Pomorski Kalendarz Rolniczy na rok 1929, Rok 6

I 
J 
ł 
ł I 
ł 


POMORSKI KALE N DA.RZ 


'\. 


ł 


ł 


- 


qł#".
. 
 J 
....eIC 


, , - \- 
t 



 


, 


- 


....- 


:'.A.. 
, l'
'" 
- t; d':= I1r; 
l' .. 
) 
 
,. " 
J" r . " . 
I 1 , 
f, 


- 


- 
. 


- 


- 


.,: 


" 


. 


Wf' 


\, 1 
, 



- 


. 


- .. , 


-- 


. ..;,
>>>
r 


(tI
. 


I,. .... 


" r.l1v
4 
.'J, , 

 ł:f
"". 
· ' t.;
 '... 
, 
. 
..
 
1'1- 


?\ 



 



-. 
· .,.i' 


ot 


"ł. 
..' 
II-""łi"_" \\ 


J" 
"0 


I 
 j . 
1.. Y

..' ł . 
I ;
.'.., ł J 
f,....". _' ł wł.' _,.1' " 
_, }. I' ',:" 
'l..' .-t, v-\ . 
. .. 
 l " \; '. 
 
' ,r
 '.' ".J 
"A........ . Ił 


.ł 


-t..,;' , 
.. ._1,. 



. 


I. 


l 


I . 


". . c.\:' 
.. '.;, t' l",
 
. II: 
 ._ , 
"4.
 .". 


. ) 
t . ;:- 
;':
 A
:';;; I." 'Ir 
I.. I( ł)' alt II lit .: ot"ł 
.. J'''. łHI ł ". 
--- 
, , 


... ' 


t 
 
r 
t .29/ 


'. 


.. 
-."ii. '" lIIł 


" .' '.')..' 
l 


....., 

.
 
., 


,- 


-. 


r-1 
I 
"ł. 
" i" 


.... 
, 



. ). 


ł ...
t 
.. 4. ..' 
. i l' 
. "
"J "',.'. lo 
,,- - 


'. 


r 


. 


h. 


'.1 


lP...." 
- ..
 


. 
 
" , 
»

,tJ
.'''\ . 
. ., '!-f' '
 'ił 
I"t

 , - 
)"t :7t
. -{ 
. - r.V-' 

i
'

. 
''łf;
f)
1 
.t

 
 



I.. 


, 
ł,
b 
'... 
.łJjJ' 
. . !II;
.......,... '-'
;1If' 
., ,,¥I;C, J 
I d 
.... J' 
. ,
>>>
1. 
ł 




 

 



II::::III'::::IIII::::IIII::::IIII::::IIII::::IIII::::IIII::::IIII::::IIU::::IIII::::IIII::::1I11::::IIII::::IIII::::lIII::::IIII::::1111::::IIU::::IIII::::IIII::::IIII::::III!: 


. 


Pomorski Bank Rolniczy 
Tow. Akc. 
W Toruniu 
ul. Szeroka 30 (Gmach wlaany) 
D

ziałY W 
Iarogar
zie i W J[zewie 
załatwia wszelkie czynności wchodzące 
w zakres bankowości 


. 


Wynaimuie w awym nowow
budowan7m akarbcn 
pancernym 
Schówki 


'
II::::dII::::IIII::::IIII::::IIIIr.::IIII::::IIII::::IIII::::RII::::IIn::::IIII::::IIII::
lIłl::::IJ II::::IIII::::III
:::IIII::::IIII::::UII::::IIII::::IIII::::1111::::111iF 


Zaklady ogrodnicze 
C. U L R I C H 
zaloż. 1805 r. w Warszawie Sp. Akc. 
Centrala Ceglana 11. Tel. 9-25 
Nasiona - Drzewka 
Rojllny - Narzł=dzia 
Przyrządy p.zczelnłcze - Nawozy.ztuczne 
= Chemikalia do walki I:e azkodnlkaml ro'lIn -=--.; 
Cenniki, katelogi I oferty na żądanie. 
Sprzedaż hurl. i detal. nllsion, narzędzi nIlwozów i t. d. Cegllln.. 11, tel,9-25 
Oddz. detal. sprzed. nasion, nllrzędzi, nawozów i I. d. Sienkiewicza 11 lei. 9-28 
Szkółki drzew i hodowle roślin w U1rychowie pod Warszawą, lei. 9-26 
Sklep.kwialów - Wierzbowa 3, tel. 9-27 


-
>>>
.. 


r 


2 


'111111 111111 111111 111111 111111" 111111'" 

 TYSIĄCE ROLNIKO W 
 
1 z różnych miej.cowoici kraju, którzy po.iadaj, mło- _ I 
carnie azerokomłotne do pro.tej .łomy, pod nazw,: 
1_ = I\UTNOWIANI\A 1_ = 
araa odpowiednie do nicb ma- 
neie (kierat,.) w:rl'obu f.bryki 
, KRAJ " d...niej ALFRED 
" V AEDTKE. jedno- 
m,.łlnr. t_ierdz.. ż. ...łocarnie 
_ i maneże Kutnowieclliej Fab,,.lr:i - 
1 KRA J " 
.z
d:-::ie ci
.z. 
" ..., .... .11r: I e m 
uza.niem i pop,.tem - jako n.j- 
= = pr.ktyczniejaze i nejtr...laze me- I_ = 
.2J'DY. DIetello tei waz42dzie we _ 
wszy.tkich akladach .a prowin- 
cji ż.dajcie tych m...'D. 
I Centra

s



 
m


Y !.!

Y
i

 RAJ" I 

 Jeneralny Przedatawiciel PIOTR BISSENIK. 
 
"1II111__lllll i 111111__111111__111111 111111# 


KRAKOW
KIE TOWARIUTWD USElPI[[Uft W Krakowie 


(Zalotone w roku 1860) 
naj.tarazy w Pol.ce Zakład ubezpieczeń oparty na wza- 
jemno'ci ubezpiecza Da najdolJodDiej.zych warunkach: 
od .zkod ogniowych I ek.plozjl, od .zk
d gradowyc., 
od kradzlety I rabnnku, od odpowiedzialności prawne.1 
od wypadk6w, od .zklld w .amochodach {autoca.co. 
tudziei zawiera 
nbezpleczenla Da tycie I r.Dty 
we wszystkich rozpowszechnionych kombinacjach. 
Zaatępatwa na województwa: 
POMORZ.. In,pektorat pomorski: GRUDZI"DZ, ul. Hadzyńska 7. 
Telefon nr. 293. 
Inspektorat w 8RODNICY. Rynek mały. 
POZNAfIl Oddział T-wa w POZNANIU. ul. 3-
o Maja nr. 6. 
Dom własny. 
Rutynowanych agentów na Pomorze, mogących wykazać się pier- 
wszorzędnemi kwalifikacjami i referencjami. przyjmuje Inspektorat 
pomorski w Grudziądzu, ul. Radzyf1ska 7.
>>>
I 


3 


STUDN I E WIERCENIE 
ł , ARTEZYJSKIE 
POMPY RĘCZNE MANE20WE 
.. i MECHANICZNE 


WO ODCIĄGI 
WIERCENIA 
BADA WCIE 
J.'KOPCZYŃSKI iS ha 
TELEF. 295. BYDGOSZCZ GDAŃSKA 79. 
Przedsiębiorstwo wiercenia stu dzień i za- 
kładanie wodociągów. - Fabryka pomp. 
CENTR.: POZNAŃ. ŁAZARSKA 30. TEL. 6042. 
ROK ZAŁO:tENIA 1893. 


- 



 
. 
(
 
. I
 f 1/ '1-; \ 
I I juB I 1 
fI 
 , : / f:l
i ' 
f 
 j", 
r, fI 
. \ ,!. 1\ \ 

,; 
\\\! ' 

 fł\

\ 

£; -.;

\' 
"
'
5 


Największy magazyn. bławatów 
, chrześcijańsko-polski 
poleca i utrzymuje stale w wielkim wyborze: 
MA TERJAŁ Y WEŁNIANE, JEDWABNE 
I BA WEŁNIANE, PŁ Ó TNA, INLETY, 
OBRUS
 NARZUTK
 CHODNIKL 
Specjalnie polecamy dywany od najtańszych do naj- 
wykwintniejszych, ręcznego wykonania. 
Konfekcja damska, męska i dziecięca. 


HURTOWNIA CZESŁAW BUZA 


TELEFON 117 


TORUŃ 


Dom wysyłkowy na Pomorze. i inne dzielnice Polski. 


TELEFON 117
>>>
4 
r;:;::;



:

:



:



:

:C
:;


;;
:.l 
E _ 
 _ informacyjny oraz najświeższe giełdy 
 _ 
 _ 
zbożowe 

 _ ; W "Dzienniku Bvdgoskim" 
 _ 
 
.
 == - _ t _ 
 = 
 : : : ' ::::s


2c;,
¥. ;:
 !

:e:
 
 :-__ 
 -:- 
 = 
 _ 
 : 
Teletony : 315, 316, 326, 1374. 
F " . - ToruiI, ulica Mostowa 17. 
; Ile: G _x- 
y rudzl.dz, ul. Groblowa 5. 
 
ł ::: 
u
:';;;

;:




j
k:

::II::: I 

II::::IIII::::UII::::UII::::UII::;:IIII::::IIII::::UII::::UI1::::IIII::::UU::::uiI::::UII::::UII::::UU::::IIU::::uu::::uu::::UII::::UII::::nIll:::UII:::UIi.Ę 



1I::::U"::::UII::::UU::::U"::::U"::::IIII::::u":::alll::::11I1::::IIII::::rIlI::::II/I::::IIII::::I'U::::ltU::::lłI!::::UII::::U"::::IIIII:::UII::::IIII::::łl
 
i Pomorskie I 

 _ ; _ - Zakłady Elekrolechniczne 
 _ 
 _ _ 
Inz. K. Pudelewicz 
I Tel. 640 (664) TORUŃ Szeroka 2 I 

 Projekty i kosztorysy dla siły i światła. 
 
. _ 
 _ 
 _ : _ 
 _ 
 =:!e
1i:::
:






:: 
 _ 
 _ 
 _ 
 
wszelkich materjeł6w ipstelecyjnych. meszyn. lem p zwykłych 
g i luksusowych i nejrozmaitszych epeCilt6w do celów hygien. g 

 
 

= R A D J o. := 
= = 
g Bogato zaopatrzony skład w gotowe aparaly I wszelkie cu::ści s)ładowe. U 

 Buduwa anten Ceny konkurencyjne 8 

 
 

U::::l\lIł:::l\tI::::lI"::::I\II::::IIII::::l\łl::::IIII::::IIII::::IIII::::III

:ml::::IIU::::IIII::::IIII::::UII:
:IIII:::III1I::::IIII::::'III::::'IU::::"'I::::II
 


L
>>>
. 


, 


5 


........................................... 
.. .. 
I 
Jn[jn 


Wln
[ZnlNA I 
. . 
. . 
: Pomorskiej Izby Rolniczej :: 
5 TORUŃ i 
. . 
. . 
. . 
: I. ODDZIAŁ BOTANICZNY : 
: u L I C A S Z o P E N A Nr 26 : 
· ha da nallona. palze. opracow
e pianI . 
: zagospodarowania łąK I paltwisII. oraz = 
: doświadczei poletKowIch. : 
. - 
. .. 
: II DZIAŁ OCHRONY ROŚLIN : 
: u L I C A S Z O P E N A Nr. 26 : 
. . 
. oznacza szKodniIII I chorohy roślin rol- . 
. : nlczych, ogrodnicz)'clP i leśnych. : 
. . 
- . 
- - 
: 111 LABORATORJUM CHEMICZNE: 
- U L I C A S Z O P E N A Nr. 22 _ 
- - 
- hada nawozy sztuczne, palae, miello, _ 
: gleh)', torfy - - - - - przeprowadza : 
: techniczne analizy chemiczne. : 
- - 
. . 
- . 
- . 
. . 
- Udzielamy porad i wyjaśnień . 
- - 
. w sprawach powyższych. . 
. - 
. - 
- . 
. . 
- . 
: Cenniki opłat przesyłamy na ż"danie : 
. - 
- . 
-. " .. 
-.-...-..-.-..-.-......--.-....-...-....... 


"I
>>>
6 


- 


I 



 ') $I 
-
 

;; # 
.... 
Pomorska Spółka Myśliwska 
Skład broni I amunicii 
Łazienna 23 Toru'; Łazienna 23 


Polecamy na sezon w dutym wyborze: 
Broń ln7'śliwshą. 
pierwszorzędne naboje śrutowe. 
Warsztaty puszkarskie 
Wypychanie zwierząt I ptactwa. WlaBDa .trzelnlca. 


. 


Związek Spółdzielni Mleczarskich i Jajczarskich 
w War.zawle 


Oddział w Toruniu. Wielkie Garbary 27. 
T.,I.,!on 2
. Adr. t",.,gr. .."'I.,czllrski.,- 


kupuje 'W każdej ilości masło i jaja. 
- 
płacąc naj 'Wyższe ceny. Sprzedaje 
- 

licznie 'W sw-oim sklepie masło des. 
i kuchenne, jaja i sery pełnotł uste. 
- 
Dostarcza maszyny mleczarskie do napędu 
ręcznego i parow-ego. konw-ie, stojaki, beczki 
do masła, papier pergaminow-y, przyrządy 
do badania nabiału i inne. . 
Przyjmuje zamówienia na całkowite urzą- 
dzenie mleczarń parowych i ręcznych i udzie- 
la wszelkich porad w sprawach mleczarsko
>>>
'1 


Firma iatnieje od 1848 T. 


Hodowla i Skład Nasion 
BRACIA UOSER 


Al Jerozolimska 45 w WARSZA WIE Telefon 5-81. 


polecają 
NASIONA gwarantowanej dobroci 
NARZĘDZIA i wszelkie przybory ogrodnicze 
CEBULKI kwiatowe. KŁĄCZA roślin ozdobnych 
NA WÓZ ogrodowy Chorzów 
ŚRODKI CHEMICZNE oraz APARATY do walki 
ze szkodnikami. 


Wysyłka cennika bezpłatnie na żądanie. 


nUPUJEMYz 
ZBOŻA WSZELK. RODZAJU 
N A S lON Ai W E Ł N Ę 


płaClfO najwyżslI:e ceny dzienne. 


DOSTARCZAMY z 


na korzystnych warunkach: 


I . 


ARTYKUŁY PASTEWNE, NAWOZY 
S Z T U C Z N E. W Ę G I E L i t. d. 


BANK KWllECKI, POTOCKI i Ska S. A. w POZNANIU 
ODDZIAŁ w TORUNIU - MOSTOWA 32 


Telefon 644 i 1000 


Adres telegr. Kwilecki, Potocki. Toruń
>>>
8 


. . . ,IIII III II'.bt l .........II. I II"'......",'III C ... l .d'...... I ............I'.. . .... I II..III I II I .,11 1 1I 1 .'n l .__.. I ... I. ...II.n.."..,I I II....II I .... I I . 
I.,.. I..... ..JI........ "............. .,. '11"11' .......,..... I.., _.... 1.1_ .11............... III........ _," ....- Iiii 


i __ E ii 
- - .. .... 

 i 
= _ 
 .., . _ = 5 

 
i : =_ 
 _ _ _ 
 _ 
 '_ - =' 
I Telefony: n'. 2245 i 29': o 
 ."CO' tele.....: ...I n ,," I 
v 2 

 ! 
X 
 
¥ il 
q 
 

: E 
I 
 

 X 
. - 1 "11 1", "'1 11'1 1111 111 111" 1 " 1 1"' 11 ' 1 .... ' " 1 .-.-.' 1 .... 1 ....... 1 " 1 .......1 1 .11.'11 ' .... 1 1I 1 ...t......'I' I I-...u".." " I ......M-.... 'I II" 1" C ''' ' ' . - 
III' l'" .... "'1' .... "1' ............ .... ...11 In." lilII .... .'......II
. ....., ",''' ...,1 ....... U'I .11 


TOW.' AKC. "JUTA" 


Fabryka worków i wyrobów jutowych 
ul. Fredr y nr. 1. p O Z N A Ń ul. FI'edry III'. 1. 


worki nowe i używane, sienniki, płachty, 
tkaniny filtracyjne, jutowe i bawełniane 
oraz przędze 


PŁÓTNA LNIANE i KONOPNE 
SUROWE i IMPREGNOWA;NE 


Toruń!ka fa
rYka 
telDPIi 
Zakład rytowniny - H. Rauub 
WRRSZTRT MECHRN/CZNY 
I TelefoD nr. 1409 TORUń ul. Mastowa 16 


Zal. 1902 


wykonuje 
stemple met8- 
lowe i gumo- 
we, szyldy mo- 
sh:ż., ryte, tr8- 
wione i em81- 
jow8ne, m8rkl 
tłocz. i szt8n- 
cowllne w me- 
t.lu,klisze,szll- 
blony, plom- 
bownice. - - - 
WSZELKIE PRRCE RYTOWN' I 
lagazyn WSlBlkith przybor6w do stempli 


I 

 


..KOLUIK" W [HEtMl' I 


Spółdzielnia 
Rolniczo-Handlowa zoo o. 


Telefon 43 i 61. 



 


Zakup i Sprzedaż 


'Wszelkich · 
zieUlioplodó_ 
i ich przet'Woró'W. 
naW'ozóW' 
aztucznych. 
naaion.W'elny i W'ęgli 


..
>>>
9- 


.:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::: ::::::::::::::::::::::::. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 

i ORYGINALNE ŻYTO ii 
- .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
ii "ROGALIŃSKIE" 
 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 


 R. RACZYŃSKIEGO ii 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
- .
 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
:: :: 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
ii ;i 
.. .. 
.. -. 
55 bardzo plenne, zimotrwałe, dobrze się 55 
.. .. 
.. .. 
ii krzewiące, specjalnie się nadające na i: 
.. .. 
.. .. 
55 Pomorze, co wykazały doświadczenia, 55 
ii mipdz y innemi na stacji doś 
 iadczalne J . i
 
.. 
 .. 
.. .. 
.. .. 
ii Pom. Izby Roln. w Dźwierznie w r. 1926, :: 
.. .. 
.. .. 
.. d ł I .. 
55 g zie żyto nasze zaję o, -sze mlelsce, 55 
- - 
.. .. 
.. .. 
.. .. 
:: P oleca do siewu ii 
.. .. 
.. .. 


 Zarząd Dóbr w Roga1inie 

 
ss P . Świ ą tniki n. w. 55 
- .. 
.. .. 
.. .. 
i: Biuro własne: ii 
.. .. 

i p O Z N A Ń, Plac Wolności S, II piętro 

 
:: Telefon 3135 ii 

 - 
.. .. 
- - 
.. .. 
.:::::::::::::::::::::::: :::::::::::::::: :::::::::::::::: :::::::::::::::::::: ::::::::::::.
>>>
10 


XX ROK ISTNIENIA 


XX ROK ISTNIENIA 


UWAGA ROLNICYI 


Jeżeli pragniecie DaJ.wlei ,zych wladOlDn'cl . Polakl 
i z całego 'wiata. CZY1'AJCIE I OGI.ASZAJCIE Sili w 


IIn1trowanJrn Knrieue [o
liennJrn 


Na łamach t"lIo pisma wychodz'lc"go pod Redakcją Marjana Dąbrowski"go 
180.000 - do 250.000 dziennełfo. notarjalnie atwierdzoa_ao D.kł.du. znlljdLlecle 
stal" obsz"my int"r"sujacy Was dział Qospodarczy I t",hniczny. Dzi"nnik nasz 
jest niezawisły nill pozostający na usługach iadn"go stronnictwa. wypowtada- 
jący opinję jasno otwarci" i b"zstronni". Znajdzi"ci" go wszęd1l" . N Polsce. 
Prenumer8te ni!l prowincji miesięcznie zł 7.50. kwartelnil'! lt 22.SO. ze grdnlcq mie- 
sięczni" z/11.S0. kwartalni" 34..50. Redakcja I Adminislracja - Krak6w - Palac Prasy. 
T"I"fony: R"dakcja 3292. 4450. 3
42. I\dministracja 1198. 
Zal"tą II. K
 C. jest prz"d"wszystki"m "kspedycja najblltszemi pociągami pos- 
,I"szn"ml. dzięki czemu czyt"lnik prowincjonalny olrzymuj" II. KURJER CO- 
DZIENNY wcz"
ni"j. niż in:l" dzienniki. 


+ 

 


T
OW.:SEROLO GJA I 
- 7Szcz eplO nki f surowice 

 - 
· 
Spólka z OIf1'. odp. 


Za IIzczepionki i lIurowice firma nagrodzona zOlltała 
Usrebrnym medalem 
 
na wystawie IV Kongresu Międz. Medecyay i farmacji Wojskl"ej I WalSzawi. , r.1927 
n. Wystawie XII llazdu Przyradnik6w i lekarzy I Warszawie I Juka 19n 
Filja Tow. "Serum Union" Warszawa. Nowy Świat 7. Tel. 167-96. 
Rdr"s l"l"graliczny: SEROLOGJfI. WflRSZflWfI. Konto w P. K. O. 10.802. 
Szczepionki I surowice Instytutów "Serum Union" prze- 
ciwko w s z y s t k i m infeltcyjnym chorobom zwierząt. 
ANTIVIRUS.BESREDKA Surowica przeciwko Influenzl
 
u koni (Influenza pectoralls) Surowica przeclwlttlcowa 
Instytuty powyższe są pod stalą kontrolą państwową. 
Ponadto preparat .,R/HIMORS'. Jedyny pewny środek 
= tępiący szczury (Nr. Reg. M. S. W. 28). = 
I Tow. S"rologja pro",adzl swe op"racj" pod kl"runkl"m i przy udzlal" tut"jszych 
, lekarzy w"t..rynaryjnych.
>>>
11 


- 


I 


Z. II tygodui 
będziesz mIał radość, t a n i e 
,,- i wiei ki e szy nkl, wesołość 
'fi rodzinie, tucz szybko świnie 
CENTRALINĄ 
MICHRLOWSKIEGO: CentraU- 
na dokazuje cudu. świnie tuczą 
się bez trudu. kury niosą jaja 
pilniej. większe i :Mllsze. kro- 
. 0 wy dają dziennie 25 litrów i wlę- 
P 
 cej dobrego tłustego mlek.., ko- 
nie sI ajlts1ę silniejsze izdrowsze. 
.., Uprasza się iądac wsklad. ap- 
teczn. drogerj. i rolnikach tylko 

 YfY 'A/ w orY'linalnemop.kow. z plom- 
k'" .' bą i nie brać nigdy nic lu1nego 
podrobionego. CEI'łTRRUNR 
· zbadana przez Dośwłada.alnię 
., WIKp. Izby Roln. w Poznaniu. 
, dla Niemiec przez Dr. GoUnga 
i Dr. Beckera. zaprzysiężonych 
chemików żywno w Wroclawiu. 
dla Rustrji przez profesora' 
Wyższej Rkademji Rolniczej 
w Wiedniu M. v. 
chmidta. 
ST. MICHAŁOWSKI 
Chem. fabryka, P O Z N A Ń. 
W.b Z:r8munta AU8D.t.10. 
Kto apr6buj. .ie pożałuje! 
Zapobiega czerwonce pomoro- 
wi i słabym nogom. 


. 
I ... 


I Dyskontuje ..&.1
 
' 
WEKSLE handlowe i zaliczkuje we- O 
 ,,"'-'...41' 
ksle inkasowe. - Wynajmuje scł10w - t). 41'" 
KI (sałes) w swym pancernym skarb- "4i... 
 

 V 
cu zabezpieczonym od ognia i kra- """y '" 41' 
d.zieiy. -. Opłata roczna wyno- 
:y O""'"+b 
SI zaleiDle od wiE'lkości t': 
... , t) 
". 
schowka od Zł. 5.- po- y 
? 
cząwszy z doliczeniem 
 

41' 
państwowel!o podatku ..,:L... ,....... 
" 
od schowków. ...,,-...,.- CJ
 T7 0 ." @ 
{SD. 

+o;

"" . 
'Qt1 
 ). 
O +. 
" " 41' Przyjmuje 
.:.. 
 
l' 
...e w depozyt i do administracji 
J 
 
 PAPIERY WARTOŚCIOWE- 

 1.1./..,;ł.
 
O :....-.... Wykonuje zlecenia giełdowe, 
-:). A+

"" inkasa, przekazy krajowe i zagraniczne. 

 
O
'O jak wogóle wilystkie czynności bankowe. 
O 


.
>>>
12 


;1111111.11111111111111.11111111111111.11111111111111,11111111111111.1111111111111,.,111I1I11II1I1.1I1I1I111I11I1.1I1I1I111I11I1.'IIIlIIIIIIIII.,IIIIIIIIIIIII.IIIIIII! 
i [lY [b[2IllWiekIlY[ 
O[bO
OWOI[ 
WegO gOIPo
antwa? I 
i [zy [h[ISZ wiedziet. lak powinien QosBsdarnf wsoó/nesny rolnik 1 I 
_ ==_ = = _ _ = Jeżeli dbasz o Swoje dobro - zapisz się nie- : == = :_ - _ = 
zwlocznie na Kursy Rolnicze im. St. Staszica. 

 Nie opuszczając gospodarstwa 
 

 ===_ = otrzymywa
 będziesz wyklady pisane przez najlepszych pro- 
 ===_ _ _ 
fesorów rolnictwa. hodowli, oarodnlctwa, pszczelnictwa 
I wielu Innych t.k wIdnych dla kafdego rolnika przedmiotów 
; _ = ==_ 
 Nie odrywając si
 od domu ; =_ = = - _ 
 
pracy na roli, latwo i tanio będziesz mógl ukończy
 szkolę rolniczą. 
; == = _ = Zapisy przyjmuje. bliższych wyiaśnień udziela ; ==_ ;;; _ 
i szczegółowe wskazówki wysyła 
I DyrekEja Kursów Hołołny[h im. StaD. Staszl[a, Warszawa, uł. Składowa l I 

 (gmach szkolny Muzeum PrzemysIu i Rolnictwa) 
 

IIIIIII'IIIIIIIIIIIIII'IIIIIIIIIIIIII'IIIIIIIIIIIIII'IIIIIIIIIIIIII'IIIIIIIIIIIIII'IIIIIIIIIIIIII'IIIIIIIIIIIIII'IIIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIIIIII'IIIIIII
 



1II1I1I'1I1I1II1I1II1I'1I1I1I1I1I1I1I'1I1I1I1I1I1I1I'1I1I1Ii1ll1ll1'1I1II1I1I1I1II"IIIIIIIIIIIII"1I1I1IIIIIIII.IIIIIIIIIIIIII.IIIIIIIIIIIIII.IIIIIIIIIIIIII.JIIRIII 
I 
anlil8r Vol
utimme I 
i Największy dziennik i 
= _ : _ = na terenie W. m. Gdańska = = = 
LubiaD7 
; _ : przez wszelkie warstwy społeczne = _ ! 

 z powodu aktualnej i bogatej treści 
 
, i CeD
oD':sZYstkich sferach kupiectwa I 

 z powodu shuteczności ogłoszeń. 
 
ę 
 
E . 
 

 Administracja. G.dańsk. Am Spendhau. 6. 
 
e 
 
mlllllll'IIIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIIIIII,IIIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIIIIII'IIIIIIIIIIIIII'11I111I1II1II1"IIIIIIIIIIIII'IIIIIIIIIIIIII,IIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIF. 


-
>>>
13 


- 


I 
, 


L09NETKI 


polow. I t.etreln. 


lupy, lunet" 
. ',- mikroskopy, 
trychinoskopy 
BinOKLE. OKULARY, I 
;:r

n8 BAROMETRY 

ż

:of: 

I
i
l: 
TERMOMETRY rf:


s

e MIARY ::ł




 £YRKLE 
i wszelkie przybory rysunkowe. 


-
 

 '

': 
.. . 
"'ł " 
, I 
.... \: ;1 
';\
 :: i p
__ 
, I':"

' -: . "" 
1'11 - 
lIii'. /.. . r". _ 
/ -' :
:c;" b i;
,1
, 
:
 ",.
 "U n o E R W o o O" 
, 


Bział Maszyn Biurawych: 


NeJI.p... ..e twl.cle 
RMERYKRŃSKIE 
MRSZYNY DO PlSRNIR 


MRSZYNY DO LlCZENIR 
"ORIGINAL ODHNERu i "SUNDSTRAND" 


MASZYNY DO POWIELRNIR: 
Szapirografy, Mimeografy i Rotatory ElIams'a 


Cenniki bezplatnie. 



. 
fRIA[H- Waruawa 


OSSOLIŃSKICH 4.
>>>
14 



1.:::aC;:PII::::tIlI;::łI'II:::IIII:::IIIII::
I.II::::IIIC::;llIm:: 1I11::::llni:::łHI::::IIII::::'III::::I'C:SIIC:IIII::::I'lm::I'łl::::llf 
I 
 I 

 = 
= y 
2 K 
I y 
¥ 
 
I ŚRUTOWNIKAMI. I 
i KRUPPA I 
u fi 
11 
A F 

 
 

' 
 I 
D -1- O 
O G 
i K 
ł 
 
 I 
ń .... ., o 
I pracują I 
O tysiące gospodarstw rolnych I 
O ku pełnemu zadowoleniu już od v 
I dziesiątek lat I 
i KRUPP I 
I c.lłUSONWERIe i 
I M Z:.I:PC
 n: :Ol
kfł
 C; I 
i LUD WIG LE S S ER, BRESLAU, CAR M ER STR. 11 V 

«
c::IICh":.:IIICIICIICo'll'I:::lC:llClCltc:r.:::llCIC:IICIICIII'
 


l.
>>>
. 
ZYTO OZIME 
"Petkus v. Lochowa ll 
oryginalne 


jest od roku 1891 w doświadczeniach po- 
równawczych Niemieckiego Towarzystwa 
Rolnego jak i w roku 1927 w przeprowa- 
dzonych doświadczeniach na pierwszem 
miejscu. 


Przez swoje wysokie plony, 
odpornośt na wylegania, 
zimotrwalośt 
p r z e w y ż s z a wszelkie inne 
tak zwane poprawione gatunki. 
Dostawa zboża następuje z poznańskich 
:::: i pomorskich stacji rozmnażalnych. :::: 


Żyto uznane jest przez odnośne władze. 


Zamówienia prosimy skierować do: 


"Posener Saatbaugesellschaft" 
T. z o. p. 
Poznań, 
ul. Zwierzyniecka 13 Telefon nr. 60-77 
Adres telegraficzny: "Saatbau - Poznań". 


Pośrednikom udzielamy odpowiedni rabat. 


15
>>>
16 



IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111I1I11I1nlllll
 
I Kaldy rolnik I 
I winien mieć u siebie i 
I RADJOAPARAT, I 

 zapomocą którego może się naj prędzej do- 
 
I wiedzieć o wszystkiem, co go w związku ; 
I z jego zawodem najwięcej interesuje. I 
I Radjostacje nadają codziennie: I 
I 1) ceny ziemiopłodów, I 

 2) stan pogody na dzień następny, g . 

 == ;;: =_ = 3) wykłady i pouczenia praktyczne _ _ 
 === : 
z dziedziny gospodarstwa wiejskiego 
I Najlepsze radjoaparaty światowej sławy ; 

 5 
i są tylko i 
I aparaty typu MARCONI'lego I 
I wyrobu I 
_ == == 
 POLSKICH ZAKI.ADÓW MARCOMI 
 == 
 _ = 
W Warszawie, 
9 
 

 _ = które można otrzymać w każdej I _ - 
I poważniejszej firmie radjotechnicznej. I 
== Aparat 3-lampowy kosztuje 210 zł. == 
I Aparat 4-lampowy kosztuje 285 zł. I 
i _ 
 Zanim zakupicie radjoodbiornik, wypró- i _ : 
. ===_ _ = 
 bujcie aparaty, części składowe, głośniki = _ ===_ 
 
typu Marconi'ego, a przekonacie się, że są 
najlepsze i naj tańsze. 

 
 

 5 

1II11I1I1111II111II11I11I111111II1II"'lIIlIIlIIlIIllIllllIIllllllIlIllIIlllIIlIlltnllllll1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111I
.
>>>
ROCZNIK SZÓSTY 


POMORSKI 
KALE N DARZ 
ROLNICZY 


'. 


NA ROK 


1929 


pOD RIEDAKC-IĄ 
INŻ. WŁADVSŁAWA .JACVNV 


. PDI.c_nl. I 


POMORSKI-=... IZ_V AOLN'CZ
'" 
l POMORSKIKGO TOWVAAZV.TWA ADLNIC:ZE.GiO.. 


T 


o 


R 


u 


Ń 


1 


9 


2 


9 


"AKa:... . CZCIONKAMI POMORSK.E.... DRUKARNI ROLNICZE:'" .. A. 
_ TORUNIU
>>>
18 




I
1!@J'
l,
:
P

 


 

 ZYGMUNT HOZAKOWSKI 'li 

 Telefon 67 T O RUŃ Mostowa 8 
 

 
 

 ZAł\UPUJĘ. , 
 

 'Wszelkie koniczyny. tra'Wy. na.iona 
 

 rolne. okopo_e. olei.te i t. d. przy 
 

,tł ! naj'Wyt.szych cenach targo'Wych 1Jk.. 

I - 
 ń I
 

 Specjalność: J-=czmie browarny 
 

 i proszę o opr6bko'Wane oferty. 
 

 ODDAJĘ. 
 

 'Wszelki e 
a.zyny i narzędzia rolnicze. 
 

 'Węgiel. koks. drze'Wo oraz na 'Wozy 
 

I I sztuczne L d I .- I 
 _ 

 na ue,. ,.,UB o,.,,.. Ii 

i@t
.


fWI
 '@1
O@i 

I

;0i
 
_11111111_
I1BI!. 


Asfaltowl\ pap-= dacho... 1\ - - Smolt; destylowaDI\ 
Lepnik asfaltowy - Karbolineum - APlfalt 
Smoł
 drzewoł- - Portl..d Cem
Dt - WapDo 
Gips - Wyroby szamoto
e 
Posadzki terakotowr 
Glazurowane rury I koryta glialaDe 
Pleee kaflowe - Płyty glazurowaDe 
Rury eemeDtowe I dreny 
o r o z 
'Węgiel g6rnośląski i koks hutniczy 


BRACIA"PI'CHERT 
 
T. z o. p. J 
FABRYKA PAPY I DESTYLACJA SMOŁY. 
 
1dATERJAŁY BUDOWLANE i OPAŁOWE 
 
.. ...!..?_
, ?
.
 . " F.?-!.
_,: "C



 
 
-
_lllllm__II!B"
>>>
19 


I 


Drodzy Czytelnicy! 


Wydajemy szósty rocznik POMORSKIEGO KALENV.IR7.-ł 
N.OLVlCZEGO. 
Dziś, bardziej może, niż przed paru laty, kalendarz jeSlt niezbęd. 
nym [Jomocnikiem światłego i postępowego rc.lnika. 
Społeczeństwo rolnicze żyje pod hasłem wzmożenia produkcji 
rolnej \łle wszystkich gałęziachi 
Żąda tego cd nas kraj cały - Naród caly! 
.Vadzieja naszej mocy państwowej - wzmożona produkcja, a za 
nię wzmożony eksport płodó\ł; rołnych. 
Dlatego światły rolnik musi ciągle mieć pod ręka kalendarl. który: 
Daje mu cały szereg tablic, cyfr, w
azówek pcdręcznych, 
Jest w każdej pracy doradcq i informatorem, 
Jf}' dziale artykułowym oświetla najnowsze zagadnienia postępu 
rolniczego. majqc przyczynić się do wzmożenia dochodu z gospodar. 
8t\ł1/l i wzbogacenia kraju. 
Kalendarz ten wydajemy przy współudziale \ł\Szystkich organi. 
2 8 c : y j rolniczych Pomorza - jest to Slymbol hasła naszych c.rganizacyj 


..w JEDNOfiCI SIŁA!" 


Pragniemy, by dotarł on do rąk wszystkich rolników; dlatego 
w treści staraliśmy się, by był przystępnie napisany. 
 
Czytajcie go i osądżcie: jeżeli ma braki i usterki, jeżeli pomi. 
nięto żywo interesujqce Was zaRadnienia. nadSlyłajcie do Redakcji 
SWoje spostrzeżenia i uwagi, a za życzliwq krytykę serdeczne ..BóG 
ZAPŁAĆ" z góry sk'8damy, boć pragniemy żeby kalendarz by' I W la. 
tach przyszłych takim. jakim chcielibyście go mieć. 
Na ROK .VOWY serdeczne życzenia zasyłamy .,SZCZĘSć 
HOŻE". 


REDAKCJ rł. ,
>>>
20 



AnK [UKR
Wnl[IWA 


Spółka Ąkc:yjna w PoznaDiu 


Centrala: POZNAŃ, ul. Sew. Mielżyń.kiego 7 


ODDli n ty . WARSZAWA, Krak. Przedm. 55 
H . LWÓW, ulica Jagiellońska numer l 


Załatwia wszelkie transaktle w zakrls baoklwlści wtbodzątl, w smególnośti 
I. przyjmuje wkłady oprocentowane 
a\ w złoty«,h 
bl w zlotych w zlocie 
c) w dolarach I funtach .te
łlDgach 
na korzy.tnych warunkach 
II. otwiera rachunki bież,c", i czekowe 
III. wykonuje wypłaty i przekazy w kraju i zagraniclI 
IV. załatwia kupno i sprzeda:!: walut oraz dewiz na wszyst- 
kie miejscowości zagraniczne 
V. kupno i sprzedaż papierów wartoic:iowyc:h na giełdach 
krajowych i zallranicznycb. 


.. Konto przekazowe w BANKU POLSKIM 
Konto w P. K. O. POZNAŃ nr. 202.764 
Konto w P. K. O. Warazawa nr. 8.170 


KOMnOWA SPRZEDaż [UKKU ORAZ U80nnnu PROOUKTOW 


w kraj u i z a 8' r a n i c:, dla cukrowni złączonych w Związ- 
kach Przemysłu LCukrowniczego Rzeczypospolitej Polskiej. 


DZIAŁ ZAKUPU dostarcza IZtuczne nawozy, węlliel, koks, 
worki. kamietl wapienny i inne artykuły 
. dla cukrownictwa i rolnictwa. 


---
>>>
21 


Spis alfabetyczny Świętych pańskich. 


Ahduna Ml;cz. 30 lipca 
.\dama 24 
rudnia 
.\ddajdy 16 
rudnia 
:\duHa B 17 czerwca 
:\fry P. 24 maja i 5 sierpnia 
Agapit.l M. lH siepnia 
Agapita M. 18 sierpnia 
Agaty P. M. .') lutego 
Agnieszki P. M. 21 stycznia 
Arypiny P. M. 2J C.lcrwca 
Albcrta B. m. 21 listopada 
Alhina bisk. 21 listopada 
:\Ieksandra P. 2t lutego 
Aleksandra P. 3 maja 
Aleksandra M. 12 grudnia 
Aleksego Wyzn. 17 lipca 
AlFonsa Lig. 2 sierpnia 
:\lfrcda 3 lipca 
:\lieji 10 stycznia i 21 C7erwca 
.\Iinv 16 czerwca 
Alodji P. M. 22 października 
Alojzego Gonz. 21 czerwca 
Ambrożego B. 7 grudnia 
Amelji 111 C.lcrwca 
:\nastuego P. 27 lutego 
:\nastazego M. 22 stycznia 
Anastazji W. 2h października 
Anatoljus7a M. j lipca 
:\ndrzeja .-\p. JU listopada 
:\ndrzeja B. 4 lute
o 
.'\ndr.zeja 7. A w. 111 IistHpada 
Anil'eta P. M. 17 kwit:tnia 
.\nieli 31 maja 
Anioł{)w Str. 2 paźd7iernika 
Annv Matki N. ."'t P. 26 lipca 
Antoniego Op. 17 stycznia 
Antoniego Pad. U czerwca 
:\ntoni M. 1 marca 
'\I1.lelma B. 21 kwictnia 
Apolonji P. M. Q lutego 
Apolonjusza M. IH kwietnia 
Arkadjusza M. 12 stycznia 
Apolinarego B. 23 lipca 
Arnolda 18 lipca 
Ąrtura B. 6 października 
Atanazego B. 2 maja 
.'\ugusty M. 28 marca 
Augusta 3 sierpnia 
.'\ugustyna fi. 28 sierpnia 
Aurelji P. 25 września 
Aureljusza 16 czerwca 


'I 


Balbiny P. 31 marca 
Baltazara ó stve.znia 
Barbary P. 4 'grudnia 
Bamał..y Ap. Ił czerwca 
Bartłomieja Ap. 24 sierpnia 
Bazylego 14 uzerwca 
Beatv P. 8 marca 
Benedvl...ta Op. 21 marca 
Bcnjamina M. 21 marca 
Bernarda Op. 20 sierpnhl 
Bernardyna S. 20 maja 
Berty 7' lipca 
Bibianny P. 2 grudnia 
Bladyny P. 2 C7erwca 
Blanki 2X listopada 
Błażeja B. M. 3 lutcgo 
Hlażeja M. 29 listopada 
Bogumiła 10 czerwca 
Bogusława B. 22 marca 
Bohda'lla ó lutego i 111 sierpnial 
Bonawcnturv K. 14 lipca 
BoniFacego B. 5 czerwca 
Boniface
o M. 14 maja 
Boże Ciało 3 C.lcrwca 
Bożydara B. :n sierpnia 
Bronisławv P. 3 wr7.cśnia 
Brvnona W. H października 
Bry'ł!idy 'Wd. fol paździt-rnika 
Brygidy P. 1 lutego 
Cecvlji P. ,'t 22 listopada 
Celi'ny " e1'.crwca i 21 paździer. 
('cIsa .l\1ęcz. 28 lipca 
Cenrcgo 2.'i lutego i 3 listop. 
(:yprjana B. 16 września 
Cvrjaka M. 8 sicrpnia 
Cyryla Jer. B. 29 marca 
18 maja 
CLesławR V.". 10 lipca 
CLłl'rdziestu M. 10 marca 


Oama.lel!o Pap. 11. I!rudnia 
Damiana M. 27 wrzcŚ. i 12 kw. 
Daniela M. .
 st....cznia 
Daniela P. 31 lipca 
Dawida K. .
o !!rudnia 
Darjusza M. 19 grudnia 
Delfiny 16 listopada 
Dczydcrego B. 23 maja 
Djonizego b. 16 marca i fi k\\. 
l)jonize
o B. W. Q paździor. 
Domiceli M. 7 maja i fi Hpca 


,
>>>
22 


Dominika W. 4 sierpnia 
Donata H. "I sierpnia 
Donata M. 17 lute
o 
Doroty Panny 6 lutego 
[)yd
ka' Wyzn. 13 ,lis,tiopada 
I hicń ZadUSZ'DY 2 listopada 


Edmunda B. 16 listopada 
"'dwarda Kr. U paźd7iernika 
Edyty 5 grudnia 
Eleonory P. 21 lutego 
E1igjusz.a H. I grudnia 
Elżbiety Kr. Wd. 8 lipca 
Elżbiety 5 listopa:da 
Hżhicty K. W. 19 listopada 
Emanuela 26 m
ca 
Emeryka 4 listopada 
Emilji 22 m'lrca i 30 czerwca 
Emilj'ana B. I l wr7-cśnia i kit. 
Emiljanny M. 20 ozerwc 
Emmv 19 kwietnia 
Era.zma B. 3 ozerwca i 25 list. 
ETnesta 12 stvc,nia i 7 listop. 
Eryka Kr. M. 18 maja 
Estery 18 listopada 
Eufemji M. 20 marca 
Eucharjusza B. 20 lutego 
Eufrozyny p, j WT7-c8Dia 
16.go marct\ 
ElI!!cnji P. 15 grudnia 
ł:ugenjusza 4 stycznia. 211.go 
marca i I r; listopada 
Eulalji P. M. 12 lute,go 
Eustachjusza M. 211 wrreśnia 
EU7.ebji P. M. 20 października 
Euy.ebjus7-a B. M. 16 grudnia 
Euwbjusza Kap. W. 14 sierp. 
EU7.cbjusza M. .':i marca 
Ewarysta P. 26 pa7d7.icrni\..a 
Ewy 24 
rodnia 
Eu
chjc
 PrOT. 111 kwietnia 


Fahjana M. 20 stvanilf 
Faustyna M. 15 lutcj:!o 
Felicjana M. 9 czerwca 
Feli cyny 1'v\. 23 Iistopad1ł 
Feliksa Pap. 30 maja 
Feliksa K. 14 'Itycznia 
Feliksa Kapuc. Ik maj iI 
Fcliksa Walcz. 20 listopada 
Ferdynanda KT. 30 maj1l' 
Fidclisa Kapuc. 24 kwietnia 
Filipa Apost. 1 molja 
Filipa. Ncreus.r.a 26 maia 
Filipa Benie. 23 sierpni.a 


J:"iliherta 23 sieronia 
Filomeny 21 marca i 5 lipca 
Flawiana M. 17 lutego 
Flawji P. 5 października 
Flawjus,za M. 22 czerwca 
Florentcgo W. .
 stycznia 
Florentyny P. 20 czerwca 
Flory 29 lipca 
FloTjana Męo.r.. 4 maja 
Fortunata Ka-put. l ozerwca 
Franciszka Bor. 10 paźdYier. 
Franciszka ił Paulo 2 kwietnia 
FranciS:1'Jka Ksaw. 3 
rudnia 
Franciszka Sal. 29 styC7Ilia 
Francis,.li Wd. 9 marca 
Frvdcryka 5 marca 


II 


Gahrje\.a Arch. II; marca 
Gawła O. 16 października 
Gastona 6 lutcgo 
Gedeonl 18 czerwca 
Genowefv P. 3 stycznia 
Gerarda 24 września 
Gcrmana B. W. 28 maja 
(;ertrudv 17 marca 
(;erwa7.ego M. II) c.r.crwca 
Gilherta 4 lutego 
.;izcli ., maja 
Gotfrvda 13 stycznia 
Grzegorza B. 4 styc.znia 
GTzegoua Naz. Q ma,ia 
Gue
{)r.za P. 12 marca 
Grzegorza Vn. P. 25 maja 
GrzeJ;!orJ:a P. 16 lute
o 
Custawa 
 sierpnia 
Gwidona 11 wr7e.'inia 


l, 
I 


Hdcnv Ces. 2 marca 
ł1clenv Król. 22 maja 
Heleny W. M.31 lipca 
Hcljodora M. 3 lipca 
Henryka 11) styc7Ilia i Jl Hp(
(\ 
Henryka Ces. 1.'i lipca 
HCTmene,gildy Kr. 13 kwietl'lia 
Hieronima Do"'- IKośc. .
o.I!O 
wTześnia 
Hegina Pap. M. I I styc:I'.nia 
HilareJ;!o Dok. "- 14 styC7.nia 
Hi1arjona Op. 11 paździcrnik.l 
Hi1trudv P. 14 wrzeŚi11ia 
Hipolita M. 30 styc.r.. i 13 sierp. 
Honoraty P. 11 stycrnia 
Hubcrta P. 3 listopada 
Hu
ona R. l kwietnia
>>>
Id\" Panny U kwietnia 
Idy z. T.' 5 li:ootopada 
Id;r.ic
o Op: I września 
Ifi
enji 21. wrzcśnia 
Ignacego łt I lutego 
l
naccJ!() I.ojoli W. 31 lipca 
Ildefonsa li. v..'. 23 stycznia 
Imicnia .Jezusa 2 stycznia 
[mienia Marji 12 września 
InocenteJ!o 1'. 2H lipca 
Trencus:ra M. 25 marca 
Ireny Panny .'i kwiet. i ;W paź. 
Irmy 24 J!rudnia 
Irwin
. P. 24 
rudnia 
h\fJna "'-. .\1. IQ maja 
I.lllaka 3 czcrwca 
l.la:hcli 15 marca i 3 WTlcśn:a 
Izvdora H. 4 kwietnia 
I;r."dora Oracza 10 ma-ia 
I z
.dora B. 2 lutc
o . 


