/Licencje_021_05_001_0001.djvu

			Maria Strutyńska 


Struktura proweniencyjna 
zbioru starych druków 
Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu 


Przewodnik po zespołach. Problemy badawcze i metodologiczne 


-

 
.L'
 
...; 
 
:"'..... v-,. \ 
"- .(" " 
,
 .f.... ł:" ,\ 
.... '\,." ,,-.' 
," 
...... ....,... ! 
(.," 

 ) 
":J<:> $ 
rn' 

, 
łb 
':-y 
Ą 



'z 

 . 


p/\,/, o 
, . 1Vc.. '/l:'i. 


. 
. 

 


Toruń 1999
		

/Licencje_021_05_002_0001.djvu

			
		

/Licencje_021_05_003_0001.djvu

			vtiIJł- 

 h 
erŁ 
 
h
 


Maria Strutyńska 


Struktura proweniencyjna zbioru starych druków 
Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu 


Przewodnik po zespołach. Problemy badawcze i metodologiczne 


Toruń 1999
		

/Licencje_021_05_004_0001.djvu

			Recenzenci 
Stanislaw Salmonowicz 
Jerzy Serczyk 


Fotografie 
Waclaw Górski 
Piotr Kurek 


ISBN 83-231-1025-5 


Wydawnictwo 
Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 
ul. Gagarina 11, 87 -100 Toruń 
Redakcja: tel. (056) 611 42 95, fax: 654 29 48 
Promocja i reklama: tel./fax: (056) 611 42 98 
e-mail: ksiazki@cc.uni.torun.pl 
www.uni.torun.pl/wyd 


Wydanie I. Nakład 200 egz. 
Skład: Dział Wydawnictw UMK 
Druk: Zakład Poligraficmo- Wydawniczy POZKAL, 
Inowrocław, ul. Cegielna 10/12 


- 


.
		

/Licencje_021_05_005_0001.djvu

			Przedmowa 


W roku 1996 przeprowadziliśmy badania proweniencyjne w magazynie starych 
druków. W styczniu 1998 roku dokonaliśmy badań uzupełniających o stare druki 
przechowywane w sekcjach zbiorów muzycznych i kartograficznych oraz o rękopisy 
napisane przed 1800 rokiem, pochodzące z dawnych historycznych księgozbiorów, 
przede wszystkim poniemieckich. Publikowana praca przedstawia wyniki tych 
badań. Wyniki te referowałam na posiedzeniu Komisji Historycznej Towarzystwa 
Naukowego Toruńskiego l grudnia 1997 oraz na zebraniu naukowym Zakładu 
Zbiorów Specjalnych Biblioteki Narodowej w Warszawie 15 stycznia 1998. 
Efektem dyskusji na ww. posiedzeniach jest prezentowana teraz praca poszerzona 
o fotografie znaków własnościowych kolekcji znajdujących się w zbiorach starych 
druków Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Przy reprodukowaniu znaków 
własnościowych zwrócono szczególną uwagę na cechy drugorzędne, tzn. na 
nalepki i sygnatury. To być może ułatwi innym bibliotekarzom i archiwistom 
ustalenie proweniencji zbiorów, które nie mają pieczątek (omówione niżej zbiory 
są rozproszone i znajdują się również w innych bibliotekach, często jeszcze nie 
rozpoznane). Pieczątki i ekslibrisy są także prezentowane, choć stanowią jedno- 
znaczny znak własnościowy i o ile znajdują się na książkach, są czytelne dla 
każdego. Fotografie ich mogą być jednak przydatne w przypadku, gdy jakaś 
biblioteka posiada fragmenty podobnych zbiorów, ale pieczęcie są niewyraźnie 
odbite lub uszkodzone są ekslibrisy. Poza tym znaki własnościowe określają 
i przybliżają opisywaną kolekcję. Przy reprodukowaniu pieczątek i innych znaków 
własnościowych określamy wielkość oryginału. Jeżeli znak własnościowy jest 
nieforemny, podajemy odległości punktów skrajnych - najdalej i najbliżej 
położonych. Znaków własnościowych jest bardzo wiele, czasami nawet w obrębie 
jednej kolekcji, nie jesteśmy więc w stanie uwzględnić wszystkich. Podajemy 
najbardziej charakterystyczne dla danej kolekcji. Najłatwiej było zrezygnować 
z prezentowania tych znaków, które zostały już opublikowane. Bogatą dokumen- 
tację posiadają zbiory królewieckie (zob. m.in. przyp. 20-23), dlatego w tej pracy 
nie publikujemy już ekslibrisów i superekslibrisów księcia Albrechta Hohenzollerna, 
ekslibrisu Bogusława Radziwiłła, Wallenrodtsche Bibliothek, Pawła Speratusa itd. 
Wcześniej opublikowane zostały także znaki własnościowe Potockich z Tulczyna 
(zob. przyp. 72-74). Wiele charakterystycznych opraw, również ze znakami 
własnościowymi, znaleźć można w katalogach zbiorów Biblioteki UMK (zob. 
m.in. przyp. 16, 57). 


3
		

/Licencje_021_05_006_0001.djvu

			. 


Bardzo dziękuję wszystkim uczestnikom wspomnianych zebrań, których uwagi 
i sugestie pomogły mi udoskonalić tekst. Przede wszystkim dziękuję p. profesor 
Barbarze Bieńkowskiej za pierwszą lekturę i zawsze życzliwą gotowość pomocy. 
Szczególne podziękowania za uwagi i sprostowania należą się recenzentom: p. 
profesorowi Stanisławowi Salmonowiczowi oraz p. profesorowi Jerzemu Ser- 
czykowi, który będąc świadkiem i uczestnikiem organizowania zbiorów Biblioteki 
UMK, udzielał dodatkowo informacji, których nie mogłam znaleźć w zachowanej 
dokumentacji. 


Maria Strutyńska 


I 



 


.-
		

/Licencje_021_05_007_0001.djvu

			Wstępne zestawienia proweniencji starych druków biblioteki UMK dotyczą 
jedynie druków z XV - XVIII wieku, przechowywanych przede wszystkim 
w magazynie sekcji starych druków. Po zakończonych badaniach w magazynie 
starych druków, w kolejnym etapie pracy (styczeń-luty 1998) uwzględniono stare 
druki przechowywane w sekcjach zbiorów muzycznych i kartograficznych. Nie 
zmieniły one jednak w sposób znaczący ogólnej statystyki, ponieważ dawnych 
atlasów do XVIII wiekujest ok. 70, natomiast druków muzycznych 245 woluminów. 
Ze względu na to, że wraz z przejętymi fragmentami dawnych bibliotek trafiały też 
ich rękopiśmienne katalogi, badaniami objęto również dawne rękopisy spisane do 
XVIII wieku włącznie, co w jednym przypadku przyczyniło się do ustalenia 
anonimowej do tej pory biblioteki (zob. s. 31-34)1. Tak więc z założenia badania 
dotyczyły książek napisanych i wydrukowanych do XVIII wieku włącznie. W małym 
tylko stopniu objęto nimi czasopisma z okresu do XVIII wieku, gdyż w większej 
części są przechowywane w magazynie czasopism zbiorów nowych. Poniższe 
opracowanie nie obejmuje druków XIX i XX wieku. Należy więc pamiętać, że nie 
jest to kompletne opracowanie przejętych w latach 1945-1949 zbiorów zabez- 
pieczonych, przede wszystkim poniemieckich. 
Impulsem do podjęcia trudnych i czasochłonnych badań był kończący się 
w 1997 roku termin użytkowania depozytu elbląskiego oraz liczne kwerendy 
z zagranicy, przede wszystkim z Niemiec, dotyczące szczegółowych informacji 
o przechowywanych u nas fragmentach zbiorów poniemieckich. 
Żeby odpowiedzieć na pytanie, jakie i jakiej wielkości kolekcje dawnych 
instytucji znajdują się w Bibliotece UMK, trzeba było poznać cały zasób druków 
z autopsji (czyli ponad 48 tys. woluminów). Stare druki w magazynie stoją bowiem 
na półkach w podziale na tzw. "polonica" i druki obce. W ich obrębie istnieje 
podział chronologiczny na wieki: XVI, XVII, XVIII. Kolejnym kryterium 
ustawienia książek na półkach jest format (biblioteczny wg ustalonej w cm 
wysokości grzbietu, oznaczony w sygnaturze starych druków cyframi rzymskimi I, 
II, III, IV) i dopiero po formacie następuje numerus currens. Kryterium ustawienia 
książek jest więc czysto formalne. W ten sposób kolekcje zostały rozbite. 
Dezorganizacji uległo też dawne ustawienie książek według kryterium treściowego 
stosowanego w przejętych historycznych kolekcjach, o czym świadczą dawne 
sygnatury znajdujące się na większości książek. W celu wynotowania sygnatur 
książek z dawnych historycznych kolekcji wykorzystałam doświadczenia z badań 


I Nie ma dokładnej statystyki rękopisów spisanych do XVIII w. Zbiór ten szacuje się na ok. 
200 - 300 jednostek, w tym znajd uje się ok. 100 rękopisów średniowiecznych. Kilkadziesiąt z nich jest 
pergaminowych i iluminowanych. 


5
		

/Licencje_021_05_008_0001.djvu

			- 


proweniencyjnych przeprowadzonych w innych bibliotekach, przede wszystkim 
w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskieg0 2 . 
W swoich badaniach prowadzonych od marca do grudnia 1996 roku skupiłam 
się świadomie tylko na najważniejszych zespołach, dających się łatwo wyodrębnić 
według takich cech zewnętrznych, jak dawne nalepki z sygnaturami oraz pieczątki 
i ekslibrisy. Nie próbowałam nawet odczytywać indywidualnych zapisek, gdyż 
badania takie są niemożliwe do wykonania przez jedną osobę w krótkim czasie. 
Badania świadomie zintensyfikowałam, co dało mi możliwość kojarzenia różnych 
nalepek z sygnaturami i pieczątek, w wielu przypadkach nieczytelnych i anonimo- 
wych. Czasami pieczątka nieczytelna na jednym druku była wyraźnie odbita na 
drugim stojącym kilka półek czy regałów dalej. Również takie korzyści jak 
ustalenie właściciela tylko po cechach drugorzędnych, tj. po samej sygnaturze 
pisanej w charakterystyczny sposób tą samą ręką bez jednoznacznej pieczątki 
i ekslibrisu byłoby niemożliwe w czasie badań rozłożonych na wiele lat przez 
zmieniających się pracowników 3 . Ta ogólna znajomość księgozbioru ułatwi 
ewentualne późniejsze szczegółowe badania proweniencyjne, gdyż pozwala umieścić 
pojedynczą książkę w jej szerokim środowisku, które będzie wskazówką do 
szczegółowych poszukiwań źródłowych 4 . 
N a wstępie przygotowałam zeszyty dla większych zespołów proweniencyjnych, 
do których wpisywałam aktualne sygnatury Biblioteki UMK danej proweniencji 
(zbiory elbląskie, Królewiec - biblioteka uniwersytecka, Królewiec - biblioteka 
miejska, Greifswald - biblioteka uniwersytecka, Lehndorffowie itd.). Książki 
brałam kolejno z półek regałów. Po zakończeniu spisywania policzyłam sygnatury 
w poszczególnych zeszytach. Dodatkowo policzyłam pozycje bibliograficzne 
w klockach introligatorskich i woluminy przy danych sygnaturach. W miarę 
postępu prac rozbudowywał się warsztat, tzn. trzeba było zakładać kolejne 
zeszyty lub kartoteki na następne kolekcje. Osobno też wynotowywałam ekslibrisy 
sygnowane nazwiskiem właściciela (ok. 200, przeważnie z XVIII-XIX wieku) 
i osobno te, które nie były sygnowane nazwiskiem właściciela (ok. 50). Głównym 
motywem ekslibrisów jest herb. 
Ta praca wymagała dużego skupienia i uwagi. Nie można jednak wykluczyć 
pojedynczych przypadków zanotowania jakiejś sygnatury nie w tym zeszycie, co 
należy. Niemniej przedstawiona analiza struktury proweniencyjnej starych druków 
Biblioteki UMK jest oparta na materiale empirycznym. Wyniki badań bliskie są 
stanowi faktycznemu. 


2 M. Sipayłło. o metodzie badań proweniEncyjnych starych druków. Z Badań nad Polskimi 
Księgozbiorami Historycmymi. 1975. t. l. s. 9-30. 
3 W czasie intensywnych badań księgozbioru możliwe staje się zakwalifikowanie książek do danej 
kolekcji tylko po samej sygnaturze. Istnieje bowiem możliwość porównania sposobu pisania tej 
sygnatury z drukami. gdzie obok sygnatury jest również pieczątka lub ekslibris czy wyraźny podpis 
właściciela. W dużych kolekcjach nie zawsze nanoszono pieczątki na każdą książkę. Czasami pisano 
samą sygnaturę lub odwrotnie itp. 
4 Zob. M. Sipayłło. op. cit., s. 17. Na przykład. jeżeli wiadomo. że książka pochodzi z Biblioteki 
Uniwersyteckiej w Greifswaldzie. co wiemy tylko na podstawie nalepki z sygnaturą, to informacji 
o indywidualnym właścicielu. którego zapiska figuruje na tym druku. należy szukać w źródłach 
dotyczących środowiska greifswaldzkiego itp. 


6 



 


..
		

/Licencje_021_05_009_0001.djvu

			Stare druki, o których tu mówimy, wpłynęły do Biblioteki UMK w początkowym 
okresie jej organizowania się, tj. w latach 1945/1946-1947. Zwożone były 
z odległych miejscowości Pomorza Zachodniego, Warmii, Mazur i Powiśla.5. 
Przywiezione do Torunia książki były składowane w różnych miejscach, gdyż 
biblioteka nie miała początkowo swojego gmachu. Przechowywano je więc 
w budynkach przy ulicy Mickiewicza 2, Fosa Staromiejska 3, Wysoka 16, Plac 
Armii Czerwonej 2, a potem w różnych salach przy ulicy Chopina 12 - remon- 
towanego i przebudowywanego gmachu dla potrzeb Biblioteki Uniwersyteckiej, 
który był jej siedzibą do maja 1973 roku 6 . Zwożone tam, gdzie było miejsce, 
kolekcje ulegały rozbiciu 7 . Trudno było też ustalić prawdziwe pochodzenie 
zwożonych zbiorów, bo były już wcześniej zdeponowane w tzw. zbiornicach, gdzie 
trafiły z różnych miejscowości. Takie dwie zbiornice funkcjonowały również przy 
Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu. Pierwszą założono pod egidą Kuratorium 
Pomorskiego Okręgu Szkolnego l VI 1946, drugą l II 1947 pod egidą Wydziału 
Bibliotek Ministerstwa Oświaty na wniosek pierwszego dyrektora Biblioteki UMK 
- Stefana Burhardta 8 . Było to faktyczne przekształcenie się jednej zbiornicy 
w drugą. Pracami obydwu zbiornic kierował dyrektor Stefan Burhardt. On 
decydował, które książki przydzielano Bibliotece Głównej, które bibliotekom 
zakładowym, co Książnicy Miejskiej, a co innym bibliotekom pozatoruńskim 9 . 
Zbiornica działała do końca 1949 roku. Ze względu na brak odpowiedniej liczby 
właściwie przygotowanego personelu oraz brak czasu i niedostateczny transport 10 
nie segregowano książek od razu w poszczególnych miejscowościach. Przywożono 
księgozbiory w całości do Torunia i tu dopiero po pewnym czasie klasyfikowano 
i przydzielano do różnych agend biblioteki lub jak już wspomniano, innym 
instytucjom. Część składowano i tworzono księgozbiór do późniejszej wymiany. 
Nie było więc żadnej możliwości opracowywania książek jako kolekcji, tym 


5 H. Baranowski, Zbiory Biblioteki UniwersyteckiEj w Toruniu, ich rozwój i kiErunki przyszlego 
ksztaltowania, Studia o Działalności i Zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, t. 5, 
Toruń 1990, s. 26-29. 
6 S. Burhardt, Historia Biblioteki Głównej UMK w Toruniu Oata 1945-1949), maszynopis, rps 
Biblioteki UMK 1099, s. 42. 
7 Sytuacja wygląda podobnie w całej Polsce. Porzucone księgozbiory poniemieckie i podworskie 
starano się zabezpieczyć. Było to obowiązkiem władz terenowych. Ale zanim to nastąpiło, kolekcje 
ulegały dewastacji, potem rozbiciu i rozproszeniu. Zob. P. Buchwald-Pelcowa, Powojenne wędrówki 
starych druków w Polsce, [w:] Symposia Bibliologica, Warszawa 1995, s. 151-159. 
8 S. Burhardt, Historia piErwszego pięciolecia Biblioteki UMK, Studia o Działalności i Zbiorach 
Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, t. 3, Toruń 1987, s. 20. 
9 W cytowanym wyżej artykule (przyp. 8) autor opisuje warunki pracy zbiornicy i wymienia 
zasłużonych dla organizowania zbiorów Biblioteki UMK pracowników. 
10 Uniwersytet nie posiadał wtedy wystarczających środków transportu (tylko dwa samochody). 
Różne instytucje użyczały swojego, m.in. Państwowy Monopol Spirytusowy, co dla współczesnego 
czytelnika sprawozdań z tamtego okresu brzmi bardzo zabawnie. W sprawozdaniach nie ma 
oczywiście żadnej wzmianki o tym, że pracownicy wyjeżdżający po książki tym transportem mieli ze 
sobą również wyroby wspomnianej instytucji. Przekazywano je żołnierzom sowieckim, którzy 
zatrzymywali samochody na drogach wojewódzkich co kilkadziesiąt kilometrów, żeby skontrolować, 
czy nie wywozi się wartościowego mienia poniemieckiego. Książki raczej ich nie interesowały. Żeby 
skrócić tę kontrolę do minimum, wręczano alkohol. Informacji tej udzielił mi prof. Jerzy Serczyk 
(rozmowa 18 IX 1997), który wielokrotnie z taką misją wyjeżdżał i wykonywał stosowne do 
okoliczności zabiegi. 


7
		

/Licencje_021_05_010_0001.djvu

			bardziej, że starano się jak najszybciej, chociaż w uproszczony sposób, opracować 
je formalnie, by móc udostępniać. 
Główne zespoły proweniencyjne starych druków Biblioteki UMK omawiać 
będziemy według kryterium wielkości. Zaczniemy od zbiorów biblioteki elbląskiej, 
które obejmują przede wszystkim książki dawnej biblioteki gimnazjalnej 
(1601-1821) oraz miejskiej (1821-1945). Są one przechowywane w Bibliotece 
UMK na prawach długoterminowego depozytu. Depozyt ten wpłynął do zbiorów 


" 
'0 


" ' 
:
' ... .
. ,I, 
v 
 
I . 
\; 
 ,. .,;. '"< 
. .
 . 
. '., ..
'." li 
_' .L.c'" 
, "';-!",':
 
.',. :'="
\t. ., 

. o', ',
) 
"'. H 'it 
-, Q", 
.112,: ' 
'- 
- 


..- 
.ł' . 


- . 
. 


.,- 
..-::- 


Ow 
'i 


. \ 
':...J£,'I 
t. 6Z
 


...... 


" "I 


. . 
<;i ' 
.

. . . 
,"'-. 
.i 

 
?'-. 


fP 
2168 


'-. 



--łłłł"; 


1. Charakterystyczne nalepki z sygnaturami biblioteki elbląskiej 


ELB'l 
CYMN, 
BIEL,. 
'\f. 
 ' ..
 
 . 
 . 
 'f'U"'I : .ł. 

\I 
. " 
 f'.,.' . 

 ".U
.. 


2. Pieczątka biblioteki gimnazjum elbląskiego 
(oryg. średnica 2,5 cm) 


3. Pieczęć biblioteki miejskiej 
(oryg. 3 x 1,7 cm) 


Biblioteki UMK jesienią 1947 roku po 15 miesiącach starań ll w Ministerstwie 
Ziem Odzyskanych i w Naczelnej Dyrekcji Bibliotek oraz u władz miasta Elbląga. 
Nie udało się pozyskać całej kolekcji. Częściowo - 8 tysięcy woluminów - przejął 
wcześniej Instytut Bałtycki, a w nocy po zapakowaniu książek gotowych do 


II H. Baranowski, op. cit., s. 25. 


8
		

/Licencje_021_05_011_0001.djvu

			4. Pieczęć biblioteki miejskiej. Oryginał średnica 3,2 cm 


transportu do Torunia zginęło 
17 skrzyń znajcenniejszymi 
rękopisami i starymi drukami 12 . 
Zbiory elbląskie nie zostały 
umieszczone jako odrębna ko- 
lekcja. Jedynie w katalogu al- 
fabetycznym na kartkach za- 
znaczano w lewym górnym ro- 
gu literą E przynależność do 
Elbląga. Książki tej prowenien- 
cji w dużej części dadzą się 
wyodrębnić po charakterysty- 
cznych nalepkach z sygnatura- 
mi u dołu grzbietu (fot. l). 
Wewnątrz na karcie tytułowej 
lub na jej odwrocie znajduje się 
pieczątka: "Elb. Gymn. Bib!." 
(fot. 2) i charakterystyczna syg- 
natura, często dwuliterowa 
z liczbami arabskimi oraz owal- 
na pieczątka "Elbinger-Stadt 
Bibliothek" (fot. 3), "Stadtbi- 
bliothek Elbing" (fot. 4 - 5) 
i "Stadt Biicherei Elbing" (fot. 
6). W przypadku niezachowania się oprawy lub karty tytułowej przynależność do 
biblioteki elbląskiej można potwierdzić na podstawie drukowanego katalogu 13. 
Niestety, kilka procent książek z tej kolekcji nosi ślady złych warunków 
przechowywania (budynek biblioteki pod koniec wojny został bardzo uszkodzony: 
brak dachu
 szyb itp.). Są książki nadpalone, z pyłem ceglanym, zawilgocone 
i zagrzybione. Wymagają bardzo kosztownych zabiegów konserwatorskich. 
Wielkość tej kolekcji przedstawia tabela l. 
Ilościowo przeważają druki z XVIII wieku. Charakterystyczne jest to, że 
druków z XVI i XVII wieku jest podobna liczba, jeżeli chodzi o pozycje 
bibliograficzne, natomiast woluminów jest mniej, gdyż druki z tego okresu 
występują w tzw. klockach introligatorskich. W wieku XVIII pojawiły się 
wydawnictwa wielotomowe, dlatego jest więcej woluminów niż pozycji biblio- 
graficznych. W zbiorze występują druki ze wszystkich dziedzin ówczesnej wiedzy, 
ale oczywiście przeważa piśmiennictwo religijne. Dla wielu badaczy szczególną 
wartość mają druki okolicznościowe umożliwiające odtworzenie życia mieszkańców 
Elbląga w dawnych wiekach. Księgozbiór elbląski daje duże możliwości badaczom 
historii czytelnictwa mieszczaństwa. Problematyką tą w Toruniu zajmowała się dr 
Krystyna Podlaszewska (1926-1996) - długoletnia kierowniczka oddziału starych 


Tabela 1. Zbiory elbląskie 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


83 


67 


XVI 


2261 


1354 


XVII 


2236 


944 


XVIII 


4732 


5941 


Razem 


9312 


8306 


12 Ibid., s. 28. 
13 L. Neubaur, Kata/og der Stadtbibliothek zu E/bing, Bd. 1-2, Elbing 1893-1894. 


9 


2 - SII1Jktura...
		

