąpiony przez Eryka
Huxera, nowego probierza.
Huxer urzędował jednak tylko do końca r. 1597, poczym za¬
stąpił go nowy probierz, Jakub Wambach, również w charakterze
wardajna, czyli technicznego kierownika mennicy, w zastępstwie
nieobecnego często Riidigera. Wambach złożył swą urzędową przy-
sięgę dnia 10 stycznia 1598, a akt odnośny wpisany do ksiąg
grodzkich bydgoskich posiada 3 teksty: łaciński, niemiecki i pol¬
ski. Sama przysięga jest po niemiecku:
„Ja, Jan Jakub Wambach, ustanowiony zostałem na miejsce
Eryka Huxyra probierzem i Wardajnem na pewien czas w men¬
nicy bydgoskiej JMPana Stanisława Cikowskiego, podkomo¬
rzego krakowskiego. Przysięgam tu i przyrzekam, że urząd mój
probierza w mennicy bydgoskiej wiernie, pilnie i uczciwie chcę
wykonywać tak, aby w czasie mojego urzędowania wszystkie
srebrne i złote próby trzymały się ściśle ordynacji przepisanej
na sejmie warszawskim z r. 1580, a to w myśl polecenia
JWPana Jana Firleja z Dąbrowicy, podskarbiego w. koronnego.
Monety winny być bite według sprawiedliwego śrótu, stopnia
i wagi, aby wśród nich ani jedna fałszywa sztuka się nie zna¬
lazła. Ze wszystkich chcę pilnie brać próby, wszelkich szkód
unikać, o dobro królewskie mego Miłościwego Pana zawsze
dbać gorliwie. Tak niech mi dopomoże Bóg i jego święta
Ewangelia“.
Osobno jeszcze w polskim ustępie tegoż samego aktu ręczy Wam¬
bach za siebie, swoją uczciwą pracę i za swoje potomstwo całą
swą majętnością, której zobowiązuje się nadto niczym nie obciążać l.
Wambach był zatem w mennicy bydgoskiej nie tylko probie¬
rzem, ale i wardajnem, czyli przełożonym i zastępcą Riidigera,
a zarazem naczelnikiem personelu, który liczył kilkadziesiąt osób.
Z listu Ernesta Knorra, naówczas mincerza wschowskiego, pisanego
1 Inscript. Bidgost. 1598, fol. 474.
2*
>>>
20
dnia 12 maja 1598 do Piotra Arnberga, przyjaciela we Frankfurcie
nad Menem, dowiadujemy się, że samych towarzyszów sztuki min-
cerskiej pracowało w Bydgoszczy 13, w Poznaniu 12, a we Wscho¬
wie 14 i wszyscy, jak pisze Knorr, mają dzięki Bogu dosyć do
roboty *. Przeważali między nimi naturalnie Niemcy, zorganizowani
w związki mincerskie i uprzywilejowani pod względem sądownic¬
twa. Pilnował swych praw również i sam Riidiger, który właśnie
w r. 1598, pozwany przez niejakiego Ossowskiego przed sąd miej¬
ski w Bydgoszczy, zarzucił niewłaściwość sądu, a to z dwóch przy¬
czyn, jak sam w procesie zaznacza. Raz, że jest szlachcicem i sługą
króla Jegomości, jak to sam król Jegomość w pismach swoich
z lat 1590 — 2 przyznaje. Poza tym jest mincerzem i dzierżawcą
mennic wielkopolskich, wobec czego jest uprzywilejowany spe¬
cjalnie, tak że jedynie może odpowiadać przed Majestatem królew¬
skim albo przed panem podskarbim lub jego superintendentem2.
Na tej samej podstawie uszła, zdaje się, Riidigerowi bezkarnie
i druga sprawa, o którą go dnia 20 sierpnia 1598 zaskarżył w gro¬
dzie bydgoskim niejaki Marcin Stawiński. Była to sprawa o na¬
pad zbrojny w gospodzie bydgoskiej, której zakończenie jest nam
nieznane3. To pewne, że Riidiger mógł sobie w tym czasie na
wiele pozwalać, gdyż osłaniała go można protekcja podkomorzego
Cikowskiego. Właśnie dnia 3 maja 1598 przy spotkaniu w War¬
szawie doszło do ostatecznego załatwienia sprawy domu Walen¬
tego Jahnsa w Poznaniu i to w ten sposób, że Cikowski sprzedał
ten dom Riidigerowi i przez pełnomocników swoich, Stefana Ko¬
zubskiego oraz Pawła Korba z Poznania, wprowadził go w jego
posiadanie 4.
Poza tym płacił Riidiger regularnie czynsz dzierżawny zarówno
podkomorzemu, jak i podskarbiemu, pierwszemu 2000 zł rocznie,
drugiemu 332 zł 24 gr rocznie. Z r. 1599 mamy dwa tego ro¬
dzaju pokwitowania wystawione Riidigerowi, a to przez St. Cikow-
1	Tymieniecki, w Przeglądzie bibl. arch. 1881, z archiwum frank¬
furckiego.
! Akt drukowany przez Be y er a w Gazecie Warsz. 1857, nr. 56. —
Przyborowski, Przyczynki, str. 40.
3	Inscript. Bidgost. 1598, fol. 632.
4	Adyocat. Posnan. 1598, 17 VI.
>>>
21
skiego i przez Firleja. Dnia 29 maja 1599 kwituje w Warszawie
St. Cikowski, podkomorzy krakowski, naówczas już starosta wie¬
licki, bocheński, babimojski i czorsztyński, tytułujący się ponadto
administratorem generalnym portów i mennic koronnych. Kwituje
z otrzymania sumy należnej mu i płatnej w dniu św. Jana Chrzci¬
ciela tego roku tytułem raty należnej od Riidigera z arendy men¬
nicy bydgoskiej, a to w myśl pierwotnego kontraktu *.
W 3 dni później zapłacił H. Rudiger należność podskarbiemu
Firlejowi w Markuszowicach i otrzymał poświadczenie z dnia 3
czerwca 1599, iż:
„szlachetny Pan Herman Rudiger, mincerz bydgoski, oddał
mi jurgeld mój na urząd podskarbstwa koronnego z mennicy
bydgoskiej, który mi na św. Jan Chrzciciel w każdym roku
oddawać powinien, a to za rok teraźniejszy 1599 złotych pol¬
skich 332 i groszy 24, z których pomienionego p. Rudigiera
kwituję” 2.
Podskarbi koronny miał z natury rzeczy zbyt wiele rachunków
i spraw na głowie, związanych z dochodami i wydatkami państwo¬
wymi, by zajmować się i pilnować mennic w odległych od siebie
miastach. Do tych spraw mianował zatem tzw. superintendentów,
czyli inspektorów ze swego ramienia, a w ich liczbie i Pawła
Koszutskiego, wojskiego poznańskiego, jako superintendenta men¬
nicy bydgoskiej. W tym charakterze wystąpił raz tylko Koszutski
i to w obronie mincerzy bydgoskich przed innymi mieszczanami.
Zdarzyło się bowiem na początku sierpnia r. 1599, że na podsta¬
wie skargi kilku mieszczan zaaresztowali pachołcy miejscy dwóch
pracowników mennicy, a to Piotra Grzankę i Mateusza, którzy
zajęci są czyszczeniem, czyli przetapianiem ułomków srebrnych.
Mincerze ci trzymani byli we wieży, zdaniem Koszutskiego bez¬
prawnie, gdyż jurysdykcja nad personelem menniczym przysługuje
nie miastu, ale jedynie jemu, Koszutskiemu, jako superintenden-
towi i zastępcy podskarbiego3.
Jest rzeczą możliwą, że Koszutski dlatego został superinten-
dentem mennicy bydgoskiej, że H. Rudiger jako właściwy kierow¬
1	Inscript. Bidgost. 1599, fol. 172.
2	Inscript. Bidgost. 1599, fol. 172.
3	Inscript. Bidgost. 1599, 4 VIII, fol. 207.
>>>
22
nik bywał coraz częściej nieobecny. Z przytoczonych już kwitów
widać, że jeździł do podskarbiego Firleja w lubelskie, pilnował
mennic w Poznaniu i Wschowie, a zapewne zaglądał nieraz na dwór
królewski do Krakowa lub Warszawy, chcąc znowu jaką przysługę
oddać królowi. Są ślady, że król chętnie skorzystał z jego goto¬
wości i właśnie w r. 1599 wysłał go do biskupa strasburskiego
w dyskretnym poselstwie, mianowicie w sprawie ewentualnego dru¬
giego małżeństwa Zygmunta III z arcyksiężniczką Konstancją1. Po¬
mysł tego małżeństwa i nowe związki z Habsburgami wywołały, jak
wiadomo, burzę na sejmie i zaciętą opozycję ze strony kanclerza
Zamoyskiego i jego partii. Dlatego poselstwo musiało być dys¬
kretne i musiało być zręcznie spełnione, skoro Riidiger nie naraził
się Zamoyskiemu i później nieco znacznych od niego doznał do¬
brodziejstw.
Ważniejsza zmiana w mennicy zaszła w r. 1600. Oto w miejsce
J. Wambacha, dotychczasowego probierza i wardajna, przyszedł
Ernest Knorr, mincerz wschowski, przeniesiony przez Riidigera do
Bydgoszczy, ale już w charakterze i z tytułem mincmistrza. Od¬
nośny kontrakt roborowano w grodzie wschowskim już 17 lutego
1600 ", przy czym Riidiger musiał poręczyć za Knorra sumę 750 zł
i 15 dukatów dłużną Janowi Brusselowi, mincerzowi poznańskiemu3.
Knorr, dotychczasowy kierownik mennicy wschowskiej, wyrwany
z tego środowiska, zostawił sporo spraw nie załatwionych i doma¬
gających się uregulowania zarówno z mincerzami poznańskimi, Briis-
selem i Lehmanem, jak i z dostawcami srebra, kupcami ołomu-
nieckimi. Wzajemne rozrachunki skończyły się jednak na korzyść
Knorra, gdyż pokazało się, że to on jest ich wierzycielem 4.
Rachunki między Knorrem, a jego dłużnikami w Poznaniu
i Wschowie ciągnęły się prawie cały jeszcze r. 1601. Knorr nie
mógł odebrać swoich pieniędzy, a wobec tego i ze swej strony nie
mógł uregulować należności Żydów poznańskich, którzy mu srebra
dostarczali do mennicy bydgoskiej5.
1	Inscript. Vschov. 1599, fol. 267.
2	Inscript. Vschov. 1600, fol. 22.
3	Inscript. Posnan. 1600, fol. 119.
4	Consul. Posnan. 1600, fol. 307. — Inscript. Vschov. 1600, fol. 119 i 261.
6	Inscript. Vschov. 1601, fol. 575.
>>>
23
Z r. 1601 zanotować należy jeszcze trzy szczegóły. Pierwszy,
to wzmianka w aktach sądowych o Mateuszu Millerze, towarzyszu
mennicy bydgoskiej, którego Jan Brüssel, mincerz poznański, mia¬
nował swym pełnomocnikiem dnia 26 stycznia1. Drugi, to ugoda
z 27 stycznia między H. Riidigerem a dawnym dzierżawcą byd¬
goskim, Walentym Jahnsem, w której kwitują się wzajemnie ze
wszystkich pretensji, zobowiązań, procesów i aktów, kiedykolwiek
z tytułu mennicy bydgoskiej powstałych, a dziś już nieaktualnych
i zrzekają się nawzajem imieniem swoim i swoich sukcesorów
wszelkich dalszych kroków z tego powodu 2. Umowa tego rodzaju
była, zdaje się, konieczną z powodu, że Rüdiger był przecież przez
pewien czas właścicielem skonfiskowanej Jahnsowi kamienicy w Po¬
znaniu i sprzedał ją w r. 1599 kupcom gdańskim, a również dla¬
tego, że wracającego z zagranicy Jahnsa przyjął do służby i wła¬
śnie ustanowił kierownikiem mennicy królewskiej we Wschowie.
Najważniejsze, że właśnie jakby na zakończenie i uwieńczenie
swojej kariery w Polsce, otrzymał H. Rüdiger niebywałe odzna¬
czenie, mianowicie przyjęty został do herbu przez samego kanc¬
lerza wielkiego, Jana Zamoyskiego. Nie wiadomo, jakie usługi mu
oddał i dlaczego Zamoyski w ostatnim roku swego życia krok ten
uczynił. Odnośny dokument z dnia 8 czerwca 1601 mówi tylko
o	instancjach poważnych osób i ogólnikowo o zasługach odzna¬
czonego, a tekst jego, znaleziony przez Przyborowskiego w aktach
familji Zamoyskich, jest następujący :3
„Jan Zamoyski z Zamościa etc. Wszem wobec etc. do¬
noszę, że szlachetnego Hermana Rudigera z Hersfeldu hes-
skiego, należącego do świetnego ze swojej starożytności rodu,
polecili mi rozmaici, których zarówno powagę sobie cenię,
jak i z dobrych czynów i obyczajów poważam. Ich polecenia
wymienionego męża szły w tym kierunku, abym zgodził się
herb szlachecki jego i jego przodków, mający w tarczy zieloną
gałązkę róży, pomnożyć jeszcze dodaniem herbu mojej rodziny,
mianowicie trzema włóczniami. Mając przeto na względzie oby-
1	Inscript. Vschov. 1601, fol. 309.
2	Inscript. Vschov. 1601, fol. 313.
3	Archiwum fam. Zamoyskich t. XV, 156 nr. 23. — Przy bor o wski,
Przyczynki, str. 11; tekst jest łaciński, tu daję wolne tłumaczenie.
>>>
24
czaję wymienionego oraz jego przywiązanie do rodziny Zamoy¬
skich, daję niniejszym tak jemu, jak i rodzinie Riidigerów
prawo noszenia następującego herbu: w prawym polu tarczy
3	włócznie na czerwonym tle, w lewym polu róża, na hełmie
zaś zbrojny rycerz z mieczem w podniesionej prawicy. Nie
ma nic lepszego do uzyskania sławy nieśmiertelności, jak chwała
dzielnością zdobyta, tej zaś narzędziem są właśnie włócznie.
One ilustrują mój ród Kozlerogów i one też rozszerzyły się na
więcej niż na 50 innych rodów, pobudzając je dzielnie do za¬
sługiwania się Rzeczypospolitej. Dochodzą do tego miecze
mojej matki z dobrze znanej i szeroko skoligaconej rodziny
Herburtów. Dlatego, co cnotą i dzielnością uzyskane, to również
dzielnością wyprobowane być powinno, z tego więc powodu akt
ten spisuję i ręką własną oraz sygnetem moim potwierdzam“..,
W drugiej połowie r. 1601 ustaje ruch w mennicy bydgoskiej,
podobnie jak i w innych mennicach wielkopolskich. Stało się to
na mocy uchwały sejmowej, która zamykała równocześnie wszystkie
mennice w państwie. Konstytucja ówczesnego sejmu walnego war¬
szawskiego brzmi:
„Chcąc przywieść konstytucją anni 98 (=1598) w egze¬
kucją o biciu monety napisaną, uchwałą sejmu teraźniejszego,
za pozwoleniem PP. Rad tak duchownych jako i świeckich
i Posłów ziemskich, naprzód to mieć koniecznie chcemy, aby
wszystkie mynice, które ludzie prywatni po różnych miastach
i miasteczkach in suum commodum bili, ex nunc były zniesione.
Czego starostowie nasi dojrzeć mają i nie dopuszczać, aby ją
bito: o czym damy publikacje do wszystkich grodów naszych
pod naszym tytułem. A iż baczymy, że to jest ozdoba jedna
Korony naszej, gdy się mynica bije dobra, tedy authoritate
Conventus et consensu omnium ordinum, w Krakowie, abo
w Olkuszu, a nie gdzieindziej mynicę bić rozkazujemy, tak
jako za antecessora naszego, króla ś. p. Stefana o tym jest
ordynacja uczyniona, pod taką wagą, której z starodawna
w mynicy olkuskiej, używają: której mynice Podskarbi nasz
Koronny ma być sprawcą i dozorcą...1
1 Volumina legum, wyd. J. Ohryzki, Petersburg 1859 II, str. 394.
>>>
25
W tekście powyższej konstytucji czuć aluzje i do prywatnej
mennicy Cikowskiego, gdyż o innej prywatnej podówczas nie
słyszymy i do umieszczenia jej w Bydgoszczy, mieście naówczas
jeszcze nie tak wybitnym i do faktu, że nadzorowali ją ludzie
inni, a nie podskarbi koronny. W ogóle ma się wrażenie, że cała
uchwała sejmowa skierowana była przede wszystkim przeciwko
mennicy bydgoskiej i jej właścicielowi, podkomorzemu Cikowskiemu.
Działalność bowiem 6-letnia tej mennicy, i to na rachunek pry¬
watny, nie mogła przejść niespostrzeżenie, tym bardziej że był
to zakład intensywnie pracujący i ogromną ilość monety rzuca¬
jący na targi. Cikowski był możnowładcą, senatorem, posłem
królewskim do Szwecji, wielokrotnym starostą. Nic więc dzi¬
wnego, że brać szlachecka zaczęła coraz częściej sprawę anali¬
zować, omawiać i krzywym okiem na to patrzeć. Specjalnie obu¬
rzeni byli najbliżsi sąsiedzi podkomorzego, zazdroszczący mu bo¬
gactw i znaczenia. Na sejmikach małopolskich, w Proszowicach
i Stężycy odbywanych, padały mocne słowa zarzutów przeciw
królowi, że wbrew konstytucji nie podskarbiowie, lecz prywatni
urzędnicy zawiadują mennicami koronnymi, że wbrew prawu i zwy¬
czajom pozwala król prywatnym osobom na postronne bicie mo¬
net, że wreszcie monety te są fałszywe, nie mają przepisanej
stopy etc.
Niezadowolenie rozszerzało się coraz bardziej i nie ucichło
nawet po zamknięciu mennicy w r. 1601. Jeszcze w r. 1604 sejmik
bełzki skarży się, że zła moneta namnożyła się w królestwie
z tego powodu, że ludzie wyprosili sobie postronne prawo bicia
monety i żądał raz jeszcze, by jedna tylko była mennica w pań¬
stwie, a to w Krakowie. I tutaj zatem aluzje do Cikowskiego
i jego mennicy bydgoskiej były przejrzyste1.
Uchwała sejmowa z r. 1601, zamykająca mennicę bydgoską,
była dla podkomorzego Cikowskiego dotkliwym ciosem, odbierała
mu bowiem dochód roczny 2000 zł, o którym był przekonany,
że dożywotnio będzie płynął do jego kieszeni. Uchwała sejmowa
była bowiem dla podkomorzego równoznaczna z odebraniem przy¬
wileju menniczego, tak że nawet w razie późniejszego otwar¬
cia tejże mennicy nie mógł się już Cikowski spodziewać do-
1	Szelągowski, j. w., str. 171.
>>>
26
chodu z tego źródła. Dlatego raz tylko jeszcze znajdujemy jego
nazwisko w aktach, związane z Bydgoszczą, a to 13 sierpnia
r. 1603. Wysyła wówczas sługę swego, Piotra Beskiego, do
Wschowy, celem odebrania od bawiącego tam Ernesta Knorra,
ostatniego mincerza bydgoskiego, jakiejś dłużnej jeszcze sumy
pieniężnejx.
Co do Hermana Riidigera, dla którego zamknięcie mennic
wielkopolskich najdotkliwszym było ciosem, to znalazły się w aktach
wzmianki, że zaraz w najbliższym r. 1602 sprzedał swoją kamie¬
nicę w Bydgoszczy niejakiemu Sebastianowi Ossowskiemu, zrobił
go też od razu swoim pełnomocnikiem, a sam wyjechał z miasta2.
Prawdopodobnie wszedł on w szeregi przedsiębiorców górniczych
i modnych wówczas poszukiwaczy metalów, gdyż w latach naj¬
bliższych tytułuje się górnikiem Jego Król. Mości. Przyjęty do
herbu Zamoyskich krążył zawsze koło dworu warszawskiego i nie
zaniedbywał stosunków z podskarbim w. koronnym, którym po
Firleju został Baltazar Stanisławski. W r. 1606 potwierdził mu
król ugodę, zawartą we Wschowie z pełnomocnikami Jana Brussela
w sprawie dawnych jeszcze porachunków menniczych 3. Stosunkom
zaś z podskarbim zawdzięczał, że w r. 1613 zdecydowano po-	£
nowne otwarcie mennicy bydgoskiej i jego właśnie postawiono
na jej czele. Jest to już ostatnia wzmianka o wybitnym tym
przedsiębiorcy.
Z innego personelu menniczego wymienić należy Ernesta Knorra,
który jeszcze przed zamknięciem mennicy był od r. 1599 wardaj-
nem i probierzem w Bydgoszczy. Ten po zamknięciu fabryki wró¬
cił do Wschowy, gdzie miał kamienicę i gdzie mieszkała cała jego
rodzina. Ścigały go tu jednak długi. Pokazało się, że nie zapłacił
wszystkiego Cikowskiemu z tytułu dzierżawy mennicy i dług ten
uregulował dopiero 13 sierpnia 1603 do rąk pełnomocnika tegoż
podkomorzego. Od tego czasu imię Knorra znika z aktów i za¬
pisków wielkopolskich.
Cały omawiany tu okres od r. 1594—1601 należy traktować	*
jako jedną całość. Charakteryzuje ją bowiem osoba Stanisława
1	Consul. Vschov. XIX fol. 119.
2	Inscript. Naclen. 1602, fol. 226 i 227.
3	Advocat. Vschov. 1606 nr 143.
I
>>>
27
Cikowskiego, podkomorzego krakowskiego, jako właściciela men¬
nicy bydgoskiej, wysoka stopa mennicza wybijanych monet, trzy¬
mająca się jeszcze na ogół ordynacji króla Stefana z r. 1580,
wreszcie duża ilość znaków menniczych na stemplu tych monet.
Wybijane były w tym okresie w Bydgoszczy następujące gatunki
monet:
a)	szelągi koronne w r. 1594, 5, 6, 7, 9, 1600 i 1,
b)	grosze koronne w r. 1596, 8 i 9,
c)	trojaki koronne w r. 1594, 5, 6, 7, 8, 9, 1600 i 1,
d)	szóstaki koronne w r. 1596, 1600 i 1.
Wymienione monety bite w Bydgoszczy dadzą się bardzo do¬
brze odróżnić od monet z innych mennic koronnych pochodzą¬
cych, a to dlatego, że w 1. 1594—98 noszą stale tarczę z herbem
Radwan, należącą do właściciela mennicy Cikowskiego, później
zaś, w 1. 1599—1601, mają literę B, jako inicjał miasta Bydgosz¬
czy. Poza tym noszą do r. 1598 herby i inicjały kierowników
menniczych, a to Walentego Jahnsa w r. 1594 i 95 oraz Hermana
Riidigera od r. 1596, niektóre zaś bite w r. 1600 i 1 noszą znaki
ostatniego wardajna, Ernesta Knorra.
)	Wspomniana litera B jako inicjał miasta Bydgoszczy ma swoją
prawną podstawę w ordynacji podskarbiego Jana Firleja z dnia
22 czerwca 1599, zatwierdzonej przez króla Zygmunta III aktem
z dnia 20 lipca t. r.1 Czytamy tu zarządzenie: „Każdy mincarz
powinien będzie literę pierwszą tego miasta, gdzie się mincuje,
na swej menicy kłaść, żeby każdego z nich menica była roze¬
znana, nie kładąc inszych herbów na mennicy, tylko królewskie
na wierzchu, a Podskarbiego koronnego pro tempore będącego,
jako najskromniejszy na spodku“... Zarządzenie to skierowane
było w pierwszej linii przeciw Bydgoszczy, gdyż monety w tu¬
tejszej mennicy, przed r. 1599 kowane, noszą najwięcej ze wszyst¬
kich herbów na sobie. Obok herbu Polski i Litwy mają jeszcze
herb królewski, tj. tarczę ze snopkiem Wazów, herb podskarbiego
*	Firleja, czyli tarczę z Lewartem i literami IF, herb właściciela
mennicy, Cikowskiego, czyli tarczę z Radwanem i literami S C, wresz¬
cie herb kierownika mennicy, Walentego Jahnsa, Hermana Riidi-
gera lub Ernesta Knorra.
1 Druk. u Zagórskiego, Monety dawnej Polski, str. 136.
!
>>>
28
Herb W. Jahnsa jest pochodzenia mieszczańskiego i widoczny
jest najlepiej na pieczęci wyciśniętej na kwicie z dnia 17 paździer¬
nika 1601, wystawionym dla Dawida Grundschlossa i oblatowa-
nym w grodzie wschowskim 26 lutego 1603 *. Wyobraża on tarczę
trzypolową, w niej na środkowym polu 2 skrzyżowane haki gór¬
nicze, zaś w górnym i dolnym polu gwiazdę. Nad tarczą widoczne
litery VI. Herb ten, ale bez tarczy, widzimy na szelągach i tro¬
jakach bydgoskich z r. 1594 i 5, często z dodatkiem inicjałów V I.
Herbem Hermana Riidigera była gałązka róży z kwiatem i czte¬
rema listkami. Ponieważ Riidiger uważał się za szlachcica, przeto
kazał herb swój zawsze umieszczać na tarczy i podobnie jak inni,
dawał przy nim inicjały H R swojego imienia. Tarczę jego widzimy
na monetach bydgoskich w 1. 1596 do 1598, później znika zastąpiona
literą B. Z tego też powodu nie mamy ani jednego okazu mo¬
nety z rozszerzonym herbem Riidigera, tj. z takim, jaki otrzymał
przy adoptacji Zamoyskiego w r. 1601.
Wreszcie godłem ostatniego wardajna, Ernesta Knorra, jest
jeden hak górniczy, pionowo stojący z literami E K obok. Znamy
go tylko z monet, mianowicie z szóstaków koronnych z r. 1600 i 1,
gdzie właściwie bezprawnie się znajduje, gdyż w myśl ordynacji
podskarbiego obowiązywała w tym czasie litera miasta. Był to
w każdym razie herb mieszczański, gdyż Knorr nie umieścił go
nigdy na tarczy. Dlaczego sygnował nim tylko szóstaki, a nie
inne gatunki wybijanych monet, nie wiadomo.
Herby zarówno Jahnsa, jak i Riidigera znajdują się również
na monetach emitowanych w Poznaniu i Wschowie, ale już bez
towarzystwa herbu Cikowskiego. Z nim razem dopiero stanowią
cechę mennicy bydgoskiej. Monety tu powstałe i tymi herbami
znaczone przechodzimy kolejno, a mianowicie:
a)	SZELĄGI KORONNE Z LAT 1594 —1601
bite były na podstawie ordynacji króla Stefana z dnia 5 stycznia
1580. Winny były zatem mieć 2 3/5 próbę srebra i 1*12 gr.
wagi brutto, w czym tylko 0'20 gr. czystego srebra. Z grzywny
1	Advocat. Vschov. 1603, nr 141.
>>>
*
29
krakowskiej, która wówczas była we wszystkich mennicach obo¬
wiązującą, a wynosiła ok. 200 gr., wybijano zatem 177 67/64 sztuk
szelągów, natomiast z takiej samej grzywny czystego srebra
sztuk 990Tej stopy menniczej winni byli trzymać się wszyscy
mincerze i o nią upominały się prawie wszystkie sejmy i sejmiki,
sprawami monetarnymi się zajmujące.
Zysk z bicia szelągów obliczało się na podstawie ceny kupna
srebra. Otóż grzywnę czystego srebra kupowano i płacono wów¬
czas po 9 zł 28 groszy2. Jeżeli z takiej grzywny fajnu wybijano
990 sztuk szelągów, czyli 11 złotych, licząc 3 szelągi na grosz,
a 30 groszy na złoty, to pokazuje się, że zysku było na nich
zaledwie 1 zł 2 grosze, czyli tak mało, że nie pokrył kosztów
menniczych. To było powodem, że mincerze ówcześni niechętnie
przystępowali do bicia szelągów, oraz że specjalnie szelągów byd¬
goskich jest dziś dość mało, zwłaszcza w stosunku do trojaków.
Emitowali je jednak wszyscy trzej dzierżawcy: Walenty Jahns,
Herman Riidiger i Ernest Knorr, z których dwaj pierwsi umiesz¬
czali na stemplu swoje herby i inicjały, ostatni zaś tylko literę
miasta B. Najważniejsze odmiany tych szelągów są następujące:
*
a) Szelągi z r. 1594
1.	Av. Ukoronowana litera królewska S z herbem Wazów
w środku, dokoła napis w otoku: SIG111DG REPOMDL
W polu po bokach monogramu litery IP podskarbiego Jana
Firleja. — Rv. Pod koroną tarcze z Orłem i Pogonią, niżej
litery SC i tarcza z herbem Radwan Stanisława Cikowskiego,
a w otoku napis: SOLID RE* ^JPOLO 94Vi«tI z literami
i znakiem Walentego Jahnsa na końcu (Cz. 5733).
2.	J. w. ale na Rv. SOLID RE-® P0L094 K (bez V I)
(Zag. 199).
*	*3. J.w. SIG III-DG^RE-P-M-D-L- POLO 94 v*i (MW.).
1	Kir mis, Handbuch, str. 62 — Gumowski, Podręcznik str. 289.
2	Braun, j. w., str. 70.
i
>>>
30
b)	Szelągi z r. 1595
4.	Ukoronowana litera S z herbem Wazów w środku i I-F po
bokach, dokoła napis: SIGIIID REPOMDL — Rv. Pod
koroną r. 95 i trzy tarcze, z Orłem, Pogonią i Radwanem, przy
którym S*C oraz dokoła napis: SOLID-RE*® POLO V$$I
(Cz. 960).
5.	J. w. ale SIG III-D-G-®RE.P-M-D-L. Rv. SOLID-
RE-®POLOv*i
*6. J. w. ale SIG-III-D-G-®RE-P-M-D-L — Rv. SOLID
RE®POL-95v*i (MW.).
7.	J.w. ale SIG-III-D-G-i§RE-P-M-D-L- — Rv. SOLID *
RE *JPOLOvXi (MW.).
8.	J. w. ale po bokach monogramu litery IF-SC, a dokoła na¬
pis: SIG IIIDG^REPOMD- SOLIDVS R® POLON vWi
(Kur. 351).
c)	Szelągi z r. 1596
*9. J. w. z literami IF-SC po bokach król. monogramu i napis:
SIG III DG®RE POMD - SOLIDVS R^EGN POLON
Rok 96 nad tarczą podskarbiego.
d)	Szelągi z r. 1597
10.	Av. Pod koroną monogram S z tarczą Wazów w środku i napis:
SIG III-D:G- (|j97©REX-POMD - Rv. trzy tarcze i napis
w otoku: SOLIDVS-R^EGNI-POLO
11.	J.w. ale SIG III.D:G-g)97©REX-POMD.L (Cz. 1059).
12.	J. w. ale na Rv. SOLIDVS RE^GNI POLO:
*13. J. w. SIG-III-D-G 97®REXPOMDL - Rv. SOLIDVS-
R^EGNI POLO tj. bez tarczy Riidigera.
14.	J. w. SIGIIIDG[g97(|jREX POMDL - Rv. SOLID VS-
Rg)EGNI:POLO (na Av. tarcze przestawione).
15.	J. w. SIG III-D:G*(|)97AREXPOMD*L. - Na Rv.
SOLIDVS-R EGNI-POLO (herb Cikowskiego bez tar¬
czy) (MW.).
>>>
31
e)	Szelągi z r. 1599
16.	Av. Ukoronowana litera S z herbem Wazów w środku
i rokiem 9-9 po bokach, pod nią małe B (Bydgoszcz),
a w otoku napis: SIG-III-DG-REX-PO-MDL- — Rv. trzy
tarcze z Orłem, Pogonią i Lewartem podskarbiego, oraz na¬
pis: SOLIDVS-[i REG-POL (MW.).
17.	J. w. SIG-III-D-G-REX-PO-M-D-L. - SOLIDVS:®-
REG-POL- (Cz. 1128).
*18. J. w. ale pod monogramem -B- (Cz. 9555).
19.	J. w., pod monogramem B, a przy herbie Firleja 3 kule
(Cz. 7382).
20.	J.w.ale SIG III DG-REX-PO-MD-L- -SOLIDVS-^-REG
POLO
21.	J.w. SIG-III-D-G-REX-PO-MD-L. - SOLIDVS-§l REG-
POL-
22.	J. w. ale po bokach monogramu rok 9-9. a napisy:
SIG-IIIDG-REX-PO-M-DL - SOLIDVS-®REG-POL-
23.	J.w. SIG III D-G-REX-PO-M-D-L- - SOLIDVS:§$REG-
PO-L: (MW.).
24.	J.w. -SIG III-D:G-REX-PO-MDL* — SOLIDVS-^REG-
POL (MW.).
25.	J.w. SIG• IIIDG• REX• PO• MDL - SOLIDVS-^REG-
POL- (MW.).
f)	Szelągi z r. 1600
26.	Av. Ukoronowany monogram S z rokiem 16-00 po bokach
i B (= Bydgoszcz) u dołu, w otoku zaś napis: *SIG-III»D*
G-REX-PO-M-DL- — Rv. Pod koroną Orzeł i Pogoń bez
tarcz, a w otoku: -S0LIDVS-SREG:P0L: (MW).
27.	J. w. ale -SIG-III-D:G-REX-PO-M-D-L- — -SOLIDVS-
ś) REG-POL- (MW.).
28.	J. W. ale -SIG-III-D:G-REX-PO-M-a.L- - -SOLIDVS-
S REG-POL- (MW).
29.	Av. Przy monogramie 16-00, pod nim bb (= BromBerg),
oraz napisy -SIGIII-D:G-REX.POL-M-D-L	SOLIDVS-
®-REG-POL- (Cz. 1159).
>>>
32
30.	J. w. ale -SIGIII-DiG-REX-POM-D-L- — -SOLIDVS-
i^-REG-POL- (Cz. 1160).
*31. J. w. -SIGIII-D:G-REX.POL-M-D-L- - -SOLIDVS-
W REG-POLO- (Cz. 5760).
32.	J. w. -SIGIII-D:G-REX-POL-M-D-L- — -SOLIDVS-
S-REX-POL- (Cz. 10208).
33.	J. w. -SIG-III-D:G-REX-PO-M-D-L - -SOLIDVS-
^-REG-POL-
34.	J. w. ale po bokach monogramu B-B| 16-00, a napisy:
SIG-III-D-G-REX-PO-MDL - SOLIDVS REG-POL-
(MW).
35.	J. w. ale przy monogramie rok 16-00 bez litery B,
a napisy: -SIG-III-G-D-REX-PO-M-D-L- — -SOLIDVS-
§1 REX-POLO
36.	J. w. -SIG-III-D:G-REX-POL-M-D-L- - -SOLIDVS-
® REX-POLO
Prawdopodobnie tu należą szelągi z datą 1-6 przy monogramie
(zamiast 16-00).
g)	Szelągi z r. 1601
*37. Av. Ukoronowany monogram S z B—116-01 po bokach i na¬
pis w otoku: SIGIII-D:G-REX-PO-M-D-L- — Rv. Pod
koroną Orzeł i Pogoń bez tarcz, a w otoku napis:
-SOLIDVS S-REG-POL- (Cz. 1185).
38. J. w. ale -SOLIDVS -REX-POL (Cz. 9562).
*39. J. w. ale po bokach monogramu B-B| 16-01, a napisy:
-SIG-III-D-G-REX-PO-M-DL- - -SOLIDUS-®-REG-
POL- (Cz. 7402).
40.	J. w. -SIG-III-D:G-REX-PO-M-D-L- — -SOLIDUS-®
-REG-POL- (MW).
41.	J. w. ale przy monogramie rok 16-01 z boku, a BB u dołu,
napisy: -SIGIII-D:G-REX-POL-M-D-L — -SOLIDVS-®
-REG-POL- (Cz. 7402).
42.	J. w. SIG-III-D-G-REX-POL-M-DL- — -SOLIDVS-®
-REG-POL-
>>>
TABLICA I
iTKICC
mm
ZYGMUNT III WAZA
Szelągi, grosze, trojaki bydgoskie z końca XVI w.
>>>
33
43.	J. w. ale przy monogramie rok skrócony 6-01 i brak liter
menniczych. Napisy: SIGIIIDGREXPOMD — SOL-I.DVS
^•REG-POL- (Cz. 1184).
b) GROSZE KORONNE Z LAT 1596—9
Grosz był w ówczesnej rachubie monetą srebrną, zawierającą 3 sze¬
lągi, 3 grosze zaś szło na trojak, 6 na szóstak, a 30 groszy na złoty
polski. W okresie, o którym mowa, wybijano w Bydgoszczy, po¬
dobnie jak w innych mennicach koronnych, grosze na tę stopę
menniczą, jaką wprowadziła ordynacja króla Stefana Batorego
z dnia 5 stycznia 1580. Według niej winny były mieć próbę
srebra 5 */5 i mieć wagę 1'86 gr. brutto, czyli 0'67 gr. czystego
srebra w sztuce netto. Z obowiązującej wówczas krakowskiej
grzywny srebra mieszanego wybijano 106 1/64 sztuk takich groszy,
natomiast z grzywny czystego srebra 295 sztuk groszy 1.
Jednakże, jak na ówczesne stosunki, była to stopa za wy¬
soka i wobec ceny srebra niemożliwa do utrzymania. Jeżeli men¬
nica płaciła liferantom za dostarczone srebro 9 zł 28 gr za grzy¬
wnę fajnu, czyli (9 X 30 + 28) 298 groszy, to bijąc z tej masy
tylko 295 sztuk groszy, dokładałaby po 3 grosze do każdej
grzywny. Tego od mincerzy i przedsiębiorców nie można było
wymagać. Jasnym jest, że musieli bić znacznie więcej niż 298
sztuk groszy z grzywny fajnu, choćby dlatego, aby pokryć własne
koszta mennicze. Radzili więc sobie w ten sposób, że obniżali
zarówno wagę monety, jak i jej dobroć srebra. Według Brauna2
obniżyli w groszach zawartość srebra z próby szóstej na piątą,
czyli wybijali z grzywny fajnu nie 298 sztuk, jak ordynacja pole¬
cała, lecz 357 sztuk i więcej, jak im nakazywał własny interes.
0	tych niedokładnościach i defektach menniczych wiedział
dobrze podskarbi koronny, Jan Firlej, ale rozumiał sytuację min¬
cerzy i nawet starał się brać ich w obronę. W ordynacji z dnia
20 lipca 1599 pisze wyraźnie, że wprawdzie w myśl konstytucji
ostatniego sejmu z r. 1598 poleca trzymać się nadal ordynacji
1	Gumowski, Podręcznik, str. 289.
2	Braun, j. w., str. 72.
Mennica bydgoska	3
>>>
34
menniczej króla Stefana, to jednak „za zgodną wszystkich pro-
bierzów experiencją pokazuje się, że za podniesieniem ceny więk¬
szych monet, jako talarów i czerwonych złotych i z podrożeniem
zatem srebra, nie zda się być rzecz podobna, aby według tejże
ordynacji króla Stefana, monety drobniejsze (a zatem grosze, sze¬
lągi etc.) bez znacznej szkody mogły być bite“1.
Ten brak zysku, a raczej strata na biciu groszy w przepisowy
sposób i ryzyko odpowiedzialności, gdy się je biło na nieprzepi¬
sową stopę, były przyczyną, że ten gatunek monety bardzo nie¬
chętnie mincerze emitowali i że specjalnie mennica bydgoska
w omawianym okresie biła go bardzo mało. Nie bił zupełnie
groszy pierwszy dzierżawca, Walenty Jahns ani w r. 1594, ani 95,
bardzo niewiele emitował ich Herman Riidiger w r. 1596, 8 i 9,
a również nie znane są zupełnie te grosze z czasów dzierżawy
Ernesta Knorra w 1. 1599—1601. Najważniejsze ich odmiany są:
aj Grosze z r. 1596
44.	Av. Popiersie królewskie i napis: S1GIS:III:D:G® REX*
PO-M-D-L ■— Rv. Pod koroną 5 tarcz z literami SC-HR
w środku, oraz napis: GROSSVS RSJ 96 (^JeGNI-POLO
(Cz. 5051).
45.	J. w. SIGIS:III:D:G®REX-PO-M-D-L- — GROSSVS
R©9-6-DeGN1*POL: (Cz. 9534).
46.	J. w. -SIGIS-III-D:G-Ri§|EX-PO-M-D-L- - -GROSSV-
R®96(|)EGNI POL (MW.).
47.	J. w. -SIGIS-III-DiG-RDeX-PO-M-D-L- - GROSSVS-
R!|)96®EGNI-POLO (MW.).
48.	J.w. -SIGIS-llI-DiG-R^EX.PO-M-D-LI: - • GROSSV*
R®96(SeGNI-POL: (Cz. 999).
49.	J. w. SIGIS-III-D-GR§lEXPO-M.D-L- — GROSSVS-
R®96(|)EGNI-POLO (Ban. 285).
50.	J. w. -SIGIS:I1I-D: G-R §) EX :PO: M: D :LI: - GROSSVS-
R®96®EGNI-POLO
1 Zagórski, j. w., str. 137.
>>>
35
51. J. w. SIGISMVN: III • D • §) • G- REX • PO: M: D • L • -
•GR0SSVS-RE(D96®GNI-P0L0: (MW.).
*52. J. w. SIGISMVN: III • D §$ G • REX ■ PO: M: D:L* -
•GROSSVS-RE®96®GNI-POLO: (Cz. 7339).
53.	J. w. SIGISMVN-III-§$ D:G-REX-P-M-D-L — -GROSSVS*
Re1D96©GNI-POLO: (Cz. 10190).
54.	J. w. SIGISMVN-III-D-§$G-PEX-PO-MDL — -GROSSVS-
ReD96®GNI-POLO-
b)	Grosze z r. 1598
55.	Av. Popiersie królewskie i napis SIGISM:III*D-^-G:REX-
PO-M-D-L- — Rv. Trzy tarcze z literą B w środku1 oraz
napis -GROSSVS:REGNI:POLONI:98: (MW.).
56.	J. w. SIG1SM:III D §j-GREX-POM:D-L	GROSSVS:
REGNI:POLONI:98- (MW.).
57.	J. w. SIGISMVN• III• D*!• {§G• REXPO• M• DL - GROSVS:
REGNI:POLONIE-98
58.	J. w. SIGISMVN III D^GREX-POMDL- - GROSSVS-
REGNI-POLONIAE-98
59.	J. w. SIGISMVN III D$G REX-POMDL - GROSSVS:
REGNI:POLONI:98 (Kur. 274).
60.	Jak wyżej SIGISMVN • III D gj G • REX • PO • M: D • L- —
•	• -GROSSVS:REGNI:POLONI:98: • • • (MW.).
*61. Jak wyżej SIGISMVN:III:D-$:G-REX-PO-M-D-L-
GROSSVS-REGNI-POLONI:98- (Cz. 1099).
62.	Jak wyżej SIGISMVNDVS -III $ DGREXPO • M • DL —
GROSSVS:REGNI:POLONLE:98:• (Cz. 9549).
c)	Grosze z r. 1599
63.	Av. Popiersie królewskie w prawo i napis SIGISM-III-D:G-^-
REX-PO-M-DL- — Rv. Trzy tarcze z rokiem 9—9 w środku
oraz napis GROSSVS:REGNI-POLO:B (Cz. 5754).
1 Litera B oznacza tu mennicę w Bydgoszczy.
3*
>>>
36
64.	J. w. SIGISM-III-D:G-$-REX-PO-M-DL- - GROSSVS:
REGNI-POLON-B- (Cz. 5755).
65.	J. w. SIGISM III-D-G^REX-PO-M-DL - GROSSVS-
REGNI:POLON-B
*66. J. w. SIGISM-III-D-G-4rREX-PO-M-D-L	GROSSVS:
REGNI-POLO-B:
67.	J. w. SIGISMIlI-D:G-*-REX-PO-MDL — GROSSVS-
REGNI-POLO--B: (MW.).
68.	J. w.SIGISM-III-D-G-$-REX-PO-M-D-L- - GROSSVS:
REGNI:POLON:B- (MW.)
c) TROJAKI KORONNE Z LAT 1594-601
Był to pieniądz srebrny, liczony po 3 grosze na sztukę, po
10 trojaków na 1 złotego, a 2 trojaki na 1 szóstaka. Wybijano go
na podstawie ordynacji menniczej króla Stefana Batorego z r. 1580,
która przepisywała mu dobroć srebra 1372 próby i wagę 2-37 gr.
brutto, w czym było 2'015 gr. czystego srebra. Z obowiązującej
wówczas krakowskiej grzywny brutto (ok. 200 gr.) powinno się
było wybijać 82 u/ie sztuk trojaków, natomiast z grzywny czy¬
stego srebra, czyli fajnu sztuk 98, t. j. 9 zł 24 grosze
Przepis ten był do utrzymania za czasów króla Stefana, gdy
grzywnę czystego srebra kupowało się do mennicy za 8 zł. Gdy
jednak za Zygmunta III cena srebra podniosła się do 9 zł 28 gr,
stało się jasnym, że ordynacja i stopa powyższa utrzymać się
nie da. Mimo więc, że wszystkie sejmy domagały się stale utrzy¬
mania w dalszej mocy postanowień z r. 1580, to jednak w rzeczy¬
wistości mennice ich się trzymać nie mogły, gdyż nie licząc wła¬
snych kosztów bicia musiałyby na każdej grzywnie dokładać po
4	grosze. Wobec tego mincerze zaokrąglili sobie przede wszyst¬
kim cyfrę do 83 trojaków z grzywny brutto, a później na sej¬
mie z r. 1598 wystąpili z gremialną protestacją. Dowiadujemy
się o tym z pisma H. Ecka i H. Laufferta, mincerzy lubelskich,
roborowanego w grodzie lubelskim 24 III 1599 ~, gdzie czytamy że:
1 Zagórski, j. w., str. 130.
*	Drukowany u Walewskiego, j. w., str. 157.
>>>
37
... „na zeszłorocznym sejmie warszawskim mincerze użalali się
panu Podskarbiemu koronnemu i uskarżali w najwyższym sto¬
pniu jako pieniędzy nadal już więcej według przepisu, mia¬
nowicie trojaków po 83 sztuk, niepodobna wyrabiać, gdyż
srebro tak wysoko się podniosło, że prawie ze stratą bito by
pieniądze i muszą z tego powodu w mennicach próżnować,
jeżeli liczba sztuk nie będzie ulżoną. Co sobie Podskarbi ko¬
ronny wziął na uwagę i z łaski oraz na wymaganie wzmian¬
kowanych mincerzy, pozwolił i dopuścił, aby trojaki w Wielko
i Małopolsce po 84 sztuk wybijane były. Jak w Malborku
w Prusach, tak i tu w Lublinie nie wybijano trojaków we
wspomnianych mennicach inaczej jak po 84 sztuki. Według
rozkazu wydanego generalnemu probierzowi, który na to przez
J. K. M. wybrany został, aby wszystkie mennice Wielko i Ma¬
łopolskie objeżdżał i uważał, aby trojaków po 84 sztuki wy¬
bijano, ale nie więcej, przez co mennice znowu się cokolwiek
wzmocniły...“
Pewnego rodzaju potwierdzenie powyższego stanu rzeczy wi¬
dzieć można w przytoczonej już ordynacji podskarbiego Firleja
z 20 lipca 1599, gdzie stwierdza, iż „za podniesieniem się ceny
srebra, nie zda się być rzecz podobna, aby według przepisów
króla Stefana, monety drobniejsze (a zatem i trojaki) bez znacznej
szkody mogły być bite“
Z tym wszystkim zgoda na podwyższenie ilości sztuk trojaków
z jednej grzywny bić się mających, jeszcze mincerzom nie wystar¬
czyła. Nie mówią bowiem nic o lidze srebra, a właśnie na obni¬
żeniu tej ligi dało się najwięcej zarobić. Według Brauna2 wszystkie
trojaki tej epoki nie mają przepisanej 131/2 próby srebra, ale tylko
12, co naturalnie przy obliczeniach daje zupełnie inny rezultat.
Jeżeli bowiem grzywna 131/2 próby przekuta na trojaki daje 252
grosze, to ta sama grzywna trojaków ale 12 próby da 283 grosze,
a zatem o 31 groszy więcej, co zdaje się pokrywało już wszelkie
koszta i to z dużą nadwyżką.
Trojaki były bite masowo w mennicy bydgoskiej i to we
wszystkich latach tego okresu od 1594—1601 r. Walewski podaje
1 Zagórski, j. w., str. 137.
3	Braun, j. w., str. 72.
>>>
38
ich aż 118 odmian, mylnie jednak zalicza do nich typy z kwiatem
0	3 jagodach, jako znakiem mincerskim, gdyż te nie należą do
Bydgoszczy, lecz do Wschowy lub Poznania. Trojaki bydgoskie
można tu podzielić na 3 grupy: a) z herbikami Firleja, Cikowskiego
1	Jahnsa, b) z herbami Firleja, Cikowskiego i Riidigera oraz
c)	z herbem tylko Firleja i literą B. Grupa pierwsza z herbami
Lewarta, Radwana i haków oraz literami IF, S C, VI pochodzi
z lat 1594—97, grupa druga z Lewartem, Radwanem i Różą oraz
literami IF, SC, HR pochodzi z lat 1597—98, a grupa trzecia
z Lewartem i literą B z lat 1598—1601.
W datach powyższych znajdujemy pewne anachronizmy, które
należy tu wyjaśnić. Więc pierwsza grupa trojaków, znaczona hakami
Walentego Jahnsa, ciągnie się do r. 1597, mimo że, jak wiadomo,
Jahns już w połowie r. 1595 przestał być kierownikiem mennicy
bydgoskiej. Wytłumaczyć to można jedynie przypuszczeniem, że
w r. 1597 wyjątkowo użyto stempla dawnego, z hakami Jahnsa,
dorabiając mu rok odpowiedni.
Również litera miasta B znachodzi się już na trojakach byd¬
goskich z r. 1598, mimo że odnośna ordynacja podskarbiego ma
datę 20 lipca 1599. Znaczy to, że to rozporządzenie podskar¬
biego przyszło specjalnie do wielkopolskich mennic wcześniej niż
do innych, albo że ordynacja z r. 1599 jest tylko wyrazem tych
zmian jakie już przed tym do mennic wprowadzono. Trojaki bo¬
wiem same wskazują, że literą miasta znaczą swoje wyroby już
w r. 1598 zarówno mennice wielkopolskie, jak i mennica lubelska
Szereg trojaków, jakie wówczas wybito w mennicy bydgoskiej,
jest następujący:
a) Trojaki z r. 1594
*69. Av. Popiersie królewskie w prawo oraz napis: SIG-3-D-
G-REX-PO-M-D-L- — Rv. Pod III Orzeł, tarcza Wazów
i	Pogoń oraz napisy: GROS-ARG|TRIP*REG-|POLON94|
I®FS®C|* (Cz. 921).
1 Por. L. Różdzyński: O trojakach czyli datkach bydgoskich. Przegląd
bydg. 1938, zesz. 3 str 47.
>>>
39
70.	J. w. SIG-III-D:G-REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS-ARG|-
TRIP-REG-I-POLON-94-|IWF-S © C|V WI (MW.).
71.	J. w. SIG-III-D-G-REX-POLO-M-D-L- - Rv. GROS-
ARG|TRIP-REG-|POLON94|lg)FS®C|VWI (Cz. 5029).
*72. J. w. SIG-IIIDGREXPOLOMDL - Rv. GROS-ARG|TRIP:
REG-| POLON-94-|I g) F S©C|VKI.
73. J. w. -SIG-III-D-G-REX-POLO-M-D-L- - Rv. GROS-
ARGI-TRIP-REG-1 -POLON-94-11 F -S® C|VKI (MW.).
b)	Trojaki z r. 1595
*74. Av. Popiersie królewskie — Rv. Herby i napis jak powyżej.
Av. SIGIIIDGREX POL MDL - Rv. GROS ARG|TRIPREG|
POLON95|li$FS®C!* (Cz. 947).
75.	J. w. SIGIIIDGREXPOLOMDL - Rv. GROS-ARG|TRIP-
REG|-POLON95-|I gj F S ® C| W
76.	J. w. SIG-III-D-G-REX-POL-M-D-L- — Rv. GROS-ARG|
TRIP-REG|POLONI-95|lg)FS(*]C|W (Wal. XVI. 18).
77.	J. w. SIGIIIDGREXPOMD• L- - Rv. GROS-ARG|:TRIP-
REG|-POLON-95|lg)FS©C|VHl (Cz. 948).
78.	J. w. SIGIIIDGREX POMDL - Rv. GROS-ARG|:TRIP-
REG-|-POLON195|lS)FS©C|vWi (Cz. 5042).
79.	J. w. SIG-I-I-I-D:G-REX-POMDL - Rv. GROS-ARG|:
TRIP-REG-|-POLON95|lg|FS©C|v*i (Cz. 7310)
80.	J.w. -SIG-I-I-I-DG-REX-POM-D-L- - Rv. GROS-ARGE
|TRIPL-REG|POLONI 95|lglFS©C|v*i (Cz. 7311).
81.	J. w.-SIG-III-D:G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-ARG|-
TRIP-REG|POLON:95|I@jlFS©C|v*i (Cz. 7312).
82.	j. w., ale Rv. GROS • ARG|-TRIP • REG-1 • POLON-95|
I®)F-S®C|v*i
83.	J. w. -SIGIIIDG REX POMDL: — Rv. -GROS-ARG-|-
TRIP REG|POLON 95|lg)FS®C|v*i
84.	J. w. SIG-3-D-G-REX-PO-M-DL- - Rv. -GROS-ARG-
|TRIP-REG|-POLON-95|I®FS®C|v*i
85.	J. w. SIG III DGREX POMDL — Rv. GROS-ARG-| -TRIP-
REG-|-POLONI95|lg)FS®C|vm (MW.).
>>>
40
86.	J. w.SIG-III-D:G-REX-PO-M-D-L- Rv. GROS-ARG-1-
TRIP-REG-|-POLON-95-|I^F-S®C|-v*i- (MW.).
87.	J. w. SIG-I-I-I-D:G-REX-POMDL - Rv. GROS-ARG|-
TRIP-REG|-POLON95|lglF-S©C|v*i (MW.).
88.	J. w. SIG-I-I-I-DGREX-POM-D-L- — Rv. GROSARG|
TRIPREG|-POLON95|lglF-S©C|vHi (MW.).
*89. J. w. SIG-IIIDGREX POL-M-D-L- — Rv. GROS-ARG|
TRIP-REG|-POLON-95|lg|FS©C|v*i (Cz. 950)
90.	J. w. SIGIIIDGREXPOLMDL - Rv. GROS-ARG|:TRIP-
REG-|POLONI95|lS§FS®C|v*i (Cz. 951).
91.	J. w. ale Rv. • GROS • ARG|-TRIP • REG-1-POLON-95|
lg$FS®C|v*i
92.	J. w. ale Rv. -GROS• ARG|-TR1P • REGI |-POLON95-|
1®FS®C|V + I (Kur).
93.	J. w. SIG-111-D-G-REX-POL-M-D-L - Rv. GROS-ARG|
TRlP-REG-|POLONI-95|I® FS®C|vm (Wal.XVI. 13).
94.	J. w. SIG-III-DG-REX-POL-MDL- - Rv. GROSARG-|
TR1PLREG | -POLON1 9511 ® F -S® C | v *i (MW.).
95.	J. w. SIG • 1 • 1 • I • DG • REX • POLO • M • D • L - - Rv.
GROSARG • | TRIPLREG | • POLONI 95 11 §| F • S © C |
v*i (MW.).
96.	J. w, -SIG-I-II-DG-REX-POLO M-D-L- — Rv. GROS-
ARGE | TRIPL • REG | POLONI 95 11 g) F-S ® C | v*i
(MW.).
97.	J. w. • SIG • I • I • I • DG • REX • POLO • M : D ■ L • - Rv.
GROSARG | TRIPREG | POLO-N 95 11 gj) F-S © C | v*i
(MW.).
98.	J.w.SIG-III-D-G-REX-POLO-M-D-L — Rv.GROS-ARG
|TRIP-REG-|P0L0 95|I^FS®C|v^i (Wal. XVI. 6).
99.	J. w. SIG1IIDGREX POLOMDL — Rv. GROSARG)-
TRIP REG!-POLON 95|I^FS®C|v*i
100.	J. w. ale Rv. GROS:ARG-|-TRlP:REG-|-POLON-9-5-|
I®FS©ClvWi (MW.).
101.	J. w. ale Rv. GROS • ARG | • TRIP • REG | POLON:95 |
I®FS®C|v*i (Cz. 949).
102.	J. w. SIGIIIDGREX POLONI-MDL — Rv. GROSARG
| TRIPREG | POLON 9511 ® F S ®C | v *i
>>>
41
103.	J. w. SIGI-3-DGREX-PO-M-D L- - Rv. GROS-ARG-|
TRIP:REG• |POLONLE|92|I®FS®C|v*i (MW.).
Rok pomylony pod trójwierszem
104.	J. w.S1G-I1I D:G-REX-PO M-D-L- Rv. GROS-ARG |
TR1P • REG • | POLONLE | -56-| I ® F S ® C | V * i (MW.).
105.	J. w. •SIGIIIDGREXPOMDL — Rv. GROS-ARG |-
TR1PREG-I-POLON 95-|lgjF:S®C (Cz. 7313).
Bez znaków Walentego Jahnsa na odwrociu.
106.	J. w. -SIGIIIDGREXPOLMDL- — Rv. GROS-ARG|-
TRIPREG-|-POLON95-|I®F-S©C (Cz. 952).
107.	J. w. SIGIIIDGREXPOLMDL- - Rv. GROS-ARG|TRlP-
REGiPOLON95|I^F-S®C
108.	J. w. ale Rv. • GROS:ARG |-TR1P:REG-1POLON-95 |
1®F-S®C
109.	J. w. SIGlllDGREXPOLMDL Rv. GROS-ARG-|TRIP-
REG-|POLNl-95-|-I®F-S®C (MW.).
110.	J. W. ale Rv. GROSS • ARG|TR1P:REG| • POLON:95|-
I®F-S®C-
111.	J. W. SIG-III-D-G-REX-POL-MD-L - Rv. GROS ARG
|TRIP-REG-|POLON-95|I^F-S®C (Wal. XVII. 9).
112.	J. w. SIG-III-D-G-REX-POL M D-LI — Rv.GROSARG|
TRIP-REG-|POLON-95|I®F-S®C (Wal. XVII. 12).
113.	J. w. SIGIIIDGREXPOLMDL — Rv. GROS ARG|-
TRIPREG|-POLON95|I®F:S®C (MW.).
*114. J. w. SIGIIIDGREXPOLOMDL - Rv. GROSARG|-
TRIPREG-|-POLON95|lSF-S®C (Cz. 7314).
115.	J. w. ale na Rv GROS-ARG|-TRIPREG-|-POLON95|
I^F.S®C (Cz. 7315).
116.	J. w. SIG III DGREX POLOMDLI — Rv. GROS-ARG|-
TRIPREG-|-POLON95|I^.F.S.®C (Cz. 10180).
117.	J. w. SIGIIIDGREX POL MDL — Rv. GROS ARG|-
TRIP-REG|POLON95| IW F:S®C
118.	J. w. SIGIIIDG-REX POLOMDL — Rv. GROS ARG|
TRIP-REG|POLON95|I®FS®C
119.	J. w. SlGI-III-D-G-REX-POL-M D-L — Rv. GROSARG|
TRIP-REG-|POLONI-95]I^F-S®C (Wal. XVII. 3)
>>>
42
120.	J. w. SIG III DGREX POLOMDL - Rv. -GROS-ARG|
TRIP:REG:|-POLON 9511 $! F ’ S ® C (MW.).
121.	J. w. -SIGIIIDGREXPOLMDL- — Rv. GROS-ARG|-
TRIPREG-|-POLON95-|I®p^0c (Cz. 953).
122.	J. w. -SIG III DGREX POLO MDL- - Rv. GROS-ARG|-
TRIPREG|-POLON9511W fs O C
123.	J. w. SIG III DGREX POLMDL - Rv. -GRO-S-ARG|-
TRIPREG|-POLON95|-I^fs® C (MW-)-
124.	J. w. ale Rv. -GROS-ARG-|-TRIPREG-|POLON-95-1
I®FAs®c (MW.).
125.	J. w. -SIGIIIDGREXPOLMDL- - Rv. GROS-ARG|-
TRIPREG-1-POLON 95-|I®p*©C (Cz. 954).
126.	J. w. ale na Av. -SIGIIIDGREXPOLMDL (Cz. 10182).
*127. J. W. ale -SIGIIIDGREXPOLMDL- - Rv. GROSS-ARG|-
TRIP • REG | -POLON9511 ® F *S © C
128.	J. w. ale na Av. SIG1IIDGREXPOLMDL
129.	J. w. ale Rv. -GROSARG-|TRIP-REGI-|POLONI95-1
I®F+S®C (MW.).
130.	J. w. SIG III DGREX POLO MDL - Rv. GROS-ARGI
TRIP-REG|POLON 95|I® FS®C
131.	J. w. SIGIIIDGREXPOLMDL — a na Rv. tarcze Firleja
i Cikowskiego ukoronowane, a napis: GROS- ARG |
TRIPREG | POLONIE9511W F ^S © C
c)	Trojaki z r. 1596
132.	Av. Popiersie królewskie w prawo oraz napis
SIGIIIDGREXPOLOMDL — Rv. Trójwiersz, nad nim
Orzeł, herb Wazów i Pogoń, pod nim herby podskarbiego
Firleja i właściciela mennicy bydgoskiej Cikowskiego:
GROS • ARG | • TRIP • REG • | POLON 96 11 ® F. S ® C
(Cz. 998).
*133. J. w. ale na Av. SIGIIIDGREXPO MDL -
134.	J. w. SIG IIIDGREXPOLMDL - Rv. -GROS-ARG-|-
TRIP-REG-|-POLON96-|I^F.S®C (MW.).
>>>
135.	J. w. SIG-III-D-G-REX-POL-M-D-L - Rv. GROS-ARG-1
TRIP-REG-|POLON96|I®F-S®C (Wal. XVII. 1).
136.	J. w.SIG-IIID-G-REX-POLO-M-D-L-Rv. GROS-ARG-
| TRIP • REG-¡POLON96I lig F®S®C (Wal. XVII. 15).
137.	J. w. SIGIIIDGREXPOLOMDL - Rv. -GROS-ARG-1
TRIP-REG-1 POLON 96| 1F 4- S® C (MW.).
138.	J. w. ale z trzema tarczami pod napisem naodwrociu : J.
Firleja, St. Cikowskiego i H. Riidig-era. Napisy na Av.
-SIG-III-D:G	REX-PO-M-D-L- - a na Rv. GROS:
ARG : | TRIP: REG: | POLON 96|I®FS®C|Hg)R
(Cz. 993).
139.	J. w. -SIG-II1-D* — G-REX-POMDL- — Rv. -GROSS:
ARG • | TRIP - REGN • | POLONI 96-|I®FS[£]C|H(Dr
(Cz. 7336).
140.	J. w. SIGISIIIDGREXPOMDL — Rv. GROS-ARG|
-TR1P-REG-IPOLON 96|I gj) F S © C| H (g) R
141.	J. w. • SIG • III • D: G • — REX • PO • • M • D • L - - Rv.
•GROSARG • | TRIP-REG • | • POLON -96 11 F S ® C |
H©R
142.	J. w. -SIG-III• D - - G-REX-PO-M-D-L- — Rv. -GROS:
ARG-|-TRIP:REG|-POLON 96] I$lFS[*]C|H(g)R
143.	J. w. ale Rv. GROS• ARG:|TRIP-REG:|POLON 96|
I^FS® C|H(gjR
144.	J. w. -SIG-III-D:G —REX-PO-M-D-LI- — Rv. -GROS-
ARG- |-TRIP-REGN-|-POLONI 96-|Igj|F S (gC|H(|jR
145.	J. w. -SIG-III-D- —G-REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS:
ARG: | TRIP :REG: | POLO :96 |I^FS©CiH(|JR
146.	J. w. -S1G-III-D:G— -REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS-
ARG: | TRIP -REG: | POLON 96|l§)FS[ijC|H(DR
147.	J. w. SIG-III-D-G-REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS-
ARG • | TRIP • REGN • | POLON 96|I^FS[S)C|H(|jR
(Wal. XVIII 6).
148.	J. w. ale na Av. SIGIS--D-G--REX-PO-M-D-L- -
(Wal. XVIII 15).
149.	J. w. -SIG-III-D--G-REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS:
ARG: |TRIP:REG:|POLON: 96- ¡1 ®FS®C|H(§jR
>>>
44
150.	J. w. SIGIS III DG REX POMDL — Rv. GROS-ARG|
-TRIP-REG | POLONI 96|I^FS®C|H(|jR (MW.).
151.	J. w. SIG-III-D-G: - REX-PO--M-D-L- — Rv. GROS-
ARG-1-TRIP-REG-I • POLON • 9611 ® FS® C | H (|) R
(MW.).
152.	J. w. -SIG-I1I-D*-G-REX-PO-M-DL — Rv. GROS:ARG-|
•TRIP:REG• |-POLON96-|I®FS®C|H(f]R (MW.).
153.	J. w.-SIG-III-D: *-G-REX-PO-M-D-L- - Rv. -GROS-
ARG • | • TRIP : REG • | POLON -96|I^FS®C|H(|]R
(MW.).
154.	J. w. -SIG-III-D	G-REX-PO-M-D-L- - Rv. :GROS:
ARG: | :TRIP: REG: | - POLON 96|I®FS®C|H(f)R
(MW.).
155.	J. w. -SIG-III-D:G	REX-POL-M-D-L- — Rv. GROS:
ARG : | TRIP : REG : | POLON 96|Ig$FS(gC|H(f]R
(Cz. 994).
156.	J. w. SIGIS III DGREXPOLMDL — Rv. GROS-ARG|
-TRIP-REG-|POLON96|I^FS®C|H[|]R (Cz. 7337).
157.	J. w. ale na Av. SIG III DG REX-POL-MD-L- (Cz. 7338).
158.	J. w. SIGIS III DG REXPOLMDL - Rv. GROS ARG-1
TR1PREG-j POLONI 96|I ® F S ® C|H (gj R
159.	J. w. -SIG-III-D:G--REX-POL-M-D-L- Rv. GROS:
ARG :! TRIP : REG: | POLONI 96 11 gj F S® C | H (fj R
(MW.).
160.	J. w. -SIG-III-D:G-:REX-POL-M-D-L- - Rv. GROS:
ARG: | TRIP: REG :| POLON- 96-| I^FS®C|H(gR
(MW.).
161.	J. w. SIG III DGREX POLOMDL Rv. GROS-ARG|
-TRIP-REG-1POLONI96|I g) FSgj C|H (g R (Cz.9528).
162.	J. w. SIGIIIDGREPOLOMADL - Rv. GROS:ARG: |
TRIP:REG:(POLON 96|I^FS®C|H(|jR
163.	J. w. -SIG-III-D:G- REX-PO-M-D-LI- — Rv. GROS:
ARG: | -TRIP:REGN: | -POLONI-96- |I ^ F-Sg]C|H (|] R
(Cz. 995).
164.	J. w. -SIG-III-D:-G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
>>>
45
ARG-|:TRIP-REG-1 POLON • 9611 ® F-S(gC | H (g R
(Cz. 996).
165.	J. w. -SIG-III-D:*G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG • | :TRIP • REG • | POLON -96|I||F-S(£]C|H(gR
(Cz. 7336).
166.	J. w. -SIG-III-D- — G-REX-PO-M-D-L- - Rv. -GROS-
ę ARG-| -TRIP-REG-1 -POLON-96|I $j F-S(g C|H (g R-
*167. J. w. SIGIIIDGREPOLOMADL - Rv. GROS-ARG| •
TRIP-REG-|POLONI96|I |^F-S(£JC|H(gP (Cz. 5050).
168.	J. w. -SIG-III-D:G — REX-PO-M D-L- — Rv. -GROS-
ARG|-TRIP-REGN|-POLONI-96-|I^F S(gC|H(|)R
169.	J. w. -SIG-III-D:G- — REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS:
ARG-1 TRIP:REGN | -POLONI 96-|I^F*S[£JC|H(gR
(Cz. 997).
170.	J. w. -SIG-III-D-—-G-REX-PO-M-D-L- - Rv. -GROS:
ARG-1 -TRIP:REGN | POLONI 96-|I^F*S©C|H(gR
(MW.).
171.	J. w. ale herby mincerskie na odwrociu przestawione.
 Napis na Av. SIG-III-D-G-REX-POLO-M-D-L- - Rv.
GROS • ARG -1TRIP • REG | POLONI 96 | S © C H (g R|
I ^ F (Wal. XIX).
d)	Trojaki z r. 1597
172.	Av. Popiersie królewskie wprawo oraz napis -SIG-III-D:G-
-REX-PO-M-D-L — Rv. Herby i trzy wiersze napisu jak
poprz. GROS • ARG: | TRIP • REG: | POLO • 97 11Ś F S ®
CIH (g R (Cz. 1047).
173.	J. w. -SIG-IIl-D:G--REX-PO:M-D-L- - Rv. GROS-
ARG: | TRIP • REG: | POLON -97-|I^FS©C|H(gR
(Cz. 1048).
174.	J. w. -SIG-I1I-DG--REX-PO-MDL- - Rv. GROS-ARG:|
TRIP:REG:|POLO:97-|I® FS©C|H(gR
175.	J. w. -SIG-III-D:G	REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS:
>>>
ARG: | TRIP: REG: ¡POLON-97 |I ^FS(gC | H (§J R
(Cz. 1049)
176.	J. w. SIG-III-D-G- —REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS:
ARG:|TRIP:REG:| POLON 97|I ® FS©C|H (§ R
177.	J. w. SIG-III-D: — G-REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS-
ARG:|TRIP-REG:|POLO-97|I gg F S © C|H (g] R
178.	J. w. -SIG-HI-D:G--REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS¬
ARG | TRIP • REG • | POLON .9-7- |I^FS©C|H(gjR
(Wal. XVIII 18).
179.	J. w. -SIG-III-D:G	REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS¬
ARG:! TRIP v REG: |POLO9-7-11 FS©C|H (g R
(MW.).
180.	J. w. SIGIIIDG- REXPOMDL - Rv. GROS:ARG-|TRIP:
REG:|P0L09-7|I$FS(£jC|H(fjR (MW.).
181.	J. w. ale na odwrociu dwa wiersze napisu między her¬
bami. Przy tym: -SIG-III-D:G-—-REX-PO-M-D-L- — Rv.
GROS• ARG • |TRI• R • PO • 5711 g F S (g C | H (g R
182.	J. w. -SIG-III-D- — -G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG-|TR-R-PO-97|I^FS(§C|H(fjR (Cz. 1044).
183.	J. w. -SIG-III-D:G---REX-PO-M-D-L- - Rv. -GROS-
ARG|TR-R-PO-97-|I^F-SgjC|H(DR (Cz. 1045).
184.	J. w. -SIG-III-D---G-REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS:
ARG|TR-R-PO-97|I^FS[£]C|H(fjR
185.	J.w. SIG-III-D —G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS:ARG-|
TR-RP097-|I|$FS©C|H(|)R (Ban. 268).
186.	J. w. -SIG-III-D	G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS:
ARG-|TR-R-PO-97|I FS© C|H gjR (MW.)3.
187.	J. w. ale Rv. GROS: ARG|TR:R-PO 97|I W F S © C|
H|R (MW.).
*188. J. w. -SIG-III-D:G---REX-PO-M-D-L — Rv. GROS-
ARG-|TRI-R-PO-97-|I^FS[SjC|H(DR (MW.).
1 Z tej odmiany istnieje klipa kwadratowa w zbiorze Muz. Czapskich
w Krakowie.
’ Z tej odmiany klipa w zbiorze hr. Sobańskiego, dziś w Muzeum Nar.
w Warszawie.
>>>
189.	J. w. SIG-III-D:G* - REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS:
ARG:|TRi-R-PO-97-|I ^ F-S (g C|H (g R
190.	J. w. SIG-III-D:G - — cREX-PO-M-D-L- - Rv. GROS-
ARG!TRI-R-PO-97|I^FcS[SjC|H(|jR
191.	J. w. ale na Av. -REX- — Rv. GROS ARG |TRI-R-
PO-97|IggF-S(*JC|H(gR
192.	J.w.-SIG-III-D-G--°REX-PO-M-D-L- — Rv. -GROS*
ARG-|TR-R-PO-97|I^FcS(gC|H(|)R (Cz. 1046).
193.	J. w. SIG-III-D: — G-REX-POM-D-L- - Rv. GROS-
ARG-|TRI-R-PO-97-|I gj) F°S (g C|H (g R
194.	J. w. ale ze znakami Wal. Jahnsa na odwrociu i z ro¬
kiem pod napisem. Typ zdaje się z mylnym rokiem, za¬
miast (15)95. Napisy: Av. SIGI 3 DG-R-EX-POMDL- —
Rv. GROS • ARG | TRIP: REG • | POLONLE 11 g! ®s® C|
v*c
e)	Trojaki z r. 1598
195.	Av. Popiersie królewskie — Rv. Dwuwiersz, a pod nim
trzy herby mincerskie: J. Firleja, St. Cikowskiego i H.
Rudigera. Napisy: Av. SIG-III-D:G- -REX-PO-M-D-L- —
Rv. -GROS-ARG|TRI-R-PO-98|I^F-S(£)C|H(gR
*196. J. w. ale na odwrociu u dołu rok, herb podskarbiego
i litera B (= Bydgoszcz).
Napisy na Av. -SIG-III-D-G--REX PO M D L- - Rv.
•GROS-ARG|-TRI-RPO-1 -98 ® B-
197.	J. w. -SIG-III-D-G —REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG|:TRI-R-PO-|-98® B- (Cz. 1092).
198.	J. w. -SIG-lll-G- - REX-PO-M-(J-L- — Rv. GROS-ARG|
-TRI-R-PO-|-98^B- (Cz. 1093).
199.	J. w. SIG-I1I-D —GREX POMDL- — Rv. GROS-ARG|
TRI-R.PO-|-98®B- (Cz. 10205).
200.	J. W. ale na Av. SIG-III-D:G---REX-PO-M-D-L-
201.	J. w. SIGlIlD:G--REX-PO-MDL- — Rv. -GROS-ARG|
•TRI-R-PO-|-98^B-
>>>
48
202.	J. w. ale na Av -SIG-III D: - G-REX-PO-M-D-L- - (MW.).
203.	J. w. ale na Av. SIG I1I-D	GREXPO-MDL- - (MW.).
204.	J. w. ale na Av. -SIG-III-D:G--REX--PO-M-DL- —
(MW.).
205.	J. w. ale na Av. -SIG-IIID:G-REX-POL-M-D-L- —
(MW.).
206.	J. w. SIG-1I1-D- -G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG|-TRI-R-PO-1 -98. ® .B-
207.	J. w. SlG-IlI-D:G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-ARG|
TRI-R-PO-|98.®.B-
208.	J. w.S1G-III-D-G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-ARG|
TRI-R-PO|-98® (Wal. 37.4).
*209. J. w. -SIG-I1I-D:G- — REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG|TRI-R-PO -1 -98 ^ B- (Cz. 1096)1
210. J.w.SIG-III-D--G-REX-PO-M-D-L- —Rv.GROS-ARG|
TRIP:R-PO|B® 98 (Wal. 37a.2).
*211. J. w. -SIG-III-D:G--REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG|TRI-R-PO-|-B:$98 (Cz. 1094).
212.	J. w. SIGIII-D:G---REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS-
ARG|-TRI-R-PO|-B-.®.98-
213.	J. w. -SIG-III-D:G--REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG|TRI-R-PO-|-9I®F8|-—B (Cz. 1095).
214.	J. w. SIG-III-D:G — REX-POMDL- Rv. GROS-ARG|
-TRI-R-PO-I9I® F8|— B
*215. J. w. -SIG-III-D:G- — REX-POM-D-L- - Rv. GROS-
ARG|-TRI-R-PO-|-9I ^ F8-|- - B- (MW.).
216.	J. w. -SIG-III-D:G--REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG|-TRI-R-PO-|-9I ® F8-I--B- (MW.).
217.	J. w. ale Rv. GROS-ARG-|TRI-R-PO-1®I® FB-1-9 8-
(Cz 5062).
*218. J.w.SIG-III-D-G —REX-PO-M-D-L- - Rv.GROS-ARG|
TRI-R-PO|®I® FB-|-9-8-
219. J. w. SIG-III-D:G -REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS-
ARG|-TRI-R-PO-|*9^8B-|I-F (Wal. 40.2).
1 Herb Lewart podskarbiego Firleja bez tarczy.
>>>
TABLICA II
/■'.'nr'.'
tCnoSARGJ
\TRl H-ro-j
6 tu*
Anc,
CK. OS,
T*i-n
21$
ZYGMUNT III
Trojaki bydgoskie z lat 1595 — 1598
CPoS/U
'ws:
:»!
-*UV
HO» At\C,
•fnvnvo,
188 211
>>>
49
f)	Trojaki z r. 1599
'220. Av. Popiersie królewskie. — Rv. Dwuwiersz, a pod nim
rok, herb podskarbiego i litera mennicza B (= Bydgoszcz).
Napisy: Av. -SIG• IIID:G--REX:PO-M-D-L- — Rv.
GROS-ARG-|TRI-R-PO|99-)fc-B (MW.).
221.	J. w. -SIG-I1I-D: — -G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG|-TRI-R-PO|-99.$.B- (MW.).
222.	J. w. -SIG-III-D:G--REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG)TRI-R-PO-|-99.*.B- (Cz. 1124).
223.	J. w. SIGII1D:G —REXPOM-D-L- - Rv. GROS-ARG
TRI-R-PO|-99.$.B-
224.	J. w. SIGIIID--G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG|TRI-R-PO-|-99.$.B-
225.	J. w. ale naAv. SIGIII-D”--G-REX-POMDL —
226.	J. w. SIG-1I1:D --G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG|:TRl-R.PO|-99.$.B-
227.	J. w. -SIG-III-D— -G-REX-POMD-L — Rv. GROS-ARG|
TRI-R-PO-|-99-*B- (Cz. 9553).
228.	J. w. SIG-III-D: — -G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG|TRIP-R-PO|99$B (Wal. 38.2).
229.	J. w. -SIG-III-D:-- G-REX-PO-M-DL- — Rv. GROS-
ARG|:TRI-R-PO|-99.®.B- (MW.).
230.	J. w. -SIG:III-D:G—-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG|-TRI:R-PO-|-99.^-B- (MW.).
231.	J. w. -SIG*IIID:G— -REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS*
ARG|:TRI-R-PO-|-99.®.B-
232.	J. w. ale na Av. -SIG-III-D --G-REX-PO-M-D-L- —
(Cz. 1122).
*233. J. w. ale na Av. -SIG-II1-D-G — -REX-PO-M-D-L- —
(Cz. 1123).
234.	J. w. ale na Av. -SIG-III-D - • G-REX-PO-M-D-
(Cz. 5067).
235.	J. w. -SIG-III-D —G-REX-PO-M-D-L- - Rv. -GROS-
ARG |-TRI-R-PO|-99. ®.B-
236.	J. w. SIGIIID:G--REX-PO-M-D-L — Rv. GROS-ARG|
-TRI-R-PO-|-99.^.B-
4
Mennica bydgoska
>>>
50
237.	J. w. -SIG-III-D* - -G-REX-PO-MDL - Rv. GROS-ARGf
-TRI-R-PO|-99.®.B-
238.	J. w. -SIG-III-D0 —cG-REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS-
ARG|:TRI-R-PO-|-99.® .B-
239.	J. w. SIG-3-D--G-REX-P0-MD- - Rv. GROS-ARG|
TRIP-R-POI99 y'B (Wal. 37.9) fals.?
240.	J. w. SIG+IIID+G+REX+M+DL — Rv. GROS ARG|TRI-
R-POi-LO® NI-|99-B (Wal. 41).
g)	Trojaki z r. 1600
241.	Av. Popiersie królewskie. — Rv. Dwuwiersz z literą B
(= Bydgoszcz) na końcu, pod nim rok i herb podskar¬
biego Firleja. Napisy: Av. SIGIIID — G-REX-PO-M-
DL — Rv. GROS• ARG j TRI • R • PO • B • | • 16.® .00-
(Cz. 1145).
242.	J. w. -SIG-III-D—-G-REX-PO-M-D-L- - Rv. GROS-
ARG|TRI-R-POB-|-16Ś§00 (Cz. 1146).
243.	J. w. -SIG-III-D:G--REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG-1 -TRI-R-PO-B-| -16 —00- (Cz. 1147)1.
244.	J. w. -SIG-III-D--G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-
ARG-|TRl-R-PO-B-|16 —00 (Cz. 1148).
245.	J. w. -SIG-III-D--G-REX-PO-M-D- — Rv. :GROS-
ARG-1 -TRI-R-PO-B - [-16. — .00- (Cz. 1149).
*246. J. w. ale na Av. -SIG-III-D —-G-REX-PO-M-D-L- —
(Cz. 1150)2.
247.	J. w. SIG-III-D-G- -REX-PO-M-D-L-- — Rv. :GROS-
ARG:jTRI-R-PO-B-1 -16 —00- (Cz. 1151).
248.	J. w. -SIG-III-D-G-REX-PO-MDL — Rv. GROS-ARG[
TRI-R-PO-B |-16 — 00
249.	J. w. SIG-III-D:G- - REX-PO-M-D-L Rv. GROS-
ARG-|TRI-R-P0-B|-I6®00 (Wal. 43.8).
250.	J. W. ale na Av. SIG-III-D:G:-REX-PO-M-D-L —
(Wal. 43.9).
1	Istnieje w tej odmianie klipa w Muzeum Warsz.
3 W Muzeum Czapskich w Krakowie klipa kwadratowa pozłacana (Cz.9556).
>>>
251.	J. w. ale na Rv. u góry -I-III-:- GROS*ARG-|TRI-R-PO-
B|-16®00 (Wal. 43.11).
252.	J. w. -SIG-1II-D- — .G-REX-PO-M-D-L — Rv. GROS-
ARG-1-TR1-R-PO-B-1 -16 W 00- (MW.)'.
253.	J. W. ale Rv. : GROS • ARG • | • TRIR • PO -B • | • 16 g) 00-
(MW.).
254.	J. w. Av. • SIG • III • D • — ORE • X • PO • M • D • L — Rv.
GROS-ARG-1 -TRI-R-PO-B-1-16 gg 00- (MW.).
255.	J. w. Av. -SIG-III-D:G- -REX-POL-M-D-L* — Rv.
GROS-ARG-1 -TRI-R-PO-B-1 -16 ® 00- (MW.).
256.	J. w. S1GIIIDGREXPOMDL - Rv. GROSARG:|TRIP:
RPO|*16|§IOO*
*257. J. w. * SIGx IIID* G * REX * M * D * Lx - Rv. -GROS-ARG-[
-TRI-R-PO-|16-B 00 (Cz. 7393)2.
258.	J. w. ale na Av. SIG * IIID x G * REX * M * DL — (Wal. 42).
259.	J. w. SIGIIID- — G-REX-PO-M-DL - Rv. GROS-ARG|
TRIP-R-PO|600^B- (Cz. 5069).
h)	Trojaki z r. 1601
260.	Av. Popiersie królewskie. — Rv. Dwuwiersz z B (= Byd¬
goszcz) na końcu, pod nim rok i herb podskarbiego Fir¬
leja. Napisy: Av. SIG • III-D—• G-R —P-M-D • — Rv.
GROS-ARG|TRI-RPOB-1 -16. ® .01-
261.	J. w. SIGIIID--GREXPOMDL- — Rv. GROS-ARG-1
TRI-R-PO-B -1 -16. g) .01-
262.	J. w. SIG-III-D- G-REX-PO-M-D- — Rv. :GROS-ARG|
•TRI-R-PO-B-1-16. §$.01-
263.	J. w. SIG-III-D — G-REX-PO-M-D-L- — Rv. :GROS-
ARG|-TRI-R-P0-B-|-I6.®.01-
264.	J.w. SIG-III-D - G-REX-PO-M-D-L- — Rv. GROS-ARGj
TRI-P0-B|16g$01 (Wal. 43.12).