Jada WYLn. 17 sierpnia 
Jacka M. II wr:rcśnia 
.1adwiJ!i Wc!. 17 paźd7icrnika 
.Jakóba St. I C:fcrwca 
Jak6ba Ap. I' maja 
.lakc')ba _ Apost. 25 lipca 
.Jana Złotoust. 17 styc;r.nia 
Jana Matt. v..'. H luteJ!o 
.Jana .l Dukli I paźdJ"icrnika 
.Jana Jałm. 14 st\'c.lnia 
.Jana Hoj;e
() 8 marca 
.Jana woleju 6 maja 
Jana Ncpom. ]6 maja 
Jana f'hr;r.c. 24 cJ"erwCII 
Jana M. 16 i 2b czerwca 
Ja'lla Gwalhcrta B lipca 
.Jana KantcJ!o 20 paźdz;nnik.t 
.Jana kap., v.... 28 marca 
.Jana od Krzyża 2... listopaga 
Jana Ewang. 27 grudnill 
Jana M«;c.l. 7 wr:rcśnia 
Januarjus.za H. M. 19 wrLcśnia 
Jcr:rego B. M. 23 kwietnia 
Jędrzeja Hl. 16 maja 
Joanny Wd. 24 maja 
Joanny hemiot 21 s.ierpnia 
Joaohima Ojca 
. M. 1'. 16 
lIicrpnia 
Jolanh. Bł. 15 czcrwca 
Jowit
: Ml;o. 15 luteJ!o 
J{Jzcfa Ohl. l\.. M. P. 19 marca 
.JóF.cfa "'-al as. W
 -ł lipca 
J&Zda z :\rym. f117 marca 



3 


.l1.)zefa " Kupcrt. IH wUe8nia 
Ji)zefata 14 listopada 
Judy Ap. 28 października 
Judyty Wd. 14 listopada 
Juljana fi stycznia 
Juljana M. 16 i 27 lutej;!o 
.luljana P. 16 lutego 
Julji P. M. 22 maja 
.lulity P. M. 20 czerw. i j() lip 
.Juljusza 19 sierpnia 
JuljusJ:a P. 12 kwietnia 
Justusa 28 lutc
o 
Justyna fil. 14 kwietnia 
.Justynia'lla B. 5 września 


II 


Kaspra 6 stycznia 
Kaja 22 kwictnia 
Kajetana W. 7 sierpnia 
Kaliksta Pap. 14 października 
Kamil\a W. 18 lipca 
Karola Borom. 4 listopada 
Karola C. 28 stycznia 
Kassjana U sierpnia 
KassjusJ"a M. 15 maja 
Katarzyny :r I{. U luteJ!o 
Katarzvno.' Sen. 30 kwietnia 
Katarzyny P. M. 25 listop"da 
Katauvnv S:rw. l2 marca 
Kat. śv,.. Piotra w Ant. 22 lut. 
Kazimicr:ra Kr. 4 marca 
Kiljana li. H lipca 
Klary P. 11 sierpnia 
Klaudjus:ra B. 6 sicrpni{l 
Klemensa Pap. 23 listopada 
"'-Icmcnsa H. U marca 
Kleopatry 211 paźd
crnila 
Kleta M. 26 kwietllla 
Klotvld\" Kr. 3 czerwca 
Kon
taricji P. M. lH lutego 
.ł....onstanteJ;!o W. 11 marca 
Konrada Wyzn. 19 lutego 
Konrada Hisk. 26 ,listopada 
Korduli P. 22 pawziernika 
Kornelji M. 31 marca 
Kosmv M. 27 września 
Krescencji 15 czerwca 
Kresee'llcjlL';za 27 czerwca 
Kryspina i Kryspiniana 2.'i pai.. 
Krvstvnv P. 13 marca i 24 lipca 
K..ysztoia M. 2.'i lipca 
Ksawerego 3 J!rudnia 
Kunegundy Ces. j marca 
Kunegundy Kr. 24 lipca 
K wirynIl Męcz. 30 marca
>>>
24 / 
Ldmbe/ta 16 kwietnia 
Larga M 8 Sierpnia 
Leandra R. 27 lutcgo 
L L"J'kadj i P. I) grudnia 
Leona R. 20 lutego i 14 marca 
Leona J. Pap. 11 kwietnia 
Le011a n. Pap. 3 lipca 
Leonarda Wvzn. ti listopada 
Lconcjuzsa H. B stycznia 
Leonidasa M. 2H styc:łJnia 
T.eonilji P. M. 15 marca 
Leopolda W. 15 marca i 15 list. 
Lipusa 23 wueśnia 
Longina M. 15 marca 
J ucjana 7 stycznia 
Lucyny P. 30 czerwca 
Lucyny 17 paźdJ:icrnika 
Lucjusza 11 lutcgo 
Ludgardy P. Iti C7erwca 
Ludgara' B. 2ti marca 
Ludomira 3 pa;d7icrnika 
Ludwika Kr. 2.'i sierpnia 
Ludwika W. 12 lutego 
Ludwiki P. 1.') kwietni,a 


Łarlysława z Giel. 25 wr.zc
l1ia 
ł.azarza R. ł I lutego i I 7,grud. 
tucji Panny 13 grudnia 
tukas.za Ew. IR października 


Macieja .\post. 24 lutego 
Magdaleny 27 maja 
Makarego 2 stycmia i 29 lut. 
Malwiny 4 maja 
Maksyma M. 1.') maja 
MaksymiljanA B. 12 październ. 
Małgorzaty Kr. w«;g. 1.l lipca 
Małgorzaty Kr. sz. HI czerwca 
Mansweta R. 21'1 list. i 19 lutego 
Marcelego P. 11) stycznia 
Marceli W d. 3\ stye7nia 
Marce'ina P. lR czerwca 
Marceliny M. 26 kwietni.a 
Mareja-nnv 9 stvemia 
Marty 2() lipca' 
Martyny P. M. .
 stycznia 
Marjana ł.. 19 sierpnia 
Marji Klcof. Q kwietnia 
Marji Magd. de Panis 29 ma.ia 
Marji MaJ.!daleny w Jerozolimie 
22 lipca 
Marty P. 20 października 
Marjusza 19 stycznia 
Marka 24 marca i IH c:rerwca 
J"'.ateusJ'a 11) kwietnia 


:1 
I 



htyldy Kr. H marca 
.l\.1aura 15 stve7nia i 2.1 listo, 
pada . 
Maurycego M. 22 rze.
niol 
Maurvljusza 13 wrześnill 
Metodego H. I lipnI 
,\\clanji P. M. 17 lutego 
,\\clchiora 6 stycTnia 
Michała Arch. 29 września 
1\1 ichała B. W. 23 maja 
Mikołaja z 1'01. 10 września 
.'v\il..ołAJa B. ó grudnia 
Mirona M. 17 grudnia 
MłodJ:iank6w 2R grudnia 
Modcsta M. 15 CT.{'rw. i 12 
ty. 
cznia 
Modesty P. 13 marca 
Moniki' W. 4 maja 

. krwi Ch. P. I lipclI 
NarcY711 R. 29 pahl7icrnil..a 
Nllrod7.. Chrystusa 1'. 25 grud. 
Narodzenie NMP. H wryc'śnia 
Natalji Panny 27 lipca 
Nawiedzcnie 'NMP. 2 lipca 
"awr. św. Pawła 2.'i stvc:mia 

MP. AnicIs. 2 sierpnia 
NMP. Roles. 15 września 
"MI'. Id ....-yk. niewolnik,',\\' 24 
września 
"iepok. Serca '\IM 1'. 17 \\r
e- 
śnia 
"MI'. Jasnogórskiej 26 !łierpni 
"lMP. ł.as'k. I' maja 
NMT'. Loret. lU grudnia 
NMP. Rói:ań. I paźd7ierni.ka 
NMP. 
niej; 5 sierpnia 
"lMP. Szka'P!. 16 lipca 
"1apoleona 15 sienmia 
Nazarjusza R. 28 lipca 
Nestora R. M. 26 luteJ!o 

icefora B. U marca 

iepok. PocJ:. NMP. H gn.dnia 
'\Iikodema M. lS wr7Cśnill 
Norherta H. Ii e7erwcII 
OhrJ:CJ'. I'ańskic (:\,;. R. 1 stvcz. 
Ohjaw. '\IM!'. w Lurdc'i 11 lu. 
tel!O 
(kzekiwanie ,\,."\'\1'. IX grudnia 
OczyszcTcnic NMP. ) luel!o 
Odona H. lR listopad., 
Ofiar. NMP. 21 listopada 
Olimpji 26 JIlarca 
Olimpjuszalln paźdJ'icrnika 
Olimpjusza
. 12 czerwca
>>>
.. 


II 


" 
ZJEDNOCZONE FABRYKI MASZYN 
dawniej A. VENTZKI, BLUMWE I P.TERS, SP. AKC. 
I\dres tel..graticzny; U N 11\ Ci R U I) Z 11\ D z - 1ele'.: 924. :125. 926. 927. 
(1000 pracownlk6w). 
poleca wyroby C E N T R A L I . _ · . I 
w Grudziądzu (dawn. Fabryka ... 
A. Ventzki) do najnowszych wy- ... 
magań rolnictwa zastosowane _ · I 
oryginalne VENTZKIE'GO . · 
PI.UGI, BRONY, KULTYWATORY, SIEWNIKI, DOI.O- 
WNIKI, ZIEMNIACJ:ARKI, P.RNIKI I t. p. 
.lAKO NOWOŚCI 
I POGI.IliBIACZ LEM' ESZOWY "I D E A 1. 11 do 2-wantwowe' 
orki, L t6ry w za
tosowaniu do pługów "CorreU"NNC 3/5 
i ,.Zwyciężca" TR 10/15 daje sprawną uprawę ziemi 
podług teorji dora Burmestra (wzór użytkowy nr. 575) 
WI.ÓKI, własnego pomysłu (wzór użytkowy nr. 567) - - - - - 
BRONKI, przyczepne do pługów, C3I.IIiBOSZE do okopowych 
PIELNIKI konne wielorzędowe. własnego systemu, znaku PŁN. 
SIEWNIKI małe ręczne pod nazwą "Turboręczny", - - - - - - 
SIEWNICZKI taczkowe do saletry 2-rzędowe, "Meteor - Unia". 
SIEWNIKI do sztucznych nawozów "UNIA S N 2" 2, 7.ł!1 i 3 mtr. 
SIEWNIKI specialne do redlinowo-kupkowego wysiewu. bura- 
k6w (pat. Nr. 5332 znak ochro 716, 717, 718" - - - - - . 
NOWE TIliPE REDLICE 
słonione do siewników (patent w kraju 
i zagranicą). - - - - - - - . - - - - - - - - - - - - - - - - 


Na :lądanie wysyłamy prospekty' 


Wyroby nasze nllbywat motna we wszystkich Syn- 
dykató'lch, Sp61dzlelnlach Rolnlczo.H...dlowych I u 
wszystkich firm, handlujących m.sz)naml rolnlcz.ml 


-
>>>
1- 


I 


" 


" 
ZJEDNOCZONE FABRYKI MASZYN TOW. AKC. 
ODDZIAł. CHEł.MNO 
dawniej R. PETERS 
Telefo.. Chełm..o 20 - Adr. lelegr. I Unia Chełm..o 
(300 pracow..lk6wł 



 


-- 


---- 


fABRYKA luzyn ROLftUZYCH i ODLEWniA ŻELAZA 


poleca swe wyroby. jako to: 
wla,..le do czyszczenia zboia - - - - - - - 
mł...kl do sortowania zboża - - - - - - - 
młocar..le szerokomłotne. kolcowe i bijakowe. 
ma..e:l:e łukowe i ochronne - - - - - - - - 
sleczkar..le bębnowe do zapędu ręcznego, ma- 
neiowego i parowego - - - - - - - - - 
siekacze do buraków, bębnowe i tarczowe - - 
siekacze do zielonej paszy. system toporowy, 
opełacze "E.akl" jednokonne do obróbki zboża 
i buraków 3-, 4- i S-rzędowe - - - - - - 
slew..lkl do koniczyny taczk., syst. szczoteczkowy, 
ule amerykańskie ,.Dadanta Blatta" - - - - - 
W.ko..uJe !tO:l:e do opełana "Deh..ego" 
:_: I I.....ch syslem6w, według wzor6w 1-: 
- 


Wielkie Warsztaty Reparacyjne 
w.ko..u;ą reparacje wszelkich maszy.. rol..l- 
cz.ch, specJ. lokomobil I młocarń parowych. 


Wypołyczalnla plUgów parowYch 


ł' 


I 
I 
.1 


4 


, 
, 


I 
,
>>>
Opata B. -ł- c.tcrw
'a 
Ottona Misk. 24 hpca 
Ottona M. 16 stycznia 
Otylji P. M. n grudnia 


. 


Pankraccgo 12 maja 
P.a.ntalona M. 27 li pc " 
Paschalisa 17 maja 
Parysa :; sierpnia 
Patrycjusza 17 l!'arcII 
Paulina B. 22 czerwca 
Pauli Wdowy 26 stycznia 
I)awla M. 26 czerwca i 17 sierp. 
PawIa I. Pusto 1.'; stycznia 
Pawła Ap. 29 c.terwca 
Pawła od krz. 28 kwictnia 
Pelagji M. H paidziemika 
Pelagji p. II lipca 
Petroneli 31 maja 
I)ięć hlizn. św. Franc. 18 wrz. 
Pięciu hr. męcz. 11 listopada 
Piotra B. M. 26 listopada 
I)iotra Chryz. 4 grudnia 
Piotra Damiana 23 lutego 
Piutra NolaS'ki 31 stycznill 
Piotra M. 2Q kwictnia 
Piotra .\p. 2(1 c.terwoa 
Piotra Celcst. 19 maja 
Piotra w okowo I si
rpnia 
I)iutra .t ."Ikant. II) paźdJ:iern. 
I'iusa V. Pap. .=; maja 
Piu
a I. P. M. I I lipca 
Plaeyda M. .'; października 
1)laeydy P. I I października . 
Podw. św. Kuyża 14 wrzeŚIua 
Polikarpa R. M. 26 stvc:r.nia 
Popielec 17 lutcgo 
Porfirego .!h lutego 
Praksedy P. 21 czerwoa 
Prokopa M. 27 lutcgo i 4 lipca 
Prdbusa l.'; marca i 11 pajdz. 
Prospcra H. 25 C7erwca 
Prota M. I I września 
Pn)tazego 19 C7.erwea 
Pryski 18 styc;rnia 
Przcmienienic Pańskie 6 sierp. 
Przenicsicnic św. Stanisława B. 
28 września 
Pr;r.cniesicnie św. \Vojcieeha :W 
października 
Przeniesienie relikwji św. Ka- 
:/Iimierza 27 sierpnia 
Ptolomeusza B. 24 sicqmia 
Pułcł1erji P. III wrześ. i 7 lipca 


25 


" 


Rafała .\wh. 24 pażdLiernrka 
Rajmunda W. 31 sierpnia 
Rajmunda 23 stycmia 
Raula 21 paźdJ:iernika 
Reginy P. 7 września. . . 
RemigjusJ"a B. 1 pazdzlCl"Illka 
Roherta Opata 7 czerwca i 17 
kwietnia 
Rocha Wyzn. 16 sierpnia 
Romana Opata 28 lutego 
Romana B. M. 23 paździen,ika 
Rom'IIlY Panny 23 lutogo 
Romualda Opata 7 lutego 
RO!!iera .
() grudnia 
Rozalii P. 4 września 
Ru.tesłank' .\p. 15 lipca 
Rudolf" 17 kwietnia 
Rl'fa M. 2R listopada 
Rufinv \V
. r.n. II) sierpnw 
Rufinv P. JI iscrpnia 
Rupe..rta B. 27 m'lroa 
Ry.goherta B. Vv'. 4 styczni. 
Rvszarda B. J kwietnio 
Rysz'lrda krÓl. 7 lute!:!" 
Sab,' B. li lutegu 
Sab,' Opota j 
ruun;a 
Sahlnv W. 11 lipca 
Sahtnlana M. 7 l.Wf\\ ca 
Saihinv M. 27 paid.t. i 29 SICrp. 
Solomci Panny f7 listupada . 
Samuel 17 luteJ!o i 211 sierpma 
Saturnina M. 27 listopada 
Saturnina P. M. 4 czerwca 
Sawiny P. ]0 stycr.nia 
Scholastyki P. 111 luteJ!u 
Ścięcic 
łowy -iw. .lana Chrz. 
21) sierpnia 
Scbastjana M. 20 stycr.nill . 
Serafina W. 12 pa7dziernika 
Serafiny l'. 
) lipcn 
Serapi()na W. M. 14 lis.tfpada 
Serca Jczusow. I I crerwca 
Scrgjus;ra' M. 24 lutego 
Scrwllccgo B. U maj
 . 
Serwiljana M. 20 kWletma 
Scwcrvno H. M. 23 paidz. 
SewcrYna Op. H stycmia 
.'\iedm: hol. N MI' 26 marca 
Siedm. hraci śp. 10 lipca 
Sokratesa 19 kwietnia 
Sotera Pap. 22 kwietnia 
StanL
łl\Jwa B. R maja 
Stanisława Kostki U Iistu.pdJa 
Stefana Kr. W. 2 \I r;reśni.
>>>
26 


Stefana M, 22 listop. i 2 sicrp. 
StoI. św. Piona w Ant. .!.1. lut. 
Sulpicjusza M. 211 kwietnia 
Svkstusa III. P. 28 marca 
Sylwana 10 lutego 
Svlwcrjusza 211 czerwca 
Sylwestra 1', ]1 grudnia 
S\"1TIc(]na H. 18 lute
o 
Symforjana M. 21 sierpnia 
Szczepana M. M. 26 grudnia 
Szymona SI. 5 stycznia . 
Szymona Ap. 28 pai.lh'iernika. 
Szym'Ona H. IH lutego 
Szymuna z Lipnicy IH lipca 
Świętej Rodz. 26 styc
ia 
Tacjana M. Iti marca 
Tadcus7a Ap. 2H paithicmika 
Tckli M, 26 marca 
Tdesfora P. 5 styc/.llia 
Tcnhalda P. 1 lipca 
rcodora M. 9 list. i 7 stycz. 
Teodor-. M, 1 kwict. i'l wrześ. 
Teodo"Ji P. 2, marca 
TeQfila 6 lutc
o i 211 grudnia 
Teofila H stvcmia i .'i marca 
Teresy l. i.'i pa:7d:ticrnika 
Tomasza z .\kw. 7 marca 
Tomasza Ap. 21 grudnia 
romasza Kant, 21) gm.dniA 
Trójcy św. ,\(I maja 
Tuech KrMi II stvcLllia 
Tvmoteusza B. M: 24 stvc7.a1ia 
Tytusa H. 4 stycmia . 


I' rbana Pap. 25 maja 
Urbana H. 16 maja 
t :rszuli Panny 21 pa;dziern. 
\lIryka 4 lipca 
( T rsm;! .\11 lipca 


Wacław'l Kr«".la 2H wr:teśnia 
Walcrji Panny () grudni« 
WaJcrji M. 5 czerwca 
Walerego 15 grudnia 
Walerego M. 12 września 
Walerjana B. 14 kwietnia 
\\. altna 2 maja 


\\- alcntego ..... M. 14 lutcJ.,19 
Walentyny 15 lipca 
Wawrzyńca H. W. 5 Wu.c
niR 
Weroniki P. 13 styoznia 
Wielkanoc 10 kwietnia 
Wiktora M. 25 lut. i 10 !J\arca 
Wiktora H. M. 21 lipca 
Wiktora H. 17 października 
Wiktorji P. 23 grudnia 
Wilhelma 10 stycznia i 28 maj 
WilhelmA Op. 6 kwietnia 
Winccntcgo Perrer. 
'. .'i kw. 
Wincentego KadI. H marc.. 
\Vinccnte
() H. 20 marca 
Winccntcgo M. 22 styc/.nia 
Wincentego il Paulo 19 lipca 
Wirgiljus/.II R. M. 27 listopada 
Wirginji i listopa-dn 
\\-'iła 15 c:tcrwca 
Witali sa M. 21\ kwiet. i 4 list. 
\'v.ladyslawa Kr. 27 cJ'erwca 
Wnichow"il(cic :-.IMP. 15 sierp. 
Wojciccha B. M. 23 kwietnia 
Wołframa M. 10 marca 
Ws:tystkich Świętvch 1 Ii..'łtop. 


Zacharjusza .'i listo'pada 
Zacharjus7a Pr. Ó wr:teśnia 
Zaśluhinv N M 1'. 23 stvO"/.niK 
Zefirynv P. 26 sierpnia' 
Zenajdv 1'. M. 5 czerwca 
Zenajdy Pann
 11 pKźd7ie,.n. 
Zcnohjusz.a 22 grudnia 
Zenohji H. .}O października 
Zenona 12 kwiet. i 23 C7.erw. 
Zenona Żol. 22 grudnia 
Zesł. Ducha św. 23 maja 
Znalcz. Krzyża św. .} maja 
Znale,z. relikwi św. SJ'czepaJłft 
3 
ierpnia 
/,,{)fji 15 maja 
Zofji M. lH września 
Zuzanny M. 24 maja 
Zuzanny P. 11 sierpnia 
Zwiastowanic NMP. 25 marca 
Lvgmunta Kr. 2 maja 
ZYl!frydy H. 25 lut
o 


--
>>>
21 


Kalendarz na rok zwvczajn» 
(365'. dni) 1929. 
1. Rok 1929 ery chrzeicijańskiej. 


Rachuba czasu czyli era chrześcijańs
a liczy lata od Narodzenia 
Jezusa Chry.tusa i rozpoczyna się z dniem l stycznia we wtorek. Rok 
1979 jest rokiem zwyczajnym i liczy 365 dni, t. j, ,52 tygodnie i l dzień. 
W tym rolłłl I 
wiosna rozpoczyna się 21 marca o godzinie 4-tej rano; 
lato rozpoczyna się 21 czerwca o godzinie 23-ciej; 
jesień rozpoczyna się 23 września o godzinie 14-tej; 
zima rozpoczyna się 22 IZrudnia o godzinie 9-tej rano, 
Kołcl61 grecki, Liczy lata według ery bizantyńskiel, od 5tWO- 
nenia nnata, t. j. od 1 września 5509 przed narodzeniem Chrystu.a Pana. 
RosJanie. Także liczyl; według powyższej rachuby aż do Piotu 
W. Od początku l8-go wieku mają nasz rok; 12 czerwca 1923 za- 
prowadzono i w Rosji kalendarz gregorjański. 
Rusini. Tr...ymają się kłllendarza juljaćskiego. który jest o 13 dni 
,,6tnieisr.y. A więc 14 stycznia 1929 jest u nich l stycznia 1929. 
:iydzl. Liczą lata od stworzenia świał;1. Mianowicie rok swój 
zaczd' dnia 15 września 1928. Jest to rok przestępny o 385 dniach' 
w dniu 5 października zacznie .ię ich 5690 rok zwykły o 352 dniach. 
Wiedziet trzeba. że żyd:zi mają rok księżycowy. 
Arabowie, Persowie. Turcy. I inni wyznawcy Mahometa 
lic
ą lata od wędrówki Mahometa z Mekki do Medyny; wędr6wkę tę 
i rachubę zawią Hidżret. W dniu 20 czerwca 1928 zaczcli 1347 rok, 
a 9 czerw
a lm :uczną 1348 rok Poprzedni jest rokiem zwykłym 
o 354 dniach, a nasłępn, zwykłym także 0.354 dniach. 
2. Odmiana kSlttiycowa. 
. Nów, fi Pierwsza kwadra, (:j) Pełnia, ł Ostatoia kwadra. 
3. Zatmlenla w roku 1928. 


Rok 1929 jest wyjątkowo ubogi w zaćmienia. 
dwa załmienia słońca będą wid1iane na kuli ziemskiej, 
niema w.tym roku. 
Pierwsze zaćmienie słońca je
t całkowite, niewidzialne w Europie. 
Zja wisko to nastąpi w dniu Ił maja w godzinach porannych i będzie 
widzialne w południowej Afryce. Indyjskim Oceanie. Indjach, Chinach. 
Japonji i Australtt 
Drugie zatmienie słońca z dnia 1 listopada je.t piarścipniem. 
w Europie widzialne jako częściowe. Pas widzialności obejmuje 'rod- 
kową i zachodnią Europę i Afrykę. W Polsce nie będzie to zjawisko 
efektownem, IZdyż tylko w,ski skrawek tarczy słonecznej będzie zakryty 
przez księżyc. Początek zatmienia w Poznaniu 12 g. 5 m. koniec 12 11. 
48 m. Początek zątmienia w Toruniu 12 g. 4 m. koniec 12 g. 44... 
Zakryty zostanie skrawek słońca o szerokości 0.04 średnicy słońca w pra- 
wej dolnej części tarczy słonecznej. Zatmienie to nie uzbroionem okiem 
trudna będzie do zaobserwowania. 


Mianowicie tylko 
zaćmieil księżyca 


---
>>>
28 


I Rok Popielec Wielka- I Zielone Boże Ciało I Niedziela 
noc Swiątki l Adwent. 
1929 13 luteIlo 31 mu" /19 maja 30 maja l grudnia 
1930 5 marca 20 kwietnia 8 czerwca 19 maja 30 listopada 
1931 18 lutego 5 kwietnia 24 maja 4 czerwca 29 listopada 
1932 10 lutego 27 marca 15 maja 26 maja 27 listopade 
1933 ] marca 16 kwietnia 4 czerwca ] 5 czerwca 3 grudnia 
1934 ] 4 lutego l kwietnia 20 maja 11 maja 2 grudnia 
1935 6 marca 21 kwietnia 9 czerwca 120 czerwca l grudnia 


4. Tablica łwllll ruchomwch. 


s. W Polsce u.nane ur...dowo śwl..la. 
Nowy Rok - l stycznia. 

wilito T,.zecb K,.óli - 6 styczniił_ 
Motki Botlki.j Q,.omn. - 2 1utego_ 
11. $wilito WI.,klll/nocy - l kwietnia. 
Matki Br sic. K,.. Ko,.. PoitIk. - 3 maja. 
Wn/
bowtJtqplllni. PońlJk/
 - 2 maja. 
II. .swl(to Zifll. .swiqtek - 20 maja. 
Solll Cialo - 30 maja. 
.sw. Ap. Piotra i Pawio - 29 czerwca 
Wniebowzi.cie N.M.P. - 15 .ierpnia 
Wtlzytltklcb Swif(tycb - l listopada. 
NiepokolonfIgo Poczfclo N M. P. - 
8 grudnia. 
Pi.rwsz
 i d,.ugie 3wlłtO Buł.go Na- 
rodzllnie - 25 i 20 grudnill_ 


6. Such. dni. 
Suche dni w roku bieżącym przypadają: 
na wiosnę -- 20. U, 23 lutego 
w lecie - 22. 24. 25 maja 
w jesieni - 18, 20, 21 września 
w zimie - 18, 20. 21 grudnia
>>>
29 


all::::IIII::::IIII::::IIII::::lIII::::IIII::::IIII::::IIII::::1111::::1111::::1111::::1111::::1111::::1111::::1111::::1111::::1I1I::::IIII::::IIII::::IIII::::IIII::::IIII:::lII
 
-= N ajtaniej kupujesz "-' 

 
 
narzędzia rolnicze, widly, lopaty, 

 = 
 , : : 
 _ ' _ - ::
:
:
::

:7: 
Wylęgarnie i 'Wycho'Walnie .. B U C H E Y E .. 
K 'W firmiel 
I Tow. Handlowo - Przemysłowe 


da'Wniej C. B. DIETRICH i SYN z o. p. 


Tel. 704. 2. 


TORUŃ 


Szeroka 35 


ft 

II::::IIII::::IIII::::IIII::::IIU::::IIII::::IIII::::IIII::::IIII::::1111::::1111::::1111::::1111::::1111::::1111::::1111::::1111::::1111::::IIII::::IIII::::lIII::::llil::::II
 



11II1II'1I1I1n1l1l1ll'1I11I1I111II1I'111I1II11I1II1'1I1I1I1111I11I'IIIIIIIIIIIIII'JlIIIIIIIIIIII'JlIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIIIIII'IIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIIIIIII'IIIIIII
 
; =_ - _ - Katdy rozumny gospodarz wieishi ; = _ = 
 
wie, że dobrze gospodarować i dojść do zamożności 
==_ = = _ _ = może tylko ten. kto zna zawtd rolniczy, jak również, . =_ _ ==_ 
 
:te najlepszem i najbardziej dostępne m źródłem wiedzy 
zawodowej dla rolnika jest 
= _ = książka rolnicza. = _ = 
In8tytucją, która udziela bezpłatnie fachowych informacij o książ- 

 ce rolniczej. zestawia bibljoteki rolnicze na dogodnych warun- 
 

 _ - kach, posiada wszystkie istniejące książki rolnicze oraz wysyła 1 _ 
na żądanie nil wieś pocztą i t. d. i t. d. jest 

 
 
i KSIĘGARNIA ROLNICZA i 

 5 

 T owarzy.twa O.wiaty Rolniczej 
 

 w Warszawie, ul. Nowy-Świat 35. 
 
* 
 
I Żądajcie katalogów. które wysyła się na każde żądanie I 
! bezpłatnie! ! 
= = 

11"'1I'111I"'1II1111'lIl/IlllllIllIłillllllll/lll"IIIIIIIIIIIII"II"'11111"'''IIIIIIIIII'''IłiIIllIIIIIIIl'''IIIIIIIIIII''II'''llIIlllIłilll'''IIIIIII''lIlIn
>>>
.::!łłUIIIIIIIIIIIIIIUIIIIIIIIUIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIUIIIIIIIIII 11111.1111111111 1 111111111111111111111111111111111 1 111111111111111 1 11111111111111 IltlllIlllIllI ."IIIIIIIIIi:. 


IIII"II'IIIIIIIIIII"II'lłllllllllllllllllllllllllllllll 111"11111111111 ,11111111111111,:,111111111111111 :111111111111111 :IIIIIIIIIIIIII::IIIIIIIIIIIIII::IIIII"

 


 ¥H 
(! Jaka omrlYmia róini[a IJ
 
.-:......".....".'...'.'.....".'-....,--. Ij 
, l) 
" 
, 


30 


{
 


{I 


,== 
=3 
j} 
"1 


Płot z siatki drucianej i z słupkami 
telaznemi nietylko że estetyczniej 
wygląda. lecz pozatem jest trwal. 
szy i tańszy od płotu drewnianego! 



 


Służymy rad, fachow,:i wysyłamy 
cenniki bezpłatnie. 


HI MATUSZEWSKI i S-ka 


Fabryka siatek druc., tkanin mł!'talowych, 
ochraniaczy do drzew itp. 


SpecjaIDo'
: 


Kompletne 


par kan y ! 


POZNAŃ. św. Marcina 45a tuż p. ul. Gwarnej 
\
 T.I.lo. 2401.. Tel.fon 2401. 
€
 =;i 


Ulllltlłllllllllllllll:II1III"III1II1: I IIIIIIIIIIIIIIII I ,IIIIIIIIIIIIII, 1 11I111111111111: 1 1111111111111111 1 '""1111111111' 1 1111111111111111111111111111111::1111/ ,,
 - 
:111111"'1111'111111111111111 ""lIlIIIIliii 11I1I11I1I,lIlaI IIIIUIIIIIIII II 111111111111111 I'IIIIIIIIUI,II 1111111111..11.' 111111I1I11I1111111I11II,ullll 1'11111111"" 


, 


j
>>>
31 


- 
PRZEPOWIEDNIE POGODY , 
1-11 zimno. 11-18' śni"g. 19 STYCZE.N 
zimno potem jasno i mro1no. 
24-26 de.zcz. potem do koń- Dla dni 31 
ca ponuro. 
Swięta lLościoła rzymsko-katol. O! I SŁOŃCE KSIĘ2YC 

 - wschód r.ac hód wschód I z"chód 
g. m. g. m. g
 _ m._g. m. 
l W No.
 Roll Miecz. ---r-- - - I 
1 S Makarego w. 11 8-14 15-54 22-52 11-14 
.1 C Genowefy panny 5 8-13 15-58 2-15 : 12-22 
4 P Tytusa b., Eugen. b. 10 6-10 16-04 7-30 15-15 
5 S Telesfora p. męcz. 15 8-07 16-11 10-03 20-58 
- 20 8-02 16-19 11--0 2 -03 
6 N ŚW. TI'&. KI'.1i 25 1 7-56 !6-26 16-19, 7-54 
7 P Lucjana m., Juli. 30 7-48 16-35 21-53 9-51 
8 W Seweryna opata I 
9 S Marciannv p. .
 ' OIugośf I przy- 
le C Agatona p. Wilh. b. a. dnia I było 
11 P Hygin8 p., męcz. I g. m. I g. m. 
12 S Arkadjusza męcz. d 2 

 l 7-49 O-S . 11 
13 N Gotfryda i Leon. 5 7-S4 0-10 
14 P Eufrozyny p. 10 8- 4 0-20 t 18 
15 W Pawła I. pustelnika 15 8-13 O-l5 
16 S Marcel. p., Młodz. 20 8-27 O 43 
 . 2S 
17 C Antoniego op. 25 8-42 0-S8 
18 P Kat. św Piotra 30 9-0 1-16 
19 S Ferdyn.. Henryka 
- 1""lhdllllllftdllllhlll1lll1l
lllIIllllll"mlllllllll 
20 N Fabiana i Seb. 
21 P Agnieszki p. i m. 
22 W Wincent. i Anast. Czy jesteś członkiem Pomor- 
13 S ZaśJ. N. M. 1'., Rajm. skiego Stowarzyszenia Rolniczo- 
24 C Tymoteusza b. m. Handlowego? Jeśli nie ,- to 
25 P Nawr. św. Pawła 
26 S Polikarpa b m. wpisz się natychmiast, byś mólZł 
- nabywać i zbywać wszelkie pro- 
27 N Jana Chryzostoma dukta, maszyny i towary wprost 
18 P Walerego i Jul. przez Stowarzyszenie. unikając 
29 W Franciszka Sal. pośredników! 
30 S Martyny. Hiac. 
31 C Piotr.. N.. Marceli I ql'.IIIIIIJI.'IiIUI11WWIIIIIIUW. 
- 
POMORSKIE STOWARZYSZENIE RaLNICZO - HANDLOWE 
Spółdzielnia z ograniczoną odpowiedzialnością 
Telefon 153 TORUŃ ul. Prosta 18/20 
Filje w Brodnicy - Cbełmnie - Chojnicach - Pelplinie 
Skurczu - T cz.ewie - W ąbrużnie - Wejherowie. 
Narzędzia i masz,ny roln., ziemiopłody, nawozy IZtuCZl1e. węlłiel.
>>>
32 


PrzypoD1nienia na st".czeó. 
w polu. Zwracać pilną uwagę na .usuwanie nadmiaru wody 
:II wklęśllJieć na polu: w tym celu, o ile pogoda na to pozwoli, rozgarniac 
zatory śnieżne, przeczyszczać rowy i przegooy. W razie tworzenia 
lię skorupy śnieżnej luh lodowej - łamać takową, przeganiając inw
n' 
tar:l. Nadmiur ,",ody w miejscach niskich powoduje wyduszenie oxi. 
min, skorupa lodowa, W1iemożliWJiając dostęp powietrza, powoduje wy. 
przenie ozimin. Wywozić ohomik na pole; roztrząsać go natychmiut 
na polach r6wnych. a nic zbyt zaśnieżonych. zaś na mocno falistych, 
.kładać go w duże k\JPY, ubijając je mocno i dobrze przykryć takowe. 
W razie .lamarzniętej .liemi .:- przykryć go pruszem, słomą. a w dzicll 
odwilży nic zapomnieć puywalić ziemią. Nie wolno zimą nawozu w ma. 
Iych kupkach zostawia
: woda go wyługuje, słońce i wiatr ga.lów po' 
zbawią. a na wiusnę roztuęsiesz małowartośoiową mier7wę. Rozsiewac 
kainit na łąkach. Wywieźć i rozrzucić na łąkach zeskrohki z podwórza 
i dróg. 
W sadzie i pasiece: reparować ramki, budować ule zapasowe. 
przejrzeć pszczoły; w dni słoneczne a pogodne, J;!dyb} w ulach było 
bardzo duszno, otwierać wyloty, by przewietrzyć ule. 
Karczujemy drzewa. Przerzucamy kompościska. S.lykujemy pale 
do drzewek, opalając nad ogniem do wysokości jedncgo metra. Tniemy 
sadzonki z wikliny, porzeczek. 
Przy inwentarzu. Bydło dobrze żywić. Cielęta zo
tawiać do 
chowu. Styczniowe najprzydatniejs
. Nie żałować bydłu paszy. Do. 
karmiać je makuchami. utrębami. Cielęta odsadzać li poić - to daje 
mo.i:ność kontroli przyrostu. Jeszcze raz obliczyć paszę; jeżeli brak sic 
okaże, lepiej część inwentarza sprzedać, niż głodem go morzyć. Bydło 
wypuszczać na okólnik, w braku tegoż na podwórko - to podstawa 
zdrowia. szczególniej pamiętać o tern przy chowie młodzieży. 
W podwórzu. Kończyć młockę; w mroźne dni młócić koniczynę. 
Przeglądać kopce, w dni pogodne w południe otwierać lufty. W razie 
zauważenia zagrzania się lub nadmarznięcia okopowych - spasać .ie. 
przebrawszy zdrowe od nadpsutych. Nadpsute okopowe paść tylko po 
uparowaniu. Przebierać warzywa w piwnicy. Zwozić opał, budulce, lód. 
Ogólne: Uczęszczać na kursy i zebrania Kółka Rolniczego. UrZ4 
dzać narady z sąsdadami nad og6lnemi potrzebami wsi: meljoracje, 
IIpółdzielnie, kasy spółkowe - to są sprzymierzeńcy rolnika do podnie 
sle.nia dobroby!u. 
zas wolny 
i
?wy na ich .?bm'yśle
ie 
r
eznaczyć. 
Wieczory długlC Z1mowe poŚWlęCIC na czytame pism q kSlązek rolni- 
czych - pogłębiać wiadomości, zastanowić się nad nowemi sposobami 
uprawy i nawożenia. co jest możliwe zastosować na WJi,Qsnę w IIwojem 
gospodarstwie, a zimą przygotować się do zrealizowania tych inowacji. 


Pomorski Syndykat Rolniczy S. A. 
Telefony 435 i 439 T O RUŃ ul. Szeroka 37. 
dostarcza na dotodnych warunkach kredytowych: 
wszelkie nawozy sztuczne, węgiel górnoal"ski 
dltbrowiecki, oraz koks, wagonowo i det_licznie.
>>>
. 
Zaprenumerować .,Kłosy" na caly ruI. - nic trzeba co miesiąca 
lub co kwartału o tcm pumic;tać. a w dodatku i premję książkową ca- 
łOI'p'7"' j1renumcrator otrzyma. 
W Kółku Rolniczem: Zestawić rachunk.i. opracować sprawozda= 
nk n.l doroc;rnc,zcbranie. poddać krytyee rzeczowej plon zeszłorocznej, 
ohmyśleć i uło.i:yć plan prac
' tCJ!oroezncj. Opicszałych członków wy= 
kreślić. a nienalejąeych dotąd sljsiadów zachęcać do zapisywlfnia się. 
Zaprenumerować pisma rolnicze do wspólnej czytelni. ukompletować 
hihl.iotl'c;rkę. Zhi rać zamówienia na wspólnc zakupy w organizacjach 
handlowo=rolniczy-ch. Zimą łatwicj zwieźć i inwcntar7 wykorzysta 
sic; i na wiosnę pracy nic zmitręży się. Zainicjować I.ursy hodowlane. 
ogrodniczc. pszczelnicze lub inne. Zbiorowo Kółkiem 'zamówić dla 
wszystkich c/łonkl"w ..Kłosy". Przesiać wS7elkie sprawoLdania i plany 
pracy ZarLlłdow
 (;r'.'wnemu Pomorskiego Towarzystwa Rolnicz
o -;-_ 
.foruń. Szeroka 37. 


33 


Zapiski 


Kiedy styczeń najostt'zejszy. 
7 ed.v roczelc najplodniejszy. 


- \.- 


.___,- '0 


..--...--..--...........--...-....-.....--......-........-....-----........---..-....--..-- 


. 


ł 


Blachą żelazną 
Cynkowni 


cynkowaną wyrobu 
Warszawskiej 


pokryto dotyc:hcza. przeazło 30000 bu dYDków w Poł.ce wtem 
perac reprezentacyjny Prezydenta Rzeczypo.politej Pol.kiej 
w Racocie (woj. Pozna6.kie). 


3 - Porno Kal. Roln.
>>>
34 


Z:\I'ISKI RACHUNKOWE. 



 


Przy,h6d. \{ozrhód. 
,n I Suma I Suma 
Dni'ł Od kogo i za Dnia Komu za co 
zllgl
 -- 
71 I Jl,r 
I I-I - I 


I 
"' 
I 
-I 


Wiatr śnieżysty, 
W oczy dmucha 
/.a oknami, 
Zawierucha. . . 
Rolnik "; polu, 
ł.amie śniegi - 
O inwentarz, 
Ma zabiegi... 


t 


-1- 


-1- I 
r- "I 


I
 


U;' sadzie zbiera, 
Zle owady - 
Nad drzewami. 
Toczy rady... 
Tyle zmartwień. 
Tyle życzeń... 
Aż przemija. 
Wcześnie STYCZEŃ. 


-.....-......................... ...........-........ ................---...... .... ............... -_.- 


WAPNIARNIA MIASTECZKO 
Sp. I\kc. 
produkuje li tylko z wlasnych pokladów wllplennych 
WAPNO NAWOZOWE 
mielony węgl.n wapnia C.Ce z i InDe. 
Fabrykll w Miasteczku nad Notecią. pow. wyrzyskl. 
Z.rząd w Poznaniu. ul. Sew. Mielfyńsklego 7 - Telefon 41.66. 


-.. ..... .......... .... ...... ........ .............-. ................ ............ ............... 


I
>>>
.. 


I'RZEPOWIŁ D NIE I'J G ODY 
l wialry, 2 I 3 śnIeg. 5-10 
pochm.1 wi..tr,12-13s. wiotry, 
14 śnieg. 15 i 16 w. i deszcz, 
17-19 pochm. i deszcz.., 20do 
końca pięknie. 
Swięta kościoła rzymsko-kato I. 


J 


l 
2 
- 
.3 
4 

 
6 
7 
6 
9 
f-- 
10 
11 
12 
13 
14 
15 
16 


17 N 
18 P 
19 W 
20 S 
21 C 
22 P 
23 S 
24 N 
25 P 
26 W 
27 Ś 
28 C 


"I 


P 
5 


Ignacej!o b. i m. 
N. PI. P. GrClma. 


LUTY 


ma dni 28 


I .
 SŁOŃCE 
c - ------- 
C! I wsch6d I zach6d 
II. m. g. m. 
I 1 1 7-45116-38 
5 7-38 I 16- 45 
10 7-29 I 16-5ł 
15 7-20 I 17-02 
20 7-09 17--11 
25 6--59 \17-20 
28 6-52! 17-26 


ol 
'j; 
C! 


Dlugoit 
dnia 

'_ m. 


Przy- 
było 
--11,_ 
 
I 


35 


KSIĘŻYC 
wsch6', - , zac hód' 
g. m. g m_ 
I 
0-03 10-25 
4-27 12-18 
7-48 17-34 
9.---22 1 23 - 40 
12-46 4-54 
19-20 7-37 
22-54 8-28 
l 


l 
9 
17 
23 






 


Muszę zamówić nowe pługi 
i brony, siewniki. walce, kulty- 
watory saletrę i na.iona do 
siewów wiosennych. Dostarczy 
mi to wszystko Pomorskie Sto- 
warzyszenie Rolniczo-Handlowe 
w Toruniu, lłórego jestem człon- 
kiem! 




 
 


POMORSKIE STOWARZYSZENIE ROLNICZO - HANDLOWE 
I Spółdzielnia z ograniczoną odpowiedzialności" . 
Telefon 153 TORUŃ ul. Prosta 18/2\ 
Filie w Brodnicy - Chdmnie - Chojnicach - Pelplinie 
Skurczu - Tczewie - Wąbrzt'Źn'e - Wejberowie. 
Narzędzia i maszyny roln., ziemiopłody, nawozy sztuczne. węgiel. I 


N 
P 
W 
Ś 
C 
P 
S 


Błażeja b. i DI_ 
Weroniki panny 
Agaty p męcz. 
Doroty p. męcz. 
Romualda op. wyz_ 
Jana 7. Maty 
Apolonii panny 


- 


N 
P 
W 
Ś 
C 
P 
S 


Scholastyki panny 
Objawienie N. M. P. 
Modesta męcz. 
Popielec Katarzyny R. 
Walentego kapI. męcz. 
Faustyny męcz. 
Juljanny panny i męcz. 


Aleksego 
Symeona b. i m. 
Konra-:la wyzn. 
Leona b_ i w. t 
Fortunata m. 
Katedry św. P. t 
Piotra D. t 


Macieja ap. 
Zy
fryda b_ i Wikt. 
Aleksandra bisk. 
Juliana i Leandr 
Romana opata 


I 9-3 
5 9-17 
10 9-36 
15 1 9--55 
20 lO-Ci, 
25 10-34 , 
30110-45 


11 
1- 19 
1--33 . 
1-52 . 
2-11 
2-29 (
 
2-50 I 
3-1 I 


...
>>>
36 


Przypomnienia na luty. 


, 


W polu. Gnój wywozić - kto jeszcze me skończył. Siać kailllt 
i Lużle na polach i na łąkach. .Jesli można - prLybronować je. Uwa- 
żać na pr
egony. żeby były C.lystc i nie zatkane - uniknie się robien"l 
wyrw przez wodę. W dni suche - zrównać łąki. drapać mcch. MursLc 
i torfy. - o ile wejść można - 7wałować. Na łąki murs:fasto-torfiastc 
piasek wozić i r07Tzucać go cienką warstwą. Zyta na .liemiach wzdy; 
mających się lub łatwo osiadających zwałować - uchroni 
it; je od wy. 
marzania. Do prac w polu wybierać odpowiednią porę! 
W sadzie i pasiece: Tniemy agresty. porzeuki. maliny. jeżyny 
i duewa owocowe. skrobiemy z nich korę i palimy ją. a potem bielimy 
5% mlekiem wapiennem, całe drzewa. 
Przy inwentarzu. Tak jak w styczniu. S7cLc
ólnkj .lwr(lcić uwa. 
gę na dobre c7yszcLenie bydła: w tym czasie najbardziej bydło obsia. 
dają wszelkie pasorzyty, wskutck długiego zimowego przebywania 
w szopie. Dni cie,lejsze - więcej przetrzymywac bydlo na powietrzu. 
Jałowice pokrywa' również ,i krowy - cielenie się październikowe za., 
pewnia korzystny zbyt nabiału. Zarzucać tuczniki. Zwrócić uwagę na 
kurniki - silne źywienie pobudzi nieśność, a jaja są drogie i potrzehne 
do wczesnych lęgów. Oddzicl.ić niepożądane koguty. b
. nic 7apładniały. 
jaj do lęgów przeznaczonych. 
W podwórzu: Czyścić :fhoże do siewu. szykować narzt;d
ia do 
pracy: przejrLeć je. wyreparować., Uprząż obrządLić. Sprowadzić 
szczepionkę - gdyż chlewnia trzymana w szopach łatwiej ulega J:ara. 
zomo Zamówić potrzchne nasiona. sad:7.0nki i nawozy. kto tcgo nic 
uczynił w styczniu! 
Ogólne. Ułożyć plan 7asie\\ u. Dokładnie obliczyć potr.lebną 
ilość nasion. 'Zastanowić się. które zboża wiosną 7micnić. Postarać się 
o założenie poletek doświadc.lalnych. .JuL zamówić ziemniaki plenne do 
sadzenia. Zamówić nasiona warzywne zbiorowo przez Kólko: dostanie 
się taniej i lepszy towar. .Jeżeli niema. koniecznie zorganizować Spół. 
dzielnię MasJ:ynową - dużo trzeba now\.ch i nowoc.lesnych Ilłlrzęd.li -- 
są one drogie dla pojcdyńczego ,:!ospodarza, ałe tanic i w
'starc:fająco 
ohsługujące dla zbiorowej jednostki k,'llka lun wioski całej. 
W Kółku Rolniczem. Wybrać dclegatilw na Walne Zehranie 
P. T. R., tak powiatowe, jak, i oglilne: .lwoływać CLęściej zehrania kół. 
ka korzystając z wolnego C7asu. sprowadzać prełegentilw i radzić nad 
nowoczesnemi s.posonami uprawy i nawożenia. hy się dohrze przyg". 
tować do prac wiosennych i niejcdną /. nowych rzeczy w uprawie 
 na, 
wożeniu zastosować. Zakończyć w kółkach zbieranie składek człon. 
kowskich i puesłać je do Zarządu Głównego P. T. R. Urządzać kursy 
rolnicze kilkudniowe - /apraszać na nie młod.lież i kobiety. 


Pomorski Syndykat Rolniczy S. A. 
lelefony 435 i 439 T a RUŃ ul. Szeroka 37. 
dostarcza na dogodnych warunkach kredytowych: 
wazelkie maazyny i narzędzia rolnicze, a głównie 
ciągówki (traktory), żniwiarki i kOliarki ,.Deeringa". 



 


.......
>>>
37 


Zapiski 


ady na Gromnic, rozigje. 
Rzadkie będq urodzgJe. 


., 


.
... --.... --.... ---... ... -----......... ...------... --- --...... ----.. - -... --... ...------...---- -- -... ---... --.... ---- -......- - -- -- ---- -------- - - . -.. . - - - . 


, 



 


Na;trwalszem I najpraktwcznlejszem pokrwciem 
dachowem jest blacha lelazna cwnkow. WWrobu 


. 


CYNKOWNI WARSZAWSKIEJ 
właśc.: In I. T. Rapacki I Z. łWlltclckl 
Boduena 3 w WARSZAWIE Boduena 3 


- 


....
>>>
38 


Przychód. 


ZAPISKI RACHUNKOWE 


I{ozchód. 


Dnia Od kogo i za co 


Suma I Dni'a 
zł I gr 


zi\
r 
I 


Słońce czalillem, 
Lśni radosne - 
Każdy chce już, 
If'idzieć wioonę.., 
. tż tu nagle,. 
Wiatr zawieje 
SYrmie śniegiem, 
Wodll zleje... 


Komu i .la co 


Suma 


I 
I-i- 
I 


Przebić rowy, 
/)rzegnać wodę 
/ zaczekać. 
Sa pogodę... 
Ranki zimne, 
A Ił' dzień pluty - 
J.ł;' szyscy znacie, 
..M iesillc LUTY'u 


..... ... ..... ......... . ............... ........ ................ . ....................... .... 


WAPNIARNIA MIASTECZKO 
Sp. ł\kc. 
produkuj" li tylko z wlllsnych pok/lldOw wllpi"nnych 
WAPNO NAWOZOWE 
mielony węglan wapnia CaCo.. I IDDe. 
FlIbryklI w MllIsteczku nlld Not"cill. pow. Wyrzy.ki 
Zarząd w Poznllniu. ul. Sew Mtelżyńskiago 7 - Telefon 41-66. 


............ . ...........
........ ...... .... .......... .... ... ................ ................ 



 


.-
>>>
I 
! 
I 


PRZEPOWIEDNIE POGODY. 
l-S zimno, 6-10 oci
pl
nl
, 
11 d
szcz. ]4-16 pieknie, 17 
do 19 z rana zimno, 22 zimny 
wiatr do 29. :n des7cl. 
Swięta kościoła rzymsko-kat. 
JJp Albina b. 
2 S Heleny wd. 
3 N Kun
gundy ces. 
4 P Kazimierza w. 
5 W Gerazyma p. 
6 Ś Marcjana b. m. 
7 C T omaS3'a 'z Akw. 
8 P Jana Botego w. 
9 S Franciszki wd. 
i-- 
10 N 40 męczenników 
11 P Konstantyna w. 
12 W Grzellorza W. p 
13 S Katarzyny bon. 
14 C Leona b., Matyldy 
15 P Klemenla Holb. 
16 S Abrahama pUlt. 
- 
17 N Gertrudy i Patr. 
.18 P Gabrjela i Cyr. 
19 W Józefa obI. N. M. P. 
20 S Klaudji i Eul. 
71 C BeJlcdykta op. 
n p Katarzyny Szwed. 
23 S Wiktorji i Pel. 
i-- i 
24 N Tymoteusza męcz. 
25 p Zwiastowanie N. M. P. 
2tJ W Dyzmy i Eman. 
27 S Jana Damasc. 
28 C Wielki Czwartek 
29 P Wielki Piątek 
30 S Wielka Sobota 
- 
31 N WielBanoc 
- 


MARZEC 


su. dni 31 


37 


.
 I SŁOŃCE. KSIĘZYC 
es - w.
h6d - , ,;;C "Od -wschód I zachód 
9=-- m____ g. _ m. .Q. m. _g. m. 