/Licencje_021_05_012_0001.djvu

			,-, .' 'f
 6fj ' 
-
--:"'.'
 i, 

 
 -'..,.. - 
,- \:11 
 .,' : , 
. 9 t,h 
' . 
. .
t
.;
 

W1 


f) 


5. Oryginał 2,7 x 2,2 cm 


6. Oryginał 2,7 x 2,2 cm (występują jeszcze takie 
same pieczątki napisane antykwą) 


_.r..
:. ":.. :..
 . 
ftlff. 1Ił .... 
 
" \ l /) ,;, , . ... 
0\ \3 J,.I \... l :; I, ,:'",' ".....
.. 
)o, ,1 ...,. . . I ,"" 
\,0,...;\ , 
SI i D 
 r f H" ,., G 'v f . A , J I"'O"\ \ 
J\ I u;."... ł Yi:iI
''':':! "j
 ) 
zu. 
*' E:. .' , ł.
 /' 
. L l ' I '" I..) .-" 
. ;.:J ,.;'
 .-;.......- 
.
....łł.'.,. 


7. Pieczątka kościoła mariackiego w Elblągu 8. Pieczątka gimna
um realnego (oryg. 3,7 x 2 cm) 
(oryg. 2,5 x 1,5 cm) 


druków i rękopisów 14 . Pod jej kierunkiem powstały dwie prace magisterskie 
o księgozbiorach Loitzów i Meienreisa 1s . 
Oczywiście nie wyczerpano wszystkich możliwości badawczych. Do opracowania 
mamy jeszcze m.in. księgozbiór N. G. Landa (XVIII w.) liczący ok. 200 woluminów, 
[H.] Neumanna (1791-1869) i wiele innych tematów nie tylko z dziedziny 
bibliologii. Szczególną wartość dla naszego uniwersytetu ze względu na Patrona 
Uczelni przedstawia Narratio prima G. J. Retyka (Gedani 1540), będąca 
streszczeniem dzieła M. Kopernika i pierwszą publikowaną informacją o nowej 
teorii heliocentrycznej. Dużą wartość bibliofilską ma np. książka z biblioteki króla 
Zygmunta Augusta (sygn. Ob. 6.111.185) i wiele innych prezentowanych m.in. na 
wystawie zorganizowanej z okazji jubileuszu 50-lecia UMK 16 . Ponadto trzeba 


14 K. Podlaszewska, Biblioteki mieszczan elbląskich w XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, 
Studia o Bibliotekach i Zbiorach Polskich, t. 5, Toruń 1993, s. 47-69. 
as R. Filipkowska, Stefan i Szymon Loitzowie w świetle swojego księgozbioru, praca magisterska 
pod kierunkiem dr K. Podlaszewskiej, Toruń 1990; W. Szmelter, Samuel Meienreis - bibliofil elbląski 
z XVI wieku w świetle swoich książek, praca magisterska pod kierunkiem dr K. Podlaszewskiej, Toruń 
1990 (zob. fot. 9). 
16 M. Strutyńska, Cymelia ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Rękopisy. Stare druki 
f Katalog wystawy J, Toruń 1995; dzieje biblioteki elbląskiej opisał J. Lassota, Zarys dziejów biblioteki 
elbląskiej 1601-1945, Rocznik Elbląski, 1961, t. 1, s. 97 -120. Licme artykuły o księgozbiorze 
gimnazjum elbląskiego opublikował J. SekuIski w: Komunikatach Mazursko-Warmińskich 1982, nr 


10
		

/Licencje_021_05_013_0001.djvu

			Tabela 2. Państwowa i Uniwersytecka Biblioteka 
w Królewcu 


wymienić 17 dawnych rękopi- 
SÓW 17 , 56 druków muzycznych, 
w tym ponad 40 przejętych 
bezpośrednio z kościoła maria- 
ckiego, oraz 10 atlasów. 
Drugim co do wielkości ze- 
społem proweniencyjnym są 
fragmenty księgozbioru z byłej 
Państwowej i Uniwersyteckiej 
Biblioteki w Królewcu 18 . Przy- 
wiezione one zostały do To- 
runia w 1947 roku z Pasłęka 19. 
(W ostatniej fazie wojny ad- 
ministracja niemiecka umieści- 
ła cenne fragmenty tej biblio- 
teki m.in. w miejscowości Ka- 
rwiny i Słobity w dawnym po- 
wiecie pasłęckim). Wielkość tej 
proweniencji przedstawia tabe- 
la 2. 
Szczególną wartość mają 
druki z XVI wieku, których 
jest najwięcej, a wśród nich 
książki z Biblioteki Prywatnej 
(Kammerbibliothek) i Zamko- 
wej (SchloBbibliothek), inaczej 
nazywanej Bibliotheca Nova, księcia Albrechta Hohenzollerna (1490-1568) 
- pierwszego władcy Prus Książęcych. Stanowią one najefektowniejszą część 
zasobu starych druków Biblioteki UMK. Wystarczy tylko wspomnieć o 12 spośród 
20 słynnych srebrnych oprawo, o unikatowej oprawie sakwowej modlitewnika 
księżnej Doroty - pierwszej żony księcia Albrechta, o modlitewniku tejże Doroty 
wydrukowanym na pergaminie i ręcznie kolorowanym oraz o wielu innych 


9. Superekslibris Samuela Meienreisa 
(oryg. średnica 4 cm) 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


48 


36 


XVIw. 


3182 


1370 


XVII w. 


3079 


1304 


XVIII w. 


2230 


1576 


Razem 


8539 


4286 


3; 1984, nr 3 i Rocmiku Elbląskim 1982, t. 9. Jest też autorem całościowego opracowania Książka 
w Elblągu do roku 1772, Gdańsk 1990 oraz Bibliografii druków elbląskich 1558-1772, Warszawa 
1988. Problematyką książki w środowisku elbląskim zajmuje się też Iwona Imańska. Opublikowała 
m.in. artykuł: Biblioteki mieszczan elbląskich w XVIII w., A UNC, Historia 28, Toruń 1993, s. 149 -160. 
17 Rękopisów z Elbląga jest znacznie więcej, ale już z XIX i XX w. 
18 Zwięzłą monografię uniwersytetu królewieckiego opracował J. Serczyk, Albertyna. Uniwersytet 
w Królewcu (1544-1945), Olsztyn 1994. 
19 H. Baranowski, op. cit., s. 28. 
20 W roku 1994 ukazał się starannie wydany album w opracowaniu J. Tondela, Srebrna biblioteka 
księcia Albrechta Pruskiego i jego żony Anny Marii, Warszawa 1994. Niestety Autor nie umieścił 
informacji, że fotografie 12 srebrnych opraw przechowywanych w Bibliotece UMK były wykonane 
przez Wacława Górskiego w 1985 roku na zlecenie i koszt biblioteki. Profesor J. Tondei otrzymał 
w sumie 136 fotografii uporządkowanych w 12 kopertach i opracowanych. W każdej kopercie 
fotografie były ułożone od ujęcia ogólnego do najmniejszego szczegółu z dokładnym opisem. 
Większość fotografii w albumie prezentuje obiekty przechowywane teraz w Bibliotece UMK. 
Pracownicy sekcji starych druków włożyli sporo wysiłku w przygotowanie ich do zdjęć i opracowanie 
odbitek. 


11
		

/Licencje_021_05_014_0001.djvu

			. j 
_-"
.J 


. , 
. -.1 .. . ," 
. = ..-.t 
to. .: 
-
. .. 
l 
I.. 1__ 


__- \1 


- 

 
, :ł-
:: 
., 


t '

U: .... - 
: .'
 
, 
 ,. 
;
 ,;;$;;;;. " ;..., 
..
.....
:, ..'.' ł 
 _ j
 
. .." ,- 
:'j 
. _. .jJ 


. 
: 

.

_.
 -< 
'.J : iii " ...ł--
 


-.-...f -.: <">t..
(.. . 
I
 - <
. 


I 


- -"o 
-..:/t: " ; :
l:' 
., .

. { 
.-.. '" 


., 
. '
.' 

 ...: 


" -,-t:' 

-:, \- 
i.... ; . 
- --.. .t 
., "ł 


. 
 .,:
 
 -. ::
- 
,.\,.', ',' 
.;., .- .
.." , . 
. i
 
,'t. fi :\ '
B" 
t
 ,':.. 

91j." 
 '-Iy 1. 6 : ' 


.-. 
.}.... .
 - . " 


10. Charakterystyczne nalepki z sygnaturami 


11. Pieczęć łacińska Biblioteki Zamkowej 
- oryg. 4 x 2,2 cm 


13. Dryg. średnica 3,3 cm 


'!IJ 
... 


12. Stylizowany monogram z liter FWR 
(Fridericus Wilhelmus Rex) - oryg. 2,7 x 2,2 
oraz ligatura UB (Universitats-Bibliothek) 
- oryg. 1 cm 
[Monogram FWR wytłaczano w charakterze 
superekslibrisu na górnej okładzinie] 


'l,' . 
, i7Ł' 
:Xt'J- 4 
16'fi'f¥
 
'Cj".c 
 ' 
:"l/,)
 ' 
 
. . - -" 


Znaki własnościowe Państwowej i Uniwersyteckiej Biblioteki w Królewcu 


14. Dryg. 3,5 x 2,5 cm
		

/Licencje_021_05_015_0001.djvu

			.... 


.. 
;...'

/. 


... 
- ... . 


. - 


 . 



36"c?3
 

 
/J"o./
Ai.Y
 


15. Pieczątka Seminarium Filozoficznego 
Uniwersytetu Królewieckiego 
- oryg. średnica 3,5 cm 


16. Charakterystyczne sygnatury z wyklejki górnej 
okładziny książek Biblioteki Uniwersyteckiej 
w Królewcu 


cymeliach. Książki księcia Albrechta wyróżniają się starannymi oprawami w białą 
lub brązową skórę z ciekawymi tłoczeniami, nierzadko złoconymi. Duża część 
opraw, zwłaszcza tych w białą skórę, ma wytłoczony superekslibris księcia Albrechta. 
W wielu książkach wewnątrz znajduje się jego ekslibris w kilku odmianach 21 . 
Obcięcia kart niektórych książek są złocone i puncowane. Zdarzają się drzeworyty 
starannie ręcznie kolorowane itd. Z tej biblioteki pochodzą najatrakcyjniejsze teraz 
w zbiorach Biblioteki UMK pod względem formy (pergaminowe i iluminowane) 
oraz treści (m.in. dawne kroniki, statuty zakonu krzyżackiego, Biblie) rękopisy 
- ponad 100, poza tym ponad 30 starych druków muzycznych i 3 atl asy 22. 
W zbiorach starych druków byłej Państwowej i Uniwersyteckiej Biblioteki 
w Królewcu przechowywanych aktualnie w Toruniu znajdują się mniejsze fragmenty 
innych znanych kolekcji, wśród nich biskupa pomezańskiego Pawła Speratusa 
(1484-1551), rozpoznawalnej na podstawie kilku odmian jego drzeworytowego 
ekslibrisu 23 ; Bogusława Radziwiłła (1620-1669) - 41 egzemplarzy (w tym jedna 
Biblia rękopiśmienna z XII w.), również rozpoznawalnej na podstawie ekslibrisu 
donacyjnego i Biblioteki Wallenrodiańskiej (20 egzemplarzy starych druków, 
6 rękopisów i l atlas)24. 
Największą kolekcją dającą się wyodrębnić w zespole książek omawianej 
biblioteki też na podstawie ekslibrisu (fot. 18-19) jest księgozbiór Dawida 


21 Biblioteką Zamkową i drukami królewieckimi zajmuje się pro£. J. Tondel, który opublikował 
wiele artykułów szczegółowych na temat tej biblioteki i pojedynczych jej cymeliów (np. oprawy 
grolierowskiej, sakwowej, pierwszego wydania De revolutionibus M. Kopernika), a przede wszystkim 
jest autorem monografii Biblioteka Zamkowa (1529-1568) księcia Albrechta Pruskiego w Królewcu, 
Toruń 1992. Nadal pracuje nad katalogami tej biblioteki. Kieruje też licznymi pracami magisterskimi 
dotyczącymi książki w Królewcu w szerokim aspekcie chronologicznym i tematycznym. 
22 Efektowne pod względem formy i ważne ze względu na treść książki z Biblioteki Uniwersyteckiej 
w Królewcu znalazły się w Toruniu, ponieważ trafiła do nas część zbiorów ze stałej wystawy książek 
tej biblioteki eksponowanej na zamku w Królewcu. 
23 A. Kurkowa, Mało znany ekslibriY Pawła Speratusa, Libri Gedanenses 1974, t. 8, s. 159-171; 
J. Tondel, Drei seltene Varianten des EkslibriY von Paul Speratus, Nordost-Archiv. Zeitschrift fUr 
Kulturgeschichte und Landeskunde 1991, 24 Jhrg. H. 103. W Bibliotece UMK znajduje się 
kilkanaście egzemplarzy z księgozbioru P. Speratusa. 
24 Martin von Wallenrodt (1570 -1632) wysoki urzędnik w Królewcu, bibliofil, właściciel dużego 
księgozbioru, który (odbudowany po pożarze z 1623 r.) stał się fundamentem biblioteki znanej jako 
Wallenrodtsche Bibliothek. F. Juntke, Geschichte der v. Wallenrodtschen Bibliothek, Leipzig 1927. 


13
		

/Licencje_021_05_016_0001.djvu

			BUisinga (1660-1719) - ma- 
tematyka i filozofa. Aktualnie 
w Toruniu znajduje się ponad 
1750 pozycji bibliograficznych 
w ponad 400 woluminach z je- 
go liczącej ok. 3000 wol. bi- 
blioteki 25 . Szczegóły ilustruje 
tabela 3. 
Wśród książek pochodzą- 
cych z Biblioteki Uniwersytec- 
kiej w Królewcu można na- 
trafić na efekty pruskiej seku- 
laryzacji z pierwszej połowy 
XIX wieku. Obecnie w Toruniu 
znajduje się kilkadziesiąt pozy- 
cji z dawnych klasztorów śląs- 
kich (Lubiąża, Wrocławia itp.). 
Dla nas szczególne znaczenie 
mają książki z kolegium jezui- 
tów w Grudziądzu (ponad 20 
woluminów)26 oraz kilka ksią- 
żek z biblioteki cystersów 
w Oliwie (np. sygn. Ob. 7.11. 
3939; Ob. 7.11.4411-4412). 
Znajduje się też jedna książka 
z biblioteki bernardynów w Lu- 
bawie, z tej samej, z której 
pochodzi pelpliński egzemplarz 
Biblii Gutenberga. Jest to grec- 
kie wydanie dzieł Platona, wy- 
drukowane na pergaminie 
w weneckiej oficynie Alda Ma- 
nutiusa w 1513 roku 27 . Książki 
z byłej Państwowej i Uniwer- 
syteckiej Biblioteki w Królewcu 
łatwo jest rozpoznać po charakterystycznych nalepkach z sygnaturami, poprze- 
dzonymi znakiem ,,+" (fot. 10). Sygnatury te składają się z dwuliterowego 
symbolu działu oraz numerus currens. Są powtarzane na ogół w lewym górnym 
rogu wewnętrznej strony okładki (fot. 16). Przeważnie na odwrocie karty tytułowej 
znajdują się pieczęcie tej instytucji: owalna z napisem "Bibliotheca Regiomontana" 


Tabela 3. Dawid BHi.sing 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficme 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVIw. 


322 


79 


XVII w. 


1329 


306 


XVIII w. 


99 


17 


Razem 


1751 


403 


BIBLlOTHECIt 
REGWETUNI 
VERSITATIS 
REGIOMONTĄ 
NAE 


17. Ekslibris donacyjny Biblioteki Uniwersyteckiej 
w Królewcu - oryg. 10,5 x 8,5 cm 


25 Altpreussische Biographie, hrsg. von Ch. KrolImann, Marburg 1974, Bd. l, s. 60. 
26 Druki z kolegium jezuitów w Grudziądzu majdują się też w obrębie książek z Państwowego 
Gimnazjum Męskiego w Chehnnie (1837 -1945) - ok. 40 woluminów. Tym samym potwierdzają się 
mane fakty z literatury, iż w okresie owej sekularyzacji fragmenty cenniejszych zbiorów likwidowanych 
klasztorów na Pomorzu trafiały do bibliotek Królewca i Berlina, a pozostałe przekazywano 
bibliotekom nowo organizujących się państwowych gimnazjów. 
27 M. Strutyńska, Biblioteka bernardynów w Lubawie, Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami 
Historycmymi, 1986, t. 9, s. 5-78, poz. 163. 


14
		

/Licencje_021_05_017_0001.djvu

			18. Najczęściej spotykany ekslibris Dawida Blasinga - oryg. lO x 7,5 cm 


19. Rzadko spotykana odmiana ekslibrisu D. Blasinga 
- oryg. 9,7 x 7,5 cm
		

/Licencje_021_05_018_0001.djvu

			(fot. 11); ze stylizowanymi literami P. W. R. (Pridericus Wilhelmus Rex - fot. 12); 
okrągła z napisem w otoku: "K6nigliche-u. Universitats-Bibliothek K6nigsberg in 
Pr." (fot. 13); "Zur Universitats-Bibliothek" (fot. 14) lub z samymi literami "UB" 
(fot. 12) oraz czasami pieczęć biblioteki konkretnego seminarium uniwersyteckiego 
(fot. 15) Gest kilka książek z pieczęcią z okresu hitlerowskiego). Znajduje się też 
kilka książek z ekslibrisem donacyjnym przygotowanym przez bibliotekę, z wolnym 
miejscem na nazwisko ofiarodawcy (fot. 17). Na ekslibrisie o wymiarach 10,5 x 8,5 
cm przedstawiony jest zamek w Królewcu. Na jego tle stoi student z portretem 
księcia Albrechta. Z prawej strony widnieje napis: Bibliothecae Regiae et 
Universitatis Regiomontanae donavit ... W Bibliotece UMK w Toruniu jest kilka 
książek, które podarował Albertynie kaznodzieja P. Ostermeyer oraz urzędnik 
Warda i O. Harrasowitz z Lipska - właściciel znanej firmy wydawniczej. Ich 
nazwiska figurują na opisanym ekslibrisie donacyjnym. 
Z Królewca mamy też w Bibliotece UMK w Toruniu fragmenty z Biblioteki 
Miejskiej (Stadtbibliothek), która przed II wojną światową mieściła się w tym 
samym budynku co uniwersytecka. W sumie z tej biblioteki mamy ponad 2000 

 pozycji wokoło 2000 woluminach. Szczegóły przedstawia tabela 4. 
Przywieziono je do Torunia 
Tabela 4. Biblioteka Miejska w Królewcu z miejscowości Ponary powiatu 
morąskiego oraz z Budniewa 
też z tego samego powiatu 29 . 
Okrągłą pieczęć biblioteki 
z herbem Królewca (fot. 22- 
- 23) lub ośmioboczną z napi- 
sem: "Stadtbibliothek Koenigs- 
berg" (fot. 21) stawiano na 
karcie tytułowej (w klocku tyl- 
ko na pierwszej pozycji, dlatego 
po zmianie oprawy pewna część 
druków stała się "anonimowa" 
pod względem proweniencyj- 
nym). Książki z biblioteki miej- 
skiej w Królewcu można roz- 
poznać nie tylko po pieczątce, 
ale też po charakterystycznych drukowanych nalepkach z literowym symbolem 
działu i numerus currens (fot. 20). 
W obrębie omawianej proweniencji znajduje się kilkanaście książek z ekslibrisem 
Michała Lilienthala (1686 -1750) oraz jego syna Teodora Krzysztofa (1717 -1782), 
którzy w XVIII w. zarządzali Biblioteką Miejską w Królewcu 30 . Jest też kilka 


Wyszczególnienie Pozycje Woluminy 
bibliograficzne 
Inkunabuły - - 
XVIw. 94 72 
XVII w. 861 764. 
XVIII w. ' 1150 1136. 
Razem 2105 1972 


· W tym przedziale chronologicznym ujęto dużą liczbę 
druków okolicznościowych i dysertacji doktorskich wydanych 
w Królewcu. Na niektórych z nich była pieczątka Biblioteki 
Miejskiej, na wielu jednak nie, gdyż są to małe objętościowo 
druki wyprute z klocka. Powyższe dane mogą więc być nieścisłe, 
tylko przybliżone 2B . 