1	Klipa w zbiorze numizm. Muzeum Narodowego w Warszawie, mająca
na brzegu napis: DER GERECHTE | W1RT. SEINS GL = | AUBENS § LEBENi
§M§M§S§/*§M§
2	Brak herbu podskarbiego, strona popiersiowa o typie trojaków ryskich.
>>>
52
*265. J. w. -SIG-III-D	G-REX-PO-M-L- - Rv. :GROS-
ARG-|-TRI-R-P0-B-|-I6.®.01- (Cz. 1176).
266.	J. w. •SIG-III-D:G-REX-PO-M-D-L- — Rv. :GROS-
ARG*|»TR1RPOB*|«16.9.01* (Cz. 1177).
267.	J. w. SIG-III-D:G-REX-PO-M-D-L- — Rv. :GROS-
ARG|-TRI-R-PO-B-!-16.®.01-
268.	J. w. -SIG-III-D-G--REX-PO-M-D-L-- - Rv. :GROS-
ARG|TRI*R*PO-B* |*16.§1.01- (MW.).
269.	J. w. -SIG-III-D:G--REX-PO-M-D-L- — Rv. :GROS-
ARG-1 -TRI-R-PO-B-1 -16. $ .01- (MW.).
d) SZÓSTAKI KORONNE
Szostak był monetą srebrną, która szła po 2 trojaki albo po
6 groszy. Pięć szóstaków liczyło się na złoty polski. 1 one winny
były być bite według ordynacji króla Stefana z r. 1580 na stopę
menniczą, która im przypisywała W! 2 próbę srebra, taką samą
jak w trojakach i wagę 4'75 gr., w czym czystego srebra 4'03 gr.
Z grzywny krakowskiej mieszanego srebra wybijano 4122/32 sztuk
szóstaków, natomiast z grzywny fajnu, czyli czystego srebra sztuk
49, a zatem dwa razy mniej niż trojaków.
Jednakże, jeżeli stopa powyższa nie dała się utrzymać przy
biciu trojaków, to również musiała przynosić straty i przy szósta¬
kach. Mincerze uzyskując pewne ulgi u podskarbiego dla troja¬
ków rozumieli to samo i w odniesieniu do szóstaków, czyli za¬
miast 41 wybijali 42 sztuki z grzywny brutto, po cichu zaś obni¬
żyli dobroć srebra z 13V8 na 13, a nawet na 12 próbę1, co zna¬
czy, że z grzywny fajnu zamiast 49 sztuk, wybijali 50, a nawet
54 sztuki szóstaków.
Nie znamy szóstaków bydgoskich z czasów dzierżawy Jahnsa.
Widocznie nie kalkulowało mu się ich bicie, a obniżać stopy
jeszcze nie śmiał. Istnieją dopiero szóstaki emitowane przez H.
Riidigera w r. 1596 z trzema tarczami: Firleja, Cikowskiego
i Riidigera oraz ich literami 1F, SC, HR. Później jednak nastę¬
1 Braun, j. w., str. 71.
>>>
puje przerwa, a bicie szóstaków wznawia dopiero Ernest Knorr
w r. 1600 i 1601. Okazy te, zresztą dziś bardzo rzadkie, nie no¬
szą litery B, jak przepis kazał, lecz herb i litery E K wymienio¬
nego mincerza.
Najważniejsze odmiany szóstaków bydgoskich są:
a)	Szóstaki z r. 1596
270. Av. Popiersie królewskie. — Rv. Trójwiersz, nad nim
herby państwowe, pod nim trzy herby i litery mincerskie r
J. Firleja, St. Cikowskiego i H. Rüdigera. Napisy:
Av. SIGIS IIIDG REX POLO MDL Rv. -GROS-
ARGE |SEXD • REGN |-POLONIA 9611 §1 F = S (g C | H (g R
(Cz. 971).
*271. J. w. ale na Rv.-GROS-ARGE |-SEXD-REGN-¡-POLONIA
96|I^F=S®C|H(|)R (Cz. 9527).
272.	J. w. ale na Rv. • GROSSARGE | • SEXDREGNI | • POLONIA
96|I®FJS(S)C|.H(|)R.
273.	J. w. SIGIS-III DGREX POLO MA DL: - Rv. -GROSS-
ARGE • | • SEXD • REGNI | • POLONIA 9611 W F: S ® C | • H
(gR- (MW.).
274.	J. W. ale Rv. -GROSS-ARGE|SEXD-REGN-1-POLONIA
96|I$F:S(gC|.Hd]R. (MW.).
275.	J. w. ale bez cyfry wartości VI nad napisem: SIGIS-
III • D • G • REX POLO MA DL — Rv. • GROSSARGE |-
SEXDREGN-1 -POLONIA 96\l ^ F-S (g C|H (g R
276.	J. w. bez VI ale na Av. SIGIS-III-D-G-REXPOLOMADL —
Rv. -GROS• ARGE]- SEXD-REGN • | • POLONIA96|I @j)
F=S(gC|H(gR (Cz. 10187).
277.	J. w. ale na Rv. herby u dołu przestawione: Poza tym
napisy: na Av. SIGISIIIDG REX POLOMDL — Rv.
-GROS-ARG • | • SEXD:REG-1 -POLONI-96|H (g R:S (g
C|-I^F- (Cz. 5740).
*278. J. w. SIGIS-III-D:G-REX-POLOMA DL: — Rv. -GROS-
ARG- | -SEXD:REG- |POLONI96| H(g R:S [§ C|-1 F-
>>>
54
b) Szóstaki z r. 1601
279.	Av. Popiersie króla. — Rv. Trój wiersz, nad nim VI i herby
państwowe, pod nim rok i herb podskarbiego Firleja. Na¬
pisy: SIG-III-D:GR- — P-M-D-L — Rv. GROS-ARGEN®|
SEX-DREGNI|POL-ONI*-|16® 01- (Zag. 291).
280.	J. w. SIG-IIIDG-R- - -POL-M-DL - Rv. GROS-ARGEN|
SEXD-REGNI|POLONI-^- |ś?16 g) 01 ® (Cz. 1166)'
*281. J. w. ale ze znakiem Ernesta Knorra pod popiersiem kró¬
lewskim. Av. -SIG-III- D - G-R-eIc-EX-POL- M - D-L- -
Rv. jak poprz. ale -16.^1.01- (Cz. 1165).
282. J. w. SIG • III • D: G • REX Ele • POLO • M • D • L — Rv.
GROS-ARGEN | SEX REGNI-1 ® POLONI & | ® 16 ® 01 ®
(Cz. 10209).
III. MENNICA KRÓLEWSKA ZYGMUNTA III
Gdy w r. 1601 uchwałą sejmową zamknięto mennicę bydgoską,
a jej personel w świat rozpuszczono, nie spodziewał się zapewne
jej główny kierownik, Herman Riidiger, że to unieruchomienie
fabryki trwać będzie lat 12. Przypuszczał może, że na skutek opo¬
zycji sejmowej podkomorzy Cikowski utraci bezpowrotnie swe
prawa, ale chyba nie spodziewał się, że aż tak wielkiej zmiany
warunków trzeba będzie, by doprowadzić na nowo do uruchomie¬
nia tej mennicy. Zmiany te miały swe źródło zarówno w wewnętrz¬
nej, jak i zewnętrznej polityce króla. Pierwsza pod presją sejmu
zmusiła króla naprzód do wstrzymania, a potem, jak się zdaje, do
odebrania St. Cikowskiemu przywileju menniczego. W każdym
razie o dalszym korzystaniu podkomorzego z mennicy bydgoskiej
nie było już mowy. Mennica ta, jeśli miała dalej pracować, mogła
być tylko królewską. To zaś zmienia zasadniczo jej charakter.
Dalsza zmiana tyczyła się stopy menniczej. Oto sejm z r. 1601
zamykając wszystkie inne mennice zostawił tylko jedną w Koronie,
1	Pochodzenie sztuk 279 i 280 z mennicy bydgoskiej nie jest całkiem
pewne.
>>>
a to krakowską i przymknął oczy, jak jej mincerze obniżali do¬
broć drobnej monety. Spowodowało to jednak dalszy wzrost kur¬
sów monety grubszej, talarów i dukatów, a także wzrost ceny
surowego srebra. Mennicy krakowskiej poszedł na rękę nawet sejm
z r. 1604 zgadzając się na obniżkę, choć drobną, stopy menniczejl,
ale to dolało tylko oliwy do ognia i spowodowało dalszą drożyznę
towaru. Należało za każdą cenę wyjść z impasu i albo zdecydo¬
wać się na radykalne uzdrowienie monety, albo na dalszą inflację
i psucie jeszcze większe pieniądza.
Tymczasem wszystko zachęcało do inflacji. Moneta polska, na¬
wet trojaki tak masowo wybijane przed r. 1601, wywożona była
za granicę, tam przekuwana na podlejsze trzykrajcarówki lub
inne i w tej postaci wracała z powrotem do Polski. W samym
zaś kraju pojawiły się masowo falsyfikaty, zwłaszcza z groszy kra¬
kowskich, nad czym już w r. 1609 ubolewa nowy podskarbi, Baltazar
Stanisławski2. Potrzeba było na to jakiegoś antidotum w postaci
nowej monety, jeszcze mniejszej od tamtych wartości, powstałej
właśnie z ich przebijania.
Dochodziły do tego przyczyny zewnętrznej natury. Król bo¬
wiem potrzebował pieniędzy. Sprawy szwedzkie, a potem wojna
z Moskwą wymagały olbrzymich nakładów, toż samo rokosz Zebrzy¬
dowskiego i pacyfikacja wojska. Skarb królewski rozglądał się
przeto za nowymi źródłami dochodu, zwłaszcza że mennica kra¬
kowska, w tych latach jedyna, słabo do tego pracująca, nie mogła
dużo przynosić. Nie brakło zatem głosów, domagających się
otwarcia zamkniętych w r. 1601 mennic i bicia nowych monet
królewskich w miejsce kursujących w kraju obcych. Istnieje na¬
wet osobna broszura bezimiennego autora, wydana w r. 16033,
jak gdyby podręcznik „o czym radzić in publico rycerstwu koron¬
nemu“, która wyraźnie mówi:
1	Braun, j. w., str. 70.
2	Okólnik jego z dnia 22 X 1609 drukuje w tłumaczeniu Kir mis, j. w.,
str. 107.
*	Detectio accesy skarbu Króla IMci i Rptej..., cytowana przez Lipiń¬
skiego w art. „Wiadomość numizmatyczna o mennicy w Lublinie“, Biblio¬
teka Warsz., 1853, t. IV, str. 562.
>>>
„Za zniesieniem mennic wiele się złego nagarnęło do Ko¬
rony. Pieniądze do Turek, Węgier, Niemiec wywieziono, a ta¬
lary i czerwone złote weszły w cenę wysoką. Fałszywych men¬
nic siła się nasiało w Polsce, w Niemczech pod stemplem ko¬
ronnym. Dobrze tedy, żeby znowu pieniądze bito w mennicach,
a na nich dożywocia nikomu nie dawano, a pan Podskarbi
koronny żeby według prawa nimi zawiadywał, które żeby na
swoich miejscach były w Poznaniu, Bydgoszczy, Wschowej,
w Lublinie, Krakowie etc...“
Przy tym wszystkim nie próżnowali i dawniejsi mincerze, lecz
rozwijali naturalną a silną agitację za otwarciem starych lub no¬
wych mennic, gdyż w nich tylko widzieli swoją rację bytu, swoje
utrzymanie, dochody i karierę. Niewątpliwie, duże starania robił
w tym kierunku dawny dzierżawca mennic wielkopolskich, Herman
Rüdiger i temu nareszcie udało się przekonać zarówno dwór kró¬
lewski, jak i nowego podskarbiego, Stanisława Warszyckiego, o ko¬
nieczności otwarcia jeszcze drugiej mennicy w Koronie celem
bicia drobnej monety. Wybór padł na Bydgoszcz, a jako antido¬
tum przeciwko zalewowi kraju cudzoziemską monetą postanowiono
tam bić na razie tylko szelągi.
Jest rzeczą jasną, że projektodawca, H. Rüdiger, został kie¬
rownikiem tej mennicy, która była już wyłącznie królewską i pod¬
legała tylko podskarbiemu. Zdaje się też, że nie płacił już do
kasy królewskiej czynszu dzierżawnego, jak dawniej Cikowskiemu,
ale pewną określoną ilość groszy od każdej przekutej grzywny
czystego srebra, tak jak to było dawniej z mennicą np. malbor-
ską, z której Gobeliusze płacili po 15 gr od każdej grzywny. Jak
dawniej, tak i teraz w r. 1613 pomocnikiem Rüdigera, jego zdaje
się probierzem i wardajnem był niejaki Daniel Bulwar, który w jego
imieniu roboruje w grodzie bydgoskim uniwersał podskarbiego
o	otwarciu nowej mennicy. Akt ten, datowany z Warszawy 8 lipca
1613, ma treść następującą:
„Stanisław Warszycki, podskarbi koronny, Warszawski, Kob-
ryński, Osiecki etc. etc. starosta. Oznajmuję komu to wie¬
dzieć należy, a zwłaszcza urzędom grodzkim i miejskim w pań¬
stwach Króla Jegomości koronnych, iż za wolą i rozkazaniem
Jego Król. Mości rozkazałem bić monetę drobną w Bydgoszczy,
>>>
TABLICA III
Bydgoskie trojaki, szóstaki i szelągi
>>>
57
której po ten czas przebiło się było. Przeto do wiadomości
pomienionych urzędów to przywodzę, proszę i napominam, aby
takową menicę bydgoską, a mianowicie szelągi publikować
i brać kazali, gdyż wedle ceny takiej i dobroci są bite, jako
w tym mieście drogość srebra przynieść może, nie odstępując
od zwyczajów i ustaw około mennice koronne. A dla pewności
podpisałem się ręką własną...”ł.
Wzmianka, że uniwersał niniejszy podał do grodu Bulwar, pod¬
władny Hermana Riidigera „rezydenta zakładu Jego Król. Mości
w mieście Bydgoszczy“, jest już ostatnia, jaka o tym wielkim przed¬
siębiorcy się dochowała. Prawdopodobnie umarł on w tymże r. 1613
i to bezdzietnie, gdyż nic już więcej o nim nie słychać w aktach.
W następnym r. 1614 jest mennica bydgoska w ręku nowego
kierownika, którym został Eryk Huxer, niegdyś probierz przy boku
Riidigera w r. 1597. Z jego to zapewne inicjatywy poczęto wła¬
śnie w r. 1614 emisję półtoraków oraz pierwsze próby talarów
koronnych. W tej sprawie znalazł się interesujący list Huxera jako
mincmistrza bydgoskiego do rady m. Wrocławia na Śląsku2, do¬
noszący jej, że pisał przed kilku tygodniami do ich współobywa¬
tela, Hansa Riegera, płatnerza (Waffenschneider) zamieszkałego
we Wrocławiu i posłał mu nawet portret króla polskiego prosząc,
aby według niego zrobił żelazny stempel do talarów, ponieważ król
pragnie mieć kilka tego rodzaju okazów dla siebie. Ponieważ zaś
Rieger, jak w odpowiedzi zaznaczył, nie śmie robić tego bez wie¬
dzy i zgody Wysokiej Rady, tedy on, Huxer, w imieniu króla prosi
niniejszym o pozwolenie Riegerowi na sporządzenie tego stempla.
List ma datę 25 września 1614 z Bydgoszczy, co znaczy, że
wymienione tu talary dopiero przy końcu roku mogły być wybi¬
jane. Były to jednak talary próbne, okazowe, w małej tylko ilości
wybite, główną natomiast monetą, produkowaną wówczas w Byd¬
goszczy, były szelągi i półtoraki. O nich to pisze król Zygmunt III
w uniwersale z daty Warszawa, 23 maja 16143:
1 Inscript. Valcenses, 1613 fol. 64, oblatowany w grodzie wałeckim przez
gdańszczanina Wilhelma Howela.
1 Streszcza go Kirmis, j. w., str. 119.
3	Relat. Cracov. t. 40, str. 1789.
>>>
58
„Dochodzi nas, że znajdują się niektórzy, co monety z men¬
nice tej, którą w Bydgoszczy natenczas biją, sami nie biorą
i inszym brać zakazują, winy przeciwko takowym zakładając...
Rozkazujemy przeto, żeby nikt regalia naszych w zakazywaniu
tego co nam należy, nie uzurpował i monetą bydgoską każdy
brał jako niepodejrzaną.. “.
Z powyższego widać, że moneta, nowoprodukowana w bydgo¬
skiej królewskiej mennicy nie ’znalazła dobrego przyjęcia w spo¬
łeczeństwie i wiele wywoływała zastrzeżeń i sprzeciwów.
Tymczasem mincerze zmieniali się jak w kalejdoskopie. Huxera
zastąpił w r. 1615 nowy kierownik, Konrad Bremer, który już
od kilku lat stał na usługach skarbu królewskiego. Był bowiem
od r. 1610 żupnikiem w salinach wielickich, a w r. 1614 miał
nawet z Żydami poznańskimi jakiś proces, zdaje się z tytułu do¬
stawy soli \ Specjalnie miał sobie oddany szyb Lejsowski w Wie¬
liczce, ale rachunki z niego nie wypadały jakoś po myśli kró¬
lewskiej, tak że dnia 6 sierpnia 1614 polecił król podskarbiemu
Warszyckiemu odebrać ten szyb od Bremera2. Jest możliwe zatem,
że gdy ten zaczął narzekać i czuć się poszkodowanym, dano mu
w zamian mennicę bydgoską w administrację.
Z czasów urzędowania Bremera w Bydgoszczy pochodzi akt,
zapisany pod datą 21 maja 1615 w aktach grodzkich bydgoskich,
rzucający ciekawe światło na politykę Gdańska w stosunku do
spraw monetarnych i finansowych ówczesnej Polski. Oto tenże
Bremer za pośrednictwem swego podwładnego mincerza, Stefana
Gaggela, przedłożył wówczas w grodzie pismo królewskie,3 które
musiało wziąć go w obronę przed agresywnością i gwałtami
gdańszczan. Bremer miał w Gdańsku rozmaite interesy, a przede
wszystkim sprowadzał stamtąd srebro dla mennicy. Zdarzyło się
jednak, że taką partię zakupionego srebra, monet i łomu, czyli pa-
gamentu, senat gdański zaaresztował i wydać nie chciał. Pisze
przeto król z Warszawy dnia 15 maja 1615 do burgrabiego, bur¬
mistrzów i radnych miasta Gdańska:
„Żali się przed nami szlachetny Konrad Bremer, przełożony
1 Relat. Varsav., t. 35 fol. 1299.
Metryka kor. ks. 43, fol. 425.
8 Inscript. Bidgost. 1615, fol. 114.
>>>
59
naszej mennicy bydgoskiej, żeście nie małą sumę srebra i pie¬
niędzy przeznaczoną do wyżej wspomnianej mennicy naszej
w mieście swojem zaaresztowali i dotychczas przetrzymujecie.
Ponieważ to szkodzi naszym dochodom i niegodnem się wy¬
daje przeszkadzać w handlu poddanym naszym, którzy na-
szemi sprawami administrują, przeto polecamy wiernościom
Waszym, aby to srebro i pieniądze zwolnili co prędzej z aresztu,
a na przyszłość by tak postępowały, by żadne skargi na nich
do nas nie dochodziły...“
Po roku urzędowania ustąpił jednak Bremer, a na jego miejsce
przyszły aż dwie osoby dzieląc się administracją mennicy, która
w międzyczasie stała się jedyną oficyną w Koronie i największym
przedsiębiorstwem monopolu królewskiego. Z tego powodu król
widział się zmuszony poświęcać Bydgoszczy więcej uwagi i nadzór
nad nią złożyć w polskie i obywatelskie ręce. Do tego celu wybrał
zatem Piotra Żerońskiego, sekretarza królewskiego i jego zamia¬
nował superintendentem, czyli inspektorem mennicy bydgoskiej.
Kierownikiem tejże mennicy został nowy przedsiębiorca, Jakub
Jacobson, probierzem zaś niejaki Jan Hase z Drezna. Możliwe, że
te nominacje łączą się ze zmianą również na stanowisku podskar¬
biego w. koronnego, którym w miejsce St. Warszyckiego został
właśnie w r. 1616 Mikołaj Daniłłowicz herbu Sas, starosta chełm¬
ski, samborski, drohobycki i czerwonogrodzki.
Spośród nowozaangażowanych osób najwięcej zainteresowania
budzi Jakub Jacobson. Pochodził on z Emden w Holandii i na¬
leżał do tych przedsiębiorców, którzy w Polsce szukali majątku
i kariery. Sprytny i obrotny potrafił w krótkim czasie wkraść się
w łaski królewskie i podskarbiowskie, wziąć w administrację nie
tylko mennicę bydgoską, ale i wszystkie inne mennice w Koronie,
Litwie i Prusiech, otrzymać indygenat na sejmie i zrobić kolosalny
majątek. Z początku, w r. 1616 był tylko „starszym mincerzem“
we fabryce bydgoskiej, podwładnym Żerońskiego, który objął ad¬
ministrację po Bremerze. W tej skromnej roli widzimy go w piś¬
mie królewskim, wystawionym w Warszawie dnia 20 sierpnia 1616 r.,
gdzie czytamy:
„Sławnym i uczciwym mincerzom bydgoskim, którzykolwiek
do kontraktu z szlachetnym Konradem Bremerem należeli, oso-
>>>
bliwie jednak Jakubowi Jacobsonowi starszemu mincerzowi
wiernie Nam miłym, łaskę Naszą królewską. Sławni, uczciwi,
wiernie Nam mili. Dał nam znać urodzony Piotr Zeroński, se¬
kretarz nasz, któregośmy zesłali na administrację mennicy
Naszej bydgoskiej o życzliwości waszej, którą w odprawowa-
niu robót pieniężnych i dostawaniu srebra i innych pożytkach
do skarbu naszego należących, pokazujecie. Co jako teraz
pochwalamy Wam, tak i na potem zechcemy Waszą taką życzli¬
wość w pomnożeniu pożytku skarbu Naszego mieć u siebie w do¬
brej pamięci, żebyście za okazją łaskę Naszą z tej materji
poznać mogli, temczasem, abyście pożytki według kontraktu
z pomienionym Bremerem do skarbu naszego należące, do rąk
urodzonego Piotra Żerońskiego, natenczas Bidgoskiej mince
administratora oddawali wola ta jest Nasza. A My, jakośmy
was osobnym listem naszym do pomienionego administratora
posłanym asekurowali, tak i niniejszem ubezpieczamy, że jako
osoby Wasze, tak i dobra wszystkie Wasze w obronie Naszej
będziemy mieli. W czem bądźcie tego pewni, że ani od skarbu
naszego nad powinność będziecie uciśnieni, ani żadnemu urzę¬
dowi z jakiejkolwiek miary krzywdy Wam czynić i turbować
żadnego z Was niedopuścimy; w oddawaniu jednak do rąk
pomienionego administratora Naszego bydgoskiego pożytków
skarbowi naszemu powinnych, abyście inaczej nie postępowali,
tym listem Naszym Wam rozkazujemy, chcąc to mieć po Was
koniecznie. Co uczynicie dla łaski Naszej z powinności swej...“1.
Pismo powyższe wskazuje, że po ustąpieniu Bremera i po przejś¬
ciu administracji w ręce Żerońskiego, wybuchły wśród personelu
menniczego jakieś niepokoje, może coś w rodzaju strajku. Mincerze
z niewiadomych przyczyn poczęli się bać o swoje prawa i zażą¬
dali od administratora ubezpieczenia w postaci osobnego listu kró¬
lewskiego. List, jak widzimy, uspokaja w zupełności ich obawy.
Jest możliwe, że personel ten, w większości swojej niemiecki
i w osobny cech zamknięty, nie chciał przyjąć do swego grona
1 Metryka kor., ks. 180, fol. 162. Wspomniany tu P. Zeroński wsławił
się kupnem obrazu Rubensa „Zdjęcie z krzyża” i ofiarowaniem go kolegiacie
kaliskiej.
>>>
*
61
Żerońskiego, szlachcica i Polaka i bał się pogwałcenia przez tegoż
swych mincerskich przywilejów.
Na czele tego personelu stanął Jakub Jacobson, być może
zaangażowany do Bydgoszczy jeszcze przed r. 1616 przez Kon¬
rada Bremera. Jacobson nie był fachowym mincerzem, ale wziął
na siebie kierownictwo fabryki i dostawy srebra i wnet potrafił
zwrócić na siebie specjalną uwagę dworu. Aby podnieść swój
*	autorytet, a zarazem uwolnić się od odpowiedzialności, wkradł
się naprzód w łaski administratora Żerońskiego i za jego pośred¬
nictwem wystarał się o specjalny przywilej podskarbiowski, który
całą odpowiedzialność przenosi z niego na barki probierza Jana
Hasa. Przywilej ten, podpisany przez podskarbiego koronnego,
Mikołaja Daniłłowicza z Żurowa, w Warszawie 31 sierpnia r. 16161,
brzmi, jak następuje:
„Wziąwszy dostateczną wiadomość od JMci pana Piotra
Żerońskiego sekretarza Króla Jegomości, a natenczas dozorcy
mennicy bydgoskiej, iż sławny i uczciwy pan Jakób Jakobson
starszy w mennicy bydgoskiej, nie mogąc sam być obecnym
przy sposobieniu i dostawaniu srebra, także też i dozornie
pilnować wagi, próby, szrotu, ligi, monety, tedy ja z powagi
urządu mego, tamąuam supremus praefectus rei monetariae,
ten dozór z niego w rzeczach pomienionych składam i wolnym
go od tego czyniąc, a zlecam i wkładam to na uczciwego
pana Jana Hasza z Drezna, przyjmując go za probierza men¬
nicy zwyż mianowanej. A obiecując to, że kiedy pomieniony
pan Jakób Jacobson przyłoży pilnego starania około roboty
i dostatki wszelakie, ile tylko mennica potrzebować będzie
opatrzy, tedy o próbie i sprawiedliwości wagi, ligi, szrotu, nie
pan Jakób, ale pan Jan Hasz poczet czynić, sprawę dawać,
cokolwiekby jeno do dobroci monety i sprawiedliwego minco-
wania przynależało, powinien będzie. I upewniając w tem
pomienionego pana Jakuba, daję mu ten list ręką swoją
f	podpisany...”
Pismo to było zatem dla Jacobsona prawdziwym glejtem bez¬
pieczeństwa i było dlań tak ważne, że jeszcze w 13 lat potem,
1	Metryka kor., ks. 177, fol. 314.
*
>>>
62
w r. 1629 postarał się o zatwierdzenie go w kancelarii królewskiej
i wpisanie do metryki koronnej. Cała bowiem odpowiedzialność
za bicie monety, jej stopę i dobroć, za rachunki mennicze spa¬
dała na Jana Hasa z Drezna, który na stanowisko probierza się
dostał1.
0	innych mincerzach bydgoskich wiemy już bardzo mało. Na¬
leżał do nich, jak się zdaje, Benedykt Wank, który posiadał ka¬
mienicę przy ul. Młynarskiej, ale już w r. 1617 pracował w Po¬
znaniu w mennicy miejskiej pod Rudolfem Lehmanem. Do perso¬
nelu bydgoskiego w tym czasie należał jeszcze Krzysztof Ludwig,
rytownik stempli menniczych, zamieszkały w Bydgoszczy, którego
wspomniany wyżej Wank robi pełnomocnikiem i upoważnia do
sprzedaży swojego domu 2.
Wszystkich zaćmiewa jednak postać Jacobsona, który potrafił
bez ryzyka dla siebie prowadzić mennicę z korzyścią dla skarbu,
a jeszcze większą dla siebie. Nie chcąc mieć w mennicy kra¬
kowskiej, wciąż jeszcze czynnej, konkurenta dla bydgoskiej, wy¬
starał się sam o jej ograniczenie i tak rozłożył pracę, że w Kra¬
kowie bito tylko szelągi, w Bydgoszczy zaś półtoraki. Pilnował
się przede wszystkim, by punktualnie wpłacać do skarbu królew¬
skiego należne raty, które uiszczał zwykle do rąk administratora,
Piotra Zerońskiego. Raty te obliczane były na podstawie ilości
grzywien czystego srebra, które w danym okresie czasu mennica
zdołała przekuć na monetę bieżącą. Od każdej takiej grzywny
płacił bowiem Jacobson 10 groszy do kasy królewskiej3. Za to
jednak już w drugim roku swoich rządów wystarał się od podskar¬
biego koronnego o świadectwo, które jest nowym dla niego sukcesem
i przywilejem. Pismem datowanym z Warszawy dnia 26 września
r. 1617 wystawia mu podskarbi Daniłłowicz niesłychanie po¬
chlebne świadectwo pisząc mniej więcej w te słowa:4 że od czasu,
jak po Bremerze objął Zeroński administrację mennicy bydgoskiej,
1	Walewski, j. w., str. 76, zupełnie mylnie odnosi do niego litery ID
na trojakach z r. 1595 i 96 i mylnie robi go kierownikiem mennicy bydgo¬
skiej w tych latach.
2	Consul. Posnan. 1617, fol. 129.
3	Lengnich, Geschichte der preuss. Lando, Danzig 1755 V, str. 116.
4	Metryka kor., ks. 177, fol. 316.
>>>
63
a Jacobson jej kierownictwo, przez cały ten czas aż do chwili
obecnej z wielką gorliwością i uczciwością przykładał się tenże
Jacobson do swojej pracy, wybijał monetę w myśl poleceń kró¬
lewskich i ordynacji podskarbiowskich, a poza tym opłaty należne
z mennicy wniósł należycie i w całości do skarbu. Z tego powodu
kwituje się go niniejszym i żadnych pretensji na przyszłość rościć
się do niego nie będzie. Poza tym gdyby interesy zmusiły Jacob¬
sona na dłużej mennicę opuścić, albo nawet z kierownictwa jej
tymczasowo zrezygnować, to w takim wypadku podskarbi skłonny
jest iść mu na rękę i mianować na zastępcę tego, kogo Jacobson
na swoje miejsce zaprezentuje.
I to pismo podskarbiowskie było dla Jacobsona niesłychanie
ważne, tak że w 12 lat później postarał się o wpisanie go do
Metryki koronnejByło to bowiem wyraźne zezwolenie na dłuż¬
sze urlopy z mennicy bydgoskiej i na zawiadywanie nią za po¬
mocą oddanych sobie i zaufanych ludzi, zatwierdzanych z góry
przez podskarbiego. Na tej tylko podstawie mógł Jacobson
w następstwie obejmować dzierżawę jednej za drugą mennicy
państwowej.
Główną jednak dla niego mennicą i terenem działania była
Bydgoszcz, produkująca w tym czasie masowo półtoraki, a od
r. 1621 orty. Za pomocą rozgałęzionej sieci ajentów ściągał tu
Jacobson do przekucia surowe srebro, połamane naczynia srebrne,
a także monety dawniejsze i cudzoziemskie. W tej materii po¬
starał się nawet o uniwersał królewski, nakazujący wszystką prawie
cudzoziemską monetę, jaka wówczas kursowała w kraju, oddawać
mennicy bydgoskiej na stopienie i przebicie. Uniwersał ma datę
z Warszawy 30 kwietnia 1619 i brzmi w skróceniu:2
„Wszem na urzędach będącym wiadomo czynimy, iż gdy
milionami złej monety do państw naszych przyniesiono, rozka¬
zujemy miastom portowym i tym, w których komory celne są,
aby pod winą talarów złotowych ani lewkowych, ani piętaków,
które w Zwollen, Kempen, w Fryzji, Zelandji albo gdzieindziej
biją, także półtoraków pomorskich i wszelakiej cudzoziemskiej
1	Dnia 27 marca 1629 r.
2	Relat. Cracoy., t. 45, p. 1081 — toż samo w Relat. Varsav. fol. 990.
>>>
64
monety, wyjąwsze czerwone złote i talary ad legem Imperii
do Korony i W. Księstwa Litewskiego nie przepuszczali i do
skarbu konfiskowali. Postanawiamy też straż przy granicach
i aby każdy tę monetę odmieniał w czasie od 25 maja do
25 listopada lub do mennicy bydgoskiej oddał, gdzie będzie
przebita odpowiednią proporcją srebra, lecz po upływie tego
czasu będzie konfiskowana i karana...“
Nie mamy żadnych zapisek o losach i mincerzach mennicy	*
bydgoskiej w latach najbliższych. Monety same wskazują, że praca
była tam wówczas bardzo intensywna o bardzo wielu emisjach
różnych gatunków monety koronnej. Ruchliwy Jacobson jeździł
często po kraju wyręczając się w Bydgoszczy swoimi zastępcami,
których poznajemy dopiero z kilku zapisek z r. 1622. Są to min-
cerze Marek Koch, Jan Zizendik i Eliasz Fonborten. Mają oni
tytuł naczelników, a nawet superintendentów mennicy bydgoskiej,
niemniej działają w imieniu Jakuba Jacobsona i mają ciągle jeszcze
Piotra Zerońskiego, teraz już cześnika nadwornego, nad sobą.
O	pierwszym z nich, Marku Kochu, dowiadujemy się z ksiąg
grodzkich bydgoskich, gdzie pod datą 1 lutego 1622 zapisana
jest skarga Kocha przeciwko Jakubowi Judce, Żydowi poznań¬
skiemu, o niezapłacenie kwoty 2000 zł oraz pełnomocnictwo dla
Jakuba Sieradzkiego w tej sprawie 1. Widocznie były to pieniądze
dane za poręczeniem piśmiennym Judce na zakup srebra do men¬
nicy bydgoskiej. Zresztą o Kochu nie znajdujemy więcej wzmianki.
Przeniósł się on niebawem do Prus Elektorskich i w r. 1624 za¬
angażowany został do mennicy w Królewcu i Berlinie2.
Podobnie z dostawami srebra mieli kłopot dwaj inni zastępcy
Jacobsona, Jan Zizendik i Eliasz Fonborten. Skarżą oni w grodzie
bydgoskim imieniem swego mocodawcy dnia 1 lutego r. 1622
pana Adama Nieradzkiego, administratora ceł koronnych, o za¬
aresztowanie w Toruniu srebra na potrzebę mennicy bydgoskiej
wiezionego.
„Pan Adam Nieradzki niewiadomo jakim duchem dnia 21	l
stycznia roku teraźniejszego, w dzień piątkowy, to jest dziś
1	Judiciales Bidgost. 1622, fol. 362.
2	Bahrfeldt, Das Miinzwesen der Mark Brandenburg II, str. 312.
>>>
65
dwie niedziele, srebro i inszą pieniężną starą materję to jest
potrójnych (= trojaków) 300 grzywien i 6, rachując grzywnę na
fajn, dzięg moskiewskich 204 na fajn, spuszczanego fajnsylbru
161 grzywien w różnej starej monecie, w groszach i półgrosz-
kach starych litewskich, także w groszach, półgroszkach i pół¬
torakach starych polskich 275 grzywien, rachując grzywnę ła¬
manego srebra na fajn grzywien 56, gdy to wszystko niewierni
Jonas Markus i Abram Abror, żydzi poznańscy, według kon¬
traktu pewnego, który 3 dni przedtem z pomienionym panem
Jacobsonem w Toruniu byli uczynili i tam je do Torunia na
potrzebę mennicy bydgoskiej jemu stawić mieli, wieźli, jakoż
ad rationem tego targu i kontraktu już byli oddali temu panu
Jakubowi Absonowi (= Jacobsonowi) 800 grzywien fajnu. A ten
ostatek, który pan Jmość Nieradzki zahamował, stawić mieli
tamże do Torunia. Tenże Jegomość pan Nieradzki poważył
się zwyż wymienione srebro i pieniężną inną starą materję, na
potrzebę mennicy Bydgoskiej i pożytek skarbu Rzpltej zatar-
gowane i zakupione, mimo wszelaką słuszność, na wielką szkodę
mennicy Bydgoskiej i umniejszenie skarbu i prowentu króla
Jegomości, na wolnej drodze przed miastem Toruńskiem za¬
hamować i ono do siebie na komorę swą Dybowską zabrać,
jakoż zahamował i dotychczas wydać nie chce będąc o to
zaraz tak przez samego pana Jakobsona, jako też przez po-
mienionego Jana Zizendika tamże w Toruniu rekwirowany
i expostulowany..
Prawie równocześnie skarżą się w grodzie bydgoskim i Żydzi
poznańscy, wyżej wymienieni Jonas Markus i Abram Abror, o na¬
pad publiczny na nich przed mostem toruńskim, dokonany przez
A. Nieradzkiego, administratora i dzierżawcę ceł koronnych i o za¬
branie im srebra, które wieźli dla J. Jacobsona na potrzeby men¬
nicy bydgoskiej 2.
Sprawa napadu pod Toruniem oparła się aż o kancelarię kró¬
lewską, która za staraniem Jacobsona wystawiła mu w Warszawie
pod datą 28 kwietnia następujący dokument, którego najważniejsze
ustępy (w tłumaczeniu) są:
1	Judiciales Bidgost. 1622, fol. 368.
2	Judiciales Bidgost. 1622, fol. 357.
Mennica bydgoska	5
>>>
66
„Jakubowi Jakobsonowi z Emden, kierownikowi mennicy
bydgoskiej, słudze naszemu, o którego wierności już dawno
wiemy, dajemy polecenie, aby skupował srebro, wymieniał pie¬
niądze i starał się o wszelkie potrzeby dla mennicy konieczne.
Pod tym jednak warunkiem, aby obecnej ilości pieniądza nie
zwiększał ponad normę ustanowioną w mennicach naszych
edyktami podskarbiego, poza tym aby nie przeszkadzał funk¬
cjonowaniu mennicy krakowskiej, ani ludziom, którzy dla niej
pracują w Małopolsce. Co podajemy niniejszym do wiadomości
wszystkim urzędom ziemskim, prowincjonalnym i miejskim,
szczególniej zaś starostom grodzkim i naczelnikom ceł koron¬
nych, by wymienionemu J. Jakobsonowi żadnej krzywdy nie
czynili, lecz jego i jego ludzi bez żadnych przeszkód puszczali
i w drodze do mennicy bydgoskiej żadnymi aresztami drogi
nie molestowali pod karą...“1
Powyżej opisana sprawa rzuca ciekawe światło na dostawy
srebra dla mennicy bydgoskiej. W nich tkwiła zawsze główna
kalkulacja przedsiębiorcy, który musiał się starać dostać ten su¬
rowiec jak najtaniej i w jak największej ilości. Jak widzimy, ajentami
jego przy ściąganiu srebra byli wyłącznie Żydzi poznańscy, którzy
zwozili mu wory nie tylko pieniędzy cudzoziemskich, ale i polskich
niedawno bitych. W danym wypadku bowiem wieźli aż 300 grzy¬
wien samych trojaków (ok. 60 kg), które zaledwie 20 lat temu
bić się przestały. Żydzi ci jechali widocznie ze Wschodu, z Moskwy
i Litwy, gdyż mieli ze sobą duże zapasy monet moskiewskich
i litewskich.
Przytoczony wyżej list królewski, który tę sprawę reguluje,
pozwala stwierdzić pewną konkurencję między mennicą bydgoską
a krakowską, którą wówczas kierował T. Allenperger. Dekret
królewski rozdziela niejako województwa koronne na dwie części,
na sferę wpływów i interesów Jacobsona, który odtąd ma działać
w Wielkopolsce i na Mazowszu i na sferę wpływów i interesów
Allenpergera, do którego Małopolska ma należeć. Było to ogra¬
niczenie, którego Jacobson nie myślał długo znosić. Gdy następcą
Allenpergera został w Krakowie Jan Lobmayer, był już Jacobson
1	Metryka kor., ks. 168, fol. 82.
>>>
67
z nim w jakichś bliższych stosunkach i przez jego ręce wnosił
do skarbu należne z Bydgoszczy opłaty. Mówi o tym wyraźnie
pokwitowanie podskarbiego Daniłłowicza z dnia 31 grudnia r. 1622,
wystawione Jacobsonowi i pełne dla niego pochwałi. W treści
zupełnie podobne jest do tego, jakie otrzymał 26 września r. 1617
i zapisane tak samo w kancelarii królewskiej w r. 1629.
Mimo tych pochwał przecież rok następny 1623 przyniósł dla
Jacobsona wiele zmartwień i kłopotów2. Przede wszystkim zebrała
się nareszcie komisja sejmowa, powołana do spraw monetarnych
i zaczęła w marcu 1623 badać skrupulatnie dobroć i stopę men¬
niczą monet bitych w mennicach koronnych. Wziąwszy do po¬
mocy wardajnów, czyli probierzy menniczych z Gdańska, Królewca,
Wilna i Warszawy zabrała się do badania monety bydgoskiej
jako najważniejszej. Szczęściem znalazła wszystko w porządku, pie¬
niądze bito w myśl ordynacji podskarbiowskich i chociaż intencje i ży¬
czenia komisji były może inne, jednak nie mogła nic konkretnego
zarzucić8. Niemniej Jacobson dla pewności pospieszył się zabezpie¬
czyć i w tym samym dniu, kiedy król w myśl postanowień komisji
sejmowej podpisywał nową ordynację menniczą, tj. 17 marca 1623,
wystarał się Jacobson o nowy dla siebie przywilej królewski4.
Była to właściwie koncesja na bicie tych wszystkich gatunków
monet, jakie komisja sejmowa szczegółowo sprecyzowała, oraz na
dalszą administrację mennicą bydgoską. Dodano tylko Jacobsonowi
dwa nowe ograniczenia. Oto jego interesy i wpływy odnośnie do sku¬
pywania surowców mają się rozciągnąć tylko na Wielkopolskę
i księstwo Pruskie, a po wtóre nie wolno mu będzie przetapiać
i przekuwać monet polskich bitych od r. 1620 włącznie5.
Ograniczenia powyższe spowodowane były przede wszystkim
otwarciem nowej mennicy koronnej w Warszawie i upoważnieniem
jej kierownika, Jana Schmidta, do skupowania srebra na jej po¬
trzeby“. Równocześnie, dnia 20 czerwca 1623, także i kierownik
1	Metryka kor., ks. 177, fol. 318.
2	Kradzież 8500 zł z mennicy bydgoskiej w lipcu r. 1623 opisuje Roż-
dżyński w Dzienniku bydg. 19 VI 1938 r.
*	Zagórski, j. w., str. 141.
4	Metryka kor., ks. 170, fol. 184.
‘ Metryka kor., ks. 170, fol. 184.
*	Zagórski, j. w., str. 142. — Metryka kor., ks. 170, fol. 370.
5*
>>>
68
mennicy krakowskiej, Jan Hofer, otrzyma} licencję na skupowanie
surowca menniczego po całym kraju *. Przybyli zatem Jacobsonowi
konkurenci zgoła niepożądani.
Równocześnie pokazało się, że ajenci tych kierowników men¬
nicy, z reguły Żydzi, wyławiali pod rozmaitymi pozorami kursującą
dobrą monetę w kraju, żeby tylko jak najwięcej przywieźć jej do
mennicy. Wyławiali zaś nawet świeżo bitą, tak że monety bite
w jednej mennicy, szły w drugiej na stopienie. Gdy bowiem tegoż
roku 1623 magistrat krakowski zrobił rewizję w mieszkaniu takiego
żydowskiego liferanta, Dawida Appla, podejrzanego przy tym
0	fałszowanie monet, znalazł u niego obok monet zagranicznych
1	polskie świeżo bite, jak orty gdańskie i bydgoskie, grosze i tro¬
jaki bydgoskie, szóstaki, szelągi i grosze stare, świeże bydgoskie
półtalarki itd., ale wszystko to było prawdziwe i dla mennicy
przeznaczone 2.
Jeżeli tak było w Krakowie, to prawdopodobnie nie inaczej
działo się i w Bydgoszczy, gdzie przywozili znowu Żydzi do sto¬
pienia świeżo wybite monety krakowskie lub wileńskie. Stąd, jak
widzimy, owo ograniczenie przebijania monet, ale tylko starszych
niż z roku 1620. Tak więc pod tym względem szła tolerancja kró¬
lewska dość daleko.
Jednakże właśnie z racji monety i nowych mennic musiał król
na sejmie r. 1623 dużo przykrych słów wysłuchać. Izba poselska
skarżyła się, że król bez pozwolenia sejmu i nowej ordynacji
otworzył w kilku miejscach mennice, gdzie coraz to gorszą bije
się monetę, co jest wbrew ordynacji króla Stefana i wbrew uchwa¬
łom sejmu z r. 1601. Narzekano na drożyznę towarów, na do¬
wolność w oznaczaniu cen pieniądza ze strony skarbu etc.
W odpowiedzi król przyznawał, że konstytucja z r. 1601 po¬
zwalała bić monetę tylko w Krakowie lub Olkuszu, ale zasłaniał
się tym, że komisja mennicza z r. 1604, której uchwały zatwierdził
sejm z r. 1616, pozwoliła królowi na 4 mennice. Pierwsza to men¬
nica olkusko-krakowska, założona ze względu na sąsiedztwo kopalni
srebra w Olkuszu i na Węgrzech. Druga mennica królewska miała
1	Grabowski, Starożytne wiadomości.
2	Consul. Cracov. 1623, fol. 36 — toż. Walewski, j. w., str. 189.
>>>
być w Prusiech, ale tu król poprzestał na mennicach miast pruskich
i elektora, których prawa mennicze zagwarantowane są konsty¬
tucją. Dlatego zamiast w Prusiech założył król mennicę, w Byd¬
goszczy, gdyż za wyborem tego miejsca przemawiało jego do¬
godne położenie w sąsiedztwie portów i nad spławną rzeką oraz
wzgląd na potrzeby Wielkopolski. Trzecią zaś mennicę, w War¬
szawie, otworzył król jedynie na prośbę niektórych województw,
choć, jak dotąd, więcej ma z niej straty niż dochodu. Wreszcie
oświadczono imieniem króla, że cokolwiek sejm w sprawie mo¬
nety postanowi, to król w granicach możliwości gotów jest wy¬
konać *.
Na ogół zarówno król, jak i Jacobson wyszli z tych opresji
sejmowych zwycięsko. W rezultacie pozyskał Jacobson jeszcze
większe zaufanie zarówno dworu królewskiego, jak i podskarbiego,
a nagroda za oddane usługi przyszła dlań w następnym roku.
Oto dnia 12 marca 1624 nadał mu król Zygmunt III szlachectwo
dziedziczne i herb osobny polski. Dowiadujemy się o tym z gdań¬
skiego kopiariusza urzędowego 2, gdzie spisywano nobilitacje i in-
dygenaty ówczesne. Zapisano tam przy sposobności, że Jakub
Jacobson van Embden miał przezwisko Gehema, ożeniony był
z Esterą von Dalen i miał dzieci czworo: Jakuba, Abrahama,
Annę i Esterę.
Zdaje się, że równocześnie z tą nobilitacją oddano Jacobsonowi
administrację innych mennic państwa, a to mennicy krakowskiej,
warszawskiej i wileńskiej, które jeszcze w r. 1623 samodzielnie
pracowały. Możliwe, że wiąże się to ze zmianą na stanowisku
podskarbiego koronnego, Mikołaja Daniłłowicza, który zmarł właśnie
w r. 1624. Tymczasowym zastępcą został na parę miesięcy jego
syn, Jan z Żurowa Daniłłowicz, chorąży koronny i starosta chełmski
i dopiero z początkiem r. 1625 mianował król podskarbim nowego
dygnitarza w osobie Hermolausa Ligęzy z Bobrku, kasztelana za-
wichostskiego.
Zmiany tego rodzaju na stanowisku najwyższego szefa skarbu
koronnego były dla mincerzy zawsze niebezpieczne i kryły w sobie
1	Diariusz sejmu z r. 1623 u Szelągowskiego j. w., str. 178.
*	Wdowiszewski w Miesięczniku herald., 1936, str. 30.
>>>
70
zawsze moc zagadek. Dlatego, aby się na każdą ewentualność
ubezpieczyć zwrócili się mincerze ówcześni, a przede wszystkim
odpowiedzialni probierze mennicy bydgoskiej i warszawskiej do
tymczasowego administratora skarbu koronnego, Jana Daniłłowicza,
z prośbą o wystawienie im zaświadczenia o ich uczciwości. Z pisma
tegoż Daniłłowicza dowiadujemy się, że probierzami takimi w Byd¬
goszczy byli w r. 1625 Jan Hase, drezdeńczyk i Jan Lippe.
Pierwszy znany jest w Bydgoszczy w tym charakterze już w r. 1616,
drugi, występujący tu po raz pierwszy, rozwinął później większą
działalność w Toruniu w mennicy miejskiej.
Prośbie probierzów uczynił zadość Daniłłowicz i pod datą 18
stycznia 1625 wydał im zaświadczenie, że w czasie swego urzę¬
dowania nie znalazł w działalności wspomnianych probierzy ni¬
czego, coby się sprzeciwiało ordynacjom podskarbiowskim i kon¬
stytucjom sejmowym, przeciwnie, uważa wszystkich wymienionych
za wiernych, pilnych i uczciwych mężów i z przyjemnością może
im dać absolutorium1.
Równocześnie o podobne świadectwo wystarał się i Jacobson,
ale wprost od króla Zygmunta. W piśmie z dnia 22 marca 1625
poświadcza król, że szlachetny Jakub Jacobson od czasu, jak po
Bremerze objął administrację mennicy bydgoskiej, a następnie wi¬
leńskiej, warszawskiej i krakowskiej, spełniał zawsze nadzwyczaj
pilnie i gorliwie swe obowiązki mennicze, do kasy skarbowej wpła¬
cał zawsze regularnie swoje należności, był człowiekiem honoro¬
wym i wiernym królowi. Wobec czego wydaje mu król generalne
pokwitowanie aż po dzień ostatni grudnia r. 1624, a również apro¬
buje wszystkie kwity, jakie mu wystawiał bądź to Piotr Żeroński,
cześnik nadworny i inspektor mennicy bydgoskiej, bądź to sam
podskarbi wielki koronny, Mikołaj Daniłłowicz. Król obiecuje w końcu
udzielać Jacobsonowi swojej opieki królewskiej tak przeciwko tym,
którzy by go niesłusznymi i złośliwymi słowami obrażali, jak i prze¬
ciw tym wszystkim, którzy by mu w dalszej pracy stawiali prze¬
szkody lub jego dobrą opinię szargali2.
Gdy wnet potem zamianowany został podskarbim Hermolaus
Ligęza, nie cofnął swej łaski Jacobsonowi, lecz obdarzył go taką
1	Zagórski, j. w., str. 143, z Metryki kor.
2	Zagórski, j. w., str. 144; z Metryki kor.
>>>
samą ufnością, jaką widział u króla. Jedną z pierwszych jego czyn¬
ności było wydać uniwersał do wszystkich probierzy menni¬
czych w Koronie, datowany z kwietnia 1625. W nim wezwał pro¬
bierzy do uczciwej i gorliwej pracy, do ścisłego przestrzegania
obowiązujących przepisów i ordynacji menniczych, a wreszcie do
posłuszeństwa ich przełożonemu, Jakubowi Jacobsonowi. Uniwersał
ten podpisał oprócz Ligęzy jeszcze i Piotr z Zeronic Żeroński,
cześnik nadworny, starosta i ciągle jeszcze inspektor mennicy
bydgoskiej
Niebawem zetknął się Ligęza z samym Jacobsonem, który też
i jego prosił o wystawienie mu świadectwa i pewnego rodzaju
pokwitowania. Poza tym, ponieważ administracja tylu mennicami
zmuszała go do nieustannych wyjazdów, proponował mianować
jako swego zastępcę niejakiego Piotra Hemę, bardzo przez siebie
polecanego. Po kilku tygodniach namysłu zdecydował się pod¬
skarbi wystawić Jacobsonowi żądane świadectwo solidnej i wiernej
pracy oraz ogólnikowe pokwitowanie na wniesione dotychczas
w całości opłaty, ale nie chciał się zgodzić na Hemę, lecz oświad¬
czył, że, jak dotąd, tak i na przyszłość wszystkie rachunki chce
z samym tylko Jacobsonem załatwić. W tym samym akcie prze¬
pisał dla mennicy bydgoskiej nową ordynację i stopę menniczą
i zastrzegł sobie prawo utrzymywania własnych probierzy, by każdej
chwili móc zbadać dobroć monety. Probierzy tych będzie opłacał ze
skarbu państwa, zresztą wszystkie inne wydatki mennicze na per¬
sonel, surowiec, na żelazo, drzewo, węgiel etc. spadają na Jacob¬
sona. Natomiast gdyby z powodu wojny nastąpiło zniszczenie men¬
nicy, co było naówczas możliwe ze względu na wojnę szwedzką, stratę
poniesie wtedy skarb państwa i wypłaci Jacobsonowi odszkodo¬
wanie. Wreszcie obiecuje podskarbi bronić zawsze osoby i dobrej
opini tego przedsiębiorcy 2.
Mimo tak wyraźnej łaski dworu królewskiego i podskarbiego
przecież nie ustawały skargi na Jacobsona, że psuje monetę, nie
bije jej według przepisów i że to on jest winien drożyźnie pie¬
niądza. Ta zła opinia, przed którą obiecał go bronić zarówno król,
jak i podskarbi, rozszerzała się coraz bardziej podtrzymywana przez
1	Metryka kor., ks. 177, fol. 324.
2	Zagórski, j, w., str. 145; z Metryki kor. pod datą 7 czerwca 1625.
>>>
72
zawistnych i zazdrosnych, którzy na rosnące znaczenie, wpływy
i bogactwa świeżo nobilitowanego przybysza patrzyć nie mogli.
Plotki doszły do sejmu i wywołały utworzenie komisji do spraw
monetarnych, która postanowiła przede wszystkim zbadać same
monety, a tym samym sprawdzić, ile jest prawdy w rozsiewanych
pogłoskach. Komisja wezwała zaprzysięgłych probierzy do po¬
mocy i trzy razy schodziła się w tej sprawie. Raz 28 II 1626 ka¬
zano brać próbę z szóstaków, trojaków i ortów koronnych. Drugi
raz 3 III t. r. badano specjanie orty bydgoskie i gdańskie, wresz¬
cie po raz trzeci dnia 5 III badano przyniesione przez samych
deputowanych pieniądze, orty, szóstaki i półtoraki, ale z wyjąt¬
kiem drobnych a całkiem naturalnych wahań wagi poszczególnych
okazów, nie znalazła komisja nic, coby się mogło sprzeciwiać or¬
dynacjom i przepisom obowiązującym, a więc stopie menniczej,
przepisanej na sejmie r. 1623. Komisja przeto na żądanie podskar¬
biego wystawiła odpowiednie świadectwo, obiecując na przyszłość
bronić mincerzy przed zarzutami1.
Wyniki badań komisji były nowym zwycięstwem dla Jacob¬
sona, który nie omieszkał tego wykorzystać i postarał się u króla
o	nowe dla siebie świadectwo. Dnia 10 kwietnia 1626 podpisał
król dokument, niesłychanie pochlebny dla naszego przedsiębiorcy 2.
Król przedstawia go jako męża wprost opatrznościowego, który
postępował zawsze uczciwie i z honorem, z myślą o pożytku
Rzpltej i pomnożeniu skarbu publicznego, który nie ma w sobie
nic z chciwości i żądzy zysku. Nie jest jego winą, że w ostatnich
latach talar i czerwony złoty poszły w cenę, lecz tych, co z kraju
dobrą monetę wywożą, a ze Śląska orty i podły pieniądz impor¬
tują. Jacobson, według króla, nic tu nie winien i tak jak niedawno
otrzymał szlachectwo polskie, tak teraz ma łaskę królewską w zu¬
pełności.
Dalsza praca mennicy bydgoskiej doznała jednak poważnego
zakłócenia w połowie r. 1626, a to z powodu najazdu szwedzkiego
na Prusy. Gustaw Adolf zajmując wówczas miasta pruskie nie po¬
sunął się wpradzie aż do Bydgoszczy, nie mniej jednak cierpiała
wówczas okolica tego miasta od przechodzących na północ wojsk
1	Zagórski, j. w., str. 147; z Metryki kor. pod 5 III r. 1626.
2	Zagórski, j. w., str. 149 z Metryki kor.
>>>
polskich i sprzymierzonych, a poza tym od zarazy, którą wojna
przyniosła. Było jasnym, że pracę w mennicy trzeba przerwać,
choćby dlatego, że dostawy srebra, od Gdańska przed tym idące,
doznały teraz zatamowania. W tym stanie rzeczy zrobił Jacobson
obrachunki zarówno z cześnikiem Zerońskim, starostą bydgoskim,
jak i z podskarbim koronnym Ligęzą, wypłacił skrupulatnie, co
się skarbowi należało i pojechał do Warszawy, by jeszcze przed
królem usprawiedliwić zamknięcie mennicy i uzyskać generalne
pokwitowanie.
Dnia 10 sierpnia 1626 wystawia król żądane świadectwo pisząc
w nim, że z powodu najazdu szwedzkiego mennica bydgoska mu¬
siała być zamkniętą, oraz że Jacobson wszystkie należności do
skarbu w porządku wypłacił i w zupełności się wyrachował’.
Zamknięcie mennicy nie trwało jednak zbyt długo. Postępy
szwedzkie w Prusach zahamowane zostały tak, że można było
o	wznowieniu normalnej pracy pomyśleć. Inicjatywa wyszła znów
od Jacobsona. Na początku r. 1627 pojechał do Warszawy i przed¬
stawił królowi nowy projekt. Według niego należy zaprzestać bicia
drobnej monety, która prowadzi jedynie do zwiększenia drożyzny,
a pracę w mennicach ograniczyć jedynie do bicia talarów na stopę
cesarską, tj. taką jak w Niemczech. Król po dłuższym namyśle
zgodził się na to i dnia 11 stycznia 16272 upoważnił Jacobsona
do zaniechania dalszej produkcji drobnej monety, a bicia odtąd
samych tylko talarów. Równocześnie pozwolił mu skupować w tym
celu srebro wszędzie, zarówno w kraju, jak i poza granicami pań¬
stwa bez żadnych ograniczeń.
Że wówczas otwarto z powrotem mennicę bydgoską, widać
wyraźnie z pokwitowania, jakie król wystawił Jacobsonowi. Dnia 9
marca 1627 kwituje go tutaj zarówno z administracji i wniesionych
do skarbu opłat z mennicy krakowskiej, jak i z mennicy bydgos¬
kiej, a to aż po dzień 31 marca 1627, do tego ze wszystkich sum
wpłaconych tak do rąk podskarbiego, jak i do rąk Żerońskiego,
starosty bydgoskiego i od lat inspektora tej mennicy3.
1	Zagórski, j. w., str. 150; z Metryki kor.
*	Zagórski, j. w., str. 151; z Metryki kor.
s Metryka kor., ks. 177, fol. 324.
>>>
74
Podobne ogólne pokwitowanie wystawia Jacobsonowi i pod¬
skarbi Hermolaus Ligęza jako „najwyższy administrator mennic
koronnych“ a to na końcu roku obrachunkowego 31 XII 16271
pisząc, że
„szlachetny Pan Jakub Jakobson, sługa króla Jegomości i do¬
zorca mennic koronnych, dobrze i pożytecznie, i jako na do¬
brego i dobrą sławę i przysługę u króla Jegomości i Rzpltej
miłującego człowieka należy, o biciu monety według ordynacji
Jego Król. Mości, Stanów wszystkich koronnych i mojej, w spra¬
wach wszystkich menniczych, mianowicie w biciu monety we¬
dług wagi i dobroci materii, zawiadywał i powinności na się
przyjętej we wszystkim dosyć uczynił...“
W tym czasie miał, jak się zdaje, Jacobson jakieś nieprzyjem¬
ności i spory ze swoimi podwładnymi mincerzami. Aby się z góry
ubezpieczyć, wyprosił sobie u króla nowy przywilej z dnia 10
stycznia 1628, dający mu prawo jurysdykcji i karania w razie prze¬
winień swojego personelu. W tłumaczeniu czytamy tam :2
„Skoro szlachetnemu Jakubowi Jakobsonowi powierzyliśmy
mennice nasze w Koronie i W. Ks. Litewskim, przyznajemy
mu zarazem władzę karania sług, urzędników i rzemieślników
owych mennic, gdy wbrew swoim obowiązkom postąpią lub
co innego złego popełnią. Gdyby zaś zdarzyło się, że który
z nich popełniwszy nieuczciwość, w ucieczce poszuka schro¬
nienia, przeto aby temu zapobiec, polecamy wszystkim woje¬
wodom, kasztelanom, starostom i innym urzędnikom władzę
mającym, u których zbieg taki mógł by się znaleźć, aby go
wymienionemu Jakobsonowi wydali...“
Nie ulega wątpliwości, że w danym wypadku chodziło o Piotra
Hemę, mincerza bydgoskiego, tego samego, którego w r. 1625
polecał Jacobson podskarbiemu na swego zastępcę. Hema, łudzony
z początku obietnicami, został zwykłym mincerzem, może tylko
wardajnem. Gdy te obietnice się nie zrealizowały, był naturalnie
niezadowolony tym bardziej, że był zdaje się, podobnie jak Ja¬
cobson, kalwinem holenderskim i może kolegą tamtego i kuzy¬
nem. W ostatnich czasach był Hema pełnomocnikiem Jacobsona
1	Zagórski, j. w., str. 152; z Metryki kor.
2	Metryka kor., ks. 176, fol. 165.
>>>
75
w Gdańsku *, ale nie wypłacał mu się od jakiegoś czasu, zalegał
z pieniądzmi, a w końcu uciekł na Śląsk i tu objął dzierżawę
mennicy kładzkiej. O długi, jakie w Polsce zostawił i jakie Jacob¬
sonowi był winien, upominał się król Zygmunt w kamerze śląskiej
w latach następnych, ale zdaje się bezskutecznie2.
Tymczasem planował Jacobson przystąpić z powrotem do bi¬
cia drobnej monety, gdyż grubsza, tj. talary, nie dawała mu może
dostatecznych zysków. W tym celu skłonił nawet króla, że mu
dnia 27 lutego 1629 potwierdził jeszcze raz umowę i ordynację
menniczą, jaką zawarł był w r. 1625 z podskarbim, a która po¬
zwalała mu na bicie w menicy bydgoskiej ortów, szóstaków i sze¬
lągów3. Plany te jednak się nie udały, gdyż już 20 lutego 1629
zapadła nowa konstytucja sejmu walnego warszawskiego, naka¬
zująca na razie trzymanie się uchwały r. 1627, tj. ograniczanie się
tylko do bicia talarów4.
Na tej postawie robi podskarbi z Jacobsonem nową umowę
i wystawia dla niego 3 osobne akty, wszystkie z datą 5 marca
1629. W pierwszym kwituje go ze wszystkich opłat, jakie do dnia
tego należały się skarbowi królewskiemu, a które Jacobson w ca¬
łości i porządku wypłacił. A ponieważ przeciw niemu nie ustały
jeszcze głosy zawiści i potwarzy, obiecuje go podskarbi bronić
i daje mu pełną w tym kierunku satysfakcję5.
W drugim akcie z tej samej daty przyznaje podskarbi, że Ja¬
cobson mając tak rozległe interesy, nie może być zawsze obec¬
nym przy topieniu i próbowaniu srebra w mennicy i on mocą
swej władzy podskarbiowskiej zwalnia go od tego obowiązku.
Cała zaś odpowiedzialność za dobroć monety spada na probierzy
menniczych. Ponieważ jednak umarł nie dawno drezdeńczyk Jan
Hase, który był takim probierzem w mennicy bydgoskiej, przeto
za poradą Jacobsona przenosi podskarbi do tejże mennicy Jana
Elsnera, który dotychczas sprawował funkcje probierza w mennicy
1	Braun, j. w., str. 163.
2	Codex diplom. Silesiae XIX, str. 239.
3	Metryka kor., ks. 178, fol. 268,
1	Volumina legum III, str. 294.
s	Zagórski, j. w., str. 153; z Metryki kor.
>>>
76
krakowskiej i temu poleca w myśl konstytucji sejmowej bić same
talary na stopę cesarską1.
W trzecim zaś akcie z tej samej daty 5 marca 1629 poleca
Jacobsonowi podskarbi Ligęza trzymać się ściśle uchwały ostat¬
niego sejmu i nie bić żadnej innej monety, jak tylko talary o tej
samej wadze i stopie menniczej, co cesarskie z tym, że od każdego
wybitego talara zapłaci do skarbu 5 groszy. Bicie ich ma się od¬
bywać w Krakowie lub Bydgoszczy, gdyby jednak normalnemu
funkcjonowaniu mennicy przeszkodziła wojna albo zaraza, nie bę¬
dzie obwiniał Jacobsona, gdy zamknie wtedy mennicę, przeciwnie,
wynagrodzi mu nawet wszystkie poniesione straty. Podskarbi za¬
strzega sobie prawo robienia próby z monet, kiedy mu się spo¬
doba, ale odpowiedzialnymi czyni tylko probierzy i mincerzy, a nie
Jacobsona. Co więcej przyrzeka, że wszelkie próby odbywać się
będą w przyszłości nie gdzieindziej, jak tylko w budynku men¬
niczym 2.
Mimo wszystko wrogowie Jacobsona nie ucichli, ale widząc
coraz większe jego zaszczyty i bogactwa, rozsiewali rozmaite po¬
głoski o jego rzekomej nieuczciwości. Właśnie bowiem w tym
czasie otrzymał Jacobson od króla dzierżawę ekonomii Nowo¬
dworskiej (Tiegenhoff), leżącej między Wisłą a Nogatem koło
Gdańska, a poza tym jako szlachcic nabył i dobra ziemskie. Aby
więc ubliżającym pogłoskom się przeciwstawić, wyprosił u króla
nowe dla siebie świadectwo pod datą 21 marca 1629, gdzie król
mu wyraźnie zaświadcza dopełnienie wszelkich kontraktów, pilno¬
wanie interesów skarbu, wypłacenie w całości wszystkich rat na¬
leżnych aż po dzień 31 grudnia 1628 i uwalnia go od wszelkich
zarzutów w tym kierunku8.
Równocześnie wydał mu król Zygmunt III dnia 21 marca 1629
drugi dokument, zwalniający go od odpowiedzialności za dobroć
monety, której pilnowanie należy do probierzów menniczych. Wo¬
bec śmierci Jana Hase król zgadza się na przeniesienie z Krakowa
do Bydgoszczy probierza Jana Elsnera i temu poleca trzymać się
1	Zagórski, j. w., str. 154; z Metryki kor.
2	Metryka kor., ks. 178, fol. 521.
3	Metryka kor., ks. 117, fol. 302.
>>>
77
uchwał sejmu z r. 1627 i nie wybijać innej monety, jak same tylko
talary x.
Dalsza praca mennicy bydgoskiej szła już normalnym trybem
w latach najbliższych. W Metryce koronnej znajdujemy tylko dal¬
sze pokwitowania wystawiane Jacobsonowi tak przez króla, jak
przez podskarbiego Ligęzę lub starostę Zerońskiego, który ciągle
jeszcze był inspektorem tej mennicy. Tak dnia 18 kwietnia 1630
kwituje mu sam król wpłaty tytułem dzierżawy mennicy krakow¬
skiej i bydgoskiej2. Dnia zaś 31 grudnia 1630 daje mu podobne
pokwitowanie Piotr Żeroński, mianowany tymczasem naczelnikiem
kuchni królewskiej, starostą bydgoskim, kierownikiem mniejsze-
kancelarii królewskiej i, jak dawniej, inspektor królewskiej mennicy
w Bydgoszczy3.
W r. 1631 nastąpiła o tyle zmiana, że umarł podskarbi Her-
molaus Ligęza, a urząd ten przeszedł na Jana Daniłłowicza z Żu¬
rowa herbu Sas, syna Mikołaja, poprzedniego podskarbiego, sta¬
rostę przemyskiego, kolskiego, samborskiego i czerwonogrodz-
kiego. Jacobson nie omieszkał zaraz zjawić się u niego w War¬
szawie i uzyskać obszerny dokument z dnia 6 kwietnia 1631, za¬
twierdzający mu wszystkie dotychczasowe przywileje, czyniący go
nadal nieodpowiedzialnym właściwie kierownikiem wszystkich men¬
nic koronnych, a polecający tylko bicie talarów i opłatę 5 groszy
od każdej sztuki do skarbu królewskiego. Zmiana, jak pisze pod¬
skarbi, nastąpić może dopiero od przyszłego sejmu, o ile ten coś
w sprawie menniczej uchwali4.
Jacobson wybijał zatem dalej talary koronne w mennicy byd¬
goskiej, a opłaty składał, jak poprzednio, do rąk Piotra Zeroń¬
skiego i od niego otrzymał znowu z końcem r. 1631 nowe pokwi¬
towanie 6. Mennicę krakowską zamknął, jak się zdaje, już w r. 1628,
natomiast od r. 1630 objął w dzierżawę dwie nowe mennice, ale
miejskie, w Gdańsku i Toruniu, rozszerzając w tę stronę krąg
swych interesów. Umożliwione mu to zostało przez zawarcie mię-
Metryka
kor.,
ks.
177, fol. 300.
Metryka
kor.,
ks.
178, fol. 534.
Metryka
kor.,
ks.
180,
fol.
152.
Metryka
kor.,
ks.
178,
fol.
526.
Metryka
kor.,
ks.
180,
fol.
153.
\
>>>
)
78
dzy Polską a Szwecją rozejmu w Altmarku r. 1629, który opróżnił
z wojsk szwedzkich prawie całe Prusy królewskie,
W r. 1632 zaszła nowa zmiana na stanowisku probierza w Byd¬
goszczy. Dawniej było ich dwóch: Jan Hase i Jan Lippe. Gdy
w r. 1629 Hase umarł, przyszedł na jego miejsce Jan Elsner z Kra¬
kowa. Jednakże w r. 1630 Lippe przeszedł do służby miejskiej
w Toruniu, a Elsner, jak się zdaje, umarł w r. 1631, tak że za¬
szła potrzeba wyszukania dla Bydgoszczy nowego mincerza, ewent.
probierza. Z polecenia i rekomendacji Jacobsona zamianował pod¬
skarbi Jana Tschossy na opróżnione miejsce i w piśmie z 29 kwie¬
tnia 1632 wymienił wszystkie jego obowiązki, w szczególności
z biciem talarów związane, zaznaczając, że będzie mu wypłacał
pensję z kasy skarbowej, ale musi być posłusznym J. Jacobsonowi,
który w razie przewinień może go wyrzucić z pracy, zatrzymać
pobory i ukarać 1.
Nominacja powyższa nowego probierza bydgoskiego była, zdaje
się, ostatnim aktem, wydanym w sprawie mennicy bydgoskiej za
panowania Zygmunta III. Dzień później bowiem król ten umiera
i zamyka tym jeden niesłychanie bujny rozdział dziejów. Umarł bo¬
wiem dnia 30 kwietnia 1632, wnet po ukończeniu sejmu, na którym	y
zgodził się na ważną decyzję w sprawach menniczych. Oto zre-
zygnował ze swego monopolu i prawa menniczego na rzecz pań¬
stwa, czyli zgodził się, żeby odtąd wszystkie dochody z mennic
płynące nie szły do kasy królewskiej, lecz państwowej2. Było to
równoznaczne z wyrzeczeniem się też wszelkiej ingerencji i wszel¬
kiego wpływu na sprawy mennicze. Od tego czasu naczelnym
szefem i decydującym czynnikiem w tych sprawach miał być tylko
podskarbi wielki koronny.
W przedstawionym powyżej odcinku dziejów, kiedy mennica
bydgoska była własnością królewską, tj. w czasie od r. 1613 do 32
pracowano w niej prawie bez przerwy bardzo intensywnie. Pieczę
nad nią miało 4 podskarbich, 1 inspektor, 4 dzierżawców, czyli
administratorów i 8 probierzy, czyli wardajnów. Oto spis ich
nazwisk:
1	Metryka kor., ks. 178, fol. 466.
2	Yolumina lejjum III, p. 709.
>>>
Stanisław Warszycki, podskarbi	r. 1613—16
Mikołaj Daniłłowicz „	„ 1616—24
Hermolaus Ligęza	„	„ 1624—31
Jan Daniłłowicz	„	„ 1631—32
Piotr Żeroński, inspektor	„ 1616—32
Herman Riidiger, administrator	„ 1613
Eryk Huxer	„	„1614
Konrad Bremer	„	„ 1615
Jakub Jacobson	„	„ 1616—32
Daniel Bulwar, probierz (wardajn)	„ 1613
Marek Koch „	„ 1622
Jan Zizendik, wardajn (probierz)	„ 1622
Eliasz Fonborten „	„	„ 1622
Jan Hase z Drezna	„	„ 1625
Jan Lippe	„	„ 1625
Jan Elsner	„	„ 1629
Jan Tschossy	„	„ 1632
Jan Rieger z Wrocławia, rytownik	„ 1614
Chrystian Ludwig	„	„ 1617
Gothard Eggehard, sekretarz i kasjer	„ 1623
Kasper Roth, pełnomocnik Jacobsona „ 1623
Jan Mądran, robotnik	„ 1623
Jan Ciesielczyk, robotnik	„ 1623
Jak z powyższego zestawienia widać, nie są znane nazwiska
wszystkich probierzy, zwłaszcza z lat 1614—21, oraz bardzo wielu
rytowników i innych członków personelu.
Z pomiędzy tych osób mieli przede wszystkim podskarbiowie
koronni prawo, by ich herby umieszczane były na każdym stem¬
plu wybijanej monety. Widzimy zatem herb Abdank podskarbiego
Warszyckiego na monetach bydgoskich z r. 1613—16, herb Sas
podskarbiego Mikołaja Daniłłowicza na monetach z r. 1616—24,
herb Półkozic Hermolausa Ligęzy w latach 1624—31, wreszcie
drugi raz herb Sas podskarbiego Jana Daniłłowicza na emisjach
z r. 1631 i 32. Poza tymi herbami podskarbich koronnych nie ma
na monetach bydgoskich innych herbów prócz państwowych i kró¬
lewskich, z wyjątkiem znaku widocznego na półtorakach z lat
>>>
80
1614—18, złożonego z dwóch haków skrzyżowanych i laski, który
zdaje się należy do mincerza krakowskiego i nie mieści się w sze¬
regu bydgoskim.
Oprócz powyższych herbów podskarbiowskich widoczne są na
monetach bydgoskich tych czasów litery, czyli inicjały, a jest ich
cztery: II, IIVE, SA i MS. Dwa pierwsze widoczne na ortach, pół-
talarach i talarach bydgoskich należą do Jakuba Jacobsona, który
się czasem pisał van Emden i był generalnym administratorem
mennic koronnych. Litery SA widoczne raz tylko na dwutalarze
medalowym z r. 1617 są znakami Samuela Ammona, medaliera
i rytownika gdańskiego \ który wówczas może nawet w Bydgosz¬
czy pracował, a w każdym razie kilka stempli dla mennicy byd¬
goskiej wykonał. Wreszcie ostatni monogram MS, widoczny na
talarach z r. 1617 i 18 należy prawdopodobnie do nieznanego
bliżej probierza lub wardejna bydgoskiego, który pracował pod
kierunkiem Jacobsona. W r. 1617 widzi się go obok liter Jacob¬
sona, które są większe, a w r. 1618 występuje MS samo, co zna¬
czy, że Jacobson był wówczas nieobecny.
Innych znaków charakterystycznych dla Bydgoszczy nie ma na
monetach ówczesnych i to jest powodem, iż nieraz trudno od¬
dzielić wyroby bydgoskie od krakowskich i warszawskich, gdyż
i te znaków charakterystycznych nie posiadają. A jednak właśnie
ten 20-letni okres czasu zostawił po sobie największą masę za¬
równo najlichszego pieniądza, jak i najbogatszych okazów w du¬
chu prawdziwego baroka wykonanych. W żadnej innej epoce nie
wybiła mennica bydgoska tylu różnorodnych monet, tyle drobnej
i grubej monety i w tylu najrozmaitszych odmianach, co właśnie
w latach 1613—32, kiedy była mennicą królewską.
Gatunki monet, jakie w omawianym okresie wybijane były
w mennicy bydgoskiej, są następujące: szelągi, grosze, półtoraki,
orty, półtalary, talary, talary medalowe, dukaty i portugały. Przej¬
dziemy je po kolei:
1	Gumowski, Studia nad gdańską sztuką medalierską, Kraków 1925,
str. 11.
>>>
81
a)	SZELĄGI KORONNE
Szelągi bite w mennicy bydgoskiej pochodzą z lat 1613—27.
Są monetą drobną i mało wartościową, i szły zawsze po 3 na
1	grosz. Ich pierwsza emisja ma swoją podstawę w poleceniu pod¬
skarbiego Stan. Warszyckiego z dnia 8 lipca 1613, który niewąt¬
pliwie z namowy H. Riidigera, zgodził się na puszczenie w obieg
tej monety. Możliwe, że nawet zachodziła jej potrzeba, gdyż od
r. 1608 biła mennica krakowska same grosze, a dawniej bite tro¬
jaki wywiezione już były za granicę.
Szelągi te bito na podstawie dwóch różnych ordynacji men¬
niczych z r. 1604 i 1623. Pierwsza, opracowana na sejmie war¬
szawskim przez komisję menniczą, przewidywała dla szelągów
srebro 23/4 łutowe1 i wagę 1’12 gr, w czym 0'20 gr czystego sre¬
bra. Na krakowską grzywnę brutto miało wychodzić takich szelą¬
gów niecałe 178 sztuk, ale na grzywnę netto, czyli czystego sre¬
bra, 990 sztuk. Ordynacja zresztą cyfr tych nie precyzuje, ale
ogólnikowo zaznacza, że ma się wybijać szelągi 23/4 próby, sto¬
sownie do proporcji z innymi gatunkami monet, tzn. by ich war¬
tość była trzy razy mniejsza od grosza.
Drugi raz zmieniono tę stopę szelągów ordynacją wydaną dnia
13	marca 1623, gdzie obniżono ją nieco, oznaczając dobroć sre¬
bra na 2 łuty tylko, i określając 300 sztuk szelągów na grzywnę
mincarską2. Znaczy to, że każda sztuka ma mieć 0'66 gr wagi,
w czym czystego srebra 0'08 gr, nadto, że z grzywny czystego
srebra można będzie takich szelągów wybić aż 2360. Ta sama
stopa mennicza powtórzona jest i polecona jeszcze raz w ordy¬
nacji podskarbiego H. Ligęzy z r. 1625 z dodatkiem, że ta druga
próba srebra może być zmniejszona o 1 lub 2 denary, tj. 1/16 lub 2/16,
nadto że remedium może wynosić 3 lub 4 sztuki, tj. że na grzywnę
może iść nie koniecznie 300 sztuk, lecz 3—4 mniej albo więcej3.
Tych przepisów trzymała się na ogół mennica bydgoska, jak
to rozmaite omawiane wyżej pisma komisji sejmowych, podskar¬
biego i inspektora zgodnie przyznają. Szelągi były zresztą gatun¬
•	Braun, j. w. str. 70.
2	Zagórski, j. w. str. 140.
3	Zagórski, j. w. str. 146.
Mennica bydgoska	^
-
>>>
82
kiem monety, który stosunkowo najmniej jeszcze zwracał uwagę
i	o którym mówiło się daleko mniej, niż np. o półtorakach, ortach
lub talarach. Jedynie w samych swoich początkach natrafił na
opozycję, i to ze strony Gdańska i stanów pruskich.
Stany pruskie nie były nowo wprowadzonymi szelągami zupeł¬
nie zachwycone z powodu, że cała ich fala skierowana była przez
agentów bydgoskich właśnie w stronę miast pruskich, gdzie za
te szelągi wyławiano grubszą i lepszą monetę. Na sejmiku pruskim
uchwalono zatem już przy końcu r. 1613 nie przyjmować tych
szelągów i wywołać je z kraju. To samo zrobił równocześnie se¬
nat gdański, zakazując po prostu ich obiegu u siebie, jako złej
i	szkodliwej monety Król był naturalnie oburzony na takie po¬
stępowanie senatu i lekceważenie jego królewskiej monety i we¬
zwał Gdańsk do wytłumaczenia, w następnym zaś roku, dnia 23
maja 1614 wydał osobny edykt przeciwko tym wszystkim, którzy
monety bydgoskiej sami nie biorą i innym brać zakazują. Z tego
powodu wynikły z Gdańskiem dłuższe pertraktacje, zakończone
jednak ustępstwem króla o tyle, że zwalono całą winę na otwartą
również w r. 1613 mennicę królewską w Malborgu, którą król
teraz poświęcić musiał i zamknąć kazał.
Na szelągach zarabiali mincerze bydgoscy niebywałe sumy.
Braun miał w ręku rękopis Henryka Hemy, krewnego Jacobsona
i	probierza mennicy krakowskiej, pisany w r. 1633, który przed¬
stawia, że od każdej grzywny czystego srebra przekutej na sze¬
lągi płacił Jacobson do skarbu 4^2 grosza, ale zarabiał sam 5 zł
14	gr, czyli 164 grosze2. Jest rzeczą jednak jasną, że wysokość
zarobku zależała od ceny kupna surowca. Jeżeli płacił za grzywnę
czystego srebra 9 zł 24 gr, czyli 294 grosze i wybijał z niej 990
szelągów, czyli 330 groszy, to otrzymywał zysk brutto tylko 36
groszy, z których musiał zapłacić należytość skarbową i wszystkie
koszta własne. Gdy od r. 1623 wybijał z tej samej grzywny 2360
sztuk szelągów, czyli 787 groszy, zysk jego mógł być już większy,
chociaż nie wiadomo, ile i jaką monetą płacił za grzywnę su¬
rowca. W każdym jednak razie cyfry Brauna zdają się być nieco
przesadzone.
1 Braun, j. w. str. 72.
s Braun, j. w. str. 162.
>>>
83
Z rachunków wymienionego Hemy wynika, że szelągi koronne
bito w tym okresie w trzech mennicach, a to malborskiej, kra¬
kowskiej i bydgoskiej. Zachodzi więc pytanie, jak oddzielić emisje
bydgoskie od innych. Otóż, ponieważ mennica malborska praco¬
wała tylko w r. 1613 i 14, przeto do niej należeć będą te typy,
które zjawiają się tylko w tych dwóch latach, a więc szelągi
z literą S i 2 lub 3 tarczami na odwrociu. Natomiast drugi typ
z tych lat, który jednak powtarza się i później, należeć będzie
do Bydgoszczy: są to szelągi z literą S i samym ortem na od¬
wrociu. Wreszcie zjawiający się od r. 1616, a raczej od r. 1622
trzeci typ szelągów z literami SR i napisem na odwrociu należy
do mennicy krakowskiej. Znamy następujące odmiany szelągów:
a)	Szelągi z r. 1613
*283. Av. Orzeł polski. — Rv. Monogram królewski S z tarczą
Wazów w środku. Napisy -SIG-III-D-G-REX-PO-M-D
•L - SOLIDVS-REX-PO-1613 (Cz. 5779).
284.	Av. Orzeł polski. — Rv. Litera S j. w. ale z rokiem 1—3
po bokach. Napisy: -SIG • III • D • G • REX • POLONI —
-SOLIDVS-REGNI-POL- (MW.).
285.	J. w. A SIG • III • D • G • REX • POLONI • — SOLIDVS-
REGNI-POLO (Cz. 1299).
286.	J. w. + -SIG-III-D:G-REX-POLONI- — -SOLIDVS-
REGNI-POLO
287.	J. w. + SIG • III-D-G-REX-POLONI: - SOLIDVS-
REGNI-POLON
288.	J. w. ASIG-III-D-G-REX-POLONLE- — SOLIDVS-
REGNI-POLO (Cz. 1298).
289.	J. w. xSIG-IIID-G-REX-POLONIA — SOLIDVS-
REGNI-POLO:
290.	J. w. -A-SIG-III-DG-REX-POLONI^ - SOLIDVS-
REGNI-POLO:
291.	J. w. • A-SIG-III-D:G-REX-POLONIiE - SOLIDVS*
REGNI-POLO
292.	J. w. +-SIG-III-D-G-REX-POLONLE — SOLIDVS*
REGNI-POLO: (MW.).
6*
>>>
84
293.	J. w. -A-SIG-III-D-G-REX-POLONI^E — SOLIDVS-
REGNI-POLO
294.	J. w. • A-SIG-III-D:G-REX-POŁONINĘ- — -SOLIDVS-
REGNI-POLO- (MW.).
295.	J. w. -+-SIG-III-D-G-REX-POLONIjE - SOLIDVS-
REGNI-POLONI:
296.	J. w. •A-SIG-III-D-G-REX-POLONI^: - SOLIDVS-
REGNI-POLONIA1
b)	Szelągi z r. 1614
297.	Av. Orzeł polski. — Rv. Monogram królewski S z datą
1 4 po bokach. Napisy: =8= SIG-III-D-G-REX-POLONI: -
■ SOLIDVS-REGNI-POLO: (Cz. 1321).