1 6--50 17-28 
5 6-41 17-34 
10 6-29 17-42 
15 6--18 17-50 
20 6--0b 17-58 
25 5-54 18-06 
30 5-42 18-14 
.!!! : D/ugośt \ Przy- 
es dnia było 


. _ m
g. m. 
1 10 -50 3-6 
5 11-5 3-21 
10 1I-2ł 3 40 
15 11 - 45 4-1 I 
20 12-4 4-21 
25 12-26 4-42 
30 12-
1 5-7 I 


- 8-47 
3- 16 10-56 
6-13 16-30 
7-48 23-01 
11-46 3-44 
18-13 S-58 
- 7-55 


{ 3 
. 11 
. 18 

 25 


Czy masz w dostatecznej ilości 
narzędzia do sadzenia okopo- 
wych, dołCłwniki, obsypywacze 
i opielacze? Manyny te do- 
stercza: 


POMaRSKIE STOWARZYSZENIE ROLNICZO - HANDLaWE 
Spółdzielnia z ogranieLOną odpowiedt;ialnością. 
Telefon 153 TORt 'N ul. Prosta 18/20 
Hljc w Rrodnky - Chełmnie - Chojnicaeh - Pelplin;,: 
Skurczu - Tczewie - \\'ąbrzeźnic - \\:cjherQ" ie. 
Nar.lQdzia i maszyny roln., ziemiopł.. nawozy sztuczne, węl!';eI 


-- 


. 


.....
>>>
40 


. 


PrLypomnienia na marzec. 


,t 


W polu. .Juk si« tylko da - w pole z wl6ką ,iść. Bez włóki nic- 
masz dohrego gospodarstwa. Ziemię włoką poruszys7 - oddychać 
zacznie, hakterje ożyją. gleb« usprawnią. chwlłsty do kiełkowania po_ 
hudzisz. Chwasty wzejdą - znów je wk.!..ą nis.lcz. \VłlJka ziemi nie 
wysusza. tylko wier7-chnią skorupkę ni,szcz)'. a z nią i chwasty. Nic 
ociągaj się z siewami; grochy, miesza.lki. owies - wolą siew wczesny 
-niż poiny. Marchcw jU7- koniccznie zasiać tr7eba. Każdy d/',ień po. 
godny, a suchy wykorzystaj dobr.le i z namysłem. każdą uprawę .lróh 
po poprzedniem gł«;hokicm zastanowieniu się, b
' zbędnej a wielokrotnie 
szkodliwcj pracy nic wykonywać. \\' razie wątpliwości .lajrzyj do 
..Kłosów", do kalcndar7a. luh do ks.ią.l1.i rolniczej. Siać konic.lynę 
i. seradelI(. Łąki hronować. pamil(tać - b) pluga używać na wio'inl,; 
tylko' tam. gdzie to nie/'hędne: pr7yoranic gnoju pod 7icmnil!ki. Jak 
się ziemia wygrzeje dohT.le - siać huraki cukrowe. Im wC.leśniej - tern 
lepiej: hurak y,-a«cej czasu h«;dzie mieć na wcgetacjl,;. \V wolnym cZ'l'Sie 
luh w czasie mroźnym - zbierać .kamienie z pola. Po ustaleniu si«; 
ciepła - zbmnować koniczynę .l:es7łoroczną, podsiać łysiny. zniszczyć 
wschod.lącc chwasty. \V kai:dym razie prl.) hronowaniu konic.lynv 
utrafić czas, hy już mro.lów nic hyło. Jeżeli .limno - lepiej odłożyć 
tę praCI( na kwieciclI. Pami«tać. że wilgoć wiosl'nna - to skarb, to 
rezerwuar wody na długi c/'as. Trzeba prze.l odpowiednią uprawę t« 
wilgoć zmagazynować! W dni słotne jadncj pracy y, polu nic prm\M 
dzić! Kopcc mocniej okryć. 
W sadzie i pasiece. KOIic.lymy ciltcie d.r.lew owncoy, ych, kh si.. ro_ 
banie i bielenie. 
'ysiewamy groch. marchew i pietruszkę. oraz kapusty 
na rozsadniku. Odkrywamy winorośle. Pszc.wły po ohlocie przcjrzeć, 
zbadać zapas miodu. Słabe roje podkarmiać. ule y,ymicść ii oczyścić. 
W podwórzu. Ziemniaki przehierać. l1s.lykować narzędzia do 
sadzenia ziemniakt".w. \V śpichr.lu 7hoże sJ:uflować, gdY7- następuje 
zimowe wypacanie si« tegoż i łatwo zboże zagrłać się IllOLC. W dni 
słotne robić zapas si
7ki. 7wo/'ić 
ci('.łk«. hy cennego c/'usu w dni po- 
godne nic marnować. 
Przy inwentarzu. Konie- dohr7c paść. 'Bydłu pasJ:ę ściś1c wedłu
 
norm wyd7ielać. C/'yścić sblrannie. 
'YPus7c7ać na ok{.lniki luh !'M. d - 
wórzc. 
Ogólne.- Reperować progi. zasyp)wać doły. I'nmad/'ić /'alcsienie 
nieużytk6w, wysad:rać drzcw!..a na drogi. 
W Kółku Rolniczem. \Vicc7.orami układać Illan wvpoi:)'czani'l 
narzędzi, wspólnie omawiać !Oposohy wykonania prac w pilI u 7hiornwo 
przeprowadzać doświadczenia, dopomaj:!ając w pracy nad I.ilłoŻl'niem 
pulck doświadczalnych. 


. 


\I 


Pomorski Syndykat Rolniczy S. A. 
Tel..fonv 435 i 439 T o RUŃ ul. Szeroka 37. 
dostarcza na dogodnych warunkach kredytowych: 
wszelkie orygin. zboża siewne, oraoz pa.ze treiciwe. 
Kupuje wazelkie zboża j ziemiopłody. 


I 
l 


. 


-
>>>
41 


zapiski 


.swiety józef pogodny, 
Bedzle roczek urodny. 


. ' 


..J.____

_._______ .. ......0_0_.___. .______..... .......... ...-.-...-........-. ..-_........ 


.-------...-1-------.... 


( 


Ou. __ _ __u____u__ ___ _ ______ __ __J. u _ __ _ uuu. um ___ 


nO __ O '-.________... 


, 


.. 


tu Na każdym .nopku blachy 
elaznej cynkowanej 


 w'4Jf pierw.zeRo ..a,unku umie.zczamy poniż.zy c z . r- 

 
 
 ny zn.k f.bryczny. 

 \!!., i Cynkownia Warsza'wska 

" . '4
 w'aric.: inż. T. Rapacki i Z. Święcicki 
W ARSZA W A. ul. Boduena 3 


- 


....
>>>
42 


I rzych6d. 


ZAPISKI HACHl1NKOWE 


Rozch. d. 


Suma I Suma 
Unia Od kug-o i za ('o Dnia Komu i za co 
-- I
I 
zł gr zł 
_L ł - - - - - 
-'- ł 
I I 
_. - - I r- - 
I. - - 
I
 - 
- 
1- __o - 
- 
-- I -- - - 
-1- 
- 
I - -- 
- - 
, I - -- 

I-I -t -I- 
I -1- 


Ziemi przeschlej, 
Wzbiera lono - 
Trza iAć w pole, 
Z nowll broną,.. 
Siać już marchew, 
Siać mieszanki - 
By aem bylo, 
Tuczyć świńki... 


Sionko przec,ez, 
Moc
ie( A"\ieci - 
..Hc'::l8n mamo! 
- Krzyczq dzieci... 
Szara wierzba, 
Niesie w darze - 
Usfków zieleń... 
Marzec! Marzec! 


................................................ ....................................--.... 


WAPNIARNIA MIASTECZKO 
Sp. flkc. 
produkuje II lylko z wlasnych poklad6w wapiennych 
WAPNO NAWOZOWE 
mielony węglan we pnia CaCo 3 I Inne. 
Fabryka w Mlasleczku nad NOleci". pow. wyrzyski. 
Zarząd w Poznaniu, ul. Sew. Mielżyńskiego 7 - Telefon 41-66. 


............ . ........... ............ ............ ........-. ............ .............. ..... 


II 


-
>>>
PRZEPOWIEDNIE POGODY. 
1..9 willtr i pochmurno l deszcz. 
10-13 deszcz, 14 18 chlodno. 22 
pięknIe. 16- kotlc" deSZCl. 


Swięta kościoła rzymsko-katol. 


.. 
1 p 
2 W 
, 3 S 
4 C 
5 P 
6 S 
-- 
7 N 
8 P 
9 W 
10 S 
11 C 
l2 P 
13 S 
f-- 
14 N 
15 1 P 
16 W 
17 S 
18 C 
\ 19 P 
20 S 
- 
21 N 
22 P 
23 W 
24 S 
25 C 1 
26 T' 
27 S 

 
28 N 
29 P 
3 W 


POD. WielllaDoc: 
Franc. i Pawła 
Ryszarda 
Izydora 
WincenteQo 
W ilhelma op. 


Epifanjusza 
Diontzego b 
Marcelego 
Ezachjela 
Leona W.. p. 
Wiktora m., Dam. 
Hermenegilda męLZ. 


Tyburcego, Walerji 
Ana
tazii m. 
Lamberta b. m. 
Rudolfa b. Aniceta 
Apploojusza w. 
Tymona rnęrz 
Wiktora Ant. 


Anzelma bisk. 
Sotera męcz. i Teod. 
Woiciecha b. m. 
Fidelisa Egberta 
Marka Ew 
Kleta i marco 
Tertuljana 


Pawła od Krzyża 
Piotra męcz. i Hug. op. 
Katarzyny panny 


43 
, 
KWIECIEN 
ma dni 30 
o: SŁOŃCE KSIĘŻYC 
.C; - ---- - 
CI wschód I z"chód wschód I z"chód 
- { ,. m 1 ", m. l!.:..-..
 _m:... 
1 5-38 18-17 l-OS 8-47 
5' 5-28 18-23 3-52 12-54 
10 1 5-17 18-31 5-30 19-19 
15, 5-06 , 18- 39 8--26 0-43 
20 4-55 ' 18--47 14-45 3-44 
25 ' 4-44 118-55 20-H 5-14 
30 4-34 ,19-02 0-43 8-23 
.
 I Długot[ Przy- 
Q dnia było 
CI g. m. I g. m. 

 5 
1\12-55 5-11 II 13 
1 1 13--10 5-26 
r 1 13 - 31 5--47 ł .20 
15 13-49 6-5 
20 14-11 6 -- 28 
 _ 26 
25 1 14-30 : 6-46 
30 114 -47 , 7-4 
I 


Nie mam kosiarki. A i jedna 
:łniwiarka już mi nie wystarczy: 
muszę zamówić również parę 
koS'. To wszystko nabędę w spół- 
dzielni: 


POMORSKIE STOWARZYSZENIE ROLNICZO-HANDLOWE 

póld.liclnia z ogrankzOl1" odpowiedzialności!! 
Telefon 153 TORUr'J ul. Prosta 18{20 
Filje w Brounie)' - Chełmnie - Chojnkach - Pelplinie 
Skurc7u - Tczewie - \Vąhrzeźnie - Wejherowlc. 
Narzędzia i ma.!i.lyn
. roln.. ziemiopł., nawozy sztuc
e, węgiel 


...
>>>
44 


Przypornnienia na kwiecień. 
w polu. kończyć -sie\\y jar.l}n. Doprawiać poll! pod okopowe, 
mierzwić pod ziemniaki, wysiewać nawozy potasowe i a/'otowe. Przy 
siewie micsJ:anek nie zapomnieć o roślinie podpiera1ąeej - dohrze do, 
dać do grochu 3 kg. gorczycy hiałcj na mórg. Pamiętać. że bez po' 
tasu - niema dobrych ziemniaki)w. Siać len i mak. Bronować oziminy. 
sJ:czególniej pszenkę. Przejr.leć zeszłoroczną kuniczynę - gdyby byly 
puste miejsca. podsiać je rajgrasem, tymotką 'uh inkarnatki!. i\Jiszczyć 
ognichę przez posypkę pogłówną kainitom mielonym luh azotniakiem. 
Jedyny pewny i niezawodny środek. Czas sadolenia hulwy (topinambpr) 
na ziemiach lżejszych. na mocniejszych' żywokostu - b"d.lie dULo 
i dobrej paszy dla chlewni. W końcu miesiąca siać huraki. ZboLa. 
siane w s7erokie rzędy gracować. 
Przy inwentarzu. Spasać resJ:t" okopowych. i\:adpsutc mocniej 
buraki dawać tylko parowane; bardziej .lepsltte \\yr/ucać na kompost. 
Bydlo traci sierść, mocniej je .lywić. \VypędJ:ać nu spacer. szczególniej 
podc.las dni słonec/nych; najleps.lY to sposlll1 .lubijania \\ sJ:elkich paso, 
u;ytów na skórze. Mieć .lapas szc.lepionck, sJ:cJ:C/:!ólniej pueciw ró- 
.lycy. Budynki \\yhielić i .lde/ynfekować. ZlIryhiać s'l1awy i 
adzawki. 
ZlIkładllć pasieki. ho jest to ostatni cJ:as do prJ:ewoLenia uli i pSJ:cJ:lIł. 
W sadzie i pasiece. SadJ:imy kuew} i drn'wa owocowe (mal.iny. 
pOrJ:eczki jaknaj\vcześniej). \Vysadzamy J...apu!oott; wczesną. echulę. Sic, 
it'mv wpr(')
t w I.'runt lilaki . pełne, luhin purpurowy. wilec (ipomoea) 
do pokrycia altan i ścian, alyst;um, III.:;turcjt:. \V pasiece pnie przegl", 
daĆ: słahe roje łączyć ra.lem, podkarmiać, poić pszcJ:oly. 
W podwórzu. Z \\yhranych J..upców J:wo;rić lęt} i okrycie - 
składać je na kupy kompostowe. \\7 wolnym cJ"asie c7yśdć podwl;rJ:e. J 
/wozić na kupy kompostowe wys7J..rahki, śmiecie i odchody / wyehod, 
ków, przerohić kompost zes/łoroc/n}. 
ar7ęd/ia do okopowych puej, 
rzeć i wyreparować. SprowadJ:ić .tiemniaki do sad/enia. 
W Kółku Rolniczem. Omówić sprawę /biorowego t"pienia ehwa, 
stów i s.lkodnikÓw. Zohowiązać cJ:lonkó\\ ",(,Ika do. w\'kas7ania mied/ 
i przydróżków. Zaml;wić wspólnie matcrjaly hudll\\:lane. smołl; do 
smolowania dilchÓw. lJrLądzać \\ J..alde iwi:to wsp'Jlnc obchodLcnic 
pól. S.lc.leg6lnicj poświęcić t roch I; C.lasu i uwagi ohser\\ł\cji Lułożonych 
poletek doświadczalnych od ch\\iIi wschodł'\\. Zahe7piec.lYć ziemio- 
plod\ od gradobicia. pamil;tająe o kll;skach gradowych LesJ:łoTOcLnyeh. 
Pdściągać od k(,lkowie/.Ów nalc.lnoici za wspÓlne zakup:. i odesIać je 
firmom. Pamil;tać. LC kredytu ehl;tnic udJ:iclają ludziom solidnym i aku, 
ratnym, a kólku musi być wzorem tych .lalet. 


\. 
 


Pomorski Syndykat Rolniczy S. A. 
Telefony 435 i 439 T O RUŃ ul. Szeroka 37. 
dostarcza na dogodnych warunkach kredytowych: 
wszelkie nawozy sztuczne, węgiel górnośląski 
dabrowiecki, Oraz k-:»ks, wagonowo i detalicznie. 



 


-
>>>
r 


45 


Zapiski 


Sadź ziemniaki na .'fw. Merka. 
To będzie pod kr!akiem miarka. 


I ... 


J. 


-\-- 


!ił...... .... _ ..... .__._... .................. 


Blachą żelu:nlł 
Cynkowni 


cynkowanlł wyrobu 
Warszawskiej 


pokryto dotycbcza. prze.zł. 30.000 budynków w Pol... w t.m 
pałec ...prezentacyjny P..ezydenta RzeczJ'Po.polit.j Pol.kiej 
w Racoci. (woj. Poznań.ki.). 


-
>>>
46 


P,'zychód. 


Z.-\PISKI R.\CHll
KOWE 


Rozchód. 


Suma I Suma 
(Jata Od kog-u i za co Unia Komu i za co 
ztg; -- 
zł :gr 
--I I -I I 
I - f_ 
--- - 
- 
I 
- 
-I- 
I I - 


Sr.umill brzozy, l 
Szumi soma - . 
Pieśni wkolo: 
Wio.
na! Wiosnll/ 
J)uszu slodko. 
Się rozśmieje - 
Jak radosne, 
.\1a nadzieje... 


Grochy, wyka, 
Koniczyna - 
Już zasiewy, 
Rc,zpoczyna . . . 
W sadzie kwitnę. 
J)rzeu'CJ kwiedem 
Ach/ jak szybko, 
.\1ija KWIECIEIiII... 


rOWARZy.srwo WZAJEHNYfiH UBE.ZPIECZE.Ń 
c: N /'1 ,? '" UBEZPIECZA . 
"eJ V . OD OGNIA J GRADU 
POZNAŃ, UL. POCZTOWA 10. - TEL. 33-25 i 3}-25. 
= Dopłat ni6dg niQ poh;
rano. =====-======= 



 


.-
>>>
- 
PRZEPOWIEDNIE POGODY. \ 
1,-1 cieplo. 10-19 gorąco. 
20-23 chlodno I d1dtislo. 24 
zimno. 25-27 pochmurno. 28 1 
i 29 zimno. 
 i 31 ocieplenie. 


Święta kościoła rzymsko-kat. 


1 Ś 
2 C 
3 P 
4 S 


Filipa i Jakóba 
Zygmunta. Atan. 
Królowo Kor. PolsllieJ 
Florjana. Moniki 


5 N 
6 P 
7 W 
8 Ś 
9 C 
10 P 
11 S 
- 
12 N 
13 P 
14 W 
15 S 
16 C 
17 P 
18 S 


Piu.a papie ta w. 
Jana w Ol. ap. i ew. 
Domiceli panny 
Sfanislawa biskuplI 
WDieb. P. J. 
Izydora rolnika 
Mamerta b. i w. 


Pankrac. b., Król. Ap. 
Serwacego 
BoniłaceQo. Justyny 
Zofji męcz. 
Jana Nepomucena 
Paschalisa 
Feliksa, Eryka 


MAJ 


ma dni 31 


47 


.!! I SŁOŃCE KSIĘŻYC 
£ --;;;Cnód l ---łilchod - - wschód I zachod - 
..JI._ m _ g:_ m
 L-m
g.
. 


4-32 
4-24 
4-15 
4-07 
4-00 
:i-53 
3-48 


19-04 
19-10 
19-17 
19-25 
19-31 
19-38 
19-44 


I 
5 
10 
15 1 
20 
25 ' 
30 i 
'a D/ugoU I przy- 
Q dnia I było 
._ Q_ m. g._ m. 


l }4-51 
5 15-5 
10 15-21 
15 15- 39 
.0 15 -54 
25 16- 6 
30 16-21 


7-7 
7-21 
7-37 
7-55 
8-10 
8.-22 
8-37 


1-22 
2-58 
4-44 
9-59 
16---{)9 
21-45 
0-22 


{ 
. 
ł 

 
t 


9-27 
12-14 
21-m 
1-05 
2-44 
4-40 
9-31 


2 
9 
15 
. 23 
. 31 


19 N ZieloDe ŚwiątIIi 
20 P PODiedzłałell iw, Pamiętaj. że najlepszej papy do 
21 W Julji p. m.. Wiktora krycia dach6w, smoły i lepni- 
22 
 Faustyny, Emila t 
23 C Andrzeja i Jul. I ka, płacht żniwnych i worków 
24 P Joanny w. t dostarcza: 
25 S Grzegorza VII p. 
- 
26 N Filipa N. 
27 P Bedy w. 
28 W Augustyna 
1 29 Ś Marji MRgdaleny 
30 C Boie Ciało 
31 P Anieli p., Petroneli 


POMORSKIE STOWARZYSZENIE RaLNICZO - HANDLOWE 

łd7;iclnia '- ograniczoną odpowiedzialnością 
Tclełon 153 TORUr\i ul. Prosta 18/20 
Filje w HroulHcy - \..hcl!1L!:Jt: - Chojnieach -; Pelpliuie 
Skurczu - Tczcwie - Wąbrzeźnie - Wejherowie. 
Narzęd,-ia i maszy.ny roln.. :memiopl.. nawozy sztuczne, węgiel
>>>
48 


Przypomnienia na maj. 


W polu. Kończyć sadzenic ziemniaków. W połowje maja siać 
kukurydzę. aby mieć doskonałą paszę ziarnową dla wszelkiego dobytku. 
Opr6cz zwykłej kukurydzy i koński ząb na zicłoną paszę. dający na 
gnoju najobfitszy plon masy 7ielonej zdatncj na świeży użytek i na j 
kiszonkę. Siać lcn, tatarkę, proso i micszanki na zieloną paszę. Flanco. 
wać brukiew na pustych miejscach wśród hurakó", i marchwi. Rrono. 
wać słahszc pszeniee. lecz ostremi bronami po dwa - trzy razy. żeby 
spulchniać pole, inaczcj nie będzie skutku. Ku końcowi miesiąca zbyt 
bujne pszenice wałować. Chwasty niszczyć ostrą gracą póki małc. 
Okopowizny redlić zgłębia i zlckka obsypywać. Nie dopuszczać zasklc. 
pienia się roli. Burak pucrwać, gdy cztery listki dostanie i posaletro, 
wać. Gdv buraki są słabe międ.r.y rzędami posypać azotniakiem. Nisz- 
czyć kaniankę. Jeżeli żilłkną, to mak. że je niszczy drutowicc: wska. 
zane jest w tym wypadku posypywanie kainitem w okółku rośliny. 
W żyta - na piaskach wsiewać żółty łubin - jeśli przekropno. Pola 
zamietlone pociąć i obsiać tatarką. Ku końoowi miesiąca zacząć cięcie 
łąk, zwłaszcza kwaśnych. Wczesne siana pożywniejsze. Łąki zbyt 
niskie, stale zalane zamienić na sta":)'. lub osuszyć. 
Przy inwentarzu. Przy braku Tozlcgłych li obfitych pastwisk, wy. 
ganiać bydło tylko półdzionkami i dopasać w domu, inaczej pastwisko 
rychło się ,wytrze i bydło głoduje, rano przed wYPltdzcniem bydla na 
pastwisko dokarmiać go w stajni. Mając żyto z kosmatką paść niem 
do 15.go, a potem trawą z przylądków. czy ze specjalnych zasiewów 
dodając słomy. W stajniach, oborach przcsypywać nawóz prószem tor. 
fowym. a choćby próchnicą suchą .i biclić ściany. Zabezpiecza to od 
wyzicwów i powstrzymuje rozmnażanie się much i innych owadów. 
W podwórzu. Czas 7bywający od robót polnych zużytkować nd 
zwbzkę matcrjałów mcłjoracyjnych, jako to: dreny, wapno, oraz na 
rOJ:wózkę marglu, gliny. piasku, szlamu i t. p. Naprawiać drogi w obr.;. 
bic swych pól i skłaniać sąsiadów do podobnych robót. Zawozić wy. 
boje, poprawiać rowy i nowc wybijać. W podwórzu reperować bu. 
dynki, ogrod...enia, przerabiać komposty. Szykować wozy do żniw 
i sianokosów. Ubezpieczyć ziemiopłody od gradobicia! 
W sadzie i pasiece.- Wysadzamy kapusty. siejemy około IO.j!o 
ogórki i fasolę a po 15.ym wysadzamy pomidory. Zwalczamy "na. 
mioty" z larwami, objadająccmi liście na jabłOll1iach. Pszczoły trzymać 
ciepła. Padkarmiać je i poić. Wyrównać roje przez dodanie słabym 
plastrów. z czerwiem. oczko otworzyć zupełnie. . 
W Kółku Ralniczem. Urządzać wspólny O'bchód święta narad", 
""Cio!o "TrzcciegO' Maja". Zamówić wspólnie żniwne narzędzia. kasy, 
grabie i t. p. O ile niema w Kółku spółki mleczarskiej, to korzystając 
z dużej ilości mleka i braku w tym czasie zbytu. jest najlepszy czas 


Pomorski Syndykat Rolniczy S. A. I 
Telefony 435 i 439 T O RUŃ ul. Szeroka 37. 
dostarcza na dogodnych warunkach kredytowych: 
wszelkie ma8zvny i narzędzia rolnicze, ft głównie 
ciągówki (traktory), zniwiarki i kosiarki "Deerina-a".
>>>
49 


do wyjaśnienia c"łunkum kouyści z założt:.nia łłikiej spÓłd:tJiclni. Wsp()lo 
me tępić chwasty. niszcząc je przez wycinanie w zhożach. Wyhr.1c 
chcących prowadzić wzorową rachunkuwość rolniczą wedłuJ! wskaz.llt 
Pomorskiej Izhy Rolniczej i podać ich nazwiska do hiura P. T. R. 


I ' 


Zapiski 


Na plerw3z.go maja .zron, 
Obieca/Q bojny plon. 


. .....--............. .....-..---....-............ 


ł 


Najlrwalszem I na,praklycznleJazem pokrvclem 
dachowem jeal blacha lelazn. cynkowo wyrobu 


CYNKOWNI WARSZAWSKIEJ 
wl.lc.1 lal. T. Rapacki I Z. Swltlelckl 
Boduena' 3 . WARSZAWIE Boduena 
 


4 - Porno KBI. Roln.
>>>
50 


Pr/ychód. 


ZAPISKI RACllUNKOWL 


Rozchód. 


Suma I Suma 
Data Od kogo i za Cli Ilata KOlii U i za CI}' 


 -- 
zł OT 
,'" 
I I I 
- -- 
-- -- 
-- -) 
--- 
-- -- - 
t 
- 
- - - -- -- 
- - - 
- - 
- - - -- I 
-- - 


I 



 


Już zawital. 
W nasze strony - 
Maj kochany. 
Rozmar7ony . . . 
Len. tatarku, 
Rujne proso - 
Z żyznej ziemi. 
PI ód przyniosą... 


Oko pieści, 
W Awif zlotawy - 
Jasna zieleń. 
Mlodej traIł'}' . . 
Płatki lecą. 
Gdzieś z wyraju - 
Radość, szczęście, 
w blc.gim MAJU!... 


TOW'A
ZY.sTWO WZAJEH!'f.Y..CHUBE.ZP}BCZEM '.
:' '... ,'. 
. ,., ,'0 ,'". . fI . 
SN / OID " . UBEZPIECZA 
" V 1- OD OGNIA'! GRADU 
POZNAŃ. UL. POCZTOWA 10. - TEL. 33-25 i 3/-25, 
. . I ",. 

 Doplat ni6dg ni. pohi.ranb. ===--====== 


L
>>>
.t 


51 


PRZEPOWIEDNIE POGODY. CZERWIEC 
l-S pięknie i cieplo. 41 S pono 
I mgla. 7 deszcz. 8-26 ci. plo 
I sucho. 27-29 deszcz. 30 noc zna dni 30 
silnl
 zimnu. 
Święta ko.cioła rzym.ko-kat. .! I SŁOŃCE KSIĘ2YC 

 wsc hÓd ,---z8chOd . wsch6d I s.chód- 
l S Jakóba b. i w. g. m. g. m. g.
g.
. 
I 3-46 19-46 1-02 11-S4 
2 If Marcelina, Bland. 5 3-43 19-50 2-14 17-07 
3 P Erazma 10 3-40 19-54 6-17 23-13 
4 W Francinka Car. 15 3-39 19-57 12-50 0-36 
S Ś Bonifacego b. 20 3-39 ' 19-58 18-36 2-10 
6 C Norberta b. 25 3-40 19-59 22-25 6-12 
7 P Roberta, N. Serca J. 30 3-42 19-59 - 12-04 
8 S Medarda, Sewer. 
- al Długośf ' przy- 
9 If Felicjana. Pelagji .8 dnia I było 
O 
10 P Małgorzaty król - g. m. g. m. - 
. 7 
11 W Barnaby ap. I 16-23 8-39 
12 Ś E.chylego. Jana 5 16-31 a-47 ł 14 
l' C Antoniefo z Pad. 10 16-38 8-54 
14 P Bazylefo b. 15 16-42 8-58 ti) . . .22 
15 S Wita, Modesta męcz. 20 16-44 9-0 
Ubyło fi .30 
16 . Benona b., Justyny p. 25 16-45 O l 
17 P Adolfa b., Jolanty 30 16-42 0---4 
18 W Marka, Marcella 
19 Ś Gerwazego, Protaz. 
20 C Sylwerego, Flor. Zamówienia na zboie i sztu- 
21 P Alojzego Gonzagi czne nawozy do zasiewćw je- 
22 S Paulina, Flawju.za 
.iennych jakoteż na zużyte 
23 If Afrypiny p., Zen. części narzędzi i ma.zyn. rów- I 
24 P Nar. św. Jana Chrz. niet na młocarni i części do 
25 W Wilhelma op. 
26 Ś Jana i Pawła tychże przyjmuje: 
27 C Władysława kro 
28 P Leona papie ta 
29 S Piotra I Pawia 
- 
30 If Wspom. św. Pawła 
-- 
POMORSKIE STOWARZYSZENIE ROLNICZO - HANDLOWE 
Spółdzielnia z ograniczoną odpowiedzialnością 
Telefon 153 TORUJ'l ul. Prosta 18/20 
FdJe w Brod!'l;;:'Y - Chł"lmnic - Chojnicac.h - Pelplin itl 
Skurczu - Tczewie - Wl\brzeżnie --:- Wejherowie. 
Narzędzia i D1l1iSzyny roln., zicmiopł., nawozy sztuczne, węgiel 


--
>>>
52 


Prz7pomnienia na czerwiec. 
w polu. Obredlać i gdzie tylko. o.bsycha gracować w uprawach 
uędo.wych. Nie ustawać z pielonką. chwastów nie powinno być nigdzie: 
ani w oko.powych. an
 w zho.żach. Oset wycinać lub zasypywać kaini. 
tern. Rozpocząć uprawę ugorów podorując płyciutko. poczem zara'- 
v.'ał - bro.na. Spn;;żynówka dokona reszty. Stosowanie U$!o.rU wskaz", 
ne na ziemiach zachwaszczonych i niedoro nych. Na innych siać mie, 
szanki. W ugorze najporęczniej dokonywać drenowania i wapnowan3R. 
Na lepszych ziemiach czas jeszcze do połowy miesiąca na zasiew lnu. 
prosa. Kończyć sprzęt sia.na i ko.niczyny. kosić. jak tylko zakwitna. 
Łąkom nie dać przestać się. by trawa nie stwardniała. RO.lrzucać poko- 
sy. dosuszać je. starać się zwieść jaknajprędze.i. hy dcs:ł.cze siana nic 
zgnoiły. .suszyć na koziach. 
Poprawiać liche ląki przez nawoLenie komplstem. drapanie ska 
ryfjkatorem i tylko w ostateczności przez gruntowną uprawę plu$!icm. 
W8iać łubin w bulwę i w ziemniaki na piasku. 
Przy inwentarzu. Krowom. jeżeli pastwisko nic wystare.la. doda. 
....ać zielonki, a dobrym mlecznicom także i otrąb. Cielętom nie skąpI'; 
owsa. Chronić inwentarz od much. Słać mocno. żehy dohrego nawozu 
przybywało. Mieć środki do ratowania hydła wzdęte$!o: trok:lr. rurę 
przełykową. wodę wapienną i amonjak. , 
W sadzie i pasiece. Zakładamy opaski miękkie na pnie jahłoni 
i grusz, by chwytać lar....")' .lwójkd owocówki. Podpieramy $!ałęzie obła' 
dowanych owocami drzew. Za ilamy r07wodnioną gnojbwk Uważać 
na ule. aby wiedzieć. kiedy się wyroją. Przygotować nowe ule i przy' 
bory do. rójki. Osadzone świeżo. ro.je starannie pielęgnować. doda i4C 
ramki z krytym czerwiem z pni silniejszych. .Jeśli s,ię nic chce d()lpu, s.r. 
czać do rójki, .r. początkiem miesiąca matkę odgrodzić krat:,. Pniom 
silniejszym dodawać nadstawki ż woszczyzną. Miód wytrzepywać na 
wiadcrce w izhic zamkniętej; nic r.ahierać więcej. jak trz
' ramki. 
Omiatać pajęczyny. niszczyć pająki w pasiece. 
W podwórzu. Chwasty z pola zwozić na kupt; kompost",\,:! 
Również wyskrohki przy czyszczeniu rowów. Opatr.r.cć mas7yny żniwne. 
Zdezynfeko.wać i wyhielić śpichrz, a przynajmniej ohmieść go z pa.ie;- 
c:ryny i przewietr7ać dobr7.e. Dokonać spisu inwentarza i narzędzi. 
Zamknąć rok gospodarczy w książkach. Puejrzeć je do'icladnie i 7.8- 
stanowić się nad blędami w organ,izacji gospodarstwa. Zaprenumerować 
..Kłosy" na drugie półrocze. 
W Kółku Rolniczem. Zamówić 7hoże i nawozy do siewu w SW(» 
ich organizacjach handlowo.rolniczych. Zakupić dla członk()w książki 
rachunkowe. Omawiać zauważone różnice na pólkach doświadczulnvch. 
urządzać zbiorowe wycieczki do. gospodarstw sąsiednich i na p6lkd. 
Zwiedzać stację doświadczalną. Zakupić aptec.lkę weterynaryjną oraJ" 
szczepionki. ZałoLYć spólkę maszynową i nahyć do wspólnq.!o użytku: 
maszyny .miwne. do CZys7c7cnia 7hoża i młocarnie. 


Pomorski Syndykat Rolniczy S. A. 
Telefony 435 i 439 T O RUŃ ul. Szeroka 31. 
dOlter('za na dOfodnych warunkach kredytowych: 
w.zelkie orygin. zboża .iewne, oraz p..ze treiciwe. 
Kupuje w.zelkie zboża i ziemiopłody.
>>>
I 
I 



 


Z8plskl 


S3 


Jaki dzl.ń w Bot. Cia/o. 
Takich dni ni. będ
ie ma/o. 


c. 


, 


) 


, . 

 tł'4." 

'Yt
 
\



 
._-".". 


Na każdym .nopku blachy ż.laznej cynkowanej 
pierw.z..o .atunku umie.zczamy poniż.zy c z a r- 
n y znak fabryczny. 


Cynkownia Warszawska 
.ła'c.: inż. T. Rapacki i Z. Świ.cicki 
WARSZAWA, ul. Bodu.Da 3.
>>>
54 


Prz;ych6d. 


ZAPISKI RACH(TNKOWE. 


R07ch6d. 


Iata Od kogo i za co _ Sum
 _ I Data Komu i za co 
zł I gl' 


-1- 


-- 


-- 


Rolnik z plugiem 
na ugorze 
od samego 
ranka orze... 
7.iól i roAlin 
pelne lasy - 
ścięta Illczka 
ma wywczasy... 


Suma 


rl
 


j-- 


1- r 
I 


Hufiec ptBszkó"' 
bBrwnopióry 
już rozpoczlII 

lośne chóry... 
Spokój myśli 
czasem przerwie 
żal. że wkrótce 
przejdzie CZERWIEC! 


, I . . . I; , 
. . 
 
. 
.. . . . 
 , 
( 
. . , . , . I' :- 
 
,. . 


--
>>>
-f 


, , 
, 


PRZEPOWIEDNIE POGODY. 
l mglll, :I i 4 pO!jodd. potem 
de"Cl. 7-\3 wllllr. 14 deszcz, 
potem pi:knie do końclI. 



więta kościoła rzymsko-kał- 


l 
2 
1 
4 
5 
b 


7 
8 
9 
10 
11 
12 
13 
- 
14 " 
15 P 
16 W 
17 S 
18 C 
19 P 
20 S 
-- 
21 " 
22 P 
23 W 
24 Ś 
25 C 
26 P 
27 S 
I-- 
21 
I 29 
30 
31 


p 
W 
S 
C 
P 
S 


Rumolda, Teodor. 
Naw. N. M. P., Oton. 
Anatola, Heljod. 
Ireneuaza. Józ. Kał. 
Ant. Zacc 
bajaua pror. 


LIPIEC 


zna dni 31 


I Ol I SŁOŃCE 
8 -;SCii6d - I - -zach ód 
_ g. m. g. m. 
I l 3-43 19-59 
5 3-46 19-57 
10 3-51 19-54 
15 3-56 1'1-50 
20 4- 03 19-45 
25 4-10 19-39 
30 4-17 19-32 


.! I UIUlaśt I Przy- 
es dnia było 
_
.
--.!:.... m. 


1 16-41 
5 16-37 
10 16-28 
15 16-17 
lO 16-6 
25 15-54 
30 15-12 


0- 5 
0-9 
0-18 
0-18 
0-40 
O-52 
1-12 


55 


KSIĘZYC 
wschM I zachód 
g. m. g. ... 


1-45 
8-01 
14-10 
19-19 
21-31 
23-04 


. 
) 
ei) 
« 


13-19 
18-51 
22-22 
23-40 
2-05 
7-32 
13-42 


6 
13 
. 21 
. 28 


Najwyższy czas zamówić pług 
motorowy do uprawy jesiennej, 
równiet węgiel i środki do baj- 
cowania zboża w 


" 
PO:ORSKIEM ;TOWIIRZVSZENIU ROLNICZO_HII
DLOWEM i 
Spółdzielnia £ ograni-cwną odpowiedz;alnością 
Telefon 153 TORUI\l uJ. Prosta 18/20 
Filje w Brodniocy - Chełmnie - Chojnicach - Pelplinie 
Skurczu - Tczewie - Wą-brzeźnie - Wejherow;e. 
Narzędzia i maszyny roln., ziemiopł., nawozy sztuczne, węgiel 


" 
p 
W 
Ś 
C 
p 
S 


Cyryla i Metodego 
Elżbiety, Eugen. 
Weroniki, Mikoł. 
7 Braci męcz.. Aleks. 
Piusa p. m.. Pelagji 
Jana G., Marc. 
Małgorr.aty panny 



 


Bonawentury b. i w. 
Rozesł. św. Apostoł. 
Szkaplerza N. M. P. 
Aleks. Marcel. 
Szymona z Lipn. 
Wincentego z Pauli 
Czesława, Hieron. 


Daniela. Praksedy 
Marji MaQdaleny 
Apolinarego b. i m. 
Franc.. Kryst. 
. Jakóba, Krzysztofa 
Anny, matki N. M. P. 
Pantal., Aurelji 


Wiktora,lnoc. 
Kunegundy panny 
Abdona, Julity męcz. 
IQnacego Lojoli
>>>
56 


Przypomnienia na lipiec. 
w polu. Sprzłtt rzepaku na poc7.ątku miesiąca. Najlepszy wtedy. 
J.!dy ,damo na.p6ł ściemniało. Wiązać male snopeczki. a gdy doschnie 
ustawiwszy w sztygi. .lwozić za rosy. a wozy płachtami wysłać. R.le 
paczysko natychmiast podorać. Ziemniaki podejrzane o .larazłt skropić 
roztworem siarczanu miedzi. Roz.p{)c"ąć Sprzłtt i;yta. gdy ....iamo świ. 
dowate. a wit;c gdy się już łamie na pa.lnogciu. Pr".c"naczone do siewu 
powinno stać na pniu do pclnej dojrzałości. Po skoszeniu i;yta. gdzie 
niema wsiewki. natychmiast związać i ustawić .lhok w rZłtdy o szero- 
kich odstępach. ahy mlic podorać pole i obsi&ć motylkowemi. Za!licw 
przywałować. :\a .liemiach ciężs"ych. gnojnych ohsiewać ścierniska 
gorczycą. rz
pakiern. ,tatarką. co sil( na ",im
 I}rzyorze. I'r,y sprzęcie 
jęczmienia ,wracać uwagę na dohre doschni
cie na polu. bo zagI7-cw:t 
się łatwo. gdy nieco wilgotny. Ta sama uwaga odnosi się i do innych 
/.bóż przcrośnit;tych zielonemi wsiewkami. OWSII nic j}()zostawiać na 

arściach. żehv się potem ..nihy" lepiej wymłacał. lec, natychmiast 

abić. wią.zać i kłaść w pliłkopki. Ps/.enie; i j
e.lmień przykrywać 
..czapką". Zasic
ać powtbrne 7.iclonki 1)0 weZl'śnie spr,qtniętyeh. Zie. 
lonek nigdy nic za wiele. :\Tawilz na gnojowniach mocno udeptać. 
Przy inwentarzu. Zaniechać 
ypasĆłw po ścierniskach. lecz paść 
tak jak w czerwcu. 
wieżcgo owsa, ani żyta nic dawać na ohrok i ;tr.lCC 
konie od chwytania kłosów przy .lWó7.ce zboża. bo .l tego c,,sto śmie r , 
telne zapalenie żołądka. Paść tylko moczoncm żytem jeśM brak o
sa. 
Wywo"ić dróh na r;i:yska i na podorywki. a wyhicr;re wykrus"one 
.liamka i rohactwo. 
',I sadzie i pltsiece. Przeglądamy opaski i nis/.e.lvmy szkodniki 
co 10 dni. Zhier3llI1Y pierwsze owoce w stanic poddojrzałym. do wy- 
syłki. Zbieramy og{lrki i siejemy kwiaty - bratki, nic.lapominajki. 
stokrotki i byliny rbżne. trwalsze. Pora miodobrania: pamiętać zosta- 
wiać zawsze rojom" ---R pclnyeh ramek na zimę. Stare matki usuwar:: 
obserwować. czy młode dobrze czerwią. Po połowi
 miesiąca ni
 do, 
pus.lczać już do rójki. 
W Kółku Rolniczem. Sprowad.lić nawo.lY ponmcnie7.c pod oa. 
miny. a głównie: mąkę kostną i sól potasową pod żyta na słab".f.e grun- 
ta. a superfosfat pod pszcnicę i na zwięźlejsze. .\zotniak i saletrę- 
w razie niezoędnych dopcłnidl. I}r,ecz,.tać w kalendar"u d,iał ..o na- 
wozach pomocniczych". . . 
Wybrać w Kółku hiegłyeh do szacowania szklid wyr/.ąd;ronyeh 
przez szkodniki zwierzęce. chorohy roślinne i t. p. KI,ski meldować' do 
urzędów podatkowych w celu uzyskania ulg pudatkowych. Zamówić 
wspólnie nasiona, narzędzia rolnicze i nawozy sztueroe do siewów je' 
siennych. Zrobić bilans w gospodarstwach prowadzących wzorową 
rachunkowość gospodarczą. Wyorać gospodarst
a. w których przepro. 


Pomorski Syndykat Rolniczy S. A. 
Telefony 435 i 439 T O RUŃ ul. Szeroka 37. 
dostarcza na dogodnych warunkach kredytowych: 
w.zelkie nawozy .ztuczne, węgiel górnoślą.ki 
I d,browiecki, oraz kok., wagonowo i detalicznie. 


.-
>>>
l 


. 


57 


wadzone będą jesienne poletka doświadczalnc nawozowe i odmia.nowc. 
Dopilnować u członków dokładnego sprzętu z pólek doświadczalnych. 
lłomóc przeprowadzić sprzęt i omłot pólek: wspólną pracą łatwiej i d". 
kładniej to uczynić można. a korzyść będ7.ie dla wszystkich. 


Z8 p.skl 


Jale; Jalc6b do poludn'a. 
Taka zima teł de grudnia. 


- 


, 


Blach, żelazn, 
Cynkowni 


cvnkowan, wyrobu 
Warszawskiej 


pokryto dotychcza. przenlo 30.000 budynków w Pol.ce w te. 
palac reprezentacyjny Prezydenta Rzeczypo.politej Pol.kiej 
w Reoocie (woj. Poznań.kie).
>>>
58 


Przychód. 


ZAPISY HACHUNKOWE. 


Hozch6d. 


Su
 I 
Od kogo i za co Dnia Komu i za co 
rl---rgl
 
1 I 
1 -- I - 


!)at.. 


- 



 


RrLęczl/. lśnilJce 
Ił' słońcu kosy - 
chyllJ gło\ł1)' 
.
cięle kfC\\)y... 
Zloto pszenne, 
srebrne żyto 
drży pod kosll 
w siali mytą... 


Suma 


- -;'j;- 


-I 



 


ł J 


U'. trudLie. pracy 
i mozole 
często plynie 
pol na czole... 
Skwarny zapal! 
A przy lipie... 
chlodne cienie 
kojlJ... LIPIEC! 


TOWARZYJTWO WZAJE.MNYCH UBEZPIECZEŃ 
-C:: N(')'P " UBEZPIECZA - 
"c:J .- OD OGNIA I GRADU 
POZNAŃ. UL. POCZTOWA 10., - 'tEL, J3-25 -ł 3/-25. 
== Dopłat ni6dg nill pohi
ran-o. ========= 


.-
>>>
.. . 


I J 


59 
PRZEPOWIEDNIE POGODV. SIERPIEŃ 
'-3 cleplo. 10 szron I zimno 
do 13. 14 desLcz, 15-16 picknie. 
20 ciep/o. 22-26 deszcz, 28-31 Dla dni 31 
pleknle. 
Święta kościoła rzymsko-kat. .
 I SŁOŃCE KSIĘŻYC 

 ws hóci 1- uc-hód ;schód I zachód- 
1 C Piotra w ok., F. g. m. g. m. g. 


'-
. 
2 P N. M. P. An;elskiej 11 4-20 19-29 16-26 
3 S Znal. św. Szczep. 5 4-27 19-23 4-05 19...-58 
10 4 35 19-14 10-54 21-35 
4 N Marji Magdal. 15 4-43 19-05 16-25 23-40 
5 P N. M. P. Snież. 20 4-51 18-55 19-20 4-11 
6 W Przemien Pailskie 25 5-00 18-45 20-45 10-12 
7 S Kajetana w.. Don. 30 5-08 I 18-35 1c.-3O 
8 C Cyrjaka. Emil. I I 
9 P Romana, Juljana .
 I Dług

f I Ubyło 
10 S Wawrzyilca 
 dOla 
g. m ,. m. 
11 N Tyburce
o. Zuzanny . 5 
]2 ł' Klary p., Hilarii m. 1 15-31 1-15 . 12 
13 W Hipolita. Radejlun. 5 15-19 1-27 
14 S Euzebiusza 10 15- 2 1-44 
 .20 
15 C WDiell. N. 1'1. P. I
 14-45 2-1 
16 P Rocha. Tarsyc. 20 14-26 2-20 ł . 27 
17 S Jacka w., Juljany 2S 14- - 8 2--38 
30 15-46 3- O 
18 N Agapita męcz. I 
19 P Juljusza, Mar. 
20 W Bernarda, Sam. Zbi6r okopowych wymaga od- 
2] S Joanny Fremiot. I powiednich 
22 C Tymoteusza. Antoniego narzędzi. kopa- 
23 P Filipa i Benicj. czek, sortownik6w i pług6w do 
24 S Bartłomieja ap. 


wyorywania burak6w. Tych 
25 N Ludwika, Patrycji wszystkich dostarcza: 
26 p N M. P. Jasnog6rskiej 
27 W Przen. r. św. Kazim. 
28 ., Augustyna, Aleks. 
 