28 Infonnacje o tym, że w pewnym okresie "klocki" były przeoprawiane na pojedyncze druki 
przekazała mi dr Krystyna Podlaszewska. 
29 Miejscowości Budniewo nie rejestruje Slownik S. Rosponda (Slownik nazw geograficznych 
Polski Zachodni£j i Pólnocnej, Wrocław 1951) oraz inne spisy miejscowości. Widocznie nazwa ta nie 
została potem oficjalnie zatwierdzona. Występuje jednak w sprawozdaniu Z. Zdrójkowskiego 
z 17 IX 1946 (k. 13 verso) i cytuje ją H. Baranowski, op. cit., s. 28. Prawdopodobnie chodzi 
o miejscowość Budwity albo Budyty (niemieckie Ebenh6h lub Boditten). 
30 Geschichte der Stadtbibliothek zu Konigsberg, Hrsg. C. Krollman, K6nigsberg 1929, s. 48-64; 
Altpreussische Biographi£, Bd. l, s. 398-399. 


16
		

/Licencje_021_05_019_0001.djvu

			książek z ekslibrisem Andrzeja Hedio (1640-1703) - profesora filozofii Uniwer- 
sytetu Królewieckiego 3l . 
Z Królewca przechowujemy jeszcze w magazynie sekcji starych druków około 
300 pozycji w tyluż woluminach książek należących dawniej do Królewskiego 
Niemieckiego Towarzystwa działającego w Królewcu w latach 1741-1945 32 (Konig- 
liche Deutsche Gesellschaft = K.D.G). Szczegóły ilustruje tabela 5. 
Zewnętrznie łatwo je odróż- 
nić po drukowanej nalepce z li- 
terami K.D.G z numerus cur- 
rens (fot. 26). Wewnątrz na 
karcie tytułowej znajduje się 
owalna pieczęć z napIsem: 
"Konigl: Deutsche Gesellschaft 
in Konigsberg" (fot. 27) odbita 
przeważnie czerwonym tuszem. 
Biblioteka Towarzystwa miała 
też swój ekslibris (fot. 28). Na- 
trafiliśmy bowiem na kilkanaś- 
cie egzemplarzy starych druków z miedziorytowym ekslibrisem (8,5 x 6 cm) 
wykonanym przez Perniserotha w 1749. Dwa putta trzymają okrągły znak 
Towarzystwa, tj. orła na postumencie w środku znaku i z napisem w otoku: "SiegeI 
der Konigl. Deutschen Gesell- 
schaft zu Konigsberg". Z Kró- 
lewca mamy ponadto ok. 40 
woluminów książek należących 
do gimnazjum królewieckiego. 
Trzecim pod względem 
wielkości zespołem prowenien- 
cYJnym znajdującym SIę 
w zbiorach starych druków Bi- 
blioteki UMK są fragmenty 
biblioteki uniwersyteckiej 
w Greifswaldzie. Jego wielkość 
przedstawia tabela 6. 
Książki proweniencji greif- 
swaldzkiej przywieziono do To- 
runia z miejscowości Pęzino powiat Stargard Szczeciński jeszcze w 1945 roku. 
Zbiory te zostały oddane rządowi polskiemu przez marszałka G. K. Żukowa 


Tabela 5. Królewskie Niemieckie Towarzystwo 
w Królewcu 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


2 


XVIw. 


9 


6 


XVII w. 


33 


30 


XVIII w. 


260 


242 


Razem 


279 


304 


Tabela 6. Biblioteka Uniwersytecka w Greifswaldzie 


Wyszczególnienie 


Woluminy 


Pozycje 
bibliograficzne 


Inkunabuły 


10 


7 


XVIw. 


747 


422 


XVII w. 


2039. 


863. 


XVIII w. 


2902. 


1693. 


Razem 


5698 


2985 


· Duża liczba druków okolicznościowych wyprutych 
z klocków bez pieczątek i sygnatur greifswaIdzkich, ale wy- 
drukowanych w GreifswaIdzie, por. przyp. 28. 


31 A. Hedio posiadał duży księgozbiór (ok. 2800 poz.), który po jego śmierci został sprzedany. 
W Bibliotece UMK znajduje się w sumie II książek z jego ekslibrisem (5 w zespole biblioteki 
uniwersyteckiej i 5 w zespole biblioteki miejskiej oraz I w zespole elbląskim). N a książkę z ekslibrisem 
A. Hedio natrafiłam w Bibliotece Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie w zespole książek króla 
Stanisława Augusta Poniatowskiego, zob. Głos Uczelni 1994, R. 3, nr 7 -8 (101-102), s. 20. 
O księgozbiorze A. Hedio, pod kierunkiem prof. J. Tondela napisała pracę magisterską Irena 
Niemyjska w 1996, której przekazałam sygnatury książek ze znalezionym przeze mnie ekslibrisem A. 
Hedio. 
32 G. Koziełek, Aufgeklartes Gedankengut in der Tatigkeit der Deutschen Gesellschaft in 
Konigsberg, [w:] Darstellung und Deutung. Aufsatze zur Deutschen Literatur, Wrocław 1988, 
Gennanica Wratislaviensia 72, s. 142-165. W przypisie I autor podaje literaturę przedmiotu 
dotyczącą historii Królewskiego Niemieckiego Towarzystwa. 


3 - Struktura... 


17
		

/Licencje_021_05_020_0001.djvu

			, . 
,. 



 ?"_- 


- 
-;6' 


" f:' 


I,: "';' 
ł
_- 
I 'N':.': 
I ,,' 
\ L 
,
,q
. 
..
 


.. 
-: . 
.. 


fO . d 
 '. 
f l", 
,'t , 
..,1 


.., 
-
 ..... 
1-, Ó
, '_ .
:" 
I_ ':l.} .-:< 


.-1. 

 . 


I:" -- 
(: -: . 

. .- ł;. 
. ł) 


!r:-Qu' 
.I. (j
: I 
, . 
'__ f' 


.,> ().1\, 
-, r 
'1 -; " ": 
Je...:......::.:. 
--:. 
id 
, .\ 


-.... 


---
..ł'''_' 


.... "';'.. 


20. Charakterystyczne nalepki z sygnaturami Biblioteki Miejskiej w Królewcu 


-- -..... 



OTHEKI 


. ) 


21. Najczęściej spotykana pieczęć Biblioteki Miejskiej - oryg. 2,5 x 1,2 cm 


IIi 


22. 23. 
Pieczęcie z herbem Królewca - oryg. średnica 3,5 cm 


Znaki własnościowe Biblioteki Miejskiej w Królewcu
		

/Licencje_021_05_021_0001.djvu

			(pismo Min. Oświaty nr 
IV - 5575/45 N)33. Zespół ten 
też daje się łatwo rozpoznać po 
charakterystycznych drukowa- 
nych nalepkach z sygnaturami, 
składającymi się z dwulitero- 
wego symbolu działu i numerus 
currens (fot. 29). Nalepki owal- 
ne lub ośmioboczne z koloro- 
wymi obwódkami znajdują się 
u góry grzbietu. Na odwrocie 
górnej okładziny często można 
napotkać drukowany ekslibris 
biblioteki z napisem: "Ex Bib- 
liotheca Academica" z numerus 
currens (fot. 33 - 34). Na od- 
wrocie dolnej okładziny powta- 
rzano sygnaturę książki, którą 
nanoszono czerwoną lub nie- 
bieską kredką pisaną dużymi, 
starannymi literami (fot. 38). 
Są różnego rodzaju pieczątki 
(fot. 30 - 32) oraz drukowane 
ekslibrisy donacyjne dwóch 
wielkich darczyńców tej biblio- 
teki Ahlwardta i Droysena 
("Ex legato Ahlwardtiano ad 
Bibliothecam Academicam"; 
"Ex legato Droyseniano ad 
Bibliothecam Academicam" 
- fot. 35- 36). W zespole gre- 
ifswaldzkim znajduje się wiele 
cennych druków, zwłaszcza 
z XVI wieku, będących wiel- 
kimi rzadkościami bibliografi- 
cznymi lub wręcz unikatami. 
Dotyczy to zwłaszcza druków 
w dialekcie dolnoniemieckim 
(Niederdeutsch). Potwierdzają 
to liczne kwerendy z prośbą 
o mikrofilmy tych druków. Wiele książek proweniencji greifswaldzkiej posiada 
efektowne oprawy z ciekawymi tłoczeniami, czasami złoconymi. Niektóre mają 
ilustracje starannie ręcznie kolorowane. Podobnie jak w przypadku druków 
okolicznościowych z Biblioteki Miejskiej w Królewcu wyprutych z klocków 
introligatorskich oraz dysertacji doktorskich, których przynależność do tego 
zespołu przypisano na podstawie miejsca druku, również wiele druków małych 


24. Ekslibris Biblioteki MiejslCej w Królewcu 
- oryg. średnica 5 cm 


"'- 
/ '-." 
. 
 
ił. 


.. 


'.'

 
G' 1
" , 
 
 
. 
 
/' ł. 
 
J 
. . 

 
:.
 


-t) 


x: ., 
"łłl" . 


&;i.' 


... 


- 


ł . 


25. Superekslibris Biblioteki Miejskiej w Królewcu 
- oryg. średnica 5 cm 


33 H. Baranowski, op. cit., s. 27. 



 


19
		

/Licencje_021_05_022_0001.djvu

			11,., 


11 


I \ ){.: D;' tf . :- 
1 ')") , 
., biJ
.., 

.. 


I
;'D.G. 
t:" 
6 


łl. ....-.. 
JfIXG; 
j 
22' 
 J 
 
. 1 ' _ 


J
t.Sl
:;: J :;- 
 
. dl.. K. ' D G 
,
. : .":' . .", ",' s ' 
&
 '. -. .., " 


""'------ . " oL- 


26. Charakterystycme nalepki K(óniglische) D(eutsche) G(esellschaft) 


10/n 
ffl: 
{J}(II!.tChC (ir;;tcILrćJift' 
,l ił 
:b711r
r!:{"Iy. .- 
. ..- 


27. Pieczęć K.D.G. - oryg. 5,5x2,5 cm 


-
: 
-V-'r
:." 



s 
p

 
i: ',;?' ".J 
-
 



. 

!f! . 

. 


. 
,,,.
 . 
;-.., .f
, 



.. 4, -.t , : 
;/;ł
_;. "ł 
, . 
i,.... 
 


ł 


.'\" 


...j. 


. .,:"- 


f' 


1... -., ,i 
,.; ,;J,... 
l. .: 
{;:." 



 


'. 


"I 'I: 
., 


\ ., 


",. 


--:- 


.....\ ,. 
-, ,,. 
 .... ,,'::' ';\

 



... . -. 
1f 
 L , '.
 t.....
 , ';.
 ., : :(


 . . _ - . .;. , '
.;.
 . .
 , :..."" " . , ,. , _ , ..
 . '; . :'..... 
' ';: ',:..i if.':
"'T" ofI"
.. , Ir.' .iJ"}:..-_ 


::i
-rE,:
 _,' ' 


, ,.
.'" 


., 


28. Ekslibris K.D.G. - oryg. 8,5 x 6 cm 
Znaki własnościowe Królewskiego Niemieckiego Towarzystwa
		

/Licencje_021_05_023_0001.djvu

			P.!I:.'!If)'''' .ft- ... 


- 


:v
 

. 
!M
 - 

 . 
-. 
'z 1 : 


'. .. 
. '. ,'- 


, r
 - ., '''_h 
. , 
' 
." .-r I 
I ;.\' 
.
. 1 '\ 
y. , 
/ r 
 
r.1 
,No j
" 
'/JiJf : l 
f.". . " 
'
';, t::.., ..,/,../. 
. r 
 
I . 
IJ: 


J 
. 


1/(1.\ 1; 
l 



 


... 


., 
,j 


IJ' /, 
19'1 


.. 
!-. 
:1 


). 


,
 


-. -.... . 
I
 . mI A 
i',. II 
1ft' (76 tr 


.
.; , 


1
 i 
r 
f 


f". 
 :"".' :.. 
r :"..
:" 
. .,...... \, , 
. ".' '! "!,'\; 1;. 
i ' {' , ''"ii''::«
 I ' l '' 
." 
.. 
 --c - 
. . I . 


. 

 


..
 


29. Charakterystyczne nalepki z sygnaturami 


1tniuetfita tgl1 

ib{iot
et 
G3tei f
kt)(l{b. 


EX 
w 
DIDTJ. 'REG.
', 
VNIYERSI

', 
, '.

 
GRYPHI8-", 
W AL!). . 'Ił . 


30. Najczęsciej spotyka- 31. Pieczęć - oryg. 3,5 x 1,8 cm 
na pieczęć - 
- oryg. średnica 
1,8 cm 


- 


32. Pieczęć - oryg. średnica 
3cm 


Znaki własnościowe Biblioteki Uniwersyteckiej w Greifswaldzie
		

/Licencje_021_05_024_0001.djvu

			************ 
* EX * 
* BIBLIOTHECA * 
* '* 
* ACADEMICA. * 
* No. 393. * 
************ 


33. Charakterystycmy ekslibńs - oryg. 7 x 4,5 cm 


_ 

 
 

 Ufi1 
.c\ C A D E M I C A. 
I 




 
 


34. Charakterystycmy ekslibńs - oryg. 6,5 x 4 cm 


riD


iJ

tł

qpjJ

 i 
EX LEGA'fO 
f AHLWARDTIANO. 
ad 
No. Id.tb
 
 

 
 

,;
4J 


35. Ekslibńs donacyjny Ahlwardta - oryg. 6,5 x 4 cm 


Znaki własnościowe Biblioteki Uniwersyteckiej w Greifswaldzie cd.
		

/Licencje_021_05_025_0001.djvu

			r9 


e


RTe


:x 

 EX 
 

 LEGATO 
 
if DROYSENIANO 
 
F"
 AD 

 
k
 BIBllOTHECAM 
.. 

 ACADEMICAM. C 

 No.' 63 7 A 
)t)(
e:k

k:k
 
H'

 
#_
 


36. Ekslibris donacyjny Droysena - oryg. 7 x 5,5 cm 



 .
. 
 " 
 
, ,
. ,
.
:-
,.
::. 
.
.

 '. '..' . '1-,/",$ *1i;' -;.l- 
,'::,::
.",:.
 
;"',.' 
':'
 .,.;:.:.,1

j>"',i 
. " ' ,'" 'i' 
.;,. ,."..,.t
'"Q..., 
.;
 :;.,
 c
..'
 ł1 
";
,.
:' ..:', 
i ,,- '::: ,,:, " 
"' , 
. 
' . ' '
 , .
" 
""*' . 
..... . -.. -" 

::.. .' . ..:' . 
. 
 


-, "
" 
, " 


, .' 
. ... 
.
 . 


, . 


... -
 
..
 . 


...... . . . 
. t" 


. .... 



 c 


i'"-A-' .. .' 
":t 


'-n 
. 


.... 
.. ,",' 


. . -
 \0 


. . 


. 
.' . 


,: 


ł' . 



 


, ' ł 


, 
.
:'" 


,.II: 


. f 


. < . 


J:.;i"}" 


'". :l.. 
 .
 
 
,
 -' . '.. 


}.,
 ".' 


37. Superekslibris - oryg. 4 x 2,5 cm 


Znaki własnościowe Biblioteki Uniwersyteckiej w Greifswaldzie cd. 


-
		

/Licencje_021_05_026_0001.djvu

			:IIb 
, 

7fT 
A \ \I .,..' 
. ł 
- 
. <\:. '. J .', . 


1r 


dlt7 

 


-- 


J 


I 


38. Charakterystyczne sygnatury z wyklejek dolnej okładziny książek greifswaldzk:ich 


objętościowo przypisano proweniencji greifswaldzkiej na podstawie miejsca druku, 
czyli Greifswaldu. Jest to założenie wielce prawdopodobne, ale nie stuprocentowo 
pewne, o czym należy pamiętać, analizując wielkość omawianego zespołu 
greifswaldzkiego i wcześniej biblioteki miejskiej w Królewcu. W zespole książek 
greifswaldzkich jest ponad 20 cennych atlasów i kilka druków muzycznych oraz 
kilka rękopisów. 
Kolejnym pod względem wielkości zespołem proweniencyjnym, czyli czwartym, 
są stare druki z Kurlandii, a dokładniej z Rygi. Do Torunia wpłynęły one w 1946 
roku za pośrednictwem Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Były zdeponowane 
w Archiwum Archidiecezjal- 
nym w Poznaniu i pochodziły 
z tzw. Kulturgutsammelstelle 
der Baltendeutschen 34 . Doty- 
czyły krajów bahyckich, więc 
odpowiadały profilowi groma- 
dzenia zbiorów w Bibliotece 
UMK i uzupełniały to, co w- 
stało już przywiezione z Pomo- 
rza Zachodniego. Wielkość te- 
go zbioru przedstawia tabela 7. 
Zbiór kurlandzki, podobnie 
jak już omówione zespoły, da się też wyodrębnić zewnętrznie po charakterystycznych 
drukowanych nalepkach białych, żółtych i niebieskich z charakterystyczną ramką 
przyklejanych u dołu grzbietu książki (fot. 39). Wewnątrz na karcie tytułowej są 
okrągłe pieczątki z tekstem: "E Museo Curon[ensi]" lub "Ex Biblioth. Soc. Lit. 
Curon[ensis]" (fot. 40-41). Czasami pieczątki te występują w środku zwierciadła 
górnej okładziny, wytłoczone na złoto w charakterze superekslibrisu. Sygnatury 


Tabela 7. Kulturgutsammelstelle der Baltendeutschen 


Wyszczególnie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVIw. 


2 


2 


XVII w. 


192 


15 


XVIII w. 


2555 


1556 


Razem 


2749 


1573 


34 Ibid., s. 30. 


24
		

/Licencje_021_05_027_0001.djvu

			-..-- , 
.,. 
:-A
 
 .. 
*' 
.' 


 , 
.. 
; " ... 
, 
'..-r'" I f 
, 
1'-.- ,
 

..' - 

 
..... ..... 
1

rL\:; " I. III/ III 
I .' " .' r A. ,. 
.'. 6,
 
......... 
 '( t;. 
I bT 
,. 'o 
" 
.'. .J 
"1, 
.' oT ,4; ..

 
....- 
.:
 ) .. f, :' - 
 



 


.) 
.,
r."f 

3' 
 
.,4. 

;' '';'') 

 .!t.. ' 
',.A,'" \. . 
'
, ' 
;J;'," 
! "!. .- 


. 
 " . 


t
.., r'! " 
.ł.:J:
 
 
;
......: 

 III : 
. I 
r · 
: i 
. . 
. . 
............) 


.....-
... 


39. Charakterystyczne nalepki z sygnaturami książek z Kurlandii 


EX 
81 GL! OTH. 
I S n....., L ł Ts:..... ' 
\ u L, . I I .:. 
 " I 
, . ,1 
C LI R.G
!. ,:J 
-
 


40. Pieczęć Biblioteki Kurlandzkiego Towarzystwa 
Literackiego (o ryg. średnica 2,7 cm) 


4 - Struklura... 


r-- 
<\ 


'I 

 


-.
-: 


. .:. 
..... 


.. 


,,f 


\ 


. , 


''-: 
.".. 
-'ł 


:' 


41. Superekslibris Muzeum Kurlandzkiego 
- oryg. średnica 2,5 cm 
(są też identyczne pieczątki)
		

/Licencje_021_05_028_0001.djvu

			z nalepek były powtarzane na karcie tytułowej. Są pisane w charakterystyczny 
sposób starannym, kaligraficznym pismem. Można więc ustalić tę proweniencję 
tylko na podstawie samej sygnatury w przypadku braku pieczątki czy oprawy 
z nalepką. Duży procent książek tej proweniencji nosi ślady złych warunków 
przechowywania. Są zawilgocone i zagrzybione oraz mocno zabłocone. Oprawione 
są na ogół w karton, pokryty szarym marmurkowym papierem. Czasami zdarza się 
papier marmurkowy w odcieniach brązu i żółci, lepszy gatunkowo. W tym 
przypadku obcięcia kart są pomalowane na żółto, a na górnej okładzinie widnieje 
złocony "superekslibris" (fot. 41). Omawiana biblioteka liczyła przynajmniej 
ponad 10 tysięcy pozycji, gdyż na drukach przechowywanych w Toruniu wysokość 
dawnych sygnatur tej biblioteki wynosi właśnie ponad 10 tysięcy (na przykład na 
książce w Bibliotece UMK o sygnaturze 274013 znajduje się pierwotna sygnatura 
10800). W obrębie tego zespołu 
Tabela 8. Zbiory koszalińskie też znajdują się proweniencje 
indywidualne (np. z prywatnej 
kolekcji I. F. Recke'go 272974; 
270756; 270761) oraz innych 
instytucji w Rydze, jak Frater- 
nitas Baltica zu Riga (sygnatu- 
ra 97316), Alterthumsgesell- 
schaft zu Riga (278580). 
Kolejnym zespołem prowe- 
niencyjnym są stare druki z Ko- 
szalina. Przywieziono je do T 0- 
runia w marcu 1946 roku. 
W obrębie tej proweniencji znajdują się książki kilku instytucji koszalińskich: 
Rejencji Koszalińskiej (Regierungs Bibliothek Coeslin - fot. 44) i Gimnazjum 
Miejskiego (Koenigl. und Stadt Gymnasium - fot. 43), ponadto zbiory prywatne 
patrycjuszowskiej rodziny koszalińskiej - Schwederów (fot. 46) (Bibliotheca 
Schwederiana)3S i pojedyncze książki z indywidualnymi zapiskami oraz ekslibrisami. 
Analogicznie do omówionych proweniencji tę też można rozpoznać po kolorowych 
nalepkach u dołu grzbietu z sygnaturami pisanymi w charakterystyczny sposób 
(symbol literowy, cyfra rzymska i numerus currens - cyfry arabskie)36 (fot. 42). 
Z Koszalinem związana jest prywatna kolekcja Christiana i Gabriela Lwów 
(XVII/XVIII w. - fot. 45). Landrat Gabriel Lew zmarły w 1737 roku ostatni 
potomek rodu Lew 37 prawdopodobnie odziedziczył książki po swoim przodku 
Christianie - rajcy miejskim. Tak wynika z zapisek na niektórych drukach (np. Ob. 


