/Pomorze_007a_10_001_0001.djvu

			- 
.:'" - .., 


.. 
. 
, 


7
 


Stefan BiIski 


Słownik biograficzny 
regionu brodnickiego 



I 


I .
		

/Pomorze_007a_10_002_0001.djvu

			STEFAN BILSKI 


SŁOWNIK BIOGRAFICZNY 
REGIONU 
BRODNICKIEGO
		

/Pomorze_007a_10_003_0001.djvu

			"._T
:
,
:;
 . 
. .«1'" 
 
	
			

/Pomorze_007a_10_004_0001.djvu

			- 


SŁOWNIK BIOGRAFICZNY 
REGIONU 
BRODNICKIECO 


\ 


, . .. ""
		

/Pomorze_007a_10_005_0001.djvu

			( 


BIBLIOTECZKA 
TORUŃSKIEGO TOWARZYSTWA KULTURY 


Wydano z okazji zbliżającego się jubileuszu 
700-1ecia Brodnicy 


Brodnica - Toruń 1991
		

/Pomorze_007a_10_006_0001.djvu

			09161 (III 


(' 
 t f-6111 


Towarzystwo Miłośników Ziemi Michałowskiej 
Toruńskie Towarzystwo Kultury 


STEFAN BILSKI 


SŁOWNIK BIOGRAFICZNY 
REGIONU 
BRODNICKIEGO 




 
TIK 


.. 
Brodnica-Toruń 1991 
ł 


"
		

/Pomorze_007a_10_007_0001.djvu

			Recenzent 


JERZY SZEWS 


Redaktor tomu 


JAN BEŁKOT 


Projekt okJadki 
ZYGFRYD GARDZIELEWSKI 


m 


Druk wykonała 
Oficyna Drukarska 
Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej 
i Książnicy Miejskiej im. M. Kopernika 
w Toruniu 


,G59
:;1; 
E.Llfll!ql- 
n,l , L) 
r r;:)/ho 2:"_
		

/Pomorze_007a_10_008_0001.djvu

			SŁOWO- WSTĘPNE 


Obchody 700-1ecia Brodnicy, przypadające na 1998 r. stwarzają sprzy- 
jającą okazję do zastanowienia się nad jakże bogatą historią tego miasta, 
a ujmując rzecz nieco szerzej, nad dziejami Ziemi Michałowskiej, a jesz- 
cze szerzej, nad dziejami regionu brodnickiego. W historii tej bywały 
okresy rozwoju i zacofania, okresy szczęśliwe i tragiczne, okresy, w któ- 
rych mieszkańcy cieszyli się wolnością, a były też lata niewoli i prześla- 
dowań. Tych trudnych, znacwnych krwią i cierpieniem lat, w dziejach 
tej ziemi było wiele, a nawet bardzo wiele. Dość wspomnieć długie 
i krwawe walki z P
usami, z okresu kształtowania się państwowości pol- 
skiej, trwające ponad półtora wieku krzyżackie panowanie, najazdy 
szwedzkie, zabór pruski ze wszystkimi jego konsekwencjami i wreszcie 
okres najbardziej tragiczny - okres okupacji niemieckiej. Gdy chodzi o 
lata świetności i powodzenia, lista nie jest tak bogata. Można tu wskazać 
na okres I Rzeczypospolitej, ale i on był przeplatany wojnami, klęskami 
żywiołowymi, głodem i różnego rodzaju plagami. Lata międzywojenne 
sprzyjały rozwojowi społeczno-gospodarczemu i kulturalnemu, trwały 
jednak bardzo krótko. Okres po drugiej wojnie światowej, to okres nie- 
łatwy. Na początku było leczenie ran zadanych wojną i usuwanie znisz- 
czeń, później odbudowa kraju i wieloletnie zmaganie się z jakże licznymi 
trudnościami. 
Pochylając się nad przeszłością i uzmysławiając sobie owe wie- 
lowiekowe dzieje, trzeba nam pomyśleć przede wszystkim o ludziach, 
którzy z urodzenia lub wyboru byli mieszkańcami tej ziemi, którzy tu 
żyli, kształcili się, pracowali, tworzyli, działali, a bywało, że cierpieli i gi- 
nęli, i których groby często już zapomniane, znajdują się na miejsco- 
wych cmentarzach. Trzeba nam także pamiętać i o tych, co wyszli z tej 
ziemi i później z dala od niej służyli Ojczyźnie swoją pracą i talentem, 
a gdy trzeba było przelewali za nią krew i oddawali życie, i których mo- 
giły, też już często zapomniane, znajdują się w różnych częściach Polski, 
nierzadko także w różnych krajach. 
Ponieważ w litęraturze poświęconej regionowi brodnickiemu niewiele 
jest opracowań biograficznych, ukazujących osiągnięcia i zasługi jego 
mieszkańców na różnych polach i w różnych dziedzinach, jak również 
zasługi w walkach o wyzwolenie narodowe, uznano za rZecz uzasadnioną 
wypełnienie tej luki. Powstał więc Slownik, w którym zamieszcwne zo- 
stały biogramy zasłużonych działaczy społecznych, gospodaczych, a także 
zasłużonych działaczy narodowych, uczestników walk niepodległościo- 


5
		

/Pomorze_007a_10_009_0001.djvu

			r- 


wych, ofiar wojny i prześladowań. W Słowniku uwzględniono równIez 
osoby, które z tytułu pełnionych funkcji odegrały rolę znaczącą w dzie- 
jach -regionu. 
Niniejszy Słownik obejmuje okres od XIII w. do 1990 r. i uwzględnia 
tylko osoby nieżyjące. Gdy chodzi o jego zasięg terytorialny, jak podano 
-w tytule, jest to Słownik biograficzny regionu brodnickiego, a za region 
brodnicki zwykło się ostatnio uważać dawny powiat brodnicki, w grani- 
cach sprzed reformy administracyjnej w 1975 r., oraz włączone w 1975 r. 
do województwa toruńskiego gminy Osiek i Świedziebnia. 
Biorgamy prezentowane w Słowniku można podzielić na trzy podsta- 
wowe grupy: 
- grupa pierwsza obejmuje osoby, które urodziły się w tym regionie, tu 
się wychowywały, kształciły, pracowały i działały do końca życia; 
- grupę drugą tworzą osoby, które urodziły się w regionie brodnickim, 
tu się wychowywały bądź kształciły, a następnie pracowały i działały 
w innych częściach Polski lub w innych krajach; 
- do grupy trzeciej należą osoby, których miejscem urodzenia i często 
kształcenia były miejscowości spoza regionu brodnickiego, a które ten 
region wybrały, by tu żyć, pracować, działać. 
W Słowniku pominięto postacie, których związek z regionem brodnic- 
kim stanowił epiwd w życiu lub mało znaczący fakt (np. Edmund Callier, 
Piotr Dunin, Władysław Jagiełło, Wincenty Pol, Adam Rapacki, Konstan- 
ty Rokossowski, Maciej Rybiński, Stanisław Wojciechowski), oraz te, o 
których nie udało się zebrać wiarygodnych informacji. 
Oczywiście' dobór haseł jest rzeczą dyskusyjną. Można się zastanawiać 
'czy taki lub inny biogram powinien być zamieszcwny, czy jest wyczer- 
pujący itd. Ewentualne uzupełnienia i poprawki można będzie uwzględ- 
nić przy następnych tego typu opracowaniach. 
Zamieszczone w Słowniku biogramy mają na celu dostarczenie zwię- 
złych, obiektywnych i rzeczowych informacji. We wstępie są one typu 
metrykalnego, a następnie dotyczą życia, działalności i zasług ludzi zwią- 
zanych z regionem brodnickim. Objętość tej części biogramu jest różna. 
Zależy ona od tego, jak bogate było to życie i co ważnego się w nim zda- 
rzyło, a także 'od materiału informacyjnego, jakim dysponował autor. Na 
końcu każdego biogramu podana jest informacja bibliograficzna, ograni- 
czająca się do 1-4 pozycji podstawowych lub informacja dotycząca źród- 
ła, na którym oparto opracowanie. 
Pracę wydano dzięki życzliwości i pomocy finansowej Rady Miejskiej 
i burmistrza miasta Brodnicy oraz Toruńskiego Towarzystwa Kultury. 
Publikacja powstała staraniem jednego człowieka, ale do jej powstania 
przyczyniło się wielu ludzi, do których zwracałem się o pomoc. Im wszy- 
stkim składam w tym miejscu serdeczne słowa podzięki. Szczególną 


6
		

/Pomorze_007a_10_010_0001.djvu

			wdzięczność WInIen jestem za rady i informacje, których mi życzliwie 
udzielali: Kazimierz Antoszewski, red. Marian Bizan, Jan Mełnicki, ks. 
mgr Henryk Mross, Brunon Schuetz, dr Jerzy Szews, dr Jadwiga Woj- 
ciechowska i mgr Jerzy Wultański. Serdecznie za nie dziękuję. 


S.B. 


ł
		

/Pomorze_007a_10_011_0001.djvu

			WYKAZ SKRÓTÓW 


1. W AZNIEJSZE WYDAWNICTW A ŹRODŁOWE I OPRACOWANIA 


Bilski, Region - S. Bilski, Region brodnicki. Historia, zabytki, krajobraz, wyd. II, 
Toruń 1985 
Bilski, Zarys - S. Bilski, Zarys historii Gimnazjum i Liceum Ogólnoksztalcącego w 
Brodnicy 1873-1973, Brodnica 1973. 
Bizan - S. Bizan, Powiat i miasto Brodnica w walkach o niepodległość 1914-1920, 
t. II, Wąbrzeźno 1939. 
Bukowski - A. Bukowski, Waplęwo. Zapomniana placówka kultury polskiej na Po- 
mOrzu Nadwiślańskim, Wrocław 1989. 
EK - Encyklopedia Katolicka, t. II, Lublin 1985. 
"GP" - "Gazeta Pomorska". Bydgoszcz 
"IKP" - "Ilustrowany Kurier Polski". Bydgoszcz. 
Jacewicz i Woś - W. Jacewicz, J. Woś, Martyrologinm polskiego duchowieństwa 
rzymskokatolickiego pod okupacją hitlerowską w latach 1939-1945, z. II, War- 
szawa 1977. 
Lista katyńska - Lista katyńska. Opr. A. Moszyński, Warszawa 1989. 
LP - Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t. I-II, Warszawa 198'1. 
Ludzie Pomorza - Ludzie Pomorza lat 1920-1939. Szkice biograficzne. Gdańsk 1977. 
Łoza - S. Łoza, Ozy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938. 
Markwicz - A. Markwicz, Spis byłych filomatów i filaretów Gimnazjum Brodnic- 
kiego, Brodnica 1923. 
Michalska - H. Michalska, B. Tazbir-Tomaszewska, W. Turkowska, W. Zastocka, 
Słownik uczestniczek walki o niepodleglość Polski 1939-1945, Warszawa 1988. 
Mross - H. Mross, Słownik' biograficzny kapłanów diecezji chełmińskiej (1821-i920), 
t. I, A-K (1976), t. II, L-P (1978), t. III, R-Z (1989). Maszynopisy w posiadaniu 
autora. 
Nowy Korbut - Bibliografia literatury pOlskiej ,Nowy Korbut", t. 2, Warszawa 1964 
Nowy słownik - Nowy słownik literatury dla dzieci i młodzieży, Warszawa 1984. 
"Nu - "Nowości. Dziennik Toruński". Toruń. 
Oracki - T. Oracki, Słownik biograficzny Warmii, Mazur i Powiśla XIX i XX wie- 
ku (do 1945 roku), Warszawa 1983. 
Oracki, Słownik - T. Oracki, Słownik biograficzny Warmii, Prus Książęcych i Ziemi 
Malborskiej od połowy XV do końca XVIII wieku (A-K), Olsztyn 1984 
Oracki, Słownik biograficzny - T. Oracki, jw., (L-Z), Olsztyn 1988. 
PSB - Polski słownik biograficzny, t. I-XXXII, Kraków-Wrocław 1935-1989. 
SBPN - Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego (w druku). 
Słownik pisarzy - Słownik współczesnych pisarzy polskich, red. E. Korzeniewska, 
t. I-IV, Warszawa 1963-1966. , 
Słownik pracowników -' Słownik pracowników książki polskiej, red. I. Treichel, 
Warszawa-Łódź 1972. 
Słownik teologów - Słownik teologów katolickich 1918-1981 pod red. ks. L. Grze- 
bienia, t. V-VI, Warszawa 1983. 
Stromski - Z. Stromski, Pamięci godni. Chojnicki slownik biograficzny 1235-1980, 
Bydgoszcz 1986. 
Szkice brodnickie - Szkice brod?1ickie. Praca zbiorowa pod red. S. Bilskiego, Brod- 
nica-Toruń 1988. 


8
		

/Pomorze_007a_10_012_0001.djvu

			Wielkopolski słownik - Wielkopolski słownik biograficzny, red. A. Gąsiorowski, J. 
Topolski i in., Warszawa-Poznań 198!. 
Witkowski - A. Witkowski, Mordercy z Selbstschutzu, Warszawa 1988. 
Zasłużeni ludzie - Zasłużeni ludzie Pomorza Nadwiślańskiego z okresu zaboru 1Jru- 
skiego. Szkice biograficzne, Gdańsk 1979. 
Zasłużeni Pomorzanie - Zasłużeni Pomorzanie w latach II wojny światowej. Szkice 
biograficzne, Gdańsk 1984. _ 
Zawacka - E. Zawacka, Brodniczanki w kOTIspiracji wojskowej lat 1939-1945. (w:) 
Szkice brodnickie, s. 167-222. 
"ZWP" - "Ziemia Wschodnio-Pruska". Toruń 1929-1932. 


2. NAZWY MIEJSCOWOSCI 


I ' 


B. 
Br. 
Ch. 
Cha 
Cho. 
Gd. 
Gn. 
Gr. 
K. 
Ka. 
L. 
Ł. 
O. 
Op. 
P. 
Pe. 
S. 
T. 
Tw 
W. 
Wr. 
Wh. 
Z. 


- Bydgoszcz 
- Brodnica 
- Chełmno 
- Chełmża 
- Cho jnice 
- Gdańsk 
- Gniezno 
- Grudziądz 
- Kraków 
-- Katowice 
- Lublin 
- Łódź 
- Olsztyn 
- Opole 
- Poznań 
- Pelplin 
- Swiecie 
- Toruń 
- Tczew 
- Warszawa 
- Wrocław 
- W ąbrzeźno 
- Zamość 


3. NIEKTORE SKROTY STOSOWANE W BIOGRAMACH 


AK 
al. 
b. 
bp 
ColI. Mar. 
czł. 
dn. 
doc. 
DP 


- 


- Armia Krajowa 
- aleja 
- były 
- biskup 
- Collegium Marianum 
- członek, członkini 
-dma 
- docent 
- Dywizja Piechoty 


/ 


9
		

/Pomorze_007a_10_013_0001.djvu

			dr 
dyr. 
gen. 
GG 
gim. 
gm. 
GS 
h. 
hab. 
im. 
itd. 
k. 
kard. 
KG 
kI. 
KRN 
ks. 
KUL 
LO . 
LZS 
m 
m. 
mgr 
m.in. 
mjr 
MKSD 
MO 
MRN 
mszps 
Najśw. 
naucz. 
ND 
NN 
NPMarii 
np. 
nr 
oddz. 
ok. 
OOP 
OPR 
opr. 
p. 
PAL 
PAN 
PAU 
PCK 
PGR 
PKP 
PK SD 
PKWN 


10 


- doktor 
- dyrektor 
- generał 
- Generalne Gubernatorstwo 
- gimnazjum 
- gmina 
- Gminna Spółdzielnia 
- herb(u), 
- habilitowany 
- imienia 
- i tak dalej 
- koło 
- kardynał 
- Komenda Główna 
- klasa 
- Krajowa Rada Narodowa 
- ksiądz, książę 
- Katolicki Uniwersytet Lubelski 
- LiceuJD, Ogólnokształcące 
- Ludowe Zespoły Sportowe 
- metr 
- miasto 
- magister 
- między innymi 
- major 
- Miejski Komitet Stronnictwa Demokratycznego 
- Milicja Obywatelska 
- Miejska Rada Narodowa 
- maszynopis 
- Najświętsza, Najświętszej 
- naczyciel(ka) 
- Narodowa Demokracja 
- nieznany 
- Najświętszej Panny Marii 
- na przykład 
- numer 
- oddział 
- około 
- Order Odrodzenia Polski 
- Order Polonia Restituta 
- opracował, opracowanie 
- pan(i) 
- Pułk Artylerii Lekkiej 
- Polska Akademia Nauk 
- Polska Akademia Umiejętności 
- Polski Czerwony Krzyż 
- Państwowe Gospodarstwo Rolne 
- Polskie Koleje Państwowe , 
- Powiatowy Komitet Stronnictwa Demokratycznego 
- Polski Komitet Wyzwolenia Nąrodowego
		

/Pomorze_007a_10_014_0001.djvu

			pl. - plac 
płk - pułkownik 
PMRN - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej 
pn. - północ(ny) 
por. - porucznik 
pow. - powiat 
Pow. RL - Powiatowa Rada Ludowa 
Pf - Policja Państwowa 
pp - pułk piechoty 
ppłk - podpułkownik 
ppor. - podporucznik 
PPRN - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej 
PPS - Polska Partia Socjalistyczna 
PRL - Polska Rzeczpospolita Ludowa . 
PRN - Powiatowa Rada Narodowa 
prof. - profesor 
ps. - pseudonim 
PSL - Polskie Stronnictwo Ludowe 
PSZ - Polskie Siły Zbrojne 
pt. - pod tytułem 
PTM - Pomorskie Towarzystwo Muzyczne 
PTPN - Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk 
PTTK - Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze 
PW i WF -- Przysposobienie Wojskowe i Wychowanie Fizyczne 
PZPR - Polska Zjednoczona Partia Robotnicza 
r. - rok 
red. - redakcja 
RFN - Republika Federalna Niemiec 
RL - Rada Ludowa 
rocz. - rocznik 
RP - Rzeczpospolita Polska 
rps - rękopis 
L _

 I 
SD - Stronnictwo Demokratyczne 
Sem. Duch. - Seminarium Duchowne 
SL - Straż Ludowa 
SN - Stronnictwo Narodowe 
SZP - Służba Zwycięstwu Polsce 
św. - święty, świętego 
t. - tom 
TCL - Towarzystwo Czytelni Ludowych 
TL-S - Towarzystwo Literacko-Słowiańskie 
TNT, TNTor.- Towarzystwo Naukowe w Toruniu 
TOL - Towarzystwo Oświaty Ludowej 
TOW - Taj
 Organizacja Wojskowa 
Tow. - Towarzystwo 
tys. - tysiąc, tysięcy 
tzw. - tak zwany' 
UJ - Uniwersytet Jagielloński w Krakowie 
UJK - Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie 


1- 


11
		

/Pomorze_007a_10_015_0001.djvu

			ul. 
UMK 
UP 
ur. 
USA 
USB 
UW 


w. 
woj. 
WP 
WRN 
WSK 
wyd. 
zam. 
ZBoWiD 
z d. 
ZHP 
ZLP 
zm. 
ZNP 
zob. 
ZSL 
ZSRR 
ZWZ 


- ulica 
- Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu 
- Uniwersytet Poznański 
-- urodzona, urodzony 
- Stany Zjednoczone Ameryki Północnej 
- Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie 
- Uniwersytet Warszawski 
- wiek 
-- województwo 
- Wojsko Polskie 
- Wojewódzka Rada Narodowa 
- Wojskowa Służba Kobiet 
- wydanie 
- zamieszkała, zamieszkały 
- Związek Bojowników o Wolność i Demokrację 
- z domu 
- 'Związek Harcerstwa Polskiego 
- Związek Literatów Polskich 
- zmarła, zmarły 
- Związek Nauczycielstwa Polskiego 
- zobacz 
- Zjednoczone Stronnictwo Ludowe 
- Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich 
- Związek Walki Zbrojnej
		

/Pomorze_007a_10_016_0001.djvu

			, 
t 


ANNA KATARZYNA KONSTANCJA (1619-1651), córka króla Zyg- 
munta III Wazy i. Konstancji z Habsburgów. Ur. 7 VIII w Warszawie. 
Wychowywała się na dworze królewskim pod opieką matki, a po jej 
śmierci w 1631 pod opieką Urszuli Gienger. Na sejmie w 1632 (miała wów- 
czas 13 lat) nadano jej starostwa: brodnickie, golubskie i tucholskie. Gdy 
doszła do pełnoletności, w 1638, nadanie zostało cofnięte. W 1642 poślubiła 
Filipa Wilhelma, księcia neuburskiego (Bawaria). Po zamążpójściu opuści- 
ła Polskę. Nabożna i miła w obejściu, pozostawiła dobrą pamięć u podda- 
nych. Zm. 8 X 1651. Po śmierci zwłoki jej pochowano w kościele jezuitów 
w Diisseldorfie, dokąd za życia sprowadziła relikwie św. Stanisława Kost- 
ki. 


PSB, t. I, 1935, s. 134. 


ANNA WAZOWNA (1568-1625), córka króla Szwecji Jana III i Ka- 
tarzyny Jagiellonki, siostra Zygmunta III Wazy (1566-1632, króla pol- 
skiego od 1587-. Przybyła do Polski w 1587. Była rzeczniczką spraw szwe- 
dzkich i praw Zygmunta do tronu szwedzkiego. Wywierała znaczny 
wpływ na brata. Uczestniczyła w zjazdach politycznych, uzyskując w 
oczach dyplomatów wy
oką ocenę swych zdolności. Zdecydowana pro- 
testantka, jawnie patronująca nowej religii, z czasem stawała się osobą 
niepożądaną na ultrakatolickim dworze Zygmunta. Chętnie zaczęła więc 
przebywać na dworze ciotki Anny Jagiellonki. Kilka razy czyniono próby 
wydania jej za mąż; za arcyksięcia Macieja (1577) i arcyksięcia Maksy- 
miliana (1577 oraz 1587), za Andrzeja Batorego (1587), a także za elektora 
pruskiego Jana Jerzego. Ponieważ żaden z projektów nie doszedł do skut- 
ku, pozostała w stanie panieńskim do końca życia. Gdy w roku 1604 
zmarła Zofia Działyńska i zawakowało starostwo brodnickie, król nadał " 
je Annie, umożliwiając jej w ten sposób swobodę działania i niezależność 
materialną. W 1611 otrz:')"mała we władanie również sąsiednie niegrodo- 
We starostwo golubskie. Od tego czasu mieszkała na przemian w Brodni- 
cy i Golubiu. Dla niej przebudowano w stylu renesansu pałac - rezy- 
. dencję w Brodnicy i zamek w Golubiu. Z jej inicjatywy założono ogrody 
na przedzamczach. 
Anna Wazówna posiadała wiele zalet. Odznaczała się dużą inteligenc- 
ją, a także siłą charakteru. Prócz szwedzkiego i polskiego władała języ- 
kiem niemieckim i łacińskim. Była hojnym mecenasem nauki. Intereso- 
wała się botaniką, a w szczególności zielarstwem. Z jej pomocy korzysta- 
li m.in. Szymon Syreński, prof. Akademii Krakowskiej i autor dzieła 
Zielnik herbarzem z języka łacińskiego zowią, (1613) i prof. Gabriel Joan- 
nicy, autor Katalogu roślin. W kronikach Brodnicy i Golubia zapisała się 
jako świetny administrator. Z dużym zamiłowaniem zajmowała się ogrod- 
nictwem. Sprowadzała i hodowała różne rzadkie i nieznane w Polsce roś- 


13
		

/Pomorze_007a_10_017_0001.djvu

			liny, w tym także lecznicze oraz tytoń. Interesowała się sztuką lekarską 
i propagowała ziołolecznictwo. Sama często przygotowywała leki i wspo- 
magała nimi będących w potrzebie mieszkańców. Ułożony przez nią ziel- 
nik roślin leczniczych jeszcze w drugiej połowie XVIII w. był przecho- 
wywany w bibliotece nieświeskiej Radziwiłłów. Z pomocy Anny korzy- 
stali różnowiercy z Polski i innych krajów. Wiele do zawdzięczenia mieli 
jej ,protestanci z Brodnicy i Golubia. Zm. 6 II 1625 w Brodnicy. 
Annie Wazównie, wywodzącej się z królewskiego rodu Jagiellonów, 
należało się po śmierci miejsce w katedrze wawelskiej. Przeszkodą nie do 
przezwyciężenia okazały się jednak różnice wyznaniowe. Dysydentka nie 
mogła być pochowana na Wawelu. Tymczasowym miejscem spoczynku stał 
się więc cmentarz ewangelicki w Brodnicy. Gdy zawiodły podejmowane 
próby uzyskania zgody u papieża na pochówek Anny w katedrze wawel- 
skiej, na miejsce jej wiecznego spoczynku wybrano miasto królewskie To- 
ruń i pofranciszkański kościół Najśw. Panny Marii, od połowy XVI w. 
będący zborem ewengelickim. Trumna ze zwłokami Anny została prze- 
wieziona do Torunia 16 VII 1636 w uroczystym kondukcie pogrzebowym. 
Króla Władysława IV, który w owym czasie przebywał za granicą, rep- 
rezentował wojewoda wileński Krzysztof Radziwiłł. 


Aleksandrowicz M., Anna - królewna szwedzka i jej toruński grobowiec, "GP" 1971 
z. 5-6 VI; Kuchowicz Z., Zywoty niepospolitych kobiet polskiego baroku. Ł. 1989, 
s. 9-14;PSB, t. I; 1935, s. 133-134. ' 


BAŁA Zbigniew (1930-1987), nauczyciel, działacz społeczny. Ur. 29 
III w Zninie. Syn Wincentego i Heleny. Po uzyskaniu kwalifikacji nau- 
czycielskich przez rok pracował w Szkole Zawodowej w Brodnicy. W la- 
tach 1952-1954 odbywał służbę wojskową. Od 1954 był naucz. w różnych 
szkołach: w Opolu, Toruniu, Bydgoszczy i Brodnicy. W 1962 zamieszkał 
w Górznie obejmując równocześnie obowiązki kierownika, później dyr. 
w miejscowej szkole podstawowej. Studia wyższe ukończył zaocznie. Był 
aktywnym działaczem różnych organizacji społ., w tym także ZNP. Zm. 
13 VI 1987 w Górznie i tamże został pochowany. 


Akta osobowe Z. Bały, Oddz. Związku Nauczyciels-twa Polskiego w Brodnicy. 


BĄKOWSKI Jan Ignacy (ok. 1615-1679), wojewoda pomorski i mal- 
borski, wielokrotny poseł na sejmach, stronnik dworu królewskiego, sta- 
rosta brodnicki. Był synem Aleksandra h. Ryś, z rodziny pomorskiej. Po- 
pularny wśród szlachty chełmińskiej. W czasie elekcji 1648 popierał kan- 
dydaturę Jana Kazimierza. Reprezentował Prusy Królewskie na sejmach 
1651, 1652, 1654. Od 1652 chorąży chełmiński. W 1654 bronił stanowiska 
Jana Kazimierza, przewlekającego sprawę, gdy posłowie domagali się 
przywilejów, czym naraził się większości izby poselskiej, a co ostatecznie 
J 


14 


I
		

/Pomorze_007a_10_018_0001.djvu

			. 
skończyło się zerwaniem sejmu. W czasie_ wojny ze Szwedami walczył 
pod Bydgoszczą (1655). Nalezał do delegacji stanów pruskich, która z po- 
lecenia króla podpisała w Ryńsku układ z elektorem brandenburskim. W 
następnych latach uczynił wiele _dla utrzymania Prus "w wierności" kró- 
lowi. Wystawił dwie chorągwie i walczył pod Warszawą, Kaliszem, Choj- 
nicami. W 1657 został podkomorzym chełmińskim i posłował do Moskwy. 
Od 1658 był sekretarzem królewskim. Pełnił różne funkcje dyplomatycz- 
ne. W latach 1658-1665 bez przerwy posłował na sejmach. Od 1662 pod- 
skarbi pruski. W okresie 1663-1677 starosta brodnicki (wraz z żoną Kon- 
stancją z d. Donhoff, primo voto Kos). W 1655 będąc wojewodą pomors- 
kim wszedł do senatu. Na sejmie elekcyjnym 1669 występował jako zwo- 
lennik profrancuskiej polityki Marii Ludwiki. Na elekcji w 1674 był stron- 
nikiem Jana Sobieskiego. W 1677 opowiedział się na sejmie przeciw za- 
twierdzeniu paktów z Brandenburgią. Zm. 25 XII 1679 w Gdańsku. 
PSB. t. I, 1935, s. 382-383. 


BEKTER Irena (1921-1945), pielęgniarka, czł. AK. Ur. 29 II. Córka 
Bolesława Bektera, rolnika z Pokrzydowa, pow. Brodnica, i Joanny z 
Mączkowskich. W czasie okupacji niemieckiej pracowała jako pielęgniar- 
ka. Działała w sekcji sanitarnej WSK inspektoratu brodnickiego AK. 
. Wraz z siostrą Stefanią gromadziła materiały -sanitarne w gospodarstwie 
rodziców, w Pokrzydowie, na wypadek wystąpienia zbrojnego AK. Po 
wykryciu magazynu sanitarnego i zamordowaniu matki 29 XII 1944 (wb. 
Bekter Joanna), aresztowana z siostrą Stefanią i więziona w Brodnicy, 
19 I 1945 przewieziona do Bydgoszczy wraz z innymi członkami AK, zagi- 
nęła w czasie marszu ewakuacyjnego ok. 500 więźniów, prawdopodobnie 
w lasach nakielskich. 


Michalska, s. 33; Zawacka, s. 181, 184. 


BEKTER Joanna z d. Mączkowska (1895-1944); cz. AK. Ur. 18 V. 
Była żoną rolnika Bolesława i mieszkała w Pokrzydowie k. Brodnicy. 
Matka 7 dzieci. W czasie drugiej wojny światowej męża wcielono przy- 
" musowo do Wehrmachtu, najstarszy syn Mieczysław był żołnierzem PSZ, 
córki Stefania i Irena działały w konspiracji. W grudniu 1944 przez kilka 
dni przechowywała w swoim domu 2 zwiadowców z grupy des
ntowej 
Wp "Pomorze". Podczas obławy przeprowadzonej 29 XII 1944 przez Ja- 
gdkommando, w gospodarstwie Bekterów wykryto magazyn leków i 
środków opatrunkowych, zgromadwnych tam przez sekcję sanitarną 
WSK AK inspektoratubrodnickiego, na wypadek wystąpienia zbrojnego. 
Joanna Bekter została rozstrzelana jeszcze tego samego dnia. Spoczywa 
na cmentarzu w Pokrzydowie wraz z innymi 16 pomordowanymi miesz- 
kańcami wioski, 3 zwiadowcami z grupy desantowej i oficerem radziec- 


I 
I 


15
		

/Pomorze_007a_10_019_0001.djvu

			kim, którzy zginęli w bezpośredniej walce. Wykrycie punktu sanitarne- 
go w zagrodzie Bekterów dało początek dalszym tragicznym zdarzeniom. 
Niemcy aresztowali ponad 70 osób i więzili w Brodnicy. Część z nich prze- 
wieziono 19 I 1945 do Bydgoszczy, a następnie zamordowano w czasie mar- 
szu ewakuacyjnego dużej grupy więźniów (ok. 500), prawdopodobnie w la- 
sach nakielskich. Wśród aresztowanych 3 I 1945 i później zamordowa- 
nych znalazły się także córki Joanny - Irena i Stefania. 


Michalska, s. 32-33; Szkice brodnickie, s. 184, 215,.217,230,250. 


BEKTER Stefania, ps. Czar
y Anioł (1918-1945), pielęgniarka, czł. 
WSK AK. Ur. 13 III. Córka Bolesława Bektera, rolnika w Pokrzydowie, 
i Joanny z Mączkowskich. W czasie okupacji niemieckiej pracowała jako 
pielęgniarka w szpitalu brodnickim. Należała do AK i działała w sekcji 
sanitarnej WSK obwodu brodnickiego. Wraz z siostrą Ireną przygotowy- 
wała punkt sanitarny w zagrodzie swoich rodziców, gromadziła leki i 
środki opatrunkowe na wypadek wystąpienia zbrojnego. Aresztowana 
wraz z siostrą Ireną po zamordowaniu matki przez Jagdkommando 29 XII 
1944 (zob. Bekter Joanna), była więziona w Brodnicy, następnie 19 I 1945 
przewieziona do Bydgoszczy i później zamordowana podczas marszu ewa- 
kuacyjnego w kierunku Nakła. 


Michalska, s. 33 : Zawa.cka, s. 167-222. 


BEREZEWSKI Walerian (1897-1939), nauczyciel. W 1918 brał udział 
w pracy plebiscytowej w pow. sztumskim, a później uczestniczył w róż- 
nych formach działalności niepodległościowej. W latach 1920-1939 był 
naucz. w tym także w gim. brodnickim (1920-1926). Opracował.i wydał 
mapę powiatu brodnickiego. Aresztowany, następnie zamordowany przez 
Niemców 28 X 1939 w Brzezinkach, pow. brodnicki. 


Bizan,' s. 138; Szkice brodnickie, s. 253; Walczak M.; Działalność oświatowa i marty- 
rologia nauczycielstwa polskiego 1939-1945 Wr. 1987, s. 386. 


BIELICKI Franciszek (1901-1970), ksiądz, kapelan morski, więzlen 
obozów koncentracyjnych, działacz emigracyjny. Ur. 3 XII w Brodnicy. 
Syn Józefa, kupca, i Bolesławy ze Stefańskich. Uczęszczał do gim. brod- 
nickigo i tamże w 1924 złożył egzamin dojrzałości. Jako uczeń-ochotnik 
brał udział V{ wojnie polsko-radżieckiej (1919-1920). Studiował teologię 
w Pelplinie. Święcenia kapłańskie uzyskał w grudniu 1929. Pracę dusz- 
pasterską rozpoczął w Gdyni jako kapelan marynarzy i pracowników por- 
towych. Nominację na kapelana morskiego otrzymał w 1933 i był nim do 
1935. Pływał kolejno na statkach: "Polonia", "Pułaski", "Kościuszko" i 
"Piłsudski". W okresie 1931-1935 pełnił równocześnie obowiązki wikariu- 


16 


I '
		

/Pomorze_007a_10_020_0001.djvu

			sza w gdyńskim kościele NPM. Od 1936 był proboszczem parafii w Bie- 
rzgłowie, pow. toruński. Aresztowany 3 XI 1939 przez Niemców, był wię- 
ziony w Toruniu, następnie zesłany do obozu koncentracyjnego w Stut- 
thofie (10 I 1940), później został przeniesiony do Sachsenhausen (18 I 1940) 
i do Dachau (14 XII 1940). Po wyzwoleniu pozostał za granicą. W 1947 
objął duszpasterstwo rodzin wojskowych w obozie polskim (Maczkowo). 
W następnym roku wyjechał do Kanady i przez 22 lata, w parafii Arborg 
(prowincja Manitoba) prowadził pracę duszpasterską wśród emigrantów 
polskich. Był kapłanem bardzo uczynnym. żywo interesującym się spra- 
wami polskimi. Kraju ojczystego od czasu wojny nigdy już nie zobaczył. 
Zm. nagle 19 VIII 1970 w Colgan (Ontario), w czasie pobytu u swego 
przyjaciela ks. Świtalskiego. Pogrzeb odbył się w St. Catharines (Ontario). 
Modły i ceremonie żałobne miały miejsce w kościele w Arborg i w kate- 
drze Winnipegu, pod przewodnictwem ks. kardynała Flahiffa. 
Relacje: brata Alfonsa Bielickiego, zam. w Brodnicy oraz ks. Henryka Mrossa, zam. 
w OsieLsku, k. BydgoszczY. 


BIELICKI Herman Ferdynand (1833-1905), ksiądz, kanonik kapitu- 
ły chełmińskiej. Ur. l III w Szopie k. Kartuz. Syn Jakuba, naucz. i Doro- 
ty z Dzięcielskich, stryj Józefa, proboszcza brodnickiego (zob. Bielicki Jó- 
zef). Uczęszczał do Coll. Mar. w Pelplinie i do gim. w Chełmnie. Po złoże- 
niu egzaminu dojrzałości w 1852 studiował przez dwa semestry we Wro- 
cławiu, następnie w Sem. Duch. w Pelplinie. Święcenia kapłańskie otrzy- 
mał w 1857. Był wikarym w Gniewie, kapelanem bpa Marwicza i naucz. 
w COll' Mar. w Pelplinie, katechetą w gim. chojnickim. Obowiązki probo- 
szcza pełnił kolejno: w Pluskowęsach (1862-1863), Wrockach (1863- 
-1864), Mszanie (od 1864). W okresie powstania styczniowego włączył się 
w nurt pracy niepodległościowej. W marcu 1864 został aresztowany i osa- 
dzony w więzieniu berlińskim "jako podejrzany o zamiar udapia się do 
powstania". W 1883 został powołany do kapituły katedralnej chełmińs- 
kiej. Był radcą duchownym, egzaminatorem prosynodalnym, kuratorem 
Domu św. Józefa i przewodniczącym komisji egzaminacyjnej dla organis- 
tów. W 1901 należał do komitetu, który ogłosił apel do społeczeństwa o 
pomoc dla skazanych w toruńskim procesie filomatów pomorskich. Był 
także członkiem TNT. Zm. 2 II 1905 w Pelplinie. 


Mross, t. II, A-K. 


BIELICKI Józef (1868-1935), ksiądz, proboszcz parafii brodnickiej, 
redaktor. Ur. 19 II w miejscowości Słup, pow. grudziądzki. Syn Edwarda, 
naucz., i Pauliny z domu Elter. Uczęszczał do gim. brodnickiego i nale- 
żał do tajnej organizacji filomackiej 1886-1888). Po złożeniu egzaminu 
dojrzałości (1888) studiował teologię w Sem. Duch. w Pelplinie. Święce- 


17
		

/Pomorze_007a_10_021_0001.djvu

			nia kapłańskie otrzymał w 1894. Pracował jako wikarius
 w Tucholi, 
Gdańsku, Gnieźnie, Lidzbarku i Radowiskach. Był administratorem pa- 
rafii w Brodnicy (1898) i Zukowie (1899-1906), następnie proboszczem w 
Błędowie, pow. grudziądzki (1906-1924) i w Brodnicy (1924-1935). Brał 
czynny udział w życiu społ.-oświatowym w tych środowiskach, w których 
pracował. Był działaczem' TCL i TNT. Opublikował szereg prac z dziedzi- 
ny pedagogiczno-liturgicznej. Wydawał gazetkę parafialną "Wiadomości 
Kościelne" (1930). W pamięci potomnych zapisał się jako gorący patrio- 
ta, a także jako człowiek zawsze gotowy 'pomagać innym. Zm. 3 XII 1935 
i spoczywa na brodnickim cmentarzu. 


Slownik teologów, t. V, s. 105-6. 
- - 


BIELICKI Józef (1907-1987), kupiec, kapitan WP. Ur. 26 X w Brod- 
nicy. Syn Józefa, kupca, i Bronisławy ze Stefańskich
 Uczęszczał do gim. 
brodnickiego. Egzamin dojrzałości złożył w Bydgoszczy. Po ukończeniu 
szkoły podchorążych w Śremie, w 1929, przeszedł do rezerwy i prowadził 
przedsiębiorstwo handlowe w Brodnicy: W tym czasie brał aktywny u.dział 
w życiu społ. miasta, pełnił m.in. funkcję komendanta Towarzystwa Pow- 
stańców i Wojaków. W maju 1939 został zmobilizowany i otrzymał przy- 
dział do ekspozytury wywiadu na Niemcy. Brał udział w wojnie obropnej 
1939. Po klęsce wrześniowej internowany na Węgr;zech. W 1940' przedo":' 
stał się do Portugalii, następnie do Francji i Anglii. Służył w l Dywizji 
Pancernej pod rozkazami gen. Stanisława Maczka, jako dowódca kom- 
panii. Brał udział w walkach o Polskę na ziemiach Francji, Belgii, Ho- 
landii i Niemiec. Po kapitulacji Niemiec pełnił funkcję komendanta por- 
tu Wilhelmshaven. Zdemobilizowany w 1948 wyjechał do Kanady i osiadł 
na stałe w miejscowości St. Catharines. Działał w organizacjach polonij- 
nych, m.in. jako nauczyciel. Zm. 30 X 1987 w Kanadzie i został pochowa- 
ny z honorami wojskowymi w miejscu swego zamieszkania. 


Relacja brata Alfonsa Bielickiego, zam. w Brodnicy. 


BIELIŃSKI Franciszek h. Junosza (ok. 1683-1766), marszałek wielki 
koronny, starosta brodnicki. Syn Kazimierza Ludwika, marszałka wiel- 
kiego koronnego, i Ludwiki Marii z Morsztynów. Od 1705 starosta mal- 
borski i tucholski, od 1713 również czerski i garwoliński. W tymże 1713 
roku król August II mianował go cześnikiem koronnym, a w następnym 
podskarbim ziem pruskich. 1715 przyznał mu starostwo brodnickie (urząd 
starosty do 1750 dzierżawił od niego Albrecht Pląskowski). W latach 1719 
i 1722 posłował na sejmy warszawskie. W 1725 został wojewodą chełmiń- 
skim. Od tego czasu uczestniczył w konferencjach ministrów i senatorów 
z królem. Utrzymywał bliskie stosunki z Czartoryskimi (z tzw. familią). 
Od 1732 nadworny marszałek koronny. Po śmierci Augusta II (1733) był 


18 


... 


" 
,
		

/Pomorze_007a_10_022_0001.djvu

			1 


zwolennikiem Stanisława Leszczyńskiego, później wraz z przywódcami 
familii złożył przysięgę Augustowi III. W 1742 został marszałkiem wiel- 
kim koronnym. Piastując urząd pierwszego ministra Rzeczypospolitej sta- 
rał się utrzymać poprawne stosunki z dyplomatami innych państw. Duże 
zasługi położył przy porządkowaniu i rozbudowie Warszawy. Od 1742 stał 
na czele Komisji Brukowej i na jej potrzeby zorganizował loterię (1761). 
Założył tabor miejski, dbał o czystość miasta, regulował ceny, zabiegał o 
usprawnienie sądownictwa. Własnym sumptem wystawił figurę św. Ja- 
na Nepomucena na pl. Trzech Krzyży. Od niego wywodzi się nazwa ulicy 
Marszałkowskiej. Zm. 8 X 1766 w Warszawie. 
PSB, t. II; 1936, s. 46-47. 


'1 


BIZAN Sylwester (1882-1958), zasłużony działacz niepodległościowy, 
autor kilku publikacji. Ur. 18 XI w Pleszewie. .syn Józefa i Anny z Kar- 
wików. Po ukończeniu szkoły. średniej pracował w bankowości na terenie 
Poznania. Przed 1914 był kasjerem głównym w Banku Związku Spółek 
Zarobkowych. W 1914 przybył do Brodnicy na propozycje dra Jana Jana- 
szka i zamieszkał w niej na wiele lat. Wkrótce został dyr. Banku Ludo- 
wego. W latach następnych założył podobne banki w Jabłonowie, Lidz- 
barku i Górznie. W tym okresie prowadził także własną wytwórnię papie- 
rosów (do 1922, tj. do czasu powstania Polskiego Monopolu Tytoniowego). 
W okresie walk o niepodległość był jednym z najaktywniejszych działa- 
czy wolnościowych. W 1918 został członkiem Tajnego Komitetu Obywa- 
telskiego, a później Tymczasowej RL i Pow. RL. Występował jako dele- 
gat powiatu brodnickiego na Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu (3-5 XII 
1918). Organizował pomoc dla powstańców wielkopolskich. Był prezesem 
Komitetu Obrony Śląska na powiat brodnicki. Należał do współzałoży- 
cieli "Gazety Brodnickiej". , 
W okresie międzywojenn:ym pełnił nadal obowiązki dyr. banku. W 
1927 nabył gospodarstwo rolne w Kruszynach Szlacheckich i tam zamiesz- 
kał wraz z rodziną, a do pracy dojeżdżał. Lata okupacji niemieckiej prze- 
żył pod przybranym nazwiskiem, pracując jako robotnik rolny w pow. 
rypińskim. Po wojnie przeniósł się do Chełmna i tam do uzyskania eme- 
rytury był dyr. Banku Ludowego. Był człowiekiem o szerokich zaintere- 
sowaniach, chętnie sięgającym po pióro. Opublikował m.in. Powiat i mia- 
sto Brodnica w walkach o niepodległość 1914-1920 rok (Wb. 1938-1939), 
Podręcznik korespondencji handlowej (P. 1913), prz.etłumaczył z języka 
niemieckiego i wydał drukiem Białą Damę Barbary von der Golz. Za za- 
sługi odznaczono go m.in. Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym. Zm. 21 
VII 1958. Spoczywa na cmentarzu parafalnym w Żmijewie. 


Bizan, s. 139; Relacja córki Bożeny Osickiej, zam. w Grudziądzu; Szkice brodnickie, 
s. 95, 100, 120, 278. . 


19
		

/Pomorze_007a_10_023_0001.djvu

			BIZANOW A Helena (1892-1970), urzędniczka bankowa, czł. WSK 
AK. Ur. 7 VII w Michałowie (obecnie dzielnica Brodnicy), w wielodziet- 
nej rodzinie Józefa Kisiela, właściciela przedsiębiorstwa budowlanego, i 
Anieli z Kamannów. Po ukończeniu szkoły pracowała w domu handlo- 
wym "Bazar" w Brodnicy, a potem w Banku Raiffeisena. Od roku 1921 
żona Leona Bizana, kupca w Brodnicy. W czasie okupacji niemieckiej 
działała w konspiracji. W ZWZ-AK była zaprzysiężona w 1941. Po woj- 
nie pracowała w Banku Gospodarstwa Krajowego, następnie w brodnic- 
kim oddziale Narodowego Banku Polskiego, a w końcu w Spółdzielni Le- 
karsko-Dentystycznej, w dziale księgowości. Zm. 24 VII 1970 w Brodnicy 
i spoczywa na miejscowym cmentarzu. 


Relacja syna Mariana Bizana, zam. w Warszawie; Szkice brodnickie, s. 215-6. 


BLERICQ van Edward (1895-1946), ksiądz, prawnik, wikariusz gene- 
ralny archidiecezji gnieźnieńskiej. Ur. 21 VII w Koronowie, w rodzinie 
pochodzenia niderlandzkiego, jako syn kupca Karola i Janiny z Z uraws- 
kich. Kształcił się w ColI. Mar. w Pelplinie i w gim. w Brodnicy, gdzie w 
1914 uzyskał maturę. Następnie został wcielony na cały okres wojny do 
wojska niemieckiego. Teologię studiował' w Pelplinie i Poznaniu. W 1922 
jako stypendysta udał się na studia prawa kanonicznego do Strassburga, 
uwieńczone w 1924 doktoratem prawa. W tym samym roku otrzymał 
święcenia kapłańskie. W roku akademickim 1925/1926 odbył 
e Lwowie 
studia specjalistyczne z historii polskiego prawa kościelnego pod kierun- 
kiem prof. W. Abrahama. Wkrótce opublikował zbiór prawnych decyzji 
Stolicy Apostolskiej z lat 1917-1927 pt. 1917-1927, responsiones, reso- 
lutiones et decisiones Apostolicae Sedis (P. 1928). Od 1928 był w Gnieź- 
nie kanclerzem kurii, a od 1933 oficjałem Trybunału Metropolitarnego, 
mianowany jednocześnie kanonikiem Kapituły Katedralnej Gnieźnieńs- 
kiej. W 1939 otrzymał nominację na wikariusza generalnego archidiecezji 
gnieźnieńskiej. Po opuszczeniu kraju przez kardynała A. Hlonda był za- 
rządcą archidiecezji w czasie okupacji niemieckiej. Na tym stanowisku 
okazał wiele odwagi i wytrwałości. Wielokrotnie informował Watykan o 
tragicznym położeniu Kościoła na terenie tzw. Kraju Warty. Organizował 
pomoc charytatywną dla ukrywających się zagrożonych aresztowaniem. 
Zdołał uratować kilku księży polskich przed zesłaniem do obozu koncen- 
tracyjnego. Hitlerowcy odmawiali uznania jego jurysdykcji, a on nip, zga- 
dzał się na jej przekazanie księżom niemieckim. Rezydował początkowo 
w Gnieźnie, a po wysiedleniu w VII 1941 przez gestapo - w Inowrocła- 
wiu. W dowód uznania zasług położonych w czasie okupacji otrzymał z 

zymu godność prałata, a w XI 1945 został mianowany pro notariuszem 
apostolskim. Zm. 4 II 1946 w Gnieźnie. 


20
		

/Pomorze_007a_10_024_0001.djvu

			., 


Słownik teologów, t. V, s. 128-9; Polscy kanoniści ('!.Ciek XIX i XX). Część II, L-Z. 
Opr. J. R. Bar, W. 1981, s. 223; EK, t. II, s. 658-9; Wielkopolski słownik, s. 58. 


BLOKUS Franciszek (1892-1971), burmistrz Brodnicy i działacz społ. 
Ur. 28 I w Fóshucie, pow. Kościerzyna. Syn Franciszka Ksawerego i Bar- 
bary z Bałachowskich. Uczęszczał do Coll. Mar. w Pelplinie, następnie do 
gim. chojnickiego, w którym należał do tajnej organizacji filomackiej 
(1905-1914) i tajnego skautingu (1911-1914). W latach 1915-1918 jako 
żołnierz niemiecki brał udział w walkach na froncie francuskim i rosyjs- 
kim. Był dwukrotnie ranny. Od I 1919 pracował w komisariacie Naczelnej 
, Rady Ludowej. Od IX 1919 pełnił obowiązki kierownika referatu osobo- 
wego w Urzędzie Wojewódzkim w Toruniu, a od 1925 zastępcy naczelni- 
,ka Wydziału Bezpieczeństwa. Studiował prawo na UP. W 1928 objął sta- 
nowisko wicestarosty w Brodnicy. W okresie 1930-1939 sprawował urząd 
burmistrza Brodnicy. Był aktywnym działaczem społ. Pełnił funkcję pre- 
zesa Tow. Gim. Zeńskiego w Brodnicy, prezesa Tow. Szkoły Ludowej, 
przewodniczącego Pow. Funduszu Pracy, był członkiem zarządów: Li- 
gi Obrony Powietrznej Państwa, Ligi Morskiej i Kolonialnej, PCK, Zwią- 
zku Strzeleckiego, Tow. Opieki nad Więźniami, Stowarzyszenia Młodzie- 
ży Katolickiej, Tow. Powstańców i Wojaków, Związku Rezerwistów, a 
także PWiWF. W X 1938 wchodził w skład komitetu organizacyjnego 
brodnickiego oddziału PTM i Szkoły Muzycznej. 
Po klęsce wrześniowej 1939 aresztowany i więziony w Toruniu, póź- 
niej dzięki staraniom żony zwolniony. Lata wojny. przeżył w Foshucie 
(skąd pochodził). Stamtąd dojeżdżał do pracy w Kościerzynie. W latach 
1945-1952 był księgowym GS "Samopomoc Chłopska" w Starej Kisze- 
wie. W 1952 zami€szkał u syna Stanisława w Elblągu i pracował począt- 
kowo jako planista w Spółdzielni Mleczarskiej, później jako inspektor bez- 
pieczeństwa i higieny pracy w browarnictwie. W 1958 przeszedł na eme- 
ryturę. Zm. 28 X 1971 w Elblągu i tamże został pochowany. 