298.	J. w. “-SIG-III-D-G-REX-POLONI: — -SOLIDVS-
REGNI-POLO: (MW.).
299.	J. w. A SIG-III-D-G-REX-POLONIiE - SOLIDVS-
REGNI-POLO (Cz. 1320).
300.	J. w. A-SIG-III-D-G-REX-POLONLE- - -SOLIDVS-
REGNI-POLO-
301 .J. w. -I- SIG-III-D-G-REX-POLONÜE- - SOLIDVS-
REGNI-POLO-
302.	J. w. *-SIG-III-D-G-REX-POŁONINĘ — -SOLIDVS-
REGNI-POLO-
303.	J. w. ale przy monogramie królewskim rok rozszerzony
6-14. Napisy: -SIG-III-D-G-REX-POLONI - SOLIDVS-
REGNI-POLO
304.	J. w. -SIG-III-D:G-REX-POLONI — SOLIDVS REGNI
POLO (MW.).
*305. J.w. SIG-III-D-G-REX-POLONIE: — SOLIDVS-REGNI:
POLO (Cz. 2575).
306.	J. w. SIG• III-D:G-REX:POLONIA- — SOLIDVS-
REGNI-POLO
307.	J. w. : SIG • III • D • G • REX - POLONIA • — SOLIDVS-
REGNI-PO (MW.).
1 Tu prawdopodobnie należy szeląg- z mylną datą 3—1 zamiast 13, ze
zbioru hr. Potockich.
>>>
85
c)	Szelągi (półgrosze) z r. 1620
308.	Av. Orzeł polski. — Rv. Korona. Pod orłem herb Sas
podskarbiego Daniłłowicza. Napisy: + *SIGIS*III*D * G
HJREX*P*M*D*L* — a na Rv. MONE*NO*REG J
POLON *1620* (Cz. 1404).
309.	J. w. ale na Rv. MONE * NO * REG * POLONI162 (Cz.7493).
310.	J. w. *x*SIGIS-III-DG£.REX-P-M-D-L — Rv. MONE-
NO-REG-POLON-1620
*311. J. w. * + *SIGIS-III-D:G£-REX-P-M-DL -- Rv. -MONE:
NO:REG:POLON-1620
312.	J. w. + *SIGIS-III-DG *X* REX-P-MD-L* Rv. -MONE-
NO-REG-POLON• 16Z0 (MW.).
313.	J. w. *+*SIGIS-IIID:G REX-PM-D-L - Rv. MONE-
NO-REG POLONI 1620
314.	J. w. ale na Av. * + * SIGIS - III-D: G REX-P-M-D-L
d)	Szeląg z r. 1621
315.	Av. Orzeł polski. — Rv. Monogram królewski z datą 2—1
po bokach. Napisy na Av. +SIGIS-III-DG-REX-POLONIE
na Rv. -SOLIDYS-REGNI-POLO (MW.).
e)	Szeląg z r. 1622
316.	Av. Tarcza pięciopolowa królewska. — Rv. Monogram
z datą 2—2 po bokach. Napisy na Av. SIGIS III DGREX
POLON — na Rv. SOLIDYS-REGNI-POLO (Pot.)1.
f)	Szelągi z r. 1623
317.	Av. Monogram królewski b pod nim herb Sas podskar¬
biego Daniłłowicza. — Rv. Trzy tarcze pod koroną.
W otokach napisy : SIG 3 DG i- R POMDL — SOLIDR -
POL-1623 (Cz. 7511).
1 Oba szelągi z r. 1621 i 1622 należą do wielkich rzadkości.
>>>
86
318.	J. w. SIG 3 DGR ¿-POLMDL — SOLID-R--POL 1623
319.	J. w. SIG3DGR *X POLMDL — SOLIDR--POL 1623
320.	J. w. SIG III DGR *X* POLMDL — SOLIDR-POL-16Z3
(MW.).
321.	J. w. SIGIIIDGi-RPOLMD - SOLIDR-POL 1623
322.	J. w. SIGIIIDGR i POLMDL — SOLIDVS	R-POL-
1623
323.	J. w. SIG III DGR X POLMDL — SOLIDVSR-POL 1623
324.	J. w. -SIGIIIDGR X POL- MDL- - SOLIDVS-R POL
1623
325.	J. w. SIGlII-DGR-i-POL-M-DL - SOLIDVS-R POL
1623
326.	J. w. SIG-III-DG-R-*X*-POL-MDL — SOLIDVS	R-
POL: 1623 (Cz. 1465).
327.	J. w. SIG-III-DGR-4-POLMDL — SOLIDR-POL-1623
(Cz. 1464).
328.	J. w. SIG-IIIDGR X- POL-M-D-L- - SOLID-R--POL-
1623
329.	J. w. SIG III DGR POLMDL SOLID-R--POL-1623-
330.	J. w. SIGIIIDGR-i*POL-MDL- - SOLIDR--POL16Z3
(MW.).
g)	Szelągi z r. 1624
331.	Av. Monogram królewski S pod nim herb Sas podskar¬
biego Daniłłowicza. — Rv. Trzy tarcze pod koroną.
W otokach napisy: SIG3DG *X* RPMDL — -SOLIDR: —
-POL-1624- (Cz. 5160).
332.	J. w. SIG 3 DG--X* R-P-M-DL — SOLIDR-POL-1624
(Cz. 9639).
333.	J. w. SIG- 3 -DG--X* -R-P-M-D-L- - SOLID-R---POL-
16Z4 (MW.).
334.	J. w. SIG3DG-i-RPOMDL — SOLIDR-POL-1624
(Cz. 7516).
335.	J. w. SIG3DGR POMD • L• - SOLIDR-POL 1624
336.	J. w. SIG3DG-X-RPOMDL — SOLIDR--POL 1624
337.	J. w. SIG3DGi-RP0MDL — SOLIDR--POL 1624-
>>>
87
338.	J. w. SIG-3-DGi-R-POM-DL- — SOLIDR- - POL-
16Z4 (MW.).
339.	J. w. SIG-3-DG-Ri-POL-M-D-L- — SOLIDR-POL
16Z4 (MW.).
*340. J. w. SIG3DGR•!*POLMDL - SOLIDR-POL 1624
341.	J. w. SIG-IlI-DGR-i*POLMDL — SOLIDR-POL-1624
(Cz. 1493).
h)	Szelągi z r. 1625
342.	Av. Orzeł polski. — Rv. Monogram królewski z datą 2—5
po bokach. Napisy: +SIGIS-III-D-G-REX-POLONI —
SOLIDVS-REGNI-POLO (MW.).
343.	J. w. +SIGIS-III-D-G-REX-POLONI^ — SOLIDVS-
REGN1-POLO (MW.).
344.	J. w. +SIGIS-III-D:G-REX-POLONIE — SOLIDVS-
REGNI-POLO (Cz. 1516).
345.	Av Tarcza pięciopolowa. — Rv. Monogram królewski
z 2 5 po bokach. Napisy: + SIGIS:III:D:G:REX-
POLONIA — SOLIDVS-REGNI-POLO (MW.).
346.	J. w. + SIGIS-III-D-G-REX-POLONIJi — SOLIDVS-
REGNI-POLO
347.	J. w. + SIGIS-lII-D:G:REX:POLONLE - SOLIDVS-
REGNIrPOLO (Cz. 1517).
348.	J. w. +SIGIS-III-DGREXPOLONI — SOLIDVS-REGNI-
POLO
349.	Av. Monogram królewski bez daty, z herbem podskar¬
biego u dołu. — Rv. Trzy tarcze herbowe. W otokach
napisy: SIG1IIDGR*X*P0LMDL — SOLIDR--POL 1625
i)	Szelągi z r. 1626
350.	Av. Tarcza pięciopolowa. — Rv. Monogram królewski
z datą 2—6 po bokach. W otokach napisy: +SIGIS-III-D:
G-REX-POLONI — SOL1DYS-REGNI-POLO (Cz. 1532).
>>>
88
351.	J. w. + SIGIS-III-D:G-REX-POLONIE — SOLIDVS-
REGNI-POLO (Cz. 10287).
352.	J. w. +SIGIS-III-D:G-REX-POLONLE — SOLIDVS*
REGNI-POLO (Cz. 1531).
352.	J. w. + SIGIS-III-DG-REX-POLONLE — SOLIDVS-
REGNIPOLO
353.	J. w. +SIGIS-III-DG:REX-POLONLE — SOLIDVS-
REGNI-POLO
*354 J. w. +SIGIS-III-D-G-REX-POLONLE — SOLIDVS-
REGNI-POLO (MW.).
355.	J. w. ale na Rv. przy monogramie rok cały 16—26, a na¬
pisy : SIGIS• III ■ D: G • REX- POLONLE — SOLIDVS:
REGNhPOLO (Cz. 5799).
356.	J. w. SIGIS • III• D:G- REX- POLONIiE — SOLIDVS-
REGNI-POLO
k) Szelągi z r. 1627
357.	Av. Tarcza pięciopolowa. — Rv. Monogram S z datą
2-7 po bokach +SIGIS-III-D:G-REX-POLONIvE
SOLIDVS-REGNI-POLO (Cz. 1556).
358.	J. w. + SIGIS-III-D-G-REX-POLONWi - SOLIDVS-
REGNI-POLO
b)	GROSZE KORONNE
O	tym, żeby w mennicy bydgoskiej były wybijane grosze na
początku tego okresu, nie mówi wprawdzie żaden dokument,
ale da się to wykombinować na podstawie samych monet. Grosze
bito bowiem od r. 1603 w mennicy krakowskiej, a od r. 1608
ustalił się tam typ groszy tego rodzaju, że wyobrażały po jednej
stronie orła polskiego, po drugiej koronę i napis. Szereg takich
groszy idzie aż po r. 1627, tj. do chwili zamknięcia mennicy kra¬
kowskiej. Jednakże w latach 1613 i 14 pojawiają się grosze cał¬
kiem innego typu, z popiersiem króla po jednej, a orłem po dru¬
>>>
89
giej stronie, które widocznie z innej mennicy pochodzą. Taką zaś
mennicą, która by obok krakowskiej w tych latach była czynna,
była tylko mennica bydgoska.
Grosze te były bite na stopę przepisaną w uchwale komisji
menniczej sejmowej z r. 1604, która dla nich przewidziała 53/4
próbę srebra i 127 sztuk z grzywny brutto. Znaczy to, że każdy
grosz winien mieć wagę 1'55 gr, w tym czystego srebra 0‘56 gr
oraz, że z grzywny fajnu można było takich groszy wybić 353J/2
sztuki.
Groszami i ich stopą menniczą zajmuje się również ordynacja
mennicza podskarbiego Hermolausa Ligęzy z r. 1625 i ta już wy¬
raźnie przeznacza bicie groszy do mennicy bydgoskiej. Przepisuje
im srebro 41 /2 próby i 193 sztuk z grzywny krakowskiej miesza¬
nej, a więc tak, jak nakazywała ustawa z r. 1623. Znaczy to, że
każdy grosz ważyć powinien 1'03 gr i zawierać 0'29 gr czystego
kruszcu. Jako remedium dopuszcza podskarbi 1 lub 2 sztuki więcej
na grzywnę \
Z powyższego widać, że dwa razy co najmniej w tym okresie
biła mennica bydgoska grosze koronne. Raz w r. 1613 i 14 na
początku swojej działalności i drugi raz ok. r. 1625. Z typu samych
monet wynika, że ten drugi okres obejmować musiał lata 1623—27,
gdyż wszystkie grosze z tych lat mają jednakowy charakter. Znamy
ich następujące odmiany:
a) Grosze z r. 1613
359.	Av. Popiersie króla. Rv. Orzeł polski. W otokach napisy:
•	SIGIS • III • DG • REX • P • M • D • — + GROSS REGNI
POLON 1613
360.	J.w. SIGIS-III-D:G-REX-P-M-D: — + GROSS-REGNI •
POLON 1613 (MW.).
361.	J. w. SIGIS-III-D:G-REXP:M-DL* - + GROSSREGNI
POLON 1613 (Zag. 752).
362.	J.w. •SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-D-L* — + GROSS
REGNI-POLONI-1613 (Cz. 1296).
1 Zagórski, j. w. str. 146.
>>>
90
*363. J. w. SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-DL- — + GROSS-
REGNI-POLONI-1613 (MW.).
b)	Grosze z r. 1614
364.	Av. Popiersie królewskie. — Rv. Orzeł polski. W otokach
napisy: -SIGIS-III-D:G-REX-P-M-D • — + GROSS-
REGN1-POLON 1614 (Cz. 7462).
365.	J. w. S1GIS-1II-D-G-REX-P-M-D- - GROSS REGNI
POLON 1614 (MW.).
366.	J. w. -S1GIS • III • D:G-REX-POL-M-DL — + GROSS-
REGNI-POLONI-1614 (Cz. 1314).
c)	Grosze z r. 1623
367.	Av. Korona nad trójwierszem. — Rv. Orzeł polski, pod
nim herb Sas podskarbiego Daniłłowicza. Napisy: SIG - III:
D-G:|REX-POL|M:D:L- — GRSS-REG-*A*-POL-16Z3-
368.	J. w. SIG: III • DG • | REX • POL | • M: D: L • - *GRSS
REG-4---P0L016Z3 (Cz. 5149).
369.	J. w. SIG: III • DG • j REX • POL] • M:D:L- — *GROSS
REG *X* POLO 16Z3 (Cz. 1462).
370.	J. w. SIG: III • DG • | REX • POL | MD • G • — * GROSS
REG POLO 16Z3 (Cz. 7510).
371 J. w. SIG • III • D • G • | REX-POL| M-D-L • — * GROSS
REG -X* P0L016Z3
372.	J. w. SIG• III-D • G-|REXPOL-|M-D-L- - *GROSS-
REG - *X*POLO-16Z3 (MW.).
373.	J.w.SIG:IIID:G-|REX-POL| -MDL- — *GROSS-REG-*X*
POLO-16Z3
374.	J.w. SIG-III-D-G-|REX-POL|MD-L- *GROSS-REG-
¿-POLO-16Z3- (Ban. 291).
375.	J.w. SIG-III-DG|REX-POL|-M-D:L- - *GROSS-REG-
¿•P0L016Z3-
376.	J.w.SIG-III-D:G|REX-POL-|-M-D-L- -*GROSS-REG-
i*POLO!6Z3
>>>
91
377.	J. w. SIG:IIID:G:|-REX-POL-|MDL- — £-GRO-SS-
REG i- POLO-16Z3- (MW.).
378.	J. w. ale na Rv. zamiast herbu Sas, umieszczono herb
Pilawę podskarbiego B. Stanisławskiego, mimo że ten już
w r. 1614 przestał urzędować SIG:III:D:G|REX-POL|
xM:D:L - * GROSS:REG:[jJ:POLO:16-23 (Cz. 9631).
379.	J. w. SIG:III:D:G|REX-POL|-M:D:L- - 4GROSS-
REG-[jJ-POLO-16Z3- (MW.).
d)	Grosze z r. 1624
380.	Av. Korona nad trójwierszem. — Rv. Orzeł polski. Na¬
pisy: SIG-IIl-DG|REX-POL| -M-D-L- - ® GROSS-
REG-i*-POLO-1624: (Cz. 5158).
381.	J.w. SlGlIIDG|REX-POL|-M-D-L- + GROS-REG-i*-
POLO- 16Z4-
382.	J. w. SIGIII-DG|REX-POL|-MDL- - + GROS-REG *J*
POLO-2614 1
383.	J.w. SIGIll-DG|REX-POL|-MDL- - ®GROS-REG-i*-
POLO-16Z4- (MW.).
384.	J. w. SIG-IIl-DG|REX-POL|-M-D-L- - ©GROSS-
REG-i--POLO-1624: (Cz. 1492).
385.	J. w. SIG1IIDG|REX POL |-M-D-L- — ©GROSS-
REG • - POLO • 16Z4 •
386.	J. w. SIGIIIDG|REX-POL|-M-D-L- — ® GROSS-
REG--POLO-16Z4-
387.	J.w. SlG-III-D-G|REXPOL--|- M-D-L- - ©GROSS-
REG -*X' - POLO - 16Z4- (MW).
388.	J. w. SIGIII • DG I REX • POL • | M-DL- - © GROSS-
REG- i* -POLO-16Z4 (MW.).
389.	J. w. SIGII1D-G|REX POL|-M-D-L- — ©GROSS-
REG POLO: 16Z4 (MW.).
390.	J. w. SIG-I11-D-G-IREX-POL-I-M D-L- — © GROSS
REG POLO-16Z4-
1 Rok 2614 omyłkowo zmiast 1624.
>>>
92
391.	J. w. S1G-IIIDG|REX-POL- ¡M-D-L- - ® GROSS-REG«¡*
POLO - 16Z4- (MW.).
*392. J. w. SIG-III-D-G|REX-POL-|M-D-L- - * GROSS*
REG £« POLO-1624 (Cz. 5159).
393.	J. w. SIGIIID • G | REX • POL -1 • M • D • L- — GROSS-
REG ^ POLO-1624 (MW.).
394.	J. w. SIG-III-DG | REX-POLj-M-D-L- - + GROSS-
REG- -POLO-1624: (Cz. 7515).
395.	J. w. SIGIIIDG |REX-POL |-M-D-L- + GROSS-
REG- ¿.-POLO-16Z4-
396.	J. w. SIG-III-D-G-1-REX-POL-|M-D-L- — + GROSS-
REG- -POLO-16Z4-
e)	Grosze z r. 1625
397.	Av. Korona nad trójwierszem. Rv. Orzeł polski. Na¬
pisy: SIGIIID-G|REX-POL | M-D-L- — GRO-S-REG-&.
POLO-16S5- (Cz. 1515).
398.	J. w. SIGIIID-G|REX-POL|M-D-L- GRO-S-REG-4--
POLO-1625- (Cz. 5166).
399.	J. w. SIGIIlDGjREX POL| -MDL- - ® GROS REG *£*
POLO-16S5
400.	J. w. SIGIIIDG !REX POL | MDL — ® GROS REG i-
POLO 1625
401.	J. w. SIGIIIDG|REXPOL|MDL — ®GROS-REG-&-
POLO-16-5
402.	J. w. SIG • III • D • G | REX-POL- |MD-L- — 4GROS
REG i* POLO 16S5 (MW.).
403.	J.w. SIGIIIDG]REX POL-1 -MDL- — ® GROSS-REG
POLO-1625
404.	J. w. ale zamiast herbu Sas na Rv. widzimy herb Półko-
zic podskarbiego Hermolausa Ligęzy, urzędującego od
r. 1624 do 1632. Napisy: SIGIIIDG|-REXPOL|MDL -
® GROSS REG V POLO 1625
405.	J. w. SIGIIID-G|REX-POL|-M-D-L- — ® GROSS
REG Y POLO-16Z5 (MW.).
>>>
93
/) Grosze z r. 1627 1
406.	Av. Korona nad trójwierszem. — Rv. Orzeł polski, pod
nim herb Półkozic podskarbiego H. Ligęzy. Napisy:
SIGIIID:G| REX-POL| -MDL- - & GROSS:REG § POLO
1627 (Cz. 1555)-
407.	J. w. SIG • III • D:G|REX-POLjM-D:L - ® GROSS:
REG g POLO -1627
408.	J.w. SIGIII-D:G| REX-POL| - M-D-L- GROSSREG @
POLO-16-27
409.	J. w. SIGIII-D:G|REX -POL| -M-D-L- - &GROSS:
REGgPOLO-1-6-27 (MW.).
410.	J. w.SIGIII-D:G|REX-POLj-M-DL ®GROSS:REGg
POLO-1 -6-27
c)	PÓŁTORAKI KORONNE
Półtorak, jest to moneta drobna, srebrna wartości 1 '/a grosza
i	dlatego tak nazwana. Nosi jednak z reguły cyfrę 3 i po nie¬
miecku zwie się Dreipólcker na znak, że jest równa 3 półgrosz-
kom, których zresztą wówczas nie wybijano. Półtoraki są spe¬
cjalnością mennicy bydgoskiej o tyle, że tu właśnie emitowano
je najdłużej i w największych ilościach. Był to gatunek pieniądza
przedtem w Polsce nieznany, natomiast wprowadzony od dawna
w Niemczech, zwłaszcza na Pomorzu i stamtąd szmuglowany w du¬
żych ilościach do Polski. Aby tej obcej monecie się przeciwsta¬
wić, zwłaszcza że takiego właśnie pieniądza jako 1/2 trojaka okazała
się potrzeba, przystąpiono do bicia półtoraków i w Polsce.
Inicjatywa wyszła, jak się zdaje, z Krakowa od kierownika
ówczesnej mennicy, Tomasza Altenbergera, który w latach 1614—18
również bił półtoraki u siebie. Do niego bowiem tylko mogą na¬
leżeć owe 2 skrzyżowane haki, na półtorakach widoczne, które
aż do r. 1618 powtarzają się, a do żadnego z bydgoskich mince-
rzy należeć nie mogą. W ten sposób emisje półtoraków należy
rozdzielić między mennice krakowską i bydgoską, przy czym do
1 Grosze z r. 1626 są dotąd w ogóle nieznane'
>>>
94
pierwszej należeć mog-ą emisje z lat 1614—18 sygnowane znakiem
Altenbergera, do drugiej wszystkie inne z lat 1614—28.
Podstawą prawną do bicia półtoraków było kilka ordynacji
menniczych. Pierwsza, wydana przez króla w r. 1614 przepisywała
7ł/2 łutowe srebro i 128 sztuk z takiej mieszanej grzywny. Zna¬
czy to, że każda sztuka winna mieć wagę 1'54 gr srebra, w tym
zaś czystego metalu 0'72 gr. Grzywna czystego srebra przekuta
na półtoraki, da w takim razie 273 sztuki, co Braun oblicza na
13 zł 13 gr 10 fen, albo na 85/« talara1.
Przepisów powyższych nie trzymali się jednak mincerze i z bie¬
giem czasu obniżali coraz bardziej wartość monety. Już w r. 1619
według Brauna doszło do tego, że półtoraki miały tylko 6V2 próbę,
a z grzywny mieszanej wybijano ich nie 128, ale 164 sztuki2.
Grzywna zatem czystego srebra dawała nie 13, ale 20 zł 3 grosze
tej monety. Nic dziwnego, że równocześnie rosła cena srebra
i	złota, i że za dukata 80, a za talara 50 groszy trzeba było już
płacić.
Ordynacja mennicza przyjęta i uchwalona na Sejmie r. 1623
szła jednak jeszcze dalej, obniżając wartość półtoraków, gdyż prze¬
znaczała dla nich srebro 6 próby i 168 sztuk z grzywny miesza¬
nej. Znaczy to, że odtąd mógł półtorak ważyć 1*18 gr i mieć
czystego srebra 0'44 gr, oraz że z grzywny fajnu można było ta¬
kich półtoraków wybić 448, czyli 22 zł 12 groszy3.
W ordynacji menniczej podskarbiego Herm. Ligęzy z r. 1625
czytamy wprawdzie powtórzenie powyższych przepisów z r. 1623
ale z dodatkiem remedium, czyli z określeniem dozwolonych wa¬
hań. A zatem zezwalał podskarbi na to, aby liga i próba srebra
oznaczona na 6 łutów, miała 1 lub 2 denary, czyli */i» mniej czy¬
stego metalu, również dopuszczał i to, by zamiast 168 sztuk, wy¬
bijano z takiej mieszanej grzywny o 2 a nawet i kilka sztuk
więcej4.
Gdy w latach najbliższych pojawiać się zaczynały żale i na¬
rzekania na złą monetę, gdy zaczęto mincerzy podejrzywać o nie¬
1 Braun, j. w. str. 73.
8 Braun, j. w. str. 77.
•	Zagórski, j. w. str. 141.
4	Zagórski, j. w. str. 146.
>>>
95
dozwolone zyski, nieprzepisowe wybijanie monet i fałszerstwo,
wybrał sam tak spośród senatu, jak z izby poselskiej, specjalną
komisję menniczą do sprawdzenia istotnego stanu rzeczy. Komisja
ta, dobrawszy sobie probierzów zaprzysięgłych z mennic koron¬
nych, obradowała dnia 5 marca 1626 i między innymi badała
również półtoraki bydgoskie. Każdy z członków komisji wyjął
z sakiewki kilka półtoraków i jak mówi protokół:
„odliczyliśmy własnych naszych półtoraków sztuk 168, które
grzywnę także ważyły (jak było przepisane), a kiedy miedź
od srebra probierze odpędzili secundum artem, pokazało się
na wadze, według ordynacji wyżej pomienionej, łutów 6 bez
feniga (=Vie) i to niespełna. Gdyż te probierze dawali te
racje, naprzód że świeże testy tak doskonale nie mogą po¬
kazać i biorą w się zawsze cokolwiek, co się i przy nas stało
oczywiście. Druga, że to tak ad amussim być nie może, aby
raz wraz waga się zgadzała, jakoż i my widzieliśmy to w tych
próbach, któreśmy trzykroć czynili, że raz niedoważały tro¬
szeczkę, drugi raz przeważały i że wszędzie we wszystkich
mennicach nie uważają tego, kiedy jeden albo dwa fenigów
są cięższe, albo lekciejsze pieniądze...“ x.
Wnet potem, bo z początku r. 1627 wyszła ustawa, zabrania¬
jąca dalszego bicia drobnej monety, a więc i półtoraków. Jeżeli
mimo to istnieją okazy z r. 1627 i 1628, to jest to nadużycie ze
strony Jacobsona lub jego mincerzy, spowodowane jedynie olbrzy¬
mimi korzyściami, jakie z bicia półtoraków ciągnęli. W pamięt¬
niku Henryka Hemy, mincerza krakowskiego, znajdowały się do¬
kładne obliczenia, ile Jacobson na emisjach półtoraków zarabiał.
Płacił on bowiem królowi z każdej grzywny fajnu, przekutej na
półtoraki kwotę 13 groszy, zarabiał natomiast na czysto 371/s gro¬
szy 2. Zarobek ten zależał naturalnie od tego, po jakiej cenie sku¬
pował surowiec do mennicy. Z początku, gdy grzywna czystego
srebra kosztowała go 9 zł 24 gr., a z niej wybijał tylko 273 sztuki,
czyli 13 zł 19 gr, zysk jego brutto wynosił 3 zł 25 gr, z czego
pokrywał koszta mennicze i opłatę skarbową. Później jednak za¬
brał się do przekuwania talarów niemieckich, do Polski za zboże
1 Zagórski, j w. str. 148.
1 Braun, ¡. w. str. 163.
>>>
96
płynących, i na tym zarabiał daleko więcej. Grzywna srebra czy¬
stego wypadała bowiem na 8 talarów, które licząc po 75 groszy,
kosztowały go 600 groszy, czyli 20 zł. Z takiej zaś grzywny bił
448 sztuk półtoraków, czyli 672 grosze, a zatem miał 2 zł 12 gr
zysku brutto. Jest więc możliwe, że czystego zysku było w tym
371/s grosza, jak twierdzi Hema.
Nie ulega wątpliwości, że najważniejszą sprawą w tej kalkulacji
była cena surowca, tj. srebra do przetopienia i przekucia przeznaczo¬
nego. Ponieważ zaś takim surowcem dla przedsiębiorcy menniczego
były talary obce, przeto w jego przede wszystkim interesie było
obniżyć ich cenę, nie pozwalać na podniesienie się ich kursu
i	starać się wszelkimi siłami o stabilizację tej ceny. To też na¬
rzekania na drożyznę grubego pieniądza, zwłaszcza talarów, ja¬
kich pełno jest w ówczesnych pismach, uniwersałach i ordynacjach,
przypisać należy w dużej mierze samym mincerzom, a odnośne
uniwersały mogą mieć swe źródło w staraniach i wpływach Ja¬
cobsona, jakie miał i wywierał na dworze królewskim i u pod¬
skarbiego.
Zyski jego zależały również od ilości przekuwanego srebra.
Pewne wyobrażenie o tym możemy mieć z pamiętnika H. Hemy,
który podaje, że w r. 1625 przekuwał Jacobson w mennicy gdań¬
skiej 68.000 zł w ciągu 2x/2 miesięcy, oraz że w tym samym cza¬
sie mennica krakowska przebijała rocznie 100.000 grzywien srebra1.
Według Lengnicha uzyskał Jacobson na samych półtorakach
2,100.000 zł dochodu co świadczy, że licząc okrągło po 37 gro¬
szy zysku z grzywny, musiał przekuć na półtoraki około 1,703.000
grzywien czystego srebra. Licząc zaś, że z każdej grzywny płacił
do skarbu królewskiego 13 groszy, winien był wpłacić ogółem
co najmniej 771.171 złp.
Jednakże jak talary i moneta cudzoziemska wędrowały na
przetopienie do mennic polskich, tak samo i półtoraki bydgoskie
były wyłapywane i przetapiane w mennicach obcych zarówno
niemieckich, jak szwedzkich, przede wszystkim w Elblągu od r. 1626
w mennicy przez Szwedów założonej, gdzie je przekuwano na
szelągi i półtoraki elbląskie, znacznie mniejszej wartości niż pol-
1 Braun, j. w. str. 163.
>>>
TABLICA IV
ZYGMUNT III
Bydgoskie grosze i półtoraki z 1613 -1627 r.
>>>
97
skie. Podnosi to Piotr Zeroński, starosta i inspektor mennicy byd¬
goskiej, w swoim memoriale z r. 1632, przeznaczonym widocznie
na użytek posłów sejmowych \ Mimo tego jednak eksportu za
granicę, pozostało przecież w kraju tak wiele półtoraków w obiegu,
że przepełnione nimi są wszystkie wykopaliska i skarby tej epoki,
jakie dziś znajdujemy. Dla przykładu przytoczę tylko jedno wy¬
kopalisko monet z Racewa, pow. sokolski, gdzie na 4376 monet
znalazło się 2069 szelągów szwedzkich, a 1230 sztuk półtoraków
obok 330 innych monet polskich2. Znane mi są następujące od¬
miany :
a) Półtoraki z r. 1614
411.	Av. Orzeł z 3 u dołu (=3 półgrosze). — Rv. Jabłko
królewskie z Z4 w środku (=24 sztuk na talara) i z datą
1—4 pod krzyżem. Napisy: -S1GIS 3 DG [3) REXPMDL —
°MONE0N°@0REG0POL° (MW.)3.
412.	J. w. -SlGIS3DG®REX-PMDL--MONENO-®-REG-
POL1 (MW.).
413.	J.w. -SIGIS-3-DG[3)-REX-P-M-D-L	MONE-NO®
REG-POL- (Cz. 1315).
414.	J. w. A-SIGIS-3-DG-®REX-P-M:D:L- - -MONĘ-
NO-®-REG-POL-
415.	J. w. A-SIGIS-3-DG(3)-REX-P-M-D-L- — -MONĘ-
NO®REG-POLO- (Cz. 7461).
416.	J. w. A-SlGIS-3-DG-S)-REX-P-M-D-L- - -MONĘ-
NOREG-POLO-
417.	J. w. ASIGIS-3-DG-(3)REX-P-M:D:L- — -MONĘ-
NO-®REG-POLO-
418.	J. w. ale pod orłem cyfra Z4, a nie 3. Rv. jak poprz.
SIGIS- 3 -DG(Z4)REX-P-M-D-L - MOiE-iO®
REG-POL-
419.	J. w. 4SIGIS-3-D-G-(Z4)REX-P-M-D-L- — -MONĘ-
NO®REG-POLO (Cz. 1316).
1 Zagórski, j. w. str. 155.
•	Jodkowski w Wiadom. Nura. Arch. 1934, str, 107.
5	Herb Habdank w tarczy należy do Stan. Warszyckiego, podskarbiego
wielkiego kor. w r. 1614—6.
¡Mennica bydgoska	7
>>>
98
420. J. w. -SIGIS-3-DG(Z4)REX-PM-D:L- — -MONE-NO
® REG-POLO
*421. J. w. 4-SIGIS3-D-G-(Z4)REX-PM-DL- — -MONĘ-
NO-® REG-POLO
422.	J. w. SIGIS-3-D-G-(Z4)REX-POLO: - -MONE-NO
®REG-POLO- (Cz. 7460).
423.	J. w. 4SIGIS-3-D-G-(Z4)REX-POLO: — -MONE-NO
® REG-POL- (Cz. 10247).
424.	J. w. 4-SIGIS-3-D-G(Z4)REX-POLO - -MONE-NO-
®-REG-POLO
425.	Av. Tarcza pięciopolowa z (3) u dołu. — Rv. Jabłko kró¬
lewskie z Z4 w środku i rokiem 1—4 pod krzyżem. Na¬
pisy: SIGIS3DG(3)REXPMDL - -MONE-NO® REG-
POLO- (Cz. 1318).
426.	J. w. S1GI3 -DG-(3JREXPMDL — -MONE-NO® REG-
POLO- (Cz. 9597).
427.	J. w. S1GIS3DG-®REXPMDL — *MONE-NO-®REG-
POLO* (Cz. 9598).
428.	J. w. SIGIS3DG-(3)REXPMDL - -MONE-NO® REG-
POL-
429.	J. w. S1GIS3DG-(3JREXPMDL — -MONE-NO-® REG-
POL
430.	J. w. SIG1S3DG-(3)REXPMDL - MONENO®REGPOL
431.	J. w. SIGIS3DG• (3)REXPMDL — ^MONE-NO-®-
REG-POL4”
432.	J. w. SIGIS3DG-^]REXPMDL - °MONE°NO®REG
POL°
433.	J. w. SIGIS3DG-(3)REXPMDL — *MONE-NO-®-REG-
POL
434.	J. w. ASIGI-3-DG(3)REX-PMDL — MON-NO-®-
REG-POL
435.	J. w. SIG1S3 -DG-(3)REXPMDL — -MONE-NO©REG-
POL- (Cz. 10249).
436.	J. w. A SIGI- 3 -D:G-(3)REX-P-MDL - MONE-NO-®
-REG-POL
437.	J. w. AS1GI3-D:G-(3)REX-PMDL - -MONE-NO®
REG-POLO
>>>
99
438.	J. w. SIGIS3DGOREXPMDL — -MONE-NO-®REG-
POLO
439.	J. w. SIGI-3-DG®REX-PMDL - -MOtfE-iO®*REG
•POL
*440. J. w. ale rok 1—4 nad, a nie pod krzyżem na Rv. Na¬
pisy: SIGIS3DG®REXPMDL — MONE-NO® REG-
POL-
441.	J. w. SIGI3-DG(3)REXPMDL — MONE-NO®REG-
POL-
442.	J. w. SIGIS3DG(3)REXPMDL - MONE-NO-®-REG-
POL (Cz. 1317).
*443. J. w. ale rok cały 16—14 nad krzyżem na Rv. Napisy:
A S1GI • 3 -DG • (3) • REX • P- MDL A — MONE-NO-®-
REG-POL (Cz. 10248).
b)	Półtoraki z r. 1615
444.	Av. Tarcza pięciopolowa. — Rv. Jabłko królewskie z datą
1—5 pod krzyżem. SIGI 3 DG(3)REXPMDL — MONE
NO®REG POL (Cz. 1331).
445.	J. w. SIG13DG(3JREXPMD — MOME WO®REGPOL
446.	J. w. S1G13-D-GS)REXPMDL — -MONE-NO®-REG-
POL-
447.	J. w. SIGIS- 3DG(3)REXPMDL — -MONE-NO®-
REG-POL- (Cz. 10252).
448.	J. w. SIGI3DG®REXPMDL — -MONENO®REG PO
(Cz. 1332).
449.	J. w. SIGI3 DG (3) REXPMD - MONENO® REG POL
(Cz. 9601).
450.	J.w.SIGIS-3-DG®REX-PMDL— -MONENO®-REG-
POL-
451.	J. w. SIGIS-3-D:G-®REX-P-MDL — -MON-NO®
REG-POL
452.	J. w. SIGIS-3-DG(3JREX-PMDL - -MONE-NO-®
REG-POL
453.	J. w. SIGIS-3-DG(3)REX-PMDL — -MONE-NO®-
REG-POL-
7*
>>>
100
c)	Półtoraki z r. 1616
454.	Av. Tarcza pięciopolowa z (¡fi u dołu. — Rv. Jabłko kró¬
lewskie z cyfrą Z4 w środku i rokiem 1—6 pod ramionami
krzyża. Napisy: SIGl3D-G®REX-PMD — MONE NO®
REG POL
455.	J. w. SIGI3-D-G®REX-PMD- — MONENO®REG
POL
456.	J. w.SIGI-3-D-G(3JREX-PMDL — MOME KO® REG-
POL
457.	J. w. S1GI3DG(3JREXPMDL - MO/iE MO® REG POL
(Cz. 1345).
458.	J. w. SIGI3DG(3)REXPMDL — MONENO® REG POL
(Cz. 7469).
459.	J. w. SIGI3DG(3JREXPMDL- -MOZEHO®REG-POL
460.	J. w., ale herb podskarbiego Wawrzyckiego w kole a nie
w tarczy SIGI3DGOREXPMDL — MONE NO^REG
POL
461.	J.w., ale bez (31 pod tarczą na Av. S1G1S*111 • D-G-REX-
P-M-D — MOMEMO®REGPOL (Cz. 10254).
*462. J. w. SIGIS-III-D:G-REX-P-MD — MOME/iO® REG
POL
463.	J. w., ale z (3I pod tarczą na Av. i z herbem Sas pod¬
skarbiego Daniłłowicza na Rv. W otokach napisy: SIGI 3
DG (3) REXPMDL — * MONENO (^) REGPOL
464.	J. w. SIGI 3 DG (3) REXPMDL - MONE-NO @ REG POL
465.	J. w. SIGI 3 DG ® REXPMDL — * MONE NO (fl REG POL
466.	J. w. SIGI3DG0REXPMDL — MONE''NO (fj REG*
POL
467.	J. w. SIGI 3 DG(3)REXPMDL - *MOTelE MO (D REG
POL (MW.).
d)	Półtoraki z r. 1617
468.	Av. Tarcza pięciopolowa z cyfrą wartości (3) u dołu. —
Rv. Jabłko królewskie z cyfrą Z4 w środku i rokiem 1—7
pod ramionami krzyża, u dołu herb Sas podskarbiego
>>>
101
Daniłłowicza. Napisy: SIGI3 DG(3)REXPMD—*MONE
NO-i? REG POL* (Cz. 10258).
469.	J. w. SIGI 3 DG (3) REXPMDL - *MONE NO i- REG POL*
470.	J. w. SIGI 3 DG (3) REXPMDL - *MONE NO (J) REG
POL* (Cz. 1364).
471.	J. w. SIGI3DG(3JREXPMD — *MONENO@REG
POL* (MW.).
472.	J. w. SIGI-3-DG(3REXPMDL - *MONENO@REG
POL*
ej Półtoraki z r. 1618
473.	Av. Tarcza pięciopolowa z ® u spodu. — Rv. Jabłko kró¬
lewskie z Z4 w środku, rokiem 1—8 u góry i herbem
podskarbiego u dołu. Napisy: SIGIS3DGl3)REXPMDL
*	MONE NO ! REG POL
474.	J. w. SIGIS 3 DG (3)REXPMDL - ~MONENO[$REG
POL-
475.	J. w. SIGIS3DG!3)REXPMDL cv MONE NO ¡U REG
POL~
476.	J. w. SIGIS3DG(3)REXPMDL - *MONE NO ® REG
POL* (MW.).
477.	J. w. SIGIS-3-D:GS)REX-P-M-D-L- - c^MONENO
#REG POL a (MW.).
478.	J. w. SIGI-3 -D:G(3)REXPMDL - *MONE*NO®
REG POLO
479.	J. w. SIGI*3*DG(3)REXPMDL — *MONE NO©REG
POLO* (Cz. 10261).
480.	J. w. SIGI*3*DG®REXPMDL - MONE*NO®REG
POLO (MW.).
481.	J. w. SIGI-3-D:G(3)REX-P-M-D-L — *MONE*NO®
REG*POLO*
482.	J. w. *SIGI* 3 *DG(3)REXMDLx — MONE NO® REG
POLO
483.	J. w. SIGI * 3 *DG(3)REX*PMDL — MONE NO-©-REG
POLO
>>>
102
484.	J. w. *SIGI*3*DSG(3)REG-P-M-D*L — *MONE*NO
©REG* POLO
485.	J. w. *SIGI*3*D % Gl3iREG-P-M-D*L — *MONE NO
©REG POLO
486.	J. w. SIGI-III-D:G(3]REX-P-M-D-L — X MONE-NO
© REG POLO * (MW.).
487.	J. w. *SIGI*IIIDGt3!REX*PMDL* — *MONE-NO©
REG POLO* (MW.).
488.	J. w. SIGIS3DG(3)REXPMDL — cvMONE-NO©REG
POLOcv (Cz. 1377).
489.	J. w. SIGIS3DG(3)REXPMDL - *MONE-NO©REG
POLO* (Cz. 9613).
490.	J. w. SIGIS3DG®REXPMDL 	 CO MONE-NO©
REG*POLO^ (MW.).
491.	J. w. SIGIS3DG®REXPMDL — -MONE-NO©
REG POLO
492.	J. w. SIGIS- 3 -D:G-(3)-REX-P-M-D-L - «*MONE-NO
©REG POLOc\3
493.	J. w. SIGIS-3-D:G-®-REX-P-M-D-L - MONENO
($)REGPOLO OJ
494.	J. w. SIGIS- 3 -D:G-®-REX-P-M-D-L- — *» MONENO
($)REG POLO
495.	J. w. SIGIS-3-D:G(3)REX-P-M-D-L- - * MONE*NO
($)REG*POLO* (MW.).
496.	J. w. *SIGIS*3 *D:G®REX-P-M D-L — X MONENO
©REG POLO X
497.	J. w. *SIGIS*3*D £ G(3)REX*P*M*D*L* — *MONE
*NO©REGPOLO* (Cz. 1378).
498.	J.w. *SIG1S*3*D J G®REX*P*M*D*L* — 5MONE*
NO ©REG* POLO 5 (Cz. 9612).
499.	J. w. *SIGIS*3*D:G13JREX-P-M-D-L — *MONE*NO
©REG* POLO*
500.	J. w. *SIGIS*3*Di G(3)REX*P*M*D*L* — *MONE*
NO©REG P*0*L*0x
501.	J. w. *SIGIS*3*D % G(3)REX*P*M*D*L* — « MONE
NO©REG POLO co
502.	J. w. ale rok omyłkowy 8 — 1 zamiast 1 — 8 (Cz. 10262).
>>>
103
f) Półtoraki z r. 1619
503.	Av. Tarcza pięciopolowa z (3) u dołu. — Rv. Jabłko królew¬
skie z Z4 w środku i rokiem 1 — 9 u góry, pod nim herb Sas
podskarbiego Daniłłowicza. Napisy: SIGIS- 3 -D J G(3)REX
PMDL — *MONE*NO#REG*POL* (Cz. 7482).
504.	S1GIS3D:G(3)REX-P-M-D-L - ®MONENO-REG
» POL®
505.	J. w. SIGI- 3 -D:G(3)REX-P-M-D-L- — ®MONE*NO
#REG-POLO
506.	J. w. SIGIS-3-Di Gt3)REXPMDL — ®MONE*NO#
REG*POLO® (Cz. 1389).
507.	J. w. -SIGIS3DG®REX-P-M-D-L- — ®MONENO#
REG*POLO ®
508.	J. w. SIGIS- 3 -D:G(3)REX-P-M-D-L - ®MONE*NO(#
REG + POLO®
509.	J. w. SIGIS-3-D:G(3JREX-P-MDL. — *MONE-NO#
REG-POLO*
510.	J. w. S!G1S3D:G(3)REX-P-M-D.L — *MONE-NO#
 REG-POLO*
*511. J. w. SIGIS-D:G(3)REX-P-M-DL- — *MONE-NO#
REG-POLO*
512.	J. w. SIGIS3D:GSJREX-P-MDL — *MO/iE*NO#
REG * POLO*
513.	J. w. -SIG1S3DG(3)REX-P-M-D-L- - -MONĘ NO^p
REG POLO-
514.	J. w. SIGIS- 3 -D-G(3)REX-PMDL - -MONĘ NO
REG:POLO-
g)	Półtoraki z r. 1620
515.	Av. Tarcza pięciopolowa. — Rv. Jabłko królewskie, j. w.
ale z 2—0 u góry. W otokach napisy: SIGIS-3-DlG®
REX-P-M-D-L- — -MONE-NO#REG-POLO-
516.	J. w. SIGIS-3D:G(3)REX-P-M-DL- — -MONENO#
REGzPOLO- (MW.).
;
>>>
517.	J. w. SIGIS-3-D:G(3JREX-P-M-D-L- - -MONErNO#
REG:POLO-
518.	J. w. SIGIS3-D:G®REX-P-M-D-L- *MONE*NO*
#REG*POLO* (Cz. 1402).
519.	J. w. SIGIS3-D:G®REX-P-M-D-L- - *MONE*NO*
®REG*POLO* (Cz. 7492).
520.	J. w. S1GIS3-D:G(3)REX-P-M-DL* - *MONE-NO#
REG-POLO
521.	J. w. SIGIS- 3 -D:G(3)REX-P-M-D-L- — *MONE*NO
#REG*POLO*
522.	J. w. SIGIS-3-D:G(3)REX-P-M-D-L- — *MONE*NO
#REG£POLO* (MW.).
523.	J. w. SIG1S3-DG®REX-PMD-L- - *MONE*NO#
REG*POLO*
524.	J. w. SIGIS-3-D:G-(33REX-P-M-D-L* — *MONE*NO
#REG*POLO*
525.	J. w. *SIGIS- 3 -D:G®REX-P-M-D-L* — *MONE*NO
(^)REG*POLO*
526.	J. w. SIGIS3-D£ G®REX*P*MDL* — *MONE*NO
#REGf POLO* (Cz. 1403).
527.	J. w. SIGIS3DG(3)REXPMDL - ®MONE*NO^)REG-
POLO®
h)	Półtoraki z r. 1621
528.	Av. Tarcza pięciopolowa z (3) cyfrą wartości, u dołu. —
Rv. Jabłko królewskie z Z4 w środku, i rokiem 2 — 1 u góry,
pod nim herb Sas podskarbiego. Napisy: SIGIS 3 DGIJ)
REX PMDL - ®MONE —NO#REG —POL®
529.	J. w. SIGI*3*D Z GS)REXPMDL - *MONE*NO#
REG*POLO*
530.	J. w. SIGIS3DGOREXPMDL — MONENO#REG
POLO
531.	J. w. SIGIS3-D:G®REX-P-M-D-L- - MONE-NO#
REG-POLO
532.	J. w. SIGIS3-D:G(3)REX-PM-D-L- *MONE*NO#
REG*POLO*
>>>
105
533.	J.w. SIGIS3-D:G®REX-P-M-D-L- — *MONE*NO#
REG*POLO*
534.	J.w. SIGIS-3-DG®REX-P-M-D-L- - *MONE*NO#
REG*POLO*
535.	J.w. SIGIS- 3 'DG(3)REX-P-M-D-L - *MONE*NO#
REG*POLO*
536.	J. w. SIGIS-3-D-G(3)REX-PM-DL- - *MONE*NO#
REG POLO* (Cz. 1422)
*537. J. w. SIGIS-3-DG®REX-P-MDL - *MONE*NO#
REG-POLO* nadto rok pod krzyżem mylny 1—1 za¬
miast 2 — 1.
*537a J. w. SIGI3 -D:G3)REX-PMDL — *MONE-NO©REX-
POLO* oraz 1—Z pod krzyżem.
i)	Półtoraki z r. 1622
538.	Av. Tarcza pięciopolowa j. w. — Rv. Jabłko królewskie
z Z4 w środku i datą 2—2 u góry, pod nim herb Sas pod¬
skarbiego Daniłłowicza. Napisy: SIGI-3 •D:G3'REX-P-
M-D-L *MONE:NO^REG-POLO*
539.	J. w. SIGI- 3 • D:G®REXPMDL - *MONE*NO#
REG*POLO*
540.	J.w.SIGlS3DG®REXPMDL - *MONE*NO#REG*
POLO* (Cz. 1437).
541.	J. w. SIGIS3DG®REXPMDL — *MONENO#RG*
POLO* (Cz. 1438).
542.	J. w. S1GIS3DG®REXPMDL - *MONE*NO^ REG*
POLO* (Cz. 2578).
543.	J. w. SIG1S3DG(3)REXPMDL - *MONE*NO#REG
POLO*
544.	J. w. SIGIS3DG®REXPMDL® — *MONE*NO#
REG POLO*
545.	J. w. SIGIS3DG(3)REXPMDL - *MONE * NO#REG£
POLO
546.	J.w. S1G1S3DG(3)REXPM-DL- *MONE*NO(tISREG*
POLO*
>>>
106
547.	J. w. SIGIS- 3 -D:G(3)REX-P-M-D-L — *MONE*NO#
REG*POLO*
548.	J. w. SIGIS3DG®REXPMDL - MONĘ®NO®REG®
POLO
549.	J. w. SIGIS 3 DG(3)REXPMDL — &MONE&NO#
REG&POLO®
550.	J. w. SIGIS-3-DG(3)REX-PM-D:L — *MONE-NO#
REG-.POLO* (MW.).
551.	J. w. SIGIS-3-D:G®REX-P-M-D-L — -MONE-NO#
REG-POLO- (MW.).
552.	J. w. SIGIS*3*DG®REXPMDL-* — *MONE*NOV*
(i-) REG* POLON*
j) Półtoraki z r. 1623.
553.	Av. Tarcza pięciopolowa z ^ u dołu. — Rv. Jabłko kró¬
lewskie z Z4 w środku i datą 2—3 u góry, pod nim herb
Sas podskarbiego Daniłłowicza. Napisy: SIGIS3 DG®
REXPMDL - MONENO®REGPOLO (Cz. 7509).
554.	J. w. SIGIS3DG®REXPMDL - MONE-NO#REG-
POLO
555.	J. w. SIGIS3DG®REXPMDL - MONE + NO® REG*
POLO
556.	J. w. SIGIS3DG(3)REXPMDL — -MONE-NO#REG-
POLO- (Cz. 1461).
557.	J. w. SIGIS3DG(3JREXPMDL— *MONE*NO#REG*
POLO* (Cz. 1460).
558.	J. w. SIGIS3DG^REXPMDL — +MONENO#REG-
POLO +
559.	J. w. SIGIS3DG®REXPMDL - +MONE-NO#
REG+POLO +
560.	J. w. SIGIS3DG(3JREXPMDL - +MONE-NO#REG-
POLO +
561.	J. w. SIGIS 3 DG O REX PMDL - +MONE*NO#
REG* POLO +
562.	J. w. SIGIS3DG®REXPMDL +MONE + NO#
REG*POLLO +
>>>
107
563.	J. w. SIGIS3DG®REXPMDL —	+ MONE+NO#
REG+POLO
564.	J. w. SIGIS3DG®REXPMDL —	+ MONE+NO#
REG + POLO + (Cz. 2579)
565.	J. w. SIGIS3DG(3lREXPMDL — +MONENO^REG
POLO +
k) Półtoraki z r. 1624
566.	Av. Tarcza pięciopolowa z (3) u dołu — Rv. Jabłko kró¬
lewskie z cyfrą Z 4 w środku i 2 — 4 u góry, pod nim herb
Sas podskarbiego. Napisy: SIGIS3DG(3JREXPMDL —
MONENO ©REG POLO (Cz. 1488).
567.	J. w. ale herb Sas w innej tarczy ^ (Cz. 1489).
568.	J. w. SIGIS3DG(3lREXPMDL MONENO#REG-
POLO
569.	J. w. S1GIS3DG(3)REXPMDL — -MONE-NO#REG-
POLO- (Cz. 1490).
570.	J. w. SIGIS3DGt3)REXPMDL - +MONENO#REG+
POLO+ (Cz. 9638).
571.	J.w. SIG1S 3 DGI3IREXPMDL - + MONE-NO#REG-
POLO +
572.	J. w. SIGIS3DG(3)REXPMDL — + M0NE-N-0:#
REGPOLO + -
573.	J. w. SIGIS 3 DG (3) REXPMDL - +MONE + NO#
REG + POLO+ (MW.).
574.	J. w. SIGIS3DG(3)REXPMDL — *MONE-NO#REG-
POLO* (Cz. 7514).
575.	J. w. SIGIS3DG(3)REXPMDL - *MONE*NO#REG*
POLO* (Cz. 1491).
576.	J. w. SIGIS-3-D:G®REX-P-MD-L — *MONENO^
REG*POLO*
577.	J. w. SIGIS- 3 -D:G(3)REX-P-M-DL — *MON*ENO#
REG*POLO*
578.	J. w. ale na Rv. herb Półkozic podskarbiego Ligęzy
SIGIS- 3 -DG(3)REX-PM-DL — *MONE*NO-V-REG*
POLO* (MW.).
>>>
108
579.	J. w. SIGIS-3-DG®REX-P-M-D-L-- *MONENO-Y-
REG*POLO* (MW.).
I) Półtoraki z r. 1625
580.	Av. Tarcza pięciopolowa jak powyżej. — Rv. Jabłko kró¬
lewskie z cyfrą Z 4 w środku, datą 2—5 u góry i herbem
Sas dawnego podskarbiego. Napisy: S1GIS • 3 -Dl G (jf)
REX-PMD-L — *MONE*NO @ REG* POLO * (Cz. 1512).
581.	J. w. SIGIS- 3 -D:Gt3)REX-PMD-L - *MONE*NO#
REG*POLO* (Cz. 2580).
582.	J. w. SIGIS- 3 -D:G(3]REX-P-M-DL - *MONE*NO#
REG*POLO*
583.	J. w. SIGIS- 3 -D:G^REX-P-M-D-L- - *MONE*NO#
REG POLO*
584.	J. w. SIGIS- 3 -D:Gl^REX-P-M-D-L- - *MONENO(i-)
REG POLO*
585.	J.w.SIGIS-3-D:G®REX-P-M-D-L- — *MONE*NO#
REG*POLO*
586.	J. w. SIGIS3DG®REX-PM-DL — *MONE*NO#
REG*POLO*
587.	J. w. SIGIS3DG®REX-P-M-D-L - *MONE*NO#
REG*POLO* (MW.).
588.	J. w.SIGIS3DG(3JREX-PMDL - *MONE NO ® REG *
POLO* (MW.).
589.	J.w.SIGIS-3-D:G®REX-P-M-D-L.--t-MONE+NO^
REG + POLO +
590.	J. w. SIGIS- 3 -D:G(3)REX-PMD-L - +MONE*NO @
REG*POLO+ (Cz. 10285).
591.	J. w. ale na Rv. herb Półkozic podskarbiego Ligęzy:
SIGIS3DG®REX-P-M-DL - *mone*noyreg*
POLO* (Cz. 1513).
592.	J. w. SIGIS3DG®REXPM-DL — *MONE*NO-y-
REG*POLO*
*593. J. w. SIGIS3DGt3)REX-PMDL- *MONE-NO-Y-
REG-POLO*
>>>
109
594 J. w. SIG1S3-D-G13JREX-P-M-D-L - *MONE-NO*Y*
REG-POLO* (MW.).
595.	J. w. SIGIS3-D:Gt3)REX-P-M-D:L- — *MONE-NO-Y
-REG-POLO* (Cz. 1514).
596.	J. w. SIGIS3-DGt3jREX.PM.DL- - *MONE*NOY
REG*POLO*
597.	J.w. SIGIS- 3-D:G(3)REX-P-M-D-L- *MONE*NO*Y-
REG-POLO* (MW.).
598.	J. w. ale herb podskarbiego w tarczy: S1G1S- 3-D:G(3)
REX-P-M-DL - *MONE*NO(g REG-POLO* (Cz. 7525).
599.	J. w. SIGIS* 3 -D:G(3)REX-P-MDL — *MONE-NOg
REG-POLO*
*600. J. w. SIGIS-3-DG(3JREX-P-M.DL - *MONE*NOg
REG*POLO*
m) Półtoraki z r. 1626
601.	Av. Tarcza pięciopolowa z O u spodu — Rv. Jabłko kró¬
lewskie z cyfrą Z 4 w środku i rokiem 2—6 (lub Z—6)
u góry, pod nim herb Półkozic podskarbiego Ligęzy:
W otokach napisy: -SIGI-3-D-G-®REX-P-M-D-L- —
*MONE-NO^REG-POLO*
602.	J. w. SIGIS-3-D:G^REX.P.M-DL. — -MONE-NO^
REG-POLO- (Cz. 7531).
603.	J. w. SIGIS-3-D-G3)REX-P-M-D-L - -MONE-NO$
REG-POLO-
604.	J. w. SIGIS- 3 -D:G(3lREX-P-M-D-L - -MONE-NO-^-
REG-POLO-
605.	J. w. SIGIS-3-D:G(3JREX-P-M-DL- - + MONE-NO®
REG-POLO + (Cz. 1530).
606.	J. w. SIGIS- 3 -D:G(3)REX-P-M-DL - MONE-NO®
REG-POLO 4=
607.	J. w. SIGIS- 3 -D:G(3)REX-P-M-DL — MONE*NOg
REG-POLO $»
608.	J. w. SIGIS-3-D:G®REX-P-M-DL- — + MONE*
NO g REG *f* POLO 4* (Cz. 7529).
>>>
110
609.	J. w. SlGIS-3-D:G(3)REXPM-D-L- — *MONENO®
REG*POLO* (MW).
610.	J. w. SIGIS- 3 -D:G(3JREX-P-M-DL- — *MONE*NOg
REG*POLO* (Cz. 7530).
611.	J. w. SIGIS-3 *D:G(3)REX*P-M‘DL- - *MONE*NO($
REG*POLO* (Cz. 9644).
612.	J. w. SIGIS-3-D:G(3JREX-P-M-D-L- — *MONENO
REG-POLO*
613.	J.w. SIGIS* 3 *D:G(3)REX-P-M*D*L* — *MONE*NO
REG*POLO*
614.	J. w. SIGIS* 3-DG®REX*P-M*DL* — *MONENO
REG-POLO*
615.	J. w. SIGIS- 3 *D-G*(3)*REX-P-M-DL- - *MONE-NO
@REG*POLO*
616.	J. w. SIGIS- 3 -D*G-(3)-REX-P*M-D-L - *MONE-NO
(^REG-POLO*
617.	J. w. SIGIS*3*D:G®REX*P*M*D-L- - *MONE-NO-
^REG-POLO*
n) Półtoraki z r. 1627
618.	Av. Tarcza pięciopolowa z u spodu. — Rv. Jabłko kró¬
lewskie z cyfrą Z4 w środku i rokiem 2—7 u góry, pod
nim herb Półkozic podskarbiego Ligęzy. W otokach na¬
pisy: SIGI: 3 -D:G(3)REX-PMDL — xMONE*NO(^|REG-
POLOx
619.	J. w. SIGIS- 3 *D:G(3)REX*P*M-D-L — *MONE-NO
@REG-POLO*
620.	J. w. SIGIS* 3 *D:G(3)REX-P-M-D:L — *MONE-NO
g REG-POLO* (MW.).
621.	J. w. SIGIS-3-D:G3)REX-P-M-D-L- — »MONENO
@REGPOLO*
622.	J. w. SIGIS-3-D:G(3)REX-PMDL — *MONE:NO@
REG:POLOx
>>>
111
623.	J. w. SIGIS* 3 *D:G(3)REX*P*M*DL* — +MONE-NO
0REG-POLO+ (Cz. 1553).1
624.	J. w. SIGIS-3-D:G(3)REXPMDL — + MONE*NO
REG POLO+1
625.	J. w. SIGIS-3-D:G®REXPMDL - 4MONE*NO®
REG POLO 4
626.	J. w. SIGIS-3-D-G®REX-P-M-D-L- — *MONE*NO
0REG-POLO* (Cz. 1554).
*627. J. w. SIGIS- 3 *D:Gl3)REX-P-M-D-L — *MONE*NO
(^REG-POLO*
628 w. SIGIS3-DGS)REX-PM-D-L - + MONE-NO
REG POLO + (Cz. 1552).
o)	Półtoraki z r. 1628
629.	Av. Tarcza pięciopolowa z 3) u spodu. — Rv. Jabłko kró¬
lewskie z Z4 w środku i z datą 2—8 u góry. U dołu
herb Sas dawno zmarłego podskarbiego Daniłłowicza2.
W otokach napisy: SIGIS• 3 • DG(3)REX• P• MDL -
*	MONE * NO:#REG POLO *
630.	J. w. SIGIS* 3 'D*G(3)REX-P-M-DL - *MONE*NO:#
•REG* POLO*
631.	J. w., ale zamiast herbu Sas, widzimy tu herb Półkozic
Ligęzy: SIGIS3D-G3REXPMDL - +MONE*NO®
REG*POLO* (Cz. 5175)
632.	J. w. SIGIS3DG®REX-PM-DL —+*MONENO(?)
REG*POLO* (MW.).
633.	J. w. SIGIS3D:G(3)REXPMDL - +MONE®NO$
REG&POLO +
634.	J. w. SIGIS- 3 -D:G(3)REX-P-MDL - + MONE®NO$
REG®POLO+
1	Tu rok z odwróconą siódemką Z—^
2	Półtoraki z roku 1628 można uważać za nieprawidłowe z powodu, że już
w r. 1627 wyszła ustawa zakazująca bić dalej tę monetę. Może dlatego
umieszczono tu herb Daniłłowicza, by upozorować wybicie tych odmian przed
r. 1624.
>>>
112
d) Półtorak z r. 1629
635.	Av. Tarcza pięciopolowa jak powyżej. — Rv. Jabłko kró¬
lewskie jak poprz. SIGIS3D®REXPMDL - MOMEMO
y REG POLO 1
r) Półtoraki bez daty
636.	Av. Tarcza pięciopolowa z (3) u spodu jak powyżej. — Rv.
Jabłko królewskie z Z4 w środku i z herbem Sas pod¬
skarbiego Daniłłowicza u dołu. SIGIS* 3 *D:G® REX-
PM-D-L- - *MONENO#REGPOLO* (MW.).
637.	J. w.S1GIS3DG®REXPMDL *MONE*NO#REG*
POLO* (MW.).
d)	ORTY KORONNE
Ort jest staroniemiecką nazwą 1/i części talara i jest monetą,
którą pierwszy Gdańsk wprowadził w r. 1608 w obieg. Pomy¬
ślany był jako moneta 10 groszowa, gdyż właśnie wówczas talar
srebrny szedł po 40 groszy, i jako ekwiwalent dawniejszych szó-
staków, które wtedy zaprzestano bić zupełnie. Wybijany w du¬
żych ilościach w Gdańsku, rozszedł się wnet po całej Polsce, bar¬
dzo chętnie przyjmowany, jako moneta stojąca na pograniczu mię¬
dzy grubszym a drobniejszym pieniądzem.
Powyższe gdańskie orty były powodem, że komisja sejmowa
z r. 1616 zebrawszy się celem przedyskutowania spraw monetar¬
nych, postanowiła i w Polsce samej, tj. w mennicach królewskich
bić tego rodzaju 10 groszowe orty2, ale nieco mniej wartościowe
niż w Gdańsku, mianowicie zamiast 14 dać im tylko 13 próbę
srebra i z takiej grzywny bić nie 30, lecz 314/io sztuk ortów. Jed¬
nakże z niewiadomych powodów nie doszło wówczas do bicia
1	Z powodu zamknięcia mennic zarządzonego w r. 1627, wszelkie póź¬
niejsze monety drobne, a więc i półtoraki z r. 1628 i 29 uważać należy za
nienormalne.
8 Braun, j. w. str. 77.
>>>
113
ortów, czyli 10-groszówek ani w Bydgoszczy, ani w Krakowie
czy Warszawie. Powodem była, jak się zdaje, wzrastająca cena
srebra i talarów. Talara bowiem już nie można było kupić za 40
groszy, jak w r. 1608, lecz cena jego wzrosła do 45, 50 a w r. 1619
do 55 groszy, wobec czego nie można było dzielić go na 4 orty
po 10 groszy; poza tym kalkulacja finansowa i mennicza nie opła¬
cała się zupełnie.
Ówczesny administrator bydgoskiej mennicy robił nawet pewne
próby w tym kierunku. Znane są orty koronne, niewątpliwie w Byd¬
goszczy bite, z lat 1618 i 1620 *, które jednak są niesłychanie
rzadkie i są niewątpliwie okazami próbnymi, Do właściwej emisji
ortów przyszło w Bydgoszczy dopiero w r. 1621, ale znów ze
znacznie obniżoną stopą w stosunku do gdańskich i do uchwał
komisji z r. 1616. Zamiast bowiem 13 próby, mają tylko 11, cho¬
ciaż nie 31, ale tylko 28 sztuk wybijano z grzywny brutto 2. Była
to stopa mennicza, zdecydowana już na sejmie r. 1620, a wyszcze¬
gólniona dokładniej i zatwierdzona ponownie przez komisję men¬
niczą z r. 1623. Ta pragnąc zbadać monetę bydgoską, a przede
wszystkim orty tam bite, kazała wziąć probierzom próbę i jak
potem zanotowano:
„Znaleźliśmy, że w mennicy bydgoskiej grzywna branto-
wego srebra albo fajnu wychodziła na 23 zł 24 gr. Powtórzy¬
liśmy to znowu w domu JMci Pana Podskarbiego Koronnego
i chcąc mieć rzetelniejszą i oczywistszą wiadomość, kazaliśmy
złotych 23 na teście stopić i secundum artem miedź od srebra
odpędzić, tam znowu quantum ratio experimenti patiebatur
ferme też quantitatem argenti naleźliśmy, i tak deductis ratio-
nibus jawnie się to pokazało, że na proporcją talara 80 gro¬
szy polskich, jako szedł natenczas, położywszy pretium srebra
brantu albo fajn grzywny na 21 zł 10 gr, a na roboty unkoszty
i awganki złotych 2 i 24 grosze, grzywna na złotych 23 i gro¬
szy 24 z mennicy wychodziła...“.
Znalazłszy ten stan rzeczy i uznawszy go za nie sprzeciwiający
się konstytucjom, wydała komisja nową ordynację menniczą, którą
1	Gumowski, Podręcznik, nr 1267 i 1268.
2	Braun, j. w. str. 79.
Mennica bydgoska	8
>>>
114
co do ortów chciała tylko utrwalić stan istniejący. W myśl niej
mają mieć orty 11 łutową dobroć srebra i z takiej grzywny mie¬
szanego srebra winno ich wychodzić 28 sztuk1. Znaczy to, że
każda sztuka powinna mieć wagę 7'06 gr, w czym czystego sre¬
bra ma być 4‘60 gr. Z grzywny zaś czystego srebra może wyjść
takich ortów 408/n, każdy wartości 16 groszy, co czyni niecałe
652 grosze, czyli 21 zł 21 gr 11 den.
Ustanawiając taką stopę ortów bydgoskich, chciała komisja
nie tylko ustalić stan z r. 1620, ale i okroić nieco zyski przed¬
siębiorcy menniczego. Komisja wiedziała, że cena surowca wy¬
nosi 21 zł 10 gr za grzywnę fajnu i zbadała sama, że wybijając
z takiej grzywny 23 zł 24 gr, uzyskuje się zysk brutto w wyso¬
kości 2 zł 14 gr. Uznała go więc widocznie za zanadto wygóro¬
wany i ograniczyła go do 11 groszy, 11 denarów, co znów było
za mało, aby tym wszystkie koszta mennicze pokryć.
Przeciwko temu bronił się Jacobson w dwojaki sposób. U pod¬
skarbiego a nawet u króla samego wyprosił sobie osobny doku¬
ment, rodzaj zlecenia do mennicy, gdzie król dnia 22 lipca r. 1623
poleca mu wybijanie ortów ze srebra 11 próby, ale 2872 sztuk
na grzywnę, a więc o */s °rta więcej niż ordynacja mówiła2. Poza
tym podniósł cenę orta z 16 na 17 groszy, czyli z grzywny fajnu
wybijał już nie 21, lecz 23 złote3. Poza tym zaczął wycofywać
z obiegu i przetapiać obce talary, których 8 sztuk dawało 1 grzywnę
fajnu. Talar kosztował wówczas 75 groszy, więc 8 talarów kosz¬
towało go 600 groszy, czyli tylko 20 zł. Przekuwając go na orty,
miał 3 zł zysku brutto.
O	ortach bydgoskich mówi też ordynacja podskarbiego Li¬
gęzy z r. 1625, stwierdzając, że mennica ma bić w dalszym ciągu
orty ze srebra 11 próby, z dozwolonym remedium 1—2 denarów,
a z grzywny takiego srebra ma wychodzić 28 sztuk ortów, znowu
o	7i lub ^j2 orta mniej lub więcej. Widzimy tu znowu dalszą kon¬
cesję dla Jacobsona, pozwalającą mu na lanie podlejszego srebra
niż pierwotnie w ustawie powiedziano.
1	Zagórski, j. w. str. 141.
2	Metryka kor., ks. 178, fol. 533.
8 Braun, j. w., str. 80.
>>>
115
Mając takie ulgi i remedia, mógł Jacobson przystąpić do ma¬
sowego bicia ortów, mimo że narzekania na psucie monety nie
ustawały ani na chwilę. Szczególnie silne były ataki na sejmie
r. 1626, który wybrał nawet osobną komisję w sprawie monety
z poleceniem dokładnego zbadania, czy mennice rzeczywiście
w myśl konstytucji postępują. Komisja ta aż 3 razy, dnia 28 lu¬
tego, 3 i 5 marca r. 1626, badała skrupulatnie sprawę ortów byd¬
goskich. Przy pomocy powołanych probierzów stopiono naprzód
28 ortów, ale w stopie znaleziono próbę 11 łutów bez kwintla,
tj. 1/i łuta, a to „dla tego, że w teście coś trochę srebra zostało
co się na oko pokazało potem, chcąc mieć dowodniejszą wiado¬
mość i informację“.
Drugi raz stopiono razem 28 sztuk ortów tak bydgoskich, jak
i gdańskich, ale „po odegnaniu miedzi od srebra, znalazło się nad
11 łutów l1/2 pieniądza, tak w bydgoskich jak i w gdańskich“
czyli o 3/32 próba lepsza była od przepisanej. Wreszcie dnia 5 marca
brała komisja próbę z własnych, przez siebie przyniesionych mo¬
net. Gdy przekonano się na wadze, że 28 ortów waży akurat
grzywnę krakowską (= ca 200 gr), kazano je stopić, a po ode¬
gnaniu miedzi od srebra, zostało na teście 11 łutów bez 1 de¬
nara i coś troszeczkę więcej, tj. bez Vi28 części grzywny'. Po¬
kazało się zatem, że orty bite są w Bydgoszczy na stopę prze¬
pisaną i że nie miały racji oskarżenia mincerzy o obniżanie stopy
monet.
We wspomnianym już memoriale Henryka Hemy z r. 16332
znajduje się wzmianka, że w r. 1624 płacił Jacobson królowi od
każdej na orty przebitej grzywny fajnu 21 groszy opłaty skarbo¬
wej, zarabiał zaś na czysto drugie	groszy. Wysokość do¬
chodu ogólnego zależała od ilości przebitych grzywien czystego
srebra. Jeżeli według H. Hemy mennica krakowska przekuwała
rocznie 100.000 grzywien, to bydgoska czyniła to w daleko wyż¬
szym stopniu, a dochód Jacobsona z obu mennic obliczano na
100.000 złp rocznie. Głównym atutem dla niego miały być owe
remedia, czyli dozwolone uchybienia, konieczne przy ówczesnym
1	Zagórski, j. w., str. 147.
2	Braun, j. w., str. 162.
8ł
>>>
116
stanie maszyn i techniki menniczej. Umiał on na nich znakomicie
wygrywać, bo zamiast 1—2 denarów, obniżał dobroć srebra o 3
lub 4 denary, czyli 4/i6 łuta; zamiast Vs orta więcej, wybijał
z grzywny 3/4 lub 1 orta więcej niż było dozwolone1. Te drobne
przekroczenia były przy badaniu jednej g-rzywny prawie niewi¬
doczne, ale przy wielkiej ilości grzywien oznaczały znakomite pod¬
niesienie własnego dochodu.
Orty bydgoskie czekał ten sam los co i półtoraki, tj. pota¬
jemny eksport za granicę i przetopienie oraz przekucie w menni¬
cach niemieckich i szwedzkich na podlejszą monetę. W niektórych
mennicach, jak na Śląsku, a nawet w Elblągu i Królewcu poczęto
je naśladować, przeważnie jednak przebijano na drobniejsze i obce
półtoraki. Znamy następujące odmiany ortów:
a)	Ort z r. 1618
638.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Tarcza
dziewięciopolowa pod koroną, otoczona łańcuchem orderu
złotego runa, po jej bokach rok 16—18, u dołu herb Sas pod¬
skarbiego Daniłłowicza. W otokach: Av. SIGIS:III-D:G-
REX • POLO: M: D: LIT • RVSS: PRVSS: MAS * — Rv.
+ SAM: L1V: NECNO: SVE- GOT: VAND: Q-HRI: REX‘
(Kur. 366)2.
b)	Orty z r. 1620
*639. Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Ozdobna
tarcza pod koroną, po jej bokach + — +116—201, u dołu
w napisie herb Sas podskarbiego koronnego J. Daniłło¬
wicza. W otokach napisy: Av. SlGI:Ill:D:G:REX:POL:M:
1	Braun, j. w., str. 164.
2	Po raz pierwszy wypisany jest tu pełny tytuł królewski, który brzmi:
Sigismundus 111 Dei Gracia Rex Poloniae Magnus Dux Lithuaniae, Russiae,
Prussiae, Masoviae, Samogitiae, Livoniae Nec Non Svecorum, Gothorum,
Vandalorumque Haereditarius Rex. — Tak szeroki tytuł powtarza się rów¬
nież i na talarach koronnych, jakie opiszemy poniżej.
>>>
117
D:LIT:RVS:PRVS:MAS- — Rv. :SAM:LIV:NEC:SE©
GOT:VAN:Q:HRI:R: (Cz. 7491).
*640. J. w., ale po bokach tarczy litery Jacobsona M—V-E|16—20
a napisy jak poprz. (Cz. 1400).
641.	J. W., ale na Rv. SAMLIV:NEC-SE © GOT:VAN:Q:
HRI:R- (MW.).
c)	Orty z r. 1621
642.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Uko¬
ronowana tarcza pięciopolowa z datą 16—21 po bokach
i z herbem Sas u dołu napisy: Av. SIG1:III:D:G:REX:
POL:M:DjLIT: RVS:PRVS:MAS- — Rv. ©SAM-LIV:
NEC:SE:g:GOT:VAN:Q:HRI:R® (Cz. 1417).
643.	J. w. Av.'sTgI:1I1-D:G:REX:POL-M:D-LIT:RVS:PRVS:
MAS - Rv. +SAM:LIV:NEC:SE@GOT: VANQ:HRI:R+
644.	J. w. Av. SIGI:IlI:D:G:REX:POL:M:D:LIT:RVS:PRVS:
MAS- — Rv. -SAM-LIV:NEC:©GOT-VAN:Q:HRl:R-
(MW.).
645.	J. w., ale na Rv. dwie daty 16 21116 —20 po bokach
tarczy, a napisy: Av. SIGI:lII:D:G:REX:POL:M:D:LlT:
RVS:PRVS:MAS- - Rv. SAM:LIV:NEC:SE:g]:GOT:
VAN:Q:HR1:R (Cz. 7497).
646.	J. w., ale na Rv. A	h 116—21 po bokach tarczy, a na¬
pisy: Av. -SlGI:Ill:D:G:REX:POL:M:D:LIT:RVS:PRVS:
MAS - Rv. :SAM:L1V:NEC:SE —GOT:VAN:Q:HRI:R:
(Cz. 9618).
647.	J. w., ale na Rv. ć?—?|16—21 |S—£ po bokach tarczy.
Av. SIGIS:lII-D:G-REX-POL-M-D-LI-RVS-PRV:M- —
Rv. SAM : LIV : NECO SVE - GOT : VAN : Q : HRI: R •
(Cz. 1420).
648.	J. w. Av. SIGIS:III-D:G-REX-POL-M-D-LI-RVS-PRVS-
M+ - Rv. SAM:LIV:NEC-N-SV - GOT:VAN:Q:HRI:R-
(Cz. 5137).
649.	J. w. Av. SIGIS:III-D:G-REX-POL-M-D-LI-RVS-PRV:
M- — Rv. SAM LIV NECN SV-GOT VAN Q HRI R
(Cz. 5136).
>>>
118
650.	J. w. Av. SIGIS:III-D:G-REX-POL-M.D-LI-RVS:PRVS:
M- - Rv. SAM : LIV : NEC • N • SV —GOT : VAN : Q :
HRI:R (Cz. 5138).
651.	J. w. Av. + SIGIS:III-D:G-REX-POL:M:D:LI:RVS-PR-
M+ — Rv. SAM : LIV : ÑECOSVE —GOT : VAN : Q:
HRI:R- (Cz. 10268).
652.	J. w. Av. + SIGIS:III:D:G:REX-POL:M-D:LI-RVS-PRV:
M+ Rv. SAM-LIV:NECO-SVE-GOT-VAN:Q:HRl:R
653.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G-REX:POL:M:D:LI:RVS:PRVS:
M- — Rv. SAM:LIV:NEC:N:SV —GOT:VAN:Q*HRI:R
654.	J. w. Av. *SIGIS:IIID:G:REX-POL-M-D:LI-RVS:PRV:
Mx - Rv. SAM:LIV:NEC-N:SV —GOT:VAN:Q:HRI:R
655.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G:REX.POL:M-D:LI-RVS-PRV-
M- — Rv. SAM-LIV:NECNSV —GOT:VAN:Q:HRI:R
656.	J. w. Av. SIGIS:IlI:D:G-REX-POL:M-D-LI:RVS-PRV:
M- - Rv. SAM:LIV:NECN:SV — GOT:VAN:Q:HRI:R
657.	J. w. Av. *SIGIS:IIID:G:REX-POL-M-D:LI-RVS:PRVS-
M*— Rv. SAM:LIV:NEC-N:SV-GOT:VAN:Q:HRI:R-
658.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G:REX-POL:M-D:LI-RVS-PRVS-
M* — Rv. SAM-LIV:NECN SV-GOT:VAN:Q:HRI:R-
659.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G-REX-POL:M-D-LI:RVS-PRV-
M* - Rv. SAM:LIV:NEC:N:SV-GOT-VAN-Q-HRI-R
660.	J. w. Av. SIGIS:IIID:GREX:POL:M-D-LI RVS:PRV:MA
—	Rv. SAM:LIV:NEC:N:SV — GOT-VAN:Q-HRI:R
661.	J. w. Av. SIGIS:III:D:G:REX-POL-M-D-LI RVS:PRV:
MA- - Rv. SAM:LIV-NEC-N:SV —GOT-VAN-Q-HRI-R
662.	J. w. Av.SIGlS-III-D:G-REX-POL-M-D-LIT-RVS:PRVS
MA - Rv. SAM • LIV : NECNO : SV - GOT • VAN :Q-
HRI:R- (Cz. 10269).
663.	J. w. Av. SIGISiIII D:G-REX-POL:M:D*LIT-RVS:PRVS
MA - Rv. SAM:LIV:NECNOSV-GOT-VAN:Q-HRI:R
664.	J. w. Av. -SIGIS : III • D : G • REX* POL : M : D : LIT RVS-
PRVS-MA- — Rv. SAM:LIV:NECO:S\E —GOT:VAN:
Q:HRI:R
665.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-D-LIT-RVS-
PRVrMAS — Rv. SAM:LIV NECOSVE-GOT:VAN:Q:
HRI:Rx (Cz. 1419).
>>>
«
119
666.	J. w. Av. SIGIS • III -D: G • REX • POL• M • D • LIT- RVS-
PRV-MAS — Rv. *SAM:LIV NECO-SVE —GOT:VAN:
Q:HRI:R*
667.	J. w. Av. SIGI:III:D:G:REX-POL:M:D:LIT-RVS:PRVS-
MAS - Rv. SAM: LIV: NECO: SVE — GOT:VAN: Q:
HRI:R-
*668. J. w. Av. SIGIS • III• D: G• REX- POL- M• D • LIT-RVS:
^	PRVS:MAS - Rv. SAM:LIV:NECO:SVE-GOT-VAN:
Q:HR1:R- (Cz. 7498).
669.	J. w. Av. SIGI: III • D: G • REX • POL • M • D • LIT • RVS:
PRVS:MAS- — Rv. SAM:LIV:NECO:SVE-GOT-VAN:
Q:HRI:R+ (Cz. 10267).
670.	J. w. Av. SIGIS-IIID:G:REX:POL-M-D:LIT-RVS:
PRVS• MAS Rv. SAM • LIV:NECOSVE - GOT• VAN:
Q:HRI:R
671.	J. w. Av. SIGI:III:D:G:REX-POL:M:D:LlT-RVS:PRVS:
MAS- - Rv. SAM:LIV:NECO:SVE —GOT:VAN:Q:
HRI:R-
672.	J. w. Av. SIGIS III D:G-REX-POL:M-D-LIT-RVS:PRVS:
MAS — Rv. SAM-LIV:NECO:SVE GOT:VAN:Q:HRI:R
673.	J. w. Av. SIGIS-III D:G-REX-POL:MD:LIT-RVS:PRVS:
MAS - Rv. SAM:LIV:NECO:S\E - GOT-VAN:Q:HRI:R
674.	J. w. ale z cyfrą (16) pod popiersiem, oznaczającą 16 gro¬
szy : Av. SIG:III:D:G:REX-POL-(16):M:D:LI-RVS:PRV:
M- - Rv. SAM-LIV-NECO:SVE®GOT-VAN-Q-HRI:R
675.	J. w. Av. SIG III D:G:REX-POL:(16)-M:D-LI:RVS:PRV:
M - Rv. SAM-LIV-NECO:SVE - GOT-VAN:Q:HRI:R-
(Cz. 5135).
676.	J. w. Av. SIG IIID:G:REX-POL:(16)-M:D-LI:RVS:PRV:
M* — Rv. SAM• LIV• NECO:SVE GOT-VAN:Q:HRI:RA
(Cz. 9619).
677.	J. w. Av. SIG-III-D:G-REX-POL(16)M-D-LI-RVS-PRV-
ą Mx - Rv. SAM:LIV-NECOSVE — GOT:VANQ:H:RI-R
678.	J. w. Av. SIG-III-D:G-REX-POL(16)M-D-LI-RVS-PRV:
Mx - Rv. SAM:LIV:NECO:SVE-GOT-VAN:Q:HRI-R
679.	J. w. Av. 0SIGIS- III-D:G- REX-POL-(16 )M-D- LI-PVS-
>>>
120
PRV-M° — Rv. SAM:LIV:NECO:S\E- GOT-VAN:Q:
HRI:R
680.	J. w. Av. •SIGIS-III-D:G-SEX-POL(16)MDLITRVS-PRV:
M* - Rv. SAM-LIV:NECO:SVE-GOT-VAN:Q:HRI:R-
(MW.).
681.	J. w. Av. SIGISII1D: G: REX- POL: (16) • M:D • LI: RVS:
PRV-MA — Rv. SAM-LIV-NECO:SVE-GOT-VAN:Q:
HR1:R (Cz. 1418).
682.	J. w. Av. SIGIS:III • D: G-REX:POL-(16)M:D:LI:RVS-
PRV:MA — Rv. SAM:LIV:NECO:SVE-GOT-VAN-Q.
HRI:R
683.	J. w. Av. SIGIS: III • D: G • REX- POL(16)-M:D:LI: RVS:
PRV:MA — Rv. SAM:LIV:NECO:SVE-GOT-VAN:Q:
HRI:R
684.	J. w. Av. SIGIS: III-D :G:REX:POL-(16)-M:D:LI:RVS:
PRV:MA — Rv. SAM:LIV:NECO:SVE-GOT:VAN:Q:
HRI:R
d)	Orty z r. 1622.
685.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem — Rv. Tarcza
pięciopolowa pod koroną z datą S—S116—2218—8 po bo¬
kach i herbem Sas podskarbiego Daniłłowicza u dołu:
W otokach napisy: Av. + SIGIS-III-D:G'REX-POL-M:D:
LI-RVS-P-M* — Rv. SAM-LIV-NEC-NSVg(GOT-
VAN • Q-HR1-R (Cz. 9622).
686.	J. w. ale +SIGIS’III-D:G-REX-POL-M:D:LI-RVSPRM
(Cz. 10270).
687.	J. W. ale +SIGIS-III-D:G-REX-POL-M:D:LI-RV-SPR-M*
(Cz. 10271).