Wyszczególnienie Pozycje Woluminy 
bibliograficzne 
Inkunabuły 8 2 
XVIw. 83 63 
XVII w. 307 219 
XVIII w. 1178 1554 
Razem 1576 1838 


35 Biblioteka Schwederów spłonęła w wielkim pożarze miasta w 1718 roku. Ponownie gromadzone 
zbiory liczyły w 1903 roku 950 woluminów. D. Szewczyk" Fundacja Schwederów-Lew w listach z 1851 
roku, Koszalińskie Zeszyty Muzealne 1997, t. 21, s. 228. 
36 Na części książek proweniencji koszalińskiej sygnatura jest powtórzona na wyklejce górnej 
okładziny naniesiona niebieską kredką. Bardzo podobnie pisano sygnatury na książkach zboru 
ewangelickiego w Toruniu, dlatego łatwo można je pomylić. 
37 D. Szewczyk, op. cit., s. 228. Autorka publikacji nie wiedziała, że w Toruniu znajdują się 
fragmenty dawnych historycznych księgozbiorów Koszalina, bo nie było do tej pory żadnej 
publikacji. Za przekazanie mi nadbitki cytowanego artykułu D. Szewczyk dziękuję koleżance 
Mariannie Czapnik z działu starych druków Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. 


26
		

/Licencje_021_05_029_0001.djvu

			. .. .. 


r.,_ 


.)....,
. " 
,;.rt
.. ' 
- ...... 
:' l.If "'- .:. 


\'1/ 


'A ./
f 1 
"fi" i. , 'lI 
;'1 
 '" 
1" \ 


.,. 
..;.tf,
 


;. 


" .' 
 :. 
:, "i"}1 
.., 'o' 
-
'n" 
fł': 
 


't1 
l
..:F . 


.,.' '-.. - 
(,. ,a:'._ "i . 
- 


-1. 


..
 . :."' '. 


I 
..... .- 
:--: . "'i. ':
. l,,:,': 
..; '-." .. --ł ' 
'
:, 
\:',t': 
': .
;.
. 

...'
.4j
-: 
--ł. ; - 
,;.. .., p ""'rJ': 
.. f 

... :.,. 
.' - 
....j. .. j 
;,--" oJ .
.1I
,. . 
a._"':-':: 'ł( 
.» j11.f -. , 
. .r.t. t 


;'C ł 


I.: 


"C:: _

.' 


", 

 ... . 


ł" . . 


i;; 
.., " J. 'ł 


-,:, 
j>0' 
,'- 
I 


A..1f' 
1
(). 
/1:. 'j.' 
J.;.: .- , . 1 
_::::::::..oa _ _ łt . 


42. Charakterystyczne nalepki z sygnaturami książek koszalińskich 


43. Pieczęć biblioteki gimnazjalnej w Koszalinie 
- oryg. 3,4 x 3 cm 


.r..;""........... 


I ) E " (t 
1'
').,..!
..: G 
 
_, :." .,;.( i_',.h.! . I' ! 
;" 
I ,... I :> 1f'Y f)'
'1 ł1 111 li- 
.) J J ,1./.t. __ J J .' 

4 n 
+ (JOJ

1J..IN ił 


44. Pieczęć biblioteki urzędu koszalińskiego 
- oryg. 3,5 x 1,7 cm
		

/Licencje_021_05_030_0001.djvu

			_----łł' 


- 


45. Zapiski Christiana i Gabriela Lwów 


:J'.JLtl.
YL Ń.Je)
:na
a. 
ł.I CtJ.U:ł-UiU '.,' - , 
. 'r-łt t 


------ 
 w ' 



 ........ 


/" 1.. 
 <-: 
, 
<-r. . 

 
[;)
 .9J:1,1u,....'łtiuW. 
 Cot...J'Ó/n, 


46. Zapiski biblioteki Schwedera
		

/Licencje_021_05_031_0001.djvu

			7.11.3669; Ob. 7.11.4103)38. W sumie z ich biblioteki mamy około 140 woluminów, 
ale ponad 1000 pozycji bibliograficznych, gdyż większość z nich znajduje się 
w klockach introligatorskich. Podczas pobytu ekipy z Torunia w Koszalinie 
książki zabierano bezpośred- 
nio z opuszczonych mieszkań 
(Sprawozdanie S. Burhardta 
z 30 IX 1946 r., k. 5). 
Wszystkie książki z kolekcji 
Lwów są oprawione w biały 
pergamin na tekturze. N a środ- 
ku grzbietu jest mała kwad- 
ratowa nalepka z numerem 
książki. Wszystkie są bardzo 
dobrze zachowane. Z tej kolek- 
cji pochodzi ważny polonik: 
Jakub Przyłuski, Leges seu 
Statuta ac privilegia Regni 
Poloniae... Szczecin [i Kra- 
ków] 1551-1553. (sygn. Pol. 
6.111.104; E.XXV, 375). 
Z województwa koszaliń- 
skiego, dokładniej z miejscowo- 
ści Barnowo (pow. Miastko) przywieziono prywatny księgozbiór von Zitzewitzów 
(ok. 1100 wol.)39. Starych druków tej proweniencji wynotowałam jedynie kilka- 
dziesiąt pozycji, ponieważ we wcześniejszym etapie pracy, jak już nadmieniałam, 
nie zwracałam uwagi na indywidualne proweniencje. Prawdopodobnie starych 
druków z kolekcji von Zitzewit- 
zów mamy około 100. 
Bardzo zbliżonym pod 
względem wielkości do zbioru 
koszalińskiego zespołem pro- 
weniencyjnym są książki ze 
Szczecina. Znaczną ich część 
przywieziono już w 1945 roku 
z Pęzina, gdzie były zdepono- 
wane 40 . Wielkość zbioru przed- 
stawia tabela 10. 
W obrębie tego zespołu są 
fragmenty księgozbiorów z da- 
wnej biblioteki miejskiej, gimnazjalnej i muzeum pomorskiego. Niektóre książki 
proweniencji szczecińskiej Biblioteka UMK zakupiła lub otrzymała drogą wymiany, 
o czym świadczy akcesja podana na tych drukach. Zespół szczeciński również da 
się rozpoznać po swoich charakterystycznych drukowanych nalepkach z koloro- 
wymi obwódkami (fot. 47) oraz po pieczątkach (fot. 48 - 50). 


Tabela 9. Christian i Gabriel Lew 


Wyszczególnienie Pozycje Woluminy 
bibliograficzne 
Inkunabuły - - 
XVIw. - . - 
XVII w. 758 114 
XVIII w. 323 25 
Razem 1081 139 


· W początkowej fazie pracy mogłam nie zwrócić uwagi na 
tę proweniencję, gdyż nie notowałam indywidualnych zapisek, 
nie wiedziałam, jak duży będzie dany zespół proweniencyjny i czy 
warto go odnotować. Nie umiałam też rozpoznawać książek 
Gabriela Lwa tylko po oprawie i charakterystycznej dla tej 
proweniencji nalepce. 


Tabela 10. Zbiory szczecińskie 


Wyszczególnienie Pozycje Woluminy 
bibliograficzne 
Inkunabuły - - 
XVIw. 74 57 
XVII w. 191 164 
XVIII w. 904 1567 
Razem 1169 1788 


38 W kilku zapiskach użyto tenninu łacińskiego "consul", ale tak określano rajców miejskich. Za 
merytoryczne wyjaśnienie tej kwestii bardzo dziękuję p. profesorowi S. Salmonowiczowi. 
39 H. Baranowski, op. cit., s. 27. 
40 Ibid. 


29
		

/Licencje_021_05_032_0001.djvu

			"t""
(.,: 



 (';'Ci...Jhtllll l 
.. ł. f. 
: I.IIK(I, \. 
.; 'l
1 ,,: . 
-- _ ł'. 
.; :";,1 '; 


-. t'::-
" t .
 
'::-"
- 
'. Ph.iil,
,S 

 i 

 
.
t
 
1'ł

 
< 
., 


3." 
'. 



; -,J\
 ,;
, 
· 1:, 
qf.;' 
.- -',.. ,
'.1': - , 


,'. ;;. 


I 


''1..'- 
_ ; r: 


, ' 
I 


S:ł."ł" 


V
r:u..c.i _ 
..",.r . 
MĄt."II""l\h
. 


o",.

,,
 
I. -,.

. 
I _' 
1 :, 
" -. r.". 


:.. 

 ;.
'. .;.\i . 
." 'I..
L, 
r'
' ::.::
:
 
"i ':
:tt;L
) 

 !j
B '
 "" [i '>.
i-- ],. ::- 
i. G:' O".:. 

, .. , '... ==.1- 
-.
 . 


;.....-..- 


. ..i
< 
, ' i. \Ł
:ó
 
I, 



. 
..'
, 



 ,r49; 

$i-,. 


47. Charakterystyczne nalepki z sygnaturami książek szczecińskich 


( ,."..,., \ ,, ....
 7\11:: H SCJf}.. 
..
 ,ł..' 
 v\-ł.;' , 
\. .1)1",- (:' " '1,;.,/ 

y... t ,
,ł \'. ,rJ' 
....
....... - 


48. Pieczęć Biblioteki Miejskiej 
- oryg. średnica 3,5 cm lub 2,5 cm 


49. Pieczęć Biblioteki Muzeum Pomorskiego 
oryg. 3,3 x 1,5 cm 


50. Pieczęć biblioteki gimnazjalnej 
- oryg. 4,8 x 2 cm 


51. Często spotykany superekslibris na książkach 
szczecińskich 


Znaki własnościowe książek szczecińskich
		

/Licencje_021_05_033_0001.djvu

			.hL -/: x/
: //I t: /
 


52. Pieczęć niemieckiego urzędu ziemskiego 
oryg. - średnica 3 cm 


53. Charakterystyczna sygnatura z książek 
niemieckiego urzędu ziemskiego 


Prawdopodobnie z Pomorza Zachodniego przywieziono książki należące do 
niemieckiego urzędu ziemskiego: "K. Pr.[eussische] Pom. General Landschafts 
Direction" (na drukach tej instytucji widnieje okrągła pieczęć z takim napisem 
w otoku - fot. 52). Są to przeważnie druki urzędowe, oprawione w klocki 
z naniesionymi tytułami w po- 
staci nazw miejscowości: 
Szczecin, Stargard itp. Tej pro- 
weniencji posiadamy blisko 
300 woluminów, ale ponad 
1500 pozycji bibliograficznych, 
bo przeważają klocki introli- 
gatorskie. Szczegóły przedsta- 
wia tabela 11. 
Klocki te mają oprawę bro- 
szurową, szaro-niebieską lub 
czarną. Przypuszczenie, że ksią- 
żki tej instytucji zostały przy- 
WleZlone z Pęzina, potwierdza akcesja Biblioteki UMK, niestety tyko na 
pojedynczych drukach. Wygląda ona następująco: U.D.p 41 2700/45 (na książce 
o sygnaturze 265237), a taką akcesję spotykałam właśnie na drukach przywiezionych 
z Pęzina, na przykład na książkach greifswaldzkich. Książki te mają charakterys- 
tyczne białe nalepki z sygnaturą poprzedzoną skrótem "sect." (sectio) - fot. 53. 
Następnym zespołem proweniencyjnym jest kolekcja, którą do niedawna (luty 
1998) trudno było przypisać konkretnemu właścicielowi. Umownie określaliśmy tę 


Tabela 11. K. Pr. Pom. General Landschafts Direction 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVIw. 


41 


15 


XVII W. 


693 


121 


XVIII w. 


805 


157 


Razem 


1539 


293 


41 Prawdopodobnie skrót tej akcesji oznacza: U - Uniwersytet (w odróżnieniu od KM 
_ Książnica Miejska. Pierwotnie obie biblioteki mieściły się w tym samym budynku), D - depozyt, 
P - poniemiecki. 


31
		

/Licencje_021_05_034_0001.djvu

			_'..... '""-J->(" 


,. 



, 


II 


., \.. i.. 
....,t.\I 11 
'':IIs
'III.. 
. 'łl", 


.."... 


. 
. , 


..... .: "> 


, \-,' 


,- 


- :
 -...... 
. I ... . . 
.
fJI 


'
 
,... .
. 
 
'i y!_,\ 
.- 
 .'" 
f1J"1A? "Ił 


.. ; \. 


, 
 



 


, 
.r._P'!: 
:. . -'i&'1 . 
. "'. 


l.. . 
'.. 


.' , 
.: r.'
 


.' , 


.'T , 


.
 


j i 
;

 
\.' I 
,-j 


',>,:
 


..J..../:......, .. 

 " . ,,'
 


" 
,
,.!"i9 _ 


;:,' , \- 


, 1:r..J<, 
, I 
"ffl 


. .... 
'
','.
 .r 


.. - 'Ji
;' '.iI".l,ll
" '; (
. ,
 
, 
/. J/. .'-.
h ,."" .-., ,,' 
...., ... 
: . ..{.- 


" 
" ';." I: '.. 
'! /7- 
ił:!. 1'111 


;:1", 


,/0. 
Ł 


ł 
. 
_ 
 i 


.lA, ' 


JfJ, 



 


t 


I.l. 


.- 


___le:..- 


54 Charakterystyczne nalepki z sygnaturami poprzedzone skrótem "Tit." (fitel) 


: . 


,
 
 .
 1 f o r. .;
 . 
. " ' 
';'" ',J
 '

, . . , 'Al 
 - 
...,. .1w' ... '..... "-# 
,
: ;>:' · /i l / '
J t " " , ;:i.',>,' 
ł
 I l \:;,;.
 '<- .. . .;'...
..i / 
 . 
 _ , " . 
Ll . :f
 .... :" [ ,.' . , 
v tł i." I..:
 (,: - ..... 
I'J i" <'il

 : 7łf 


 
I,.. --......,. . -, ,.: -', T,',;i
,::". 
'-
; 
- 
..,.. 
 ,.
& '1 "!ti." ..,.... .
 I ... '>._ .'1:," . 

 ....,-' I 'IIit(. _""'-
 .. .t: 'ł';
_,
 '.. 
f 
 .....:;: -:....... ': -:"'';' 

. ""t..' 
 ... :- :' . 
". : .

.
......
......c..
 
ł ...
..... ........-L.... - 4.. . .
.._"!;'1
1'
 
<' '(-
>'i;'" ,,-;-
.' ..; !..':, ' ,
:;. ;
': , 
' . - ,
'l
. , 
,. ". : ,.,
 1
' r: ': 
';'! . '- , 
" ;''i :'rf . 
:,. "\3, ;;" 
 .
,.'. , .
. . ,:.,
' ""J '
 -....t:, 
};:?
J/
: 
\,:..' .t- . ". ..' i ,'
_, ,.
 .J/:;':'; 
. ,."
 '" ł
. , f,)" ,
'_' .
..' ".- .. - .
._t ". ... 


"r 


t, 


"4 
.' . .' J ". 
ł....l. ," 


"': 



, 
I.
' . - t. 
j
 . 


...... 


55. Sygnatura z górnej okładki rękopiśmiennego katalogu biblioteki mariańskiej 
(Biblioteka UMK, Rps 160/IV) 


Znaki własnościowe biblioteki mariańskiej ze Stargardu Szczecińskiego
		

/Licencje_021_05_035_0001.djvu

			56. Tytuł rękopiśmiennego katalogu biblioteki mariańskiej 
(Biblioteka UMK Rps. 160/IV, k.1.r.) 



 
6ifa
 r2t
um 
c
kr
' 
.f},hfu!fi
1lf ł1!a1'lilT1f1£ JkrFinn.rtJ' 
1. al (./o
 . . .. . . 
"'"1 . 
1. J/tem ltra
ce1W. 
J}t'tlw- ialL1zW. ' 
vfJ. 
 I
relvla- 

ę;lallo9'l/m_t,
rt1rl 


57. Pełny tytuł rękopiśmiennego katalogu biblioteki mariańskiej ze Stargardu 
Szczecińskiego (Biblioteka UMK Rps. 268/IV) 


s - Struktura...
		

/Licencje_021_05_036_0001.djvu

			kolekcję jako Biblioteka" Tit". Nazwę tę nadaliśmy na podstawie sygnatury, która 
zaczyna się tym skrótem. Po "Tit" [fitel=dział] następuje cyfra rzymska, czasami 
symbol literowy i cyfry arabskie - fot. 54). W czasie przeglądania rękopisów 
natrafiliśmy na rękopiśmienny katalog tej biblioteki (Rps. 160 IV; 161 IV; 162 IV; 
268 IV; 269-270 IV). Na oprawie jednego z tomów (fot. 55) jest sygnatura 
poprzedzona skrótem "Tit.", a tytuł katalogu brzmi: "Catalogus librorum 
Bibliothecae Marianae" (fot. 56). Na kolejnych tomach jest dopis "Marianae 
Stargardiensis" (fot. 57). Zagadkowy dotąd księgozbiór pochodzi więc ze Stargardu 
Szczecińskiego, choć pierwotnie przypuszczaliśmy, że z Prus Wschodnich, o czym 
mogły świadczyć zapiski własnościowe: pastora z Galin koło Bartoszyc (Galingen, 
np. sygn. 277385; 279369; 266304), jedna rodziny von Dohna (270469/4,6) oraz 
jedna rodziny Nostitzów (Ob. 7.11.6021). Ponadto na jednej z książek można 
odczytać miejscowość "a Carwinden" (Karwiny koło Pasłęka sygn. 273078). 
Jednym z wielu właścicieli, którego nazwisko można znaleźć na dziewięciu drukach 
jest Johan Carl Friederici ze Śląska 42 . Te książki jednak mogły być zakupione 
w antykwariacie lub podarowane bibliotece mariańskiej przez wspomnianego J. C. 
Friederici'ego. Biblioteka ze Stargardu Szczecińskiego jest atrakcyjna, ponieważ 
ma dość dużo druków z XVI wieku i 4 inkunabuły, co ilustruje tabela 12. 
Książki z tej kolekcji są 
na ogół opraWIOne w biały 
pergamin na tekturze. U dołu 
grzbietu mają białą nalepkę 
z ręcznie napisaną wyżej omó- 
wioną sygnaturą ze skrótem 
"Tit." (fot. 54). Niestety duża 
partia tych książek nosi ślady 
bardzo złych warunków prze- 
chowywania. Zdarzają SIę 
książki zbutwiałe od wilgoci, 
z resztkami nalepki lub tylko 
śladami po niej. 
Kolejnym pod względem wielkości księgozbiorem jest biblioteka podworska 
znanego rodu pruskiego LehndorfTów ze Sztynortu w dawnym powiecie węgorzew- 
skim. (W zachowanych sprawozdaniach na określenie tej miejscowości używano 
nazwy Kamionka, Kamionka Duża, Górna, ale za nazwę oficjalną przyjęto potem 
Sztynort.) Szacunkowo przywieziono stamtąd do Torunia około 3000 woluminów, 
wśród nich dość dużą liczbę starych drukó
3. Aktualną ich ilość przedstawia 
tabela 13. 


Tabela 12. Biblioteka mariańska u Stargardu 
Szczecińskiego 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły. 


4 


3 


XVIw. 


178 


124 


XVII w. 


622 


333 


XVIII w. 


116 


93 


Razem 


920 


553 


42 Sygnatury Biblioteki UMK 276578, 273030, 272001/1- 2, 272002, 272009, 270786, 270033, 
267942,268359-360. Już we wstępnych przypuszcuniach wykluczono pochodzenie tej biblioteki ze 
Śląska, ponieważ została przetransportowana do Torunia jeszcu jako pewna całość, a dopiero 
w późniejszym okresie przejęliśmy trochę książek u zbiornicy w Bytomiu, m.in. prubrane już resztki 
bibliotek gimnazjalnych z Głubczyc i Paczkowa, o czym będzie mowa dalej. 
43 H. Baranowski, op. cit., s. 28. 


34 


--
		

/Licencje_021_05_037_0001.djvu

			/Jć £; 
I 


------- 


58. Ekslibris LehndorfTów - oryg. 8 x 7 cm 
oraz charakterystyczna sygnatura z wyklejki górnej okładziny 


". 
.' 
, , 

 :
i.: - . 


-':.3.. 


, , ;::',:- \ 27 O LFi 


'(,; 


;{

- 


!.,; 


,",'t" 

:,:_ 1 ': 


'#: -
-;- 
f...:;...." 


";1 :.- 
.' 


" 
:
..jL 
..; "o_fi_ .' /

 
.
... lJ. 


-' 
' 


, ; 
"
 


.::..... 
 
.
:
 



' 
ę 


..L...... ::1 
'r' 
...
 :'1,.: 


" 


,I;," 


. 
. 
;, 
'.
 


;';. 
.: ' 


,
 
.
.... 


J. 


:fg 
t' " 




 k 


J. " ,. 
'"" . ' 
/r!:): ,I; :
' 
-;.-..- J 
t.
. 


j1: 
-1 J. 


r
 

.I
 


: I 


L 


,. .( 
-, 'I.. 
J r" 


'.:J ..... 



, ." 
f :' 
',(:.-..-." 
. 


;.. 
. .
 

 .
 
( 
; , 
. 


f; 
. .. 
. 

 , 


..; 
-
 
(flU 


I .::'. 

-
. . 


59. Charakterystyczne nalepki z sygnaturami na książkach DonhofTów
		

/Licencje_021_05_038_0001.djvu

			-. I 
.,
/;"".& 



 
., --ł,' 
.i 
.. ,I 


" '. 
 
 : J ' .-:
 . --) 
\,' \' 
\\ ,\. 
\ ' , 
. ' 
, , 



_ ._r _. .
. 
 --o 


... .'. 
....-:=::..; \. 