Czy wiesz kto to jeśt? Uzupełnienia i sprostowania, W. 1983, s. 19; Ralecja córki 
Ireny Romanowskiej, zam. w Sztumie. 
, 


BOK (Bock) Feliks (1908-1979), zasłużony działacz społ. Ur. 19 XI w 
Gnieźnie. Syn Franciszka, urzędnika pocztowego, i Katarzyny z Tretkow- 
ski ch. Ukończył gim. gnieźnieńskie w 1930. Do wybuchu drugiej wojny 
światowej był oficerem zawodowym WP. Brał udział w wojnie obronnej 
1939 jako ppor. Wzięty do niewoli przebywał w obozie dla jeńców w 
Woldenbergu i Murnau. Po wojnie wrócił do Gniezna i pracował w Za- 
kładach Mięsnych. Od 1953 mieszkał i pracował w Brodnicy. W latach 
1956-1962 był przewodniczącym PMRN. Położył znaczne zasługi dla roz- 
woju miasta. Przez kilka lat (przed przejściem na emeryturę) pełnił obo- 


\. 
I 


21
		

/Pomorze_007a_10_025_0001.djvu

			wiązki dyrektora Brodnickiego Domu Kultury. Należał do aktywnych 
działaczy Związku Ochotniczych Straży Pożarnych i innych organizacji 
społecznych. Zm. 18 III 1979 i spoczywa na cmentarzu w Brodnicy. Był 
odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim OOP. 


Relacja i materiały córki Barbary Bok-Majzel, zam. w Brodnicy 


BONA Jan (1851-1923), ksiądz, działacz narodowy. Ur. 26 III w Krze- 
winach, woj. bydgoskie. Syn Franciszka i Katarzyny z d. Szczygieł. Uczę- 
szczał do Coll. Mar. w Pelplinie i do gim. w Chełmnie. Egzamin dojrzałości 
złożył w 1870. Święcenia kapłańskie otrzymał w Pelplinie, w 1874. Pomagał 
w pracy duszpasterskiej kolejno: w Skarlinie, Radomnie, Nowym Mieście 
Lubawskim i Nieżywięciu. Swoją działalnością wśróóludności polskiej 
często narażał się Ni,emcom. Był karany grzywnami pieniężnymi i wię- 
zieniem. W 1884 pełnił obowiązki wikarego w Rywałdzie, od 1886 probo- 
szcza w Jabłonowie, a od 1912 w Lembargu .W okresie 1912-1923 był 
dziekanem dekanatu brodnickiego. Aresztowany przez Niemców w 1914 
przebywał kilka dni w więzieniu. Brał czynny udział w działaniach na 
rzecz wyzwolenia Pomorza. Pomagał organizować rady ludowe i straż lu- 
dową, werbował ochotników do wojska polskiego. Należał do TNT. Zm. l 
I 1923 w Lembargu. 


Mross, t. I, A-K. 


. BOROWSKI Jan (XIX w.), pisarz ludowy. W Brodnicy mieszkał ok. 
1848 i był pomocnikiem drukarskim u C. A. Kohlera. Od 1849 pracował 
w drukarni J. Prejsa w Toruniu. Po 1858 wyjechał do Ameryki i tam za- 
mierzał założyć księgarnię. Jest autorem kilku broszurek o treści religij- 
, no-narodowej. W Brodnicy, (u C. A. K6hlera) wydał: O przygotowaniu 
się młodzieży na odpust Łqkowski i o sprawach tejże (1848). Po długiej 
nawałnicy jednak następuje pogoda czyli Jeszcze Polska nie zginęła 
(wyd. 1 1848, wyd. II 1858; dla Niemców publikacja ta stała się preteks- 
tem do aresztowania autora i osadzenia go w więzieniu), Wiara Dziadów- 
-Pradziadów, Myśl udzielona katolikom (1851), Zgraja czartów lizusów 
u stóp Belzebuba. Powiastki czyli sen Stanisława Gawendy (1852), nato- 
miast w Toruniu została wydrukowana broszurka: Pielgrzym. Powiastka 
dla Lig Polskich (1849). 


PSB, t. II; 1936, s. 347. 


BRZESKA Wanda (1893-1978) ,poetka, powieściopisarka, specjalist- 
ka z zakresu etnografii. Ur. 18 XI w Krotoszynie k. Barcina. Córka Ju- 
liana, właściciela ziemskiego, i Józef y z Wąsierskich. Szkołę średnią ukoń- 
czyła w Krakowie w 1912. Studiowała nauki humanistyczne na UP. Pro- 


22
		

/Pomorze_007a_10_026_0001.djvu

			mocję doktorską uzyskała w 1926. Zainteresowania naukowe skupiała na 
zagadnieniach etnograficznych. Działalność literacką rozpoczęła od pu- 
blikacji przeznaczonych dla dzieci, posługując się pseudonimami Wujek 
Zbigniew i Zbigniew Topór. Zadebiutowała tomem Poe-zje z włóczęgi, 
w 1928. Większość publikacji ukazała się w latach 1931-1957, w tym kil- 
ka prac naukowych, powieści dokumentalnych, nowel oraz poezji. W ok- 
resie międzywojennym za powieść Sprawa gminy Ceynowy otrzymała 
nagrodę miasta Poznania. W 1928 była redaktorką dodatku literackiego 
do "Dziennika Poznańskiego" pt. "Kultura i Sztuka". Brała aktywny 
udział w życiu politycznym. W 1919 weszła w skład Zarządu Głównego 
Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego w Wiel
opolsce. Okres oku- 
pacji niemieckiej spędziła w Warszawie, Swidrze i Pruszkowie. Na tere- 
nie Warszawy prowadziła tajne nauczanie. Po wojnie pracowała na UP 
i UMK. W 1962 przeszła na emeryturę i zamieszkała w Jabłonowie Po- 
morskim. Była członkiem oddziału Związku Literatów Polskich w Toru- 
niu. Zm. 10 III 1978 w Jabłonowie Pomorskim. 


A. B.(oryckii, Wanda Brzeska. [w:] Tematy. 11 toruński almanach literacki, L. 1980, 
s. 264-8; Wielkopolski slownik. s. 83. 


BURCZYK Bolesław (1906-1969), nauczyciel, działacz społ. Ur. 24 
XII we wsi Nowa Kiszewa, pow. Kościerzyna. Syn Franciszka i Cecylii z 
Peplińskich. Po ukończeniu seminarium nauczycielskiego w 1926 praco- 
wał jako naucz. wiejski w Przesławicach i Lisnowie, a od 1931 jako kie- 
row'nik Szkoły Powszechnej w Owczarkach k. Grudziądza. W czasie woj- 
ny przebywał na terenie Brodnicy. W latach 1941-1945 brał udział w 
tajnym nauczaniu. W okresie 1945-1952 był zastępcą dyr. Szkoły Pod- 
stawowej i LO w Brodnicy. W 1953 złożył tzw. egzamin uproszczony z 
biologii i uzyskał kwalifikacje do nauczania w szkołach średnich. W la- 
tach 1952-1957 i później od 1967 do 1969 pełnił obowiązki dyr. LO. Był 
organizatorem Państwowego Liceum Pedagogicznego w Brodnicy ,i jego 
dyr. (1954-1969). Brał aktywny udział w pracach różnych organizacji 
spoI. Zm. 6 XII 1969 w Brodnicy. Spoczywa na miejscowym cmentarzu. 


Akta osobowe LiJceum Ogólnokształcącego w Brodni.cy. 


CECYLIA RENATA (1611-1644), królowa polska, żona Władysława 
IV starościna brodnicka. Ur. 16 VII w Grazu. Była córką cesarza Ferdy- 
nanda II i Marii Anny, księżniczki bawarskiej. Do 1637 przebywała na 
dworze ojca lub u swoich krewnych w Wiedniu, Ratyzbonie i Pradze. Z 
domu rodzicielskiego :wyniosła głęboką i żywą pobożność. W 1637 poślu- 
biła króla Władysława IV. Tytułem oprawy otrzymała na sejmie W 1638 
rn.in. starostwo brodnickie. Na dworze królewskim miała swoje stronni- 
ctwo i wywierała pewien wpływ na przyznawanie urzędów. W 1640 uro- 


23
		

/Pomorze_007a_10_027_0001.djvu

			I 


, 


dz;ła 'yna Zygmunta Kazimierza. Od tego czasu zwracała baczną uwagę 
na powiększanie dochodów płynących ze starostw. Zm. 24 III 1644 w 
Wilnie po urodzeniu martwego dziecka. 
PSB, t. III; 1937, s. 213-214. 


CHUDZIŃSKI Antoni (1849-1907), pedagog, historyk, pisarz. Ur. 14 
VI w Zdzieżu, pow. koźmiński. Syn Wincentego, naucz. i Florentyny z 
Pawlickich. Jako czternastoletni chłopiec, na wieść o wybuchu powstania 
styczniowego, podjął próbę przedostania się na teren Kongresówki. 
W czasie przeprawy przez granicę został schwytany przez żandarmów 
pruskich i odstawiony do domu. Uczęszczał do gim. w Śremie i w Ostro- 
wie Wielkopolskim. Za udział w obchodach rocznicy powstania listopa- 
dowego wydalono go ze szkoły. Wrócił więc do Śremu i tu został człon- 
kiem tajnego Koła Samokształceniowego "Marianie". Po złożeniu egzami- 
nu dojrzałości w 1869 podjął studia filologiczne na uniwersytecie we Wro- 
cławiu. W czasie studiów należał do TL-S (1869-1874). W latach 1874- 
-1877 był naucz. domowym. Początkowo u gen. Taczanowskiego w Cho- 
ryni, później u bankiera Epsteina w Warszawie. W tym czas
e nawiązał 
szereg kontaktów z przedstawicielami nauki, literatury i sztuki. Wielka 
przyjaźń łączyła go z drem Markiewiczem, teściem Oppmana (Or-Ot). W 
okresie 1877-1879 uczył w szkołach średnich w Wejherowie i Grudzią-, 
dzu. W 1879 objął posadę naucz. języków starożytnych i języka francus- 
kiego w gim. brodnickim. Do 1901 prowadził także nadobowiązkowe nau- 
czanie języka polskiego. Przez wiele lat był opieKunem tajnej organi- 
zacji filomackiej, działającej na terenie szkoły. Do użytku uczniów zgro- 
madził w bibliotece gim.. księgozbiór polski. W sprawie uzyskania dal- 
szych książek korespondował z J. L Kraszewskim (1879). Przez szereg 
lat pełnił także obowiązki zaprzysiężonego tłumacza języka rosyjskiego 
na rejencję kwidzyńską. W niedługim czasie po osiedleniu się w Brodnicy 
zawarł związek małżeński ze Stanisławą Zielińską, z Komorowa, córką 
powstańca i krewną poety Gustawa Zielińskiego. W 1894 nadano mu ty- 
tuł profesora, a w cztery lata później radcy gimnazjalnego. 
Antoni Chudziński posiadał szeroką wiedzę z zakresu filologii klasy- 
cznej, orientalistyki, historii, socjologii, pedagogiki, matematyki i astro- 
nomii. Opub\ikował ok. 30 prac w języku polskim, niemieckim, rosyjskim 
i łacińskim na temat dziejów starożytnych, historii szkolnictwa, regionu 
brodnickiego i polityki. W broszurach politycznych zajmował stanowisko 
wobec zaborcy. Prace podpisywał inicjałami A. C., RW. lub pseudonima- 
mi: Romuald Łazęga, Alethageras. Na uwagę zasługują m.in.: Kwestia 
polska w Prusach, a nasza polityka (1891), Thanatos czyli śmierć i życie 
pośmiertne u dawnych Greków (1886), Brodnica między r. 1819 a 63. 
Szkic kulturalno-historyczny (1898), Ludność polska ziemi chelmińsko-mi- 


24
		

/Pomorze_007a_10_028_0001.djvu

			chalowskiej (1900). O przyczynach upadku państwa rzymskiego (1902), 
Brodnica XVIII w. (1903). Zm. 18 III 1907 i spoczywa na cmentarzu brod- 
nickim. 


PSB, t. III; 1937. s. 478; Szews J.. Antoni Chudziński, życiorys przygotowany do 
SBPN. mszps. 


CHUDZI
SKI Henryk (189
-1959), prawnik, działacz społ. i narodo- ' 
wy. Ur. l X w Brodnicy. Syn Antoniego, prof. gim.. i Stanisławy z Zieliń- 
skich. Uczęszczał do gim. brodnickiego. Członek tajnej organizacji filo- 
mackiej (1910-1913). Studiował prawo w Monachium, Berlinie i Królew- 
. cu (ukończył w 1918). Brał udział w organizowaniu polskich oddziałów 
zbrojnych na Pomorzu. W 1918 był komisarzem granicznym na pow. gru- 
dziądzki. Uczestniczył w akcji plebiscytowej na Warmii i Mazurach. Był 
syndykiem konsulatu polskiego w Olsztynie (1920). później do 1927 pra- 
cował jako naczelnik sądu w Tczewie. następnie był adwokatem i nota- 
riuszem w Brodnicy. od 1934 w Gdyni. Opublikował kilka rozprawek na 
temat morza i Pomorza. Zm. 5 XI 1959 w Sopocie. 


Łoza, s. 107; Oracki, s. 77. 


CHUDZIŃSKI Jerzy (1885-1939), ks.. działacz patriotyczny. redaktor. 
Ur. 27 III w Brodnicy. Syn Antoniego, prof. gim., i Stanisławy z Zielińs- 
kich. Uczęszc
ał do gim. brodnickiego i był aktywnym członkiem tajnej 
organizacji filomackiej (1898-1901). Oskarżony w toruńskim procesie fi- 
lomatów pomorskich (1901). Egzamin dojrzałości złożył w 1904. Po ukoń- 
czeniu studiów teologicznych w Pelplinie przyjął święcenia kapłańskie 
w 1908. Pracował kolejno w parafiach: Strzepcz. Kamień Krajeński, Cheł- 
mno i Wąbrzeźno. W 1926 został redaktorem naczelnym "Pielgrzyma". Na 
jego łamach ujawniał i zwalczał penetrację niemiecką na Pomorzu i w Wol- 
nym Mieście Gdańsku. Od 1936 pełnił obowiązki prezesa zarządu okręgo- 
wego SN (po ustąpieniu ks. F. Bolta) i prowadził aktywną działalność po- 
lityczńą. Uczestniczył w pracach Związku Kapłanów Diecezji Chełmińs- 
kiej "Unitas". Zamordowany przez Niemców 20 IX 1939 w Tczewie. 
ER, t. III. s. 419. 


CHYLI
SKI Józef, ps. Bolesław, Rekin, Wicher (1904-1985), ppłk 
AK, szef sztabu Okręgu Pomorze ZWZ-AK. Ur. 20 X w Jabłonowie Po- 
morskim, pow. brodnicki. Po ukończeniu szkoły oficerskiej w 1925. pod- 
jął zawodową służbę wojskową w Poznaniu. W czasie wojny obronnej 
1939 jako kapitan dowodził 6 baonem 4 pułku strzelców wielkopolskich. 
Walczył w obronie Modlina i po kapitulacji uniknął niewoli. W listopa- 
dzie 1939 rozpoczął pracę konspiracyjną w SZP. Wyznaczony na szefa 


25
		

/Pomorze_007a_10_029_0001.djvu

			Okręgu Pomorze przybył do Torunia. Funkcję tę- pełnił w ZWZ i w AK 
do stycznia 1945. Wobec kilkakrotnych zmian komendantów Okręgu na 
nim właściwie spoczywał obowiązek operatywnego kierowania całą po- 
morską ZWZ-AK. Ciągle zmieniał miejsca pobytu i pseudonimy, co poz- 
woliło mu być nieuchwytnym dla Niemców. Od wiosny 1944 do stycznia 
1945 jego kwatera i tajna kancelaria mieściła się w domu Dulskich, w 
Kruszynach Szlacheckich k. Brodnicy. W si
rpniu 1945 został aresztowa- 
ny i sądzony w 1946. Uniknął więzienia dzięki amnestii. Spodziewając się 
ponownego aresztowania wyjechał z Polski i zamieszkał w Kanadzie. Zm. 
tamże 9 VI 1985. Po dwóch latach zwłoki jego sprowadzono do kraju i po- 
chowano na cmentarzu w Łodzi. 


Górski G., Pomorscy konspiratorzy. Ppłk Józef Chyliński, "N IJ 1989, nr 19. 


CYBULSKA Wanda, ps. Ada (1913-1945), harcerka, łączniczka i ku- 
rierka brodnickiego inspektoratu AK. Ur. 30 XII w Brodnicy. Córka Alek- 
sandra, z zawodu kupca, i Marii z Wadowskich. Absolwentka brodnickie- 
go gim. żeńskiego. Do 1939 pracowała w sklepie swego ojca. W czasie oku- 
pacji niemieckiej była zatrudniona w pow. biurze rolnym w Brodnicy. 
Zaprzysiężona jesienią 1942 w AK pełniła funkcję łączniczki i kurierki 
sztabu obwodu, a także kierowniczki sekcji łączności WSK. Aresztowana 
2 I 1945 wraz z wieloma członkami AK (zob. Bekter Joanna) w czasie 
śledztwa, nie załamała się i do końca wykazywała hart ducha. Zginęła 
ok. 20 I 1945 w nieznanych okolicznościach podczas transportu więźniów 
z Bydgoszczy, prawdopodobnie w lasach na ki eIs kich. 


Michalska, s. 68; Zawacka, s. 216. 


CYBULSKI Aleksander (1878-1966), kupiec. Ur. 31 I w Kcyni. Syn 
Teodora, kupca. Do zawodu kupieckiego przygotowywał się pracując ja- 
ko uczeń i pomocnik sklepowy. Od 1905 mieszkał w Brodnicy i prowadził 
sklep przy ulicy Kamionka. Był współzałożycielem spółdzielni rolniczo- 
handlowej "Rolnik" w Brodnicy. W latach 1918-1920 brał udział w dzia- 
łaniach na 'rzecz wyzwolenia Pomorza. Współpracował z Pow. RL. Dla 
organizujących się oddziałów polskich dostarczał broń i amunicję. W ok- 
resie międzywojennym prowadził sklep z artykułami żelaznymi przy uli- 
cy Mostowej, a także młyn wodny we wsi Grzmiąca k. Pokrzydowa. Ak- 
ktywnie uczestniczył w życiu społecznym Brodnicy. W 1920 wykupił z rąk 
niemieckich dom przy ulicy Tylnej i przeznaczył go dla sierot (obecnie 
Państwowy Dom Dziecka). W czasie okupacji niemieckiej pracował w 
Pokrzydowie jako posłaniec. Po zakończeniu drugiej wojny światowej 
prowadził nadal młyn w Grzmięcy. W tym czasie ufundował dzwon dla 
kościoła w Pokrzydowie i nadał mu imię córki Wandy (1913-1945), 
która w latach wojny brała udział w pracy konspiracyjnej AK i została 


26
		

/Pomorze_007a_10_030_0001.djvu

			zamordowana przez Niemców na początku 1945. Zm. 27 XI 1966 w Brod- 
nicy i spoczywa na miejscowym cmentarzu. 
Relacja synowej - Mari	
			

/Pomorze_007a_10_031_0001.djvu

			waJ W latch 1945-1948 pełnił obowiązki dziekana świeckiego. W 1948 
został mianowany radcą duchownym, a w 1965 kanonikiem kapituły ko- 
legiackiej w Kamieniu. Zm. 31 VIII 1969 w Lubiewie. 


Bizan, s. 143; Mross, t. I, A...K. 


DĄBROWSKI Antoni, ps. Rafał (1910-1945), ksiądz, kapelan, kapitan 
AK. Ur. 4 XI we Wrockach. Syn Antoniego, rolnika, i Marianny z Tylma- 
nowskich. Uczęszczał do gim. brodnickiego w latach 1927-1932. Ukoń- 
czył studia w- Sem. Duch. w Pelplinie. Po otrzymaniu święceń kapłańskich 
w 1938 pełnił obowiązki kapelana Hufca Junackiego w Kowlu. Brał udział 
w kampanii wrześniowej 1939 i przeżył zajęcie wschodnich terenów Pol- 
ski przez Armię Czerwoną. Od 1939 pracował jako duszpasterz w Kowlu. 
Po zajęciu miasta przez Niemców (1941) brał czynny udział w pracach 
konspiracyjnych. Gdy doszło do ufotmowania 27 Wołyńskiej Dywizji AK 
powierzono mu obowiązki kapelana. W czasie podejmowanych akcji odz- 
naczał się odwagą i dużym poświęceniem. Dnia 25 VII 1944 dywizja zo- 
stała zmuszona przez wojska radzieckie do złożenia broni w Stokowie k. 
Lubartowa. Niedługo potem został aresztowany przez sowieckie NKWD 
i był więziony w Warszawie na Mokotowie. Zm. tamże 28 V 1945. 


Relacja ks. Henryka Mrossa, zam. w Osiels,ku k. Bydgoszczy. 


DEMBIŃSKI Roman (1876-1940), ksiądz, działacz niepodległościowy. 
Ur. 6 IV w Łowińcu, pow. świecki. Uczęszczał do gim. w Chełmnie. Na- 
leżał do tajnej organizacji filomackiej. Po ukończeniu studiów teologicz- 
nych w Pelplinie i otrzymaniu święceń kapłańskich był wikariuszem przy 
kościele NPMarii w Toruniu (1901-1907). W latach 1907-1940 pełnił 
obowiązki proboszcza parafii w Pokrzydowie. Tutaj od początku pobytu 
brał aktywny udział w pracach organizacji społ. Zasłużył się jako organi- 
zator kursów mających na celu przygotowanie nauczycieli polskich do 
pracy po wyzwoleniu Pomorza w 1920, a także jako organizator nauki ję- 
zyka polskiego dla młodzieży pozaszkolnej. Wśród chłopów szerzył oś- 
wiatę rolniczną i zakładał kółka rolnicze (w Pokrzydowie w 1910). Był go- 
rącym patriotą i swoją pracą starał się podtrzymywać ducha polskiego na 
terenie swego działania. Włościanom uświadamiał konieczność utrzyma- 
nia ziemi w rękach polskich. W latach międzywojennych działał nadal w 
różnych organizacjach społ. Po wybuchu drugiej wojny światowej i klę- 
sce wrześniowej został aresztowany przez Niemców. Przebywał w obozie 
koncentracyjnym w S
utthofie, następnie zwolniony. Zm. z wycieńczenia 
29 XII 1940. Spoczywa na cmentarzu w Pokrzydowie. 


28 


I 


Bizan, s. 143-4, oraz relacja ks. Alfonsa żmijewskiiego zam. w POkrzydowde.
		

/Pomorze_007a_10_032_0001.djvu

			DĘBOŁĘCKI (Dembołęcki) Andrzej h. Prawdzic (XVIIw.), wierszopis. 
Pochodził z Konojad k. Brodnicy. Brak szczegółów dotyczących jego ży- 
cia. Zapewne brat Wojciecha. Uprawiał twórczość poetycką. W 1633 og- 
łosił utwory: Orzeł odmłodziały Król. Polskiego (T. 1633). Wróżbit boju 
moskiewskiego (tamże), Pamiqtka bojów moskiewskich (tamże). W roku 
następnym wojnie moskiewskiej poświęcił poemat Sławośpiew z zwycię- 
stwa otrzymanego z Moskwy (Gd. 1634). Pisał także utwory o tematyce 
religijnej i panegiryki. Talentu i natchnienia nie wykazywał zbyt wiele. 
Posługiwał się językiem barokowym, gęsto przetykając go mitologią i he- 
raldyką. Po 1638 zamilkł całkowicie. 
PSB, t. v; 1939-1946, s. 79-80. 


J 


DĘBOŁĘCKI (Dembołęcki) Wojciech (1575 lub 1576 - między 1645, 
a 1647), franciszkanin, pisarz, kompozytor. Ur. w Konojadach k. Brodni- 
cy. Do zakonu wstąpił w 1598 w Krakowie. Po odbyciu studiów teologicz- 
nych otrzymał święcenia kapłańskie w.1611 lub 1612, w Opolu. Był kape- 
lanem lisowczyków (1621-1632). W 1625 uzyskał doktorat z teologii w 
Rzymie. W 1625 został prowincjałem prowincji polskiej. Od 1626 był ge- 
neralnym komisarzem Bractwa Żołnierki Chrześcijańskiej do wykupu 
jeńców z niewoli muzułmańskiej. W latach 1629-1632 przebywał na 
Sląsku i w Rzymie. W 1643 został definitorem (radcą). W tym okresie 
pełnił także obowiązki kronikarza zakonu. Prowadził burzliwe i awantur- 
nicze życie, nie zawsze zgodne z regułą zakonną. Był dowcipnym pamięt- 
nikarzem, a zarazem kompozytorem. Jego twórczość wyróżniała się szla- 
chetną melodyką i znaczną pomysłowością. Publikował prace prawnicze 
i historyczne, m.in. Przewagi elearów polskich, co ich niegdy Lisowczyka- 
mi zwano (1623). Z jego kompozycji muzycznych zachowały się dwie: 
Benedictio mensae cum gratiarum actione (5 głosów a cappella, T. 1616) 
i także wokalne Completorium romanum... (Wenecja 1618). Zm. między 
IX 1645 a II 1647 we Lwowie. 


I 


EK, t. III, s. 1234; PSB, t. v, 1939-1945, s. 80-82. 


DOBBEK Feliks (1859-1938), ksiądz. Ur. 26 I w Węgorni. Syn Jana, 
naucz. we. Wlewsku i Bryńsku k. Lidzbarka nad Welem. Uczęszczał do 
giro. brodnickiego. Egzamin dojrzałości złożył w 1881. Studiował teolo- 
gię we Wrocławiu. W tym czasie brał aktywny udział w pracach TL-S 
(1883-1884). Swięcenia kapłańskie otrzymał w 1885, w Monachium. Był 
wikarym kolejno: w Kurzętniku (1886), Lidzbarku (1887) i Czersku (1888). 
Od 1889 zarządzał parafią w Bawie, a od 1893 parafią w Szwarcenowie. 
W latach 1910-1936 był dziekanem nowomiejskim i kanonikiem hono- 
rowym kapituły chełmińskiej. Należał do TNT. Zm. 25 IV 1938 w Szwar- 
cenowie. 
Mross, t. I, A-K. 


29
		

/Pomorze_007a_10_033_0001.djvu

			\ 


DOBRACKI (Gutthater) Maciej (ok. 1626-1681), pedagog, gramatyk, 
prawnik. Pochodził z Sandomierskiego. Rodzina Gutthaterów znana była 
w XVI w. we Wrocławiu i Krakowie. Po otrzymaniu szlachectwa przyję- 
ła nazwisko Dobracki. Do ok. 1659 był rejentem w Ostrzeszowie i Wie- 
luniu. Po wojnie polsko-szwedzkiej (1655-1660) zrujnowany majątkowo 
pracował jako naucz. w szkole polskiej we Wrocławiu i trudnił się prakty- 
ką adwokacką. Napisał po niemiecku gramatykę polską składającą się z 
dwóch części i wydał ją w Oleśnicy: Vorbott der Polnischen Sprachkunst. 
Goniec gramatyki polskiej (1668) oraz Polnische TeutscherkUirte Sprach-' . 
kunst. Gramatyka polska niemieckim wyrażona (1669). Wydał także w 
języku polskim i niemieckim specjalne poradniki językowe, w tym pisa- 
nia listów i przemówień. Ponadto jest autorem modlitewnika luterańskie- 
go Spiżarnia duszna. W 1670 przeniósł się do Torunia, a w rok później do 
Brodnicy i tutaj pozostał do końca życia pracując jako pisarz miejski. Zm. . 
20 VI 1681 w Brodnicy i został pochowany na miejscowym cmentarzu. 


Nowy Korbut, s. 136-7; PS B, t. V; 1939-1946; s. 240; Rombowski A., Nauka ję
yka 
polskiego we Wroclawiu (koniec wieku XVI - polowa wieku XVIII). Wr. 1960, s. 
238-243. 


DOERING Jan (1850-1919), ksiądz, proboszcz parafii brodnickiej, dzia- 
łacz niepodległościowy. Ur. 2 V w Chełmnie i tamże uczęszczał do gim. 
Studiował teologię w Pelplinie. Po otrzymaniu święceń kapłańskich (12 
VII 1874) został aresztowany z polecenia władz pruskich i osadzony w 
więzieniu w Chełmnie. Był to bowiem okres wzmożonych prześladowań 
ludności polskiej, tzw. Kulturkampf. Po wyjściu na wolność wyjechał do 
Paryża w 1876, gdzie został wikariuszem przy kościele św. Jerzego. W 
stolicy Francji prowadził niezwykle aktywne życie. Bywał częstym goś- 
ciem w domu Władysława Mickiewicza, sp	
			

/Pomorze_007a_10_034_0001.djvu

			wiczowi oraz na ślubie wnuczki A. Mickiewicza, Heleny Góreckiej z Józe- 
fem Modlińskim w Paryżu (drukowanej w Chełmnie - 1886), a także po- 
wieści: Zamek starogrodzki (Pe. 1879-1883), Niewiasty z Kałdusa, Mło- 
dy skrzypek (Br. 1902-1903). Zm. 19 IX 1919 w Trzebnicy na Sląsku. 
Spoczywa na cmentarzu brodnickim. 
Bizan, s. 144-5; PSB, t. V, 1939-1945, s. 278-9. 


! 


DUKAT Tadeusz (1907-1989), muzyk. Ur. 14 III w Gelsenkirchen 
. (Niemcy). Syn Franciszka i Franciszki z Rogozińskich. Nauki początkowe 
pobierał w szkole niemieckiej w Wanne (Nadrenia Pn.-Westfalia). Od 
1920 mieszkał wraz z rodzicami w Grudziądzu i tamże uczęszczał do szko- 
ły średniej, równocześnie uczył się gry na skrzypcach i fortepianie. Po 
złożeniu egzaminu dojrzałości w 1925 podjął pracę jako urzędnik poczto- 
wy. Przed 1939 mieszkał i pracował w Lubawie. W okresie 1940-1943 
pracował w Zarządzie Drogowym w Nowym Mieście Lubawskim. W 1943 
został przymusowo wcielony do Wehrmachtu i skierowany do Francji. W 
lipcu 1944 przewodząc grupie Polaków ubranych tak, jak on, w mundury 
niemieckie przeszedł na stronę aliantów i później wstąpił do wojska pol- 
skiego. Po powrocie do kraju w 1946 mieszkał i pracował w B1;odnicy. W 
okresie 1950-1964 był naucz. gry na instrumentach muzycznych w Spo- 
łecznym Ognisku Muzycznym. W całym _powojennym okresie aktywnie 
uczestniczył w pracach różnych zespołów muzycznych jako muzyk i dy- 
rygent. Był jednym z organizatorów Brodnickiego Zespołu Muzycznego 
(984). Zm. 7 VI 1989 w Brodnicy i spoczywa na miejscowym cmentarzu. 


Relacja córki Janiny Dukat, zam. w Brodnicy. 


j 


DULSKI Alojzy Tadeusz, ps. Dołęga (1891-1945), rolnik, żołnierz 
ZWZ-AK. Ur. 15 VI w Kobyłowłokach, pow. Trembowla. Syn Józefa i 
Wiktorii z Knoppów. Uczęszczał do gim. we Lwowie. Po ukończeniu Kra- 
jowej Wyższej Szkoły Rolniczej w Horodence (1911) pracował w majątku 
Laskowice k. Trembowli. W czasie pierwszej wojny światowej służył w 
rnarynarce austriackiej. W 1918 zgłosił się ochotniczo do armii polskiej. 
Służył w 3-8 pp i walczył w obronie Lwowa. Ciężko ranny przez kilka 
rniesięcy przebywał w szpitalu. Zdemobilizowany (1920) podjął pracę ja- 
ko zastępca administratora dóbr książąt Czartoryskich, a następnie jako 
zarządzający folwarkiem Krasne w pow. ciechanowskim (należącym rów- 
nież do ks. Czartoryskich). W 1929 nabył gospodarstwo rolne w Kru- 
I Szynach Szlacheckich (pow. brodnicki) i tu osiadł na stałe. W ZWZ-AK 
został zaprzysiężony w 1941. W domu Dulskich mieścił"a się od wiosny 1944 
do stycznia '1945 kwatera i tajna kancelaria szefa sztabu Okręgu Pomors- 
kiego AK, ppłka Józefa Chylińskiego. On sam od 1942 zajmował się spra- 
Wami rolnictwa w sztabie Okręgu Pomorskiego AK. Cztery kobiety z ro- 


31
		

/Pomorze_007a_10_035_0001.djvu

			dziny Dulskiego zostały zaprzysIęzone jako żołnierze AK - na wiosnę 
1944. Były to: teściowa - Zofia Gadomska, ps. Babcia, Wanda (1881- 
-1946), żona - Janina, ps. Malinowska (1895-1950), córka - Hanna, 
ps. Iskra (ur. 1923), córka - Barbara, ps. Danka (1925-1984). Areszto- 
wany"na początku 1945 i internowany w ZSRR, zmarł w obozie pod Tułą 
w drugiej połowie marca 1945. Był odznaczony m.in. Krzyżem Virtuti Mi- 
litari V kI., Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Medalem Niepodleg- 
łości. 


Bilśki, Region, s. 80. 


DZIAŁ YŃSKI Mikołaj h. Ogończyk (XV w.), wojewoda inowrocław- 
ski, starosta brodnicki. Syn Piotra, podkomorzego dobrzyńskiego, właś- 
ciciela Działynia k. Golubia-Dobrzynia (wieś parafialną Działyń otrzy- 
mał w 1413 i odtąd zaczął nazywać się z Działyna lub Działyński). Miko- 
łaj w okresie wojny trzynastoletniej brał udział w walkach z Krzyżakami. 
Około 1472 był dworzaninem króla Kazimierza Jagiellończyka. W 1479 
występował jako kasztelan dobrzyński. Od 1484 wojewoda inowrocław- 
ski. W 1485 na polecenie króla wykupił starostwo brodnickie. Dzierżawił 
liczne dobra królewskie na Kujawach. Zm. między rokiem 1490 a 1498. 
PS B, t. VI. 1948, s. 92. 


DZIAŁ YŃSKI Mikołaj h. Ogończyk (?-1545, wojewoda pomorski, dy- 
plomata, żołnierz, starosta brodnicki. Syn Mikołaja, wojewody inowroc- 
ławskiego, i Febronii z domu Danaborskiej h. Topór. Po śmierci ojca (mię- 
dzy rokiem 1490 a 1498) przejął wraz z matką na wiele lat starostwo 
brodnickie, przekazał je bowiem dopiero w 1542 swemu synowi Rafało- 
wi. Od 1507 był dworzaninem króla Zygmunta I Starego, od 1510 podko- 
morzym dobrzyńskim. W 1513 zapisał swej nieda.wno poślubionej żonie 
oprawę na starostwie brodnickim w wysokości 1300 florenów, a w 1516 
dalsze 2000. Był zdecydowanym wrogiem Zakonu Krzyżackiego. Dowo- 
dząc rotą jazdy (150 koni) walczył w kampanii pruskiej (1519-1521). Za 
zasługi wojenne król Zygmunt I podwyższył mu w 1523 sumę zastawną 
na starostwie brodnickim o 1000 florenów, a w 1526 nadał mu je w dzie- 
dziczne posiadanie. W latach 1527-1528 brał udział w wojnie o tron wę- 
gierski. W 1528 był posłem królewskim na sejmik generalny w Elblągu. 
W latach następnych w imieniu króla posłował jeszcze wielokrotnie. W 
tymże 1528 otrzymał kasztelanię chełmińską. W 1534 Zygmunt I zezwo- , 
lił mu wykupić starostwo bratiańskie wraz z Nowym Miastem. Starostwo 
to oddał swemu synowi Janowi. Był zapobiegliwym gospodarzem. Wyku- 
pił wiele wsi nie należącycl;1 do starostwa brodnickiego, a także liczne ma- 
jątki w ziemi dobrzyńskiej i michałowskiej. W 1544, na rok przed śmier- 
cią, król mianował go wojewodą pomorskim. Zm. na wiosnę 1545. 
/ 


32
		

/Pomorze_007a_10_036_0001.djvu

			PSB, t. VI; 1948, s\92-94. 


DZIĘGIELEWSKI Stanisław, ps. Mikołajski (1903-1981), docent, dr 
hab., specjalista z zakresu leśnictwa. Ur. się 22 XII w Mikołajkch. Był 
synem właściciela ziemskiego. W latach 1913-1922 uczęszczał do gimna- 
zjum brodnickiego. Należał do organizacji filomackiej (1918-1920). W 
1920 na krótko przerwał naukę i jako ochotnik zgłosił się do wojska pol- 
skiego. Studiował na Wydziale Leśnym UP. Przed wQjną mieszkał i pra- 
cował w Toruniu. W okresie okupacji niemieckiej pracował na folwarku 
w Opalenicy pod Brodnicą. Od 1940 należał do ZWZ-AK i działał w sekcji 
kwaterunkowo-gospodarczej inspektoratu brodnickiego. Po zakończeniu 
wojny pracował w Okręgowym Zarządzie Lasów Państwowych w Toru- 
niu, później był nadleśniczym pod Olsztynem, następnie jako naucz. aka- 
demicki prowadził zajęcia dydaktyczne na wyższych uczelniach w Kra- 
kowie i Poznaniu. Zm. w Poznaniu w 1981. 
J 
Relacja 'Kazimierza Antoszewskiego, zam. w Brodnicy. 


DZIONARA Julian (1875-1927), ksiądz, działacz narodowy. Ur. 31 XII 
w Chełmnie. Syn Franciszka, cieśli, i Teresy z Wojciechowskich. Był 
uczniem gim. chełmińskiego, należał do tajnej organizacji filomackiej 
(1894-1897) i pełnił w niej funkcję przewodniczącego koła samokształce- 
niowego. Świadectwo dojrzałości otrzymał w 1897. Studiował w Sem. 
Duch. w Pelplinie. Swięcenia kapłańskie przyjął w 1901. Pracował po- 
czątkowo w Gdyni-Oksywiu, następnie w Przechlewie (1902-1912). W 
1912 został duszpasterzem w Jabłonowie. Brał aktywny udział w pracach 
społeczno-narodowych. Był bibliotekarzem i człon. komitetu TCL na po- 
wiat brodnicki. Wspólnie z wójtem Władysławem Barańskim założył w 
Jabłonowie RL i SLo Werbował ochotników do wojska polskiego i zbie- 
rał podatek narodowy. Był delegatem na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu 
(3-5 XII 1918). Należał do współzałożycieli "Gazety Brodnickiej". Brał 
udział w pracach TNT. Pełnił obowiązki dziekana dekanatu radzyńskiego 
(1920-1927). Zm. 19 X 1927 w Jabłonowie. 


Bizan, s. 146; Mross, t. I, A-K. 


FALARSKI Wojciech (1841-1935), uczestnik powstania styczniowego. 
Ur. 9 IV w Nieżywięciu, pow. brodnicki. Syn Wawrzyńca, właściciela 150 
morgowego gospodarstwa. Na wieść o wybuchu powstania styczniowego, 
pobłogosławiony przez rodzicÓw przekroczył granicę zaboru prusko-ro- 
syjskiego w okolicy Słoszew i przyłączył się do grupy ochotników zdąża- 
jących na tereny objęte powstaniem. Ranny w czasie potyczki z Rosjana- 
mi wrócił do domu. Po powrocie do zdrowia przekroczył ponownie grani- 
cę, tym razem w Golubiu, i przyłączył się do oddziału Słonimskiego. Brał 


33 


.......
		

/Pomorze_007a_10_037_0001.djvu

			. 


udział we wszystkich bitwach, jakie ten oddział- stoczył. Gdy powstanie 
upadło powrócił do Nieżywięcia. Niebawem został powołany do armii nie- 
mieckiej. Służył w 44 pułku piechoty i brał udział w wojnie prusko-duń- 
skiej (1864), wojnie prusko-austriackiej (1866) oraz w wojnie prusko-fran- 
cuskiej (1870171). Władze pruskie uwzględniając jego udział w wojnach 
cofnęły dokonaną w 1864 konfiskatę majątku ojca. Zdemobilizowany 
osiadł na roli. Przez kilka ostatnich lat życia mieszkał w Kowalewie Po- 
morskim. Władze polskie w uznaniu zasług przyznały mu rentę dożywot- 
nią i nadały mu stopień oficerski (ppor.). Był odznaczony m.in. Krzyżem 
Niepodległości z Mieczami. Zm. 3 V 1935 w Kowalewie Pomorskim. 
\ 
Gierszewski J.: Historia miasta Kowalewa w zarysie, Wb. 1936, s. 100-105. 


FIUTOWSKI Tadeusz Antoni, ps. Ben (1908-1945), kapitan WP, ko- 
mendant brodnickiego inspektoratu ZWZ-AK. Ur. się 20 III w Milowi- 
cach k. Sosnowca. Był synem Aureliusza, budowniczego miejskiego, i 
Marii z Kisyńskich, naucz. Od 1915 mieszkał wraz z rodzicami w Kazimie- 
rzu nad Wisłą i w Puławach, następnie w Toruniu (1920-1921). Uczęsz- 
czał do gim. w Toruniu i Wąbrzeźnie. W 1927 podjął studia w Wyższej 
Szkole Handlowej w Warszawie, ale ich nie ukończył. Po rezygnacji ze 
studiów zgłosił się do wojska celem odbycia służby obowiązkowej. Ukoń- 
czył Szkołę Podchorążych Artylerii w Włodzimierzu Wołyńskim, a następ- 
nie Szkołę Podchorążych Artylerii w Toruniu W 1932 uzyskał stopień pod- 
porucznika i został skierowany jako oficer zawodowy do 17 pułku art y- 
leri lekkiej (PAL) w Gnieźnie. Był doskonałym jeźdźcem i wielokrotnie 
reprezentował swój pułk na zawodach hipicznych (m.in. w 1938, w Gru- 
dziądzu. W 1938 ożenił się z Barbarą Graff. Brał udział w wojnie obronnej 
1939. Walczył w składzie Armii Poznań nad Bzurą jako dowódca 8 baterii w 
3 dywizjonie haubic. Za udział w bitwie nad Bzurą odznaczony Krzyżem 
Walecznych. Po rozbiciu Armii Poznań przedarł się przez Puszczę Kam- 
pinoską do Modlina. Wzięty do niewoli następnie zwolniony, próbował 
przedostać się za granicę, ale bez powodzenia. Od jesieni 1939 mieszkał w 
Brodnicy i pracował jako magazynier. W ZWZ-AK został zaprzysiężony 
zapewne w 1941. Pod koniec tegoż roku powierzono mu funkcję komen- 
danta brodnickiego inspektoratu ZWZ-AK. Za miejsce odpraw, narad, a 
także kryjówkę dla akowców służył często dom jego matki w Góralikach 
k. Jabłonowa. 18 VIII 1944 aresztowany i więziony początkowo w Brod- 
"nicy, później w Bydgoszczy. Po kilku tygodniach zesłano go do obozu 
koncentracyjnego w Stutthofie. Zm. na tyfus w czasie "marszu śmierci" 
8 III 1
45 w Rybnie (Kaszubskim), gdy obóz ewakuowano. Spoczywa w 
zbiorowej mogile. 


Relacja żony Barb
ry FJ.utowskiej-Dudulskiej, zam. w Ilawie oraz syna Aleksandra 
Fiutowskiego, zam. w Warszawie. 


34
		

/Pomorze_007a_10_038_0001.djvu

			GACA Halina, ps. Biały Anioł, Lilia (1924-1945), harcerka, pielęg- 
niarka, żołnierz AK. Urodziła się w Starogardzie Gdańskim. Córka Czes- 
ława, komornika sądowego, i Anny z domu Klaffke. Uczęszczała do gim. 
' I żeńskiego w Brodnicy. W 1941 podjęła pracę pielęgniarki w miejskim 
szpitalu. Zaprzysiężona w AK w 1943, otrzymała przydział do zespołu 
sanitarnego WSK. Uczestniczyła w gromadzeniu materiałów opatrunko- 
wych i leków oraz w organizowaniu sieci punktów sanitarnych na wypa- 
" dek wystąpienia zbrojnego. Opiekowała się chorymi członkami AK, jeń- 
cami angielskimi i ukrywającymi się Zydami. Aresztowana w licznej gru- 
pie członków AK 3 I 1945 (zob. Bekter Joanna )i torturowana w więzie- 
niu brodnickim, zachowała postawę pełną godności niczego nie ujawnia- 
jąc. Wywieziona do Bydgoszczy 19 I 1945, następnie zamordowana pod- 
czas transportu więźniów, prawdopodobnie w lasach nakielskich. 


Michalska, s. 108; Zawacka, s. 172. 


GAMIUSZ (Gamius) Daniel (?-1716), pastor, pedagog. Był z pocho- 
dzenia Węgrem. Posiadał wykształcenie z zakresu teologii i filozofii. Wła- 
dał biegle kilku językami. Ojczysty kraj opuścił z powodu prześladowań 
religijnych. Po osiedleniu się w Polsce został sekretarzem królewskim w 
Warszawie. Na początku XVIII w. przeniósł się do Brodnicy i podjął pra- 
cę jako pastor i rektor miejscowej szkoły. Uczył języka polskiego (raczej 
prywatnie) synów bogatych mieszczan. W 1713 wyjechał w okolice Gdań- 
ska i objął posadę pierwszego naucz. w szkole przy kościele Zbawiciela w 
wiosce Petershagen (dziś w granicach miasta). W 1702 wydał w Gdańsku 
zbiór przysłów łacińsko-niemiecko-polskich, jako praktyczny podręcznik 
do nauki języków, pt. Flores trilingues i zadedykował go uczniom brodnic- 
kim (zawiera ok. półtora tysiąca przysłów). Opracował i pozostawił w rę- 
kopisie pierwszą część słownika frazeologicznego niemiecko-łacińsko-pol- 
skiego. Zm. w październiku 1716. 
PSB, t. VII. 1948-1958, s. 262-263. 


GĄSIOROWSKI Antoni Alojzy (1821-ok. 1878), drukarz, księgarz i 
wydawca. Drukarstwa uczył się w Brodnicy i u W.Stefańskiego w Poz- 
naniu. Przed 1845 pracował u E. Lambecka w Toruniu. W 1846 został 
aresztowany za przynależność do tajnej organizacji i był więziony w Gru- 
dziądzu. W 1847 wrócił do Brodnicy, założył własną drukarnię i zaczął 
wydawać czasopismo "Bigos, wszechnica polska". Ukazał się tylko jeden 
numer. W 1848 przeniósł się z drukarnią do Szczytna. Tutaj zaczął wy- 
dawać polsko-niemieckie pismo pt. "Kurek Mazurski". Opublikował tak- 
że patriotyczną broszurę Polen und der schwarze Machiavelismus z drze- 
'Worytem Orła Białego i przekładem artykułu A. Mickiewicza O partii 
polskiej. W 1849 zało
ł drukarnię i księgarnię w Piszu. W 1850 przeszedł 


35
		

/Pomorze_007a_10_039_0001.djvu

			na pozycje konserwatywne. W 1851 sprzedał drukarnię w Szczytnie. Od 
1853 zaczął wydawać w Piszu pisma polskie, które jednak szybko upada- 
ły. Wydał około 70 książek polskich, głównie religijnych, moralno-obycza- 
jowych, rozrywkowych i podręczników szkolnych, m.in. J. Gossnera 
Ewangelicka domowa postylla (1849), J. Kochanowskiego Psałterz Dawi- 
dów (1859), Elementarz polski (1857), Krótki opis Królestwa Pruskiego 
(1856). Dla zysku drukował także nieoficjalnie książki patriotyczne, prze- 
mycane później do Królestwa Polskiego. Od 1868 ograniczał swoją dzia- 
łalność do wydawania przeważnie druków akcydensowych. Zm. ok. 1878, 
prawdopodobnie w Szczytnie. 


Oracki, s. 105-6; Słownik pracowników, s. 247. 


GLICZNER Erazm (ok. 1535-1603), reformator religijny, polemista 
luterański, pedagog, autor pierwszego dzieła pedagogicznego w języku 
polskim. Ur. w Laskach Wielkich k. Znina. Syn Jakuba, mieszczanina i 
Doroty z Nimińskich. Nauki początkowe pobierał w Zninie, później kon- 
tynuował je w Złotoryi na Śląsku. W 1554 rozpoczął studia na uniwersy- 
tecie w Królewcu. W 1558 przebywał w Krakowie, gdzie wydał pierwsze 
dzieło pedagogiczne w języku polskim: Ksyąszki o wychowanyu dzieci 
bardzo dobre, pożyteczne y potrzebne. Opierając się główrlie na Biblii, a 
także na dziełach starożytnych, poddawał krytyce wychowanie dworskie 
i nauczanie indywidualne, zalecał natomiast szkolne. Zachęcał również 
mieszczan do podejmowania studiów. Po 1560 rozwinął ożywioną działal- 
nOść jako propagator luternizmu w Polsce, dążył do zjednoczenia ewange- 
lików augsburskich, reformowanych i braci czeskich. W 1566 objął na 
wiele lat stanowisko superintendenta kościoła luterańskiego w Wielkopol- 
sce. W latach 1567-1569 był kaznodzieją w kościele NPMarii w Toruniu. 
Od 1591 do końca życia mieszkał i pracował w Brodnicy. Był dwukrotnie 
żonaty. Jego synowie zostali szlachcicami i przyjęli nazwisko Skrzetus- 
kich. Zm. 26 I 1603 w Brodnicy. 


Nowy Korbut, s. 193-5; PSB, t. VIII, 1959-1960, s. 50-52; Wielkopolski slownik, s. 
205. 


GLICZNER Mikołaj (ok. 1528- ok. 1591), pastor polsko-ewangelicki. 
Ur. się w Zninie. Był synem Jakuba, mieszczanina, i Doroty z Nimińs- 
kich. Nauki pobierał w Złotoryi na Sląsku i tamże zmienił wyznanie na 
ewangelickie. Od 1549 był polskim pastorem w Pasymiu, następnie od 
1550 w Szczytnie. W Brodnicy mieszkał i pracował w latach 1553-1562. 
Od 1563 był kaznodzieją polskiej gminy luterańskiej w Poznaniu. Uczest- 
niczył w synodach w Gostyniu i Sandomierzu. Brał udział w rokowaniach 
z braćmi czeskimi o zawarcie unii wyznaniowej. Zm. ok. 1591. 
Oracki, Słownik, s. 67-8; PSB, t. VIII, 1959-1960, s. 52-3. 