688.	J.w. Av. +SIGIS-III-D:G*REX-POL-MDLI:RVS-PR-M -
Rv. SAM-LIV:NEC-NSV — GOT-VAN:Q:HR-R
689.	J. w. Av. -SIGIS:III:D-G-REX-POL-M-D:LI-RVS-PR-
M-+ — Rv. SAMLIVNECNSV — GOT-VAN-Q-HRI-R
690.	J. w. Av. + SIGIS • III • D: G • REX- POL-M-D:LIRVS-PR-
M+ — Rv. SAM-LIV-NEC-NS —GOT-VAN-Q-HRI• R
691.	J. w. Av. + SIGIS-III-D:G-REX-POL-M:D:LI:RVS-PRV*
>>>
TABLICA V •
ZYGMUNT III
Orty bydgoskie z lat 1620—1628
4
>>>
121
M* - Rv. SAM-LIV-NEC-NSV-GOT-VAN-Q-HRI-R
(Cz. 5143).
692.	J. w.Av.+SIGIS-III-D:G-REX-POL.M.DLI.RVS-PRVM +
Rv. SAM:LIV:NECN:SV —GOT:VAN:Q:HRI:R
693.	J. w. Av. + SIGIS-III-D:G»REX-POL-MD:L-I-RVS-PRV-
M® - Rv. SAMLIVNECN'SV — GOT• VAN:Q:HRIR
694.	J. w. Av. +SlGIS-III*D:G*REX-POL-M:D:LI:RVS-PRV:
M+ - Rv. SAMLIV NECNSV-GOTVANQHRI R
695.	J. w. Av. + SIGIS-III-D:G*REX-POL-M:D:LI:RVS:PRV:
M+ — Rv. SAM:LIV:NEC-N:SV-GOT-VAN-Q:HRI:R
696.	J. w. Av. *SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-DLI-RVS-PRVM*
Rv. SAM:LIV:NECN:SV - GOT:VAN:Q:HRI:R
697.	J. w. Av. SIGISIIIDGRE-PDLI-RVS-PRV-M*
Rv. SAMLIVNECNSV - GOT VANQHRI R
*698. J. w. Av. + SIG-III-D:G-REX*POL*M:D:LI:RVS* PRVS-
M+ — Rv. SAM■ LIV- NE• NSV — GOT• VAN-Q-HRI-R
(Cz. 5144).
699.	J. w. Av. +SIG-III-D:G*REX-POL'M:D:LI:RVS:PRVSM
Rv. SAM • L1V • NEC • N • V - GOT • VAN • Q • HRI • R
(Cz. 10272).
700.	J.w. Av. + SIGIS-IIl-D:G-REX-POL-M:D:LI:RVS-PRVS-
M+ — Rv. SAM LIV NEN SV - GOT VAN Q HRI R
701.	J. w. Av. + SIGIS:III:D:G-REXPOL-MDLI : RVS : PRVS-
Mx — Rv. SAM-LIV-NEC-NS-GOT:VAN-Q-HRI-R
702.	J.w. Av. + SIGIS« III-D:G-REX-POL-M-DLI-RVS-PRVS*
Mx - Rv. SAM:LIV:NECN:SV —GOT:VAN:Q:HRl:R
703.	J.w. Av.*SIGIS-III-D-G-REX-POL-M-D-LI-RVS-PRVS-
M* — Rv. SAM:LIV:NEC-N-S--GOT-VAN:Q:HRI-R
704.	J. w. Av. + SIGIS-HID: GREX-POL-MDLI RVS PRVS-
M+ — Rv. SAM-LIV:NEC-N:SV —GOT:VAN:Q:HRI-R
705.	J. w. Av. +SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-D-LI:RVS-PRVS:
M+ — Rv. SAMLIV-NEC-N-SV — GOT-VAN:Q:HRI:R
706.	J. w. Av. + SIGIS - III • D :G • REX - POL • M • D -LI-RVS-
PRVS M+ - Rv. SAM-LIV-NEC-N-SV — GOT-VAN-Q:
HRI-R
707.	J. w. Av. +SIGIS:III:D:G-REX-POL-M-DLI-RVS-PRVS-
M+ - Rv. SAM-LIV: NEC-NSV —GOT -VAN:Q:HRI-R
>>>
122
708.	J.w. Av. +SIGIS*III-D:G-REX-POL-M:D:LI:RVS-PRVS*
M+ — Rv. SAM-LIV-NEC-NSV —GOT-VAN-Q-HRI-R
(Cz. 7502).
709.	J. w. ale na Rv. po bokach tarczy dwie daty 16—22116—20.
W otokach: Av. SIGI:III:D:G:REX:POL-M:D:LIT:RVS-
PRVS:MAS - Rv. SAM:LIV:NEC:SE-GOT:VAN:Q:
HPI:R (Kur. 31).
e)	Orty z r. 1623
710.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem — Rv. Tarcza
pięciopolowa z datą 16—23 po bokach i herbem podskar¬
biego u dołu. W otokach napisy: Av. + SIG1S'III-D:G‘REX-
POL • M: D: LI • RVS: PR — Rv. SAM LIV NEN SV jtjT(
GOT VANQ HRI R
711.	J. w. Av. +SIGIS-III:D: G: REX • POL- M:D:LI:RVS- -
Rv. SAM-LIV-NEC-N'SV - GOT-VAN-Q-HRI-R (MW.).
712.	J. w. Av. + SIGIS-III:D-GREX-POL-M:D:LI:RVS-PR:M*
Rv. SAM • LIV • NEC • NSV - GOT • VAN • Q • HRI • R •
(Cz. 5146).
713.	J. w. ale Rv. SAM-LIV-NE-NSV-GOT-VAN-Q-HRI-R-
(Cz. 10275).
714.	J. w. Av. +SIGIS-III-D:G:REX-POL-M:D:LIRVSPR:M+
Rv. SAM:LIV:NEC-N:SV-GOT-VAN:Q:HRI:R
715.	J. w. Av. ♦ SIGIS-III-D:G:REX-POL-M-D:LI-RVS-PR:
Mx — Rv. SAM-LIV-NEC-N:SV-GOT-VANQ-HRI-R
716.	J. w. Av. +SIGIS-III:D:G-REX’POL-M:D:LI:RVS-PRV:
M* — Rv. SAM-LIV-NECN-SV-GOT-VAN-Q-HRI-R-
(Cz. 1452).
717.	J. w. Av. +SIGIS-III:D:G-REX-POL-M:D:LI:RVS-PRV:
M+ — Rv. SAM-LIV-NE-NSV-GOT-VAN-Q-HRI-R-
(Cz. 10276).
718.	J. w. Av. +SIGISIII-D:G-REX-POL-M-D:LI:RVS-PRV-
M+ Rv. SAM.LIV-NEC-NSV-GOT-VAN:Q:HRI-R
719.	J.w. Av. +SIGIS-III-D:G*REX-POL-M-D-LLRVS-PRVM+
Rv. SAMLIVNECNSV - GOT-VAN • Q:HRI -R
>>>
123
720.	J. w. Av. + SIGIS • IIIDGREX • POL- M:D : LI : RVS ■ PRV:
M+ - Rv. SAM-LIV NEC-NSV —GOT•VAN:Q:HRI:R
721.	J. w. Av. +SIGIS-IlI-D:G-REX-POL-M:D:LI:RVS-PRV:
M+ - Rv. SAM LIV NEN SV - GOT VAN Q HRI R
722.	J. w. Av. + SIGIS-III-D:G:REX-POL-M-D:LI-RVS-PRV-
M+ — Rv. SAM-LIV-NEC-N:SV —GOT-VANQ-HRI-R
723.	J. w. Av. + SIGIS-III:D:G:REX-POL-M:D:LI:RVS-PRV-
M+ — Rv. SAM-LIV-NEC-NSV-GOT-VANQ-HRIR
724.	J. w. Av. +SIGIS-IlI-D:G:REX-POL-M:D:LI:RVS-PRV:
M+ - Rv. SAM-LIV-NECNSV —GOT-VANQ HRI-R
725.	J. w. Av. + SIGIS:III:D:G-REX-POL-M:D:LI:RVS-PRV-
M* — Rv. SAMLIV NECNSV-GOTVAN Q HRIR
726.	J. w. Av. * SIGIS-III:D:G:REX-POL-M:D:LI:RVS-PRV-
Mx - Rv. SAM-LIV-NEC-NSV-GOT-VANQ-HRIR
727.	J. w. Av. + SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-D:LI:RVS-PRV-
M* — Rv. SAMLIVNECNSV-GOT-VAN-Q:HRI-R
728.	J. w. Av. +SIGIS-III-D:G:REX-POL-M:D:LI RVS PRV:
M+ — Rv. SAM:LIV:NECN:SV —GOT-VAN:Q:HRI:R
729.	J. w. Av. *SIGIS-III:D:G:REX-POL-M:D:LI:RVS-PRV:
M+ — Rv. SAM-LIV-NEC-N-SV —GOT-VANQ-HRI-R*
730.	J. w. Av. + SIGIS-III:D-GREX-POL-M:D:LI:RVS PRVS-
M* - Rv. SAM-LIV-NEC-NSV-GOT-VAN-Q-HRI-R-
(Cz. 1451).
731.	J. w. Av. +SIGIS-III:D:G-REXPOL-M:D:LI:RVS-PRVS-
Mx - Rv. SAM-LIV-NEC-N-SV — GOT-VAN:Q-HRI-R-
(Cz. 1453).
732.	J. w. Av. + SIGIS-III:D:G-REXPOL-M:D:LI:RVS-PRVS-
M* — Rv. SAM-LIV-NENSV-GOT-VAN-Q-HRI-R-
(Cz. 10277).
733.	J. w. Av. +SIGIS III-D:G-REX-POL-M-D:LI:RVS-PRVS-
M+ — Rv. SAM-LIV-NEC-NSV —GOT-VAN:Q:HRI-R
734.	J. w. Av. + SIGIS-III-D:G:REX-POL-M:D:LI:RVS-PRVS-
M+ — Rv. SAM:LIV:NEC-N:SV —GOT:VAN:Q:HRI:R
735.	J. w. Av. +SIGIS-III-D:G-REXPOL-M:D:LI:RVSPRVSM+
Rv. SAMLIVNECNSV-GOT-VANQHRIR
736.	J. w. Av. +SIGIS-III-D:G:REX-POL-M-D:LI-RVS-PRVS-
M« - Rv. SAM-LIV-NEC-N:SV-GOT-VANQ-HRI-R
>>>
124
737.	J.'w. Av.+SIGIS-III-D:G-REX-POL-M:D:L:RVS-PRVSM+
Rv. SAM LIV NECNSV - GOT VANQHRIR
738.	J. w. Av. +SIGIS'III-D:G-REX-POL-M:D-LI-RVS-PRVS*
M- Rv. SAMLIVNECNSV- GOT-VAN-Q:HRI*R
739.	J. w. Av. +SIGIS*III*D:G:REX-POL-M:D:LI:RVS-PRVS:
M+ - Rv. SAM-LIV-NECNSV —GOT*VANQHRI-R
740.	J. w. Av. +SIGIS-III-D:G:REX-POL-M:D:LIRVSPRVS*
M+ Rv. SAM:LIV:NECN:SV — GOT-VAN:Q:HRI:R
741.	J. w. Av. +SIGIS-IIlDGREX-POL-M:D:LI:RVS-PRVS-
M+ — Rv. SAM-LIYNEC-NSY — GOT• VAN:Q:HRI:R
f)	Orty z r. 1624
742.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Uko¬
ronowana tarcza pięciopolowa z datą 16—24 po bokach
i herbem Sas podskarbiego Danilłowicza u dołu. W oto¬
kach napisy: Av. + -SIGIS-III-D:G-REXPOL-M:D:LI:RVS-
PR:MX - Rv. SAM-LIVNE-NSV#G0T.VAN-Q-HR1R
(Cz. 5155).
743.	J. w. Av. SIGIS-llI:D:G:REX-POL-M-D:LI:RVS-PR:
Mx - Rv. -SAM-LIVNEC-N-SV - GOT-VANQHR1R
744.	J. w. Av. SlGIS:lII:D:G-REX-POL-M:D:Ll:RVS-PR:
Mx — Rv. SAM LIV NE-N:SV —GOT-VAN*Q-HRl-R
745.	J. w. Av. +-SlGlS-lII-D:G-REXPOL-M:D:Ll:RVS-PRV:
M+ — Rv. SAM • LIVNE • NSV - GOT • VAN • Q • HRIR
(Cz. 1484).
746.	J. W. ale Rv. SAM-LIVNEC-N-SV-GOT-VAN-Q.HRIR
(Cz. 5156).
747.	J. w- Av. SIGIS-III-D:G:REX-POL-M-D:LI:RVS-PRV-
M+ Rv. SAM L1VNECNSV - GOTVANQHRIR
748.	J. w. Av. SlGlS:III:D:G-REX-POL-M:D:LI:RVS-PRV-
M+ — Rv. SAMLIVNE-N:SV — GOT• VAN-Q*HRI-R
749.	J. w. Av.+SIG1S:I1I-D:G-REX-POL-M:D:LI:RVS-PRV*
Mx — Rv. SAMLIVNECNSV- GOT-VAN-Q-HRI*R
750.	J. w. Av.+-SIGIS-lII-D:G-REXPOL-M:D:Ll:RVS-PRV:
M+ — Rv. SAM • L1V• NECN • SV — GOT• VA-Q- HRI • R
(Cz. 7513).
>>>
4
125
751.	J. w. ale Rv. SAM-LIVNE-N-SV-GOT-VAN-Q-HRIR
(Cz. 10282).
*752. J. w. Av. SIG-III-D:G-REX-POL-M:D:LI-RVS:PRV-
M * — Rv. SAM-L1V-NECNSV —GOT*VANQHRI-R
753.	J. w. Av. +-SIG-II1-D:G-REXP0L-M:D:LI:RVS-PRVS-
M — Rv. SAM • LIVNEC N • SV —GOT-VAN • Q - HRIR
(Cz. 5157).
754.	J. w. Av.+-SlGlS-lIl-D:G-REXPOL-M:D:LI:RVS-PRVS-
M* - Rv. SAM • LIV-NE-N*SV - GOT-VAN-Q- HRIR
(Cz. 10283).
755.	J. w. Av. SIGIS-III:D:G:REX-POL-M:D:LI:RVS-PRVS-
M- - Rv. -SAM-LIVNEC-N-SV-GOT-VANQHRIR
756.	J. w. Av. + SIGIS: III • D: G: REX: POL: M: D: LI: RVS •
PRYS+ — Rv. SAM-LIY-NECNSY — GOT-VAN-QHRI-R
g)	Ort. z r. 1625
757.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Tarcza
pięciopolowa pod koroną, z datą 16—25 po bokach
i z niewyraźnym herbem u spodu. Zamiast do Półkozica
podskarbiego Ligęzy, podobny jest ten herb do Snopka
Wazów. W otokach napisy: Av. *SIG1S III DGREXPOL-
MDLIRVSPRVM * - Rv. SAM LIV NECNS( ł) GOTVAN
OHR-IR- (Pot.).
h)	Ort z r. 1628
*758. Av. Popiersie króla bez miecza i jabłka. Rv. Tarcza
dziewięcio połowa pod koroną, po jej bokach litery Ja¬
cobsona i rok skrócony 1—1J 2—8 u dołu tarcza z her-
hem Półkozic podskarbiego Ligęzy 1. W otokach napisy:
Av. SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-D:L-RVS-PRVS*MAS
—	Rv. SAM.LI-NE.NO:SVE-GOT-VAD:Q-H-REXx
(Cz. 1588).
1 Ze względu na ten rysunek nazywają tę monetę ćwierćtalarem. Należy
do wielkich rzadkości.
*
>>>
126
i) Ort bez daty
759. Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Tarcza
pięciopolowa z nieskończoną datą 16—2. po bokach
i z herbem Sas podskarbiego Daniłłowicza u dołu. W oto¬
kach napisy: Av. +S1GIS• III:D:G:REX*POL-M:D:LI:
RVS-PRVS-M+ — Rv. SAM LIV NECN SV- GOTVAN
OHRIR (MW.).
e)	PÓŁTALARY KORONNE
0	półtalarach tego okresu mówi właściwie tylko konstytucja
sejmowa z r. 1627, natomiast w ordynacjach królewskich albo
podskarbiowskich nie ma o nich ani słowa. Rozumiało się bowiem
samo przez się, że stopa mennicza przepisana dla talarów obo¬
wiązuje mennice również w odniesieniu do półtalarów. Stopa ta
była bowiem wspólna i ogólnikowo zresztą określona wzmianko¬
waną konstytucją z r. 1627, która mówi:
„Moneta żadna minorum specium tak w Koronie, jak w W.
Ks. Litewskim i w miastach portowych, także in Ducali Prus-
sia do przyszłego sejmu nie ma być bita, oprócz samych ta¬
larów i półtalarków, które w sobie trzymać mają 14 łutów
fejnsilbru w grzywnie. Czego wszystkiego, a osobliwie żeby
w talarach i półtalarkach przysada jaka większa nie była, Pod¬
skarbiowie wedle przysięgi i obowiązku praw dawnych z pil¬
nością przestrzegać mają, przywodząc do egzekucji poenam
peculatus na tych, jeśliby którzy albo fałszowanie jakie w tej
mierze czynić, albo drobniejszą monetę mimo postanowienie
teraźniejsze bić mieli... Talary i półtalarki nowe, żeby jako
1	imperialne udawane były, także i czerwone złote, sub poenis.“1.
Wszystkie znane dziś półtalary Zygmunta III możemy śmiało
przypisać mennicy bydgoskiej, mają bowiem na sobie litery J. Ja¬
cobsona i większość ich przypada na lata, kiedy tylko mennica
bydgoska była czynna, a są to lata 1620, 1622, 1628 do 1632.
1 Yolumina legum III. str. 544.
>>>
4
127
Półtalary z r. 1620 i 22 należą do specjalnej grupy monet,
gdyż przedstawiają wartość nie l/a talara, ale raczej */a złotego
polskiego, czyli 15 groszy. Widać to wyraźnie z ich wagi, próby
i z cyfry 15 wybitej na stemplu obok tarczy koronnej. Dziś zwą
się półtalarkami zlotowymi, lub lekkimi. O ich stopie można wnio¬
skować nie z przytoczonej konstytucji, ale z talarów złotowych
bydgoskich, o których mówi ordynacja podskarbiego Ligęzy z r. 1625,
która jednak pochodzi z czasu, kiedy już półtalarów złotowych
nie wybijano.
Wnioskując zatem z talarów, miały półtalarki złotowe srebro
10 próby, a z grzywny takiego srebra bito ich 20 sztuk. Wobec
tego każda sztuka winna była mieć wagę 10 gr, w czym było
czystego srebra 6'25 gr. Grzywna zaś fajnu przebita na takie
półtalarki, da 32 sztuki ’.
Półtalarki złotowe wybijano w Bydgoszczy dlatego, żeby sta¬
nowiły przeciwwagę tym półtalarkom cudzoziemskim, które od
początku XVII w. napływały w dużej ilości do Polski i chętnie
przyjmowane, przytłumiały wszelką krajową monetę. Uległy do¬
piero ajentom Jacobsona, którzy je wyławiali i do mennicy na
fi	stopienie zwozili.
Od tych półtalarków złotowych należy odróżnić półtalary nor¬
malne, bite w Bydgoszczy od r. 1628—32. Były one połową talara
ale cesarskiego, czyli imperialnego, a zarazem talara polskiego, jaki
był emitowany od r. 1627. Zwały się dlatego imperialne, że miały
tę sąmą stopę menniczą co i talary niemiecko-cesarskie. Miały za¬
tem dobroć srebra 14 próby i szło ich 14 na przywnę mieszaną,
a 16 na grzywnę fajnu. Znaczy to, że winny były mieć normalnie
wagę 14*40 gr, a w tym czystego srebra 12'60 gr, a zatem równo
o	połowę mniej niż odpowiednie im talary.
Na biciu półtalarów nie zarabiał wiele przedsiębiorca, zwłasz¬
cza jeżeli przekuwał na nie obce półtalary i talary. W latach bo¬
wiem ich bicia, ustaliła się cena oficjalna talara na 75 gr, czyli
1/2 talara na 3772 gr, musiał by zatem skupować srebro po znacz¬
nie niższej cenie, żeby dochód jakiś uzyskać. Dlatego dążeniem
jego było podbijać nieoficjalną cenę talara, która dochodziła do
1 Zagórski, j. w., str. 146.
ń
>>>
128
90 gr, a za półtalara 45 gr i przy takiej cenie sprzedażnej mógł
ciągnąć małe zyski. To też było powodem, że półtalarków wy¬
bijała mennica bydgoska właściwie dosyć mało, tak że dziś one
do pospolitych monet nie należą. Znamy następujące ich odmiany:
a)	Półtalary z r. 1620
*760. Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Uko¬
ronowana tarcza dziewięciopolowa z literami Jacobsona
M—V'E po bokach i z datą oraz z herbem Sas pod¬
skarbiego u dołu 16)*¿*(20. W otokach napisy: Av. SIGISl
II1:D:G-REX-P0L:MTD:LIT:RVS:PRVS:MAS- — Rv.
SAM: L1V: NEC: NO: SVE - GOT: VAN: QHRI: REX
(Cz. 1399)ł.
b)	Półtalar z r. 1622
*761. Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Pod
koroną tarcza dziewięciopolowa, po jej bokach 16—221
II—VE|1—5 tj. rok, znaki Jacobsona i wartość 15 groszy
czyli pół złotego, u dołu tarcza z herbem Sas, podskar¬
biego Daniłłowicza. W otokach napisy: Av. -SIGIS: III -
D: G- REX- POL: M: D: LIT: RVSS- PRVSSI^-MAS+ —
Rv.+SAM:LIV:NEC-NO-SVE GOT-VAN:Q:HRI-REX+
(Cz. 1434)'.
c)	Półtalary z r. 1628
*762. Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Pod
koroną tarcza dziewięciopolowa z I—1116—28 po bokach
i z herbem Półkozic podskarbiego Ligęzy u dołu. W otoku
napisy: Av. SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-D:L-RVS-PRVS-
MAS® — Rv. SAM-LIV-NE:NO:SVE-GOT-VAD:Q-
H-REX+ (Cz. 1586).
1 Należy do bardzo wielkich rzadkości.
>>>
TABLICA VI
fi
♦
tcm
/' 4*'
t ******
^vO~*l£V* «n
ZYGMUNT III
Półtalary bydgoskie z 1620 1632 r.
>>>
129
763.	J. W., ale Rv. SAM • LIV- NE:NO : SVE+ - GOT-VAD:
Q-H-REX+ (Cz. 9654).
764.	J. w., ale na Av. MAS+ i na Rv. SAM-LIV-NE: NO:SVE-
GOT-VAD:Q-H-REX+ (Cz. 9655).
765.	J. w., ale na Av. MAS4- i na Rv. SAM-LIV-NE:NO :SV+
GOT-VAD: Q-H-REX+ (Cz. 10289).
766.	J. w. ale na Av. MAS® i na Rv. SAM • LIV-NE • NO
SVE-GOT-VAD:Q-HRI-REX+ (Cz. 1587).
767.	J. w. Av. + SIG1S • III• D : G-REX-POL M-D :LIT-RVS-
PRVS-MAS* — Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE- GOT
VAD:Q-HRI-REX+ (Cz. 5174).
768.	J. w., ale na Av. SIGIS-III-D:G-REX-POL M:D:LIT-RVS-
PRVS-MAS*~ Rv. SAM-LIV-NEC:NO:SV-GOT-VAD:
Q-HRI-REX+ (Cz. 5803).
769.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G-REX-POL:M-D:L:RVS-PRVS-
MAS+ — Rv. SAM • LIV- NE: NO: SVE- GOT-VAD:
Q-HRI-REX+
770.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-D:L:RVS-PRVS-
MAS+ — Rv. SAM-LIV-NE-NO:SV®-GOT-VAD:Q-
HRI-REX+ (Ban. 246).
771.	J. w., ale po bokach tarczy tylko litery Jacobsona I—I,
a pod tarczą rok 16—28 i herb podskarbiego Półkozic.
W otokach napisy: Av. SIGIS°IIID§GREX*POL+M°D§
L+RVS*PRVS+MAS+ - Rv.SAM:LIV:NEC-NO-SV-
GO-VA:D:Q-H-RI:REXx (Cz. 9653).
d)	Półtalary z r. 1629
*772. Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Tarcza
dziewięciopolowa pod koroną z literami Jacobsona i ro¬
kiem I—1116—29 po bokach oraz z herbem podskarbiego
Ligęzy u dołu. W otokach napisy: Av. SIGIS:III*D:G*REXi
POL-M:D:L-RVS:PRVS-MASS* — Rv. SAM-LIV-NE:
NO:SVE- GOT-VAD:Q-HRI-REX (Cz. 5804).
773.	J. W., ale na Rv. SAM-LIV-NE:NO:SVE - GOT-VAD:Q.
H-REX+ (Cz. 9660).
Mennica bydgoska	9
>>>
130
e)	Półtalary z r. 1630
774.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Tarcza
dziewięciopolowa pod koroną,z 1—1116—30 po bokach. Herb
podskarbiego Półkozic umieszczony jest pod popiersiem.
W otokach napisy: Av. SIGIS*III*D:G’REX*POL*(^*M
D-LI-RVS-PRVS-MAS - Rv. • SAM-LIV-NE-NO:SV~
E:GOT-VAD:Q-HR*REX	i
775.	J. w. Av. SIGIS-1II-D:G-REX-PL-M-D. LI-RVS-PRVS-
MAS - Rv. 'SAM-LIV-NE-NO-SVE:—:GOT-VAD:
Q-HRI-REX-
776.	J. w. Av. SIGIS:III *D:G- REX-POL- M-D- - LI - RVS*
PRVS-MASO- - Rv. SAM-LIV-NE-NO:SVE- :GOT•
VAD:Q-HRI-REX: (Cz. 1625).
777.	J. w. Av. SIGIS:IIl:D:G:REX-POL-MD- - LI-RVS-PRVS-
MAS: - Rv. •SAM-LIV-NE-N:SVE- - :GOT-VAD:
Q-HRI-REX:
778.	J. w. Av. +SIGIS-Ill-D:G-REX-POL	M-D-LI-RVS-
PRVS• MASO+ - Rv. -SAM• L1V-NE-NO-SVE-GOT-
VAD:Q-HR-REX- (Cz. 1624).
*779. J. W., ale Rv. .SAM-LIV-NE-NO-SV-E-GOT-VAD:Q-
HR-REX- (Cz. 10291).
780.	J. W., ale Rv. SAM-LIV-NE-NO:SVE- - :GOT-VAD:Q-
HR1-REX:
781.	J. w., ale Rv. SAM-LIV*NE-NO:SV-E-GOT-VAD:
Q-HR-REX- (MW.).
782.	J. w., ale Rv. SAM-LlV-NE-NO:SVE: - :GOT-VAD:Q-
HRI-REX: (MW.).
783.	J. w. Av. xxSlGIS-IlI-D:G-REX-POL-M-DgLlT-RVS-
PRVS-MASOxx — Rv. SAM-LlV-NE-NO-SVE-GOT-
VAD:Q:HR-REX (Cz. 10292).
f)	Półtalary z r. 1631	4
784.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem, pod nim herb
Półkozic podskarbiego Ligęzy. — Rv. Pod koroną tarcza
dziewięciopolowa z literami Jacobsona i rokiem I—1116—31
po bokach. W otokach napisy: Av. SIGISIIIDGREXPOL
A
>>>
131
MD:0LITRVSPRVSIMAS°* - Rv. SAM-LIVNE-NO-
SVE - GOT-VADrQ-HR-REX
785.	J. w. Av. -SIGIS-III-D:GREX-POL-M-D:0LIT-RVS
PRVSI-MASO+ — Rv. +S AM • LI V • NEG • NO • SVE—GOT •
VAD:Q-HR-REXt (Cz. 1649).
786.	J. w., ale Rv. -SAM-LVN-E-NO-SVE-GOT-VAD:Q-
HR-REX- (Cz. 7547).
787.	J. w., ale Rv. -SAM-LIV-NE-NO-SVE-GOT-VAD:Q.
HR-REX- (Cz. 10294).
788.	J. w. Av. SIGISIIIDG-REXPOL-M-DrgLIT-RVS-PRVS-
IMASO* — Rv. "SAM-LIV-NE-NOSVE- - GOT-VAD:
Q-HR-REX--
789.	J. w., ale Rv. SAM-LIV-NE-NO:SVE-GOT-VAD:Q-
HR-REX-
790.	J. w. Av. SIGISIIIDGREXPOLMDgLIT-RVS-PRVS-
IMASO* - Rv. SAM-LVNE-NO-SVE - GOT-VADrQ-
HR-REX- (MW.).
791.	J. w.( ale Rv. -SAM-LIV-NE-NO-SVE - GOT-VADrQ-
HR-REX-• (MW.).
g)	Póltalary z r. 1632
*792. Av. Popiersie króla. — Rv. Tarcza z I—1116—32 po bo¬
kach, jak poprz. W otokach napisy: SIGIIIDGREXPOLMD
gLITRVSPRVSIMASOx - Rv. SAM-LIV-NE-NOSVE
-GOT-VAD:Q-HR.REX
793.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G-REX-POL-EgT-SVEC-M-D-
LIT-RVS-PRV Rv. SAM-LIV-NE-NO-SVE-GOT-VA-
D:Q-HR-REX-
794.	J. w. Av. SIGIS • III-D: G-REX-POL-M^D-LIT-RVS-
PRVS-IMASOx - Rv. SAM-LI V-NE-NO-SVE-GOT-
VAD:Q-HR-REX- (Cz. 10295).
f)	TALARY KORONNE
Wszystkie talary koronne tego okresu bite były w mennicy
bydgoskiej. Podobnie jak półtalarki, dzielą się i te na talary lekkie
9*
>>>
132
i ciężkie, na złotowe i kopowe z cyframi 30 i 60, przy czym
cyfra 60 na nich rozumianą była pierwotnie w krajcarach nie¬
mieckich, nieco lepszych od półgroszków polskich \ Konstytucja
wymieniona nazywa je dlatego talarami kopowymi (kopa = 60).
Naturalnie, że kopa półgroszy nie ma nic wspólnego z ową kopą
groszy czeskich z w. XIV, którą się w myśl statutów Kazimierza
Wielkiego płaciło w niektórych wypadkach za zabicie człowieka.
Łączenie tych talarków z wyrażeniem prawnym „kopa za głowę“,
jak to chcieli robić niektórzy numizmatycy niemieccy, jest grubym
nieporozumieniem.
Umieszczenie cyfry 60 lub 30 na stemplu tych zlotowych ta¬
larów okazało się jednak krępujące i niepraktyczne i prowadziło
do sporów i omyłek. Tak samo wszelkie stabilizowanie ceny ta¬
lara czy to na 60, czy 30, lub 37 groszy przeciwne było intere¬
som Jacobsona. Sprytny przedsiębiorca radził sobie w ten sposób,
że przede wszystkim usunął ze stempla ową cyfrę, tak że talarki
bite od r. 1623 już jej nie noszą. Ze są złotowe, poznać można
tylko po wadze i nieco odmiennym rysunku. Oprócz tego kazał
tym samym stemplem bić zarówno lekkie jak i ciężkie talary, tak
że kto nie miał czucia lub wagi w ręku, łatwo mógł być oszu¬
kiwany.
Na ogół jednak emisje talarów zlotowych nie zdają się być zbyt
obfite. Dziś okazy te należą do dużych rzadkości. Możliwe, że
i zarobek przedsiębiorcy był na nich bardzo mały. Hema nie mówi
o	nim zupełnie. Natomiast ze wspomnianego wyżej pisma pod¬
skarbiego Ligęzy wynika, że z każdej grzywny fajnu przebitej na
te talary należało się skarbowi królewskiemu 21 ‘/3 grosza.
Obok tych talarów lekkich, biła mennica bydgoska talary nor¬
malne, zwykłe czyli ciężkie, czasem też imperialnymi zwane, z po¬
wodu, że były na wzór i na tę samą stopę bite, co i cesarskie
w Niemczech. Miały bowiem 14. próbę srebra i bito ich z grzywny
mieszanej 7, a z grzywny fajnu 8 sztuk. Znaczy to, że normalnie
winny mieć 28'80 g wagi, w czym czystego srebra 25‘20 g.
Talary takie biła mennica bydgoska od r. 1625 do 1632, cho¬
ciaż już od r. 1623 stemple lekkich talarów służyły czasem do
1	Yolumina Legum III, str. 372.
>>>
133
bicia ciężkich. Różnica między jednym i drugim nie była zbyt
uderzająca, gdyż 20:28 gramów wagi, co odpowiada stosunkowi 5:7.
Dla bicia talarów nie miał właściwie Jacobson specjalnej ordy¬
nacji. Zaczął ich emisje, zdaje się, bez zgody i wiedzy podskar¬
biego i dopiero z końcem r. 1626 zaczął starania u króla o ule-
galizowanie tego stanu rzeczy. Mianowicie skorzystał z oskarżeń
i	podejrzeń przeciw sobie skierowanych i starał się nakłonić króla,
by skasować bicie wszelkich innych gatunków pieniądza, a bić
odtąd same tylko talary, jako monetę najbardziej w kraju pożą¬
daną. Po kilku tygodniach namysłu, król wyraził swą zgodę i pis¬
mem z 11 stycznia 1627 r. upoważnił Jacobsona do zaniechania
fabrykacji drobnej monety, a przejścia do emisji samych talarów1.
Kurs i cena tych talarów były od dawna niekończącym się
przedmiotem sporów i dyskusji sejmowych i prywatnych. Im wię¬
cej było drobnej monety, tym więcej płaciło się jej za talara,
czyli tym kurs jego był wyższy. Przez cały omawiany okres czasu
miał ten kurs tendencję silną i wzrastał nieustannie, a wraz z nim
wzrastała drożyzna towarów. Sejm już w r. 1611 zajął się tą sprawą
i	usiłował ustalić cenę talara na 40 gr. Na tej podstawie orty
gdańskie i bydgoskie, jako 1/i talarówki, zwano 10 groszówkami.
Jednakże wnet już potem, bo w r. 1616 komisja sejmowa przy¬
szła do przekonania, że cena poprzednia utrzymać się nie da
i	należy ją ustabilizować na poziomie 45 groszy, zarazem obwa¬
rować karami jej przekroczenie. Mimo to w Gdańsku wydał senat
w r. 1619 osobny edykt o cenie talara, która wzrosła do 50 i 55
groszy, tak że sejm z r. 1620 chcąc dalszemu wzrostowi ceny
raz koniec położyć, podwyższył ją sam do 75 gr za talar, ale
zapowiedział, że to jest cena ostateczna. Cenę tą powtarzały
i	późniejsze uchwały sejmowe z lat 1621—23 i inne, aż do
końca tego panowania2. Obok tej ceny oficjalnej jednak wytworzyła
się w ostatnich latach panowania i nieoficjalna, aż do 90 groszy
i	więcej urosła, zależnie od jakości drobnej monety, jaką za talar
dawano.
Ta zwyżka ceny talarów jest zupełnie naturalna, jeżeli zwa¬
1	Zagórski, j. w., str. 151.
2	Braun, j w., str. 83.
>>>
134
żymy, ile czystego srebra mieściło się w groszach ówczesnych,
a ile tego było w talarze. Mianowicie:
w talarze bydgoskim było	fajnu 25'20	g
„ 75 groszach krakowskich	„ 21'75	„
„ 25 trojakach „ (= 75 groszy) „ 22'50	„
„ 41/2 ortach bydg.	„ „ 21'62	„
„ 54 półtorakach	„ „ 23-76	„
„ 265 szelągach	„ „ 21‘20	„
Jak z tego widać, owe 75 groszy płacone jakąkolwiek drobną
monetą nie miały wartości takiej jak talar i dlatego cena ta utrzy¬
mać się nie była w stanie *.
Nie mamy wiadomości, jakie motywy skłoniły Jacobsona w r.
1626 do zaproponowania królowi bicia samych tylko talarów,
a zaprzestania drobniejszej monety, na której tak wiele zarabiał.
Również nie wiemy, ile zarabiał na talarach i ile z nich płacił do
kasy królewskiej. W ordynacji podskarbiego z r. 1625 jest wpraw¬
dzie wymieniona kwota 21 '/s groszy, jaką przedsiębiorca jest obo¬
wiązany wnosić do skarbu od każdej grzywny fajnu przerobionej
na jakąkolwiek monetę, ale jest to czas, kiedy właściwa produk¬
cja talarów jeszcze się nie zaczęła. Zmiany więc pod tym wzglę¬
dem były możliwe.
Talary zaczynają się od r. 1618 i znane są w następujących
odmianach:
a)	Talar z r. 1618
795. Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem, nad głową
drobny rok 1618, a w otoku napis: +SIG1S:111:D:G:REX*
POLO:M:D:LIT:RVSS:PRVSSI:MAS. — Rv. Pod ko¬
roną ozdobna tarcza dziewięciopolowa z rokiem 16—18
po bokach i z 6i^]0 u dołu, w otoku zaś napis: ®SAM:
LIViE: NECNO: SVE - GOT: VAND: Q • HRI • REX ®
(Pot.)2.
1	Gumowski, Podręcznik j. w., str. 290. Tablice metrologiczne.
’ Jedyny okaz był w zbiorze Potockich w Krakowie. Umieszczona pod tar¬
czą przy herbie podskarbiego cyfra 60 oznacza wartość ówczesną talar«
na 60 groszy.
*
4»
>>>
I
135
b)	Talar z r. 1620
*796. Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem, a w otoku napis:
SIGIS • 111 • D: G: REX • POLO: M: D: LIT • RVSS: PRVS:
MAS’ — Rv. Pod koroną ozdobna tarcza dzięwięcio-
polowa, po jej bokach rok 16-20 i litery Jacobsona II—VE,
u jej spodu herb podskarbiego Daniłłowicza Sas i cyfra
wartości 6(,i,)0, w otoku napis: SAM:LIViE*NECNO:
SVE - GOfiVAND:Q-HRI-REX- (Cz. 5791)1.
c)	Talary z r. 1621
797.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem i napis w otoku:
SIGIS • III: D: G: REX • POLO: M: D:LIT-RVSS:PRVSS:
MA S* — Rv. Tarcza dziewieciopolowa jak poprz. z datą
16-211II-VE po bokach i 6(*£*)0, u spodu, a w otoku na¬
pis: SAM • LIVE • NECNO: SVE - GOT: VAND :Q- HRI:
REX- (MW.).
798.	J. w., ale w napisie Av. SIGIS-III-D:G:REX-POLO:M:
D:LIT-RVSS:PRVSS:MA S-, a na Rv. pod tarczą 3(^)0,
przy czym 3 przerobione w stemplu z 6 (MW.)*.
799.	Jak poprz., ale w napisie na Av. SIGIS*III:D:G:REX*
POLO:M:D:LIT-RVSS:PRVS:MAS- (Cz. 9617).
d)	Talary z r. 1622
*800. Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem, a w otoku napis:
• SIGIS: III: D: G: REX • POLO: M: D: LIT- RVSS: PRVS:
MAS* — Rv. Tarcza dziewięciopolowa, po jej bokach
16—221II—VE, a u spodu +3(i,)0+, w otoku napis:
SAM: LIViE:NECNO: SVE - GOT: V AND: Q:HRI: REX
(Cz. 1433).
1	Muzeum Naród, w Warszawie posiada ten talar odbity w złocie
poza tym drugi egzemplarz w srebrze.
2	Muzeum Naród, w Warszawie posiada poza tym odbicie w złocie-
Okazy nawet srebrne należą do wielkich rzadkości.
>>>
136
e) Talary z r. 1623
801.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem, w otoku napis:
•SIGIS:III:D:G:REX-POLO :M:D:LIT-RVSS:PRVS:
MAS' — Rv. Tarcza dziewięciopolowa j. zw. z II—VE
po bokach i z 16^)23 u dołu, a w otoku napis: + SAM:
LIV:NECNO-SVE- GOT:VAD:Q:HRI:REX (Cz. 1450).
802.	J. W., ale na Rv. + SAM:LIV:NECNO: SVE - GOT: VAD :
Q:HRI:REXx (MW.).
*803. J. W., ale na Rv. + SAM: LIV: NECNO : SVE - GOT:
VAND:Q:HRI:REX X oraz po bokach tarczy + ~' + |II—VE|
16—23|@—a u dołu sam herb podskarbiego. (Cz. 7505).
*804. J. w., ale na Av. SIGIS:III:D:G:REX-POLO:M:D:LIT-
RVSS:PRVS:MAS-, a na Rv. po bokach tarczy °—oj
II — EV | H	ł~| *-•, u dołu zaś -16^ 23- (Cz. 9624).
/) Talary z r. 1624
805. Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem oraz napis
w otoku: •SIGIS:III:D:G:REX-POLO:M:D:LIT• RVSS:
PRVS:MAS- — Rv. Tarcza dziewięciopolowa j. zw.
z II—VE po bokach i 16 ^ 24 u dołu, oraz napis w otoku:
SAM: LIV: NEC: NO • SVE - GOT:VAND : Q: HRI: REX
(Cz. 1483).
*806. J. w., ale na Rv. SAM: LIV: NEC: NO : SVEC-GOT:
VAND:Q:HRI:REX +- (Cz. 9636).
g)	Talar z r. 1625
*807. Av: Popiersie króla j. w. i napis t§?SIGIS £ III * D * G £
REX * POLO £ M £ D * LIT * RVSS J PRVS £ MAS + -
Rv. Tarcza dziewięciopolowa j. zw. z II—VE| 16—25 ®—'§?
po bokach i 'ij u dołu, w otoku zaś SAM:LIV:NEC:NO:
SVE - GOT:VA:D :Q:HRI:REX (Cz. 1510).
h)	Talar z r. 1626
808.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem, a w otoku
napis: + SIGIS: III: D: G :REX • POLO: M: D: LIT: RVSS:
>>>
*
TABLICA VII
t
:**?■■■ K:i‘7r:v-rn'
'?V. SĆłJ!U.
isigai
ZYGMUNT III
Talary bydgoskie z 1620—1625
>>>
137
PRVS-MA + — Rv. Ukoron. tarcza dziewięciopolowa
z I I-—V-E-: 16—26 po bokach i + Y + herbem Półkozic
podskarbiego Ligęzy u dołu. W otoku: + SAM:LIV-NEC:
NO:SVE- -GOT-VAD:Q:HRI:REX x (Cz. 1528).
/) Talary z r. 1627
809.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Tarcza
dziewięciopolowa z 16—27 po bokach i herbem Pół¬
kozic Y u dołu. W otokach napisy: Av. -SIGIS:III:D:
G:REX- POL- M: D: LIT- RVSS- PRV- MA- — Rv. -SAM:
LIV: NEC : NO : SVE : — GOT : VAD : Q: H R I: REX •
(Cz. 1547).
810.	J. W., ale Rv. SAM:LIV: N E C: NO :SVE-GOT:V A D:
Q:HRI:REX- (MW.).
811.	J. W., ale Av. SIGIS:III:D: G:REX-POL:M: D:LIT: RVSS-
PRVS : MA (Cz. 1546).
812.	J. w. Av. -SIGIS:III:D:G:REX:POL :M:D:LIT:RVSS-
PRVS:MA-+ — Rv. SAM: LIV: NEC:NO:SVE: -
GOT:VAD:Q: HRI:REX (Cz. 1548).
813.	J. w. Av. -SIGIS:III :D:G: REX• POL • M: D:LIT• RVSS:
PRVS:MA - Rv. SAM:LIV: NEC: NO:SVE: - GOT:
VAD:Q:HRI:REX (Cz. 9647).
814.	J. w. Av. SIGIS: III:D: G:REX-POL : M: D :LIT: RVSS-
PRVS:MA - Rv. SAM:LIV:NEC:NO:SVE-GOT :
VAD:Q:HRI:REX- (Cz. 9648).
815.	J. w., aleAv.SIGIS:III:D:G:REX-POL : M:D :LIT:RVSS-
PRVS:MA: — Rv. -SAM:LIV :NEC:N:SVE- GOT:
VAD:Q:HRI:REX-
816.	J. w., ale pod popiersiem herb Półkozic podskarbiego,
a na Rv. tarcza więcej ozdobna z I—-1116—27 po bokach.
W otokach napisy: Av. SIGISIII-D:GREX-PO:LO-M-g.
D-LIT-RVS-PRVS-MA-* Rv. -SAM:LIV:NEC:NO:
SVE-GOT:VAD:Q:HRI:REX- (Cz. 1549).
817.	J. W., ale Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE-GOTVAD-Q-
HRI-REX (Cz. 1550).
>>>
138
j) Talary z r. 1628
818.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Tarcza
jak poprz. z I—1|16—28 po bokach i herbem podskar¬
biego u dołu. W otokach: Av. SIGIS-1II+D-G + REX +
POLO:M+D:LIT+RVS-PRVS-MA+ - Rv. SAM-LIV-
NEC-NO:SVE - GOT-VAD:Q-HRl-REX+ (Cz. 7540).
819.	J. w., ale Av. SIGIS-III+D-G+ REX+ POLO:M+ D:L1T+
RVS+ PRVS+ MAS+ (Cz. 1569).
820.	J.W., ale Av. +SIGISrIIIfD 8G+REX® POLOcM+D8LIT®
RVS+PRVS®MAS+ (Cz. 1570).
821.	J. w. Av. +SIGIScIIIrD8 GcREX8POLOcMrDcLITcRVSS°
PRVS°MASf —Rv. + SAM8LIV+ NEC+N08SVE+ -
GOT+VAD8Q8HRI8REX+ (Cz. 1571).
822.	J. w. Av. +SIG1S+ III + D8GrREXcP0L08M°DrLIT +
RVSS+PRVS + MAS+ — Rv. SAM:LIV-NEC+NO:
SVE — GOTxVAD:Q:HRI:REX+ (Cz. 1572).
823.	J. w. Av. + S1GIS + lirDSG + REX°POLO°MCD-LIT+
RVSS+PRVSSMAS+ - Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE-
GOT'-VAD:Q.HRI-REX+ (Cz. 9651).
824.	J. w., ale Rv. SAM:LIV-NEC+NO+SVE-GOT+VAD:
Q:HRI+REX®
825.	J. w., ale Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE - GOT+VAD:
Q:HRI-REX+ (MW.).
826.	J. w. Av. + SIGIS + III + D § G°REX°POLO § MCD°LIT+
RVSS + PRVS + MAS+ — Rv. SAM:LIV-NEC + NO:
SVE - GOT+VAD:Q:HRI:REX+ (MW.).
827.	J. w. Av. xSIGIScIII D§GCREXSPOLO°M0D0LIT0RVSS°
PRVSCMAS+ — Rv. SAM 8 LIV + NEC + NO § SVE —
GOT+VAD 8 Q § HRI8 REX+ (MW.).
828.	J. w. Av. + SIGIS0 IIIc D 8 G + REX * POLO0 M * D 8 LIT *
RVS*PRVS*MAS+ — Rv. SAM LIV NEC NO SVE-
GOT VADQHRI REX+ (MW.).
829.	J. w. Av. + SIGISCIIICD 8 G + REX + POLOrMD + LIT+
RVSS + PRVS+MASS + — Rv. SAM-LIV-NEC+NO+
SVE — GOT+VAD:Q*HRI-REXx (Cz. 9652).
830.	J. w., ale herb Podskarbiego Półkozic w otoku pod po-
>>>
139
piersiem królewskim. Napisy: Av. x SIGIS-III-D:G-REX-
POLOgM-D:LIT-RVS:PRVS-M + - Rv. SAM-LIV-
NEC-NO:SV —GOT-VAD:Q-HRI- REX + (Cz. 1582).
831.	J. w., ale Av. SIGIS-1II-D: G-REX- POLO g M-D:LIT-
RVS-PRVS:M+
832.	J. w., ale Av. SIGIS-III-D:G-REX- POLO g M-D:LIT-
ę RVS:PRVS-Mx - Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE-GOT-
VAD:Q-HRI-REX+ (MW.).
833.	J. w., ale Av. SIGIS-III-D:G-REX -POLO g M-D:LIT-
RVS-PRVS-MA+
834.	J. w., ale Av. ®SIGIS-III-D:G-REX-POL- g M-D-LIT-
RVS:PRVS-MA+
835.	J. w., ale Av. &SIGIS-I1I-D : G • REX-PL- g M-D-LIT-
RVS:PRVS-MA® — Rv. SAM-LIV-NEC- N:SV-GT •
VAD:Q-HRI-REX: (Cz. 1578).
836.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G-REX-POLO- g M-D:LIT-RVS:
PRVS-MA+ - Rv. SAM• LIV- NEC• NO:SVE - GOT•
VAD:Q-HRI-REX+ (Cz. 1579).
837.	J. w., ale Av. SIGIS-III-D:G• REX • POLO: g M-D:LIT-
RVS:PRVS-MA+ (Cz. 1580).
838.	J. W., ale Av. xSIGIS-III-D:G-REX-POLO g M-D:LIT-
RVS-PRVS-MAx (Cz. 1581).
839.	J. w., ale Av. xSIGIS-III-D:G.REX-POLO:g*M-D:LIT-
RVS-PRVS-MAS+ (Cz. 1573).
840.	J. W., ale Av. xSIGIS-III-D: G-REX-POL:M g D-LIT+
RVS+PRVS+MAS+ (Cz. 1575).
841.	J. w., ale Av. x SIGIS-III-D:G -REX • POL:M: g D-LIT•
RVS-PRVS-MAS+ (Cz. 1577).
842.	J. W., ale Av. + SIGIS-III-D:G-REX-POL-M: g D:LIT-
0 RVS:PRVS-MAS +
843.	J. w. Av. x SIGIS-III D:G-REX-POLO-M-g-D-LIT-
RVS-PRVS-MAS + - Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE-
GOT- VAD:Q-HRI-REX® (Cz. 1574).
844.	J. w. Av. x SIGIS-III-D:G-REX-POL:M gD-LIT-RVS-
>>>
140
PRVS-MAS+ - Rv. SAM-LIV-NEC*NC:SVE —GOT•
VAD:Q-HR1:REX + (Cz. 1576).
845.	J. W., ale Av. x S1GIS-III-D : G • R EX-POL:M g D-LIT-
RVS:PRVS-MAS + — Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SV-
GOT-VAD:Q-HRI:REX + (Cz. 1583).
846.	J. w„ ale Av. x SIG1S-1II-D: G • REX-POL-M g D-LIT-
RVS-PRVS-MAS + — Rv. SAM-LIV-NEC • NO:SV -
GOT-VAD: Q - HRI-REX x (Cz. 1584).
847.	J. w. Av. xSIGIS III DSG-REX POLcM@DSLlT+RVS8
PRVS°MAS+ - Rv. SAM-LI V-NEC-NO: SV-COT-
VAD:Q-HRI*REX + (Cz. 1585).
848.	J. w. Av.SIGIS• III• D:G • REX• POL-MgD:LIT-RVS
PRVS-MAS + - Rv. SAM • LIV• NEC • NO • SV - GOT •
VAD:Q-HRI-REXx
k) Talary z r. 1629
849.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem. — Rv. Tarcza
ukoronowana, dziewięciopolowa z I—Ij 16—29 po bokach,
bez herbu podskarbiego koronnego. W otokach napisy:
Av. SIGISrlll:D:G: REX- POL-M: D : LIT: RVSS: PRVS:
MA- — Rv. SAM • LIV- NEC • NO : SVE — GOT:VAD:
Q HR1-REX- (Cz. 9656).
850.	J. w. Av. SIGIS • III -D :G-REX-POLO • M • D: LIT - RVS •
PRVS-MA+ — Rv. SAM-LIV-NEC-NO: SVE —
GÖT•VAD:Q-HRI-REX+ (Cz. 9657).
851.	J. w. Av. SIGIS:III:D:G:REX-POL-M:D :LIT:RVSS :
PRVS:MA • — Rv. SAM :LIV • NEC • NO :SVE-GOT •
VAD:Q-HRI-REX
852.	J. w. Av. -SIGIS:III:D:G:REX-POL:M:D:LIT:RVSS:
PRVS: MA • — Rv. SAM • LIV: NEC • NO : SV - GOT •
VAD:Q-HRI-REX +
853.	J.w.Av.xSIGIS-III-D:G-REX-POL-M-D:LIT-RVS-PRVS
•	MAS+ - Rv. SAM-LI V • NE: NO: SVE - GOT-VAD :Q-
HRI-REX (Cz. 1597).
854.	J. w. Av. SIGIS • Ili • D : G • REX • POLx M • D: LITx RYS •
>>>
TABLICA VIII
vitwói°
v |yj^.O
^ i*! V^'^v
* •.+ .♦.»y.N
ZYGMUNT III
Talary bydgoskie z 1626—1630 r-
>>>
141
d
PRVS-MAS+ - Rv. SAMCLIVCNE:NO:SVE- GOT-
VAD:Q-HRI-REX+ (Cz. 1598).
855.	j.w. Av.SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-D:LIT-RVS:PRVS-
•MAS+- Rv. SAM • L1V- NE: NO • SVE - GOT-VAD: Q-
HRI:REX+
856.	J. W., ale Rv. SAM-LIV-NEC-NQ-SVE-GOT-VAD:Q-
HRI-REX-
857.	J. w. Av. SIGISIII-D:G-REX-POLxM-D:LITxRVS:PRVS-
MAS+ - Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SV-GOT-VAD:Q-
HRI:REX+
858.	J. w., ale pod popiersiem krzyż S-f-2, a pod tarczą herb
Półkozic podskarbiego Ligęzy. W otokach napisy: Av.
SIGIS• III • D: G-REX-POLO S+8 M-D:LIT-RVS-PRVS-
MH	Rv. SAM • LIV• NEC• NO:SVE — GOT-VAD-Q-
HRI-REX+ (Cz. 7543).
859.	J. W., ale Rv. SAM • LIV• NEC -NO:SV - GOT-VAD-Q-
HRI-REX+ (Cz. 9658).
860.	J. w., ale Rv. SAM • LIV• NE NO:SVE - GOT• VAD:Q-
HRI-REX
861.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G-REX.POLO(4)M-D:LIT-RVS-
PRVS-MA + — Rv. SAM-L1V-NE-N0:SVE —GOT-VAD
:Q-HRI-REX (MW).
862.	J. w., ale herb podskarbiego pod popiersiem. W oto¬
kach napisy: Av. +SIGIS-III• D:G• REX-POLO0M-D:
LIT• RVS: PRVS • M+ - Rv. SAM • L1V • NEC • NÓ:SV -
GOT-VAD:Q-HRI-REX+ (Cz. 1605).
863.	J.w. Av. SIGIS:III:D:G-REX-POLO:M-@-D:LIT-RVS-
PRVS-MAx - Rv. SAM-LIV-NEC-NO: SVE-GOT-
VAD:QHRIREX+ (Cz. 1599).
864.	J. w. Av. SIGIS - III - D :G - REX • POLOg M • D: LIT • RVS •
PRVS- MA+- Rv. SAM • LIV-NE:NO • SVE-GOT • VAD:
QHRIREX+ (Cz. 1604).
865.	J.w.Av.xSIGISxIII-D:G-REX-POL.M.DgLIT-RVSPRV
•MA+ — Rv. SAM:LIV:NEC NO:SV-GOT:VAD:Q-
HRhREX-
866.	J. w. Av. SIGIS:IIl:D:G:REX POL-M ®D LIT RVS:
>>>
142
PRVS:MA: — Rv. SAM • LIV:NEC-NO-SVE: - GOT-
VAD:Q-HRI:REX
867.	J. w. Av. xSIGIS * III:D:G * REX * POL * MD (gj LIT* R VS
*PRV*MASx — Rv. SAM-LIV-NEC-NOSV-GOT-
VAD:Q-HRI:REX- (Cz. 1600).
868.	J. w., ale Rv. -SAM:LIV-NEC-NO:SVE - GOT-VAD:
Q-HRI:REX- (Cz. 1601).
869.	J. w. Av. SIG-I1I-D:G-REX-POL-M0 D:LIT-RVS-PRVS
•MAS+ — Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE —GOT-VAD:
Q-HRI-REX + (Cz. 1602).
870.	J. w. Av. SIGIS-III:D:G:REX-POL-M.gD:LIT-RVS-
PRVS-MAS: - Rv. SAM-LIV-NEC-NO-SVE - GOT-
VAD:Q-HRI-REX (Cz. 1603).
871.	J. w. Av. SlGlS:lIl:D:G:REX-POL-M-gD:LlT-RVS:
PRVS:MAS- - Rv. SAM-LlV-NEC:NOSVE-GOT
VAT-Q:HR1:REX- (Cz. 1606).
872.	J. W., ale Rv. SAM-LIV-NEC:NOSVE-GOT-VAD:Q-
HRI:REX- (Cz. 9659).
873.	J. w. Av. SIG1S:I1I-D:G-REX-P0L-M-^D:LIT-RVS:
PRVS-MASx - Rv. SAM-LlV-NE:NO-SVE- GOT-VAD
:Q-HR1REX +
874.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G-REX-POLO@M-D:LIT-RVS:
PRVS-MAS+ - Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE-GOT-
VAD:Q-HRI-REX +
875.	J. w. Av. SIGIS:III:D:G:REX-POL-M-@D:LIT-RVS:
PRVS:MAS- - Rv. SAM-LIV:NEC-NO-SVE:-GOT-
VAD:Q-HRI:REX'
876.	J. w. Av. S1G1S-III.D:G-REX-P0L-M@D:L1T-RVSS:
PRVS-MAS + - Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE-GOT-
VAD:Q-HRI-REX + (MW.).
877-J. w., ale Av. SIGIS-III-D-G-REX-POL+M:(g D-LIT-
RVSS:PRVS-MAS+ — Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE-
GOT-VAD:Q-HRI-REXx (MW.).
878.	J. w. Av. SIGIS:lII:D:G:REX-POL-M-gDLIT-RVSS:
>>>
143
PRVSS:MAS- - Rv. SAM-LIV-NEC-NO-SVE-GOT-
VAD:Q-HRI-REX (MW.).
I)	Talary z r. 1630
879.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem, pod nim herb
Półkozic podskarbiego Ligęzy. — Rv. Pod koroną tarcza
dziewięciopolowa dużymi uchami ozdobiona, z I—-1116—30
po bokach. W otokach napisy: Av. + -SIGIS:III-D:G:
REX-POLO:®M:D:LIT:RVS:PRVS:MAS: - Rv. SAM-
LIV: NEC • NON-SV: - GOT: VAND: Q: HR1:REX- (Cz.
1610).
880.	J. w., ale Rv. SAM:LIV:NEC-NON-SV: - GOT:VAND:
Q:HRI-REX- (Pot.).
*881. J. w., ale popiersie królewskie inne, a tarcza z ozdobami,
jak w latach poprzednich. W otokach napisy: Av. SIGIS-
IIl-D:G-REX-POL-M-g-D-LIT • RVS • PRVS- MAS:
Rv. SAM-LIV-NEC-NO: SVE - GOT-VAD:Q-HR-REX.
(Cz. 1622).
882.	J. w., ale Rv. SAM-LlV-NEG-NO-SV: - :GOT-VAD:Q-
HR-REX- (Cz. 5808).
883.	J. w. Av. x*SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-Dg-LIT-RVS-
PRVS-MASO*x — Rv. SAM-LIV-NEC-NO-ŚVE - GOT•
VAD:Q:HR-REX*
884.	J. w- Av. x*SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-D0LIT-RVS-
PRVS-MASOxx — Rv. SAM-LIV-NEC-NO-SVE —GOT-
VAD:Q:HR-REX (Cz. 10290).
885.	J. w. Av. SIGIS:lIl:D:G-REX-POL-M:D:g-LIT-RVS-
PRV:MASO + - Rv. SAM*LIV*NEC*NO*SVi -l GOT
*VAD J Q*HRI*REXX (Cz. 1611).
886.	J. w. Av. .SIGIS:III-D:G-REX-POL-MDgLIT-RVS:
PRV-MASO-+ — Rv. *SAM-LlV:NEC-NO:SVE- - GOT
•VAD:Q*HR-REX*
887.	J. w. Av. xSlGIS-lII-D:G-REX-POL-M-DgLIT-RVS:
PRV:MASOx — Rv. SAM*LIV*NEC*NO 5 SVE-GOT*
VAD t Q*HR*REX
>>>
à
888.	J. w. Av.*SIGIS*IIlD t G*REX*POL*M*Dg*LIT*RVS J
PRV*MASO : + - Rv. *SAM*LIV*NEC*NO*SV } — *
GOT*VAD t Q*HR*REX* (Cz. 1612).
889.	J. w. Av. *SIGIS*m*D*G*REX*POL*M*DÎ0*LIT*
RVS*PRV*MASO % + Rv. *SAM*LlV*NECNOSV*-
GOT*VAD t Q*HR*REX* (Cz. 1613).
890.	J.w. Av. *SIGIS*III*D * G*REX*P0L*M*D§)LIT*RVS*
PRV*MASO t + - Rv. *SAM*LIV*NEC*NÖ £ SVE§-
t GOT*VAD J Q*HR*REX J (Cz. 1614).
891.	J. w. Av. *SIGIS*III*D t G*REX*POL*M*D £ ^ *LIT*
RVS*PRV*MASO t + Rv. xSAMLIV-NEC-NO-SVE
—	GOT-VAD:Q-HB-REX+ (Cz. 1615).
892.	J. w. Av. *SIGIS*IlI*D£G*REX*POL*M*D*gLIT*
RVS t PRV*MASO t x — Rv. * SAM * LI V * NEC * NO £
SVE J — î GOT*VAD t Q*HR*REX *
893.	J. w. Av- •SIGIS-lII-D:G-REX-POLxMxDïg:LIT-RVS:
PRVxMASOx4 - Rv. SAM-LIV-NECNOSVE- — GOT*
VAD £ Q * HRx REX * (MW.).
*894. J. w. Av. -SIGISilIlDzG-REX-POL-M-Dg-LlT-RVS:
PRV-MASO:* — Rv. -SAM-LlV-NECNO:SVE-GOT-
VAD:Q-HR-REX:
895.	J. w. Av. +S1GIS-I1I-D-G-REX-POL-M0DLIT-RVS-
PRVS-MASO+ — Rv. *SAM-LIV-NEG-NO-SVE-GOT
•VAD:HB-REX+
896.	J. w. Av. +SIGlS-III-D:G-REX-POL-M-g-D-LlT-RVS-
PRVS-MASO:+ - Rv. *SAM*LIV*NEC*NO î SVE-
GOT*VA*D t Q*HR*REX* (Cz. 1617).
897.	J. w., aie Rv. *SAM*LIV*NEC*NO ï SVE * - *GOT*VAD
*Q*HR*REX£ (Cz. 1618).
*898. J. W., aie Rv. *SAM*LIV*NEC*NOSSVE-GOT*VA
D % Q*HR*REX t (Cz. 5806).
899.	J. w. Av. +SlGIS-III-D:G-REX-POL-M-gD-LlT-RVS-
PRVS-MASO+ — Rv. •+SAM-LIV:NEC-NO,SVE* -
GOT:VAD:Q-HB-REX+- (Cz. 1619).
P
>>>
d
TABLICA IX
/t '.‘t ~ {¡»
$£#} %
T' e\i«l ■
i _** »
ZYGMUNT III
Talary bydgoskie z 1630—1632
>>>
145
900.	J. w. Av. :SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-yD-LIT-RVS-
PRVS-MASO+: - Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE-GOT
•VAD-Q-HR-REX- (Cz. 1621).
901.	J. w. Av. +SIGISłIIl + D:G + REX + POL + M + ^ + D + LlT+
RVS + PRVS + MASO: — Rv. SAM-LlV:NEC-NO-SVE~
GOT-VAD:Q-HR.REX- (Cz. 1620).
902.	J. w. Av. .SIGIS-III.D:G-REX.POL.M-gD:LIT-RVS-
PRVS-MASVR — Rv. -SAM-LIV-NEC-NO-SVE-GOT
•VAD:Q-HR-REX (Cz. 1623).
903.	J. w. Av. SIGISIII-D:G-REX-POL-M-@D:LIT-RVS-
PRVS-MASVR- - Rv. -SAM-LIV-NEG-NO-SVE- - GOT
•VAD:Q-HR-REX:
904.	J. w. Av. •SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-gD:LIT-RVS-
PRVS-MASVR Rv. • • SAM-LIV-NEG-NO-SVE-GOT-
VAD:Q-HR-R-- (MW.).
905.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G.REX-POL.M-gD-LIT-RVS-
PRVS-MASUR - Rv. SAM-LlV-NECNOSVE-GOT-
VAD:QHR-REX.
m) Talary z r. 1631
906.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem oraz z herbem
podskarbiego u spodu. — Rv. Tarcza dziewięciopolowa
z I—1116—31 po bokach. Napisy: Av. •S1G1S*I1I-D:G*
REX.POL-M-gD-LlT-RVS-PRVS-MAS+ - Rv. SAM
LIV NEGNOSVE-GOTVADQHRREX (Cz. 1644).
907.	J. W., ale Av. •SlGlS-III-D:G-REX-POL-gM-D-L-RVS-
PRVS-MAS+ (Cz. 1647).
908.	J. w. Av. •SlGlS-UI-D:G-REX-POL-M-g-D-LlT.RVS-
PRVS-MAS- — Rv. SAM-LlV-NEG*NO*SVE —GOT•
VAD:Q-HR-REX- (Cz. 1645).
909.	J. w. Av. •SIGIS-III-D:G-REX-POL.gM-D-L-RVS-
PRVS-MAS+ — Rv. -SAM*LlV-NEG-NO*SVE - GOT •
VAD:Q-HR-REX- (Cz. 1646).
Mennica bydgoska	10
>>>
146
910.	J. w. Av. SIGIS III-D:G-REX-POL-M-gD-LIT-RVS-
PRVS-MAS+ — Rv. SAMLIVNEGNO • SV — E • GOT•
VADQHRREX (Cz. 10293)
911.	J. w. Av. .SIGIS-III-D:G-REX-POL-MgD-LIT-RVS-
PRVS*MAS- + - Rv. SAMLIVNENOSVE- GOTVADQ
HRREX
912.	J. W., ale Rv. SAM-LIV-NE-NO-SVE-GOT-VAD:Q-
HR-REX- (MW.).
913.	J. w. Av. •SlGlS-llI-D:G-REX-POL.MgD-LIT-RVS-
PRVS-MASO- - Rv. SAM-LIV-NE-NO-SVE —GOT•
VD:Q-HRI-REX-
914.	J. w. Av. .SlGlS-IlI-D:G-REX.POL-M.gD-LlT-RVS-
PRVS-MASO- - Rv. SAM • LIV- NE*NO*SVE — GOT•
VD Q-HR-REX- (Cz. 1648).
*915. J. w. Av. + SIGIS + III + DxG + REX + POL + M + gj +D
+ LIT + RVS + PRVS + MASO i - Rv. + SAM• LIV• NEC•
NO-SV-E-GOT-VAD:Q-HR-REX+ (Cz. 1643).
n) Talary z r. 1632
916.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem, oraz z herbem
podskarbiego u spodu. — Rv. Tarcza dziewięciopolowa
z I—1116—32 po bokach. Napisy: Av. SIGIS-III-DlG-
REX-POL-M-gD-LIT-RVS-PRVS-MAS- — Rv. -SAM-
LIV-NE-NO‘SVE- - GOT•VAD:QHR-REX (Cz. 1654)-
917.	J. w., ale Av.SIGIS III-D:G-REX-POL-M-gD-LIT-RVS-
PRVS*MAS: (Cz. 1656).
918.	J. W., ale Av. SIGISIIID:G-REXPOL-MgDLIT-RVS-
PRVS-MAS
919.	J. W.,ale Av. SIGlS-III-D:G-REX-POL-M®D-LIT-RVS-
PRVS-MAS-
920.	J. w., ale Rv. SAMLIVNENOSVE - GOTVADQHRREX
(Cz. 1655).
921.	J. w., ale Av. SIGIS-III-D:G-REXPOL-M®D-LIT-RVS-
PRYS-MAS-
>>>
147
922.	J. W, ale Rv. SAM-LIV NE-NO-SVE-GOT VAD:Q-
H*RR-EX- (Pot.).
923.	J.W., ale Av. SIG1S-11I-D :G-REX-PÓL*MgD-LIT-RVS-
PRVS-MASO* (MW.).
924.	J. w. Av. SlGIS-IIl-D:G-REX-POL-M-gD-LIT-RVS.
PRVS-MASO- — Rv. -SAM-LIV-NE-NO-SVE--GOT-
VAD:Q-HR-REX (Cz. 5816).
o) Talary bez daty
*925. Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem, pod nim herb
podskarbiego Ligęzy. — Rv. Tarcza dziewięciopolowa
pod koroną, bez znaków po bokach. W otokach napisy:
Av. *SIG1S*I1I*D i G*REX*POL*M*,D $ g *LIT*RVS*
PRV*MASO £ + — Rv. *SAM*LIV * NEG*NO $ SVE*
—	| GOT*VAD $ Q*HR*REX Z (Cz. 1665).
926.	J. w., ale Rv.+SAM-LIV-NEC-NO:SV-GOT-VAD:Q-
HB-REX+ nadto po bokach tarczy widać 16—3 (Cz. 1616).
927.	J. w. Av. •SIGIS-III-D:G-REX-POL.M-g.D-LIT.RVS-
PRVS-MAS- — Rv. SAML IV-NEC • NOSVE — GOT•
VAD:Q-HR-REX-(Cz. 1666).
928.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G-REX-POL-M@D-LIT-RVS-
PRVS-MAS- — Rv. SAML- IV*NEC • NOSVE - GOT•
VAD:Q-HR-REX
929.	J. w. Rv. SIGISlII-D:G-REX-POL-M-D:g-LIT-RVS-
PRV-MASO-+ - Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE:-GOT-
VAD:Q*HR-REX
930.	J. w. Av. SIGIS-III-D:G-REX-POL-M-D:g-LIT-RVS-
PRV-MASO-+ - Rv. SAM*LIV-NEC-NO:SVE:—:GOT*
VAD:Q-HR-REX:
931.	J. w., ale po bokach tarczy rok nieskończony: I—1116 —
Napisy: Av. xSIGIS• III• D:G• REX-POL:M:gD-LIT-
RVS-PRVS-MAS+ - Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SVE-
GOT-VAD:Q-HRI-REX + ł (Cz. 7553).
932.	J. w. Av. SIG • III • D: G • REX* POL*M* g D*LIT-RVS:
10*
>>>
148
PRVS-MAS+ — Rv. SAM-LlV-NEC-NO:SVE-GQT-
VAD:Q-HRI-REX +
*933. Av. Popiersie króla bez miecza i jabłka, w otoku napis:
: SIGIS • 111 • D : G • REX • POLONIA • MAGNVS • DVX •
LITVAN-RVSS: — Rv. Pod koroną tarcza dziewięcio-
polowa bez liter i daty, a w otoku napis: PRVS-MAS*
•SA-LIV*XC-NEC-NON-SVE-GOT*VAN-H^E-REXxl).
g)	ZŁOTO KORONNE
0	biciu złotych monet nie mówi żadna przed 1627 r. konsty¬
tucja, ani ordynacja ówczesna, które interesują się tylko monetą
srebrną. Mówią natomiast o tym same monety. Bito u nas w tym
okresie sztuki złote po 1, 2, 3, 4, 5 i 10 dukatów, ale sądząc
z ich wyglądu, przypada z tego na mennicę bydgoską tylko mała
liczba dukatów i portugałów, a mianowicie dukaty z lat 1623,
1628, 1630 i portugały z r. 1616 i bez daty. Inne są — zdaje
się — produktem mennicy krakowskiej i mają odrębny od tam¬
tych charakter.
Dukaty pojedyncze bite były na stopę obowiązującą wówczas
w całej prawie Europie, która w Polsce wprowadzona została
jeszcze w r. 1528 dekretem króla Zygmunta Starego2. Przewiduje
on dla dukatów polskich taką samą stopę, wagę i ziarno, jakie
mają dukaty węgierskie, a mianowicie (w tłumaczeniu):
„ponieważ w grzywnie wagi znajduje się 24 skojców, które
to skojce w odniesieniu do ciężaru złota znawcy nazywają
karatami, chcemy, aby 23l/2 skojców albo karatów czystego
złota było w 1 grzywnie, a pozostałe pół skojca, czyli karatu
by było srebrne tak, aby w każdej grzywnie 47 części było
czystego złota, a jedna tylko, mianowicie 48-ma część grzywny
była srebrna. Ponieważ jednak mieszanina taka z powodu bia¬
łości srebra i miękkości czystego złota byłaby zbyt blada,
polecamy dodać do tego srebra 1 gran miedzi, aby nabrała
bardziej czerwonego koloru, który to gran (=1/i2 karata)
1	Talar podwójnej wagi, którego jedyny okaz byt w zbiorach dr Soleckiego
w Warszawie.
* Zagórski, j. w. str. 113.
>>>
149
w ciężarze całej grzywny nie powinien przenosić 3 denarów
wagi. Denar zaś jako ciężar jest 256 częścią ciężaru grzywny...“.
Ta właśnie stara zygmuntowska ustawa obowiązywała przeto
od r. 1528 i na ogół trzymali się jej wszyscy mincerze, którzy
do bicia dukatów przystępowali. Zrobił to również i Jacobson
w mennicy bydgoskiej, ale w bardzo małym zakresie. Dukaty bo¬
wiem przez niego emitowane należą do monet bardzo rzadkich
i	cennych. Okazów tak jest mało, że tylko największe zbiory
poszczycić się nimi mogą.
Drugi rodzaj złotej monety, jaki mógł być bity w mennicy
bydgoskiej, to portugały. Są to duże sztuki złote o wartości 10
dukatów, zwane tak dlatego, że po raz pierwszy zaczęto je
wybijać w Portugalii jeszcze w w. XVI. Miały złoto tej samej
stopy, co zwykłe dukaty, tylko wagę 10-krotną, tj. 35 g prze¬
ciętnie. Z licznych portugałów, jakie są z tego okresu znane,
jedynie dwa tylko można bydgoskiej mennicy przypisać, jeden
z r. 1616 i drugi podobny bez daty, a to dlatego, że są odmienne
od innych, niewątpliwie krakowskich.
Cena dukata była nieustanną troską ówczesnych rządów, po¬
dobnie jak cena talara. Na każdym prawie sejmie zapadają uchwały
dążące do stabilizacji tej ceny i zakazujące pod karą ceny wyż¬
szej. W r. 1611 ustaliła komisja sejmowa cenę dukata na 70 gro¬
szy, jednakże w r. 1616 sejm musiał się zgodzić na 75 groszy1.
W r. 1617 wydaje król specjalny edykt w tej sprawie, ogłaszając:2
„aby moneta niżej opisana tak brana i wydawana była, to
jest czerwony złoty po 75 groszy, taler po 45, real hiszpański
po 44. A kto by się ważył inaczej brać, albo udawać tę mo¬
netę, taki winą, tj. utraceniem pieniędzy do skarbu naszego,
a nadto czerwonych złotych 30 karany być ma... Rozkazujemy
też pod winami wzwyż opisanemi, aby się żaden nie ważył
z Korony złoto i srebro wywozić“.
Mimo to miało złoto stale tendencję zwyżkową i na poziomie
75 groszy nie dało się utrzymać. Już w następnym roku 1618 król
1	Braun, j. w., str. 73 i 74.
2	Relat. Cracov. t. 43, str. 1663.
>>>
150
musiał się zgodzić na cenę 77 groszy1, a w r. 1619 nawet na
90 groszy za dukata. Przyczyna była zawsze jedna i ta sama :
w dukacie ilość złota była zawsze jednakowa, tj. 3Va g, nato¬
miast w groszach i drobnej monecie ilość czystego srebra spa¬
dała nieustannie.
W r. 1620 podniosła się cena dukata już do 4 zł, czyli 120
groszy, zatwierdzona została uchwałą sejmową i utrzymała się na
tym poziomie już do końca panowania Zygmunta III, powta¬
rzana przez konstytucje z lat 1624—262. W edykcie z 29 kwiet¬
nia 1626 pisze król Zygmunt:3
„reasumując konstytucją anni 1620 stanowimy, aby żaden
nie ważył się drożej czerwonych złotych brać ani udawać, jeno
po zł 4, talarów ad legem imperii bitych po zł 21/2... Rozka¬
zujemy, aby żaden, krom czerwonych złotych, talerów ważnych,
sub poena confiscationis bonorum, inszych monet nie udawał
ani przywoził“.
To samo prawie powtarza się w rok później, w dekrecie kró¬
lewskim z dnia 10 stycznia 1627, gdzie król przypomina:4
„Wiadoma jest constitutio anni 1620, którą czerwonych
złotych cena na 4 złote, talerów twardych na 2Va, złotowych
na złoty i 7 groszy, ortów na 16 groszy jest określona. Przeto
aby się nikt przeciwko pomienionej konstytucji drożej brać nie
ważył surowo napominamy“...
Wreszcie sejm z marca r. 1631, wybierając komisję menniczą
do naprawy stanu monetarnego w państwie, składa w jej ręce
możność zmian wszelakich w tym kierunku z zastrzeżeniem jed¬
nak, aby postanowienia sejmu z r. 1620 odnoszące się do ceny
złota i srebra pozostały nadal w mocy5.
Mimo wszystko cena 120 groszy za dukata była ceną tylko
oficjalną, która nieraz bywała potajemnie przekraczana, zwłaszcza
gdy płaconą była lichą monetą. Płacąc bowiem lichą monetą owe
1	Relat. Cracov. t. 44, str. 1720.
2	Braun, j. w., str. 83.
3	Relat. Cracov. t. 51, str. 773.
4	Relat. Cracov. t. 52, str. 167.
6 Volumina legum. III, str. 320.
>>>
0
151
120 groszy, dawało się właściwie tylko następującą ilość czystego
srebra:
120 gr w szelągach (360szt.) = 28'80g, przy czym -5T:/R = 8*22:1
r
, „ groszach
(120 szt.) = 34-80 „
99
99
= 9*92:1
99
, „ półtorakach (90szt.) =39*60 „
99
99
= 11*31:1
99
, „ trojakach
(40szt.) = 36*00 „
99
99
= 10*28:1
99
, ,, szóstakach
(20 szt.) = 36*00 „
99
99
= 10*28:1
99
, „ ortach
(77*szt.) = 34-50 „
99
19
= 985:1
99
, „ talarach
(1"6 szt.) = 40*32 „
»
99
= 11.52:1
Pokazuje się z powyższego, że najlepszą cenę za dukaty osią¬
gało się, sprzedając je po legalnej cenie 120 gr, czyli 4 zł, ale
płacone talarami lub półtorakami. Kalkulacja natomiast była da¬
leko gorsza, gdy się za nie otrzymywało jakąkolwiek inną monetę.’
Zestawienie to poucza ponadto, jak niski był naówczas stosu¬
nek złota do srebra, który w najlepszym wypadku nie dochodził
do 1:12, czyli nie przerastał poziomu z w. XIV. Usprawiedliwia
to również wszelkie tendencje do zwyżki, jakie nieustannie się
zaznaczały.
Wspomnieć w końcu należy, że obok tych normalnych monet
złotych, wyżej wymienionych dukatów i portugałów, odbijała men¬
nica bydgoska czasem i inne monety złote, których stemple zdra¬
dzają, że do monet srebrnych należą. Chętnie zwłaszcza odbijano
w złocie talary złotowe lub ciężkie, puszczając je jako 5 lub 10-
dukatówki. Ma się wrażenie, że tak odbite sztuki nie szły do zwy¬
kłego obiegu, ale przeznaczone były, jako sztuki okazowe lub
próbne, dla króla lub podskarbiego. Znamy następujące ich od¬
miany :
a)	Dukat z r. 1623
*934. Av. Popiersie króla w prawo i napis w otoku: :SIGIS:
III-D:G-REX:POL-M:D-L-R:PR:*: — Rv. Pod koroną
tarcza dziewięciopolowa z datą 16—23 po bokach i na¬
pisem w otoku: *SAM-LIV-NECNO:SV — GOT-VAND:
Q-IRI-RE-*- (Cz. 7504).
>>>
152
t) Dukaty z r. 1628
935. Av. Popiersie króla w ozdobnej zbroi, nad głową rok
16—28, u spodu herb podskarbiego Ligęzy. — Rv. Pod
koroną tarcza dziewięciopolowa, nad nią litery Jacobsona
1—I, w otokach napisy: Av. SIG*llI,D:G-REX*POL+[gj
♦M-D:LIT-RVS:P-M- - Rv. +SAM-LIV-NE*NO-SV+-
GOT*VAD:Q-HRI-REX+ (Cz. 1567).
*936. J. w. Av. SIGlS*IlI*D:G+REX+POL+g+M-D:LIT-R:P-M
—Rv. +SAMLlV*NE-NO*SVE—GOT-VAD:Q*HRI-REX+
(Cz. 9650).
c)	Dukaty z r. 1630
*937. Av. Popiersie królewskie, pod nim herb podskarbiego
Ligęzy. — Rv. Pięć tarcz herbowych z dwoma lwami po
bokach i datą 1630 u dołu. W otokach napisy: Av. XSIG-
IlI-D:G-REX-PgOL-M-D-LIT-RVS-PS - Rv. +SAM-
LIV-NEC-NO-SVE-GOT-VAD:Q-HR-REX (Cz. 1608).
938.	J. w., ale Rv. SAM-LIV-NEC-NO-SVE-GOT-VAD:
Q-HR-REX i lwy o podwójnych ogonach (Cz. 6750).
939.	J. W., ale Rv. x®xSAM:LIV-NEG-NO-SVE:GOT-VAD:
Q-HR-REX (MW.).
d)	Półportugał pięciodukatowy z r. 1623
*940. Av. Popiersie króla i napis w otoku: =8=SIGIS:III-D:G*
REX-POLO:M:D:LIT:RVSS:PRVSS:MAS® — Rv. Tar¬
cza dziewięciopolowa pod koroną, z datą 16—23 po bo¬
kach, a w otoku napis: xSAM:LIV:NECNO:SVE —GOT:
VAND:Q-HRI:REX* (Cz. 5795).
e)	Portugał z r. 1616
*941. Av. Popiersie króla bez korony i napis w otoku:
SIGISMVNDVS-III-D: G-POLO- ET-SVE- REX- — Rv.
Tarcza pięciopolowa pod koroną z łańcuchem orderowym
>>>
TABLICA X
MONETA ZYGMUNTA III z 1621 r.
z literami J. Jakobsona i S. Ammona
>>>
153
dokoła z napisem w otoku: MAG:DVX:LIT:RVS:PR —
VS:MAS:SAM:LIVO:1616 (Cz. 2576).
f)	Portugal bez daty
*942. Av. Ten sam stempel, co poprzedni z r. 1616. — Rv.
Stempel podobny do poprzedniego, ale bez daty w na¬
pisie: * MAG*DVX * LIT* RVS*-PRVS*MA*SAM *LI VO
(Cz. 7552).
943.	J. w., ale Rv. *MAG*DVX*LIT*RVS*PRVS*MAS*SAM*
LIVO (MW.).
h) MONETY PAMIĄTKOWE
Oprócz zwykłych i normalnych monet, przepisanych konsty¬
tucjami, wybijała mennica bydgoska w tym okresie także i takie,
które nazwać można pamiątkowymi albo medalowymi, gdyż wy¬
glądem zewnętrznym różnią się od tamtych całkowicie. Są to
przede wszystkim talary i dwutalary medalowe.
Należy więc do nich talar koronny z r. 1614, do którego stem¬
ple zamówił ówczesny administrator mennicy bydgoskiej, Eryk
Huxer we Wrocławiu u medaliera Hansa Riegera, przesyłając mu
w tym celu portret królewskił. Odbito je jako zwyczajny talar,
jako czteroboczną klipę wagi \l¡% talara i jako złotą sztukę wagi
20 dukatów.
Do tego szeregu należy również sztuka pamiątkowa z r. 1617,
znana w dwu odmianach stemplowych i znaczona literami aż trzech
mincerzy IIVE, SA i MS. Pierwsze należą do Jakuba Jacobsona
van Emden, administratora mennicy bydgoskiej i są wskazówką,
że sztuka jest bita w Bydgoszczy. Drugie są literami Samuela
Ammona, medaliera gdańskiego i świadczą, że stemple te w Gdań¬
sku zostały zamówione i wykonane. Trzecie MS należą do Mel¬
chiora Schirmera, który prawdopodopnie był probierzem przy Ja¬
cobsonie w Bydgoszczy. I ta sztuka odbita została w srebrze
i złocie rozmaitego ciężaru 2.