29 C Scięcie iw. Jana 
30 p R6iy Lim., Fel. 
31 S Rajmunda, Paul. 


POMORSKIE STOWARZYSZENIE ROLNICZO-Hf\NDLOWE 
SqÓłdzielnie z ograniczoną odpowiedZ1ialnościll. 
Telefon 153 TOR li ?'i ut Prosta 18/20 
Filje w Brodnią' - Chełmnie - Chojnkach - Pelplinie 
Skurczu - Tczewie - Wąbrzeźnie - Wejheroł..ic. 
Narzęd.tia i mos.tyny roln.. ziemiopł.. nawozy szhicme, węgiel
>>>
T 


bO 


/ 


PrZ7pornnienia na sierpień. 
w polu. Spr'.ll;t pózniej!.l)'ch jarzyn. \\-'szl;d.l,ie w polu pu Spr.l';' 
bch natychmiast podorywać. lizyskuje się przc.l to sprawność roli. 
Cieplu słonecznc działa jeszcze silnie i sprzyja rychłcj fermentacji res"'. 
tek pożniwnych w nicwysuszonej roli. Uprawki skońc.lYć d\, 15,gu. 
Zasiać r.lepak mil;O.lY 1O-15,ym. Pudorywki /ieleniejl\ce si
 bronow.l'; 
ailnie. Po pi«tnastym .lac.lynuć urki SIC\\, ne. Obornik pod o.liminy. 

dzie konicczne. da\\,ac w małych dawkach od lł"ciu du 1.5 fur na mórg. 
lt..c.z "oztrząsac tak. 
cbv 
adnc pecynka nic poszła w przyoranie. Tylko 
dubrze roztr.l
siony uhorlLik WV.lysl..uje się w całej pełni. SprzljhĆ 
serli...łelt, siamą na .lialllo. Lubin suchy wO.lic \\, płachtach. ho inaczej 
lł1as.l ziawa się marnuje. Podorywki przcchod.lić sprężyni:wkl\. bron" 
hllerztJwą i bruną .lwykłą. Po burzach i .lIewach. jakie sil; C.lasem tra' 
fiajlj. trzt..bd gO) .laschnie pus.lc.lać w okopuwirny rtldcłka. a na .lasie, 
wach .lie1ul.ck -o bronc; lub wał. by .lniszczve skorupc;. :\1l1\\O.l;.' pomoc, 
niczc rozsie\\ac i przykrywac orontlmi. ŹlIłożyć 'p"lktl duś\\ iadcz.um' 
li nawozlIlIli. \\o..żne te duiwiadc.lcnia są .lll mało deceniane. Młócić 
.lboża ('zi'm: I dokładnie C.lvścić do sic\\' u. ł'rz\ hraku dostateC.lIl\ ch 
środków pl':lIIt.lnyeh WSpÓh11..mi !iłami ntlbyć s.ortownik (tr)- jer). Z'iar, 
ua popr:retrąt:8nc. ok nll.!łe. .loyt wielkie. II wic;c wszclkie nieLdatne du 
sicw'l zu:i:YJc SIt ua ll1i\k
. eu opłaci sortuwnik. Bt.'7wartościowe chwa 
sty od lułynkd {ai'L,yt; i sp:\!ać KacLl..łlmi. lub .larobione z gliną wrzucać 
00 stawu dla ryh. Drcaować pola. poprawiać rowy. tam gd.lie w c/.cn\ 
cu było .la mok.'o. \Vapnowac pud o.liminy role kwaśne i .llcwllc. bo 
.laden nllwi.z pO!lu;cnlczy ni.: bC;d.lic bcz tcgo skutkowa!. \\. pułowił.: 
miesriąca zaSlłlĆ wyk
 piaskowlj, _ 
Przy inweIltnr.lu. Bydlo lacląć paść lIa sł'lb
.l)ch scmddaeh i n:l 
lIloulicjszych tcgo;ucznych konic.l\'IUlch. Scradelc zwartc kor.lvstlliej 
spasać w ,borzc. ,Iho rUS.l)Ć lIa siallo. 
ic .lallifohywa.,; dopasania 
krów kuchcm I otr.;hhll.l. Z!llcrać jaja kun'c d prlcchowania w szkic 
wodncm lub wod.lie wa;iellllcj na .limowy ulytek. 
\\0 sodzie I plI&iecc. Zakładamy truskawczarni.;. \\." poło\\ie mie- 
si,!ca uS.lczykujell1\' C..l U b)." i winoroślom i pomidorom. Siejemy s.l.pin'lk. 
Nis.lc.lymy s1.kodnil..l i "mullljc". 
\V Kółku Rołniczem. Zbo
c o/illle. a s.lc.le!1ólnie żyto pn;dku sic; 
wyradza. "ie .lwlckać - - sprowad/ić nasiona pewlle. k walifiklJwane 
.l wzolowych gospodarstw nasicnn\'ch. Plon .loicr.lcs/ .lIUlc/nic wi.;ks.f.Y. 
Dopilnować. ażeby starannie .lebrnno i omłocono ploll\' / puletck du- 
świadczalnych. Wyniki zakomunil..ować na .lcoranill KMk'l i przesłać 
do P. T. R. w Toruniu. Ur7ąd.lić .lubawc; Kółka (do
vnki). Z'llIIówić 
hajce;: (zaprawę) do wzimiil. .lul..upić or)ginalnc /hoia i.lu -siewu i opał 
na /imt. Zorf;.!anizować wsp61nv zb\'t uwocow. 
W podwórzu. ZwoLić w)'f;.!rahiony perz / pula i składać 
u na 
kupy kumpostowe. Zwie:i:ć nawozy sLtue/ne. Dać je do llIali.lY do 
Laboratorjum Pomorskie; l/h:. Rolniczej. 


j 


J 


Pomorski Syndykat Rolniczy S. A. 
Telefony 435 i 439 T O RUŃ ul. Szerolca 37. 
dostarcza na dogodnych warunkach kredytowych: 
wazelkie mallzyny i narzędzia rolnicze, 1\ głównie 
cilłgówki (traktory), żniwiarki i ko.iarki .,Deeringa". 


--
>>>
61 


Zapiski 


Do MOl'ii Wniobow3tqpi.nio 
Miej w 3todo/o polo"f mioni. 


__...._._....-______...___.____..4-_______.._____.___.___._._. 



 . 


I 
I ' 


...............---..--------.-.......\....--. --.--.----------- 


..---..................1...................................................................................................-----...........-....----. 


I 


NaJlrwalszem I naJpraklycznleJszem pokryciem 
dachow.m Jesl blacha lelezn. cynkowo wyrobu 


CYNKOWNI WARSZAWSKIEJ 
.'atc.: Inl. T. Rapacki I Z. Swltlclckl 
Boduen. 3 . WARSZAWI. Bodu.n.3 


-
>>>
62 


Przychód 


ZAPISKI f{ACHUNKOWE 


f{ozch6tł 


Data Od kogo i za co 


--- 


-- 


- 


--ł- 
1- 


Suma I 
Dnia 
zł ! gr 


Komu, za co 


Suma 


zł---ygł:: 



- 


- 

- -- - 
- -I- - 
- -' - I 
I 


--- 


Puste pola, 
śdęte klosy 
8 pcd lasem 
barwne 
.rzosy... 
frzeba mlocić 
już ozimę 
na zasiewy 
i na zimę. 


Lubin. owie$ 
do stodoly!... 
Nad kurnikiem 
wszcząć mozoly... 
.\1oc klopotów, 
smutków. cierpień 
dostarcz vi nam 
plochy :'IIERPIE.'ii!... 


....-.-.........-.. ........................ ...-........................ ...-.......... 


WAPNIARNIA MIASTECZKO 
Sp. I\kc. 
,rodukuJe li tylko z w/IIsnych pok/"dów w"plennych 
WAPNO NAWOZOWE 
mielony w4l
I.n wapnia CaCo. I Inne. 
FlIbryklI w MllISteczku nlld Note"'!!. pow. .yrzyski. 
ZIIU!!" . Poznllniu. ul. Sew. Mlelłyńskiego 7 - Telefon 41-66. 


-........-.-.....-.....-......-....-.--....-......--.-......-.....- 


-
>>>
61 
PRZEPOWIEDNIE POaODV. ,- 
1-6 pięknie. 8 szron. 9 po- WRZESIEN 
chmurno i zimno. 13-16 :pięk- 
nie. potem pochmurno z de- ma dni 30 
szczami do końclI. 
Święta kościoła rzymsko-kat. .
 I SŁOŃCE KSIĘ:l:YC 

 wschól- ,Zilch6l. wschód kCh 6d 
1 N Bronisławy, Idziego g. m. g. m. _g. m. g. 
 
2 P Stefana kro węg. 1 5-11 1S--31 1-36 17-56 
3 W Zenona. Eu£. p. 5 5-18 18-22 7-('8 19-21 
4 Ś Rozalji i R6ży Wit. 10 5-26 18-11 13-13 21-12 
5 C WawrzyfJca. Just. 15 5-35 18-01 17 -02 0-46 
6 P Zachariasza 20 5-43 17-50 18-33 6-45 
7 S Anastazji, Reginy 25 5-52 17-38 21-00 13-17 
- 30 6-00 17 - 27 0-39 16-49 
8 N Narodzenie N. M. P. I 
9 P Gorgonjusz a -
 I OIugośt Ubyło 
lO W Mikołaja z Tol. 
 dnia g. 'm. 
11 Ś Prota. Jacka g. m 
12 C Walerjana. Gwid. 1 1 13-41 . 3 
13 P Filipa. Aleks. 3-5 . lO 
14 S Podw. .św Krz. 5 13-24 3-22 
- 10 L3-5 3-43 f:i) 19 
15 N Nikodema. Em. 15 12- 45 I 4-1 
16 P Kornela. Euzebji 20 12-25 4-21 ([ . .26 
17 W Piętn. św- Franc. 25 12-5 4-41 
18 Józefa z 1., Zofji t 30 11--44 S -2 
.. 
19 C Januarego Konst. , 
20 P Eustachego, Zuz. t 
21 S Mateusza ap. ew. t Obliczyć paszę zimową dla in- 
'-- 
22 N Tomasza z W. wentarza i zam6wić potrzebną 
23 P UD' m,,
 T..Ii 0='1 ilość makucbów i otrąb w 
1 24 W N. M P. od wyk.niew. 
25 Ś Ładysława, Kleof. 
26 C Cyprjana. Justyny 
27 P Przen. św. Stanisł. 
 
28 S Wacława. Eust. 
I-- 
29 N Michała Arch. . 
30 P Św. Hi"ronima 


POMORSKIEM STOWRRZYSZENIU ROLNICZO-HRNDLOWEM 
Slpótdzielni'a z ugraniczoną odpowiedZlialnością 
Telefon J53 TORUN u.1. Prosta 18/20 
l"IJe w Brodn.cy - Chelm:ruc - Chojnkach - Pelplinie 
Skurczu - Tczewie - Wąbrzeźnie - Wejherowie 
N8r
.ędzI8 t maszyn v roln.. Zllemlopł.. nawozy 8ztJucme, węglcl
>>>
M 


Prz7poD1nienia na wrzesień. 
w polu. Sicwnc orki do pierwszych dni micsiąca powinny być 
wykończone. Zcschnięte koniczyska przejechać radłem na krzyż, po; 
bronować i dópkfo poorać.. Ps,,"cnicy nie siać w rolę zaperzoną. Próc, 
ooomika pod pS"ł:\uicę dawać superfosfat. Taki sam nawóz pomocniczy 
po strączkowych i w prolcsicwiskaoh. Na lżejszc ziemie mąka kOl;tnll 
lub tomasllwka. Pod żyta prlicz tcgo sól potasowa. Pszenicę s.iać choćby 
'" rol
 mnicj odleżałą. ale koniccznie przed 2lhtym. ?;yta siać na orce 
odleżałej; jeśli za.'; niema C.f.asu na odleżenie. to przygnieść wałcm 
a jesZC7e Icpiej uJ,!niataczcm (Cllmpbcll). Na ziemiach płytkich. sapo- 
..'atych nic spieszyć sit; .f. siewem. Najpicrw siać żyta na ziemi średnici. 
auchszej. zasohncj \\ zwią.f.ki pokarmDwe. Siać nic gęsto: 311---40 kg. na 
mórg. Na dobrych ziomiach. czysto uprawionych, próbować siewów 
... rzędy odlcgłe. co 2n-.
() cm.. hy potem gracować. Przy siewie żyta 
zważać. hy ziarno nic solło 
łębicj jak do jedne
() cala (2-2 1 / 2 cm.). 
Łubiny pr:ryorywać gdy osadhiły strąki i przygniatać orkę ugniataczem. 
To samo sit; odnosi do innych .f.idonych przyorów. W braku ugniataczlI 
wałek kołk,m'y bardzo pomocny. Lasiewów. zwłaszcza ps,enicy ni'
 
wygładzić po of!rodowl'mu. Pecynki chronią od zimnyoh wiatrliw. 
Przegon6w nic żałować. Obrodlić rzepak. Spnątać zbywające olielonki 
na siano -- susząc na kozłacb. Spieszyć z kopaniem ziemniaków :rll 
.ucha. Przed kopaniem ponaolnaczać krze zdrowe, dobrze rozwiniętc 
j wykopać do osobncgo kopca jako sadzeniaki - przesypując kwiatem 

arkowym. Liśc.il' z buraków obrywać tylko żółknące. 
W podwórzu. Niszczyć myszy, drutowce. gąsienice. ćmy zbożu. 
"''C. \V schówkach zaprawiać d:riury. wybielić ściany, niszczyć larwy 
, owad6w. Piwnicc wyporządkować i wykadzić siarką. Suszyć grzyby. 
Zbierać żoł.;dzie i kasztany. Pamiętać o nauce dzieci. Wysyłać starsze 
dzieci do szklił zawodowych. Produkty rolne sprzedawać tylko pncz 
spółki rnlnl'. "'ie dać się oS.f.ukiwać handlarzom. Przez "Radio" mam\' 
. codziennie wiadomości () Cl'nach, nikt więc nic może się tłumaczyć nic. 
śwnadomością, co sit; dziej c na rynku. Mieć porobione próbne omłoty 
wszelkieł!" 7hoża żebv wicllzil'ć co sit; ma dO,spożycia i na sprzedaż - 
nie będzie niespodzianek. 
W sadzie i pasiece. Zbieramy owoce na 10 dni przed dojrzeniem 
do spożycia. Usuwamy częśai liści winoroślowych. by grona lepiej doj. 
rzewały. Prze,:!lądać pnic i ostatecznie przygotować do zimowania. 
kończyć podkarmianic, oC7ka zwęzić, wszystkie zaś szpary zalepić ,:!linl\. 
Czynności w pasiece wykonać w dni .chmurne, lub około zachodu słoń- 
ca. Niepotrolebną WOS7CZY7nę pr.f.ctopić. miód tr7ymać nieszczclnk 
przykryty w miejscu suehem. 
Przy inwentarzu. Krowom dodawać na noc siana. bo przy rÓ;l. 
.rych liśdach 7anadto chudną. I ziemniaka.mi nic zawadzi dokarmiać 


Pomorski Syndykat Rolniczy. S. A. 
Telefony 435 i 439 T O RUŃ ul. Szeroka 3'1. 
dOlt.rcza Iła dOQodnyc:h warunkach kredytowych: 
w.zelkie orygin. zboża .iewne, oraz pa.ze treiciwa. 
Kupuje w.zelkie zboża i ziemioplody. 


r 


I 
. 
I 


'---
>>>
65 


przy obfi1!ych zielookach. Drób podczas orek wypędzać w pole. bv 
niszczyć robactwo. Zakupić brakujące pasze. 
W Kólku Rolniczem. Zaplacić za sprowadzone siewne zboża, za. 
łożyć poletka doświadczalne z oziminami. Omówić wynik doświadczeń 
z nawozami sztucznemi i odmianowych, by przed siewem ozimin za. 
stosować wyniki i spostrzeżcnia z doświadczeń. Zamówić ..Klosy" na 
1 IV4y kwartał. Urządzić pokaz ogrodniCZQfrolniczy. Zwiedzać zbiolO 
wo wystawy. 


. 
I 


Zapiski 


Przed BogJrodzlcq 
Siej fyto przed puenicą. 


. -. -- ---- - ------------.......---------.. 


-...---..------------...-------------------..----------- 


r 



. 


.""..........................................--..... 
" 


.....................-........ 
, 


W Na każdym .nopku blachy żelaznej cynkowanej 



., pierw.zeeo .ałunku umie.zezamy poniż.zy c z a r- 

 
 
 n y znak fabryczny. 

 \!!., 5 Cynkownia Warszawska 

" . 

 w'ak.: inż. T. Rapacki i Z. Świ
cieki 
WARSZA W A, ul. Boduena 3 


ł-- 


5 - Pom. Klif. Roln.
>>>
.....- 


66 


ZAPISKI H..\( HUNKOWE 


Przychód 
In;.1 Od kogu 
l- 
ł 
I 


RozChód 


snm'l Suma 
i za co linia Komu i za ('(I 
zł ,gl" zł Il!r 
--J I I 
-I I - - 
- - 
- 


--r 
I 
I 
I 
- r
- 


/)rUWł/ zgięte Wszędzie kipi 
pc.d zielenią - w rękach praca... 
owocami Rolnik z pola 
się rumienią... z orki u.raca... 
W kuchniach rwete"
t.. .Chlodny wietrzyk 
Tu ogórki... wróży jesień... 
fam ZnÓ1ł1 smażą Przypomina, 
konfiturki ... że to W RZJ-:SIl:"J'i/t 


II ł , . . . , :.' 
. . :r 
. 
.. " I . . . , 
. . , . I , I' . I ;. 
- I, . . . .. . . . -
>>>
67 


PAŹDZIERNIK I 


PRZEPOWIEDNIE POGODY. \ 
Do 14 zmienni.., 23 zimno. 
26 slaby deszcz. 29-
 zim' 
no. 31 deszcz. 
$więta kościoła rzymsko-kat. 


, 


1 
2 
3 
4 

 


6 
7 
8 
9 
10 
11 
12 


- 


13 
14 
15 
16 
17 
18 
19 


20 
21 
22 
23 
24 
25 
26 


t 


17 II 
28 P 
29 W 
30 S 
31 C 


W 
S 
C 
P 
S 


Remigj., bł. Jana z D. 
Aniołów Str., Teof. 
.Jw. Tnesy od Dz. Jez 
Francistka Seraf. 
Placyda męcz. 


Dła dni 31 


.
 I __SŁOŃCE 
Ę?
 
_c3 ;.S Ch

 I ;.ac h
. :.sch



Ch 
. 
11 6-01 1 17 - 25 3--24 17-07 
5 6-09 17-17 b-30 18-18 
10- 1 6-17 \ 17-06 1:5-53 21-26 
15 6-26 16-56 16-06 2-00 
20 6-35 16-46 17-39, 8-23 
25 6-44' 16-36 22-2) \ 13-59 
30 6-54116-27 3-42 15-46 
.
 I Długośt Ubyło 
c3 dnia I g. m. 
g. m. 

I 
10 
15 
20 
25 
30 


11-41 
11-24 
11-b 
10. 46 
10 -26 
10-7 
9--44 


5-5 
5-22 
5-40 
6-0 
6-2
) 
6-39 
7-2 


. 
ł 

 
{ 


2 
10 
18 
. 25 


.. 
p 
W 
S 
C 
P 
S 


Brunona. Rom 
Win cent. Kadi., Marka 
Laurencji, Pelagji 
Dionizego. Lud. 
Franciszka B., Paul. 
Germana Firmina, 
Maksymiljana 


Oglądnij wozy i zamów. po- 
trzebne osie, obręcze na koła, 
I podkowy i części do naprawy 
maszyn i narzędzi w 


POMORSKIEM STO W f\RZYSZENIU ROLNICZO-Hf\NDLOWEM 
Spółdzielnia L. ograniczon
 odpowiedma.lnościl\ 
Telefon 153 TORUr'I ul. Prosta 18/20 
HI)e w i3roJfI:cy -. Cl1t:łmruc - Chojnica.ch - Pelplinie 
Skurczu - Tczewie - W
brzeźnie - Wejherowie. 
NarzQdzia i maszyny roln., ziemiopł., nawozy sztuczne, węj;!iel 


II 
P 
W 
S 
C 
P 
S 



Edwarda, Dan. 
Kaliksta, Ewar. 
Jadwigi, Teresy 
Saturnina, Flor. 
Wiktora. Małg. 
Łukasza. Tryfonji 
Piotra z Al., Pelag. 


.. 
P 
W 
S 
C 
P 
S 


Jana Kantego. Ireny 
Urszuli, Hilar. 
Filipa b. i m., Korduli 
Ignacego, Teodora 
Rafała arch. 
Chryzanta, Krysp. 
Ewary.ta, Lucjana 


Sabiny, Chryst. Króla 
Szymona i Judy 
Zenobjusza, Narc. 
Edmunda 
Lucyli. Antonina
>>>
68 


Przypomnienia na paidziernik. 
w polu. Gdzie wypadło żyto na ziemniaczyskach zasilić na moc. I 
niej szych zicmiach azotniakiem (na 10 dni przed siewem). a na słabszych. 
lIaletrlł. Ziemniaki pospiesznie wykopać, a potem buraki pasteW"!e 
rosnące nad ziemią, przemarźnięte bowiem łatwo gniją. WszelkIe 
kłęby przeznaczone na wysadki, zebrać na początku miesiąca i prze. 
chować w suchym żwirkowatym piasku w dołach lub sklepach. Z oko. 
powimy wogólc 
jpó;ruej możne kopa' m"ohew. a po n;ej kepo.t,. ". 
Koński ząb rżnąć na sieczkę i kisić, co zbywa od spasienia na świeżo. 
To samo czyni się z wszelką zielonką.. która już tcraz me zdoła wv, 
tchnąć. Można jC6zcze sprzątać 
trąki późnych łubinów, przechowują.: 
je w suchej sieczce lub plewie. Prowadzić usilnie orkę z pogłębiaczem 
na zimową skibę. Na ziemiach płytkich, o małej zawartości próchnicy 
i o spodzie surowym, twardym, lepiej orać do śrcdniej 5-6 calowej 
głębokości, II jednocześnie puszczać pogłębiacz jeszcze do 4,ch cali: 
ziemia zostanie spulchniona. a warstwa czynna nie utonie. Wywieźć 
obornik i przyorać pod okopowe. Łąki i pastwiska po skończonych 
pasionkach nawicźć kainitem i żużlami. Na suche pastwiska i łaki 
wo7ić komposty, łęty ziemniaczane. co się z wiosną wygrabi. 
Kopcując okopowizny zwracać uwagę. by przez przykrycie odpił, 
rowały. W czas wilgotny robić kopce węższe. Czuby okrywać słom". 
matami zanim warzywo wyparuje. Zakładać przy kopcacb trutki na 
myszy. Łuskać kukurydzę. Międlić len. konopie. 
Przy inwentarzu. Pasza staje się wodnista: trzeba przechodzić 
powoli do .zimowego żywienia. Wypasając resztki zielonek zważać, by 
paść nie zaszroniałe. Wyłowić ryby ze stawów i sadzawek. Konie 
przy odstawach żywić mocno. Na noc dawać siano i marchew. prowa, 
dzić próbne udoje. Zacząć indywidualnc żywienic i przysposobić odpo. 
wiednio do tego żłoby. Wybrakowane sztuki bydła stawić na opas 
i skarmiać przedewszystkiem podejrzane o chorohę ziemniaki. ' 
W sadzie i pasiece. Usuwamy na początku miesiąca opaski mięk- 
k
e i p
limy je. a z8;kład8:m
 opask
 lepsze przeciw pędzikowi przed- 
Z1mkoWL W połOWIe mIeSIąca zhleramv owoce zImowe. Sadzimv 
drzewa i krzewy Owocowe. Nawozimy i' uprawiamy ziemię w sadzie, 
· w warzywniku zbieramy większość warzyw i ..wypasamy" je. by !!.ię 
lepiej przechowywały. Pietruszkę dołujemy w wąskie a nie wysokie. 
podłużne pryzmy i nakrywamy lekko zicmią luh liśćmi. Unikamy ..ko 
minów" do przewietrzania zadołowanych warzyw. bo te zagniwaj". 
Ule zaopatrzyć wewnątrz. dno wyłożyć żytnią słomą. daszki naprawie. 
aby woda nie zaciekała. na powałę narzucić liścia. Można je także 
zimować w stebniku lub dołach (byle nie wilj:!otnych). wtedy zużvwai
 

acznie mniej miodu. - - 


Pomorski Syndykat Rolniczy S. A. I 
Telefony 4'J5 i 439 T O RUŃ ul. Szeroka 37. 
dostarcza na dogodnych warunkach kredytowych: 
wszelkie nawozy sztuczne, węgiel ..órnoil..ski 
d..browiecki, oraz koks, wagonowo i detalicznie 


L
>>>
'1' 


,. 


'\ 


... ---.. 


69 


W podwórzu. Opatrzeć budynki, poczynić reparacje. l'rzerohać 
kompost przed zimą. Zbędne narzędzia do pracy schować pod dac
 
i odpowiednio uodpornić na wpływy wilgoci: smarować żelazne CZęŚCI 
smarcm lub wapnem. 
W Kółku Rolniczem. ułoiyć program kursów dla dorosł.} ch, 
starać się o prelegentó.w. Urządzić pogadanki na temat ważnoś,;:i 
oświaty i wiedzy fachowej dla drobnego rolnika, znaczenia organizacji 
pracy, kupna i zbytu, znaczenia meljoracji, na temat uprawy i nawoże- 
nia jesienią, starań około łąk i pastwisk. konserwacji i przechowania 
przez zimę narzędzi rolniczych, zbioru li przechowania owoców i t. p. 
Nakłonić członków do zakładania sadów wzorowych, zamawiać drzew 
ka, rzucić myśl założcnia spóld.lielczej szkółki drzewek. Zajać się orga_ 
Il.izacją zbytu bydła, Lhytu zboża, oraz lnu i konopI, ewentualnie na 
miejscu zorgan.i:;r.ować ich luzeróbkę. Sprowadzić zapasy różnych arty. 
kułów na zimę. jak otręby, sól, naftę i t. p. Kontrolować zbiory oko- 
powych z poletek doświadczalnych i sporządzać liczbowe sprawozdania. 


Z.piskl 


Zbl.,.a z. sw., ,.011 fig. 
Kto si.je na Jadwlgf 


.------..--------...----...--------------------------------------..------------------------ 


------..--...--------------.....................--.......--....-.....-......--............---......-...________________ __r ................._...__. 


Blachła żelazm, 
Cynkowni 


cynkowaną wyrobu 
Warszawskiej 


pokr)'to dot)'chcza. przeuło 30.000 bud)'Dków w Pol.ce w te_ 
pałac reprez.ntac)'jn)' Prezydenta Rzeczypo.polit.j Pel.ldej 
w Racoci. (woj. POzD.....ki.).
>>>
70 


Prz)'chór\. 


Z.\PISKI RACHl?NK( )WE. 


J{ozchód. 


::m1a. , I Du;a 
1-1- 


Hni\ Or\ kogo i za co 


----Ł-- 


Z/ota rdza na 
liściu siadła - 
oderwala 
w dali padła 
i z je
ennym 
wiatru świstem 
porwala RO 
w pola czyst
... 


Komu i za co 


Suma 


.. 


7ł I j;!;r 
1 


-I 


1- 


1--- 


..., 


Smutek leci 
Uf lasy. . . w krzaki.. . - 
Czas utykopał 
.iuż ziemniaki!... 
Każdy teraz 
do dom zmyka - 
bo to koniec 
PAlDZIF.RNIKAf 
, 


..".........................-................... ........................ .... ................ 


WAPNIARNIA MIASTECZKO 
Sp. I\kc. 
produkuje li t",lko " wlasnych poklad6w wapiennych 
WAPNO NAWOZOWE 
miełoDY Wł=glaD wapala C.Co! Iluue. 
Fabryka w Miasteczku nad Notecil\. pow. .yrzyskl. 
Zarzl\d . Poznaniu. ul. Sew. Mleltyflskiego 7 - Telef.n 41-66. 


,..-..... .... . ... ........ ........ ................ ............ .... .... .... .... ........ ... 


.....
>>>
I 


PRZEPOWIEDNIE. POGODY. 
1-9 desuz. potem niestala 
pogodll. 15-19 deslcl, 23 in. 
sno I zimno. 24 łagodnie. 
29-30 ponuro. śnieg. 


Swicta kościoła rzymsko-kat. 


.. ., 


l P WllEJlt. święt)'cb 
2 S DZIeli zaduszny 


y 


- ---.. 
 


3 N 
4 P 
5 W 
6 S 
7 C 
8 P 
9 S 


10 
11 
12 
13 
14 
15 
16 
I- 
17 
18 
19 
20 
21 
22 
23 


24 N 
"!S P 
26 W 
27 S 
28 C 
29 P 
30 S 


Huberta b., Sylwji 
Kilrola b.. Modelty 
Zachari. Elżbiety 
Feliksa. Leonarda 
Amaranta 
Gotfryda, Maura 
Teodora. Ursyna 


N 
P 
W 


Andrzeja z Aw. 
Marcina, F elic. 
5 Braci Polaków 
Stanisława Kostki 
J6zafata. Jukunda 
Leopolda, Gertr. 
Edmunda Otm. 


71 


LISTOP AD 


Dla dni 30 


"a: . SLOŃ
 E _ KSIĘZYC 
o I wsch6d I zachód WSC h6d - 1 zltCh6d - 

 g. m. g m. _!I' m. g. m. 
l' 6-57 16--24 6-11 16-21 
5 7-05 16-17 10-52 18.-22 
10 7-14 16-09 J3-52 23-40 
15 1 7-23 16-03 15-17 4-34 
20 7-32 15-57 18-52 11-10 
25 7-41 15-52 1 0-15 13-38 
30, 7-48 15-48 6-23 15--09 
.ia l . DłuI.oit I Ubyło · 
O dDla i g m. 
A. m., 


l 
I II
 
15 
20 
2S 
30 


9-40 
9--26 
9 10 
8-54 
8-37 
8 24 
8-11 


7- -6 
7-20 
7- 36 
7--52 
8-9 
8-22 
8-- 35 


. 
ł 

 
{ 


1 
9 



 
C 
P 
S 


N 
P 
W 
Ś 
C 
p 
S 


Salomei, Grzegorza 
Anieli męcz.. Rom. 
Ebt-iety wd. 
Feliksa Wal. 
Alberta b. i w 
Cecy1ji, Filemona 
Klemensa, Lukr 


17 
. 23 


Oliwę, smary, latarnie, szkło. 
gwoździe, łańcuchy. okucia do 
drzwi i okien i t. d. dostarcza: 


POMORSKIE STOW RRZYSZENIE ROLNICZO-HRNDLOWE 
Spbld7iclnia z ograni.c7'..oną odpowiedz:iaJnością. 
TeJeI,m 153 TORP?,; ul. Prosta 18/20 
Filje w I:!rodnicy .- Chełnmie - Chojnicach - Pelplin:e 
Skurczu - Tczcwie - Wąbrzeźnie - WejherowIe. 
'\Jarz
dz;ia i maszyny r.o1n.. zie.miopł., nawo"y sztuczne, węgiel 


I 


Jana od Krzyża 
Katarzyny panny i męcz. 
Sylwestra op 
W alerjana 
Grzegorza III papieża 
Saturnina 
Andrzeja. Justyny
>>>
'lo 


Przypomnienia na listopad. 
w polu. Konczyć orkę pod jarzyny. Nic zaniedbywać przego,," 
nów po wyoraniu każdego pola. Orząc wykopiska, pozostate liście. 
łęciny rozrzucać po polu. żeby potcm nic było "'ybujałych k
l) jarzyny, 
co świadczy Q ruiedbalstwie. Poprawiać jeszcze rowy i odwodnice. 
a 
łąkach, pastwiskach, gdy sucho zdzierać mech. wygrahia.: 
.. i wywo- 
ZIĆ na kompost. Na zbyt bujne wczesnc oziminy i koniczyny puszczać 
inwentarz. ażeby je trochę przygryzł. Zakładać kiszonki. W dni suche. 
ciepłe zrewidować kopce. Słomę zawilgoconą odrzuCIĆ i dać na Liem. ł' .. 
niski świeżej. Zwozić miał torfowy pod dach. 
"ściąć latorózgi do wiosennego szczepienia, do cLego są najzdat_ 
niejsze w czubku drzewa i od strony południowej, latoróz!!i powiązać 
odmianami w pęczki. poprzywiązywać tahliczki z nazwami i Ladołować 
w piwnicy w piasku na głębokość 1/" ich dtugości, luh wykop,.ć prxł 
parkanem albo budynIdem dotck na l metr głęboko i tam.i;e zadołowal" 
a dolek nakryć deskami, które następnie nakryć gruho mier;rwą. albo 
liśćmi. WYk"ończyć przesadzanie krzewów owocowych i okopać drzcw.. 
owocowe w koło, do szerokości korony. 
W warzywniku uprawić ziemię głęboko do wczesnych wiO.elh 
nych wysiewów. a do warzyw delikatniejszych jak: kalafiory. pomJidory, 
raharbar, 8zparagi. wykonać regulówkę. 
Przy inwentarzu. Zaczyna się zim9we żywienie. Dhać, hy prLcj. 
ście z letniego nie 
yło nagłe. Posiłkujemy się jeszcze resztkami liści. 
końskim zębem, którym się teraz korzystnie pr?edłuża letnie żywienie 
i zaoszczędza okopowych Gdy już go nic będzie. zacmiemy paść bru- 
kW1ią, bo ta naj trudniej się przechowuje. Nie pomijamy wszakże otrąb. 
kuchu, siana. Inwentarz czyścić szczotką. Nawóz równać i ściółki 
nie żałować, bo czysta skóra. to ohfitość mlcka. P,)ić wodą wystałą 
w oborze. Nie dawać pasz nadpsutych, lecz gdy się co trafi wyrzucać 
na kompost. Okna w ..taJniach L",winnv h r duże - wywietrllniki w każ. 
dem pomies:LCzenriu dohrze urządzone. Zaglądać do książek o żywieniu 
zwierząt, żeby umieć ułożyć odpowiednie normy żywienia. (IrLeczytaj 
książkę: "Dlaczego musimy przewietrzać nasze mieszkania i hut;Jynki". 
nap. inż. Czechowski). Swinie mocno paść, gdy się je ma zahić na Boże 
Narodzenie. Dróh wyhrakować i trzymać na :limę tylko dohre nioski 
i paść mocno. .. 
 
W sadzie i pasiece. Kopiemy i zaprawiamy doły do wi(łsennel!o 
sadzenia. Tniemv i przykrywamy winorośl. Przerzucamy komposty. 
Uważać. ahy pszczoty nic były niepokojone, nie wpuSzczać do pasieki 
zwierząt, ani ludzi. Uważać, czy daszki. są s;rczelne. Dohra pora do 
transportu. kupna. sprzedaży pni. 
I W podwórzu. Błoto i śmiecie Lrzucić na kupy kompostowe. Po 
skończonych pracach w polu schować narzędzia. Reperować statki wo_ 


Pomorski Syndykat Rolniczy S. A. 
Telefony 435 i 439 T O RUŃ ul. Szeroka 37. 
dostarc7a na dogodny.,h warunkach kr
dytuwych: 
wazelkie maa7.
ny i nar:7ędzia W"olniczł.", a głownie 
ciągówki (traktory), żniwiarJd i kosiarki .,Deeringa".
>>>
... ... 


. 1 


I 


-- ---..- 


73 


zy; opatrzeć & wyszykować sanie. Na drogach zasypywać doły. W wob 
nym czasie zerżnąć kretowiska na łąkacn, wysokie burty na rowach 
i zwieźć to na kompost. Wozić miał torfowy, by mieć zapas przysypki 
do obornika. 
W Kółku Rolniczem. Założyć Kasę Stefczyka, która da możność 
na przednówku korzystania z pożrczki i dokonywania wspólnych zaku.- 
pów. Urządzać wspólne czytanie I zabawy w długie wieczory (wieczor. 
nice) i przedstawienia amatorskie. Robić wspólne zakupy. Zorganizo- 
wać spółdzielczą sprzedaż owoców, inwentarza i wszelkich innych pro. 
duktów. Na podmokłych ziemiach zorganizować spółkę wodną lub 
meljoracyjną w celu osuszenia tych terenów. Organizować Kółka hodo. 
wlane i kontroli mleczności. Na pogadankach mówić głównie o popra. 
wie hodowli , popierać pracę w kółkach mlodzieży. Organizować kola 
gospodyń wiejskich. 


Zapiski 


Jeśli pocbmuI'no w !'1ol'clnQ 
To b
dzie n;ellt% zimo. 


-
.......-
 .----------------- ------------------- ---------- ------...- 


,-----------------------------------.-.--------... 


Na;lrwalszem I ..a;praklwcz..l.jazem pokrW clem 
dachowem Jesl blacha lelazn. cW..kow. ..robu 


CYNKOWNI WARSZAWSKIEJ 
wl.lc.: 1..1. T. .apackl I Z. Swlfl:dckl 
Bodue..a 3 w WARSZAWIE Bodu...a 3 


\
>>>
74 


ZAPISKI RACHl'NKOWI: 


Przychód. 


Rozchód. 
Suma I lInia KOlllu i za co 
.d ,;1 
IJ I 


Suma 


Ilata Od kOl(o i za co 


-;ł-,g;:- 
I 


" 


I 
I 
-
 


1- 


- - 
- -- 
I, 
I 
I 
I I 


Chlodne ranki, 
późne dzionki 
polecialy 
14dzieś skowronki.;. 
T er/:łZ śpiewa 
mn.źna jesień, 
co Ił; ramionach 
Limę niesie... 


, Deszcze, wiatry, 
.
Jota, pluta - 
Listopada 
Stala nuta... 
Suchy, kruchy 
li6Ć opada - 
ścięty szronem 
LlSTOP ADA. .. 


. ł . . 


. I ó - 
 
. . :J 
. 
" I . A , 
. , , I, , /:) 
,. . 


., .
>>>
\. 


75 


PRZEPOWIEDNIE POGODY. 
1 zimno. 4 śnieg. S-lO deszcz 
i śnieg. 11-14zmiennie, 21 śnieg 
od 22 aż do końca zimno. 


GRUDZIEŃ 


, " 


Swięta kościoła rzymsko-kat. 



- 


1 
2 
3 
4 
5 
la 
 
I-- 
8 
9 
10 
11 
12 
13 
14 

 
15 
16 
17 
18 
19 
20 
21 


22 
23 
24 
25 
26 
27 
28 


29 
30 
31 


N 
P 
W 
::, 
C 
P 
S 


Elig b., Natalii 
Aibjanny. Auręlji 
Franciszka Klaw. 
Barbary, Piotra 
Anaztaz., Krysp. 
Mikołaja b. i w. 
Ambrożego 


zna dni 31 


.! I SŁOŃCE 

 - wsch Ód flz IICh6CI 
g. m.. g. m. 


50-r- 15--47 
5 7--55 15-45 
10 8-02 15--44 
H 8--07 15-45 
20 8--10. 15--46 
25 8--13 1 15-49 
30 8-14 I 15-53 


'a OIugost Ubyło 
CI dnia g. m. 
g. m. 
11 8-9 I 
51 8-1 
10 i 7-53 I 
15 
 7 -41 
20 7-45 
25 1 7-45 
::0 i 7--49 I 


8---37 
8-45 
8-53 
8-59 
9--1 
Prz:yb. 
0- 1 
0-5 


KSIĘ2YC 
wschód I zachód 
g. m:.., g. 
. 


7--34 
11--04 
12-47 
14-37 
20--41 
1--48 
7-31 


. 
ł 

 
fi 
. 


1$-39 
19--08 


6-13 
11--03 
12-33 
tS-Ol 


1 
9 
16 
. 23 
. . 31 


Zakup zaraz nawozy pomocni- 
cze (sztuczne) do siew6w wio- 
sennych: kainit, tomas6wkę 
i in. Nawozy te dostarcza pod 
gwarancją iloAci i własności za- 
sadniczego składnika na do- 
Ilodnycłt wBrunkach: 


I 
I 


POMORSKIE STOW RRZYSZENIE ROLNICZO-HRttDLOWE 
Spóldzielnia z ograniczoną odpowiedzia.In o ści4 
Telef0ł1 ]53 TORUr;.r ul. Prosta 18/20 
fllJe W lhoouk, -- Chtłmn:e - Chojnic.ach - Pelplin
e 
Skurczu _ Tczewie -- Wąbrzcźnie - Wejherowie. 
Nau
zia i maszyny roln..1Jiemiopł.. nawozy Bztucme. wę-giel 


N 
P 
W 
S 
C 
P 
S 


Nle,oll. P. N. K. .. 
Leokadji, Walerji 
N. M. P. Loret., Julji 
Damazego, Sabiny 
Aleksandra. Cion. 
Łucii panny m., Otylji 
Izydora, Sprid. 


N 
P 
W 
Ś 
C 
p 
S 


Wiktora. Walerji 
Ezabjusza. Albina 
Łazarza, Florjana 
Oczek. N. M. P. t 
Tymoteusza, Urbana 
Teofila. Juli. t 
Tomasza. Sewer. t 


N 
p 
W 
Ś 
C 
P 
S 


Zenona. Honori. 
Wiktorii. Magd. 
Adama i Ewy 
Boże Narodzeni. 
SZI:&epan8 p męcz 
Jana ap. i ew. 
Młodziank6w mm. 
Tomasza K. I 
Sabina. Eugen,ieża I 
Sylwestra pap
 


III 
P 
W
>>>
76 


PrZ7pornnienia na grudzień. 


W polu. Roboty ustają. Maruderzy mają jeszcJ:c coś niecoś do \ . 
()rania i gdy pogoda sprzyja, każdą godzinę wyzyskać. Pott:'m trzeba 
przeglądać, czy woda j!dzie nic stoi. zwłaszcza na oziminach i natyoh. 
miast zaradzić temu. 
PrzY k ioweotanu. Pielt;guowauic świei:u prJ:ybywając}ch cieląt. . .. 
więc nietyl o uWagę 
\\rócić na nowunarodJ:Olle. ale i na matki przed 
 
ocieleniem. Częste straty w tym kierunku zdarzają sic; wskutek niedo. 
patrzenia żywienia, pojenia i ohchodzenia się z krowami. Mlecmicc 
trzymać czysto, nie 
anicdhywać szczotki, wicchcia, ICCL nic myć wodą. 
Wymiona i sutki wycicrać wilgotną ścicrką. a potem suchą do czysta. 
o W sadzie. Tnicm
. J:raLy du sJ:cJ:cpienia i p"dy do sadzonkowanif. 
Spryskujemy drJ:ewa mlekiem wapiennem. przcl..opujemy pod drze. 
wami i krzewami uwocowemi, J:asilając je ohornikiem luh nawoJ:l1mi 
mineralnemi (za wyjątkiem saletry). 
W podwórzu. Zakladać trutki tyfusu mysicgu puy stertach i za. 
budowaniach. ZwoJ:ić J:a lcpszcj dro
i matcrjały hudowlane, porząd. 
kowe. opalowc. Rąhać.i wozić lód. nic czckając ustalcnia się mroJ:Ów. 
bo później może go już nic być wcale. Przy pierwszych śnicgach Z\HÓ. 
cić uwagę na sieci i wnyki J:akladant:' puez sZKodników. ZWJierzynę 
należy ochraniać dla wspólnej kur...yści całej W'!łi. a nic tępić na 
pojcdynkę. 
W Kółku Rolniczem. CZa!t długich wieCJ:orów spuyja zcbraniom 
s,siedzkim. by radzić o różnych bolączkach A iest o czem my sieć 
bo tonicmy w powodzi niedomagań życia gospodarc7eRo. Gnuśności 
trzeha przeciwstawić cner
Hę! Wsp6lncmi siłami da się wiclc zrobić. 
a nikt Złi nas nas
ych spraw nie podejmie! Tylko agitatorzy obiecują 
;dote góry. ale tworzyć lepsze i:ycie sarni musimy. Od najbliższych 
.praw 'trzcba Laczynać. Rc.paracja dró
, zadrzcw:icnie lotnych piasków, 
osuszenic moc.larów, komasacja gruntów, drt.'Ilowanie - to wszystko 
w mniejszym luh wic;J...s.lym stupniu najcictżcj dolega. '\la zebraniach 
kółck rolniczych tueba nietylko () tcm mówić ale postunawiać natych. 
miastowe działanie. Uczęszczać na kursa rolnicJ:e. skupować książki 
 
pożyteeznc. Kto chee micć stałego doradcę w sprawach gospodarczych, 
niech wypis.lc ..Kłosy" i 
hiera roczniki, a J:nlljdzie tam we wszystkich 
»prawach cenne porady i wyjaśnienia. Dziś hez nauki. he... wiedZ) roI. 
niczej gospodarz nie da sohie rady... ..Trzcba sic; uc...yć - przeminął 
wiek zfoty". PościąRać resztę wszelkich opłat i skladck od cJ:łonków. 
PrzYRotowywać materjaly do walnego zcbranil1 Kółka Rolnicz
go 
i wszelkich instytucji z niem Lwiązanyeh. Urząd.t.ać kursa oświatowo. 
rolnicze, J:worić opał i lód do mleczarni spółdzielczych. \Vvkorzystać 


Pomorski Syndykat Rolniczy S. A. 
TelefOD'" 435 i 439 T o R;U Ń ul. Szeroka 37. 
dOItarcza Da doaodDych waruDkach kredytowych: 
w.zelkie orygin. zboża .iewne, oraz p..ze treiciwe. 
Kupuje w.zelkie zboża i ziemiopłody. 


I
>>>
, . 
I 


, .. 


, 


.. 


77 


lJim.ę na pracę 06
atow()loorganiucyjną. Wypełnić wszystkie luki spe 
łeczne w życiu wsi, a Rok Nowy pomyślniejszym będzie. 
Ogóląe. Nie zapomnieł i w terminie wymówić pracę zmienionej 
alużbie. 


Zapiski 


, 


Ml'otny gl'udzillń wilii. śniegu 
Żyzny l'oculc bfdz;1I w bielfu 


-.---_. ------------------------------..--------------------------..------------....---.--------------------------. 


-----.-....--........----..................................--.....--...........-..................------............................................................. 


.........------------.--..-...................... - ----------.........................................-..............--...--. 


--..--.................. -..........-------..-----.......-....-.............--.............---......------..-...............----.--......-..-.........--...--.---------------------- 


--------------------------------------..---..--------..-..---------------------.---------------------------..--------..--.----...--........- 


· 

W4-ł . 
'€'A 

 
$ 
,_ 
 . '4 tJ 


Na kaidym .nopku blaeh,. żelaznej c,.nkow.nej 
pierw.ze.o .atunku umie.zez.m,. peniżez,. c z a r- 
n,. znak f.br,.ezn,.. 


, 


Cynkownia Warszawska 
...łale.: i.i. K. Rapacki i Z. Świ..icki 
WARSZA W A, ul. Boduena 3
>>>
71 


Przychod. 


L.\PISKI R.ACHUNKOWE 


Rozchód. 


i Su ma Suma 
Hnia Od kogo za cu Dnia Komu i .la '1 
--- 
zł gr zł :g" 
I - I 1- -- 
I - 
- - 
- 
--- 

-I / 
I 
-1- 
.,- - - 
-- 
- - - - -I 
- - -- 
I I 
-- -I- 
I 


« 


, 


Rozbawiona 
chlodna zima 
mocno w swoich 
k/tlszczach trzynu... 
Czasem sypie 
6niegiem w oczy 
- cZflsem azybko 
się potoczy. 


, 


- 


6nieg ogrzeje 
i roztaje - 
zmiększy drogi 
i rozsI8je... 
Krótki dzionek 
po poludniu 
jest już wiecz6r... 
- ol. jak w GRUDNIU, 


.. ...................... ...--.....-......... ........-..-.............. --.....--... - ...... 


WAPNIARNIA MIASTECZKO 
Sp. f\kc. 
produkuj. 1\ tylko z włllsnych pokłlldów wllpiennych 


WAPNO NAWOZOWE 
mieloDY w4QglaD wapala C.C. , IIDD., 
FlIbryka w Miasteczku nllo N.tecl.. pow. wy.zyskl. 
ZaJZ.d w Poznaniu, ul. Sew. Mieltyilsklego 7 - Telefon "1
. 


......................- ............ ........................ ........ ................ .... .... 


-
>>>
7'ł 


. 



omonkie Iow. UO
Ow[ÓW BJ
ła 
nizinnego [zamo-Białego 


pośredniczy w .pl zedaiy bydła rozpłodowego tak buhaji 
zarodowych zdatnych do .koku po przodkach o wybitoem 
pochodzeniu i wy.nkiej mleczności, nagrodzonJch aa 
Wy.tawiew Grudziądzu WJ'sokiemi odznaczeniami 
Ministerstwa Rolnictwa, Pomorskiej Izby Rol- 
niczej i Komitetu WJstawy, jako tei 
kr6w i jałowic zar()dow. i uiytkowych 


Inform.cji udziela biuro: 


PUIDonkiego TowallYlIWa HD
OW(ÓW BY
ł3 


I 


TORUŃ, Plac św. Katarzyny 1. 
Telefon 64. 


\ 


Pomonki IwiąZEk HO
OW(ÓW TIlO
Y [blewnei 


.. 


pośredniczy w sprzedaiy materjałem zarodowymtrzodychlewllej 
knurk6w i maciorek w wieku od 6 tygodni wzwyi ze 
swych chlewnizarodowych, nagrodzonych na Wy.tawle 
w Grudziądzu wysoLlemi odznaczeniami Millister- 
.twa Rolnidwa. Pomorskiej Izby Rolniczej 
i Komitetu Wystawy. 


In!ormacjl udziel. biuro: 


POIDonkiego lwiązku HO
OW(ÓW Trzo
J [hlewnei 
TORUŃ. Plac św. Katarzyny l. 
Telefon 64. 


" 


-
>>>
o 


Domowy lł o
liei 
łrnietany - to Ii[
a wirówka, 


kl6ra pracuJ_ niedokładnie 


i rolnika okrada I 


Oszcz
dni rolnicy używają tylko 
wirówki A L F A-L A V A L, 
które są zrobione z doskonałego 
materjału i gwarantują naj do- 
kładniejsze odciąganieśmietany. 
Żądajcie nowego katalogu! r r 


Tow. ALFA. LAVAL, 
I p oz N A Ń, ul. Gwarne 9. 


:1"1111111111.111111.111111111111.111111."11111111111"1111111111.111111. "1111111111.""" .1111111111111.: 
I MLYNOTWDRNIA v:;:,::::.8 i 

 _11111111111111111111111111111111111111111111111111 maszyn młyńskich 
 
ii ł1





e;óf

:ri: R O G O 1 N D - WI
p. Telefon Nr. 11 . 
1 = w dzlal.. młynalsklm n.lwlększ.. z.kł.dy w Polscp. 1 = 
Budowa wszelkich m.s
yn mlvńskich i całkowitych instalacji m/yr.ów i kaszarni 
do największych wydajności. 
Wyrob) nssze najnowszej konstrukcji. solidnej mocnej budowy. nieustępujlIce 
najlepszym wyrobom zagranicznym. 
C.łkowite wyko".nl.. ma..yn w kraju. z. dobrll prllcę p..rna gWllrllncJ_. 
Korzystne warunki sp/at. długoterminowy kredyt. 
Sklady bogato zaopatrzone w wszelkich wymiarów maszyny _ czyszczlIce, 
milIlIlce, odslewaillce i pomocnicze Jak; .spiratory, t'yjery. cylindry odku. 
rzowe. gniotownikI. mlewniki walcowe (postawy). odsie....cze płaskie wolno- 
Wiszące (planzychtry). mieszadla, perlaki automatyczne i sortownIce do kaszy. 

 Od_rot". oferty I kontorysy nil :ł,d."..... 
i li a 5 z e b i u ras p r z e d a t y: (poza fabrykll .. ROAotnie Wlk".) 
. Warszawa-Praga. ul. Olszowa 14 (Dom frontowy). . 
I li a 51 r e p r e z e n t a n c i: Poznilń, Wały ZY:lmunta Augusta Nr. J _ 
B. Kolesiński. - Bydgoszcz. ul. Pomorska Nr. 49-50 Inż. Karol Kluck. ;: 
- Lwów, ul. Leona Sapiehy Nr. 34 firma H. Cegielski T. ft.. _ :: 
Lublin, uJ. Barnllrdyflska Nr. 9. IAn. S..wlckl Biuro Techniczne ..Lech" :: 
:l.mllllllll.IIIIII.UIIIIIIIIII.IIIIII.IIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIII.IIIIII.llIInllllll.IIIIII.IIIUIIIIIIIr: 


. 


. 


I 
. 


. 


.
>>>
81 


.:!fłlllll'IIIIII.,IIIIIIIIIIIIIIIII,UlIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII111 R,llnUII1I1111.';;: 111111111111111 1IIIIIIIIIIIh1 111111111111111 ,'IIIIIIIIIII"IIIIIIIIIIIII!: 
ll "llllldllllllllllllllllllllllllllllllUIIIIIIIIIIIII,UlIIlIlIlIlIlIgIIUIIIIIIIIII,g:UIIIIII1IIIII':IUIIIIIIIIIII,:UIIIIIIIIIIII,:UIIIIIIIIIIII"llInll

 


(! 
!I 
fł 

ę 
I 
%:E 
== 
\
 
!
 