36
		

/Pomorze_007a_10_040_0001.djvu

			GŁOWCZEWSKA Adelajda, Felicja. ps. Ada (1921-1945), czł. AK. 
Ur. 29 V w Biskupsku. Córka Alojzego Główczewskiego i Klary' z Knit- 
terów. Ukończyła szkołę średnią w Starogardzie Gd. i Konserwatorium 
Muzyczne w Gdańsku.. Na początku 1940, zagrożona wywiezieniem na 
roboty przymusowe do Rzeszy, ukryła się u stryja, ks. Leona Kossak-Głów- 
czewskiego, proboszcza w Brwziu Lubawskim. Zaprzysiężona w ZWZ 
w 1941, była łączniczką do brodnickiego oddziału partyzanckiego "Sprę- 
żyny". N a plebanii prowadziła skrzynkę linii łączności z Brodnicy do N o- 
wego Miasta Lubawskiego. Aresztowana 3 I 1945 wraz z innymi czł. AK 
(zob. Bekter Joanna). była więziona w Brodnicy. następnie 19 I 1945 wy- 
wieziona do Bydgoszczy i później zamordowana w czasie ewakuacji więź- 
niów. Równie tragiczny był los niektórych członków jej rodziny: brat Al- 
bin został zamęcwny w obozie. w Ciechanowie. stryj Roman, sędzia, zgi- 
nął w Stutthofie. stryj Stanisław. proboszcz z Kaszczorka, zamordowany 
w fortach toruńskich, wuj Bronisław Knitter, naucz., rozstrzelany w Le- 
sie Szpęgawskim. 


Michalska, s. 118; Zawacka, s. 167-222. 


GOŃCZ Jan (1884-1940), spedytor. Ur. 8 X w Brodnicy. Syn Jana i 
Emilii z Kokoszczyńskich. Brał aktywny udział w działaniach na rzecz 
wyzwolenia Pomorza. W okresie 1918-1920 współpracował z Pow. RL 
w Brodnicy. Uczestniczył w powstaniu wielkopolskim i w dniu 6 I 1919 
wraz z grupą ochotników rozbroił oddział Grenzschutzu w miejscowości 
Trzcianka (obecnie woj. pilskie). Zdobytą broń przekazał oddziałom pol- 
skim. W czasie wojny polsko-radzieckiej dowodził l kompanią Straży Oby- 
watelskiej. W okresie międzywojennym aktywny działacz społ. Był wie- 
loletnim czł. wiceprezesem i sponsorem chóru " Cecylia". Aresztowany 
przez Niemców po klęsce wrześniowej 1939 i zesłany do obozu koncentra- 
cyjnego w Mauthausen, następnie zamordowany 7 VIII 1940. Przysłane z 
obozu jego prochy pochowano w grobie matki na cmentarzu brodnickim. 


Bizan. s. 147; oraz relacja Ewy Wruk, zam. w Po
na.niu. 


GOŃCZ Paweł (1886-1939), przemysłowiec, działacz niepodległościo- 
wy. Ur. 16 I w Brodnicy. Syn Jana i Emilii z Kokoszczyńskich. Gdy wy- 
buchła pierwsza wojna światowa wstał wcielony do armii niemieckiej i 
skierowany na front. Z wojny powrócił jako inwalida z niedowładem pra- 
wej ręki. W latach 1918-1920 uczestniczył w działaniach na rzecz wyz- 
wolenia Pomorza; przeprowadzał przez granicę pruską ochotników do woj- 
ska polskiego. przemycał także broń i amunicję dla oddziałów polskich. 
W 1924 wspólnie z bratem Janem wybudował i prowadził nowoczesny 
młyn w Brodnicy. Był aktywnym działaczem społ.; należał do założycie- 
li Gimnazjum Kupieckiego w Brodnicy, przez wiele lat pełnił funkcję 


37
		

/Pomorze_007a_10_041_0001.djvu

			- 


prez:esa Związku Kupców i Przemysłowców w Brodnicy, był także czł. 
Izby Przemysłowo-Handlowej w Grudziądzu. Na krótko przed wybu- 
chem drugiej wojny światowej zakupił ciężki karabin maszynowy i prze- 
kazał go w darze wojsku polskiemu. Aresztowany na początku paździer- 
nika 1939 przez Niemców i więziony w Brodnicy, następnie zamordowa- 
ny. Był odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim OPR. - 
Relacja córki Ewy Wruk, zam. w Poznaniu. 


GOSK Tomasz (1872-1941), ksiądz, działacz niepodległościowy. Ur. 
25 X w Dobrzejewicach, pow. lipnowski. Był synem Alfonsa, właściciela 
ziemskiego, i Zofii, córki powstańca z 1830, Tadeusza Gółkowskiego. Uczę- 
szczał do Coll. Mar. w Pelplinie, następnie do gim. brodnickiego. Należał 
do tajnej organizacji filomackiej i był jej prezesem w latach 1891-1894. 
Swęcenia' kapłańskie otrzymał w 1900. Był wikarym w Grzybnie, Pogut- 
kach, Golubiu i Lisewie oraz proboszczem w Czarnowie (od 1907) i Ja- 
strzębiu (od 1916). Należał do TNT. Od 1916 był wiceprezese
 "Rolnika" 
w Brodnicy. Brał aktywny udział w działaniach na rzecz wyzwolenia Po- 
morza. Należał do współtwórców Pow. RL w 1918 i współzałożycieli "Ga- 
zety Brodnickiej". W okresie wyzwalania Ziemi Michałowskiej osobiście 
przejmował mienie od Niemców i przekazywał je władzom polskim. Zm. 
24 I 1941 w Jastrzębiu. 


Bizan, s. 158-9 ;Mross, t. I, A-K. 


GOTTWALD Józef (1893-1989), polonista, naucz. szkół średnich. Ur. 
w miejscowości Petranika (Petranka), pow. Kałusz, woj. lwowskie. Był 
synem urzędnika pocztowego. Nauki początkowe pobierał w Nowym Są- 
czu, szkołę średnią ukończył w Krakowie. Utrzymując się z korepetycji 
studiował polonistykę najpierw w Krakowie, później w Poznaniu. Pracę 
pedagogiczną rozpoczął w 1920, w Gimnazjum Żeńskim, w Tczewie. W la- 
tach 1921-1939 był naucz. języka polskiego w gim. brodnickim. W czasie 
drugiej wojny światowej przebywał na terenie Warszawy. Początkowo 
pracował jako robotnik, a od 1940 prowadził tajne nauczanie na komp1e- 
tach Gimnazjum Wojciecha Górskiego i Politechniki Warszawskiej (Wy- 
dział Architektury). Uczył języka polskiego, łacińskiego, greckiego i nie- 
mieckiego. Aresztowany w nocy z l na 2 sierpnia 1944 został wywieziony 
do obozu w Pruszkowie, a następnie do obozów w Spellen, Oberhausen, 
Essen, Vondern i Wesel. W sierpniu 1945 wrócił do kraju i pracował w 
szkołach średnich Trójmiasta. Od 1955 przebywał na emeryturze i miesz- 
kał w Warszawie. Przez kilka lat uczył jeszcze w niepełnym wymiarze 
godzin. Pozostawił po sobie pamięć dobrego dydaktyka i życzliwego wy- 
chowawcy. Zm. w Warszawie w 1989. 
Zycki L., Na emeryturze. "Chłopska Droga" 1971, nr 10. 


=38 


......
		

/Pomorze_007a_10_042_0001.djvu

			:ł. 


GRUSS Józef, ps. Stanisław, Józef (1897-1969), kapitan WP, ko!ni- 
sarz Policji Państwowej, szef wywiadu Okręgu Pomorskiego ZWZ-AK, 
organizator inspektoratu brodnickiego ZWZ;-AK. Ur. 9 III w Starzynach, 
pow. poznański. Syn Stanisława i Agnieszki z Nowaków. Szkołę średnią 
ukończył w Poznaniu. Brał udział w powstaniu wielkopolskim i w wal- 
kach o Lwów (1919). Do 1936 był oficerem zawodowym WP, później pra- 
cował w PP na stanowisku komisarza. W marcu 1940 został zaprzysiężo- 
ny w ZWZ. Wkrótce potem wykonując rozkaz pierwszego komendanta 
Okręgu Pomorskiego ZWZ mjra J. Ratajczaka (ps. Karolczak) udał się na 
okres trzech miesięcy do Brodnicy w celu zorganizowania inspektoratu 
ZWZ. Awansowany do stopnia mjra pełnił funkcję szefa Oddziału Infor- 
macyjno-Wywiadowczego Okręgu Pomorskiego. Bywał częstym gościem 
w Brodnicy. Prowadził m.in. dochodzenie w sprawie "wsypy" i areszto- 
wania w noc sylwestrową 1942 ponad 40 działaczy ruchu oporu, w tym 
także grupy prof. J. Szynkiewicza. W Toruniu badał przyczyny areszto- 
wań w Polskiej Armii Powstania (1943) i rolę, jaką w tej sprawie odegrał 
E. Słowikowski. Aresztowany w 1944, zapewne przypadkowo, wykorzy- 
stał sprzyjającą okazję podczas ewakuacji więzienia i zbiegł w styczniu 
1945. Po wojnie mieszkał na przemian w Bydgoszczy i Warszawie. Aresz- 
towany w grudniu 19415, tym razem przez władze bezpieczeństwa, był są- 
dzony i skazany na 10 lat więzienia. Zwolniony po odbyciu wyroku w 1956 
i później zrehabilitowany zamieszkał w Bydgoszczy. Zm. tamże 21 I 1969. 


1- 



- 


L- 
1- 


r. 
la 
'- 
, 
lł 
iI:. 
t- 
l- 
" 
I 
)- 
l- 
le 
1. " 


Zasłużeni PomoTZanie, s. 90-93. 


r. 
rł 
l- 
ji 
:ę 
l- 


GRZEMSKI Ludwik (1907-1976), zasłużony działacz ZHP i PTTK. 
Ur. 7 VIII w Brodnicy. Od 1924 należał do ZHP. W latach 1931-1939, bę- 
dąc drużynowym XV Drużyny im. św. Stanisława Kostki, uczył młodzież 
sztuki żeglarskiej. W 1934 podjął pracę w Fabryce Konserw Mięsnych 
H. B. MoeUera w Brodnicy. W zakładzie tym (po wojnie upaństwowio- 
nym), zajmując różne stanowiska pracował, z wojenną przerwą, do czasu 
przejścia na emeryturę w 1973. Brał udział w wojnie obronnej 1939. Wzię- 
ty do niewoli, następnie zwolniony wrócił do Brodnicy i pracował jako ro- 
botnik. Aresztowany w 1940 i zesłany do obozu koncentracyjnego w Sach- 
senhausen-branienburg. Do kraju powrócił w 1945. W okresie 1'947-1948 
pełnił funkcję komendanta Hufca ZHP. Po zakończeniu wo-jny działał 
aktywnie także w innych organizaćjach spoI.. Dużo czasu i uwagi poświę- 
cał klubom sportowym "Spójnia" i "Sparta". Jego pasją było wodniact- 
wo. Zorganizował wiele spływów kajakowych w ramach brodnickiego od- 
działu PTTK, któremu w latach 1962-1967 prezesował. Zm. 17 III 1976 
w Brodnicy i spoczywa na miejscowym cmentarzu. 
1.....____....-- 


e 
o 


!- 


'- 


y 


l, 



 


e 


"- 


Akta osobowe L. Grzemskiego w zbiorach Oddz. PTTK w Brodnicy. 


39
		

/Pomorze_007a_10_043_0001.djvu

			GRZESKOWIAK Antoni (1911-1975), nauczyciel, działacz spoI.. Ur. 
11 VI w R6hlinghausen (Westfalia). Syn Stanisława i Franciszki z Szy- 
mańskich. W 1920 rodzina wróciła do kraju i osiedliła się w Jaraczewie k. 
Jarocin_a. Po ukończeniu Se
inarium Nauczycielskiego w Koźminie (1931) 
i odbyciu służby wojskowej w Szkole Podchorążych Rezerwy w Zambro- 
wie (1932-1933) pracował jako naucz. w powiecie brodnickim (w Ja- 
strzębiu od 1933, Gorczenicy od 1935, Gortatowie od 1938). Brał udział w 
wojnie obronnej 1939. Aresztowany na wiosnę 1940, przebywał w obozach 
koncentracyjnych w Oranienburgu, Gusen, Mauthausen, Dachau i Oświę- 
cimiu. Zwolniony w 1942 pracował jako kreślarz w Urzędzie Ziemskim 
w Brodnicy. Po wojnie przez 27 lat (do 1972) kierował Szkołą Podstawo- 
wą w Jastrzębiu. Był wielokrotnie wybierany do Gminnej i Pow. RN. 
Przez wiele lat pełnił obowiązki przewodniczącego Komisji Oświaty i 
Kultury PRN. Aktywnie działał także w różnych organizacjach społecz- 
rych w swoim środowisku, w tym także w ZNP. Zm. 3 VI 1975. 


Akta osobowe Odz. ZNP w Brodnicy. 


GRZĘDZII'JSKI January (1890-1975), płk WP, inżynier pilot, rzecz- 
nik demokracji. Do wybuchu pierwszej wojny światowej był aktywnym 
członkiem PPS i Związku Strzeleckiego. W czasie pierwszej wojny świa- 
towej służył w l pułku piechoty legionowej. Po wojnie był adiutantem 
marszałka Józefa Piłsudskiego, następnie dowódcą 67 pp w Brodnicy, póź- 
niej dowódcą 3 pułku strzelców kaniowskich. Należał do współtwórców 
Aeroklubu RP w Warszawie. Do rezerwy przeszedł w 1937. W tym sa- 
mym roku założył tygodnik społeczno-polityczny "Czarno na Białym". Od 
lutego 1939 kierował pracami Warszawskiego Klub Demokratycznego. Na 
I Kongresie SD w 1939 został wybrany do Rady Naczelnej. Lata oku- 
pacji spędził na emigracji. Do kraju powrócił w 1956. Zm. w 1975, w War- 
szawie. 


Informacje ze zbiorów Brunona Schuetza, zam. w Brodnicy. 


GRZYMAŁA TRUSZCZYŃSKI Bronisław Kazimierz zob. TRUSZ- 
CZYŃSKI GRZYMAŁA Bronisław Kazimierz. 


GRZYMAŁA TRUSZCZYŃSKI Mateusz zob. TRUSZCZYŃSKI 
GRZYMAŁA Mateusz. 


GRZONKOWSKA Zofia (1901-1945), czł. AK. Ur. w Brusach, pow. 
chojnicki. Córka Bolesława Wyrowińskiego i Józef y z d. 2muda-Trzebia- 
towskiej, żona leśniczego Dominika Grzonkowskiego z Buczkowa. W cza- 
sie okupacji niemieckiej należała wraz z mężem do AK.. Mąż pomagał 
zwiadowcom polsko-radzieckim z grupy rozpoznawczo dywersyjnej "Po- 
. I 


40
		

/Pomorze_007a_10_044_0001.djvu

			morze", zrzuconej we wrześniu 1944 w rejonie Czarnego Bryńska, zginął 
4 XII 1944 w potyczce z żandarmerią niemiecką, broniąc bunkra zwiadow- 
ców. Zofia została zamordowana w styczniu 1945. Był to odwet ze stro- 
ny wroga za działalność męża. W podobny sposób zginęło wielu innych 
członków rodzin akowców, którzy udzielali pomocy zwiadowcom (wb. 
Bekter Joanna). 


Zawacka, s. 127. 


GULDENIUSZ (Guldenius) Paweł (ok. 1588- ok. 1658), aptekarz, au- 
tor pierwszego polskiego słownika farmaceutycznego. Ur. w Królewcu. 
Nauki pobierał i praktykował jako aptekarz w Wilnie, Gdańsku, Toruniu 
oraz Berlinie. Studiował w Wittenberdze. Przed 1623, przez kilka lat mie- 
szkał i prowadził aptekę w Brodnicy. W 1623 przeniósł się do Torunia i 
tu również przez około 25 lat prowadził aptekę. W 1633 król Władysław 
IV nadał mu tytuł aptekarza królewskiego, który później w 1649 potwier- 
dził król Jan Kazimierz. W 1634 brał udział w wyprawie smoleńskiej. Wy- 
dał pierwszy polski słownik farmaceutyczny składający się z 3 części: 
Onomasticum trilingue latino-germanopolonicum, rerum, et verborum ad 
officinam pharmaceuticam spectantium (Kr. 1641). W słowniku podał 1761 
nazw leków w języku polskim. Zm. ok. 1658 w Toruniu. 


Oracki, Słownik, s. 80-81. 


HANELT Franciszek (1894-1971), ksiądz, działacz niepodległościowy. 
Ur. 2 VI w Wałdowie Królewskim k. Ostromecka. Uczęszczał do gim. w 
Chełmnie i tamże należał do tajnej organizacji filomackiej (1912-1914). 
Po przeniesieniu się w 1914 do gim. brodnickiego przystąpił niezwłocznie 
do reaktywowania kółka filomackiego i stanął na jego czele. Przyjęło ono 
nazwę Towarzystwo Tomasza Zana. W maju tegoż roku założył tajny 
skauting i został jego pierwszym komendantem (do skautingu należeli 
wszyscy filomaci w liczbie 21). W 1915 jako pruski poddany został wcie- 
lony od armii niemieckiej i po przeszkoleniu skierowany na front. Cięż- 
ko ranny przebywał czas dłuższy w szpitalu. Działalność filomacką pro- 
wadził nadal. Pisał instrukcje i programy dla różnych kół i wizytował je 
w czasie urlopów (1917-1918). Brał udział w powstaniu wielkopolskim 
(1918-1919), a po jego zakończeniu wstąpił do Wyższego Sem. Duch. w 
Gnieźnie. Swięcenia kałpańskie otrzymał w 1922. Do 1927 pełnił obowiąz- 
ki wikarego przy kościele Sw. Trójcy w Bydgoszczy, a następnie prefekta 
Miejskiego Gimnazjum Żeńskiego. W czasie drugiej wojny światowej był 
proboszczem w Solcu Kujawskim. Brał czynny udział w pracy konspira
 
cyjnej jako czł. AK inspektoratu bydgoskiego. Po wyzwoleniu w 1945 zo- 
stał wybrany burmistrzem Solca Kujawskiego. W mieście tym zorganizo- 
wał pierwsze gim. Od 1947 był proboszczem kościoła farnego w Bydgosz- 


41 


. ,
		

/Pomorze_007a_10_045_0001.djvu

			czy. Położył znaczne zasługi przy jego odbudowie, a także przy odbudo- 
wie kościoła klarysek. Zm. 18 XII 1971 w Bydgoszczy i spoczywa na tam- 
tejszym cmentarzu nowofarnym. 


Bilski, Region, s. 81. 


HANELT Jan (1898-1940), lekarz, powstaniec wielkopolski. Ur. 28 XII 
w Wałdowie Królewskim k. Ostromecka. Brat Franciszka. Uczęszczał do 
gim. brodnickiego. W latach 1914-1916 należał do tajnego koła filomac- 
kiego o nazwie Towarzystwo Tomasza Zana i do tajnego skautingu. Brał 
udział w powstaniu wielkopolskim. Po ukończeniu studiów medycznych 
pracował w Kórniku. k. Poznania. Uczestniczył w wojnie obronnej 1939 
jako ppor. WP. Po klęsce wrześniowej jeniec obozu w Starobielsku. Za- 
mordowany w 1940 na terenie Związku Radzieckiego. 


Lista katyńska, s. 281; relacja dra Jerzego Szewsa, zam. w Gdańsku-Oliwie. 


HOFFMANN Bogumił (1890-1945), pedagog, działacz niepodległo- 
ściowy. Ur. 17 VI w Dąbrówce Malbarskiej, pow.sztumski. Uczęszczał do 
gim. brodnickiego w latach 1902-1911. Należał do tajnej órganizacji fi- 
lomackiej (od 1908). Po złożeniu egzaminu dojrza
ości (1911) studiował 
historię i filozofię na uniwersytecie berlińskim. Brał udział w powstaniu 
wielkopolskim i był organizatorem akcji plebiscytowej na Śląsku, czym 
naraził się szowinistom niemieckim i został przez nich dotkliwie pobity. 
Zdemobilizowany w stopniu kapitana w 1922, podjął pracę jako naucz. 
chojnickiego gim.. Prowadził prace badawcze z zakresu dziejów Chojnic 
i okolicy. W Chojnicach był redaktorem dodatku miesięcznego do "Dzien- 
nika Pomorskiego" pt. "Zabory" (od 1935). Pozostawił kilka prac, m.in. 
Z historii Gimnazjum Państwowego w Chojnicach (Ch. 1935), Lustracja 
starostwa człuchowskiego. Herb miasta Chojnic. W 1938 został powołany 
na stanowisko dyrektora Państwowego Gimnazjum i Liceum w Nowym 
Mieście Lubawskim. Aresztowany przez Niemców na początku drugiej 
wojny światowej, był więziony w Grudziądzu i Malborku, następnie wy- 
słany do obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Zm. z wycieńczenia 18 II 
1945 w Rybnie Kaszubskim podczas ewakuacji obozu. 


Oracki, s. 139; Stromskii, s. 93. 


HOFFMANN Konrad (1866-1946), ksiądz, działacz społeczno-narodo- 
wy. Ur. l IX w Dąbrówce Malborskiej, pow. sztumski. Syn Piotra, rol- ", 
nika. Uczęszczał do gim. brodnickiego i był czł. tajnej organizacji filoma- 
ckiej o nazwie: Koło im. 
arola Marcinkowskiego (1888-1890). Studia te- 
ologiczne ukończył w Pelplinie (1894). Był wikariuszem w Boleszynie i 
Świeciu. Pełniąc obowiązki administratora parafii w Boleszynie, Mrocz- 
nie, Lisewie (1898-1909), Unisławiu (1809-1912) oraz proboszcza w 


42
		

/Pomorze_007a_10_046_0001.djvu

			Chmielnie, pow. kartuski (1912-1922) i Grabowie k. Lubawy (od 1922) 
brał czynny udział w życiu polskich stowarzyszeń i organizacji. Zakła- 
dał biblioteki TCL, organizował amatorskie zespoły teatralne i śpiewacze. 
W 1918 był delegatem na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu. W czasie oku- 
pacji niemieckiej ukrywał ściganych księży. Aresztowany przez Niemców 
w 1940, a następnie zesłany do obozu koncentracyjnego. Zwolniony ze 
zrujnowanym zdrowiem dożył jeszcze wyzwolenia Polski. Zm. 11 III 1946 
w Grabowie k. Lubawy. 


Oracki, s. 133-4. 


JACKOWSKA Aniela (1900-1987), naucz., działaczka społ.. Ur. 5 X 
w Kontach, pow. włocławski. Córka Ignacego, rzemieślnika, i Marcjanny 
z Wyrzykowskich. W 1924 ukończyła Państwowe Seminarium Nauczyciel- 
skie w Lubawie, następnie do 1939 pracowała jako naucz. i pełniąca obo- 
wiązki kierownika szkoły w Nowym Zieluniu, pow. działdowski. W pier- 
wszym okresie drugiej wojny światowej ukrywała się w Firanach, pow. 
rypiński. Do 1941 prowadziła tajne nauczanie dla miejscowych dzieci. W 
1941 została wysiedlona do Złotego Potoku k. Częstochowy. Tam pod 
zmienionym nazwiskiem, oficjalnie pracowała jako krawcowa, potajem- 
nie uczyła na kompletach. W latach 1943-1944 mieszkała w Sieciechowie, 
pow. kozienicki i tu również prowadziła tajne nauczanie. Od 1945 do 
przejścia na emeryturę w 1970 pracowała w Szkole Podstawowej w Ła- 
szewie, pow. brodnicki. Przez wszystkie lata brała aktywny udział w ży- 
ciu społ. swego środowiska. Wielokrotnie była wybierana do PRN w Brod- 
nicy. Zm. 5 VII 1987 i spoczywa na cmentarzu brodnickim. 


Akta osobowe Inspektoratu Oświaty i Wychowania w Brodnicy. 


JANASZEK Jan (1882-1920), lekarz, zasłużony działacz niepodległo- 
ściowy. Ur: 26 I w Śląskowi e k. Rawicza. Był synem Marcina właścicie- 
la ziemskiego, i Elżbiety z MrugaIskich. Po ukończeniu studiów medycz- 
nych pracował jako lekarz w Brodnicy. Był niezwykle czynnym działa- 
czem, organizatorem i przywódcą ruchu niepodległościowego na terenie 
Ziemi Michałowskiej. Pełnił funkcję prezesa komitetu TCL na pow. brod- 
nicki (1913-1919) i uczestniczył w pracach różnych polskich organizacji, 
działająoych w latach niewoli. W maju 1918, za pośrednictwem ks. Felik- 
sa Bolta - emisariusza Prowincjonalnego Tajnego Komitetu Obywatels- 
kiego, otrzymał polecenie przygotowania pow. brodnickiego do przejęcia 
przez władze polskie. Przy współpracy i współdziałaniu m.in. Sylwestra 
Bizana, ks. Romana Dembińskiego, ks. Tomasza Goska, Michała Robińs- 
kiego, Zygmunta Stankowskiego i Władysława Węcławskiego utworzył 
. W listopadzie 1918 Pow. RL i stanął na jej czele. Był współzałożycielem 
"Gazety Brodnickiej". Lecząc jeńców radzieckich zaraził się tyfusem i zm. 


43
		

/Pomorze_007a_10_047_0001.djvu

			3 XII 1920 w Brodnicy. Brodniczanie w uznaniu zasług postawili mu na- 
grobek na miejscowym cmentarzu. 


Bizan, s. 150; Wróblewski, s. 319. 


JANKIEWICZ Paweł (1877-1939), kupiec, działacz niepodległościowy, 
Ur. 11 I w Radzyniu Chełmińskim. Syn Jana, rolnika, i Franciszki z Kle- 
mańskich. Od 1887 zamieszkały w Brodnicy. Po ukończeniu szkoły ludo- 
wej uczył się najpierw zawodu stolarskiego, później zduńskiego, a na- 
stępnie kupieckiego. W latach 1897-1899 pełnił obowiązkową służbę woj- 
skową w Toruniu. Po powrocie do Brodnicy brał aktywny udział w pra- 
cach różnych polskich organizacji społ.. W okresie 1914-1918 jako nie- 
miecki poddany służył w wojsku i uczestniczył w walkach na froncie 
wschodnim i zachodnim. Zdemobilizowany w grudniu 1918 wrócił do 
Brodnicy i był współorganizatorem Pow. RL i SLo Gromadził i przekazy- 
wał broń oddziałom polskim (80 karabinów i 80 tys. naboi). Jako członek 
Komisji Wojskowej i zastępca komendanta SL przejmował od Niemców 
garnizon brodnicki. Po wyzwoleniu Pomorza pełnił obowiązki komendan- 
ta Straży Granicznej w Iłowie k. Działdowa. Uczestniczył w wojnie pol- 
sko-radzieckiej (1920). Od 1921 prowadził własny sklep spożywczy w 
Brodnicy. Zginął w Kutnie 15 IX 1939 trafiony odłamkiem granatu nie- 
mieckiego. 


Relacja syna Pawła Jankiewicza, zam. w Kępnie Wielkopolskim. 


JAN Z WICHULCA (XV w.), rycerz, właściciel dóbr w Wichulcu, SU- 
mówku, Grzybnie, Konojadach. W dokumentach niemieckich występuje 
jako Jon von Eicholz. On sam w liście własnoręcznie napisanym podpisał 
się: Jon Tunkel von Eycholcze. Był szlachcic€m polskiego pochodzenia. 
Tarczę herbową zdobił księżyc i trzy gwiazdy. W przekazach historycz- 
nych jego nazwisko pojawia się po raz pierwszy w 1440 jako współtwórcy 
Związku Pruskiego. W akcie erekcyjnym sporządzonym wówczas w Kwi- 
dzynie wymieniony jest wśród delegatów Ziemi Chełmińskiej (reprezen- 
tował Ziemię Michałowską). Należał do Związku Jaszczurczego. W 1453 
był jednym z czterech członków kierownictwa (obok Jana Cegenberga, 
Mikołaja Dąbrowskiego i Jakusza ze Świętego). Od 1450 brał udział w 
zjazdach Ziemi Michałowskiej. Zasłużył się w walkach z Krzyżakami w. 
czasie wojny trzynastoletniej. W latach 1454 i 1456 dowodził załogami pol- 
skimi w Golubiu i Brodnicy. W 1456 był chorążym Ziemi Chełmińskiej.. 
Dalsze jego losy nie są znane. - 


Wultański J., Wichulec. Zarys monograficzny, Br. 1987, s. 22. (Mszps. w Muzeum 
Regionalnym w Brodnicy). 


44
		

/Pomorze_007a_10_048_0001.djvu

			- I 


, . 


JARANOWSKI Konstantyn (1888-1939), ksiądz, działacz niepodleg- 
łościowy, pedagog. Ur. 13 XI w Osieczku, pow. wąbrzeski. Syn Wojciecha, 
rolnika, i Katarzyny z Koźlikowskich. Uczęszczał do gim. brodnickiego i 
w nim należał do tajnej organizacji filomackiej (1908-1909). Po złożeniu 
egzaminu dojrzałości w 1909, studiował w Sem. Duch. w Pelplinie. Świę- 
cenia kapłańskie otrzymał w 1914. W latach 1914-1919 pracował jako wi- 
kary w Wielu, Kościerzynie, Chełmnie i Pokrzydowie. Posiadał uzdolnie- 
nia muzyczne i z wielkim oddaniem działał w chórach zarówno kościel- 
nych jak i świeckich. Będąc wikarym w Pokrzydowie prowadził zajęcia 
dydaktyczne na kursie dokształcającym, zorganizowanym przez Pow. RL. 
Jesienią 1919 został kapelenem wojska polskiego i przebywał w Inowroc- 
ławiu. Brał udział w wojnie polsko-radzieckiej. W latach 1920-1932 praco- 
wał jako katecheta w Gimnazjum Żeńskim w Grudziądzu. Aktywnie dzia- 
łał w ZHP (organizował m.in. obozy i kolonie dla młodzieży). W okresie 
- 1932-1933 pełnił obowiązki administratora parafii w Dąbrówce k. Ka- 
mienia i Papowie Biskupim, a od 1933 proboszcza parafii Kruszyny, w 
pow. brodnickim. Aresztowany przez Niemców jesienią 1939 i następnie 
zamordowany. Był odznaczony m.in. Krzyżem Walecznych. 
t

.. 
Relacja ks. Henryka Mrossa zOsielska k. Bydgoszczy (mszps do SBPN.) 


) 


c 
, 


r 
, 


JAROSZEWSKI Wiesław Ignacy, ps. Janicki Władysław (1907-1943), 
pedagog, działacz sportowy. Ur. 27 VIII w Lubawie. Syn Franciszka, kas- 
I jera bankowego, i Marii z Chrzanowskich. Uczęszczał do progimnazjum 
w Lubawie, a następnie do gim. w Brodnicy (od 1922). W okresie nauki 
szkolnej należał do organizacji filomackiej i do ZHP. Po złożeniu egzami- 
nu dojrzałości w gim. brodnickim (1924) rozpoczął studia na Wydziale 
Prawno-Ekonomicznym UP jednocześnie uczęszczał na wykłady z zakre- 
Su wychowania fizycznego. W czasie studiów działał m.in. w korporacji 
"BaItia", której był prezesem (1927-1928), w Młodzieży Wszechpolskiej 
oraz w ruchu sportowym. Uprawiał lekką atletykę, tenis, pływanie, ho- 
kej na trawie, hokej na lodzie, żeglarstwo, narciarstwo, taternictwo i tu- 
rystykę kwalifikowaną. Po ukończeniu studiów w 1929, pracował jako 
instruktor wychowania fizycznego w Poznaniu, następnie jako naucz. gi- 
mnazjalny kolejno: w Ostrzeszowie (1929-1930), Wolsztynie (1931-1934) 
i Tczewie (1934-1939). Po klęsce wrześniowej pracował w starostwie nie- 
mieckim w Biłgoraju, w charakterze tłumacza. Był żołnierzem AK i czł. 
Podziemnej organizacji niepodległościowej "Ojczyzna Omega". Czując za- 
grożenie ze strony miejscowych Niemców przeniósł się do Warszawy i pod 
przybranym nazwiskiem - Władysław Janicki, podjął pracę konspiracyj- 
ną jako kurier na linii Warszawa - Pomorze. 13 IX 1943 został areszto- 
wany. Był więziony w Alei Szucha i na Pawiaku. Według pośrednich in- 
formacji Niemcy rozstrzelali go około 17 IX 1943 (na Pawiaku). Tablica 


1 


45
		

/Pomorze_007a_10_049_0001.djvu

			pamiątkowa, jemu poświęcona, znajduje się w krużganku kościoła św. An- 
toniego, w Warszawie (ul. Senatorska). 


Wryk R.: Jaroszewski Wieslaw Ignacy. "Wychowanie Fizyczne i Sport" 1985, nr 2, 
s. 125-146. . 


JARZĘBOWSKI (Jarzembowski) Franciszek, ps. Bluszcz (ok. 1907- 
-1945), ppor. AK. Do 1939 mieszkał i pracował jako naczelnik urzędu 
pocztowego w Chojnicach. Po wybuchu wojny, poszukiwany przez Niem- 
ców osiedlił się w Brodnicy i podjął pracę jako księgowy. Działalność kon- 
spiracyjną rozpoczął zapewne już w 1939. W inspektoracie brodnickim AK 
z dużym zaangażowaniem kierował sekcją łączności. Aresztowany przez 
Niemców 2.stycznia 1945 i torturowany zginął w nieznanych okolic znoś- - 
ciach podczas transportu więźniów z Bydgoszczy prawdopodobnie w la- 
sach nakielskich. 


Relacja Kazimierza Antoszewskiego, zam. w Brodnicy. 


JARZĘBOWSKI Jan (1898-1974), mjr rezerwy WP, uczestnik walk 
ni
podległościowych. Ur. 21 IX we Wrockach. Uczęszczał do gim. brod- 
nickiego (1912-1916). Był członkiem tajnej organizacji filomackiej i taj- 
nego skautingu. W grudniu 1918 ochotniczo zgłosił się do wojska polskie- 
go i brał udział w walkach o wyzwolenie Pomorza. Po odzyskaniu nie- 
podległości pozostał nadal w wojsku. W 1939 jako dowódca kompanii 
uczestniczył w walkach o Gdynię, w Orłowie i na Kępie Oksywskiej. 
Ciężko ranny (15 IX) przebywał w szpitalu w Szlezwiku. Zwolniony ja- 
ko inwalida w 1940, zamieszkał w Gdyni i w niedługim czasie przystą- 
pił do organizowania walki podziemnej. W 1942 został aresztowany i ze- 
słany do obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Po wyzwołeniu mieszkał 
i pracował w Gdyni, aktywnie uczestnicząc w życiu społ.. Był odznacw- 
ny m.in. Krzyżem Grunwaldu III kI., Krzyżem Walecznych i Krzyżem 
Partyzanckim. Zm. 4 VII 1974 i został pochowany 'na Cmentarzu Wito- 
mińskim w Gdyni. 


Major rezerwy Jan Jarzębowski, "Dziennik Bałtycki" 1974 z dn. 10 VII. 


JASTRZĘBSKI Bolesław (1895-1965), nauczyciel, działacz spoI.. Ur. 
11 XI w Rypinie. Pochodził z rodziny rzemieślniczej. Uczęszczał do gim. 
w Płocku. Po złożeniu egzaminu dojrzałości (1916) rozpoczął studia medy- 
czne na UW, po krótkim czasie przeniósł się na wydział prawa. Nie ukoń- 
czywszy studiów, w 1917 podjął pracę w rypińskim progimnazjum jako 
naucz. matematyki i języka łacińskiego. W latach 1919-1922 pełnił służ- 
bę w wojsku polskim (w Warszawie i Chełrrtnie). Po przejściu do rezer- 
wy w stopniu porucznika zamieszkał w BrQdnicy i wstał naucz. matema- 


46
		

/Pomorze_007a_10_050_0001.djvu

			tyki w miejscowym gim. Kilka lat później zdał tzw. egzamin uproszczony 
i uzyskał kwalifikacje do nauczania w szkołach średnich. W tym okre- 
sie z dużym zaangażowaniem pełnił obowiązki opiekuna gimnazjalnej dru- 
żyny harcerskiej. W czasie okupacji niemieckiej przebywał w Warszawie. 
Po wyzwoleniu wrócił do Brodnicy i niezwłocznie przystąpił do reakty- 
wowania Gimnazjum i LO, obejmując w nim stanowisko dyr. (1945-1952). 
Od 1952, do przejścia na emeryturę był naucz. II LO w Brodnicy. Należał 
do aktywu miejscowej organizacji SD. W okresie 1945-1946 pełnił obo- 
wiązki przewodniczącego PRN. W latach następnych był kilkakrot- 
nie wybierany jako radny PRN i MRN. W uznaniu zasług przyznano mu 
honorowe obywatelstwo miasta Brodnicy i odznaczono go Złotym Krzy- . 
żem Zasługi. Zm. l XII 1965 w Brodnicy i został pochowany na miejsco- 
wym cmentarzu. 
Akta osobowe Liceum Ogólnokształcącego w Brodnicy. 


JASTRZĘBSKI Zdzisław (1930-1972), krytyk literacki, publicysta, 
. edytor. Ur. 17 XII w Wyszkowie, pow. Dolina, woj. Stanisławowskie. Był 
synem Jana, podoficera Straży Granicznej, i Leokadii z Kaczorków. W 
latach 1935-1939 jego rodzina mieszkała w Przychodzku, pow. Nowy 
Tomyśl. Gdy zaczęła się wojna, matka z dziećmi przeniosła się do Brod- 
:nicy i zamieszkała u krewnych. Ojciec brał udział w kampanii wrześnio- 
wej i dostał się do niewoli niemieckiej. On sam po zakończeniu wojny 
uczęszczał do brodnickiego Gimnazjum i LO. Egzamin dojrzałości złożył 
W 1950 i w tymże roku rozpoczął studia polonistyczne na KUL. W latach 
1956-1960 pracował jako bibliotekarz w Liceum Plastycznym w Lubli- 
nie, następnie jako naucz. języka polskiego w Liceum Muzycznym i ko- 
rektor w Towarzystwie Naukowym KUL, W 1962 podjął pracę bibliote- 
karza w Instytucie Pracy i Higieny Wsi, później przeszedł na etat star- 
szego asystenta .W styczniu 1966 uzyskał stopnień doktora nauk humani- 
stycznych na UŁ i podjął pracę jako adiunkt w I Katedrze Historii Lite- 
ratury Polskiej UMCS. W 1967 rozpoczął prace przygotowawcze. do roz- 
prawy habilitacyjnej: Humor w okresie wojny (formy i funkcje). Nagła 
śmierl: przerwała jego, tak dobrze rozwijającą się twórczość. Pozostawił 
po sobie 2 książki: Bez wieńca i togi. Szkice krytyczne (W. 1967), Litera- 
tura pokolenia wojennego wobec dwudziestolecia (praca doktorska, W. 
1969), liczne artykuły; krytyczne i publicystyczne oraz rozprawy nauko- 
We. Zm. 30 IV 1972 w Lublinie. Spoczywa na cmentarzu brodnickim. 
Wiszniowska E., Zdzisław Jastrzębski 1930-1972, L. 1982. 


JERZYKIEWICZ Mieczysław (1876-1929), działacz niepodległościo- 
wy, burmistrz miasta brodnicy. Ur. 5 XII w Gnieźnie. Syn Józefa i Marii 


47
		

/Pomorze_007a_10_051_0001.djvu

			z Panertów. Uczestniczył w wielu przedsięwzięciach mających na celu 
wyzwolenie ziem polskich spod zaborów. W 1918 wspólnie z Kazimierzem 
Wojciechowskim redagował "Gazetę Brodnicką". Brak aktywny udział w 
pracach Pow. RL w Brodnicy (1918-1920). Od 28 II 1920 pełnił obowiąz- 
ki burmistrza. Z jego inicjatywy powstał park przy ul. Kamionka (obec- 
nie Park im. F. Chopina). Zm. tragicznie 25 IV 1929 w Brodnicy. Spoczy- 
wa na miejscowym cmentarzu. 


Bizan, s. 151-2. 


KAMIŃSKI Apolinary (1908-1979), lekarz med. ordynator i dyr. 
szpitala. Ur. 23 VI w Uniejowie, pow. płocki, w rodzinie chłopskiej. Stu- 
diował medycynę na USB w Wilnie. Po ukończeniu studiów (1936) był asy- 
stentem w Klinice Chirurgicznej tegoż Uniwersytetu. W 1939 brał udział 
w kampanii wrześniowej jako ppor. i lekarz polowy. W czasie okupacji 
niemieckiej przebywał na terenie GG. W 1940 był więziony jako zakład- 
nik. W latach 1945-1948 pracował w szpitalu w Warszawie (przy ul. 
Grochowskiej). Położył znaczne zasługi przy organizowaniu lecznictwa 
zamkniętego. Był dyr. w kilku szpitalach: w Świeciu (1948-1950), Wąb- 
rzeźnie (1950-1959) we Włocławku (1951) i w Brodnicy (1959-1971), 
pełnił także obowiązki ordynatora oddz. chirurgicznych w zarządzanych 
przez siebie szpitalach. Zm. 18 VII 1979 w Brodnicy i spoczywa na miej- 
scowym cmentarzu. 


Relacja i dokumenty żony Hali.ny Kamińskiej, zam. w Brodnicy. 


KAMIŃSKI Mieczysław (1868-1938), ksiądz, działacz narodowy. Ur. 
27 VII w Rakówcu k. Tczewa. Syn Franciszka, rolnika. Uczęszczał do Coll. 
Mar. w Pelplinie i do gim. w Chełmnie, które ukończył w 1891. Studiował 
w Sem. Duch. w Pelpline. Święcenia kapłańskie przyjął w 1896. Był wika- 
rym kolejno: w Luzinie, Golubiu, Łążynie, Szynychu, Komórsku, Czers- 
ku, Tucholi i Brodnicy (1904-1915). Jako proboszcz pracował w Dzwie- 
rznie (od 1915) i w Szczuce (od 1917), do której należały kościoły filialne 
w Cielętach i Gorczenicy. W 1918 był współzałożycielem RL i SL w Szczu- 
ce i Jastrzębiu. Werbował ochotników do wojska polskiego i zbierał po- 
datek narodowy. W odrodzonej Polsce wybrano go do sejmiku powiato- 
wego. Zm. 19 V 1938 w Szczuce. 


, Bizan, s. 153; Mross, t. I, A-iK. 


, 


KAMROWSKI Jan (1816-1897), ksiądz, działacz społ.. Ur. się 29 VIII 
w Królówlesie, pow. Starogard Gdański. Syn właściciela sołectwa, i Ma- 
rianny z Kaliszewskich. Uczęszczał do gim. w Chojnicach i w Chełmnie. 
W Chełmnie był jednym z założycieli tajnej organizacji filomackiej "Po- 


48
		

/Pomorze_007a_10_052_0001.djvu

			lonia" (1838-1839. Studiował w Sem. Duch. w Pelplinie (1841-1842), na- 
stępnie we Wrocławiu i znów w Pelplinie. We Wrocławiu należał do TL-S 
(1842-1843). Swięcenia kapłańskie otrzymał w 1845. Był wikarym w To- 
runiu, administratorem parafii w Golubiu (1846) oraz proboszczem w 
Prątnicy (1847-1858) i w Brodnicy (1858-1897). W Prątnicy obok pracy 
duszpasterskiej pełnił obowiązki inspektora szkół ludowych i w 1855 zało- 
żył Bractwo Trzeźwości. W czasie pobytu w Brodnicy był czynnym czł. 
Tow. Pożyczkowego dla Przemysłowców (od 1863, a w 1869 założył Tow. 
Czeladzi Katolickiej. W okresie "Kulturkampfu" karany przez władze 
pruskie (1877). W 1895 przyznano mu obywatelstwo honorowe miasta 
Brodnicy. W rok później został kanonikiem kapituły chełmińskiej. Zm. 12 
II 1897 w Brodnicy i spoczywa na miejscowym cmentarzu parafialnym. 


Relacja ks. Henryka Mrossa zOsielska k. Bydgoszczy (mszps do SBPN); Szkice 
brod11ickie, s. 73, 78, 86, 292. 


I 
, I 


KARBOWSKA Maria z d. Brzezińska (1921-1944), harcerka, pielęg- 
niarka, czł. AK. W czasie okupacji niemieckiej mieszkała w Pokrzydowie 
i pracowała jako pielęgniarka w szpitalu brodnickim. Zaprzysiężona w AK, 
należała do sekcji sanitarnej WSK inspektoratu brodnickiego. Aresztowa- 
. za udzielanie pomocy sanitarnej polsko-radzieckiej grupie wywiadowczo- 
-dywersyjnej "Pomorze" ("zob. Bekter Joanna), została rozstrzelana w 
dniu 29 XII 1944 wraz z mężem Romanem, również członkiem AK i in- 
nymi mieszkańcami Pokrzydowa. Pozostawiła 3-1etnią córkę i rocznego 
syna. Ofiary zbiorowej egzekucji spoczywają na cmentarzu w Pokrzydo- 
wie. 


Michalska, s. 176; Zawacka, s. 217-8. 


KARBOWSKA Mirosława, ps. Mirka (1919-1945), harcerka, czł. AK. 
Ur. 8 II w Oborach, pow. rypiński. Córka Antoniego, rolnika, i Julianny 
z Witeckich. Absolwentka brodnickiego liceum żeńskiego, studentka III 
roku Wydziału Farmacji UP. Od 1942 mieszkała w Bobrowie, pow. brod- 
nicki i pracowała jako księgowa w miejscowej mleczarni. Zaprzysiężona 
w AK w 1943, działała w sekcji sanitarnej WSK inspektoratu brodnickie- 
go. Organizowała pomoc żywnościową dla rodzin uwięzionych działaczy 
konspiracyjnych. Aresztowana 3 I 1945 Wraz z innymi czł. AK (zob. Bek- 
ter Joanna), była więziona w Brodnicy, w kilkanaście dni później wywie- 
ziona do Bydgoszczy, następnie zamordowana w czasie ewakuacji więź- 
niów w kierunku Nakła. 


Michalska, s. 176; Zawacka, s. 218. 


KARPIŃSKI Władysław (1870-1939), ksiądz, działacz społeczno-kul- 
turalny. Ur. 3 VII w Komórsku. Syn Józefa, rolnika, i Antoniny z Gro- 


49
		

/Pomorze_007a_10_053_0001.djvu

			towskich. Uczęszczał do Coll. Mar. w Pelplinie i do gim. w Brodnicy, któ- 
re ukończył w 1892. Studiował w Sem. Duch. w Pelplinie. Święcenia ka- 
płańskie przyjął w 1896. Pracował jako wikary w Oksywiu, Górznie i 
Lubawie, jako administrator w Łobdowie (od 1897), wikary w Więcborku 
(1899-1910). Tamże założył Bractwo Trzeźwości. Od 1910 był probosz- 
czem w Osieku k. Skórcza. Dużą aktywność przejawiał w latach 1918- 
-1919. Należał do komitetu TCL na pow. starogardzki i stał na czele To- 
warzystwa Ludowego w Osieku. W latach 1930-1934 pełnił obowiązki 
dziekana nowskiego. W 1934 został proboszczem w Skórczu i dziekanem 
osieckim '(po podziale dekanatu nowskiego). Ogłosił drukiem m.in. Msza 
św. - szczególnie dla szkół (Osiek k. Skórcza 1934). Aresztowany przez 
Niemców z 13 na 14 X 1939 zginął 16 X tegoż roku w Lasku Szpęgaws- 
kim. 


Mross, t. I, A-K. 


KARWAT Marian (1856-1946), filomata pomorski, lekarz medycyny, 
działacz niepodległościowy. Ur. 15 VIII w Wichulcu, pow. brodnicki. Syn 
Teofila, właściciela ziemskiego, i Jadwigi z Kiełczewskich. Uczęszczał do 
gim. chełmińskiego i tamże należał do tajnej organizacji filomackiej. W 
1873 przeniósł się do nowo powstałego gim. brodnickiego. Jesienią tegoż 
roku utworzył w nim tajne kółko filomatów na wzór chełmiń3ki. Przyjęło 
ono nazwę Towarzystwa Tomasza Zana. W 1875 wrócił do Chełmna i tam, 
podobnie jak w Brodnicy, pełnił funkcję prezesa organizacji filomackiej. 
Po złożeniu egzaminu dojrzałości w 1878 studiował medycynę we Wroc- 
ławiu, Marburgu i Berlinie. W czasie pobytu we Wrocławiu 
ależał do 
TL-S. Promocję doktorską uzyskał w 1883, w Wiirzburgu. Mieszkając w 
Wiirzburgu brał udział w pracach Towarzystwa Naukowego Akademi- 
ków Polaków - "Polonia". Po uzyskaniu doktoratu przez rok studiował 
teologię w Monachium. Jako lekarz osiedlił się w Brodnicy i tutaj przez 
wiele lat opiekował się filomatami. Był aktywnym działaczem niepodleg- 
łościowym. W latach 1918-1920 brał udział w pracach na rzecz wyzwo- 
lenia Brodnicy. Odziedziczony po rodzicach majątek przekazał na cele 
państwowe. W okresie międzywojennym zakładał koła PCK w pow. brod- 
nickim i był ich opiekunem. Pełnił także obowiązki lekarza powiatowego 
i był radcą zdrowia. Należał do Związku Filomatów Pomorskich. Zonaty 
z Anną Piwnicką, miał z nią 3 dzieci: Stefana - filomatę brodnickiego 
(1908-1912), Jadwigę - żonę pułkownika Bohdana Hulewicza oraz Je- 
rzego - rotmistrza WP. Zm. 14 I 1946 w Brodnicy i spoczywa na miejsco- 
wym cmentarzu. 


Bilski, Zarys, s. 32, 101, 112; Markwicz, s. 14-15; Szkice brodnickie, s. 87-100; Szews 
J., Marian Karwat, życiorys przygotowany .do SBPN. 


50 


........
		