+-- ' I 



 


"/'. 
 
v J' 


60. Charakterystyczne sygnatury z karty ochronnej pisane 
amarantową kredką na książkach z D6nhofstiidt 


61. Ekslibris D6nhoffów - oryg. średnica 4,8 cm 


y)'lt' l, -j 
62. Superekslibris D6nhoffów 
- oryg. 3 x 2,5 cm (rysunek 
i napisy białe na jasno nie- 
bieskim lub jasnobrązowym 
tle)
		

/Licencje_021_05_039_0001.djvu

			- 


Tabela 13. Lehndorffowie 


Z tabeli wynika, iż przewa- 
żają druki z XVIII wieku. Jest 
to głównie piśmiennictwo w ję- 
zyku francuskim. Prawdopodo- 
bnie druków z XVI i XVII 
wieku tej proweniencji jest wię- 
cej, ale w początkowej fazie 
badań nie umiałam ich rozpo- 
znawać po charakterystycznej 
sygnaturze pisanej ołówkiem na 
odwrocie okładki. Sygnatura ta 
to po prostu sam numerus cur- 
rens wyrażony cyframi arabskimi lub rzymskimi bez symbolu literowego (zob. fot. 
58). U góry grzbietu na książkach Lehndorffów często znajduje się biała nalepka 
z nazwiskiem autora i tytułem dzieła, napisanym pismem ręcznym o charakterystycz- 
nym dukcie. Lehndorffowie mieli swój ekslibris, który jest głównym i jednoznacznym 
znakiem własności ich biblioteki (fot. 58). Herbowy ekslibris jest wykonany techniką 
drzeworytową. Owal, w którym mieści się pięciopolowa tarcza herbowa i labry, ma 
wymt.ary 8 x 7 cm. Charakterystycznym elementem herbu Lehndorffów jest 
dwugłowy orzeł nad tarczą. Herb Lehndorffów w takiej samej postaci jak na 
ekslibrisie bywa odbity na środku zwierciadła górnej okładziny. Na ogół wycisk 
złocony tego herbu znajduje się na drukach oprawionych w ciemnobrązową lub 
czarną skórę, przez co odcisk jest bardzo wyraźny. Czasami herb ów odbity jest na 
czarno na jasnych oprawach pergaminowych. Większość jednak książek z tej kolekcji 
ma broszurową oprawę z niebiesko-szarego papieru. Jest jedna książka oprawiona 
w niebieski aksamit ze złoconym obcięciem kart (Ob.7.IIA048). Na książce 
o sygnaturze 275637 znajduje się inny wariant opisanego ekslibrisu. Na niektórych 
książkach widnieją podpisy członków rodziny Lehndorffów, np. Charle comte 
Lehndorff (sygn. 274881- 82; 274591). Na druku o sygnaturze Ob.7 .11.7409 znajduje 
się interesująca, bo zawierająca wszystkie tytuły i funkcje Ahasverusa Lehndorffa 
dedykacja od wydawcy. Prawdopodobnie któryś z członków rodu podarował swoje 
książki Królewskiemu Niemieckiemu Towarzystwu w Królewcu, gdyż na książce 
o sygnaturze 272215 jest podpis "Lehndorfr', na grzbiecie nalepka K.D.G. 
Z Lehndorffami jest związana kolekcja D6nhoffów z D6nhofsHidt (Drogosze 
dawny powiat kętrzyński, wcześniej w sprawozdaniach miejscowość ta była 
nazywana "Pałacowo"). Biblioteka ta należała według Henryka Baranowskiego 44 
do hrabiego Stolberg zu Wernigerode. Poprzednio jednak należała do rodziny 
D6nhoffów - przodków Marion Grafin D6nhoff - doktora honoris causa 
Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, która była spokrewniona z Lehndorffami 4s . 
Potwierdzają to nie tylko życiorysy wielu Lehndorffów w Altpreussische Biographie, 
ale także książki dziś znajdujące się w Bibliotece UMK, na których obok ekslibrisu 
Lehndorffa znajduje się podpis "D6nhoff' (np. sygn. 270630). Być może książki 
z ekslibrisami "D6nhofstadt" (w otoku ekslibrisu jest nazwa miejscowości - fot. 
61-62) należały do nowego właściciela D6nhofstadt - hr. Stolberg zu Wer- 
nigerode, choć nie natrafiłam na jego podpis, albo do którejś gałęzi rodu 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVIw. 


4 


3 


XVII w. 


86 


82 


XVIII w. 


583 


758 


Razem 


673 


843 


44 Ibid. 
45 Mańon Griifm D6nhofT, Dzieciństwo w Prusach Wschodnich, Berlin 1993, s. 82, 79-93. 


37 


-
		

/Licencje_021_05_040_0001.djvu

			LehndorfTów. W każdym razie aktualnie w Toruniu znajdują się książki z ekslib- 
risami z Donhofstadt. Są one dwojakiego rodzaju. Jeden owalny o wymiarach 
3 x 2,5 cm (fot. 62) przedstawia na jasnobrązowym lub niebieskim tle jelenia 
z kołpakiem książęcym nad rogami i z napisem w otoku: "Bibliothek Schloss 
Donhofstadt" (ekslibris przypomina pieczęć owalną z herbem). Drugi okrągły 
o średnicy 4,8 cm (fot. 61) zawiera czteropolową tarczę herbową, w której po 
przekątnej są dwa pola zjeleniem oraz dwa pola z rybami (dwiema zwróconymi do 
siebie głowami i ogonami). Nad tarczą znajduje się kołpak książęcy. W otoku też 
jest napis: "Bibliothek Schloss D6nhofstat". Kolekcja ta podobnie do wcześniej 
opisanych również da się wyodrębnić po cechach drugorzędnych - owalnej 
nalepce znajdującej się u dołu grzbietu z symbolem literowym działu oraz numerus 
currens (fot. 59). Są też sygnatury (sam numerus currens) pisane amarantową 
kredką wewnątrz na karcie ochronnej lub tytułowej (fot. 60). Sygnatury te nie 
zawsze są takie same jak na nalepce grzbietowej. Związek owych nalepek i sygnatur 
pisanych amarantową kredką z księgozbiorem z Donhofstadt zauważyłam dopiero 
po pewnym czasie. Starych druków z tej kolekcji mamy ok. 400 pozycji wokoło 
900 woluminach, por. tabela 14. 


Jest to przede wszystkim 
piśmiennictwo francuskie 
z XVIII wieku. Większość ksią- 
żek ma oprawę broszurową. Są 
również bardzo starannie opra- 
wione w jasną skórę marmory- 
zowaną. Niestety pewna ich 
liczba nosi ślady bezmyślnego 
zniszczenia, tj. "zdarcia" skóry 
- efekt wojennego lub powo- 
jennego barbarzyństwa, zanim 
książki te zdołano "zabezpie- 
czyć" i przewieźć do Torunia. 
Jest też pewna liczba książek oprawionych w zielone płótno ze złoconym tytułem 
na grzbiecie i zakładką z czerwonej tasiemki oraz wyklejkami z ozdobnego, 
ładnego papieru (zob. tło fot. 61). To właśnie na tych książkach znajduje się wyżej 
opisany okrągły ekslibris z tarczą herbową czteropolową. N a kilkunastu książkach 
widnieje podpis Angeliki [zu Dohna] DonhofT, która żyła w XIX wieku, co wynika 
z jej pamiętników przechowywanych w Bibliotece UMK (Rps. 323) z lat 1840, 
1841, 1843 i 1853 46 . Są też, jak już nadmienialiśmy, książki z podpisem DonhofT, 
a ekslibrisem LehndorfTów (sygn. 270630). 
Następnym księgozbiorem po pruskich rodach są książki z J askendorf (J aśkowo 
w dawnym powiecie morąskim). Na książkach z tej kolekcji widnieje u dołu karty 
tytułowej lub ochronnej zapiska "Jaskendorf" (fot. 63). Kolekcja ta liczy 255 
pozycji w około 500 woluminach. Przeważają w niej druki z XVIII wieku, por. 
tabela 15. 


Tabela 14. Donhofstadt 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVI w. 


XVII w. 


18 


22 


XVIII w. 


400 


822 


Razem 


418 


844 


46 Dziękuję koledze dr Kazimierzowi Przybyszewskiemu za infonnacje o pamiętnikach Angeliki 
DonhotT. 


38
		

/Licencje_021_05_041_0001.djvu

			", f! ,'
'
' ,(1 ( 
 
J IA

' 


63. Podpis Jaskendorf 


r 
, I 
I 


I 
I 
, i 
i 


65. Ekslibris Biblioteki Kunheimów z Judyt 
(Juditten) - oryg. 8,5 x 7 cm 


64. Pieczątka biblioteki rodu zu Dohna w Markowie 
(Reichertswalde) - oryg. średnica 3,5 cm 


66. Pieczęć Biblioteki Rehdantziana - 
oryg. 4 x 2,5 cm
		

/Licencje_021_05_042_0001.djvu

			lot '" :" 
 ł. 
. .l
 
'., \ ,: . 'I" .' ,' t : 'i
 '." 4'1 ;' i. ,.. ,:i 
 ' 
, ': 
 \
 :- 
..
. ,'
 "\
l -.: \" ." f: 't"
f'1";;' ł .' 
,' f
'," 
'J' ' , -:. \ - " \ -' , . .' 
I ;' r> ":f' 
:' :\:">:';;. . <'
"; .. {: . {
 , i . . . '
; , ;; . 
 . .'1 . . . ' 
-ł.:"'; \1;
.t '--,..", ..- t.. . ... 


. - I 


.l .'""" 


, .
 
..... _ . _ ł- 

.. -. _ 
.:... 
.;. "."11. 


67. Ekslibńs barona Buxhoevedena - oryg. średnica 6 cm 


;-- ,,"-o 


A - ł'\ "., 1 1 
t', \f IV J 
 j' 


--...... 


j
 l
 vC ;#.1'; 
 


..s 


...., 
J, J '. .
 
,;I { y. 
../i/'" ".rp ,v
. 

 


68. Podpis barona Buxhoevedena 


., ;..
 
. !' 


, .ł
		

/Licencje_021_05_043_0001.djvu

			l',. '''''''''''' , 
,,- I )11. .) ( '  ' .' '. :.' ..' 
. '
'
'" . 
"
ł,:. .'" f" 
" . 
.1J.: 
:I ... ... I. 


,\ 



.' ," . - -. 


..( , 


., 
" 


69. Charakterystyczne oprawy książek Buxhoevedena 


Tabela 15. Jaskendorf 


Woluminy 


Wyszczególnienie Pozycje 
bibliograficzne 
Inkunabuły - 
XVI w. 2 
XVII w. 9 
XVIII w. 244 
Razem 255 


2 
13 
475 
490 


Do Torunia trafiły też książ- 
ki z biblioteki rodziny zu Doh- 
na z Markowa (Reichertswal- 
de) W byłym powlecte morą- 
skim. Wynotowaliśmy około 
40 47 starych druków z okrągłą 
pieczątką heraldyczną. Woto- 
ku pieczątki znajduje się napis: 
"Bibliothek Reichertswalde", 
a wewnątrz tarcza herbowa ze 
skrzyżowanym porożem, zaś 


nad tarczą korona hrabiowska (fot. 64). 
Wśród miejscowości, z których książki trafiły do Torunia, Henryk Baranowski 
wymienia Judyty w byłym powiecie bartoszyckim. W sekcji starych druków są 
książki z ekslibrisem rodziny Kunheimów z Judyt. Ekslibris o wymiarach 8,5 x 7 
cm składa się z tarczy herbowej, w środku której znajduje się lew, w dole tarczy jest 
wstęga z dewizą: "Pati et non pati.". Pod tarczą widnieje napis: "Kunheim 
Judittensche Bibliothek" (fot. 65). Mamy około 50 pOZYCJI druków z tym 
ekslibrisem wokoło 80 woluminach. 
Z niemieckiej biblioteki podworskiej prawdopodobnie pochodzą książki 
opieczętowane owalną pieczęcią z napisem: "Bibliotheca Rehdantziana" (fot. 66). 
Niestety, na razie nie udało się ustalić skąd i czyja była to kolekcja. Jej wielkość 
przedstawia tabela 16. 


47 H. Baranowski. op. cit., s. 29 podaje, że przywieziono z Markowa ok. 1100 woluminów. Być 
może przeważały druki z XIX i XX wieku lub nie wszystkie były opieczętowane albo podpisane, stąd 
tak mała ich liczba wynotowana w sekcji starych druków. 


6 - Slruk'u....., 


.... 


41
		

/Licencje_021_05_044_0001.djvu

			Na jednej z książek z pie- 
czątką "Bibliotheca Rehdan- 
tziana" jest ekslibris Fridricha 
Giinthera Fiirsta zu Schwarz- 
burg-Rudolstadt (Turyngia). 
Na podstawie jednej książki 
trudno wnioskować o pocho- 
dzeniu całej kolekcji. Szcze- 
gółowe badania tego zespołu 
być może dadzą poszukiwaną 
odpowiedź. 
Bardzo efektowną kolekcją 
są stare druki po baronie Coelliall Buxhoevedenie, które wpłynęły do biblioteki 
UMK w grudniu 1947 roku. Były zdeponowane w Lipnie, skąd 7 paczek książek 
wysłał pocztą Jerzy Serczyk - ówczesny pracownik zbiornicy książek przy 
UMK 48 . Zapakował 159 woluminów. Prawdopodobnie w innym czasie i w inny 
sposób wpłynęły kolejne książki z tej kolekcji, ponieważ H. Baranowski szacuje ją 
na 350 woluminów 49 . Aktualnie wynotowano samych starych druków, wyłącznie 
z XVIII wieku, ok. 230 pozycji w ponad 400 woluminach. Jest to przede wszystkim 
piśmiennictwo francuskie, w tym także 7 tomów Wielkiej encyklopedii francuskiej. 
Książki te w większości są starannie oprawione w jasną skórę, czasami ze specjalnie 
wytrawionym wzorem rombowym na licu oraz złoceniami na grzbiecie (fot. 69). Są 
dobrze zachowane i można je rozpoznać po oprawie. Właściciel podpisywał się na 
karcie tytułowej lub ochronnej fioletowym atramentem (fot. 68). Nanosił też 
sygnaturę w postaci numerus currens poprzedzoną skrótem "Nr". Tylko na jednej 
pozycji znajduje się ekslibris barona (sygn. 274438). Na okrągłym polu o średnicy 
6 cm znajduje się tarcza herbowa, a w otoku jest napis: "Ex Libris Lib. Bar. De 
Bvxhoeveden Coelliall" (fot. 67). 
Bardzo mało jest w Bibliotece UMK książek podworskich polskich rodzin 
pomorskich. Posiadamy niewielki fragment księgozbioru Sczanieckich z Nawry, 
który przekazał Bibliotece UMK w depozyt Jan Sczaniecki z Chehnży w 1946 
roku so . Depozyt liczył 797 pozycji. W roku 1949 wpłynęło jeszcze 184 woluminów 
z tego księgozbioru. Liczby starych druków z kolekcji Sczanieckich aktualnie 
przechowywanych w Bibliotece UMK przedstawia tabela 17. 
Majątek Nawra przeszedł w posiadanie rodziny Sczanieckich wywodzących się 
z Wielkopolski w 1865 roku poprzez małżeństwo Michała Leona Sczanieckiego 
z Bogusławą KruszyńskąsI. Założycielem Biblioteki w Nawrze był Konstanty 
Kruszyński. Biblioteka ta zawierała wiele cennych poloników. Korzystali z jej 
zbiorów znani historycy, m.in. Wojciech Kętrzyński. Liczyła 5600 woluminów. 


Tabela 16. Bibliotheca Rehdantziana 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVIw. 


36 


23 


XVII w. 


15 


15 


XVIII w. 


209 


311 


Razem 


260 


349 


48 Zachowało się dokładne sprawozdanie J. Serczyka z wyjazdu do Lipna. Akta Biblioteki UMK, 
bez sygn. Jedną paczkę książek przywiózł ze sobą autobusem. Powyższy przykład ilustruje trudności 
transportowe Uniwersytetu w tamtym okresie oraz ofiarność pracowników organizujących uniwersytet 
i zbiory biblioteczne. 
49 H. Baranowski, op. cit., s. 30. 

o Ibid. 

l J. Przybyłowa, Sczaniecki Michał Leon, [w:] Słownik pracowników książki polskiej, Warszawa 
1972, s. 804 oraz tamże Kruszyński Konstanty, s. 475. Zob. też J. Przybyłowa, Z dziejów biblioteki 
Sczanieckich w. Nawrze, Zeszyty Naukowe UMK, Nauka o Książce 5, Toruń 1968, s. 69-89. 


42 


.......... .....
		

/Licencje_021_05_045_0001.djvu

			Tabela 17. Sczanieccy - Nawra 


Wyszczególnienie Pozycje Woluminy 
bibliograficzne 
Inkunabuły - - 
XVIw. 22 13 
XVII w. 80 55 
XVIII w. 135 303 
Razem 237 371 


;f :..' 
.p 


, .' 
'. 


'h 
I
.. > .:" 


"1 .... 


. . 


.....
 


," 
:; 


:ll:' 


,,.f:: 1": 
i __ ..... 

,:,"I.; '" ". .ł, 
, ";i\
i; ,
.
 
 \ n 1 ':....:
 
," o,' ! J

2 
'- .. 
 


. .' 
f
' 
- 1 n..' . 
, "1. 
:! -.--' 



. 
t- : 
, '::
 0,-& 
r- 


Część zbiorów zaginęła już 
w 1939 roku. Część wywieźli 
hitlerowcy do Niemiec w latach 
1940 - 1941. Na książkach 
z Nawry oprócz pieczątki "Jan 
Sczaniecki"; "Nawra" (fot. 
71 - 72) można spotkać inne 
znaki własnościowe wcześniej- 
szych właścicieli, tj. podpis 
Kruszyńskiego (sygn. Ob. 
7.1.323) oraz ekslibrisy daw- 
nych księgozbiorów bibliofilów 


:":'- ... 


\ ' .ir g 
I .:).. 
Ai-
 


70. Charakterystyczne nalepki z sygnaturami książek Sczanieckich z Nawry 


toruńskich, m.in. A. Ch. Dittmanna, Ch. H. A. Gereta oraz J. J. Haselaua 52 , 
których książki na aukcjach kupował Kruszyński. Książki nawrzańskie można 
rozpoznać zewnętrznie po charakterystycznych białych nalepkach u dołu grzbietu 
z sygnaturą składającą się z cyfry rzymskiej, symbolu literowego i liczby arabskiej 
ręcznie naniesionej (fot. 70). Na książkach są ślady ostatniej wojny w postaci 
niemieckiej pieczęci: "Reichsarchiv Danzig / Zweigstelle Bromberg" (fot. 71). 
Większość starych druków z Nawry jest oprawiona w biały pergamin na 
tekturze. Rzadko zdarzają się oprawy ze skóry i ze złoconymi tłokami (np. sygn. 
280004 = 12 vol.). 
Jeszcze mniejszym fragmentem biblioteki zasłużonej pomorskiej rodziny jest 
fragment księgozbioru Działowskich. Zygmunt Działowski (1843-1878), który 
był współzałożycielem Towarzystwa Naukowego Toruńskiego (16 XII 1875), 


52 Zob. K. Wyszomirska, S. Wyszomirski, Toruński ekslibris XVIII wieku w zbiorach Książnicy 
Miejskiej w Toruniu, Toruń 1996, passim. 


43
		

/Licencje_021_05_046_0001.djvu

			," 
łI 


iffDrtC 


1)0« (trbauun
 
btr 
tabt ffiom 
bi6 auf bie 6«)lac(>t beV 
ctium 
ober batf 'Jec/i;J. 
. *'. '21tQllL'''
Cl', 


, 



 - " 
,. 


- 
..."...,
.
 

_1"'

"
'--ł
 
f
', 
 .ł..., o:¥-. 

_:'")t",.....t 40 (.. 
 
 
/d:
..'V i
'
 .
;. 
''':'''' . 
... t, /;'$i.
,

" 
 .';.: "" o- 
.? ;(:'\.,:-..... . .. 'ł . Fu'..! .6"" 
.1('.. ;::it....

.I
... _
_ "",; , '1 '..1 .t. 
., ,.. I 
 I r.\1 -...."E
 ..
, '.. 
"
"t.""'" ., :#. 
'"" \J . 
 ' ." 
. ,..' , . 't - 
 - I 
'''4.-'" 4:..
 ___ . :," .. _ ". '
_ 


72. Fragment karty tytułowej z pieczęcią Jana Sczanieckiego 


f! .. 

 
.", '.1 
r 
" 
'!I 
I 
I 
j 
" 
I. 
r 
I 
! 
.f 
., 
"
		

/Licencje_021_05_047_0001.djvu

			przekazał swoją liczącą ok. 
2000 woluminów bibliotekę 
Towarzystwu 53 . Obecnie książ- 
ki te znajdują się w Książnicy 
Miejskiej w Toruniu jako depo- 
zyt TNT. W Bibliotece UMK 
znajduje się tylko ok. 60 pozycji 
w ok. 250 woluminach. Jest 
tylko jeden druk z XVII wieku, 
a reszta to książki z XVIII 
wieku. Przeważnie jest to piś- 
miennictwo w języku francus- 
kim. Książki z biblioteki Dzia- 
łowskich rozpoznajemy po 
ozdobnej pieczęci herbowej od- 
bitej niebieskim tuszem najczęś- 
ciej na karcie tytułowej. W cen- 
trum pieczęci jest herb Praw- 
dzic. Nad herbem jest wstęga 
z napisem "Księgozbiór", 
a pod herbem wstęga z napi- 
sem: "Działowskich" (fot. 73). 
Książki Działowskich można 
również rozpoznać po sygnatu- 
rze znajdującej się na karcie 
tytułowej, napisanej fioleto- 
wym atramentem charakterys- 
tycznym pismem osoby opraco- 
wującej księgozbiór, a składają- 
cej się z symbolu literowego (w 
Bibliotece UMK są stare druki z działu oznaczonego literą "P" - zob. fot. 73) oraz 
numerus currens. Znaczna część książek jest oprawiona w jasną skórę marmoryzowa- 
ną ze złoceniami na grzbiecie. Część książek posiada tylko oprawę broszurową. 
Z regionem i z historią kultury polskiej związany jest księgozbiór po tzw. 
Akademii ChełmińskiejS4. Dzieje biblioteki Akademii Chełmińskiej odtwarzał 
długoletni -:- z najdłuższym jak do tej pory stażem pracy w Oddziale Starych 
Druków Biblioteki UMK - dziś już emerytowany starszy kustosz dyplomowany 
Leonard J arzębowski 55 . Wielkość księgozbioru aktualnie przechowywanego w sekcji 
starych druków przedstawia tabela 18. 


E N I' S E. , 


tiOl1 jufqu'a prefent. 
lr l'Abbc! i***. J;IPJ¥. 
. I 
E U V I E M E
 
.1;,...",,,- 


- 
 


ivres relie.. 