 


CENTRALA ROLNIKÓW 
SPOŁKA AKCV.JNA 
W POZNANIU. PL. WOLNOŚCI 18. 


1111111"1111111111111"'11111111111"'1111111111111"1111111111111'"111111111111'11111111111111'11111111111111"1111111111111'1111111 


:=t 
i! 
iI::::11 
Pl 


;gJ:£ę 
 _ ! ==_ =- _ : _ : _ 
 _ - - ; _ : = - 
za pośrednietwem Spółdzielni 
Rolniczo - Handlowyeh, istnie- 

c;
el:::ol::e:"n=R
Ł.::I
: =- i =_ 
 _ ':;; _ - = 
 _ 
 _ ; 
i Górnym Śląsku. 
..R O L N . K ." 
kupują od ziemian I gospodarzy I 
zbo*a _szelkiego rOdzaju. ziemniaki 
I _szelkle Inne zierniop.ody. do.ta.... 
czają na specjalnie dogodnych _arun- 
kach. za got6_k-ł lub na kredyt _eks. 

-= IO-V= na\IVozy sztuczne. pasz-ł. opał 
'%.
 I Inne artyku
. potrzebne rolnlct\IVu. 
_-!
 

 
IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIlnllllllllllllllnl l "IllIlII:'"IIIIIIIIIIIII
lllIlIillllllll1
'"IIIIIIIIIIIII'III""IIIIIIII'IIIIIIIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIIIIIIIII IiF.
 
. )(lIlłllIlIllllllllIllIIllI.IIIIIIIIIIIIIIIIII1'111111111111 111111111111111. =.IIIIIIIIIIIIIIII.=: 111I1I1I1I111111I11I1I11I1I1I111I111I1I1I.ull.llllllllllllllllllllllllnu.łłt 


";:::11 


Centrala Handlo__ Sp6.dzl.lnl 
Aolnlczo-Handlo-vch ...... "Irrną 
..ROLNIK... nale*ących do Z\lVI..- 
zku Sp6.dalelnl Zarobko-vch 
. GospodarczYCh T..._ Poznaniu. 


r 



 


ODDZIAŁV: 
W GDAfilsKU. Hop'fengasse 17 
W TORUNIU. ulica Szeroka 1 e 


PRZEDSTAWICIELSTWO: 
W KATOWICACH, Marjacka 13 


. 



 - po.. I{III. Roln.
>>>
82 


. 81111111111111111111111I1HIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII"11I1111111111111111111111111111""1111111111111111. 

, I 
_ i _ l _ TIR
I
KI MŁYI 
ARIWY i =_ = 
LEOPOLD RYCHTER 
i Telefon 73i29 TORUŃ-MOKRE ul. Kościł!szki 61 ; 
I KUP:!:
nl ę. żyto I JęC2mle,;. i 
= = 
i ==== spr


::.
:
:..::
:

. :::::
 
 = i === - 
pszenne i ż"tnłe. 
illlllilllllllHlIIUIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIUIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII"IIIIIIIIUlIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII1111111111111111111 i 


IIIIIIII.IIIIIIIIIIIIII.IIIIIIIIIIIIII.IIIIIIIIIIIII!.!!!UIIIIIIIII.IIIIIIIIIIIIII.IIIIIIIIIIIIII.IIIIIII1111111.11111111111111.11111111111111.11111111111111.11111111 
i =_ .: Oryginalne opełacze ..Harder u . 
 = . _ 
 
N.ajidealniej.zy Nadajl\cy.ię nawet 
; w.p:::::::eeo najc
:.ze I 
I rolnictwa. g
ebY. I 

 == - = 
 Siewniki do nawozów sztucz. n V ossu _ _ 
 _ 
 =_ 
 _ ; 
= =_ 
 :_ : na:::
e:d. :;::::
i:ej &ił pro:t:tw;z: ::;::::::iu. 
 =_ _ =_ : 
do najwiękuej ilo'ci 
!ij .. lekki 
i r6:::
:r


y PkZE
S: A WlClEL NA ;0::::. I 
I Hugo Ch oda n (dawniej Paul Seler), .Poznań.1 

 ul. Przemy.lowa 23. . 

 
 

1U1II1'1I1II111II111I'1I1I111111I111'"IIIIIIIIIIII'IIIIIIIIIJIIIIIIIIIJIIIJIIII'11111111111111111111111111111111111111111111'1111111111111111111111111I1IIł'111II11rł' 


..... 


.. 


.,1l
>>>
83 


. 


o 


o 


..?! 


Najświętsza Matko Bolesna 
w7błagai nam łaskę u Bogal 


W bocznej kaplicy kościoła farnego w Chełmnie, wysta\\lionego przez 
Krzyżaków w J223 r.. znajduje się obraz Najśw. Panny Bolesnej. Według 
podania obraz ten należał pierwotnie do ubogiej rodziny Stołowskich. 
Cudem uratowany z palIIIcego się domu. zawisł nad Bramką Grubiilską. 
Przenoszono go kilkakrotnie do Fary ale obraz niewidzialną silili powra- 
cał do Bramki. Wobec tego zbudQwano tam kapliczkę. a rzesze ludu przycho- 
dziły błagać łaski Matki Bolesnej, Działy się tam liczne cuda. jak: odzyskanie 
wzroku. słuchu, a nawet powołanie do fycia. Dopiero w połowie siedem- 
Ilastego roku obraz został przeniesiony do Fary. Jlja odpust Najśw. Panny BoI. 
w dniu 2 lipca rokrocznie gromadzą się tłumy pobożnych doch. do 10.000. 


I
>>>
84 


. . 


"EXCELSIOR" * 


.. 


...Jednak do góry! skroń do goryl 
Niech się o troski nikł nie pyta, 
Na skrzydlach wznosić się nad chmury, 
Gdzie zlotem blasków slońce wita! 
Jest w ludzie sila niespożyta. 
Zbawienie leży pod siermięgą, 
Niby w popiele skra ukryta 
Choćby osta'ł'nią pluc potęgą 
Dmuchajmy U' tę skrę, aż lun splonie wstęp,ą! 


Witajże silo! (T cieleśnij 
Corychlej w kszta.łty się prześwieże 
Na ryk cierpienia. na grom pieśni!... 
Oto już, patrzcie! cialo bierze, 
Sięga po puklerz, jak rycerze. 
Co snuli niegdyś chwały przędzę; 
Swych archanielskich .
krzydeł pierze 
W wielkiej rozwija już pot
dze - 
Więc w górę - więc excelsior: ponad lzy i nędzę!... 
Jan Kasprowicz. 


,. 


*) Znaczy: wyżej, wzniojlej - dosf. WYŻiiry. w7.11t08ły. 


--
>>>
l 


8S 


. . 


" 


, - 


. .. 


.. 



 

. , 
. .i 
;. , 



 


t 


t. 


Prezydent Rzeczypo.politej prof. Ignacy Mościcki. 


.....
>>>
II. 


Prezydent Rzeczypospolitej 
do Rolników! 


. 
(PrzemÓwienie p. Prezydenta I. M06cickieJ!o w dniu 26 'iierpnia 19'28 r.) 


» 
 


,.Dziękuję Z całego serca Drogim moim Go.kiom Z.:l 
przybycie zbliska i zdaleka ze wszystkich dzielnic Rzeczy. 
pospolitej, a nawet je; krańców. Nie szczędziliście dużych 
trudów. nie zrażały Was żadne 'niewygody, niosło Was tu 
potężne uczucie dla Wielkiej i Pięknej naszej Ojczyzny. 
naszej ukochanej Rzeczypospolitej. Uczucie to wyrazi;; 
li.kie w najpiękniejszej formie, starodawnym zwyczajem 
po znojach 'swej pracy przynieśliście ,.plon w Gospodarz" 
dom, - Gospodarza całej Polski". 
U roczystość dzisiejsza jest piękna i wielka. bo jest 
uroczysto:;ł;ią całego Ludu Rolnic
ego RzeczypospoUte,; 
Polskiej, który swą pracą żywi wszystkich Jej obywateli. 
Z tej racji Wasz zawód jest jed'nym z najmilszych i naj;; 
u.'dzięczniejszych dla Państwa. U silna praca Wasza wy;; 
dostająca i pomnażająca wyżywienie stanowi najważnier 
szą podstawę istnienia naszego dobrobytu i rozwoju gos;; 
podarczego. 
Obecny Rząd RzeczYPDspolitej, Rząd, którego naczel;; 
ną postacią jest Marszałek Piłsudski, ma pełne zrozumie. 
nie dla \
7 aszej roli w Państwie, toteż nie szczędzi wysil;; 
kóu.', żeby z roku na rok, krok za krokiem coraz więcej 
ułatwiać \f.T aszą pracę i przyczyniać się w coraz znamie;; 
nifszej mierze -do zwiększenia jej wydajności. 
Stara się naprzykład o zorganizowanie kredytóu.' n., ' 
wszelkie ulepszenie gleby i inne inwestycje, pamięta oka: 
sach pD7yczko wych , które powinny się znajdDwać w naj
 
dalszych zakątkach kraju. fWDrzy wielkie wytwómie na;; 
wozów sztucznych i czyni wysiłki. celem ich rozpowszech;; 
"ienia, co więcej, - pracuje nad realizacją naprawy na: 
.
zego ustroju rolnego, nad przystosowaniem go do nowo;; 


l -11 


-
>>>
. . 


.. 


"I' 


..... 


87 
czeSY1ych wymagań społecznych i gospodarczych. Krząta 
się dalej okolo sprawy budDwy dróg, oraz przyczynia się 
do rozbudowy organizacyj samorzlJdowych, które w spo. 
sób łatwiejszy hędlJ mogły udzielać pomocy Waszej pracy 
wytwórczej. 
Pomoc ta w chwili obecnej jest jeszcze bardza niedo 
stateczna, ale trochę jeszcze cierpliwości, a będzie ona 
bardzo znaczną i wydajną. 
Ziemie nasze, 'po długoletniej niewoli zaczynają się 
dopiero w wydatny sposób organizować. Potrzeba do te. 
go 
 oprócz dużych wysiłków i trochę czasu, żeby mDglo 
ugruntDwać się Państwo dobrze i pięknie zorganizowant?, 
w któremby panowała naj wyższa prawDrządność, w ktÓ. 
remby były uwzględnione interesy wszystkich bez różni 
c:y obywateli. -' a przedewszystkiem te interesy, które 
w pełni harmonizują z rozwojem bogactwa i potęgi Rze. 
cZYPDspolitej., . 
Oprócz hezpośredniej dzialalnDs.ci Rządu i Jego orga 
nów administracyjnych coraz szybciej rozwijać się bę. 
dzie dzićllalność rozhudowywanych samorządów, które za. 
cznEJ coraz wydatniej pomaga(.: lFam w pracy. 
Poza tą działalnością Rządu i samorządów zjawiaj;
 
się ..
ród Was liczne i coraz liczniejsze jednostki z własnej 
inicjatywy pomagające \.\7 am prćt:ować. Gna ich do Was 
wielkie ukochanie Kraju i ludzi. Zakładają organizacje 
rolnicze, szkol y zawDdowe. uczą umiejętnie uprawiać i 
a. 
wozić glebę, prowadzk: racjonalną i coraz ulepszajEJcEJ się 
hodowlę zwierząt. wspóldzialajEJ w zakladaniu spółdzielni 
różnego typu, kas pożyczkowa.oszczędnościowych i t. p.- 
i niosą Wam w przeróżnej formie sWDje ukochanie dla 
wszelkiego piękna. które promieniuje w najdalsze zakątki 
i cemeontuje Państwo. Są to prawdziwi pionierzy wszelkiej 
działalności, którzy pDmagają \ł" aszej pracy i przyczynia. 
ją się w dużej mierze do zwiększenia jej wydajności. 
W przyszlDści ludzie ci będą zapewne wchlonięci 
w .organizacje samorządu województwa. powiatu i gminy. 
\f'prowadzą oni duszę dO' każdej Drganizocji samorządo.
>>>
B.i 


wej, tę duszę bez której sama organizacja techniCzna nie 
mialaby powodzenia. j 
Tymczasem jednak muszą być oni dalej jeszcze pio
 . . 
nierami najpiękniejszego rozwoju Kraju. 
Toteż Rząd powinien i będzie popieraI nietylko roz:: 
wój samorządu, ale i pracę tych ludzi i tworzonych przez " 
nich organizacyj. Jakie ona ma znaczenie dowodzi nawet 
ten oto przyklad, na który patrzymy w tej chwili. Przecie i 
zorgenizowanie tej przepięknej uroczystości zawdzięcza
 
my jedynie organizacjom rolniczym, utworzonym z inicja. 
tywy prywatnej. W obecnej naszej fazie rozwojowej sa:: 
me organizacje samorządowe nie bylyby w stanie tego do:: 
kazać. 
Cześć tym ludziom, ktorzy nadzwyczaj serdecznie 
ukochali ten Kraj i Naród. 
Przychodzą dQ Was i inni ludzie. także z wla
nej ini:: 
cjatywy: - l/udzie nierea/ni, fantaści. którzy /ekcew8ią 
pracę twórczą, stopniową i żmudną. Zdaje się im, że odra;; 
zu można zaprowadzić raj na ziemi - i dobijają się tylko 
tej władzy, któraby im pozwoliła to uczynić. Nie uświa. 
damiają oni sobie, że prowadząc przez cale życie jedynie 
pracę polityczną, dążącą do Dpanowania władzy - są tyJ:: 
ko fantastycz.nymi nierea/nymi dzialaczami. nie umiejący:: 
mi nic produkcyjnego wytworzyć i zorganizować. 
. Nie zdają sobie sprawy z tego. że z chwilą uzyskania 
przez nich tej wladzy Kraj hylby narażony na szaleńcze 
eksperymenty reform ludzi, nie mających najmniejsze1ł,o 
pDjęcia o praktycznym rozWDjU życia. Do kaidej pra(:y 
bowiem trzeba się przysposabiać, trzeba się praktycznie 
kształcić i zaprawiać, żeby ta praca mogla dać jakieś 0"'0. 
ce. Chcąc zwiększał szeregi swoich wyznawcow. ludzie (i 
szerzą tymczasem wszędzie rozdźwięki i rozgoryczeon;c, 
oczerniając dzialalno..
ć najbardziej nawet twórczą wszy...t. 
kich tych, którzy nie znajdują się w ich szerefJ,och. r:i 
dzialacze nietylko nic realnego nie budują, ale przeciwnie 
przeszkadzają prawdziwie państwowej pracy innych. sze. 
rząc zamęt i rozaDryczen;e. 


-
>>>
, 


4 


8C1 


. . 


I 


... 
,.. 
" 


. 




..(' "' 
,. 


, .- ..... 
-- . -:-. 
:.

..
 
.
. 

-
.... I 


.t! 


.. i, 


-" 



 


'-' 



 

 


'" 


" 


:, 
,-,\;;, 


-. 


" 


---- 


Ił 


.: 


..- 



:-- 


,,' 


Kółke Rulnicze P. T. R. na dożyr.kach w Spale_ 
Pan Prezydent przed swoim pałacem oczekuje na przybycie 
grupy dożynkowej P. T. R.
>>>
90 


. 


Przychodzą do Was i jeszcze inni ludzie. Nie .nazw... 
ich już nierealnymi fantastami, ale ludźmi złej woli, któ: 
rzy mają jedynie na o/fu swe osobiste chwilowe interesy. 
zupełnie sprzeczne z interesami całego organizmu pań. 
stwowego. Nie będę jednak dłużej mówił na ten temat, bo 
ni miejsce. .mi .obecna chwila uroczysta na to nie jest 
stosowna. 
Już drugi raz w siedzibie Prezydenta Rzeczypaspoli; 
tej święcimy uroczystość Dożynek z całej Polski. 
Tak. jak to już mówiłem w zeszłym roku pragnąłbym, 
żeby ta uroczysto..
ć, która jest tak piękną i tak nas 
wszystkich wiąże w ukochaniu naszej Ziemi Ojczystej, 
odbywała się po wsze czasy. 
Zdaję sobie sprawę, że Prezydent Rzeczypospolite} 
nie przyjmuje Was dzisiaj jeszcze tak, jakby sam sobie 
tego życzył. A le mam nadzieję, że z każdym rokiem to 
przyjęcie będzie coraz ładniejsze; - bo trzeba i na to tro. 
chę czasu, żeby odpowiedzieć pDtrzebom chwili. 
Proszft więc Was, Drodzy Goście, o uwzględnienie 
braków. a może .niewygód, bo naprawdę najszczersz.e ch
; 
ci towarzyszyły pracom przygotowawczym. I 
Na zakończenie, w lej uroczystej chwili naszego zbij: 
żenia wzywam Was, byście ze mną wznieśli okrzyk: 
Niech żyje nasz Lud Rolniczy! 
Niech żyje Rzecz,pospolita Polskll - i Jej lf-Tielki 
1X-'skrzesiciel i Budowniczy - Marszałek Pilsudski!" 


L 


, 


J " 


-
>>>
I 


. '" 


91 


. 


Jego Swiątobliwość Papież Pius XI.
>>>
92 


-r-- 


. 


I 
L 


v 


Ks. biskup Okoniewski 
Biskup Djecezji Che/miń8kiej 


\ 


" : 


.
>>>
" ę 


- 


93 


X. I.. 


Stanisław Bozju.z. 


Dziwnł'JII to jest l pra\\i(' przvl'łowiowem, że my Polacy 
..ir umiem
' naszych prawliziwie wiełkich i zasłużonych ludzi 
naJeżycie cenić, że łatwo o nich zapominamy, że ci nasi wielcy 
często lepiej są znani i poważani li obcych, niż u własnych 
rodak6w. 
00 tych. S7.Tszvm kołom małoznanych, należy też sławn.\' 
i świątobliwy na!-z rodak, kardynał Stanis.ław Hozjusz, ktÓ. 
rego 350 letnia rocznica śmierci na d. 5 sierpnia J 929 przy- 
pada, a którego sprawę zalicz
nia '" poczet Swiętych naSl 
Epi
kopat zapoczątkował- 
Pragni('m)" w miarę możności przyczynić się do rozsła- 
wienia zasług widkiego naszego Rodaka, aby szczyt nt' jego 
rf1\'kłady roznieciły lub pogłębiły w naszem społeczeństwie 
jw;(:t
. zapał (\la dobra naszego Kościoła św. i Ojczyzny. 
Dlatego pmiajemy naszym Czytelnikom choć skroD1n
' 
tvlko zarys życia i działalności naszego wielkiego kardyna.ł;!.. 
Stanisław Hozjusz urodził się dn. 5 maja J 504 w Kra- 
"owir z rodziców Ulryka i Anny. 
{Tlrvk Hozjllsz otrzymawszy stanowisko kierownika 
11 1 t'nnicy we Wilnie, przeniósł się tam z rodziną. 
Początkowe nauki pobierał Stanisław w rlOD1U, a odzna- 
czał się wielkim talentem. zamiłowaniem rlo nauki i mrówczą 
pilnością. 
Ponieważ bogobojni rodzice utrzymywali bardzo przy 
jazoC' stosunki z Dominikanami. nasz Stanisław często bywał 
w klasztorze. .a wyniósł z częstego obcowania wielki zapał do 
poważnej pracy naukowej, głębokie wnikanie w prawdy wia- 
ry św. i gorące ich umiłowanie, wielkie przywiązanie do Ko- 

cioła św. i Ojczyzny. Cnoty, które bogobojni rodzice w du- 

zf; Stanisława wszczepiali. Dominikanie umiejf;tnie pielęgno- 
-ali i rozwijali. Nasz Stanisław już wówczas odznaczał si
 
głt;boką pobożnością. - a marzył o wstąpieniu do zakonu. 
Po skończonym J 5 roku życi.. doskonale przygotowany 
Stanisław wysłan
. zo
tał na sławny wówuas Uniwt'rsyt..t
>>>
94 


- 


-- 


. 


- l 


....... 't._ 



, \... \;, 

 
,-_ _ .... '.,\' 11 
'- '.", 
 
. ..;.., \1 


L 
# . 1"0 



"r':(.,-c.O.' \)"''t.
." 


.. 


Stanisław 'Hozjusz 
u'o S r.;;ej
 JS04. um. d. S sierpnj
 15-,9, 


\ 


-
>>>
9S 


Jagielloński \\ Krakowie, gdzie swoim talentem, pilnościl. 
r cnotliwością się Ddznaczał, a zwracał na siebie u wagę wybit- 
nych mężów. Podkanclerz koronny, biskup krakowski To- 
micki tak cenił i polubił Stanisława. że powołał go na profc
 r 
sora swej prywatnej uczelni, w której kształcili się magnacc
 
synowie. Talii to zaZllajomił się i zaprzyjaźnił z wybitniej- 
szymi mężami, ktÓrzy później dużo mu hyli pomocni w jego,) 
pracach i zabiegach dla dobra Kościoła i Ojczyzny. Biskup 
Tomicki umożliwił mu wyjazd do Włoch, g-rlzie na wszeclmicy 
padewskicj pogłębił swoje studja prawnicze i gdzie zdobył 
dokt£?rat obojga praw, - a zaznajomił się z kilku wyhitnymi 
mężami, kb'lr7.\" mu przyjaźni dochowali i han1zo wysoko go 
cenili. "- 
Wróciwszy do kraju został 
wkrdan:elll owego protek- 
toratu. Jako sekn'tarz porlkanclt-rza zazuajamiał się ze spra- 
wami dyplolllatycznemi. a pod świath'm kierownictwem za- 
prawiał się (lo pracy kościehwj i politycznej. Następcy 1'0- 
mickiego, Chojeński i Maciejt'wski nit, mniejszemi r1arzą Ho- 
z.iusza względami, okazują 'mu pełne zaufanie i. przyjaźń. 
Podkanclerz Maciejowski wyrobił mu u króla Zygmun- 
ta I zaszczytną nominację na sekretarza królewskiegn. Kan- 
celarja, królewska. której kierownikiem był podkanclerz. łą 
czyła w sobie - wedle dzisiejszych pojęć owa ministerstwa .- 
"praw zagranicznych i wewnętrznych. Sekretarz krÓlewski 
otrzymywał duży już wgląd w tajniki polityki. Jako specjal- 
ny (Iecernat powierzono Hozjuszowi decernat praski. gdyż JUT 
wówczas dzięki stuc1jom i utrzymywanej żywej koresponden- 
cji uchodził jako najlepszy znawca sprąw praskich. Na stano- 
wisku sekretarza królewskiego przy wrodzonych zdolnościach 
zdobywa sobie Stanisław przez sumienną, mrówczą pracę su'- 
mką i głęboką znajomość stosunków politycznych i kościel- 
nych, bystry zmysł dyplomatyczny, umiar i rÓwnowagę, a stal
 
pielęgnowane życie (Iuchowne zachowało go oel zboczeń i hłę- 
tlów, na jakie dyplomaci bywają narażeni. Hozjusz miał za",- 

ze szczery i głęboki szacunek dla Władzy Kościelnej i Swiec 
kiej. lecz nie poniżał sił;; do służalstwa, raczej zachował sobie 
zdrową samodzielność myśli l sądu, nieskazitdność pragnie,i 


-
>>>
96 


i ciążeń. gdyż wszędzie i za\\,sz
 powodował sit,: li tylko wzgł\'- 
darni na ciohro Kościoła i Ojczyzny. Niechętną była mu kró- 
lowa Bona i iej 
c.u
7.nicy i służbiści, gdyż nieraz pokrzyżował 
i unieszkodliwił ich niecny plan, lecz król i wszyscy patrjoci 
tf'm więct'j go ct'nili dla jego prawości i wielkich cnót. 1543 r. 
mianuje go król wielkim sekretarzem królewskim, a więc naj- 
....yższym urzędnikiem niesenatorskiego stanu i zastępcą pod- 
kanclerza. Na tym stanowisku bardzo poważny wpływ W'J- 
wif'rał na politykę, usiłował zapobiegać wszystkiemu', cobv 
Kościołowi i Ojczyźnie. ujmę lub szkodę wyrządzić moglo, 
a z całą stanowczością przeciwstawiał się nawet królowi, gdy 
tenże, przez Bonę i jej zwolenników otumaniony, chcial pUf' 
prowadzić szkodliwy pomysł. Również królewiczowi siC; sprn 
ciwiał i poważnie go upominał, gdy tenże schodził na bez- 
droża. Z całą energją zwalczał bezczelność i niegodziwośc 
heretyków, choć był przecIwny gwałtownym środkom. 
Zygmunt l, ceniąc wysoko wielkit. cnoty i zasługi Ho 
zjusza, zamyślał ponownie posunąć go do wyższych goduMci. 
lecz Hozjusz 
kromny i pokorny zawsze się wymówił. 
Dopiero 1543 r. Hozjusz, obarczany pracami, mógł po- 
myśleć o spełnieniu swego najgoręh,zego życzenia, by przyjął 
święcenia kapłańskie. Z wielką troskliwością na nie się go- 
tuje; prymicję odprawia w zaciszu na Skałct" a po nich prze,- 
cały tydzień spędza tylko na dziękczynieniu i bogomyśłności. 
Odtąd z większym jeszcze zapałenl oddaje się służbie Kościoła 
i pielęgnowaniu cnót. 
Zygmunt I umierając pamic;ta o wiernym Swym słudze 
i światłym doradcy. Poleca synowi, by Hozjusza promowował 
na odpowiednie biskupstwo. Spełniając życzenie ojca Zygmunt 
August nadaje Hozjuszowi wakujące biskupstwo chełmiński", 
r. 1549, a upatrzył go na tę stolicę, gdyż HozJusz uchodził oli 
dawna jako najlepszy znawca spraw pruskich, zaś król chciał 
tam mieć wybitnego męża I bezwzględnie wiernego, bo wt('u- 
czas stosunki w Prusach były bardzo ciężkie i zawikłane. 
Sprawił' tej i działalności Hozjusza ella niej poświęcimy osobny 
oddział. Nil'stety nie mógł Hozjusz, jak gorąco pragnął, po- 
spieszyć do swej diecezji, lec2. wy
łany został w bardzo waż- 


r 
I 


A 


., " 



 


...
>>>
,( 


.'! 4 


... 


97 


fi} ch sprawach jako poseł krolewski (lo N iplI1iec, gdzi(' musiał 
długi czas przebywać, zanim pomyślnie załatwił swoje zada- 
nip. Długi poh) t w Niemczech umożliwił Hozjuszowi grulI- 
towne 
aznaJomienie się z pro1estantyzIIIPm i zgubne1l1i. jego 
skutkami. Tam też poznał się i zaprzyjaźnił z naj\\") hitniej- 
szymi męi:ami i najpo\\ ażniejszymi przeciwnikami protestan. 
tyzmu. Tam tak dokład1łie po/.nał re",'oluq iny charakter 
wszystkich odłamów protestantyzmu. że lIJehawem uchodził 
w całej zachodniej Europie' jako najlepszy ich znawca. Speł- 
niwszy swą misję ku dohru Ojczyzny I Koscioła wraca Ho 
zjusz dó kraju, zdaje królowi i sejmO\\ I sprawozdanie, przyj.. 
'1uje sakrę biskupią I spIeszy (lo swej diecezji, a poliejmu.ie 
zaraz gorliwą w niej pracę. Lecz nic długo było mu sądzo- 
Dem pracować w 'Iiecezji, gdyż już roku 155 I otrzymuje nomi- 
nację na biskupa warmijskiego, a H) lipca 1551 przenosi się na 
\Varmjc;. KrÓl dlatego posunął Hozjusza na tę stolicę, gdyż 
książę-biskup warmijski miał prawa lHlzi('\m'go księcia, a hył 
stałym przewodniczącym rady stanÓw pruskich. cliaczego tam 
mÓgł dakko \\ iększy wpły\\' wywierać. 
 iezmiernie trudną 
m.;ał tu Hozjusz prac«;, lecz nie było II1U danem, by całkowicie 
mu
ł się jej poświ
ić, gdyż Papież, który chciał zwołać przer- 
wam' . soh(')r trydencki. szukając ludzi, ktÓrzyb)' skutecznie 
mogli pru'prowadzi(' pr7) gotowania na rad... przyjaciÓł na- 
szego Hozjusza. kafllynałc)w Rcginalda. Pole i Ottona Truch- 
sessa, koniecznie pragnął mieć Hozjusza jako' doradc... i po- 
mocnika. Natarczy\\'ie wzywał Rzym naszego hiskupa. a król. 
początkowo przeciwny, zgodził się na jego wyjazd. Po rlrodze 
spełnia jeszcZe powierzoną mu przez krc)la misję we Wiedniu 
i staje w r 55
 1". wc vViecznem Mieście. Papież Paweł IV 
poznawszy cioskonalej Hozjusza za
i...ga 
talc światłej jego 
rady. a kardynałowie i inni wyhitni ludzie rÓwnież tadzą się 
go we ważn)'ch sprawach. Swoją doskonałą wieclzą. wielką 
cnotą i .uprzejmością zdobywa sobie Rozjusz serca wszystkich. 
Papież chce pOll1nożYl' jego wpł)'wy przez mianowanie go 
kardynałem. lecz Hozjusz się wymawia. \Vreszcie Papież wy- 
syła Hozjusza jako swego nuncjusza do Wiednia, ahy cesarza, 
biskupim' i ksi,!żąt niemieckich pozyskał ella otwarcia przer- 


7 - Pom. K.J. Roln
>>>
98 


. 
wanego synodu powszechnego w Trydencie, a Rozjusz mozol- 
nemi zabiegami dDprowadził swoje arcytrudne zadanie do 

pragnionego końca. Jako nuncjusz otrzymuje nominację na 
kardynała, wymawia 'się, lecz w końcu ulec musiał \Voli pa- 
pieskiej. Roku 1561 zDstaje Rozjusz nominowany jednym 
z legatów papieskich na sobór, a powszechna była Dpinja, że 
Rozjusz swym wpły
em najwięcej przyczynił się do pomyśl- 
nego zakończenia soboru. . Za dalekoby wiodło, gdybyśmy 
chcieli szczegółowo opisywać zabiegi Rozjusza o przeprowa- 
dzenie uchwał Soboru w Polsce, 'jego wybitną rolę w Synodzie 
Piotrkowskim i jego usił.,wania, aby sekciarskiej robocie krei 
położyć. Jeżeli Polska uchroniona została od zewnf,:trznych 
krwawych walk religijnych, jeżeli zasadniczo katolicką pozo- 
stała. jeżeli wpływy i buta dysydentów ukrócone zostały. 
w największej mierze przypisać to można rlziałaniu Rozjusza. 
Gdy umarł Papież Pius IV wielu wybitnych kardynałów my.. 
ślało o wyborze Hozjusza na Papieża, a ówczesny poseł polski 
pisał do niego, aby niezwłocznie przybywał, lecz Hozjusz ani 
myślał o takiej godności, raczej wszystkie swe siły poświęcał. 
aby kłaść tamy ochronne przeciw zalewowi sekciarstwa. Do- 
piero gdy król polecił mu nową misję, Rozjusz prosi Papieża 
św. Piusa V o pozwolenie na wyjazd, a Papież skwapliwie ko- 
nysta z okazji. aby naszego kardynała śl'iąg-nąć (lo s\ng-o 
boku. Hozjusz mimo steranego zdrowia rozwija pożyteczną 
dla Kościoła i Polski działalnoś'ć, sławiony i uwielbiany przez 
wszystkich. Papież powierza mu najważniejsze sprawy, a na- 
stępca Piusa Grzegorz XIII nie mniejszem go darzy zaufa- 
niem, w uznaniu wielkiej jego cnoty i zasług mianuje go wiel.- 
kim penitencjarzem po śmierci św. Karola Boromeusza. Ro- 
zjusz z Rzymu czuwa nadal nad swoją diecezją głównie przt.z 
swego przyjaciel;" Marcina Kromera. Przeczuwając, 'że już nie 
wróci na Warmję, przeforsował Rozjusz nominację Marcina 
Kromera na hiskupa-koadjutora z prawem następstwa wir- 
dząc, że Kromer w jego duchu i po jego myśli działać będzi
 
na Warmji i w Prusach. W Rzymie ufundował Rozjusz hospi- 
cium polskie wraz z kościołem św. Stanisława. Ta fundacja 
ostatniem bodaj była czynem patrjotycznym naszego kar.. 
dynała.
>>>
99 


W czasie jego rzymskiego pobytu umarł król Zygmunt 
August. Hozjusz na t
 wieść odczuł wielką boleść: uczcił pa- 
mięć króla uroczystem nabożeństwem i za spokój jego duszy 
rozdzielał hojne jałmużny. Wybór Henryka Walezego na króla 
uspokoił kardynała lękającego się o przyszłość Polski. bo 
Henryk uchodził jako zdecydowany katolik. Z powodu słabo- 
ści nie może się wybrać do Paryża, lecz wysyła swego powier- 
nika ks. .Stan. Reszkę z listami, w których informuje Elekta 
o stosunkach i daje mu światłe rady. 
Tymczasem zdrowie kardynała coraz to się pogarsza. 
Zawsze był słabowity, pracował nad siły. umartwiał się _ 
i mało użyczał sobie odpoczynku; ella poratowania zdrowia 
wybierał się częściej na wieś, gdzie jednak nie erzerywał prac
'. 
Wycieńczony i osłabiony wyjeżdża r. 1579 do miejscowości 
letniskowej Capranica. lecz stan jego się pogorszył. 4 sierpnia 
podyktował testament, 5 sierpnia jeszcze odprawił część brew- 
jarza, wysłuchał z wielkiem nabożeństwem Mszy św. i przyjął 
ostatnie Sakramcnta ś\\.. pożegnał si
 z bratankami i domo- 
wnikami, udzielił im błogosła.wieilstwa, kazał czytać Mękę 
Pańską i spokojn
 a rozmodlony oddał piękną swą (Iuszę 
Bogu. 
Smierć jego w całym Rzymie wywołała wielką bolt'ś', 
Papież powiedział: str
ciliśmy wielki filar Kościoła Bożeg-o, 
ozdobę kolegjum kardynalskiego i chlubę naszego rlworu. _ 
oto teraz będzie się modhł za 
ami u Boga ten śWIęty kardy- 
nał... a Rzymianie mawiali: ..umarł wielki mąż. świc;'ty mąż, 
prawdziwy doktór i podpora kościoła". 
Wyprawiono w Rzymie wspaniały pogT/eb. w którym 
urlział hrali naj wybitniej si ludzie l wielkie rzesze hulu rzym- 
skiego. Pocho" all)' zostal weelle życzenia w jednym z najstar- 
szych kościołów Najśw. Panny na Zatybrzu, ktÓry był jt'
o 
kościołem tytularnym. 
Czy Hozjusz był świętym? Niewątpliwie całe jego życi
 
i cała jego działalność nacechowane są znamionami świętości. 
Od najmłndszych lat ouzllaczał się cnotami, a z biegiem lat 
wzrastał w doskonałości. Najcnotliwsi i najzacniejsi ludzie 
Uznawali go ś,,'iątobliwym. a tacy wybitni święci, jak św. Ka-
>>>
10U 


roI Bor9meusz, św. Doktor Kościoła Piotr Canisius. św. papież 
Pius darzyli go zaufaniem i wielką przyjaźnią. Powszechną też 
była opinja, że Hozjusz w owych ci
żkich czasach dla sprawv 
Boga i j
go Kościoła więcej Sl
 pr7ysłużył I więcej napracował, 
niż wielu naj wybitniejszych ludzi. Nic mogli na nim naju. 
cił.: tsi j('go pru'ciwnicy - protestanci znale.i.ć żadnej 'skazy. Za 
.hcia uważano go za świ
t('go. umarł w ol'inji świcttości. Czy 
BÓg sprawi. że wymagane cuda potwief(lzą jego heroiczną do- 
skonałość, czy znajdą sił.: jesZC7(' rJowod
 wymagane do uru- 
czystego zaliczenia Stanisława Hozjus7a w poczet świętych. 
o tern rozstrzygać będzie Stolica Apostolska. My _ winniśmy 
zaniedhania przodków napra\\ iać, winniśn1\' się modli(' i zbi(- 
. . 
rać fundusze na przeprowadzeni(' proC('SU kanonizacyjnego. 
Kto chciałby lepiej poznać życie i (lziałanie Hozjus7a. niech 
kupi sohie broszurkę. wydaną w wyrlawnictwie .,Dobra Prasa" 
\\" [,łocku za 1.50 zł.. przez co też przyczyni si
 do funduszu 
kanonizacyjnego. . 
Stanisła\\ Hozjusz hył jednym z najwyhitni('j
zych uczo-- 
n:vch i pisarzy kościelnych owych czasu\\. Jego pisma przeciw 
proh'stantom śv. iatową IllIały sławę, a jcg-o dzieło pru'ciw sek- 
ciarzom pod tytułem ..'Vyznanic wian' katolicki('j" tak było 
cenione. że kardynał TTlIchsess oświadc7ył wo1ec papieża 
i kardynałów. że zasługuje na to, ahy.je postawić ohok pism 
św. Ojc{nv Kościoła. a sławny Kardynal TkllaTlnin nazywa go 
z powodu jego dzid męż('11l wi{'c7Iwj pamięci godnym; wyda- 
niem dzieła ..Ohrona prawdziwej nauki chrześcijallskiej" zajął 
się sławny św. Piotr Kanizjusz. ktÓry napisał wstęp. w ktÓrym 
m. i. pi!?Z{': ..gdd,y to nasze czasy posiadał
' wi
cej Hozjuszów! 
Jakżehy inaczej wyglądała sprawa religji. o ikłn' łatwiej i bez- 
bożność hyła usunięta i uC7ciwość wszelka dał;! się światu 
przywrócić" . 
Pozostaje nam .ieszcze r7ucić nicco światła na działalnoś,: 
Hozjusza dla sprawy poh;kiej. 1. 1 ciskani (lal ej po klł:sCC grun- 
waldzkiej przez Krzyżaków mieszkalicy Pomorza i Prus utwo- 
rzyli Związek Jaszczurczy przeciw nim - i w końcu przez 
osobną (Id('gację uprosili Kaźmierza Jagielloilczyka. by upo- 
mniał si; () prawa Korony Połskiej do Prus. a prz
.jął ich pOIł 


, 


.....
>>>
101 


swoje panowanie. Wskutek tego powstała tak zwana 13-letnia 
wojna, zakOlIczona pogromem KrzyżakÓw, którzy w pokoju 
toruńskim oddać musieli Polsce zagrabione ziemie, a więc wła- 
ściwe Pomorze po lewym brzegu Wisły. ziemie po prawym 
hrzegu \Visły i \Varmję, a pozostawiono Kn'yżakom jako len_ 
no polskie t. zw. Prusy Książęce ze stolicą w KrMewcu. Roku 
15 2 5 odpada \\'. 1Iislrz Albrecht z Hohenzollernów mI Ko- 
ścioła i przYłmuje luteralllzl11. a w
'pra
za U s\\ ego krewnego 
króla Zygmunta l, że naoał mu księstwo kościelne jako ksit:- 
stwo świeckie - i składa hołd na rynku kral-owskim. Ten 
hołd pruski, potępiany przez {lajwyhitniejszych patrjotów, staJ 
się początkiem nieszczęścia Polski, bo ostatecznie doprowaciził 
pośrednio do rozuion.,\\. Polski. 
Ziemie - wowczas I'rusami Kn'lkwskiemi w pr71'ciwieli.. 
stwie cio Prus Książęcych nazwane. po przyłąc7eniu do Pol..ki 
zatrzymały pewne przywileje i odrębności, pewien samorz.atJ 
z radą stani,\\' pruskich na czele, ktÓrej stałym pr7ewO(lniczą- 
cym był ksią7ę-hiJ.-up warmijski. Ponieważ miasta przeważ- 
nie hdy zniemczonl', ponieważ sąsiednll' Prusy Książęce, sto 
jąCf' zupdnie pod wpłY\\('1II IlIelllieckim. ujelllne wpływy wy- 
wierały, WIH'1 zaczęły zaznaczać się prądy pfl:l'ciwnc Polsce, 
1)O,lsycanl' Mil'zadowoleniclII z powodu o;.;-raniczdl pl /.
.wilejów 
i pOllkreślanielll praw l-rola i Kn')kstwa Poh,kiego. Niedosta- 
teczna znajolllośl' 
tosullkl')w pruskich t odlęhności charakteru 
powodowah- tl'Ż n")żne hłędne pociąg"nięcia polityki polskiej. co 
różni lud/.le \\ yz
'skiwah na niekorzyśl' Polski. Pogorszyły się 
jeszcze stosunki, gdy przez lIIiasta pruskie, l-tl)re h.dy w ży- 
wvch stosunkach handlowych i kulturalnych 7 Niemcam
, za- 
czął sił.: wciskal' protestantyzlII, popierany przez odstępców ksią- 
żęcych z Krókwca t ich otoczenie. Wzmagający się protestan 
tyzm szukał oparcia u prot. księcia w Królewcu, a były dąż e . 
nia separatystyczne tCITI niebezpieczniejsze, że też część s:zlach- 
ty pruskiej pr/.es/.ła do protestantyzlllu. Już wÓwczas zazna- 
czyła się prawda, że protestantyzacja Jest germanizacją i od. 
wrotnie, że g-ermanizacja prowallziła do protestantyzacji. Lud 
wich;ki i drobny 1ltiesz
zanill, aczkolwiek polski i katolicki, 
wó" czas nic mieli żadnego wpływu na politykę i rządy. 



 


.
>>>
1412 


Protestantyzm. gwałtownie szerzony w miastach. oddzia- 
ływał też na te wsie, które miastom podlegały, a śmiałość he- 
retyków z dnia na dzień wzrastała, że przemocą odbierali ka- 
tolikom kościoły i beneficja, a podjudzali przeciw Polsce. W ta- 
kich to niebezpiecznych czasach wstąpił RozJusz na stolicę bis- 
kupią chełmińską, której niestety zaraz objąć nie mógł. Po 
dokonanej misji w Niemczech Rozjusz spieszy do swej diece- 
zji, porządkuje sprawy, a co rychlej udaje się do Torunia, jed- 
nej z głównych siedzib protestantyzmu. Tu usiłuje głównych 
agitatorów nawrócić, a wpływa na Magistrat, by lojalnie od- 
nosił się do katolików i nie krzywdził ich. Rozjusz każe nisz- 
, czyć rozrzucane pisma heretyckie. wydaje kat0lickie. Najpil-- 
niejszą uwagę zwraca na kler i jego wykształcenie, a dba o to. 
by kler dobrym przyświecał przykładem. Rozumiejąc, że przy- 
szłość zależy od dobrego wychowania młodzieży, dużO' troski 
poświęca katolickiemu i polskiemu szkolnictwu i czyni starania 
o założenie wyższej szkoły katolickiej. ChS!ć krótką była bez- 
pośrednia działalność Hozjusza w starej diecezji chełmiriskiej. 
wydała zbożne owoce tern więcej, że także po przeniesieniu na 
stolicę warmijską Hozjusz bacznie śledzi stosunki w diecezji t 
chełmińskiej i następcy stale służy światłą swą radą, a jako 
przewodniczący rady stanów pruskich oddziałuje4llla stosunki 
w duchu katalickim i polskim. 
Obfitszą i wydajniejszą była działalność Hozjusza na 
Warmji, którą dalej prowadził Marcin Kromer. Choć miał 
Hozjusz na Warmji prawa udzielnego księcia, wzgardził gwał- 
towneIlli środkami przeciw zuchwałości protestanti)\\,-, W h . 
świeł:cy książęta protestanccy stosowali wobec swych katolic- 
kich poddanych okrutny terror. Tylko przez środki duchowne 
i prawl1(' a:,:acał bezpraw:co i wpływał na błądzących. Jako 
główny środek naprawy uważał reformę wykształcenia i- wy- 
chowania kleru i młodzieży. 
Jako zaporę przeciw zalewowi protestanckiemu sproW:i- 
dza Jezuitów, im te. oddaje Wyższą szkołę,- którą w Bruns- 
berd ze założył. a która do dziś istnieje jako Liceum Rozjusza. 
Do tejże szkoły, która wnet zdobyła sławę, i do drugiej 
w Reilsherg-u przysyłają 'swych synów nawet protestanci _ 


.....
>>>
103 


lub zwolennicy protestantyzmu. PfI;ez uczniów oddziałuje Ho- 
zjusz na rodziców w duchu katDlickim i 'pob;kim, że wielu 
nawraca i przemienia w gorliwych katolików i wiernych Polsce 
obywateli. Przez tę szkoł(,' oddziałuje w duchu katolicko-pol- 
skim także na sąsiednie diecezje, a nawet na Prusy: Książęce 
tak skutecznie. że książę pruski wydaje zakaz posyłania mło- 
dziellców do szkoły brunsherskiej. Nie
.tcty - dług-i jego pobyt 
zagranicą ośmiela protestantów, że szczególnie w Elblągu pra- 
.. wie l1p
nie pozbawiorto katolików kościołów i praw. Jako 
przewodniczący rady stanów pruskich zwalcza s
anowczo prą- 
dy separatystyczne, a skutecznie wpływa na ścisłe zjednocze- 
nie 7 Polską. Również wywiera wielki wpływ na księcia. prus- 
kiego -i niweczy wrogie tam Polsce wpływy i dążenia.' 
Bez przesady można twierdzić: Jeżeli łala protęstanty- 
zmu na ziemiach pruskich, do Polski należących, została po- 
wstrzymana, jeżeli z protestantyzmu wychodzący i podsycany 
przezeń ruch separatystyczny został unieszkodliwiony, jeżeli 
na tych ziemiach katolicyzm się zdrowo zreformował i ożywił, 
jeżeli wierność tych ziem i łączność ich z Polską zostały 
utwierdzone, 
awdzięczamy to w 'największej mierze Rozju- 
szowi bezpośrednio, a pośrednio środkom, które on zapocząt- 
kował. Również żarliwie przez całe życie dba o dobro całej 
Polski i służy jej interesom z wielką ofiarnością i poświęce- 
niem się. I 
To też najsłuszniej zaliczyć należy Hozjusza do szeregu 
naj wybitniej szych polskich patrjotów. Rozjuszowi we wiel- 
kiej mierze zawdzięczamy, że Polska w przeogromnej wi
t
- 
szuści pozostała katolicką, a uniknęła okropnych walk religij- 
nych, a Kościół katolicki zalicza Rozjusza do najuczeńszych, 
najdzielniejszych i najświątobliwszych swych obrońców. 


Przy kupnie majątku. 
_ PaIlJie ekonom, pan potrzehuje mi powiedzieć, czy tu dobre 
,runta? 
- Doskonale, nawet cebulę można sadzić! 
_ Pan jesteś grubjan. Ja jeszcze nie kupiałem tego majątku, 
a pan mi ju.i: wymawias7 moje pochodzenie.
>>>
104 


:
 «
, 
;. 

." 
 

" .
 ':
. 
. ..-' 
.. .t
. 
. 
. lo .. 'ł 
j ". 
.. ..4! 
\: . ........
 ł '.. 



t
 
;'.b 


 
;.t 
-ol .... ol 
;..... " 


Ił 
-". 
:t, 
---:. 
.....l1li' 


\ 


.. 


. 
"r.. 
.,. i,t, 
i' ... 

;:I ' 
:.. .to 


........ 


.,
 
 
':"- 


,.. '.. 


.....,1 . 


( 


-- 


". ..
 
..

)' 
\ i.- . 
}-
 
. 1 .... 
, . 
:.
.
 .
 



 


,( . 


.1 


Kółka Rolnicze P. T. R. na doiynkach w Spale. 
Grupa Kaszubów w strojach łudowych kaszubskicb. 


1 


"I 


, 


--
>>>
.. 


.. 



 



1I1I1I1'111II1I111II11'lllIIlIlIlIIlItlllllllllllll1'Ulllllllllllltlllllllllllllltllll1I111II1I1tUIIIUllllllltUIIIIHł1l1lltUlllllllllllltUlllllllllllltlUlllli 

 
 
! .,''',::
''"'''''''''''''
,::..,''
''''
,
''
,
,"
'!, I 
i SKLAD I HODOWLA NASION i 
I ZAKLADY OGRODNICZE I 
! ROK ZAŁOŻENIA lB85. ; 

 TORUŃ 
 

 ; 
I. i 
i p o l OC a. i 
ł NASIONA I 
* 

 
=: 
:! 

I 
; 
--.1 
 

 :. 
;: 

. 
3 
 

 

 -/ 
.
 
4- 

 


. 
-'
 . 
. :s .
 

 .
 
* 

 


ul. Mostowa 28 
ZaKlad Ogrodniczy. WybicKiego 53 


I 

. - 


warZywne. Kwiatowe. 
leśne i polne. cebulKi 
hwiatowe. hlącze. bulwy. 


........,,--

....... 



 
1_ NARZĘDZIA ogrodnicze. 

. -':'.
 ., . _ _. ..__, _ _ . P R Z Y B.9 ę. y 

F ptSzczelnicze. preparaty chemiczne. 
;_c N A WOZY sztuczne -. ROŚLINY do- 

 .:..'niczhowe hwitnące i deKoracyjne. 
r
 drzewa i Krzewy owocowe oraz 
i; ozdobne. R6ze. bylin". Konifery. 
! 
=- 
E 

- 
E 
;n\łłlllłttllMłlllłłlłlłtlllllłlUmllt!llllIlIIIlłutHIIIIIIIIHłltłłllllllłllllltll1IIIIIłIIIIItullllł"llllltlllllm1l111łtllllllll"""IIIIIIItII11Ił"mtllliF- 


Cenniki w)lB)lane -ą na :lądanie darmo I .'płat..le.
>>>
«11II"1I1"""""III"""I"III""III""II
iI"III"IIII'''IIII''III'I''"I''III'I''11II1I1I'lIIlIIlIIlIi'I"IIII"III'I""III
 

 = 
f l 

 O'ł'JarzYS'e = 
; C:
 1}/6 1 
,. Rolniczo-Handlowe t 
e 
 

 Spółdzielnia z ogr. od pow. . 
( J 
t Grudziądz, t 

 
 
-:ł = - _ - _ = ulica Dworcowa 9-11. 
 _ _ _ = = 
Telefon 505 I 509. .. Adres telegr. Rola. 
Ił t 
c = 
t = = Sprzedaż maszyn rolniczych 
 _ : _ ; 
wszelkich fabrykatów 
t l 
r ....... i 

 
 
5 E 
-= == 
t ZAKUP SPRZEDAŻ t 
E _ 
 
t- - { 

 ziemiopłodów, . 
, nawozów sztucznych, , 
; artykuł6w pastewnych i 
, i opałowych. I 
· H 

11IJ""I.IIII"IIJJII.II"'III"łI'III,,,u"łI'IIIIIJII"'I.IINłI"IIII.IIIIIIIIIIII.IIIIIJIIIIII.III""II"'''''I''II.IIIIII!II
 


) 


. 