/Pomorze_007a_10_054_0001.djvu

			KARW ATOW A Anna z Bardzkich (1854-1932), literatka i działacz- 
ka społ. Ur. 17 I w Małym Turzu, pow. tczewski. Córka Nikodema, właś- 
ciciela ziemskiego, i Anny z Łyskowskich (siostry Ignacego). Kształciła 
się na pensji p. Lemke w Chełmnie, następnie u sióstr urszulanek w Po- 
znaniu. W latach 1871-1875 mieszkała w Kobusewie pod Gdańskiem. 
Wychowywana w atmosferze patriotycznej już od wczesnych lat uczest- 
niczyła w życiu społ. swego środowiska. W Kobusewie założyła ochronkę 
dla dzieci wiejskich i przez trzy lata sama ją prowadziła. Równocześnie, 
posługując się pseudonimem Bolesława B. zaczęła wypowiadać się na te- 
maty oświaty ludu na łamach "Gazety Toruńskiej". W 1875 wyszła za 
mąż za dra praw Józefa Karwata i zamieszkała w jego posiadłości ziem- 
skiej we wsi Wichulec, pow. brodnicki. 
Pierwsze utwory literackie zamieściła przy życzliwej zachęcie redakto- 
ra Agatona Gillera, w wychodzącym we Lwowie ,,
uchu Literackim" w 
1877. Jej bogata twórczość mieści się prawie w całości w nurcie "literatu- 
ry dla ludu" i wyraża się głównie w dramacie i epice. Utwory dramaty- 
czne cieszyły się w latach zaboru pruskiego znacznym powodzeniem i by- 
ły często wystawiane na scenach amatorskich teatrów Pomorza i Wiel- 
kopolski. Pisała dramaty historyczne i obyczajowe, np. Mieczysław I, ksią- 
żę Polski (1878), Kwiat Jagiellonów, obraz historyczny z XVI w. (1911), 
Na służbie (1889), Pod błogosławieństwem matki (1902), Złote pantofelki 
(1914). Jej twórczość epicka - to przede wszystkim proza powieściowa: 
O chatę (1901), Dwa żywioły (1902), Bratnie dusze (1910), Czarna perła 
(1913). Liczne utwory poetyckie opublikowała w dwóch zbiorach zatytu- 
owanych Z mojej teki (są to Utwory poetyckie, P. 1907 i Nastroje, P. 
1919). Za życia cieszyła się dużą popularnością jako pisarka, o czym 
świadczy m.in. fakt drukowania jej utworów przez liczne czasopisma, np. 
"Dziennik Poznański", "Kurier Poznański", lwowska "Gazeta Narodo- 
wa", "Gazeta Gdańska", emigracyjny "Dziennik Chicagowski". 
Mając na względzie ustrzeżenie społeczeństwa przed zagrożeniem mo- 
ralnym założyła w 1912, w Brodnicy, Towarzystwo im. Piotra Skargi dla 
Kobiet Rozmaitego Wieku\i Wszystkich Stanów. Jego celem była "oświa- 
ta, moralność i walka z pornografią". W tymże roku wystąpiła także z 
odezwą nawołującą do walki z demoralizującym wpływem literatury. Pu- 
blikacją, która pozwala lepiej poznać umysłowość konserwatywnego zie- 
miaństwa pod zaborem pruskim są Moje wspomnienia, 1828-1914 (Pel- 
plin 1932). 
W latach 1914-1918 mieszkała wraz z mężem w Poznaniu, po jego 
śmierci (1918) wróciła do Wichulca. W 1928 uroczyście obchodzono 50-le- 
cie jej twórczości. Z tej okazji w prasie poznańskiej i pomorskiej ukazało 
się kilka artykułów, w których pozytywnie oceniono zarówno pisarstwo, 


s 


51
		

/Pomorze_007a_10_055_0001.djvu

			jak i działalność kulturalną jubilatki. Zm. 17 III 1932 w Wichulcu, po- 
chowana w grobowcu rodzinnym w Bobrowie. 
LP, t. I, s. 423; PSB, t. XII, 1967, s. 150; Zasłużeni ludzie, s. 176-181. 


KITTEL Zygmunt (1877-1960), inżynier, dyr. cukrowni, powstaniec 
wielkopolski. Ur. 28 I w Nowym Mieście Lubawskim. Syn Maksymiliana, 
przemysłowca, i Joą.nny ze Skuszewiczów. W latach 1884-1897 uczęszczał 
do gim. brodnickiego. Był aktywnym czł. tajnej organizacji filomackiej. 
W 1897 został usunięty ze szkoły za nieprzestrzeganie zakazu posługiwa- 
nia się językiem polskim na terenie gim.. Egzamin dojrzałości złożył w 
Berlinie jako eksternista. Po ukończeniu studiów na politechnice w Berli- 
nie (1905) pracował kolejno w Magdeburgu, w Rybnicy na Podolu i w 
Kruszwicy. W 1911 został dyr. technicznym cukrowni w Gnieźnie. Pod 
koniec pierwszej wojny światowej stał się inspiratorem i organizatorem 
wielu poczynań na rzecz wyzwolenia Polski. W 1918 działał w ramach 
paramilitarnej organizacji "Sokół". Gdy wybuchło powstanie wielkopol- 
skie stanął na czele oddziału i walczył pod Zdziechową, Szubinem i Ryna- 
rzewem. Wydarzenia te opisał później w brQSzurze: Oswobodzenie Gniez- 
na i trzy tygodnie dalszych potyczek (28 XII 1918 - 17 I 1919): Pamięt- 
nik (Gn. 1919). W lutym 1919 został wybrany starostą przez RL w Gnieź- 
nie. W latach 1920-1939 był dyr. cukrowni w Zninie. Okres okupacji 
niemieckiej przeżył w Warszawie i na Lubelszczyźnie. Po zakończeniu 
działań wojennych wrócił do Znina, by znów kierować cukrownią. W 1950 
przeszedł na emeryturę i zamieszkał w Toruniu. Przez kilka lat pracował 
jeszcze w niepełnym wymiarze godzin jako naucz. Tecłmikum Cukrow- 
niczego. Był odznaczony m.in. Krzyżem Walecznych, Krzyżem Oficer- 
skim OOP i Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym. Zm. 15 VI 1960 w 
Toruniu. 


l 


Gniezno i ziemia gnieźnieńska. Walka o wolność narodowq i społecznq 1918-1945. 
Praca zbiorowa pod red. J. Topolskiego i B. Polaka, Gn. 1978; PSB, t. XU, 1967, s. 
528-9. 


KLEIN Jan (1892-1940), oficer zawodowy WP. Ur. 15 V w Łodzi. Syn 
Aleksandra i Joanny. Brał udział w pierwszej wojnie światowej jako żoł- 
nierz armii rosyjskiej. Od 1917 służył w l Korpusie Polskim dowodzonym 
przez gen. Józefa Dowbór-Muśnickiego. Będąc w stopniu kapitana ucze- 
stniczył w powstaniu wielkopolskim. Był dowódcą 2 batalionu 9 pułku 
strzelców wielkopolskich (utworzonego 27 IV 1919). Na tym stanowisku 
pozostał także, gdy 20 I 1920 przemianowano pułk strzelców wielkopol- 
skich na 67 pułk piechoty. Brał udział w wojnie polsko-radzieckiej. W 
okresie 10 VII 1920 - 19 X 1921 dowodził 67 pp i uczestniczył w wal- 
kach na różnych odcinkach frontu (Nasielsk, Pułtusk, Przasnysz, Cho- 


52 


.......
		

/Pomorze_007a_10_056_0001.djvu

			rzele, Łomża, Osowiec, Grajewo, Suwałki). Po przeJsclU, stacjonującego 
już w Brodnicy, 67 pp w skład 4 DP, przez dziesięć lat pełnił obowiązki 
zastępcy dowódcy pułku. W 1923 ożenił się z Ireną Janaszek z Barań- 
skich, wdową po zasłużonym działaczu niepodległościowym, dr. Janie Ja- 
na
zku. W 1931, będąc w stopniu ppłka objął dowództwo 83 pp w Kobry- 
niu. W 1936 został komendantem Powiatowej Komendy Uzupełnień w 
Tarnopolu. Brał udział w wojnie obronnej 1939. Aresztowany jesienią 
1939 przez władze radzieckie i internowany w Kozielsku, został zamor- 
dowany w Katyniu w 1940. Zwłoki zidentyfikowano w czasie ekshumacji 
w 1943 i wpisano do rejestru pod nr 998. Był odznaczony m.in. Krzyżem 
f Virtuti Militari V kI. 


Lista katyńska, s. 88; Relacje: Brunona Schuetza, zam. w Brodnicy i córki Danut:t- 
Kamińskiej, zam. w Toruniu. 


KLINICKI Maksymilian, ps. Wierzba (1916-1984), mjr rezerwy WP, 
"cichociemny". Ur. 13 I w Brodnicy. Był uczniem miejscowego gim. nie 
ukończywszy go zgłosił się ochotniczo do wojska polskiego. Brał udział w 
wojnie obronnej 1939 jako podoficer Ośrodka Zapasowego 4 DP. Po klę- 
sce wrześniowej internowany na Węgrzech. Od maja 1940 przebywał naj- 
pierw w Syrii, następnie w Afryce Północnej, odbywając służbę w Sa- 
modzienej Brydgadzie Strzelców Karpackich. Uczestniczył w walkach pod 
Tobrukiem i w bitwie pod Gazalą. We Włoszech odbył przeszkolenie z za- 
kresu dywersji. Zaprzysiężony 14 II 1944 i zrzucony w kraju 30/31 V 1944 
otrzymał przydział do Kedywu Okręgu AK - Kraków. Dowodził naj- 
pierw oddziałem partyzanckim "Grom", później został dowódcą 3 kom- 
panii samodzielnego baonu "Skała". Po wojnie mieszkał i pracował w 
Brodnicy. Był odznaczony m.in. Krzyżem Virtuti Militari V kI. i trzykrot- 
nie Krzyżem Walecznych. Zm. 11 XII 1984 w Brodnicy i został pochowa- 
ny na miejscowym cmentarzu. 
Tucholski, J., Cichociemni, W. 1984. 


KOHLER Carl August (1820-1879), drukarz i wydawca. Ur. 10 X w 
Grudziądzu. Był Niemcem. Kształcił się w Grudziądzu i tamże zdobył 
zawód drukarza. W 1841 zamieszkał w Brodnicy i podjął pracę, 
prawdopodobnie w drukarni filialnej K. G. R6thego, którą to prze- 
jął w 1844. W rok później ożenił się z Klementyną Lange. Drukarnia 
mieściła się początkowo przy ul. Sądowej, później w Śródmieściu (przy 
ul. Cukrowej). Uczynił bardzo dużo w zakresie popularyzacji drukowane- 
go słowa polskiego. W jego drukarni wydano wiele książek i broszur w 
języku polskim, m.in. autorstwa I. Łyskowskiego, ks. M. Osmańskiego, ks. 
M. Truszczyńskiego. Za jego staraniem sprowadzono w dużych ilościach 
książki polskie z innych oficyn i sprzedawano je w Brodnicy. Zm. 11 IV 


53
		

/Pomorze_007a_10_057_0001.djvu

			1879 w Brodnicy. W rok później wdowa po Kohlerze sprzedała zakład dru- 
karski. 


Bizan M., Przez granice, przez wieki, T. 1986, s. !'i1-8; Mańkowski A., Dzieje drukar- 
stwa i piśmiennictwa polskiego w Prusiech Zachodnich wraz ze szczegółowq biblio- 
grafiq druków polskich zachodnio-p-ruskich, "Rocz. TNTor". XII, XIV, XV, XVI, 1906 
-1911; Słownik pracowników, s. 427. 


KONKOL Alojzy (1914-1990), działacz kultury. Ur. 19 VI w Lnia- 
nie, pow. świecki. Syn Szczepana, rolnika, i Anny z d. Gibas. W 1933 
ukończył szkołę wydziałową w Świeciu. W latach 1934-1935 był pra- 
cownikiem urzędów pocztowych w Lnianie i Czarnej Wodzie. Po odby- 
ciu służby wojskowej (1936-1938) powrócił do pracy na poczcie. W pierw- 
szych latach wojny pracował na roli. W 1943 za odmowę podpisania 
wniosku o przyznanie trzeciej grupy narodowości niemieckiej, został ze- 
słany do obozu karnego w Radogoszczy. Po 10 miesiącach przymusov.;o 
wcielony do Wehrmachtu i skierowany na front zachodni. W 1944 wy- 
korzystując sprzyjające okoliczności przeszedł na stronę aliantów i zgło- 
sił się do wojska polskiego (służył w l Korpusie Pancernym). W okresie 
1945-1947 studiował sztuki plastyczne w Edynburgu. Do kraju powrócił 
w 1948 i podjął pracę jako kierownik referatu kultury i sztuki przy PRN 
w Sępólnie Krajeńskim. W Brodnicy mieszkał i pracował od 1949. Był 
kierownikiem referatu kultury i sztuki PRN (1949-1952), kierownikiem 
Powiatowego Domu Kultury (1952-1965), kierownikiem Powiatowej Po- 
radni Kulturalno-Oświatowej (1965-1970), kierownikiem Międzyzakła- 
dowego Domu Kultury (1970....:-1979). Pracując zawodowo brał aktywny, 
udział w życiu społ. swego środowiska. Wyróżnił się jako plastyk-rzeź- 
biarz i jako organizator licznych amatorskich zespołów artystycznych. Był 
odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim OOP. Zm. llV 1990 w Brodni- 
cy i został pochowany na miejscowym cmentarzu. 


Relacja i materiały żony Salomei Konkol, zam. w Brodnicy. 


KONSTANCJA (1588-1631), królowa polska, druga żona Zygmunta 
III Wazy, starościna brodnicka w latach 1625-1631. Ur. 24 XII. Córka 
arcyksięcia austriackiego Karola Habsburga i księżny bawarskiej Marii. 
Po śmierci ojca (1590) była wychowywana przez matkę i ta zaszczepiła jej 
mocne przywiązanie do religii katolickiej. W grudniu 1605 poślubiła Zyg- 
munta III Wazę, który otrzymał dyspensę papieską na małżeństwo z 
siostrą zmarłej żony Anny. Związkowi temu był przeciwny kanclerz Jan 
Zamoyski i duża część szlachty polskiej. Na dworze królewskim protego- 
wała Habsburgów i wywierała pewien wpływ na politykę małżonka. W 
1625, po śmierci Anny Wazówny nadano jej starostwo brodnickie. Kró- 
lowi dała liczne potomstwo. Jej synami byli: Jan Kazimierz (1609-1672), 


54
		

/Pomorze_007a_10_058_0001.djvu

			późniejszy król polski, Karol Ferdynand (1613-1655), pozmeJszy biskup 
wrocławski i płocki. Córka Anna Katarzyna (1619-1651) po śmierci mat- 
ki otrzymała starostwo brodnickie (1632-1638). Konstancja zmarła nie- 
oczekiwanie 10 VII 1631 w Krakowie i została pochowana na Wawelu. 
PSB, t. XIII. 1967-1968, s. 600-602. 


I 
I 
KOPROWSKI Franciszek, ps. Dąb, Konar (1895-1967), mjr WP, "ci- 
chociemny", dowódca oddziału AK na Wileńszczyźnie. Ur. 11 X w Brze- 
zinka
h, pow. brodnicki. Syn Jana, rzemieślnika wiejskiego, posiadające- 
go małe gospodarstwo rolne, i Józef y z Rykaczewskich. Po ukończeniu 
sz
oły ludowej uczył się ogrodnictwa i rolnictwa w Berlinie. W 1912 wy- 
jechał do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Wrócił po roku i 
wstąpił do armii niemieckiej. Ukończył szkołę podoficerów jazdy w To- 
runiu. W czasie pierwszej wojny światowej walczył początkowo na fron- 
cie zachodnim, później na wschodnim. W 1915 dostał się do niewoli ro- 
syjskiej, z której powrócił w 1917. Zdemobilizowany w listopadzie 1918 
przyjechał do Brodnicy i tu zorganizował kilkuosobowy oddział, następ- 
nie przebił się z nim przez posterunki Grenzschutzu na tereny wyzwolone 
i wstąpił do wojska polskiego. Brał udział w wojnie polsko-radzieckiej. W 
1925 został mianowany ppor. kawalerii. Po ukończeniu kursu w Central- 
nej Szkole Gimnastyki i Sportów w Poznaniu został skierowany do Cen- 
trum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu. Reprezentował Polskę w 
pięcioboju nowoczesnym na IX Olimpiadzie w Amsterdamie (1928). Przed 
1939 awansował do stopnia rotmistrza. Pełniąc funkcję kierownika wy- 
chowania fizycznego CWKaw, pracował równocześnie w wywiadzie na 
Niemcy (Ekspozytura nr 3, w Bydgoszczy, II Oddział Sztabu Głównego). 
Gdy wybuchła druga wojna światowa przebywał służbowo w 
Kopenhadze. Przedostał się do Francji i zgłosił się do wojska pol- 
skiego, później znalazł się w Anglii . i przeszedł szkolenie dywer- 
syjno-wywiadowcze. Zaprzysiężony 29 XII 1942 i awansowany póź- 
niej do stopnia mjra został dowódcą grupy zrzutowej składającej 
się z 5' oficerów. .Zrzut nastąpił 13 III 1943 w okolicy Koń- 
skiego. W maju 1943 otrzymał przydział do Wilna jako szef ekspozytury 
dalekiego wywiadu na Litwę, Łotwę, Estonię i Białoruś. W listopadzie 
1943 został aresztowany przez Niemców, ale udało mu się zbiec. W cza- 
sie pościgu otrzymał ranę postrzałową. Po wyzdrowieniu powierzono mu 
dowództwo 6 brygady dyspozycyjnej na Wileńszczyźnie. W latach 1944- 
1948 internowany w ZSRR, później wrócił do kraju i osiadł w woj. jele- 
niogórskim. W latach pięćdziesiątych przeniósł się do Warszawy. Od 1958 
prowadził kilkuhektarowe gospodarstwo' w Żerżeniu pod Warszawą. Był 
odznaczony m.in. Srebrnym Krzyżem Virtuti Militari, czterokrotnie Krzy- 
żem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami; Krzyżem Zasługi 


/ 


55
		

/Pomorze_007a_10_059_0001.djvu

			Wojsk Litwy Srodkowej. Zm. 2 VI 1967 w Zerżeniu i tamże został pocho- 
wany. 
PSB, t. XIV. 1968-1969, s. 23-5. 


KORNACKI Jerzy (1908-1981), powIescIopisarz. Ur. 22 VII w Miń- 
sku Mazowieckim. Syn Ludwika, z zawodu grawera, i Felicji z Zycień- 
skich. W latach 1921-1923 uczęszczał do gim. brodnickiego, następnie 
kształcił się w Warszawie i Suwałkach. Jako literat debiutował w 1931 
opowiadaniami drukowanymi w czasopiśmie "Kobieta Współczesna". W 
okresie 1932-1933 był sekretarzem redakcji pisma "Epoka". Należał do 
współzałożycieli grupy literackiej "Przedmieście" (1933-1934). Współ- 
pracował z Ligą Obrony Praw Człowieka, a także z Międzynarodową Or- 
ganizacją Pomocy Rewolucjonistom. W czasie drugiej wojny światowej 
działał w konspiracji na terenie Warszawy. Był posłem do KRN i uczest- 
niczył w pracach PKWN. W latach 1945-1947 był dyrektorem Instytu- 
tu Pamięci Narodowej. Wspólnie z żoną Heleną Boguszewską (1886-1975) 
opublikował tomy zbiorowe: Przedmieście (1934) i Pierwszy Maja (1935); 
powieści reportażowe Jadą wozy z cegłą (1935) i Wisła (1935) oraz cykl 
powieściowy Polonez (1936-1939), a także powieść o tematyce okupacyj- 
nej Las (1955). Samodzielnie wydał m.in. opowiadanie Oczy i ręce (1934), 
zbiór opowiadań Rozsada (1935) oraz powieść Kręgle i kule (1959). Zm. 11 
XI 1981 w Warszawie. 


, LP, t. I, s. 475-6; Nowy słownik, s. 187; Slo'Wnik pisarzy, s. 169-173. 


KOS (Koss) Jan (?-1662), wojewoda chełmiński, starosta brodnicki 
(1653-1662). W 1621 został mianowany s'tolnikiem królewskim. Poślu- 
biwszy wdowę po staroście borzechowskim Eufrozynę Knutuwnę Loko- 
wą wyjednał sobie nadanie tegoż starostwa w 1626 (władał nim do 1655). 
Od 1643 został kasztelanem elbląskim, od 1648 wojewodą chełmińskim, 
a w latach 1649-1655 podskarbim pruskim. Jako podskarbi był ostro ata- 
kowany na sejmie letnim 1652, bronili go posłowie pruscy. W 1653 otrzy- 
mał starostwo brodnickie. W roku następnym sejm warszawski wyzna- 
czył go na senatora-rezydenta królewskiego na 1655. Był wieloletnim be- 
nefaktorem klasztoru cystersów w Pelplinie. W kościele klasztornym, 
wspólnie z żoną urządził kaplicę i ufundował ołtarz. Po śmierci pierwszej 
żony (1649) ożenił się po raz drugi z Konstancją Denhoffówną. Zm. na 
zamku w Brodnicy 17 XII 1662. Wdowa Konstancja wyszła później za 
mąż za Jana Ignacego Bąkowskiego, wc, jewodę pomorskiego i z nim, do 
1677 dzieliła nadane im starostwo brodnickie. 
PSB, t. XIV. 1968-1969, s. 188-9. 


KOSCHANY Jerzy (1910-1967), nauczyciel, działacz sportowy. Ur. 


56
		

/Pomorze_007a_10_060_0001.djvu

			4 III w Chełmnie. Był synem Józefa i Joanny z Rosińskich. Ukończył gim. 
chełmińskie (1929), studiował w Centralnym Instytucie Wychowania Fi- 
zycznego w Warszawie (1929-1931). Od 1932 do 1966, z wojenną przer- 
wą, był nauczycielem wychowania fizycznego i przysposobienia wojsko- 
wego w brodnickim Gim. i LO. Brał udział w kampanii wrześniowej 1939 
jako por. rezerwy. Lata wojny spędził w niewoli. W 1966 przeniósł się 
do Chełmna. Położył znaczne zasługi dla rozwoju sportu w Brodnicy. Zm. 
21 V 1967 w Chełmnie i tamże został pochowany. 


Akta osobowe Liceum Ogólnokształcącego w Brodnicy. 


KOSMALA Marta z d. Jurkiewicz (1913-1945), czł. AK. Ur. 10 X. 
Córka robotnika kolejowego, zamieszkałego w Brodnicy. Posiadała wyk- 
ształcenie średnie. Żona Mariana, pracownika poczty, członka organizacji 
podziemnej "Grunwald", aresztowanego w 1940. W czasie okupacji nie- 
mieckiej pracowała w szpitalu brodnickim. Po zaprzysiężeniu w AK była 
czynna w samopomocy społecznej i należała do sekcji sanitarnej WSK 
obwodu Brodnica. Aresztowana wraz z wieloma członkami AK, 3 I 1945 
(zob. Bekter Joanna), więziona w Brodnicy, od 19 I 1945 w Bydgoszczy. 
Zginęła w -"marszu śmierci" podczas ewakuacji więźniów w kierunku 
Nakła. 


Michalska, s. 201; Zawacka, s. 218. 


KOSZAŁKA Juliusz Marcin, ps. Jeremi (1888-1969), oficer policji, 
członek Rady Naczelnej TOW "Gryf Pomorski". Ur. 29 X w Łyśniewie k. 
Kartuz. Był synem Józefa, rolnika, i Łucji z ,domu Miotk. Uczęszczał do 
gim. w Diisseldorfie. Naukę kontynuował później w Szkole Handlowej w 
Gdańsku. W czasie pierwszej wojny światowej służył warmii niemieckiej 
i walczył na froncie wschodnim. W 1919 został członkiem Organizacji 
Wojskowej Pomorza. Po odzyskaniu niepodległości był wykładowcą w 
Szkole Żandarmerii w Gniewie. Po jej likwidacji przeniesiono go do 
Ekspozytury Sledczej w Brodnicy. W latach 1921-1923 pełnił funkcję 
komendanta nadgranicznego posterunku policji w Polskim Brzoziu. W ok- 
resie 1923-1926 pracował w Komendzie Powiatowej Policji w Brodnicy. 
W latach następnych do przejścia na emeryturę w 1933, pracował w Gru- 
dziądzu, Swieciu i Opaleniu. Od 1935 prowadził gospodarstwo rolne w 
Tuchlinie. W 1940 Niemcy wysiedlili go do Rębienicy. Działalność kon- 
spiracyjną rozpoczął w 1940. Zapewne w 1941 został dokooptowany do Ra- 
dy Naczelnej TOW "Gryf Pomorski". Do tej organizacji należeli także je- 
go syn i córki. Aresztowany wraz z całą rodziną.w 1943 po przesłucha- 
niach został zesłany najpierw do obozu koncentracyjnego w Stutthofie, a 
następnie do Mauthausen. Do kraju wrócił w 1945 i do 1949 prowadził 
gospodarstwo rolne w Rębienicy. Później do 1958 pracował jako magazy- 


, 


57 


.......
		

/Pomorze_007a_10_061_0001.djvu

			nier PGR Matarnia. Pod koniec życia przeniósł się wraz z rodziną do To- 
runia. Zm. 1969 w Toruniu. Spoczywa tamże, na cmentarzu przy ul. Wy- 
bickiego. 


Zeslużeni Pomorzanie, s. 120-4. 


KOWALSKI Leon (1882-1952), mjr rezrewy WP, działacz społ. i na- 
rodowy, redaktor i wydawca. Ur. 2 X w Rombarku, pow. starogardzki. Syn 
Walentego, rolnika, i Anny z Lewick}ch. Uczęszczał do gim. w Chełmnie _ 
i Brodnicy. Należał do brodnickiej, tajnej organizacji filomackiej (1899- 
-1901) i był sądzony w toruńskim procesie filomatów pomorskich (1901). 
Egzamin dojrzałości złożył w Brodnicy w 1905. Studiował prawo w Berli- 
nie i na UJ, ale studiów nie ukończył. W 1907 pracował w redakcji pel- 
plińskiego "Pielgrzyma", następnie w redakcji "Gazety Grudziądzkiej". 
W okresie 1910-1914 prowadził własną drukarnię w Starogardzie Gd. i 
wydawał czasopismo pt. "Nasza Gazeta". Ponadto był bibliotekarzem 
TCL i prezesem Towarzystwa Spiewaczego "Lutnia". W 1914 został wcie- 
lony do armii niemieckiej i wysłany na front wschodni. Lata 1915-1919 
spędził w niewoli rosyjskiej. Przeżycia tego okresu zawarł w zbiorku wier- 
szy Kwiatki znad drogi mojego życia (S. 1935). Wiosną 1919 wrócił do 
kraju i zgłosił się ochotniczo do wojska polskiego. Był organizatorem i 
dowódcą l baonu Toruńskiego Pułku Strzelców. W październiku tegoż ro- 
ku został dowódcą 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty. W 1920 uczestniczył 
w wojnie polsko-radzieckiej. W rok później w randze mjra przeszedł do 
pracy w administracji państwowej. Pełnił kolejno funkcję starosty: w 
Kartuzach (1922-1923), Kościerzynie (1923-1927) i Świeciu (1927-1932). 
W 1932 przeszedł na emeryturę. Okres wojny przeżył w Radomiu. W 1945 
zamieszkał w Gdyni i czas jakiś pracował jako korektor w "Gazecie Mor- 
skiej". Był odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim OPR. Zm. 6 IX 1952 
i został pochowany na cmentarzu komunalnym w Gdyni. 
PSB, t. XIV. 1968-1969, s. 564-5. 


KOWALKOWSKI Franciszek, ps. Franciszek, Frąś (1830-1863), ucze- 
stnik powstania styczniowego, organizator i dowódca oddziału. Ur. w pow. 
brodnickim. Po odbyciu służby wojskowej warmii pruskiej pracował ja- 
ko lokaj w posiadłości Sypniewskich w Żmijewie. Gdy wybuchło pow- 
stanie styczniowe, przy poparciu i pomocy Sypniewskich, zorganizował 
9-osobowy oddział i po przekroczeniu granicy podjął działanie w ramach 
żandarmerii narodowej. Wsławił się tępieniem szpiegów, zdrajców i dono- 
sicieli. Walczył pod rozkazami gen. Z. Padlewskiego. Po rozbiciu jego od- 
działu (21 III 1863) przerzucił się w okolice Rypina i zajął się werbowa- 
niem ochotników z terenu zaboru pruskiego. Zwerbował ok. 100 osób. Na 
przełomie maja i czerwca dowodził ok. 30-osobowym oddziałem. N apad- 


58
		

/Pomorze_007a_10_062_0001.djvu

			nięty w czasie snu oddział we wsi Kotowy k. Lipna stoczył zaciętą walkę 
4 VI 1863, w której wraz z nim poległo 6 powstańców. 


Bukowski A., Pomorze Gdańskie 'iD powstaniu styczniowym. Gd. 1964. Wierzchowski 
R., Powstanie styczniowe w powiecie rypiitskim. LW:] Szkice rypińskie. B. 1967, s. 101. 


KOZIKOWSKI Aleksander (1879-1956), prof. entomologii i ochro- 
ny lasu we Lwowie i Poznaniu. Ur. 2 VI w Fitowie, pow. lubawski. Syn 
Kasjana, rolnika, i Magdaleny z Lipowskich. Uczęszczał do gim. brodnic- 
kiego (od 1891) i w nim należał do tajnej organizacji filomackiej (1897- 
-1901). Był sądzony w toruńskim procesie filomatów pomorskich (1901) 
i skazany na dwa tygodnie aresztu, a następnie wydalony ze szkoły. Ma- 
turę zdawał jako eksternista. Studiował w saskiej akademii l€śnej w Tha- 
randt k. Drezna .(1902-1905), później pracował w nadleśnictwach wielko- 
polskich i pomorskich. W 1907 przeniósł się do Lwowa i podjął pracę jako 
wykładowca w Wyższej Szkole Lasowej. W latach 1907----1908 odbył do- 
datkową specjalizację leśną w Hochschule fUr Bodenkultur w Wiedniu. 
W 1913 został mianowany profesorem zwyczajnym entomologii i ochro- 
ny lasu w WSL we Lwowie. W latach 1918-1922 był organizatorem, a w 
latach 1923, 1925-1926 dziekanem Wydziału Rolniczo-Lasowego Politech- 
niki Lwowskiej. Do 1941 kierował katedrą Ochrony Lasu i Entomologii. 
W okresie międzywojennym pełnił różne funkcje społ., m.in. prezesa i 
członka honorowego Polskiego Tow. Leśnego oraz prezesa Polskiego Tow. 
Entomologicznego, był aktywnym członkiem Państwowej Rady Ochrony 
Przyrody, sześciokrotnie reprezentował naukę polską na zjazdach między- 
narodowych. Lata drugiej wojny światowej spędził we Lwowie. Areszto- 
wany w 1945,' przebywał pół roku w Donbasie. Repatriowany w tymże 
1945, osiadł w Poznaniu i objął zorganizowaną przez siebie Katedrę Och- 
rony Lasu na Wydziale Rolniczo-Leśnym UP (potem Wyższej Szkoły 
Rolniczej). W okresie 1946-1948 kierował również Katedrą Dendometrii. 
Ogłosił ok. 100 prac i artykułów z zakresu entomologii, ochrony lasu, ło- 
wiectwa i pszczelarstwa. Zm. 10 VI 1956 w Poznaniu. 
PSB, t. XIV. 1968-1969, s. 632-3; Wielkopolski slownik, s. 371-2. 


KOZŁOWSKA Bronisława z d. Królikowska (1862-1964), poetka lu- 
dowa. Ur. 10 VII w Szubinie. Córka Wincentego, kupca, i Agnieszki z 
Rzekaczów. Nauki pobierała w Szkole Wydziałowej w Szubinie. Była żo- 
ną fotografa Anastazego Jastrzębiec-Kozłowskiego. W Brodnicy zamiesz- 
kała z rodziną w 1903 i tu pozostała do końca życia. W okresie zaboru 
pruskiego brała czynny udział w pracach polskich organizacji społecznych 
i dobroczynnych. Była autorką ok. 100 wierszy o tematyce religijnej, re- 
gionalnej i patriotycznej. Napisała także utwór sceniczny Wesele na Ziemi 
Michalowskiej (wystawiony w 1910). Rękopisy ,utworów niemal w całości 


59
		

/Pomorze_007a_10_063_0001.djvu

			uległy zniszczeniu w czasie okupacji niemieckiej. Zm. 2 XII 1964 w Brod- 
nicy i spoczywa na miej
cowym cmentarzu. 
Relacja wnuka Jana Mełnickiego, zam. w Brodnicy. 


KOZŁOWSKI Jan (1914
1986), pedagog, działacz społ. Ur. 14 IX w 
Ruskowie, pow. Ostróda. Syn Józefa, urzędnika kolejowego, i Marii z Fi- 
szerów. Kształcił się w Szkole Wydziałowej w Działdowie, następnie w 
seminariach nauczycielskich w Grudziądzu i Działdowie. Po odbyciu obo- 
wiązkowej służby wojskowej (1935-1936) przez rok pozostawał bez zaję- 
cia. W zawodzie nauczycielskim zaczął pracować w 1937, najpierw w Uz- 
dowie, pow. działdowski, następnie w Konojadach i w Wielkim Leźnie, 
pow. brodnicki. Brał udział w wojnie obronnej 1939 jako plutonowy pod- 
chorąży rezerwy 33 pp w Łomży. Lata okupacji niemieckiej spędził w obo- 
zie jenieckim i jako robotnik rolny. Po wyzwoleniu przez armię amery- 
kańską został wcielony do 2 Brygady Pancernej, 2 Korpusu Polskiego. 
Służbę wojskową pełnił najpierw we Włoszech, później w Anglii. Zdemo- 
bilizowany w 1947 powrócił do kraju i podjął pracę na stanowisku kie- 
rownika Szkoły Podstawowej w Lembargu. Wyróżniał się aktywnością 
w działalności zawodowej i społecznej w swoim środowisku. Wielokrot- 
nie był wybierany do gromadzkich i gminnych rad narodowych. Brał 
żywy udział w pracach ZNP. Był odznaczony m.in. Krzyżem Kawaler- 
skim OOP. Zm. 11 XII 1986 i został pochowany na cmentarzu w Brodnicy. 


Akta osobowe Inspektoratu Oświaty i Wychowania w Brodnicy. 


KRAKOWSKI Konrad (1894-1942) nauczyciel, więzień obozów kon- 
centracyjnych. Ur. 29 XI w Konojadach, pow. brodnicki. Syn Józefa, 
naucz., i Teofili z Kopańskich. Po uzyskaniu kwalifikacji nauczycielskich 
pracował w Pokrzydowie, pow. brodnicki, a następnie w Szynwałdzie, 
pow. grudziądzki (1920-1939). Był aktywnym działaczem kulturalno-oś- 
wiatowym. Prowadził czytelnie Towarzystwa Ludowego, amatorskie zes- 
poły artystyczne, uczył gry na instrumentacn muzycznych. Aresztowany 
16 X 1939, był więziony w Łasinie i Grudziądzu.' Od 1940 przebywał w 
obozach koncentracyjnych: w Stutthofie, Oranienburgu i Mauthausen-Gu- 
sen. Zm. 13 11942 w Mauthausen. Zwłoki spalono. 


Klatt T., Martyrologia nauczycieli grudziqdzkich. Gr. 1985,s. 19. 
KROPLEWSKI Albin (1878-1942), ksiądz, działacz niepodległościo- 
wy. Ur. 17 VIII w Krzemieniewie k. Nowego Miasta Lubawskiego. Był 
uczniem progimnazjum w Nowym Mieście Lubawskim i gim. w Chełm- 
nie. Należał do tajnej organizacji filomackiej. Jako alumn Sem. Duch. w 
Pelplinie, sądzony w toruńskim procesie filomatów pomorskich (9-12 IX 
1901), został skazany na tydzień aresztu. Karę odbył w Tczewie. Święce- 


60
		

/Pomorze_007a_10_064_0001.djvu

			nia kapłańskie otrzymał w 1903. Był kolejno wikarym: w Skórczu, Koście- 
rzynie, Płochocinie, Chełn:1ży i Przodkowie, administratorem w Borzysz- 
kowach (1909-1912), kuratusem w Wielowiczu (1919-:-1918), probosz- 
czem w Kruszynach, pow. brodnicki (1918-1933) i Papowie Biskupim 
(od 1933). Wszędzie, gdzie wypadło mu pracować, brał aktywny udział w 
życiu spoI.. Przed pierwszą wojną światową działał w TCL i TNT. Jako 
proboszcz w Kruszynach organizował rady ludowe i straż ludową w Kru- 
szynach, Brudzawach, Lembargu i Mileszewach, był członkiem Pow. RL 
w Brodnicy i współzałożycielem "Gazety Brodnickiej". Za zasługi w dzia- 
łaniach na rzecz wyzwolenia Pomorza odznaczony Krzyżem Niepodleg- 
łości. Aresztowany przez Niemców w październiku 1939, przebywał w obo- 
zach koncentracyjnych w Stutthofie i Dachau (nr obozowy 26677). 18 V 
1942 wywieziony na zagładę w transporcie inwalidów. Jako datę zgonu 
podano 21 VII 1942. 


Bizan, s. 157;. Mross. t. I, A-K. 


KROLICKI Aleksander (1886-1961), nauczyciel gim. Ur. 6 XII we 
wsi Łącko, pow. nowosądecki. Był synem Ferdynanda i Bronisławy z Le- 
martowiczów. Po złożeniu egzaminu dojrzałości w 1908 studiował historię 
i geografię na UJ. Studiów nie ukończył. W latach 1910-1911 i na po- 
czątku pierwszej wojny światowej służył w armi austriackiej. W maju 
1915 dostał się do niewoli rosyjskiej, z której powrócił w październiku 
1921. W gim. brodnickim pracował od marca 1922 do sierpnia 1953, z wo- 
jenną przerwą. W 1931 zdał tzw. egzamin uproszczony i uzyskał kwalifi- 
kacje do nauczania w szkołach średnich. W czasie drugiej wojny świato- 
wej przebywał w Brodnicy. Zm. 4 II 1961 w Brodnicy i spoczywa na 
miejscowym cmentarzu. 


Akta osobowe Liceum Ogólnokształcącego w Broonicy. 


KRULIKOWSKI Jan (1889-1975), legionista z l Brygady Legionów 
Polskich. Ur. 4 VIII. Brał udział w działaniach na rzecz wyzwolenia Pol- 
ski w okresie pierwszej wojny światowej. Był podchorążym 36 pp Legii 
,.. 
Akademickiej. Po drugiej wojnie światowej osiedlił się w Brodnicy i pra- 
cował w miejscowym Urzędzie Pocztowym. Za zasługi wojenne był od- 
znaczony Srebrnym Krzyżem Virtuti Militari, Krzyżem Walecznych i Me- 
dalem Niepodległości. Zm. 20 XI 1975 w Brodnicy i został pochowany na 
miejscowym cmentarzu.' 


Informacje i materiały własne autora. 


KRUSZCZYŃSKr' Aleksander (1900-1960), bankowiec, zasłużony 
działacz harcerski. Ur. 23 XII w Brodnicy. Syn Michała i Anny z Roch- 
nowskich. W latach 1918-1920 działał jako kurier i łącznik między no- 


61
		

/Pomorze_007a_10_065_0001.djvu

			wo utworzoną Pow. RL w Brodnicy, a armią wielkopolską dowodzoną 
przez gen. J. Dowbór-Muśnickiego. Należał do SL i był komendantem 
drużyny skautowej. Wraz ze skautami organizował przerzut broni dla od- 
działów polskich na terenach plebiscytowych (na Śląsku). Po zakończeniu 
działań wojennych podjął pracę w spółdzielczości, później przeniósł się do 
urzędu miejskiego. Gdy zorganizowano Komunalną Kasę Oszczędności 
wstał jej dyr.. Początkowy okres okupacji niemieckiej przeżył w Brodni- 
cy, następnie został wysłany na roboty do Gdyni. Po drugiej wojnie świa- 
towej wrócił do pracy w banku, później był zatrudniony w spółdzielcwści. 
Położył znaczne zasługi dla rozwoju harcerstwa w Brodnicy. W okresie 
międzywojennym był założycielem i pierwszym drużynowym pozaszkol- 
nej drużyny harcerskiej, przemianowanej następnie na żeglarską. W la- 
tach 1936-1939 pełnił funkcję hufcowego. Po drugiej wojnie światowej 
był referentem Koła Przyjaciół Harcerstwa przy Komendzie Hufca. Zm. 
27 II 1960 w Brodnicy. 


Relacja Jerzego Wultańskiego, zam. w Brodnicy. 


KRZYŻANKIEWICZ Stanisław (1879-1922), dr chemii, działacz poli- 
tyczny i niepodległościowy. Ur. 23 IV we Wronkach (Wielkopolska). Uczę- 
szczał do gim. św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Szykanowany za pol- 
skość przeniósł się do gim. brodnickiego w 1899. Należał do tajnej orga- 
nizacji filomackiej: Był sądzony w toruńskim procesie filomatów pomor- 
skich (1901) i został skazany na dwa tygodnie aresztu. Relegowany z gim. 
brodnickiego, przeniósł się do Berlina. Studiował chemię i był członkiem 
tajnych stowarzyszeń studenckich oraz Towarzystwa Naukowego. Za 
udział w demonstracji akademików Polaków został usunięty z uniwersy- 
tetu berlińskiego. Studia kontynuował w Zurychu i tamże uzyskał dokto- 
rat. W 1911 wrócił do Poznania i założył fabrykę chemiczną "Perkun". W 
tym czasie brał aktywny udział w pracach polskich organizacji spoI. poli- 
tycznych. Gdy wybuchło powstanie wielkopolskie był najpierw dyr. po- 
licji poznańskiej, później szefem Urzędu Bezpieczeństwa przy Naczelnej 
RL, a w następnym okresie komendantem Wojewódzkiej PP. Z życia 
publicznego wycofał się w 1921 i poświęcił pracy naukowej. Zm. 2 VI 
1922 w Brodnicy. 


Markwicz, s. 19-20. 


KRZYŻANOWSKI Kazimierz (1906-1988), ksiądz, zasłużony działacz 
emigracyjny. Ur. 16 X we wsi Załe, pow. rypiński. Syn Feliksa, właści- 
ciela gospodarstwa rolnego, i Marianny z Gutowskich. Uczęszczał do pro- 
gimnazjum w Rypinie i do gim. w Brodnicy. Był założycielem gimnazjal- 
nej drużyny harcerskiej. Po maturze (1926) studiował prawo i ekonomię 
na UP. W rok później zrezygnował z tych studiów i wstąpił do Wyższego 


62
		

/Pomorze_007a_10_066_0001.djvu

			Sem. Duch. w Płocku. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1932. W latach 
1932-1936 był prefektem w Dobrzyniu nad Drwęcą, następnie prefek- 
tem i wikariuszem katedralnym w Płocku. W tym okresie brał udział w 
redagowaniu miesięcznika "Religia w szkole" i wydał Śpiewnik dla mło- 
dzieży polskiej oraz Katechizm Krucjaty Eucharystycznej. 
ZmobIlizowany w sierpniu 1939 jako kapelan wojskowy otrzymał przy- 
dział do 67 pp w Brodnicy. Brał udział w wojnie obronnej. Wzięty do nie- 
woli pod Bowem (18 IX 1939) został umieszczony w oflagu Rottenburg k. 
Fuldy, następnie wywieziono go do obozu koncentracyjnego w Buchen- 
waldzie (1940), a po dwóch latach do obozu koncentracyjnego w Dachau 
(nr obozowy 31218). Po wyzwoleniu w 1945 został kapelanem 12 Pułku 
Ułanów Podolskich w 2 Korpusie Polskim we Włoszech. Od 1946 przeby- 
wał na ziemi brytyjskiej i prowadził pracę duszpasterską w różnych obo- 
zach polskich. ' 
Zdemobilizowany w 1948 pracował jako naucz. religii w Polskim Gim- 
nazjum i Liceum Zeńskim im. Marii Curie-Skłodowskiej w Grendon Hal- 
le, Bucks pod Londynem. W latach 1950-1952 przebywał na studiach w 
Rzymie, uzyskał licencjat teologii. Po powrocie do Anglii mianowany asy- 
stentem Instytutu Polskiego Akcji Katolickiej. Drugim jego zajęciem by- 
ło wygłaszanie kazań przez radio do rodaków. W lutym 1961 otrzymał 
nominację na proboszcza parafii polskiej w Nottingham. W 1969, w uzna- 
niu zasług został podniesiony do godności prałata. Był harcmistrzem i ka- 
pelanem hufców "Wrocław" i "Wawel". Wielokrotnie go odznaczano, 
m.in. Krzyżem Komandorskim OPR. Do końca życia utrzymywał bliski 
kontakt ze stronami rodzinnymi, w tym także z LO w Brodnicy. Zm. 21 X 
1988 w Nottingham (Anglia). Spoczywa na cmentarzu w Wilford Hill. 


Informacje i materiały własne autora; Jacewicz i Woś, s. 276, 306-7. 


KUCZYŃSKI Teofil (1865-1924), ksiądz, działacz niepodległościowy. 
Ur. 4 VIII w Janowie. Syn Jana, naucz., i Doroty z Domańskich. Był ucz- 
niem ColI. Mar. w Pelplinie i gim. chełmińskiego. Należał do tajnej orga- 
nizacji filomackiej i jej przewodniczył (1884-1888). Studiował w Sem. 
Duch. w Pelplinie. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1893. Pełnił obo- 
wiązki wikarego w Grudziądzu, Toruniu (parafia św. Jakuba), Lubiszewie 
(1897-1904) i proboszcza w Radoszkach pow. brodnicki (1904-1924), a w 
latach 1920-1924 także dziekana dekanatu górzneńsko-lidzbarskiego. Brał 
aktywny udział w działaniach na rzecz wyzwolenia Pomorza. Był współ- 
organizatorem Pow. RL w Brodnicy (1918), przemawiał na wiecach, wer- 
bował ochotników do wojska polskiego, zbierał podatek narodowy, działał 
w różnych polskich towarzystwach, m.in. w TCL i TNT. Zm. 15 VIII 1924 
w Radoszkach. 


63
		

/Pomorze_007a_10_067_0001.djvu

			Bizan, s. 158; Mross, t. I, A-K. 


KULESZA Maria (1908-1989), więźniarka obozu koncentracyjnego, 
działaczka spoI.. Ur. 25 I w Morszańsku k. Tambowa (ZSRR). Była córką 
administratora majątku ziemskiego. W 1923 przeniosła się wraz z rodzi- 
cami do Polski. Po ukończeniu Technikum Rolniczego w Julinie, pow. Ra- 
dzymin (1933) pracowała do wybuchu drugiej wojny światowej w Ostro- 
łęce jako instruktor Koła Gospodyń Wiejskich. W latach 1940-1945 była 
więźniarką obozu koncentracyjnego w Ravensbriick. Po wojnie zamieszka- 
ła w Brodnicy i tu podjęła pracę instruktorki KGW. W latach 1957-1960 

 pełniła obowiązki wiceprzewodniczącej PPRN. Przez wiele lat była radną 
PRN w Brodnicy i WRN w Bydgoszczy. Z ruchem ludowym związała się 
w 1948. W ZSL wybierano ją często do władz powiatowych i wojewódz- 
kich. Przez wiele lat należała do aktywnych działaczek Ligi Kobiet. W 
1960 została matką chrzestną zbudowanego w Stoczni Szczecińskiej m/s 
"Brodnica" (w 1983 przeznaczono go na złom). Była odznaczona m.in. 
Krzyżem Kawalerskim OOP i Krzyżem Oświęcimskim. Zm. l II 1989 
i została pochowana na cmentarzu w Brodnicy. 


Relacja Ireny Mieszkowskiej, zam. w Brodnicy. 


KUMUNIECKI Karol Adalbert (1893-1943), ppłk WP, ostatni dowód- 
ca 67 pp w Brodnicy. Ur. 28 X w Żywcu. Po ukończeniu nauki poświęcił 
się zawodowej służbie wojskowej. W latach 1938-1939 był dowódcą 67 
pp w Brodnicy. Wraz z jednostką brał udział w wojnie obronnej 1939. 
Ciężko ranny 19 września 1939, przebywał w szpitalach w Sochaczewie, 
Łodzi i Warszawie (Szpital Ujazdowski). W kwietniu 1940 został zwolnio- 
ny ze szpitala jako inwalida. Zamieszkał w Warszawie i po krótkim czasie 
podjął działalność konspiracyjną. Aresztowany 16 VII tegoż roku, więzio- 
ny na Pawiaku, na Rakowieckiej i znów na Pawiaku. 7 I 1943 został prze- 
wieziony do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu jako więzień politycz- 
ny, otrzymał numer 8361. W obozie był współzałożycielem Związku Orga- 
nizacji Wojskowej. Wśród towarzyszy niedoli cieszył się dużym autoryte- 
tem, wielu z nich zwerbował do organizacji. Rozstrzelany 25 I 1943 na 
dziedzińcu bloku 11, pod ścianą śmierci, w grupie 51 więźniów politycz- 
nych, którym zarzucano nielegalną działalność i przygotowywanie ucie- 
czek z obozu. 


Wultański J.: Brodnicki pulk piechoty. "IKP" 1990 ,nr 16. 


KUPCZYŃSKI Aleksander (1873-1941), ksiądz, działacz narodowy, 
poseł na sejm RP. Ur. 13 II w Paliwodziźnie, pow. lipnowski. Syn żoł- 
nierza z powstania styczniowego i nadleśniczego. Matka była córką Anto- 


64
		

/Pomorze_007a_10_068_0001.djvu

			niego, uczestnika powstań - listopadowego i styczniowego. Uczęszczał do 
szkół w Chełmży, Pelplinie i Brodnicy. W gim. brodnickim w 1891 był 
czł., a w latach 1892-1893 prezesem tajnego Kółka Filomatów im. K. 
Marcinkowskiego. Egzamin dojrzałości złożył w 1893. Studiował w Sem. 
Duch. w Pelplinie. Swięcenia kapłańskie otrzymał w 1897. Był kolejno 
wikarym w miejscowościach: Pręgowo, Chełmża, Subkowy i Nowe. W 
1903 objął probostwo w Wielkim Garcu (pow. tczewski). W 1906 został 
patronem Związku Towarzystw Ludowych. Na plebanii zorganizował i 
prowadził bibliotekę TCL. Był także redaktorem wychodzącego w Pelpli- 
nie "Pielgrzyma". W 1912 społeczeństwo polskie wysunęło jego kandyda- 
turę na posła do parlamentu pruskiego. Mandat otrzymał jednak Nie- 
miec. W latach 1918-1920 należał do Organizacji Wojskowej Pomorza. W 
tym okresie pełnił również funkcję zastępcy prezesa Pow. RL. W 1920 
został wybrany posłem na sejm z ramienia Związku Ludowo-Narodowe- 
go. W dwa lata później kandydował w okręgu tczewskim z listy Chrześ- 
cijańskiego Związku Jedności Narodowej. Został zastępcą posła i wszedł 
do sejmu na zwolnione miejsce w 1926 (kadencja upłynęła w 1927). W la- 
tach międzywojennych zaliczano go do czołowych działaczy ND pomorza. 
Od 1926 był proboszczem parafii Św. Krzyża w Tczewie. W tym okresie 
pełnił także obowiązki wykładowcy Szkoły Morskiej w Tczewie i redakto- 
ra "Dziennika Tczewskiego". Czł. TNT. W 1939 otrzymał godność kanoni- 
ka honorowego katedry chełmińskiej. Ogłosił drukiem' m.in. Podręcznik 
do nauki śpiewu (Pe. 1912), Fara Sw. Krzyża w Tczewie (Tw. 1939). Are- 
sztowany w 1940 i więziony w Gdańsku, później w Berlinie, zm. tamże 13 
III 1941. 


PSB, t. XVI. 1971, s. 211-212. 