1 K i r m i s, j. w., str. 119.
* Gumowski, Medale Zygmunta III, Kraków 1924, nr 72 i 73.
>>>
154
Z r. 1621 pochodzi jeszcze większy okaz, który nie tylko roz¬
miarami i wagą, ale i niesłychaną precyzyjnością wykonania prze¬
wyższa wszystkie tego rodzaju monety pamiątkowe. 1 ten daje,
jak poprzednie, popiersie królewskie z jednej, a tarczę z drugiej
strony i nosi litery IIVE oraz SA aż trzy razy powtórzone. Zna¬
czy to, że stemple wykonał Samuel Ammon w Gdańsku, a od¬
bito je w mennicy bydgoskiej pod kierunkiem J. Jacobsona van
Emden. Bito je w rozmaitych pod względem wagi wielkościach
zarówno w złocie, jak w srebrze1.
Od r. 1623 poczęto w Bydgoszczy wybijać regularnie talary
medalowe z monogramem królewskim po jednej, a datą po dru¬
giej stronie. Znamy je z lat 1624—28. Potem zmieniono typ i za¬
miast dużych cyfr roku dano na odwrocie pięć tarcz królewskich
(1. 1628 — 30). Niektóre z nich znane są jako sztuki złote, przy¬
puszczam zaś, że pierwotnie odbijano je zarówno w złocie, jak
w srebrze i przeznaczano na podarki2.
Ponieważ szereg ich rozciąga się na lata 1628—30, w któ¬
rych druga mennica koronna w Krakowie była już zamknięta,
są one też produktem mennicy bydgoskiej. Ze zaś przezna¬
czone były na podarki, podobnie jak i poprzednio omówione mo¬
nety pamiątkowe, wynika z ich niezwykłego wyglądu, który urzę¬
dowym być nie mógł. O podarkach zaś, zwłaszcza Jacobsona,
który je hojnie składał wszystkim mającym głos decydujący w spra¬
wach menniczych, mówi wyraźnie Braun, a raczej jego informator,
Henryk Hema, w memoriale z r. 1633®. Podarki zatem w postaci
odbitych w złocie talarów medalowych szły przede wszystkim dla
króla, który, będąc sam miłośnikiem sztuki złotniczej, nie mógł być
nieczuły na widok pięknych i misternych robót S. Ammona lub
świetnie odbitych w złocie talarów. Nic dziwnego, że okazywał
takie względy Jacobsonowi i nie szczędził mu słów uznania, o ja¬
kich prawie w każdym dokumencie czytamy. Jak z dat tych tala¬
rów widzimy, podarki takie powtarzały się regularnie co roku,
a największe rozmiary przybrały w r. 1621, kiedy to Jacobson
1	Gumowski, j. w., nr 79, str. 96 i 97.
a Gumowski, j. w., nr 82, 83, 84, 86, 89, 90, 91, 92, 93 i 104.
3 Braun, j. w., str. 164.
>>>
155
ofiarował królowi sztuki, po 100 dukatów nawet ważące, o nieby¬
wałej dotąd wielkości.
Również i podskarbi musiał od Jacobsona liczne i bogate otrzy¬
mywać prezenty w postaci owych talarów medalowych. Wynika
to nie tylko ze słów Brauna, ale i ze wszystkich dokumentów
podskarbiowskich, uniwersałów, ordynacji i edyktów, które o Ja¬
cobsonie mówią. Braun osądza Jacobsona może za surowo, nazy¬
wając go lichwiarzem menniczym (Miinz-Wucherer) i pisząc, że:
„aż do śmierci króla Zygmunta III, a w Gdańsku aż do
r. 1636, dzierżawił w Polsce mennice państwowe, trzymając je
przy pomocy wielkich podarków. Po swojej śmierci zostawił
miliony i wspaniałe dobra ziemskie, jednakże potomkowie jego
nie tylko to nie utrzymali, ale zbiednieli zupełnie“.
Znane są następujące monety pamiątkowe z czasów króla Zyg¬
munta III, które najprawdopodobniej ujrzały w mennicy bydgoskiej
światło dzienne:
a)	Talary z r. 1613 i 1614
944.	Av. Popiersie królewskie. — Rv. Tarcza pięciopolowa,
otoczona łańcuchem orderu złotego runa. W otokach
napisy: Av. SIGISMVN:III:D:G-POLONI:ET-SVECI^:
REX* — Rv. *MAG-DVX-L:RVSPRVS —MAS-SAM:
LIVO & 1613* (MW.).
*945. J. w., ale Rv. MAG:DVX:L:RVS:PRVS: - :MAS:SAM:
LIVO:614: (Cz. 1310)1.
b)	Dwutalar z r. 1617
946. Av. Popiersie królewskie z literkami SA u dołu (rytownik
Samuel Ammon) i napis: *SIGISMVNDVS • III • D : G:
POLONIA-ET-SVECI^-REX.+ — Rv. Pod koroną
1	Brak herbu podskarbiego pozbawia te talary cechy monety oficjalnej,
dlatego kładziemy je do pamiątkowych. Stemple do nich robił H. Rieger we
Wrocławiu. Muzeum Narodowe w Warszawie posiada okazy z r. 1614 jako
jeden lub 2 talary, również jako klipę kwadratową. Muzeum Czapskich w Kra¬
kowie ma nadto jego odbicie w złocie, wagi 20 dukatów.
>>>
156
ozdobna tarcza dziewięciopolowa, otoczona łańcuchem
złotego runa. Po bokach tarczy: 16—17116—171 • II—V*E*|
M-S, a W otoku: *MAGNVS-DVX-LITVA:RVS:-:PRVS:
MAS:SAM:LIVON:zc (Cz. 1361).
947. J. W., ale Rv. ® MAGNVS*DVX*LITVA:RVS:-:PRVS:
MAS:SAM:LIVON:zc oraz dodane A — S przy tarczy
(Cz. 9607) \
c)	Dwutalar bez daty
*948. Rysunek Av. i Rv. bardzo zbliżony do poprzedniego
z r. 1617, ale przy tarczy tylko litery Jacobsona II—VE.
Napisy: Av. ®SIGISMVNDVS-III-D:G-POLONLE.ET-
SVECIiE-REX® — Rv.®MAGNVS-DVX-LITVA-RVS-
PRVS-MAS-SAM-LIVON-3? (Zag. 322)2.
d)	Moneta z r. 1621
*949. Av. Popiersie króla w ozdobnej zbroi, na której drob¬
niutkie podpisy: 1621—SA —1621, górą zaś napis:
®SIGISMVNDVS*III*D :G:POLONIA *ET*SVECIiE*
REX@ — Rv. Pod koroną ozdobna tarcza dziewięcio-
polowa otoczona orderem złotego runa. Nad koroną
16—21, po bokach tarczy II—VE| 16—21 |S—A, w otoku zaś
napis: ®MAGNVS*DVX*LITVAN :RVSS: -:PRVSS:
MAS:SAM:LIVON:ZC:S? (Cz. 1414)3. por. tab.
e)	Talar z r. 1622
*950. Av. Popiersie króla w prawo i napis: ®SIGISMVNDVS-
III-D:G:POLONIizE'ET-SVECIiE-REX- - Rv.Ukorono-
1	Moneta ta odznacza sią starannym wykonaniem i misternymi ozdobami
rysunku. Znana jest w odbiciach srebrnych i złotych po 10 i 20 dukatów.
2	Znany tylko z rysunku Zagórskiego.
3	Jest to największy rozmiarami stempel menniczy z tych czasów o 70 mm
średnicy i niesłychanie precyzyjnej i kunsztownej robocie. Muzeum Czapskich
w Krakowie ma go odbitego w srebrze wagi 6 talarów i w złocie wagi 100
dukatów.
>>>
TABLICA XI
W
$ łgsmJfĘk
940
ZYGMUNT III
Dukaty i portugały bydgoskie z 1616 1630 r.
>>>
I
.
>>>
157
wana tarcza dziewięciopolowa z łańcuchem orderowym
dokoła. Pod koroną rok 16 — ZZ, pod tarczą litery rytow¬
nika D—S, a w otoku napis: MAGNVS-DVX-LITVA:
RVS-:PRVS:MAS:SAM:LIVON:ZC (Cz. 9621 znany
tylko w złocie).
f)	Talary medalowe z 1. 1623 — 1630
*951 Av. Pod koroną monogram królewski ST (= Sigismundus
Tercius), dokoła wieniec laurowy — Rv. Wieniec laurowy
u góry i dołu związany wstęgami, w środku rok 1-6-2-3-
Dwutalar ze zbioru Potockich w Krakowie.
952.	J. w., ale mniejszy, talar (Cz. 1449).
953.	J. w., ale 1623 bez kropek (Zag. 317).
954.	J. w., ale 1 -6-2-5 (Cz. 1509).
955.	J. w., ale • 16-26- (Cz. 1527).
956.	J. w., ale -1-6-2-6- (MW.).
957.	J. w., ale 16-27 (MW.).
*958. J. w., ale • 16-28- (Cz. 1568)
959. J. w. talar z monogramem pod koroną, ale Rv. pięć tarcz
herbowych. Pod monogramem rok 16 — 29 (Pot.).
*960. J. w., ale 16 — Z9 (Cz. 1595); znany i w złocie.
*961. J. w. talar, ale przy monogramie dwaj aniołowie, a przy
tarczach dwa lwy. Przy lwach rok 16 — 30 (Cz. 1609).
g)	Talar bez daty
*962. Av. Popiersie króla w starszym wieku i napis dokoła:
SlGISMVNDVS:Ill:D:G:POLONIiE:ET:SVECLE- REX:
-Rv. Pod koroną tarcza ośmiopolowa, z łańcuchem orderu
dokoła i z napisem: RVSLE : PRVSLTi: MAZOVL-K —
SAMOG:LIVONIiE:ETC: (Cz. 9669)2.
1	Znany jest też w złocie.
2	Unikat w Muzeum Czapskich.
>>>
h) Talar bezkrólewia r. 1632
*963. Av. Insygnia królewskie z datą 16 — 32 w środku, nad
nimi napis: DEVS PROVIDEBIT — Rv. Pod koroną
tarcza dziewięciopolowa z łańcuchem orderowym dokoła,
po jej bokach 1—1116—32, a w otoku: SAM-LIV-NE*
NOSVE-GOT-VAD-Q-HR-REX-
IV. WŁADYSŁAW IV
Śmierć Zygmunta III nastąpiła 30 kwietnia 1632, elekcja zaś
nowego króla, Władysława IV, dopiero 8 listopada tegoż roku,
czyli aż po sześciu miesiącach. W międzyczasie odbyły się dwa
sejmy w lipcu i wrześniu, na których przedyskutowano pacta con-
venta, które miały być nowemu królowi przedstawione do zaprzy¬
siężenia. W paktach tych zajmuje osobne miejsce kwestia menni¬
cza, zwłaszcza nowa w tym zakresie sytuacja, jaka się wytworzyła
wskutek odstąpienia przez króla Zygmunta monopolu menniczego
i przeniesienia płynących stąd dochodów z króla na Rzeczpospolitą.
Mając to na względzie postanowił sejm elekcyjny zażądać od no¬
wego elekta przysięgi m. i. także i na to, że ani on sam, ani jego
następcy nie będą w przyszłości bili żadnej monety na własną
rękę, lecz pozostawią ją do dyspozycji republiki. Praktycznie
oznaczało to, że sejm nie życzy sobie, by król zajmował się
kwestiami menniczymi, lecz pozostawił troskę o nie podskarbiemu,
oraz by dochody płynące z tego dawnego regale szły do kasy
rządowej, a nie królewskiej.
Zaznaczyć należy, że w czasie tego bezkrólewia pracowała
wyjątkowo mennica bydgoska, zostająca ciągle jeszcze pod za¬
rządem ogólnym Jakuba Jacobsona van Emden, przedsiębiorcy,
który już od r. 1616 był jej kierownikiem. Poza tym miała in¬
spektora w osobie Piotra Zerońskiego, cześnika nadwornego i sta¬
rosty bydgoskiego, oraz najwyższego szefa w osobie Jana Danił-
łowicza, podskarbiego wielkiego koronnego, starosty przemyskiego,
kolskiego, samborskiego i czerwonogrodzkiego, który od r. 1631
urząd ten pełnił. Jest rzeczą jasną, że to z namowy Jacobsona
nie pozwolił podskarbi zamknąć z chwilą śmierci Zygmunta III
>>>
159
mennicy, lecz zezwolił na dalsze jej funkcjonowanie. Przedsiębiorcy
chodziło o własne zyski, podskarbi zaś uważał, że nawet w cza¬
sie bezkrólewia mennica przydać się może, zwłaszcza że jest je¬
dyna w kraju.
Od r. 1627, kiedy to zamknięto mennicę krakowską, była byd¬
goska jedyną w państwie mennicą skarbową. Funkcjonujące rów¬
nocześnie mennice w Gdańsku i Toruniu były zakładami miej¬
skimi. Ten wyjątkowy charakter posiadała mennica bydgoska aż
do r. 1644, kiedy przeniesiona została do Krakowa.
W czasie bezkrólewia miała mennica, jak się zdaje i jak z mo¬
net wnosić można, ruch ograniczony i produkowała same talary,
na których zamiast portretu króla widniały insygnia koronne, ko¬
rona, miecz i berło oraz napis: DEVS PROVIDEBIT. Poza tym
przygotowywano w niej prawdopodobnie liczne i w różnych wiel¬
kościach medale i żetony koronacyjne nowego króla, bo z góry
wiedziano, że zostanie nim Władysław IV.
Jest jednak rzeczą charakterystyczną, że odkąd mennicę od¬
jęto królowi, a jej dochody skierowano w inną niż przedtem
stronę, odtąd też coraz mniej o niej mówiono. Narzekano na
drożyznę grubego pieniądza, talarów i złota, ale o samej men¬
nicy jakby zapomniano. Nawet i mincerze sami, jacy obok Ja¬
cobsona, albo po nim, pojawiają się teraz w Bydgoszczy, są ja¬
cyś cichsi, nie prowadzą tylu procesów i nie roborują swoich
spraw w aktach, jak dawniej. Z tego powodu dzieje mennicy byd¬
goskiej za panowania Władysława IV przedstawiają się bardzo
skromnie, gdyż nie ma aktów, które by je ilustrować mogły w tym
stopniu, co w epoce poprzedniej.
Narazie zostało wszystko i wszyscy po staremu. Mennica sto¬
sowała się do postanowień konstytucji r. 1627 i wybijała tylko
talary, półtalary i złoto, na czym jednak ani kasa skarbowa, ani
Jacobson nie zarabiali zbyt wiele. Poza tym musiała mennica wy¬
trzymywać wiele ataków, skarg i potajemnych intryg sugerujących,
że to ona jest główną sprawczynią drożyzny towarów i grubszych
monet. Na te ataki dał generalną odpowiedź starosta bydgoski
i inspektor mennicy, Piotr Żeroński, w piśmie z dnia 20 listopada
1632. Bierze tu mennicę w obronę, twierdząc, że mylą się ci
wszyscy, którzy w drobnej monecie bydgoskiej, zwłaszcza w daw¬
>>>
160
nych półtorakach, widzą przyczynę całego kryzysu. Wie o tym
bowiem dobrze, że półtoraki te wykupywane były w Prusach i wy¬
wożone masowo na Pomorze, skąd po przebiciu na gorsze wracały
znów przez Gdańsk do Polski. Podobnie i dobre trojaki koronne
wywożone były do Belgii i tam w miastach Campen, Deventer,
Zwolle etc. były przebijane na gorsze. To samo robiono i w Niem¬
czech z monetą polską, którą w Schreckenberg w Saksonii prze¬
bijano na szelągi. Według inspektora Żerońskiego najlepszym do¬
wodem tego, że to nie w Polsce i nie w mennicy bydgoskiej szukać
należy winy, jest fakt, że cena grubszej monety jest w Niemczech
daleko wyższa niż w Polsce.
Nie bez winy, według Żerońskiego, jest tu Gdańsk z tego po¬
wodu, że jak stwierdzono, wielkie ilości drobnej monety polskiej
skupował za pośrednictwem Żydów dla swojej mennicy i częściowo
przebijał na własne orty, a częściowo sprzedawał do innych ob¬
cych mennic. Zmarły król Zygmunt bardzo surowo miastu zabro¬
nił tego procederu, ale nie miał egzekutywy i siły, by temu za¬
pobiec. Wprawdzie kierownik mennicy krakowskiej starał się temu
przeszkodzić i odwzajemniając się Gdańskowi, chciał przetapiać
i przekuwać orty gdańskie na trojaki, ale Jacobson sprzeciwił się
temu, obawiając się, i słusznie, jeszcze większego zamieszania.
Zeroński wspomina w końcu, że na ostatnim sejmie elekcyj¬
nym radzono dużo nad poprawą stosunków monetarnych w kraju
i że m. i. wyłonił się projekt, aby bić nowe monety, nawet drobne,
wszystkie j ednakiej próby srebra, mianowicie czternastej. Jed¬
nakże tej myśli przeciwny jest J. Jacobson twierdząc, że Polska
z braku własnych kopalń nie ma tyle srebra, aby sobie na
taki eksperyment pozwolić, że z tego tylko szkoda jeszcze więk¬
sza wyniknie i że moneta taka jeszcze prędzej zostałaby wywie¬
ziona za granicę ‘.
Cały powyższy memoriał wydaje się jakby podyktowany przez
Jacobsona, który nie chciał żadnych podejrzeń ściągnąć na swoją
głowę i bronił się w najrozmaitszy sposób przeciwko atakom. Może
też i odczuwał, że w nowym królu Władysławie nie ma już ta¬
kiego protektora, jak przedtem w Zygmuncie. Władysław IV bo-
1	Memoriał powyższy drukuje Zagórski, j. w, str. 155.
>>>
TABLICA XII
ZYGMUNT III
Talary medalowe bydgoskie z 1615—1632 r.
>>>
161
wiem w przeciwieństwie do ojca nie bawił się w alchemię ani
w złotnictwo i nie interesował się sztuką menniczą. Na początku
panowania wydał jeden uniwersał w sprawie monetarnej, ale to
wszystko, co za swoich rządów w tym kierunku zrobił. Uni¬
wersał ten wydany w Krakowie 14 marca 1633 r. na sejmie koro¬
nacyjnym nie mówi prawie nic o kwestii menniczej, ale przeważ¬
nie zajmuje się kryzysem monetarnym i drożyzną grubego pie¬
niądza *.	•
W uniwersale tym król oświadcza, że życzeniem jego jest
usunąć przewlekły kryzys, ale na przeszkodzie temu stoją olbrzy¬
mie masy monety cudzoziemskiej, jaka z niezmierną szkodą lud¬
ności napłynęła do kraju. Nad usunięciem jej radziły już w czasie
bezkrólewia komisje sejmowe, ale do żadnych pozytywnych rezul¬
tatów dojść nie mogły. Wobec tego król ze swej strony wydaje
niniejszym zakaz przyjmowania obcej monety, prócz tej, jaka kon¬
stytucjami jest dozwolona. Inna ma ulec konfiskacie, a taka sama
kara grozi wszystkim, którzy ośmielają się srebro z Polski wy¬
wozić, albo monety obrzynać.
Bliżej zajęła się monetą komisja sejmowa wybrana w r. 1633,
której sejm też ogólne dyspozycje zostawił; Sejm przede wszyst¬
kim nie życzył sobie, aby ktokolwiek na biciu monety zara¬
biał i nie chciał też dochodów menniczych, które mu Zyg¬
munt III odstąpił. Jeżeli okażą się przypadkowo jakie do¬
chody, to winny być obracane tylko na pożytek Rzplitej. Poza
tym, dopóki nic nowego się nie uchwali, sejm zgadza się
jedynie na dalsze bicie talarów i półtalarów, z wykluczeniem wszel¬
kiej innej drobniejszej monety, tak jak to konstytucja z r. 1627
uchwaliła. Wreszcie sejm życzy sobie, aby komisja zbadała teraz
bite talary, sprawdziła ich dobroć i obrachowała zyski mennicze 2.
To ostatnie życzenie sejmu okazało się bardzo niewygodne
dla Jacobsona. Komisja sejmowa znalazła bowiem w obrachunkach
swoich, że przedsiębiorca ten nawet na biciu talarów zarabiać
potrafi i obliczyła, że strata skarbu państwa z tego tytułu wynosi
6000 zł. Poleciła zatem podskarbiemu zaskarżyć Jacobsona przed
1	Zagórski, j. w., str. 157.
2	Volumina Legum III, str. 379.
Mennica bydgoska
*
>>>
162
trybunałem skarbowym o zwrot tej sumy. Jak się tu obronił i z tej
sprawy wywikłał, nie wiemy, zdaje się jednak, że obronił go sam
podskarbi, dawny jego znajomy i protektor1. W każdym razie
Jacobson posady nie stracił i został nadal kierownikiem mennicy
w Bydgoszczy.
Ta sama komisja sejmowa zebrawszy się na narady w War¬
szawie opracowała po dłuższych debatach i badaniach następujące
uchwały, które miały zostać przedłożone sejmowi do aprobaty. A za¬
tem : żadnego zysku król sam z monety mieć nie powinien, ani
Rzplita, ale cały zysk winien iść na naprawę monety. Koszta men¬
nicze nie mogą wynosić więcej niż 16 groszy z każdej przebitej
grzywny czystego srebra. Poza tym komisja zgodziła się na pro¬
jekt wybicia drobnej monety, ale ze srebra wysokiej, 14-ej próby,
sprecyzowała tylko gatunki tej projektowanej monety, które winny
mieć wartość 1 zł, 15, 10 i 5 groszy. Jak widać, po raz pierwszy
system dziesiętny został tu dla monety zalecony. Stopa zaś tych
monet ma być taka, by z grzywny fajnu można było wybijać nie,
jak dawniej, 21 zł, ale tylko 20 zł 16 groszy, czyli 8'/2 talara2.
Uchwały komisji przedstawione na najbliższym sejmie w lipcu
r. 1634 nie znalazły jednak aprobaty. Sejm mimo dyskusji nie po¬
wziął żadnych uchwał w sprawie menniczej i monetarnej, tak że
wszystko zostało jak dawniej. Mennica bydgoska nadal pracowała
sama jedna, emitowała nadal tylko talary i dukaty i nadal wstrzy¬
mywała się od bicia drobnych monet.
Stan taki nie był dla Jacobsona zbyt korzystny. Na talarach
i złocie nie zarabiał ani w części tego, co dawniej na drobniej¬
szej monecie, starał się więc wszelkimi sposobami o zmianę sy¬
tuacji, a na sejm r. 1635 przygotował nowy projekt ze swej strony.
Miała to być nowa emisja trzech głównych, a najpotrzebniejszych
gatunków drobnego pieniądza, a to trojaków, szóstaków i ortów.
Każdy z nich mieściłby się wygodnie w talarze, którego cena do¬
chodziła już do 90 groszy czyli 3 złp. Talar obejmowałby bowiem
30 trojaków, 15 szóstaków i 8 ortów idących już po 18 groszy.
Jacobson kazał nawet wybić próby projektowanych przez siebie
1 Relat. Naclen. 1633, fol. 598.
ł Braun, j. w., str. 91.
>>>
163
monet, jednakże i ten projekt spełzł na niczym. Sejm z r. 1635
nie zajął się sprawami menniczymi zupełnie1.
Wówczas Jacobson chwycił się pióra i zaczął w obronie wła¬
snej i w obronie mennicy bydgoskiej pisać memoriał. Zdaje się,
że to on właśnie jest autorem bezimiennego pisma Unvorgreif-
liches Bedencken eines Münzerfahrenen über jetziger Zeit in
der löbl. Crohn Polen erregneten Fragen vom Müntzwesen2).
Autor wydał tę broszurę anonimowo, bez daty i miejsca druku,
z treści jednak widać, że musiała powstać około r. 1634 lub 35,
gdyż rozważa te same problemy i odpowiada na te same zarzuty,
jakie podnoszono na sejmach r. 1633 — 34. Autor broni mincerzy
i mennicę przed zarzutem wywołania drożyzny, a całą winę składa
na eksporterów, którzy dobry polski pieniądz wywożą za granicę.
Podrożenie talara nie powstało w Polsce, ale w Niemczech, men¬
nice zaś polskie mają dużą zasługę, że nie pozwoliły na jeszcze
dalsze zwiększenie się drożyzny. Autor przyznaje, że bicie tylko
talarów i złota nie wystarczy i że tak wielkie państwo jak Pol¬
ska nie może obejść się bez drobnej monety. Jednakże projekt
bicia drobnych pieniędzy z jednakowo dobrego srebra 14-ej próby
uważa za nierealny i dobrze się stało, że go nie wprowadzono
w życie. Ze swej strony przedstawia autor nowy projekt i nowy sy¬
stem monetarny, zbliżony do dziesiętnego, a opierający się na złotym
polskim, jako na zasadniczej jednostce rachunkowej, a mianowicie :
Rodzaj pieniądza
Próba Ilość sztuk na
srebra grzywnę fajnu
Cena grzywny
czystego srebra
¿ysk na
grzywnie
fajnu
złoty (=30 groszy)
10
16
25 zł 18 gr
48 gr
półzłotak ( = 15 gr)
10
32
* »» ł »»
» 1»
10 gr
10
48
y» »
5
8
77
25 „ 20 „
50 „
2 V. sr
6
118
26 „ 67, „
60 „
1 gr. . . . . .
4
200
26 „ 29 „
S0 „
lh gr
2
230
30 „ 20 „
200 „
1 Zagórski, j. w., str. 47.
* Broszurę tę z Bibloteki król. w Berlinie streszcza Szelągowski, j.
w., str. 214.
>>>
164
Nie ulega wątpliwości, że projekt powyższy ma duże zalety
i stawia po raz pierwszy cały system pieniężny na gruncie naro¬
dowym, złotego i grosza. Może być, że miał być przedłożony sej¬
mowi w r. 1635 do przedyskutowania i aprobaty. Tymczasem, jak
wiemy, sejm tymi sprawami już się nie zajmował, a w mennicy
bydgoskiej zostało wszystko po staremu.
Broszura powyższa dała jednak początek literaturze ekono-
miczno-monetarnej, która za panowania Władysława IV zostawiła
kilka interesujących pozycji. Tak w r. 1636 pojawia się broszura
znowu anonimowego autora Discursus contemporaneus de causis
aucti valoris monetarii in Regno Poloniae, pro innocenłia offici-
nae Regiae, reditiuim publicorum indemniłałe *. Autor staje tu
w obronie mennic i mincerzy, którzy niczym nie spowodowali dro¬
żyzny. Jej powodem jest tylko wywóz dobrej naszej monety
za granicę i import złego, drobnego pieniądza. Polacy zaś sami
sobie są winni, jeżeli coraz wyższą cenę monecie naznaczają.
Talar podniósł się przecie w cenie nawet wówczas, gdy mennice
były zamknięte. Traktat ten nie pochodzi już z kół mincerskich,
ale od osoby prawniczo wyrobionej i do stanu szlacheckiego na¬
leżącej.
W tym samym roku 1636 pisał w Wilnie memoriał menniczy
Jan Trylner, mincerz i probierz wileński. Jest to memoriał2 bardzo
zbliżony do projektu autora wyżej omówionej broszury Unvorgrei-
fliches Bedencken. 1 ten też narzeka na zamknięcie mennic doko¬
nane w r. 1627, skarży się także na wywóz dobrych polskich mo¬
net i import gorszych z zagranicy i też nie widzi innego spo¬
sobu polepszenia sytuacji, jak ponowne otwarcie mennic i emisje
nowych monet. Najwidoczniej zna broszurę Unvorgreifliches Be¬
dencken, gdyż do jej projektu wprowadza tylko drobne zmiany.
Proponuje bowiem tak samo emisję pieniędzy po 30, 15, 10, 5,
2i/i!, 1 i i/2 grosza na tą samą nawet stopę i z tą samą próbą
srebra, dodaje tylko jeszcze i lU grosze „aby dla jałmużny drobne
pieniądze podwójne były, aby ludzie ochotniejsi byli do rozda¬
wania ubogim“.
1 Szelągowski, j. w., str. 224.
1 Wiadomości Num. Arch. 1911, str. 5 i n.
>>>
165
1
Do powyższego memoriału dołączył Trylner jeszcze drugi do¬
kument, z którego wynika, że 29 stycznia r. 1636 robił próbę
z monet szwedzkich, bitych w Rydze i Elblągu pod stemplem Gu¬
stawa Adolfa, a pochodzących z przekutych monet polskich.
Trylner oblicza, że na przebijaniu naszych trojaków zarabiali Szwe¬
dzi po 10 zł 7 gr 16'/2 denarów z każdej grzywny fajnu. Na prze¬
bijaniu półtoraków zarabiali po 8 zł 12 gr i 8’/2 denara, na sze¬
lągach zaś najwięcej, bo 23 zł 26 gr 6 den. na każdej grzywnie
fajnu, a to dlatego, że mennice polskie biły z takiej grzywny:
trojaków 22 zł 15 * /a gr, szwedzkie zaś 32 zł 23 gr 7l/s den.
półtoraków 22 „ 20 „	„ „ 31 „ 2 „ 81/, „
szelągów 26 „ 20 „	„ „ 50 „ 16 „ \
Na tych przykładach pokazuje Trylner, o ile moneta polska jest
lepszą od zagranicznej. W jak zaś olbrzymich ilościach jest ta
zagraniczna bita i do Polski importowana widać najlepiej na tar¬
gach krajowych, gdzie już polskich monet bardzo mało kursuje,
natomiast obcych jest pełno.
Trylner zwraca dalej uwagę, że im dłużej mennice będą za¬
mknięte i im dłużej mennica bydgoska wstrzymywać się będzie od
bicia drobnej monety, tym będzie gorzej i że żadne zakazy i edykty
tu nic nie pomogą, bo ludność musi się w codziennym życiu drobną
monetą posługiwać. Wskazuje też na przykład Moskwy, gdzie za¬
raz po elekcji królewicza Władysława na cara przystąpiła men¬
nica do wyrobu drobnych monet (kopiejek) z jego imieniem. Tak
powinno być i w Polsce, a wtedy dopiero obcą monetę będą
mogli ludzie znosić do mennic na przetopienie.
Z innym, a oryginalnym projektem wystąpił w tych samych
latach znany autor Szymon Starowolski pisząc Dyskurs
0	monecie-. Przyczynę podrożenia pieniądza widzi w ówczes¬
nym materializmie i chciwości bogactw, a jako lekarstwo pro¬
ponuje także bicie nowych monet drobnych, ale o lepszej stopie
1	wartości niż dawniej. Dotychczasową stopę menniczą pragnie
sześciokrotnie polepszyć, tak aby złoty polski miał wartość du¬
1 Wiadomości Num. Arch. 1911, str. 71.
1	Bez daty i miejsca druku.
>>>
kata, czyli czerwonego polskiego, talar był wartości Va złotego,
a 1 grosz nowy równałby się 6 starym. Jest to według niego
możliwe, gdyż właśnie dukat dochodzi do ceny 6 zł, a talar 3 zł.
Po raz pierwszy też proponuje bicie monety czysto miedzianej,
a to szelągów, które by szły po 3 na stary, a po 18 na nowy
grosz. Są one, zdaniem autora, niezbędne dla dawania jałmużny i ku¬
powania drobnych rzeczy.
Innego znów, nieznanego autora dziełem jest Summariusz
umiarkowania monety starej z dzisiejszą drukowany u Fr. Ceza¬
rego w Krakowie w r. 1641. Ten w bardzo uczonych wywodach
rozpisuje się o roli metali, o powstaniu pieniądza, o stosunku
złota do srebra, o kapitale i o środkach obiegowych, ale właści¬
wie w dotychczasową polemikę nie wnosi nic nowego i przeciwko
kryzysowi nie podaje żadnego lekarstwa. Kwestie ściśle mennicze,
zdaje się, go nie obchodzą.
Ostatni memoriał w tym szeregu, to Dowód jasnej szkody,
którą ponosi Królestwo Polskie z cudzoziemskich pieniędzy, oso¬
bliwie z śląskiej monety, zlotowych i lewkowych talarów, po¬
dany do uważenia ojczyznę miłującym na sejm walny koronny
r. p. 1645. Bezimienny autor i tutaj narzeka, że Polska nie ma
własnej drobnej monety, że mennice ciągle są zamknięte, że z tego
powodu wszyscy muszą posługiwać się monetą obcą, mimo iż
ona właśnie drożyznę przynosi. Według autora tego Polska wsty¬
dzić się powinna, że mimo tak wielkie i szerokie rozmiary Kró¬
lestwa nie ma w nim własnych pieniędzy.
Cała powyższa literatura ekonomiczna nie odniosła właściwie
żadnego na razie skutku. Sejmy nie chciały się więcej zajmować
sprawami monetarnymi, jakby widząc ich beznadziejność i pozo¬
stawiły całą rzecz po staremu, składając wszystkie kłopoty na
barki podskarbiego, którym przez całe to panowanie był Jan Sas
Daniłłowicz. Ten, nie mając od sejmu specjalnych dyrektyw, nie
robił żadnych zmian, tak że mennica bydgoska, jedyna teraz
w Koronie, pracowała w taki sam sposób jak od r. 1627, tj. biła
półtalary, talary i złoto, ściągając w tym celu z obiegu obcą mo¬
netę i przerabiając ją u siebie. Na jej czele stał jak dawniej Ja¬
kub Jacobson, którego litery II widnieją na wszystkich emisjach
aż do r. 1638, tj. prawie do końca jego życia. Prowadził on przy
>>>
167
końcu aż cztery mennice polskie, jedną państwową w Bydgoszczy
i trzy miejskie w Prusach, a to w Gdańsku, Toruniu i Elblągu,
w dwu pierwszych miastach od r. 1630, w ostatnim od r. 1636.
Jacobson umarł w r. 1639 jako szlachcic polski, zostawiając
po sobie dobra: Nowydwór (Tiegenhof) w malborskim, Osiek
i Międzyrzecz w Wielkopolsce oraz miliony w gotówce \ Odzie¬
dziczyły to jego dzieci Jakub, Abraham, Anna i Estera, ale, jak
Braun donosi, wszystko wnet roztrwoniły2. Śmierć jego była jed¬
nak powodem dużego zamieszania w stosunkach menniczych, gdyż
aż trzy mennice naraz straciły swego kierownika, bydgoska, to¬
ruńska i gdańska. Niestety nie mamy żadnych zapisek archiwal¬
nych do tych czasów i musimy opierać się jedynie na samych
tylko monetach.
Otóż monety mówią, że już w ostatnich latach życia Jacob¬
sona praca w mennicy bydgoskiej ograniczała się coraz bardziej.
Dukatów nie bito wcale, ostatnie emisje półtalarów pochodzą
z r. 1634, talarów z r. 1636. Z r. 1637 nie ma w ogóle żadnych
monet, a z r. 1638 tylko talary. W r. 1639 widzimy już inne litery
mincerskie na stemplu monet.
W r. 1639 wybito właściwie tylko ograniczoną liczbę dukatów
koronnych, które i tak należą do największych rzadkości. Nie no¬
szą one już liter Jacobsona, lecz litery MRVM, rozłożone dokoła
tarczy. Są to litery Macieja Rippersa van Meninga3, który widocz¬
nie objął po Jacobsonie dzierżawę mennicy bydgoskiej. Był on,
podobnie jak tamten, Holendrem, może jego kuzynem i podwład¬
nym, zresztą nieznany jest zupełnie, a i w mennicy długo nie ba¬
wił. W następnym bowiem roku 1640 widzimy już kogo innego
na tym kierowniczym stanowisku.
W r. 1640 zaczyna się nowa seria monet bydgoskich, a to
półtalarów, talarów i dukatów, znaczonych dwoma skrzyżowanymi
hakami górniczymi oraz literami G G. Dawniej mylnie odczyty¬
wano ten monogram jako C G i odnoszono go do przedsiębiorcy
1	Lengnich, Geschichle d. Preuss. Lande V, str. 177 i VI, str. 22.
2	Braun, j. w. str. 164.
' Beyer, Skorowidz, nr 462 tłumaczy te litery mylnie: Maiestatis Re-
giae Varsaviensis Moneta. Dobre tłumaczenie podał pierwszy E. Czapski
Catalogue, III, nr 5837.
>>>
168
Krzysztofa Guttmana, który rzeczywiście prowadził mennicę byd¬
goską, ale dopiero za Jana Kazimierza. Za czasów jednak Wła¬
dysława IV dzierżawcą mennicy bydgoskiej w latach 1640—44
i właścicielem liter G G był Gabryel Gerlöff. Przedsiębiorca ten
pochodził z Barby w Saksonii, gdzie się urodził w r. 1605 i, bę¬
dąc jeszcze stosunkowo młody, widocznie przez protekcje i zna¬
jomości, wkradł się w łaski podskarbiego, który mu w r. 1640
po ustąpieniu Rippersa powierzył dzierżawę mennicy państwowej
w Bydgoszczy. A była to wówczas jedyna mennica koronna
w całym królestwie.
Gerlöff pozostał na dzierżawie, jak to z samych monet widać,
do r. 1644. Razem z jego literami widać na niektórych monetach
drobniejsze literki B S, umieszczane zwykle wśród ogniw łańcucha
orderowego, a należące prawdopodobnie do rytownika menniczego,
dziś nieznanego bliżej.
W r. 1644 nastąpiło zamknięcie mennicy państwowej w Byd¬
goszczy, a raczej przeniesienie jej do Krakowa. Stało się to może
z powodu ustąpienia po pięcioletniej dzierżawie G. Gerlöffa, który
przeniósł się na Śląsk, może nawet z polecenia samego króla.
W r. 1647 występuje bowiem jako kierownik królewskiej mennicy
w Opolu, należącej wówczas do Władysława IV, a potem jako
kierownik i dzierżawca mennicy książęcej w Cieszynie, w cza¬
sach ostatniej księżny piastowskiej, Elżbiety LukrecjiNa tym
stanowisku umarł też Gerlöff dnia 13 czerwca 1655 r., jak o tym
mówi płyta nagrobna wmurowana w ścianę kościoła św. Trójcy
w Cieszynie. Ze względu na ciekawą osobę mincerza bydgoskiego
przytaczamy jej treść poniżej. Płyta jest kamienna wielkości około
IV2XI m i miała szwabachą wypisane następujące wiersze:
„Christi Todt ist ja mein Leben. O Mensch betrachte die¬
sen Stein, zugleich aber dich selbst und das zukünftige, bey-
nebens wisse, dass am 13 Juny A. 1655 frühe umb 7 Uhr
der Weiland Ehren und Kunstr. H. Gabriel Gerlöff von Barbi
aus Sachsen, Königl. Myst. in Pohlen und letzt abgelebter
Hertzogin zur Teschen Müntzmeister, der Muster unser aller
2	Gumowski, Przyczynki do historii menniczej ks. Cieszyńskiego, Kra¬
ków 1934, str. 10. Napis na płycie Gorloffa obcięto w 1945 r.
>>>
%
WŁADYSŁAW IV
Monety próbne i półtalary bydgoskie z 1634—1642 r.
>>>
169
dass irdische im 50 jährigen allter unverechlich abgeleget, dass
unsterbliche aber der Ewigkeit einverlerbet und Christlichen
Ruhm verlassen hat. Deime sein Vetter Samuel Henckel von
Schönbet auss Sachsen Stud. dieses Monumentum stiftete,
wünschet dem verlassten evige Freude, Dir aber so viel, allss
du diesen beyden gönnest“.
Pod powyższym napisem na tej samej płycie nagrobnej znaj¬
duje się wykuty herb Gerlöffa, wyobrażający rękę z sokołem na
palcach, a za nią ukośnie ustawioną kotwicę morską. Herb ten
jest dowodem, że haki górnicze, jakie obok liter G G widzimy na
monetach bydgoskich z 1. 1640 — 44, nie są specjalnym znakiem
Gerlöffa, ale że albo należą do innego mincerza, jego pomocnika,
albo są ogólnym tylko znakiem menniczym. Przyznać jednak na¬
leży, że herb własny Gerlöffa był zbyt skomplikowany, by go
można było w tak miniaturowych rozmiarach na monecie wyrazić.
Na Gerlöffie i jego monetach z r. 1644 kończy się historia
mennicy bydgoskiej z czasów Władysława IV. Jeszcze w tym sa¬
mym roku 1644 zjawiają się nowe talary koronne, o zupełnie in¬
nym rysunku i z nową sygnaturą menniczą, a to z literami C D C
Są to już monety wyszłe z mennicy krakowskiej, a litery należą
do Claudiusa de Canotti, pierwszego z szeregu włoskich przed¬
siębiorców menniczych w Polsce. O Canottim też wspomina Gra¬
bowski, jako o mincerzu krakowskim 1. Stąd wniosek, że od r. 1644
mennica bydgoska już czynna nie była, że zaś została przenie¬
siona, dowodzą literki owego rytownika nieznanego B S, które
powtarzają się nie tylko na stemplach z literami Canottiego, ale
i na późniejszych z r. 1647, kiedy kierownikiem mennicy krakow¬
skiej był inny Włoch, Gerhard Pyrami. Nawet stempli menniczych,
wykonanych w Bydgoszczy za czasów Gerlöffa, używano póź¬
niej w Krakowie za rządów Canottiego.
Za panowania Władysława IV biła mennica bydgoska właś¬
ciwie tylko trzy gatunki monet, a to półtalary, talary i dukaty. Nie
liczymy tu ani prób menniczych z r. 1635 w postaci trojaka, szó¬
staka i orta, ani monet metalowych, ani też próbnych odcisków
półtalarków w złocie. Monety powyższe mają oprócz herbów pań¬
1 Grabowski A., Starożytne wiadomości o Krakowie, str. 275.
>>>
170
stwowych jeszcze jeden herb — podskarbiego Jana Daniłłowicza,
Sas, zwykle pod popiersiem królewskim umieszczony, nadto mają
literki mincerskie, a to: II - Jakuba Jacobsona, MRVM — Macieja Rip¬
pers van Meninga, GG i 2 haki—Gabryela Gerlóffa, IH—Jana Hóhna
z Gdańska, znakomitego medaliera, i BS rytownika bliżej niezna¬
nego. Rozkładają się zaś następująco:
II	— na talarach z 1. 1633—1638
„ — na półtalarach koron, z 1. 1633—1634
„ — na próbach trojaka, szóstaka i orta z r. 1635
„ — na talarach medalowych z r. 1636
,, — na półtalarach medalowych z tegoż roku
MRVM na dukacie koronnym z r. 1639
GG — na półtalarach koron, z 1. 1640—1642
„ — na talarach koron, z 1. 1640 —1644
„ — na dukatach koron, z 1. 1640—1642
IH — na półtalarkach medalowych b. r.
„ — na talarach medal, z r. 1635 i 36
BS — na półtalarach koron, z 1. 1640 — 42
„ — na talarach koron, z 1. 1640—44
„ — na dukatach koron, z 1. 1640—42.
Monety tego panowania z innymi literami jak CDC lub GP
nie należą zatem do Bydgoszczy, lecz do mennicy krakowskiej.
a)	PRÓBY MENNICZE Z R. 1635
Istnieją trzy monetki z r. 1635 w postaci trojaka, szóstaka
i orta, które wśród innych monet Władysława IV mają wyjątkowe
znaczenie. Wybite bowiem zostały nie jako pieniądze obiegowe,
gdyż tego rodzaju drobnych monet ustawa zakazywała, lecz tylko
tytułem próby dla pokazania na sejmie z r. 1635, po którym spo¬
dziewano się w sferach menniczych i handlowych, że zmieni może
dotychczasową sytuację monetarną w kraju i poradzi coś na nie¬
słychany chaos w tej dziedzinie. Próby te przygotował Jacobson,
dzierżawca mennicy bydgoskiej, jako ilustrację do swego projektu
nowej monety, który miał zamiar sejmowi przedłożyć. Projektował
mianowicie bicie tych monet na taką stopę, by wygodnie mieściły
>>>
171
się w talarze, a zatem, by na talar szło 30 takich trojaków, 15
szóstaków i 8 ortów1 i by wszystkie były jednakowej stopy, tak
jak sobie tego parę lat temu życzyła komisja mennicza.
Próby te znane są dziś w jednym tylko egzemplarzu i znaj¬
dują się w Ermitażu w Leningradzie. W innych zbiorach przecho¬
wane są tylko kopie. Z tego powodu nie można zbadać, jaką
wartość posiadają rzeczywiście, czy odpowiadają ściśle powyższemu
projektowi, czy są tylko swobodną jego ilustracją. Są to:
*964. TROJAK. Av. Popiersie króla. — Rv. Pod koroną tarcza
pięciopolowa z 16—35 ¡ I—1 po bokach i herbem Sas pod¬
skarbiego u spodu.
Napisy: Av. VLAD-IV-D:G-REX-POL-M-D-L-RPM-S-
L • Q • cz. _ rv. MONETA • NOVA ® REGNI • POLONI
(Zag. 375).
*965. SZOSTAK. Jak poprz., ale rok 16—35 przy koronie,
a po bokach tarczy litery I —I Jacobsona.
Napisy: Av. VLAD IV-D: G• REX • POL • MD:L:R-P-M-
S-L-Q-cz. Rv. MONETA- NOV: ® REGNI -POLON •
16-35- (Zag. 374).
*966. ORT. Jak poprz., ale po bokach tarczy 16 — 3511 — I,
a w otokach napisy:
Av. VLAD • IV - D :G - REX*POL-M-D*L-R-P-M-S:L:Q:
S-cz- - Rv. MONETA-NOVA- •• REGNI -POLONIE
(Zag. 373).
b) PÓLTALARY KORONNE
Wybijała je mennica bydgoska w dość ograniczonej ilości, tak
że dziś do pospolitych monet nie należą. Nawet nie ze wszyst¬
kich lat pochodzą, gdyż Jacobson emitował je tylko w 1. 1633—34,
Rippers zupełnie nie, a Gerlóff w trzech tylko pierwszych la¬
tach 1640 — 42. Wybijano je zaś na stopę przewidzianą jeszcze
w r. 1627, tj. ze srebra 14. próby i w ilości 14 sztuk z grzywny
mieszanej, a 16 sztuk z grzywny czystego srebra. W myśl tego
normalna ich waga winna wynosić 14'40 g, w tym zaś winno
1 Zagórski, j. w., str. 47.
>>>
172
być czystego srebra 12*60 g, czyli o połowę mniej niż w zwy¬
czajnych talarach.
Tej stopy menniczej trzymają się na ogół znane dziś półta-
larki bydgoskie chociaż nigdy pełnej wagi nie mają. Natomiast
widoczna jest duża różnica między emisjami dokonywanymi pod
kierunkiem Jacobsona a emisjami Gerloffa. Pierwsze są większe,
o	średnicy do 36 mm, drugie mniejsze ze średnicą 32 mm. Pierw¬
sze mają portret królewski w pół postaci, z mieczem na ramieniu,
drugie tylko popiersie ze wspaniałą krezą i zbroją. Pierwsze oprócz
liter Jacobsona nie mają innych znaków, drugie przy literach G.
Gerloffa mają jeszcze jego herb, tj. dwa skrzyżowane haki, a pod
tarczą nadto literki BS rytownika menniczego.
Półtalary bydgoskie odbijano czasem i w złocie, zwłaszcza te
z r. 1642. Są to sztuki pięciodukatowe i znane są ze zbiorów Mu¬
zeum Narodowego w Warszawie, Potockich w Krakowie, Ga¬
binetów w Wiedniu i Dreźnie. Jako okazy bardzo rzadkie wywo¬
łały też naśladownictwa i falsyfikaty majnertowskie. Stemple ro¬
bione z odlewów przez J. Majnerta znajdują się dziś w Muzeum
Czapskich w Krakowie2.
Znane nam są następujące odmiany półtalarków :
a)	Półtalary z r. 1633
967.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem oraz napis
w otoku: VLADIS-HII-D:G-REX-POL(fjM-D-LlT-RVS-
PRVS-MAS- — Rv. Tarcza dziewięciopolowa pod ko¬
roną, z I—Ij 16—33 po bokach,-a w otoku napis: SAM-
LIV-NE-NO-SVE-GOT-VAND:Q-HR-REX* (MW.).
b)	Półtalary z r. 1634
968.	Av. Popiersie króla z mieczem i jabłkiem, u spodu herb
Sas podskarbiego Daniłłowicza — Rv. Tarcza dziewięcio¬
polowa z I—1116—34 po bokach. W otokach napisy:
1 Czapski, Catalogue l, podaje i opisuje póltalarki o wadze 1404,
14 17, 14 04 i 13 95.
8 Mańkowski H., Fałszywe monety polskie, Poznań 1930, str. 83.
>>>
173
Av. • VLADIS • IIII • D: G • REX • PO® • M • D • LIT- RVS •
PRV£*MA— Rv. -SAM*L1V-NE*N0-SV — GOT-VAND:
Q-HR-REX (Cz. 1753).
*969. J. w., ale Rv	NO'SVE —
970.	J. w.i ale Av. . . . MAS — Rv	SVE . . . .
c)	Półtalary z r. 1640
971.	Av. Popiersie króla bez miecza i jabłka, z herbem pod¬
skarbiego u spodu. — Rv. Tarcza dziewięciopolowa j. w.,
po jej bokach — W|G—G116—40, u dołu w łańcuchu
BS, w otokach napisy:
Av. VLAD-4-D:G:REX- POL-ETSVEC-M:D:LIT:
RV:PR
Rv. SAM-LlV-NEC-NO:Sv-GOT-VA:Q:HRI-REX
972.	Av. VLAD:4 • D: G • REX POLET(^SVEC • M- DL1T-RV:
PR:MA- — Rv. SAM:LIV:NEC-NO:SV-GOT-VA:Q:
HRI:REX (Zag. 790).
973.	Av. VLAD:4-D:G-REX-POL:ET;$]SVEC:M:D:LIT:
RV:PR:MA: - Rv. SAM-LlV-NEC-NO:Sv-GOT-VA:
Q:HRI-REX
*974. J. w., ale Rv. SAM-LlV-NE-NO-Sv- --GO-VA:Q-HR-
REX (Cz. 1811).
975. J. w., ale Rv. -NEC-NO:Sv -GOT-VA:Q- HRI-
REX
d)	Półtalary z r. 1641
*976. Av. Popiersie króla w prawo. — Rv. Tarcza dziewięcio¬
polowa jak poprz. ze znakami po bokach — $$|16—411
G —G oraz BS u dołu. W otokach napisy:
Av. -*VLAD: 4:D:G-REX-POL-l|)M:D:LlT:RVS:PRV:
MA: — Rv. SAM: L1V: NE: NO: Sv - GO :VA:Q • HR:
REX- (Cz. 6751).
>>>
174
977.	J. w., ale Rv	Q-H^:
REX- (MW.).
978.	J. w., ale Rv	Q:I-LE:
REX- (Pot.).
979.	J. w., ale Rv. znaki przy tarczy przestawione: —£$|G—Gj
16—41. Napisy Av. i Rv. jak nr 976 (Cz. 9722).
980.	J. w., ale Rv.	Q:PLE:
REX-
981.	J. w., ale Rv. SAM-LIV-NE-NO-Sv-GO-VA-Q:HR-
REX- (MW.).
e)	Półtalary z r. 1642
982.	Av. Popiersie króla w prawo. — Rv. Tarcza pięciopo-.
Iowa pod koroną, z łańcuchem orderowym dokoła i z her¬
bem podskarbiego u dołu. Po jej bokach —^¡G—G|
—	te, a u dołu w łańcuchu BS. W otokach napisy:
Av. VL:IIIl:D:G:REX-POL:M:D:LI:RV:PR:M:
Rv. SAM : LI: NE: NO : Sv - GO :VA- Q • H.E • REX-
(Cz. 1835).
983.	J. W., ale Rv. SA:LI:NE:NO:SV---GO:VA:Q:H.E:
REX- (Cz. 9726).
*984. J. W., ale Rv. SAM: LI:NE: NO: SV: - GO:
985.	J. W., ale Rv. SAMLI • NE • NO • SV - GO-VA-Q-LLE-
REX (Zag. 369).
986.	Av. VL:lIII:D:G:REX:POL:M:D-LI:RV:PR:M\--
Rv. SA:LI:NE:NO:SV:-GO:VA:Q:H,E:REX
987.	J. w., ale Rv. SAM:LI:	(MW.).1
c) TALARY KORONNE
Talary bydgoskie Władysława IV są monetą najobficiej wów¬
czas emitowaną, która jednak wywożona za granicę lub później
1 Z półlalarów nr 983, 986 i 987 znane są też odbicia w złocie jako
pięciodukatówki.
>>>
175
przetapiana w mennicach, nie należy dziś do bardzo pospolitych.
Talary te pochodzą prawie ze wszystkich lat okresu 1633—44, z wy¬
jątkiem tylko r. 1637, kiedy, jak się zdaje, mennica wyjątkowo
nie była czynna. O talarach z r. 1639 wspomina K. Beyer1,
jednak w żadnym zbiorze nie udało mi się ich widzieć.
Podstawą prawną do bicia talarów była uchwała sejmowa jesz¬
cze z r. 1627, dozwalająca na ich emisję, ale na stopę taką samą,
jak talary cesarskie. A zatem winny mieć 14. próbę srebra i z ta¬
kiej grzywny winno ich było wyjść sztuk 7, zaś z grzywny czy¬
stego srebra sztuk 8. Stosownie do tego winien każdy talar ważyć
28'80 g i mieć w tym czystego srebra 25'20 g. Tej stopy men¬
niczej trzymają się na ogół talary władysławowskie; 25 takich ta¬
larów ze zbioru Czapskich w Krakowie ma wagę wahającą się
między 27‘85 a 28*96 g.
Talary bydgoskie tego szeregu dzielą się na trzy grupy:
a) z r. 1632, z czasów bezkrólewia, b) królewskie z literami 1—I
Jacobsona i c) z literami GG — Garbyela Gerloffa. Pierwsze, z r.
1632, nie mają popiersia królewskiego, lecz zamiast niego insygnia
koronne, a zamiast tytułów króla napis DEVS PROVlDEBIT.
Podobnych stempli z takim samym wyobrażeniem i napisem uży¬
wała w czasie bezkrólewia i mennica toruńska, bo również stała
pod kierownictwem Jacobsona. Jest rzeczą interesującą, że, mimo
iż elekcja Władysława IV nastąpiła 8 listopada 1632 r., przecież
nie ma ani jednej jego monety z tego roku.
Drugą grupę stanowią talary królewskie z lat 1633—8 o jed¬
nym typie i rysunku, a to z portretem do połowy postaci z mie¬
czem i jabłkiem w ręce. Rysunek jest mało artystyczny i do¬
piero stemple z r. 1638 zdradzają lepszą rękę rytownika. Jest to
grupa J. Jacobsona.
Trzecią i najobfitszą co do odmian grupę stanowią talary byd¬
goskie G. Gerloffa, pochodzące z 1. 1640—44, bite zatem aż do
zamknięcia mennicy. Podobnie jak póltalarki, są przy tej samej
co dawniej wadze mniejsze, gdyż zamiast 45 mm mają tylko
40 mm średnicy, zamiast pół postaci — tylko popiersie królewskie,
zamiast miecza i jabłka w ręku dają królowi wspaniałe koronki
3	Beyer, Skorowidz, nr 457a.
>>>
176
na kołnierzu i napierśniku; z początku występują na nim gałązka
laurowa i panoplion, potem od r. 1641 dwa panopliony, a dopiero
w 1. 1643 44 zbroja jest w tym miejscu nieozdobiona.
Cena tych talarów była przez cały czas panowania Włady¬
sława IV jednakowa i wynosiła 90 groszy, czyli 3 zł za sztukę.
Zmieniano talar na dwa półtalary, albo na drobniejsze monety,
jeszcze pochodzące z czasów Zygmunta III. Ponieważ spekulanci
wywozili je za granicę, sprowadzając wzamian gorszą monetę obcą,
przeto w tym należy widzieć przyczynę, że dawna cena 75 gr
za talar, której za poprzedniego panowania sejmy tak uporczywie
broniły, nie dała się długo utrzymać i już w r. 1630 była noto¬
wana obok oficjalnej. Było też korzystne, że ustabilizowała się
na tym nowym poziomie i dalszym wahaniom nie ulegała. Wobec
tego zaś, że równocześnie i dukat podniósł się w cenie do 6 zł,
czyli 180 groszy, przeto talar stał się połową dukata, a półtalar
V4 dukata.
Talary z czasu panowania Władysława IV, które wyszły z men¬
nicy bydgoskiej znane są w następujących odmianach:
a)	Talary z r. 1633
*988. Av. Pół postaci króla z mieczem i jabłkiem, u spodu herb
Sas podskarbiego. — Rv. Tarcza dziewięciopolowa pod
koroną z I—1116—33 po bokach i z łańcuchem ordero¬
wym dokoła. W otokach napisy:
Av. -VLADIS • IIII • D:G • REX • POL-5|J -M • D- LIT-RVS-
PRVS-MA — Rv. • SAM • LIV• NE • NO • SVE - GOT-
VAND:Q-HR REX (Cz. 1742).
989.	J. w., ale Rv. SAM-LIV-NE-NO-SVEC —...
... REX- (Cz. 5830).
990.	Av. i Rv. jak nr 988, ale po bokach tarczy jeszcze
liście (Cz. 9713).
991.	Av. -VLADIS• IIII • D: G-REX-PO (fj L-M-D-LIT • RVS-
PRVS-MA—Rv. SAM-LIV-NE-NO-SVE-GOT-VAND:
Q-HR-REX (Zag. 410).
992.	Av. VLADIS • IIII • D: G • REX • POL ® M-D • LIT ■ RVS •
>>>
TABLICA XIV
1004
03*y 3 *
WŁADYSŁAW IV
Talary bydgoskie z 1633—1638 r.
>>>
177
PRVS ■ MA • - Rv. SAM • LIV • NE • NO • SVEC - OT •
VAND-Q-HR-REX
993.	Av. VLADIS • IIII • D: G • REX • PO ® • M • D • LIT- RVS •
PRVS-MA- — Rv. SAM • LIV-NE-NO-SVEC-GOT-
VAND:Q-HR. REX
994.	J. W., ale Av. VLADIS-IIII-D:G-REX-POL $ M-D-LIT-
RVS-PRVS-MAS
995.	J. w„ ale Av	REX-POL-M ® D-LIT-
996.	Av. VLADIS • IIII • D: G • REX - POL- |! M • D • LIT- RVS:
PRVS-MAS
Rv. SAM • LIV-NE • NO-SVE - GOT• VAND:Q-HR- REX
(Zag. 360).
997.	Av. VLADIS • IIII • D:G • REX- POL • M l£j D • LIT • RVS •
PRVS-MAS
Rv. SAM-LIV-NE-NO-SVEC - GOT-VAND:Q-HR-
REX: (MW.).
998.	Av. VLADIS • IIII • D: G • REX- POL • M • D • D LIT- RVS-
PRVS-MASOV-
Rv. SAM-LIV-NE-NO-SVEC —GOT-VAND:Q-HR*REX
999.	Av. VLADIS • IIII • D : G : REX • POL • M • D • (f LIT •
RVSPRVS-MASOVI+
Rv. -SAM* LIV-NE-NO-SVE-GOT -VAND:Q-HR-REX
(Cz. 5189).
b)	Talary z r. 1634
1000.	Av. Pół postaci króla z rtiieczem i jabłkiem, pod nią herb
Sas podskarbiego Daniłłowicza. — Rv. Tarcza dziewięcio-
polowa pod koroną, z łańcuchem orderowym dokoła,
po jej bokach II—116 — 34. - W otokach napisy:
Av. -VLADIS-|M|-D:G- REX-POL- ii -M-D-L1T-RVS-
PRVS-M-
Rv. SAM-LIV-NE-NO-SVE- GOT-VAND:Q-HR-REX-
1001.	J. w., ale Av. VLADIS-IIII• D:G• REX-PO- IfL-M-D-
LIT-RVS-PRVS-MA-
Mennica bydgoska
12
>>>
*
178
1002.	J. w., ale Av	-POL-ijtj-M-D-
LIT-	(Cz. 5833).
1003.	J. w., ale Av
LIT-RVS-PRVS-MAS (Cz. 5191).
*1004. J. w., ale Av	-PO-H-M-D-
(Cz. 1751).
1005.	Av. -VLADIS-IIII-D:G-REX-POL-(& -M-D-LIT-RVS-
PRVS-MAS
Rv. SAM • LIV- NE • NO • SVE • - GOT-VAND:Q -HRR-
EX (MW.).
1006.	J. w., ale Rv	NOSVE-— . .
.... HR-REX (MW.).
1007.	Av. • VLADIS• IIII • D:G-REX-PO 1$) L • M-D-LIT-RVS-
PRVS-MA-
Rv. -SAM • LIV- NE • NO • SVE- - GOT-VAND: Q: HR-
RE-X- (MW.).
*1008. J. w., ale bez liter Jacobsona I —I przy tarczy.
Av. • VLADIS • IIII • D: G • REX- POL- @M-D- LIT:RVS-
PRVS-MAS
Rv. • SAM ■ LIV• NE • NO • SVE - - GOT• VAND : Q- HR •
REX1
c)	Talary z r. 1635
1009.	Av. Pół postaci króla z mieczem i jabłkiem w ręku, pod
nim herb Sas podskarbiego- Daniłłowicza. — Rv. Pod
koroną tarcza dziewięciopolowa, z łańcuchem orderowym
dokoła i z I — Ij 16—35 po bokach. W otokach napisy:
Av. • VLADIS-IIII-D:G-REX.POL-i M-D-LIT-RVS-
PRVS-MA-
Rv. -SAM-LIV-NE-NO:SVE - GOT-VAND:Q• HR-
REX- (MW.).
1010.	Av. -VLADIS• IIII-D:G-REX-PO ® -M-D-LIT-RVS-
PRVS-MA-
Rv. SAM - LIV- NE • NO • SVE - GOT-VAND:Q • HR •
REX (MW.).
Odmiana w Ermitażu w Leningradzie.
>>>
ß
179
1011.	J. w., ale Rv
Q HER REX (MW.).
1012.	J. w., ale Rv. SAM-LIV-NE-NO-SVEC-GOT-VAND:
Q-HR-REX
1013.	Av. • VLADIS • 1111 • D:G • REX • PO • '1 -M • D-LIT-RVS-
PRVS-MAS
Rv. • • SAM • LIV- NE- NO • SVE- GOT-VAND:Q- HR-
REX-- (Cz. 1757).
*1014. J. w., ale Rv. -SAM-
. . REX- (Cz. 9717).
1015.	J. w., ale Av	PRV-S-MAS
Rv.	REX:-
1016.	Av. -VLADIS -IV-D:G-REX-POL--M-D-LIT-RVS-
PRVS-MAS-
Rv. -SAM • LIV- NE • NO • SVE - GOT-VAND: Q • HR-
REX- (Cz. 1758).
1017.	Av. -VLADIS • IV • D: G- REX- POL- (SM • D • LIT- RVS-
PRV-S-MAS-
Rv. -SAM • LIV-NE • NO • SVE - - GOT-VAND: Q • HR •
REX-- (Cz. 1759).
d)	Taląry z r. 1636
1018.	Av. Pół postaci króla z mieczem i jabłkiem, u spodu
herb Sas podskarbiego. — Rv. Tarcza dziewięciopolowa
pod koroną, z łańcuchem orderowym dokoła i z I I|
16—36 po bokach. W otokach napisy:
Av. -VLADIS-IIII-D:G-REX-PO |$j-M-D-LIT-RVS-
PRVS-MA-
Rv. SAMLIVNENOSVE — GOTVANDQHRREX
(Cz. 1769).
1019.	J. w., ale Av	(f L-M-D-
LIT-RVS-PRVS-MA:
1020.	Av. -VLADIS-1III-D:G-REX-POI ii L-M-D-LIT-RVS-
PRVS-MA:
Rv. -SAM • LIV-NE- NO-SVE	GOT-VAND:Q-HR-
REX (Cz. 1770)
1021.	Av. -VLADIS-IIII-D:REX-POif -M- D-LIT-RVS-PRVS-
MA
12*
>>>
Rv. -SAM • LIV- NE • NO • SVE • - GOT-VAND: Q-HR-
REX--
1022.	J. w., ale Rv	SVE — GOT-VAND:
Q-HR-REX- (MW.).
1023.	J. w., ale Rv. --SAM	SVEC —
. . REX-- (MW.).
1024.	Av. :VLAD1S • 1111 • D: G • REX • PO ID -M • D- LIT- RVS-
PRVS-MAS-
Rv. • -SAM-LIV-NE-NO-SVE--GOT-VAND:Q-HR-
REX-- (Cz. 7576).
1025.	Av. -VLADIS • 1111 • D: G-REX-POL- ® -M-D-L1T-RVS-
PRVS-MAS-
Rv. ■ SAM • LIV- NE • NO • SVE - GOT-VAND: Q. HR •
REX-
e)	Talar z r. 1638
*1026. Av. Pół postaci króla z mieczem i jabłkiem w ręku,
w otoku napis: VLADIS • 11I1D: G • REX • POL i]|) M-D-
L1T-RVS-PRVS-MAS: — Rv. Pod koroną tarcza dzie-
więciopolowa z łańcuchem orderowym dokoła, po jej
bokach litery Jacobsona I-I, a przy koronie rok
16—38. W otoku napis: SAM • LIV-NECNO: SVE—
GOT-VANDQ-H-REX 16—38 (Cz. 1790).
f)	Talary z r. 1640
*1027. Av. Popiersie króla w bogatej zbroi, z herbem Sas
podskarbiego u spodu. Rv. Tarcza dziewięciopolowa
pod koroną, z łańcuchem orderowym dokoła i znakami
Gerlóffa po bokach —¿4|G — G116 — 40. U dołu
łańcucha literki rytownika BS. W otokach napisy:
Av. ® VLAD: IIII: D: G: REXPOL • ET $ -SVEC:M:D:
LITV:RVS:PRVSS:
Rv. SAM • LIV- NEC • NO: SV: - GOT:VAD : Q • HRI •
REX- (Cz. 1809).
>>>
TABLICA XV
°?7ć3£
E5i^x
1^;#;
Di.: A.*,'
°5"£a*0-'
1047
c?vcyo^v
1§£|
^o0r:As;:)
WŁADYSŁAW IV
Talary bydgoskie z 1640—1641
>>>
181
1028.	Av. ®VLAD:IHI D:G:REXPOL- ® ET SVEC:M:D:LITV
:RVSs :PRVSS:
Rv. SAM-LIV-NEC-NO:SV~ GOT-VAD:Q-HRI-REX*
(bez BS — Cz. 5195).
1029.	Av. ® VLAD • II1ID : G : REX POL • ET ® • SVEC : M : D :
LITV:RVSs : PRVSS:
Rv. SAM-LlV-NEC:NO:SV: - GOT-VAD:QHRI-REX-
(bez BS — Zag. 413).
*1030. Av. ® VLAD : IIIID : G : REX POL • ET (f) • SVEC : M : D :
LITVrRVS:- PRVSS:
Rv. SAM-LIV-NEC-NO-SV-GOT-VAD:Q-HRI-REX-
(MW.).
1031.	Av. + VLAD:IIII-D:G:REXPOL-^)-M:D:LIT:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM • LIV- NEC : NO : SV - GOT ■ VAD : Q • HRI •
REX® (Cz. 1810).
1032.	Av. ®.VLAD:IIII:D:G:REX-POL:l|) :M:D:LITV:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM • LIV- NEC : NO : SV - GOT-VAD : Q : HRE •
REX- (Cz. 5841).
*1033. J. w., ale Rv. SAM:LIV-NE-NO:SV —
1034.	Av. ®:VLAD:IIII:D:G-REX-POL:- ® :M:D:LITV:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM-LIV-NEC: NO :SV - GOT-VAD : Q • HRI-
REX-
1035.	Av. ® VLAD:IlII:D:G:REX-POL- '(U • M:D:LITV:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM • LIV- NEC • NO • SV: - GOT-VAD : Q • HRI •
REX-
1036.	Av. ®VLAD:lIII:D:G-REX-POL: f :M:D:LITV:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM • LIV- NEC • NO • SV- - GOT-VAD : Q : HRE-
REX-
1037.	Av. +VLAD:HII-D:G:REXPOL-^-M:D:LIT:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM-LIV-NEC: NO :SV- GOT-VAD : Q : HRI-
REX* (MW.).
>>>
1038.	Av. VLAD:IIII:D:G-REX-POL:®:M:D:LITV:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM • LIV- NEC • NO • SV- - GOT:VAD: Q • HRE •
REX- (MW.).
gj Talary z r. 1641
1039.	Av. Popiersie króla w ozdobnej zbroi z herbem Sas
podskarbiego u dołu. Rv. Tarcza dziewięciopolowa pod
koroną, z łańcuchem złotego runa dokoła, po jej bokach
—	¿4 116—41 |G—G|, u dołu w łańcuchu literki rytow¬
nika BS. Napisy:
Av. ®:VLAD: 1III:D:G • REX:POL®-M:D:LIT: RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM : LIV: NEC: NO:SV: - GOT:VAN: Q: H.E:
REX- (Cz. 1821).
1040.	J. w., ale Rv	NO:SV- — . . . .
.... (Cz. 1824).
1041.	J. w., ale Av	POL:
Rv. . . . NEC-NO:SV-
1042.	Av. ®-VLAD:IIII:D:G:REX:POL:l$M:D:LITV:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SA:L1V: NEC: NO: SV - GOT: VAN : Q:hLE:REX-
(Cz. 1825).
1043.	Av. $?:VLAD: 1111:D:G • REX:POL- (D M:D:L1T:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM: LIV: NEC: NO : SV - -GOT:VAN : Q: I-LE :
REX-
1044.	Av. ®VLAD: III1: D:G:REX:POL: ® M:D:L1TV:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM: LIV: NEC : NO : SV - : GOT:VAN: Q: FLE:
REX-
1045.	J. w., ale znaki mennicze Gerlóffa przestawione —
G—G| 16—41.
Av. fe:VLAD: IIII: D: G • REX: POL- fflM: D:LIT:RVS:
PRVS:MA:
>>>
183
Rv. SAM: LIV: NEC : NO: SV- - GOT:VAN : Q: H.E:
REX--1
* 1046. J. w., ale Rv	NO:SV: -
(Cz. 1821).
*1047. Av. ®:VLAD:IIII: D:G-REX:POL: !D:M:D:L1TV:RVS:
PRVSrMA:
Rv. SAM • LIV: NEC: NO: SV: - GOT-VAD : Q • HRE:
REX- (Cz. 10306).
1048.	J. w., ale z trójliściem nad literam; Gerloffa, a napisy:
Av. ®VLAD: IIII: D: G-REX-POL: (f :M:D:LITV:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM: LIV: NEC: NO: SV: - GOT:VAD: Q: HRE •
REX- (Cz. 1822).
h) Talary z r. 1642
1049.	Av. Popiersie króla z herbem podskarbiego u spodu. —
Rv. Tarcza dziewięciopolowa pod koroną z łańcuchem
złotego runa dokoła i znakami G. Gerloffa po bokach
G—G116 4z, u dołu zaś w łańcuchu BS. W otokach
napisy:
Av. VLA=IIII=D:G:RE=PO-(f M: D:LIT: RVS:PR:MA-
Rv. • SAM: LIV: NEC: NO: SV- - GOT:VAN : Q: H.E:
REX- (Cz. 5201).
*1050. J. w., ale nad literami Gerloffa haki — $4|G- G116—4Z).
Napisy:
Av. VLA-lIItD:G: REX=PO- M: D: LIT:RVS:PR:
MA-
Rv. -SAM: LIV: NEC: NO:SV- - GOT-VAN: Q: H.E:
REX- (Cz. 1833)
1051.	J. w., ale Av
PR:MA=-- (Cz. 9725).
1052.	J. W., ale Av. VLA:IIII:D:G:REX:POL-(D M:D:LIT:
RVS:PR:MA-
1053.	J. w., ale Rv. SAM:LIV:NEC:NO:SV: -GOT:VAN:
Q:H.E:REX- (MW.).
1 W zbiorze Potockich w Krakowie klipa dwutalarowa.
>>>
1054.	Av. VLAD:IIII:D:G:REX:POL• ($ M:D:LIT: RVS:
PRV: MA*
Rv. SAM: LIV: NEC: NO: SV- - GOT:VAN: Q: PLE :
REX (Cz. 1834).
1055.	Av. VLA-IIII=D: G: REX=POL (f M: D: LIT: RVS: PR:
MA--
Rv. SAMLIVNECNO: SV: - GOT: VAN: Q: PLE:REX-
(Zag. 361).
1056.	Av. VLA:IIII:D:G:REX:POL-(f M:D:LIT:RVS:PRV:
MA--
Rv. SAM:LIV:NEC:NO : SV- - GOT:VAN : Q: PLE:
REX- (MW.).
1057.	Av. VLA:IIII:D:G:REX-POL-iM:D:LlT:RVS:PR:
MA: —
Rv. SAM:LIV:NEC: NO. SV: - • GOT:VAN: Q: PLE:
REX-
1058.	Av. VLA IIII^D: G: REXrPO- (U M: D:L1T:RVS:PR:
MA-
Rv. : SAM: LIV: NEC: NO: SV: - GOT:VAN: Q: PLE:
REX-
1059.	Av. VLA IIII D: G: REX-POL- ® M:D:LIT:RVS:PR-
MA —
Rv. :SAM:LIV:NEC:NO:SV:- -GOT:VAN:Q:PLE:
REX-
1060.	Av. ®:VLAD:IIII:D:G:REX:POL--M:D:LIT:RVS:
PRVS:MA:
Rv. SAM:LIV:NEC:NO:SV- -GOT:VAN:Q:PLE:
REX
i) Talary z r. 1643
1061. Av. Popiersie króla z herbem podskarbiego u dołu. -
Rv. Tarcza dziewięciopolowa pod koroną, z łańcuchem
złotego runa dokoła, po jej bokach rok i znaki G. Ger-
loffa: —|G —G| 16—43, a u dołu literki BS. Napisy:
Av. VLA IIII D:G:REX PO - |) M:D: LIT:RVS:PR:
MA-
i
>>>
*
TABLICA XVI
WŁADYSŁAW IV
Talary i dukaty bydgoskie z 1639 1644 r.
i
>>>
185
Rv. SAM: LIV: NEC: NO: SVE: - GOT:VAN: Q:I-LE:
REX- (Cz. 1839).
1062.	Av. VLA IIII D:G:REX POL (f M:D:LIT:RVS:
PR:MA-
Rv. SAM:LlV:NEC:NO:SV: - GOT:VA:Q:H.E:REX-
1063.	J. w., ale rok przy tarczy ustawiony leżąco —$$|G—G|
—	w Napisy:
Av. jak pod nr 1061.
Rv. -SAM: LIV: NEC: NO: SV- - GOT: VAN • Q • H.E:
REX- (Cz. 1840).
*1064. Av. VLA 1111 D: G: REX • PO • U M: D: LIT: RVS:PR:
MA
Rv. -SAM: LIV:NEC: NO: SV: - -GOT: VAN: Q:H„E:
REX- (Cz. 1841).
1065.	J. w., ale Rv. SAM:LIV:NEC:NO:SV- - GOT:VAN:Q:
H.E:REX
1066.	Av. -VLA:IIII:D:G-REX-POL-$M:D:LIT:RVS:PR:
MA
Rv. :SAM:LIV-NEC• NO:SV	GOT:VANQ-H.E:
REX-
1067.	J. W., ale Rv. SAM:LIV:NEC:NO:SV* — *GOT:VAN:
Q-H.E:REX-
1068.	J. w., ale Rv. SAM:LIV:NEC• NO-SV: - GOT-VAN-
Q-H.E:REX- (MW.).
1069.	Av. VLA:IIII:D:G:REX-POL-i M:D:LIT:RVS:PR:
MA
Rv. SAM: VLI: NEC: NO :SV: — GOT:VAN: Q H.E:
REX- (MW.).
1070.	J. w,, ale Rv	VAN-
Q-H.E-REX (MW).
ki Talary z r. 1644
1071.	Av. Popiersie króla w prawo, z herbem Sas podskar¬
biego u spodu. Rv. Tarcza dziewięciopolowa pod koroną,
z łańcuchem złoteg-o runa dokoła, po jej bokach rok
i znaki G. Gerlóffa £t|G G i 16 44, u dołu zaś
>>>
186
w łańcuchu literki rytownika BS. W otokach napisy:
Av. VLA IIII D:G:REX POL-$M:D:LIT:RVS:PR:
MA-
Rv. SAM: LIV: NEC: NO: SV: - GOT:VAN: Q: H.E:
REX:
1072.	A v. VLA IIII_D:G:REX POL H)M:D:LIT: RVS:
PR:MA-
Rv. jak poprz. (MW.).
1073.	J. w., ale rok ustawiony leżąco	\G—G!^£ — £.
Napisy:
Av. VLA IIII D:G:REX PO- ^)M:D:LIT:RVS:PR:
MA-
Rv. -SAM:LIV:NEC:NO:SV- — GOT:VAN: Q • H.E:
REX- (Cz. 5845).
1074.	Av. VLA IIII: D: G: REX-POL • $ M:D:LIT:RVS:PR:
MA:-
Rv. SAM: LIV: NEC: NO:SV: - GOT:VAN : Q: H.E -
REX-
*1075. Av. jak pod nr 1071.
Rv. SAM : LIV: NEC: NO: SV: - GOT: VAN: Q: H.E:
REX- (Cz.).
d) DUKATY KORONNE
Należą dziś do wielkich rzadkości; dowodzi to, że były bite
w ograniczonej tylko ilości. Z mennicy bydgoskiej pochodzą te
które noszą lata 1639—42 i litery dwóch kierowników: M. Rip -
persa oraz G. Gerlöffa. Ponieważ dukaty sprzed r. 1639 nie są
znane, przeto stąd wniosek, że Jacobson ich prawdopodobnie zu¬
pełnie w Bydgoszczy nie bił, mimo że je bił w Toruniu i Gdań¬
sku. Bicie ich zdaje się nie dawało mu dostatecznego zysku.
Dukaty bito na tę samą stopę co dawniej, niezmienną od
r. 1528, miały zatem złofo 23' 2 próby, czyli tylko '/4H domieszki
srebra i miedzi. Z grzywny takiej wybijano 57 sztuk dukatów,
więc każda sztuka winna była mieć 3x/2 g złota.
Dukaty, które w ostatnich latach panowania Zygmunta III miały
cenę 4 zł, czyli 120 groszy, już w początkach rządów Wła¬
>>>
187
dysława IV podniosły się na 5, 5'/2, wreszcie na 6 złp, czyli
180 groszy. Przy tej cenie utrzymały się już do końca tego pa¬
nowania, gdyż dla handlu była to cena najwygodniejsza. Wtedy
bowiem dopiero miał dukat wartość 2 talarów lub 4 półtalarków.
Znane mi są następujące ich odmiany, bite w Bydgoszczy:
a)	Dukaty z r. 1639
’1076. Av. Popiersie króla i napis: VLAD-IIII-D:G’REX-POL'
ET • SVE • M • D • L • R • P • Rv. Ozdobna tarcza dziewięcio-
polowa pod koroną, po jej bokach litery M. Rippersa
M-R , V-M, a w otoku napis: MON*AVR*REG*POL*
16—39 (Cz. 5837).
b)	Dukat z r. 1640
*1077. Av. Popiersie króla z herbem Sas podskarbiego u spodu
w otoku napis: VLAD:4D:G • REX • POL ® MDLIT RVS:
PR - M- — Rv. Pod koroną tarcza dziewięciopolowa z łań¬
cuchem złotego runa dokoła i z literami G. Gerlóffa po
bokach: -M/G-G. Przy koronie rok 16 40, a u dołu łań¬
cucha literki rytownika BS. W otoku napis: SAM-LIVNE-
NO SV- -GO-VA-Q HR-REX 16-40'.
c)	Dukaty z r. 1641
1078. Av. Popiersie króla w prawo, nad głową napis: VL- 4
:D:G:REX POL-M-D-LI-RV PR MA. — Rv. Pod ko¬
roną tarcza pięciopolowa otoczona łańcuchem złotego
runa z G-G po bokach i z herbem Sas $ podskarbiego
u dołu, w otoku zaś napis: SAM:LIV:NE:NO:SVn sGO:
VA:Q:HE:REX-16-41 (Cz. 9721).
*1079. J. W., ale Rv. SAM:LI:NE:NO:SV-B-sGO:VA:Q:
HE:REX16—41 (Erm.).
1 Znany tylko ze zbioru Radziwiłłów i Ermitażu.
>>>
188
*1080. J. w., ale herb Sas pod popiersiem, a przy tarczy tylko
G-G.
Av. VLAD:4D:G REX• POL®) ■ M • D ■ LIT• RVS:PR • M -
Rv. SAM-LIViXisNOiSV- - GO VA- Q- HR:REX
16-41 (C/. 5843)
*1081. J. w., ale przy tarczy —$41G—G 16—41, oraz BS
u dołu. Napisy:
Av. VLAD:4D:GREX POLlf M D LIT RVS:PR M
Rv.SAM:LlV:\:sNO:SV- GO:VA:Q:HR:REX (MW).
1082. J. w., ale bez haków i znaki przestawione: 16—41
|G—G|BS. Napisy:
Av. VLAD:4D:GREXPOL$)-MDLIT RVS PR M-
Rv. SAM • LI V- NE • NO • SV • - GO ■ VA • Q • H JE • REX
(MW).
d)	Dukat z r. 1642
*1083. Av. Popiersie króla i napis: VLT1II • D:G ■ REX • POL •
ET-SVE:
Rv. Pod koroną tarcza pięciopolowa z łańcuchem or¬
derowym dokoła, przy niej rok i znaki G. Gerlóffa:
—	W i G—G | S — fo, P°d nią BS. W otoku napis: MON •
NOVA ■ AV REA REG POL- (Cz. 1832).
e)	TALARY I MONETY MEDALOWE
Podobnie jak za Zygmunta III, tak i za Władysława IV wy¬
konała mennica bydgoska cały szereg monet pamiątkowych, które
miały podwójne znaczenie: jedne z nich były pamiątką chwili
i uświetniały jakieś uroczystości, drugie zaś nie były z tym zwią¬
zane, lecz wyrażały tylko hołd królowi złożony. Pierwsze były
może zamawiane przez dwór królewski lub podskarbiego i roz¬
dawane różnym osobom podczas uroczystości, drugie przeznaczone
były na podarki dla króla lub podskarbiego i składane przez kie¬
rownika mennicy.
W Bydgoszczy, jako w jedynej do r. 1644 mennicy krajo¬
wej, bito niewątpliwie i medale, jednakże na tym miejscu ograni-
>>>
TABLICA XVII
f
*
t
1087
WŁADYSŁAW IV
Monety pamiątkowe bydg-oskie z 1633 r.
>>>
189
czymy się tylko do takich okazów, które raczej do monet należą,
mają płaski mincerski relief, wielkość i kształt monet, a czasem
i znaki mincerskie na sobie. Okazów tego rodzaju jest cały' sze¬
reg-, a należą do nich:
a)	Talary medalowe z popiersiem królewicza Władysława,
obeliskiem i napisem VEL SIC ENITAR. Czasem bite są w zło¬
cie wagi 5 dukatów. Uważam je za talary elekcyjne, bite w r. 1632
przed wyborem Władysława na króla, za rodzaj monety propa¬
gandowej, mającej rozpowszechniać portret i sławę królewicza.
b)	Talary medalowe z popiersiem króla, obeliskiem i napisem
HONOR VIRTUTIS PR.EMIUM. Na jednych Władysław -
jeszcze jako królewicz — wspina się na obelisk, na innych — już
jako król — stoi przy obelisku w koronie, z wieńcem w ręku.
Nie ulega zatem wątpliwości, że wybito je po elekcji królewskiej.
Literki 1 H pod popiersiem są wskazówką, że stemple zamówione
były u Jana Hohna, medaliera w Gdańsku.
c)	Seria monet koronacyjnych z popiersiem króla, albo z obe¬
liskiem po jednej, a tablicą z napisem po drugiej stronie. Są to
monety pamiątkowe o trzech wielkościach, talara, szóstaka i tro¬
jaka, chociaż również często występują tak w okazach złotych jak
i srebrnych, a to wagi 5, 2 i 1 dukata. W czasie uroczystości koro¬
nacyjnych, jakie odbyły się w Krakowie dnia 6 lutego 1633, a spe¬
cjalnie podczas powrotu uroczystego z rynku, na którym lud i rada
miejska składała hołd nowemu królowi, rozrzucał te pamiątkowe
monety srebrne podskarbi koronny'. W zamku zaś, gdzie do¬
puszczona była tylko szlachta i znaczniejsi dygnitarze, rozrzucał
tenże podskarbi te same monety, ale złote.
d)	Talary medalowe z 1. 1635/36 z literami 1H pod popier¬
siem, co oznacza, że ich stemple pochodzą od Jana Hohna, meda¬
liera gdańskiego. Bił je J. Jacobson, kierownik mennicy bydgoskiej,
dowodzą tego literki 11 umieszczone na talarze z r. 1636. Oba
mają popiersie króla i tarczę herbową, tylko rozmaicie ozdobioną,
oba są odbite w srebrze lub złocie, ale wagi ściśle talarowej nie
trzymają się. Przypuszczam, że wybił je umyślnie Jacobson i to
na swój rachunek, aby nimi obdarować potrzebne mu osoby na
dworze królewskim i w sejmie.