J
>>>
lOS 
Warunki gospodarczł\ w rolnictwie 
w roku ubiegłym. 


) 


Rok gospodarczy raInika nie p: ,krywa .się z rokiem 
kalendarzowym, przetO' rorIl1JiJk zmuszony jest sięg.ać myślą 
przez miesiące zimowe dO' nals.tępnego roku gosp1cdJall"cze:: 
gO' i wiązać z sobą szereg faktów i wydarzeń w fDku ka. 
IendarzO'wym, które wywierają W1pływ zas1adnkzy na go. 
spooarstwo illid:ywidua l lI1le i społeczne. Przeto niektóre 
waJŻlnliejsze wydarzenia gO'spDdarcze warta będzie .przy"'- 
pomnieć. 
Każdemu tO' wiadomo, że wielkie gos.podarstwO' mI). 

e normalnie sit; fO'zwi
ać wśród warunków .norma.lnych. 
Podstawą zaś tych warunków jest stałość. W ,gDs:podar. 
SItwie prywatnem stał10ść wyralża się w ta,kiem ustO'sunkn. 
waniu wsrelk'ich cZYl1Jruików wytwórczych, że przez cały 
rok .g'Ospodarczy, a nawet w dłuższych czasokresach rO'l. 
nik ma możność slpokojnego ich wykorzystania. W gO':: 
spodarsrtwie 'piań'stWlOlWem, społeczneffi stałość taką Z:l. 
pewnia stałość poLityki ,gospDdarczej Rządu. Wskutck 
takiej stał,ości wzrosła zaufarnie do własnej gospodarki. 
Zwu:f.anie tO' os,iągnęliśmy dzięki trwałości Rządru, stosują:: 
ce
O' niezmien.ną politykę ekO'namk.zną O'd dwu lat zlgórą' 
D()W)()dem zaufanaa spałeczeństwa da Rządu jest WlZl"lJlSit 
W\pływów dO' Kas Skarbowych. jak równie,ż lakat w ilnlsty. 
tucjach państwowych. 
DOIwDdem poprawy gospodarczej jest -niewątpliwy 
wzrost dobrobytu obywat,eH. wykł.adni'kiem ktÓrcrgD j'cst 
.wZlrost wytwórczDści i sp ożywczości DOWIodem wzras'!u 
wyłwól'czaści w.: Po
'sce jes1t węgiel. cukier ,i nawo.'.y 
sztucZI1Ie. Wywóz węgla za'grani",!; sp.adt Q 22%, zato z.u. 
ŻYc'łO wewnętrzne wzrosło o 25%. Jest ta niechyhny do", 
wód, że fa.bryki polskie są C.lymJl1e. że wytw8,rzają, a wy:: 
tWl8lrzając, mają zapewniony Zibyt. 
Zużye,ie cukru wynos.uo w latach ubiegłych 9.5 kg. 
na -głowę l"OICz Iliie, .obecnie 10.5 kg.
>>>
, 


106 


WI
daĆ, że iSlzerokie malsy są zasobnie}sze, Q ile wię
 
cej mCJIgą loonsumow,ać cukru. 
Wzrost zużycia nawozów slztucZlniy'ch jes,t bardzo pu::: 
w,aJżn;y, ,gdy w 1926 r. ogółem w Polsce zużyto 570.000 tan, 
ta w 1927 r. już 970.000 ton IlJaWOZÓW sztucznych, 'a w 
piJerwszej Ipołowie 1928 z górą pół mi}Jona. Św
adcz.y to 
D pDdll'DSiZeTIliu się kultury TloJniczej, a dalej D wZlI1lażenau 

ię pr.odUlkicji rolnkzc'j. , 
P.odJstillWą wlSlZIe:lldej gospDdarki są pieniądze. Po. 
życzika amerykańska, której sfiIlJalizowanie przypada na 
Iooniiec roku 1927 ZlaJS1i.liła z'IlJaczI1Jie arterje przemysłu i roi::: 
n.ictWlIl!, jed,nak: nie była wystarczającą I1Ia za'spoikojenic 
wszystkich patrzeb kr.aju. To też po uchwaleniu IplfZez 
kraj budżetu na rok 1928/29 i budżetu iDiwestycyjnegJ, 
została rDzpislalIlia siUibskry1bcjra na t. zw. 'pożyc1zkę ,ilI1iWe. 
stycyjną, z,a którą mają być -budowane nowe koleje, gma. 
chy puJhlkzne i t. ,p. Na 'sallIlo popa.rcie ruchu budJolWlalnc. 
g.o Bamk GDspodarsrt:wa Kfla:jowego przeznaczyI z górą 
100 miljiOnów złotych. . 
RI()JI1Ii'otwo cieszyło się w Toku ubi.ergłym i bieżącym 
znraaZlIlą loohruną prawlną. Dowodem tegO' jest szereg 
ustaw, w)'Idanych drogą rOZlplOrządzeń Prezydenta Rzc. 
cZY:PDspolitej, mającyrcn ,ma .cdu ochronę prDdlUkicji rolni. 
cze'j. Do tych zaI:i.czyć należy ustaWiĘ) D tępieniu szkodni. 
ków, D r:ilIku ZJiemnia,cronym, O zapobieganiu i w,a1ce z ch..),;: 
robami rOŚlIin, UiS 1 tawlę1 weterynaryjill.ą, a sądach .p.raq', 
D Zialstawie l"'olmJi.cz)'lffi i t. d. 
Z z.aJk:msu UJs,tawalWej iOIrg'ai!l'Uzacyj Tolnictwa wymiJe. 
in
ć należy U'stj);wę a .izbach rolniczych, wprow,adz,ającą 
tę pożyteczną instytucję na te:rooic całe,go Państwa.. 
W każdem Województwie powstanie jedna iizba raInicza, 
,której or
anami są: Rada izby, jaka .organ uchwailający 
i lmrntrDIujący, Zarząd iZlby, jaka organ wy.kDn.awczy 
i prezes izby, jako IQIf:galtll reprezentujący i wykonawczy. 
Uslt,ruwa p.rz
plilsuje równietż :Ziasady .goSlpodarki izb, do,;: 
zw,aJlając proWiadZlcniealg'end tylko na zasadzie budżetu 
i w ści1słym dlań dostosowaniu ISdę. Za -brak uS 1 blIWY uznać 
należy pominięcie źródel pDdatkowych izby. 


-
>>>
II 


107 
W dziedzinie gospodarstwa społecznego należy wy. 
rÓ'żnić ustawę o osus1zenJi.u IbłDt Polesia, gdyż pa dOlkana.::: 
niu te
o 'wielkiego dzida kiLka.SICIt tysięcy hekt.arów ziemi, 
zdolnej .pod upr;alWę Ibędzie można Dsiągnąć. 
Ubiegłoroczne 'plDny nie wystaTczyły przez cały rok 
na wyży.wielllie ludności ti zmuszeni byliśmy sprowadzić 
7Jooże z zagralnJi.cy j1.llż w 'Pierwszych miesią,c1a'ch 1928 r. 
DLatego też ceny na 'PrzednlÓlWiku 'były wysokie i dopiero 
nadziej a dobrych ŻiI1liw slpowadJorwoał.a w lipcu z-I1l8CZllllie j szy 
spadek cen żyta. 
Zima hezśn\
C'żna, .s.ilne mrozy i niekarz)'Ist:nJe wanm. 
ki aJtmosrferyc,zne Sipowodowały Dibawy ż'e tegfolI'oczne 
zbiory będą złe. Dzi;ki jednak pDIpr:awieniu Sii,
 tempera. 
tUTY, dość zna.cznym opadom atmosfeTycznym, wegeta. 
cjlal, aczkolwi1ek opóźn
OInla .była dość bujna i zlbiory wy. 
'padły zadOlWaIaj ąco. 
Ceny Z1boża QIS,ią'gnęły w ubiegłym roku poziom wyż. 
8ZY niż w latach poprzednich. 
W miesiącu październiku 1927 r. natOoWlano za 100 
kg. pszenicy 47 zł, żyto 39 zł, jęczmień 34 zł, owies 32 1 / 2 ,Zł- 
a w kwietniu 1928 r. płacono za 100 lq
. pszen
cy 56 zł. 
'tV PoznłM1liu, a 61 zł w War slza:wie , żyta 50 zł w POZi11Janiu, 
a 52 zł w Wa.rzszarwi,e. 
KOI1JjunJktura dla inwentarza żywego była pTZC'Z cały 
rok dość dobra, a IOtSią'glll,ięte przez producentów ceny za 
100 kg. żywca TÓWlnież były wyŻislZe nii w Ialtadl ubiegłych. 
ID!Wentar'z Ip'o
ski ,aJc,Zlkdwiek miał z\by.t, Sizc,zegó1nie 'na 
Ty:n!ku w;jedeń'sIIcim i c zeslkim , osaągnął jedłn1alk zm,a'CiZlnie 
,ndżSiZC .ceny od żywca: jugiOlsłiOlwirańs1k,iega i wę
ierskiego 
i był uważany z'a trOIwaT 'gol'ls:zego g'atunlk:u. 
Ceny ziemi osaąrgnęły zwyżkę, szczegóLn
e wokali. 
oaoh, w których nie prowadzi się Iparcelacji Ziemia par
 
celowaJTha rrównież osiągnęła pewną 'ZWYŻlkę ceny, co Iprzy
 
pisać na,Ieży 'ThDrmO'm s'
acu.nlkowym wydanym przez Mi. 
uisterlSltJwD Re£OIrm RoLn:ych. 
W zakresie reformy rolnej padkreślić 1llależy znacz. 
ny wzras't procentowy prac nad zniesieniem służebnośd 
"?I' b. zabOTze rosyjskim, Dra z ogólne wzmażenie się prac 


#
>>>
J 


108 
meIjDra-cy,jnych na obszarze całej PDlSiki. Os.tatnio - ub. 
zała! się ustawa o kredycie m eIj.ora-c yj;n'Ym, która - spo. 
dziewać S1Q należy - przy,czyni się do iIaścioweg-o por" 
nj'csienia Sl'ę )'Io,bót meIjor'acyjnych. 
W szeregu czy nni k6w, które spow'Odowały 'pew!1ą 
roprawę w na,szej sytuacji gasrpoodarczej wy,mienić na.. 
leży zmniej:
.'zenrie s.ię nacisIku 'P'ordaltkowe
o. Nie zost,ały 
wydalIle I1Iowe ustawy podJatkrCiwe, a wpływy dO' kas Slka'r. 
bowyrch świadczą D większej mo.żHwDścI sfer gospDdar. 
czyoh wywiązywania slię ze zobowiąz,ań w s,tosun.ku do 
Państwa. RÓWl11Jież śWliadczenia spo.łeczne nie prze,kr'l1. 
czyły norm 1927 r. 
SzczegÓlnie ważną dla Pomorza, jest sprawa wa,lo
 
Ioryzacji reI1lt przedw1o.jennych, Renty mają być przeli. 
Czone w wysokości] 43% przedwDjennej wartości zwalo:: 
rYZlOIW,anych rent. Osadnictwo uznało ten s,tosunek dht 
sie.bie za niekorzysItny i ws.zczęło st.wrania ID obn

cnie sitO'. 
py waLoryza,cyjncj. NiCSltcty, ,sprawa n,ad,alw.ania olSlarcLnj; 
kom tytułów własności nie została j
szlc7e na/leżycie roz. 
wiązaną, acz klD II wiek dla województw kres
)wych PoI'ski 
pors/iada imadzwyc,zaj dDniosłc znaczenie. 
W tym roku w prasie rulnJi.cz,ej ro.zpoczęła się dys. 
kusjra ciekawa
 na temat 'Ochrony celnej ,prodłu.kcji roln.i. 
czej. a w szczególności produ.k,cj.i zbóż. Zdania i 'olpinJe 
są pDdzielone, zwycięża jednak porg,ląd, że produkcja kra. 
j'Ow.a wyma
a ochrony celnej i że ;n/a.łeży wprowadzić cła 
prZYWDzo,we na ZlbDże, przYWlc1żDn.e z zagranicy. 
UdowodnionO' bDwiem, że łatwlDść dGlwazu Zlbóż za.. 
granicznych. pO' cenach częsta ni.ższy;ch ,od kra.jawych, 
stoi na przeszkodz.ie il'Ościowemu podn'Oszeniu PlTodu.kc.ii 
krajowej. Wo.góle w ostatnich miesiąca,ch zaczyna s.ię 
cZi
ciej mówić a podnies.ien:iu produkcji rnln
c.zej w Pol. 
sce. a ostaltnio wł,ad,ze pań.stwowe zainicjDnowały pr:"pa. 
gandę używania nawozów sztuczil1iych. Szcu'góInie \\" wo. 
jewództw.ach wschodnich. używających nawozów w nie. 
wielkich iIDścdach. 
Z padI1liesieniem produkoji wiąże się sprawa bilane 
su halJlJdlowe
o, który w ostaltnich czasach wykazuje biel'.
>>>
10 ) 


nosc,_ to z;maczy, i:e przywóz pirzewY7.sza wywóz. RZł
d 
wszedł ze sferami gons'padarczemi w porozumiłcnic i wspól. 


" 


.A 


l" 



 
'Eli 
o»f-o 

c.. 

 8 
..
 
c..
 
"'o 
s=- 
os '" 
c.. .- 
8
 
o» c.. 
U 


 
co", 
!:I. o» 
"'N 
o» o» 
N .. 
i5.c.. 
::18 
'" .- 
o
 
...:'" 
u
 
o o 
!:I.
 
N -; 
_N 

u 
8 . 
'Q() !:I. 
:! e 
u... I- 
u 
. ni' 
o» N. 
- u 
"'.- 
!:I.S= 
11)'" 
o 

 
 
...:
 
u .. 
co c.. 
.. 
s= 8 

-- 
-N o 
o 
 
"'", 
co o» 
s= N 
'0» 
"'- 
f-o'" 
c..
 
o» co 

 s= 
-a 
 
- u 
o co 
'" -- 

 
'" o 

.. 
-o 

r:Q 


t\ 
.1 


nie obmyś.La środki jakie naIe7.ałoby zastclSOwać aby pod.- 
nieść wywóz produktów krajowych.
>>>
110 


l 


Jako pierwszy krok naJeży zapi'sać pOWlsrtanie Zwią. 
zku Polskich Eksporterów bydła. mający na celu pod. 
nieść wywóz bydła z Polski. DO' wsp'ół'Pracy z'lJ6 l tały za. 
proszone org,anizacje przemysłu, roIn.ktw,a i kap,ittału. 
Zer Wialnie w 1925 r. rokoWlaJni,a handlO'we z Niemm. 
mi zOIstały w 1927 r. na nowO' podjęte, jedm'3k z winy 
Niemców znów w 1928 r. były ,odroczone. Zawa:rcie tegO' 
traktatu dla O'bu stron jest pożądane. Nadzieje Niem. 
ców, j)e PolsIka bolcśnie odczuje skutki wojny celnej, Olka. 
zały się pŁolnJne, gdyż dz1ięki tej wO'jI1lie Polska w wicIu 
dziedzinach gospDdarczych pOlważnae się unieza;Ieżniła. 
W dziedZ)inie pr1zywoZiU za
rlanicŻ'nego obserwujemy 
zj8lwilSlkD n.admieflnegD przywozu produktów, :bez 'których 
PD1SJka mogłaby sitt obyć, alba któfle sama mClŻe 'prroduiko. 
wać. Np. za dużo przYWlaziimy jeszcze rzeczy luk,slUs'U," 
wyoh, a Zlbyt,ecznie cały szere,g warzyw. Częściowo temu 
miała zapobied.z walDryzacjoa cel do wyso
oiŚci wartości 
złote
a w złocie (I 72%). 
Reasumując char,a:kterystykę gospodarczą rO'lTIli,ctwa 
w ubi'e,głym okrelsde musimy pDdkreślić j)e Wla,runki roz. 
WDj,orwe pOlSdada nasze rDlnictwa wszechstronne i widzi 
się :i'Jnaczną jIJlOpr.awę w ,kiażdej dziedzinie. 
Znamien:fiem jest, że Oł'DWlaJ \-nasz.c,go Państl:wa 
P. Prezydent Mościcki, naocznie chcial się przekanać jak 
j.ak IPII'acują rolnicy i ioh Sf'Dwarzyszem.a z,awodowe 
i w miesiącach letnich zwiedził szereg warsztMów rO'}. 
,nJych w Polsce, wyr1a!żają,c podziw dO' pracy rDlnika. Fa:kt 
ten jest doniosły, gdyż świadczy, że najwyższe c'zynniki 
Pań's-łWlG1we interelSlUją s,ię roLniotwem. 
Ozi1esięć lat Lstnienia Rzeczypo's.politej Polskiej mija 
\v roku bieżącym. .przeto Polska pragnie wykazać swój 
postQP na pDlu 
Dspodar:czem oałemu światu kulturalne. 
mu. W tym celu ad kilku miesięcy i:ntensywnie 'plf
łcuje 
'się nad zorganri'zawanriem PDwszechne.j Wystawy Krajo. 
Wlej w P.olZn.aniu. Prace nad of'g,anizla1cją pastąpiły ju); 
pow,a!Żnie il1aprzód, D ,czem śWliadczą wspaniałe budlDwIe 
na miejscu, które dawniej - jes,z-cze przed kilku ty,go.:: 
dndrami 
 była c.zystem polem. WY'
Jtaiwla. ta, które.j Dtwar. 


- 


--
>>>
111 
cie odbędzie .się w 1929 r., ma dać wszechstronny prze,. 
gląd rozwoju gDSlplOidarcze'
D i zdDlności organizacyjnych 
w;szystkich sił twórczych .Pań'Stwa, a zlarazem wymowną 
Ddipl'lawę tym, którzy wąItpiH w żywotne siły P.c I 1sik,i. idą. 
cej Iku 'wslpalI1li'alej priZYiSlZł'ośoi i ,potędze. 
W TOiru!1liU zaś zorganizowano wysifa,węl przemy. 
sł'OIwo"o
l'IodI1lkzą W miesiącach ,slierpniu. wrześniu i paź. 
dzierniku 1928 r. Wysta'wa huka poraz pierwszy została 
zOl'lgaI1lizawana na Pomorzu od cza,s.u zmartwychstalllia 
PolsIki. Jest ona wspaniałym przeglądem żywcifnlOści , 
o
rodnictw,a ,i prZlemysłu ,00
rodnlicze'gD Pomorza, s,twier" 
dza:jącym, że ta gałęź wytwÓrczości rolnk'ze,j pod rząda. 
mi Pol siki znakomicie sIlę rnz,wij.a i piękną ma przYSlzłość. 
Wszelkie za,ś poczynania i Z3mierzenIDa na połu gas. 
pDdarczem wydają p'
oln -bujny i świadczą D tern, że w na,. 
szem mIodem Państwie ibędrie caraz lepiej. 


W więzieniu. 
- Zwiedzający: - A wy\ za co tu siedzicie? 
- Więzneń: - Bo się ożeniłem z trzema kohietami. 
Zwiedzający: - To w takim razie macie tu trochę spokoju. 
Ostr
żny. 
Na odludnej ulicy jeden przc.:hodzień zatrzymuje drugiego: 
- Proszę pana. czy pan nie widnał w pobliżu policjanta. 
- Nie panie. 
- W takim razie dawaj pan zegarek i pienią.dzc! 
Lobuzerja warszawska. 
Lobuz: - Pani łaskawa, kup pani odemnie tego pieskal 
Dama: - Ladny szczeniaczek! Ale niewiem, czyby się mężowi 
podoba!. 
LobuZ': - To się pani rozwiedź! Męża pani zawsze znajdzie, 
a o takieł!o ładneł!o pieska trudno! 


Gdyby spłonęło. " 
W;icśniak ubezpieczył swój dom od ognia l zapytuje agenta, któ. 
ry mu przyniósł polisę: 
- A ile ja dostanę, jeśli mój dom jutro się spali? 
Przynajmniej trzy lata więzienia - odpowiada spokojnie 


agent.
>>>
112 


-
 


" 


"'" 
"'. . 
- 


Prezydent Pomorskiej Izby Rolniczej 
Kazimierz Esden- Tempski. 


- 


--
>>>
113 


Izby Rolnicze na nowych podstawach 
prawnych". 


Rolnictwo polskie, LSItl11{)wiące z.l\vód około 65% .lud. 
'Ilości Pali.stwa PolskiegO'. nie miało oficjalnej reprezen 
tacji' na całym tcrenie Polski- \Vpra,wdzie na obszarze 
ziem zachodnich, stanowiących dawnicj za.bór pruski, ist. 
nicją Izby \{oln'icze, jednak pozbawionc w pOll's,taw..\Ch 
:-woich charakteru rod.zimc
o. gdyż oparte 
 na pru.,kich 
ust..lwach. 
SIUSZ,.l,ic. przeto, jcśli tworzy sit; reprezentacje han. 
ulu, przcmysłu lub rz;emiosła w tak zwanych Izbach prze. 
mysłowo.hand.Iowych, lub r
emieśIniczych, domagano 
ię 
równic
 ustawowo określonej reprezentacji roln:i
tW'a 
w postaci 11Jh rolnic.zych. Ursltawa. o którą się rDlnictwl) 
doma
ało-, ukazała się dnpiero w dzicsiątym roku istnie., 
nia Pail.stwa Po}.skie
o, i w.prow:\dza Izhy Rolnicze na te
 
renie całc'go Pmi.stWi:1. 
Cz.cm jest lzlba rDlnicza'? Izba rolnicza jest jed. 
IH'stką smnorLądu gOSipoda.rczego; nie jest za,'; - jak to 
mylnie nickt6rzy I')odnaszą - przymusOiwym związkiem 
zawodowym. Có
 to jcst bawiem samorzqd? Przez; s:\.. 
\l1orząd rozumiemy udział w publicznej administracji, 
.który został przyzn.a-I1JY poszczególnym 
rupam sp(1łeczc
i.. 
stwa. zorganizowanym. jako .osoby związkowe. przyznany 
zaś został wewnątrz pailstwa z,a zezwoleniem naczel'nej 
władzy państwowej. celem lepszego zaspakojenia intcrc. 
sów da'Jej 
rupy. Widzimy więc. 
e samorząd ma w or. 
bic,ie intere
'{)w pali.stwowych znaczenie wyłącznie gospo. 
darczc. iednl.\k o podłO'żu państwowo.admini"tracyjnem. 
Ci.ała samorządne są O'sobami pr.awniczemi w łDnie i wew. 
nątrz pailstwa. 
PowY'
ej przytoczone ccchy związk6w samarządnych 
z:asaJnkzo .od,róż.ni
ją je od związków zawDdOJw)"C'h. ktl). 
rych celem jest ()Ibflona interesów danegO' zawodu bez 
wZlglt;du na ich charaktelr, a obojętne to je,st, czy to są 
związki dobrowolne. czy przymuso:we. W żadnym razie 


8 - P"IT'. ''"al. ",,,In. 


......
>>>
114 


. 


Lwiązki zawouowe nic sprawują administracji w .ll
 
stępstwi,e paJls.twa. CD jest istotą dź.iahhnści s,lm rządu. 
Zakres działania Izb Rolniczych. 
Do zad.all IL.b rolniczych na'leży: 
a) 'przedrsltawicidstwD i obrona interesÓw r.oInictwa; przez 
f(,lnictwo zaś rozpDrządzenie Prczydenta Rzeczypo. 
spoIite,j z un::.a 2H marca 192H r. o Izbach roh.ic/.ych reJ; 
zumie tak upralw(t roli. jak rÓwnie.i. leśnictwo, O"
rcrl 
nictwo, hrfł!()lwle zwierząt i ryb oraL innc gal(tz1e wy
 
tw6l'CZCŚci bc'z.pośrednia związane z I-!ospodarstwem 
rolnem ; 
b) samodzidne wy.konywa':1ie r6Lny;;h czynnuscl w za
 
kre,sie ,opierania rolnictwa, a wit;c zakładanie s/.kÓł 
r'OI, ni'czych c,rgan:zowanic doświadczalnictwa rolnCl-!o. 
wystaw. pokaL6w. meIjoracyj rGInych i rachuJ.kDw.ości 
gvspod.lrstw rolnych. organizowanie hodowli, akcji 
oehrony roślin i lecznictwa z\\'icn
ąt domowych. oq,!,l. 
nizowanie gC"slpcdarstw leśnych. slp(,ldziałar.ie w orgl
 
.nlizacji zbytu 'p.roduktó.w rolnych. w or.l!aniLowaniu 
ubezipicczeil r'OInych i t. d.; 
e) wykonywanie czynności. powicrz}nych !J;bom f'J.lni; 
czym przez ustawy i rozporządzenia oraz współdzia- 
ł.anie z wladzami rzqdowemi i samuv:ąuowcrni w za; 
kresi.o popierania rolnictwa. Do. szczel-!óJ..1
'ch zadali 
Izh rolnicz')"ch należy spMdziałan:c w z,aw"dowem 01" 
ganizo.waniu sit; spolecz,eństwa TlJlniczCI-!:', a wi(tc P(;
 
wolywalnic UD życia ,s,toW'arzy
zcń hodowcÓw hyuła ra
 
sowc.g,o. koni.a szlachetne
'o'. hodowc(.,w świll i t. p.. 
oraz pOlplicra':1lie spolccznych or.l!aniz:lcji roInil'zycłl. 
a więc 7.wiąZJk6w. zrzeszell i sp.-,ldzic1ni rt!lni:z
T!l. 
Organy izb rolniczych. 
Zasługą pols,kiej ustawy D izhach rolniczyoh jest 
wpr,(»w.ad'zenie odpowiedniej. a prZYZ':1'ać należy, że i wfa. 

ciwcj terminolog'j-i pmwn.ej na określef1.ie paszczel!Ó'lnych 
(,r.gan6w izlby. Przez organ iZ1by ro.zumiemy Ip'ewn
 c'iało, 
JJc:wc
.a;tlJe do wykc 1 :1lywania u
tawowoO z!cc'onyrh mu 
czynności. 


- 


...
>>>
i 15 


()r
an.ami. i
by rolniczej -ą: 
a) Rada Izby. jako ciało uchwalodawczc. do którego na,. 
leży uchwalanie prcliminl\:rzy hudżetowych i zamknięć 
rachunkowych izhy, ustalanie opL,t 'Dia rzecz izby, de. 
cydowanie o zacią
anill pc,życzck. nabywaniu i zbp 
wadu n;eru :1!omoki: wybÓr prezesa izby, zarządu izby 
i t. d. Kada izhy s.1-.łada sit; z kiIkudziesię;;iu r,\dcÓw 
z wyboru i pewncj liczby radców z nominacji: 
b) Zarząd lzny, jako organ wykona.w::zy. to jest ten oq.!.\ll. 
ktÓrego zadaniem jest wykonanic uchwał Rady izby 
i prowadzenie r- :.rmaInej administracji iz'hy. Zarząd 
składa się z prezesa, wiceprezesa i kilku czlonkÓw. wy. 
branych p,rJ;ez radę iZlny. Zehraniom zarzadu prze. 
wodniczy prcze's izby; 
c) Prezes i
hy rc-p.rczC'n,tujc izbę roIn
zq na.zcwnqtrz. czu
 
wa nld wykonaniem uchwał rady i zarządu izny. U:I 
któl h przewodniczy. oraz sprawuje nł\dz«')r nad dzia
 
łaInością, hiura izhy. 


Biuro izby. 
lZ1h.\ rolnicza spclnia swoje zadania za pośred:lrict. 
wcm fa.chowY'ch pracownikÓw. \Vszyscy prac'(J\\:nicy izby 
tW'olrzą biuro izby. Na czcle biura izby stDl dyrcktor hiu. 
Ta. który pOldIega bez.pcśrednio prezesawi izhy i pr
ed 
nim jest za działalność biura DdpowiedziaIny. . 
\\',srzystkich urzt;dnikÓw. nie wyl:!cz:\ jąc dyrektor.l 
h!ura powołuje prezcs izby. 
PDsiedzenia Drga nów izby. 
Posiedzl'nia rady izby są jawne, tO' znaczy, że każdy 
zairuteresowany, np. rDInicy. przedstawici
Ie pra.sy i t. d. 
mogą sh; p'rz
'I
:łllchiwać .obradom izby. Rada izby zbiera 
się przynajmniej raj; na rok n.l sc...j 
 zwyczajną celem 
ustalenia budżetu izby. UchwaIy r:\dy izb\" zapadają bez. 
względną więk
zością głasów w. Dbecnoś.ci c,nn'\jmniej .ie
 
dnej tTzeciej ngólu członków r:dy izhy. Z .posieozer..ia Ta"' 
dy winien hyć !"pis.my protokÓł. 


-
>>>
116 


Posiedzcnia zarządu Sil pr:\ womocne jeśli je,;.t abcc. 
n
 prezes uraz co najmnicj IJO
owa czionków zarządu- 
Uchwaly l'apada.ją bezwzIględną większością głosów. 
Kto mDŻC: wybierać radców izby? 
\\- ybicrać r,ldców izby mogą zgromadze'n,ia wy bor
 
cze zloż'one z os6b: a) którc są członkami sejmików luh 
rad miejskich, miast z powiatów wydzielonych. b) pa: 
nadto są wIa
cicielami, dzicrża,wcami luh kierowai.kami, 
pałożonych \v okręgu izhy gnspod.lrs.tw rolnych. bądź tC.l 
pracują w okręgu izby w dziedzini
 rulnictwa i pDsia. 
dają ccnajmnicj średnie wykształccl,ic rolnicze. Inni 
członl...owic sejmików Iuh rad-miejs.kich. którzy nie odpo; 
wiadają warur.kom wymicnionym pod b nie ma'ją prawa 
wybicrania radców d.o Izhy rolniczej. 
Kto mDźe być wybrany radcą izby rolniczej. 
Radcami izby rolniczej mogą 'być wybrane o by h
z 
różnicy płci. które ukOl1czyly 30 lat i są właścIcielami, 
dzierża wcami lub kierowni,kami gospodarstw rolnych; po. 
łożonych w okręgu izby,. bądź też pracują w dziedzinie 
rolnictwa i posiadają conajmniej średnic wykształcenic 
rolnicze. 
Nadmienić należy: je w
 bory radców z okrQgów wy
 
borczych zarządza wojewoda. a przeprowadza je właści
 
wy starosta. Rajcowie wybicralni są na ,laJt sześ
. jednak 
co trzy lata u.stQlPlUje połowa rajcÓow. wedłl1
 kOrlejniości, 
ustalonej w statucie izby. 
Opr6cz radców z wyhOTU w skład rady iz.by wcho
 
dzą jeszczo radcowie z wybHru SipołecZ'nych organiz.acyj 
rolniczych, które czynią zadość warunrkam wyżej wymk. 
nionym. a n,\.dtc? są czł,onkami or.ganizacyj, dDkonywujil. 
cych wybOlr'u. 


Statut izby. 
Izh rolniczych ma hyć tyle utworzon.y'ch ile jest W,)" 
. jewództw. Dla każdej zaś izby ma ł5yć nadany statut 
przez. Radę Ministrów. Statut ten okrcśIa ,siZczegóławą 
oT,ganizalo;;j.ę każdej izhy. zakres działania pnszcze,gólnyc'h
>>>
117 


or
anbw izby i s7czcgÓlowc prz;episy o sp.osobie przepro. 
wadz;,cni,a wyhcn'J'\\r w o.kr;gach wyburczych. Z natury 
rzc,zy statut jako podsttlwowa 'ustawa. normująca ży. 
wot'ną działa'lnnść i.lby musi być obszerny. Isrtr.iejącym 
Izbom Pomor..kiej i Poznałi.skicj statuty mają być nadane 
już w niedalckiej przyszlośd. 
ZakDńczenie. 
\\'prowa1d:r.enic izb rolniczych na całym tcrenic Pań. 

t\Va Polskie
(' jest rzeczą pilną i wainą, 'pf.leto pra
c 
nad wyk(;..:.anicm rozporządzenh\ o i7hach rolniczych win. 
ny być prowad7one w tempie przyspieszonem. Izby rDI. 
nicze bowiem nietylko będą wyTazicidkami potrzeb rot 
nictwa danc!-!o województwa. aIc zracj'onarlizują i zsyn. 
tdy:rują metody. kierunki i wY'
,iłki nad pocll l iesieniem 
kultury rolnej oraz wzmożeniem produkcji rolnej .M 
\\ szystkk.h pohich wytwÓrzcości rolniczej, Za ważną ołko
 
liczność. zwią.lan.ą z po.wstaniem izb rolniczych U.lnać na. 
Ic:i:y tt;. LC zagadnicni rolnicze .loshną .oddane w rę....c 
rolnikÓw. najbardziej je rozumiejących. l{zecz więc j.l. 
sna. że w rad.zie izby winny z,asiąść rolnicy. światli. s'P'0
 
kajni i rrzważni. ktc')Tzy statecznością sądu przyczyniają 
się dO' owocnej pracy w izbic; natomiast 'sta.ncrwcza od 
udziału \V izbie powinni być wyłączeni warcholi i dem
l. 
gogowie polityczni. j;!dyż przy rczw,lLa'n,iu zalgadnień S
l. 
morządG,wo.g,l»spl'.darczych niema micjsea na .politykę. 
lecz tylko na pracę twórczą. Pod hasłem tej mozoInd 
pracy twórczej winny p()w
'tać n:'we izby roln
cze, zorg,l
 
nizowane na rodzimych polskich podstalwach prawnych. 


Ostatnie glupstwo. 
'\10. kochany J'iI;ciu. oj;enik
 sil;. nwm wit;e nadJ'iej(;. ;c jui; 
j:!llIpstw rohić nic h;dJ:icsJ', 
S!owo honoru tC nic! To lwIo mo.ie ostatnie !!łllpstwo 
W magazynie mód. 
- Pros"-,, .pana u śLuhny \\do.n. 
Kupiec: - Stu:!:ę pani. - tcn jest w lIajlepszym gatlln\...u. Sola. 
nowna pani muże go kilka raJ:Y lIi.yć. 


a
>>>
llH 



 
..
 
-- 
-.;. 
--= 
....- 
.... 
===.- 
.... 

 
-..-. 


-:':...
 
- 
- 


,. 
'. 


.I. 


. I- ".t 



-. . 


: .
. . t G.C ł..... o.j(Q-ł!l-' ",( G,(f'o l " 
t 00' ,., 0000 . 
: »J 
 . O "' 
 
,-{: : +" 
I 
 ,.
 
: ::!f!' 
':1\ 

itH"'_"'" . .'
 
""':'i!:c:

: 1ł:(C*.E:,. o). .0I.t-'"I: 


-...ł ł 


'ł 


..
 


, 


. 


""'1' 


.... 
.. '" .. 


.i( 


\
 


O _ 


Kółka Rolnicze PTR. na dożynkach w Spale, Grupa rybaków morskich
>>>
119 


Mg,.. JOR Olfbowicz. 
tiaczelnik Wydziału Ekonomicznego 
I Prllwnepo P. I. R. 


Położenie gospodarcze rolnictwa 
w 1927-28 r. 


Warunki Dgólne. 
Roln.ictwo jcst zaw.odem. ktÓregO' wydajifi()ść z,alci:. 
ną jest nietyIkood wa.rtości gospodarza. pOosiadanej przez 
niego zicmi i kultury rolncj. ale również - i tO' w znacz. 
nej micrze - od warurnk{)w klimatycznych i atmasfe. 
ryczńych. Oczywistym tego dowodem j.els.t miniony rok 
gospodarczy. ktÓrcgo bezśnieżna zima, niezwyklc zimna 
wiosna.. oraz susza. panująca w pier,ws.zcj 'pałowie lata. 
nictylko nie rok.owały pO'myś,lnych 'ZbiorÓw. lecz dawały 
słuszną pndstaw; d.D bud(',wani:a jak,najbardziej pesymi. 
stycznych ,przy,puszczeń. Oficjalne czynniki, sporządza. 
jąc statystyczną ocen(( dla c"łej Polski stanu zasiewów, 
wydawały biuletyny. wYlkazu.iące powa'żnc różnice na n.ie. 
korzyść przyszłych zhiorów. Ponieważ ocena ta w całości 
niemal spoczywa na opinji korespondentÓw. którymi są 
prze.wa.lnie wInic)". widać stąd. że wśród szerokich 
warstw rolniczych panowała na tem polu poważlJla dez. 
Drjentacja. 
" 
Przebieg pogody w ciągu lata. pomyślne warulJl'ki 
atmosferyczne. wipłyn((ły decydująca na wydajność Zlbio. 
r6w. Pierwsze .pr6bne omłO'ty pozwoliły na aptym-istycz. 
ną ooen(( zbiorÓ,w. a tymcza.sowe obliczenia GłównegO' 
l'rzędu Statystyczrncgo st/wierdziły baifdz
 wysokq wy.. 
daj'llość ziarna zc s'nop{)w. UrOodzaj żyta wynDsi Hkoło 
59.0 mi.Ijonó,w q. CD przy 56.9 milj. q. w roku ubiegłym 
ozna'cza bardzo .poważny wzrpst ilośc,iowy, zwłaszcza, 
jeśli siG uWlzgl;dni zmniej,szenie powierz'chni obsiewu ży.. 
tcm w 1927 2R o 346 tys. ha. P-rOocc:ntO'\Vo wyd,ajność z 1 ha 
wZlrosła o 11.6 '16. czyli w cyfrach bez.wzgl;-dnych az;nacza 
ta ,plon 13.0 q z 1 ha. po dc:za s. gdy w 1926 i 27 z 1 ha otrzy. 
manD tylko 11.6 q 'żyta. 


..a-
>>>
120 


Wyniki z.biorów innych zbóż są rÓwnic korzystne, 
a w sZC7e1{ól'T},ości zbiór owsa, 'a 
łaszcza zbiór jęc'zmie. 
nia jest znacZlnie wyższy Dd zbiDrów uhiegłDrocz'nych. 
zbiór ps
enicy natomia,s.t jest mniej więcej taki sam. 
Przyglądając się wyn
kom zbiorÓw na Pomorzu 
spoIOtrzegamy że pr7..eciętny' plon z 1 ha: żyła wynosi 
16,5 q. pszenicy 19,7 q. jęczmienia 22.4 q. owsa 20.9 q. 
W okresie, naj,bard.ziej bliskim zbiorowi buraków 
cukrDwych i wykopkom ziemniaków. trudno jeszcze by. 
Ja, na.wet w przyhliżeniu ocenić wyniki kampanji ]QJ7'28 
ze wz,ględu na wyjąhkow.o nickorzy's,tne warunki atmo
 
sferyoZille dla wegetacji o.kopowych. Dopiero ciepły 
wrzc!'I:,eń w1plynął na poprawę okop,owych. tak; .i.e zbi :'-ry 
ich m07;n.a uważać 7a pamyślne, przynajmniej 
toh1ce na 
r{)wni ze zlb i.o.r.t m i ubiegłorocznymi. Jeśli do te
o weź. 
mierny 'Pod uwa1{ę. że ogólny Dhszar uprawy okopowych 
w 1927'28 w całej P()'II
!ce w
rósł o 63 tysiące h:1. to mo. 
.żemy twie,rdzić. że i ogólny plon będzie poważnie wy:;'. I 
!'zy niż w 1926q7 r. Pr7cciętny plon okopowych z 1 ha 
na. Pomorzu wynolSi ]83 q. 
Powierrzchnia plaintacyj buraka cukrowego w PoIsoe 
wzrosła D ]5% w poró'wnaniu z rokiem ]926/27. a wydaj. 
ność - aczkolwiek brralk jesz,cze cyfr ścislych za rok 
192728 - prawdopodobnie nie będzie ni,;szą. ni,; w roku 
poprzednim. Dla PDmorza przeci.ętny .plon z 1 ha wynosi 
213 q. 
Niety}'ko u nas w Prlsce ,ncena plo1,r')w, jeszcze przed 
żni,wami i wykopkami, wypadla niC'korzystnie.. ale po. 
dobnie o,cenionD przy/szle zbiory niemal i w innych kr,.. 
jaro EuropejlSkich. a również i zamorskich; jedncłk wbrcw 
tym ho'r.oskDpom ogólny zrbiór światowy ma być 7.5 milj. 
ton wy:i;szy dla zhóż chlehowych od zhioru roku IC)26 i 27. 
cZyJli w cyfrze p rocCJnt owej wyniosłoby to .
,46
}. Jeśli 
przyjmiemy, że urodzaj światowy roku 1926'27 uważany 
był za wyiszy .od średniegO', to ocena dla rDku bieżącego 
wy.padnie bardzo dodatnio.
>>>
121 


Ceny ziemiopłodów w 192728 r. 
W po,równaniu z roikiem 1926:27. konjuT1Jktu....a na 
rynku Zlbnżowym była dla rolnictwa w roku 1927.28 ko. 
rz:ysrt:na, ś'wiadc.zą a tern ceny Zlbóż, które z'll
cznie w r.oku 
bieżącym się padniasły. 
wiadczy D tem IP.oniŻisze parów. 
naWicze zcsta;w;ernde ,przedętny,ch 'cen rGczny
h w pers'pe. 
k,tywie roku g'ols.podarcze!!
 (ad sierpnia do lipca) za 4 
główne ziemiapt.ady. 


192!J-27 
1927-28 


I żyto Ip_s
nica\Lęc_%mień o wies 
zł I dol. I 7 ł dol. zł do\. zł I do\. 
I 38.47 l 4.20 5U.15 \ 5.47! J5.u2 3.1i2 3!o).80' 3.69 
I 43.81, 4.Q2 53.7ij 6.03 4357 4,7 4U.82 4.'8 


l-{ok 
gospodarczy 


. 


Ceny żyta w zwiąZlku ze znacznym - jak stwier. 
dzo'llo ponad istatne zapotrzebowanie na rynku wew. 
nętrZlnym - importem żyta nicmieckiegO'. już w miesiącu 
m1łJr.cu rb. pDdinaszą się IPoważnie i O'bserwujemy rzadkie 
zjawi1siko zrównania się cen za żyto z cenami za pszenicę. 
PO' 
niwach zależność od rynków sąsiednich ustąpiła 
miejsca realizacj
 zbiorów krajowych. CD pociągnc;ło Z.d, 
sobą spadek cen na żyto.. Dochodzi do tegO', że w drugiej 
p.ołowie miesiąca października rb. cena żyta polskiegO' 
naJeżała dO' naj niższych na rynku świrttnwym i była bliz
 I 
kD 5 złotych niż.sza od ceny w pa'ździerniku 1927 r. Za:::: 
zn.aczyła siG równi.eż poważniej
za różnica w cenie żyta 
w porównaniu z ceną IpiSzcni.cy. która wykazała ten den. 
cję silniej..zą. W cyfr.ach p1'ocentowych stclsunck ten wa.. 
ha się O'd 72 : 100 do HO : lUO. I 
Ceny pszenicy wykazują z początlkicm roku 1928 
powa:im.ą dyfercncjt z cenami żyta później się zaciera. 
ją.cą. aż niemal dO' wyrbwnania. Ohserwacja notowań 
giełdowych. szczególnie giełdy berlińskiej. wykazuje ści" 
słą Ziależność cen. płacO'nych za pszcnicG w Berlinie, z ce. 
nami. ,płaconemi n.a giełdzie w Walrszawie. Znaczniejlszy 
Slp'asdck cen świ'atOlwy,ch na p!'
ze,nict dajc się z
HJhserwo. 
wać ad kO'ńca kwietnia 192R r. W Palsce s,p,adck ten a.ż 
do połowy sierpnia był umiarkO'wany. a załamanie się. 


...a -
>>>
--r- 


122 


wyrażającc się w gwałtownym spadku, daje si(t zam,vażyć 
w drugiej połnwie si C'f!pmi'a , gdy na rynku zlb{)ż. wym p". 
jawiła się pszenica z nDwych zlbi-olI"ów krajowych i gdy 
DbJiczenia wykazały, że p,rzYlpuszczcnia co do 
hiorów 
pszenicy byly zbyt pesymistyczne. 
Ccny jQczmicni:a, szczególnie hwwarnianego, u}.e'gły 
!pewnej ,wi;i;ce. CD przy'pisać
ależy DbfitYffi plonom tcgo 
zbo;i;a. Tendencja giełdowa hyła dla jęczmienia nieko.. 
rzystna nawct w okre!':ie kam,panji browarnianej; jedyni,c 
ccny ('ws'a okazywały tendcn.cj(t mOCillą, Ca przypisać 
należy znacznemu zap.otrzehowaniu wę\\'nętrznemu. oraz 
nicurod.ł;ajowi tegO'rocznemu prus:z. 
Niespodziewany spadek cen zbM chlebowych, któ. 
ry pocią;g.nął za sooą spa,dek cen mąki. odbił się nieik,o. 
rzystnie na przemyśle młyna,rs,kim, gdyż w okresie przed. 
ni.wknwym młyny pr
emysłowe zao,plat,rzyły si({ w zna. 
cznicjsze zapasy 
hoża i'mportowanegD. .szczególnie żyta. 
PDlityka ZbOŻDW8. 
Bilans nasze
o handlu za l gmniczlJ1ego. w dzied7inie 
zoożowej Dd !kilku lat wykazuje znaC7'ny wywóz Z1baża 
w mie'siącach pożniWlnY1ch po cenach stasunkowD nizki-ch; 
w drugiej połowie roku gospodarczego (s,tyczeń - lipiec) 
nast:;ipował zaś Z[ułcZln.iejszy dowÓz tych samych arty. 
kułÓw po cenach jednak już znacznie wYŻ1szych. W ten 
sposÓh nawct w latach urodzajnych. z powodu nieumie. 
jętności wy'korzystania konjUinktUtr
' światowej w z:wiąz. 
ku z ,potrzehami aprowizacjnemi kraju, hilans ha ldlowy, 
wykazujący 'Pod względem ilości wywiczionego zhoża 
sa]do dodatnie. w k011cowym efclk/cic pieniężnym wyka.. 
zywał saldo ujemnc, na naszą nie:korzyść. 
Polityka Zlhożow.a Pmisrtwa opar,ta jeM na tern do. 
tkliweffi dDświadczooiu lat UJbiegłych i odz,nacza się wi. 
dooczną (}s.tro
'mością w C'rdniesicniu do zamierzeń ekis.por. 
towych. Ostrożność i za.pnbieg'liwość widnczna jest z za. 
rządzcń rządowych, zmiorzających: a) do opan.owania 
s
'tua'cji na Ty-nJku wewnęt.rznym, h) do zIfÓiwnoważe!mi
, 
hilansu w związku z notrzcbami aprowizacyjnemi kraju
>>>
123 


onaiZ C) dO' stworzenia 
alp.a,sów, któreby z jednej strony 
pozwalUy za,prohiec hrakowi z.hDża na wioslJ1(t. z dTu
iej 
zaś strony Dcenić sytuacje; w 'c'krero;ie .najh,ll'dziej odpD. 
wiednim do wykorzy,stania Ikonjunktmy na światowym 
rynku zbożDwym i spieniężyć w tym c,zasie ewent.I. po
 
siadane zapasy, a w dalszym cią!1U wyrównać bilans hall1 
dlowy i płatniozy państw'a. 
OstrDżnDść tę wyczuwa się w zarządzeniach, wprD. 
wadz,ających cła WYWDZ,QWe na 
boża chlehowe l C'wie,:;, 
o
raniczających przemiał. zmierzających do wy tw o-rzeni a 
rezerw zhożowych itp. ('elOWC(
Ć t

ch ograniczających za. 
rządzeń tłumaczy niez",,'yk1c u.iemne iSaldo ohrotu zho. 
.i.ami chIebowemi. wyraża.iące sit; w sumie 289.540 tOIll,n. 
Przejdźmy kolejno me'które z roz'P'( rządzeń rządo. 
wych z zakresu powyże.i omówionego: 
Ustalone zostały da wywozowe w ,pnhi.bicyjnej 
wysokoś.ci na żyto i m
kt; żytnią w wysokości 15 zł. od 
100 k
. (Dz. Ust. nr. -t 27. poz. 22) a na .pszenic,ę i mąkę 
pszenną w wysokości 20 zł od 100 k
. (DJ:. Ust. 103/27 
-poz. 9(0). Cło to, pierwotnie ustalone na krótszy prze. 
ciąg czasu, został.() pó,;niej przedłużone do końca roku 
.
W'Slpodarczego (30 września 1928 r.). Naste;pnie wydane 
zOistały zla1kazy przywozu pszenicy i mąki ,p,szennej do oh
 
szaru cel,nego RzeczYP'olslpO'lite.j (Dz. llst. nr. 59'27 poz. 
516) oraz wzhr?miony pr7emi'!ł ż
'ta o typie wyższym niż 
h.,f{; (Dz. Ust. nr. 7827 poz. 6R3). 
ZapoClzątkowaną tt; w uhiegłym roku gospodarczym 
poIityk(t zhożową pro1Wadzi się i w hicżącym roku. Roz. 
porządzeniami z unia 26 września 1928 r. w(proiWadz.one 
zostało równie
 na hieżący rok gospodaT'czy cło wyl\Vo
 
ZDwe .od żyta i mąki żytniej oraz od .pszenicy i mą'ki 
· pszennej \V dotychczasowej wy,sokości z tą różnicą. że za 
poz'woleniem Mini'Steflstwa Skarhu w

w6z pszenicy mDże 
być zwolninny od cła. RównoCiześnie zakazany z()Sttał 
rozp("rządzc';1iem z dnia 21. 9. 192H p.rzywóz pszenicy 
i mąki pszennej (Dz. Ust. nr. 85'28 poz. 747) .oraz p.rzy. 
wbz kaszy jt;czmicnncj (Dz. l Jst. nr. H5'28 poz. 748).. l1Te. 
gulowana została rb' nic'; !10"p"'!iz:trja nrzcmialu przez
>>>
124 


wydanie zaka.zu przemiału i;yta na mąk; pon:/.cj 7() '
; 
a pszeoicy -poniżej 657
 (Dz. Ust. nr. H7/28 poz. 769). .obok 
tego zakazimy został wypiek na sp.rzcdaż chleba pszenno'; 
Lytniego tJ:I' Ust. n.r. 8328 poz. 730). 
\V mics.ącu li:'itopadzie 192H r. wprnwadLunc zos1a. 
ły ograniczenia w imporcie ryżu. celem ,p-odnicsienia kon. 

umcji ka';I7.. krajowego p.:'-ch.odzc,oia. Wyliczonym za. 
r.ląd7.cni.om t'u zarzucić mULnaby, żc obejmują one z,byt 
krótki (',kres czasu. Podniesienie i ochrona produkcji kra. 
jnwcj wymag,a bowiem zarządzcIi ('obliczonych na dłui;lszą 
mct;. Z tych wz.g-l;dbw odzywają sil; głosy za lIsta,no. 
wieniem stałych ceł przywoz()A,vych ni. Lboże. które da. 
wałyby rolnikowi rl;kujmi; trwałości oraz zacht;cilyby go 
do zwj.
lks,zC':lia obsz.\Jru zB/.')iewów ziemiIJpło-dÓw obłożu. 
nych cłem. z drugicj -s.t'wny jcdnak nic hamowałyby 
importu na pokrycie e.wcntl. niedo
(Jru. Żądania te po-d. 
nosz.one przez sfcry Tolnic.le od dłuższego cZlasu nie zo. 
stały dotychc,za:s zreaIiz:olWa:ne. Dopiero nadmierny im 
pClrt zboża. 7. I Włal"i'Zc,Z:a żyta niemieckie,go. 7. PCic'zątkicm 
bieL. rDku SrpowodOlwał Rząd do w
 dania w listopadzie 
br. rDzJporządzenia (Dz. lI
t. nr. 91.2H poz. 80I). ustal:.. 
jącegl' cłu przywozo'\ve ou 
yta w wysryko'ści .11 zł od 
100 kg. 
Wprowadzone Z10stały nastt;pujące cła w

wozowe: 
na owies w WVSUkDŚci 71 W od. HXI kl.!. (D/.. lJs.t. nr. R7 
. . 
reJ;. ,68 7. dnia 29.9. 192H r.) na si,ano w wysokaści zł. 15 
Dd WO kg. (Dz. Ust. K. P. nr. H5. poz. 755 z 27. 9. 1928). 
Da ma,kuchy zł W od 100 kg. (Dz. Ust. R. P. nr. 89 poz. 
784 :lJ dnia ]2. lO. 1928 r.). Slp:rawl; otrabz'Jłatwio'l1o 
w ten sposób. że wyznaczono cło w wysokości 5 zł. od 
100 k.l.!. co w porównan.iu z cłem dawniejszem zt 7.50 
ad 100 kg. sta.nowi wprawdzie zniJk; cła. jednak zostaje. 
.ona w lpeWJnej mierze wyrówna.na przez znicsie11le do. 
tychczasowYCih kontyn
entÓw bezcłowych. 
Powyższe zarządzenia z dziedziny polityki handlo. 
wej i celnej. obejmujące słusznie nietylko pa'sze objętO'. 
ściowc (sianO') ale przedews7Y'stkiem pa's'ze treściwe. pD
 
dłu!2 0'Pilnji orga'nizacyj mIniczych. nie wyczerpują śrDd.
>>>
125 


ków zał:adczych. mających na celu zabezpieczenie raI; 
nictwu. w h:e.i.ącym .roku wyhitnego nkurodLaju pas'z; 
dostntec.7.nych ZIlpa'ów a,rtykułów pastewnych. 
Za,pytać w kO'ńcu należałoby, czy istnieją możIi
 
wości - dzięki powyż,s.zej pohtyce ,L,hożow.ej - wywozu 
zboża z wiosną 19:19? Przedwczesnem byłoby uziś jesz. 
cze, 
dy wYi:1iki z,biorów nie są Dsbtecznie ustalone. wy- 
głaszać sąd miarodajny co do tej rzeczy. prawdDpado. 
bnem jest jednak.ze w.zgh;du na opóźnienie zhiorÓw a 2 
tygodnie. co czyni nadwyŻikę w ohecnym okresie kon; 
sUlfficyjmym Dkoło 200 tys. tonn zbóż chlebo,wyc 1 .. .oraz 
ze 'wzgIQdu na zapasy,. nadmiernie importowa:nego na 
przednówku zboża, że pDd wz
1ędem aJprOrw1i.zacjnym bę; 
dziemy samowy-starcZlal.nymi. a nawet, pewm: ilości żyła 
będzie można wywieźć. Niepewność jed.nak pod tym 
W1Zg'lędem uzasadnia ba.rdzD os.trożną politykę zbożową 
Państ.wa. 