LEDOCHOWSKI Józef (1873-1952), ksiądz, dzi
łacz niepodległościo- 
wy. Ur. 9 IX w Rywałdzie k. Starogardu Gd. Uczęszczał do Coll. Mar. w 
Pelplinie. Egzamin dojrzałości złożył w 1896. Po studiach teologicznych 
w Sem. Duch. w Pelplinie przyjął święcenia kapłańskie w 1900. Pracował 
w duszpasterstwie kolejno: w Strzepczu, Łążynie, Mrocznie, Jeżewie i 
Przysiersku. Był kuratusem w Kiełpinach k. Nowego Miasta Lubawskie- 
go (1908-1924). W latach 1918-1920 aktywnie uczestniczył w działaniach 
na rzecz wyzwolenia Pomorza, wchodził w skład Pow. RL, przygotowy- 
wał kandydatów do objęcia urzędów po Niemcach, organizował kursy ję- 
zyka polskiego, werbował ochotników do wojska polskiego. Od 1924 był 
proboszczem w Radoszkach, pow. brodnicki i tamże przeżył lata drugiej 
wojny światowej. Zm. 28 XII 1952 w Radoszkach. 


Bizan, s. 159; Mross, t. II, L-P. 


LESZEK. (ok. 1275-ok. 1343), książę inowrocławski (od ok. 1294 do 


65
		

/Pomorze_007a_10_069_0001.djvu

			ok. 1320). Najstarszy syn Ziemomysła (Siemomysła), ks. kujawskiego, i 
Salomei, córki Sambora II, ks. wschodniopomorskiego. Dzieciństwo spę- 
dził prawdopodobnie na dworze stryja, ks. Leszka Czarnego w Krakowie. 
Około 1294 objął rządy w księstwie wspólnie z braćmi, a jako najstarszy 
wysunął się na czoło. W 1296 zawładnął Pomorzem, lecz wkrótce stracił 
je na rzecz stryja Władysława Łokietka. W 1303 rozpoczął się jego za- 
targ ze stryjem Ziemowitem (Siemowitem), ks. dobrzyńskim o posiadłości 
w Ziemi Michałowskiej. W tymże roku (15 XI), zapewne na pokrycie wy- 
datków związanych z przygotowaniem zbrojnym, wziął pożyczkę 180 
grzywien srebra od Zakonu Krzyżackiego, przekazując pod zastaw Ziemię 
Michałowską. Po początkowym sukcesie i uwięzieniu ks. Ziemowita, przez 
sprzyjającą Leszkowi opozycję, przyszła porażka. Za dopożyczoną od Za- 
konu sumę 120 + 62 grzywny (14 X i 25 XI 1304) udał się na Węgry. 
Przez pewien czas przebywał w niewoli u Czechów. W rodzinne strony 
powrócił na przełomie 1312/1313. Czynione wysiłki, aby odzyskać Ziemię 
Michałowską były daremne. W 1317 (17 VII) po otrzymaniu dopłaty 200 
grzywien wystawił Zakonowi akt ostatecznej rezygnacji z roszczeń do za- 
stawionej ziemi. Jego losy po 1324 nie są znane. Ostatnie wzmianki z 1333 
i 1339 świadczą, że w owym czasie przebywał w Małopolsce. Jako władca 
dzielnicowy dbał o interesy swego księstwa. Stosunki z Władysławem Ło- 
kietkiem, mimo konfliktu z 1296, układały się poprawnie. Działał na rzecz 
zjednoczenia królestwa, czemu dał wyraz w zeznaniach podczas procesów 
polsko-krzyżackich w latach 1320-1321 i 1339. Zm. bezżennie i bezpo- 
tomnie między 27 IV 1339, a 13 VII 1343. 
, 


PSB, t. XVII. 1972, s. 160-161. 


ŁYSKOWSKI Ignacy h. Doliwa (1820-1886), działacz narodowy, oś- 
wiatowy, gospodarczy i polityczny, poseł na sejm pruski. Ur. 12 IX w 
Mileszewach, pow. brodnicki. Syn Konstantego, właściciela ziemskiego, 
deputowanego do ziemstwa kredytowego, i Anny z Rutkowskich, dzie- 
dziczki dóbr w Mileszewach. Kształcił się w szkole miejskiej w Brodni- 
cy, następnie w gim. chojnickim. Atmosfera tej szkoły sprawiła, że szyb- 
ko zaczął ulegać wpływom germanizacyjnym. Po dwóch latach rodzice 
przenieśli go do nowo utworwnego gim. w Chełmnie. Tutaj w życzliwym. 
środowisku, wśród mądrych polskich prof. i kolegów, należących do taj- 
nej organizacji filomackiej "Polonia", do której także wstąpił, ukształto- 
wała się jego świadomość narodowa. Był uczniem nieprzeciętnie zdolnym 
i z wyróżnieniem zakończył naukę. W 1843 zapisał się na teologię we 
Fryburgu, ale dość szybko przerwał studia. Po odbyciu dłuższej podróży 
do Szwajcarii i Włoch, przez dwa lata studiował historię, literaturę i filo- 
zofię we Wrocławiu (1845-1846). W tym czasie brał czynny udział Vi pra- 
cach TL-S. Z powodu złego stanu zdrowia zrezygnował ze studiów i po- 


66 


\
		

/Pomorze_007a_10_070_0001.djvu

			wrócił do Mileszew, by pomagać ojcu w gospodarstwie. Wkrótce rozpo- 
czął wielostronną działalność pisarską i społ.-polityczną, mającą na celu 
zahamowanie procesów germanizacyjnych. 
Rok 1848, jak sam pisze - "wyciągnął go z ojczystego poddasza". 
Tymczasowy Komitet Narodowy Prus Polskich wysłał go z misją do obra- 
dującego we Frankfurcie n. Menem przedwstępnego parlamentu (Vor- 
parlament) i tam 3 IV 1848 złożył protest przeciwko wcieleniu Pomorza 
do Związku Pruskiego. Z tymże protestem wystąpił ponownie po kilku 
tygodniach na forum właściwego parlamentu, jako poseł powiatów brod- 
nickiego i lubawskiego. Poczynając od 1848 angażował się całym sercem 
w sprawy Ligi Polskiej. Skrystalizowały się jego poglądy na problematykę 
społeczną. Znalazły one wyraz w wydanej książeczce Słowa prawdy (Br. 
1848) i w utworze Sceny w piekle (Br. 1848). W tym oJ
uesie z jego inicja- 
tywy powstała, wychodząc w Chełmnie w latach 1848-1850, "Szkółka 
Narodowa" - pierwsze polskie czasopismo na Pomorzu. Radykalizm gło- 
sZ0!1ych poglądów sprawił, że nazwano go "czerwonym szlachcicem". Był 
człowiekiem o sżerokich zainteresowaniach, często sięgającym po pióro. 
Inne ważniejsze publikacje tego i późniejszego okresu to: Poezje (Br. 1847), 
Książeczka dla Ludu Polskiego (Che. 1849), mała encyklopedia rolnicza 
Gospodarz (Br. 1852 - do 1906 miała aż 12 wydań), ceniony do dziś zbiór 
Pieśni gminne i przysłowia ludu polskiego w Prusach Zachodnich (Br. 
1854), Kalendarz gospodarczy kieszonkowy na rok 1857 (Che. 1856), Ele- 
mentarz polski (Pe. 1877). Jego artykuły i korespondencje na tematy go- 
spodarcze drukowano m.in. w "Przyjacielu Ludu Łęckim" (1842), "Nad- 
wiślaninie (1850-1866), którego był założycielem oraz w "Gazecie Olsz- 
tyńskiej" (1886). 
W 1861 przyczynił się do powstania Tow. Agronomicznego Powiatu 
Brodnickiego, które po połączeniu z Tow. Lubawskim w 1865 przyjęło 
nazwę Tow. Agrarne Ziemi Michałowskiej (L Łyskowski był jego preze- 
sem od 1866). Celem Tow. było podnoszenie oświaty i kultury rolnej. 
Efekty tej pracy zasługują na wysoką ocenę. Tylko w 1862 założono 40 
bibliotek ludowych na Ziemi Michałowskiej. W 1867 wspólnie z T. Doni- 
mirskim i M. Łyskowskim powołał do życia instytucję, która zajmowała 
się organizowaniem corocznych sejmików gospodarczych. W dwa lata póź- 
niej (1869) wespół z T. Donimirskim założył 'w Toruniu Tow. ku Wspie- 
raniu Moralnych Interesów Ludności Polskiej pod Panowaniem Pruskim. 
Tow. położyło wielkie' zasługi w upowszechnianiu książki polskiej po- 
przez organizowanie czytelni, 'bibliotek ludowych na Pomorzu Gd., na Ma- 
zurach i na Górnym Śląsku (na jego zlecenie L Łyskowski opracował wy- 
wymienieny wyżej Elementarz polski). Gdy z inicjatywy Z. Działowskiego 
z Mgowa doszło w 1875 do założenia Tow. Naukowego w Toruniu, mimo 
nieobecności na zebraniu, został wybrany jego prezesem. 


67
		

/Pomorze_007a_10_071_0001.djvu

			Na arenę polityczną wkroczył bardziej aktywnie wraz z powstaniem 
Związku Północno-Niemieckiego (1866), gdy został posłem do sejmu pru- 
skiego (1866-1886) i parlamentu niemieckiego (1881-1886). Był człon- 
kim, a od 1885 sekretarzem poselskiego Koła Polskiego. Jako poseł wie- 
lokrotnie zabierał głos w obronie Polaków. Między innymi dzięki jego za- 
biegom powstało w 1873 gim. w Brodnicy i za jego sprawą w 1879 wła- 
dze niemieckie zezwoliły na fakultatywne nauczanie języka polskiego. 
Zm. 14 VII 1886 w Poznaniu. Zwłoki przewieziono do Mileszew i pocho- 
wano w krypcie kościoła parafialnego w Lembargu. Mieszkańcy Brod- 
nicy pomni ogromnych zasług I. Łyskowskiego dla Polski, nadali jego 
imię Miejskiej i Rejonowej Bibliotece Publicznej, a także nazwali jego 
imieniem jedną z ulic. 


Oracki, s. 202-3; PSB, t. XVIII, 1973, s. 602-5; Słownik pracowników, s. 547-8; Tuja- 
kowski A., Ignacy Łyskowski - działacz spoleczny i narodowy Ziemi Michałowskiej, 
T. 1977. 
ŁYSKOWSKI Mieczysław (1825-1894), sędzia, działacz narodowy i 
i społ.-gospodarczy, poseł na sejm pruski. Ur. 15 X w Oborach, pow. cheł- 
miński. Był synem Tomasza, właściciela ziemskiego, i Anny z Kleszczyń- 
, skich. Wcześnie osierocony, wychowywał się u krewnych, w domu Teo- 
dora Donimirskiego, w Buchwałdzie k. Sztumu. Uczęszczał do gim. w 
Kwidzynie i Chełmnie. W Chełmnie był członkiem tajnej organizacji fi- 
lomackiej "Polonia". Po złożeniu egzaminu dojrzałości w 1846 rozpoczął 
studia prawnicze we Wrocławiu. Należał tam do TL-S. Gdy w 1848 wy- 
buchło powstanie zbrojne w Wielkopolsce, przerwał naukę i zgłosił się do 
oddziału, którym dowodził Jakub Krauthofer-Krotowski. Pochwycony 
przez Prusaków został osadzony w więzieniu. Po wyjściu na wolność kon- 
tynuował studia prawnicze. Od 1852 pełnił obowiązki sędziego powiato- 
wego, kolejno: w Chełmnie, Wąbrzeźnie (1855), Lidzbarku i Brodnicy (od 
1857). Równolegle z pracą zawodową prowadził działalność kulturalno-oś- 
wiatową, narodową i ekonomiczną. W latach 1858, 1862 i 1863 wybierano 
go posłem do sejmu pruskiego. Od 1859 był sekretarzem Polskiego Koła 
Poselskiego w Berlinie. Na forum sejmowym występował niejednokrot- 
nie w obronie polskich interesów narodowych. 
W 1862 (23 III) założył w Brodnicy pierwszą spółdzielnię pożyczkową 
na Pomorzu pod nazwą Tow. Pożyczkowe dla Przemysłowców Miasta Bro- 
dnicy i Okolicy. W maju tegoż roku analogiczna placówka powstała w Go- 
lubiu, później zakładano je w innych miejscowościach. W 1862 jako przed- 
stawiciel konspiracyjnej organizacji chełmińsko-pomorskiej brał udział w 
rozmowach z Centralnym Komitetem Narodowym w Warszawie przygo- 
towującym powstanie styczniowe. Za działalność patriotyczną i pomoc 
udzielaną powstańcom został aresztowany przez Prusaków w 1863 i po ro- 
ku wytoczono mu proces. W 1864 pozbawiono go urzędu sędziowskiego. Od 


68 


....
		

/Pomorze_007a_10_072_0001.djvu

			tego czasu datuje się jego wzmożona działalność, mająca na celu podnie- 
sienie z upadku ziemiaństwa polskiego. Zadanie to spełniał założony przez 
niego w 1866 w Toruniu "Bank Kredytowy-Donimirski, Kalkstein, Łys- 
kowski i sp.", którym kierował. Był współzałożycielem wychodzącej od 
l I 1867 "Gazety Toruńskiej" - pierwszego codziennego pisma polskiego 
na Pomorzu. Należał do inicjatorów i współorganizatorów, działających 
od 1867 Sejmików Gospodarskich w Toruniu. 
Od 1870 mieszkał i pracował na terenie Poznania. Był współorganiza- 
torem i dyr. Banku Rolniczo-Przemysłowego. W 1871 przewodniczył ko- 
mitetowi organizacyjnemu, a następnie prezesował pierwszemu zarządowi 
Związku Spółek Polskich, który później przekształcił się w Związek Spó- 
łek Zarobkowych i Gospodarczych i w 1885 uruchomił Bank Spółek Za- 
robkowych. Z jego inicjatywy powstał także w 1888 Bank Ziemski. W Po- 
znaniu stał również na czele działaczy, którzy w 1872 założyli Tow. Oświa- 
ty Ludowej (TOL). Jego kontynuacją było od 1880 Tow. Czytelni Ludo- 
wych (TCL). Odegrało ono ważną rolę w budzeniu świadomości narodo- 
wej i w walce o język polski. Za jego staraniem zorganizowano spółkę ak- 
cyjną, która gromadziła fundusze na budowę Teatru Polskiego. Otwarcie 
Teatru w 1875 stało się wielkim wydarzeniem kulturalnym. Należał do 
tajnego komitetu niesienia pomocy Mazurom (1881), przekształconego 
później (1882) w Tajny Centralny, Komitet dla Mazur, Śląska i Pomorza. 
Opublikował m.in. broszury: Przewodnik dla Spółek Pożyczkowych (T. 
1870), O zakładaniu u nas rozmaitych spółek ludowych. Rzecz powiedzia- 
na na Sejmiku Spółek Zarobkowych w Poznaniu roku 1876 (P. 1877). Zm: 
18 I 1894 w Poznaniu. 


PSB, t. XVIII. 1973, s. 606-8; Zasłużeni ludzie, s. 114-7. 


MAJCHER Stanisław, ps. Budzik (1899-1990), powstaniec wielkopol- 
ski, działacz spoI.. Ur. 16 XI w Ostrowie Wielkopolskim. Syn Franciszka, 
robotnika, i Katarzyny z d. Mikołajczyk. W okresie 1914-1917 uczył się 
zawodu piekarza. W 1917 przymusowo wcielony do armii niemieckiej. Ja- 
ko ochotnik brał udział w powstaniu wielkopolskim. Uczestniczył w wal- 
kach pod Ostrowem, Odolanowem i Ostrzeszowem. Był żołnierzem 9 puł- 
ku strzelców wielkopolskich i wraz z nim wziął udział w wojnie polsko- 
-radzieckiej (1920). W okresie międzywojennym pełnił służbę w 67 pp w 
Brodnicy, jako podoficer zawodowy. Uczestniczył w wojnie obronnej 1939 
(służył w Ośrodku Zapasowym 4 DP - Armia Karpaty). Należał do gru- 
py dywersyjno-sabotażowej "Grunwald". Zaprzysiężony w ZWZ na po- 
czątku 1940. Aresztowany przez Niemców w listopadzie tegoż roku, był 
więziony w Grudziądzu, a następnie, w 1941 zesłany do obozu koncentra- 
cyjnego w Stutthofie. Po wyzwoleniu 1945 wrócił do Brodnicy i podjął 
pracę w MO. Od 1946 pracował w handlu uspołecznionym. W latach 


69
		

/Pomorze_007a_10_073_0001.djvu

			1952-1965 pełnił funkcję prezesa zarządu GS "Samopomoc Chłopska" ,w 
Brodnicy. Aktywnie uczestniczył w życiu społecznym swego środowiska. 
POlożył znaczne zasługi dla rozwoju Koła Powstańców Wielkopolskich, 
ZBoWiD oraz LZS. Był odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim OOP i 
Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym. Zm. 13 III 1990 w Poznaniu. Spo- 
czywa na cmentarzu w Brodnicy. 
Akta osobowe Koła ZBoWiD w Brodnicy. 


MALICKI Klemens (1882-1940), pedagog, dyr. gimnazjum brodnic- 
kiego. Ur. 2 VII w Swiniarcu, pow. Nowe Miasto Lubawskie. Syn Jana, 
naucz., i Pauliny ze Szczepańskich. Uczęszczał do gim. w Chojnicach 
(1898-1903) i taro należał do tajnej organizacji filomackiej. Studiował 
I 
we Wrocławiu, Berlinie i Greifswaldzie. W 1908 uzyskał doktorat z filo- 
zofii. Po studiach przez rok pracował jako naucz. gim. w Królewcu. W 
1809 wyjechał do Francji i podjął pracę w Lycee H. Poincarć w Nancy. 
Prowadził ożywioną działalność wśród emigracji polskiej. Po powrocie 
(1910) znów uczył w Królewcu, następnie w Braniewie i Lidzbarku War- 
mińskim. Opublikował wówczas kilka rozpraw i artykułów z zakresu fi- 
lozofii i filologii klasycznej. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej 
brał czynny udział w organizowaniu szkolnictwa polskiego na Pomorzu. 
Od l V 1920 do wybuchu drugiej wojny światowej pełnił obowiązki dyr. 
gim. brodnickiego. Brał również udział w pracach społ.-oświatowych. Był 
m.in. prezesem Koła Przyjaciół Harcerzy, opiekunem gimnazjalnego Tow. 
'Filomatów, przewodniczącym Tow. Miłośników Młodzieży Akademickiej 
pow. brodnickiego (1935-1939) i długoletnim czł. RM. Aresztowany 10 IV 
1940, został wywieziony do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen- 
-Oranienburg i tam zamordowany 31 VII 1940. 


Czy wiesz kto to jest. Uzupełnienia i sprostowania, W. 1983, s. 189; Oracki, s. 207. 


MANTHEY Franciszek, ps. Fr. Pelpliński, Fr. Świętojański, Fr. Bo- 
rowski (1904-1971), ksiądz, dr filozofii, religiolog. Ur. 19 IV w Zaboro- 
wie, pow. brodnicki. Syn Michała, nauczyciela" i Leokadii z Tadajew- 
skich. Uczęszczał do gim. brodnickiego (1913-1921). W okresie 1921-1924 
był alumnem Sem. Duch. w Pelplinie, następnie studiował filozofię i ger- 
manistykę na UJK i tamże uzyskał dyplom dra filozofii (1927). Święcenia 
kapłańskie otrzymał w 1928. Od 1928 do 1936 był nauczycielem Gimnaz- 
jum Biskupiego "ColI. Mar". w Pelplinie. Od 1930 prowadził także wykła- 
dy z teologii fundamentalnej i filozofii w Bem. Duch. W latach 1936-1939 
i 1946-1958 był prof. tejże uczelni. Brał aktywny udział w pracach Wy- 
działu Teologicznego TNT. W okresie drugiej wojny światowej pełnił ko- 
lejno. obowiązki administratora parafii w Tucholi, Nowym Mieście Lu- 
bawskim i Toruniu (parafia św. Jana). W 1952 otrzymał godność kanoni- 


70
		

/Pomorze_007a_10_074_0001.djvu

			ka honorowego kapituły katedralnej. W 1958 wyjechał do RFN, gdzie 
przebywał jego chory ojciec. Do kraju już nie powrócił. Za granicą pra- 
cował początkowo w szkolnictwie, w Mtinster, a od 1962 jako prof. eku- 
menizmu w Wyższym Sem. Duch. w Hildesheim. Zm. 7 VIII 1971 w Hil- 
desheim. 


Slownik teologów, t. 6, 404-8. 


MANTHEY Jan (1906-1968), ksiądz,- historyk sztuki, sekretarz Pa- 
pieskiego Instytutu Archeologii Chrześcijańskiej w Rzymie. Ur. 19 II w 
Zaborowie, pow. brodnicki. Syn Michała, nauczyciela, i Leokadii z Ta- 
dajewskich. Uczęszczał do gim. brodnickiego (1916-1924). Studiował w 
Sem. Duch. w Pelplinie. Swięcenia kapłańskie otrzymał w 1929. Po wi- 
kariacie w Chełmży pracował jako prefekt w Chełmnie (1930-1935). W 
tym czasie brał aktywny udział w pracach Wydziału Teologicznego TN't. 
W latach 1935-1939 studiował w Papieskim Instytucie Archeologii 
Chrześcijańskiej w Rzymie i tamże w 1939 otrzymał dyplom doktora. 
Wybuch wojny zastał go w Toruniu na stanowisku wikariusza przy koś- 
ciele NPMarii. Jesienią 1939 został aresztowany przez Niemców, następ- 
nie zwolniony. W latach 1940-1945 był kolejno administratorem parafii 
w Chełmży, Toruniu (u św. Jana), Nowym Mieście Lubawskim i Luba- 
wie. Wywieziony do Rzeszy przez Niemców, uciekł z transportu (18 I 1945) 
i dotarł na tereny wyzwolone przez aliantów. Był kapelanem WP wobo- 
zie, w Schweinfurcie, a także kapelanem Chorągwii ZHP "Warta". Jako 
duszpasterz pracował w B6blingen i Zuffenhausen pod Stuttgartem, w 
samym Stuttgarcie (1947) oraz w Ludwigsburgu (1948-1949). W owym 
czasie był także organizatorem stałych polskich audycji religijnych w ra- 
diu Stut,tgart. Od 1950 przebywał w Rzymie, gdzie podjął pracę naukową 
w Papieskim Instytucie Archeologii Chrześcijańskiej. Miał opinię wybit- 
nego znawcy w zakresie archeologii i katakumb rzymskich. Był członkiem 
Associazione dei Cultori di Archeologia i Polskiego Instytutu Historycz- 
nego w Rzymie. Współpracował z sekcją polską Radia Watykańskiego, w 
którym wygłosił cykl pogadanek dla chorych (1950-1952). W 1960 pa- 
pież Jan XXIII nadał mu godność prałata domowego, natomiast Paweł VI 
mianował go protonotariuszem apostolskim w 1965. Zm. nagle 30 VIII 
1968 w L6wenstein (Wirtenbergia) l został pochowany na cmentarzu w 
Ludwigsburgu (RFN). 


Słownik teolog6w, t. 6, s. 409-411. 
MAŃKOWSKI Alfons (1870-1941), ksiądz, działacz społ.-narodowy, 
historyk Pomorza. Ur. 10 IX w Kuntersztynie k. Grudziądza. Syn Jaku- 
ba, zamożnego chłopa, i Franciszki z Kamińskich. Uczęszczał do gim. w 
Grudziądzu. Studiował w Sem. Duch. w Pelplinie i na UJ (jeden semestr 


71
		

/Pomorze_007a_10_075_0001.djvu

			1902). Święcenia kapłańskie otrzymał w 1895. Do 1920 pracował jako wi- 
kary bądź administrator w różnych miejscowościach: Gniew (ok. 1895), 
Tuchola (ok. 1896), Lembarg (ok. 1897), Nowe (1898-1899), Stara Kisze- 
wa (1899-1900), Sarnowo (ok. 1901), Fordon (1902-1903), Przysiersk 
(1903-1904), Lubiszewo (1904-1910), Złotowo k. Lubawy (ok. 1910- 
-1920). W latach 1920-1923 był proboszczem w Radzyniu Chełmińskim, 
a od 1923 do 1940 w Lembargu, pow. brodnicki. Wszędzie, gdzie wypad- 
ło mu żyć i pracować, brał aktywny udział w działalności społ. i narodo- 
wej. W Gniewie, Tucholi i Nowem opiekował się towarzystwami przemy- 
słowymi i ludowymi. W 1903 uczestniczył w zjeździe organizacyjnym 
Związku Tow. Polskich w Toruniu. Jako wikary w Lubiszewie był współ- 
założycielem i czł. zarządu Banku Ludowego w Tczewie. W okresie 
1910-1918 współpracował z "Gazetą qlsztyńską" i działaczami warmiń- 
skimi. Od 1912 był opiekunem Związków Śpiewaczych na Prusy Zachod- 
nie i Warmię. W latach 1918-1919 wchodził w skład Podkomisariatu Na- 
czelnej RL w Gdańsku i Pow. RL w Lubawie. W 1920 uczestniczył w akcji 
plebiscytowej na terenie Warmii, Mazur i Powiśla. 
W okresie międzywojennym skupiał się głównie, na działalności nau- 
kowej i organizacyjnej. Szczególnie dużo pracy i uwagi poświęcał TNT, 
którego był czł. zwyczajnym od 1897, czł. dożywotnim od 1913, a od 1925 
czł. honorowym. W 1920 wybrano go na redaktora wydawnictw tegoż 
Tow. natomiast jego prezesem był od 1923 do 1939. Pełnił również odpo- 
wiedzialne funkcje w innych organizacjach naukowych i w instytucjach 
kościelnych. W 1928 został mianowany czł. komisji teologicznej PTPN. 
Był członkiem-korespondentem PAU (od 1929), wiceprezesem Instytutu 
Bałtyckiego w Toruniu (od 1930), prezesem Rady Zrzeszeń Naukowych, 
Artystycznych i Kulturalnych Ziemi Pomorskiej (od 1934), wchodził w 
skład Rady PSB,. reprezentując TNT (od 1935). Ogłosił drukiem ponad 
280 prac i artykułów, w których zajmował się głównie piśmiennictwem 
i dziejami książki polskiej, polskością Pomorza, historią diecezji chełmiń- 
skiej i warmińskiej, biografiami wybitnych ludzi Pomorza, a także osad- 
nictwem i zwyczajami na Pomorzu. Wydał m.in. Dzieje drukarstwa i piś- 
miennictwa polskiego w Prusiech Zachodnich wraz ze szczegółową biblio- 
grafią druków polskich zachodnio-pruskich (Rocz. TNT, XIII, XIV, XVI 
i XVIII, lata 1908-1911), Prałaci i kanonicy katedralni chełmińscy (Rocz. , 
TNT, XXXIII, XXXIV, 1926-1927), Zwyczaje i wierzenia ludowe w Zło- 
towie pod Lubawą (ZTNT, T. VI 1924 nr 5-6 i 7-8), Anna z Bardzkich 
Karwatowa, zarys życia i prac literackich (Pe. 1928). Opracował ponad 30 
haseł do PSB. Był współautorem dzieła Diecezja Chełmińska. Zarys hi- 
storyczny (Pe. 1928). Przygotowując do druku swoje prace utrzymywał 
bliskie kontakty i czasem korzystał z pomocy W. Kętrzyńskiego, W. Bar- 
czewskiego, A. Samulowskiego, W. Łęgi i O. Steinborna. 


72
		

/Pomorze_007a_10_076_0001.djvu

			Jego działalność społeczna i naukowa cieszyła się dużym uznaniem 
wśród współczesnych. W 1923 nadano mu członkostwo honorowe Korpo
 
racji Studentów UP, w 1925 został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi, 
w 1927 papież Pius XI nadał mu godność prałata domowego, w 1930 zo- 
stał odznaczony Krzyżem Oficerskim OPR, w 1936 otrzymał dyplom czł. 
honorowego PTPN. Aresztowany przez Niemców w 1939 i zwolniony, na- 
stępnie znów aresztowany we wrześniu 1940, został wywieziony do obozu 
koncentracyjnego w Stutthofie i zm. tamże 12 II 1941. Po śmierci pocho- 
wany był na Zaspie k. Wrzeszcza, w 1951 jego prochy przenieSiono na 
cmentarz parafialny w Lembargu. Obok mogiły umieszczono na cokole 
popiersie (dłuta I. Zelka), tego wielce zasłużonego proboszcza, działacza 
i patrioty. 


Ludzie Pomorza, s. 50-55; Oracki, s. 209-210; PSB, t. XIX, 1974, 510-513; Slownik te- 
ologów, t. VI, s. 411-8. 


MARIA KAZIMIERA, zwana Marysieńką (1641-1716), królowa pol- 
ska, żona Jana III Sobieskiego, starościna brodnicka. Ur. 28 VI w okolicy 
Nevers (Francja). Była córką Henryka, margrabiego de la Grande d' Ar- 
quien, i Franciszki de la Chatre de Brillebaut, ochmistrzyni Marii Ludwi- 
ki, późniejszej królowej polskiej (od 1646). Pierwszą podróż do Polski od- 
była z Marią Ludwiką jeszcze jako dziecko (1645-1646). Następne lata 
spędziła we Francji. Ponowny przyjazd do Polski miał miejsce w 1652 
lub 1653. Przebywała na dworze królowej Marii Ludwiki jako jej wycho- 
wanica i dwórka. W 1658 wyszła za mąż za wojewodę lubelskiego Jana 
Zamoyskiego. Zapewne wiosną 1659 zawarła bliższą znajomość z Janem 
Sobieskim. W kwietniu 1665 zmarł wojewoda Zamoyski. W maju tegoż 
roku poślubiła potajemnie marszałka wielkiego koronnego Jana Sobie- 
skiego. Niektórzy historycy 0kreślają tę ceremonię jako zaręczyny. Ofic- 
jalny obrzęd zaślubin odbył się 5 VII 1665 w kaplicy zamkowej w War- 
szawie. Była kobietą ambitną i kapryśną. Wywierała duży wpływ na 
sprawy polityczne. Mając poparcie stronnictwa francuskiego przyczyniła 
się do wyniesienia męża na tron polski (1674). W 1679 zostało jej nadane 
starostwo brodnickie. Nadanie wygasło dopiero w 1698 (brak jest infor- 
macji dotyczących jej pobytu w Brodnicy). Po śmierci Jana III Sobieskie- 
go (17 VI 1696), na skutek nieporozumień z synem Jakubem, spowodowa- 
ła upadek jego kandydatury do tronu polskiego (królem został August II 
Fryderyk). W 1699 wyjechała do Rzymu i tam przebywała przez 15 lat. 
W 1714 przeniosła się do Francji. Zm. 30 I 1716 w Blois (Francja) i tam w- 
stała pochowana. W 1717 zwłoki jej przewieziono do Warszaw,:! i złożono 
w kościele Karmelitów, a po latach siedemnastu (w 1734), umieszczono na 
Wawelu w krypcie katedralnej św. Leonarda, razem ze zwłokami Jana III. 
PSB, t. XIX. 1974, s. 637-644. 


73
		

/Pomorze_007a_10_077_0001.djvu

			MARKWICZ (Markwitz) Aleksander Albin (1877-1936), filomata po- 
morski, dziennikarz, wydawca, powstaniec wielkopolski. Ur. 27 II w Wiel- 
kim Krosinie, pow. obornicki. Syn Franciszk
, naucz. i Marii z d. Welnitz. 
Uczęszczał do gim. w Rheine (Niemcy), Śremie i Brodnicy. W Śremie na- 
leżał do tajnej organizacji filomackiej "Marianów" i pełnił w niej funkcję 
wiceprezesa (1897-1898), w Brodnicy był członkiem i prezesem tajnego 
Kółka Filomatów (1898-1899). Po złożeniu egzaminu dojrz.ałości w 1899 
studiował medycynę w Gryfii, Berlinie i Monachium. Utrzymywał bliskie 
kontakty z organizacjami filomackimi Brodnicy, Chełmna, Pelplina i To- 
runia. W Berlinie był członkiem Towarzystwa Naukowego Akademików 
Polaków, przewodniczącym Związku Prezesów Towarzystw Polskich 
oraz przewodniczącym Komitetu Sienkiewiczowskiego. Za zorganizo- 
wanie uroczystości poświęconej Henrykowi Sienkiewiczowi został wy- 
dalony z uczelni (1901): Był głównym oskarżonym w toruńskjm procesie 
filomatów pomorskich (9-12 IX 1901) i otrzymał najwyższy wymiar ka- 
ry - trzy miesiące więzienia. Karę odbył w Stadelheimie k. Monachium 
(1902). W 1912 pracował w Polskim Biurze Prasowym przy Sejmie Pru- 
skim w Berl
nie, następnie przeniósł się do Poznania i został redaktorem 
oraz wydawcą czasopisma "Życie" (1913-1920). Brał udział w powstaniu 
wielkopolskim jako dowódca kompanii SL, był referentem Centralnego 
Urzędu Wojskowego i kierownikiem Intendentury Dywizji Poznańskiej 
w stopniu ppora. Od 1920 mieszkał w Grudziądzu i po zwolnieniu się z 
wojska powrócił do pracy dziennikarskiej. Ostatnie lata życia spędził w 
Inowrocławiu. Opublikował m.in. Skorowidz spolszczonych ulic miasta 
Poznania (P. 1921), Spis b. filomatów i filaretów gimnazjum brodnickiego 
(Br. 1923), Filomaci 1816-1920 (Gr. 1931). Był współautorem pracy: Koś- 
cioły i klasztory grudziądzkie (Gr. 1928). Zm. 25 VII 1936 w Inowrocła- 
wiu. 


PSB, t. xx. 1975, s. 55-56. 


MASŁOWSKI LEON (1843-1886), ksiądz, działacz narodowy.' Ur. 20 
IX w Sąpolnie k. Człuchowa. Syn Mateusza, organisty. Uczęszczał do gim. 
w Chojnicach: Studiował teologię w Sem. Duch. w Pelplinie. Święcenia 
kapłańskie otrzymał w 1868. Pracował jako wikary w Pelplinie i Brusach, 
jako administrator w Pieniążkowie (1872) i znów wikary ,w Polskim Brzo- 
ziu (1872-1882). Był wielokrotnie karany grzywnami i więzieniem przez 
władze pruskie w okresie "Kulturkampfu". Towarzyszył Oskarowi Kol- 
bergowi w 1875, gdy ten w celach naukowych przebywał na Pomorzu. Od 
1882 pełnił obowiązki proboszcza w Górznie i tamże zm. 19 II 1886. 


Mross, t. II, L-P. 


-74
		

/Pomorze_007a_10_078_0001.djvu

			MICHAŁEK Stefan (1888-1955), prawnik, poseł na sejm RP. Ur. 13 
V w Nowym Mieście Lubawskim. Syn Bolesława i Melanii z Boye'ów. 
Uczęszczał do gim. w Nowym Mieście Lubawskim i Brodnicy (1903-1907). 
Studiował prawo na uniwersytetach w Bonn, Monachium i Królewcu. W 
Monachium był członkiem stowarzyszenia "Vistula" skupiającego studen- 
tów z Pomorza. W 1914 wcielony do armii niemieckiej, brał udział w wal- 
kach na froncie wschodnim i zachodnim, był 3-krotnie ranny. W 1919 Zo- 
stał komendantem Straży Obywatelskiej na powiat 1ubawski, następnie 
służył w wojsku polskim; W okresie 1920-1922 pracował jako sędzia w 
Toruniu. W latach 1922-1924 był prezydentem m. Torunia, później prze- 
wodniczącym RM. Od 1924 pracował jako adwokat i notariusz. Był długo- 
letnim czł. Wojewódzkiej Rady Administracyjnej i czł. Sejmiku Krajo- 
wego. W latach 1928-1930 poseł na sejm RP z ramienia Zawiązku Lu- 
dowo-Narodowego. Należał do TNT. Zm. 27 I 1955 w Toruniu. 


.1 


Bilski, Zarys, s. 103; Łoza, s. 482. 
\ 
MICHNOWSKI Marian (1881-1940), ksiądz, działacz narodowy. Ur. 
25 III w Koźminie k. Kościerzyny. Syn rolnika. Uczęszczał do ColI. Mar. 
w Pelplinie (1891-1897) i gim. w Chojnicach, gdzie należał do tajnej or-; 
ganizacji filomackiej (1897-1901) i pełnił obowiązki przewodniczącego 
koła. Studiował teologię w Sem. Duch. w Pelplinie. Święcenia kapłańskie 
otrzymał w 1905. Był wikarym w Kościerzynie, Starogardzie Gd. i Pia- 
secznie, administratorem w Kokoszkowach (1915-1916), K
ronowie i Sli- 
wicach" wikarym w Gniewie, od 1918 proboszczem w Mszanie, pow. brod- 
nicki. W latach 1918-1920 należał do Pow. RL w Brodnicy, przemawiał 
na wiecach, zbierał podatek narodowy, organizował szkolnictwo polskie, 
przygotowywał nauczycieli do pracy w wolnej Polsce. W okresie 1923- 
-1938 pełnił obowiązki dziekana dekanatu brodnickiego. Od 1938 pro- 
boszcz w Drzycimiu i dziekan dekanatu świeckiego. Aresztowany jesienią 
1939 przez Niemów, był więziony w Górnej Grupie i Gdańsku, następnie 
zesłany do obozu koncentracyjnego w Stutthofie, a później do obozu Sach- 
senhausen. Zginął bity przez blokowego Fritza 13 VI 1940. 


Bizan, s. 163; Mross, t. II, L-P. 


MIECZKOWSKI Leon (1872-1931), lekarz, doc. chirurgii Uniwersytetu 
Poznańskiego. Ur. 7 IV w Ciborzu k. Lidzbarka nad Welem (data ur. nie 
jest pewna, podana wyżej pochodzi z księgi uczniów gim. brodnickiego, 
natomiast na jego nagrobku figuruje 17 IV 1870). Syn Józefa, właściciela 
ziemskiego, i Marii z Kucharskich. Uczęszczał do brodnickiego gim. kla- 
sycznego (1880-1890), a w nim należał do tajnej organizacji filomackiej 
(1886-1890) i przez pewien czas pełnił funkcję prezesa. Egzamin dojrza- 


75 


..ł.....
		

/Pomorze_007a_10_079_0001.djvu

			-J 


łości złożył w 1890, następnie odbył jednoroczną służbę wojskową w puł- 
ku czarnych huzarów w Gdańsku. Studiował medycynę w Monachium, 
Lipsku, Rostocku i Berlinie, a ukończył w Heildelbergu. Tamże uzyskał 
doktorat medycyny w 1896. W czasie studiów należał do tajnej polskiej 
organizacji studenckiej "Zet". W latach 1896-1897 poświęcił się studiom 
patologii u prof. Fryderyka Rocklinghausena w Strasburgu. W 1897 roz- 
począł specjalizację chirurgiczną w klinice Ludwika Rydygiera we Lwo- 
wie, następnie kontynuował ją w klinice Jana Mikulicza we Wrocławiu. 
Pod koniec 1901 osiedlił się w Poznaniu i założył własną klinikę. Od 1901, 
przez 25 lat był czł. Wydziału Lekarskiego PTPN. W 1909 objął stanowi- 
sko lekarza naczelnego i ordynatora Szpitala Sióstr Elżbietanek w Pozna- 
niu. Powołany w 1915 do armii niemieckiej, został komendantem szpitala 
wojskowego w Poznaniu i chirurgicznym konsultantem 6 Armii. W grud- 
niu 1918 wstąpił do wojska polskiego i w czasie powstania wielkopolskie- 
go pełnił obowiązki dyr. oddziału chirurgicznego w Poznaniu. Zdemobili- 
zowany w 1920, w stopniu ppłka wrócił na dawne stanowisko w Szpitalu 
Sióstr Elżbietanek. Po odbytej habilitacji z zakresu chirurgii, rozpoczął 
wykłady dla studentów w 1923, na UP i prowadził je do 1927. Opubliko- 
wał 28 pr
c w języku polskim i niemieckim. W dziedzinie chirurgii jeli- 
ta grubego opracował własny sposób postępowania przy wgłobieniu esicy, 
który zyskał uznanie w ówczesnym świecie lekarskim. J eko jeden z pier- 
wszych lekarzy wykonał i zademonstrował w Poznaniu zdjęcie rentge- 
nowskie wykazujące zwichnięcie kciuka (1902). Uchodził za dobrego chi- 
rurga. W 1920 jako pierwszy w Polsce wykonał udaną resekcję płata płu- 
ca u mężczyzny w średnim wieku. W 1930 sam zmuszony był poddać się 
operacji kam nicy żółciowej. Przejścia osobiste i pogarszający się stan 
zdrowia spowodowały załamanie nerwowe. Dnia 20 VI 1931 po
ełnił sa- 
mobójstwo w Zakopanem. Został pochowany na cmentarzu w Sowinie, 
pow. pleszewski. 


PSB, t. XX. 1975, s. 730-731. 


MIESZKOWSKI Eugeniusz, ps. Ziemba, Rybak., Osa, Ostry (1907- 
-1943), oficer zawodowy WP, żołnierz ZWZ-AK. Ur. 14 III w Warszawie. 
Syn Ludwika i Katarzyny z d. Teysson. Ukończył korpus kadetów w 
Chełmnie (1928). Po uzyskaniu promocji oficerskiej w Szkole Podchorą- 
żych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej '(1930) otrzymał przydział do 67 
pp w Brodnicy. Od 1933 pełnił obowiązki dowódcy plutonu Dywizyjnego 
Kursu Podchorążych Rezerwy przy 67 pp (4 DP), a następnie również 
dowódcy plutonu w korpusie kadetów we Lwowie. W 1937 otrzymał 
awans do stopnia kapitana oraz przeniesienie do Brodnicy na stanowisko 
dowódcy kompanii ciężkich karabinów maszynowych. W czasie wojny 
obronnej 1939 dowodził l kompanią karabinów maszynowych 67 pp. Prze- 


76 


.........
		

/Pomorze_007a_10_080_0001.djvu

			szedł szlak bojowy od rejonu Brodnicy przez Włocławek, tereny nad Bzu- 
rą do Puszczy KampinosKiej. Po kapitulacji Warszawy i 
yczerpaniu 
się amunicji (2 X) ukrył broń, rozwiązał kompanię i rozpoczął działalność 
konspiracyjną w ramach ZWZ na terenie sochaczewskim. Wyznaczony 
przez dowództwo ZWZ na stanowisko komendanta obwodu Sochaczew, 
pełnił tę funkcję do końca 1940. W styczniu 1941 został przeniesiony na 
stanowisko komendanta obwodu Ostrów Mazowiecka. 3 V 1943 otrzymał 
awans na stopień majora. W cztery dni później, w potyczce z wrogiem 
został ciężko ranny. Przewieziony do Warszawy zmarł tamże 29 V 1943. 
Pochowano go jako Józefa Nowakowskiego na Cmentarzu Powązkowskim 
w Warszawie. Po wojnie zwłoki ekshumowano i przewieziono do grobow- 
ca rodzinnego (też w Warszawie). Jego żona Irena, naucz. w Brodnicy, by- 
ła aresztowana w lutym 1940 przez gestapo i zesłana do obozu koncentra- 
cyjnego w Ravensbruck. Po wojnie do czasu przejścia na emeryturę uczy- 
ła w brodnickich szkołach podstawowych. 


Wawrzyniak Wł., Biuletyn informacyjny Klubu Srodowiska b. 67 pulku piechoty w 
Bmdnicy. Br. 1989. 
, 
MURAWSKA Agnieszka (?-1944), czł. AK. Córka Józefa, mieszkańca 
wsi Pokrzydowo, w pow. brodnickim. Jej zagroda stanowiła punkt kon- 
taktowy dla polsko-radzieckiej grupy desantowej "Pomorze". W grud- 
niu 1944 kwaterowali u niej: dowódca ppor. Henryk Mycko, ppor. Ste- 
fan Włoszkowski, st. sierż. Władysław Wilczyński i zbiegły z niewoli nie- 
mieckiej oficer riidziecki, nieznanego nazwiska. 29 XII 1944 gospodarstwo 
Murawskiej zostało otoczone przez oddział Jagdkommando. W walce zgi- 
nęli wszyscy żołnierze. W odwet za udzieloną pomoc grupie desantowej, 
. Niemcy zastrzelili na miejscu Agnieszkę Murawską wraz z córką Józefą 
(zob. Bekter Joanna). Tego samego dnia rozstrzelano jeszcze 12 mieszkań- 
ców Pokrzydowa, a w dwa dni później następnych 3. Ofiary zbiorowej 
egzekucji spoczywają na miejscowym cmentarzu. 


Michalska, s. 262. 


NAGENGAST Tadeusz (1919-1989), ksiądz, działacz emigracyjny. Ur. 
3 XI w miejscowości Bystrzek w Poznańskiem. Syn Franciszka, b. pow- 
stańca wielkopolskiego, podoficera zawodowego 67 pp, i Cecylii z March- 
Iewskich. Wychowywał się w Brodnicy. Uczęszczał do miejscowego gim. 
i w nim należał do wyróżniających się harcerzy i sportowców. Po złoże- 
niu egzaminu dojrzałości (1937) wstąpił do Sem. Duch. w Gnieźnie. W 
1939 przeniósł się na studia teologiczne do Poznania. Gdy wybuchła woj- 
na 1939 przebywał u dziadków w Śremie. Stamtąd został wywieziony na 
roboty w Niemczech, następnie zesłany do obozu koncentracyjnego w 
Mauthausen-Gusen. Za działalność patriotyczną znaleźli się w obozach 


77
		

/Pomorze_007a_10_081_0001.djvu

			koncentracyjnych również jego rodzice i dwaj bracia. Wyzwolony w 1945 
przez wojska amerykal1skie został skierowany przez bpa J. Gawlinę na 
studia teologiczne, na Uniwersytet Gregoriański w Rzymie. W 1948 przy- 
jechał do Polski i w katedrze poznańskiej otrzymał święcenia kapłańskie 
z rąk arcybiskupa yv. Dymka. Po krótkim pobycie w kraju powrócił d6 
Rzymu i ukończył studia uzyskując złoty medal papieski. W 1952 obronił 
pracę doktorską. Skierowany przez bpa Gawlinę do Edmonton objął kate- 
drę prof. teologii dogmatycznej w tamtejszym Sem. Du'ch. W tym czasie 
dużo pracy poświęcał miejscowej Polonii. Zorganizował dla niej szkołę 
przedmiotów ojczystych i drużyny harcerskie. W latach 1960-1965 był 
kapelanem Armii Kanadyjskiej na dalekiej Północy. W 1965 objął para- 
fię RobIin, a w 1970 Dauphin (w archidiecezji Winnipeg). W 1983 przejął 
duszpasterstwo w małej wspólnocie parafialnej przy kościele św. Anny 
w Winnipeg. Do końca brał udział w życiu polonijnym. Był delegatem 
Stowarzyszenia Księży Polskich na Kongres Polonii i czł. Tow. Przyja- 
ciół KUL-u. Zm. 29 I 1989 i został pochowany na polskim cmentarzu św. 
Ducha w Winnipeg. 


Sajewicz J.: Pośmiertne wspomnienie o księdzu Tadeuszu. 1989 (Druk w Kanadzie). 


NIEMOJEWSKI Andrzej, ps. m.in. Lambro (1864-1921), pisarz, pu- 
blicysta, religioznawca, działacz społ.-polityczny. Ur. 24 I w Rokitnicy k. 
Świedziebni. Syn Feliksa, właściciela Rokitnicy, i Józef y z Noskowskich 
(siostry kompozytora Zygmunta Noskowskiego). Wnuk gen. Józefa Nie- 
mojewskiego. W latach 1876-1880 uczęszczał do gim. brodnickiego i w 
nim należał do tajnej organizacji filomackiej (1877-1880). Od 1881, przez 
dwa lata, uczył się w Krakowie, następnie w Nowym Sączu. Po złożeniu 
egzaminu dojrzałości w 1885, studiował na wydziale prawa uniwersytetu 
w Dorpacie. W 1888 przerwał studia, ożenił się ze Stanisławą Mikiewi- 
czówną i kilka miesięcy spędził w dawnej Galicji. W styczniu 1889 prze- 
niósł się do Warszawy i postanowił utrzymać się z pióra. Swoje utwory 
publikował na łamach "Wędrowca", "Tygodnika Ilustrowanego" i "Og- 
niska". Przebywając w latach 1890-1891 na terenie Małopolski, zbliżył 
się do ruchu socjalistycznego, poznał Ignacego Daszyńskiego. W 1892 ob- 
jął stanowisko naczelnika sekretariatu Sosnowieckiego Tow. Kopalń i Za- 
kładów Hutniczych w Sosnowcu. Warunki życia i pracy górników wywar- 
ły na nim głębokie wrażenie i dały impuls do podjęcia problematyki ro-, 
botników w publikowanych utworach. W 1898 przeniósł się do Warszawy 
i tu osiadł na stałe. W grudniu 1899 został aresztowany wraz z innymi 
warszawskimi działaczami oświatowymi i trzy miesiące przebywał w X 
pawilonie cytadeli warszawskiej, później był poddany nadzorowi policyj- 
nemu. W latach 1903-1904 zwiedził Włochy, Palestynę, Liban, Egipt i 
Grecję. Najbardziej ożywioną działalność polityczną prowadził w 1905. W 


78
		

/Pomorze_007a_10_082_0001.djvu

			czasie pierwszej wojny"'-światowej był zdecydowanym zwolennikiem or- 
ientacji proalianckiej. W Polsce niepodległej reprezenował kierunek zbli- 
żony do endecji. Często atakował Józefa Piłsudskiego, zwłaszcza w pierw- 
szej połowie 1919. Toczył walkę z Sejmem na tle reformy rolnej, której 
był zdecydowanym przeciwnikiem. 
Jako pisarz debiutował w roku 1891 w Krakowie tomikiem Poezje i 
cyklem opowiadań Poezje prozą (Obrazy). Jego bogaty dorobek twórczy 
obejmuje wiele tomów wierszy, nowel, powieści, dramatów, przekładów, 
prac krytycznoliterackich, publicystycznych i religioznawczych. Posiadał, 
także długoletnią praktykę dziennikarską. Z jego inicjatywy powstał we 
Lwowie (1905) miesięcznik "Kuźnica", wyrażający postępowe poglądy in- 
teligencji polskiej. W latach 1906-1921 redagował i wydawał tygodnik 
"Myśl Niepodległa". Pod koniec życia uprawiał publicystykę, w której da- 
wał wyraz swym nacjonaiistycznym poglądom. 
Zm. nagle 3 XI 1921 w Warszawie. Wobec trudności stawianych przez 
duchowieństwo katolickie, został pochowany na cmentarzu kalwińskim. 


LP, t. II ,s. 30; Obraz Literatury Polskiej. Literatura okresu Mlodej Polski, t. I, W. 
1968, s. 391-409; PSB, t. XXIII, 1978,s. 3-10; Slqski slownik biograficzny red. J. Kan--.! 
tyka i W. Zieliński, t. III, Ka. 1981 s. 238-241. . 