.RIS,- 


r F. 
 N E & Libraire .. 


rue. 


73. Fragment karty tytułowej z pieczęcią herbową Dzia- 
łowskich (oryg. 4x 3 cm) wraz z charakterystyczną 
sygnaturą P,1034 


S3 B. Serczykowa, Działowski Zygmunt, [w:] Słownik pracowników książki polskiej, Warszawa 
1972, s. 192; tejże, Zygmunt Dzialowski (1843-1878) organizator polskiego życia naukowego na 
Pomorzu, Zeszyty Naukowe UMK, Nauka o Książce 2, Toruń 1964, s. 189-209. 
S4 Akademia Chebnińska to umowna nazwa stosowana w lieraturze przedmiotu dla szkoły 
średniej w Chehnnie, funkcjonującej w zmieniających się formach organizacyjnych w okresie 
1386-1818. Zob. Dzieje Chełmna. Zarys monogrcif'lCzny, wyd. 2 zm., pod red. M. Biskupa, Warszawa 
1987. 
ss Księgozbiór Biblioteki Chełmińskiej (Bibliotheca Academiae Culmensis). jego pochodzenie 
i losy, Zeszyty Naukowe UMK, Nauka o Książce l, Toruń 1962, s. 11-95. 


45
		

/Licencje_021_05_048_0001.djvu

			"'''fł'II.'''' ..,,. F"""', '-'" V.-,.....,.. rw..... p.r_,.,,__ ..........
 


.. 


'fi 


vicJ

 Umfi.
/.>'. 
wf 
 A:Ą j 'Y5!tb. 
.v 
 ..;;- 


TT AL 
58'6. J!.. fl: I h. 


.- 


t 
, 


-. - - - -... - - -- -.. - - -- - - - -.... - - -- -- ...... -.. ""
 
LY.D.(S Profeffire Gallico,/nriftonfH/to {$ Prlić!i- 
co (j Theorjco eminel1tiJ/imo.: 
Varia cioltrina rerum vberes. 
flCYM IN})I
. VPL

I C
)I"V 
 . ' . 
/::7 /_ J tu?'lft / 
;
 vt 
gy
 . . 	
			

/Licencje_021_05_049_0001.djvu

			I ""{" 
. i.O
nf.(' 1\ 
p'B\
\ 
 
S\ \ 
. G {
\:" t.. ..S\S...,' 

 


75. Najczęściej spotykana pieczęć biblioteki 
gimnazjalnej w Chehnnie - oryg. śred- 
nica 3 cm 



<'. f

i (.-{l' 


'_ l. 


o.! 
, 


. ..." & .....". t.I 


APRILIS 
MAJUS 
JUNIU
' 
G47
- { 
,: 
lp

' 
/ .{.}'I;.: t : c..'s J r 
I ( ' "1/' » ,,: 
'o /."; ,'.. ( l',." 
I f ' f " ,'/ f. '., " 
 1.,'... r' 
\...,. 'o- 0, .\" 1'. - "I 
, -',.' ;'..[ 
.- . .' .'.', 't 

'O)






 '0:'. > 


:.sOC. jESU, A.'ł'..ą
:./ 



 

 
-- 

 


- 
. -
." 


. 
,t. 


,.. 
\. 


I 


. Ć...... 

if!4i 


.f.. 
... . J'''' ( 


, r"", 


76. Fragment karty tytułowej z pieczęcią biblioteki 
gimnazjalnej w Chebnnie wraz z zapiskąjezui- 
tów z Grudziądza 


:&\,":: 
,'\'
 


._c, 
t;.. "'.. 



":. 
-
- 



47 


., 
: .
.ł 



'. . 
: ,:'. 
'
 
..'::t:1; _.: 
,,1i
, >
iiM
' ,'.... 
;:'.;:
Ji
u :: 
/' .
:<
,:-
' 
,', 


(111_:,.._ ", 


J;'
 '. ' '.; .' 
,. "'ł'" 
" 
 
/.1
i I, 
v. 
, '..fi!: 


. I /.. ,'. "1 



 


, 
 


o": - 
.., 

 


. .. 
.. - 


-. 


.. . 
"'
f
:
 - 


77. Charakterystyczne nalepki (różowe, żóhe, niebieskie) z sygnaturami książek z biblioteki 
gimnazjalnej w Chojnicach
		

/Licencje_021_05_050_0001.djvu

			Tabela 18. Akademia Chehnińska 


Książki po byłej Akademii 
Chehnińskiej rozpoznajemy po 
nalepce z niebieską obwódką 
umieszczonej u dołu grzbietu 
książki. Na nalepce znajduje 
się sygnatura składająca się 
z symbolu literowego, cyfry 
rzymskiej i arabskiej, naniesio- 
na starannym pismem (zob. fot. 
74). Nalepki te, jak. można 
przypuszczać, pochodzą sprzed 
II wojny światowej, a więc 
z okresu, kiedy książki po byłej Akademii 
Chehnińskiej znajdowały się w gimnazjum 
żeńskim w Chełmnie. Gimnazjum żeńskie 
mieściło się w budynku byłej niemieckiej 
szkoły miejskiej i obywatelskiej (Biirgerschu- 
le). Ta z kolei wcześniej przejęła budynek 
i książki Akademii po upadku Księstwa War- 
szawskiego 56 . 
Wewnątrz druków, ale nie we wszystkich 
znajdują się zapiski: "Bibl. Academiae Cul- 
mensis" itp. oraz nazwiska wcześniejszych 
właścicieli, przede wszystkim profesorów Aka- 
demii Chehnińskiej z czasów, kiedy była kolo- 
nią Uniwersytetu Jagiellońskiego (1756- 
-1779). Z wczesnego okresu Akademii, kiedy 
prowadzili ją Bracia Wspólnego Życia, mamy 
tylko jeden inkunabuł 57 , który posiadamy w zespole depozytu elbląskiego. Eliza 
Szandorowska przypisała ów inkunabuł bibliotece Braci na podstawie narzędzi 
introligatorskich i techniki zdobienia 58 . 
Z Chełmnem związane są stare druki Państwowego Gimnazjum Męskiego 
(1837 -1939) - zasłużonej szkoły, która wykształciła wielu polskich inteligentów, 
świadomych swojej narodowości, dzięki tajnym organizacjom filomackim oraz 
oficjalnej, choć ograniczanej nauce języka polskiego. Wielkość tego kolejnego 
zespołu ilustruje tabela 19. 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVIw. 


82 


7l 


XVII w. 


165 


147 


XVIII w. 


103 


121 


Razem 


351 


340 



ł'I. L.l 
./
\
' 'ij' "';J'''
 
;?:
!o -
....ł." 
li O' r;, u .
 
 
I _eJ "... 
'.'f ." 
1
'ł1. " 
,\
 ( "' (j r-:
1'ł rz ;; 
\
, 1
"". ..,...:/ 
.\ .. / >... f').r l, 
\\ ł-" ,.:,..., !' 


ł-ł: 
r.
{). 
.: . 
-

.a- rp-- 

. ....-::-- 


78. Najczęściej spotykana pieczęć 
biblioteki gimnazjalnej w Choj- 
nicach (Conitz) - oryg. średnica 
3,2em 


56 Zebrany materiał uzupełnia opracowanie L. Jarzębowskiego. Mankamentem wykazu książek 
Akademii Chehnińskiej opracowanego przez L. J arzębowskiego jest brak sygnatur druków aktualnie 
znajdujących się w Bibliotece UMK. 
57 M. Strutyńska, Katalog inkunabulów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, Toruń 1995, poz. 
212, s. 148, fot. 34. 
58 E. Szandorowska, Biblioteka i pracownia introligatorska Braci Wspólnego Życia w Chelmnie, 
Rocznik Biblioteki Narodowej 1973, t. 9, s. 265-285, poz. 80. 


48
		

/Licencje_021_05_051_0001.djvu

			Książki z gimnazjum mę- 
skiego są opieczętowane okrąg- 
łą pieczątką: "Ex Bibliotheca 
Gymnasii Culmensis" (fot. 
75 -76). (Znajdują się też inne 
wersje pieczątek w języku nie- 
mieckim.) Ponadto mają swoje 
charakterystyczne białe nalepki 
z niebieską obwódką lub bez 
obwódki wycięte z papieru z sy- 
gnaturą złożoną z cyfry rzyms- 
kiej i numerus currens napisaną 
niedbałym pismem. Do gimnazjum męskiego w Chehnnie trafiły fragmenty 
biblioteki jezuitów z Grudziądza (38 pozycji), co było efektem pruskiej sekularyzacji 
zakonów na Pomorzu w pierwszej połowie XIX wieku (zob. fot. 76). Ponadto 
spotkać można pojedyncze stare druki należące wcześniej do księży misjonarzy, 
którzy w okresie 1680-1756 kierowali Akademią Chełmińską i wiele innych 
pojedynczych druków historycznie związanych z miastem i ziemią chełmińską 59. 
Podobny charakter i liczebność mają stare druki z Państwowego Gimnazjum 
Męskiego w Chojnicach (1816-1939), które powstało 21 lat wcześniej mz 
chełmińskie. W zespole chojnickim szczególną wartość mają stare druki bernar- 
dynów z Lubawy (1502-1564; 1580-1821). Mamy 90 pozycji druków z biblioteki 
lubawskiej - tej, z której pochodzi pelpliński egzemplarz Biblii Gutenberga 60 . 
Szczegóły przedstawia tabela 20. 


Z Pomorza pochodzi frag- 
ment księgozbioru biblioteki 
Gdańskiego Towarzystwa 
Przyrodniczego - "Societas 
Physicae Experimentalis" - je- 
dnego z naj starszych specjali- 
stycznych towarzystw nauko- 
wych dawnej Rzeczypospolitej, 
bo założonego w 1743 roku 61 
(czyli w tym samym roku, co 
K.D.G.), bardziej znanego pod 
niemiecką nazwą "Die Natur- 
f orschende Gesellschaft" . 
Okrągła pieczęć biblioteki Towarzystwa z napisem w otoku: "Der Naturforschenden 
Gesellschaft in Danzig", w środku "Bibliothek" (fot. 80), widoczna jest na 
odwrocie karty tytułowej wynotowanych woluminów, natomiast sygnatura znajduje 
się u góry wyklejki i na nalepce u dołu grzbietu (fot. 79). W początkowym etapie 


Tabela 19. Państwowe Gimnazjum Męskie w ChehImie 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 
XVIw. 


13 


13 


XVII w. 


146 


138 


XVIII w. 


212 


304 


Razem 


371 


455 


Tabela 20. Państwowe Gimnazjum Męskie 
w Chojnicach (1816-1939) 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


7 


8 


XVI w. 


116 


98 


XVII w. 


79 


61 


XVIII w. 


194 


205 


Razem 


397 


371 


S9 Więcej szczegółów o starych drukach z gimnazjum męskiego w Chebnnie można znaleźć 
w artykule M. Strutyńskiej, Stare druki bibliotek gimnazjalnych Chojnic i Chełmna w zbiorach 
Biblioteki UMK, Z badań nad polskimi księgozbiorami historycznymi. Bibliologia dyscypliną 
integrującą, Warszawa 1993, s. 127 -137. 
60 Zob. przyp. 27. 
61 W. Rolbiecki, Towarzystwa naukowe w Polsce, Warszawa 1972, s. 82. 


7 - Struktur&!.... 



 


49
		

/Licencje_021_05_052_0001.djvu

			-( 


'. 


.- -:-.' '
...- .- 


.'
 r 


> 
,
 . 


0::':-. I 

 '.
 


.... 


:
 


.. '.
 


i
' 


Hd.
' : 
\,68 
.,. 


Bd . . Sd 


.... 


Be 
-lo- 


Bz 
1004 
OJ - ,.tt T ł,! 


.. 
.' 


6,
O
 


6404 


:.; 


r' 


'.wi-:""': .... ' 

- 


79. Charakterystyczne nalepki z sygnaturami Gdańskiego Towarzystwa Przyrodniczego 


80. PieczęćGd. Tow. Przyrodniczego 
- oryg. średnica 3,5 cm 



"
L
rlfU" 

. ,.t .
 '. 


h,', ' 
Itl 1 4' 
t ' 


,"":' 
:tri" . . '.. . ':órit' -'.' . 

 -""'\poj. 
_ (,0 . \, t.. 


.. 
.,' 


- " 


.
 (- 
. ,. 
....i. 
i 
r: . 


. ,'- --
r,; \ 
'j lI. I .1, 


.
. . 


r , 
,: 


.....""" "':-'i'
..,
 


7-.'- 


.. i-=- 
",' I 


;"
1 
, f 
 
i.', 


\9\. 


..t. - " 
. _ 


.., 


" " .,..
. 
Ctp. T 
 !I .",... . 
:. .... ':'.' ,'
,.
',.;
" 
,'t... 
,.. .
: 
,.,.";'..,,1.J;. 
, , >..; 
 ,.t1;1:'.,: ,:". - 
. " ...01:-" 
,;4. .... 
_" 
,' _. ,........ n 
." 
.\'; -' :f.." f*;,: '. 
I '".- '!1
f!.:...'. ':f- j. 
 ." 
'.'-: ... iJ'.,', . .. . ', . \. 
: ;...
.
., ,; .' . 1&c
 -:t - 
""
,:"f" . 
 .'.. 
 
. 'II .. . 


" 
j 


" .,' 


,d 
;< 



 . . :; 

 t,i'. 


'.; , I',r. 


, , 


, o", 


81. Charakterystyczne nalepki z sygnaturami biblioteki zboru ewangelickiego w Toruniu
		

/Licencje_021_05_053_0001.djvu

			-f)tuińjjN.e. 
_ 

 11), f. 


ł 


83. Zapiska Jakuba ZabIera 


pracy nie zauważyłam pieczątki, dlatego nie wszystkie książki z dawnej biblioteki 
towarzystwa odnotowałam, o czym należy pamiętać, analizując poniższą tabelę. 
Wśród książek Biblioteki 
Towarzystwa jest bardzo inte- 
resujący druk przyrodniczy: 
Goedaert loannes, M etamor- 
phosis naturalis oJte historische 
beschryvinghe van de ... Mid- 
delburgh : by J. Fierens, (s.a. 
1662 ?-67) 8°. [Por. BMC 
87,603] (sygn. Ob.7.II.5062), 
który należał do Jana Filipa 
Breyna (1680-1764)62. Potwie- 
rdza to ekslibris z jego herbem 
ręcznie kolorowanym i z pod- 
pisem: "Ex Bibliotheca lo. Phil. Breynii". Ekslibris ten jest prawdopodobnie 
wielką rzadkością, gdyż nie ma jego podobizny w publikacji K. Reychmana 63 i A. 
Kurkowej64. Alicja Kurkowa w cytowanej pracy (zob. przyp. 62) zamieściła 
fotografię książki z jego superekslibrisem (ilustr. 45). Prawdopodobnie opisywany 
druk też miał superekslibris, gdyż wycięty jest per gamm z górnej 


Tabela 21. Die Naturforschende Gesellschaft-Gdańsk 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVIw. 


XVII w. 


38 


35 


XVIII w. 


226 


258 


Razem 


264 


293 


62 A. Kurkowa, Jakub i Jan Filip Breynowie. Studium z dziejów kultury ksiqżki XVII i XVIII 
wieku, Wrocław 1989, s. 78-84. 
63 Ex-librisy gdańskie, Warszawa 1928. 
64 Gdański ekslibris XV-XVIII wieku, Katalog wystawy, Gdańsk 1978. 


51 


....... 


-"""
		

/Licencje_021_05_054_0001.djvu

			okładziny, a grzbiet i dolna okładzina są zachowane. Liczne tablice miedziorytowe 
zawarte w książce są również starannie kolorowane 6s . 
Większy fragment księgozbioru historycznego pochodzącego z samego Torunia 
mamy tylko jeden 66 . Są to książki toruńskiego zboru ewangelickiego. Na książkach 
tej proweniencji spotkać można zapiskę: "Bibliothecae Reverendissimi Ministerii 
Thorunensis" (fot. 82) lub okrągłą pieczęć z napisem w otoku: "Kirchensiegel der 
AItstaedtschen Evangelischen Gemeinde zu Thorn" i herbem Torunia w środku 
(np. na druku o sygn. 268219) oraz pieczęć: "Bibliothek der altst. ev. Kirche 
Thorn., (np. na druku o sygn. Pol.8.I.21fb). Generalnie rozpoznajemy ten zespół 
proweniencyjny po charakterystycznej nalepce z niebieską obwódką i z sygnaturą 
składającą się z symbolu literowego (A, B, C), cyfry rzymskiej oraz arabskiej (fot. 
81). Sygnatura ta jest powtórzona niebieską kredką na wyklejce górnej okładziny. 
Wśród książek tego zespołu jest około 340 pozycji w 140 woluminach należących 
do profesora łaciny i greki w toruńskim gimnazjum akademickim Jakuba ZabIera 
(1670 -1753) (zob. fot. 83). Wielkość tego zespołu przedstawia tabela 22. 
Większość druków biblio- 
teki zboru ewangelickiego to 
piśmiennictwo teologiczne w ję- 
zyku łacińskim i niemieckim. 
Książki są oprawione przeważ- 
nie w pergamin, choć zdarzają 
SIę też starannie opraWIone 
w skórę brązową ze złoconymi 
tłoczeniami i złoconym oraz 
cyzelowanym obcięciem kart 67 . 
W Bibliotece UMK znaj- 
duje się niewielki procent ksią- 
żek ze Śląska, przejętych zape- 
wne w późniejszym okresie ze zbiornic tam zorganizowanych 68 . Największym 
zespołem stamtąd pochodzącym są stare druki z gimnazjum w Głubczycach 
(Leobschiitz). Wielkość ilustruje tabela 23. 


Tabela 22. Biblioteka zboru ewangelickiego w Toruniu 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVIw. 


56 


23 


XVII w. 


5Il 


244 


XVIII w. 


165 


163 


Razem 


732 


430 


65 M. Strutyńska, Stare druki proweniEncji gdańskiEj w zbiorach Biblioteki UMK w Toruniu, 
Komunikat, Libń Gedanenses 1997, t. 13-14, s. 220-221. 
66 Mamy ponadto pojedyncze książki dominikanów i jezuitów toruńskich oraz pojedyncze druki 
dawnych bibliofilów toruńskich w kolekcji Sczanieckich, por. s. 43. 
67 Szczegółowym opracowaniem biblioteki toruńskiego zboru ewangelickiego oraz księgozbiorem 
Jakuba ZabIera zajmuje się mgr Joanna Milewska - absolwentka historu UMK (1996), pracowniczka 
sekcji starych druków. 
68 W aktach Biblioteki UMK natrafiłam m.in. na spis 56 książek ze Zbiornicy Państwowej 
w Katowicach z 1950 r. Prawdopodobnie w późniejszym okresie trafiały książki z innych "Zbiornic", 
ale archiwum Biblioteki jest jeszcze nieuporządkowane i nieopracowane, dlatego nie można 
precyzyjnie (z podaniem sygnatury akt) zacytować tego, na co się natrafiło. Nie wiadomo, jakie 
mateńały jeszcze się odnajdą, a jakich w ogóle nie będzie. 


52 


........
		

/Licencje_021_05_055_0001.djvu

			Książki opisywanej prowe- 
niencji rozpoznajemy po okrąg- 
łej pieczątce z napisem w otoku: 
"Biblioth.Gymnas." w środku 
"Leobschiitz" (fot. 85). U dołu 
grzbietu znajduje się nalepka 
w kolorze cegły z wydrukowa- 
nym lub napisanym skrótem 
wyrazowym działu (np. Alt. 
Lit. - AIte Literatur), cyfrą 
rzymską i arabską (fot. 84). 
W obrębie tej proweniencji 
znajdują się pojedyncze książki z dawnych klasztorów śląskich, m.in jezuitów 
z Nysy (fot. 86). 
Mniejszym zespołem proweniencyjnym są książki gimnazjum z Paczkowa 
(patschkau), por. tabela 24. 


Na drukach tej proweniencji 
widnieje owalna pieczęć z napi- 
sem: "Gymnasial Bibliothek zu 
Patschkau" (fot. 87). 
Posiadamy ponadto pOJe- 
dyncze książki z pieczątką bi- 
bliotek Bytomia (Beuthen), 
Wrocławia (Breslau) oraz z za- 
piskami różnych klasztorów 
Dolnego Śląska. 
W naszej bibliotece znajdują 
się stare druki hrabiego Haug- 
witza z Rogowa (Rogau). Sta- 
rych druków tej proweniencji mamy ponad 70 pozycji w ponad 100 woluminach. 
Na książkach tych widnieje owalna pieczątka herbowa z napisem w otoku: "Gran. 
Haugwitzsches Majorat Krappitz-Rogau,,69 (fot. 88). 
Mamy w swoich zbiorach kilkadziesiąt starych druków (XVI - XVIII w.), gdzie 
proweniencja jest wyrażona sentencją: "Vivere qui voluit Labesius utilis orbi libro 
hoc ante suo redditur utilior,,70. 
Wśród księgozbiorów przejętych i przemieszczonych znajdują się w naszej 
bibliotece stare druki z okrągłą czerwoną pieczęcią: "Ex Biblioth. Regia fBeroli- 
nensi" (fot. 90). Książek proweniencji berlińskiej mamy ok. 250 pozycji w ponad 
400 woluminach. Szczegóły ilustruje tabela 25. 


Tabela 23. Gimnazjum w Głubczycach 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVI w. 


58 


47 


XVII w. 


57 


51 


XVIII w. 


328 


247 


Razem 


362 


426 


Tabela 24. Gimnazjum w Paczkowie 


Wyszczególnienie 


Woluminy 


Pozycje 
bibliograficzne 


Inkunabuły 
XVIw. 


3 


3 


XVII w. 


5 


7 


XVIII w. 