1	Grabowski A., j. w., str. 92.
>>>
190
e)	Półtalary medalowe bez daty z popiersiem królewskim i tarczą
herbową, podobne do poprzednich talarów i prawdopodobnie też
przypadające na lata 1635 lub 1637. Jedna ich odmiana ma
literki 11 oraz 1H, a więc Jacobsona i J. Hóhna, druga nie ma
żadnych liter, ale niewątpliwie jest również dziełem Hóhna. Z pół-
talarami mają wspólną tylko wielkość, zresztą mają inną wagę
i	znane są w złocie lub w srebrze.
f)	Monety pamiątkowe z uroczystości weselnych króla Włady¬
sława i Cecylii Renaty austriackiej w r. 1637. Znane są dwie ich
wielkości, jakby trojak i szóstak, z monogramem królewskiej pary
po jednej, a trzema tarczami po drugiej stronie. Między tarczami
znajdujące się literki 11 świadczą, że i te emisje przechodziły przez
ręce Jacobsona w mennicy bydgoskiej. Należy przyjąć, że były
zamówione przez dwór, by podskarbi mógł je między lud rozrzu¬
cać lub między gości rozdawać. Oprócz odbitek srebrnych znane
są i złote, wartości jednego lub dwu dukatów.
Odmiany powyższych monet pamiątkowych są następujące:
a)	Talary elekcyjne
*1084. Av. Popiersie królewicza i napis: WL ADIS:SIGIS:
PRIN:POLO:ET:SVE:EL:M:D:MOS — Rv. Obelisk
ze skrzydlatym rycerzem i napis: VEL+SIC — EN1TAR
(Cz. 1731).
*1085. Av. Popiersie królewicza i napis w otoku: VLADIS-
SIGIS • PR1N • POL-ET-SVE • EL-MD — Rv. jak poprz.
Napis: VEL ® SIC - ENITAR (Pot).
*1086. Av. Popiersie króla bez korony z IH (Jan Hohn ry¬
townik) u spodu i napis: VLADIS iIV'D-G-REX-POL*
ET-SUEC:M:D:LITV: Rv. Obelisk, przy nim stoi król
z palmą, dokoła napis: HONOR:VIRTVT IS:PR^E-
MIVM (Chełm. 548).
*1087. Av. Popiersie króla j. w. i napis: VLADIS-IIII DG REX*
POL-ET*SVEC-M*D- Rv. Ozdobna tablica z napisem
w pięciu wierszach: VLADISLAVS|IV CORONATUS
IN-REGEM-POL-|ET-M-D-L-ANNO|1633 DIE 6 FEB
(Racz. 105).
>>>
191
1088. J. w., ale Av. VLAD1S:IV D G REXPOL MD- L1TV -
RVSS- (Bent. 103).
b)	Szóstaki koronacyjne z r. 1633
*1089. Av. Tablica ozdobna z napisem: VLADISLAVS | IV-
CORONATVS|IN REGEM POL|ET M D L-ANMOj
1633 DIE 6 FEB
Rv. Obelisk, przy nim stoi król skrzydlaty z palmami
w ręku, w otoku napis: HONOR-VIRTV TIS PRJi-
MIVM- (Chełm. 560).
1090.	J. w., ale na tablicy	6 FEB- (Cz. 1737).
1091.	J. w., ale na tablicy . . . FEB, a na obelisku •*{• . . .
(Chełm. 557).
1092.	J. w., ale na postumencie pole zakreskowane (Cz.).
1093.	J. w., ale na tablicy . . . REGEM-	(MW).
1094.	J. w., ale na postumencie 9 kul (Cz. 1739).
1095.	J. w., ale rycerz bez skrzydeł (Cz.).
1096.	J. w., ale na tablicy . . 1633 DIE-6-FEB (Bent. 104).
c)	Trojaki koronacyjne z r. 1633
*1097. Av. Ozdobna tablica z napisem: VLADISLAVS|IV*
CORONATVS)IN REGEM POL|ET M-D-L-AN^O
1633 DIE 6 FEB* Rv. Król skrzydlaty przy obelisku
i	napis: HONOR VIRTV TIS PR.EMIVM (Cz. 1740).
1098. J. w., ale ozdoby tablicy skromniejsze.
d)	Półtalary medalowe bez daty
*1099. Popiersie króla i napis: VLADIS:IV■ D:G:REX: POL:
M:DVX:LITV:RVSSLE* Rv. ozdobna tarcza sześcio-
połowa pod koroną z literami I—111 — H po bokach
(Jacobsona i Hohna) oraz napis: PRVS:MAS:SAM:
LIV:NEC • NON ■ SVE: GOT :VAN:H*ERED : REX
(Cz. 1882).
>>>
192
*1100. Popiersie króla w'ozdobnej zbroi i napis w otoku: VLA-
D1SLAUS 1111 D:G:REX POL-M:DUX LITV:RVSS
Rv. Pod koroną tarcza pięciopolowa z festonami owo¬
ców po bokach i łańcuchem orderowym u dołu, a w otoku
napis: PRUS : MAS: SAM : LIV: NECNONSUE : GOT:
VAND:H.ERED:REX-1
e)	Talary medalowe
*1101. Popiersie króla i napis: VLADIS:1V-D-G-REX-POL-
M:DUX'L1TV:RUSS: pod popiersiem literki Hóhna 1H
Rv. Pod koroną tarcza sześciopolowa, z aniołkami i ro¬
kiem 16 35 po bokach, dokoła napis: PRVS:MAS:
SAM : LIV: NEC- NO : SUE : GOT:VAN : H,E : REX
(Cz. 1756).
1102. J. w., ale Rv. Tarcza sześciopolowa, pod koroną, z owo¬
cami i ozdobami po bokach oraz z datą 16—3611 — 1
u góry, dokoła napis: PRUS:MAS:SAM:LIV:NEC-NO —
SUEC:GOT:VAN:H.ER:REX: (Cz. 7575 -).
*1103. Av. jak poprz., ale bez IH pod popiersiem i napis:
•	•-LITV'RUSS. — Rv. Tarcza sześciopolowa z ozdo¬
bami barokowymi i z literkami 1 — 1,16—3611- H po bo¬
kach, dokoła zaś napis: PRUS:MAS:SAM:LIV:NEC:
NO SUEC:GOT:VAN:H/ERE:REX: (Cz. 1768).
11	04. Av. Popiersie króla i napis: VLADIS:IV-D:G:REX
POL:M:DVX:LITV:RUSSLE- — Rv. Tarcza sześcio¬
polowa pod koroną, ale bez roku i tylko z literami
1—111—H wśród ozdób, w koło zaś napis: PRUS:MAS:
SAM:LIV:NEC:NON SUE:GOT:VAN:HxEREDsREX
(Cz. 1884).
/) Żetony ślubne z r. 1637
*1105. Av. Pod koroną monogram z liter VSR4CA (=VLADI-
SLAUS SIGISMUNDI Rex IV. Caecilia Austriaca),
1	Cz. 1881 ma w srebrze, Muzeum Nar. w Warszawie w srebrze i zlocie.
2	Muzeum Nar. w Wasszawie ma również w złocie.
>>>
TABLICA XVIII
1100
WŁADYSŁAW IV
Monety pamiątkowe bydgoskie
>>>
193
w otoku napis: • IN-MEMORIAM-REGIARVM-NVPTIA-
RUM- — Rv. Trzy tarcze: a) z napisem AVTORjCO-
NIVGII DEVS, b) z orłem polskim, c) z herbem austriac¬
kim. Między tarczami 1—I (Jacobson), a w otoku na¬
pis: ®: CELEBR ATARVM:VARSAVLE :D1E: 13: SEPT:
1637: (Cz. 1780).
1106.	J. w., ale Rv. CELEBRATARVM ■ VARSA VLE • DIE •
13-SEPT-1637- (Cz. 7577).
1107.	J. W., ale Rv. ®: CELEBR AT ARUM • V ARSAVI ,E • DIE:
13:SEPT:1637: (MW).
1108.	J. W„ ale Rv. ®CELEBRATARVM:VARSAVLE:DIE:
13: SEPT: 1637
*1109. J. w., ale mniejszy w średnicy i z napisem na Rv:
® :CELEBRATARVM • VARSAVLE • DIE- 13 • SEPT:
1637: (Cz. 1779).
V.	JAN KAZIMIERZ
Władysław IV umarł 20 maja 1648 i upłynęło jeszcze pół
roku zanim jego następca i brat, Jan Kazimierz został obrany
i objął rządy. Mimo, że elekcja jego nastąpiła dnia 20 listo¬
pada 1648 r., przecież z tego okresu bezkrólewia nie mamy żad¬
nych monet i żadnych śladów czynności menniczych. Mennica
zresztą bydgoska była już od r. 1644 unieruchomiona, mennica
zaś krakowska została, jak się zdaje, zamknięta z chwilą śmierci
króla. Na sejmie elekcyjnym w październiku r. 1648 nie zaj¬
mowano się też wiele sprawami monetarnymi, przypomniano tylko
wszystkim do bicia monet uprawnionym czynnikom, miastom i ksią¬
żętom lennym, by trzymali się w tym względzie obowiązujących
przepisów i monety swoje bili równej wartości z monetą koronną1.
Sejm zwyczajny z r. 1649 50 zajął się gorliwiej tą sprawą,
widząc, jak wielka jest potrzeba drobnej monety w kraju. Od 22
lat bowiem nie produkowały mennice krajowe żadnej drobnej mo¬
nety, a ponieważ ta w codziennym życiu była konieczna, przeto
1 Vol. Leg. IV, str. 89.
-Mennica bydgoska
13
>>>
194
ludność w coraz większej mierze była zmuszona posługiwać się
monetą cudzoziemską, masowo przywożoną do Polski. W zamian
za to eksportowano z Polski starą dobrą monetę, talary, srebro
i złoto. Sejm zdawał sobie zatem sprawę z konieczności reform
monetarnych i w tym celu wybrał osobną komisję, powołując do
niej członków zarówno senatu, jak izby poselskiej. Komisji po¬
lecił zjechać się dnia 16 maja 1650 do Warszawy i w porozumie¬
niu z delegatami miast i książąt uprawnionych do bicia monet na¬
radzić się nad gruntowną reformą i obmyśleć najzbawienniejsze
jej projekty, a to pod przysięgą, że w swoich postanowieniach
mieć będą na uwadze jedynie dobro publiczne. Do obowiązków
tej komisji miało też należeć otwarcie i puszczenie w ruch men¬
nic koronnych w Krakowie, Poznaniu, Wilnie i Bydgoszczy, jed¬
nak wszelkie z nich dochody mają być obracane tylko na po¬
trzeby Rzplitej, a podskarbi koronny winien będzie rachunków
pilnować i z nich się wyliczać na każdym sejmie
Komisja ta z 32 członków złożona zjechała się istotnie w maju
r. 1650; pozostał po niej obszerny protokół obrad z dość radykal¬
nymi uchwałami. Przede wszystkim postanowiła znacznie obniżyć
cenę talara i dukata o 50 % czyli talara z 3 na l1/« zł, a dukata, tj.
czerwonego złotego, z 6 na 3 zł. Uregulowanie spraw hipotecz¬
nych i sporów między dłużnikiem a wierzycielem, jakie by z tego
tytułu mogły wyniknąć, zostawiła komisja sejmowi. Aby jednak
ceny takie na talara i dukata wyznaczone mogły się utrzymać,
należy bić drobną monetę dwa razy lepszą niż dotychczas, a to
się da osiągnąć jedynie przez podniesienie stopy menniczej i przez
bicie monet ze srebra o jednakowej a wysokiej próbie.
Badając obcą, kursującą w kraju monetę, doszła komisja do
przekonania, że na talarach lewkowych holenderskich traci Polska
4 zł na każdej grzywnie fajnu, na talarach złotowych 9, 13 lub
nawet 17 zł, na półtorakach szwedzkich bitych w Rydze traci
9 zł, na szelągach ryskich 29 zł etc. Komisja postanawia, oprócz
dukatów, talarów i półtalarów, nie wpuszczać wogóle innej mo¬
nety obcej w granice Królestwa.
1	Vol. Leg. IV, str. 131—-2.
>>>
195
Nowa moneta polska winna być bita ze srebra jednej ligi,
a to dlatego, by mincerze nie robili więcej żadnych nadużyć oraz,
aby każdy obywatel mógł łatwo rozeznać się na prawdziwej war¬
tości tych monet. Najodpowiedniejszą taką ligą, czyli próbą srebra,
jest według komisji ta, którą mają talary, a zatem próba 14-ta
i ze srebra takiej właśnie próby winny być bite orty, szóstaki
i trojaki. Natomiast dwojaki i grosze 14-ej próby byłyby zbyt
małe i nawet popiersie królewskie by się na nich nie zmieściło,
wobec czego mogą być 7-łutowe, ale zato winny mieć wagę po¬
dwójną. Monety te tak winny być bite, aby na koszty mennicze
szło nie więcej jak 20 gr l5/7 szeląga. Reszta w postaci 1 zł jako
czysty zysk ma iść na potrzeby Rzplitej. Planowała bowiem ko¬
misja, że grzywna czystego srebra, której koszt wynosił wówczas,
tj. w r. 1650, tylko 22‘ /a do 23 zł, przebita zostanie w mennicy
na 24 zł 20 gr l6/7 szel., czyli da zysk brutto co najmniej 1 zł
20 gr l5/7 szel.
Poza tą ordynacją menniczą, postanowiła komisja zakazać
mincerzom pod surową karą przetapiania kursujących talarów,
półtalarów i ortów talarowych. Srebro dla mennic winni pobierać
z kopalni i z pagamentu, złożonego z drobnej i obcej monety
oraz z połamanego srebra. Aby zaś drobnej monety nowo bitej
nie namnożyło się zbyt wiele, ograniczyła komisja ilość dwoja¬
ków i groszy w przyszłej emisji do kwoty miliona zł. Wreszcie
najdrobniejszą monetą ma być szeląg, bity tylko w miedzi, tak
by 4 szelągi równały się 1 groszowi.
Protokół powyższy podpisała komisja sejmowa dnia 16 maja
1650	1 i oddała podskarbiemu celem zrealizowania zawartych tam
uchwał. Podskarbim był wówczas Bogusław na Lesznie Leszczyń¬
ski, herbu Wieniawa, generalny starosta wielkopolski, który objął
ten urząd w początkach r. 1650, po śmierci Jana Daniłłowicza.
Ten miał widocznie upatrzone z góry mennice i mincerzy. Wobec
tego, że komisja przewidziała otwarcie z powrotem mennicy byd¬
goskiej, zamkniętej od r. 1644, postarał się podskarbi ją przede-
wszystkim w ruch puścić i w tym celu już w tydzień po zakoń-
'Zagórski, j- w., str. 159: przedruk z urzędowego, drukowanego
egzemplarza.
13*
>>>
196
czeniu obrad komisji, 31 maja 1650, podpisał kontrakt na dzier¬
żawę mennicy z niejakim Krzysztofem Guttmanem. Był on synem
Henninga Guttmana, mincerza poznańskiego w latach 1624—27,
a zatem z kunsztem mincerskim obeznany W Bydgoszczy osie¬
dlił się po śmierci ojca, tu miał realność i był rajcą miejskim,
a słysząc o reformach menniczych starał się napewno od dawna
o	dzierżawę mennicy u podskarbiego.
W kontrakcie z 31 maja 1650 oddaje mu podskarbi admi¬
nistrację mennicy bydgoskiej z tym, że ma się ściśle trzymać
wszelkich ustaw i postanowień ostatniej komisji sejmowej. Do
Guttmana należeć będzie wyszukanie sobie, przyjęcie i opłacanie
całego personelu menniczego z wardajnami na czele, odrestauro¬
wanie własnym kosztem dawnej mennicy Jacobsona i urządzenie
wszystkiego tak, aby najpóźniej za 5 tygodni rozpocząć bicie no¬
wych monet. Jako główna mennica państwowa nie powinna ofi¬
cyna bydgoska nigdy próżnować, tym bardziej, że będzie musiała
zaspokajać potrzeby wszystkich krajów koronnych. Kontrakt prze¬
strzega, by Guttman nie kupował czystego srebra drożej niż po
23 zł za grzywnę, przeciwnie, winien się starać kupować je ta¬
niej, a w takim razie zysk dzielić się będzie po połowie między
niego i Rzplitą. Na opłatę kosztów menniczych i jako zysk przed¬
siębiorcy przyznaje podskarbi Guttmanowi nie tylko owe 20 gro¬
szy, jakie obliczała komisja, ale i 1 zł z każdej grzywny fajnu,
który komisja przeznaczała na potrzeby państwa. W ten spo¬
sób zyskiwał przedsiębiorca 1 zł 20 gr zamiast 20 gr, państwo zaś
zamiast 1 zł zysku nie dostawało w rezultacie ani grosza2.
Na podstawie tego kontraktu puszczono rzeczywiście w ruch
jeszcze w r. 1650 mennicę bydgoską i wyprodukowano cały sze¬
reg monet o wysokiej próbie srebra, znaczonych literami C G
Krzysztofa Guttmana. Jednakowoż reforma ta nie została przez
wszystkich dobrze przyjęta. Na dworze królewskim spostrzeżono
się, że mennice nie dają żadnych dochodów, szlachta zaś nie
chciała nową monetą płacić podatków, gdyż była dwa razy lep¬
sza. Płaciła zatem monetą dawniejszą i według dawniejszego
1	Gumowski M., Przedsiębiorcy menniczni w Poznaniu, Poznań 1928,
str. 54.
2	Zagórski, j. w., str. 163.
>>>
197
kursu. Wprawdzie sejm miał te sprawy, jako też długi i hipoteki
uregulować, jednakże nie zajął się tym wcale, tak że sprawę tę
musiał sam król rozwikłać.
Z tych powodów ukazał się dnia 14 stycznia 1651 uniwersał
królewski, który ustanawia nowy kurs starej i obcej monety.
Talar płacony tą monetą ma iść nie po 3 ale po 3Va zł, dukat
nie po 6 ale po 7 zł. Tak samo nowy i to podwyższony kurs
otrzymują inne gatunki monet, jak: talar lewkowy po 21/2 zł, ta¬
lar złotowy po l1 2 zł, ort stary i nowy po 21 gr, szóstak po 7 gr,
trojak po 3'/s gr, dwojak po 7 szelągów, 1 grosz po 7 kwartni-
ków'. Chodziło o to, by przy poborze podatków płynęła do kasy
skarbowej pełna wartość, a nie tylko jej połowa.
Jednakże nowo ustanowiony kurs okazał się zupełnie nierealny
i nie do przyjęcia. Nie przyjęło go przede wszystkim wojsko, obli¬
czając sobie sztucznie, że przy tak wysokim kursie monet otrzy¬
małoby w rezultacie o wiele mniej srebra, niż się spodziewało.
To samo było z miastami i szlachtą. Król widział się zmuszony
już w miesiąc później edykt powyższy odwołać i dnia 24 lutego
1651	wydać nowy uniwersał, w którym stwierdził powszechną
niechęć do tamtego i niepomyślne wyniki tej akcji, a zarazem
powrót do stanu i kursu pieniądza takiego, jaki był za czasów
króla Władysława 2.
Jednakowoż mennica bydgoska puszczała w obieg w dalszym
ciągu monety o wysokiej próbie srebra, które musiały mieć inny
kurs od poprzednich z czasów Zygmuuta III. W tym zamieszaniu
radził sobie Guttman, przełożony mennicy bydgoskiej, w ten spo¬
sób, że obniżał próbę srebra w bitych przez siebie monetach
i zmniejszał nieco ich wagę. Braun obliczył, że już w r. 1651
orty bydgoskie nie mają przepisanej 14-ej próby, ale tylko 10-ą
i nie ważą już 5’60 g, ale tylko 5‘31 g3. Najważniejsze, że do¬
chody z mennicy czerpał tylko przedsiębiorca, natomiast kasa
skarbowa nie miała ani grosza zysku. Ten wzgląd zadecydował
w sferach miarodajnych, że w 1654 r. postanowiły poświęcić całą
1	H n i ł k o A. Włosi w Polsce, Kraków 1923, str. 22.
2	Oblationes Cracov., t 79, fol 290. H n i ł k o, j. w, str. 22.
3	Braun, j. w., str. 97.
>>>
198
reformę z r. 1650. Sejm warszawski rozpatrzywszy się w położe¬
niu i widząc, że nowa reforma przyczyniła się tylko do zwiększe¬
nia kryzysu pieniężnego, wydał dnia 9 czerwca 1654 nową kon¬
stytucję w tym przedmiocie *.
Zważywszy, że Rzplita do tego czasu żadnego dochodu
z mennic mieć nie mogła, a to z powodu wysokiej próby przez
dawną komisję menniczą wyznaczonej, postanowił sejm zlecić
podskarbiemu redukcję ceny talara cesarskiego do 3 zł i bicie
monet w stosunku do tej ceny, a więc tak, jak za dawnych lat
panowania Zygmunta III. Sejm uchwalił następnie bić moi etę
w ten sposób, żeby po opłaceniu kosztów menniczych co naj¬
mniej 4 zł od każdej przerobionej grzywny fajnu płynęło do kasy
skarbowej, mennice zaś wydzierżawić godnym zaufania osobom,
ale sposobem licytacyjnym, tj. najwięcej płacącemu. Sejm zatrzegł
sobie w końcu, że powyższa uchwała ma obowiązywać rok tylko,
do przyszłego sejmu, aby się praktycznie zorientować tak w lidze
jak i ogólnym pożytku uchwały.
Uchwała powyższa sejmu nie odnosiła się już do mennicy
bydgoskiej dlatego, że ta, jak się zdaje, już w r. 1652 została
zamknięta. Ort z literami CG i portugał z r. 1652 zą ostatnimi
monetami tego szeregu, natomiast z lat późniejszych, 1653—60,
nie znajdujemy ani jednej monety, którą by można Bydgoszczy
przypisać. Widocznie w połowie roku 1652 skończył się kontrakt
Chr. Guttmana, nie został następnie odnowiony i w ten sposób
mennica stała się nieczynna. Możliwe, że zabiła ją konkurencja
innych mennic koronnych, w Krakowie, Wschowie i Poznaniu,
jakie w międzyczasie otwarto. Wnet potem przyszła inwazja
szwedzka i okupacja Bydgoszczy, która pociągnęła za sobą zu¬
pełnie zniszczenie mennicy królewskiej. Odrodziła się dopiero po
zawarciu pokoju oliwskiego ze Szwecją w r. 1660, ale w zupeł¬
nie zmienionych warunkach.
Wojna, jak zawsze, potrzebowała pieniędzy i w tym kierunku
szły przedewszystkim wysiłki skarbu. Sprawą najbardziej piekącą
było wypłacenie żołdu wojsku i utrzymanie go w ten sposób
w ryzach i posłuszeństwie. Konfederacje wojskowe, zawiązane
' Vol. Leg. IV, str. 209.
>>>
199
w r. 1658 już przy końcu wojny szwedzkiej, pertraktowały od
początku z rządem o wypłatę swoich należności, ale ostateczną
odpowiedź miał dać dopiero sejm zwołany na czerwiec r. 1658.
Pod tym naciskiem zdecydował się sejm na uchwalenie nowej
konstytucji w sprawach menniczych, której główną właściwie
treścią i celem było wyciągnąć z mennic koronnych jak najwięk¬
szą ilość dochodu.
Zważywszy, że właściwie dotychczas Rzplita nie miała z men¬
nic żadnego dochodu, wybrał teraz sejm komisję, która by ob¬
myśliła najlepszy sposób, aby w ciągu roku kwotę 150.000 zł do¬
chodu z mennic można było wyciągnąć. 1 Inna uchwała następnego
sejmu z marca 1659 r. nakazuje mennicom powrócić do konstytucji
z r. 1654 i poleca podskarbiemu starać się o jak największe zyski
z dzierżawy tych mennic 2.
Komisja sejmowa, jaka dnia 9 czerwca 1659 zebrała się w War¬
szawie na naradę, miała do zwalczenia dużą opozycję ze strony
miast pruskich i posłów elektora brandenburskiego. Niemniej prze¬
forsowano uchwały, że w myśl żądań sejmu mennice muszą dać
150.000	zł dochodu w najbliższym roku, że muszą płacić po 4 zł
od każdej przekutej grzywny czystego srebra i że winny być
przede wszystkim bite orty koronne na dawną bydgoską stopę,
poza tym 1 milion miedzianych szelągów 3.
Te uchwały sejmu i komisji pobudziły podskarbiego do ener¬
giczniejszego działania. Był nim teraz nowy dygnitarz, Jan Kazi¬
mierz na Krasnem Krasiński, herbu Slepowron, starosta łomżyń¬
ski i przasnyski, który właśnie na początku r. 1659 objął szefostwo
skarbu. Zawiera on dnia 2 lipca tegoż roku kontrakt o dzierżawę
mennicy krakowskiej z T. L. Boratinim, 7 lipca wydaje mu or¬
dynację z przepisami odnośnie bicia szelągów miedzianych,
tego samego dnia publikuje uniwersał przeciw wywożeniu złota
i srebra i przeciw sprowadzaniu obcej monety, 15 zaś lipca usta¬
nawia Andrzeja Tymfa generalnym wardajnem i probierzem men¬
nic koronnych 4, które pracowały już w Krakowie, Ujazdowie pod
1	Vol. Leg. IV, str. 245.
1	Vol. l.eg. IV, str. 278.
3	Braun, j. w., 116.
4	H n i ł k o, j. w., str. 31
>>>
200
Warszawą, Wschowie i Poznania. Gdy jednak okazało się, że
płynące z nich dochody są jeszcze niewystarczające, postanowił
podskarbi otworzyć jeszcze jedną mennicę, a to bydgoską, i w tym
celu zawarł z Tomaszem Tymfem osobny kontrakt dnia 2 lipca
r. 1660.
Rodzina Tymfów była starodawną, mincerską rodziną z Dolnej
Saksonii. Szymon Tymf, pisany z niemiecka Timpe, był w r. 1621
kierownikiem mennicy w Harburgu, syn zaś jego, Samuel, minc-
mistrzem w Rostoku. Od tegoż Samuela pochodzą dwaj synowie,
Andrzej i Tomasz, którzy tak dużą rolę w Polsce a zwłaszcza
w Bydgoszczy odegrali. Starszy z nich, Andrzej, uczył się sztuki
menniczej pod kierunkiem ojca w Rostoku, pracował potem 6 lat
w mennicy miejskiej w Luneburgu, następnie w Slade, a od r. 1650
ponownie w Rostoku. Stąd robił starania o posadę w Polsce,
których rezultatem było już w r. 1650 objęcie w dzierżawę dwóch
mennic koronnych, we Wschowie i w Poznaniu. Gdy z powodu
niepomyślnego stanu wojny król Jan Kazimierz przeniósł się w r. 1656
na Śląsk opolski, dał znowu A. Tymfowi mennicę opolską w dzier¬
żawę. Jednakże Tymf, po urządzeniu tej mennicy śląskiej, oddał
ją w administrację bratu swemu, Tomaszowi, a sam wrócił do Po¬
znania, gdzie doczekał się w r. 1659 nominacji na generalnego
probierza wszystkich mennic '.
Wobec starszego Andrzeja, był młodszy brat Tomasz Tymf
osobistością drugorzędną, słuchał go we wszystkim i był zawsze
jego prawą ręką. To też gdy Andrzej został generalnym probie¬
rzem o stałej pensji, ale bez dochodów, jakie mennica przynosić
mogła, brat Tomasz posłużył mu za parawan. Jego też podstawił
podskarbiemu jako zaufania godną osobę do dzierżawy mennicy
bydgoskiej, jaką planowano otworzyć. Drugim takim zaufanym
z jego ramienia był Mikołaj Gilli, reflektant na mennicę poznań¬
ską. Podskarbi zgodził się na to i tak przyszedł do skutku kon¬
trakt z dnia 2 lipca r. 1660, tyczący się Bydgoszczy.
W dokumencie tym przypomina podskarbi zniszczenie mennicy
bydgoskiej przez Szwedów przed kilku laty i nadzwyczajne po¬
trzeby Rzplitej, które zmuszają na nowo tę fabrykę powołać do
1 Gumowski M., Przedsiębiorcy, str. 55.
>>>
201
życia. W tym celu zawiera z Tomaszem Tymfem ten kontrakt,
oddając mu w dzierżawę rzeczoną mennicę na 2 lata, a to od
1 października 1660 do 1 października 1662, przy czym za dzier¬
żawcę ręczy także brat jego, Andrzej. Czynsz dzierżawny usta¬
lono na 24.000 zł., tj. po 12 000 rocznie, płatne w 4 ratach
kwartalnych, przy czym pierwsza rata w kwocie 3000 zł musi być
zapłacona do końca grudnia 1660. Poza tym zobowiązał się
T. Tymf do płacenia swemu bratu, jako generalnemu probierzowi
koronnemu, kwoty 355 zł rocznie oraz do odrestaurowania i urzą¬
dzenia mennicy własnym kosztem, tak by stale mogła być w ruchu.
Wzamian obiecuje mu podskarbi, że gdyby po skończeniu kon¬
traktu dzierżawę objął kto inny, zmusi go do zapłacenia Tymfowi
tytułem odszkodowania 3000 zł, po czym jednak całe urządzenie
mennicy wraz z maszynami, instrumentami etc. stanie się własno¬
ścią skarbu. Przy odnawianiu kontraktu T. Tymf będzie miał
jednak prawo pierwszeństwa. Dzierżawca zobowiązał się nadto wy¬
bijać w nowo urządzonej mennicy monety ściśle według ordynacji
z r. 1659 i w tym kierunku otrzymał szczegółowe instrukcje załą¬
czone do kontraktu. Do jego obowiązków należało też zapobie
ganię wywozowi złota i srebra za granicę i obserwowanie Żydów,
by metali tych nie topili i nie eksportowali, a nawet prawo kon¬
fiskaty tego towaru. Gdyby jednakowoż jakieś nieszczęście, wojna
lub zaraza, przeszkodziło normalnej pracy w mennicy i naraziło
dzierżawcę na straty, otrzyma w takich wypadkach odszkodowanie
ze skarbu
Na podstawie powyższego kontraktu otwarto w drugiej po¬
łowie r. 1660 mennicę koronną w Bydgoszczy i wybijano w niej
z cyframi TT Tomasza Tymfa szóstaki i talary, dukaty i portu-
gały koronne, zupełnie zaś nie bito w niej ortów, o których ko¬
misja sejmowa myślała. Mimo to podskarbi nie miał Tymfom nic
do zarzucenia i gdy dzierżawa się kończyła, przedłużył im kon¬
trakt na dalszy rok, tj. do 1 lipca 1663. Zmiana nastąpiła o tyle,
że głównym dzierżawcą był teraz Andrzej Tymf, a Tomasz wy¬
stępował tylko jako jego zastępca, oraz że nie była to tylko
mennica bydgoska, jaką brał w dzierżawę, ale dwie mennice
1	Palatinalia Posnan. fol 55. Tłumaczenie u K i r m i s a, j. w. str. 165.
>>>
202
koronne. Tymfowie mieli do wyboru jedną lub dwie mennice
i to w miastach Krakowie, Poznaniu, Bydgoszczy lub Lwowie,
według uznania. Więcej jednak niż dwie mennice nie wolno im
będzie otworzyć, a również i podskarbi obiecuje więcej mennic
w ruch nie puszczać. Czynsz dzierżawny ustalono teraz na 54000 zł,
a dozwolone gatunki monet ograniczono do monet złotych, ortów)
szóstaków, trojaków, półtoraków i groszy bitych według stopy
mennicznej, przepisanej ordynacją z r. 1659. Ponieważ T. Tymf
upomniał się o zwrot kosztów poniesionych przy urządzaniu i resta¬
uracji mennicy bydgoskiej, przeto w nowym kontrakcie postano¬
wiono potrącić je z ostatniej raty dzierżawnej i w takiej wyso¬
kości, jaką rzeczoznawcy oznaczą
Otrzymawszy taki konrakt, był A. Tymf teraz panem sytuacji
J potentatem finansowym, jakiego dawno Polska nie widziała. In¬
teresy swoje rozdzielił w ten sposób, że główny ruch menniczy
skoncentrował w Krakowie, natomiast w Bydgoszczy ograniczył
się do bicia szóstaków.
Sam był w ciągłych rozjazdach, więc na miejscu zastępował
go brat Tomasz i wardajnowie. Takim wardajnem w Bydgoszczy
był, jak się zdaje, już wtedy Michał Hoderman.
Tymfowie zdawali sobie dobrze sprawę, w jak trudnych wa¬
runkach finansowych znajduje się w danej chwili polski skarb
państwowy. Wiedzieli, że wojna szwedzka zrujnowała skarb kom¬
pletnie, że wobec zaciężnego żołnierza Rzplita zaciągnęła olbrzymie
długi i że szuka na gwałt nowych funduszów i dochodów. A. Tymf
powiadomiony był też dokładnie, że już w r. 1658 wystąpił
T. L. Boratini z projektem bicia szelągów miedzianych, które
miały dawać skarbowi 150.000 zł dochodu rocznego i że w r. 1659
ten sam Boratini obiecał dać państwu 3.000.000 zł za dalszą kon¬
cesję. Te operacje finansowe konkurenta wzbudziły zazdrość
u Tymfa i nie dawały mu spokoju, tym bardziej że musiał
dobrze obliczyć, ile na takiej operacji można było zarobić. Opra¬
cował wobec tego własny plan emisji nowej monety kredytowej,
nie miedzianej, lecz srebrnej, którego urzeczywistnienie dałoby
i skarbowi i przedsiębiorcy jeszcze większe dochody. Plan ten
‘Kostriąbski w Wiadom. Num. Arch. III, str. 278.
>>>
203
mówił o biciu złotówek, czyli monety srebrnej o nominalnej war¬
tości 30 groszy, które mimo swojej mniejszej wartości wewnętrznej
miałyby kurs przymusowy, a to ze względu na dobro Ojczyzny.
Z projektem tym i z zapasem próbnych odbitek nowej mo¬
nety zjechał Andrzej Tymf z początkiem r. 1663 do Lwowa, gdzie
właśnie obradowała finansowa Komisja sejmowa i prowadziła z Bo-
ratinim pertraktacje, tyczące się dalszego wybijania szelągów
miedzianych. Tymf zaczął jednak za swoim projektem tak wy¬
mownie agitować, że ostatecznie Komisja przyszła do przekonania,
że kontrakt, przeznaczony pierwotnie d!a samego Boratiniego,
należy rozdzielić między obu kontrahentów i zainkasować do¬
chody zarówno z szelągów, jak i złotówek 1.
Boratini był projektom Tymfa przeciwny i przepowiadał, że
zmienią cenę pieniędzy i wywołają drożyznę. Argumentował, że
jeżeli przyjdzie do bicia złotówek o wartości nominalnej 30 groszy,
a rzeczywistej 12 gr, to wówczas cena innych monet i nawet to¬
waru podniesie się 2'/2 razy, a więc o 250°/o» że przeto talar
dojdzie co najmniej do ceny 6 zł, dukat do 12 zł itd. Przewi¬
dywał duże straty na handlu eksportowym i na dochodach celnych
państwa2. Mimo to nie zdołał przekonać Komisji, która dnia
3 marca 1663 zawarła jeden kontrakt z Boratinim w sprawie sze¬
lągów, a dnia następnego drugi kontrakt z A. Tymfem w sprawie
złotówek.
A. Tymf zobowiązał się w wymienionym kontrakcie do wy¬
bicia 6 milionów sztuk srebrnych złotówek w ciągu 2 lat, z czego
2.700 000 zł miało przypaść skarbowi jako dochód, reszta zaś
szła na koszty i dla przedsiębiorcy. Komisja zastrzegała sobie, że
złotówki te winny mieć 8-ą próbę i iść po 60 sztuk na 1 grzywnę
czystego srebra. Zysk skarbu ma wynosić 54 zł na każdej
grzywnie fajnu, zysk zaś dzierżawcy 4 zł. Tenże miał prawo wy¬
cofywać z obiegu stary pieniądz i przetapiać go na nowy, w za¬
mian jednak winien był złożyć do skarbu 500.000 zł w ciągu
najbliższych 10 tygodni 3.
1	Gumowski M., Przedsiębiorcy, str. 64.
2	Boratini, Informacja o mennicy szelągowej, w tym Dyskurs b sto¬
sowanie między monetami podłej próby.. .
3	Szelągowski j. w., str. 258. — H n i ł k o, j. w., str. 21.
>>>
204
Na podstawie tego kontraktu otworzył A. Tymf nową mennicę
we Lwowie, zwaną nadzwyczajną, czyli ekstraordynaryjną i już
dnia 29 maja 1663 zaczął tam bić nową monetę złotową przy
pomocy Chrystiana Vaglera, swojego wardajna K Publikacja nowej
monety nastąpiła uniwersałem podskarbiego Krasińskiego z dnia
15	czerwca tegoż roku. Podskarbi podaje tu do wiadomości, że
na podstawie uchwały komisji sejmowej będą emitowane sztuki
wartości 30 groszy, czyli 1 złotego, a to w mennicy naprzód
lwowskiej, potem w krakowskiej i bydgoskiej. Pieniądz ten będzie
miał 8-ą próbę srebra i wagę1/30 grzywny ale wartość jego po¬
legać ma przede wszystkim na autorytecie Komisji i na całości
i zdrowiu Rzplitej. Z tego względu podskarbi prosi i nakazuje,
aby monetę tę jako obiegową wszyscy uznali i brać jej się nie
wzbraniali 2.
Jednakże publiczność nie była wówczas do takiej monety kre¬
dytowej przyzwyczajona, zwłaszcza że nie było dla niej gwarancji
ze strony państwa. Odmawiano zatem jej przyjmowania zarówno po
miastach, jak i na komorach celnych, tak że już 15 lipca 1663
skarży się Tymf przed Komisją, że celnicy koronni nie chcą od
kupców złotówek jego przyjmować, co grozi załamaniem całego
planu finansowego 3. Na skutek tego wyszedł pod datą 31 sierpnia
1663 drugi uniwersał podskarbiowski, w którym otwarcie przed¬
stawiono stan rzeczy: długi Rzplitej i sposób na ich pokrycie,
tj. bicie monet. Obliczono więc, że grzywna czystego srebra ko¬
sztuje w handlu 27 zł, przekuta zaś na złotówki Tymfa da 60 zł,
z czego 6 zł idzie na koszty mennicze, a 27 zł jako zysk do
skarbu 4.
W ten sposób zabezpieczył sobie A. Tymf kierownictwo
i dzierżawę nadzwyczajnej mennicy złotowej, przy czym jednak
nie zapomniał o zwyczajnych mennicach dotychczasowych. Po¬
nieważ dzierżawa wnet się kończyła, zawarł z podskarbim Kra¬
sińskim nowy kontrakt5, na dalszą dzierżawę mennic w Krakowie,
1 K i r m i s, j. w,, str. 176.
'Zagórski, j. w., str. 166.
3	Tekst przytacza K i r m i s, j- w., str. 177.
4	Gumowski M., Przedsiębiorcy, str. 65.
s Kostrząbski, i- w., str. 278.
>>>
205
Poznaniu, Bydgoszczy i Lwowie, a więc wszystkich mennic ko¬
ronnych i to na trzy dalsze lata od 1 lipca 1663 do 1 lipca 1666
za sumę dzierżawną 50.000 zł rocznie. Wolno mu będzie albo
wszystkie te mennice w ruch puścić, albo bić monety tylko w je¬
dnej lub dwóch do woli, z zastrzeżeniem jednak, że już inne
mennice w Koronie otwarte nie będą. W mennicach tych wolno
będzie Tymfowi bić złoto, orty, szóstaki, trojaki, półtoraki i grosze,
ale wszystko na dawną stopę, zastrzeżoną przepisami sejmowymi
z r. 1659. Kontrakt ten zawarto we Lwowie 25 czerwca 1663,
a podpisali go tym razem obaj bracia, Andrzej i Tomasz Tymfowie.
Tymfowie dalecy byli od tego, by otwierać i uruchamiać men¬
nice we wszystkich miastach, o jakich ich kontrakty wspominały.
Mennicę lwowską zamknięto już 19 kwietnia 1663, przebiwszy
w niej w ciągu miesiąca srebra za 1.357.170 zł. Mennicy poznań¬
skiej, w której zastępca Tymfa, Mikołaj Gilli, skompromitował się
w r. 1662, nie otwarto już więcej. Ograniczono się zaś następnie
tylko do dwóch mennic, krakowskiej i bydgoskiej, rozdzielając
w ten sposób pracę, że w krakowskiej fabrykowano przede wszyst¬
kim drobniejszą monetę srebrną i złotą, w bydgoskiej zaś prze¬
ważnie złotówki. Pracę zaczęto dnia 3 października 1663, skoń¬
czono zaś w 3 lata później, dnia 20 listopada 1666 x.
W Bydgoszczy kierował mennicą sam Andrzej Tymf i w 1.1663 —
64 bił jeszcze trochę szóstaków, potem jednak przeszedł wyłącznie
na produkcję złotówek, które od niego zaczęto nazywać tymfami.
Z ich przyjęciem i rozpowszechnieniem miał nieustanne kłopoty,
pozwy i procesy. W ciągu r. 1664 musiał podskarbi jeszcze raz
polecać przyjęcie tymfów, „które w mennicy królewskiej w Byd¬
goszczy bite są celem wypłaty żołdu”. W r. 1665 już król sam
musiał brać w obronę braci Tymfów i ich monetę. W uniwersale
z dnia 14 stycznia 1665 król oznajmia, że Andrzej i Tomasz
Tymfowie, przełożeni nad mennicami królewskimi, zostali wprawdzie
po dwakroć zapozwani przed najwyższy sąd trybunalski oraz
skazani na banicję, a to raz za to, że nie wypłacili 3000 zł dla
chorągwi Oleśnickiego, starosty radziejowskiego, a po wtóre na
skutek oskarżenia na swoją monetę przez różne osoby. Ponadto
1 S z e 1 ą g o w s k i, j. w., str. 259.
>>>
206
wyrokiem różnych innych sądów i urzędów skazani zostali na
karę infamii i wiecznej lub czasowej banicji; jednakże król uważa,
że bracia Tymfowie w ten sposób niepokojeni nie mogą wywiązać
się ze swego zadania, tj. dostarczyć pieniędzy skarbowi, tym sa¬
mym zaś i wojsko królewskie nie będzie mogło otrzymać swego
dobrze zasłużonego żołdu. Z tego powodu, aby bracia Tymfowie
swoje czynności mennicze wykończyć, oraz kontraktu z komisją
lwowską zawartego i uroczyście w imieniu Rzplitej zatwierdzonego
dotrzymać mogli, uwalnia ich król niniejszym od wszelkich sądów
i wyroków i oświadcza, że tylko przed sądem nadwornym będą
odpowiedzialni1.
W ten sposób mogli Tymfowie spokojnie prowadzić swoje mennice
aż do końca okresu wyznaczonego kontraktem. Okres ten przedłu¬
żyli nieco, gdyż skończyli swą pracę dopiero 20 listopada 1666. W tych
ostatnich trzech latach zdołali jednak wyprodukować złotówek
na sumę 6.137.866 zł i dać z niej do skarbu 2.762.042 zł dochodu
nie licząc tego, co przedtem wybili w mennicy lwowskiej i z niej
do skarbu wpłacili
Dobrą stroną tych tymfów było, że napełniły trochę pustą kasę
państwową i pomogły w spłacie długów wojskowych. Miały jednak
i drugą stronę, bardzo przykrą. Oto fakt, że po raz pierwszy
teraz zetknęła się ludność z monetą kredytową i wartością przy¬
musową, spowodował niesłychaną dezorientację i zamęt finansowy.
Złotówki bydgoskie, mające wartość zaledwie 12 groszy, ale przy¬
musowo 30 gr., nosiły wprawdzie napis DAT PRET1UM SERVATA
SALUS POTIOROUE METALLO EST, ale mimo to nie potrafiły
wzbudzić zaufania. Ich emisja spowodowała zniknięcie z obiegu
wszystkich lepszych gatunków pieniądza zarówno polskiego, jak
zagranicznego, gdyż agenci Tymfów wykupowali je masowo i zwozili
do mennic na przetopienie. Tym samym wzrosła niebywale drożyzna,
ustał kredyt i handel nawet z miastami pruskimi.
Miasta pruskie i elektor jako najwięcej zainteresowani już
w r. 1663 zajęli stanowisko wobec nowej monety bydgoskiej i po¬
stanowili się bronić. Opierając się na swych prawach menniczych
1	Metryka kor. t. 203 fol. 442.— Polkowski, Nołatki num. 1878, str. 9.
8 Szelągowski, ¡. w., str. 259.— Gumowski, Przedsiębiorcy, str. 65.
>>>
207
uchwalili nie przyjmować tymfów w cenie 30 g-r., wyznaczyli im
kurs tylko 18 g-r., czyli zrównali z ortem gdańskim i pruskim. Gdy
jednak później przyszły nowe mandaty królewskie i gdy zauważono,
że tymfy szerzą tylko dezorientację i zamieszanie, uchwalono na
sejmiku malborskim 12 lutego 1666 nie przyjmować ich wogóle
u siebie i pozbyć się posiadanych jak najprędzej
Przeciwko złotówkom bydgoskim protestował nie tylko sejmik
pruski, ale i na rozlicznych innych sejmikach podniosły się głosy
i narzekania. Na sejmiku województwa ruskiego zażądano wprost
zamknięcia mennic, potłuczenia stempli w obecności komisarzy
i pociągnięcia do odpowiedzialności mincerzy tj. obu Tymfów
i Boratiniego 2. Głosy te, zewsząd się mnożące, zaważyły wreszcie
na szali, ale zanim do tego doszło, podpisali bracia Tymfowie
jeszcze jeden kontrakt na mennice koronne.
Dnia 30 czerwca 1666 kończył się im mianowicie kontrakt na
dzierżawę zwykłych mennic w Krakowie i Bydgoszczy. Zjechali
tedy Andrzej i Tomasz Tymf do Warszawy i tu dnia 12 maja
tegoż roku zrobili z podskarbim nową umowę, przedłużającą im dzier¬
żawę tych mennic na 1 rok, tj. do 1 lipca 1667. Czynsz dzier¬
żawny podniesiono im nieco do sumy 54.000 zł płatnej w 4 ratach
kwartalnych i pozwolono im bić w Krakowie i Bydgoszczy mo¬
netę srebrną, jak orty, szóstaki, trojaki, półtoraki i grosze, ale tej
ligi i wagi, jaką komisja mennicza z r. 1659 przepisała. Ponieważ
Tomasz Tymf nie otrzymał dotychczas zwrotu wydatków na resta¬
urację mennicy w Bydgoszczy, przeto pozwala mu się odtrącić je
sobie z rat najbliższych 3.
Tym razem jednak Tymfowie nie dotrwali roku na swoich
stanowiskach i już w lutym r. 1667 byli zmuszeni zamknąć obie
mennice. Z rozrachunku końcowego widać, że za te 7 ostatnich
miesięcy wpłacili do skarbu gotówką 19-927 zł, nadto potrącili
sobie koszty remontu mennicy bydgoskiej w kwocie 11.574 zł, co
znaczyło, że razem wpłacili 31.500 zł.
Z tego ostatniego okresu gospodarki Tymfów znane są tylko
szóstaki, płótoraki i grosze, natomiast nie ma już złotówek, czyli
'Zagórski j. w., str. 167.— Braun, j. w-, str. 116
2	AGZ XXI, str. 426.
’Kostrzębski, j- w., str. 27$.
>>>
208
tymfów. Zaprzestano je bić już w pierwszej połowie r. 1666, a to
pod wpływem skarg- i narzekań i coraz silniejszych głosów obu¬
rzenia. Pełno takich głosów jest w ówczesnych pamiętnikach i li¬
teraturze i nie ma prawie autora, któryby zaczepiwszy o sprawy
monetarne, nie pozwolił sobie na ironię, dowcip lub dosadne na¬
piętnowanie przedsiębiorców menniczych. W pamiętnikach Łosia,
towarzysza pancernego, czytamy wiersz z r. 1668 wzywający króla:
Ale nas zbaw od Tymfa i Boratiniego
I	poszlij ich do czarta, piekła przeklętego!
Bo któż tymfom z ortami, także z szelągami
Nikt najbardziej nie winien, tylko oni sami,
Słusznieby znowu kazać bić czerwone złote
A zagubić szelągi, przemierzłę hołotę.
Każ znowu robić dobre orty i talery
Któremi się szczycili polscy kawalery
Przywróć nam do Korony nasze srebro, złoto,
Bo wiedz o tem, że będzie wielki kłopot o to! *.
Rzeczywiście kłopot zaczynał się coraz większy i burza nad
głowami Tymfów zbierała się gwałtownie. Wybuchła zaś na sejmie,
jaki zebrał się w Warszawie w początkach r. 1667. Zaraz na
pierwszych posiedzeniach sejmu zajęli się posłowie kwestiami mo¬
netarnymi i wystąpili z niesłychanie ostrymi oskarżeniami i zarzu¬
tami zarówno przeciw Tymfom, jak i przeciw Boratiniemu. Uchwa¬
lono postawić ich przed trybunałem skarbowym we Lwowie,
a Tymfów oskarżono ponadto o sprzeniewierzenie na szkodę skarbu
państwa sumy, dochodzącej do 4 milionów złotych.
Konstytucja tego sejmu wyraża się jeszcze dość oględnie.
Wspomniawszy, że jedynie gwałtowne potrzeby Rzplite były
przyczyną otwarcia mennic i bicia monety szelągowej, zło-
towej i szóstakowej, stwierdza, że moneta ta poza granicami
państwa kursu żadnego mieć nie mogła i postanawia dlatego zam¬
knąć te mennice i bez specjalnej zgody sejmu nie otwierać ich
więcej 2.
W ten sposób z początkiem marca, a może już wcześniej, gdy
się na taką uchwałę zanosiło, ustala praca mennicy bydgoskiej,
1	Wydał Żegota Pauli, Kraków 1858. str. 73 — 74
2	Vol. Leg. IV., str. 447.
>>>
2Ó9
a jej administratorom zaczęła ziemia palić się pod nogami. Trudno
dziś zbadać, ile w tych oskarżeniach było prawdy i czy Tymfowie
rzeczywiście popełniali nadużycia na tak wielką skalę. To jednak
pewne, że obaj bracia nie czuli się dobrze pod takim oskarżeniem
i nie czekając na trybunał uciekli za granicę. Postąpili więc od¬
wrotnie niż Boratini, który przed trybunałem się stawił i został
uniewinniony. Andrzej uciekł do Niemiec, starał się o posadę
mincerza w Berlinie, a nie otrzymawszy jej, osiadł w Słupsku na
Pomorzu *. Brat zaś jego, Tomasz, zatrzymał się naprzód w Gdańsku,
a w r. 1669 objął mennicę elektorską w Królewcu, którą pro¬
wadził do r. 1672 2.
Zamknięcie mennicy bydgoskiej po ucieczce braci Tymfów nie
trwało długo, a spuściznę po nich objął Tytus Livius Boratini. Był
to jeden z tych obrotnych i niewątpliwie utalentowanych przed¬
siębiorców włoskich, którzy tak licznie napłynęli do Polski
w w. XVII, szukając tu majątku i kariery. I rzeczywiście zrobił
majątek na rozmaitych operacjach finansowych, a przede wszyst¬
kim na biciu szelągów miedzianych, którymi mocno podreperował
także i skarb państwa. Otrzymał za to indygenat polski, pomno¬
żenie własnego herbu i starostwo osieckie. Ze swej strony po¬
życzał skarbowi olbrzymie sumy na potrzeby państwowe a conto
przyszłej dzierżawy mennic, tak że sejm z r. 1667, zamykając
mennice koronne, polecał również podskarbiemu zrobić z Bora-
tinim umowę na dzierżawę mennicy szóstakowej, a więc bydgoskiej,
a to celem pokrycia owego długu. Ten sam sejm powziął też
osobną uchwałę zatytułowaną Mennica złota i srebrna na zapłatę
długu urodzonemu Boratyniemu, w której wyznaczył komisję, aby
ta pod przewodnictwem obu podskarbich i przy współudziale re¬
prezentantów miast, mających prawo mennicze, zastanowiła się
nad poprawą monety i nad ordynacją menniczą dla Boratiniego.
Sejm żądał od komisji ścisłego obwarowania, by Boratini według
deklaracji swojej przed Rzplitą uczynionej rachował nie więcej jak
30 zł za grzywnę fajnu i aby wybijał takie monety i na taką stopę,
jaką sama komisja za najlepszą uzna3.
1	Bahrfeldt w Numism. Sphrag. Anzeiger 1889, 1.
2	Bahrfeldt, Sammlung in der Marienburg Danzig 1901 1, str. 143.
3	Vol. Leg. IV, str. 472.
Mennica bydgoska
14
>>>
210
Zdaje się, że nim te uchwały zapadły, Boratini był już w po¬
siadaniu dzierżawy obu mennic, krakowskiej i bydgoskiej. Może
jeszcze w lutym r. 1667 przyszło do podpisania przezeń kontraktu,
a to, jak się wyraża podskarbi Krasiński, dlatego, że:
„Rzplita zagrożona jest nową wojną z Turcją, a przytem
zmuszona jest wysłać posła do Persji. Będąc w tak nagłej po¬
trzebie zgromadzeni senatorowie przy królu włożyli na mnie
obowiązek jako na podskarbiego, zasilić pieniędzmi. Chociaż
sejm zeszły zerwany urządził zamknięcie wszystkich mennic,
to jednak w tak nagłej potrzebie umyśliłem otworzyć wszystkie
mennice ordynaryjne i w tym celu zawarłem kontrakt na lat 2
z Imp Tytusem Liviusem Boratinim, zaczynający się od dnia
1 marca 1667, a kończący się ostatniego lutego, za sumę roczną
70.000	zł rocznie, dozwalając otworzyć mennice w Krakowie
i Bydgoszczy i bić dukaty, talary, orty, szóstaki, potrójne,
półtoraki, i grosze według wagi i ligi przepisanej ordynacją
menniczą r. 1658“
Kontrakt powyższy zrobiono z Boratinim dlatego, że od razu
i z góry otrzymano od niego kwotę 70.000 zł, czyli całoroczny
czynsz dzierżawny, tak że została mu do spłacenia tylko druga
taka sama suma za rok następny, płatna w ratach kwartalnych.
Poza tym polecił mu podskarbi odkupić od braci Tymfów różne
instrumenty mennicze, które są ich własnością.
Przejęcie na tej podstawie mennicy bydgoskiej nastąpiło w ciągu
marca r. 1667, już w nieobecności braci Tymfów. Pozostała tylko
notatka, że Boratini istotnie przejął i zapłacił im za niektóre ru¬
chomości mennicze, resztę zaś słudzy Tymfów wywieźli do Gdańska3.
Uruchomiając tę mennicę, liczył Boratini przede wszystkim na
emisje szóstaków, gdyż te dawały najlepsze dochody. Tymczasem
najbliższy sejm postanowił, że szóstaków jest już dosyć w obiegu
i że one właśnie dają najwięcej pola do nadużyć, wobec czego
zakazał ich dalszej produkcji. To zmieniało zupełnie sytuację
i doprowadziło do nowych targów między podskarbim a Boratinim,
a skutkiem ich był nowy kontrakt dzierżawny.
1 K. ostrz ębski w Wiad- Num. Ar. III, str. 279.
*	Tamże, str. 438.
>>>
211
Umowa ta podpisana 10 kwietnia 1668 oddaje Boratiniemu
obie mennice koronne w Krakowie i Bydgoszczy na rok w dzier¬
żawę, licząc od 15 kwietnia 1668 do 15 kwietnia 1669 za sumę
70.000	zł płatną w 4 ratach kwartalnych po 17.500 zł. oraz po¬
zwala mu wybijać złoto, talary, orty, trojaki, półtoraki i grosze,
z wyjątkiem tylko szóstaków, a to według ordynacji z r. 1658.
Ponacko wolno mu założyć jeszcze jedną mennicę w Malborgu,
ale na koszt własny, bez obciążenia skarbu1.
Ale i ten kontrakt nie został w pełni wyzyskany. Dnia
16 września 1668 abdykował król Jan Kazimierz, a sejm konwo-
kacyjny w listopadzie t. r. uchwalił zamknąć wszystkie mennice
w Koronie i na Litwie2. Przy końcu zatem roku 1668 musiała
mennica bydgoska na równi z krakowską zawiesić swoją dzia¬
łalność.
Jeszcze przed abdykacją zainteresował się król dochodami
menniczymi i w r. 1668 kazał podskarbiemu Krasińskiemu zrobić
sobie odnośne zestawienie. Podskarbi dał to do druku, może celem
rozdania na sejmie, skąd dowiadujemy się, że bracia Tymfowie
wpłacili do skarbu z mennicy ordynaryjnej kwotę 27.000 zł za
rok 1664, za r. 1665 — 54.000 zł, a za rok 1666 tylko 46.927 zł
zamiast umówionych 54.000 zł. Osobno z mennicy złotowej srebrnej
wpłynęło 120.519 zł 22 gr. T. L. Boratini wpłacił zaś w r. 1667
kwotę 70.000 zł do rąk Hier. Radziejowskiego, posła Rzplitej do
Turcji, a w r. 1668 tylko 6.535 zł (zamiast 70.000) 3.
Nad pytaniem, ile właściwie zarobili przedsiębiorcy, zastana¬
wiali się już ówcześni. Istnieje druk z r. 1669 pt. Epistoła mer-
catoris cuiusdam, który tę rzecz analizuje z kupieckiego punktu
widzenia. Skarży się przede wszystkim na orty i szóstaki byd¬
goskie, bite w olbrzymich ilościach, tak że wyparły z obiegu
prawie wszystkie lepsze pieniądze. Mennica bydgoska, jak autor
twierdzi, zatrudniała 12 mincarzy do samego bicia stempli,
a ponieważ jeden mincerz w jednym dniu przekuwa na orty
1 Tamże. str. 279.
3	Braun, j. w , str. 119. Vol. Leg. IV str. 492.
3	Druk ulotny pt. Summariusz rachunków general. Królowi JMci od
Skarbu koronnego podanych — w zbiorach Neprosa w Warszawie (był
w r. 1927).
14*
>>>
212
300 grzywien (= 60 kg srebra), przeto na rok wypada, choćby
tylko licząc 6 ludzi stale zatrudnionych, ortów na sumę 10.368.000 zł,
(= 17 tonn złota). Autor wskazuje dalej na sprzeczność między
tym obliczeniem a sprawozdaniami podskarbiego, które wykazują
rzekomo tylko 122.780 zł zysku1. Rachunki tego kupca są jednak
nietrafne zarówno co do ilości złota, jak też co do podawanego
przez podskarbiego dochodu. Jak wynika z przytoczonego
wyżej sprawozdania z r. 1668, mennice srebrne wpłaciły za czas
1664—68 kwotę 324.981 zł do kasy skarbowej.
Z powyższego przedstawienia widzimy, że za panowania Jana
Kazimierza dwa razy była czynna mennica bydgoska: raz w latach
1650 52 i drugi raz w 1. 1660—68. Naczelnymi jej szefami byli
podskarbiowie, których herby figurują stale na wszystkich mo¬
netach tu wybijanych, a których było czterech, a to:
a)	Jan Daniłłowicz, herbu Sas, zmarły w r. 1650, jeszcze przed
otwarciem mennicy bydgoskiej;
b)	Bogusław na Lesznie Leszczyński, herbu Wieniawa, który
w r. 1659 postąpił na urząd podkanclerski koronny;
c)	Jan Kazimierz na Krasnem Krasiński, herbu Slepowron
zmarły w początkach r. 1668;
d)	Jan Andrzej z Raciborska Morsztyn, herbu Leliwa, od
r. 1668.
Poza tym miała mennica bydgoska czterech dzierżawców i ad¬
ministratorów, a to:
e)	Krzysztofa Guttmana, znaczącego się literami CG w latach
1650-2;
f)	Tomasza Tymfa, z literami TT w latach 1660 — 2;
g)	Andrzeja Tymfa, z literami AT w latach 1663—7;
h)	Tytusa Liviusa Boratiniego z literami TLB, w latach 1667—8.
Monety, jakie za tego panowania wybijano w Bydgoszczy, to:
szelągi miedziane z r. 1650, grosze koronne z r. 1650 i 1666,
dwugrosze z 1. 1650 — 51, trojaki z r. 1650, szóstaki kor. 1. 1650,
1660—68, orty koronne z 1. 1650—52, złotówki kor. z 1. 1663 66
talary z r- 1650 i 1661, dukaty z r. 1651 i 1661, dwudukaty
1 Epistoła mercatoris cuiusdcm ad eguitem Polonum statum modernum
rei monetariae concernens 1669 — por. Szelągowski, j. w-, str. 262.
>>>
213
z r. 1660, portugały koronne z r. 1652 i 1661. Oprócz herbów
koronnych i herbu podskarbiego noszą stemple tych monet jeszcze
litery wymienionych przedsiębiorców. Z tego monety, mające li¬
tery CG — C. Guttmana, oraz TT — Tomasza Tymfa, pochodzą
wyłącznie z mennicy bydgoskiej, natomiast monety z literami AT —
Andrzeja Tymfa i TLB Tytusa Liv. Boratiniego mogą pochodzić
z mennicy bydgoskiej lub krakowskiej, gdyż obie te mennice ko¬
ronne równocześnie były w ich rękach i kontrakty na obie men¬
nice razem podpisywano.
♦
Poszczególne gatunki monet przechodzimy oddzielnie, a to:
a)	SZELĄGI KORONNE
Szelągi biła mennica bydgoska raz tylko za tego panowania,
a to w r. 1650, równocześnie z mennicą wschowską, a może i po¬
znańską. Są to szelągi miedziane, a różnią się od szelągów innych
mennic tym, że noszą litery CG — Chr. Guttmana oraz że nie¬
które ich odmiany mają w napisie BIDG wyraźnie wypisane.
Szelągi te, to pierwsza wogóle moneta miedziana w Polsce.
Prawną ich podstawą jest uchwała komisji sejmowej z 16 maja 1650,
która pozwalała bić szelągi z czystej miedzi i mówi:
„Co się tyczy szelągów, to z szczerej miedzi powinny być
bite, na grosz 4, a to także dla snadniejszej redukcji, gdyby
na połowicę valoris moderni chciała Rzplita reducere monetę
wszystką, żeby to, co teraz jest szelągiem, mogło być pół-
szelągiem. Szelągów zaś na grzywnę tyle sztuk się bić ma,
ile walor wynosi grzywny w zwyczajnym kupnie miedzi, de-
ductis impensis“ x.
Z powyższego wynika, że właściwie nie miały szelągi prze¬
pisanej stopy menniczej, która zależeć miała od ceny miedzi
i kosztów menniczych, a zatem mogła zależeć jedynie od dobrej
woli dzierżawcy menniczego. Z zachowanych dzisiaj okazów wy¬
nika2, że waga przeciętna szelągów wynosi 2,60 g, czyli że
1 Zagórski j. w., str. 161.
*	Czapski, Catalogue I, str. 251 nr 1950 i n.
>>>
214
z grzywny można ich było wybić 77 sztuk. Taką grzywnę miedzi
kupowano jednak za 12 gr.czyli po 48 szelągów, licząc na
1 grosz 4 szelągi. Wynika z tego, że na koszty mennicze i zysk
przedsiębiorcy zostawało 29 szelągów z każdej grzywny.
Szelągi te nie utrzymały się długo w kursie i poza r. 1650
nie były więcej emitowane. Możliwe, że cena im wyznaczona na
V4 grosza była za wysoka, a i rachunek na 4 nie był wówczas
praktykowany. Gdy w r. 1659 zaczęły inne mennice bić znowu
szelągi, były już one daleko mniejsze, a nadto liczyły się po 3 na
1 grosz. Są to tzw. boratynki, w Bydgoszczy jednak nie bito ich
zupełnie.
Szelągi bydgoskie znane są tylko z r. 1650 w następujących
odmianach:
1110.	Av. Pod koroną monogram królewski ICR przy nim.
16	— 50. /C—G (C. Guttman) i herb Wieniawa podskar¬
biego Leszczyńskiego. Rv Orzeł polski i napis -SOLIDYS
•REGNI-POLONI-1650
1111.	J. w., ale Av. 16—50 /G- -G Rv.SOL.IDV5* . . . .
(Cz. 1957).
1112.	J. w., ale Av. 16-50 /-C- -G- Rv
1113.	J. w., ale Av. 16-50 / CG- Rv	 (MW)
1114.	J. w., ale Av. 16---50 /C- *G Rv. SOLlDVSREGNI
POLONB1DG (Cz. 1956).
1115.	J. w., ale Av. 16—50 C- -G- Rv
1116.	J. w., ale Av. 16 50 C* -G Rv	(M. Byd.)
*1117. J. w„ ale Av. 16- —50 C-^-G Rv.SOLIDVS-REGNI
•	POLONI • BIDG • (Cz. 9764).
1118.	J. W., ale Av. 16-50 C- ^-G- Rv. -SOLIDVS-REGN1
•	POLON1-B1DG (M. Byd.)
1119.	J. w., ale Av. 16—50 C- ^-G Rv.S0L1DVS-REGNI
•POLONI-BIDG
1120.	J. w., ale Av. 16-50 C-^-G Rv.SOLIDVS-REGNI
:POLONI -BIDG-
1121.	J. W., ale Av. 16- -50 C- ^ G- Rv.SOLIDVS-REGNI
•POLONI-BIDGO (Cz. 1955)-
1 H n i ł k o, j. w., str. 33
>>>
215
1122.	J. w., ale Av. 16 50 ,C- ^ G Rv. SOLlDVS-REGNI
POLONI • BIDGO (Zag. 449)-
1123.	J.W., aleAy. 16---50/-C-^-G- Rv. SOLIDVS• REGNI
•POLONI-BIDGO (MW)-
b)	GROSZE KORONNE
Dwukrotnie za Jana Kazimierza biła mennica bydgoska grosze,
raz w r. 1650, za dzierżawy Krz. Guttmana i drugi raz w r. 1666
za dzierżawy Andrzeja Tymfa. Pierwsze są zbyt drobne i nie
mają liter dzierżawcy, drugie zaś nieco większe, mają litery AT.
Grosze z r. 1650 bite były na podstawie uchwały komisji sej¬
mowej, która ustanowiła:
„Dwojaki zaś i grosze, ponieważ propter exilitatem sui
i stempla by ferre (nosić) nie mogły, a żeby przecie ad pon-
dus wyższych tych monet miały analogiam jaką, z siedmio-
łutowej grzywny mają być bite, żeby dwie takowe grzywny
in bonitate intrinseca korespondowały jednej 14-łutowej. A tak
wynijdzie groszów sztuk 324“ '.
Z powyższego wynika, że każdy grosz bydgoski winien był ważyć
0,62 g w czym przy próbie 7-ej, było czystego srebra 0,27 g
Z grzywny brutto z takiego srebra wybijano 324 sztuk groszy,
ale z grzywny netto, czyli fajnu, bito takich groszy sztuk 746.
Ponieważ nie są oznaczone literami dzierżawcy Guttmana, trudno
jest je odróżnić od groszy, pochodzących z mennicy wschowskiej.
Jedynie rysunek orła jest na nich inny: wschowskie grosze mają
bowiem orła ze skrzydłami w górę wzniesionymi, bydgoskie zaś
orła ze skrzydłami w dół opuszczonymi. Zaliczam zaś je do byd¬
goskich dlatego, że taki sam orzeł pojawia się i na współczesnych
mu dwugroszach, ale w towarzystwie liter CG — Guttmana.
Po raz drugi nastąpiła emisja groszy w r. 1666, ale w tak
skromnej liczbie, że znamy w niej zaledwie jeden jedyny okaz ze
zbioru W. Bartynowskiego w Krakowie. Bito je na podstawie
kontraktu z r. 1663 pod kierunkiem Andrzeja Tymfa, którego li¬
1 Zagórski, j. w., str. 161
>>>
216
terki AT widoczne są obok orła. Ich pochodzenie bydgoskie nie
jest jednak pewne, gdyż kontrakt wymieniony opiewał na dzier¬
żawę dwóch mennic, krakowskiej i bydgoskiej. Mimo to zaliczam
ten grosz do monet bydgoskich, gdyż nosi popiersie królewskie
w laurze a nie w koronie, a więc tak, jak wiele wcześniejszych
monet bydgoskich, a nie tak, jak zwykle widzimy na monetach
z krakowskiej mennicy wyszłych. Inne grosze nie są w ogóle
znane i żadna mennica ich więcej nie biła.
a) Grosze z r. 1650
*1124. Av. Orzeł polski i napis: »IO-CASl-D-G’—REX*POL*
SV — Rv. Pod koroną cztery wiersze napisu: 16-1*50
|GROSAR-|REGNI-|PO LO (Cz. 1949).
bj Grosze z r. 1666
*1125 Av. Popiersie króla i napis w toku: IO:CASl:DG:REX:
POL-SVE-M:D:L* — Rv. Orzeł polski z cyfrą I na
piersiach (=1 grosz) a w otoku napis: MONET:NOVl
ARG:REG:POL 1666 (Pot.)
c)	DWUGROSZE KORONNE
Jest to nowy gatunek monety, nie wybijany dotychczas w Ko¬
ronie, a wprowadzony dopiero w r. 1650 za przykładem Litwy,
gdzie jeszcze Zygmunt August takie dwugroszówki albo dwojaki
kazał wybijać. Podstawą prawną dla nich była uchwała komisji
sejmowej z r. 1650, która dozwoliła je bić na tę samą 7-ą próbę
srebra jaka i grosze, oraz w ilości 162 sztuk z grzywny' brutto
Z tego powodu każdy dwojak powinien mieć 1,24 g wagi,
a w tym 0,54 g czystego srebra. Jeżeli z grzywny mieszanego
srebra wychodzi 162 sztuk, to z grzywny czystego srebra wyjdzie
takich sztuk 370.
1 Zagórski j w. str. 161
>>>
1194
JAN KAZIMIERZ
a'*
ii. *-ro'(
»i i
\**& HF.-/
o/
TABLICA XIX
fi ii -i
,KO*. ARft4
Szelągi, grosze, dwugrosze, trojaki, szóstaki
i orty bydgoskie z 1650—1666 r.
>>>
217
Na taką stopę bite dwojaki znane są z lat 1650—54, ale
z nich tylko niektóre z lat 1650/51 pochodzą z Bydgoszczy,
reszta zaś należy do mennicy wschowskiej. Pierwsze mają inaczej
narysowanego orła i litery CG Chr. Guttmana, drugie litery MW
(Moneta Wschoviensis). Później dwojaków nie wybijano. Znamy
następujące odmiany dwojaków bydgoskich:
a i Dwugrosze z r. 1650
1126	Av. Orzeł polski bez liter mincerskich, — Rv. Pod
koroną 16-11*50 oraz trzy wiersze napisu z herbem Wie¬
niawa podskarbiego u dołu. Napisy: Av. IO-CASID-
GREX:PO-ETS-BIDG Rv. GROS-ARG-(DVP-REG-1 •
POLONI-j-^- (Cz. 1945)
1127	Av. 10CAS1DG-REX-P0ETSMD Rv. -GROS-ARG-
[-DVP-REG-I-	(Kur. 172)
1128.	J. w., ale Av. przy orle litery C G Chr. Gutmana,
a napisy: Av. IOANCAS-D-G-POL-&SVEC-REX Rv.
GROS-ARG: iDVP-REGNI: | POLONI: (Cz. 1943)
1129.	J. w., ale	Rv	|POLON:|
(Cz. 5211)
1130.	J. w., ale :	Rv	|
(Cz. 7606)
1131.	J. w., ale 		 Rv	| POLONIs| “
(Cz. 9759)
*1132. J. W., ale	Rv. GROS-ARG|DVP •
•REGN|POLON:|®tf (zb. w.)
1133.	J. w., ale Av. lOAN . . . REX: Rv. GROS • ARG -
-|DVP-REGN:|POLONI*|
1134.	J. W., ale Av. IOAN . . . REX- Rv	REGN-
•IPOLONI-Itf
1135.	J. w., ale Av. POL&SVECREX: Rv
1136.	Av. -IOANCAS:D-G-POL-&SVEC-REX Rv
IDVPREGN-I		 . (MW)
1137.	Av. -IOANCAS-D-.G-	 Rv. GROS-ARG:
|DVP-REGN:|POLON:|	 : . . (MW)
1138.	Av. 10ANCAS-D-G-P0L-&SVEC-REX- Rv. GROS-
ARG:! DVP-REGN:|POLON:|^
>>>
218
1139.	J. w., ale	Rv. |POLON(Pot.)
1140.	Av. IOCAS1DGREXPOLETSVMD Rv. -GROS-ARG-
l-DVPREG-l-POLONI-l-^. (Kur. 171)
1141.	Av. IO:CASIDGREX:PO-ET-S-BIDG Rv. GROS-ARG-
|DVP:REGN|POLONI|^
1142.	Av. IO-CASI-D-G-REX-PO-ET-S-BID-G- Rv
|DVP-REGN|-POLONl-|-^ (MW)
1143.	Av. :IO:CASI:D:G:REX-PO-ET-S-BIDG- Rv
I-DVP-REG-I	|.*f. (MW)
1144.	Av. 10-CASI-D:G-REX:P0-ET-S:BIDG: Rv. GROS-
ARG|DVP-REG-|POLONI-|-^- (M. Byd.)
*1145. Av	S-BIDG- Rv. GROS:
ARG:|DVP-REG:|POLONI:|--£- (MW)
1146. Av. -IOCASIDGREXPOETSB1DG Rv. GROS-ARG-
|DVP-REG-|-POLONI|-^-
*1147. Av. IO-CASI-D:G-REX-PO-ETS-BIDG- Rv
•|POLONI.|-^- .z. (1945)
1148.	J. w., ale		 . . . Rv	¡DVP:REGN:
|POLONI-|--£- (Cz. 7607)
1149.	Av. IOCASIDGREX:POET-S-B1DG: Rv. GROSARG
|DVP-REG-|.POLONI-|.^-
b Dwugrosze z r. 1651
1150.	Av. Orzeł z literami Chr. Guttmama C—G po bokach
—	Rv. Pod koroną cyfra II (2 g-rosze), niżej trójwiersz
z herbem podskarbiego. Napisy: -IOA-CAS-D-G-POL
-&SVEC-REX Rv. — MON-ARG|REG-POL-| 16^51
(Cz. 5873)
1151.	J. w., ale IOA-CAS- .... REX- Rv. MON:ARG| . .
1152.	J. W., ale 10ANCAS- .... REX Rv. MON-ARG| . .
(Czp 1990)
1153 .]. W., ale	Rv. MON: ARG|REGN-
POL|	(Cz. 1989)
1154. J. W., ale Av	REX- Rv	|REG-POL-|
(MW)
4
>>>
1155. J. w‘, ale Rv. rok pod koroną, a herb podskarbiego
Leszczyńskiego sam na dole. Napis w trójwierszu: 16.11.51
|GROS-ARG|DVPREGN:|POLON:|*f (Pot \)
d)	TROJAKI KORONNL
Trojaki, zwane też potrójnymi, tj. groszami, wybijano w Byd¬
goszczy raz tylko, a to w r. 1650 pod kierunkiem Chr. Guttmana.
Stopa ich przepisana była ordynacją komisji sejmowej tegoż roku,
która mówiła, że potrójnych na grzywnę 14-tołutową bić należy
sztuk 216. Z tego wynika, że każda sztuka winna ważyć 0,93 g
i mieć w tym czystego srebra 0,82 g, na grzywnę zaś fajnu szło
takich sztuk 247. Trojaki takie bito w r. 1650 we Wschowie
i Bydgoszczy, przy czym bydgoskie mają orła. a nie napis na od-
wrociu, oraz litery CG przy nim, a w napisie wyraz BIDG. Na¬
leżą do okazów dziś bardzo rzadkich.
W późniejszych latach bito jednak trojaki, ale już nie w Byd¬
goszczy, lecz w Krakowie. Trojak bydgoski z r. 1650 znany jest
tylko w jednej odmianie, a to:
*1156. Av. Popiersie króla w laurze i napis: lOA-CAS*D*G-
•POL-&S-REX-
Rv. Orzeł polski z C-G po bokach (Chr. Guttman)
i napis dokoła: 111 MON • ARG • CI V ^ BIDG • 1650 •
(Cz. 5864)
e)	SZÓSTAKI KORONNE
czyli monetę wartości 6 groszy wybija mennica bydgoska na trzy
zawody: raz za dzierżawy Chr. Guttmana w r 1650, drugi raz
za dzierżawy Tomasza Tymfa w 1. 1660 62, trzeci raz za Andrzeja
Tymfa w 1. 1663-67.
Najwcześniejsze szóstaki z r. 1650 mają stopę menniczą prze¬
pisaną w ordynacji z r. 1650, która kazała im dać srebro 14-o
łutowe i bić 108 sztuk z grzywny. Wobec tego każdy szóstak
winien mieć 1,87 g wagi, a w tym czystego srebra 1,63 g,
z grzywny zaś czystego srebra można ich wybić sztuk 123. Szós¬
taki te mają cyfrę VI (== groszy) przy orle, a różnią się od wy-
M W tej odmianie ostatnia 1 w dacie przerobiona w stemplu z O.
>>>
220
robów innych mennic tym, że rysunek ich stempla, a więc po¬
piersia i orła, jest analogiczny do rysunku innych monet bydgoskich
z r. 1650, że przy orle pomieszczone są litery CG — Guttmana,
kierownika mennicy bydgoskiej, wreszcie że w napisie czytamy
wyraźnie MONETA ARGENTEA CIVITATIS BIDGOST1ENSIS.
Napis ten zresztą mylnie informuje o stosunku prawnym szóstaków:
nie była to bowiem moneta miasta Bydgoszczy, lecz moneta
państwowa bita w Bydgoszczy.
W latach 1651 — 59 nie wybijano w Bydgoszczy szóstaków,
a nowe ich emisje zaczęto bić dopiero w r. 1660, gdy dzierżawę
mennicy objął Tomasz Tymf. W kontrakcie dzierżawnym nie była
stopa mennicza dokładnie wyszczególniona, ale instrukcje pod
tym względem otrzymał Tymf osobno od podskarbiego. Nie znamy
ich dzisiaj, ale prawdopodobnie były takie same, jakie podaje
ordynacja z r. 1656, tj. żądały dla szóstaków 6-ej próby srebra
i 53 sztuk z grzywny. Znaczy to, że każdy szóstak winien mieć
normalnie 3,80 g wagi, a w tym 1,43 g czystego srebra,
z grzywny zaś fajnu winno było się wybijać 141 sztuk takich
szóstaków.
Na tej podstawie wybijał T. Tymf szóstaki w latach 1660—62,.
znacząc je swoimi literami TT. Rysunkiem popiersia, jak i rysun¬
kiem herbów różnią się te szóstaki znacznie od innych, w Po¬
znaniu lub Krakowie wybijanych.
Trzeci okres szóstaków przypada na lata Andzeja Tymfa
1663—67. W myśl jego kontraktu winny były być bite te szós¬
taki na taką samą stopę jak poprzednie, w rzeczywistości jednak
mają tę stopę nieco gorszą. Noszą przy tarczach herbowych litery
AT —A. Tymfa, ale mimo to trudno je odróżnić od krakowskich.
Przypuszczam, że bydgoskie są te emisje, które mają popiersie
królewskie w starożytnej zbroi, z rzemieniami na ramieniu.
Ostatni wybijał w Bydgoszczy szóstaki T. L. Boratini w L
1667—68 i znaczył literami TLB. Ponieważ produkował je rów¬
nocześnie w Krakowie, przeto rozróżnić je jest bardzo trudno.
Przypuszczam, że i tu jedynym kryterium może być rysunek po¬
piersia królewskiego. Szóstaki z popiersiem klasycznym mogą po¬
chodzić z Bydgoszczy, a z popiersiem zwykłym z Krakowa. Je¬
dnakże i tu pewności nie mamy. Znane są następujące odmiany:
>>>
221
a)	Szostak z r. 1650
*1157. Av. Popiersie króla w laurze, górą napis: IOANCAS-
•D-G-—POL-&SVE-REX- — Rv. Orzeł polski z lite- t
rami C—G i cyfra wartości V—I (=6 groszy) po bo¬
kach, dokoła napis: MON:ARG:ClVIT-BIDGOST: 1 -6-
5-0- (Cz. 1934)
b)	Szóstaki z r. 1660.
1158 Av. Popiersie króla w koronie Rv. Pod koroną VI
i trzy tarcze obok nich litery T—T (Tom. Tymf) i herb
Slepowron podskarbiego Krasińskiego. W otokach napisy:
Av. IOAN-CASIM-D-G-REX-POL-&SVE
Rv. GROS-ARG-SEX- iREG:POL-1660
1159.	Av. 10AN-CASIM-D-G-REX-P0L-&SVE-
Rv. GROS:ARG:SEx-1 -REG:POL-1660
1160.	J. w., ale Rv. GROS-ARG:	(M. Byd.)
1161.	Av. IOAN-CASIM-D-G-REX-POL-ET-SVE-
Rv. GROS-ARG-SEX- f -REG-POL- 1660 (Cz. 5249)
1162.	J. w., ale Av. IOH:CASIM:DG-REX-POL-&-SVE- •
•(Cz. 2165)
1163.	J.W., ale Rv. GROS-ARG:SEX- f ■ REG:POL-1660 (Pot.)
1164.	Av. IOH:CASIM:D-G-REX-POL-&-SVE--
Rv. GROS:ARG:SEX- f -REG:POL: 1660 (M. Byd.)
1165.	J. w., ale herb Slepowron podskarbiego pod popiersiem,
a nie na Rv. Napisy: Av. !OH:CASIM:D:G( fi) REX-
POL-&SUEC:
Rv. GROS:ARG:SEXREG:POLON: 1660 (Pot.)
1166.	J. w., ale Rv. GROS-ARG-SEX REG:	(MW)
c)	Szóstaki z r. 1661.
1167.	Av. Popiersie króla w koronie — Rv. Pod koroną VI
(— 6 groszy) i trzy tarcze herbowe z literami T - T
(Tom. Tymf) u dołu. Napisy w obwódkach po obu stronach:
Av. IOH:CASIM:DG-REX-POL-&-SVE--
Rv. GROS-ARG-SEX-i-REG-POL- 1661 (Cz. 2184)
1168.	J. w., ale Rv. GROS-ARG:	REG:POL: 1661
(MW)
>>>
222
1169.	J. w. ale Av. IOH:CASIM:D:G:REX-POL-&-SVE--
(M. Byd.)
1170.	Av. IOH:CASIMDG:REX-POL-&-SVE--
Rv.GROS-ARG-SEX-i-REG:POL-1661 (M. Byd.)
1171.	J. w., ale Av.IOH:CASIM:DG:REX-POL-&.SVE-(Pot.)
1172.	J.w.,ale Av.IOH:CASIM:D-G-REX-POL-&-SVE-(MW)
1173.	Av. IOH:CASIM:D:G:REX-POL-&-SVE-
Rv. GROS-ARG:SEXtf-REG-POL-1661
1174.	J. w., ale Av. IOH-CASIM-DG:REX-POL-&-SVE-
1175.	J. w., ale Av. IOH-CASIM-DG:REX-POL-&-SVEC
1176.	Av. IOH:CASIM:D:G:REX-POL-&-SVE
Rv. GROS-ARG:SEX-f REG:POL:1661 (MW)
1177.	Av. IOH-CASIM-DG-REX-POL--&*SVE- •
Rv. GROS-ARG:SEX f -REG:POL-1661-
1178.	J. w., ale na Av. brak obwódki przy napisie:
IOH:CASIM:D:G:REX-POL-&-SVE-
Rv. GROS-ARG:SEX f -REG-POL-1661
1179.	J. w., ale Rv. GROS-ARG:SEX i -REG-POL:1661
(M. Byd.)
di Szóstaki z r. 1662
1180.	Av. Popiersie króla w koronie — Rv. Pod koroną VI
i trzy tarcze z literami T —T (Tom. Tymf) u dołu.