NIEMOJEWSKI Józef h. Rola (1769-1839), gen. brygady, uczestnik 
powstania kościuszkowskiego. Ur. 4 VII, zapewne w Śremie. Syn Anto- 
niego, szambelana królewskiego (po śmierci żony poświęcił się stanowi du- 
chownemu), i Elżbiety z Bo-janowskich. Studiował w Akademii Leopoldi- 
na we Wrocławiu. Od 1787 służył w wojsku pruskim i tegoż roku uczest- 
niczył w interwencji zbrojnej w Holandi. W 1790 przeszedł do armii pol- 
skiej i służył pod rozkazami gen. Antoniego Józefa Madalińskiego. Po 
przystąpieniu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do Targowicy 
(1792) podał się do dymisji. W czasie insurekcji przekradł się do obleganej 
Warszawy i uzgodnił z Kościuszką poderwanie Wielkopolski do pow- 
stania. Dowodząc 600 zbrojnymi odniósł zwycięstwo nad Prusakami pod 
Kościanem. Po połączeniu z dywizją gen. Jana Henryka Dąbrowskiego pod 
Słupcą, otrzymał za zasługi, przekazany mu przez Kościuszkę, pierścień 
z napisem: ,;Ojczyzna swemu obrońcy" (nr 30). W październiku 1794 brał 
udział w zdobyciu Bydgos,zczy, a w listopadzie bronił mostu na Wiśle w 
Warszawie, gdy Suworow szturmował Pragę. Po upadku powstania udał 
'się na emirgację i służył w legionach. W 1798 uzyskał od ,J. H. Dąbrow- 
skiego dymisję i wrócił do kraju. W 1805 jako czł. IV stopnia działał w lo- 
ży masońskiej "Świątynia Mądrości". Po zajęciu Berlina przez Francuzów 
w 1806 został mianowany gen. brygady i komendantem departamentu 
poznańskiego. Na początku 1807 zebrał 6 tys. pospolitego ruszenia, wal- 
czył pod Tczewem i zdobył Bramę Gdańską. Za Tczew otrzymał Krzyż 
Kawalerski Virtuti Militari (1808). W marcu 1807 przejął dowództwo bry- 
I 


79
		

/Pomorze_007a_10_083_0001.djvu

			gady w dywizji gen. Józefa Zajączka. W 1809 brał udział w obronie Se- 
rocka. W 1812 był dowódcą 15 brygady w l dywizji kawalerii lekkiej. W 
bitwie pod Ostrownem (26 VII) dostał ciężki postrzał w piersi. Leczył się we 
wsi Czaplice, później w Wiesbaden. Po bitwie pod Lipskiem (1813) dowo- 
dził kompanią polskiej gwardii honorowej. Gdy wojska sprzymierzone za- 
jęły Paryż, wrócił do kraju i przeszedł na rentę. Do czasu powstania li- 
stopadowego (1830-1831) przebywał w Warszawie. W 1833 kupił majątek 
RokitI).ica k. Swiedziebni i tutaj zamiesz
ał. W Rokitnicy zgromadził ar- 
chiwum domowe, bibliotekę, obrazy, zabytkowe meble i militaria (ze zbio- 
rów tych zachowały się: militaria - znajdują się w Muzeum WP w War- 
szawie, archiwalia - w Archiwum Akt Dawnych, część mebli - w Mu- 
zeum Narodowym, oddz. w Łazienkach). Zm. w Rokitnicy 16 VII 1839 
i został pochowany na cmentarzu w Swiedziebni. Do naszych czasów za- 
chowała się płyta nagrobna w miejscu pochówku. 
Krajewski M., Bene merentes (dobrze zaslużeni) dla Rypina. Rypin 1988, s. 18-9; PSB, 
t. XXIII. 1978 s. 16-8. 


OLSZEWSKI Leon (1874-1941), ksiądz, działacz narodowy. Ur. 11 IV 
w Nowym Mieście Lubawskim. Uczęszczał do gim. w Chełmnie. Studio- 
wał w Sem. Duch. w Pelplinie. Swięcenia kapłańskie przyjął w 1904. Był 
wikarym w Rogóźnie, Chmielnie, Brodnicy, Pokrzydowie, Subkowach i 
Łęgu, administratorem w Ugoszczy k. Bytowa (1909-1912), kuratusem w 
Góralach, pow. brodnicki i proboszczem w Ostrowitem k. Jabłonowa od 
1928. W okresie 1918-1920 należał do Pow. RL w Brodnicy, werbował 
ochotników do wojska polskiego, zbierał podatek narodowy, organizował 
wiece i na nich przemawiał. Był czł. TNT (1912). Zm. 23 IX 1941 w Ostro- 
witem. 


Bizan, s. 165; Mross ,t. II, L-P. 


OLSZEWSKI Władysław (1866-1959), działacz niepodległościowy, 
starosta brodnicki. Pochodził z Lidzbarka nad Welem i z zawodu był rol- 
nikiem. W okresie zaboru pruskiego brał czynny udział w pracach róż- 
nych polskich organizacji. Często demonstrował swój patriotyzm i Niem- 
cy ironicznie nazywali go "królem polskim". Dużą aktywność przejawiał 
w okresie 1918-1920. Był współtwórcą TOW, Pow. RL i SL w Brodnicy, 
a także współzałożycielem "Gazety Brodnickiej". Za działalność na rzecz 
wyzwolenia Polski Niemcy szykanowali go i kilkakrotnie więzili. W la- 
tach 1919-1928 pełnił urząd starosty brodnickiego. Zm. w 1959. 


Bizan, s. 165. 


ORLEWICZ Antoni (1904-1988), drukarz i działacz spoI.. Ur. 16 V 
w Brodnicy. Był synem Bolesława, mistrza szewskiego, i Katarzyny z Kli- 
mowskich. Jako kilkunastoletni chłopiec brał aktywny udział przy wyz- 


80
		

/Pomorze_007a_10_084_0001.djvu

			walaniu Brodnicy w latach 1918-1920. Zdobytą i kupioną od Niemców 
broń przekazywał tworzącym się oddziałom polskim. Był dwukrotnie 
aresztowany przez Grenzschutz. W latach międzywojennych prowadził 
sklep z artykułami i instrumentami muzycznymi. Brał udział w kampanii 
wrześniowej 1939 w ramach Obrony Narodowej. W okresie okupacji nie- 
mieckiej pracował jako introligator. Po wojnie zorganizował Zakłady Gra- 
ficzne w Brodnicy i przez wiele lat nimi kierował. W 1945 wydawał "Głos 
Brodnicki" (wyszło kilka numerów). Był doskonałym znawcą dziejów 
Ziemi Michałowskiej i wieloletnim przewodnikiem turystycznym. Odzna- 
czony m.in. Złotym Krzyżem Zasługi. Zm. 25 XII w Brodnicy i został po- 
chowany na miejscowym cmentarzu. 


Relacja Jan
 Mełnickiego, zam. w Brodnicy. 


ORLEWICZ Kazimierz (1897-1989), piekarz, działacz społ. Ur. 9 II 
w Brodnicy. Syn Bolesława, mistrza szewskiego, i Katarzyny z Klimow- 
skich. W okresie 1911-1914 uczył się zawodu piekarza-cukiernika w Byd- 
goszczy, następnie pracował jako czeladnik. W 1916 został wcielony do 
armii niemieckiej. Wysłany na front zachodni brał udział w walkach pod 
Verdun (1916). Po zakończeniu wojny (1918) wrócił do Brodnicy i włą- 
czył się do działań na rzecz wyzwolenia Ziemi Michałowskiej. W czerwcu 
1919 zgłosił się jako ochotnik do l pułku ułanów wielkopolskich i wraz z 
nim uczestniczył w walkach o wyzwolenie Pomorza. Zdemobilizowany w 
lipcu 1922 wrócił do rodzinnego miasta. W latach 1923-1939 prowadził 
własny zakład piekarniczy przy ul. Kopernika 8. Uczestniczył w kampanii 
wrześniowej (1939) w ramach Obrony Narodowej. Aresztowany przez 
Niemców 10 IV 1940, został zesłany do obozu koncentracyjnego w Maut- 
hausen. Zwolniony z obozu po czterech miesiącach, pracował jako robot- 
nik, pozostając pod nadzorem policji. Po zakończeniu działań wojennych 
uruchomił i znów prowadził swój zakład piekarniczy. Od 1950 do czasu 
przejścia na emeryturę pracował w Spółdzielni Krawieckiej. Przez 
wszystkie lata brał aktywny udział w życiu miasta. Zm. 24 II 1989 w Brod- 
nicy i został pochowany na miejscowym cmentarzu. 


Relacj'l Marii Cybulskiej, zam w. Brodnicy. 


OSMAŃSKI Mateusz (1796-1857), ksiądz, działacz narodowy, autor 
powieści dla ludu i młodzieży, tłumacz. Ur. 19 II w Chełmży. Syn Kon- 
stantego, organisty, i Małgorzaty z Gostomskich. Nauki elementarne po- 
bier
ł w Chełmży. W latach 1808-1813 był uczniem Akademii Chełmiń- 
skiej, która w tym okresie podlegała Izbie Edukacyjnej Księstwa War- 
szawskiego. Gdy choroba przerwała mu naukę, przez pewien czas praco- 
wał w biurze podprefekta pow. toruńskiego. W latach 1815-1818 studio- 


81
		

/Pomorze_007a_10_085_0001.djvu

			wał teologię w Sem. Duch. w Chełmnie. Po otrzymaniu święceń kapłańs- 
kich był kapelanem sióstr benedyktynek i szarytek, uczył także w szko- 
le żeńskiej. W 1826 bp Ignacy Mathy mianował go inspektorem szkół 
ludowych w pow. chełmińskim, później również w wąbrzeskim., W latach 
1831-1857 był proboszczem i dziekanem w Brodnicy oraz inspektorem 
szkół ludowych na powiat. W 1833 założył Towarzystwo Samokształce.., 
niowe Nauczycieli. Bp Anastazy Sedlak w uznaniu zasług mianował go w 
1849 kanonikiem honorowym chełmińskim. Kandydował na biskupa, lecz 
rząd pruski odrzucił wniosek, uznając go za "persona non grata". 
Ks. Mateusz Osmański zapisał się w pamięci potomnych jako dobro- 
czyńca ludu i działacz narodowy. W okresie Wiosny Ludów współdziałał 
z Ignacym Łyskowskim. Uczestniczył w pracach brodnickiej Ligi Narodo- 
wej Polskiej. Współpracował również z czasopismami tego okresu: "Szkó
- 
ką Narodową", "Szkołą Narodową" oraz "Katolikiem". Propagował hasła 
pracy organicznej. Największy rozgłos przyniosły mu jednak powieści dla 
ludu i tłumaczenia (ponad 20 książeczek). Swoje powieści drukował w ofi- 
cynie Karola Augusta K6hlera w Brodnicy. Na uwagę zasługują powiast- 
ki dla dzieci i młodzieży. Ogłosił drukiem m.in.: Książę Almazor i jego 
sługa M ustafa (1859), Sejmik na bagnie w karbowskim boru, czyli przes- 
troga dobrze życzącego dla członków bractwa trzeźwości (1855), Macioś 
(1856), Donna Marya Matyaszówna (1856), Starogrodzka kapela (1857) 
oraz tłumaczenia z niemieckiego: Róża z 'l'anenbergu (1851), Wierność i 
litość (1851), Brat Józef (1851), Bolesław, czyli dalszy ciąg Genowefy 
(1854), Losy Reinholda (1856). Zm. 13 XII 1857 w Brodnicy i został pocho- 
wany w miejscowym kościele parafialnym. 


LP, t. II, s. 116; PSB, t. XXIV. 1979, s. 369-70; Zasłużeni ludzie, s. 144-7. 


OSSOWSKI Stanisław (1886-1929), działacz niepodległościowy i poli- 
tyczny, poseł na sejm RP. Ur. 6 VI w Najmowie, pow. brodnicki. Syn Fe- 
liksa, ziemianina, i Wandy z Wolszlegierów. Uczęszczał do gim. brod- 
nickiego (1898-1905). W 1906 odbył jednoroczną służbę warmii niemiec- 
kiej. Po ukończeniu studiów w Akademii Rolniczej w Lipsku gospodarzył 
we własnym majątku Najmowo; równocześnie działał w polskich organi- 

cjach rolniczych (m.in. w Związku Kółek Rolniczych Zachodnio-Pru- 
skich), spółdzielczych i oświatowych. Był czł. TNT (1907-1923). Publiko- 
wał artykuły na tematy rolnicze w czasopismach: "Ziemianin" i "Kłosy". 
W okresie pierwszej wojny światowej służył jako oficer w wojsku nie- 
mieckim. Od 1918 przebywał w Najmowie i brał udział w pracach Pow. 
RL w Brodnicy, był komendantem SL na pow. brodnicki, czł. TOW Po- 
morza, należał do współzałoży
ieli "Gazety Brodnickiej". W styczniu 1919, 
zagrożony aresztowaniem przez władze pruskie, wyjechał z Najmowa i Vi 
Ostrowi Mazowieckiej został instruktorem 2 pułku ułanów Legionów Pol- 


82
		

/Pomorze_007a_10_086_0001.djvu

			skich. Gdy 2 pułk przekształcono na 18 pułk ułanów pomorskich, został 
dowódcą szwadronu i wraz z nim brał udział w przejmowaniu Pomorza 
z rąk niemieckich, a później uczestniczył w wojnie polsko-radzieckiej. Dla 
swego pułku dostarczył znaczną ilość koni z Najmowa, zakupił siodła i 
wspomagał go finansowo. Zdemobilizowany w 1921 w stopniu majora, 
wrócił do Najmowa. Od tego czasu prowadził ożywioną działalność poli- 
tyczną. Był prezesem zarządu wojewódzkiego Chrześcijańsko-Narodowe- 
go Stronnictwa Rolniczego (późniejszego Stronnictwa Chrześcijańsko-Na- 
rodowego) i z jego listy został wybrany posłem do sejmu RP (1922-1927). 
Należał do rzeczników zjednoczenia grup konserwatywnych i przeciwni- 
ków współpracy z endecją. Był także prezesem Okręgu Brodnickiego 
Związku Powstańców i Wojaków na Pomorzu. Zm. nagle 21 I 1929 w 
Brodnicy i został pochowany w grobowcu rodzinnym na miejscowym 
cmentarzu. \ 


PSB, t. XXIV. 1979, s. 44.5-6. 


OZIMINOWA Franciszka- z d. Karczewska (ok. 1900-1945), czł. AK. 
Ur. się i mieszkała w Brodnicy. W czasie okupacji niemieckiej, będąc 
wdową po właścicielu fabryczki, pracowała jako kasjerka w aptece. Za- 
przysiężona w AK, w 1943, należała do sekcji sanitarnej WSK obwodu 
brodnickiego. Zbierała środki lecznicze dla organizowanego punktu sani- 
tarnego w Pokrzydowie (zob. Bekter Joanna). Aresztowana 3 I 1945 w 
licznej grupie członków AK, była więziona w Brodnicy, później 'W Byd- 
goszczy, zginęła w transporcie więziennym na trasie' do Nakła. 
Michalska, s. 305; Zawacka, s. 218. 


PAŁUBICKI Jan, pś. Grom, Janusz, Piorun, używał także nazwisk: 
Borowy Jan, Gradowski Jerzy, Giirke, Skulimowski (1897-1983), płk WP, 
komendant Okręgu Pomorskiego AK. Ur. 5 IV w Kloni k. Chojnic. Kształ- 
cił się w progimnazjum pelplińskim i gim. brodnickim. W Brodnicy na- 
leżał do tajnej organizacji filomackiej i do tajnego skautingu (1914). Brał 
udział w powstaniu wielkopolskim i wojnie polsko-radzieckiej. W okresie 
międzywojennym oficer zawodowy. W 1939 pełnił funkcję dyr. naukowe- 
go \\' Oficero;;kiej Szkole Artylerii w Toruniu, W czasie kampanii wrz
śnio- 
wej 1939 walczył na Pomorzu. Ranny dostał się do niewoli niemieckiej, 
później zwolniony ze względu na zły stan zdrowia, zamieszkał pod przy- 
branym nazwiskiem Jerzy Gradowski, w Brodnicy i pracował w tartaku. 
W 1941 rozpoczął działalność konspiracyjną w ZW.Z-AK. Był współorga- 
nizatorem inspektoratu brodnickiego ZWZ-AK. W 1942 został aresztowa- 
ny, następnie zwolniony z braku dowodów winy. W 1943, po aresztowa- 
niu Rudolfa Ostrihansky'ego został komendantem Okręgu Pomorskiego 
Na okres jego pracy jako komendanta przypada największy rozwój dzia- 


,803
		

/Pomorze_007a_10_087_0001.djvu

			, 


łalności AK na tym terenie. Okręg liczył wówczas kilkanaście tysięcy za- 
przysiężonych żołnierzy. Na skutek złego stanu zdrowia, w drugiej po- 
łowie 1944 złożył rezygnację z funkcji komendanta. Zastąpił go płk Fran- 
ciszek Trojanowski, ps. Fala, Trojańczyk. Po wojnie aresztowany i sądzo- 
ny w 1946, następnie zwolniony dzięki amnestii. Po wyjściu z więzienia 
zamieszkał w Poznaniu. Zm. tamże 8 X 1983. Był odznaczony m.in. Krzy- 
żem Virituti Militari IV kI. 


Górski G., Pomorscy konspiratorzy. Plk Jan Palubicki. "Nu 1989 nr 18; Stromski, s. 
105-6. 


PAWLlK 1
dward (1926-1984), ppłk rezerwy WP, długoletni prdCOW- 
nik administracji państwowej ,działacz polityczny (PZPR). Ur. 4 V w Kra- 
kowie. Syn Jana, konduktora kolejowego, i Marii z Tyrałów. W czasie 
okupacji niemieckiej pracował jako robotnik, a od 1945 do 1949 jako te- 
legrafista kolejowy. W 1948 złożył egzamin dojrzałości i -rozpoczął studia 
, na Wydziale Spółdzielczym UJ, ale w następnym roku z nich zrezygno- 
wał. W okresie 1949-1950 służył w wojsku. Zwolniony w stopniu cho- 
rążego wrócił do pracy w PKP. W latach 1951-1957 znów pełnił służbę 
wojskową, tym razem jako oficer zawodowy. Od 1952 mieszkał i pracował 
w Grudziądzu. W 1957 przeszedł do rezerwy w stopniu kapitana. Przez 
nastGpne dwa lata. uczył się w Tec.lmIkum Chemicznym w Grudziądzu. \V 
okresie 1959-H)64 pracował naJplerw w Grudziądzkich Zakładach Przemy-- 
s]u Energetycznego, później b
Tł £:a;,;tępcą dyr. Miejskiego Handlu De!;ali- 
cznego. Od 1964 pełnił obowiązl
i zast
pcy przewodniczącego PMRN w Gru- 
dziądzu. W 1966 ukończył studia w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Poz- 
naniu. W latach 1968-1973 był przewodniczącym PPRN w Brodnicy, od 
1973 do 1975 naczelnikiem powiatu, a po reformie administracyjnej na- 
czelnikiem miasta (do 1984). Położył znaczne zasługi dla rozwoju Brod- 
nicy i regionu. Pełnił wiele odpowiedzialnych funkcji spoI. Był odznaczo- 
ny m.in. Krzyżem Kawalerskim OOP. Zm. 7 V 1984 i został pochowany na 
cmen tarzu brodnickim. 


Materiały i informacje żony Heleny Pawlik, zam. w Toruniu. 


PEŁKA Stanisław (1871-1928), ksiądz, działacz narodowy. Ur. 13 XI 
w Szwarcenowie. Syn Walentego, krawca, i Julianny z domu Volmann. 
Uczęszczał do Coll. Mar. w Pelplinie, następnie do gim. w Nakle i Brod- 
'" nicy, gdzie w latach 1890-1892 należał do tajnej organizacji filomackiej. 
Studiował teologię w Sem. Duch. w Pelplinie. Święcenia kapłańskie przy- 
jął w 1896. Był wikarym w Swarzewie i Mędromierzu, proboszczem w 
Nidzicy (1904-1919) i Toruniu (parafia św. Jakuba) od 1919. W Toruniu 
pełnił także obowiązki dziekana (1920-1927). Należał do TNT w latach 
1901-1928. Od 1925 był prezesem Wydziału Teologicznego tego Towa- 


84 


III....
		

/Pomorze_007a_10_088_0001.djvu

			rzystwa. W ciągu całego życia brał aktywny udział w pracach polskich 
organizacji spoI.. W okresie pierwszej wojny światowej za działalność pa- 
triotyczną był szykanowany, kilkakrotnie aresztowany, wreszcie przemo- 
cą wywieziony na teren b. Królestwa Kongresowego. Zm. 6 VII 1928 w 
Toruniu. 


Mross, t. II, L-P. 


PETO Feliks Wincenty (1898-1984), działacz niepodległościowy, ku- 
piec. Ur. 4 IV w Brodnicy. Syn Jana Władysława, kupca, i Marii z d. Pil- 
czek. W latach 1908-1916 był uczniem gim. brodnickiego. W 1916 został 
wcielony do armii niemieckiej i skierowany na front zachodni. Brał udział 
m.in. w walkach pod Verdun. W okresie od listopada 1918 do kwietnia 
1919 czł. TOW i SL w Brodnicy. W kwietniu 1919 zgłosił się jako ochot- 
nik do wojska polskiego (dywizjon wielkopolskich pociągów pancernych). 
Uczestniczył w wojnie polsko-radzieckiej 1920. Z pojazdów zdobytych 
na nieprzyjacielu sformował w Bobrujsku pluton samochodów pancer- 
nych. Wyróżnił się w walkach ofensywnych pod Kowlem. Po zakończeniu 
działań wojennych przeszedł do rezerwy i pracował jako kupiec naj- 
pierw w Lubawie, później w Brodnicy. Brał udział w wojnie obron- 
nej 1939 jako kapitan wojsk pancernych. Po klęsce wrześJ;j.iowej przedo- 
stał się przez Rumunię i Węgry do Francji, a następnie przez Hiszpanię i 
Gibraltar do Szkocji. Do końca wojny pełnił służbę w intendenturze 2 
Korpusu Polskiego. Mianowany komendantem obozu repatriacyjnego 
przebywał za granicą do 1948. Po powrocie do kraju zamieszkał w War- 
szawie i do 1965 pracował w admini5tracji Powszechnych Domów Towa- 
rowych. W 1978 otrzymał awans na stopień mjra rezerwy wojsk pancer- 
nych. Był wielokrotnie odznaczany, w tym Srebrnym Krzyżem Virtuti 
Militari (za zasługi w walkach pod Kowlem), dwukrotnie Krzyżem Wa- 
lecznych, Krzyżęm Kawalerskim OOP. Zm. 24 X 1984 w Warszawie. Spo- 
czywa na cmentarzu wojskowym na Powązkach, w kwaterze powstańców 
wielkopolskich. 


Relacja syna Mirosława Peto, zam. w Warszawie. 


PLĄSKOWSKI Andrzej h. Oksza (1736-1802), archidiakon pomezań- 
ski, kanonik warmiński i chełmiński. Ur. w Ziemi Dobrzyńskiej. Był sy- 
nem Józefa, dziedzica wsi Radziki Małe i folwarku Łapinóżek, starosty 
brodnickiego w latach 1750-1763 (zob.), i Rozalii z Czapskich. Studiował 
m.in. w Krakowie. Posiadał doktorat prawa. Swięcenia kapłańskie otrzy- 
mał w 1761. Był proboszczem we Wrockach, wówczas pow. brodnicki, ar- 
chidiakonem pomezańskim (1763-1797), delegatem kapituły chełmińskiej 
na sejmik generalny w Grudziądzu (1764). Około 1763 został kanonikiem 
warmińskim, a w 1769 kanonikiem chełmińskim oraz proboszczem w Leź- 


85
		

/Pomorze_007a_10_089_0001.djvu

			1 


wicach i Szadwałdzie na Zuławach Malborskich. W 1791 ufundował mar- 
murowe, inskrypcyjne epitafium w kościele pod wezawniem Niepokala- 
nego Poczęcia N.P. Marii w Brodnicy, poświęcone rodzicom - Józefowi 
Pląskowskiemu (zm. 1773) i Rozalii z Czapskich (zm. 1755). Zm. 28 I 1802 
w Radzikach Małych. Pochowany w Brodnicy. 


PS B, t. XXVI. 1981, s. 701; Oracki, Slownik biograficzny, s. 81-2. 


PLĄSKOWSKI Józef h. Oksza (?-1773), starosta brodnicki (1750- 
-1763). Syn Wojciecha, właściciela Radzik Małych i Łapinóżka w Ziemi 
Dobrzyńskiej, i Zofii z Kaweczyńskich, córki Albrechta (Olbrachta), pod- 
komorzego chełmińskiego i starosty brodnickiego (1698-1713). Naśladu- 
jąc starszego brata Albrechta (Olbrachta), administratora starostwa brod- 
nickiego (1715-1730) związał się z Franciszkiem Bielińskim (zob.), póź- 
niejszym marszałkiem wielkim koronnym. Po bracie wziął też w admini- 
strację starostwo brodnickie, które to należało do F. Bielińskiego. W prze- 
ciwieństwie do brata nie zaangażował się po stronie Stanisława Leszczyń- 
skiego. Zapewne w.1735 ożenił się z Rozalią z Czapskich, córką miecznika 
ziem pruskich. Był zaufanym człowiekiem F. Bielińskiego na terenie Prus 
Królewskich i niejako w zamian za usługi otrzymał od niego wraz z żoną 
(3 VI 1750) starostwo brodnickie. Na sejmikach chełmińskich i dobrzyń- 
skich działał na rzecz dworu, jak i republikanów. W 1754 w sporze o or- 
dynację ostrogską udzi
lił poparcia hetmanowi wielkiemu koronnemu 
Janowi Klemensowi Branickiemu. Stojące w Prusach Królewskich od- 
działy rosyjskie w 1759, dokonały znacznych spustoszeń w starostwie 
brodnickim i jego własnych dobrach. Wybrał się więc do Warszawy, by 
złożyć skargę na Rosjan, ale zamiaru nie zrealizował. W 1763 znalazł się 
pod naciskiem dworu królewskiego, który namawiał go, aby starostwo 
brodnickie przekazał na rzecz wojewody bracławskiego Jana Jabłonow- 
skiego i jego żony, Anny z Sapiehów. Rozgoryczony wobec Sasów nie 
udzielił poparcia stronnictwu republikanów w okresie bezkrólewia 1763- 
-1764. W czasach Stanisława Augusta, będąc w podeszłym wieku, wyco- 
fał się z czynnego życia politycznego. W 1751 sprowadził do Brodnicy re- 
formatów i wraz z żoną ufundował im klasztor oraz późnobarokowy, jed- 
nonawowy kościół (ukończony 1761), o jednolitym rokokowym wystroju 
wnętrza. Zm. 28 IV 1773 i został pochowany u Reformatów w Brodnicy. 
W 1791 syn Andrzej (zob.) ufundował w tymże kościele epitafium dla 
swoich rodziców. 


PSB, t. XXVI. 1981, s. 704-5. 


PLEHN Hans Heinrich (1868-1918), historyk regionu brodnickiego, 
dziennikarz, pisarz polityczny. Ur. 3 X w miejscowości Lichtental, k. Skór- 
czaJ Syn Bernarda, ziemianina, i Anny Luizy z d. Ropell. Kształcił się w 


86 


"
		

/Pomorze_007a_10_090_0001.djvu

			gim. kwidzyńskim, studiował w Zurychu i Berlinie. Od 1893 był bibliote- 
karzem w Związku Rolników (Bund der Landwirte) w Berlinie. W tym 
okresie napisał szereg przyczynków do historii rolnictwa oraz książkę 
Geschichte des Kreises Strasburg in Westpreussen (Lipsk 1900). Była to 
pierwsza monografia historyczna regionu brodnickiego. Sprawy polskie 
uwzględnił w niej w stopniu dostateczł1'ym, nie ustrzegł się jednak subiek- 
tywizmu w ocenie faktów. W owym czasie .opracował także historię miej- 
scowości powiatu brodnickiego: Ortsgeschichte des Kreises Strasburg 
("Zeitschrift des historischen Vereins fUr den Reg. Bez". Marienwerder. 
39; 1900). W późniejszym okresie uprawiał dziennikarstwo. Współpraco- 
wał z "Preussische Kreuzzeitung", ,;Miinchener Neuesten Nachrichten" 
i "K6nigsberger Allgemeine Zeitung". Następnie był korespondentem 
prasowym w Londynie, później prowadził własne informacyjne biuro pra- 
sowe, a w końcu przejął londyńskie przedstawicielstwo Biura Telegraficz- 
nego Wolfa. Do 1914 w licznych artykułach i kilku książkach zajmował się 
wielkimi problemami ówczesnej polityki zagranicznej Niemiec. Był zwo- 
lennikiem porozumiena niemiecko-angielskiego. Jego, wydana w 1913, 
broszura: Deutsche Weltpolitik und kein Krieg była próbą pogodzenia in- 
teresów Angli i Niemiec na terenie środkowej Afryki. Po wybuchu woj- 
ny przeniósł się do Amsterdamu. W 1917 został wysłany do Brześcia nad 
Bugiem jako członek delegacji na pertraktacje z Rosją. Nie mogąc prze- 
żyć klęski Niemiec popełnił samobójstwo 9 XII 1918, rzucając się do mo- 
rza w Amsterdamie. 


Krollmann Ch., Forstreuter F., Gause F., Altpreussische Biographie. Bd. II. Mar- 
burg/Lahn 1967, s. 508. 


PRASS Piotr (1876-1930), działacz niepodległościowy. Ur. w pow. ol- 
sztyńskim. Pochodził z rodziny chłopskiej. Około 1895 wyjechał do West- 
falii i tam pracując zawodowo działał również w organizacjach polskich. 
W 1910 wrócił sa Warmię i wraz z rodziną zamieszkał w Pluskach k. Olsz- 
tyna. Był czł. RL dla Warmii (1919). W czasie plebiscytu działał jako mąż 
zaufania Warmińskiego Komitetu Plebiscytowego. Bojówki niemieckie 
trzykrotnie demolowały mu dom, a on sam został pobity i aresztowany. 
Po plebiscycie opuścił Warmię i zamieszkał w Górznie, pow. brodnicki. 
Był czł. Komitetu Organizacyjnego Zrzeszenia Rodaków z Warmii, Mazur 
i Ziemi Malborskiej (1928). Opublikował fragmenty swych wspomnień 
plebiscytowych (ZWP 1930, nr 9). Zm. 16 X 1930 w Górznie. 


Oracki, s. 264: 


, 
ROBIŃSKI Michał (1880-19Z8), działacz niepodległościowy. Ur. w 
Ostrowie Wielkopolskim. Był właścicielem majątku ziemskiego w Opale- 


87
		

/Pomorze_007a_10_091_0001.djvu

			nicy, pow. brodnicki. Brał czyny udział w działaniach na rzecz wyzwole- 
nia Polski w latach 1918-1920. Należał do Tajnego Komitetu Obywatel- 
skiego i Tymczasowej RL w Brodnicy. Był także kandydatem na stanowi- 
sko starosty brodnickiego. Jako oficer rezerwy objął w styczniu 1919 funk- 
cję komendanta SL na pow. brodnicki i pełnił ją do czasu wyzwolenia. 
Werbował ochotników do wojska polskiego. Zajmował się również zaku- 
pem broni amunicji dla tworzących się formacji polskich. Zm. 5 III 1928 
w Brodnicy. 


Bizan, s.I71. 


ROGACZEWSKI Konrad (1897-1981), działacz niepodległościowy, 
mjr WP. Ur. 7 VIII w Dąbrówce, pow. sztumski. Syn Jana Michała, rol- 
, nika, i Anny z d. Hoffmann. Uczęszczał do gim. brodnickiego (1909-1916). 
Od 1914 był czł., a w latach 1915-1916 prezesem tajnego koła filomatów 
w tymże gim. oraz komendantem tajnego skautingu. Od 1916 do 1918 słu- 
żył w wojsku niemieckim. W 1919 złożył egzamin dojrzałości w Brodnicy. 
W styczniu 1920 wstąpił ochotniczo do formującego się 64 grudziądzkiego 
pp i służył w nim do 1936. Brał udział w wojnie polsko-radzieckiej 
(1920). W 1935 został awansowany do stopnia majora. Od 1936 był wy- 
kładowcą w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie. Brał udział 
w wojnie obronnej 1939 jako oficer sztabu armii "Pomorze". Walczył nad 
Bzurą. W czasie pobytu w niewoli (Oflag II BArnswaIde - Choszczno) 
prowadził kursy doskonalenia wojskowego dla młodych oficerów 1940- 
-1942). Przeniesiony do obozu II w Gross-Born (Borne) był szefem szta- 
bu konspiracyjnego komendanta obozu - płka Witolda Morawskiego. Po 
wojnie pracował jako urzędnik w administracji państwowej i w spółdziel- 
czości rzemieślniczej w Warszawie. W 1963 przeszedł na emeryturę. Opra- 
cował Zarys historii wojennej 64 grudziądzkiego pułku piechoty (W. 1929), 
wydał i uzupełnił książkę M. Sadzewicza Oflag II D Gross-Born (W. 1977), 
opublikował także Wspomnienia o filomatach brodnickich w księdze pa- 
miątkowej Filomaci Pomorscy (opr. J. Szews, Gd. 1975). Był odznaczony 
m.in. Srebrnym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Armii Krajowej. Zm. 19 I 
1981 w Warszawie. 


Oracki, s. 269; PSB, t. XXXI. 1988-1989, s. 386. 


ROGACZEWSKI Wojciech (1888-1944), ksiądz, zasłużony działacz 
polski na Mazurach i we Francji. Ur. 23 IV w Dąbrówce, pow. sztumski. 
Syn Jana Michała, z zawodu rolnika, i Anny z d. Hoffmann. Był uczniem 
gim. brodnickiego (1900-1910). W 1908 reaktywował tajne Kółko Filo- 
matów i przez dwa lata pełnił w nim funkcję prezesa. Studiował wetery- 
narię w Berlinie (1910), następnie od 1911 do 1914 teologię katolicką w 


88
		

/Pomorze_007a_10_092_0001.djvu

			Braniewie. W seminarium należał do kółka samokształceniowego klery- 
ków Polaków. Po otrzymaniu święceń kapłańskich (1914) był wikariuszem 
w Kętrzynie (1914-1919). W tym czasie opiekował się polskimi robotni- 
kami sezonowymi i jeńcami wojennymi, przeważnie Polakami z armii ro- 
syjskiej. Od 1918 działał na rzecz wyzwolenia Polski, za co został przez 
Niemców aresztowany, a później przeniesiony do niemieckiej parafii w Par- 
wdziskach, pow. ełcki (1919-1926). W czasie plebiscytu działał w Pol- 
skiej Radzie Ludowej i utrzymywał kontakty z Naczelną RL w Poznaniu, 
a także z Komitetem Plebiscytowym w Grajewie. Zmuszony do opuszcze- 
nia Prus Wschodnich w 1926, krótki okres przebywał na Pomorzu, na- 
stępnie na życzenie ks. kard. Augusta Hlonda wyjechał do Francji (Briey), 
by podjąć pracę duszpasterską wśród emigracji polskiej. Od 1930 praco- 
wał w Metzu jako dziekan Misji Polskiej. Za aktywną działalność w róż- 
nych polskich organizacjach religijnych, społecznych i oświatowych otrzy- 
mał godność kanonika che
mińskiego i przez władze polskie został odzna- 
czony Złotym Krzyżem Zasługi. Wydalony przez Niemców z Metzu w 
1940 osiadł w ;Lyonie, gdzie z polecenia ks. kard. A. Hlonda kierował Cen- 
tralą Duszpasterstwa Polskiego. Aktywnie działał w polskim ruchu opo- 
ru, współpracował z "Resistance" (francuski ruch oporu). Opiekował się 
będącymi w potrzebie i ukrywającymi się rodakami. Aresztowany przez 
gestapo 8 V 1943 i ciężko ranny w czasie próby ucieczki, był więziony w 
l.yonie, w Mont-Luc i w obozach przejściowych w Fresnes i Compiegne, 
a od 29 I 1944 w obozie koncetracyjnym w Buchenwaldzie. Zm. tamże 16 
III 1944. Tablica upamiętniająca jego zasługi znajduje się w kościele kato- 
lickim w Metzu, a na niej umieszczono znamienny napis: "Pro fide et 
Patria" . 


, 


Zaslużeni Pomorzanie, s. 168-71; Oracki, s. 269-70; PSB, t. XXXI. 1988-1989 ,s. 386-7. 


ROSKWITALSKI Józef (1893-1939), ksiądz, pedagog, rektor Wyższe- 
go Sem. Duch. w Pelplinie. Ur. 24 IV w Dąbrówce, pow. Starogard Gd.. 
Syn Józefa, z zawodu rolnika, i Weroniki z d. Firyn. Uczęszczał do gim. 
brodnickiego. Po złożeniu egzaminu dojrzałości w 1912 studiował w Sem. 
Duch. :w Pelplinie. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1916, następnie pra- 
cował jako wikariusz w Starogardzie Gd. Od 1920 uczył religii i prope- 
deutyki filozofii w gim. grudziądzkich. Ogłosił drukiem m.in. Szkola twór- 
cza w nauce religii (Gr. 1932). W 1933 uzyskał doktorat z teologi na UJK. 
W dwa lata później został powołany na stanowisko rektora Wyższego Sem. 
Duch. w Pelplinie. Prowadził wykłady z pedagogiki, katechetyki i teologii 
pastoralnej. W 1936 bp Stanisław Wojci
ch Okoniewski mianował go kano- 
nikiem prosynodalnym i cenzorem wydawnictw religijnych. Aresztowany 
20 X1939 przez Niemców i tego samego dnia zamordowany na terenie koszar 
w Tczewie, wraz z innymi duchownymi Pelplina. Miejsce kaźni zostało 


89
		

/Pomorze_007a_10_093_0001.djvu

			ustalone dopiero 29 X 1945. Zwłoki pomordowanych e
shumowano i zło- 
Ż0110 we wspólnej mogile (15 XI 1945) na cmentarzu w Pelplinie. 
PSB, t. XXXII. 1989, s. 98-9. 


RYCZAKOWICZ Zygmunt (1899-1985), ksiądz, działacz społ. Ur. 25 
II w Radoszkach, pow. brodnicki. Syn Łucjana, organisty, i Joanny z Sie- 
rackich. Uczęszczał do progimnazjum w Nowym Mieście Lubawskim i 
gim. w Toruniu. Egzamin dojrzałości złożył w 1919. Studiował teologię 
w Sem. Duch. w Pelplinie. Swięcenia kapłańskie otrzymał w 1923. Pra- 
cował w duszpasterstwie kolejno: w Tczewie, Chojnicach i Starogardzie 
Gd. W 1930 został sekretarzem generalnym Katolickiego Stowarzyszenia 
,Mło
zieży - Zeńskiej na diecezję chełmińską. W tym czasie zaczął wy- 
dawać "Druhnę Pomorską" w Pelplinie. Lata okupacji niemieckiej prze- 
żył w Radoszkach. Po drugiej wojnie światowej pełnił obowiązki pro- 
boszcza w Lembargu. W uznaniu przedwojennych zasług, a także owoców 
pracy w Lembargu został mianowany' w 1965 kanonikiem honorowym, 
członkiem kapituły kolegiackiej kamieńskiej w Kamieniu Krajeńskim. 
Zm. 2 IV 1985 w Lembargu. 


Borzyszkowski J., "Druhna Pomorska" i jej twórca... "Pomerania" (Gdańsk) 1985, nr 
12, s. 14-
0. / 


SADKOWSKI Teofil (1895-1980), urzędnik administracyjny, dzia- 
łacz społ. Ur. 14 IX w Rogowie, pow, rypiński. Syn Konstantego, rolnika, 
i Walerii z Czerskich. Po odbyciu praktyki biurowej pracował od 1915 w 
Urzędzie Gminy Załe, następnie w Ur7.ędzie Gminy Chrostkowo. W la- 
tach 1919-1939 pełnił obowiązki sekretarza Zarządu Miejskiego w Rypi- 
nie. W początkowym okresie wojny był dwukrotnie aresztowany, później 
pracowaj jako robotnik i jako pomocnik biurowy. Po zakończeniu wojny 
zamieszkał w Brodnicy i pracował jako sekretarz Zarządu Gminy Brod- 
nica-wieś. Od 1954 do przejścia na emeryturę był starszym referentem w 
Powiatowym Związku GS "Samopomoc Chłopska" w Brodnicy. Poczyna- 
jąc od 1918 był związany z ruchem ludowym. W okresie międzywojen- 
nym brał aktywny udział w pracach PSL "Wyzwolenie", a po wojnie 
ZSL. Należał do czynnych działaczy spółdzielczości chłopskiej i straży po- 
żarnej. Kilkakrotnie był wybierany do MRN w Brodnicy. W 1970 odzna- 
czono go Krzyżem Kawalerskim OOP. Zm. 5 XII 1980 w Brodnicy i zo- 
stał pochowany na miejscowym cmentarzu. 
Relacja córki Haliny Sadkowskiej, zam. w Brodnicy. . 


SADOWSKI Anastazy (1873-1939),. ksiądz, działacz narodowy. Ur. 
20 II w Słupie, pow. grudziądzki. Syn Bartłomieja, rolnika, i Elżbiety z 


90 


.....
		

/Pomorze_007a_10_094_0001.djvu

			Oswaldowskich. Uczęszczał do Coll. Mar. w Pelplinie (1883-1890), następ- 
nie do gim. brodnickiego, w którym należał do tajnej organizacji filoma- 
ckiej i był jej przewodniczącym (1892-1895). Studiował teologię w Sem. 
Duch. w Pelplinie i w 1899 otrzymał 'święcenia kapłańskie. Był wikarym 
w Chmielnie, następnie wikarym i proboszczem w Wygodzie. Tamże w 
latach 1913-1914 zbudował kościół w stylu barokowym. Należał do TNT 
(1900-1939). Władze pruskie widziały w nim agitatora polskości. Kie- 
rował bowiem m.in. Bankiem Ludowym w Chmielnie, zasiadał w zarzą- 
dzie Spółki Handlowej "Kupiec", był prezesem rady powiatowej TCL na 
pow. kartuski. W okresie międzywojennym pełnił obowiązki prezesa za- 
rządu powiatowego Kółek Rolniczych. Od 1935 proboszcz parafii Szyn- 
wałd. Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi. Aresztowany przez Niemców 
27 X 1939, był więziony w Rywałdzie i Chełmnie, następnie zamordowa- 
ny w Klamrach k. Chełmna 20 XI 1939. 


Mross, t.. II, R-2. 


SARGALSKI Aleksander (lę08-1940), nauczyciel, dyrygent orkiest- 
ry wojskowej. Ur. 15 I w Brodnicy. Syn Leonarda, stolarza, i Wandy z 
Dunkierów. Uczęszczał do gim. brodnickiego i w 1927 złożył egzamin doj- 
rzałości. Ukończył studia polonistyczne na UP i studia muzyczne, również 
w Poznaniu. Po ukończeniu studiów pracował jako naucz. w Prywatnej 
Szkole Powszechnej i w Prywatnym Gimnazjum Żeńskim w Brodnicy. 
Od 1938 był dyrygentem orkiestry wojskowej kołomyjskiego pułku pod- 
halańskiego. Brał udział w wojnie obronnej 1939 w stopniu por. Areszto- 
wany w październiku 1939 i internowany w Starobielsku (ZSRR). Ostat- 
nia wiadomość od niego (pocztówka) przesłana żonie do Kołomyi, pocho- 
dziła ze Starobielska i nosiła datę 21 III 1940. 


Materiały i informacje córki Bogdany Lewandowskiej, zam. w Brodnicy. 


,I 


SARGALSKI Stefan (1911-1985), pedagog, działacz społ. Ur. 26 II w 
Brodnicy. Syn Leonarda, stolarza, i Wandy z Dunkierów. Był uczniem 
giro. brodnickiego. W 1934 ukończył Studium Wychowania Fizycznego na 
UP. W latach 1936-1939 pracował jako naucz. w Gim. Kupieckim w 
Brodnicy. Od 1940 do 1942 był zatrudniony w charakterze kreślarza bu- 
dowlanego. Wcielony do Wehrmachtu w 1942 i skierowany na front za- 
chodni, wykorzystał sprzyjającą okazję i przeszedł na stronę aliantów. 
W latach 1944-1947 służył jako ochotnik w PSZ na Zachodzie i w tym 
czasie ukończył szkołę podchorążych rezerwy. Po powrocie do kraju w 
1947 podjął przerwaną pracę pedagogiczną. Do czasu przejścia na emery- 
turę w 1971 uczył rysunku i prowadził zajęcia z wychowania fizycznego 
w brodnickich szkołach średnich, z dwuletnią przerwą (1955-1957), gdy 


" 


l' 


91
		

/Pomorze_007a_10_095_0001.djvu

			był kierownikiem działu technicznego w Miejskim Przedsiębiorstwie Re- 
montowo-Budowlanym. Po 1971 pracował jeszcze w niepełnym wymiarze 
godzin w miejscowym Muzeum Regionalnym. Przez wszystkie powojenne 
lata był aktywnym działaczem w sferze oświaty, kultury, sportu i tury- 
styki. Szczególnie duże zasługi położył jako opiekun zabytków i populary- 
zator regionu brodnickiego. Był odznacwny m.in. Gwiazdą za wojnę 
1939-1945, Gwiazdą Italii i Krzyżem Kawalerskim OOP. Zm. 6 III 1985 
w Brodnicy i został pochowany na miejscowym cmentarzu. 


Akta osobowe Liceum Ogólnokształcącego w Brodnicy. 


SCHEIBA Michał (XVIII w.), lekarz. Pochodził z Brodnicy. W albumie 
fakultetu medycznego Uniwersytetu Królewieckiego figuruje jako 
"Stassburgo-Polono-Borussus". Medycynę studiował w Królewcu i tu uzy- 
skał doktorat w 1739. Jego praca doktorska poprzedzona jest wstępem pa- 
negirycznym, skierowanym do króla polskiego Augusta III. Jako lekarz 
praktykował m.in. w Pasłęku. 


Oracki, Słownik biograficzny, s. 132. 


SCHUETZ Maksymilian Anastazy (1889-1938), urzędnik skarbowy. 
Ur. 2 V w miejscowości Kalisz, pow. Kościerzyna. Syn Sylwestra, mało- 
rolnego chłopa, i Laury z d. Knuth. Początkowe nauki pobierał w Kaliszu, 
później uczęszczał do szkoły średniej w Człuchowie, ale jej nie ukończył. 
Od 1908 pełnił służbę zawodową w wojsku niemieckim. W 1914 ożenił 
się z mieszkanką Brodnicy - Ludwiką Bendykowską. W czasie pierwszej 
wojny światowej uczestniczył w walkach na frocie południowo-wschod- 
nim i zachodnim. W 1918 pełnił funkcję kierownika niemieckich maga- 
zynów wojskowych w Uawie i narażając życie dostarczał Pow. RL w 
Brodnicy karabiny i amunicję, przekazywał także informację o charak- 
terze wojskowym. Od początku 1919 inieszkał w Brodnicy i tu pełnił 
obowiązki komendanta Straży Obywatelskiej. Brał udział w walkach w 
czasie wojny polsko-radzieckiej (1920), gdy front zbliżył. się do Brodnicy. 
Od 1920 pracował jako urzędnik skarbowy w Brodnicy. Był aktywnym 
działaczem Związku Podoficerów Rezerwy. Od 1928 pełnił społecznie 
funkcję prezesa zarządu Spółdzielni Mieszkaniowej. W 1935 został prze- 
niesiony służbowo do Lwowa. Zm. 9 VI i został pochowany na cmentarzu 
parafialnym w Brodnicy. 


Bizan, s. 177 oraz relacja syna Brunona Schuetza, zam. w Brodnicy. 


SCHWARTZ Jan Krzysztof (1718-1794), kaznodzieja ewangelicki, 
tłumacz, autor słownika niemiecko-polskiego. Ur. 22 II w Brodnicy. Od 
1742 studiował na uniwersytecie w Królewcu. Był rektorem szkół w Mu- 


92
		

/Pomorze_007a_10_096_0001.djvu

			szakach, pow. Nidzica i w Gardei, pow. Kwidzyn, następnie proboszczem 
polsko-ewangelickim parafii w Lipowie k. Ostródy (1748-1757) i probo- 
szczem parafii ewangelickiej w Bawie (1757-1786). Tłumaczył z języka 
niemieckiego na polski pieśni religijne. Wydał słownik niemiecko-polski: 
Neues Deutsch - und Polnisches Worterbuch... nebst einem kurzem An- 
leitung zur Polnischen Dichtkunst (Kr. 1.769, Bibl. Gd. Dm. 2418). Zm. 18 
III 1794, prawdopodobnie w Bawie. 


Oracki, Slownik biograficzny, s. 142-3. 


SENTKOWSKI Alfons (1872-1950), ksiądz, działacz narodowy. Ur. 21 
X w Słupie, pow. grudziądzki. Syn Leona, rolnika, i Walidy. Uczęszczał 
do Coll. Mar. w Pelplinie (1882-1888), następnie do gim. chojnickiego, 
w którym należał do tajnej organizacji filomackiej. Studiował w Sem. 
Duch. w Pelplinie i otrzymał święcenia kapłańskie w 1899. Był wikarym 
w Skarszewach i Radowiskach (1900-1907), następnie proboszczem w 
Bobrowie, pow. brodnicki. Należał do Tow. "Straż" (1905) i do TNT 
(1899-1925). W okresie 1918-1920 współpracował z Pow. RL w Brod- 
nicy, był współorganizatorem RL i SL w Bobrowie, werbował ochotników 
do wojska polskiego, zbierał podatek narodowy. Sprawie wyzwolenia 
Pomorza oddał cenne usługi, za co został odznaczony Medalem Niepodle- 
głości. Od 1930 był prezesem zarządu Spółdzielni Mleczarskiej w Bobro- 
wie. W czasie okupacji niemieckiej uniknął aresztowania i pracował na- 
dal w duszpasterstwie. Zm. 24 I 1950 w Brodnicy, spoczywa na cmenta- 
rzu w Bobrowie. 


\. 


Bizan, s. 173; Mross, t. III, R-Z. 


SIERAKOWSKA Helena (1896-1939), ziemianka, działaczka społ., oś- 
wiatowa i polityczna na Powiślu. Ur. w Przeworsku, pow. Łańcut, z d. 
Lubomirska, żona Stanisława Sierakowskiego (1881-1939). W 1919 wcho- 
dziła w skład Pow. RL w Sztumie i kierowała sekcją charytatywną. W 
grudniu 1919 została wybrana do Warmińskiego Komitetu Plebiscytowe- 
go i objęła w nim funkcję przewodniczącej RL sztumsko-malborskiej. 
Dzięki jej energicznym staraniom w 1920 wprowadzono nauczanie języka 
polskiego w 40 szkołach niemieckich na terenie Powiśla (33 w dawnym 
powiecie sztumskim i 7 w byłym powiecie kwidzyńskim) i powstało 15 
przedszkoli w powiecie sztumskim, do których uczęszczało ok. 650 dzieci 
polskich. Po utworzeniu Związku Polaków w Prusach Wschodnich (XI 
1920) z jego upoważnienia sprawowała patronat nad szkolnictwem. Od 16 
XII 1921 przez wiele lat pełniła funkcję prezesa Polsko-Katolickiego Tow. 
Szkolnego na Powiślu. Wraz z J. Baczewskim i ks. K. Langwaldem po- 
dejmowała wiele starań, by zapewnić dzieciom polskim naukę religii oraz 
naukę czytania i pisania w języku polskim. Pod jej opieką znajdowało się 


j 
j 


I 


I 


93 


.......
		