HodDwla i zbyt zwierząt rzeznych. 
Obecne połDżenie hodowli zwlierząt rzeŹ1nych w sto", 
sunku do roku 1927 znacz:nie się pagorszyło i dO' lipca 
1928 r. nie wykaZlalo żadnej poprawy. Położe'nie goo,po. 
darstw hodowlanych wykazało pew,ną poprawę dDpiero 
we wrześniu rb. a to pud wpływem korzy:stnej konjunk; 
tury n:iektórych rynków eksportawych. zwłaszcza Ang1 ji. 
Naogół jednak .opłacalność hodowli poważnje się zmniej. 
S7)a. Zapoczątkowana w roku 1928 produkcja bekDnów 
nie rozwija się w s,posórh zadowalniający. V'; roku 192R 
rzeźnie Pomorza, przystosowane do uhaju świń bekoOno; 
wych. ubiłv zaledwie 7593 sztuki. co przeds.tawia eyfrę 
nieod
rywającą roli w eik-''Po1rc:ie. mimo. że cyfry wzięte 
są z terenu hodowIa,nego i.ntemlsywne1g,o. 
Ceny na - zwierzęta rzeźne obniżyły się w 1928 r. 
Szczególnie za świnie. owce i cielęta, ceny 'Zlaś wołów, 
krów i stadników utrzymywały się na wzg1ędnie rów'nyi11 
PDziomic z cenami ubiegłDfoOcznemi. W mieiSiącu paź. 
d:zierniku i liis,tolp.adzie rb. k06zty ży.wienia w!Z\l"astają po. 
Wa,żnie z powodu nieurodzaju pasz. Powoduje to wy,wy.
>>>
126 


wlanie si.; inwentarJ.:a i nadmicr:lą podaż przy o
raD-iczo" 
ne,j pojemności rynku, co wpływało na orbniżenicsię ccn. 

/.czególn.ie d..tyczy to bydła wgatcgD i k:mi, chów trz()
 
dy chłewnej jest zaś mniej zagroj;OIny. z uwagi na wysta". 
czający urodzaj ziemniaków i jGczmienia. W związku 
z nicurodzajem plasz Rząd wydał SZC!I'eg zarządzeń natury 
restrykcyjnej odnośnie wywczu siana. -OW
a i otrąb. jak 
równicL w kierunku podniesienia l'}1rodukcji i s,Pożyda 
krajowych zwierzęcych tłuszczów przez nałożenie da 
w wysokości 40 zJ. od 100 kg. słoniny D'ł"a:Z 50 złotych od 
100 k.!!. smalcu. . 
Jeśli Zlważymy. Le wywÓ'z bydła rcgatc,go wogóle 
nie odgrywa w naszym bilansic handIo'wym. podobnie 
jak i kon:i. pcważr.iej1s/.cj roli, a natcmiast. że p.od.
liósł 
się znacznie wywÓz trzody chlewnej, to zrozumicmy bu. 
dzo int.ensywne starania w kierunku p:d'":\ies.icn:ia te!.!.) 
ostatniego WYWDZU. Starania tc doprowadziły do powsta. 
nia Synd
/katu cksporter{)w trzody chlewnej. 
Konjunktura dla hodowców, Dpierających ren tow. 
ność gospodarstw na sprzedaży nabiału. hyła i jest po 
myślna. Świadczą o tern wzmożone cyf,ry wywozu masła 
(wywieziljfio od marca do wrześn,ia lq2H r. za. 45.5 miljo. 
nów złot)'loh. w 1927 r. w tym ISlamym OIk,resie wywiezio. 
no zaledwie za 25 mHj. zJ.). Jaj i se.ra w hież. roku wy. 
wiezioD-o blisko za 125. mi.Ij. zł. 
Środki produkcji. 
Podnie.s,icl1ii,e się zapotrzebowania środlków produkcji 
w rDlnictWlie w roku 1927/28 było znaczne, a przypisać je 
na.leży poprawie konjunktury na ziemi!opkdy. W związ. 
ku z nickorzystncmi .oziminami na wiDsnę 1928 roku 
wzrosło zapotr.leJbDwal:1.ic na nawozy sztuczne dO' tego sto. 
pnia, że produkcja krajow,a tych naW1c 1 zóW, a zwłaSZC.l
1 
soli patasowych, .okaZlała siG 'niewystarczającą i spawo. 
dawała wysUinięcie żądania zez"DIeniana pcważ.liejszy 
import soli IPotasowych z Niemiec. Mimo wszystko po.. 
gars,zająca się k,onjun.ktura na rynku produktów rolnych 
dz:iała hamująco w kicrunku zużych\ nawozów sztucz. 
..
>>>
127 


nych, a co .wtem id.de i L-tcm,yfi.kacji g'Ois.podarstw roI'" 
nych. 
Na rynku maszyn rolnicJ;y,ch i narzędzi istniało 
bardzO' silnc ożywienie w ciągu całego roku 1928, sz'cze. 
gó
nie widoc'z/oą j(i;lt niewY
ltar'czlająca. produkcja krajo. 
wat ,a jeśli chnd\Zli o traktory, to w mchubę '\\'choo-ziła 
ty'
ko .produlk.cja zagrallaczna. Wieile mas1zyn r'olnic.zych 
byłio dla T.o-}.nikÓw niedos:tI;pny'ch. gdyż wytwa,rzanc są 
one przc1ważnie w N
.cze'Ch .j ut'rudnienia przewCZ10lwe 
nie pozwalały na ich srprO'wadzenie. 
Pasze s.tan.owiące środek p,ro-dukcji hodmdanej 
w oheanym roku .
()Ispo
ar'czym wykazują ba'rdzo powa. 
żn.y niedoh()lr. Jak ta już wyżej wykazano może tO' po. 
c:ą.g;.
,ąć za sf'bą bardzo poważne na
.tQPstwa w dziedzinie 
hodowli szczególnie ,koni i krów. Brak pasz Dhj;tościo. 
wyrch może spf'Wodować zużyc.ie zboża jakO' paszy CD 
zn{)w mogłoby pDdą,l.!nąć niepożądane nast;pstwa w dZ'ie. 
dz:inie apT Jwi.zacji kraju - szcze\!ó l ::"ic na przeonów. 
ku. W drugiej połowic 1928 roku brak pasz 'SipowDdowal · 
znaczną. aC7kotwiek jaszcze nie n:tdmierną zwyżkę cen 
na ':1abiał. 


Kr'edyt. 
Za,pntrzchowani.e kredytu przez rc-lnictwo w 1928 ra. 
"- 
ku było bardzo ZinaCzn1.e. Szc.zegóI.r.ie zaznaczył się rozwój 
kredytu dłUlgoterminowego. ac.zlkolwieik w tempie nie. 
7miernie PlQlwchem ze względu na trudnośd nabyrwluia 
zaglrani,cą Hs,tów za,sta-wnych. Wzrosły na'tami'a.st widocz. 
nie kredyty, t. 'ZIW. to-wa,rO'we, ,np. za nawo'z)' Isztuczne. 
mm:zyny Toltnicze, .nasiona itp. szczcg6lnie ŻYWą GZ1Hlał. 
ność kredytową wykaz!:!ł na tym polu PaństwDwy Bank 
RoI'ny, który rozwinął silnie nietyllko działal:ność w kie. 
runku kredytów kr().t1kDterminowych ale wykazał rówlież 
intclllsywne tem:p-o rc,z.woj.owe w kierunku kredytu dłu
n:' 
torminowego. 
;\Ja lIJWlI!; zasłul!uje wzma.
a.iąca sit; sp6łdzielczość 
kredytc'wa. kt6ra z rl1atury rzec,zy i z braku kapi1:łłu stpd 
nia swą mIę w dziedz.nie kredytu krÓt:kC'ltermino\.\"ego.
>>>
128 


Z .p.oc.zą:trkiem raku 1928 ukazało sit; rozporządzenie 
Prezydenta Rzecz:YIpOSpDLitej D rDIniczym zwsltawie reje. 
strowym, które ma umDżIiwi-ć IfDlnikom uzyskanie .kredy. 
tu krótkote.rmiJI1IorwegD pod zwstaw produktów 'l'Io'lnych. 
S:wrokic TDZipmv.szechnicD/ie tego kredy.tu wywrzeć m07..e 
decydujący wlpJyw na normalliz,a,c.jt; stolsuników w 
osrp(Y- 
da'T'stwie roLncm. umożHwiając rclllni'kowi wykorzystanie 
najdo
Gdniejszej konjuTliktury. 
Konkluzja 
Czy rok })28 był dla rolnictwa pomyślny czy też 
niepomyślny? 
Jeśl,i lJWażymy ohawy rorlrnkze na Ipaozątlku wku 
1928 i porównamy j-e z ilościowymi wynikami produkcji 
tO' mUlsimy U:ZJl1ać, że ziemia nie po'ską'piła raLn.iJklOwi da::: 
rów bożych, 'Ilatomiwsd: 'k'Onjunkturę na ziemiopJody uZlnać 
f\ależy za niekoTzystną. co p,rzypisać n.ależy d:wl.rdemu 
prawu ekonDmicznemu. że zwięikszon.a podaż wpływa 
obniżająca na ceny. MimO' wszystkO' miniony rok gOSpD
 
daifczy ro
nilk powi'nicl11 uZI11ać za szczęśliwy i życ,zyć so. 
bie, aby talkie wyjątkowe lata .powt!łiTzały się }aiknajczęś::: 
ciej, gdyby nie katastr,ofalny bmk .paszy 'byłby ta jeden 
z najkorzys,tniejlszych dla 'pro,dukcji rDlnej lat w dzie:J 
sięciDleciu Odrodzenia Polsild. 


Lubi kazanie. 
7.ona do męża. który wraca pł-.żno do domu i to pijany: 
_ I.ajdaku jeden! Tr7eba hyło tam zostać na noc. I!dzdeś sit: 
upił!... 
_ Mąż: - Chciałem tak zrobić. moja dwwko. ale nic usnąłhym 
hcz twojcJ.!o kazania. 


Różnica. 
- Powiedz mi. Colcm się różni wielhłąd od pijaka? 
_ Wielbłąd może cały tydzicń pracować i nic pić. a pijak mo;c 
-cały tydz;ień pić i nie pracować. 
Gotów. 
_ Czy tylko jesteś przygotowany do stanu małżeńskiego? 
_ Najzupdniej! Mam już łamanie w kościach. łysieję. brak mi pa
 
ru zębó\\. no. i mam dosyć długów. 



 -
>>>
. 


ł narzędzia i rolnicze I 
IZjedmzeDil Pollkllb f;b?
 

z
o i narzedzl RoloilZYlb I 

 wszelkie inne krajowe 
 

 I 
.






:.:
-
.
 I 
Śwlatowel
.law" 

 wirówki mleczarskie I 
R "Skoda - Libella u R 
X .-.--...---------..-...-....----.--.---. I 
i :o


:o
:.:.
::.:':..::
;,

 I 
I F. Suchanek i S-ka K 
Przedsleblorsfwo Te[bnluno-Bandlowe dla Rolnl[twa I PrzemY
D O 

 Poznań. PlacW,lllIcl8/9 O 
I Prosimy zwiedzal Dasza slałą wySlawe wZOIówl I 

CIC:Ic::II.:
:IIC::
IIG::llc:c:::Io.r,:::Ioc::IICI'"':Itc:r.::JIc::loC:DJCICJIo6 


-
>>>
11111111111111111111111111111111111111111111111111.111111111111111111111111111111111111111111111111 1 11111111111111111111111111111111 1 1111111111111111111111111111111,111.,11111111111 
111""1111 III" ,,1111111 1111 II" I', :':::::: ,III r II " :::':. '"'''' 1111111111", u 1"" II II 11111 ,I u, J II II III' """"u". ..,,, u u h. ,II:" 
' I i": . 
. :: II II II II III 


"Lignoza" Spółka Akcyjna 


fabryki materiałów WYbu[
DWJ[
 i iro
ków zaoarny.rn 



 Krywaidzie, Starym Bieruniu i Pniowcu. 


W fabrykach Iwych wytwarza Ugnoza Sp. Akc. wszelkie 
w lZórnictwie, przemyśle, rolnictwie, kamieniołomach i t. p. ZBsto- 
lowywane materjały wybuchowe i środki zapalne. 
Materjałami temi zaopatruje Lignoza Sp. Akc. oprócz wszyst- 
kich prawie zakładów przemysłowych i knpalil na Górnym Sląsku. 
jak równie t większej części Zagłębia Dąbrowlkiego i Krakow- 
skiello, rolnictwo i ldnictwo. 
Nieodzownym warunkiem podniesienia jakości i urodzajności 
gleby jest moinoś!! oczyszczenia podło ta ze starych pni, kamieni 
i innych t. p. przeszkód. uniemotliwiających racjonalną uprawę 
gruntu i utrudniających niezmiernie sadzenie młodych drzewek 
i tworzenie osad leśnych. Jedynym środkiem usunięcia wytej wy- 
mienionych przeszkód poza wielce nie ekonomiczną pracą ręczną, nie 
dającą w wielu wypadkach prawie ta dny ch pozytywnych wyników, 
jest zastosowywani. materjałów wybuchowych. Materjały te (Amonit 
4leśnorolniczy) oraz wszelkie środki zapalne, nadające się do wytej 
wymienionych celów, wyrabia jako specjalność Lillnoza Sp. Akc. 
Zastosowywanie tych materjałów w rolnictwie i leśnictwie 
dało bardzo dobre wyniki. W wielu wypadkach pola, pokryte 
Ilłazami, pniakami i t. p., jak równie! stare karczowiska przy utyciu 
materjałów wybuchowych udało się zamienić na uprawne grunta 
wzgl. osady leśne, opłacające 
szybko koszty, poniesione przy ich 
oczyszczeniu. 


Generalna Dyrekcja LIGNqZY Sp. Akc. 
Katowice, ul. Dworcowa 13. 


i 

 'IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIlI lI l l lllIlliilllllll' I '11I1II1I11111111111111111111111 1 1&111111111111111111111111111111111111111 
IIIIIUIIIIIII II ł 11111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111 1111111111111111 11111111111111111111111111111111 IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIJIIIIIIIII I J 1111111111111111 


Telefon. 1555 I 1520.
>>>
129 


Wladyslaw Ludwiczak. 
Co W kółkach rolniczych robić naleiy? 
I 
Wiemy WISZY1scy hardZlo dlo/hrze, że rt:ylkD praca i o. 
śWli.art:a są jed)'lną drogą IPlrzetlfZymaJni,a ciężkiego poł.Qżenia 
I1IaTod1l1 joaik i z,dobycia leps.zej prz.yszłośd. Wszyscy 1- 
Ddczuwamy. Zdaijemy ISl()Ib
e ,n.awet spralWę z OCełrzYś'Ci, 
które płyną z DWlocnej 'Pracy i oŚiwiaJty, Ilecz brak nam dO'. 
br.ej wali i .chęci do tego, aby przez łączność na grunc.ie 
W1S1pólnych celów i ideałów, dDjść do podniesienia dro. 
bnego Toll1liot'Wa na wysoki Zl1łichodni,o..europejlski ,pozilOm. 
Pięknem 'Polem p'fiaCY w tym kieruniku .są nasze 
KóI1ka ROILnicze. jalko zrZlelszen
a f
chowe, stworzłolI1e db 
p'odinJies-ien.iJa kultury roll1li ' czej, przez W'Z/ajemne Dświeca. 
nie się do 'WytprodukO'wania kilku lub kilkun:astu ziarn tam. 
gd!Zlie dziś lrodzi ISlit jednio. Myślą p,rzew.ordinią tej 
l1"acy 
w Kó
kach powinno być zaufanie - zgodna wspó1:: 
praca, co jest podstawą daJszeg.o raz'rastu kółka i jeg,o 
pięku)'Ich owocÓiw dG,a dOlb'ł"a rolnikólw. a tern samem i ca. 
łegiO SIpDreczeń,st,wa. 
.Taft..ą powill1na być ta pr,aca w K6łkadl [{.o,lllli.czych? 
Mówi się D niclj ,ba,rdzo wiele i niejednemu na1wet jU.l 
wlidZli s
,ę plfzes.ł.il,rzałą. lecz oprzy:jlf'zyjmy s.ię tej 'plfacy 
w Kółk,aloh POslz,c:zegól,ny,ch dzielnic. la w'idzimy tak od 
rębną .n
era.z mevOIdę pracy. która !przy uZUipeł.nien1u się 
"}Zlajmnnem- wydać mogłaby nieoblkzalne plony. 
Maj
c sposobność 'pIOZJmlĆ procę w kÓolkarch p.o.s.zc'Ze. 
góLnych d'7ieln:ic, pOlQtaram się wk'ł"ótce podać to, co WISZę. 
dz,ic WlidZliałem i Uw.a
ilm w kółkarch za wiSkalzane. 
PierWIszą rzeczą w kół l ku Tolilliezem to wzajemne 
uświadami:a/nie siG. środki ku temu są referaty i dyskusje. 
które powilnny być. że huk pawiem, wzajemnem wyla. 
niem dus'zy swej. Nie żadne kłótillie lub utys.kiW1an.ia 
doprowadzają dO' cdu. lecz rOizlS,ądne i spokajnc wy. 
powiedzenie S'\Ve
D zdalnia powoduje wzajemne uświ'a. 
d;lmia\nie si;. B
r,waja natur'a'ln.ie i porgadaiI1ki wygła
.(Ca.nc 
bez dysku:;j,i, ma to tylka miejsce przy wyklaldach i od. 
czytach ściśle naukowych. zasadniczo z
aś dysikuls,ja by
 


CI - Porno Ka!. 1'(010
>>>
130 


po.w'bll1na, chociażhy w formie rói.nych zapytań, aby na-łe
 
żyde i z korzyśdą opuścić z,clbnmi,e. W razie br:aku refe. 
r
tu powi:r.m.ością Zarządu -być pow.
nno m:cć na zehraniu 
OJa
J1lolw.sIZY numer pisma fachclWc.go. n. p. ..Kłosów", i ,prze" 
czy,tać in.teresujący artykuł pisma i pr:zeprowladlzić dys. 
kusję. Za wska,zarnc u.ważam te;;: 'p rzec.z y tamie komundlka::: 
tów różnych z pisma. ztlJw'icrującyich cen
nc w.s:ka:ZÓlwki 
z działu rolni'ctlWa. Niemnicj ważną r:Wczą jest przedys. 
kutoIWanie przypomnieli .na ka:iJdy miesiąc z KaJCillld
ll:-za. 
rdllliczc
'u. ' 
Da
lszym środkiem oświat,owym są hi'hljoteki, krt:órc 
w każdcm kółku znajdować si't po.winny i być d'()Ibrze 
Zuż:y1t1kowane. Oholk bibljQltek pamięt,ać powi:nmi'Śmy o pi'S. 
mach fadlOwych. kt6re każdy roJnik czytać pOlWinien. 
Lecz sło\\ o samo nie wystalfOzy do za1s/pok'(J,jenia potrrzeb 
tak .duchowych jak ,i matcrja'Jn.ych. SłowO' trzeb,l umie
 
w czyn przep,rowadzić. (;zynn ilkicm wpł
 wają'cym ku te- 
mu są 'P'ogada'n/ki na wolncm powi-etrLu. na talk zwa,n.ych 
lustlracj.alch gOSipoda'rczych. Przy tern rolnik na:bicTze lep
 
szeglO pr:.lek01na.J1Jia o pracy n.a r.u1i, s.tamć si,ę będ:t,ie dO'. 
świadczyć Dla 'Swoim gospodarstwie, co widział Icp.sze.!!o 
u sąsi'ada.. P og'adanlki te ,brdlhywać 
ię J')Ipwinny laltern, gdy 
się wszy.stko Zlie-Ien.i. g.dy natura s.ię do nas śmiejc. gdy 
na zt:lbl'laJnLach w ,lokalach jest za dU,",'ZIllO, a więc w maju, 
w cze, f1WCU i 'w lipcu. P,amiQtać pnwiDlni;my też o wysif:,a. 
w,aJch ro l !rnic.zyd1. które wy,kazują wzn\Jsta:jącą slP'rawrnośf 
gospoda'rczą p()ls.zcze
!.!ólnych 'O/kolic. Wys,ta,wy o.dlhywać 
s,ię powi'llIny 00 k,j'JJka lat. mo?:n.a w ten srposóih pOTÓwln.ać 
i iOcelliać pm;,tęp ujawnila,jąicy si; w rMmych o'kresach ,cza. 

u. Tak pr.zy lus'tmcji go;s'p("da,rst'w, ja,k i na w)'1Sltawach, 
niechaj 
osrpoodarze llI:'C pokazują się bez ołówka w Tę'kU. 
Zapomnieć nie powinniśmy też () lit ządzeniu kurosów z:. 
mową porą, alb
. mieć obraz caJ,o,J...lslzltałtu pO's,Z'czegól
 
nyoh gałęzi w gosrp1od.arst'Wiie. 
Wy.nikli PowyżslZej .pr.acy ośw1i;atolWej ta dohra urpm. 
wra roli, dDhry chólw by,dla i t. d. Pr.aca nwtur:l'lnie mu.,i 
,być wspóLna, gdyż niejedne us-itoOW
tnia poczy\nione p,rzez 
sa.mego gospodarza. nie przYI1If1
zą 'p'ożąd.l,ny,ch Ik,o'Tzyści. 


- 


ł
>>>
131 


Myś'}.ę tutaj D sprO'wa,dzcniu przez kółka rDl:nic:ze diIa siwych 
k6łlkowdic:zów nawozÓw slz.tucznych. wY'borawcgo zd.arna. 
itd. Przez nahywanie rÓżnych materjałów potrzebnych 
dla gospodarstwa, wspólnemi siłami kUipujemy tamiej 
niż sproWladzalnie Os.obnD dla .p()szczególne
D gospo. 
d.\'f.:la. KóI
ka rlolLnicze w tym wypadku niezmielfne 
usługd siwym kó-łk'OlWiczom oddać mogą. JeżeM cb\odzi 
o wysiew żyta wyborowego, tylko wysiew nr.! więkslzej 
p,rzc'Strzerni zi.a,m.a żytniego zachować moiŻe ksz,taJt żyta 
odnośnej odmia,ay. Jako roś1i.na albcopylrna z.asian.a b
 ć 
mU'
1i nalturadnic od innej .odmiany w zlnra'cznerj Ddle,głości. 
Ten Siz.czegół Is,am przemaJwiJa 
a WlspóI'ną i zgodną pracą. 
O slkuteczID'o'śc.i różnych n.awozów za;}ecał-oby s,ię p,omyśleć 
przez za,kładanie pole,tek doś.wiadcz,a1Inych. Dla których Dd. 
bywać się mogą pogadam.ki latem. Celem palctps.lenia 
.struktury ,rolnej, z£\Jj1ominać nie moŻina D różnych ulepS'ze. 
nia.ch, czyli meIjol"'acjach. ktÓre tylkO' w spól:nem i sdłami 
przCjllrowa,dzić moiŻin.a. l tutaj wddzimy potrzebę do ZTZC. 
swnia silę W org,aJnliza,cjt; roln/iczą, jak kółlka rolnic'z,e, które 
do do;Brdbytu goslpodarstw naszych przyczyniać się mogq. 
() odpowiedni kredyt na PowyżslZe cele poSita'rać się 
mo7ina w róinych ban\k1acn ludolWych, dO' których każdy 
człClnek kóllka rolniczego n:afeżeć powinien. Znam kótk.a 
rolniczc, w który,ch PO' zapadnięciu odpowlicdnriej uchwa. 
ly, k6łko\Vli'CiZC do bliislkiego s,tÓw1alrzys:zenia spółdzielcze. 
ga za,pisać ,Siit; musieli. 
\Vskutek niewyikO'I1land ' a tej uc.hwały ,pewna ozęść 
k(')l'kowkzt)w sk.roCŚlonJ3. zOisltała z 'lli,s,ty Cizt.onlkólw. Ta.k sa. 
mo w s'tow.all'zys,zenialCh Tolndczo.han.dIOlwych nie PlQlwi:n.:: 
no żj;1.d:negD czł.on,ka kółka rolndczego braknąć. Należenie 
samc dO-ftowa1r'zyszenia spółdzielczego naturaLnie nie ,wy. 
.",ta,ray. Znlać t,rzeha ich 
stotę, ,OJrga,nd-zlację, pr{)wadze.nie. 
rachunlk,DwoŚĆ itd. Po'WetolWrać t.o można przez kursa. wy. 
kłady o ISpół,dzileJ.czości. D cz,em tak małO' wśród drobnych 
rołnilówsię mówi. Polecić można zwłaszcza zimą kursa 
kOlTcslP'on:dency }ne. .któTt
mi W yrdzia,ł Społec'z'l1io. Wy.cho
 
WH:wczy w Wal1':s'zawie kieruje. WylbieTia się czŁonków do 
Rald
 NadZlOirczej. która z 'slwega 
rana wyła,nia Zarząd.
>>>
132 
który jest lorgamem w)'Tkon.a.wczym w spółdzielni, czyn.: 
ność którego .decyduje .o biegu całej spółdzielni. W kra. 
jach, gdzie r()łnirctJW1o zdawla'ła się upadać, storw:arzyszeni'a 
spółdzielcze oży.wiły je, i wllały I1Iowe żyde w te d:lJi.ały, 
które już oPUSZQmnJO. 
DLa: Slprawy zdemdkJmtyzowaiI1lia ziemi. czyli prz,ej. 
ścriJa jej w fręce drrolbn.y'ch 
O'Lnik.ów, g,t'olWialrzyslzend'a S!pół. 
dJzietcze w inJnych i]Ql'iaj.a:ch Dkazały się CZYlli11iJkdem pO'. 
pros.tu nnezbęidlnym. 
Dzi
ki spóf.diz1elczaści 

rtud.I1Ij,ły 'slię oałe poła,cie- kra. 
ju i przytem zdudn.Hy się w spOIsób rozumny, umo.żIriwia.. 
jący "SitosoJWaJI1Iie 'lldos:konal'oll1.ych S/plOS!obów gospoda:ro
 
w8illiia. W 'kll'a1jach :Z8lchodI1lich .stowarzyszenia srt.a.t
' Isi'ę tak 
Liczne, że IstyikJają się jedne z drugiemi. Spótdziełłc:
ość 
przycz}'lllJia ,Slię rówlIllież do razwin;ięclia i w1Zmocndenia Iprze. 
mysłu. Ile to ludności wiej,slkiej znaila;zł-oiby Zia.tr'll.dnienie 
w sjpóMlZ1iel'CzlOśc.i i Ip,r!Zemyśle? Gzy w ten spolSób Inlie mj: 
gI.iJbyśmy .przeciwJdZli,ałać emil
r.acjd 1udlIlOŚ,ci pD,1sikiej dO' 
Niemiec? Celem leplslZe.g.o wyocorrzys.talnia 'różlt1JYlch narzę. 
dz,i r'Olnriczych wobec wielkiej droży,z.ny 'kółka ro.Lnicze 
u s,wych człoln'ków za:kłada,ć pOW1inny spóJ!ki mals:zynowe. 
\\!'S/pomnę tuta
 tylko sliewrnli,k, któll'Y wśród małorodrnych 
włm
d;ain lepsze usłu
i oddać mD'Że pra,c'lljąc na więklSizej 
przestrzeni niż na małej. Mówiliśmy.o kredycie, służą'cym 
dla okazania pomocy w 'zwy.c'z,aj;n.ych 'patrzebach gOlSlpO' 
darrsikich. Ale 
dy n.astllipi j.alka klGska. jaJk ogi,eń, zalew 
lub gr8ld, krcdyt sam nie wys.twrczy. Celem z'abezpiecze, 
ni'a siG od ta,kich klęsk, iJs'tnieją różne sposoby, np. \V.za
 
jeillit1Ja pomoc. Piomoc ta, morim Z1dan
em. tO' żehra,ni,nła. 
a 'Pmiekąd dla drobncgo rolnika pon.iża.iące. przy tern filie 
bardzo :pożYlteczlne. Chodzenie po w:sila,ch odbiera gostpo. 
d-a.r,Z1owi wliele c1za.su, !który :p0'wlill1ien 
OIspodaf'z spędzić na 
dźwi
,alllliu siwego gosIPtOdran..tlW'a z u padlk'u. Na,j Ie,psz.a wZla. 
jemna pomoc przy klQ
ce IPoż.aru to Qlchut:ni'cza 'sltraż 
pożarna, kltóra przy ka.ldem kółku liJs.tnicć p1olw1nnla. Ocho. 
tnwczych stf1raż¥ pO'ż.amnych u llra1S brak zupeł:nie, w r'azie 
po'ża1ru cZeJkia siG. aż przybędzie SltrarŻ zawodowa z mials-ta.
>>>
133 
Dla czego włośai.a.nJe p'rzy kółkach nie mo
ą IpomY8Ieć, 
D 1Jalożeniu ocholtnj.czej straży p.ożaornej na wisi? 
OPIfÓCZ tego jedy.nrcm s,łusznem ochron.i,eniem s
ę 
drobnych l
a1I11
ków od tego, alby nie upadać pud cięż.1lJrem 
klęsk żywiał,olWych, tlO asekuracja. Asekuwwać powinni 
filę WIS.zyscy gos'pod.alf:że, tak od pożaru. gradu. jak i .od 
chorób i.nlWenli:'alrza żywegO'. N
\1d tem równ,ież kółko rOll. 
nic.ze ozuwać powinillo JerŻeIlil choidjzi o chClroby iJnwe:1.ta. 
rza żywego i,s l t1ll'icje w tym wypadku pewna ustawa we. 
te.ryl11la,ryjna, która dla rodników nie może być wYSltar1coza. 
jąca. Kółka rolnicze pOl\vR/nll1Y pOlSlyłać ml,odych ludz;i na 
kurs sz'czepienia do zakładów naukowych. i PO' uk,oli. 
C'.zeniu kursu ci m
Ddz,i ludzie swoim kółkom jako dług 
wdzięczJ1lOlści Dgromne usI,u
H odd.ać mo\gą, przez zahezpic. 
czenae lich bydła, trzody chJelw,nej w s.zlczególnośd. 
Celcm podnaesienia hodolWli bydl.a zlaJkł.a,da5my kóh 
ka konotrroli obór przy kółkach r,o,llnd.c,zych, abyśmy w z.u
 
petniDś,ci dl{)lrówm.yw.ału Duńc:zykom. którzy w tej dzied,d; 
nie przcwyż.s,zają inne kir.aje. 
Być świadomym teg.o wszystkiego. co wyżej WISpO. 
mniałem. czyli, ca s,ię t

czy zarządu rol.nik
l gOSlp,ooor. 

twem. nie dosyć 
IOJ'ąCO polecić mo.i.n:.ł. rachunikolWDśĆ rot 
niczą, D kurslłlch :krtórej kótka IfIDlln'i.c
 p1amit;tać pnw;I\1Iny. 
WZ;OITY ra,chllinkowośc.i do.s.ta1fc:zyć może Wydział rachun. 
kowloŚ/Cli roLnej'" bibie R,ollnic'zej. 
Pamiętać w kół/ku ro1niczem powinniśmy i D mł-o. 
dzieży naszej. która na zebram1a uczęszczać powi'llifJlIl. bNć 
żywy udział w kDiT1kUlrsa,ch f'o1niczych i przyf:!otować ..ię. 
dO' pracy na roli. 
Oto w klrótki'Ch slOlwach lO pracy w kÓ,t.kach wIni; 
czych, które dla .podm,ie
'ieill'ia rolinicItwa na Pomorzu wiele 
dobrego ZIfObić mO
I\. 


Strzelał na ślepo. 
Podoficer (podczas strzelania ślepemi nabojami): 
- Gorczakl Dlaczego zamykasz oczy przy strzelaniu? 
- Przecież pan kaproI powiedzieli. co bc;dziewa teraz ślepo 
strzylali... .. 


-
>>>
134 


I' 


!: 
I' 
I 


1- 


..1: 


..... 


T 


Wybryk natury: cielę o dwuch głowach. urodzone w Lasocicach pod 
Lesznem u gospodarza Medama: dwa serca, dwie głowy, jeden kręgo- 
słup, reszta organów normalne. Krowę po ocieleniu musiano dobić. 


Nieporozumienie. 
Żona Macieja zachorowała na stalc dokuczający jej reumatyzm, 
sprowadzono więc doktora. który wchud/.ąc, zapytał: 
- No, gd/.ież się tcraz gnieźd/.i ta stara churuha? 
- A siedzi przy piecu, mruknął Maciej wskazując na żonę. 



 


W szkole. 


A powiedz mi przez co można się do pickła dostać. 
Przez pudatki. 
Co ty wygadujesz? 
- A tak bo ta.l:'uś m{,wil, ;.e pr/.elZ te podatki to nas w
zystkich 
djabli wezmą. 


. 


W sqdzie. 
Sędzia: - llyłcś już raz karany. Za cu? 
Złodziej: - Za to, że się dałem złapać. 


.III
>>>
I: 
I 


135 


P. Reslorffowa. 
Organizacja Kół Gospodyń. 
Są prawdy, }Qtóre jakk,o.Jwick każdemu znane, mu. 
sz
 być cZ(tstO' przypomina.lle. żeby mOI
ły być w .tycie 
wprowadzane, dO' tych należy prawda, że !- Organilacja 
1;0 jest wielka sila. 
Wiemy, że tylkO' Organizacja, służąca dobremu ce: 
law
, sZlIachetnej myśli, może CDŚ zdziałać w 
palec/.eń: 
stw:ie; ludzie chDóby na.jszlachetni,cjsi. lecz idący samo. 
pas, n.ie zaważą nigdy wydaj.ną pracą Po'a sZ:.lli ż
 cia na.rodu. 
bo jeden człowiek. to tak jwk samotne drzewo na pustelli 
polu, ulegać ml1s'i burzom i wichr,clffi. kt()re nim tar'gają. 
Gdy wi«c ktoś chce CDŚ zdziałać, musi skupkłĆ w kałn sic. 
bie iml11C podobne &obie jednostki. zapalać je S\\ oim za,o.a. 
lem, rO'zgrz'ow;ać. dO' swe.!w ukDchanego ideału i tworzyć 
z nich organ.izację. która dopierO' o
'arnąws,zy pewną ilo
{ 
czł-ol1ik6w. dZIałać będzie celowO' i ISlkutc.czlnic w Dzna,czo" 
nym sOIhie za,kresie. 
Or
anizacjami, działającemi o-d dawna na pDżytek 
ludu na,szego i niosąeemi im .oświatę rDlniczą sa w h. 
Kongrcsówce Centralne Towarzyst'w,o RDlnicze oraz Izby 
R,oln:icze Pomorska i WielkDpolslka na Kreslach Zacho" 
dl1 l i.ch. . 
P,rzy C. T. R. w Warszaw;ie od kilku lat z wielkim 
pożytkiem ro
wrj,a s'ię, cO'ra:z szersze zataczając krę;!i, 
..Wydział Kół Gosp,O'dyń", a nim chcę tu pom6wić. dla 

aznajomicnia czytelnik'a z celami tegO' Wydziału i drD. 
gami jakiemi do w

pełnienia tych sIwaich celólw dąży. 
Wydział Kół GOSlplodyń prrZY C. T. R. ma na celu: 
1) PDdnieść kulturę wsi p()llskiej i kuIturtt życ'ia w ro
 
dzinie włościańskiej. 
2) Podnieść wydajność gosipiO'darstwa kohiecego. 
3) PDdnieść zrlrowDtność rodz:iny. 
4) \Vyrohić w kohiecie włDściance poczucie praw i obo. 
wiązków Dbywatelskich. 
Wszystkic dTOr
H wiodące do tych celów, stOSoQw1noie 
do warun.ków danej miejscowaśoi są przez Wydzhł 


-
>>>
, 


136 
uwzględniane i popierane. Wydział zakłada przy Okrę. 
gDwych TDwarzy,stwach RDllllkzych, se:kcjc KÓoł Gos.po. 
dyń, a przy Kółk,a'ch Rolniczych. sWDje Koła Gospodyń. 
Technika i metoda na'szej pracy jest narS-tęlPująca: 
Wydział K. G. zlwróoił się do Wydriałów pDwuatOiwych 
i do Okręgowych Tow. Roln. z .odezwą wyk,azującą, jak 
ważnym warunlkiem padniesienia kultury wS'i jest współ 
praca kolbiety z mężem na roli, i z ajpeIem, ażeby wydZliały 
powiatO'we z funduszów s.ejmi'kDwyoh lub Okr. Tow. 
z własny.ch wyasy.gnawały pewn.e sumy, d"rOćby pO' 300 
złotych jed'norazowD na urządzenie 4.ch kursów prop,'.1. 
gandawych w Okrę
u. 
Z 'PooząNal na ld.lkadzdesiąt 
aJkich .odezw otrzyma. 
liśmy dwie adipO'WIiedz.i IPrrzychylne, potem pięć, dziesięć, 
a dziś pO' czterech lata.ch pracy już .odezw wydawać nie 
patrzebujemy, bo ,ta.k akr. Taw. RD1:n.. jak i Sejmiki, sa" 
me z prośbami D urządzanie tabch kursów się do na;; 

wracają (mamy już zapotrzebowania na całą zamę i roz; 
łDżony plan wyjaldów. 
Taki .,Kurs 
Dspoda'r'czy" prowadzi się w ten sro. 
sÓ\b: Okr. Tow. RoLn. lub Wydz. 'powiatDwy, Z'WT'ac.a si(f 
dO' KiS. ProbosZlcza i do !paru osób Wlpływowych w danej 
akDlicy z Iprośbą D zawiązanie Kom/i1etu Kursów. ktbrcJ.!D 
zadaniem jest, pr.zy
otować teren. .dO' pracy dla iiIliStruk. 
torek, a zatem: wy,n1a.leźć izbę na wsi z doibrą kuchnia, 
pDmówić z :k-ohiertami i zaohęcić je do zapi,sania s,ię na 
taki kurs, przeprowadzić kor,cspDndenc.ię z Wydz. K. G. 
przy C. T. R. w celu ustwlenia terminu przyjazJu iillSltruk
 
torek, wYJIl!aleźć i przylgotowIać dla nich mieszkanie PO 7 
dni w 4.ch miejscowośdach -ok.ręgu, wlfeszcie posłać po 
nie konne na sbcję i uzyskać jakąś wi
kszą salę (szkołę 
dom Ipa,rafjalny lub sal'ld straży o
nriowej) na zc,hr,anie 0''1". 
ganizacyjne i na wieczorne pogadwnlki. (;dy to uczyni 
Komitet i iTIlSitruktDl'lki przybędą, wtcdy z ambc,ny agło- 
SZDlfie będzie zebranie pierWIsze zwykle nra. niedzielę pO' na. 
bożeństwie. 


... 


...
>>>
137 


Na tem 'zebraniu inłsltruikitorka kierowniczka abznaj: 
mia zebranych D celu swegO' pflZybycia, zbiera zapi,sy na 
Kurs i opłaty po 2 zł., od kUf'silstki wtpisowega i pO' 2 zł. 
ll,a; zakupienie 'prDduktów da .gaif:Dwan:ia. Instruktorlki za-, 
:mJajuliInilają się z 
ołmittete:m i miej!slcDJwymi dzialacrz:ami 
społecZlnemi. oglądają teren swajej Ipracy, i nazajutnz od 
9
tej rano rDzpOOZyiIlają naukę gotawani'a. 
Cotdzlień kurSJilStki.gas.podynie uczą się Dcl rana clIO 
3.ej przygotawywać portrawy ,z najlpro'Stlszych pTZe'z sie
 
bie pos
adany.ch produktów. we własnych naczyniach 
 na 
skramncj wiejlskiej kuchni. przyrządzają1c 'PO' 2 ZU\PI)', dwie 
pDtrawy z jarzyn i mięsa i pO' dwa sladkie dania. O 3.ej 
nalkJrywają do SltDlłu i s.pO':i:ywają w towarzystwde swych 
nauczycielek .chiad, uczą się siedzenia PTZY stole. prowa. 
dzenia rozmowy, ,posługd,wania si(t nażem i widelcem. sło: 
wem kultu.ralnego Za.chDwywania się w towarzystwie. Na 
tyoh wiec,zornych wykładach ,porus1zane są - wszystkie 
SpTaJWY doof:yczące obowiązków kC1bdety, a zatem: wycho. 
wanie dzieci, hodowla drobiu i trzody, Siprawy Ultlrzyma
 
lilia Zidtrowia w rodzinie. Dbowiązki w 's,amnrządach sz'kol
 
ny,ch i t. d. Zwyk'le wieczorne te wy,kła.dy śc.ią,
ają do sali 
ludlT10Ść całej wsi. a nruwet wsi .okolicznych. bywa .na nich 
po k,illkaset słuchaozek i sluchaczy i bywlają one wraz 
z podwicC'z
rkiem. który na zakończenie kursów' Zlg.roma. 
dza caJc wieJskie towarzystwO' wraz z przedstaw:iddami 
duchowie
.tWla, władz administracyjnych i 'zUcmiańsltwa. 
najlepszą propa,gandą pr1a1cy WydziaIu Kól GoiSiP. 
Jeżeli w
ód spo,leczeństwa miejscowego Zlnajdzie 
si(t 
rupa osóh chcących s:ię zaopiekować kalem goslpa. 
dyń. to się je .po takim kursie zakla,da; sama jednak dohra 
woja kursistek luh 
ospodyń słuchaczek wykladów. me 
wystarcza. Koła zakładamy tylko tam. .!!dzie dohrze pra:1 
s.peruje Kółko RolniC7.rC męskie. 
,dzie jeslt nadzieja ofiar. 
nej 'pTacy. choć paru jednostek 'Oddanych rozwojawi ko:: 
łat uważamy howiem. że praca rozpoczęta. krtóra.by miala 
stanąć, jest 
orszem ziem. niż ll'ierozipociZęta wcale. Koła 
za.IDżone musi się składać przYiJ1,ajmn.icj z 12
tu członkiń. 
które z pDśród nkh wyhierają zarząd. złożony z 5 osób
>>>
138 


i tak nalzwane "radrne", kt6rych obowiąz/kiem jest c£uwać 
nad ,rDzwO'jem powie,rzonego sabie dZł.ału ,pra,cy oj tak: jest 
radna zdrowia, radna wychawania. radna hOldowl-i. radna 
a
rDdowll'i'cJt1w.a. rlaJdna roboty Sipnłeczne'j; każ,dej z n.ich 
pozosltawiona jest pełna samodzielność i inicjatywa w rO'z.. 
wDju g,wojcj sekcj'i. KDła Dtrzymuje statut d regulamin 
od Wydziału. zostajc zarej.estrowane i ma pra
vo do 
w:szelkiej pomocy i kierunku od Wydrziału. Dziesięć, diwa. 
dzieści,a Kół w jednej okolicy. łączy slit w Okr. Sekcjt 
K. G. przy ,kr. T()Iw. Roln. i przy pamocy tc
oż, ZdD. 
bywszy sobie etat fundus'zów sejmilku lulh innych w ilości 
300 zł. mielsięcznie, może D-łrzymać stałą ins.tJruktDrkę. 
Wtedy dopiera praca roz:wija się szyhkD i daje. jak w nie. 
których okręl
ach, 2!dumi.ewająoe TezuItaty. W Koł,ach 
i Okręgach. żywatn.ych przy pO'lllDCY Wydziału prowadzą 
&ię kursy zdrOW1ia, hodowli. nauka szycia i klroju. zakła. 
dają ,się apteczki. hihljoteczki, powstaje pomoc stała dla 
kobiet rodzących, skrzynki porodowe do w
1pożycz...ni.a. 
1\' których są całe wyip'rawki dla matki i nO'worodka. prO'. 
wadzą się konkursy gOSfpodarstw, pokazy wypieku chleha: 
naulk.a p,ranria. organt.i'zuj.e się wycieczki do Warsza,wy 
i Krakowa, do wZiOTOWych gospodarstw i szkól gospodar. 
czych. głDśne ,czytarnia w zimowe wiec'zory przy przędze. 
niu, lub innej robocie ręcznej. jednem slowem używa się 
w'szelkich d!1'óg i sposohó'w. które prowadzą do jak:naj. 
szyhsrego wprowadzenia w życie cclów i Z/adań na Wistę. 
pic wyliczonych. 
Poza pomocą, jaką W)'1dz. K. G. daje swoim sek. 
cj,ollTI Okręgowym i Kołom. prowadzi on swoją fermę 
wzorową. organizuje kur,sy dopełniające dla inst,ru.klt('.rek 
co rOik na jesieni. oraz lO
ciD mies,ięczne :kursy dłr,o,hiowe 
w Julinie pod ł,ochowem. prDwadzi biura w siedzilbic 
Centralnego Tow. RaLnd;czego w Warsza'WIie przy uHcy 
Kopoollliika Nr. 30. gdzie plrzyjmuje illlteresantów, udziela 
wlSlkazówek i porad Kóf.kom i Oklr.ęg,om. wydaje co drwa 
ty
odnie pi'smo .dla kohiet przy ,.Ga
zecie Gospodarskiej" 
p. t. "Głos dla Kohict" oraz ..KDlcndę". kalendarz dla 
gospodyń co rok 


I 
l
>>>
139 
Wydział zwołuje w listapadzie co rok walne zjazdy 
gospodyń w Częstochowie. Takie zjazd.y trwają po t!1"zy 
dni, ściągają liczne zastępy 
,osp'odyń z całe,j Polski (na 
ostatnim zjeździe było 2000 ucz,estniczeik) i mają doniosłe 
zna,czen
e dla calej akcji oświatOrwo.gosp.odarczej. w PnI. 
scc. Srpra'wo7.)dania roczne z dzi'ała,Iności Kół i Okr;gów, 
referaty .podniosłe. D t.reśc,i pouczającej i budującej, 
a przedc,w,szystkiem dyskusja, w której gos.pO'dynie -swoje 
życzenia wyjawiają. dzielą sit; z nami swemi bolączkami, 
dają s/,crokic pole do p07.Jna.nhl pOit,rzeb wsi i życia w ro. 
dzini.c włościa11skicj. a stąd utrzymują ciąglc i rnzwij:tj:ł 
żywotność w 'oll'ganiza'cji, spowodowują ciągly jej wzwój 
i mo'żność objęcia wszystkich d7iedzin życia kobiety 
wicśniaczki, 
Od rDzwoju chrzcś.cijatl,slkiej kultury we wszystkich 
warstwach narodu. oraz ad podniesienia wydajności roI. 
nictwa. przyszlość potęga i siła p'aJlstwa na
zegD za1dy. 
K to zaś jc..'it bardziej pQI\v,obny do w:prow!lidzenia zasad 
żyda katolickiegO' w wcLzri,nie. jeżeH nie kohieta matka. 
gospDdY'llii żywicielka i wychowawczyni przyszłych po
 
koleń? Kto też jest najh1,iższym pomocnikiem rolnika 
w jego pracy. jcżeli nie gosIpodyni. żona. ws.p()lp-racowni 
ca? W,szelka pTaca wat;c. ktÓra d:łŻY do wskazania kOlbie. 
de jej zadałl i ohowiązków do wyucz.ania jej ich speł; 
niania i do wymbicni'a w nliej gorąceg-o umiłowania tych 
zadań. jC1St pracą dla ł')fzyszłDŚci P.olski. 
Kobieta wlośClianka sama rozumie już S'WDjC poslan. 
niotwo i spmwa Dświa,ty jest w niej już owocem dujrza. 
łym. sama garnie się z radością do każdcj organizacji 
DŚiwiatowej, są wśród gospodyń, nawet małooś,w:iec.(mYlch. 
jednostki .0 wicikim poczudu obywatds:kim i wielkim 
serou i z tej st.wny .organizacja Kół 
aspDdyń .ode zl11aj. 
duje nig.dy przeszlk.ód lub trudności. 1irzeba tyLko. wspór. 
dziJa.łać. zacz;tą p;ra.cę tę org!lin.izo'W8ć, żywa ujmować ją 
w pewien system. trzeba. ażeby rolnicy zeohcieI; rozumieć 
jcj doniosłość. tak żehy wkrótce PDl'slka cała pOKryla s.ię 
siecią złożoną z Kół gospodyń IPOiwią7.)anych w Okręgi 
i centra takie, jak Centralne T.owarzystwa Rolnicze,
>>>
"IIi 


140 


a wtedy stanowić będZ1ie is,tortnie tWÓl'czą siłę w narodzie 
i pozwali mieć nadzieję, ż,e poLS'ka wieś dogoni kulturalne 
wsie duńls
ie i szwedz!k,ie, a wprowadziwszy dO' żyda fiO. 
dzimego cudne tradycje polskie i narodowe obyczaje, sta. 
nie się pDowaliną i mOCinlyrrIl fU'ndamentem życia polskie. 
go i 
ultury polskiej, która się opil'zeć potrafi wszelkim 
burzom dziejawym i wsz,elkim W'ro
im zakusom. 