Napisy z obu stron w obwódkach:
Av. IOH:CASIM:DG-REX-POL-&-SVE--
Rv. GROS-ARG-SEX- f -REG-POL- 1662 (Cz. 9826)
1181.	Av. IOH:CASIM:D:G:REX-POL-&-SVE--
Rv. GROS-ARG:SEX- f -REG:POL-1662 (MW)
1182.	Av. IOAN-CAS-DG-REXPOL&SMDLRP
Rv. GROS-ARG:SEX f REG-POL- 1662-
1183.	J. w., ale z obwódką na Av., a bez obwódki na Rv.
Av. IOH:CASIM:DG-REX-POL-&-SVE--
Rv. GROS-ARG-SEX- f -REG-POL- 1662 (Cz. 2207)
1184.	Av. IOAN-ĆAS-DG-REXPOL-&S-M-DL-R-P-
Rv. GROS-ARG:SEX-i-REG:POL- 1662 Pot.)
1185.	J. w., ale bez obwódki na Av., a z obwódką na Rv.
Av. IOH:CASlM:D:G:REX-POL-&-SVE
>>>
223.
Rv. GROS-ARG:SEX $ REG:POL-1662
1186. Av. IOH:CASlM:D:G-REX-POL&-SVE:
Rv. GROS-ARG-SEX$REG-POL-1662
*1187. J. w., ale bez obwódki po obu stronach w napisie:
Av. IOH:CASIM:DG:REX-POL-&-SVE--
Rv. GROS-ARG:SEX- f -REGrPOL- 1662 (Pot.)
1188.	Av. IOH:CASIM:D:G:REX-POL-&-SVE--
Rv. GROS-ARG:SEX fi REG:POL-1662- (M. Byd.)
1189.	J. w., ale Rv	REG:POL-1662 (M. Byd.
1190.	J. w., ale Rv	SEX- $ -REG:POL: 1662 (MW
e)	Szóstaki po r. 1662
z czasów dzierżawy A. Tymfa i T. L. Boratiniego nie mają już
tak wyraźnych cech przynależności do mennicy bydgoskiej i trudno
je oddzielić od tych, które wyszły z innych mennic. Z tego
powodu zrezygnować trzeba ze szczegółowego opisu ich niezli¬
czonych odmian i zostawić to przyszłym badaniom.
f)	ORTY KORONNE
Były to już nie ćwierćtalary, jak pierwotnie, ale sztuki 18-gro-
szowe i dlatego noszące stale tę cyfrę 18 na stemplu. Dwa razy
wybijano je w Bydgoszczy. Raz w latach 1650 — 52, kiedy dzier¬
żawcą był Chr. Guttman, drugi raz w r. 1664, kiedy mennicę
dzierżawił Andrzej Tymf. Bicie ich opierało się początkowo na
ordynacji menniczej wydanej przez komisję sejmową w r. 1650, która
przepisywała dla ortów srebro talarowe, tj. 14-ej próby i sztuk
36 z grzywny. Znaczy to, że każdy ort winien mieć wagę 5,60 g,
w tym czystego srebra 4,90 g, a takich ortów wychodziło z grzywny
fajnu 41 sztuk.
Jednakże tej stopy menniczej nie można się było długo trzymać
i już w r. 1651 zmienił ją uniwersał królewski, podnosząc orta
do wartości 21 groszy1. Na skutek tego powstały orty z cyfrą 21
po bokach tarczy w miejsce dawniejszej 18, które mogły być bite
jedynie w ciągu jednego miesiąca, między 14 stycznia a 24 lu¬
tego 1651. Pierwsza data, to dzień wydania uniwersału, wprowa¬
*) H n i 1 k o w Wiad. Num. Arch. r. 1900
>>>
224
dzającego zmianę stopy i wartości, dzień 24 lutego to data
drugiego uniwersału, cofającego powyższe zarządzenia. Wobec
tego dalsze emisje ortów albo nie mają cyfr żadnych, albo noszą
cyfrę 18 (— groszy) na stemplu. Orty z r. 1652 należą do bardzo
rzadkich. Wszystkie noszą litery CG Chr. Guttmana i mają cha¬
rakterystyczny napis CIVITAT. BIDGOSTIENS1S, który mylnie
informuje, jakoby to była moneta miejska.
Czy w późniejszych latach wybijano orty w mennicy bydgos¬
kiej, nie jest pewne. W czasie wojny szwedzkiej 1655—60 była
mennica w ogóle zamknięta. Z lat 1660—62, tj. z okresu dzier¬
żawy T. Tymfa, nie pozostał ani jeden ort z jego literami, możliwe
więc, że dzierżawca ten nie wybijał ich zupełnie. Możliwe nato¬
miast, że bili orty w Bydgoszczy dwaj jego następcy, Andrzej
Tymf i Boratini. Pierwszy zostawił ze swoimi literami AT orty
z 1. 1663 64, które mogą być bite w Krakowie lub Bydgoszczy.
Drugi znaczył literami TLB orty z r. 1667— 68, które również do
obu tych mennic należeć mogą,
Stopa mennicza tych ortów z lat 1663—68 jest już zupełnie
inna i opiera się na ordynacji skarbowej z r. 1658. Ta ustanawiała
dla ortów 10-tą próbę srebra i 32 sztuki na grzywnę. Znaczy to,
każdy ort winien mieć 6,30 g wagi, w czym jest 3,93 g czystego
srebra, z grzywny zaś fajnu sztuk takich można wybić 51.
Ograniczamy się tutaj do wyszczególnienia ortów bezsprzecznie
bydgoskich z lat 1650 — 52, a mianowicie:
a)	Orty z r. 1650
1191.	Popiersie króla w laurze Rv. Pod koron, tarcza
piąciopolowa z datą 16—50 po bokach i herbem Wie¬
niawa podskarbiego u dołu. Napisy:
Av. -IOCASl-D-GvREX-POL-ET-SVE-MDL-RP
Rv. :C1V1TA-B1D GOSTIENS1S: (Pot.)
1192.	Av. -IO-CASl-DG*REX-POL*ET-SVE-M-D-L-R-P-
Rv. :CIVITA:BID)^(GOSTlENSIS (MW)
1193.	J. w., ale na Rv. przy tarczy 16—50|1—8 (= 18 groszy).
Napisy:
Av. -10-CASI-DGREX—POL-ETSVE-M-D-L-
Rv. CIYITA BID-tf-GOSTIENS1S (Pot.)
>>>
TABLICA XX
JAN KAZIMIERZ
Orty, złotówki i talary bydgoskie z 1650—1664 r.
>>>
225
*1194. J. w., ale po bokach tarczy 16 50|1— 8|C—G (Chr.
Guttman), a u dołu pod tarczą litery rytownika B—Aj.
Napisy:
Av. IOANCAS-D-G-REXPOL-&SVEC-M-D-L-R P:
Rv. CIVITAT:BID GOSTIENSIS- (Cz. 1929)
1195. J. w., ale Rv. -CIVITAT-BID GOST1ENS1S (MW)
*1196. J. w., ale rok na końcu napisu, a po bokach tarczy
tylko 1 —8|C —G. Napisy: Av. IO:CASI-D-G-REX-— •
POL-ET-SVE-M-D-L-R-P-
Rv. -CIVlTA-BlD-tf-GQSTIEN-1650 (Cz. 9654)
1197.	Av. :IOCASlDGREX — POL-ETSVEM-DL:
Rv. CIVITA-BID:^:GOSTIEN: 1650 (Pot.)
Av. IOCASI-DG-REX- -POL-ET-SVE-MDL-R-P-
Rv. -CIVITA-BID-^.GOSTIEN 1650
b)	Orty z r. 1651
1199.	Av. Popiersie króla w laurze i napis: IOANCAS-D:G:
P—OL-&SVECREX*— Rv. Pod koroną tarcza pięcio-
polowa, u dołu herb Wieniawa podskarbiego Leszczyń¬
skiego, wkoło napis:
CMTAT-B1DG ^OSTIENS-1651 • (Róż.)
1200.	J. w., ale po bokach tarczy 1— 8|C—G, t. zn. cyfra
wartości 18 groszy i litery Chr. Guttmana. Napisy:
1198.	Av. IOANCAS:D:G:P -OL-&SVE:REX
Rv. CIVITAT-BIDG ^OSTIENS-1651 (Cz. 1975)
1201.	J. w., Av. IOANCAS-D:G:P — OL-&SVF.C-REX-
(Cz. 1976)
*1202. J. W., ale Av. !OANCAS-D-G-PO-L-&SVEC-REX-
(Cz. 1977)
1203.	J. w., ale Av. lOArCAS	(Cz. 1978)
1204.	J. w., ale Av. IOANCAS-D:G:P—OL-&-SVEC-REX
(MW)
1205.	Av. IOANCAS:D:G:P-OL-&SVEC:REX-
Rv. CIV1TAT-BIDG ^OSTIENS: 1651 (Cz. 1979)
*1206. J. w., ale po bokach tarczy inna cyfra wartości 2—1|
C-G. Napisy: Av. IOANCAS-D:G:P-OL-&SVE:REX-
Rv. C1TITAT:BIDG ^ OSTIENS: 1651 (Cz. 1980)
Mennica bydgoska	15
>>>
226
1207.	J. w., ale Av. IOANCAS:D:G- - POL- &SVE:REX -
(Cz. 1981)
1208.	J. w. ale Av. IOANCAS-D:G-P - OL-&SVE:REX-
(M.Byd.)
1209.	J. w., ale Av. -1IOANCAS-	(MW)
1210.	J. w., ale Av. -IOAN-CAS:D:G- - POL- &SVE:REX
(MW)
1211.	J. W., ale Av. !OANCAS-D:G:P- OL-&SVEC:REX-
(Cz. 10317)
1212.	J. w., ale Av		SVEC-REX- (MW)
1213.	J. w., ale Av	G-PO L-&SVEC-REX (M.Byd.)
1214.	Av. IOA-CAS-D-G-PO—L-&SVEC-REX
Rv. CIVITAT-BIDG^OSTlENS:1651- (Róż)
c)	Ort z r. 1652.
*1215. Av. Popiersie króla, jak poprz. w laurze, oraz napis:
lOANCAS-D-G-PO — L-&SVEC-REX- - Rv. Tarcza
pięciopolowa pod koroną z literami 1 8|C—G po bokach
i z herbem podskarbiego Leszczyńskiego u spodu, dokoła
napis: CIVITAT-BJDG ^ OSTIENS- 1652- przy czym
cyfra 2 w roku jest w stęplu przerobiona z 1 (Cz. 5879).
g) ZŁOTÓWKI, CZYLI TYMFY KORONNE
Była to moneta nowo wprowadzona w r. 1663 przez braci
Tymfów, którzy przedstawili ją komisji sejmowej jako jedyny
środek dla ratowania finansów państwa. Komisja, mimo przestróg
ze strony Boratiniego i innych, plan Tymfów przyjęła i pozwoliła
mu bić złotówki, czyli sztuki 30-groszowe ze srebra 8-ej próby
i liczbie 30 z jednej grzywny mieszanej. Znaczy to, że każda
złotówka winna ważyć 6,72 g i mieć w tym czystego srebra
3,36 g, z grzywny zaś fajnu można ich było wybić 60 sztuk.
Złotówki te wybijano w mennicach nadzwyczajnych, tzw. ekstra-
ordynaryjnych, naprzód we Lwowie, potem w Krakowie i Byd¬
goszczy, jednakże już w r. 1664 całą ich produkcję skoncentro¬
wano w Bydgoszczy i prowadzono ją aż do r. 1666, do dnia 20 li¬
stopada. W tym czasie wypuszczono w kurs blisko 7.000.000
złotówek i wywołano tym niesłychane zamieszanie pieniężne. Zło-
>>>
227
tówki bowiem miały kurs przymusowy po 30 groszy, chociaż w rze¬
czywistości przedstawiały wartość zaledwie 12—13 groszy. Miasta
pruskie nie chciały ich przyjmować, potem zrównały ich z ortami,
naznaczając im cenę 18 groszy. Zewsząd podniosły się narzekania
i skargi na Tymfów, którzy wnet doczekali się kondemnat i ba¬
nicji. Z początku podskarbi i król brali ich w obronę i nakazy¬
wali przyjmować monetę w nominalnej wysokości. Gdy jednak
i na sejmie wytoczono sprawę, Tymfowie widząc, że się nie
obronią, uciekli za granicę.
Złotówki długo jeszcze były w obiegu po rozmaitej cenie.
Umieszczony na nich monogram królewski ICR (Joannes Casimirus
Rex) tłumaczono: Initium Calamitatis Regni. W r. 1717 naznaczono
im cenę urzędową 1 zł 8 gr (= 38 groszy) w szelągach, czyli
boratynkach, w r. 1765 cenę 1 zł 6 gr (= 36 groszy) w miedzi,
nakoniec w r. 1776 nakazano wycofać je z obiegu i oddawać do
kas skarbowych na przetopienie, płacąc po 27 groszy za sztukę.
Produktem mennicy bydgoskiej są złotówki z tzw. małym
monogramem królewskim, gdzie litera R jest mniejsza od C. Znamy
ich następujące odmiany:
a)	Złotówki z r. 1661
1216.	Av. Monogram 1CR pod koroną i napis podwójny:
DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS: | POTIORQ3 :
METALLO EST — Rv. Pod koroną tarcza z trzema
herbami i napisem XXXGRO|-POL*, po jej bokach
literki A-T (And. Tymfa), a w toku: MONET:NOVA
:ARG:REG:POL: 1661. Rok jest tu omyłkowy, zamiast
może 1664. (MW)
b)	Złotówki z r 1663
1217.	Monogram i tarcza z A—T jak poprz., ale napisy:
Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS|POTIORQ3 •
METALLOEST- - Rv. MONET:NOV:ARG : REG :
POL-1663—XXXGRO| POL- (Cz. 2237)
1218.	J. w., ale Rv	ARGE: REG:POL- 1663
GROIPOL (Cz. 9832)
1219.	J.W., ale Rv. MONET-NOVA-ARG:REG-POL-1663-
GROjPOL-
15*
>>>
228
1220.	Av. DAT. PRETIVM-SERVATA-SALVS* | POTIOR
-	Q3-METALLO-EST •
Rv.MONE-IIOVA-ARGE-REG-POL -1663—XXXGRO
|*POL* (MW)
1221.	J. W., aie Rv. MONET:OVA:ARGE:REG:POL-1663
XXXGROI ♦POL*
1222.	Av. DAT-PRETIVM-SERVATA-SALVS-IPOTIORQ3.
METALO:EST
Rv. MO NE-NOVA:ARGEN:REG:PO-1663-XXXGRO
|*POL* (MW)
1223.	Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS- 4 |POTIO-
RQ3:METALLO:EST :
Rv. MONE:NOVA:ARGEN:REG:POL:1663-XXXGRO
l-POL- (MW)
1224.	J. w., aie Rv., MONE-llOVA-ARGE-REG-POL- 1663
-	*POL* (MW)
1225.	Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS 'S? | POTIORQ3
:METALLOEST:
Rv. MO 1IE-NOV-ARGEN :RE:PO: 1663 - XXXGRO
l&POL®
1226.	Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS-1 POTIOR:Q3
METALLO:EST
Rv.MONE-NOVA:ARGEN:REG:POL-1663—XXXGRO
|*POL* (MW)
1227.	Av. DA:PRETIVM:SERVATA:SALVS-1 POTIORQ3 •
METALLO :EST
Rv. MONE:NOVA:ARGE:REG:POL- 1663-XXXGRO
|*POL*
1228.	Av. DAT-PRETlVM-SERVATA-SALVS:|POTIORQ3 •
METALLOEST
Rv. MONENOV-ARG-REG-POL: 1663: XXXGRO| •
POL-
1229.	Av. DAT-PRETIVM-SERVATASALVS-1POTIORQ3-
•	METALLO :EST
MOI1E-IlOVA-ARGE-REG-POL • 1663 •- XXXGRO
|*POL* (Zag. 008)
>>>
229
1230.	Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS: | POTIOR-Q3
:METALL:0:EST
R. MOIIE :lIOVA:ARGE-REG:POL-1663 - XXXGRO
|®POL®(MW)
1231.	Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALV:|POTIORQ:5E :
META:EST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL:1663 — XXXGRO
l-POL- (MW)
1232.	Av. DAT:PRETIVM:SERVAT:SALVS|POTIORQ3 :
METALL :EST
Rv. ONET:NOV:ARG:REG:POL- 1663 - XXXGRO|
POL-
1233.	Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS|POTIORQ3 :
METALLOEST:
Rv. MONET-NOV:ARG:REG-POL:1663: - XXXGRO
l-POL-
1234.	Av. DA:PRETIVM:SERVATA:SALVS | POTIORQ3 :
MET ALLO :EST
Av. NONET:NOV:ARGE:REG:POL-1663-XXXGRO
-POL-
1235.	Av. DAT:PRETIVM :SERVATA:SALVSS:|POTIORQ3
•METALLOEST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL: 1663:-XXXGRO
l-POL- (Cz. 2238)
1236.	Av. DAT-PRETIVM-SERVATA-SLVAS: | POTIORQ3
-METALLOEST
Rv. MONET-NOVARG-REG-POLO-1663-—XXXGRO
l-POL- (MW)
1237.	Av. DAT-PRETIVM-SERVATA-SALVSS:|POTIORQ3
•METALLOEST-
Rv. MONETNOV-ARG-REGPOL- 1663- — XXXGRO
l-POL- (MW)
1238.	Av. DAT-PRETIVM-SERVATA-SALVS|POTIORQ3-
METALLO:EST
Rv. MONET : NOVA :ARGEN:REG: PO-1663 —
XXXGRO|*POL* (MW)
(
>>>
230
1239.	Av. DAT:PRETlVM:SERVATA-SALVS:|POTIORQ3
•	METALLOEST
Rv. MONET-NOV:ARGREGPOL: 1663: XXXGRO
•POL- (Róż)
1240.	Av. DAT-PRETIVM:SE-RV-A-TA-S-A-LVS|
POTIORQ3:METALLOEST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL- 1663--XXXGRO
|-POL-
1241.	J.w.,ale Av. DAT: PRET1VM:SE • RV-A-TA • S-A LVS|
POTlORQ3-METALLO:EST
1242.	Av. DATPRET1VMSERVATASALVSS:|P0T10RQ3
METALLOEST
Rv. MONETA-NOV-ARG-REG-POL-1663 —XXXGRO
l-POL-
1243.	J. w,, ale środkowa tarcza Wazów w koronie. Napisy:
Av. DAT:PRET1VM:SERVATA:SALVS | POT!ORQ3
•METALLOEST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL- 1663 XXXGRO
l-POL- (Cz. 2239)
1244.	J. w., ale Rv. XXX-GRO| x POL x	(Cz. 2240)
1245.	J. W., ale Rv	ARG:REG:POL 1663 XXXGRO
|POL (Cz. 10356)
c)	Złotówki z r. 1664
1246.	Av. Monogram królewski pod koroną— Rv. Ukoronowana
tarcza z trzema herbami i A —T (And. Tymf) po bokach
Napisy:
Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALV:|POTIORQ3E
:META:EST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL- 1664 XXXGRO
l-POL- (Cz. 10361)
1247.	J. W., ale Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL: 1664
(MW)
1248.	J. W., ale Av. DATPRETIVM:SERVATA:SALVS •
|POTIORQ3:METALLOEST:
1249.	J. W., ale Av. DAT:PRET1VM:SERVAT:SALVS :
|POTIORQ3:METALOEST (MW)
>>>
w
231
1250.	Av. DAT-PRET1VM-SERVATA-SALVS:|P0T10RQ3
•METALLOESTx
Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL-1664: - XXXGRO
. I-POL-
1251.	J. W.( ale Av. DAT-PRETIVM-SERVATA-SALVS:
IPOTIORQ3-METALLOEST:
1252.	J. W., ale Av. DAT-PRETIVM-SERVAVA-SALVS •
IP0T10RQ3-METALL0EST:
1253.	Av. DAT:PRETIVM:SARVATA:SALVS | POTIORQ3
•METALLO:EST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG: POL-1664 XXXGRO
l-POL-
1254.	J. w., ale Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS
IP0T10RQ3 • METALLOEST (Cz. 2254)
1255.	J. w„ ale Av. DAT:PRET1VM:SERVAT:SALVS
POTIORQ3-METALEST (Cz. 10364)
1256.	J. W., ale Av. DAT:PRET1VM:SERVATA:SALVS
•|POTIORQ3:METALLOEST
1257.	Av. DAT-PRETIVM-SERVATA-SALVS-|P0T10RQ3
•METALLOESTx
Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL -1664- XXXGRO
I-POL-
1258.	J. w., ale Av. DAT-PRETIVM-SERVA-SALVSS :
:|POT!ORQ3-METALLO-EST: (MW)
1259.	Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS | POTIORQ3-
METALLOEST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:PO 1664 - XXXGRO
l-POL- (Cz. 10362)
1260.	J. W, ale Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POLO: 1664
(Cz. 10363)
1261.	Av. DAT-PRETIVM-SERVATA-SALVS: |P0T10RQ3-
METALLOESTx
Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL 1664-
1262.	Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS|P0T10RQ3
: METALLOEST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL 1664 —
>>>
232
1263.	Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS|POTIORQ3:
METALLO:EST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL- 1664—XXXGEO
l-POL-
*1264. J. w., ale Rv. XXXPOL|-POL-
d)	Złotówki z r. 1665
1265.	Av. Ukoronowany monogram królewski — Rv. Ukoro¬
nowana tarcza z trzema herbami i z A—T po bokach.
Napisy:
Av. DAT:PRETIVM:SERVATA SALV-1 P0T10RQ3
METALLOEST
Rv. MONET:NOV: ARG:REG:PO 1665 — XXXGRO
| -POL*
1266.	Av. DAT:PRETIVM:SERVAT:SALV: | P0T10RQ3 :
METALOEST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL-1665- •XXXGRO
l-POL- (MW)
1267.	J. W., ale Av. DAT:PRET1VM:SERVATA:SALV :
|POTIORQ3METALLO:EST
1268.	Av. DAT:PRET1VM: SERVATA: SALV:|POT!ORQ3
METALLO:EST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POLO-1665—XXXGRO
l-POL- (Cz. 2276)
1269.J.	w., ale Rv. MONET:NOV:AR:RE:POL-1665 - .
Cz. 10368)
1270.	Av. DAT:PRETlVM:SERVATA:SALVS:POTIORQ3:
METALLOEST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL- 1665 - XXXGRO
l-POL-
1271.	J. w., ale Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POLO: 1665 .. .
1272.	Av. DAT-PRETIVM-SERVATA-SALVS:|POTIORQ3-
METALLOEST
Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL • 1665—XXXGRO
l-POL- (Cz. 2275)
>>>
233
1273.	J. w., ale Rv. MONE-NOV-ARG-REG-POL- 1665
(Cz. 7681)
1274.	Av. DAT-PRETlVM-SERVATA-SALVS-|POTlORQ3
METALLOEST
Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL-1665--XXXGRO
|-POL-
1275.	J. w., ale Rv. MONET-NOVARGREG-POL-1665: . . .
1276.	Av. DAT-PRETIVM-SERVATA-SALVS:|P0T10RQ3
METALLOEST
Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL-1665:-XXXGRO
|POL-
1277.	Av. DATPRETIVMSERVATASALVS:POTIORQ3ME-
TALLOEST
Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL-1665— XXXGRO
l-POL-
1278.	J. w., ale napis podobny po obu stronach:
Av. MONETNOVARGREG-POL- 1665:|POT!ORQ3 *
METALLOEST
Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL- 1665-XXXGRO
|xPOLx
1279.	Av. MONET-N0V-ARG-REG-P0L-1665:|P0T10RQ3
•METALLOEST
Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL-1665- — XXXGRO
l-POL- (MW)
1280.	J. w., ale Av. MONET■ NOV-ARG-REG-POL-1665
|POITORQ3- METALLOEST (Cz. 2277)
Złotówka próbna z 1665 r.
1281.	Av. Popiersie króla w laurze i herb Slepowron pod¬
skarbiego Krasińskiego u dołu — Rv. Orzeł polski
z 16 — 65|A—T po bokach. Napisy:
Av. +IOAN:CASIMl:D:G-REX f POLO:&SVE-MAG:
D:L
Rv. +XXXGROS:POL-ADLlGAM COMISSION LEO*
POLIENS (Cz. 2273)
>>>
234
1282.	J. w., ale Av. z popiersiem króla w koronie i z napisem
IO:CASIM:D:G:REX*POL:&SVE:MAGDL (Cz.2274)1
e)	Złotówki z r. 1666
1283.	Av. Pod koroną monogram królewski, jak dotychczas
Rv. Pod koroną tarcza z trzema herbami i napisem,
przy niej A T (And. Tymf). Napisy:
Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS-1 POTIORQ3
:METALLOST
Rv. MONErNOV:ARG:REG:POLO: 1666 - XXXGRO
l-POL-
1294. J. w., ale Rv. MONE:NOVA:ARGE:REG:POL- 1666
-	(MW)
1285.	Av. DAT-PRETIVM-SERVATA-SALVS | POTIORQ3
•METALLOEST
Sv. MONET-NOVARG-REG-POL-1666 . . (Cz.2294)
1286.	J. w., ale Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL-1666:
1287.	Av. DAT-PRET1VM-SERVATA-SALVS | P0T10RQ3
:METALLOES-
Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL: 1666 - (Cz. 2295)
1288.	Av. DAT -PRET1VM • SEVATA:SALVS: ¡P0T10RQ3
METALLOEST
Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL-1666- (Cz. 10370)
1289.	J. W., ale Rv. MONET-NOV-ARG-REG-POL-1666:
(MW)
1290.	Av. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS| POTIORQ3-
METALLOEST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:PO: 1666 -
1291.	J. W., ale Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL: 1666 —
(Pot.)
1292.	Aa. DAT:PRETIVM:SERVATA:SALVS|POTIORQ3:
METALLOEST
Rv. MONET:NOV:ARG:REG:POL-1666 -
*) Oba okazy nr 1281 i 1282 są próbami menniczymi i niesłychanie
rzadkie.
>>>
235
h) TALARY KORONNE
( •'
Półtalarów, zdaje się, nie biła w tym czasie mennica bydgoska
zupełnie. Natomiast istnieją dwie emisje talarów z r. 1650 i 1661,
które z Bydgoszczy pochodzą. Oba talary należą do bardzo wiel¬
kich rzadkości numizmatycznych i tylko w największych zbiorach
się znajdują. Talar z r. 1650 ma wszystkie cechy ówczesnych
monet bydgoskich, a więc popiersie króla w laurze, litery CG
dzierżawcy Guttmana, nawet napis: MON* ARGENT*CIVIT-BID-
GOSTIENS, który mylnie informuje, że to moneta miejska.
Podstawą do ich bicia była ordynacja komisji sejmowej z 16 maja
1650, która ustanowiła dla talarów taką samą stopę, jaką mają
talary cesarskie i nie chciała by się w czymkolwiek od nich
różniły:
„Od lalarów samych nic ani de bonitate, ani de pondere
detrahi nie ma, bo ta species monetae jest propter commercia
z postronnemi...“
Wobec tego talary winny mieć próbę 14-ą i z grzywny mieszanej
wyjść po 7 sztuk. Znaczy to, że winny mieć wagę 28,80 g,
w tym zaś czystego srebra 25,20 g, a z grzywny fajnu winno
ich być 8 sztuk.
Tej samej stopy trzymał się później Tomasz Tymf, gdy w r. 1661
przystąpił do drugiej emisji w Bydgoszczy. Są to również sztuki
niesłychanie rzadkie, a do tego odbijane też w złocie, jako 5- lub
10-dukatówki. Ze są bydgoskie, świadczą litery TT—-Tomasza
Tymfa oraz rysunek tarczy, zupełnie podobny do tego z r. 1650.
Talary powyższe szły przez cały czas tego panowania po
3l/2 zł licząc na zwykłą srebrną monetę. W r. 1650 próbowano
•obniżyć ich wartość do l1/" zł, czyli do 45 gr., ale próba ta się
nie udała. Natomiast talary płacone w szelągach miedzianych, czyli
boratynkach, miały cenę wyższą, dochodzącą do 5 zł.
a)	Talar z r. 1650
*1293. Av. Popiersie króla w laurze i napis dokała: IOANCASIM:
D: G:POL:&SUEC:REXM:D:L:RUS:PR: - Rv. Pod
koroną ozdobna tarcza pięciopolowa z literami C—G
(Chr. Guttman) po bokach i z herbem Wieniawa pod¬
>>>
236
skarbiego Leszczyńskiego u dołu. Dokoła napis: MON i
:ARGENT :CIVTI: -BIDGOSTIENS: 1-6-5-0-(Cz. 1926)
b)	Talar z r. 1661
*1294. Av. Popiersie króla w koronie, otoczone łańcuchem
złotego runa i napisem: !OAN*CASIMIR:D:G-R — EX*
POL &-SVEC - M-D-L-R-P	Rv. Pod koroną tarcza
pięciopolowa, w ozdobach podobna do talara z r 1650
tylko ma przy koronie rok 16—61: po bokach litery
Tom. Tymfa T — T, a u dołu herb Slepowron f pod¬
skarbiego Krasińskiego. Wkoło napis -MAS:SAM:LIV:
NEC:NON -SVE:GOT:VAN:Q:HAE:REX: (Cz.5913)1
i)	ZŁOTO KORONNE
Oprócz monet miedzianych i srebrnych, wybijała mennica byd¬
goska i monety złote, a to dukaty, półportugały i portugały.
Stopa ich była od wieków niezmieniona i wynosiła dla dukata
23l 2 karata złota i 3W2 g wagi, dla innych gatunków tą samą
ilość karatów, a tylko 5 lub 10 razy większą wagę.
Dukaty bydgoskie ograniczają się tylko do dwóch emisji,
z r. 1651 i 1661, reszta pochodzi z mennic wschowskiej, poznań¬
skiej i krakowskiej. Dukat z r. 1651, niezmiernie zresztą rzadki,
ma wszystkie cechy ówczesnych monet bydgoskich, a więc po¬
piersie królewskie w laurze, litery CG dzierżawcy Guttmana oraz
napis B1DGOST, nadający mu charakter jakby monety miejskiej.
Dukat drugi, z r. 1661, nosi tylko litery TT — Tomasza Tymfa
i tym tylko wskazuje na swe bydgoskie pochodzenie.
Te same litery TT nosi talar z r. 1661, który znany jest też
w odbiciach złotych jako 5- lub 10-dukatówki, czyli jako pół-
portugał i portugał koronny. Oba należą do bardzo wielkich
rzadkości.
Poza tym nie jest wykluczone, że w latach 1663, 1664 i 1666
wybijał w Bydgoszczy A. Tyrnf dwudukaty. Jednakże wobec tego,
*) Okaz u Czapskiego odbity jest w złocie, tak że może uchodzić
za portugal 10-dukatowy. Natomiast okaz w Muzeum Nar. w Warszawie
ma tylko 5 dukatów wagi, a zatem wartość półportugala.
>>>
237
że wybijał je równocześnie i w Krakowie, wyroby obu tych mennic
trudno jest dzisiaj rozróżnić.
Znamy następujące odmiany dukatów, bydgoskich.
a) Dukaty z r. 1651
*1295. Av. Popiersie króla w laurze i górą napis: IOANCAS-
■D-G- —POL-&SVE-REX- — Rv. Pod koroną owalna
tarcza pięciopolowa z literami C —G (Chr. Guttmana)
po bokach, w koło napis: MON-AVR-BID *£ GOST-
•1651- (Cz. 5871)
1296. J. w., ale Rv. ma tarczę z ozdobami i C G po bokach,
oraz napis: ■ MON:AVR:CIVIT: % BIDGOST : 1651
(Beyer)
*1297. Av. j. w. ale napis: IOANCAS-D-G'REXPOL-&S,M*
D-L- - Rv. tarcza bez ozdób i napis: MON-AVR-BlD
GOST• 1651- (MW)
b)	Dukat z r. 1661
1298. Av. Popiersie króla w koronie i napis: IO:CASIM:DG—
REX•P•&•S• — Rv. Pod koroną tarcza pięciopolowa z T — T
(Tom. Tymf) po bokach i z herbem Slepowrón podskar¬
biego Krasińskiego u dołu. Dokoła napis MON:AVREA:
(?) REG:POL: 1661 (Pot.)
o	Dwudukat z r. 1660
*1299. Av. Popiersie króla w koronie i napis w otoku. IOH:
CAS:D:G:REXPOL:&SUEC M:D:L-R-PR- - Rv. Pod
koroną tarcza pięciopolowa, otoczona łańcuchem orderu
złotego runa, z literami T—T po bokach i napisem
w otoku: MON : NOVA • AUR (f) EAREG:POL : 1660
(MW)1
d)	Portugał z r. 1652
*1300. Av. Popiersie w laurze Jana Kazimierza i napis: IOAN*
1) Nie wykluczone, źe między dwudukatami z lat późniejszych, jakie
A. Tymf. wybijał, 2najdą się i takie, które powstały w Bydgoszczy. Dziś
rozróżnić ieh jeszcze nie umiemy.
>>>
238
CASI-D-G-POL-&-SVE-REX:M:D:L:RVS:PR - Rv.
Pod koroną ozdobna owalna tarcza pięciopolowa z lite¬
rami C —G (Cbr. Guttman) po bokach i herbem Wie¬
niawa podskarbiego Leszczyńskiego u dołu. Dokoła
napis: MON: AVREA : CIV1T - B1DGOSTIENS: 1652
(WNA. I. 196)1
VI.	MICHAŁ KORYBUT
Bezkrólewie po abdykacji Jana Kazimierza przeciągnęło się
9 miesięcy, bo od 16 września 1668 do nowej elekcji dnia
19 czerwca 1669. Mimo gwałtownej agitacji politycznej przecież
sprawy monetarne nie schodziły z uwagi obradujących stanów,
a sejm zaraz po abdykacji powziął specjalną uchwałę w tym
względzie. Postanowił mianowicie zamknąć wszystkie mennice
w państwie aż do czasu elekcji, a równocześnie polecił podskarbim
obmyślić najlepsze sposoby poprawy sytuacji monetarnej w kraju,
W ułożonych następnie paktach konwentach przedłożono no¬
wemu elektowi paragraf do zaprzysiężenia, że ani on, ani jego
następcy nie sięgną p£ prawo mennicze, które w myśl konstytucji
z r. 1632 jest i ma pozostać własnością państwa. Natomiast miał
przyrzec, że na najbliższym sejmie koronacyjnym zajmie się wraz
ze stanami usunięciem z obiegu szelągów i tymfów oraz gruntowną
naprawą monety 2.
Jednakże na sejmie koronacyjnym nie doszło, z powodu zer¬
wania obrad, do żadnych uchwał w tym kierunku. Mennice były
nadal zamknięte i z całego okresu panowania króla Michała nie
mielibyśmy żadnej monety, gdyby nie podskarbi koronny Jan An¬
drzej z Raciborska Morstin. Ten pragnąc poruszyć tę sprawę na
sejmie w styczniu r. 1672, postanowił tytułem próby wybić w men¬
nicy bydgoskiej nieco złotówek, jak pisze, dla informacji stanów
koronnych. W Bydgoszczy bowiem utrzymała się jeszcze mennica
wraz z całym inwentarzem, którego pilnował dawny wardajn
i probierz, Michał Hoderman.
l) Jedyny okaz w British Museum w Londynie.
2; Braun, j. w., str. 120. Vol. Leg. IV str. 492; V str. 14
>>>
239*
Otóż dnia 7 lipca 1671 wysłał mu podskarbi rozporządzenie:
żeby 1) zaczął bić złotówki wartości 1/3 talara; 2) by tych złotówek
nie szło więcej nad 21 sztuk z grzywny krakowskiej; 3) aby spo¬
rządzone były ze srebra dobroci 12 łutów i 2 denarów, a z grzywny
fajnu nie bito ich więcej niż 28 sztuk; 4) najwyżej 200 grzywien
czystego srebra ma się przerobić na tę monetę; 5) po przebiciu
zaś tych 200 grzywien mennicę zamknąć z powrotem; 6) cała ta
akcja ma być przeprowadzona pod nadzorem podstarościego grodz¬
kiego w Bydgoszczy, Stanisława Chwaliboga, który winien wardaj-
nowi wystawić świadectwo otwarcia i zamknięcia mennicy oraz.
pokwitowanie z rachunków
Na skutek tego zarządzenia otworzył Hoderman mennicę byd¬
goską, od trzech lat już zamkniętą, i począł wybijać nakazane
złotówki. W myśl przytoczonej instrukcji były to monety o wadze
normalnej 9,52 g, zawierając czystego srebra 7,14 g Z 200 grzy¬
wien fajnu wybiła ich mennica 5.600 sztuk, w stosunku zaś do
dawnych tymfów była to moneta dwa razy lepsza. Ponieważ była
wartości ł/:! talara, zatem miała cyfrę */3 wypisaną pod tarczą
koronną. Poza tym nosi pod popiersiem królewskim herb Leliwa
i dwa klucze jako symbole urzędu podskarbiego Morstina, na od-
wrociu zaś, koło tarczy ma litery MH — Michała Hodermana.
Oprócz tych złotówek wybito w tym samym roku 1671 pewną
ilość czerwonych złotych, czyli dukatów, na stopę już od wieków
przyjętą. Co do nich nie zachował się żaden ślad w aktach, same
zaś okazy noszą oprócz herbów państwowych jeszcze herb pod¬
skarbiego Morstina i litery MH — Michała Hodermana, wardajna
mennicy bydgoskiej. W zbiorze Czapskich w Krakowie znajduje
taki dukat podwójnej wagi.
Na wymienionych złotówkach i dukatach z r. 1671 kończą się
monety koronne, bite w Bydgoszczy pod stemplem króla Michała.
Inne, jakie się spotyka z jego imieniem, to albo późniejsze falsy¬
fikaty (grosze, dwugrosze, trojaki, półtalary), albo też monety
miast pruskich, Gdańska. Torunia i Elbląga. Mimo to sprawy mo¬
netarne omawiane były nieustannie na sejmach, tym bardziej, że
ciągle jeszcze nieuregulowany był dług Boratiniego, starosty osiec¬
*) Zagórski, j. w., str. 167.
>>>
240
kiego. Instrukcje na sejm r. 1672, wydane z kancelarii królewskiej,
obliczają ten dług na 1.600.000 zł i żądają:
„aby był albo przez otwarcie mennicy srebrnej, albo per
alia media wypłacony, gdyż on zawiedziony od Rzpltej na
swojej substancji i z kontrahentami swymi, z których na
30 kupców bankrutami z tej przyczyny zostali tam intra, quam
extra regnum, bardzo szwankować musiał...“1.
Sejm jednak z r. 1672 został zerwany i do żadnej uchwały w tym
przedmiocie nie doszło. Ale tę samą sprawę porusza nowa in¬
strukcja królewska na sejm najbliższy r. 1673 przypominając, że
Boratini dotychczas nie może się doprosić swoich pieniędzy, przez
co podrywa się zaufanie publiczne do skarbu, a samego Borati-
niego popycha się do zguby i wydaje się go w ręce wierzycieli.
Ale i wówczas jeszcze sprawy nie załatwiono. Na sejmie bowiem
r. 1673 zapadła jedynie uchwała, że zaspokojenie pretensji Bora-
tiniego odkłada się w całości do przyszłego sejmu 2. Zanim jednak
zebrał się nowy sejm, umarł niespodzianie król Michał dnia 10 li¬
stopada 1673 i znowu na blisko 7 miesięcy nastało bezkrólewie.
Za tego panowania była zatem mennica bydgoska tylko czę¬
ściowo czynna i zostawiła jedynie złotówki i dukaty koronne,
z których pierwsze do rzadkich, drugie do bardzo rzadkich należą.
Są to:
at Złotówki z r. 1671
1301. Av. Popiersie króla w laurze, pod nim herb Leliwa
podskarbiego Morstina na dwóch kluczach ułożony.
Wkoło napis: MICHAEL:D-G-REX - APOLONI ARUM:
— Rv. Pod koroną tarcza pięcioplowa z literami M H
(Mich. Hoderman) po bokach, dokoła napis: M:D:
LITUANIAE () RUSS:PRUSS:1671 (Cz. 7709)
*1302. J. w., ale tarcza podskarbiego na Av. zdobna ornamentem
- (Cz. 7709)
bi Dukat z r. 1671
*1303. Av. Popiersie króla w laurze, pod nim tarcza podska¬
rbiego Morstina na dwu kluczach, w otoku napis:
MICHAEL:D-G-REX - POL:M D-LITUA:& - Rv. Pod
1)	H n i ł k o, j. w., str. 75.
2)	Vol Leg. V, str. 94.
>>>
»
¡i
TABLICA XXI
1302 1302
1303
JAN KAZIMIERZ i MICHAŁ KORYBUT
Złotówki, dukaty, dwudukaty i portugały bydgoskie
>>>
241
koroną tarcza pięciopolowa z M—H po bokach, a w otoku
napis: DUCATUS AUREUS REG:POL:1671 (Cz.7708)
VII.	JAN III SOBIESKI
Elekcja króla odbyła się 19 maja 1674 po półrocznym bez¬
królewiu i przy coraz większym zamieszaniu pieniężnym w całym
kraju, inflancja w czasach Jana Kazimierza dokonała podziału
pieniądza na dobrą i złą monetę, którymi się płaciło za najlepszą,
tj. za dukaty i talary. Do monety tzw. dobrej należały wszystkie
srebrne pieniądze, do złej szelągi miedziane. Dukaty i talary li¬
czone w dobrej monecie kosztowały znacznie mniej, aniżeli liczone
w szelągach. Co więcej, stosunek między dobrą a złą monetą
nie był uregulowany i kupcy żądali znacznego agia, gdy ktoś
płacił im szelągami. Przy tym nie uregulowany był również dług
Boratiniego i winne mu odszkodowanie za przedwczesne zam¬
knięcie mennicy w r. 1668.
Te wszystkie zagadnienia ciążyły na obradach sejmowych za
czasów Sobieskiego, od sejmu elekcyjnego począwszy. Zajął się
nimi w szerszej mierze sejm koronacyjny w Krakowie w marcu
1676	i celem poprawy spraw monetarnych wybrał osobną komisję,
która miała się zebrać 10 czerwca tegoż roku w Warszawie,
a przy układaniu nowej ordynacji menniczej miała się kierować
względami na monetę ościennych krajów. Równocześnie ustanowił
sejm nowe, pod karą obowiązujące ceny, jakie ma się płacić
w monecie miedzianej, szelągowej, mianowicie: czerwony złoty po
12	zł., talar po 6 zł, talar lewkowy po 5 zł. Agio nie powinno
zaś wynosić więcej niż 70°/o, tak że za 100 zł w ortach lub szós¬
takach można brać 170 zł w szelągach. Sejm wydał tę konstytucję
dlatego, że, jak zaznacza, kupcy z własnej woli ceny monet pod¬
noszą, wobec czego kurs monet w kraju jest rozmaity, dlatego
powagą obecnego sejmu należało taksę tę ustalić i ujednolicić
Mimo to kursu monet ustalić się nie dało i dobra moneta stale
w dalszym ciągu zwyżkowała.
Wybrana przez sejm powyższy komisja zebrała się i obrado¬
wała w Warszawie w dniach 10—18 czerwca 1676, przybrawszy
x) Zagórski, j. w , str. 169. Vol. Leg. V. 174, 215
Mennica bydgoska	16
>>>
'
242
do pomocy dwóch wardajnów menniczych, Michała Hodermana
z Bydgoszczy i Hansa Dawida Lauera z Torunia. Po zrobieniu
próby obcych monet ustanowiono nową ordynację menniczą, która
przepisywała dla czerwonych złotych i talarów stopę starodawną,
dla złotówek próbę 12 łutów i 2 denary, dla ortów 10 łutów
i	10 denarów, przy czym na grzywnę mieszaną miało iść złotówek 21,
a ortów 32 sztuk. Mennica, jaką się w tym celu ma otworzyć,
winna być w ruchu jeden rok i winna wnieść do skarbu 70.000 zł
w Koronie, a 60.000 zł na Litwie1.
Tymczasem do otwarcia tych mennic i do bicia tych monet
nie doszło zupełnie. Sejm nadzwyczajny, zwołany na dzień 14 stycznia
1677	do Warszawy, w uchwale odnośnej przyznaje, że mennic
przez komisję wyznaczonych nie można było otworzyć, a to z po¬
wodu „drogości materji i podniesionych wekslów“, czyli braku
funduszów do tego potrzebnych. Mimo to sejm poleca obecnie
podskarbiemu koronnemu, aby wszelkimi siłami starał się srebrną
i	złotą mennicę otworzyć tak jednak, żeby w lidze i wadze nowe
monety nie były gorsze niż to nakazuje ordynacja z r. 1658.
Wszelki zaś zysk, jaki by przy biciu tych monet się okazał, nie
ma być na nic innego obrócony, jak tylko na ulepszenie pieniądza
krajowego 2.
Na podstawie tej uchwały otworzył podskarbi mennicę koronną
w Bydgoszczy w r. 1677, drugą zaś mennicę w Krakowie dopiero
w r. 1679. Ta krakowska była w rzeczywistości pomyślna jako re¬
kompensata dla Boratiniego za jego pretensje do skarbu i była mu
oddana razem z mennicą bydgoską. Zanim do tego przyszło, praco¬
wała mennica koronna w Bydgoszczy samodzielnie przez dwa lata,
jako jedyna w państwie. Zarządcami jej byli Michał Hoderman,'dawny
wardajn i Włoch Santi de Urbanis Bani. Pierwszy był obywatelem
bydgoskim i już od czasów Andrzeja Tymfa zatrudniony był
w mennicy. Mimo rozmaitych zmian personalnych ostał się na
swoim stanowisku aż do zamknięcia mennicy, a i potem mieszkał
nadal w mieście. Litery jego MH widoczne są na niektórych ortach
koronnych z r. 1677 i 78 i świadczą, iż zajmował wówczas jakieś
1)	H n i ł k o j. w., str. 75.
2)	Vol. Leg. V, str. 224, 261, — Zagórski, j. w., str. 168.
>>>
243
bardziej samodzielne stanowisko w mennicy. Ostatni raz wspomi¬
nają o nim zapiski miejskie pod r. 1694 '.
Drugim kierownikiem mennicy w tych latach był Santi de
Urbanis Bani, przedsiębiorca włoski, który występuje aż do r. 1680
z tytułem superintendenta. Litery jego SB widoczne są na szós¬
takach z r. 1677 i 78 i to jakby na przemian z literami MH — Ho-
dermana. Na niektórych monetach widać wyraźnie, że litery MH
lub SB są jakby zaklepane albo listkiem zakryte, co świadczy
0	braku porozumienia między tymi dwoma naczelnikami mennicy
1	o intrygach wzajemnych.
Zmiana nastąpiła dopiero przy samym końcu r. 1678. Na sejmie
bowiem grodzieńskim, zaczętym dnia 15 grudnia, poruszono jeszcze
raz odkładaną ciągle od lat 10 sprawę pretensji Boratiniego i po¬
wzięto specjalną w tym kierunku uchwałę. Mówi ona:
„Ponieważ Rzplita nie znajduje dotąd sposobu nagrody ur.
T. L. Boratiniemu za szkodę poniesioną z zawartej mennicy
in anno 1666 przed dokończeniem kontraktu, dlatego pro interim
puszczamy pomienionemu ur. Boratyniemu w administracją men¬
nicę srebrną tak w Koronie, jako iw W. X. Litewskim ze
wszystkim z niej przychodzącym pożytkiem, tak jednak, żeby
nie bił pieniędzy inszej ligi, wagi i waloru, tylko jako jest
w konstytucji sejmu blisko przeszłego 1677 r. skarbowi de¬
klarowano. *.
Na mocy tej uchwały obejmował Boratini istniejącą już mennicę
koronną w Bydgoszczy i zamiast na Litwie otworzył drugą men¬
nicę w Krakowie, niewątpliwie z przyzwoleniem i zgodą podskar¬
biego. Z tą chwilą znikają też na monetach Sobieskiego literki
mincerzy bydgoskich, Hodermana i Baniego, a na ich miejsce
zjawiają się od r. 1679 litery TLB — Tytusa Liviusa Boratiniego.
Ponieważ jednak litery TLB noszą monety wyprodukowane za¬
równo w Bydgoszczy, jak w Krakowie, trudno jest rozdzielić jedne
od drugich.
Boratini występował tedy od r. 1679 jako administrator i dzier¬
żawca mennic koronnych z tym, że wbrew konstytucji z r. 1677
a z pozwoleniem konstytucji z r. 1678, pracował z zyskiem, oraz
*) K i r m i s, j. w., str. 190.
2) Zagórski, j. w., str. 168; Vol. Lejf. V str. 285.
IG*
>>>
244
że zysku tego nie przekazywał do kasy państwowej, ale przelewał
do własnej kieszeni na pokrycie swych wierzytelności. Na tym
stanowisku też umarł w r. 1682, a mennice obie przeszły na mocy
kontraktu w ręce jego spadkobierców, tj. najbliższej rodziny1,
tym bardziej, że do zaspokojenia całego długu było jeszcze daleko.
Na sejmie r. 1683 znaleźli się możni protektorzy w osobach kasz¬
telana lwowskiego i inflanckiego, podkanclerzego i podskarbiego
litewskiego, którzy polecili tych sukcesorów względom obradu¬
jących stanów.
Sejm, jak się zdaje, zgodził się zostawić Boratinich jeszcze
rok w użytkowaniu mennic koronnych w Bydgoszczy i Krakowie,
zwłaszcza, że były fachowo prowadzone. Wardajnem w Krakowie
był Daniel von der Rennen, pochodzący ze znanej gdańskiej ro¬
dziny złotniczej, w Bydgoszczy zaś Michał Hoderman. Nie dawali
jednak swoich liter na stemplu, lecz w dalszym ciągu litery TLB
zmarłego Boratiniego.
W r. 1683 występuje w Bydgoszczy nowy administrator w osobie
Włocha, Bartłomieja Sardi. Był on sekretarzem królewskim i dy¬
rektorem poczty koronnej i zdaje się wpływami swymi wyrobił
sobie tę intratną posadęPonieważ jednak nie są znane monety
z jego inicjałami, a przeciwnie monety z r. 1683 i 84 noszą ciągle
jeszcze litery Boratiniego, przeto przypuszczać należy, że Sardi
był administratorem jedynie z ramienia osieroconej rodziny Bo¬
ratiniego, do której właściwie mennica bydgoska jeszcze należała.
Stan taki trwał do lipca r. 1684, po czym, nie zważając na
nie uregulowane jeszcze pretensje Boratinich, odebrano im men¬
nice, a wydzierżawiono na rok Spytkowi Pstrokońskiemu, kaszte¬
lanowi brzesko-kujawskiemu. Ten od dawna starał się o dzierżawę
mennicy, krytykując na1 zjazdach i sejmach stosunki monetarne
i obiecując ze swej strony wysoki czynsz dzierżawny i gruntowne
reformy. Wreszcie na wiosnę r. 1684 doszedł do porozumienia
z ówczesnym podskarbim koronnym, Marcinem Zamoyskim, który
dnia 27 maja tegoż roku podpisał z nim w Warszawie kontrakt
*) H n i I k o, j. w., str. 78.
2) Kir mis, j. w., str. 191.
>>>
245
na mennice koronne na okres od 1 października 1684 do końca
września 1685 ‘.
Pstrokoński osiągnąwszy cel swych marzeń zaniechał wszelkich
obiecywanych reform i nawet nie otworzył wszystkich mennic, na
jakie mu kontrakt pozwalał, tj. w Poznaniu, Krakowie i Bydgoszczy.
Mennicy w Poznaniu nie otworzył zupełnie, gdyż to wymagało
kapitału. Mennicę w Bydgoszczy trzymał jakiś czas zamkniętą,
a jedynie w Krakowie puścił od razu w ruch młot menniczy. Sam
przy tym zajmował się nimi bardzo mało, gdyż od razu poddzierżawił
je osobom trzecim, a to bydgoską mincerzowi Samuelowi Pha-
chlerowi, krakowską zaś Gotfrydowi BartschowiMimo to na
monetach bitych wówczas kazał umieszczać tylko swoje litery SP,
albo SVP. Są to trojaki, szóstaki i talary z lat 1684 1685.
Jednakże zanim jeszcze kontrakt Pstrokońskiego się skończył,
w pocz. r. 1685 zapadła uchwała sejmu w Warszawie, zamykająca
działalność mennicy srebrnej w Koronie, a to dlatego, że za mało
przynosiła skarbowi dochoduPoza tym zaznacza sejm, że na
mocy umowy z rządem cesarskim i brandenburskim miała być
moneta polska równa monecie tamtych krajów. Tymczasem z winy
kupców polska moneta srebrna straciła na wartości i nie odpo¬
wiada ani cesarskiej, ani brandenburskiej. Wobec tego i w poro¬
zumieniu z posłami państw wymienionych postanowił sejm zwołać
na 24 września 1685 komisję menniczą z udziałem reprezentantów
tychże krajów oraz miast pruskich i księcia kurlandzkiego, by
sprawę gruntownie rozpatrzyć i najzbawienniejsze powziąć uchwały
w tej mierze '.
Komisja ta zebrała się rzeczywiście na oznaczony termin
w Poznaniu, ale żadnych rezultatów nie dała. Pozostała po niej
tylko instrukcja dana posłowi brandenburskiemu, która tłumaczy,
dlaczego mennice brandenburskie biły monety swoje na stopę
polską. Stało się to według niej dlatego, że masowo produkowane
w Prusach sztuki wartości 1/3 talara wywożono do Polski i tu
w Bydgoszczy przekuwano na szóstaki. Aby temu zapobiec,
*) H n i ł k o, j. w., str. 7S
*) Tamż«, str. 78
a) Z dn. 6. II. 1685 — Zagórski, j. w., str. 169: Vol. Leę. V str. 348.
‘) Braun, j. w., str. 132; Vol. Le-r. V str. 349, 351 - 2.
>>>
246
zdecydował się elektor bić własne szóstaki w Królewcu na stopę
taką samą jak polskie'.
Od tego czasu mennice koronne, a wśród nich bydgoska,
miały być nieczynne. Są jednak ślady, że mimo tej uchwały sej¬
mowej nie zamknięto ich, lecz w dalszym ciągu bito monety.
Pstrokońskiemu, kasztelanowi brzeskiemu, pozazdrościł sukcesu
jego sąsiad, Zygmunt Dąmbski, kasztelan inowrocławski i prze¬
forsował z podskarbim dzierżawę mennicy bydgoskiej na jeszcze
jeden rok 1685/6. Administratorem mianował ze swego ramienia
niejakiego Samuela Fellera2, ale na monetach przez siebie bitych,
szóstakach i ortach, nie dawał swoich liter, lecz litery TLB
zmarłego przed kilku laty Boratiniego. Znaczy to, że występował
w imieniu jego spadkobierców i jakąś część dochodu menniczego
winien im był oddawać na pokrycie ich pretensji do skarbu.
Zdaje się, że definitywne zamknięcie mennicy bydgoskiej na¬
stąpiło dopiero w r. 1688, tak jak i mennicy krakowskiej. Mamy
wiadomości, że właśnie w r. 1688 sprzedawano w Krakowie na¬
rzędzia i ruchomości mennicze jako stare żelaziwo11. To samo,
zdaje się, odbyło się i w Bydgoszczy w tym czasie, chociaż nie
wysprzedano się zupełnie. Jakieś narzędzia i rzeczy musiały tu
pozostać i przetrwały aż do czasów Stanisława Augusta, tj. prze¬
szło lat 70. Dopiero 30 marca 1765 upoważniła Komisja Skarbu
superintendenta prowincji kujawskiej, Lasockiego, do podjęcia tych
rzeczy i odesłania ze spisem do Warszawy na potrzeby tamtejszej
mennicy państwowej4. Rozwiązanie swoje znalazła więc mennica
bydgoska ostatecznie w Warszawie.
Za panowania Jana 111 miała zatem mennica bydgoska cały
szereg szefów, administratorów i kierowników. Najwyższym szefem
był zawsze podskarbi koronny, a takich było w tym okresie
czterech:
a)	Jan Andrzej z Raciborska Morstin, herbu Leliwa, który
ustąpił z urzędu 1 lipca 1683. Jego herb Leliwa widnieje na prze-
‘Braun, j. w., str. 134.
2	K i r m i s, j- w., str. 191.
3	Grabowski A-, Starożytnicze wiadomości, str. 273.
4	Plagę, Okręt Stan. Augusta, w numizmatyce, Kraków 1913, str. 26, nr 14.
>>>
ważnei ilości monet tego panowania, a to wszystkich bitych w la¬
tach 1677—83;
b)	Marcin Zamoyski, zmarły w r. 1689, którego herb Jelita
(3 włócznie) widoczny jest na wszystkich monetach pochodzących
z lat 1684-86;
c)	Marek Matczyński, herbu Jastrzębiec, który w r. 1692 po¬
stąpił na województwo ruskie;
d)	Hieronim Augustyn Lubomirski, herbu Szreniawa, do 1702 r.
Obaj ostatnio wymienieni podskarbiowie zarówno Matczyński jak
Lubomirski, nie zaznaczyli się na monetach, gdyż za ich czasów
już mennice koronne były nieczynne.
Dzierżawcami mennicy bydgoskiej byli w tym okresie:
a)	Michał Hoderman i Santi Bani zdaje się na spółkę w la¬
tach 1677/78. Litery ich MH lub SB widoczne są na szóstakach
i ortach koronnych;
b)	Tytus Livius Boratini, starosta osiecki, w latach 1679—82,
czyli do swojej śmierci. Jego litery TLB umieszczone są na szós¬
takach i ortach z tych lat pochodzących;
c)	spadkobiercy Boratiniego prowadzili mennicę do 1 lipca 1684,
ale monety znaczyli dalej literami TLB;
d)	Spytek z Bużenina Pstrokoński, kasztelan brzesko-kujawski,
od 1 X 1684 do 30 IX 1685. Jego litery SP lub SVP widzimy
na trojakach, szóstakach i talarach, które jednak mogą być pro¬
duktem zarówno mennicy bydgoskiej, jak krakowskiej;
e)	Zygmunt Dąmbski, kasztelan inowrocławski, herbu Godziemba,
w czasie od 1 X 1685 do 30 IX 1686 {?). Występował on jednak
w imieniu spadkobierców Boratiniego i dlatego nie swój herb,
ale litery TLB Boratiniego umieszczał na monetach.
Obok powyższych dzierżawców występują w Bydgoszczy war-
dajnowie lub administratorowie mennicy. Takimi są:
a)	Michał Hoderman zatrudniony na rozmaitych stanowiskach
aż do końca, obywatel miasta;
b)	Bartłomiej Sardi, sekretarz królewski i naczelnik poczty
polskiej, administrator mennicy po śmierci Boratiniego, kierownik
jej z ramienia spadkobierców;
c)	Samuel Phachler, kierownik mennicy z ramienia kasztelana
Pstrokońskiego w 1. 1684 85;
>>>
248
d)	Samuel Feller kierownik z ramienia kasztelana Dąmbskiego
w 1. 1685 86
Notariuszem, czyli buchalterem menniczym był Józef Benemann
w r. 1680.
Oprócz liter wyżej wymienionych dzierżawców znajdujemy na
monetach Jana 111 jeszcze literki B, C, K. Nie należą one jednak
do mennicy bydgoskiej, lecz do krakowskiej, nawet literka B nie
znaczy tu Bydgoszcz, lecz jest inicjałem Gotfryda Bartscha, kiero¬
wnika mennicy krakowskiej z ramienia kasztelana Pstrokońskiego
z 1. 1684/85, występuje bowiem często razem z literą C = Cracovia.
Z mennicy bydgoskiej wychodziły w tym okresie monety ko¬
ronne, jak: trojaki z r. 1684, szóstaki z lat 1677—87, orty z 1677—
86, talary i dukaty 1681 83, nadto monety pamiątkowe.
a)	TROJAKI KORONNE
Trojaki, czyli potrójne grosze, biła mennica bydgoska raz tylko
za panowania Jana 111, a to w r. 1684, gdy była w rękach Spytka
Pstrokońskiego, kasztelana brzeskiego. Wprawdzie równocześnie
w tym samym roku 1684 biła i krakowska mennica trojaki, ale
jedne od drugich łatwo dadzą się odróżnić, krakowskie bowiem
mają na odwrocie trzy tarcze z literą C (= Cracovia) w środku
między nimi, albo mają popiersie królewskie z koroną na głowie,
podpisane literką B mincerza krakowskiego, Bartscha. Natomiast
trojaki bydgoskie są zupełnie inne, mają popiersie z laurem na
głowie i trzy wiersze napisu na odwrocie.
Trojaki te bite były prawdopodobnie na tę stopę, jaka już
w kontrakcie z r. 1677 została dzierżawcom przepisana. Była to
stopa ustanowiona jeszcze w r. 1658, a wymagająca dla trojaków,
6-ej próby srebra i 120 sztuk z grzywny mieszanej. Znaczy to
że każda sztuka winna mieć normalnie 1,68 g. wagi, a w tym
0,68 g. czystego srebra. Sztuk zaś takich z grzywny fajnu wy¬
chodzi 320. Znamy ich następujące odmiany:
1	Phachler, którego wspomina H n i ł k o, i Feller, którego również
przytacza K i r m i s, nie wykluczone, że to jedna i ta sama osoba.
>>>
TABLICA XXII
JAN III SOBIESKI
Trojaki, szóstaki i orty bydgoskie
>>>
249
Trojaki z r. 1684
*1304. Popiersie króla w laurze z literami SP u spodu, górą
napis: IOANMDGREXPOLMD R- v. Herby króle¬
wskie. pod nimi trójwiersz, u dołu rok i herb Jelita
podskarbiego Zamoyskiego 16 (k) 84. W napisie: GROS
ARGE|TRIP-REN-|POLONI- (Cz. 2491)
1305.	J. W., ale Rv. GROSARGE|TRlP REGN-|POLONI-
(Cz. 2492).
1306.	J. W., ale Rv. GROS-ARE|TRIP-REGN|POLON
1307.	J. w., Rv. GROS-ARGE|TRIPREGN|POLONI
1308.	Av. JOAN 111 DG-REXPOL-MD
Rv. GRO-ARE|TRIPREGN|POLONI (MW)
1309.	Av. IOAN-III-DGREXPOLM-D
Rv. GROS-ARGE|TR1P • REGN]POLONl (Pot.)
1310.	Av. lOAN HI-D-G-REXPOL-M-D
Rx. GROARG|TRlP-REGN-|POLONI- (MW)
1311.	Av. IOAN-II1-D GREX-POL-M-D
Rv. GROS-ARGE|TRlPREN ■ |POLONl (MW)
b)	SZÓSTAKI KORONNE
Była to moneta najdłużej i najobficiej wybijana w mennicy
bydgoskiej za tego panowania, gdyż szereg szóstaków ciągnie
się od r. 1677 aż do 1686. Wprawdzie szóstaki wybijała też men¬
nica krakowska, ale wyroby bydgoskie łatwo rozpoznać po ry¬
sunku. Ten ustalił się już w pierwszych latach, kiedy jeszcze
mennica bydgoska była jedyną w państwie, i od tego czasu po¬
został taki sam do końca, charakteryzując jej wyroby. Rysunek
ten przynosi, jak u trojaków, popiersie króla w laurze, z płaszczem
udrapowanym na ramionach i z wyginanemi trzema tarczami na
odwrociu. Szóstaki o rysunku innym, np. z popiersiem ukoro¬
nowanym lub z tarczami prostymi albo owalnymi, są już wyro¬
bem krakowskim, potwierdzonym jeszcze literami B (= Bartsch),
C (= Cracovia) lub K (= Kraków).
Szóstaki bydgoskie noszą herb Leliwa podskarbiego Morstina
w latach 1677 — 83, później herb Jelita podskarbiego Zamoyskiego
w latach 1683 -86. Poza tym sygnowane są literami SB — Santi
>>>
250
Bani w r. 1677, TLB — Boratiniego w latach 1679 84 i 1686’
oraz literami SVP albo SP — Spytka Pstrokońskiego w r. 1684.
Poza tym istnieje szereg szóstaków z lat 1687, 1689, 1691 i 1692,
które należy uważać albo za omyłkowe, albo za fałszywe. W tych
bowiem latach mennice były zamknięte, a same szóstaki noszą herb
Leliwa podskarbiego Morstina, zamiast herbu Jastrzębiec Matczyń-
skiego, który właśnie w latach 1689- 92 był podskarbim.
Szóstaki bydgoskie wybijane były na podobną stopę, co tro¬
jaki, mianowicie ze srebra 6-ej próby i po 60 sztuk z grzywny
mieszanej. Znaczy to, że każdy szóstak winien mieć przeciętnie
po 3,36 g. wagi, w czym 1,26 g. czystego srebra. Z krakowskiej
grzywny fajnu wychodzi takich sztuk 160. Była to stopa prze¬
pisana kontraktem z r. 1677 i ustanowiona jeszcze ordynacją
z r. 1658. Jednakże już Braun zauważył1, że tej stopy trzymają
się szóstaki bydgoskie w pierwszych latach, później natomiast,
gdy mennice przeszły do rąk Boratiniego, stopa ich zepsuła się
i obniżyła o 1 — 11 ■, łuta. Znamy ich następujące odmiany:
a)	Szóstaki z r. 1677
1312.	Av. Popiersie króla w laurze, Rv. Pod koroną cyfra
VI i trzy tarcze z datą 16 — 77 i herbem Leliwa pod¬
skarbiego Morstina u dołu. Napisy:
Av. IOAN IIIDGREXPOL-M-D-L R-P-
Rv. GROS. ARG-SEX®) REG-POLONLE (Cz. 2436)
1313.	J. w., ale IOAN IIID-GREXPOL-M-D-L-R P- (MW)
1314.	J. W., ale Av. IOAN-IIID:GREXPOL-M-D-L-R-P-
(M. Byd.)
1315.	Av. IOAN-IIID-GREXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. GROS-ARG-SEX® REG-POLONI.K- (MW)
1316.	J. w., ale pod popiersiem S-B- (Santi Bani), napisy:
Av. IOAN-IIIDG-REXPOL M-D-L-R-PR.
Rv. GROS-ARG-SEX ® REG-POLONLE (Cz. 5283)
*1317. J. w. ale, Av. IOAN11IDG-REXPOL-M-DL-R-PR (Cz.)
‘Braun, j. w., str. 131.
>>>
251
b)	Szóstaki z r. 1678
1318 Av. Popiersie króla w laurze —Rv. Pod koroną cyfra VI i trzy
tarcze z datą 16—78 oraz herbem podskarbiego w owalu
u dołu. Napisy: Av.IOANTIID-GREXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. GROS-ARG-SEX © REG-POLONLE (Cz. 2442)
1319.	J. w., ale herb podskarbiego duży i w prostej tarczy
© (Cz. 7726)
1320.	J. w., ale herb podskarbiego w małej i prostej tarczy
— (Cz. 2443)
1321.	J. w..ale Av.IOAN-I1ID-G-REXPOL M-D-L-R-P-(Róż.)
1322.	J. w., ale Av. IOAN-IIID:G-REXPOL-M-D-L-R-P (MW)
*1323. J. w.,ale Av-IOAN-III-DiGREXPOL-MDL-RP- (MW)
1324.	Av. lOAN-IIIDG-REXPOL-M-D-L-R-P
Rv. GROS-ARG-SEX (J) REG-POLONLE- (Pot.)
c)	Szóstaki z r. 1679
1325.	Av. Popiersie króla w laurze, z litera mi T-L-B (Boratini)
u spodu. — Rv. Pod koroną cyfra VI i trzy tarcze
pod nimi rok 16—79 i herb Leliwa podskarbiego Mor¬
stina. Napisy:
Av. IOAN-IIID-G-REXPOL-M-DLR-P-
Rv. GROS-ARG-SEX (o) REG-POLONLE- (Cz. 2445)
1326.	Av. lOAN-IHD-G-REXPOL-M-D-L-R-P
Rv. GROS-ARG-SEX ($) REGPOLONLE (Pot.)
1327.	J. w., ale Rv. GROS-ARGSEX (¿) REGPOLONI.E
(MW)
2328. Av. IOAN-IIIDG-REXPOLM-D-L-R-P
Rv. GROS-ARGSEX (O) REG-POLONLE (MW)
1329. Av. IOAN-D-GREXPOL-M-D-L-R-P- +
Rv. GROS-ARG-SEX(g)REG-POLONI.E (MW)
*1330. J. w., ale pod popiersiem brak liter, natomiast pod
tarczami rok i litery Boratiniego 16 — 79JTLB. Napisy:
Av. IOAN-I1ID-GREXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. GROS-ARG-SEX^REG POLONLE- (Cz. 2446)
>>>
252
1331.	J. W., ale Av. IOAN-IIID-GREXPOL-M-D-L-R-P •
(Cz. 2447)
1332.	J. w., ale Av. IOAN-IIID-G-REXPOL-M-D-L-R-P
1333.	Av. 10AN-IIID-G-REXP0L-M-DL-R-P-
Rv. GROS-ARG-SEX(£REG-POLONI.K (Róż.)
1334.	J. W., ale Av. IOAN-III-DG-REX-POL-M-D-L-R-P.
(Kur. 242)1
1335.	J. w., ale Av. 10AN-IIID-G-REXP0L-M-D-L-R-P- +
(MW)
di Szóstaki z r. 1680
*1336. Av. Popiersie króla w laurze, z literami Boratiniego T-L-B
pod spodem — Rv. Pod koroną cyfra VI i trzy tarcze,
pod nimi rok 16-80 i herb Leliwa podskarbiego Mor¬
stina. Napisy:
Av. IOAN-IIID-G-REXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. GROS-ARG-SEX REG-POLONI.K (Cz. 2449)
1337.	J. w. ale Av. IOAN-IIIDG-REXPOL-M-D-L.R.P
(Cz. 2450)1
1338.	Av. 10AN-III-D-G-REXP0L-M-D-L-R-P
Rv. GROS-ARG’SEX & REG-POLONIAE (Cz. 2451)-
1339.	J. w., ale Rv. pod koroną VI normalnie (Cz. 2542)
1340.	J. W., ale Av. IOAN-IIIDG-REXPOL-M-D-L-R-P
1341.	J. w., ale Av. IOAN-IlID-G-REXPOL-M-D-L.R.P-
1342.	J. w., ale-Rv. pod koroną IV omyłkowo, a napis:
Av. IOAN-III-D:G-REXPOL-M-D-L-R-P (Róż.)
1343.	J. w., ale Av. IOAN-III-D-G-REXPOL-M-D-L.R-P
(Cz. 9897)
1344.	J. w., ale bez liter Boratinieg-o pod popiersiem, i z datą
na końcu napisu (okaz niesłychanie rzadki). Napisy:
Av. I0AN-I1I-DG-REXP0L-M-D-L-R.P
Rv. GROSARGSEX(v5 REGPOLO 1680 (Cz. 7727)
1	Tut»j znaki przestawione T.L.-B.-16—79.
2	Pod koroną IV mylnie zamiast VI. Toż w odmianie 1338
>>>
253
e) Szóstaki z r. 1681
*1345. Av. Popiersie króla w laurze z literami Boratiniego
T-L-B- u dołu — Rv. Pod koroną cyfra VI i trzy
tarcze z datą 16 — 81 pod nimi. W napisie herb Leliwa
podskarbiego Morstina. Legendy:
Av. IOAN-IIIDG-REXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. GROS-ARG-SEX £ REG-POLONLE (Cz. 2453)
1346.	I. w., ale na Rv. rok 16—81 przerobiony z 16—80
(Cz. 2544)
1347.	Av. IOAN-IIIDG-REXPOL-M-D-L-R-P
Rv. GROS-ARG-SEX £ REG-POLONLE
1348.	J. W., aleAv. IOAN-IIIDG-REXPOL-M-D-L-R-P-(Róż.)
1349.	J. W. ale Av. lOANIIIDGREXPOL-	(MW)
1350.	J. W., ale Av. IOANIIID-G-REXPOL-	(MW)
1351.	J. w., ale Av. IOAN-IIIDGREXPOL-	(MW)*
/) Szóstaki z r. 1682
1352.	Av. Popiersie króla w laurze z T-L-B- u spodu. — Rv.
Pod koroną cyfra VI i trzy tarcze z rokiem 1682 u dołu.
Napisy: Av. IOAN-IIIDGREXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. GROS-ARG-SEX(Ö)REG-POLONLE- (Cz. 2456)
1353.	J. w., ale Av. IOAN.II1DG-REXPOL-M-D-L-R-P
(Cz. 2457)
1354.	Av. IOAN1IIDGREXPOL-M-D-L-R-P-
R. GROS-ARG-SEX(O) REG-POLONLE (Róż.)
1355.	J. W., ale Av. IOAN-IIIDG-REXPOL-M-D-L-R-P-
(Ban. 504)
1356.	J. w., ale Av. IOAN-III-DGREX	(MW)
1357.	J. W., ale Av. IOAN-IIIDGREXPOL-M-D-L-RP (MW)
1358.	J. w., ale Av. lOANIIIDG-REXPOL-M-D-L-R-P.(MW)
g)	Szóstaki z r. 1683
1359.	Popiersie na Av. i tarcze na Rv. jak popi z., a napisy:
Av. IOAN-IIIDGREXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. GROS-ARG-SEX (O) REG-POLONLE- (Cz.) 2473
1360.	J. w„ ale Rv. GR0S^ARG-SEX(0) REG-POLONLE
(Pot.)
>>>
254
*1361. J. w., ale Rv. herb Jelita podskarbiego Zamoyskiego
napis: GROS ARG-SEX (*) REG-POLONLE (Cz. 2474)
1362.	J. w., ale popiersie z rzemieniami na ramieniu (Pot.)
1363.	Av. IOANIIIDGREXPOL-M- D-L-R-P
Rv. GROS-ARG-SEX(*)REG-POLONLE MW)
1364.	Av. IOAN-IIIDGREXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. GROS-ARGSEX (*) REG-POLONLE (MW)
h)	Szóstaki z r. 1684
1365.	Av. Popiersie króla w laurze z literami Boratiniego T- L • B-
u spodu — Rv. Pod koroną cyfra VI i trzy tarcze
z datą 16—84 u dołu i herbem podskarbiego Zamoy¬
skiego. Napisy:
Av. IOAN-IIIDGREXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. GROS:ARG-SEX (£) REG-POLONLE (MW)
1366.	J. w., ale Rv. GROS-ARG-SEX (*) REG-POLONLE
Cz. 2486)
1367.	J. w., ale Av. IOAN-II1DGREX-POL-M-D-L-R-P
(Zag 505)
1368.	J. w., ale pod popiersiem litery Sp. Pstrokońskiego S-P-
IOAN-III-DG-REX-POL-M-D-L-R-P-
Rv. GROSS: ARG-SEX(*) REG-POLONLE (Cz. 2489)
1369.	Av. IOAN-IIIDGREXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. GROS-ARG-SEX(*)REG-POLONI;E (Cz. 5290)
1370.	J. w., ale Av. IOAN-IIIDG-REXPOL-M-D-L-R-P
1371.	J. w., ale Av	L-R-P-
1372.	J. w., ale Av. IOAN-III-DG-REX-POL-M-D-L-R-P-
1373.	J. w., ale Av	M-DL-R-P- (MW)
1374.	J.w., ale pod popiersiem litery S-V-P-, a napisy:
Av. IOANIIIDG-REX-POL-M-D-L-R-P- (MW)
Rv. GROS:ARG-SEX (£) REG-POLONIM MW)
1375.	J. w., ale Av. IOAN-III-D^G-REX-POL-M-DL-R-P-(M W
1376.	J. w., ale Av. IOAN-IIIDGREXPOL-M-D-L-R-P- (MW)
1377.	J. W., ale Av.IOAN-IIIDG-REXPOL-M-D-L-R-P- (MW
>>>
255
1378.	J. w., ale Av. lOAN-III-DG-REX-POL- . . (Cz. 7754)
1379.	J. w., ale Av. IOANI1IDG-	(Cz. 10033)
1380.	J. W., ale Av. IOAN* IIIDG-REXPOL-M-D-L-PR (MW)
1381.	Av. IOAN-III-DG.REXPOL-M-D-L-R P-
Rv.GROSARGSEX(*)REG-POLONLE (Cz. 2490)
1382.	Av. IOAN-III-DG-REXPOLM-D-LRP-
Rv. GROS-ARG-SEX(*)REG-POLONl.K
1383.	J. W., ale Av. IOAN-IIIDGREXPOL-M-D-L-R-P-
1384.	J. w., ale Av. IOAN-III-D-G-REX.POL-M-DL-R-P-
(Kur. 191)
1385.	J. w., ale Av. IOANIIIDGREXPOL-M-D-L-R-PR
1386.	Av. IOAN-llID-G-REX-POL-M-D-L-RP.
Rv. GROS-ARG*SEX (£) REGPOLONLK (Kur. 193)
/) Szóstaki z r. J686
1387.	Av. Popiersie króla w laurze z literami Boratiniego
T*L-B- u spodu — Rv. Pod koroną VI i trzy tarcze
z rokiem 16 —86 i herbem Jelita podskarbiego Zamoy¬
skiego u dołu. Napisy: Av. IOAN-HIDGREXPOL*
M-D-L-R.P-
Rv. GROS-ARG-SEX(*)REG-POLONLE (Cz. 2501)
1388.	J. W., ale Av. IOAN-IIIDGREX-POL-M-D-L-R-P
1389.	J. w., ale Av. IOAN-III-DGREX-POL-M-DL-R-P (Pot.)
1390.	J. w., ale Av	DL-R-P- (MW)
1391.	J. w., ale Rv., pod koroną IV zamiast VI, a napisy:
Av. IOAN-IIIDGREXPOL-M-DL-R-P-
Rv. GROSARGSEX ($) REGPOLONIA
1392.	J. w., ale Rv. herb Leliwa, a napisy:
Av. IOAN-III-DGREX POL.M-DL-R-P-
Rv. GROSARG*SEX (O) REG-POLONI.E (MW)
j) Szóstaki z r. 1687
1393.	Av. Popiersie króla w laurze z T-L-B* u dołu — Rv.
Pod koroną cyfra VI i trzy tarcze, niżej rok 16—87
>>>
256
i herb Leliwa. Napisy: Av. 10AN-IIIDGREX-P0L-
M-D-L-RP
Rv. GROSARGSEX(3)REGPOLONLK (MW)
c)	ORTY KORONNE
Orty, czyli 18 groszówki, liczone po 3 szóstaki lub 6 trojaków,
wybijano w Bydgoszczy w 1. 1677—80 i 1684. Zdaje się, że nie
bito ich zupełnie w Krakowie, lecz tylko w Bydgoszczy, nie mamy
bowiem ani jednego okazu, któryby odpowiadał trojakom i szós¬
takom krakowskim, tzn. nosił ukoronowane popiersie króla. Prze¬
ciwnie, wszystkie znane odmiany mają popiersie w starożytnej
zbroi laurem uwieńczone, a więc takie, jakie jest charakterystyczną
cechą mennicy bydgoskiej.
Na ortach tych' widać prócz herbów państwowych jeszcze
herb Leliwa podskarbiego Morstina w 1. 1677 — 80 i herb Jelita
podskarbiego Zamoyskiego w r. 1684. Nadto widoczne są litery
MH — Michała Hodermana w r. 1677/78, SB — Santi, Baniego
w r. 1677/78 oraz TLB — Boratiniego w r. 1679, 80, 84. Dodana
zwykle cyfra 18 oznacza ilość groszy. Poza tym znane są jeszcze
orty z 1. 1685/86, z których pierwszy jest omyłkowy, a drugi fał¬
szywy. Ort z r. 1685 nosi bowiem herb Leliwa Morstina, który
już w r. 1683 przestał być podskarbim, ort zaś z r. 1686 ma za¬
nadto złe srebro, aby mógł być prawdziwym.
Bicie tych ortów opierało się na ordynacji menniczej, przepi¬
sanej jeszcze w r. 1658, a zaleconej przy kontrakcie z r. 1677.