/Pomorze_007a_10_097_0001.djvu

			. i 


działające na Powiślu TCL. Biblioteki TCL liczyły w 1926 ok. 4 tys. ksią- 
żek i odegrały niezwykle pożyteczną rolę - przyczyniły się do utrzyma- 
nia polskości na tym terenie. Wzrost nastrojów antypolskich spowodował, 
że w 1933 przewiozła dużą część biblioteki dworskiej z Waplewa (pow. 
sztumski) do Osieka k. Brodnicy, w tym niektóre cenne rękopisy (m.in. 
zbiór listów Z. Krasińskiego do A. Sołtana), a także wiele zabytkowych 
przedmiotów, ratując je w ten sposób przed grabieżą hitlerowców i zni- 
szczeniem. Spotykając się z coraz liczniejszymi szykanami ze strony Niem- 
ców przeniosła się z rodziną w 1938 do Torunia, a następnie do Osieka. 
Aresztowana przez Selbstschutz ok. 20 X 1939 wraz z mężem Stanisła- . 
wem, córką Teresą i zięciem Tadeuszem Gniazdowskim była więziona w 
Rypinie przy ul. Warszawskiej 20 i tamże wraz z nimi zamordowana. 
Bukowski, s. 74-108; Oracki, s. 285-6; Witkowski, s. 137; Zaslużeni ludzie, s. 195-201. 


SIERAKOWSKI Kajetan (1753-1841), senator, wojewoda, właściciel 
m.in. Osieka k. Bródnicy. Od 1787 był kasztelanem słońskim i starostą 
grodowym Ziemi Dobrzyńskiej. Będąc posłem na Sejm Czteroletni popie- 
rał Konstytucję 3 Maja. W jej obronie wydał broszurę: Do uprzedzonych 
względem Konstytucji dnia 3 Maja 1791 r. zapadłej (W. 1791, wyd. 2, Br 
1845). W czasie panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego odznaczo- 
ny Orderem Orła Białego. W 1817 został senatorem-wojewodą. Po 1780 
zgromadził w Waplewie k. Sztumu kolekcję dzieł sztuki i jeden z naj- 
większych księgozbiorów prywatnych na Pomorzu Gd. W Sopocie wybu- 
dował pierwsze urządzenia kąpielowe. Zm. 16 XI 1841 w Warszawie. Por- 
trety K. Sierakowskiego i jego drugiej żony, Heleny (pierwsza - Anna 
Teodora zmarła w 1792) znajdują się w kościele parafialnym w Osieku. 
Alfons Sierakowski wystawił mu w gdańskim kościele karmelitów epita- 
fium z napisem w języku polskim. 


Oracki, Slownik biograficzny, s. 150. 


SIERAKOWSKI Stanisław (1881-1939), hrabia, ziemianin, działacz 
społ.-oś\\>iatowy, polityczny i narodowy w Niemczech. Ur. 9 III w Pozna- 
niu. Syn Adama, ziemianina, i Marii z Potockich. Uczęszczał do gim. w 
Chełmnie i tamże należał do tajnej organizacji filomackiej, za co był wię- 
ziony przez władze pruskie (1901). Studiował w Niemczech. Po odbyciu 
praktyki rolniczej objął majątek rodzinny klucza waplewskiego w pow. 
sztumskim. Już przed pierwszą wojną światową włączył się w nurt dzia- 
łalności społ.-oświatowej. Był czł. TNT. W listopadzie 1918 wybrano go 
delegatem na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu. W 1919 wraz z S. Nowakow- 
skim z Warszawy i Z. Lewandowskim z Mazur brał udział w paryskiej 
konferencji pokojowej (1919-1920) jako ekspert przy delegacji polskiej. 
Od XI 1919 wspólnie z B. Gabrylewiczem kierował akcją plebiscytową na 


94 


..........
		

/Pomorze_007a_10_098_0001.djvu

			Powiślu i Warmii. W okresie II 1920 - 15 VIII 1921 honorowo pełnił 
funkcję konsula generalnego RP w Kwidzynie. Po przegranym plebiscy- 
cie brał udział w utworzeniu Związku Polaków w Niemczech (27 VIII 
1922) i został jego prezesem. Obowiązki te pełnił .do 1927, później do 1932 
piastował tę godność honorowo. W latach 1923-1924 był posłem do sej- 
mu pruskiego. Należał do założycieli Związku Mniejszości Narodowych 
w Niemczech (1924) i był jego prezesem. W 1924 i w latach następnych 
reprezentował mniejszbść polską w Lidze Narodów. Od 1925 był wydaw- 
cą organu prasowego Związku Mniejszości Narodowych w Niemczech pt. 
"Kulturwille" przemianowanego w 1926 na "Kulturwehr" (wychodził do 
1930). W 1925 wraz z J. Kaczmarkiem i J. Baczewskim brał udział w ge- 
newskim Kongresie Mniejszości Narodów Europy. W 1926 jako optant na 
rzecz Poiski, otrzymał nakaz władz niemieckich do opuszczenia Rzeszy, 
czemu stanowczo się sprzeciwił. Jego działalność i odważ
e wystąpienia 
stały się przyczną wielu szykan ze strony Niemców. Nasilające się repre- 
sje, a także trudności finansowe sprawiły, że w 1938 wraz z rodziną zo- 
stawił majątek w Waplewie i przeniósł się do Torunia, a następnie zamie- 
szkał w swojej posiadłości w Osieku k. Brodnicy. Aresztowany przez Selb- 
stschutz ok. 20 X 1939 łącznie z żoną Heleną, córką Teresą i zięciem Ta- 
deuszem Gniazdowskim był więziony w Rypinie przy ul. Warszawskiej 20, 
a następnie wraz z nimi tamże zamordowany. 


Bukowski ,s. 74-108; Oracki, s. 285-6; Witkowski, s. 137, Zasłużeni ludzie, s. 195-201. 


SIUDOWSKI Konrad (1884-1958), dr filozofii i nauk rolniczych, dzia- 
łacz niepodległościowy, senator RP. Ur. 3 V w Swierczynkach pod Toru- 
niem. Syn Waleriana, właściciela gospodarstwa rolnego, i Marii z Szaliń- 
skich. Uczęszczał do szkół średnich w Pelplinie, Chełmnie i Brodnicy. Eg- 
zamin dojrzałości złożył w 1906. Studiował nauki rolnicze i filozofię na 
uniwersytecie w Halle. Tamże w 1911 uzyskał doktorat na podstawie pra- 
cy Stosunki ekonomiczno-rolnicze na Ziemi Chełmińskiej. Po odbyciu pra- 
ktyki zawodowej podjął pracę w 207-hektarowym gospodarstwie rodzin- 
nym w Przydatkach k. Brodnicy. W 1914 został wcielony do armii pru- 
skiej i w stopniu por. kawalerii wysłany na front zachodni. W 1918 wer- 
bował ochotników do walki w powstaniu wielkopolskim. W 1919 należał 
do organizatorów l Dywizji Pomorskiej. Brał udział w wojnie polsko-ra- 
dzieckiej (1920). Zdemobilizowany w 1920, w stopniu ppłka wrócił na go- 
spodarstwo w Przydatkach. W okresie międzywojennym rozwinął rozleg- 
łą działalność społ. Położył duże zasługi przy organizowaniu spółdziel- 
czości mleczarskiej i kółek rolniczych. Kierował pracami Sejmiku Powia- 
towego, a następnie Pomorskiego Sejmiku Wojewódzkiego. Był człon- 
kiem Zarządu Rewizyjnego Samorządu Terytorialnego Rzeczypospolitej 
w Warszawie, wiceprezesem Pomorskiej Izby Rolniczej i przewodniczą- 


95 


...........
		

/Pomorze_007a_10_099_0001.djvu

			cym Zarządu Centralnej Kasy Spółek Rolniczych W' Toruniu. W owym 
czasie pełnił także obowiązki senatora RP. W sierpniu 1939 kierował mo- 
bilizacją transportu kołowego w Brodnicy, a we wrześniu brał udział w 
obronie Warszawy. Aresztowany przez gestapo jesienią tegoż roku, zo- 
stał zesłany do obozu koncentracyjnego Oranienburg-Sachsenchausen, na- 
stępnie przeniesiony do Mauthausen-Gusen. Po wojnie był organizatorem 
Pomorskiej Izby Rolniczej w Gdańsku i Centrali Nasiennictwa Ogrodni- 
czego i Szkółkarstwa w Toruniu. W 1958 przeszedł na emeryturę. Był od- 
znaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim OPR i Medalem Niepodległości. 
Zm. 23 IX 1958 w Toruniu. Spoczywa na cmentarzu parafialnym w Brod- 
nicy. Zasłużoną działaczką społeczną była również jego żona Helena z d. 
Peto (1895-1983). W latach przed pierwszą wojną światową prowadziła 
tajne nauczanie dzieci polskich. W okresie 1918-1920 współpracowała z 
Pow. RL. 


Przybyszewski K., Siudowski Konrad - doktor filozofii i nauk rolniczych, zasłużo- 
ny bojownik o niepodległość Polski, wybitny działacz gospodarczy Pomorza, sena- 
tor Rzeczypospolitej w latach międzywojennych (Mszps w posiadaniu autora). 


SKOWROŃSKI Aleksander (1908-1989), rzeźbiarz-kamieniarz. Ur. 
7 IV w Górznie, pow. brodnicki. Syn Antoniego i Anastazji z Chojnow- 
skich. Po ukończeniu szkoły powszechnej kształcił się w zawodzie kamie- 
niarskim. Obowiązkową służbę wojskową odbył w latach 1931-1932. Brał 
udział w wojnie obronnej 1939. W listopadzie 1943 został wcielony do 
Wehrmachtu i skierowany do walki z partyzantką jugosłowiańską .W lip- 
cu 1944, wykorzystując sprzyjającą okazję przeszedł na s.tronę partyzan-- 
tów. W szeregach partyzantki jugosławiańskiej pozostał do połowy 1945. 
Po wojnie przez wiele lat prowadził zakład kamieniarski w Brodnicy. Wy- 
konał bezinteresownie na rzecz miasta, różnych organizacji i instytucji 
znaczną ilość pomników i tablic pamiątkowych. Większość z nich upamięt- 
nia miejsca martyrologii zarówno w Brodnicy jak i okolicznych miejsco- 
wościach. Był odznaczony m.in. Złotą Odznaką Mistrza (w rzemiośle ka- 
mieniarskim) i Złotą Honorową Odznaką "Opiekuna Miejsc Pamięci Na- 
rodowej". Zm. 16 VI 1989 w Brodnicy i został pochowany na miejscowym 
cmen tarzu. 


Informacje i materiały własne autora. 


SMOCZYŃSKI Feliks (1908-1973), dr medycyny. Ur. 18 X w Brodni- 
cy. Syn Bolesława, piekarza, i Konstancji. Był uczniem gim. brodnickiego 
w latach 1920-1928. Studiował na Wydziale Lekarskim UP (1928-1934). 
Po ukończeniu studiów pracował w II Klinice Chorób Wewnętrznych UP. 
Promocję doktorską uzyskał w 1937 pod kierunkiem prof. dra Wincentę- 
go J ezierskiego. W tymże roku podjął pracę w Szpitalu Powiatowym w 


96
		

/Pomorze_007a_10_100_0001.djvu

			Brodnicy. Na początku okupacji niemieckiej został przesiedlony do Wąb- 
rzeźna. Do Brodnicy powrócił pod koniec 1944. Od pierwszych mie- 
sięcy 1945 do IV kw. 1945 internowany w Charkowie (ZSRR). Od 1946 
aż do śmierci pełnił obowiązki ordynatora oddziału wewnętrznego w szpi- 
talu brodnickim. Racjonalista i wielki społecznik z przekonań i praktyki, 
wrażliwy na losy ludzkie, żył życiem miasta i jego problemami. Położył 
znaczne zasługi przy organizowaniu służby zdrowia w Brodnicy i powie- 
cie. Wysokie kwalifikacje zawodowe, duża pracowitość, ofiarność i uczyn- 
ność zjednały mu uznanie i szacunek. Był odznaczony m.in. Złotym Krzy- 
żem Zasługi. Zm. 14 VIII 1973 i został pochowany na cmentrzu brodnic- 
kim. 


Bizan M., Służba Fel'iksa Smoczyńskiego (1908-1973) "IKP" 1973 z 23-24 IX. 


SMOCZYŃSKI Roman (1913-1978), nauczyciel, kierownik szkoły. Ur. 
13 VII w Brodnicy. Syn Bolesława, piekarza, i Konstancji. Brat dra med. 
Feliksa S. Po uzyskaniu kwalifikacji nauczycielskich w 1933 pracował 
w szkołach powszechnych w Brodnicy, Słupie i Lidzbarku. W okresie 
okupacji niemieckiej był robotnikiem drogowym. Aresztowany w 1943 
został zesłany do obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Po wojnie przez 
rok pracował jako naucz. w Brodnicy. Od 1946 do czasu przejścia na eme- 
ryturę pełnił obowiązki kierownika Szkoły Podstawowej w Kruszynach. 
Był aktywnym członkiem ZNP i różnych organizacji wiejskich. Zm. 24 TX 
1978 w Gdańsku. 


Akta osobowe Oddziału ZNP w Brodnicy. 


SOBIECH Antoni (1900-1970), pedagog, działacz społ. Ur. 16 XI v.; 
Gościszce, pow. mławski. Syn Jana, rolnika, i Marianny z Rychcików. W 
latach] 918-1923 kształcił się w Seminarium Nauczycielskim w Płocku, 
następnie przez sześć lat pracował jako naucz. w Płośnicy, pow. działdo- 
wski. W okresie 1928-1929 kontynuował naukę na Wyższym Kursie Nau- 
czycielskim w Toruniu. Od 1929 do 1933 pełnił obowiązki kierownika 
Szkoły Powszechnej w Działdowie. W 1934 przeniósł się do Brodnicy i tu 
objął stanowisko kierownika Szkoły Powszechnej nr 2. Okres okupacji 
niemieckiej przeżył w Gościszce, pracując w gospodarstwie ojca. Od 1945 
do czasu przejścia na emeryturę pełnił obowiązki kierownika tej samej, 
co przed wojną, szkoły. Był aktywnym działaczem ZNP od 1923. Przez 
pewien okres pełnił w nim funkcję prezesa oddz. Położył znaczne zasłu- 
gi dla rozwoju miejscowej Spółdzielni Spożywców "Społem". Zm. 8 V 
1970 i został po
howany na cmentarzu w Brodnicy. 
Akta osobowe Inspektoratu Oświaty i Wychowania w Brodnicy. 


SOŁTYS Bogdan Stanisław (1894--1939), ppłk WP, zastępca dowódcy 


97
		

/Pomorze_007a_10_101_0001.djvu

			67 pp w Brodnicy. Ur. 6 V w Kluczborku. Syn Joachima i Heleny z d. 
Spława-Nayman. Po ukończeniu szkoły średniej we Lwowie rozpoczął 
studia na Politechnice, ale ich nie ukończył. W 1914 zgłosił się ochotnicze 
do Legionów i służył w 2 pułku ułanów. W 1917 za odmowę przysięgi na 
wierność monarchii austro-węgierskiej internowany w Bustia Haza na 
Węgrzech. W 1918 uciekł z obozu, powrócił do Legionów i brał udział w 
walkach o Lwów. Pod Czortowską Skałą był dwukrotnie ranny. Brał 
udział w wojnie polsko-radzieckiej. Pod koniec 1920 został odkomendero- 
wany do Raciborza. Uczestniczył w trzecim powstaniu śląskim i walczył 
pod Górą,Św. Anny. Po zakończeniu powstania służył w 39 pp w Prze- 
myślu, następnie w 40 pp we Lwowie. Awansowany do stopnia mjra czas 
jakiś pełnił służbę w Dowództwie Okręgu Korpusu we Lwowie. W 1928 
,. przeniesiono go na stanowisko komendanta PW i WF do Tarnopola. W 
1930 objął dowództwo batalionu w 52 pp w Złoczowie. W latach 1931- 
-1934 był wykładowcą w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Remberto- 
wie. Od 1934 przebywał w Toruniu, gdzie dowodził 2 batalionem 67 pp. 
W 1936 będąc w stopniu ppłka został zastępcą dowódcy 67 pp w Brodnicy. 
Brał udział w wojnie obronnej 1939. W czasie bitwy nad Bzurą dowodził 
14 pp. Poległ pod Konarzewem w nocy z 12 na 13 IX 1939. Był wielo- 
krotnie odznaczany, m.in. Krzyżem Virtuti Militari V kI., trzykrotnie 
Krzyżem Walecznych, Krzyżem Niepodległości, Sląskim Krzyżem Pow: 
staJ1czym (pośmiertnie). 
E ncyklopedia powstań ślqskich, Op. 1982, s. 517; Relacja i materiały Jerzego Wultań- 

kiego, zam. w Brodnicy. 


STANKOWSKI Zygmunt (1879-1933), aptekarz, działacz niepodleg- 
łościowy. Ur. 10 X w Kruszwicy. Syn Klemensa i Jadwigi z Prusinow- 
skich. Od 1912 mieszkał i prowadził aptekę w Brodnicy. Brał czynny 
udział w życiu społ. miasta; opiekował się filomatami brodnickimi, orga- 
r..izował biblioteki. W latach 1918-1920 aktywnie działał na rzecz wyz- 
wolenia Pomorza. W okresie 1919-1920 pełnił funkcję komendanta miej- 
scowej SLo Z własnych funduszy kupował znaczne ilości broni i amunicji, 
następnie przekazywał je tworzącym się oddziałom polskim i miejscowej 
SLo W 1919, wspólnie z S. Bizanem został aresztowany, następnie oskar- 
żony przez Grenzschutz o zdradę stanu. Stawał przed Najwyższym Try- 
bunałem Karnym w Lipsku. Przed karą uchroniła go ogłoszona wówczas 
amnestia. Zm. l IX 1933 w Brodnicy. 


nizan, S. 175. 


STRAMKOWSKA Ludwika (1889-1974), działaczka polska na Warmii. 
Ur. 25 VIII w Radoszkach, pow. brodni ck i i tam się wychowywała. Od 
1914 mieszkała wraz z mężem w Olsztynie. Brała aktywny udział w pol- 


98 


...01110..-
		

/Pomorze_007a_10_102_0001.djvu

			skich organizacjach działających na Warmii, w tym także od 1926, w 
Związku Polaków w Niemczech. Jesienią 1939, wspólnie z córkami, orga- 
nizowała pomoc dla jeńców polskich. Aresztowana "9 XII 1939 i wywie- 
ziona do obozu koncentracyjnego w Ravensbriick, następnie w marcu 1940 
przeniesiona na okres półtora roku do więzienia w Ełku, później w Wy- 
struci. Zm. 8 I 1974 w Olsztynie. Wraz z matką działały w Związku Pola- 
ków w Niemczech i w 1939 pomagały jeńcom polskim jej córki: Pelagia 
(ur. 6 III 1915), Irena (ur. 7 III 1918) i Maria' (ur. 14 VII 1920). Pelagia 
została aresztowana tego samego dnia co matka i również wywieziona do 
obozu koncentracyjnego w Ravensbriick, następnie w 1940 skazana na rok. 
więzienia. Irenę aresztowano w lutym 1940 pod zarzutem szpiegostwa i 
skazano na rok więzienia. Ponownie aresztowano ją w 1942 i zesłano do 
obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Maria była aresztowana w 1942 i 
skazana na dwa i pół roku więzienia. Po wojnie matka i córki zostały 
odznaczone m.in. Krzyżami Kawalerskimi OOP. 


Oracki, s. 299-300. 


SUCHEŃSKI Jan, ps. Johnny, Dziany (1913-1990), żołnierz AK, dzia- 
łacz sportowy. Ur. 18 XII w Mc Kees Rocks (USA). Syn Stanisława, ko- 
wala, i Anastazji z Jagielskich. Do Polski przyjechał wraz z rodzicami w 
1920 i zamieszkał w Brodnicy. Od 1923 uczęszczał do gim. brodnickiego. 
W latach 1934-1936 służył w 67 pp w Brodnicy i w tym czasie ukończył 
szkołę podoficerską. W 1936 podjął pracę w Straży Granicznej, w Kroś- 
cienku. Pracując złożył egzamin dojrzałości w Krakowie jako eksternista. 
Brał udział w wojnie obronnej 1939. Po klęsce wrześniowej był współor- 
ganizatorem działań konspiracyjnych w Brodnicy, w ramach grupy dy- 
wersyjno-sabotażowej i wywiadowczej "Grunwald". Aresztowany przez 
Niemców jesienią 1939, następnie zwolniony. Wiosną 1941 wraz z całą ro- 
dziną został wysiedlony do Warki, w ówcz
snym GG. W 1942 przeniósł się 
do Legionowa. Od 1942 dzałał w AK. Był w ochronie radiostacji KG i 
zastępcą dowódcy grupy dywersyjno-sabotażowej. Brał udział w powsta- 
niu warszawskim. Po zakończeniu wojny powrócił do Brodnicy. Od 1947 
do końca życia mieszkał wraz z rodziną we Wrocławiu i pracował w pla- 
cówkach handlowych. Przez wiele lat aktywnie uczestniczył w życiu spor- 
towym tego miasta. Był odznaczony m.in. Krzyżem Walecznych, Krzyżem 
Kawalerskim OOP, Krzyżem Armii Krajowej i Warszawskim Krzyżem 
Powstańczym. Zm. 22 II 1990 we Wrocławiu. Spoczywa na brodnickim 
cmentarzu. 


Relacja brata Dominika Sucheńskiego, zam. w Brodnicy. 


SULERZYSKI Natalis h. Junosza (1801-1878), ziemianin, zasłużony 
działacz narodowy. Ur. 28 IX w Piątkowie, w owym czasie pow. brodnic- 


\ 99
		

/Pomorze_007a_10_103_0001.djvu

			O\ 


.' 


" 



 
-:",. 
..

 


, 
\ 


... 
\ . 


... 

. , 


.\ 
r ł 


ki. Syn Wincentego, ziemianina, i Anny z Mieroszewskich. Początkowe 
nauki pobierał w domu. W 1811 wraz z braćmi Anastazym i Heliodorem 
został przyjęty do gim. toruńskiego. Egzamin dojrzałości złożył w 1818 
lub 1819. Rok 1819 spędził w domu rodzinnym. W 1820 rozpoczął trzylet- 
nie studia prawnicze i ekonomiczne na uniwersytecie w Lipsku. Tam za- 
przy jaźnił się m.in. z J ędrze jem Moraczewskim i wraz z nim przeniósł się 
na uniwersytet do Heidelbergu (1823). W czasie studiów zapadł nieco na 
zdrowiu i leczył się w Wiesbaden i Franzensbadzie. W 1824 przejął za- 
puszczony majątek Mierzynek w Lubawskiem. Stosując nowoczeSne me- 
tody uprawy w krótkim czasie doprowadził gospodarstwo do kwitnącego 
stanu. Po trzech latach przenió
ł się do Karczewa w pow. brodnickim i tu 
również wykazał duże zdolności gospodarskie. W 1834 przejął dobra ro- 
dzinne w Piątkowie. Miejscową ludność zjednał sobie darując jej wszelkie 
ciążące na niej długi. W 1836 ożenił się z Izabelą Czapską z Sumowa (pow. 
brodnicki), a gdy zmarła przy porodzie (1838), ożenił się po raz drugi w 
1840 z córką landrata brodnickiego Leonardą Wybicką. Unowocześniony 
majątek Piątkowo dawał spore dochody, a to pozwoliło mu zbudować ok. 
1849 okazały dwór w stylu neogotyckim, a także dokupić, z czasem inne 
majątki: Komorowo, Radowiska, Świerczyny. 
W powstaniu listopadowym nie brał udziału, ale pomagał jego ucze- 
stnikom. Opiekował się również niektórymi powstańcami, gdy po prze- 
granym zrywie złożyli broń pod Brodnicą 5 X 1831. Organizował bale 
polskie, w których brali udział ziemianie z Prus Zachodnich, a także z 
Księstwa Poznańskiego i Królestwa Polskiego. Bale miały charakter pa- 
triotyczny, stwarzały okazję do wystąpień i. manifestacji politycznych, a 
również do demonstrowania opozycji wobec państwa pruskiego. W 1846 
udzielił schronienia emisariuszom obozu demokratycznego, Sewerynowi 
Elzanowskiemu i Ludwikowi Ostaszewskiemu, za co został aresztowany i. 
więziony przez 2 miesiące w Grudziądzu. Od tego czasu bardziej czynnie 
zaangażował się w działania patriotyczne. Po zapoznaniu się z tekstem 
krakowskigo Manifestu Rządu Narodowego z 22 II 1846 uznał jego zaS8>- 
dy za swoje. Wybrany na posła (1847) do sejmu) ogólnopruskiego nie wzia} 
udziału w jego obradach, ponieważ w odwet za działalność patrio\yczn:} 
został zawieszony w czynnościach. W okresie Wiosny Ludów, z ramienia 
Komitetu Narodowego w Poznaniu, był organizatorem Tymczasowego Ko- 
mitetu Narodowego dla Prus Zachodnich. Wydał dwie odezwy. W pierw- 
szej ogłaszał zniesienie stanów i przywilejów, gwarantował wolność, rów- 
ność i braterstwo, w drugiej głosił, że wybiła godzina dla sprawy polskiej 
w Prusach Zachodnich. Aresztowany za działalność w okresie Wiosny Lu- 
dów, był więziony w Grudziądzu przez 8 miesięcy, do czasu ogłoszenia am- 
nestii. Po wyjściu z więzienia zaangażował się w prace Ligi Polskiej. Ut- 
rzymywał kontakt z Ludwikiem Mierosławskim. W latach, pięćdziesiątych 


100
		

/Pomorze_007a_10_104_0001.djvu

			zbierał i wysyłał pieniądze na jego działalność. Wiosną 1849 został wyb- 
rany posłem do sejmu berlińskiego. Na jego forum występował w obro- 
nie praw Polaków. 
W 1861 wraz z Ignacym Łyskowskim założył Tow. Agronomiczne Po- 
wiatu Brodnickiego i został jego prezesem. Dużą aktywność wykazywał w 
okresie powstania styczniowego. Piątkowo stało się drugim po Ryńsku, 
ośrodkiem rekrutacji ochotników z Prus Zachodnich. Rekrutacja odby- 
wała się mimo licznych (ponad 20) rewizji przeprowadzanych przez poli- 
cję pruską. W czerwcu 1863 znów został aresztowany. Kilkanaście miesię- 
cy więziono go w cytadeli poznańskiej. Proces odbył się w lipcu 1864, w 
Berlinie. Zarzucano mu zdradę stanu, tj. "usiłowanie dążące do przywró- 
cenia Polski w granicach, jakie miała przed 1772 r., a zatem do oderwania 
części przez podział do Prus przypadłej." Sąd skazał go na rok więzienia. 
Wybrany ponownie posłem i zwolniony czasowo z więzienia udał się na 
emigrację do Krakowa (1865). W Krakowie napisał i opublikował Pamięt- 
niki b. posła Ziemi Pruskiej na sejm berliński.. (K. 1871). Zm. 24 VIII 
1878 w uzdrowisku Lazn€ Jasenik na Morawach. Pogrzeb odbył się 3 IX , 
w Pluskowęsach (obecnie gmina Kowalewo). Został pochowany przy wie- 
ży kościoła, obok małżonek i dzieci. 


.. 


Sulerzyski N., Pamiętnik byłego posla Ziemi Pruskiej na sejm berliński. Wybór, op- 
racowanie i przypisy S. Kalembka, W. 1985; Zasłużeni ludzie, s. 212-7. 


SWJNARSKI Artur Maria (1900-1965), poeta, dramaturg, satyryk. Ur. 
28 VII w Brodnicy. Syn Stanisława, z zawodu kupca, i Kazimiery ze Słom- 
czewskich. Uczęszczał do gim. brodnickiego. W latach 1918-1920 miesz- 
kając w Poznaniu związał się ze środowiskiem literackim "Zdroju" i z 
grupą plastyków "Bunt". Jako grafik zadebiutował na łamach "Zdroju" 
w 1918. W rok później odbyła się wystawa jego obrazów. Około 1922 był 
osobistym sekretarzem Stanisława Ignacego Witkiewicza. W latach 1924- 
-1926 studiował w Poznaniu germanistykę i kształcił się w zakresie hi- 
storiii sztuki oraz scenografii. Opracował 14 różnych projektów scenogra- 
ficznych. Był również współtwórcą scenek kabaretowych wystawionych 
w poznańskim "Zdziebełku". "!' latach 1934-1937 kierował działem lite- 
rackim krakowskiego "Czasu". W tym okresie należał także do grupy sa- 
tyryków "Cyrulika Warszawskiego". W 1937 przeniósł się do Gdyni, by 
objąć obowiązki redaktora działu literackiego "Kuriera Bałtyckiego". La- 
ta wojny spędził częściowo w Krakowie, gdzie później (1945-1948) ucze-' 
stniczył w różnych imprezach literacko-satyrycznych, inicjowanych m.in. 
przez Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. Od 1952 mieszkał w Warsza- 
wie. W 1963 wyemigrował do Austrii. Zm. 21 (?) IV 1965 w Szwajcarii. 
A. M. Swinarski jako literat zadebiutował poematem Wieża Babel 
(1920) w "Zdroju". Utwory satyryczn
 okresu poznańskiego wydał w 


.... 


\ 
, I 



 


101
		

/Pomorze_007a_10_105_0001.djvu

			dwóch seriach Karykatur poznańskich (1929-1930) i we Fraszkach (1932). 
Ogłosił 5 tomów poetyckich. Po wojnie uprawiał nadal twórczość pam- 
fletowo-parodystyczną (Satyry 1950 i Parodie 1955), tłumaczył wiersze 
Bertolda Brechta i Johanna Wolfganga Goethego oraz Friedricha Schill- 
C?ra Intrygę i miłość. Napisał 20 komedii, z których wystawiono 7, w tym 
11chillesa i panny. 


LP, t. II, s. 414; Slownik pisarzy, t. 1111, s. 246-250; Wielkopolski slownik, s. 722-3. 


SZALIŃSKI Tadeusz (1898-1971), prawnik, działacz niepodległościo- 
wy, starosta powiatowy w Pszczynie i Świętochłowicach. Ur. 23 VIII w 
Anielewie, pow. brodnicki. Syn Brunona i Natalii ze Żdżarskich. W 1916 
należał do współzałożycieli koła reaktywowanego Tow. Tomasza Zana w 
gim. chełmińskim (nie prowadziło działalności od wybuchu pierwszej wo- 
jny światowej). Ukończył gim. gnieźnieńskie (1917), w którym był preze- 
sem tajnej organizacji filomackiej. W 1917 został wcielony do wojska nie- 
mieckiego. Walczył na froncie rosyjskim i francuskim. Brał udział w po- 
wstaniu wielkopolskim, a następnie jako oficer łączności uczestniczył w 
trzecim powstaniu śląskim. Studiował prawo i ekonomię na UP (ukończył 
w 1923). W 1926 objął stanowisko sędziego w Chorzowie. Od 1927 był 
!'>tarostą pow. w Pszczynie, następnie w Świętochłowicach. W czasie dru- 
giej wojny światowej przebywał w Anglii. Podczas wojny i po wojnie brał 
czynny udział życiu społ.-politycznym polskiej emigracji. Autor kilku op- 
racowań z dziedziny prawa oraz monografii powiatu świętochłowickiego. 
Był odznaczony m.in. Krzyżem Niepodległości. Zm. 19 VI 1971 w Manche- 
sterze (Anglia). 


Łoza ,s. 713; Szews J.; Towarzystwo Tomasza Zana w Gimnazjum Chelmińskim w 
latach 1916-1920. "Rocznik Gdański". t. 48, 1988, z. 2, s. 24. 
I 


SZCZEPAŃSKI Alfons (1906-1965), ksiądz, kapelan wojskowy. Ur. 
22 III w Swiniarcu, pow. Nowe Miasto Lubawskie. Syn Adama, rolnika, i 
Anastazji z Licznerskich. Uczęszczał do szkół średnich w Lubawie i Choj- 
nicach. Studiował najpierw filofogię klasyczną na UP, później teologię 
w Sem. Duch. w Pelplinie. Swięcenia kapłańskie otrzymał w 1935. Pra- 
cował początkowo jako wikary w Pokrzydowie, następnie jako wikary i 
kapelan 67 pp w Brodnicy. Po powrocie do Brodnicy został aresztowany 
i był więziony przy ul. Nad Drwęcą 30, później w Oborach i Grudziądzu. 
Od 30 III 1940 przebywał w obozach koncentracyjnych: Stutthof, Sachsen- 
hausen i Dachau (do 29 IV 1945) - nr obozowy 22530. W Dachau został 
poddany zbrodniczym doświadczeniom nerkowym i malarycznym. Po wy- 
zwoleniu pełnił funkcję kapelana w stopniu kapitana w jednostkach woj- 
ska polskiego i obozach cywilnych, w rejonie Hamburga. W tym czasie 
spJsał swoje wspomnienia obozowe, które stanowią wstrząsający doku- 


102 


...I.c
		

/Pomorze_007a_10_106_0001.djvu

			ment eksterminacji duchqwieństwa polskiego. Do kraju powrócił w 1947 
i przez lat osiemnaście pełnił obowiązki proboszcza w Kruszynach i Bru- 
dzawach. W miejscu swego zamieszkania wiele czasu poświęcał uprawie 
roli, prowadzeniu zajęć lekcyjnych z dziećmi, leczeniu chorych, pracom 
remontowym zabytkowego kościoła gotyckiego. W 1960 otrzymał godność 
radcy duchownego. Zm. 18 II 1968 w Kruszynach i został pochowany w 
Lubawie. 


Akta osobowe i Wspomnienia z hitlerowskich obozów koncentracyjnych ks. A. 
Szczepańskiego w Archi,wum Diecezjalnym w Pelplinie; Jacewicz i Woś, S. 111; Pą- 
czek W.: Duszpasterstwo Polskiego Okręgu Wojskowego na terenie 8 Korp. Bryt., 
V.entorf 1946, s. 12, 46-7, 108-9. 


SZULC Kazimierz (1825-1887), działacz narodowy i oświatowy, re- 
daktor i publicysta. Ur. 15 X w Saminie, pow. brodnicki. Pochodził z ro- 
dziny chłopskiej. Uczęszczał do gim. w Chełmnie i należał do tajnej orga- 
nizacji filomackiej. W 1845 przeniósł się do gimnazjum w Ełku i tu został 
wciągnięty w nurt pracy konspiracyjnej. Wkrótce rozpoczął działalność 
w ramach Tow. Demokratycznego Polskiego. Utrzymywał bliskie kontak- 
ty z ks. G. Gizewiuszem z Ostródy_ i z ks. M. Trzaskowskim z Ramsowa. 
W 1846 został aresztowany. Uwolniony w 1848 zdał egzamin dojrzałości 
w Koszalinie. Studiował historię i geografię na uniwersytecie we Wro- 
cławiu (1849-1853). W tym okresie był bibliotekarzem i prezesem TL-S 
oraz wydawcą pisma "Znicz" (1851-1852). Od 1853 mieszkał w Pozna- 
niu i pracował jako nauczyciel gimnazjalny. W 1856 uzyskał doktorat fi- 
lozofii na Uniwersytecie Wrocławskim. Należał do współorganizatorów 
PTPN (1857). W 1863 ponownie zaangażował się w walkę narodowo-wyz- 
woleńczą. Jako agent Rządu Narodowego wyjechał do Królewca (II 1963), 
by organizować przerzuty broni. Od maja 1863 był komisarzem na Prusy 
Wschodnie. Aresztowany za udział w akcjach na rzecz powstania został 

kazany w procesie berlińskim (XII 1864) na rok twierdzy w Magdebur- 
gu. W 1865 wyjechał do Paryża i tam pracował m.in. jako kustosz biblio- 
teki Czartoryskich i prof. szkoły polskiej na Montparnassie. Po powrocie 
do Poinania był m.in. współredaktorem "Dziennika Poznańskiego" (1871- 
-1872), współzałożycielem Banku Włościańskiego (1872), prezesem Rady 
Przemysłowej (od 1874) i dyr. Banku Wzajemnych Ubezpieczeń "Westa" 
(1880-1885). Ogłosił kilka prac z prehistorii Polski i Słowiańszczyzny. 
Zm. 27 III 1887 w Poznaniu. 


Oracki, s. 307-8; Wielkopolski slownik, s, 742-3. 


SZYCHOWSKI Julian (1876-,1951), prawnik działacz narodowy, se- 
nator RP. Ur. 16 VIII w Lipinkach, pow. lubawski. Syn Juliana, właści- 
ciela ziemskiego, i Rozalii z Krajewskich. Uczęszczał do gim. w Chełmnie 


103 


....oj
		

/Pomorze_007a_10_107_0001.djvu

			(1887-1898) i Brodnicy (1898-1900). W Chełmnie i Brodnicy należał do 
tajnej organizacji filomackiej. Studiował prawo i ekonomię na uniwersy- 
tetach w Berlinie, Wrocławiu i Królewcu. Po ukończeniu studiów był ad- 
wokatem w Grudziądzu. W czasie zaboru pruskiego aktywnie działał w 
różnych polskich organizacjach. W latach 1918-1920 czł. grudziądzkiej 
RL, delegat na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu, współzałożyciel i prezes 
SLo W imieniu mieszkańców Grudziądza witał wkraczające do miasta 
wojsko polskie (23 I 1920). Był przewodniczącym RM w Grudziądzu, se- 
natorem RP z ramienia Narodowej Partii Robotniczej (1922-1927) oraz 
szambelanem papieskim. Zm. w 1951 w Kanadzie, gdzie znalazł się w na- 
stępstw:ie drugiej wojny światowej. 
Bilski, Zarys, .s. 105; Loza, s. 730-31. 


SZYDZIK Józef (1871-1939), ksiądz, działacz niepodległościowy. Ur. 
18 X w Mikołajkach, pow. lubawski. Syn NN, naucz. i Anastazji Rosiń- 
skiej. Uczęszczał do gim. brodnickiego. W latach 1890-1891 był preze- 
sem tajnej organizacji filomackiej. Po zdaniu egzaminu dojrzałości (1891) 
studiował w Sem. Duch. w Pelplinie. Swięcenia kapłańskie otrzymał w 
1896. Był wikarym w Oliwie i Chojnicach, kuratusem w Zakładzie Po- 
prawczym w Chojnicach, następnie proboszczem w Ostródzie (1903-1905), 
w Wielu (1905-1924) oraz w Chełmży (1924-1938). Od 1938 mieszkał w 
Fordonie. Przez wszystkie lata był aktywnym działaczem społ. i narodo- 
wym. Będąc proboszczem w Wielu założył Tow. Rolnicze, wspierał za- 
łożenia Banku Ludowego, działał w TCL, należał do Stowarzyszenia 
"Straż" i do TNT (1906-1939). Był inicjatorem i realizatorem budowy 
Kalwarii Wielewskiej (1915-1924). Szczególnie dużą aktywność przeja- 
wiał w latach 1918-1919. Jesienią 1918 wybrano go przewodniczącym ra- 
dy robotniczo-chłopskiej w Wielu, w kilka dni później delegatem pow. 
chojnickiego na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu (3-5 XII" 1918) oraz prze- 
wodniczącym Pow. RL w Chojnicach. Sporo czasu na działalność społ. po- 
święcał także w okresie chełmżyńskim. Za jego staraniem odnowiono za- 
bytkową prokatedrę, zbudowano okazałą, kaplicę Matki Boskiej Często- 
chowskiej (1927), powstał "Dom Katolicki". W latach międzywojennych 
spotkało go wiele zaszczytów: w 1927 został tajnym szambelanem papie- 
skim, a w dwa lata później dziekanem, był delegatem biskupim, probosz- 
czem konsula torem i wizytatorem religii, papież Pius XI wyniósł go do god- 
ności protonotariusza, oznaki infułata otrzymał z rąk bpa S. W. Okoniew- 
skiego w 1936, brał udział w uroczystościach kanonizacji św. Andrzeja Bo- 
boli w Rzymie (1938). Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim OPR. Are- 
sztowany we wrześniu 1939 i więziony w Bydgoszczy, następnie zamordo- 
wany 20 lub 29 IX 1939. Miejsca pochówku nie udało się ustalić. 


Opracowanie ks. Henryka Mrossa, zam. w Osieisku k. Bydgoszczy; Stromski, s. 73. 


104
		

/Pomorze_007a_10_108_0001.djvu

			SZYNKIEWICZ Jan (1892-1956) pedagog, żołnierz AK, więzień obo- 
zu koncentracyjnego. Ur. 10 III w Chełmży. Syn Franciszka i Walerii z 
d. Zerman. W 1912 ukończył Sem. Nauczycielskie w Toruniu. W latach 
1912-1914 pracował jako naucz. w Sopocie i Zdunowica
h. Od 1914 słu- 
żył warmii niemieckiej. Przeniesiony do rezerwy w stopniu starszego 
sierżanta w 1918, powrócił do pracy pedagogicznej. Był naucz. kolejno, w 
Mściszewicach, Zblewie i Chełmży. W latach 1923-1925 studiował mate- 
matykę i fizykę w Państwowym Instytucie Nauczycielskim w Warsza- 
wie i uzyskał kwalifikacje do nauczania w szkołach średnich. Od 1925 
do 1937 pracował jako naucz. w Państwowym Sem. Nauczycielskim i Pań- 
stwowym Gim. w Tucholi. Był twórcą i kustoszem Muzeum Regiional- 
l1ego Borów Tucholskich, a także prezesem miejscowego Tow. Krajozna- 
wczego. W 1937 zamieszkał w Brodnicy i podjął pracę w miejscowym gim- 
nazjum i liceum. W początkowym okresie okupacji niemieckiej był zatru- 
dniony jako robotnik drogowy w Brodnicy, a od maja 1940 do końca 1942 
jako pisarz budowlany w Rypinie. W tym okresie' rozwinął działalność 
konspiracyjną w ramach ZWZ-AK i skupił wokół siebie wielu młodych 
ludzi. W noc sylwestrową 1942 nastąpiły aresztowania. W gestapowskim 
więzieniu znalazło się wówczas 40 osób. Z tej liczby 39 zesłar10 do obozu 
koncentracyjnego w Stutthofie. On sam został zesłany do tegoż obozu 
wraz z synami: Gerardem, Leonardem, i Wincentym. Dwaj ostatni nie 
doczekali wyzwolenia. Po zakończeniu wojny przez cztery miesiące u- 
czył w IV Państwowym Gim. w Toruniu, następnie od września 1945 w 
brodnickim gim. i liceum. Był jednym z organizatorów SD na tym tere- 
nie. Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi. Potrącony przez samochód 
doznał ciężkich obrażeń i zm. 23 III 1956 w Brodnicy. 


.\kta osobowe Liceum Ogólnokształcącego w Brodnicy. 


J 


TARASIEWICZ GWIDON (1923-1987), muzyk, dyrygent, działacz 
społ. Ur. 14 VIII w Inowrocławiu. Syn Szymona, cukiernika, i Wiktorii z 
Polanowskich. Uczęszczał do gim. w Aleksandrowie Kujawskim (1936- 
1939). W latach 1940-1943 pracował w Brodnicy jako pomocnik cukier- 
nika. Od 1943 do 1945 był zatrudniony w charakterze robotnika i kiero- 
wcy samochodu. Po wyzwoleniu przez dwa lata służył w wojsku. Wokre- 
sie 1947-1956 pracował jako muzyk i instruktor kulturalno-oświatowy. 
Od 1956 do przejścia na emeryturę w 1983 pełnił obowiązki dyr. Społ. O- 
gniska Muzycznego w Brodnicy. W pamięci potomnych zapisał się także 
jako naucz., organizator i dyrygent wielu chórów, zespołów muzycznych 
oraz orkiestr. Skomponował m.in. Marsz Brodnicy i był współtwórcą Hej- 
nału Brodniekiego. Z dużym zamiłowaniem uprawiał różne formy turys- 
tyki. Był odznaczony m.in. Złotym Krzyżem Zasługi. Z
. 25 VIII 1987. 


Akta osobowe Spolecznego Ogniska Muzycznego w Brodnicy. 


105
		

/Pomorze_007a_10_109_0001.djvu

			TĘGOWSKI Stanisław (1900-1976), ksiądz, pedagog, działacz społ. 
Ur. 4 VI w Chroślu, pow. lubawski. Syn Jana i Marianny z Sołobodow- 
skich. Uczęszczał do gimnazjów w Nowym Mieście Lubawskim, Ilawie i 
Brodnicy. Po złożeniu egzaminu dojrzałości w 1920 studiował teologię w 
Pelplinie. Swięcenia kapłańskie otrzymał w 1924. W okresie 1924-1925 
pełnił obowiązki wikarego i naucz. religii w Lubawie. W latach 1926- 
1927 studiował ekonomię społeczną i socjologię na UJK. W 1927 wstał 
mianowany naucz. religii w Państwowej Szkole Wydziałowej w Brodni- 
cy. Od 1930 był prefektem Prywatnego Gim. Żeńskiego w Brodnicy, a od 
1937 jego dyr. W tym okresie brał aktywny udział w życiu społ. Ziemi 
Michałowskiej. Był m.in. prezesem Polskiego Związku Zachodniego na 
powiat brodnicki (1932-1939) i patronem Związku Robotników Katolic- 
kich (1934-1939). Gdy wybuchła druga wojna światowa, sąd niemiecki 
skazał go zaocznie na karę śmierci. Okres okupacji hitlerowskiej spędził 
na terenie GG. Przebywał w Warszawie, Lublinie, Lwowie, Samborze, 
Drohobyczu i znów w Warszawie. Brał czynny udział w tajnym naucza- 
niu. W czasie powstania warszawskiego pełnił obowiązki kapelana pomoc- 
niczego w szpitalu. Po upadku powstania zbiegł z transportu jeńców do 
/ Pruszkowa i przedostał się do Piotrkowa Tryb. Do Brodnicy powrócił w 
lutym 1945 i objął stanowisko dyr. Miejskiego Liceum i Gim. Żeńskiego. 
W maju fegoż roku powierzono mu obowiązki administratora parafii bro- 
dnickiej. Zwolniony w 1947 z funkcji dyr. szkoły przeniósł się do Wroc- 
ławia, gdzie przez trzy lata pełnił obowiązki wizytatora religii. W 1948 
został mianowany rektorem Niższego Sem. Duch. we Wrocławiu i preze- 
sem Caritasu na Administrację Apostolską Dolnego Sląska. W 1951 prze- 
niósł się do Ilawy, gdzie przez 7 lat był proboszczem parafii. W latach na- 
stępnych prowadził pracę duszpasterską, przebywając czasowo m.in. w 
Austrii i Jugosławii. Zm. nagle 22 I 1976 w Warszawie, po przyjeździe z 
Austrii, z zamiarem pozostania w kraju przez pewien czas. Spoczywa na 
brodnickim cmentarzu prafialnym. 


Archiwum Diecezji Chełmińskiej w Pelplinie - akta personalne. 


TRUSZCZYŃSKA Wanda (1899-1987), nauczycielka, więźniarka obo- 
zu koncentracyjnego. Ur. 7 VII w Wielkim Leźnie, pow. brodnicki. Córka 
Teofila, rolnika, i Marii z d. Aszberger. Uczyła się w szkołach średnich 
w Brodnicy i Grudziądzu. Po złożeniu egzaminu dojrzałości (1917) i uzy- ' 
skaniu kwalifikacji pedagogicznych (1921) pracowała jako naucz. w Pań- 
stwowym Gim. Żeńskim w Grudziądzu (do 1924), następnie w Szkole Wy- 
działowej w Brodnicy (1925-1930) i w Szkole Powszechnej (Żeńskiej) w 
Brodnicy (1931-1939). W 1931 ukończyła roczny kurs języka francuskie- 
go na uniwersytecie w Grenoble. Aresztowana w 1940 przebywała w obo- 
zie koncentracyjnym Ravensbruck do 1942. W latach 1943-1944 brała 


106
		

/Pomorze_007a_10_110_0001.djvu

			udział w tajnym nauczaniu. W latach 1945-1968 była naucz. języka fran- 
cuskiego i,niemieckiego w LO w Brodnicy. Zm. 9 V 1987 i została pocho- 
wana na cmentarzu brodnickim. 


Akta osobowe Liceum Ogólnokształcącego w Brodnicy. 


TRUSZCZYŃSKI GRZYMAŁA Bronisław Kazimierz (1886-1969), dr 
medycyny, działacz PCK. Ur. 6 VII w Radoszkach, pow. brodnicki. Syn 
Hipolita, właściciela ziemskiego, i Anny z Osmańskich. Kształcił się w 
Nowym Mieście Lubawskim i w Brodnicy. Należał do tajnej organizacji 
filomackiej (1908-1909). Egzamin dojrzałości: złożył w 1910. Studiował 
medycynę w Berlinie, Gryfii, Rostocku i Lipsku. Był założycielem pol- 
skich organizacji akademickich. W Berlinie uczył w tajnej szkółce dzie- 
ci naszych emigrantów. Po ukończeniu studiów w 1916 przez dwa lata 
praktykował w Niemegh k. Magdeburga. W 1917 (31 XII) uzyskał promo- 
cję doktorską w Rostocku. W 1918 został wcielony do armii niemieckiej 
i wysłany na front zachodniJ W latach 1920-1937 pełnił obowiązki leka- 
rza pow. najpierw w Strzelnie, później w Mogilnie. W 1937 przeniósł się 
do swej posiadłości w Kitnówku (pow. grudziądzki). Brał udział w kam- 
panii wrześniowej 1939 jako lekarz polowy. Okres okupacji niemieckiej 
przeżył w GG. Po drugiej wojnie światowej zamieszkał w Brodnicy i tu 
do 1960 (z przerwami) pełnił obowiązki kierownika Wydziału Zdrowia 
PPRN. Położył znaczne zasługi dla rozwoju lecznictwa i PCK. Był odzna- 
czony m.in. Złotym Krzyżem Zasługi i Medalem Niepodległości. Zm. 24 
VII 1969 w 
rodnicy, spoczywa 'na cmentarzu w Bursztynowie. 
Eiblioteka Gdańska PAN, Ms 5145. Grzymała-Truszczyński B. K., Autobiografia. 
Mszps. 