59 


125 


Razem 


69 


133 


69 Chodzi o miejscowość Rogowo w opolskiem. Zob. S. Rospond, op. cit., Wrocław 1951, cZ. II, 
s. 670 i 577. Oprócz Rogowa w Opolskiem Slownik notuje 7 innych miejscowości o tej nazwie. 
70 Jak już wielokrotnie nadmieniałam, w początkowym etapie pracy nie wynotowywałam 
jednostkowych proweniencji, a tym bardziej sentencji, ale dość często na tę samą sentencję 
natrafiałam i w którymś momencie zaintrygowana tym faktem zaczęłam notować. Być może 
w wyniku szczegółowych badań tego zespołu uda się ustalić właściciela oznaczającego w ten sposób 
swój księgozbiór. 


53
		

/Licencje_021_05_056_0001.djvu

			.....- 



, 


" 


L. : 


I; 


: . -, 
 


"
 


"j 


t;.n'.;/$ 
': 
 
J.
;'!':r"/:,. 
 :. l.: 
..W ".,,',,1< ....- 
. '........1-.... , 
,,
 .... ,....'::;-" 
. 
-'t
,;...S '1"
 .. 


::-:{;.,
.; :, 


.,;,; 


. - -.. 
 


..
 



 ....-. -,..- - ......-
 
_ _. "" 1- 


I 
-.- . 
t.;<-. . 


-:..:
: 


. I. .ł. 


84. Charakterystycme nalepki z sygnaturami książek z biblioteki gimnazjum w Głubczycach 
(Leobschiitz) 


85. Pieczęć biblioteki gimnazjum w Głubczycach - oryg. średnica 2,5 cm
		

/Licencje_021_05_057_0001.djvu

			. 
_/rł ." 
( _,:.t..:1' 
"- ,?/" 


J
'(; J!'" ,<.t:p
 


.I,,, 


l 
I 
J 


QYA7\...Tl TOM) 
TERTIAE CON- 
TROVERSI.£ GE- 
.
) NERALIS. . , r.'> 
(:r.lłt!ftv P;dr:
/ JC./ 
C O :J(T7{ O VE7{ S lA 
s E C Y 2'{. D A P R I 2'(; 
1.)'IJi
GJ:" 
c r I' .4 L r 8. filolZ. 'EO.B
'" 

tHii1'Z.!; , 


QV.£ EST DE IVSTIFICA- 
TlONE IMPlI. ET BO NIS 
o p E 11.1 II V S G E N E 11. A T I M. 


łfl.Y I 'J{ !l...!" E L 1 B R I S E X- 
l' L r C .4 T ... . 

 -- _ t .. '.'1' 
-
 
-. . 
 .:" .:-
:'.{j
<. 
- - " . '- .
. , 



K DE 


.
 


,
. 
: "'../ . 


-- 
I...._.
. 


86. Karta tytułowa z zapiską jezuitów z Nysy, pieczęcią i sygnaturą 
biblioteki gimnazjum w Głubczycach 


li.A T S C II J{ l\.\} 


87. Pieczęć biblioteki gimnazjalnej w Paczkowie (patschkau) - oryg. 3,8 x 1,6 cm
		

/Licencje_021_05_058_0001.djvu

			Wiele z książek prowenien- 
cji berlińskiej znajdujących się 
w magazynie starych druków 
ma oprócz pieczęci berlińskiej 
pieczęć Biblioteki Uniwersytec- 
kiej w Królewcu (np. Ob. 
7.11.3240), czasami biblioteki 
miejskiej w Szczecinie itp. Tra- 
fiły tam poprzez kupno dub- 
letów z biblioteki berlińskiej 
lub po prostu jako dary. Praw- 
dopodo bnie cały ten zespół 
książek berlińskich znalazł się 
w Bibliotece UMK za pośred- 
nictwem omówionych już ze- 
społów proweniencyjnych i nie 
ma nic wspólnego z tzw. "Ber- 
linką"71. Na niektórych dru- 
kach jest wewnątrz ekslibris 
króla Fryderyka Wilhelma II 
i IV (fot. 92). Czasami wy- 
stępuje złocony superekslibris 
królewski na górnej okładzinie 
(fot. 91). Druki proweniencji 
berlińskiej można również rozpoznać po charakterystycznej sygnaturze umieszczonej 
u dołu grzbietu, a składającej się z dwuliterowego symbolu działu i numerus currens 
(fot. 89). Sygnatura ta jest tłoczona na złoto i umieszczona na specjalnej nalepce. 
Na tym właściwie kończą 
się większe zespoły prowenien- 
cyjne księgozbiorów zabezpie- 
czonych, przejętych przez Bi- 
bliotekę UMK. Należy jednak 
wymienić miejscowości, z któ- 
rych mamy od kilku do kilku- 
dziesięciu woluminów starych 
druków, w celu poinformowa- 
nia zainteresowanych badaczy 
o tym, ile starych druków po- 
chodzących z miejscowości, 
które wymienia H. Baranow- 
ski, znajduje się w Toruniu. Z dawnych Prus Wschodnich i Warmii mamy około 
100 pozycji wokoło 300 woluminach starych druków z Kętrzyna (Rastenburg), 
głównie z XVIII wieku; kilkanaście z Węgorzewa (Angerburg), Olsztyna (Allenstein) 
i Braniewa (Braunsberg). Ponadto posiadamy kilkanaście druków z Malborka 
(Marienburg), Kwidzyna (Marienwerder), Grudziądza (Graudenz) i Bydgoszczy 


,łł ...jO}>" 

. 
 

 
 
..... .... 
 
;; 
.. 
-ł;) Pd . 

 
. 
fil .;: 
tJ:S , 
.' 

. 

 
\
 

 


88. Pieczęć książek hrabiego Haugwitza z Rogowa 
(Rogau) - oryg. 2,8 x 2,3 cm 


Tabela 25. Zbiory berlińskie 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVIw. 


18 


21 


XVII w. 


82 


159 


XVIII w. 


149 


236 


Razem 


249 


416 


71 Zob. m.in. K. Zamorski, "Berlinka" - stan zachowania kolekcji i dostępność dla czytelników, 
Przegląd Biblioteczny, 1997, R. 65, z. l, s. 25-36. 


56
		

/Licencje_021_05_059_0001.djvu

			,-r' 
 .,...", .' 


.' 


Ex 
BibJioth.Regia 
B e roJil1e nfi. 


.. 
.. 


I,." II 


1 . 



 . .' 



 ' ":
..-- ...
;..... ',', 
-:... -
. 


'i. "-'
 


89. Charakterystyczne sygnatury u dołu grzbietu książek 
z biblioteki berlińskiej 


90. Pieczęć biblioteki berlińskiej 
- oryg. średnica 3,5 cm 


'_!/r.oj;_ 


-";\. 


- - . 


i . . 


I 


.', 


.! 


DONUM 
nUDERICI WILHELM I l\". 
1 RE HIS AUGUSTISSIMI 
DIE H. SEPT. 1847. 
 " 


./>'" 


EX nmUOTH. STEPH. MEJAIiI 
COMITIS. 


J;; 'I 

t 


--- - 


 
. 


91. Superekslibris biblioteki berlińskiej 
- oryg. 3,5 x 2,5 cm 


92. Ekslibris biblioteki berlińskiej 
- oryg. 3,5 x 2,5 cm 


Znaki własnościowe książek berlińskich 


8 - Struk'ura...
		

/Licencje_021_05_060_0001.djvu

			(Bromberg). Mamy trochę starych druków re Słupska (Stolp), Żydzina (Seddin) 
oraz Sławna (Schlawe). W Bibliotece UMK znajduje się kilkanaście starych 
druków należących do rodziny Bismarcka z Warcina oraz do Puttkamerów 
z Pęzina. Należy jeszcze wymienić miejscowości śląskie: Gliwice (Gleiwitz), Bielsko 
(Bielitz), Opole (Oppeln), Jelenią Górę (Hirschberg) oraz Gubin (Guben). 



v y NAPRA VV IE

 
DZKIEGO) PRZEZ PRZY-. 

ananałJe8oJESVS.A. CHRl. 
PSA 6»"ci 
ojesoi ' 
., 
" 

,. 
f 



,. 
",rt& 
:?b 
 
't.. 
 4
, . 
. 

. l 
.r na foku tegołJ Uuctota/ ./J 





.MrKO:CIELE 
.. 


93. Fragment karty z pieczęcią hrabiego Czesława Lasoc1dego 


94. Pieczęć hrabiego Zyg- 
munta Pusłowskiego 
- oryg. 3 x 2,5 cm 


Dla pełnego opisu struktury proweniencyjnej starych druków Biblioteki UMK 
omówimy jeszcze większe zespoły pochodzące z kupna. Chronologicznie pierwszym 
takim zespołem były książki po Franciszku Salezym Potockim z Peczary. Rektor 
Ludwik Kolankowski starał się o pozyskanie specjalnych funduszy w Ministerstwie 
na ich zakup. O pieniądze warto było zabiegać, ponieważ w tej ofercie były liczne 
polonika, ważne dla warsztatu naukowego historyka, a których w przejmowanych 
zbiorach poniemieckich nie było. Wśród tych poloników był m.in. Atlas Beneventana 
z 1508 72 oraz pierwsze wydanie Kroniki Macieja z Miechowa 73 , konstytucje 
sejmowe itp. Zbiór F. S. Potockiego liczy 120 pozycji bibliograficznych. Jest 
ciekawy również pod względem bibliologicznym. Są na książkach autografy 
Stanisława Szczęsnego Potockiego, jego żon: J ózefy Amelii Mnisrech oraz Zofii 
Wittowej Potockiej - "pięknej Bitynki", ekslibrisy syna Jarosława; ciekawe 
oprawy, superekslibrisy itd. Nabyto je w 1949 74 . 


72 J. Tondel, Atlas Beneventana w zbiorach Biblioteki UMK w Toruniu, Studia o Działalności 
i Zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, t. 2, Toruń 1982, s. 75-100. 
73 K. Podlaszewska, Pkrwsze wydanie Kroniki Macieja z Mkchowa w zbiorach Biblioteki UMK 
w Toruniu, Studia o Działalności i Zbiorach Biblioteki Uniwersytetu M. Kopernika, t. 1, Toruń 1980, 
s. 189-210. 
74 Kolekcja ta została już szerzej omówiona. Zob. M. Strutyńska, Stare druki prowenkncji 
Potockich z Tulczyna w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu, Z Badań nad 
Polskimi Księgozbiorami Historycznymi, t. 14, Wyniki i perspektywy, Warszawa 1992, s. 161-217. 
Uzupełnienia, ibid., t. 15, Warszawa 1993, s.183-184. 


58
		

/Licencje_021_05_061_0001.djvu

			W początkowym okresie budowania zbiorów 
Biblioteka UMK weszła w posiadanie (na pra- 
wach depozytu) książek Czesława hrabiego Laso- 
ckiego (1852-1891l i . Zachował się spis owego 
depozytu liczący 152 pozycje, łącznie z ok. 10 
drukami z XIX wieku i kilkoma rękopisami. 
Niestety spis nie jest datowany, a druki nie mają 
zaznaczonej akcesji. Można jednak przypuszczać, 
że książki te wpłynęły do Biblioteki UMK jeszcze 
w latach 40. Większość depozytu to stare druki, 
w tym dwa illkunabuł y 76 i bardzo ciekawe poloni- 
ka z XVI wieku: pisma M. Kromera i M. Reja; 
Postylle J. Wujka, Biblia Leopolity z 1577 roku; 
Statuta J. Herburta; Kronika M. Bielskiego itd. 
Z autopsji wynotowałam tylko 57 pozycji. Być 
może nie wszystkie druki miały pieczątkę: 
"Czesław hI. Lasocki" lub pieczątki tej 
czasami nie zauważyłam, gdyż zlewa się 
z tekstem karty tytułowej lub pierwszej 
zachowanej strony (fot. 93). 
Kolejnym atrakcyjnym nabytkiem pod 

zględem poloników, zwłaszcza druków 
krakowskich z XVI wieku, był zakup 
książek po bibliofilu krakowskim - Zyg- 
muncie Pusłowskim. Książki te kupiono 
w 1951 roku. Wynotowałam prawie 40 
woluminów z numerem rachunku K.[kup- 
no] 1019/51. Na większości z nich jest 
pieczęć herbowa z napisem w otoku: "Ex 
libris Sigismundi Comitis Pusłowski" oraz 
dewiza: "pro cruce et arma" (fot. 94). 
Wśród omawianych książek jest unikato- 
wy druk z oficyny Floriana Unglera 
z 1536 roku, zawierający legendę o zało- 
żeniu przez Dąbrówkę - żonę Mieszka 
l klasztoru benedyktynów na Łysej Górze 
i o relikwiach Krzyża św. tam przecho- 
wywanych 77 . Akurat na tym druku nie 
ma wspomnianej pieczęci, ale wiadomo 
z literatury, iż druk ten znajdował się 


95. Pieczęć biblioteki Oborskich 
- oryg. średnica 3,7 cm 


96. Ekslibris biblioteki Oborskich 
- oryg. 12x8 cm 


7S J. Dunin-Borkowski, Almanach błękitny, Lwów [1908], s. 534. 
76 M. Strutyńska, Katalog inkunabułów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, Toruń 1995, poz. 92 
i 142. 
77 Zob. J. Tondel, Unikatowy druk z oficyny Floriana Unglera "Narratio Jundationis monasterii 
Montis Calvi... " w zbiorach Biblioteki Głównej UMK w Toruniu, Studia o Działalności i Zbiorach 
Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, t. 4, Toruń 1988, s. 107 -110. 


59
		

/Licencje_021_05_062_0001.djvu

			EUGENJUSZA PRZYBytA 


97. Ekslibris Eugeniusza Przybyła 
- Dryg. 7x6 cm 


98. Ekslibris Jana Zabłockiego 
- Dryg. 8 x 6,5 cm 


w księgozbiorze Z. Pusłowskiego 78 . Można więc przypuszczać, iż wszystkie druki 
z cytowanym numerem rachunku, zresztą z podobną oprawą i dawnymi syg- 
naturami, należały do Pusłowskiego. Kilka z nich Z. Pusłowski nabył z dubletów 
Biblioteki książąt Czartoryskich w Krakowie, o czym świadczy stosowna pieczęć. 
Trzy druki z omawianej kolekcji Biblioteka UMK nabyła w latach sześćdziesiątych 
(pol. 6.111. 183; 189; Pol. 8.111. 1697/1). Świadczy to o rozproszeniu zbiorów Z. 
Pusłowskiego. 
W tym samym roku 1951 Biblioteka UMK nabyła książki należące do rodziny 
Oborskich. Wynotowałam ponad 100 druków z XVIII wieku z okrągłą pieczęcią 
herbową o średnicy 3,7 cm. W środku pieczęci widnieje herb Roch. Pod herbem 
znajduje się sentencja: "Rectitudine sto", a w otoku napis: "Z Biblioteki Oborskich". 
Tylko cztery druki (poI.8.I1.1413; Po1.8.I1.3604; 81435; 81445) mają obok pieczęci 
ekslibris 12 x 8 cm, na którym znajdują się podobne elementy, tj. herb, pod herbem 
otwarta książka z napisem: "Ex libris Oborskich", a nad herbem wspomniana 
sentencja (fot. 96). Za pomocą inwentarza ustaliłam numer rachunku: K.1662/51. 
Taki numer rachunku w inwentarzu mają książki od sygnatury 97902 do 98044. 
W sumie z tymi, które wynotowałam z autopsji, liczba druków z Biblioteki 
Oborskich wzrosła do blisko 170 pozycji. Wszystkie te druki są z XVIII wieku, 
a większość z nich to publicystyka okresu Sejmu Wielkiego. Był to więc bardzo 
wartościowy zakup dla historyków dziejów Polski XVIII w. tworzącego się 
Uniwersytetu. 
W latach sześćdziesiątych Biblioteka UMK nabyła stare druki po Eugeniuszu 
Przybyle (1884-1965) - znanym bibliofilu toruńskim, współzałożycielu Towarzy- 
stwa Bibliofilów im. J. Lelewela w Toruniu, który w latach 1945-1951 był 
adiunktem na Wydziale Sztuk Pięknych UMK 79 . Wielkość kolekcji starych 


78 J. Witting, Ex-librisy bibliotek polskich XVI-XX wieku, t. 2, [Warszawa] 1907, s. 154 (reprint 
Warszawa 1974). 
79 L. Jarzębowski, Przybyl Eugeniusz, [w:] Slownik pracowników książki polskiej. Suplement, 
Warszawa 1986, s. 179. 


60
		

/Licencje_021_05_063_0001.djvu

			druków E. Przybyła ilustruje 
tabela 26. 
Wszystkie stare druki Eu- 
geniusza Przybyła mają jego 
ekslibris zaprojektowany przez 
Stanisława Rolicza (fot. 97). 
Są wśród nich i polonika, i dru- 
ki obce. Proweniencyjnie znaj- 
dują się tam książki należące 
wcześniej do innych historycz- 
nych kolekcji Torunia, np. Ja- 
kuba ZabIera (poI.8.III.I685 ; 
279918) oraz Zygmunta Mocarskiego (poI.7.II.6216; 6872). Są też torunensia 
typograficzne (po1.7.II.6102-6). Stare druki E. Przybyła są bardzo dobrze 
zachowane. Były przez niego czyszczone, reperowane oraz oprawiane i oczywiście 
skatalogowane. (Katalog książek E. Przybyła w Bibliotece UMK Rps. 995.) 
W roku 1977 Biblioteka UMK nabyła cztery inkunabuły80 oraz ponad 20 druków 
z XVI wieku (akcesja 3279 - 3306) od profesora botaniki naszego Uniwersytetu Jana 
Zabłockiego (1894-1978). Przed II wojną światową profesor J. Zabłocki był 
docentem na Uniwersytecie Jagiellońskim. W Krakowie miała początek jego pasja 
bibliofilska, której był wierny do końca. Po śmierci profesora Biblioteka UMK 
wzbogaciła się o 70 starych druków (nr akcesji 3645-3713). Książki te wpłynęły 
jako dar (D.3000/81) w charakterze spuścizny po profesorze. W spuściźnie profesora 
Zabłockiego znajdują się druki od XVI do XVIII wieku. Przeważają druki z wieku 
XVIII, ale są też cenne polonika z XVI wieku, w tym Herbarz Marcina z Urzędowa, 
Kraków 1595. Profesor Jan Zabłocki gromadził książki przede wszystkim z botaniki 
i historii naturalnej. Miał Zielnik Syreniusza (Kraków 1613), dzieła G. Buffona, K. 
Kluka, G. Rzączyńskiego itd. Posiadał też sporo książek z historii i literatury pięknej 
oraz pozostałych dziedzin wiedzy. N a książkach widnieje pieczątka: "Jan Zabłocki". 
Są też druki z ekslibrisem wykonanym techniką linorytową (8 x 6,5 cm). Głównym 
motywem ekslibrisu jest oczywiście przyroda - owad zapylający roślinę. Pod 
rysunkiem jest napis: "Z księgozbioru J. Zabłockiego" (fot. 98). 
Na spuściźnie profesora Zabłockiego kończą się większe kolekcje prze- 
chowywane w zbiorach starych druków Biblioteki UMK pochodzące z kupna lub 
darów. Oprócz wyżej wymienionych można wspomnieć o starych drukach 
należących dawniej do Henryka Bednarskiego ze Lwowa (kilkanaście druków, 
głównie z XVIII wieku nabytych w 1957 roku), Ignacego Machczyńskiego 
z Sosnowa oraz Celińskich z Celkowa. Poprzez kupno antykwaryczne posiadamy 
książki, które wcześniej należały do różnych zgromadzeń zakonnych. Z darów 
i wymiany pochodzą pojedyncze egzemplarze z Biblioteki Jagiellońskiej, Czar- 
toryskich z Krakowa, Ossolineum, Uniwersytetu Warszawskiego itp. Ponadto 
mamy książki wielu właścicieli, których nie sposób wymienić. Nie było to zresztą 
przedmiotem badań. Bardzo duży procent zasobu starych druków Biblioteki 
UMK pozostaje "anonimowy" pod względem proweniencji, ponieważ nie ma 
żadnych znaków własnościowych na książkach, są nieczytelne, celowo je zamazano 
i usunięto lub same z czasem uległy zniszczeniu. ' 


Tabela 26. Eugeniusz Przybył 


Wyszczególnienie 


Pozycje 
bibliograficzne 


Woluminy 


Inkunabuły 


XVIw. 


11 


12 


XVII w. 


25 


25 


XVIII w. 