W myśl tego winny mieć 10-ą próbę srebra, a z jednej grzywny
mieszanej ma wypaść 32 sztuki. Znaczy to, że winny mieć prze¬
ciętnie 6,32 g. wagi, w czym 3,90 g. czystego srebra. Z grzywny
fajnu ma wyjść takich sztuk 52. Stopy tej trzymano się w pierw¬
szych latach, później jednak obniżono ją nieco, podobnie jak przy
szóstakach. Znane są nam następujące odmiany ortów bydgoskich:
a)	Orty z r. 1677
1394. Av. Popiersie króla w laurze, bez liter u spodu — Rv.
Ukoronowana tarcza pięciopolowa z cyfrą 1 8 (—18
1 Kir mis, j. w., str. 189 mylnie nazywa je tymfami.
>>>
TABLICA XXIII
a iiśMŁ-
:lk
1404
V?.
o Ja - «1*
vj
o
-J*
¡* w
U*
ojS5f&*'*\ s
V$S1I^7
1451
i ¿A °C
...
i,
- m \
V" t /
*; .U ¡'
V
'VJ''V--!' ,vi
*oH s\^
1476
1455
JAN III SOBIESKI
1476
Orty, talary i złoto bydgoskie
>>>
257
groszy) po bokach i z herbem Leliwa, podskarbiego
Morstina u dołu. Napisy: Av. !OAN-IIIDGREXPOL-
M-DL-R-P
Rv. MON-NOVAARG-(0) REG-POL-1677 (Cz. 9688)
1395.	Av. IOAN-IlID-G-REXPOL-M-D-L-R-P
Rv. MON-NOVAARG(£)REG-POL-1677
1396.	J. w., ale Av. 10AN-II)D-G-REXP0L-M-DL-R-P- (MW)
1397.	J. w., ale na Rv. cyfry przy tarczy po bokach odwrócone:
8-1. Napisy: Av. IOANIIID-GREXPOL-MD-L-R-PR-
Rv. MON-NOVAARG (O) REG-POLON-1677
*1398. Av. IOAN-IIID-GREXPOL-MD-L-R-PR-
Rv. MON-NOVA-ARG-fO) REG-POLON- 1677 (MW)
1399.	J. w., ale Rv.MON-NOVAARG (O) REG • POLON-1-
677 (MW)
1400.	J. w., ale Av. pod popiersiem S-B- (S. Bani), a Rv
przy tarczy 8—1. Napisy: Av. IOANTIID-GREXPOL-
M-D-L-R-PR-
Rv. MON-NOVAARG-(£) REG-POLON- 1677
(Cz. 7725)
1401.	J. w., ale Av. bez liter pod popiersiem, a Rv. z literami
M. Hodermana M —H|1—8 przy tarczy. Napisy:
Av. IOAN-HID-GEXRPOL-M-D-L-R-PR-
Rv. M0N-N0VAARG-(0)REG-POLON- 1677
(Cz. 2434)
1402.	J.w.,aleAv.IOAN-IllD-G-REXPOL-M-D-L-R-PR-(MW)
1403.	J. w., ale Rv. M — Hi 1—-8 ale litery te jakby przekre¬
ślone. Av. IOAN • 111D • G • REXPOL -M-D-L-R-PR •
(Cz 2435)
*1404. J. w., ale Av. IOAN • I1ID• G• REXPOL-M-D-L-R-P-
(Cz. 5282)
1405 J. w., ale Rv. przy tarczy litery 1—8|S—B (Santi Bani).
Napisy: Av. IOAN-lllD-GREXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. MON-NOVAARG- O)REG-POLON- 1677
(Cz. 2430)
Mennica ł)\d|ocka
17
>>>
258
*1406. J. w., ale Av. IOAN •IHD-GREXPOL-M-D-L-RPR-
(Cz. 2431)
1407.	J. w., ale Av. IOAN-IIIDG-REX	(Cz.2432)
1408.	J. w., ale Av. !OAN-IIlD-G-REX	(MW)
1409.	Ax. IOAN-IHD-G-REXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. MON-NOVAARG(0) REG-POLON- 1677 (MW)
1410.	J.w.,aleAv.IOAN-III-D-G-REXPOL-M-D-L-R-P(MW
1411.	J. w., ale Av. IOAN-lIID-GREXPOL-M-D-L-R-P •
(Cz. 5281)
1412.	Av. IOAN-IIID:GREXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. M0N-N0VAARG-(0)REG-POLON- 1677
*1413. J. w., ale Av. IOAN-Ilib-G-REXPOL-M-D-L-R-PR-
1414.	J. w., ale Rv. litery przy tarczy przestawione S—B|l—8.
Napisy Av. IOAN-lHD-GREXPOL-M-D-L-R-PR
Rv. MON-NOVAARG-($)REG-POLON- 1677
(Cz. 2433)
1415.	J. w., ale Av. IOAN-lIID-GREXPOL-M-D-L-R-PR-
(Cz. 7724)
1416.	J. w., ale Av. IOAN-lIID-G-REX	(MW)
1417.	Av. IOAN-IIlDG-REXPOL• M-D-L-R-PR-
Rv. MON-NOVARG (O) REG-POLON-1677
b)	Orty z r 1678
1418.	Av. Popiersie króla w laurze — Rv. Tarcza z literami
1—8 po bokach: napisy, Av, IOANTIID-GREXPOL-
M-D-L-R-P-
Rv.MON-NOVAARG (¿) REG-POL- 1678 (Cz. 2439)
1419.	J. w., ale Rv.MON-NOVAARG-(0)REG • POL- 1678
(Cz. 9890)
1420.	J. w., ale Rv. przy tarczy 1—8|S—B. (Cz. 2440)
1421.	Av. 10AN-1IID-GREXP0L-M-D-L-R-P-
Rv. M0N-N0VAARG-(0) REG-POLON-1678 (MW)
1422.	J. w.,ale Av. 10AN-IIIDGREXP0L-M-D-L-R-PR-(MW)
1423.	J. w., ale IOAN-lIlD-G-REXPOL-M-D-L-R-P- (M. Byd.)
1424.	J w., ale Rv. zamiast liter kółka przy tarczy: 1 —8|
>>>
259
O-O, a napisy: Av. lOAN-IIlD-GREXPOLMD-L-R-
PR-
Rv. MON-NOVAARG- (O) REG-POL-1678 (Cz. 2441)
1425.	J. w., ale Rv. litery Hodermana przy tarczy: M — H|
1 8, a napisM0N-N0VAARG-(0) REG-POLON-
11668 (Pot.)
c)	Orty z r. 1679
1426.	Av. Popiersie króla w laurze, bez liter u spodu — Rv.
Tarcza pięciopolowa z cyfrą 1—8 po hokach (=18 groszy)
i herbem Leliwa u dołu. Napisy: Av- IOAN-11ID-G*
REXPOL-M-D-L-RP-
Rv. MON NOVAARG (0) REG-POLON- 1679
(Cz. 2444)
1427.	J. w., Av. lOAN• II1D■ GREXPOL• M • D • L • R • P- (MW)
1428.	Av. IOAN-HID-G-REXPOL-M-D-L-R-P-
Rv. MON-NOVAARG(0) REG-POLON-1679 (Pot)
1429.	J. w., Av. pod popiersiem litery Boratiniego T-L-B-,
a napisy: Av. lOAN • IIID • G • REXPOL-M-D-L-R P-
Rv. MON NOVAARG-(S) REG-POLON- 1679
(Cz. 5284)
1430.	J. w., ale. Rv. MON-NOVAARG(*) REG-POLON •
1679 (MW)
1431.	J. w., ale Av. 10AN-I11DGREXP0L-M-D-L R-P-(MW)
ci) Orty z r. 1680
1432.	Av. Popiersie króla w laurze z literami TLB pod spodem.
Rv. Pod koroną tarcza pięciopolowa z 1—8 po
bokach i herbem Leliwa podskarbiego u dołu. Napisy:
Av. 10AN-II1D-G-REX-P0L-M-D-L-RP-
Rv. MON-NOVAARG@REG-POLON-1680 (Cz. 2448)
1433.	J. w., ale Rv. tarcza podskarbiego owalna(»^)(Cz.9894)
1434.	J. w., ale Av. IOAN-IIID G-REXPOL.M-IM.-R-P-
1435.	J. W., ale Av. 10AN1IIDGREXP0LMDLRP (MW)
1436.	J. W., ale Av. 10AN-I11-D-G-REX-P0L-MDLRP
17*
>>>
260
1437.	J. w., ale Av. IOAN-IIID-G-REX-POLMDLR-P- (MW)
e) Orty z r. 1684
1438.	Av. Popiersie króla z T-L-B- u dołu, — Rv. Tarcza
z 1—8 po bokach jak poprz. Napisy:
Av. IOAN-IIID-GREXPOLMD-L-RP- (T-L-B-)
Rv. MON • NO V A ARG( *)REG• POLON •1684 Cz. 2484)
1439.	Av. 10AN111DGREXP0L M D L R P (T-L-B-)
Rv: MON-NOVA-ARG(J)REG-POLON 1684 (Róż.)
1440.	Av. IOAN III-DG REX POL M D L R P (TLB)
Rv. MONNOVA-ARG-R(*)EX-POLON- 1684
1441.	Av. 10AN1I1DGREXP0LDMLRP (TLB)
Rv. MONNOVAARG( jc) REGPOLON 1684
1442.	Av. IOAN-1II- DG-REX^POL-M-D-L- (TLB)
Rv. MONNOVA-ARG(*) REG POLON- 1684
1443.	Av. 10AN111DGREXP0L-M D-L-R-P- (T-L-B-)
Rv. MON-NOVAARG(*) REGPOLON 1684 (Zag. 501)
1444.	Av. 10ANdlIDG-REXP0L-M D-L-R Px
Rv. MON • NOVA-AR-G(j() REG-POLON-1684 (MW)
/) Orty z r. 1685
1445.	Av. Popiersie króla w laurze z literami Boratiniego
TLB u dołu. Rv. Ukoronowana tarcza z 1—8 po bokach
i z herbem Leliwa podskarbiego Morstina u dołu1. Napisy:
Av. IOAN-IIl D-G-REX-POL-M-D-L R P- (TLB)
Rv.M0N-N0VAARG(0)REG-P0L0N 1685 (Cz.9905)
1446.	Av. 10ANHIDGREXP0LMDLRP (TL B)
Rv. MONNOVAARG (O) REGPOLON 1685
g) Orty z r, 1686
1447.	Av. Popiersie króla z TLB u dołu — Rv. Tarcza z 1 8
po bokach i herbem Jelita podskarbiego Zamoyskiego
1 Herbu Leliwa użyto tu nieprawidłowo. Urzędował bowiem w r. 1685
jeszcze podskarbi M. Zamoyski herbu Jelita.
>>>
f
TABLICA XXIV
JAN III SOBIESKI
Monety pamiątkowe bydgoskie z 1676 i 1677 r.
>>>
261
u dołu; napisy: Av. IOANIIIDGREXPOLMDL-RP
(TLB)
Rv. MONNOVA-ARG(^)REGPOLON- 1686
1448.	Av. IOAN IIID GREXPOL M D-L-R P- (T-L B )
Rv. MONNOVAARG(*)REG-POLON- 1686
(Cz. 2500)
1449.	J. W.: ale Av. IOAN-IIIDGREXPOL-M-DLRP-
(T-L-B) (Zag. 605)
1450.	J. W., ale Av. IOANIIIDGREXPOLMDLRP (MW)
d)	TALARY KORONNE
Istnieje jeden talar koronny i jeden gdański, bite za panowania
Jana III, z których pierwszy nie ma daty, drugi ma rok 1685. Jest
rzeczą prawie pewną, że ten talar koronny wyszedł z mennicy
bydgoskiej, gdyż wskazuje na to jego rysunek: ma bowiem po¬
piersie królewskie w stroju starożytnym i z laurem na głowie,
jak inne monety bydgoskie. Czas jego powstania da się określić
na rok 1684/85, tj. na czas dzierżawy kasztelana Pstrokońskiego
i administracji S. Phachlera, a pierwszego litery SVP widnieją pod
popiersiem królewskim.
Talar ten należy do bardzo rzadkich okazów i ma raczej me¬
dalowy charakter, co widać nawet po napisie, umieszczonym na
rancie Ingentibus ausis quo vis monstrat iłer, zdanie, które fi¬
guruje na kilku ówczesnych medalach Jana III. Medalierem, z pod
którego ręki wyszły jego stemple, był prawdopodobnie Jan Hóhn.
Stopa mennicza tego talara jest zwykła: 14-łutowe srebro,
7 sztuk na grzywnę krakowską brutto, a 8 sztuk na grzywnę fajnu,
waga przeciętna 28,80 g. w czym 25,20 g. czystego srebra.
Talar wyobraża:
*1451. Av. Popiersie króla w laurze z literami S-V-P- u dołu
i z napisem IOANIIID-GREX - POLMD-LR-P-
— Rv. Pod koroną tarcza, dokoła napis z herbem Jelita
podskarbiego Zamoyskiego u dołu: MASO-SAMKYOV-
VOL- (*) PODOL • POD • LIV • SM • S • C • - Na brzegu
>>>
262
(rancie) biegnie napis: 1NGĘNTIBUS- AUSIS QVO
VIS MONSTRAT ITER (Cz. 2533)^
e)	DUKATY KORONNE
Podobnie jak talary, tak i dukaty były gatunkiem monety nie
wyszczególnionym w kontraktach dzierżawnych, niemniej jednak
wiedziano dobrze, że stopa mennicza tych gatunków jest od
wieków ustalona i że jej zmieniać nie wolno. Dlatego i te dukaty
miały zawsze 2372 karatów złota i 3J/2 g. wagi.
Znane są dukaty z lat 1681—83, należące do bardzo wielkich
rzadkości numizmatycznych i znane zaledwie w paru okazach,
które prawdopodobnie są wyrobem mennicy bydgoskiej, gdyż
popiersie królewskie na nich jest podobne do tego, które wystę¬
puje na innych monetach bydgoskich. Podobno istnieje też dukat
bez daty, który pochodzić może z r. 1684, gdyż nosi herb Jelita
Zamoyskiego. Z liter mincerskich widać tylko TLB na dukacie
z r. 1682, zresztą są to monety niesygnowane. Znamy ich nastę¬
pujące odmiany:
a)	Dukat z r, 1681
1452.	Av. Popiersie króla w laurze i napis: IOANNES III • D*
G-REX POL-M'D'L-K'P' — Rv. Pod koroną tarcza
pięciopolowa z herbem Leliwa podskarbiego Morstina
u dołu i zapisem w otoku:MON-NOVA-AUREA(**¿)
REG POLON- 1681 (Zag. 607)
ci) Dukat z r. 1682
1453.	Av. Popiersie króla w laurze z TLB u dołu i napis:
IOANNES III-DGREXPOL-MD LRP- - Rv. Ukoron.
tarcza pięciopolowa z Leliwą u dołu, oraz napis w otoku:
MON NOVA AUREA©REG POL- 1682 (Wiedeń)
1 Napis na rancie wzięty jest z licznych medali J Hohna ok. r. 1683,
co jest wskazówką, że talar w tym czasie powstał- Istnieją też jego falsy¬
fikaty, robione przez J. Majnerta v' Warszawie ca r. 1845.
>>>
263
c) Dukat z r. 1683
1454.	Av. Popiersie króla w laurze i napis:10ANMDGREXP0L
•M'D'L'R’P'—Rv Ukoronowana tarcza pięciopolowa
z Leliwą u dołu, oraz napis bez obwódki: MON NOVAAUR
©REGPOL- 1683 (Beyer)
*1455. J. w., ale na Rv. inna tarcza i herb jelita podskarbiego
Zamoyskiego u dołu. Napisy:
Av. IOANIIIDG REXPOL M D L R P-
Rv. MONNOVAAUR(*)REGPOL- 1683 (Cz. 2472)
MEDALE PAMIĄTKOWE
Istnieje cały szereg medali historycznych i pamiątkowych, które
nie gdzie indziej, jak w Bydgoszczy ujrzały światło dzienne. Znane
są listy Santi Baniego, dzierżawcy mennicy bydgoskiej, pisane
w r. 1680 do Kuźmy III Medyceusza, w. ks. toskańskiego, przy
których Bani przesyła w. księciu 12 medali wykonanych przez
medaliera bydgoskiej mennicy. W liście chwali ich połysk i relief.
Po miesiącu otrzymał od w. księcia odpowiedź z podziękowaniem
za pamięć, ale z wiadomością, że medali jeszcze nie otrzymał
Medalierem mennicy bydgoskiej i do tego tak płodnym mógł
być nie kto inny, jak Jan Höhn, uchodzący dotąd za artystę
pracującego tylko w Gdańsku. Nie ma w tym czasie nikogo in¬
nego, kto by do r. 1680 mógł się pochwalić aż 12 medalami.
Omawiać tu wszystkich nie będziemy, gdyż mogły to być roboty
prywatne. Natomiast zwrócimy uwagę na te medale, które mają
charakter bardziej monetowy i rysunkiem swoim lub znakami są
z mennicą bydgoską więcej związane. Są to:
a)	pół talarki z napisem VIREBIT na koronację r. 1676
z popiersiem króla o rysunku takim samym, jak na szóstakach
r. 1677/78;
b)	monety koronacyjne z r. 1676 z napisem CORONATUR
QVIA PROTEXIT o trzech wielkościach: talara, orta i szóstaka.
Bydgoskie ich pochodzenie widać po rysunku popiersia z laurem
i	zbroją starożytną;
1 Ehrenberg, Urkunden 1892, str. 527.
>>>
266
CRACOVIA — MDDLXXVII|~l»APR:~ (Cz. 2424)
*1475. J. w., ale Av	M-DLIT- . . . , Rv. . . . . APR-
(Cz. 2425)
g)	Dwudukat pamiątkowy
*1476. Av. Popiersie króla w laurze i napis: IOANTIID:G:
REXPOL• M:D:LIT • R:PR • — Rv. Pod koroną tarcza
pięciopolowa, a w otoku napis: SOLI DEO LAUS
HONOR & GLORIA (Cz. 2532)
Na tym kończą się dzieje mennicy bydgoskiej. W późniejszych
czasach mennica państwowa funkcjonowała gdzie indziej, a w Byd¬
goszczy już jej więcej nie otwarto.
>>>
WYKAZ I OBJAŚNIENIA HERBÓW NA MONETACH BYDGOSKICH
herb Lewart Jana Firleja podskarbiego koronnego z lat 1590—1609
^ herb Pilawa Baltazara Stanisławskiego, podskarbiego w. koronnego zlat 1609—13
herb Awdaniec Stanisława Warszyckiego podskarbiego w. koronnego z lat
1613—16
*T. herb Sas Mikołaja Danilłowicza podskarbiego w. koronnego z lat 1616—24 —
a potem jego syna Jana Daniłłowicza również podskarbiego w. koronnego
z lat 1631 do 1650
Y herb Półkozic Hermolausa Ligęzy podskarbiego w. koronnego z lat 1624—31
herb Wieniawa Bogusława Leszczyńskiego podskarbiego w. koronnego z lat
1650—59
f herb Ślepowron Jana Kazimierza Krasińskiego podskarbiego w. koronnego
z lat 1659—68
herb Leliwa Jana Andrzeja Morstina podskarbiego w. koronnego z lat 1668—83
herb Jelita Marcina Zamoyskiego podskarbiego w. koronnego z lat 1683—89
herb Radwan St. Cikowskiego, właściciela mennicybydgoskiej w latach 1594—1601
■? herb Hermana Riidigera, zawiadowcy mennicybydgoskiej w latach 1596—1601
herb Walentego Jahnsa dzierżawcy mennicy bydgoskiej w latach 1594—96
INICJAŁY NA MONETACH BYDGOSKICH
AT	—Andrzej Tymf, dzierżawca mennicy bydgoskiej 1661—67 r.
B	— Bydgoszcz, mennica bydgoska
B	— Bartsch Gotfried, kierownik mennicy krakowskiej
BB	— Bromberg— Bydgoszcz
BS	— nieznany bliżej rytownik mennicy bydgoskiej
C	— Cracovia
CDC	—Claudius dc Canotti, przedsiębiorca menniczy 1644—1646 r.
CG '	— Krzysztof Guttman, kierownik mennicy bydg. 1650—1652 r.
GG	—Gabryel Gerloff, dzierżawca mennicy bydg. 1640—1644 r.
GP	— Gerhard Pyrami, dzierżawca mennicy krak. 1648—1650 r.
HR Herman Rüdiger, przedsiębiorca menniczy w końcu XVI w.
1CR	— Johannes Casimirus Rex
IF	—Jan Firlej z Dąbrowicy, podskarbi w. koronny 1590—1609
1H	—Jan Hćihn, ojciec i syn, medalierzy gdańscy XVII w.
U	— Jakób Jacobson, przedsiębiorca menniczy 1639
>>>
268
UVE —Jakób Jacobson von Emden, j. w.
K	— Kraków, mennica krakowska
MH	— Michał Hoderman, wardein mennicy bydg. 1671—1685 r.
MRVM — Maciej Rippers van Mening, kierownik mennicy bydg. 1639 i.
MW	— Moneta (mennica) wschowska
S	— Sigismundus = Zygmunt III
SA	—Samuel Ammon, medalier gdański 1613—1621 r.
SB	— Santi Bani, kierownik mennicy bydg. 1677—1678 r.
SC	•—Stanislaw Cikowski, właściciel mennicy bydg. 1594—1601 r.
SP	—Spytek Pstrokoński, dzierżawca mennicy bydg. 1684—1685 r.
SVP	—Spytek Pstrokoński j. w.
ST	— Sigismundus Tertius rex
TLB	■—Tytus Livius Boratini, przedsiębiorca menniczy 1658 do 1682
TT	—Tomasz Tymf, przedsiębiorca menniczy 1660—1662 r.
VI	—Walenty Jahns, dzierżawca mennicy bydg. 1594 r.
VI	-— znak wartości = 6 groszy
W	—herb Awdaniec, podskarbiego Warszyckiego 1613—1616 r.
>>>
LITERATURA I ŹRÓDŁA
Literatura i źródła drukowane
Akta grodzkie i ziemskie, Lwów, tomów XXX
Bahrfeldt E., Das Miinzwesen der Mark Brandenburg, Berlin 1895
—	Beitrage zur Münzgeschichte des Mittelalters — Numism. Sphragistischer
Anzeiger Wien 1889
—	Die Münzen und Medarllen Sammlung in der Marienburg I. Danzig 1901
Chełmiński S., Auctions Katalog, München 1904
Bentkowski F., Spis tmdalów polskich, Warszawa 1830
Beyer K., Nowe materiały do historji mennic. Gazeta warsz. 1858, 3. dod.
—■ Skorowidz monet polskich, Kraków 1880
Boratini Tytus Livius., Informacja o mennicy szelągowej, b. m. 1663
Braun D., Ausfiirlich histor. Bericht vom poln. u. preuss. Miinzwesen. Elbing 1722
Codex diplomaticus Silesiae, tom XIX. Breslau 1899
Czapski Em., Catalogue de la collection
Ehrenberg J., Urkundensammlung zur Kunstgeschichte Preussens, Königsberg 1892
Grabowski A., Starożytnicze wiadomości o Krakowie, Kraków 1850
Gumowski M., Kłopoty bydgoskie pana podkomorzego. Dziennik bydgoski z 4 XII
1932 r.
—	Pieczęcie i herby miast wielkopolskich. Poznali 1932
—	Podręcznik numizmatyki polskiej. Kraków 1914
—	Przedsiębiorcy menniczni w Poznaniu, Poznań 1928
—	Przyczynki do historji mennicznej księstwa Cieszyńskiego, Kraków 1934
—	Studia nad gdańską sztuką medalierską, Kraków 1925
Hniłko A., Włosi w Polsce I. Boratini, Kraków 1923
Jasiński S., Beiträge zur Finanzgeschichte Polens, Posen 1910
Jodkowski }., Wykopaliska monet z Racewa WNA 1934 p. 107
Kirmis M., Handbuch der polnischen Münzkunde, Posen 1892
Kostrzębski W., Niektóre wiadomości o mennicach. WNA III 1897 p. 273
Kundmąnn J., Silesia in nummis, Breslau 1884
Kurnatowski M., Zapiski numizmatyczne, Kraków 1884
Lipiński T., Wiadomość numizmatyczna o mennicy lubelskiej — Biblioteka War¬
szawska 1853, IV p. 562
Lengnich G., Geschichte der preuss. Lande. Danzig 1755 tomów 6
Łoś J., Pamiętniki, wyd. Żegota Pauli Kraków 1858
Mańkowski H., Fałszywe monety polskie, Poznań 1930
>>>
270
Morzycki S., O trojakach koronnych Zygmunta III, Warszawa 1883
Plage K., Okres Stanisława Augusta w numizmatyce, Kraków 1913
Polkowski 1., Notatki numizmatyczne — Dwutygodnik nauk. Kraków 1878
—	Pieczęć miasta Wąwolnicy. Przegląd bibliogr.-arch. Warszawa 1882 II
Przyborowski J., Przyczynki do historji mennic, Biblioteka warszaw. 1883 I
Rzyszczewski i Muczkowski, Codex diplomaticus Poloniae, Warszawa 1863
Starowolski S., Dyskurs o monecie, b. m. d.
Szelągowski A., Pieniądz i przewrót cen, Lwów 1902
Tymieniecki S., Wiadomości o kilku monetach, Przegląd bibl. archeol. 1881
—	Zarysy z dziejów mennic koronnych, Kraków 1917
Volumina legum, wyd. Ohryzki, Petersburg 1859
Walewski S., Trojaki koronne Zygmunta III, Kraków 1884
Wdowiszewski Z., Wiadomość o gdańskim kopiarjuszu. Miesięcznik Heraldyczny
1936
Zagórski J., Monety dawnej Polski, Warszawa 1845 (z kodeksem dokumentów
monetarnych).
Materiały archiwalne
Advocatialia Posnaniensia z 1596 w Archiwum poznańskim
Advocatialia Vschoviensia z 1606 r. w Archiwum poznańskim
Archiwum familiae Zamoyski w Bibl. Zamoyskich w Warszawie
Consularia Cracoviensia z 1623 w Archiwum miasta Krakowa
Consularia Posnaniensia z 1600 i 1617 w Archiwum poznańskim
Consularia Vschoviensia z 1603 w Archiwum poznańskim
lnscriptiones Bidgostienses z 1594 i 1595 w Archiwum poznańskim
InsćHptiones Naclenses z 1602 r. w Archiwum poznańskim
lnscriptiones Posnanienses 2 1592 i 1594 w Archiwum poznańskim
lnscriptiones Valcenses z 1613 w Archiwum poznańskim
lnscriptiones Vschovenses z 1596 w Archiwum poznańskim
Judicialia Bidgostiensia z 1622 w Archiwum poznańskim
Metryka koronna, księgi 176—180 w Archiwum Głównym w Warszawie częściowo
wykorzystana przez Zagórskiego (por.)
Oblationes Cracovienses z 1651 w Archiwum krakowskim
Relationes et lnscriptiones Costenses z 1596 w Archiwum poznańskim
Relationes Naclenses z 1633 w Archiwum poznańskim
Relationes Posnanienses z 1597 w Archiwum poznańskim
Relationes Varsovienses tom 35, w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie
>>>
SKRÓTY UŻYWANE PRZY OPISACH MONET
Bent.	—Bentkowski F., Spis medalów polskich, Warszawa 1830
Ban.	—Bandtke K., Numizmatyka krajowa. Warszawa 1839
Bayer	—Beyer Kar., Skorowidz monet polskich, Kraków 1880
Chełm.	—Chełmiński S., Auctions Katalog, Munchen 1904
Cz.	—Czapski Em., Catalogue de la collection, 5 tomów
Kur.	—Kurnatowski M., Zapiski Numizmatyczne, Kraków 1884.
MByd.	— Zbiór numizmatyczny Muzeum bydgoskiego
MW	— Zbiór numizmatyczny Muzeum Nar. w Warszawie
Oss.	— Zbiór numizmatyczny Ossolineum we Lwowie
Pot.	—Zbiór numizmatyczny Potockich w Krakowie
Roz.	— Zbiór numizmatyczny L. Rożdżyńskiego w Bydgoszczy
Wal.	—Walewski St., Trojaki koronne Zygmunta III, Kraków 1884
Wiedeń — Gabinet Numizmatyczny w Muzeum histor. w Wiedniu
WNA	—Wiadomości Numizm. Archeologiczne, Kraków 1889=1948
Zag.	—Zagórski Ign., Monety dawnej Polski, Warszawa 1845
*	— okaz reprodukowany w' niniejszej pracy
>>>
INDEKS OSÓB I MIEJSCOWOŚCI
(Pominięto nazwy występujące w legendzie monet i nazwiska cytowanych autorów)
Abdank, herb podsk. Warszyckiego 79
Abror Abram, Żyd poznański 65
Allenperger, kierownik mennicy kra¬
kowskiej 66, 93
Altenberger = Allenperger
Ammon Samuel, medalier gdański 80,
153, 154, 155
Appel Dawid, dostawca mennicy krak. 68
Arnberg Piotr z Frankfurtu 20
Bani Santi de Urbanis, przedsiębiorca
menniczy 1677 r. 242, 243, 247, 249
250, 256, 257, 263
Barby w Saksonii 168
Bartsch Gotfryd, kierownik mennicy
krak. 245, 248, 249
Bartynowski Władysław, numizmatyk
krak. t 1918 r. 216
Beneman Józef, notariusz mennicy bydg.
1680 r. 248
Berlin 64, 163
Besk i Piotr, pełnomocnik Cikowskiego
26
Bobrek — posiadłość podskarb. Ligęzy
69
Boniecki Jakób, pełnomocnik Cikow¬
skiego 8, 9
Boratini Tytus Livius, przedsiębiorca
menniczy 199, 202, 203, 207, 208—212,
220, 223, 224, 226, 239—256, 259, 260
Bremer Konrad, kierownik mennicy
bydg. 58—62, 70, 79
Breń, posiadłość Cikowskiego 7
Brüssel Jan, mincerz pozn. 12, 22, 23, 26
Brześć Kujawski 5
Busch Teodor, dzierżawca mennicy pozn.
9, 15
Campen — Kempen 63, 160
Canotti Claudius de, dzierżawca men¬
nicy krak. 169
Cecylia Renata, żona Władysława IV
190, 192
Cezary Franciszek, drukarz krak. 166
Charmęski Mikołaj, pełnomocnik Ci¬
kowskiego 7, 12=15
Chwalibóg Stanisław, podstarości bydg.
239
Ciesielczyk Jan, pracownik mennicy
bydg. 79
Cieszyn na Śląsku 13, 168
Cikowski Stanisław, właściciel mennicy
bydg. 7—21, 24—30, 38, 42, 43, 47,
52, 53, 54, 56
Czapskich Muzeum w Krakowie 172, 175
236,	239
Dąbrowica, posiadłość Firlejów 19
Dalen Estera, żona Jacobsona 69
Dąmbski Zygmunt, kasztelan inowroc.
246,	248
Danilłowicz Jan, podskarbi koronny 69,
70, 77, 79, 158, 166, 170, 172, 177,
178, 195, 212
Daniłłowicz Mikołaj, podskarbi koronny
59, 61, 62, 67, 69, 70, 77, 79, 85, 86,
90, 101, 105, 106, 111, 112, 116, 120,
124, 126, 128, 135
>>>
273
Deventer w Holandii 160
Doktorowie/ Dawid, dostawca poznań¬
ski 12
Drezno 18, 59, 61, 62, 172
Dybów pod Toruniem 65
Eck Hanusz, mincerz lubelski 36
Eggehard Gothard, kasjer mennicy bydg.
79
Elbląg 96, 116, 165, 167, 239
Elsner Jan, probierz mennicy bydg.
75, 76, 78, 79
Elżbieta Lukrecja, księżna cieszyńska 168
Emden w Holandii 59, 66, 69, 80, 154, 158
Ermitaż w Leningradzie 171, 187
Feller Samuel, administrator mennicy
bydg. 246, 248
Firlej Jan, podskarbi koronny 8—10, 19,
21,	22, 26, 27, 29, 31, 33, 37, 38, 43
47, 48, 50—54
Folthin Hans, por. Jahns
Fonborten Elias, pełnomocnik Jacob¬
sona 64, 79
Frankfurt nad Menem 20
Fryzja 63
Gaggel Stefan, mincerz bydg. 58
Gdańsk 58, 67, 73, 75—77, 82, 112, 133,
153—155, 159, 160, 167, 170, 186, 189,
209, 210, 239, 263
Gerlofif Gabryel, dzierżawca mennicy
bydg. 168—172, 175, 180, 182—188
Gehem, przezwisko Jacobsona 69
Gilli Mikołaj, dzierżawca mennicy pozn.
200, 205
Gobeliusze Kasper i Jan, mincerze mal-
borscy 56
Goslar w Niemczech 9, 15
Godziemba, herb kasztelana Dijmb-
skiego 247
Gottfried Henryk, kupiec wrocławski 17
Groth Anna, żona H. Riidigera 11
Groth Błażej, kupiec poznański 11
Mennica bydgoska
Grundschloss Dawid, mincerz wschow-
ski 28
Grzanka Piotr, mincerz bydg. 21
Gustaw Adolf, król szwedzki 72, 165
Guttmann Henning, mincerz pozn. 196
Guttmann Krzysztof, dzierżawca men¬
nicy bydg. 168, 195, 196—198,212—215
217—220, 223—225, 235—238 *
Harburg w Saxonii 200
Hase Jan, probierz mennicy bydg. 59,
61, 62, 70, 75, 76, 78, 79
Hema Henryk, probierz mennicy krak.
82, 83, 95, 96, 115, 132, 154
Hema Piotr, pełnomocnik Jacobsona 71,
74
Henckel von Schönbet Samuel 169
Herburtowie 24
Hesja II
Hersfeld, miasto niemieckie II, 23
Hoderman Michał, wardain mennicy
bydg. 202, 238, 239 244, 247, 256,
257, 259
Hofer Jan, kierownik mennicy krak. 68
Höhn Jan, ojciec i syn, medalierzy
gdańscy 170, 189—192, 261, 262, 263
Holandia 59
Hornberger Henryk, probierz mennicy
bydg. 10, 12, 16
Hornbock por. Hornberger
Hovel Wilhelm z Gdańska 57
Huxer Eryk, probierz mennicy bydg. 19,
57, 58, 79, 153
Jacobson Abraham, syn Jakuba, 69, 107
Jacobson Anna, córka Jakuba, 69, 167
Jacobson Jakub, przedsiębiorca men-
niczny 59—71, 79, 80, 95, 96, 114,
115,	117, 126—130, 132—135, 148,
152—156, 159—163, 166, 167, 170—
172, 175, 180, 186, 189—191, 193, 196
Jacobson Estera, córka Jakuba 69, 167
Jacobson Jakub, junior, syn Jakuba sen.
69, 167
18
>>>
274
Jahns Walenty, dzierżawca mennicy
bydg. 17, 20, 23, 27—29, 34, 38 47, 52
Jan Kazimierz 168, 193, 200, 211, 212,
215, 227, 237, 238, 241
Jan III Sobieski 241, 243, 246, 248, 261
Janina herb Sobieskich 264
Jastrzębiec herb podsk. Matczyńskiego
«47, 250
Jelita herb podsk. Zamoyskiego 247,
249, 254—256, 260 = 263
Judka Jakub, dostawca srebra z Poz¬
nania 64
Karniów na Śląsku 13
Kazimierz Wielki 5, 6, 132
Kempen, miasto w Holandii 63, 160
Kiełczewski Stanisław, starosta wschowski
12, 13
Kindiger Jerzy, probierz mennicy bydg.
16, 19
Knorr Ernest, kierownik mennicy bydg.
19, 20, 23, 26—29, 34, 53, 54
Koch Marek, mincerz bydg. 64, 79
Konstancja, żona Zygmunta III 22
Korb Paweł, kupiec poznański II, 13, 20
Korona = Polska 54, 56, 71, 74, 126,
211,	242, 243
Kościan w Wielkopolsce 15
Koszutski Jan, wojski pozn. II, 21
Koźlerogi, nazwa herbu Zamoyskich 24
Kozubski Stefan, pełnomocnik Cikow-
skiego 20
Kraków 3, 5, 7, 12, 13, 17, 22, 24,
25,	56, 62, 66, 68, 76, 78, 93, 113,
134, 154—157, 159, 161, 166, 168,
169, 172, 175, 189, 194, 198, 199,
202, 204, 207, 210, 211, 216, 219,
220, 224, 226, 237, 239, 241—246,
248 , 249, 256, 264, 265
Krasiński Jan Kaz., podskarbi koronny
199, 204, 210—212,221,233,236,237
Królewiec 64, 67, 116, 209, 246
Kuligowski Sebastian, pełnomocnik Ci-
kowskiego 13, 16
Kunigesburg Wąwolnica 5
Kuźma III Medyceusz z Toskanii 263
Lasocki, superintendent kujawski 246
Lauer Hans Dawid, kierownik mennicy
toruńsk. 242
Lauffert Andrzej, mincerz pozn. 12, 15,16
Lauffert Henryk, mincerz lubelski 36
Lehman Rudolf, medalier pozn. 17,22,62
Leliwa herb podsk. Morstina 212, 239,
240, 246, 249—253, 256, 257, 259,
260, 262, 263
Leningrad 171
Leszczyński Bogusław, podskarbi ko¬
ronny 195, 212, 225, 226, 236, 238,
Lewart herb Firlejów 27, 31, 38
Ligęza Hermolaus, podskarbi koronny
69, 70, 71, 73, 74, 76, 77, 79, 81,
89, 92—94, 107—110, 113, 114, 125,
127—130, 132, 137, 141, 143, 147, 152
Lippe Jan, probierz mennicy bydg. 70,
78,	79
Litwa 64, 66, 74, 126, 211, 216, 243
Lobmayer Jan, mincerz krakow. 66
Lublin 37, 56
Lubomirski Hier. August, podskarbi
koronny 247
Ludwig Krzysztof, rytownik mennicy
bydg. 62, 79
Luneburg 200
Lwów 202—205, 208, 226
Łoś, pamiętnikarz 208
Mądran Jan, robotnik mennicy bydg. 79
Majnert Józef, rytownik mennicy warsz.
172, 262
Malbork 37, 82, 211
Małopolska 37, 66
Maria Kazimiera, żona Jana III 264
Markus Jonasz, dostawca poznański 65
Markuszowice w Lubelskiem 21
Matczyński Marek, podskarbi koronny
247, 250
Mateusz, robotnik mennicy bydg. 21
>>>
275
Mazowsze 66
Michał Korybut Wiśniowiecki 238, 239,
240
Międzyrzecz w Wielkopolsce 167
Miller Tadeusz, mincerz bydg. 23
Morstin Jan Andrzej, podskarbi koronny
212,	238—240, 246, 249—253, 256,
257, 260, 262
Moskwa 55, 66. 165
Nepros Edward, numizmatyk warsz. 211
Niemcy 56, 73, 132, 160
Nieradzki Adam, administrator ceł ko¬
ron. 64, 65
Niewitecki Stanisław, numizmatyk bydg.3
Nowydwór 76, 167
Nogat rzeka 76
Nysa na Śląsku 13
Oleśnicki, starosta radziejowski 205
Olkusz 24, 68
Opole na Śląsku 168
Osiek w Wielkopolsce 167
Ossolineum zbiory 264
Ossowski Sebastjan, oskarżyciel Riidi-
gera 20, 26
Persja 210
Phachler Samuel, mincerz bydg. 245.
247, 248, 254, 261
Pilawa, herb podsk. Stanisławskiego 91
Półkozic, herb podsk. Ligęzy 79, 92,
107—110, 125, 128—130, 137
Pomorze 160—209
Potockich zbiórnumizm. 89,134,157,172
Poznań 5, 8, 9, 11—17, 20, 22, 23, 28,
38, 56, 62, 194, 198, 200, 202, 204,
205, 220, 245
Proszowice w krakowskiem 25
Prusy 37, 64, 67, 69, 72, 73, 78, 126,
160,	167, 245
Pstrokoński Spytek, dzierżawca men.
bydg. 244—250, 254, 261
Pyrami Gerhard, dzierżawca mennicy
krak. 169
Racewo pow. Sokolski 97
Raciborsko, posiadłość podsk. Morstina
238
Radwan herb Cikowskiego 27, 30, 38
Radziejowski Hieronim, poseł do Turcji
211
Radziwiłłów zbiór numizm. 187
Rennen Daniel von der, wardain men¬
nicy krak. 244
Rieger Hans medalier wrocław. 57, 79,
153, 155
Rippers Maciej, kierownik mennicy
bydg. 167—171, 186, 187
Rostok w Niemczech 200
Roth Kasper, pełnomocnik Jacobsona 79
Różdżyński Leon, numizmatyk bydg. 3
Rubens P., malarz flamandzki 60
Rüdiger Anna, żona Hermana 13
Rüdiger Herman, przedsiębiorca men-
niczny 8, 11—30, 34, 43, 47, 52—57,
79, 81
Rüdiger Jerzy, ojciec Hermana 11
Rüdiger Wilhelm, brat Hermana 11
Ryga 165, 194
Sącz Nowy 5
Saksonia 160, 168, 200
Sandomierz 5
Sardi Bartłomiej, administrator mennicy
bydg. 244, 247
Sas herb podsk. Daniłłowicza 59, 77,
79,	85, 86, 92, 100, 103—108, 111,
116, 120, 124, 126, 128, 135, 171,
176, 178, 179, 182, 185, 187, 212
Schirmer Melchior, probierz mennicy
bydg. 80, 153
Schmidt Jan, kierownik mennicy warsz.
67
Schreckenberg w Saksonji 160
Sieciech wojewoda z XI w. 7
Sieradzki Jakub, pełnomocnik Kocha 64
Słupsk na Pomorzu 209
Smerzyński Stanisław z Bydgoszczy 15
Sobański Kazimierz z Guzowa, numiz¬
matyk 46
18*
>>>
276
Sobieski por. Jan lii
Solecki Adam, numizmatyk warszaw.
148
Stade, miasto niemieckie 200
Szreniawa herb podsk. Lubomirskiego
247
Stanisław August 246
Stanisławski Baltazar, podskarbi ko¬
ronny 26, 55, 91
Starowolski Szymon, kanonik krakow.
165
Stawiński Marcin, oskarżyciel Riidigera
20
Stefan Batory 24, 27, 28, 33, 34, 36,
37, 52, 68
Stężyca 25
Szwecja i Szwedzi 25, 78, 96, 165, 198,
200
Śląsk 13, 57, 75, 116, 168, 200
Ślepowron herb podsk. Krasińskiego
199, 221, 236, 237
Toruń 3, 65, 77, 159, 167, 186, 239, 242
Trylner Jan, mincerz wileński 164, 165
Tymf Andrzej, przedsiębiorca menniczy
199—210,	212, 213, 215, 216, 219,
220, 223, 226, 227, 230, 234, 236,
237,	242
Tymf Samuel, mincerz w Rostoku 200
Tymf Szymon, mincerz w Harburgu 200
Tymf Tomasz, kierownik mennicy bydg.
200—202,	205—210, 212, 213, 219—
224, 235, 236, 237
Tschossy Jan, probierz mennicy bydg.
78, 79
Ujazdów pod Warszawą 199
Vagler Chrvstjan, wardain mennicy
lwów. 204
Wambach Jakub, probierz mennicy
bydg. 19, 22
Wank Benedykt, mincerz bydg. 62
Warszawa 3, 7, 20, 22, 56—59, 61 —
63, 65, 67, 69, 73, 77, 113, 135, 155,
172, 192, 194, 199, 207, 208, 211,
236, 241—246, 262
Warszycki Stanisław, podskarbi koronny
56, 58, 59, 79, 81, 97
Wąwolnica pod Lublinem 5, 6
Wazów herb 27, 30, 31, 38
Węgry 56, 69
Wiedeń 172
Wieliczka 58
Wielkopolska 16, 17, 37, 66, 67, 69, 167
Wieniawa, herb podsk. Leszczyńskiego
195, 212, 214, 217, 224, 225, 238
Wilno 67, 164, 194
Wisła 76
Władysław Herman 7
Władysław IV 2, 158—160, 164, 165,
168—170, 174—176, 186, 188—190,
193,	197
Wojsławice posiadłość Cikowskiego 7
Wrocław 57, 153
Wschowa 5, 8, 9, II —17, 20, 22, 23,
26,	28, 38, 56, 198, 200, 219
Zamoyski Jan, hetman i kanclerz kor.
22,	23, 26, 28
Zamoyski Marcin, podskarbi kor. 244,
247,	249, 254—256, 260—263
Zelandia 63
Zizendik Jan, mincerz bydg. 64, 65, 79
Zwolle 63, 160
Zygmunt 1 Stary 148
Zygmunt II August 216
Zygmunt III Waza I, 2, 7, II, 17, 22,
27,	33, 36, 54, 57, 69, 75, 76, 78, 115,
116,	126, 150, 155, 157, 158, 160,
161,	176, 186, 188, 197, 198
Żeroński Piotr, inspektor mennicy bydg.
59—64, 70, 71, 73, 77, 79, 97, 158—
160
Żurów — posiadłość Daniłłowicza 69
>>>
MOHETHWft rU!()P tí BI.L^rOlHli
(' o K p a m e h u e
Mcxopiin MOHCTiioro	b I)biryoinn, b XVIT ueice Haxo^u.ica
ca.MŁift fio.ii.mofi ii caubiit BavKiibift rocy;uipcïue]un.ifl mohcthijíí ,iBop,
HauimaeTCii \ie.iKiiM ,j;euapo.\i XIV’ nena, o Koropjj.M ynoMHHaeT lloüb-
KOBCKuíi, upHMë.M miemiiuri 1111,1, ero iieiinBecTeii. 9tü ^OKaatiBaer, hto
ropo/j yace b to B]pmíi míe,i MOHeTHoe upaBo. Co ispeviefieM mniírn.
« HÖM uczen ia ii iiace.ieiüH' ucab.3oBa. ioct Kopo.iencKott mohotoí!. h pu -
B03HM0Ö H3 KpauoBa.
OcHOBainie iioBoro MOHeTHoro ^Bopa otuocutch no Bceft BepoHTHocTu
K 1594 ro^y, Kor;i,a (jTaiiucjiaB Hhkobckhö, upaiioBCKii íi uoAKOMopii n
u a^MHimcTpaTop KopoaencKHX nom.! un, uojiyih;i ot Kopo.ia Cania-
MyH^a 111 3a cboh aacjyni iipiiBiuieruio OTKpbiTb nacTHun mohcthuA
,iBop b Bbi/i,roiTi,ii. Btot HacTHtiñ xapaKxep MoueTHoro &Bopa Harnea
CBoë BbipaæeHHe b repóe Hhkobckofo. iioMeiu,ëuiioM Ha 'leKaiiemiux
TaM MOiieTax — inejoitrax, rpomax, Tpëx-a niecTurpoinoBbix MOHerax ł,
KOTopbie n ocïa.ibHGM coxpaiiHJH o^inako BHeiuuaft bh/i oÔhhhux K0p0-
jeUCKIIX MO HOT. HflKOBCKIlft OTrl,a.ï MOHPTIlUft ,[BOp li apt'II.I,\ MOHeTHHM
MacïepaM, icoTopue aacTo MenH.iacb. HepBoro (ot 1594 r.) MpHeTHoro
MacTepa — BaJieHTiina línea cmchm.i b 1505 r. F. Pto^arep, nocae nero
6bi.ni: H. Kmuiirep, H. BaMfiax, a 3axe.M — 9pii. Kiiopp, KOTopue
TaKHce 0CTaBn.in na ßburoincKiix Monerrax cboii 3iiaicu. CaMoft .uaccoBofi
fibL’ia b to Bpeiis HeiiaHKa TpëxrpoaiOBtix MOHeT, KOTÔpux aBTop npn-
bo;iht 200 o6pa3iioB.
MoHeTHbift rUiop b Bbi^romii 6ua saicpuT b 1601 ro.iy noc'raHOBjie-
Hiie.M cefljja, aHHyjiHpyioin,iiM npiiiuuiermo H,hkübckoi'o, o^iuiko b ri,a.ib-
Heftmeni 6büi aaHOBO, b 1013 r., oTspbiT no BHau,aaTHBe F. l'io^urepa,
KOTopbifi CHOBa CAe.ia.ic5i ero yupaBaaiouiiiM, no yjKe ot KopoJieucKoro
iiMeHii. iieKaHH MejiKae iue.ioHru n l'pomu. OiKiiiuemio BunycKa moiict
1 Szelągi, grosze, trojaki i szóstaki.
>>>
278
Hanaiocb n Hi 14 r., Kor^a npncT\iiKJiH k Menasse moiht nojjioj a-
rpomoBoro AOCTOBHCTBa, a em,ë ßo.itme pacnrnpiuiacb a.Miieciia, Kor^a
a^MHHHCTpaTopoM u apeB^aTopoM MOHeTHoro ABopa c^eaa.iicH npe^,npn-
iiMMHBtifi H. HkoÖcob, nu.iaujeu, noayHiiBiniift b apeH^y nee imienne
MOHeTHue flBopti, u Ao cBoefl cMepTH (1GÍ59 r.) y^epaiHBaioiniitt ux b cbohx
|jyKax. Oh mvieHHO HaMaa *ieKamiTi KpoMe mobpt no.iyToparpomoBoro
^ocTOHHCTBa h MOHP'iH ße.iiee KpynHHe, k;ik opTbi u 'la.iapbi, yiuaMii-
uaa b KopoaeBCKyio nasHy rce 6o.iee KpyiiHbie cjmmh ksk apeH^aiop.
lłblAl'011'CKHM MOHeTHbJM ABOpOM VHpaB.IH.l OH ll])ll nocpeßCTBe CBOHX
uoBepeiiHbix, h NOHeTU, ocoOphho — 11/2 rpoina n opTbi, MeKawi.i b Mac-
COBOM KOJiii'iecxBe, rau mto BCKope iiacTynmia nacToamaa itmf'jiamiB.
OefiM, HccTaHoB.iemieM 1627 ro^a, oipaimHii.i Maecoiiy jo MeKaHKv, pas-
pemaa b ria:n iioíIhh'M 'lenanim, .1111111, Kpyimyw mohptv t. e. lio.yra.iapw
11	rajtaptr.
HocTaHOFJieime :io iimojio cif.iy b iipoAOJiMîcHiie Bcero napcTEOBa-
IIuh l^ja^MCJiaBa IV. lIpoeKTM H03(,0H0P.ieHHH neKaHKH Me.mofl mo-
Hf'ltl lie 6ŁIJ1H lipilBHlH, il T8KMM (,6pa30M Tn.l^rOHICKIlM MOKPTHblM
.IBopuM liLiiiycKajiHci. Td.iiKo Ta.iapu, no.na.iapbi 11 ;¡uoTaa MOHcra,
o6o3KaHeBKaa hbhiimsjibmh HKc(5coi;a, a 110 ero cMepiH 11 niiiuia.iaMii	*
HOBbix apeu^aTopoB — Piunepca, a païeiu repjii(J.(|ia. (Gerlöff). ^0
1644 r. fibi,ir(jineiiiift \10neTHHft flBop fib'.i e jih h t b e h h h m Kopoj eBCKHM
MOHeTiibiM ;iBopoM b ue.ioM I'ocy/iapeTiu1.
llepeMeHa npoimoin.ia e iiana.ioM napcTBOBamia Hiia KamiMiipa. Ceii-
MOBaa MOHCTi aa komhcchíi iipimajia HOBoe nojoweinie 0 MOHeriibix
IBopax, o'iKpbi.ia HOBbie MOHeTHbie ^Bopbi 11 pa:ipem 11.1a 'lenamiTi. \iej-
Kyw MOHeTy, KOTopoli llo.'Hiua He iniejia cBbime 20 .'ieT. I»i.f;u'(iil-kiiil
MOHeTHbiñ 4Bop nepemëji b 1650 r. b pyKii Km. Fy-miana, Koioporo
iiHHima.iLi HMetoTca na BbiiiymeHi ux riB\i pomoEux, TpexrpomoBbix,
inecTnr])omoBbix MOHeTax, opTax, ’la.iapax 11 jylurrax, uMeioiiuix ,T,asKe
b iia/iHiicii muBaiiiie ropo.ia. Hofliia eo 111Bemiefi npiioe'raHOBHjia weKanKV
MOHeTbi b libiriroilin 11 yHimToæiiJia MOHeTBufi rii¡op ue.ihkom, TaK mto
iiyiKHO 6bi.no ero iiojihoctmo oTCTpaiiinri'f.
3t\ mhcchh) npMHHJi 11a ce6a b 1660 r. Ah.iVKert Ti,i\h|) c tcm o^HaKO,
MTO B HOBOOTCTpOeailOM MOlieTHOM r:lB()|;(' lipHCTy HHT K MaCCOBOfl MeKaHKe
HOBoit, 11 m aie naupoenTHpoBaiiHoil, Kpe;uiTHoft \1011eTbi — aiOToro 30-rii-
rpoiHOBoro AocTOHHCTPa, nauecTHoro no;i iiaiiBamieM ..TUMijia“, KOTopbifl
iiMeji Ha/iniicb: Dat pretium seivata salus poliorque metailo est.
i
>>>
279
MeKaiiKa :jthx moh6t, yTBepac^ëHHtix cefiiioBoft KOMHCciiefi, xote ,jaBa.ia
KÆ3HC 6o.iBiiiiie ^oxo^bi HjJKHue ryiíi ynaarai bophhhx pacxo^oB, o^uaKO
uuBBä.La i!ctío6inee hc^obojiectbo itacejiemiíi. Ctohmoctb aaoToro 6ma
.muí]] 12 i’p. BM6CTO 30 rp., 11 iiacejieune k Kpe^iiTHUM MOHeraM ne
Mor.io npuBBiKHyTB. lio* ,uu!.ieuiie.M Bceo6iu,ero B03M\ineHUH o6bhhÍ‘hhbiü
i¡ 3JIOyir()Tpe6.ieiiMHX — Thm(| 6eæa.i b 1067 r. na üojibhih. ITpn ko-
pojie MuxaHJie KopBi6yrre 6bi.ih BBinymeBBi b EuÆrouyi npo6iiBie 3.10-
Twe u rT.yKaTBi b 1671 r. upa yiiaeran M. Fo^epMaiia (M. Hoderman).
())KHB.iiemie ueKaH kii naiia;iocB iipn ko poje .Hue 111 b 1 (77 r., Kor^a
yii])ai!JiHK)innM 110HeraBiMu .iiinpa-Mii c;i,e.ia.TCH urajEEHHCKaft iipe^npH-
HHMaTeJiB CaHTH a,e Yp6aiiiie Bann, a ÖH^romcKHä MOHeraBift ,a,Bop
(tbu oT^aH ApyroMy irrajiBHHay — T. BoparaHa jaa aoraaieHaa pa&rai-
IIBIX ero BpeTeHSHä. ^eflTejiBHoctb MOHeraoro ,usopa npo^ojiiKaJiaci.
40 16X5 r. 11, xora Bo parana )Mep h 1(582 r., iiacJie^HiiKii ero iipnrio.i-
Hca.in paöo’ry Moaeraoro ^Bopa Aaauue aaóo eaMii, .11160 npii noepe^cTBe
(•BOMX noBepemiBix. 3aTeM m oh era bi fl ;uiop iiaxo.iii.iea i¡ apeii.ie C. Ilerrpo-
KoHBcKoro, 6pecTCKoro lacie.iiiiia, 11 G. ¿loMÓCKoro, aaoBpoii jaBCKoro
KacTe.iHiia. B :*tot uepiio^ b Budrom a HenaHiuiii TpexrpomoBBie,
luecTiirpoinoBBie Moue™, opTii, raaapu h ¿lyitaTBi, a raime naMaxiiBie
MoiieTBi, ,1.111 KOTopBix iaTeMneja 1131'OTOBJíiJi J. Höho, nepBoraaccHBifi
rpaBep 113 l’.ia Htciia. 3ra mohbtbi oTJiHMaiOTeH ot ;ipyinx KopoiiHBix
MOHeT, nanp. KpauoBCKiix, tcm, mto .uikt aąoÓpaaceaae Kopo.ia b .iaB-
poBoM um ne, a ne b KopoHe. IIocraHOBJieHiieM ceflMa 1685 r. 6bijih
3aKpBITBI Bee MOIieTHBie ÄBOpBI, a B TOM 'IllC.ie 11 6lJĄl’0ni,CKH0, HeCMOTpa
11a to, uto ne 6bi.hi yperyjnipoBaaBi oöasaTe.iBcraa 110 oraonieHaio
K BopaTHHH. llo IJTüil üpHUHHC MOH6TBI 1686, 1687 II rip. l’OflOB e.ie-
.iveT ("urraTB .11160 ohih6o4hbimii, .11160 |iajiBcii([niKaTa-Mn. BBi^roiucKHit
MoiitíTHBitt ,T,Bop, 3anpBiTBifl ot Toro îipeMOHii, ne 6bi.i yace 6o.:mne
oTKpiJT, HTo npniie.10 ero k yiia^Ky. OcraBniHecH nacTpyMeaTH 11 \iaiiiHHBi
6bi.ui nepeBe3enBi 11 cTO.iiiuy upa CTaiiiKviaiie ÀBrycTe jibbib b 1765 ro^y
,pa H()U()'03riaHHoro neHTpajiBHoro MoneTHoro ,a,Bopa.
IIcTopHK) \i oneraoro ^eaa aBTop AaëT Ha ocHOBaHim apxiiBHBix hctom-
HHKOli, 1I3B6CTHB1X, HJI11 BHOBB OÖHapj'JKeHHBIX B 6u;|n)IHCKi)M 11 H03IiaU-
cKOM apxiiBax. Abtop ;i,aeT rahme ODHcaime MoneT, HeuaneHHBix b 61.14-
romcKoM MOHeTHOM .inope, h crapaeTca nepeHHCJiBTŁ Bce hx BBiiiyckm.
C jtoü ne.ii.io aBTopoM 6bijih npocMOTpeBBi Bce Kpynaue aysiHBMara-
necKiie Ko.i.ieKHiiH, a b nepByio onepe^B— Ko.raeKiuiH ’fancKiix 11 IIotoh,-
>>>
280
kiix u KpaKOBe, MyaeftHue i;oaackhiih b Bapiuaße, iIo:snaiin, Ew^roimi
u |m,i 'lacTiu.ix KoxueKniitt, b BHaMHTeai.Hort CTenenn nocTpa^aiiiunx
ho Bpeim nocae^iieft boähm. Bo ft Ha 6r.iaa iipiimiHoft Toro, iito Tpya.
HanaTŁift b 1938 rojy 11 iiMeBiinift ÖtiTb io6naeftni,iM ii:yannen Bu;i-
roiu.ii, noHBaaeTCH aimu. b iiacTOHinee BpeMH c 16-aeTini\i oiioaaamieM.
DIE MÜNZSTÄTTE IN BYDGOSZCZ
Zusammenfassung
Die Geschichte der Münzstätte in Bydgoszcz, wo sich im XVII
Jahrh. das grösste, wichtigste, polnisch-staatliche Hauptmünzen-
haus befand, beginnt im XIV Jahrh. mit der Produktion des kleinen
Denar, welcher nicht mal der Zeichnung nach bekannt ist, stellt
aber einen Beweis dar, dass die Stadt damals das Recht der Münz¬
prägung gehabt hat. Mit der Zeit ist es doch vergessen worden
und die Bevölkerung von Bydgoszcz bediente sich des königlichen,
aus Krakau zuströmenden, Geldes.
Die Gründung des neuen Münzhauses kommt höchstwahrschein¬
lich im Jahre 1594 zustande, als dem Verwalter des polnischen
Zollwesens Stanislaus Cikowski für seine Verdienste vom König
Sigismund UI das Vorrecht verliehen wurde, eine private Münzstätte
in Bydgoszcz zu eröffnen. Dieser private Charakter der Münzpro¬
duktion wurde nur durch das Anbringen auf den Prägungen des
Wappens von Cikowski gekennzeichnet, namentlich auf den Münzen
wie: Schillinge, Groschen, Dreigroschen und Sechser, welche
sonst in ihren Aussehen den gewöhnlichen Kronmünzen gleich¬
kamen. Seine Münze hat Cikowski an Fachleute weiter verpachtet,
welche jedoch öfters gewechselt wurden. Der erste Münzmeister
im Jahre 159-1 war W. Jahns, ihm folgte im Jahre 1595 H. Rüdiger,
als nächster J. Kindiger, dann J. Wambach und zuletzt Ernst
Knorr. Alle haben gleichfalls ihre Wappen und Marken auf den
Münzen gelassen. Die reichlichste Produktion war damals die
der Dreigroschenstücke, welche vom Verfasser in 200 verschie¬
denen Varianten beschrieben werden.
Diese Münzstätte wurde im Jahre 1601 laut dem Beschlüsse des
Parlaments geschlossen und das gegebene Vorrecht wurde dem
>>>
281
Cilcowski entzogen. Trotzdem ist sie nach mehr als 10 Jahren,
dank der Iniciative H. Rüdigers wieder eröffnet worden, welcher
zum zweiten Male die Leitung derselben übernahm, diesmal aber
auf königliche Veranlassung und Rechnung. Es wurden durch
ihn nur Kleinmünzen wie Schillinge und Groschen geprägt. Eine
aussergewöhnliche Belebung der Produktion herantrat aber im Jahre
1614, als man die Prägung der Dreipölker begann und noch
mehr wuchs die Belebung an, als der unternehmungsvolle Hollän¬
der J. Jakobson, neuer Leiter und Pächter der Münzstätten
wurde. Dieser pachtete bald sämtliche polnische Münzhäuser und
hielt sie bis zu seinem Tode (1639) in seiner Verwaltung, ln Byd¬
goszcz begann er neben den Dreipölkern auch grössere Münzen
wie Orte und Thaler zu prägen, indem er grössere Summen
Pachtgelder an das königliche Schatzamt zu zahlen hatte. Die
Münzstätte in Bydgoszcz wurde durch seine Bevollmächtigten
verwaltet und die Münzen, vor allen Dingen Dreipölker und Orte
wurden in solchen Mengen produziert, dass bald eine wirkliche
Inflation die Folge war. Schliesslich wurde diese Aktivität laut
dem Parlamentsbeschlusse aus dem Jahre 1627 beschränkt, indem
man nur die weitere Prägung der groben Münzen wie Halbtha-
ler und Thaler gestattete.
Dieser Beschluss hat die Rechtskraft während der ganzen Regie¬
rungszeit Wladislaus IV. behalten. Die Vorschläge einer Fortsetzung
der Produktion der Kleinmünzen wurden nicht bewilligt, so dass
aus dem Münzhause in Bydgoszcz weiterhin nur Thaler, Halbthaler
und Gulden herauskamen, gezeichnet mit dem Anfangsbuchstaben
Jakobsons und nach seinem Tode mit dem Anfangsbuchstaben
der nächsten Pächter Rippers und nachher Gerlöffs. Bis zum
Jahre 1644 war das Miinzhaus in Bydgoszcz die einzige königliche
Münzstätte im ganzen Staate.
In dem Anfangsstadium der Regierungszeit Johann Kasimirs
ist erst eine Abänderung vorgenommen worden, indem die Münz-
Kommission des Parlaments eine neue Münzprägeverordnung
erlassen, weitere neue Münzhäuser eröffnet und die Produktion
der Kleinmünzen gestattet hat, welche Polen im Zeiträume von
über 20 Jahren vor 1650 entbehrte. Der neue Münzpächter Chr.
Guttman, hatte die Anfangsbuchstaben seines Namens auf den
>>>
282
Münzem wie ‘2 Groschen, 3 Groschen, Sechser, Orte, Thaler und
Dukaten geprägt, ausserdem befand sogar auf ihnen der Name
der Stadt. In diesen Münzen war jedoch zu gutes Silber vorha-
den und deswegen gaben sie keinen Gewinn, so dass der Münz-
fuss im Jahre 1654 herabgesetzt werden musste. Der polnisch¬
schwedische Krieg hat jedoch im J. 1655 die Münzproduktion in
Bydgoszcz gehemmt und die Münzstätte vernichtet.
Den Wiederaufbau unternahm im Jahre 1660 Andreas Tymf
mit dem Vorbehalt, in der erneuerten Werkstättte massenhaft
die durch ihn entwoifene Kreditmünze, jene Guldenstücke zu 30
Groschen oder so gennante ,,Timpfe“"' zu prägen, mit der Auf¬
schrift: „DAT PRETIUM SERVATA SALUS POTIORQUE
METALLO EST“. Die Produktion dieser Münzen wurde durch die
Münz-Komission bewilligt und gab dem Schatzamt in der Tat
grosses Einkommen, welches zur Zahlung der Kriegsschulden
gedient hat. Beim Volke aber hat diese Münze eine grosse
Unzufriedenheit hervorgerufen, denn anstatt 30 Groschen hat
sie einen Wert von nur 12 Groschen gehabt und das Volk war
an solche Kreditmünze noch nicht gewöhnt. Unter dem Drucke
der allgemeinen Empörung wurde Tymf wegen Unterschlagung
angeklagt und floh aus Polen im Jahre 1667.
Zur Zeit des folgenden Königs, Michael Korybut, kam es in
Bydgoszcz im Jahre 1671 nur zur Prägung der Probegulden und
Dukaten unter der Leitung M. Hodermans. Eine grössere Bele¬
bung begann im Jahre 1677 zur Zeit Johann 111., als Santi de
Urbanis, ein italienischer Unternehmer, der Münzleiter wurde
und später, als man die Münzstätte in Bydgoszcz einem zweiten
Italiener T. Boratini unterstellte, um seine verschiedenen Anleihen
zu tilgen. Die Tätigkeit der Werkstätte dauerte damals bis zum
Jahre 1685 und obwohl Boratini im Jahre 1682 starb, wurde sie
entweder selbst durch die Erben oder durch ihre Bevollmäch¬
tigten weitergeleitet. Später wurde sie noch durch den Kastel¬
lanen aus Brześć S. Pstrokoński und durch den Kastellanen von
Inowrocław Z. Dąmbski gepachtet. Zu dieser Zeit wurden Drei¬
groschen, Sechser, Orte, Thaler und Dukaten geprägt, ausserdem
eine Reihe von Denkmünzen, zu welchen der vortreffliche dan-
ziger Medallieur, Johann Höhn, die Stempel vorbereitete. Der
>>>
283
Unterschied zwischen den Münzen aus Bydgoszcz und Krakow
ist der, dass auf den ersteren die Büste des Königs Johanns III
nicht mit Krone, sondern mit Lorbeerkranz geschmückt ist.
Laut Münzkomissionsbeschlusse aus dem Jahre 1685 wurden
wieder alle Münzstätten geschlossen, auch in Bydgoszcz, obwohl
die Verpflichtungen Boratini gegenüber noch nicht ausgeglichen
waren. Aus diesem Grunde soll man die Münzen aus den Jahren
1686, 1687 und anderen, die noch vorzufinden sind, als irrtüm¬
liche oder gefälschte ansehen. Die damals geschlossene Münzstätte
in Bydgoszcz wurde nachher nicht mehr eröffnet und ist lange
Zeit vollständig verlassen gewesen. Den Rest der Werkzeuge und
der Maschinen hat man erst zur Zeit Stanislaus August im Jahre
1765 nach Warschau für die neugegründete Zentral-Münzstätte
gebracht.
Die Geschichte des Münzwesens beschreibt der Verfasser in
Anlehnung an die Quellen, die am zahlreichsten im Archiven
zu Bydgoszcz und Poznan gefunden hatte. Das Alles verbindet er
mit der Beschreibung der in Bydgoszcz geprägten Münzen und
bemüht sich alle ihre Varianten darzustellen. In dem Sinne hat
er alle grösseren Münzensammlungen in Polen durchsucht. Der
Krieg war die Ursache, dass diese Arbeit, die im Jahre 1938
begonnen wurde und welche zu einer Jubiläumsausgabe der Stadt
Bydgoszcz dienen sollte, erst heute, nach 16 jähriger Unterbrechung
erscheint.
>>>
■
-
'
■
>>>
SPIS TREŚCI
str.
Od Redakcji ... 			V
Wstęp		1
I.	Mennica miejska		5
II. Mennica prywatna
a)	Szelągi koronne z lat 1594—1601 		28
b)	Grosze koronne z lat 1596—1599 		33
c)	Trojaki koronne z lat 1594—1601		36
d)	Szóstaki koronne z 1596 i 1601		52
III.	Mennica królewska Zygmunta 111		54
a)	Szelągi koronne 1613—-1627 		81
b)	Grosze koronne 1613—1627 		88
c)	Półtoraki koronne 1614—1629 		93
d)	Orty koronne 1618—1628 		112
e)	Półtalary koronne 1620—1632 		126
f)	Talary koronne 1618—1632 		131
g)	Złoto koronne 1616—1630 		148
h)	Monety pamiątkowe 1613—1632 		153
IV.	Władysław IV		158
a)	Próby mennicze z 1635 		170
b)	Półtalary koronne 1633—1642 		171
c)	Talary koronne 1633—1644 		174
d)	Dukaty koronne 1639—1642 		186
e)	Talary i monety medalowe		188
V. Jan Kazimierz		193
a)	Szelągi koronne 1650 		213
b)	Grosze koronne 1650, 1666 		215
c)	Dwugrosze koronne 1650, 1666 		216
d)	Trojaki koronne 1650 		219
e)	Szóstaki koronne 1650—1662 		219
f)	Orty koronne 1650—1652 		223
g)	Złotówki czyli tynfy 1661—1666 		226
h)	Talary koronne 1650 i 1661		235
i)	Złoto koronne 1651—1661 		236
VI.	Michał Korybut 	238
VII.	Jan III Sobieski		241
a)	Trojaki koronne 1684 r	248
>>>
286
str.
b)	Szostak i koronne 1677—1687 		249
c)	Orty koronne 1777—1686 		256
d)	Talary koronne 1685 		261
e)	Dukaty koronne 1681—1683 		262
f)	Medale Pamiątkowe	263
Wykaz i objaśnienia herbów na monetach bydgoskich	267
Inicjały na monetach bydgoskich	267
Literatura i źródła	269
Skróty używane przy opisach monet	271
Indeks osób i miejscowości ...... 		272
Streszczenie w języku rosyjskim (COKPAIHEHMK)	277
Streszczenie w języku niemieckim (Zusammenfassung)	280
>>>
ROCZNIKI
TOWARZYSTWA NAUKOWEGO W TORUNIU
Ossowski G., O pomnikach przedhistorycznych Prus Królewskich, s. 15—
46, tabl. 3. — Kujot S., Margrabiowie brandenburscy w dziejach Po¬
morza za księcia Mestwina II, s. 47—67. — Gapiński M., O Wyszogro¬
dzie pomorskim i jego położeniu s. 69—74. Toruń 1878. . . Wyczerp.
Kujot S., O majątkach biskupich na Pomorzu, s. 1—97. — Ossow¬
ski J., Zabytki języka dawnych Prusaków, s. 99—125. — Kujot S., Kasz¬
telania Raciążka i Ziemia Zaborska. Poszukiwania geograficzne, s. 127—
136. Toruń 1880	Wyczerp.
Kujot S., Toruń, s. 1—113. Toruń 1884	Wyczerp.
Pobłocki G., Mazurzy wschodnio-pruscy. Zapiski o języku i stanie
ich religijno-obyczajowym, s. 11—25. — Pobłocki G., Kilka wyrazów
kaszubskich, kociewskich i chełmińskich s. 26—27. — Chotkow-
ski W., Gospodarstwo społeczno-polityczne polskie i traktaty handlowe
Rzeczypospolitej z mocarstwami rozbiorowymi r. 1775 w świetle tajnych
relacyi dyplomatycznych austryackich, s. 28—83. Toruń 1897. Wyczerp.
[Łęgów sk i J.,] Konrad Wallenrod Wielki Mistrz krzyżacki w świetle
dziejowym i w poemacie Mickiewicza, s. 7—48. — [Chudziński A.,]
Brodnica między 1819 a 1863, s. 49—95. Toruń 1898. . . Wyczerp.
Karbowiak A., Szkoły dyecezyi chełmińskiej w wiekach średnich, s. 5—
123. — Fijałek J., O archidyakonach pomorskich i urzędnikach biskupich
w archidyakonacie pomorskim dyecezyi włocławskiej w XII—XV wieku,
s. 125—172. — Gołębiowski H., Wyrazy rybackie u Kaszubów,
s. 173—178. Toruń 1899	Wyczerp.
Karbowiak A., Materyały do dziejów wychowania i szkół w ziemi
chełmińskiej 1808—1814. Z archiwum Nawrzyńskiego Sczanieckich, s. 3—
159. Toruń 1900	Wyczerp.
Krotowski Szkaradek K., Św. Stanisław biskup krakowski w świetle
historyografii nowożytnej, s. 3—102.—Chotkowski W., «Królewiecka
tragedia», s. 105—165. — Kętrzyński W., Ludność ziemi chełmskiej,
s. 166—211. Toruń 1901	Wyczerp.
Kujot S., Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezji chełmińskiej. Studium
historyczne, s. 3—149, mapa. — Kętrzyński W., Przydomki szlachty
pomorskiej, s. 150—165. — Czapiewski P., Kasztelania starogardzka
czyli zaborska. Studium historyczno-geograficzne, s. 165—171. Toruń
1902	Wyczerp.
Kujot S., Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezji chełmińskiej, (c. d.).
s. 1—241. — Kętrzyński W., Co znaczy nazwa Gdańsk? s. 242—
>>>
288
245. — Kętrzyńsk i W., Przydomki szlachty pomorskiej, s. 245—248
—	Kętrzyński W., Pisarz miejski kościerski poetą, s. 248—252. Toruń
1903	Wyczerp.
R. II Kujot S., Kto założy! parafie w dzisiejszej dyecezji chełmińskiej, cz. II,
s. I—128. -Łoś W., Książę Fryderyk Wilhelm v. Holstein-Beck feld¬
marszałek Fryderyka W-go, gubernator Berlina etc, 1687—1749 i jego
polskie stosunki, s. 129—152. — Semkowicz W., Zagadkowy pierścień
średniowieczny, s. 153—161. — Chmielecki K., Wycieczka do grobo-
wisk przedhistorycznych w powiecie kartuskim, s. 162—176. — N itsch K.,
Patronimika na -óc, -ic, -ec, w gwarach Prus Zachodnich, s. 177—183.
—	Kościński K., Inwentarz starostwa człuchowskiego z roku 1748,
s. 184—245. -Kujot S., Numerus Sacerdotum Ecclesiarum Gedanen-
sium, cum vêtus adhuc floreret status ante Lutheranismum, s. 246—249.
Toruń 1904	Wyczerp.
R. 12 Kujot S., Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezji chełmińskiej, cz. li
(c. d.), s. 129—371. — Chmielecki K., Przyczynki do archeologii Prus
Zachodnich, s. 372—382. — Kościński K., Parafia Borzyszkowska
w powiecie człuchowskim w Prusach Zachodnich, wedle zapisków ks.
prob. .1. Gotfryda Borka, s. 385—432. Kujot S., Jelenie rogi w kościo¬
łach dyecezji chełmińskiej, s. 432—435. — Nitsch K., Kilka uwag
0	wpływie zmian głosowych na typy odmian, s. 436—445. Toruń 1905
Wyczerp.
R. 13 Kętrzyński W., Pamiętnik p. Macieja Czygenberg Orłowskiego o własnej
rodzinie i rodach powinowatych (1604—1606), s. 3—29.— Kętrzyń¬
ski W., Pamiętniczek Michała Łaszewskiego (około 1627), s. 27—41.
—	Wolski W., Opis całey ceremoniy przy ustanowieniu katedry w Pel¬
plinie d. 3. Aug. 1824, wydał Kujot S., s. 42—47. — Czapiewski P., Wy¬
kaz ważniejszych materyałów źródłowych do historii Prus Królewskich
zawartych w bibliotekach warszawskich, s. 48—64. — Chmielecki K.,
Stare bronzy w zbiorach Tow. Nauk. w Toruniu, tabl. 2, s. 65—80. — Koś¬
ciński K., Parafija kaszubska Konarzyny, s. 81—160. — N itsch K., Cha¬
rakterystyka porównawcza djalektów zachodnio-pruskich, mapa, s. 161 —
194.	— Steinborn O., Historia trądu i trędowisk z przyczynkiem o trę-
dowiskach na ziemi chełmińskiej, s. 195—240. — Marcinkowsk i K., Ma-
teryały do historyi wojen z Krzyżakami (spis sum wypłaconych wojskom
zaciężnym), s. 241—259. — Mańkowski A., Dzieje drukarstwa i piś¬
miennictwa polskiego w Prusiech Zachodnich wraz z szczegółową biblio¬
grafią druków polskich zachodnio-pruskich, s. 260—299. — Makow¬
ski B., Pierwowzory niektórych obrazów pelplińskich, s. 300—317.
Toruń 1906	Wyczerp.
R. 14 Chmielecki K., Wykopaliska monet i srebra, Maszenica, Nieciszewo,
Poczałkowo w świetle najnowszych badań, s. 3—44 i 2. tabl. — Koś¬
ciński K., Czy ziemia chełmińska była pierwotnie pruską? s. 45—48
1	I mapa. — Mańkowski A., Dzieje drukarstwa i piśmiennictwa poi.
i
>>>
289
R. 15
R. 16
R. 17
R. 18
R. 19
R. 20
skicgo w Prusach Zachodnich wraz z szczegółową bibliografią druków
polskich zachodnio-pruskich, cz. II s. 49—101. — Kościński K., Człu¬
chów, s. 102—166. — Nitsch K., Charakterystyka dyalektów polskich
w Prusiech Wschodnich, s. 167—183 i I mapa. — [Łęgowski J.,] Po¬
morskie nazwy osobowe i miejscowe, cz. I s. 184—196. — Chmielecki K.,
Cmentarz żarowy z epoki bronzu w Czemlewie, s. 197—203. Toruń
1907	Wyczerp.
Kujot S., Czternasty listopada 1308 r. w Pomorzu gdańskim, s. 1—120
i 199. — Kętrzyński W., Germanizacya Pomorza za polskich czasów,
s. 121—125.—Spandowski P., Stan rzemiosła w Prusiech Zachodnich
wostatnich dziesięciu latach (1897—1907), s. 126—168. — Chmielecki K.,
Przyczynki do chronologii grobów przedhistorycznych w Trzebczu
(Prusy Zachodnie), s. 169—179, 1 tabl. Toruń 1908. .	Wyczerp.
Kujot S	usque in Pruciam, Studyum nad dokumentami Kawalerów
Dobrzyńskich z roku 1228, s. 3—8 i 1 mapa. — Mańkowski A., Dzieje
drukarstwa i piśmiennictwa polskiego w Prusiech Zachodnich wraz z szcze
gółową bibliografią druków polskich zachodnio-pruskich, s. 9—57. — Koś
ciński K., Parafia Przechlewska w pow. czluchowskim w Prusiech Za
chodnich, s. 58—83 i I mapa. — Nitsch K., W sprawie nazwy wsi Swor
negacie, s. 84—87. — Kujot S., Gdzie leżało pierwotnie Chełmno
s. 88—103. — Wizerunek nieszczęśliwości woyny ... w roku 1806 y 1807 .
przez W. Strawisz Wolskiego ... opisane do roku 1810, s. 104—176, wydał
S. Kujot. — Czapiewski P. Przeszkody w założeniu szkoły katolickiej
w Gdańsku poreformacyjnym, s. 176—184. — Chmielecki K., Trzy
cmentarze grobów skrzynkowych w Żelewie (pow. wejcherowski) s. 184—
192, 1 tabl. Toruń 1909	Wyczerp.
Prohaska A., Rok 1410. Przyczyny wojny, s. 3—55. — Kujot S., Wojna,
s. 56—378 i 2 mapy. Toruń 1910	Wyczerp.
Wolski W. z Niestępowa, Pamiętnik 1806—1810, s. 3—78. — Mań¬
kowski A., Dzieje drukarstwa i piśmiennictwa polskiego w Prusiech Za¬
chodnich wraz z szczegółową bibliografią druków polskich zachodnio-
pruskich, s. 79—152. — Dokument 148(^—1495 ... przywilej na rycerski
majątek Tyliczki, s. 153—157, wydał K[ujot], — Kujot S., Gdzie koń¬
czyły się granice Elbląga r. 1246? s. 157—159. Toruń 1911. Wyczerp.
Czapiewski P., Wykaz oficyałów gdańskich i pomorskich od 1467—
1824, s. 3—128.—Nitsch K., «Gostycyn» i «Cekcyn», s. 129—136.
—	Prohaska A., Scibor z Ściborzyc, s. 137—208. — Sierakowski A., Po¬
byt Jana 111 Sobieskiego w Prusiech Królewskich w 1. 1677 i 1678. — Mań¬
kowski A., Imiona i nazwiska rodzinne a nazwy miejscowe. Przyczynki
do genezy nazw miejscowych zachodnio-pruskich od 17—19 w., s. 250-
274. Toruń 1912	Wyczerp.
Kujot S., Dzieje Prus Królewskich, cz. I do r. 1309, s. 1—423 i 2 mapy.
Toruń 1913	Wyczerp.
Mennica bydgoska
>>>
290
R. 21 Kujot S., Dzieje Prus Królewskich, (c. d.) s. 425—822. Toruń 1914.zł 15,75
R. 22 Kujot S., Dzieje Prus Królewskich, (c. d.), s. 823—1166, wydał po
śmierci autora M. Rzewuski. Toruń 1915	zł 15,75
R. 23 Kujot S., Dzieje Prus Królewski, (c. d.), s. 1169—1278, wydał po śmierci
autora M. Rzewuski. Toruń 1916	. Wyczerp.
R. 24—25 Kujot S., Dzieje Prus Królewskich, cz. I. Indeks i Rejestr wydał Rrze-
wuski M., s. 1281—1556. Toruń 1917—1918	Wyczerp.
R. 26—28 Czapiewski P., Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie
Prus Królewskich 1454—1772, s. XXlV-f 232. Toruń 1919—1921 zł 6,—
R. 29—31 Kujot S., Dzieje Prus Królewskich, cz. II. Pomorze i ziemia chełmińska
1309—1380, wydał Mańkowski A., s. 1—367. Toruń 1922—1924. zł 9,—
R. 32 Mańkowski A., Dzieje myśli uniwersyteckiej na Pomorzu, s. 1—18.—
Łęgowski-Nadmorski J., Bóstwa i wierzenia religijne Słowian lechic-
kich, cz. I, s. 18—102. — Kantak K., Kronika Bernardynów toruń¬
skich, s. 103—-134. — Panske P., Chojnice i Człuchów w czasach tzw.
reformacji i przeciw-reformacji, s. 135—184. — Frydrychowicz R.,
Dzwony kościelne w diecezji chełmińskiej, s. 185—215. — Łęga W., Przy¬
czynki do poznania kultury «łużyckiej» na Pomorzu, s. 216—258. — Mo-
carski Z., O książnicy miejskiej imienia Kopernika w Toruniu, s. 259—
284. — Sydow M., Copernicana u obcych. List Sebastjana Kurza do
Karola V, s. 284—285. — Mocarski Z., Bibliografia prac Towarzystwa
Naukowego w Toruniu (1875—1925), s. 286—315. Toruń 1925. zł 15,—
R. 33 Mańkowski A., Prałaci i kanonicy katedralni chełmińscy od założenia
kapituły do naszych czasów, cz. I, s. 1—109. — Birkenmajer L., Mi¬
kołaj Wódka z Kwidzyny zwany Astemius, lekarz i astronom polski
XV-go stulecia, s. 110—265. —-Dąbrowski S., Dawne pierniki toruńskie,
s. 266—336 i 8 il. — Frydrychowicz R., Dzwony kościelne w diecezji
chełmińskiej, s. 337—488. — Panske P., Dopiski do rozprawy Chojnice
i	Człuchowo w czasach tzw. reformacji i przeciwreformacji, s. 489—
492. Toruń 1926		zł 18,—
R. 34 Bieszk K., Walka Zakonu Krzyżackiego z Polską o przynależność koś¬
cielną archidiakonatu pomorskiego, s. 1—53 — Tync S., Dzieje gimna¬
zjum toruńskiego (1568—1793) I., s. 55—284. — Mańkowski A., Pra¬
łaci i kanonicy katedralni chełmińscy od założenia kapituły do naszych
czasów, II (dokończenie), s. 285—424. Toruń 1927	zł 15,—
R. 35 Mączyński T., Kazimierz Rogala Zawadzki, jego życie i dzieła, s. 1—
51. — Łęga W., Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na pod¬
stawie wykopalisk, cz. I, s. 153—446. Toruń 1929. .	.zł 21,—
R. 36 Mikulski T., Henryk Chełchowski, karta z dziejów literatury polskiej,
XVII w. s. 1—101. — Łęga W., Kultura Pomorza we wczesnem średnio¬
wieczu na podstawie wykopalisk, cz. II, s. 103—468 i 4 mapy. Toruń
1930	zł 21,—
R. 37 Cichoszewska H., Cmentarzysko w Poczerninie, s. 47 + 2 ryc. i 16
tabl. Toruń 1931. . •	zł 2,70
>>>
291
R. 38 Liedtke A., Walka księcia Jana Opolskiego, «Kropidły» z Krzyżakami
w obronie majątkowych praw diecezji włocławskiej, s. XV + 138. Toruń
1932	zł 4,50
R. 39 Wałęga S., Dzieje polityczne Torunia u schyłku Rzeczypospolitej (1724—
1793), s. XIII-f 390 i 6 tabl., t. i. Toruń 1933 	zł 30,—
R. 40—41 nie wyszedł z druku
R. 42 Glema T., Stosunki kościelne w Toruniu w stuleciu XVI i XVII na tle
dziejów kościelnych Prus Królewskich, s. 226. Toruń 1934. . . zł 18,—
R. 43 Nowak T., Oblężenie Torunia w r. 1658, s. 253 i 7 tabl.-f 3 mapy.
Toruń 1936	zł 21,—
R. 44 Gumowski M., Pieczęcie i herby miast pomorskich, s. 190 Toruń
1939	zł 19,—
R. 45—50 Pawłowski B., Warszawa w roku 1809, s. 167. Toruń 1948. . zł 16,80
R. 51 z. 1 Śląski K., Dzieje Ziemi Kołobrzeskiej do czasów jej germanizacji,
s. 116, 1 mapa. Toruń 1948	zł 11,55
R. 51 z. 2 Bartkowiak M., Towarzystwo jaszczurcze w latach 1397—1437,
s. 58. Toruń 1948	zł 4,95
R. 52 z. 1 Osmólska-Piskorska B., Towarzystwo Pomocy Naukowej na Po¬
morzu, pół wieku istnienia i działalności 1848—1898, s. 218. Toruń
1948	zł 13,20
R. 52 z. 2 Chwalibińska J., Ród Prusów w średniowieczu, s. 176, 3 mapy. Toruń
194	8		zł 18,90
R. 53 z. 2 Zdrójkowski Z., «Praktyka kryminalna» Jakuba Czechowicza, jej
źródła i system na tle rozwoju współczesnego prawa karnego Zachodniej
Europy, s. 179, il. 4. Toruń 1949 	zł 12,—
R. 53 z. 1 Tync S., Dzieje Gimnazjum toruńskiego, Tom II, s. 256. Toruń
194	9	zł 5,—
l
R. 54 z. 1 Matysik S., Prawo nadbrzeżne (Ius naufragii) Studium z historii prawa
morskiego, s. 266. Toruń 1950	zł 18,—
R. 54 z. 2 Lechicka J., Rola dziejowa Stanisława Leszczyńskiego oraz wybór
z jego pism, s. 202. Toruń 1951	zł 27,—
R. 55 z. 1 Koranyi Karol i Koranyi Jadwiga, Bibliografia historyczno-prawna
za lata 1937—1947, s. XI1+248, Toruń 1953 	zł 56,—
R. 56 z. I Biskup M., Stosunek Gdańska do Kazimierza Jagiellończyka i Polski
w okresie wojny 13-letniej (1454—1466), s. 240. Toruń 1952. . zł 30,—
R. 56 z. 2 Cieślak T., Bismarkowska ustawa antysocjalistyczna z 21 października
1878 r„ s. 178. Toruń 1952	zł 20—
R. 57 z. 1 Głowacki W. Pierwszy polski słownik farmaceutyczny i jego autor
Paweł Guldeniusz. s. 82 i 4 il. Toruń 1953	zł 12,—
R. 57 z. 2 Grudziński T., Bolesław Szczodry, s. 212. Toruń 1953. . . zł 29,—
R.58z. I Biskup M. i Tomczak A., Mapy województwa pomorskiego
w drugiej połowie XVI wieku w., s. 180. Toruń 1955 . zł 65,—
W wykazie niniejszym zostały pominięte: materiały sprawozdawcze Towarzy¬
stwa (R. 1—19) i bibliografia bieżąca historii Prus i Pomorza (R. 4—19).
£M
\j$r
4
* I !!»"*'
>>>