TRUSZCZYŃSKI GRZYMAŁA Mateusz (1794-....:....1862), ksiądz, działacz 
narodowy. Ur. 14 IX w Kowalikach k. Nowego Miasta Lubawskiego. Po 
ukończeniu studiów teologicznych i otrzymaniu święceń kapłańskich 
(1822) był wikariuszem w Lidzbarku (1822-1825), Lubawie (1825-1832) 
i proboszczem w Zwiniarzu (1833-1860). Od 1860 mieszkał w swej posia- 
dłości w Wądzyniu, pow. brodnicki. Zasłużył się krzewieniem oświaty, 
głównie wśród mieszkańców dawnego pow. lubawskiego. Napisał kilka 
utworów dla ludu. Drukiem i nakładem K. A. Kohlera w Brodnicy uka- 
zały się jego Sielanki (1847) i Zabawki umysłowe (1850). Zm. 24 IV 1862 
w Wądzyniu. 


Relacja ks. Henryka Mrossa, zam. w Osieisku k. Bydgoszczy oraz dra Jerzego Szew- 
s
, zam. w Gdańsku. 


TWAROGOWSKI Tadeusz (1915-1989), mjr rezerwy WP, literat, tłu- 
macz, redaktor. Ur. 12 I w Swiedziebni, pow. rypiński. Uczęszczał do gim. 


107
		

/Pomorze_007a_10_111_0001.djvu

			rypińskiego. Studiował na UW. Był drem nauk matematycznych. W cza- 
sie wojny działał w sztabie generalnym KG AK. Po wojnie służył w woj- 
sku w Toruniu. Aresztowany i niesłusznie więziony, na procesie otrzymał 
wyrok śmierci. Zrehabilitowany w 1956, pracował przez wiele lat w Na- 
szej Księgarni (do 1982). Jako literat zadebiutował powieścią napisaną we- 
spół z J. Niecieckim pt. Puchar przechodni (1948). Pod pseudonimem Je- 
rzy Elba opublikował powieść opartą na wątkach autobiograficznych: 
Wioska nad jeziorem (1955). Jej akcja rozgrywa się w okolicach Górzna i 
Świedziebni. Napisał serię powieści biograficznych o wybitnych uczonych, 
m.in. o B. Franklinie - Pogromca piorunów (I wyd. 1958), o K. Darwinie 
(wspólnie z K. Grebem) - Trzy rocznice (1959). W 1962 opublikował 
po- 
wiadanie historyczne - Zamach w Sarajewie. Wydał także popularno- 
naukową książkę o czekoladzie i jej wyrobie - Czekoladowy sen (1976). 
Łącznie napisał i wydał ponad 30 książek. Był czł. ZLP. Zm. 28 I 1989 w 
Warszawie. 


Nowy slownik, s. 338-9. 


TYMECKI Władysław Józef (1876-1946), ksiądz, działacz narodowy. 
Ur. 27 III w Byszwałdzie k. Lubawy. Syn Ignacego, rolnika i Magdaleny 
z d. Szczerbowska. Uczęszczał do szkół średnich w Lubawie (1886-1893) 
i Brodnicy. Egzamin dojrzałości złożył w 1897. Po studiach w Sem. Duch. 
w Pelplinie przyjął święcenia kapłańskie w 1901. Był wikarym kolejno: 
w Stężycy, Kościerzynie, Oliwie, Lisewie, Zakrzewie, Papowie Toruń- 
skim, Borzyszkowach, Osieku, Chełmoniu, Golubiu, Swiekatowie, Radzy- 
niu i proboszczem w Grążawach, pow. brodnicki (od 1911). Należał do 
TNT, współorganizował RL wGrążawach (1918), werbował ochotników 
do wojska polskiego, inkasował podatek narodowy. W latach 1925-1939 
pełnił obowiązki dziekana dekanatu lidzbarsko-górzneńskiego. W 1928 
otrzymał godność kanonika honorowego kapituły chełmińskiej. Lata dru- 
giej wojny światowej przeżył w swojej parafii. Zm. 26 II 1946 w Gr,ą- 
żawach. 


Mro
s,. t. III, R-Z. 


WACHOWSKI Franciszek (1870-1927), ksiądz, działacz narodowy. 
Ur. 10 IX w Brzeźnie, pow. Starogard Gd. Syn Franciszka, rolnika, i An- 
toniny z Androwskich. Kształcił się w ColI. Mar. w Pelplinie, następnie w 
gim. starogardzkim i brodnickim. W gim. brodnickim należał do tajnej 
organizacji filomackiej (1890-1892). Egzamin dojrzałości złożył w Brod- 
nicy w 1893. Po studiach w Sem. Duch. w Pelplinie przyjął święcenia ka- 
płańskie w 1898. Był wikarym w Żukowie i Grudziądzu, administratorem 
w Razanicach (1904) i proboszczem w Zwiniarzu k. Lubawy (od 1905). Na- 
leżał do inicjatorów strajku szkolnego w swojej parafii (1906-1907). Za 


108
		

/Pomorze_007a_10_112_0001.djvu

			odczytanie z ambony odezwy nawołującej do strajku był więziony w El- 
blągu (1-28 II 1907). Założył Kółko Rolnicze w Zwiniarzu i był jego prze- 
wodniczącym (1908). Należał do Tow. "Straż" (1905) i do TNT (1897- 
1927). Brał udział w pracach TCL jako bibliotekarz. Zm. 17 XI 1927 w 
Zwiniarzu. 


IVIross, t. III, R-Z. 


W ALASIEWICZ-OLSON Stanisława (1911-1980), wybitna lekkoatlet- 
ka. Ur. w Wierzchowni, gm. Górzno. Jako dziecko wyemigrowała z rodzi- 
cami do USA. Czuła się zawsze Polką i często przebywała w starym kra- 
ju. Reprezentowała barwy Polski na igrzyskach olimpijskich w Los An- 
geles (1932), gdzie zdobyła złoty medal w biegu na 100 m i w Berlinie 
(1936) - medal srebrny. Kilkakrotnie ustanawiała rekordy świata: w 1933 
na 60 m (7,3), w 1935 na 200 m (23,6), w 1937 nr 100 m (11,6). Ostatni raz 
była w Polsce w 1977. W nocy z 4 na 5 XII 1980 została zastrzelona przez 
bandytę w Cleveland (USA), gdzie od lat mieszkała. 


Wif:lka Encyklopedia Powszechna, t. XII. W. 1969, s. 81. 


WĘCŁA WSKI Władysław (1891-1920), kupiec, działacz niepodległo- 
ściowy. Ur. w Poznaniu. Od 1917 mieszkał w Brodnicy i prowadził Dom 
Towarowy "Bazar". Był aktywnym działaczem na rzecz wyzwolenia Pol- 
ski. Należał do Tajnego Komitetu Obywatelskiego, który pod kierownic- 
twem dra Jana Janaszka i Sylwestra Bizana przygotowywał przejęcie po- 
wiatu brodnickiego przez władze polskie. Wspólnie z innymi członkami 
TKO zajmował się gromadzeniem broni i amunicji, werbowaniem ochot- 
ników do wojska polskiego, wydawaniem "Gazety Brodnickiej". Ciężko 
chory, w styczniu 1920 płakał z radości, gdy mu powiedziano, że wojsko 
polskie wkroczyło do Brodnicy i gdy do jego łoża przybył oficer polski. 
Zm. w kilka dni później 27 I 1920 i został pochowany na cmentarzu bro- 
dnickim. 


Bizan, s. 180. 


WIDY-WIR SKI Feliks (1907-1982), prof., lekarz, działacz polityczny 
PZPR i państwowy. Urodził się 11 VII we Lwowie. Syn Józefa, inżyniera. 
Uczęszczał do gim. brodnickiego (1922-1925). Studiował medycynę. Przed 
1931 był działaczem Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej, a od 
1931 Narodowej Partii Robotniczej-Lewicy. Brał udział w kampanii wrze- 
śniowej 1939. W czasie okupacji niemieckiej uczestnik ruchu oporu. Czło- 
nek Stronnictwa Pracy i prezes Zarządu Głównego. Po wojnie pełnił sze- 
reg odpowiedzialnych funkcji państwowych. Był posłem KRN oraz posłem 
do Sejmu PRL III i IV kadencji, wojewodą poznańskim (1945), kierowni- 


109
		

/Pomorze_007a_10_113_0001.djvu

			, 


kiem Ministerstwa Informacji i Propagandy (1946). Niesłusznie oskarżony 
i więziony w latach 1952-1955, następnie zrehabilitowany. Od 1961 wi- 
ceminister zdrowia i opieki społecznej. W 1964 był wiceprzewodniczącym 
Komitetu Wykonawczego Swiatowej Organizacji Zdrowia. Od 1965 kie- 
rował Ośrodkiem Naukowym PAN w Paryżu. W ostatnich latach życia 
był dyr. Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie. Opublikował szereg 
prac naukowych z dziedziny medycyny. Odznaczony m.in. Krzyżem Grun- 
waldu III klasy, dwukrotnie Krzyżem Walecznych, Krzyżem Partyzanc- 
kim, Orderem Sztandaru Pracy I klasy, OOP z Gwiazdą, Krzyżem Ko- 
mandorskim OOP. Zm. 15 11982 i został pochowany vi Alei Zasłużonych 
na Cmentarzu Komunalnym w Warszawie. 


Bilski, Region, s. 91; Kunert A.K: Slawnik biograficzny konspiracji warszawskiej 
1939-1944, t. II. W. 1987, s. 183-5. 


WIERZCHOWSKI Fabian Sebastian (1887-1940), ksiądz, pedagog, 
działacz społ. UL 20 I w Kurkocinie, pow. wąbrzeski. Syn Piotra, rolni- 
ka, i Wiktorii z Wasikowskich. Uczęszczał do gim. brodnickiego i w tym- 
że gim. złożył egzamin dojrzałości (1908). Studiował na uniwersytecie w 
Monachium (1908-1909), a następnie w Sem. Duch. w Pelplinie. 'Swię- 
cenia kapłańskie otrzymał w 1913. Pełnił obowiązki wikarego lub admini- 
stratora kolejno: w Buzinie, Strzepczu, Stężycy, Chojnicach, Pączewie i 
Nowym Mieście Lubawskim. Od 1923 pracował jako katecheta progimna- 
zjum w Gniewie. W 1935 został katechetą Państwowego Gim. i Liceum im. 
Króla Jana III Sobieskiego w Grudziądzu. W szkole tej, w okresie 1937 
-1938, pełnił także obowiązki dyr. Posiadał szerokie zainteresowania nau- 
I kowe, zwłaszcza w dziedzinie etnografii. Był członkiem TNT (1916-1921). 
Po klęsce wrześniowej 1939 początkowo ukrywał się, później pracował w 
Skórczu. Aresztowany w marcu 1940 przebywał w obozach koncentra- 
cyjnych: w Stutthofie, Sachsenhausen i Oranienburgu. Zm. w tym osta- 
tnim 22 VII 1940. 


Klatt T., Martyrologia nauczycieli grudziqdzkich. Gr. 1985, s. 32; Mross, t. III, R-Z. 


WIETRZYCHOWSKI Ignacy (1874-1924), ksiądz, działacz narodowy. 
Ur. l II w Jamielniku k. Lubawy. Syn Ignacego, rolnika, i Agnieszki z 
Sepatowskich. Uczęszczał do Coll. Mar. w Pelplinie i gim. w Chojnicach 
(matura 1894). Studiwał w Sem. Duch. w Pelplinie. Swięcenia kapłańskie 
otrzymał w 1900. Był wikarym w Łążynie i Golubiu, administratorem w 
Bysławiu (1903), wikarym w Oksywiu, później wikarym katedralnym i 
naucz. w ColI. Mar. w Pucku (1904-1905). Od 1906 pełnił obowiązki pro- 
boszcza w Górznie. Należał do TNT. W grudniu 1907 został skazany na 
600 marek grzywny za wydanie odezwy nawołującej parafian do strajku 
szkolnego. Był czł. komitetu TCL na pow. brodnicki (1918-1919). Nale- 


110
		

/Pomorze_007a_10_114_0001.djvu

			żał do współorganizatorów RL w Gorznie, werbował ochotników do woj- 
ska polskiego i SL, organizował wiece i przemawiał na nich. Swoją dzia- 
łalnością naraził się Grenzschutzowi i miał być rozstrzelany. Zm. 13 VIII 
1924 w Poznaniu i tamże został pochowany. 


Bizan, s. 180; Mross, t. III, R-Z. 


WIŚNIEWSKI Kazimierz (1899-1974), kapitan rezerwy Marynarki Wo- 
j
nnej. Ur. l III w Brodnicy. Syn Tomasza, mistrza w zawodzie szewskim, 
i Marianny z Paciorkiewiczów. Nauki początkowe pobierał w miejscowej 
szkole. Od 1915 uczeń niemieckiej szkoły marynarki. W 1919 powrócił do 
Brodnicy, następnie zgłosił się ochotniczo do wojska polskiego i podjął 
służbę w l batalionie morskim. 10 II 1920, będąc w stopniu bosmanmata, 
dostąpił zaszczytu wciągnięcia bandery polskiej na maszt podczas zaślu- 
bin z morzem. W latach 1920-1922 pełnił służbę na pierwszym polskim 
okręcie wojennym "Pomorzanin". W 1928 wyjechał do Francji na kurs 
podwodnego pływania. Od 1929 nadzorował w Nantes budowę okrętu 
podwodnego "Ryś", na którym, w dwa lata później, przypłynął do Gdy- 
ni. W 1931, jako chorąży marynarki, objął ponownie służbę na okręcie 
hydrograficznym "Pomorzanin". W 1939 brał udział ,w obronie Helu. Po 
powrocie z niewoli niemieckiej w 1945, pływał najpierw na "Czajce", póź- 
niej dowodził trałowcem "Kormoran" i uczestniczył w rozminowywaniu 
wód przybrzeżnych na Bałtyku, następnie był wykładowcą w Szkole Spe- 
cjalistów Morskich w G
yni. Do czasu przejścia na emeryturę w 1952 
pełnił służbę na Helu. W 1973 otrzymał awans na stopień kapitana rezer- 
wy. Zm. nagle 27 II 1974 w Gdyni i został pochowany na Cmentarzu Wi- 
tomińskim. 


Gątkiewicz Zb.: Kazimierz Wiśniewski. "Dziennik Bałtycki" 1974, nr 51, s. 4. 


WIWATOWSKA Irena, ps. Flora (1914-1945), pielęgniarka, kierow- 
niczka sekcji sanitarnej WSK AK. Ur. 10 V w Franciszkowie, pow. rypiń- 
ski. Córka Teofila Marcinkowskiego, rolnika, i Ewy z Burczyńskich. W 
1940 wyszła za mąż za lekarza medycyny Nikodema Wiwatowskiego, ps. 
Kazik (zob.). W pierwszym okresie okupacji niemieckiej mieszkała w Ry- 
pinie, od 1942 w Brodnicy. Pracowała jako pielęgniarka w szpitalu, w któ- 
, 
rym mąż był chirurgiem, a równocześnie pełnił funkcję szefa sanitarnego 
w inspektoracie brodnickim AK. Zaprzysiężona w AK w 1943, była kie- 
rowniczką sekcji sanitarnej WSK obwodu brodnickiego. Szkoliła sanita- 
riuszKi, przygotowywała w terenie punkty apteczne, organizowała zaopa- 
trzenie w leki i środki opatrunkowe na wypadek wystąpienia zbrojnego. 
Po wykryciu przez Niemców punktu sanitarnego w zagrodzie Joanny Bek- 
ter (zob.) w Pokrzydowie, na,stąpiły liczne aresztowania czł. AK. Oboje 


111
		

/Pomorze_007a_10_115_0001.djvu

			małżonkowie zostali aresztowani 2 11945 i byli więzieni w Brodnicy, od 
19 I 1945 w Bydgoszczy. Zginęli w czasie transportu więźniów w kierun- 
ku Nakła. Wraz z Ireną Wiwatowską były więzione w Brodnicy i później 
zginęły podczas ewakuacji z Bydgoszczy jej koleżanki i podwładne z sek- 
cji sanitarnej WSK, m.in. Irena Bekter, Stefania Bekter, Wanda Cybul- 
ska, Halina Gaca, Adelajda Główczewska, Mirosława Karbowska, Marta 
Kosmalowa, Franciszka Oziminowa, Maria Zakrzewska (zob. wszystkie). 


Michalska, s. 428-9; Zawacka, s. 219. 


WIWATOWSKI Nikodem, ps. Kazik (1908-1945), lekarz medycyny, 
ppor ZWZ-AK. Ur. 21 IX we wsi Pólki, pow. rypiński. Syn Jana, z zaw6- 
du rolnjka. Studia wyższe ukończył w 1932 na Wydziale Lekarskim UW. 
Specjalizował się w chirurgii. Pracował w szpitalu rypińskim i krótko 
przed wybuchem drugiej wojny światowej został ordynatorem oddz. chi- 
rurgicznego. W 1942 władze niemieckie przeniosły go do szpitala brodni- 
ckiego. Należał do ZWZ-AK (brak danych od kiedy). W brodnickim ins- 
pektoracie AK pełnił funkcję szefa sanitarnego. Pod jego kierownictwem 
przygotowano w Pokrzydowie (pow. brodnicki) magazyn lekarstw i środ- 
ków opatrunkowych na wypadek wystąpienia zbrojnego ludności polskiej. 
W AK działała również poślubiona w 1940, jego żona Irena, ps. Flora, z d. 
Marcinkowska (zob.). Gdy pod koniec 1944 Niemcy wykryli magazyn z 
lekarstwami i środkami opatrunkowymi w Pokrzydowie, pboje małżon- 
kowie zostali aresztowani 2 I 1945, następnie zamordowani w czasie trans- 
portu więźniów. Data i miejsce śmierci nieznane. 
Piotrowski R., Eksterminacja ludności Ziemi Dobrzyńskiej w latach okupacji hitle- 
rowskiej 1939-1945 - biogramy ofiar. (Mszps w posiadaniu autora). 


WOELKE Edmund (1907-1980), mistrz w zawodzie elektryka. Ur. 17 
III w Brodnicy. Syn Mariana, urzędnika pocztowego, i Marii z Wysockich. 
W latach drugiej wojny światowej przymusowo wcielony do Wehrmach- 
tu i skierowany na front zachodni, wykorzystał nadarzającą się okazję i 
przeszedł na stronę aliantów, a następnie zgłosił się do wojska polskiego. 
Po wojnie był założycielem Spółdzielni Pracy Elektryków. Położył duże 
zasługi w elektryfikacji regionu brodnickiego. Od 1948 prowadził własny 
zakład. rzemieślniczy. Od 1954 był czł. Cechu Rzemiosł Różnych. W la- 
tach 1956-1968 pełnił funkcję podstarszego cechu, a ód 1968 do 1980 star- 
szego cechu. Należał do inicjatorów i organizatorów budowy Domu Rze- 
miosła w Brodnicy. Brał aktywny udział w życiu 'społ. miasta. Był wielo- 
letnim radnym MRN i członkiem SD. Odznaczony m.in. Krzyżem Kawa- 
lerskim OOP. Zm. 20 X 1980 w Brodnicy i został pochowany na miejsco- 
wym cmentarzu. 
Rody i dzialacze rzemiosla Pomorza i Kujaw. B. 1989, s. 151. 


112
		

/Pomorze_007a_10_116_0001.djvu

			'WOJCIECHOWSKI Kazimierz (1869-1938), drukarz i wydawca, dzia- 
łacz narodowy. Ur. 26 I w Biechowie, pow. Września. Kształcił się w Po- 
znaniu, następnie pracował jako drukarz w Lipsku i Dreźnie. Około 1891 
przebywał w Berlinie, gdzie wydawał pismo polityczne "Prawda". W 
1892 przeniósł się do Brodnicy i tutaj na Starym Placu Szkolnym założył 
drukarnię, a na Małym Rynku księgarnię. W latach 1893-1894 wydawał 
ilustrowany tygodnik humorystyczny "Ćwik". W 1900 skazano go .na mie- 
siąc aresztu za umieszczenie w oknie wystawowym obrazu Jana Styki. 
"Polonia", co poczytane zostało przez władze pruskie "za podburzanie do 
gwałtów". Działalność na rzecz Polski opłacił więzieniem w Toruniu i 
Grudziądzu także w 1914. W 1899 rozpoczął wydawanie "Gazety Brodni- 
ckiej". Po krótkim okresie zmuszony był jednak zawiesić jej druk. Wzno- 
wienie nastąpiło w 1919. W 1921 przemianowano ją na "Ziemię Michałow- 
ską". Początkowo w redagowaniu gazety pomagał mu syn Mieczysław 
Wojciechowski (1896-1966), w 1922 przejął redakcję od ojca i wydawał 
ją samodzielnie do 1939. W latach 1918-1920. drukował dla Pow. RL róż- 
nego rodzaju odezwy, ogłoszenia, okólniki, komunikaty itp. W swojej dru- 
karni wydawał także powiastki dla ludu, modlitewniki, senniki itp. Był 
aktywnym działaczem społ. W 1923 został odznaczony Krzyżem Kawaler- 
skim ORP. Zm. 25 VIII 1938 i spoczywa na cmentarzu brodnickim. 


, 
Bizan, s. 182; Slownik pracowników, s. 974; Mańkowski A., Dzieje drukarstwa i piś- 
miennictwa polskiego w Prusiech Zachodnich. Rocz. TN, T. 1906, s. 264. 


WOJNOWSKI Edmund (1920-1979), lekarz med., więzień obozów 
koncentracyjnych. Ur. 14 IX w Chojnicach. Syn Aleksego, właściciela dro- 
gerii, i Wandy z Kownackich. Uczęszczał do brodnickiego gim. i liceum. 
Egzamin dojrzałości złożył w 1939. W lutym 1940 uciekł z Brodnicy do 
GG. W kwietniu tegoż roku został aresztowany przez Niemców pod za- 
rzutem przynależności do tajnej organizacji. Po trzech miesiącach zesłano 
go do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. W lutym 1945 został 
przeniesiony do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, a następnie 
do jego podobozu w Zwieberg-Langenstein (góry Harzu). Jesienią 1945 
powrócił do kraju i rozpoczął studia medyczne we Wrocławiu. Po uzyska- 
niu dyplomu lekarza medycyny (1951) podjął pracę w wąbrzeskim szpita- 
lu. Przez wiele lat był ordynatorem oddziału chorób wewnętrznych. W pa- 
mięci potomnych zapisał się jako zdolny i niezwykle sumienny lekarz. Z 
dużym zamiłowaniem uprawiał malarstwo. Pozostawił liczne obrazy i ry- 
sunki, głównie pejzaże Ziemi Michałowskiej i Wąbrzeźna oraz portrety. 
Swoje wstrząsające przeżycia obozowe opisał w książce: Człowiek prze- 
trzymał (ukazała się w 6 lat po jego śmierci). Zm. 21 XI 1979 w Wąbrze- 
źnie. 


Wojnowski E., Człowiek przetrzymał. Wb. 1985. 


]13 


)
		

/Pomorze_007a_10_117_0001.djvu

			WOŁOWSKI Jan Kazimierz (1635-1697), ksiądz, proboszcz parafii 
brodnickiej, dziekan kapituły warmińskiej, sekretarz królewski. Ur. 18 II. 
Syn Jakuba, szlachcica z okolic Wyszogrodu, i Doroty z Ciecholewskich. 
Od 1663 był proboszczem parafii brodnickiej i kanonikiem chełJnińskim. 
Już jako sekretarz królewski został kanonikiem warmińskim (1668), na- 
stępnie prałatem, kantorem (1682) i dziekanem kapituły warmińskiej 
(1692). Wspólnie z biskupem Wydźgą ufundował w katedrze fromborskiej 
barokowy ołtarz św. Wawrzyńca (przed 1679). W latach 1680 i 1692 był 
administratorem i wizytatorem dóbr kapituły w komornictwie olsztyń- 
skim. Obowiązki proboszcza brodnickiego sprawował zapewne do 1693. 
Cieszył się zaufaniem ,bpa Zbąskiego i zastępował go podczas jego nieobe- 
cności w diecezji w 1693, 1694 i 1697. Zm. 6 II 1697 we Fromborku. Epita- 
fium jemu poświęcone, jego rodzicom i bratu Mikołajowi znajduje się w 
katedrze fromborskiej. 


Oracki, Slownik biograficzny, s. 213-14; Plehn H.: Ortsgeschichte des Kteises Stras- 
burg in Westpreussen. Konigsberg 1900, s. 120. 


WULTAŃSKI Stanisław (1896-1972), mjr WP. Ur. 7 VI w Wielgole- 
sie, pow. pułtuski. Syn Szczepana i Katarzyny z d. Szczerba. Brał udział 
w wojnie polsko-radzieckiej 1919-1920. Po zakońcwnych działaniach wo- 
jennych powstał w wojsku i służył najpierw w 34 pp, w Białej Podlaskiej, 
następnie od 1927 do 1939 w 67 pp, w Brodnicy. W maju 1939 został prze- 
niesiony do Znina na stanowisko dowódcy batalionu Obrony Narodowej. 
Uczestniczył w kampanii wrześniowej 1939 i brał udział w bitwie nad 
Bzurą. Lata wojny spędził w obozie jenieckim (Gross Born). Od 1947 pra- 
cował w różnych zakładach na terenie Brodnicy, w tym jako naucz. Lice- 
um i Gim. Handlowego (później Technikum Handlowego). Był odznaczo- 
ny m.in. Krzyżem Virtuti Militari V kI., czterokrotnie Krzyżem Walecz- 
nych i Medalem Niepodległości. Zm. 19 VI 1972 w Brodnicy i został po- 
chowany na miejscowym cmentarzu. 


Relacja syna Jerzego Wultańskiego, zam. w Brodnicy. 


WYBICKI Jan Nepomucen (1782-1852), podprefekt, naczelnik powia- 
tu, landrat. UL 24 VI. W pierwszej połowie XIX w. należał do najbogat- 
szych ludzi na Ziemi Michałowskiej. Po utworzeniu Księstwa Warszaw- 
skiego był prefektem i naczelnikiem pow. brodnickiego (1807-1815.) W 
latach 1815-1840 pozostawał na służbie władz pruskich i sprawował urząd 
landrata pow. brodnickiego. Jego zięciem był zasłużony działacz narodo- 
wy - Natalis Sulerzyski (zob.). Zm. 17 VII 1852 i został pochowany na 
cmentarzu brodnickim. 


Bilski, Region, s. 91. 


114
		

/Pomorze_007a_10_118_0001.djvu

			WYBICKI Józef (1866-1929), dr medycyny, działacz polityczny, pra- 
wnuk twórcy hymnu narodowego. Ur. 3 IX w Niewierzu, pow. brodnicki. 
Syn Michała i Heleny z Sulerzyskich. Uczęszczał do gim. brodnickiego w 
latach 1877-1888. Należał do najbardziej aktywnych członków tajnej or- 
ganizacji filomackiej (1886-1888). Studiował medycynę we Wrocławiu, 
Berlinie i Lipsku. W Lipsku był współzałożycielem i prezesem akademic- 
kiej organizacji filomackiej "Unitas" (1893). Po ukończeniu studiów osie- 
dlił się i pracował w Gdańsku jako lekarz chorób dziecięcych. Jego dom 
stał się ośrodkiem życia kulturalnego i działalności patriotycznej Polaków 
zamieszkałych na Pomorzu. W 1918 Naczelna RL w Poznaniu powołała go 
na stanowisko najpierw zastępcy, następnie podkomisarza swojej ,ekspo- 
zytury w Gdańsku. 25 XII 1918 brał udział w rozmowach na temat przy- 
szłych losów Pomorza, Warmii i Mazur, w których uczestniczyli: Ignacy 
Paderewski, Antoni Abraham, Wojciech Korfanty i Stefan Łaszewski. Wy- 
bicki stanął na czele tajnej Organizacji Wojskowej Pomorza, mającej przy- 
gotować powstanie zbrojne na Pomorzu. W marcu 1919 z jego inicjatywy 
wyjechała delegacja Kaszubów na Kongres Pokojowy do Paryża, by bro- 
nić interesów polskich. Po przejęciu Pomorza przez władze polskie został 
jego pierwszym starostą krajowym. Na początku 1920 organizował zaślu- 
biny Błękitnej Armii gen. Józefa Hallera z morzem i na ten cel przygo- 
tował dwa platynowe pierścienie. W okresie 1.921-1922 pełnił funkcję 
ministra b. Dzielnicy Pruskiej. Po likwidacji tego resortu (1922) wrócił 
na stanowisko starosty krajowego i zamieszkał w Toruniu. Był niestru- 
dzonym działaczem na rzecz odbudowy zniszczonego Pomorza. Zm. nagle 
28 IV 1929, na Placu Teatralnym w Toruniu w czasie wiecu przeciwko 
roszczeniom terytorialnym Niemców. W pogrzebie brali udział m.in. gen. 
Józef Dowbór-Muśnicki, gen. Józef Haller, Wiktor Lamot, Stefan Ła- 
szewski, gen. Bronisław Skierski. Spoczywa na cmentarzu w Mszanie k. 
Brodnicy, gdzie są także groby jego rodziców. 


Bielski M., Dr Józef Wybicki, "IKP" 1982, z dn. 22 VII; Chamot J., Ostatni" z rodu 
Wybickich, "IKP" 1987, nr 175. 


WYCZYŃSKI Wacław (1853-1935), prawnik, starosta krajowy w Po- 
znaniu. Ur. w Trzemesznie. Był synem sędziego, działacza narodowego. 
Studiował prawo na uniwersytecie we Wrocławiu i w tym okresie nale- 
żał do TL-S. Około 1882 osiedlił się w Brodnicy i tu pracował jako adwo- 
kat i notariusz. Brał czynny udział w życiu polskich organizacji społ. W 
1901 bronił filomatów brodnickich na procesie w Toruniu, wśród których 
był także jego syn Witold. W 1907 naraził się władzom pruskim odmową 
głosowania na kandydata niemieckiego do parlamentu i to spowodowało 
rezygnację z urzędu oraz przeniesienie do Poznania. W nowym miejscu 
zamieszkania równie aktywnie uczestniczył w działaniach na rzecz wy- 


115
		

/Pomorze_007a_10_119_0001.djvu

			zwolenia Polski. W latach 1919-1922 pełnił z wyboru obowiązki staro- 
sty krajowego. Zm. w Kościanie 18 VI 1935. 


Bizan, s. 27. 


ZAKRZEWSKA Maria Lidia, ps. Orchidea, Roma (1912-1945), czł. 
WSK' AK. Ur. 23 VII w Bottrop (Niemcy). Córka Teofila, reemgiranta, z 
zawodu kupca, i Marii z Bukowskich. Po ukończeniu szkoły handlowej w 
Brodnicy pomagała ojcu w prowadzeniu sklepu, następnie pracowała w 
centrali telefonicznej miejscowego urzędu pocztowego. W czasie okupa- 
cji niemieckiej była zatrudniona w zakładzie zaciemniania okien. Na po- 
czątku 1940 została zaprzysiężona w ZWZ przez Franciszka Jastrzębskie- 
go, ps. Bluszcz. W brodnickim inspektoracie ZWZ-AK pełniła funkcję 
łączniczki i wywiadowczyni. Do jej obowiązków należało także pisanie i 
przepisywanie materiałów konspiracyjnych. Była również ki€rowniczką 
sekcji opieki WSK obwodu brodnickiego AK i współpracowała z sekcją 
sanitarną tegoż obwodu. Organizowała pomoc dla rodzin aresztowanych 
Polaków i jeńców angielskich. Przy pomocy siostry Zofii, ps. Chryzante- 
ma, zatrudnionej w drogerii, przekazywała materiały opatrunkowe do 
punktu sanitarnego w Pokrzydowie, przygotowywanego na wypadek wy- 
stąpienia zbrojnego. Aresztowana 3 I 1945, po rozbiciu w Pokrzydowie pol- 
sko-radzieckiej grupy rozpoznawczo-dywersyjnej "Pomorze" (29 XII 
1944), była więziona w Brodnicy, następnie przewieziona 19 11945 do 
Bydgoszczy i później zamordowana w czasie ewakuacji więźniów, prawdo- 
podobnie w lasach nakielskich. 


Michalska, s. 443; Zawacka, s. 167-222. 


ZAŁUSKI Walenty (1858-1927), ksiądz. UL we wsi Cechny k. Ostro- 
wi Mazowieckiej.Ukończył gimnazjum w Łomży, studiował teologię w 
Sem. Duch. w Płocku. Swięceni8: kapłańskie otrzymał w 1881 .Był wika- 
riuszem w Jasienicy, Baranowie, Chorzelach, Goworowie i Raciążu. Od 
1892 proboszcz parafii osieckiej. Położył znaczne zasługi przy odnawianiu 
kościoła w Osieku. Opracował i opublikował m.in. broszurę: Cudowny o- 
braz Matki Boskiej Osieckiej w Osieku pod Brodnicą oraz artykuły: Koś- 
ciół osiecki pod Brodnicą i proboszczowie osieccy (w "Przeglądzie Kato- 
lickim"), Organy w kościele osieckim pod Brodnicą (w "Śpiewie Kościel- 
nym"). W 1901 przeniósł się na probostwo do Grójca, później do Lipna i 
Zuzeli. Zm. 15 IX 1927. 


Grzybowski M.M., Różański Fr., Cudowny obraz Matki Boskiej Osiec ki ej w Osieku 
kolo Brodnicy, 1986, s. 34-5. Mszps w posiadaniu autorów. 


ZIELENIEWSKA Władysława, ps. Darnina, Rakieta (1896
1945), komen- 
dantka WSK inspektoratu brodnickiego AK. UL 12 VIII w Brodnicy. Cór- 


116
		

/Pomorze_007a_10_120_0001.djvu

			ka Jana Zieleniewskiego, budowniczego, i Walerii zWrońskich. Ukoń- 
czyła szkołę średnią .dla dziewcząt (Madchenmittelschule) w Brodnicy. W 
okresie międzywojennym była sekretarką Prokuratury Pow. w Brodnicy. 
Vv' początkowym okresie okupacji niemieckiej pracowała w urzędzie do 
spraw gospodarki ziemią (SS Bodenamt), naste,pnie była zatrudniona jako 
robotnica w fabryce zbrojeniowej w Fordonie, dokąd musiała codziennie 
dojeżdżać. Od 1943 prowadziła księgowość w prywatnej niemieckiej fir- 
mie Hinza w Brodnicy. Jesienią 1944 została skierowana do kopania ro- 
wów strzeleckich i przeciwczołgowych w Karbowie pod Brodnicą. Mimo 
wielokrotnych nacisków nie złożyła wniosku o wpisanie jej, na volkslistę. 
Zapewne już w 1940 została zaprzysiężona w ZWZ. Od początku współ- 
pracowała z szefem wywiadu sztabu Okręgu Pomorze ZWZ - Józefem 
Grussem, ps. Stanisław, Józef (zob.). Należała do sztabu inspektoratu bro- 
dnickiego ZWZ-AK i pełniła kilka funkcji. Podstawowym jej zadaniem 
był wywiad, a dodatkowym kontrwywiad i ochrona członków ZWZ-AK, 
zwłaszcza dowódców. W 1943 objęła funkcję komendantki WSK inspekto- 
ratu brodnickiego AK. Swoje mieszkanie przy ul. Przykop 52 udostępnia- 
ła często na miejsce odpraw. W drugiej połowie 1944, w związku z akcją 
"Burza" prowadziła nasłuch radiowy wraz z bratem Janem, ps. Osa. Do 
pracy w konspiracji wprowadziła także swoją siostrę Martę, ps. Strzecha. 
Aresztowana 3 I 1945 wraz z innymi członkami AK, po rozbiciu w Pokrzy- 
dowie polsko-radzieckiej grupy rozpoznawczo-dywersyjnej "Pomorze" (29 
XII 1944), była więziona w Brodnicy i torturowana z największym okru- 
cieństwem. Zm. 6 11945. Spoczywa na brodnickim cmentarzu. Odznaczo- 
na Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami (1944). 


Michalska, s. 450-1; Zaslużeni Pomorzanie, s. 218-22; Zawacka, s. 167-222. 


ZIELKE Stefan (1897-1958), ppłk dyplomowany artylerii, działacz 
niepodległościowy. Ur. 14 XII w Zelewie k. Wejherowa. Syn właściciela 
ziemskiego. W latach 1913-1914 uczeń gim. brodnickiego, następnie 
kształcił się w Bydgoszczy, Toruniu i Gdańsku. Brał udział w powstaniu 
wielkopolskim jako dowódca batalionu. Uczestniczył w wojnie polsko- 
radzieckiej (1920). Po ukończeniu wyższej szkoły wojennej pełnił funk- 
CJę zastępcy dowódcy pułku artylerii w Kaliszu, a później dowódcy Arty- 
lerii Flotylii Pińskiej. W 1939 będąc dowódcą zgrupowania artylerii na 
Pomorzu zadał wojskom niemieckim dotkliwe stra.ty. Okres okupacji nie- 
mieckiej spędził w Oflagu II C, w Woldenbergu. W obozie jenieckim na- 
leżał do lewicy oficerskiej i prowadził szkolenie dla oficerów młodszych. 
Po wyzwoleniu w 1945 był współorganizatorem Oficerskiej Szkoły Arty- 
lerii w Toruniu. Aresztowany i niewinnie więziony, następnie zwolniony 
i w 1958, tuż przed śmiercią zrehabilitowany. Jako ppłk w stanie spoczyn- 


117 


J
		

/Pomorze_007a_10_121_0001.djvu

			ku przebywał do końca życia w Warszawie. Zm. tamże 17 II 1958 i został 
pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Alei Zasłużonych. Był od- 
znaczony m.in. Krzyżem Virtuti Militari V kl. i Krzyżem Walecznych. 


Podgóreczny J., Niepospolici ludzie Kujaw i Pomorza. B. 1967, s. 294. 


ZIELMIŃSKI Jan (1864-1910), ksiądz, działacz narodowy. Ur. 30 IV 
w Tylicach k. Lubawy. Syn Floriana, rolnika, i Barbary z Pulińskich. U- 
częszczał do szkół średnich w Brodnicy i Wejherowie. Egzamin dojrzało- 
ści złożył w 1886. Po ukończeniu studiów w Sem. Duch. w Pelplinie przy- 
jął święcenia kapłańskie w 1891. Był wikarym V! Wąbrzeźnie, Chełmży, 
Miłobądzu, Pieniążkowie i Pelplinie, od 1898 administratorem, a od 1902 
proboszczem w Grążawach, pow. brodnicki. Należał do TNT (1898-1910) 
i Tow. "Straż" (1905). Był współzałożycielem Spółki "Bazar" w Brodnicy 
(1905). Za wydanie odezwy nawołującej parafian do strajku szkolnego, zo- 
stał skazany przez władze pruskie wraz z innymi duchownymi dekanatu 
lidzbarsko-górzneńskiego na 600 marek grzywny z możliwością zamiany 
na 40 dni aresztu. Zm. 26 XI 1910 wGrążawach. 


Mross, t. III, R-Z. 


ZIENTARSKI Józef Franciszek (1904-1989), profesor szkoły średniej, 
zasłużony działacz oświatowy. Ur. 6 V w Brodnicy. Syn Piotra, rolnika, i 
Franciszki. Do 1920 przebywał w Brodnicy. W 1922 ukończył Państwowe 
Sem. Nauczycielskie w Grudziądzu, następnie pracował jako naucz. bądź 
kierownik szkoły kolejno: w Grudziądzu (1922-1924), Srebrnikach (1924 
-1927), Małym Tarpnie- (1927-1935), w Grudziądzu (1935-1938). W 
1938 został powołany na stanowisko podinspektora szkolnego w Chojni- 
cach. Brał udział w wojnie obronnej 1939. W latach okupacji niemieckiej 
przebywał na terenie GG, działał w konspiracji i był organizatorem taj- 
nego nauczania. Po wojnie pracował jako wizytator kuratoryjny, a od 
1958 do 1970 jako dyrektor III Szkoły Podstawowej i LO w Toruniu. Za 
zasługi w dziedzinie oświaty był odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim 
OOP i tytułem honorowym "Zasłużony Nauczyciel PRL". Zm. 26 XII 1989 
w Toruniu i tamże został pochowany. 


Relacja żony Klary Zientarskiej, zam. w Toruniu. 


ZUMBACH Jan (1915-1986), płk, pilot, dowódca Dywizjonu 303. Ur. 
14 IV w Ursynowie k. Warszawy. Syn Eugeniusza, obywatela szwajcar- 
skiego, i matki Polki, pochodzenia ziemiańskiego (jego dziadek, kupiec 
szwajcarski, osiedlił się pod Warszawą przy końcu XIX w., natomiast oj- 
ciec w 1922 kupił niewielki majątek ziemski w Bobrowie, pow. brodnicki 


118
		

/Pomorze_007a_10_122_0001.djvu

			i tu zamieszkał wraz z rodziną). Uczęszczał do gim. brodnickiego w latach 
- 1928-1932, następnie przeniósł się do Płocka i tam w 1936 złożył egzamin 
dojrzałości. Po maturze podjął naukę w szkole podchorążych lotnictwa w 
Dęblinie. W 1939 jako ppor. brał udział w walkach powietrznych z Niem- 
cami, następnie przez Węgry, Rumunię i Syrię przedostał się do Francji i 
tam po przeszkoleniu został skierowany do eskadry osłaniającej obiekty 
przemysłowe. Odbył kilkanaście lotów bojowych. Po upadku Francji w 
czerwcu 1940 przypłynął na statku do Anglii. Tam skierowano go do for- 
mującego się w Northolt 303 Dywizjonu Myśliwców. W Royal Air Force 
(RAF) służył od 1940 do 1946, awansując do stopnia płka. Brał udział w 
bitwie o Anglię (13 XII - 31 X 1940). O jego czynach bojowych pisał 'Ar- 
kady Fiedler w książce Dywizjon 303. W okresie od maja do grudnia 1942, 
będąc w stopniu kapitana, pełnił funkcję komendanta Dywizjonu 303. Od 
lutego 1944, nieomal do końca wojny, był dowódcą najpierw III, później 
II Skrzydła Myśliwskiego w składzie czterech dywizjonów: 306, 309, 315, 
316. W czasie kampanii wojennej odbył około 400 lotów bojowych. Ze- 
strzelił 13 samolotów nieprzyjacielskich na pewno, 5 prawdopodobnie i u- 
szkodził 3 dalsze. Sam był zestrzelony dwukrotnie. Pierwszy raz w maju 
1940, w czasie walk we Francji, a drugi raz, rok później nad kanałem La 
Manche. Za zasługi bojowe wielokrotnie odznaczany, m.in. Krzyżem Vir- 
tuti Militari, czterokrotnie Krzyżem Walecznych, dwukrotnie brytyjską 
odznaką Distringiush Flying Cross. Za kampanię francuską otrzymał Cro- 
ix de Guerre. Po wojnie pozostał poza granicami kraju i prowadził różne 
przedsiębiorstwa, przeważnie o charakterze handlowym. Przez ostatnie 
lata życia mieszkał wraz z żoną i synem pod Paryżem. Posiadał podwójne 
obywatelstwo - polskie i szwajcarskie. W Paryżu wydał książkę autobio- 
graficzną Mister Brown (1973), którą przetłumacwno na kilka języków. 
Utrzymywał bliski kontakt ze starym krajem i często go odwiedzał. Zm. 
nagle 3 I 1986. Urna z jego prochami zostałaspro
adzona do Polski i zło- 
żOna do grobu 15 IX 1986 na Cmentarzu Wojskowym, na Powązkach. 


Iwanowski J., Pilot zwycięski. "Ekspres Wieczorny" 1986, nr 117; Ziółkowski P., 
Szwajcar o polskim sercu. "Kurier Polski" 1986, ,nr 182. 


ZOŁNOWSKI Henryk (1916-1982), działacz administracyjny, polity- 
czny (PZPR) i gospodarczy. Ur. 23 VI w Korzeniowie, gmina Rogowo. 
Syn Jana, rolnika, i Janiny z Sadkowskich. Posiadał wykształcenie pod- 
stawowe i był z zawodu ogrodnikiem. Brał udział w wojnie obronnej 
1939. Ranny pod Sochaczewem dostał się do niewoli niemieckiej, z której 
udało mu się zbiec. W okresie późniejszym policja niemiecka aresztowała 
go dwukrotnie. Aresztowania nie pociągnęły poważniejszych konsekwen- 
cji. Po wojnie był kolejno: zastępcą wójta i sekretarzem gminy Nieżywięć, 
wójtem gminy Grążawy, kierownikiem Zakładu Tuczu Przemysłowego w 


119
		

/Pomorze_007a_10_123_0001.djvu

			Gutowie, prezesem GS "Samopomoc Chłopska" wGrążawach, prze\'Vo- 
dniczącym GRN w Grążawach. Odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim 
OOP. Zm. 25 VII 1982 w Bartniczce. 


Slownik biograficzny dzialaczy ruchu robotniczego województwa toruńskiego. T. 
1988, s. 110. 


ŻORAWSKI FRANCISZEK (1839--1910), ksiądz, działacz narodowy. 
Ur. 12 XI w Chełmnie. Syn Jana i Katarzyny z d. Dzionara. Uczęszczał do 
gim. chełmińskiego. Studiował w Sem. Duch. w Pelplinie. Święcenia ka- 
płańskie otrzymał w 1865. Pracował jako wikary w Miłobądzu, Mielnie, 
Pucku, Bawie i Piasecznie, jako proboszcz w Sulęczynie (1871-1884) i 
Jastrzębiu, pow. brodnicki (od 1884). Za jego staraniem zbudowano nowy 
kościół w Sulęczynie. Należał do TNT i Tow. "Straż". Był współzałoży- 
cielem Spółki "Bazar" w Brodnicy (1905). Za wydanie odezwy nawołują- 
cej parafian do strajku szkolnego (1907) został ukarany przez władze pru- 
skie wysoką grzywną. Zm. 10 VII 1910 w Jastrzębiu. 


Mross, t. III, R-Z. 


ŻURAWSKI Antoni (1927-1985), działacz harcerski, harcmistrz Pi... 
Ur. 13 VI w Brodnicy. Syn Juliana, robotnika, i Marii z Barabaszów. Był 
uczniem gim. brodnickiego (1945-1948). Naukę kontynuował później w 
LO dla pracujących. Po odbyciu służby wojskowej w Żarach (1948-1950), 
przez piE\ć lat pr8:cował jako wykładowca w Powszechnej Organizacji Słu- 
żba Polsce. W okresie 1955-1957 był pracownikiem kulturalno-oświato- 
wym Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Spożywczego w 
Gdańsku. W 1957 powrócił do Brodnicy i przez 21 lat pełnił obowiązki ko- 
mendanta Hufca ZHP. Za jego sprawą nastąpiło znaczne ożywienie w 
pracy brodnickiej organizacji harcerskiej." W latach 1978-1984 był dyr. 
Ośrodka Sportu i Rekreacji w Brodnicy. Dzięki jego zabiegom ukończona 
została budowa hali sportowej i zmodernizowano niektóre obiekty spor- 
towo-rekreacyjne. W 1984 przeszedł na rentę inwalidzką. Zm. 8 III 1985 
i został pochowany na cmentarzu w Brodnicy. Za zasługi w pracy społ. 
i zawodowej, zwłaszcza w harcerstwie był wielokrotnie odznaczany, w 
tym pośmiertnie Krzyżem Kawalerskim OOP. 


Relacja i materiały żony Marii Zurawskiej, zam. w Brodnicy. 


ŻURAWSKI Kazimierz (1881-1947), dr filozofii, nauczyciel gim. Ur. 
27 II w Gościeradzu, pow. bydgoski. Syn Jakuba i Joanny z Świetlików. 
Uczęszczał do szkół średnich w Chełmnie i w Sonderschausen (Turyngia). 
W czasie pobytu w Chełmnie był aktywnym czł. tajnego kółka filomac- 
kiego. Studiował filozofię na uniwersytetach w Strasburgu, Wrocławiu i 


12(1
		

/Pomorze_007a_10_124_0001.djvu

			, 
Gryfii. Promocję doktorską uzyskał w Gryfii. Posiadał znajomosc pIęCIU 
języków obcych: niemieckiego, francuskiego. włoskiego, łacińskiego, i gre
 
ckiego. W latach 1908-1910 był naucz. domowym. Od 1910 uczył w szko- 
łach średnich kolejno: w Tucholi (1910-1914), Prabutach (1915-1916
 
Wągrowcu (1916), Rawiczu (1917), Starogardzie Gd. 
1917-1918), Toru- 
ł1iu (1919). W 1920 zamieszkał w Brodnicy i tu pracował jako naucz. gin.. 
do 1947, z wojenną przerwą. W latach międzywojennych opiekował się or- 
ganizacją filomacką nawiązującą do tradycji Tow. Tomasza Zana, z lat za- 
boru pruskiego. W okresie okupacji niemieckiej udzielał potajemnie lek- 
cji we własnym mieszkaniu. Zm. 31 VII 1947 w Brodnicy i został pocho- 
wany na miejscowym cmentarzu. . 


Akta osobowe Liceum Ogólnokształcącego w Brodnicy. 


-.;
		

/Pomorze_007a_10_125_0001.djvu

			Strona 


Skrzydełko 
s. 2 


-"- 


l (przed- 
tytułowa) 


26 
38 


40 
42 


47 


53 
64-65 


75 


76 


89 


100 


103 


119 


669.59 7 


Stefan Bilski 
"Słownik biograficzny regionu brodnickiego" 
Ważniejsze dostrzeżone błędy 


Wiersz 

d 
d- 
góry I dołu 


2 
16 


3 


8 


13 


16 


15 


16 


20 


l 


1 


Jest 


a następnie 


1988 


BRODNICKIECO 


Grzmiąca 
Swęcenia 


3 pułku 


Malbarskiej 


Stanisławskie 


Brydgadzie 
Antoniego 


Zawiązku 


Jeko 


Parwdziskach 


krakowskigo 


1968 
13 XII 


Biblioteka Główna UMK. 


1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111III111111111 


13 


21 
6-7 


12 


6 


11 


300002501967 


Powinno być 


1989 


BRODNICKIEGO 


Grzmięca (Grzmiąca) 


.swięcenia 


30 pułku 


Malbor,>kiej 


stanisławowskie 


Brygadzie 


Antoniego Kamińskiego 


Związku 


Jako 


Prawdziskach 


krakowskiego 


196:> 


13 VIII
		

/Pomorze_007a_10_126_0001.djvu

			W szkole tej przez 6 lat pełnił obo- 
wiązki zastępcy dyrektora, a następnie 
przez 22 lata był dyrektorem. Od r. 1969 
jest prezesem Zarządu Towarzystwa Mi- 
łośników Ziemi Michałowskiej w Brodni- 
cy. 
Od wielu lat prowadzi prace naukowo- 
-badawcze, opublikował kilkadziesiąt roz- 
praw i artykUłów oraz następujące książki: 
"Zarys historii Gimnazjum Liceum 
Ogólnokształcącego w Brodnicy 
1873-1973", Brodnica 1973; 
"Region brodnicki. Historia, zabytki, kraj- 
obraz", Toruń 1978, 1985; 
"Z kultury ludowej regionu brodnickiego", 
Brodnica-Toruń 1988. 
Pod jego redakcją ukazały się "Szkice 
brodllickie", Brodnica- Toruń 1988. 


------