91 


72 


Razem 


128 


110 


80 M. Strutyńska, Katalog inkunabulów, poz. 11 egz. b.; 133,134, 160. 


61
		

/Licencje_021_05_064_0001.djvu

			Przedstawiona struktura proweniencyjna, choć nie wyczerpuje całej problematyki 
i wymaga jeszcze wielu szczegółowych badań, daje generalne rozpoznanie zasobu 
starych druków Biblioteki UMK pod względem pochodzenia zbiorów. T o 
rozpoznanie było konieczne nie tylko z powodu kończącego się terminu na depozyt 
elbląski, ale już wcześniej kierowanych do Biblioteki kwerend, głównie z Niemiec, 
dotyczących poszukiwanych przez różnych badaczy fragmentów dawnych histo- 
rycznych kolekcji. Na te pytania nie mogliśmy wiarygodnie i rzetelnie odpowiadać, 
gdyż księgozbiór nie był pod tym względem opracowany. Kwerendy na temat 
przejętych i przemieszczonych zbiorów poniemieckich znajdujących się w Bibliotece 
UMK nasiliły się po historycznych zmianach, jakie nastąpiły w Europie po roku 
1989. Aspiracje do pełnego uczestnictwa Polski w strukturach europejskich oraz 
deklaracje przyjaznego sąsiedztwa z Niemcami ponad historycznymi zaszłościami 
zobowiązują nas do informacji o przechowywanych w Bibliotece UMK zbiorach 
poniemieckich. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu współpracuje z part- 
nerami z Niemiec w różnych dyscyplinach naukowych, w tym bardzo intensywnie 
w zakresie historii. Uczelnia docenia potrzebę tworzenia coraz lepszego klimatu 
dla wzajemnej współpracy, czego symbolicznym wyrazem było nadanie tytułu 
doktora honoris causa - najwyższej godności uniwersyteckiej - dr Marion 
Grafin DonhotT (1991) oraz dr. Karłowi Dedeciusowi (1995) - osobom bardzo 
zasłużonym dla pojednania polsko-niemieckiego. Również środowisko bibliotekarzy 
skupione przy Polskim Towarzystwie Bibliologicznym od kilku lat zajmuje się 
trudną problematyką przejętych i przemieszczonych zbiorów poniemieckich 
znajdujących się w bibliotekach polskich. W grudniu (5-6) 1996 Polskie 
Towarzystwo Bibliologiczne zorganizowało forum na temat: "Bibliotekarskie 
kontakty polsko-niemieckie - wczoraj i dziś"81. Pierwszy dzień obrad forum 
w całości był poświęcony zbiorom poniemieckim znajdującym się w bibliotekach 
polskich przejętym i przemieszczonym po II wojnie światowej, ich sytuacji prawnej 
w aspekcie międzynarodowym, stanowi opracowania i warunkom przechowywania. 
Forum wypracowało stanowisko Polskiego Towarzystwa Bibliologicznego na 
temat zbiorów poniemieckich przechowywanych w bibliotekach polskich zebrane 
w ośmiu wnioskach 82 . Punkt trzeci tego stanowiska brzmi następująco: "Potwier- 
dzamy zasadę pełnej jawności stanu posiadania bibliotek polskich w odniesieniu do 
zbiorów poniemieckich oraz zapewnienia dostępu do tych zbiorów wszystkim 
zainteresowanym. Jednocześnie oczekujemy przestrzegania tych samych zasad ze 
strony bibliotek niemieckich w odniesieniu do zbiorów polskich". 
Zbiory starych druków Biblioteki UMK od dawna są udostępniane wszystkim 
zainteresowanym badaczom. Są opracowane i dostępne poprzez katalog alfa- 
betyczny. Nadal jednak nie na wszystkie pytania jesteśmy w stanie odpowiedzieć, 
gdyż brakuje wyników badań i materiałów pomocniczych opracowania wieloaspek- 
towego (np. kartoteki topo-typograficznej, kartoteki opraw, ilustracji, szczegółowej 
proweniencji, itp.). Jednak stan opracowania zbiorów i historia oddziału starych 
druków wykracza poza zakres przedstawionego tematu 83 . Stwierdzić można, iż 


81 Materiały z forum zostały opublikowane w Przeglądzie Bibliotecmym 1997, R. 65, z. 1. 
82 Zob. ibid., s. 68. 
B3 Takie opracowanie będzie możliwe dopiero po całkowitym uporządkowaniu i opracowaniu 
archiwum biblioteki. Bez majomości historii biblioteki i jej zbiorów nie można omówić stanu 
opracowania i przedstawić planów badawczych. Wzorem kompleksowej historii oddziału starych 
druków jest opracowanie K. Niklewiczówny, Oddzial Starych Druków Biblioteki Uniwersyteckiej 


62
		

/Licencje_021_05_065_0001.djvu

			przyjęta metoda wynotowania najpierw większych zespołów proweniencyjnych 
wydaje się trafna. Badania szczegółowe zweryfikują ewentualne pomyłki i wniosą 
nowe fakty. Tak już się stało z zespołem książek zboru ewangelickiego w Toruniu, 
który szczegółowo opisuje Joanna Milewska. Już wkrótce weryfikacji zostanie 
poddany zespół elbląski, który sukcesywnie zaczniemy wyłączać, gdyż do roku 
2001 książki te wrócą do Elbląga. Będzie to rok jubileuszu czterechsetlecia 
powstania Biblioteki Gimnazjalnej. 
N a zakończenie w nawiązaniu do nostalgicznego tytułu książki Marion DónhofT: 
Namen die keiner mehr nennt. Ostpreussen - Menschen und Geschichte 84 możemy 
odpowiedzieć, że dawne nazwy widnieją na kartach ksiąg i od czasu do czasu są 
przywoływane. 
Powyższe opracowanie zespołów proweniencyjnych starych druków Biblioteki 
UMK, choć jak zaznaczaliśmy, nie wyczerpuje jeszcze całej problematyki, kolejny 
raz potwierdza znane stwierdzenie łacińskie habent sua fata libelli. Każda wojna 
jest dla bibliotek szczególnym nieszczęściem. Totalna wojna rozpętana na ziemiach 
polskich przez Trzecią Rzeszę i Związek Sowiecki przyniosła zagładę milionom 
egzemplarzy książek polskich. Pod koniec wojny na ziemiach ówcześnie należących 
do Trzeciej Rzeszy zbiory niemieckich bibliotek spotkał najczęściej tragiczny los. 
Uratowane z zagłady zbiory, które trafiły do Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja 
Kopernika, służą obecnie nadal badaniom naukowym zarówno dziedzictwa 
kultury niemieckiej, jak i polskiel s . 


w Warszawie 1949-1977, Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi, [t. 8], Zbiory 
specjalne, Warszawa 1985, s. 5-60. 
84 II. Aur. Miinchen 1979. 
8
 Za sugestię takiego zakończenia bardzo dziękuję p. profesorowi Stanisławowi Salmonowiczowi.
		

/Licencje_021_05_066_0001.djvu

			... 


-- 


Aneks 


Spis przejętych kolekcji według wielkości 


Pozycje bibliograficzne 
l. Zbiory elbląskie 
2. Państwowa i Uniwersytecka Biblioteka w Królewcu 
3. Biblioteka Uniwersytecka w Greifswaldzie 
4. Kulturgutsammelstelle der Baltendeutschen 
5. Biblioteka Miejska w Królewcu 
6. Dawid Blasing 
7. Zbiory koszalińskie 
8. K. Pr. Pom. General Landschaft Direction 
9. Zbiory szczecińskie 
10. Christian i Gabriel Lew 
11. Biblioteka mariańska ze Stargardu Szczecińskiego 
12. Biblioteka zboru ewangelickiego w Toruniu 
13. Lehndorffowie 
14. Donhofstadt 
15. Państwowe Gimnazjum Męskie w Chojnicach 
16. Państwowe Gimnazjum Męskie w Chehnnie 
17. Gimna
um w Głubczycach 
18. Akademia Chehnińska 
19. Królewskie Niemieckie Towarzystwo (K..D.G) w Królewcu 
20. Die Naturforschende Gesellschaft - Gdańsk 
21. Bibliotheca Rehdantziana 
22. J askendorf 
23. Zbiory berlińskie 
24. Sczanieccy - Nawra 
25. Gimn
um w Paczkowi e 


9312 
8539 
5698 
2749 
2105 
1751 
1576 
1539 
1169 
1081 
920 
732 
673 
418 
397 
371 
362 
351 
304 
264 
260 
255 
249 
237 
69 


Woluminy 
1. Zbiory elbląskie 
2. Państwowa i Uniwersytecka Biblioteka w Królewcu 
3. Biblioteka Uniwersytecka w Greifswaldzie 
4. Królewiec - Biblioteka Miejska w Królewcu 
5. Zbiory koszalińskie 
6. Zbiory szczecińskie 
7. Kulturgutsammelstelle der Baltendeutschen 
8. Donhofstadt 
9. Lehndorffowie 
10. Biblioteka mariańska ze Stargardu Szczecińskiego 
11. J askendorf 
12. Państwowe Gimnazjum Męskie w Chehnnie 
13. Biblioteka zboru ewangelickiego w Toruniu 
14. Gimn
um w Głubczycach 
15. Zbiory berlińskie 
16. Dawid Blasing 
17. Sczanieccy - Nawra 
18. Państwowe Gimnazjum Męskie w Chojnicach 
19. Bibliotheca Rehdantziana 
20. Akademia Chehnińska 


8306 
4286 
2985 
1972 
1838 
1788 
1573 
844 
843 
553 
490 
455 
430 
426 
416 
403 
371 
371 
349 
340 


64 


........
		

/Licencje_021_05_067_0001.djvu

			21. Die Naturforschende Gesellschaft - Gdańsk 
22. K.Pr. Pom. General Landschaft Direction 
23. Królewskie Niemieckie Towarzystwo (K..D.G.) w Królewcu 
24. Christian i Gabriel Lew 
25. Gimnazjum w Paczk:owie 


293 
293 
279 
139 
133 


9 - Struktura...
		

/Licencje_021_05_068_0001.djvu

			- 


. 
r 


Aneks 2 


Krótka historia oddziału starych druków 


Pierwszym kierownikiem i organizatorem Oddziału Starych Druków Biblioteki UMK 
był kustosz Stanisław Lisowski (1880 -1964)86 - bardzo doświadczony bibliotekarz, który 
w latach 1922 - 1927 pracował jako archiwista w Państwowym Archiwum w Lublinie, 
pełniąc jednocześnie funkcję pełnomocnika i eksperta delegacji polskiej Komisji Rewin- 
dykacyjnej w Moskwie. Od roku 1927 był kustoszem starych druków Biblioteki 
Uniwersyteckiej w Wilnie. W Toruniu pod jego kierunkiem wydzielano stare druki ze 
zwożonych księgozbiorów zabezpieczonych. On był konstruktorem sposobu ich opracowa- 
nia w podziale chronologicznym na wieki oraz na polonika i druki obce, a potem na 
formaty. Na otwarcie Biblioteki UMK w maju 1947 roku w nowym gmachu przy ulicy 
Chopina przygotował wystawę rękopisów i starych druków. Wystawa ta, czasami 
modyfikowana, była stałą ekspozycją zbiorów Biblioteki, po której oprowadzono licznych 
gości i wycieczki. Istniała do czasu przeprowadzenia zbiorów do obecnego budynku 
(1973 r.) przy ulicy Gagarina 13 87 . 
Stanisław Lisowski swoje zainteresowania badawcze w Toruniu skoncentrował na 
opracowaniu inkunabułów. Przygotował do druku ich katalog 88 , który ukazał się już po 
śmierci autora. Opracowywał ponadto polonika XVI wieku i kształtował księgozbiór 
podręczny. Na licznych kursach zawodowych przekazywał wiedzę z teorii i praktyki 
bibliotecznej oraz zapoznawał z dziejami książki. W pierwszych latach funkcjonowania 
biblioteki był zastępcą dyrektora Stefana Burhardta. Już od roku 1946 stałym współ- 
pracownikiem Stanisława Lisowskiego, a potem jego następcą był starszy kustosz 
dyplomowany mgr Leonard Jarzębowski (1913-). L. Jarzębowski do roku 1958 swój czas 
służbowy dzielił na opracowywanie rękopisów (1/2 etatu) i starych druków. Po odejściu na 
emeryturę S. Lisowskiego (1958) L. Jarzębowski kierował oddziałem starych druków do 
1972 roku. Na emeryturę odszedł w 1980 roku, ale pracował jeszcze na 1/2 etatu do 1990 
roku. L. Jarzębowski jest autorem wielu prac. Do najważniejszych należy zaliczyć: Druki 
toruńskie XVI w. 89; Polonika nie wnieszczone w Bibliografii Polskiej Estreicherów. Starodruki, 
wiek XVI oraz Starodruki, wiek XVII. Ze zbiorów Biblioteki UMK w Toruniu 90; Księgozbiór 
Biblioteki Chełmińskiej91; Biblioteka Mikołaja Kopernika, Toruń 1971; Księgozbiór 
fromborski i braniewski na tle sytuacji kulturalnej Warmii i Pomorza 92 itd. Długoletnim 
pracownikiem oddziału starych druków była wspomniana już kustosz mgr Filomena 
Jurewicz (1901-1984). W latach 1921-1946 była bibliotekarką w Bibliotece Uniwersytetu 
Stefana Batorego w Wilnie. W oddziale starych druków Biblioteki UMK pracowała na 
pełnym etacie do 1967 roku, a na niepełnym do 1979 (58 lat pracy w zawodzie!). 
Od grudnia 1972 roku kierownikiem działu starych druków i rękopisów (nastąpiła 
reorganizacja działów w bibliotece po kradzieży jednej ze srebrnych opraw) została st. 


86 L. Jarzębowski, Slownik pracowników książki polskiej, t. l, Warszawa 1970, s. 521. 
87 Niestety, tak długa ekspozycja cennych oryginałów niekorzystnie wpłynęła na stan ich 
zachowania. W latach 60. zaginęło kilka cennych rękopisów średniowiecznych. 
88 Inkunabuły Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, Zeszyty Naukowe UMK, Nauka o Książce 2, 
Toruń 1964, s. 143 -187. 
89 Toruń 1969. 
90 Wspólnie z F. Jurewicz, Zeszyty Naukowe UMK, Nauka o Książce 2, Toruń 1964, s. 93 -142 
oraz Nauka o Książce 3, Toruń 1965, s. 99-226. 
91 Zob. przyp. 55. 
92 Roczniki Biblioteczne 1976, R. 20, s. 1-25. 


66 


.........
		

/Licencje_021_05_069_0001.djvu

			kustosz dyplomowany dr Krystyna Podlaszewska (1926 -1996) - autorka wielu publikacji, 
m.in. na temat historii czytelnictwa mieszczan gdańskich, elbląskich i toruńskich 93 . W roku 
1987 dr K. Podlaszewska przeszła na etat docenta do katedry Bibliotekoznawstwa 
i Informacji Naukowej UMK. Od października 1978 pracę w oddziale starych druków 
rozpoczęła mgr Maria Strutyńska, która od roku 1987 pełni funkcję kierownika sekcji 
starych druków w obecnym oddziale zbiorów specjalnych (taka struktura organizacyjna 
funkcjonuje od roku 1993)94. 
Najtrudniejszym okresem były pierwsze lata budowania zbiorów. Wymienieni wyżej 
pracownicy byli w tym czasie angażowani przy innych pracach bieżących związanych 
zwłaszcza z opracowywaniem zbiorów nowych (F. Jurewicz pracowała w tzw. biurze 
katalogowym - taka była wtedy struktura organizacyjna biblioteki; L. J arzębowski 
wyjeżdżał w podróże służbowe po książki, pomagał w ich rozładunku itp.). 
W początkowej fazie organizowania zbiorów istniał tylko inwentarz tymczasowy 
(właściwie księga akcesyjna). Na samych drukach tylko sporadycznie w 1945 r. nanoszono 
akcesję, tj. rok ich wpływu (dotyczy to książek z Pęzina). W późniejszym okresie na 
książkach przejętych nie ma akcesji, co w rezultacie oznacza, że brak akcesji na druku 
świadczy o pochodzeniu ze zbiorów zabezpieczonych. Dopiero w latach późniejszych 
opisywano książki w inwentarzach. Przy tej czynności był m.in. zatrudniony znany prawnik 
ze Lwowa Witold Lis-Olszewski (1878 -1979). Prawdopodobnie jednak na zwożonych 
książkach stawiano pieczęć Biblioteki UMK. Tworzenie zbiorów oraz ich opracowywanie 
w celu jak najszybszego ich udostępniania wymagało nieprawdopodobnego wysiłku 
pierwszych pracowników biblioteki. Sytuacja ustabilizowała się po roku 1956. Od tego 
roku można było trochę spokojniej zająć się pogłębionym opracowaniem starych druków 
i ich dalszym wydzielaniem (po tym przełomowym roku pracownicy nie byli już tak 
intensywnie "szkoleni" ideologicznie i nie musieli wykazywać się zaangażowaniem 
społecznym, nie mającym żadnego związku z pracą zawodową). Podkreślić jednak trzeba, 
że sytuacja personalna w oddziale starych druków była często niezadowalająca. Bywały 
okresy, w których kustosz L. Jarzębowski sam wykonywał różne prace pomocnicze, 
ponieważ nie było magazyniera. Zatrudniani w dziale starych druków magazynierzy byli 
w zaawansowanym wieku. Pracowali na godziny zlecone już jako pracownicy emerytowani. 
Ponadto często byli odwoływani do innych pilnych prac bieżących w bibliotece. Sytuacja 
lokalowa starych druków w gmachu przy ulicy Chopina była bardzo trudna. Zbiory nie 
stały w jednym magazynie, lecz były rozproszone w kilku, a duża partia druków z XVIII 
wieku znajdowała się w magazynie na ulicy Przedzamcze (w tzw. "Młynie"). Utrudniało to 
oczywiście udostępnianie. Dopiero w obecnym gmachu przy ulicy Gagarina 13 zbiory te 
scalono, z wyjątkiem czasopism obcych z XVIII wieku. Te nadal stoją w magazynie 
czasopism, bo mają sygnatury nadane przy opracowywaniu czasopism. Również kartki 
katalogowe książek wydanych w XVIII wieku znajdowały się w katalogu ogólnym. 
Wyłączano je sukcesywnie na początku lat sześćdziesiątych, a pojedyncze kartki z opisem 
druków z XVIII wieku trafiają się jeszcze do dnia dzisiejszego w katalogu ogólnym. 


93 Zob. przyp. 14; Księgozbiory mieszczan gdańskich w XVIII wieku, Zapiski Historyczne, Toruń 
1970, t. 35, z. l, s. 52-63; Książka w środowisku mieszczan gdańskich w XVIII w., Libri Gedanenses 
1997, t. 13-14, s. 93-107. 
94 W oddziale starych druków pracowało jeszcze wiele osób. W początkowym okresie byli to tzw. 
pracownicy godzinowi, którzy dublowali kartki katalogowe. Staż pracy wielu osób wahał się czasami 
od kilku miesięcy do kilku lat. Szczegółowe opracowanie historii działu z wyliczeniem wszystkich 
pracujących osób będzie kolejnym zadaniem w najbliższym czasie. 


67
		

/Licencje_021_05_070_0001.djvu

			Całość zbioru starych druków z wyjątkiem książek bardzo zdefektowanych, jest 
formalnie opracowana i dostępna w katalogu alfabetycznym osobnym dla poloników 
i druków obcych wydrukowanych w XVI i XVII wieku oraz w katalogu alfabetycznym dla 
poloników i druków obcych łącznie, opublikowanych w XVIII wieku. Nie mamy katalogu 
rzeczowego dla całości zbiorów. Jedynie duża część książek z XVIII wieku jest objęta 
katalogiem rzeczowym systematycznym według schematu przejętego z katalogu ogólnego 
biblioteki. Brakuje nam kartoteki topo-typograficznej. Ta, która jest, obejmuje niewielki 
procent zbiorów. Z powodu braku kartoteki nie możemy odpowiadać na kwerendy 
dotyczące druków z konkretnej oficyny czy miasta. Nie mamy katalogu opraw, kompletnych 
kartotek ilustracji, widoków miast, portretów itp. Nie mamy też kartotek dedykacji, 
kuriozów oraz szczegółowych proweniencji. Wieloaspektowe, pogłębione opracowanie, 
mamy nadzieję, będzie możliwe przy wykorzystaniu nowych narzędzi i technologii 
komputerowej. W najbliższym czasie będziemy jednak skupieni na wydzielaniu zbiorów 
elbląskich, a mała obsada personalna sekcji starych druków (dwóch pracowników 
merytorycznych, w tym jeden dopiero zdobywa doświadczenie) nieprędko pozwoli nam na 
realizację ambitnych planów.
		

/Licencje_021_05_071_0001.djvu

			The structure ol the provenance ol the collection ol old prints in the University Library in 
Toruń. AD outline ol the collections. Problems ol research and methods 


Summary 


In 1996 we carried out provenance studies in the store-room of old prints. The 
motivation for the analysis was the time limit on the usage of books from the Elbląg 
depo sit, ending in 1997, and numerous queries from Germany concerning the number of 
books found in the old libraries formerly belonging to Germany, which after the 2 nd World 
War were taken over by Poland, and wbich are now kept in the University Library in 
Toruń. In the research we mostly analysed larger provenance collection such as the Elbląg 
(Elbing) library, the former university library in Królewiec (Konigsberg), the university 
library in Greifswald, the Koszalin (Kosiin) and Szczecin (Stettin) libraries, etc. The 
collections were analyzed according to the size (numerical data are included in the tables). 
On1y the Konigsberg collections and those from Koslin are exceptions. Wbile analyzing 
fragments ofthe former university library in Konigsberg, we also discussed collections from 
themunicipallibrary, the Royal German Society (K.D.G.) and ofD. BHising, a profesor at 
Konigsberg University. When presenting Koslin collection, a library from Lvov was 
discussed. First, so-called collections were presented, main1y former German ones, and 
then larger collections being the result of purchase and girts. In the paper the research 
methods were presented as well as the manner and status of the register of old prints in the 
University Library in Toruń. A bistory of the arrangement of the collection in the N. 
Copernicus University Library, together with a short History of the Department of Old 
Prints at the University Library in Toruń are presented.
		

/Licencje_021_05_072_0001.djvu

			Publikacje Wydawnictwa UMK można nabyć: 


. Detalicznie - Księgarnia UMK, ul. Reja 25 
87-100 Toruń 
teL/fax: (056) 611 42 98, 611 42 86 
e-mail: ksiazki@cc.uni.torun.pl 
www.uni.torun.pl/ksiegarnia 
. Hurtowo - Magazyn Wydawnictw, ul. Reja 25/31 
87 -100 Toruń 
tel. (056) 611 42 38 


I 


--
		

/Licencje_021_05_073_0001.djvu

			
		

/Licencje_021_05_074_0001.djvu

			'I. 


" 

 



 
(.. 
i.. 
.'v 
 · 
,
 
 ..
 
4t
...... -... 
 . 
...
 ..." .... 
......
.. .... 

. 


 
'

!'i 

"Y 
 


.' ",:

l \ 
&"0. 
 q, 
. .,..rt:ł 
 \.""J 


'\.... \ \. '\ol 
"O. 
,
 .. ,
,'() 

""" " . \.'\. 
,..,;.; f$) ot (f.; 


, 


. . 


(. 
 

' 


l' 

;Jwi . 
r
. 
 . 
@tz.q,ictlt
 


:;..? 


ISBN 83-231-1025-5 


........ 
1\1BI' 
...ł..
 
 ."J.I". 

 '.'1.'
' 
,,
 ...;;';;' 
... '"fa 


"if!' 

 ,.

 
. 
(.
 
:;.

 
,-. ".., i .'C." 
',.. '11. <"..;
.: '
"!}} 


..;.r
:
..;-.t

 


\J.'''''';.ł,; 

 
.. 'o) 

*N\