, 


.- 


.{
 


\ 


Kajn geszeft. 
Pewien żydek stał na jarmarku z koszem pełnym łyżek. 
- No, jak ci idzie. Icck.ł pyta go współwyznawca. 
- Jak ma iść? - odpowiada miecierpliwiony. - rychty(! jak: 
choremu: co godzina po łyżeczce. , 


W kantorze.. 
- Parnie Moryc, od jutra nje maS7 u mnie miejs,ca. 
- Za co? 
- Za to, że wczoraj, wobec cały personał. ryczałeś jak olIzol, 
naśladując mój głos. Potrzebujesz wiedzieć. że niedohrze jest udawać 
swego pryncypała. 


-
>>>
-. 


, 


\ 


141 


Inż. 1f'ladyslBW $wieżyń
i. 
'CO to jest przysposobienie rolnicze? 


. 
p'r,aca tak' zwa,nego Przyspoooenia RolndczegD, pro. 
w,adzona od wioslIly r. b. na terenie PomorZla, p'rze
 Po. 
morskie Tawarzy:stwo RaInicze, mał.o na ogół była do. 
tyohcZ1a1S znaną slzers'Zym ,kDłl(Jffi mie}slcoweg.o spoleczeń. 
stwa. 
A przecież pra1ca powyższa poOsiada znaczenie piehw 
slZDrzędne. bo podndesienie produkcji rolniczej zależy 
przedeWlS'zystk.;em ,od dobrego przygotDwania młod'zieży 
rolni,czej do przys'złegD jej zawodu. Przy,gotiOw.anie wy. 
petni,a cZ1(dŚaiowo Szkoł,a Roln
Ciza; szkoła jednakże daje 
wykształcenie wyłączn.ie tearetyczne. teoretyczne zaś wy. 
kształcenie jest Zlasadniczą podstawą, ale jedynie p0.d'sta. 
wą zaWloldu roln.iczego. Pra'ktyc,zn.e przysposobienie roi. 
nicze jest dla przyszłegO' samDuzielnegD gospodarza Iw" 
na.c,cz.nością; ni.esłychanie zaś w,ażnem jcst _ zwłas!zlc,za dla 
syn.ów i córek drrobnyc.h rolników, którym środki mater. 
jaln.e rzadko pozwalają na .odbywanie prakty'k rlO'lniczych 
we wzorDwych większych gOlsipDdarstwach. 
Wzorując się na orl
aniz,a::ji amerykailsbch ,.Klu" 
bów R,olJI1.iczy ' ch chłopców i dzriewcząt", POffiDll"skie T,owa. 
r'zystwD RQl.nlicze ruzpoczęło na terenie PomDrZl,l akcję 
przyspDsobienia rolnicze.g.D z początki
m marca rb.. ;re" 
wiąZlując przy Kółka'ch Rolnic,zyeh PTR. t. zw. Sekcje 
Przysposobienia RolniczegO' Młodzieży R,o
niczej. Zada. 
nicm takich Sekcji jeslt jaknajleps-zc wykonanic na pod. 
stawie z góry określot;1:ych wskazÓwek. jednegO' z pTak 
tycznych zada). z zakresu wytwórczości roślinnej lub ho. 
dorw-li inwenta,rza domowegO'. Przez powyższe bDwiem 
w.draża slię młodzież rolniczą do samodzielnej pracy 
w rolni,ctwie. do stara:nności i wysiłku osobistega. Jedm.u. 
cześnde .TOZlbudza s,ię w młodzieży cht,'fĆ dO' szlachetnegO' 
współzawvd'ni.ctwa, poniewa1ż za najlepsze wykonanie 
przyj;tegD na siebie za.d3!:1lia praktyczne'go uczestnicy 
i UJCzes.tnic.Z1ki 'kDl1IkurlsÓw otrzymują od Pomorskie.go To. 
warzystwa Rdn.i-cze
o nagrody. Na/grody I. klasy otrzy.
>>>
142 


mują ci z młodzieży rolniczej. ktÓrzy wyka,mją SIt; naj. 
lepszą pracą z zakresu upra1wy lub hodDwli (np. z kon. 
k,ursu uprawy.. jęczmienia luh konkursu wychowu świÓ) 
w całem W'ojewództwie ,nagrody 11- klasy otrzymują ci 
z młDdzie
y roln-icz.e.i. ktÓrzy wYI
azują slię nrajlep",zą 
Ip'racą w sWDjej Sekcji. PrÓcz tego cale Sekcje ,ortrz) mują 
na,grody. t. zw. Sekcyjne, za wykazamde się na.ilerpszą pra
ą 
z jednego z zalkresów uprawy Iulb hodDwIi. Po z3ik,;ńcze. 
niu wszystkich ko-nkursów w \\"ojewÓdztw.ie odhywają 
się w miastach pOIwiatowych poka7Y prac uczestników 
i uczestniczek Sekcji Przysposnbien.ia Ralnriez,ega z udzia. 


'- 



 


I 
. 



 I 


Uczestniczka Sekcji konkurs. wychow. trzody. 


łem przedstawide1i Województwa, Wł.adz miejscawych 
i Zarządu Głównego Pam. Tow. RolniczegO'. W cZlasie 
pokazu rozdawane są na-g'rody. Na pokazach wyst.awiane 
są wypradukowane Z'boża i .okopowe oraz odchowany in. 
wentarz :przez młodzież przyspDsolbienia rol,n.iczcgD. 
W wiosennym sezonie zawiązanych zostałO' 45 Sekc}i: 
Z1 z zakresu wytwórczDści roślin. a więc uprawy: jęczmie. 
n.ia, ,owsa. luhinu, kukurydzy, ziemniaków i cebuli i 18 ho. 
dowI.anych: wychowu drobiu i świń. Do Sekcyj powyż. 
szych przystąpiło młodz-ieży ro}niic7ej 36]: 2]9 mlodzieży 
męskiej i 142 młodzieży żeńskiej. 43 Sekcjc i 315 mlo.
>>>
143- 
dz:ieży rolniczej (87 1 / 2 % zapi,g.anych) rozpoczętą pracę do. 
prowadziła dO' kańoa. Z wyjątkiem kankursu drobiu, 
który trW1a półtor:a roku W1s l zystkie inne zostały za koń. 
czone. Rezultaty są nastę pujące: 
K o n kur II I najwytszy plon przeciętny ploD 


Uprawy jęczmienia 68 q z l ha 49 q z 1 ha 
" owsa 63 q ., 32 q ,. 
" łubinu . . 28 q " 15 q 
" kukurydzy w kaczanach 160 q " 82 q 
,. ziemniaków . -464 q " 322 q ., 
., cebuli . 198 q 98 q 


Konkurs wychowu świń: , 
Najwyższa waga osiqgnięt;a przez sztuki 
7 1 / 2 miesięczne ]70 
. 
przeciętna waga Dsiągnięta Ip,rzez sztuki 
7 1 / 2 miesięc,zne ]]H .k
. 
nrajwyŻis1za waga osią'g'nięta przez sztuki 
6 1 /2 miesięczne ] 15 kl. 
prz
ciętna waga .osiągnięta przez sztuki 
6;/2 miesięczne 94 k
. 
C,.vfry powyższe świadczą, iż rezuJtaty konkursów 
wypadły zupełnie dobrze, jc'żeIi chDdzi D zbiór jęczmie . ł 
.nJia i .ziemniaków - na,we,t z,llIaJwmicie. 
Za pośr
dni wynik powyższegO' UWa7AlĆ należy przy. 
stąp.ienic 251 młodych raI nik ów da 32 Sekcji 
plrawy ,pSZl'. 
nicy i żyta. M'olŻna silĘ; z,atem .s\podziewać, .le w roku 
przys.zlym praca przyspDsobienila rolni,czegD rozwinie się 
bardzo szcrokD na Pomorzu. 
I teraz zwraoamy się z apelem da społeczeństwa 
D moralne poparcie PDwYŹ1slzej aikcji przez lli'czlną frekwen. 
cję na pokazach prac przyspDsobienia rolnicwga i '(1Iruz 
oglądanie poletek, uprawianych 'przez uczestników i ucze. 
stniczki Sekcji Przysposobienia RoInicz
go oraz. blodo. 
w.anegD przez nich ilnlWentarza. Młodzież ro.}n.icza C:lU. 
jąc poparcie społeczeństwa wytrwa w podjętej pl'lacy 
i osiągać będzie coraz tO' leps7-f wyniki. Że zaś pOlWyższe 
będzie z D
romnym IpożytJdem dla przyszłości nalSiZel!'O 
Na.rodu i Państwa, n
e trzeba długo udowadniać.
>>>
144 , 


Wychowując przy.szłych samodzielnych 
ospodarzy 
na wzo!fawY'ch rDlnik6w, przyczynimy się da Zln.a.cznegD 
podniesienia produkcji rDlniczej już za lat kilka. W ów. 

a:s. najważnieJsze z,agadnienie w życiu gospadarczem 
nrasze'
D Pańlsltwa 
ostal:1lie pomyślnie rDzwiązane. 


.. 
.." 



. 


.
 

 t.. 
,-j. 
, .. 


t- .. .v 
 


:. 


....' 


.- 



. 
, 



 
, 
. 
'ł. 
,.. 
.. 
" 


'" 


O', 


, 
w_o. 

 4", ł

 
ł 
!It. 


Jw.. 


" 
- ':-".) 
- 't .,
.
 
.' '- 


,., 


-. 


. ł 


. "i.. 


.., 


" 


I 


,- 


\ 


Uczestniczki Sekcji Konkurs. uprawy cebuli. 


Poprzyjmy wh;c w.szystkiemi siłami akcję przyspD. 
Slobicnia r()Inj.czc
o. Wówczas wkrótce ujrzymy rezul. 
taty. ktÓre wysiłki nasz w zUipelności wyna,gradzą. 


Przezorna. 
Pewna stara panna miala .lwy czaj wracając do domu zagląchtć 
pod ł6żko. czy się nic ukryl złodzicj. Pewnego raw istotnie znalazla 
tlk:rytq
o rzezimieszka. Rzuciła się doń. wołając: 
_ Ila! mam cię nareszcie, czterdzieści lat na ciehic czekałam! 
W mleczarni. 
(3ość: - M{lj chłopcze, stOldki.e mleko i takie gęste? 
Posługac.l: _ A. ho to pewno się zmylili w kuchni i zadużo kre. 
dy wsypali. 


-
>>>
fmJlIlIlI lllIlIlIlIlIlIlIIllI'IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII'1I11I1I11111111111'11111111111111"11111111111111"11111111111111:'11111111111111:'1111 111111
 


" 
F.I.AGONSKI :;,

:

 
SKł.ADNICA ARTYKUł.OW DLA 
MEDYCYNY WETERYNARYJNEJ 


Gwarna 18 


EROPH 
POZNAM 


A 


R 


MU 


"s 


Telel. 2874 


Kddy Ziemianin, Rp'ekarz. L"karz w"terynaryjny kupuje naltaniej I naj 50- 
lidnlej gotowe leki wet"rvnaryjn". suro. ice i szcz.plonki zollerzt:ce, oraz 
'ns'rum..nta weterynanjne jedyni" ttlko w Poznaniu ulica Gwarne 18 
W Składnicy Rrtykuł6w dla Medycyny Weterynaryjnej. 
Dział I 
Gotowe Leki Weterynaryjne: 
f\ntiiolkmixtur, Burowe tebletkl. 
BIlster, Balsam do ren, Kreolinę, Fluid restytucyjny, Lysol krejowy. Plgulki 
alo"sowe. Majicl,,: kamforowe, kanterydo...", merku elne I ..iele Innych 

rodkl przeci.... zatrzymenlu mouU I 1 d. 
Wszelkie I,'jekcj" st"rylizowane: Rrekollnę. Pllokarpinę, Koff"UDę, Vere- 
Irynę, Neucesol i t. d. tylko w oryginaln"m opekowenlu. 


\ 


Dział II. 
Surowice i szczepionki zwierz-=ce 
krejowe i zagranIczne. 
Surowica prz"ciwróiycowa (przeciw czerwonce) u jiwlń 
Surowice przeciw cholerze drobiu 
Surowica przeciw zolzowa 
Surowica przeciw biegunc" u ci"llIt 
Surowica przeciw tęicowi i Inne 
Wszystkie surowice I szcz"pio..ki ne naszym skladzie się znajdujlIce sil pod 
starli kontroiII pallstwową I 
.DISTOL" niezawodni" i pod gwaranrjllleczy motylicę wlltrobOWII u bydra, 
owi"c i kóz. 


Dział III. 
Instrumentarjum weterynaryjne: 
KI"szcze do zakradania klamer"k usznych (arotalja) 
Klam"rki uszne moslt:ine 
KI"szcze do utrzymd..ia jiwln przy Izczeplenlach 
KI"szcze do obcinania racic 
Kleszcze do prowadz"nia buhaji 
Kólka nosowe dla buhajl 
Kratko do pyska (rozwi"racz) 
Trójgani"c (trokar) dla bydla z 3-ma rurkami 
Raszpla do pI/awania zębów końskich 
Sonda druciana dlo bydla z madr"nem 
Rporat Wulkan r.towniczy przy wzdl;ciu u bydla 
Strzykawki Rekord Dez etui lub etui niklowem 20 ccm, 10 ccm 
Strzykowkl w oprawie metalowej (Hauptner) z węiyklem 
Igly do brania krwi bez pochwy 
IglY do puszczania krwi w pochwie skórzonej 
Igry do strzykawek Rekord i Hauptner w r6inych gatunkach 
Irygator kompl"tny z węi"m 
Dutka dla koni (polske t. Z'l'. !'Iasen-Bremse) 
Termometry i wi"le wiele Innrch. 


== 511111111111111111111111 111111111111111111111111111111 IIIIUIIIII1I 11 1111111111111111 1111I1II1II1I1111111I1II11I'IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIUlIIIII11UIJlIIIIFr 
 

IIIIIIIIII':IIIIIIIIIIIIIII:IIIIIIIIIIIIIII:IIIIIIIIIIIIIII:IIIII\IIIIIIIIIIIIIIIIIIIII\IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII:IIIIIIIIIIIIII',IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII
>>>
· PROSZĘ Żf\DflĆ SZCZEGÓLOWEJ OFERTY Nfi: 
WZOROWĄ At'11;(l.ltjĘ WEl'EAY".RY.l
Ą 
DLA CZŁONKÓW KÓLEK P. T. R. 
oprllcowl!ną w.,dlug wzoru Pro!. Dr m.,d. w.,l.,r. Slanislawa !ungeoo z Unl. 
wersyl. Poznaflsk'''go z morlyhko Nllną i wyk -naną w., Ij, mi., ..SERO-HfI"M" 
L.,karzll w..t"r. F,y .,ryka L,'o'l'tsk'''!jo. -I\LflDNICfI flRTYKUI ÓW D' fi ME. 
DECYNY WETERYNflRYJNEJ W POZNflNIU ul. Gwarna Nr 18, lelelon 2874. 
kt6r" j..sl do nab.cia w o-ch tYIach 
W ..POMORS
IEM T JWflRZVSTWIE ROLNICZYM" w forun;u, ul. S,.,roka 30 
Cene łYllu Nr. ł -Ąf,O zl foS gro..,- Crn. hpn Nr. II 495 zl 50 oroszy 


MILJONOWE STRATY 
SĄ SPOWODOWANE PRZEZ MYSZY 1 SZCZURY. 
Pozat.,m są szczury roznosicielem; dffln\ł_ tho).,ry. duru. choroby Wei)II i w. I. 


1 para 5zczu r 6w zjada -. . 
nil' wiel
, Gdybv je'dnak 
 
 . 
pc.zwolono im doy,'oln.., sic: fI". er.; 
 · 
rolmnatal,w
Wc7asotrzy- 
"i"'" ' 1
 -'" 
"" 
 
QI,iIhby'OIY w ,.,dnvm roku C


 
;,,: . 
tvl"potomk6...(
9ao
JJ- ": -
 
. 
 
ż., Ich ter roczny odpowia. 
dalby ilości 


'.- 300 celnarór mir. chleba 


Z 1"110 WL!jIl;uU st. slIj". 
Inst,tucje państwowe i KomUD" IDE', zarząd,. portowe, 
gospodarstwa wiejsKie i inltyt cje przemysłowe 

 d Y q, ., 


d o z wal c z a n i a _ Z c Z u r 6 w i ut 7' . Z 7. 
Żf\DRĆ OFERT I UZNł\Ń fETEK KLlJENTÓIV. 
SPRZEDflŻ PO CENflCH FfI!łRYCZNYCH WE FIRMIE 
NflJKORlYS1 NIEJ l! I N R J T fi N I E J III 
"SEROPHARM" 
HURTOWNIR .flRTYKoULÓW 1Ł8 
EDVCVNV WETERVNłlRYJNEJ 
FRVDERVKfI LflGOŃSKIEGO 


Ziarna lelio 


Pa
te lelio 
( ł:D D E
) 

/
 


przeciw sZ'czurom 


prze,,;w 


TELEFON Nr. 2874. 


w 


POZNANIU 


ULlCI\ GWflRNfI 18 
- 


--
>>>
145 


Seu..eryn S8ryusz
Z8Ie,ki. 
Znaczenie przysposobienia rolniczego 
wśród młodzieży, a użyczliwość 
starszych. 


MawianO' u nas dawniej, że "od myszy dra ces'aif'z:a 
wszystka żyJe z gl(Jls'Pod'ar
a". D z'iJsi aj chociaż cesarzy 
ubyło. ale myszy, szczur6w i innych gryzaniów szikod. 
ników nami1ożyło .si'ę tyle, że w Is,amej W ars
a.w.je ZiWD. 
łyWanD już mini'ste,rjalne narady jakby za'pobiedz tej na. 
wej biedzie, która ż'agraża nie tylkO' rolnictwu, 'ale caJ 
łemu krajDwi.! 
CD przykrzej/sza, odzywały sfę głosy, że przyczy.n:ą 
namnolżenia się szkodników tych r6żnych są sami 
ludzie. BO', zamiast wziąć się w kupę i samym sobie po. 
radzić. a złu zaradzić, - przez wl'a.smle niedbalstwa Z,:l. 
puszczają złO'. A sami. kiedy się i zbiOlfą, to w.y.rze1kają 
tylkO' na naeha i ziemię. BO' - szczUlry szczuramij, sz\kodni. 
CtJwD szkO'dni,ctwem. a'le, pDwiadają, najlwiękiszym szik!Ołre: 
nikiem na własnej raIi. we własnym domu jest rDInik sam 
ze SIWIO'ją całą famHJą. BO' kitÓiż temu w1im,ien, że u nas 
choć i ziem
a leip,sz;a niż u sąsiedni'ch narDdów - ale ToG 
dzić cze
()ś "nie chce"? Rok rrocznie trzeba iboże 
ro. 
wadzać z za,g,r'anky - bO' sami .g,iebie naIWet prrzeżywić 
nie mażemy? Czy nie w:styd? a niechaj zdarzy się waj. 
na c.2JY qoś podobnego - to b(
dziemy bez chleba gilną.ć 
z glodu. 
A kito np. temu .wmien, że Si3Imej bawełny i wetny 
SI
Iiow,ad
atmy za 884 miłj01nów ,złotych: - za tyle, ile 
wyn.osi l/a wydatkÓiw całej Polsiki. KtO' temu wiTI
em., że 
u na's takie he
!-!łOiwie z całym za,siewem i przerobem. 
z całym -obrządlkiem lnu? że zamiast hrać pielt1,iędze z z'a. 

ramcy - pieniądze nasze wYWIO!zimy, nie damy zarobić 
naSl!emcu T'obDtnikowi. przemYfił'()/\VoDwi ozy ;kiupcow1i, któ" 
rzyby nam wszystka ula,twić mogrli? A ;nJe daj BDże nie" 
szczęścia wajny, kiedy dol\VóiZ z zag.ranicy' będzie od. 


. 


10 - POrT'. K,,1. Roln. 


,
>>>
. 


146 


cięty... czy mwmy -pOlzostlać bez bieliZl11Y i odzieży - goli 
i bosi? Co ,poradzi najmęŻiniejlSza al'll11ja lbez jedzenia 
i Ibez Ddzieży? . , 
A kto winien, 'że do tega niedosltatecznegD c'hJeba 
naJWet ok!rasy sWDjej ,nie mamy - a smalec wiejpll"ZlOWY 
sprowadzać musimy aż z A
eryki? sp'fjolWadziIiśmy go 
nde talk: dMV1no w jednym t y liko roku za 45 miljonów 
A ktO' winien, że hodawla ocrów i mleczar.stwD łla-k miskI() 
u mas 'stoi? W Amer)'ICe rekordZlilStka krowa d.ała prze" 
szlo 22000 litrów mle\ka 
 flolku: jedna dała tyle, ile dałoby 
u nas dopierO' oałe stado z 75,.ciu 'krÓIW. 
Kta winiC1n
 że u nas ,trzymają Irnry"darmo:zjady. co 
nasze zboże li nas Isamych rozdziobują? Kury niosą u na,s 
po 40 jaj ,roczluie - a rekordzistka amel"ykla,ńslka dala 355: 
jedna d.ała tyle, elo naszych dJz
CJWIięć. W każdym :kraju 
oświeconym nikł nie .będzie trzymał kury, c() dalje mmiej 
niż- 150 jaj roc:znie, 'bo to nie wytrzymuje Moounku. Ale 
nas ralchunek nie obchodZii. My nie do.bieramy sztuk 
nieśnych, choć dzię)ki Bagu na:uczyIiśmy się już dOlbie'mć 
nasienne ziarno. Ale w hodDWIi trzymamy wlszystko, co 
nam się ulęgnie, i to wszystkO' nars zjada.. chać taJcie kIUry 
czterdziestojajkowe - tO' dO' Tosołu .pDwintD.Y iść, a nie 
dO' chOW1u! I nie myśI Cli e , że ja 'bez rachunku O kurach 
si.
 rozpisuje. Za wywiezione zagranicę jajka ku
ze wwieź. 
liśmy do Piolski 86 miIjDnów złotych - więcej niż z,a zbo. 
że... To od na,s'zych kiepskich kur. Ale gd)'lby te kury 
niosly się jak u ludZii, nie po 40 ale plO 150 jaj - tO' mie. . 
libyśmy m,ie 86 ale 'prZe1SZłD 300 miljDnów zl,o'tych. Na 
tyle stratne są na 'kurach nasze gos'poda.rstwa. 
TO' nie byle oo! To nie drobnostk,a! Ale ChDĆhy 
i drobnostka - to tak ja:k małe goslpodarstwa tak i wieI. 
kie lSl\.lmy z małych groszy się skł,adają. 01'dbnosltką sto.. 
sunik!owo jest /flJp. pszczelnictwo: mógłby jednak być do. 
chód. Ale córź, kiedy ISą miododajne okolice t,alk z,alraż'Olne 
gnikem, że wszyisflkie PSZC:ZiOłty mrurnieją. Or.obnos1:ką ntihy 
jest jedwabnictwO', ale zamiast 'sadzić morwy, my Zla.chn. 
wuj.emy nieużytki; 
dzie rosnąć by mDrwy mogły. My 


.......
>>>
147 


t.eraz Iprawie IWIszystek jedwab sp:rowadzamy z zagranicy. 
W ostatnim .r.oIku wysłaliśmy tam swego krwawego 
ra. 
sza 50 mi'1jonów zŁolf:yc'h. Ten jedwab nam potrzebny nie 
tyle na pończoszki, ile na maski pr,zeciwgazowe. (pDńczo. 
ohy robią się najwięcej z "oszwahki" - z jedwabiu 
sztucznegO', fałszywego). Rzucił już pytanie komen.dant 
J?ilslUdski: ca z nami będzi,e, jeżeli wszys.tek jedwab wy. 
padnie cią.gle sprowadzać z zagranicy? jeżeli nie będzie. 
my mieli własne.ga jedwabiu 'nla maski i t. p. wyduszą nas 
gazem. wyginiemy, jak rude myszy! 
Mała rzecz! 
Giniemy już i te:rra.z, my i dzieci n.a.szew zasŁras,za. 
jącY'ch rDzmiarach .przez g,ruźlicę - suchoty z powodu 
złego odżyrwiani.a, z braikIu mleka, a nadmiaru alkoholu. 
Żeby z3Ipobiegać 
ruźIicy - porDzsta:wi.aJiśmy .spluwacz. 
ki Spluwaczlki: p'ołf1rzebne - temu nikt zap,rzeczyć nie 
może. Ale jeżeli na tern ma się .ograniczyć nasze zapo. 
.bieganie przeC'i:w suchotom płucnym czy kieszeniowym. 
tO' - z przeproszeniem - napluć .na taką g,ols'podalT'kę. 
Nam trzeba przysposobienia i ,pll'zesp'Osobienia taki.e 
iDlnego. Nie .pomogą pażycz,ki zagTarni CZ'JlC. za które wy. 
padnie płacić Iichwiall'skie procenty. Przy złem użyciu 
pożyczek, mogą Dne na,s zjeść. I czyż koniecznie mamy 
leźć w cudzą kieszeń. Czyż nie możemy iść dmga samo. 
wystarczalinIości. Czyż naprawdę nie możemy mieć lep. 
szych wyników z pól Inaszych i łąk: i całej gospoda,r:kd? 
Przeci,eż ten cały lJ'},a.s.z wa,rsZ'tat l"ollny lepszy mamy w Pol. 
sce, n.iż ,kto inny g.dzieindziej. Mogą inni- mieć plon wie. 
lokrotnie wi,
ikszy i żyć lepiej - możemy i my. 
Tylko trzeha się iJn.aczej przysposobić. I nie jest ta 
nic tak trudne
a. ani kosztowne
(}. A zresztą zacząć mo. 
żerny Dd takich spraw, gdzie kosźt s,ię szyhka wróci i to 
z dużą. nadwyżką. 
Na Wls;z)'lstka 'są sposaby. Da Zirobicnia pier;w1szych 
krolków nie trzeba nawet wielikiej nauki. Ta nauka, jaka 
nam IptOrtrzebrna - ta będzie tyl ' ko sam wycią
{!. e
Se1'lcja. 
SI'JIIl1 sok ,z d.Oiślwiad.cz,cń rD1mkowych j!dzriein.uzi'ej już wy
>>>
148 
próbDW1any,ch. Na naiSZ grunt. na n.as1zą podkładkę prze. 
SZCZt:lPri.ać będziemy przedeW1Sz)'Istlkiem te g'Oltowe zraz:-' 
i ,oczka, z ,których nam jaknajpTędzej OoWDC urDśnie. Zu. 
pehie jak w Slz,czepieniu czy oczkowaniu w 'sadzie. . Byle 


, 


\ 


t' 
, ł 


, ł 
. 



 


.. 


ił 


.- 


S
kcja uprawy owsa w Stodowie powiat kościerski. nagroazona nagrodą 
(Sekcyjną Wojewódzką), na poka'ie w Kartuzach S grudnia.
>>>
149 


. 
zręczne chętne.ręce młode. a sprawdzi ,się przysk:wie, że 
"J.'Iola temu zawsze rodzi, ,który po niej z 'głową chodzi". 
W stary, zdrowy, tęgi pień Is.tarych dDświadczeń 
wSlzczC/piajmy dDświadczenia nDwe. Stalrsze pokołenia 
i ten zdrDwy cMops,ki gospodar'S'ki .J.'IolZum wiedzą, że trze. 
ba sta,re pomnaża.ć nowem, bO' i naj starszy dąb ażywl'a 
s.ię tylkO' sakami illowemi. 
Trzeba i w gCSlpo.daflst'Wie og'lądać się za D'D'Wemi sipa. 
sorbami - patrzeć. rozważać 
 co .praktyc.zlne tO' samemu 
spT,a,ktykOlwać. Ludzie u na,s do praktyki chętni i łatwo 
pflzyjmują, jeżeli ,się do c.zego 'prrzekon.ają. 
Przy,kład mamy w ostatnich latach n.a ku1\1l1fydzy. 
KtO' przez światową wojnę .s1ał się światowy albO' ktO' był 
w 
meryce. ten ,s.ię tam na wła:sne ,oczy rprze'
onał, co ku. 
kurydZia w goS/pDdarstwie zln:aczy. Koń czy świnia. gęś 
luh kura, wszy.stka luaHepiej karmi się kukurydzą i żadne 
ziarnO' zhożDwe nie rodm tak bogatO' j,ak 'ona. Ameryka. 
nie zwłaszcza mogli się ,D teiffi po farmach .przekonać. Bo 
tam z rel!uły pola więcej jes1t pod ku'kurydzą. Nie' 
jeden tedy wDjark czy ame.rykan WIZdychał: ,,'ba - żeby 
to. u nas w Polsce był taki gatunek kukurydzy, żeby wszę. 
dzie i -na ka
dej ziemi rodztił dobrrze a doJrzewał"! 
Gaturnek tak,i w PO'Lsce naszej j,uż wyho.dowaliśmy. 
Uczern,i ks
żk,olw.cy kiwali gł,olWami: "To -się u nas w Pol
 
sce nie przyjmie. LudlZie dO' nowości s'ą dęiŻcy". Ale 
uczeni, którzy naukę oz życia c,zerpaH - po
tanowili s.pr6
 
bDwać. [otóż na pierwlszy zew, że jest Ddpowiedni dl.a 
na,s gatunek kukurydzy. posypała si.ę tyle zamówień. ;;.e 
zas\pDkrOlić nie sposób, Żeby hodowJlę nasienia powięk. 
szyć, i 'pożyteczne to Zlboże rozpows:zechn
ć. "Zjednocz.;::. 
nie Młodzieży Polskiej" ogłosiło IIwnikul"s ogó
l1opoLski 
we wszystikich swoi'ch StDwarzyszeniach Młodzieży Poł 
skiej." Stowarz)'ls;zeń ty,ch Zjedrnoc'zeniowychie
t pne
 
szłO' 3700, fiOZisiedi1olnyoh PO' całej Polsce i po WlSzystkich 
kątach, ko.ń,c,ach i krańcaoh. Zrozumie każdy, że każde 
stowa'rzyszooie łst,ać się magIO' takim jakby ,oo'ZlSadnikiem 
uprawy kukurydzy. A w hodowli tej pDszły -stDwaIJ"ZY
 


--
>>>
ISO 


sze,n,ia W zawady: kto wyhoduje najwięcej ziarna z jedna. 
kowej przestrzeni? - 
B)'Iw,ają zawody, wyścigi czylIi kDnlwrsy różne. Te. 
raz .podobnie jalk w Ameryce i .gdzieindz'iej u 'I1JalS .na1wet 
 
rozpoczęły si'Q z.awDdy :gos.padarrc,ze. Podabnie jalk w ku
 
kurydzy urządzają się konkursy przysIPOIsobienia rolni. 
czego w hodowli ziemniaków, buraków pastcwm,ych i t. 'P. 
raślin; konkur,sy hodowli prosią.t, kur, króiJików i t. p. 
WszystkO' tO' ażywia ,zainteresowanie. Młodzież jalk w ,sto. 
warzys2Jeniach męSlkIch tak i w żeńskich współubiega si
 
ze sobą, kto zrobi w.szyJst!ko lepiej? A nie mniej ważne, 
że IW słowie tJkJw,ią już l1lie ty1ko jakieś ł'3.chy. 'a CDŚ takiego. 
złCze,go więceJlbędz1i.e Ea-tal.achówllgospodarskiego p'o'ż

tku... 
T3Ikie jest roaczel!1ie -praktyczne 'rolnic:zegD prz}'1S.po. 
sobienia się przez !pl1'aktykę i przez 1k00000kursy floLnicze kto," 
dzieży... 
A jak na tO' .patrzą starsi? Z początku - wyznać 
trzeha - 'nie bardzO' im .się ta wddziała. "Dak 'samO' u nas 
jak i w Ameryce. MówiH, że ta będzie takie "g,ospO'dar. 
stwD w gos,podans,f1wie". Z początku tedy nie p'ozwa.Jali. 
A'le Wlprędce .się przekanali, że taik Ź'le 'Diie jelst - a sprawa 
zyskowna. Przez te hodawlle i uprawy, prow.adzol:1e na 
oczach wszysf1kich pod dobrym !kierunkiem. wszyscy, 
a najwi.ęcej domowi, dużo skorzyrstać magą. Z talkiegO' 
nlłlpaJtrzenia więcej bywa pożytku niż z Isamega słuchama. 
Wiadomo 'mesztą, jak ta bywałO' dawniej, kiedy szkół 
rolniczych n.ie było. Gdzie był dwór, a we dworze takie 
gaspDdarstwiO, że war-tO' była na I1Iiem się WZIOJfOW.arĆ - to 
się ludzrie balJ"dzo szylbko Wzof'o'wali. Taki sposób ucz,eni,a 
się z przykładu nie jest 2Jresztą .ndczem n.owem. N a.Z)"Wa 
się to ..metodą pOlglądDWą". Już w :słtarażytnościi uwwżanD, 
że metDda nauki pO'glądowej, nau!1m Dla plfZykładach, jest 
nauką najslkutecZlniejls'zą. Sam Chry18tUis Pan 
resiZłą twkże 
na przykładach EWlaJll'glielicmlych uczył. 1 tak dużO' pTZ
T. 
kładów brał whśnie IZ r.ołnictwa! 
Tak sama i teraz lepsze ,przysposobienie r'ollnicze 
może iść najprędzej na IPlTzykładach. Praktyka pO'kazata, 
że da hilldej rDboty pokazowej młodzież się chętnie za"
>>>
151 
pala, a stara gospodarka bardza też nahier,a zainteresowu. 
nia, ba widlZi, że z tego może być intera;.. 
Kiedy mowa D póIikach IP,oo:aznwy,ch Upi]'IalW, tO' 
Wispomnę, że w dawniejs'zej Iswojej praktyce widywałem 
już Inawet takie c,ałe jakby "ogl1"6dkli roln.kze". Już -lat te. 
mu ki'Ukanaście 'f,olWi3lrZystwoO Ralnic:ze SkJwirrlSkie zapro. 
wadzi,ła bytO' w 'SwDim .powiecae talki stały żywy pokaz 
przy sWDjej wynajętej rSiedzitbie. Widać było to i od 
uHcy, kałD samych urzęd6w pawiatowych, żeby !każdy 
rn
ł widzieć i zajść i popyrtać. Cały Dgródek miał mDże 
100 metrów IkiwadratnwYlch. Był zagnnek buraków pa. 
stewnych i lucerny -i !kukJurydzy, parę gatunków zbó,ż 
i traw ł
kawych i ogrt'DdoWiiiZllY róŻinej. Były kwiaty ładne 
a ł'ą'we. Podobny ogrródek rorLnkzy był rp:rzy targawicy, 
przy zbiegu dróg kotO' .stacji lkio'lejowej. W DhszeTI1etn 
podwórZIU probosItwa .prny kościele p'rO'bDslZCZ też wydzie:r 
lił ka'wałek. I tu odglwdz'iw1siZY, hDdow.ano też kwiaty do 
Dłtarza kDścioła. A nawet ZJrobił sdę talki TDZ1sadtnik, dLa, 
udzie.tania bylin kwiatowych, bUllw, dalij, kłączy, irytsów, 
piJwonij i t. p. sadzonelk - aby i 'wiejiSkie -domostwa były 
w Ikw
:lJtach - jaikby w koszra'ch 'kJwiatDwyoh. 
To byłO' tak:be przyspO'sohienie. A te przYSposiOIbic. 
nia f.oLnicze bardiZlo się Ludziom widziały. Nie trzeba był,C) 
i dużo g,adui!1ja, bo taki burak czy kukurydza .czy 00 in. 
nego same za ,siebie tnÓW1i,ły. Były jedne Is.iane 'bez nawozu, 
a mne na pet.nym chemi,cznym na,wozie d
a porównania. 
NiezaleŻ!nie od tegO' czytamy, że prrzy szkole hOdD" 
wlano'.r.olniczej w Dębili111ie panli CZ3Irlneck,a teraz talki ogró 
dek Tolmiozy urządziła - i WiSZY1SCY '1JWiedzający oglrDmnie 
8ię tern interesują, i dużO' tnagą .się pO'żytecznego dowie. 
dzieć i ,przekonać jak co ,rDśnlie. 
Porus,zlana już mY1śI, że podobne ogródki rolnicze 
rnają być pł"ZY s.ta.rostwach i t. p., .gd'zlie jest miejsce od. 
Powiednie, mają :być 'z,aiPlwwadzone i inne zbiDrnice przy. 
SJos,oblileń !ro1niczych. Będą to t,akże Imałe mie}scowe 
.,rnuzea". Ciekaw;e będzie, jaki Wy,dizliał P,Dwiat,owy maj. 
pierwszy takie ogródlki. takie zbiornice Iprzysposobień 


--
>>>
152 


., 
. 
, . 

 
, 
\L 


(.. 


/ 


Uczestnicy i uczestniczki Sekcji Przysposobienia Rolniczego P. T. R. pow 
Wąbrzeskiego na pokazie w Wąbrzeźnie 27 listopada. W pośrodku: prof. 
Mikułowski-Pomorski. rektor Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego 
w Warszawie. P. Jan Donimirski, prezes Pom. Tow. Rolniczego i P. Esden- 
Tempski. Prezydent Pom. Izby Rolniczej. 


.......
>>>
153 


. 


\ 
rotnic,zych - "Muzeum ro}nocze h u siehie zaprowadzi? 
Z pCW1nością :pozyska chyba or.der zaslugi! 
Takie małe muzea - zibi,o'rnice. W'Ztorce piI"ostych 
przy,spo'sobień gospDdar,skich i domawych, a na poc'ząte.k 
ogródki wlni'c:ze przydadzą sdę PlO' pa,r1afjach i gminach. 
StorwarzyslZ,enlia Mładzdeży też się tern pewnie zajmą. 
PrzY1pu:szczać mOJŻ;na. że z czasem będą i w tcm konikur. 
sy: ,pójdziem w Zla'Wody, u kogo będzie naj a,kuratnie i 
zrobianD .i w POf'ząd!ku utrzymanO', gdzie 'najIep
ej prze. 
prowad'Zloilla strona techniczna pracy? A w:szystJkie te 
i inne rodzaje przysposabień rolniczych będą miały je. 
den cel na Daru. że dabry stan gDspodarki osobistej jest 
niezbędny da dabregD stanu gospodarki społecznej; że 
spółdziałaniem małych sil tWDrzy się mDc wielka; że nie'" 
zależnaść polityczna pozostaje marą bezcielesną jeżeli 
niema niezależnDści ekonDmicznej; że na nic największa 
wiedza Dsobnicza, jeżeli czyn twórczy nie przeleje się 
na masy: ba tyilko pod:nolslząc swoje serca ku miłości 
Dj'CZY2ln.y, j,a1k Pan Bóg IPlrlzyka'zał. podniesiemy w mas,ie 
plony pól oj,czystY'ch tak, żeby ta 'zawa,żyło na całym 
Djczyzny stan/ie i jej los'a,ch, za co z illa
 każdy odpowie. 
dz-ieć będzie mrusd'ał na Bożym Są,d1zie. 
Młodzież, puktycznie rolni,cz.o Pf'zYlSlposobiona ta. 
kiem dDrkształcaniem naukowo IPlraktycZ1nem zawodowcm 
zachęci się dO' głębrs1z,cj nauki w rołnric'zych s'z/kołach. 
Ta będzie zres,ztą taikde żydo'We przedszkole. Możemy 
być pewni, że młDdzież, tak prZ)ll5'posDbiarna. obowiązek 
swój gospodarski pDtem i wzg,lędem baju .spełni a całe 
życie się tuł'ać nie będ:z:ie :mnuS,ZIOlI1ą. To co do młodzie. 
ży d ,przyszłości. A na teraz i 00 da star.szych - tO' 
w prwktycznem przysposobieniu widząc i swą. bezpośre. 
dnią korzyść pomo0'Y swej temba-rdziej nie z chcą odima. 
wiać i starsi. I wykaże s
J(,J raz jelszcze, że w samopomocy 
a jedności 'sił,a, - przed którą pierzchną w
'ZYlstkie hiedy 
chyba w m)'lsią dziurę! ba dla żadnych chwaiSrłów, ani 
nieużytków, ani g,ryz,cmUów na naszej 'Ziemi miejsca już 
nie będlZie.
>>>
154 


f . 



 


Z przeglądu bydła na Pomorzu. ... 
Stadnik .,Hero" Nr. 189 - ur. I. V. 1924 r., pochodzqcy z "bory;. Taczanowsklego 
z Zaskocza, wlaściciel p. Jan Czajkowski z Plochocina 


N asze dzieci. 
_ Cóż to, Holciu, nie cieszysz się zahawkami, ktÓre dostałeś lUt 
imieniny? 
_ Co mam się cieszyć'? Ja myślę ile razy dostanę w skórę. jak 
to wszystko popsuję. 


Przyjemne dziecko. 
Mój złoty panie, niech pan jaką sztuczkę pokaże. 
Ależ ja nie umiem sztuk, moje dziecko. . 
A dlaczego jak pan przychodzi to mamusia mówi: "znowu 
przyszła ta stara małpa". 
B W pensjonacie. 
Pan wraca późno w nocy do swegu Pfłkoju w pensjonacie 1'0.1: 
bierająe się, ciska głośno hutcm o podłogę. Nagłe przypomina sohie, 
że za ścianą mieszka jakiś hardzo nerwowy lokator. Drugi hut zatem 
cichuteńko stawia przy łóżku i zasypia. 
W nocy budzi go łomot w ścianę i krzyk sąsiada: 
_ Te. panie, rzuć pan już raz ten drugi but, bo ja czekam i za 
ilIąĆ nie mogę. 


........
>>>
tSS 


Marja F/orkowa. 


Na wlasnym zagonie. 
L 
Gospodarstwo D
biszów skupiało na sobie u wagę całej 
WSI. Wszystkim hyło wiadomo, że tylko wysiłkom ponad 
ludżką miarę i mądrej a ojcowskiej pomocy Kasy Stefczyka 
zawdzięczają oni swoją zagrodę. Urodziła ich bieda, - wy- 
chowała nędza. a praca na cudzym zagonie wzbudziła w nich 
żądzę posiadania k
wałka własnej roli. 
I oto Pan Bóg pobłogosławił _ ludzie pomogli; w dwa 
lata dola ich przeszła długą drogę pracy - udręki, odmawia- 
nia sobie najkonieczniejszych rzeczy, - aż stanęła na tej gra- 
aicy, gdzie kończy się bezsilne łamanie rąk i lament próżny, - 
a gdzie zaczyna się praca twórcza, wydobywanie z głębi ziemi 
tych niezmierzonych skarbów, jakie kryje w sobie nasza prze- 
bogata, polska gleba! 
Dębisz słyszał dużo w Ameryce o kraju, w którym 
ludzie z narażeniem życia pędzą dni w nieustającem poszuki-. 
waniu malelikich grudek złota w piasku rzek, - w głęhiach 
złotodajnych obszarów Alaski, - lecz uśmiechał się wówczas 
z politowaniem nad straszną dolą tych koczowników. On znal 
taką krainę, taką ziemicę, gdzie leżały nieprzebrane bogactwa, 
tylko ręce zanurzyć, tylko siły zebrać i umieć hrać pełn
mi 
dłońmi setki - tysiące, - ba! miljony złotych! Jeno, ż
 Dę- 
bisz nie miał wówczas ani piędzi tej ziemi, na której mógłby 
stanąć i jąć się tego wydobywania zawartych w niej skarbów: 
był wygnańcem swojej ojczystej ziemi, - nędzarzem bez da- 
chu i chleba! 
Dziś było inaczej! Dębisz przestał być ofiarą, a stał się 
panem. sweg-o losu. Rachunek był prosty: on odda zdobyt
j 
ziemi swe siły, swą pracę i doświadczenie - a ona ozłoci mu 
łany zbożem, da chleb nietylko jemu, lec . wielu innym, któ- 
rzy go w dalekim świecie szukają. Bo i to rozumiał chłop 
jasno, że byle tylko rozumnie i umiejętnie chodzić koło roli, 
to nietylko gospodarz nie zazna głodu, lecz w całej Polsce bę- 
dzie dostatek i zamożność.
>>>
156 


A Dębisz czuł własne siły, i owa moc bU':ziła w nim 
nadzieję, że pracy podoła, że zanurzywszy swe ..ilne ramiona 
w czarną ziemię-rodzicielkę, wydobędzie z niej nieprzebrane 
bogactwo plonów, oswobodzi zagrodę od ciążących na niej dłu- 
gów i zapewni sobie i swej rodzinie spokojną, pogodną starość! 
Tak myślał w pierwszych dniach szczęścia, gdy powró- 
ciwszy z' Ameryki. ujrzał się nagle właścicielem ładnego kan 
wałka ziemi, - gospodarzem na kilku morgach. człowiekiem 
wolnym, który już nie służył nikomu. ale li siebie mógł praco- 
wać - dla siebie i swej r\Jdziny! 
Ale bezchmurna pog
da pierwszych dni radosnego po- 
siadania własnego gospodarstwa. poczęła wnet chmurzyć Sił; 
od wielu - wIelu rlrobnych i dokuczliwych trosk, oraz bra- 
ków! - Z biegiem dni i tygodni wyłaniały się cora7 nowe po.. 
rzeby. wohec których stawał Dębisz z bezsilnie załamanemi 
rękoma. 
Gospodarstwo jego było bardzo młode. Było - jak owa 
chałupa. w której Jest dach, - Jsą ściany. i podłoga, ale żao- 
nego sprzętu, - nic, co jest konieczne do życia, do pracy. do 
odpoczynku. Więc Dębisz gryzł się i martwił. ohliczając. ile 
mu jeszcze potrzeba gotówki, by dOJŚć 00 tego progu. od któ- 
rego zaczyna się już normalna praca rolnika. W domu nie 
było żadnych narzędzi rolniczych, nie było konia, - a kosę. 
pług, bronę pożyczał od sąsiadów. Opóźniało to jego prac", 
bo dawano mu sprzęty wówczas, gdy już właścicielom nie były 
potrzebne. Dębisz zaś nie mógł wymagać od nikogo, by jego 
potrzeby stawiano przed swoimI. . I tak dobrzy byli ludziska. 
że mu pożyczali. 
Widział kiedyś Dębisz we dworze różne dobre narzędzia 
rolnicze, do których aż dusza mu się rwała, a dziś tern gwał- 
towniej czuł chęć posiadania ich na własnym zagonie. Już 
miarkował w duchu, ile dobrego przyniosłoby takie wprowa- 
(henie ulepszeń w . ciu rolnika - jego duma chłopska pod- 
szeptywała mu szlachetne pokusy: jakby to we wsi cenili go 
sąsiedzi, jeśliby im pokazał coś nowego, - dopomógł i innym 
w znojnym trudzie wydobywania plonów z czarnej, rodzimej 
gleby. To znów wspomniał sobie Dębisz o nawozach sztucz-
>>>
157 


nych. o ich konieczności w celu podl11esienia wydajności pIo- 
nów, - o własnej niemocv i hraku grosza, ktÓrego tak wiele 
trzeba jeszcze było w chałupie! 
I żal - poprostu rozpacz - szarpały jego hardą duszę, 
która pragnęła tak mało, - a i na to nie mogla zdobyć się 
żaonym - nawet nadludzkim ---: wysiłkiem! 
Całą mocą swej prostej, chłopskiej duszy kochał tę ziemię 
karmicielkę, - każdy jej zagon, każdą trawkę, wyrosłą z jego 
potu i trurlu. lecz czasem w przystępie bólu, który głęboko 
zagnieździł się w jego duszy, - zbielałe w żałości jego wargi 
szeptały gorzkie słowa wyrzutu: 
- I cóż, że cię w strasznej walce z losem wydarłem dla 
siebie, - i umiłowawszy, - ległem jak wierny i czujny pies 
na twym progu, - że targam swe siły w walce o twą moc __ 
o zdolność rodzenia plonów. kiedy nic przestaję być nędza- 
rzem, którym i wprzódy byłem, a bodaj, że mi zgryzot przy- 
było - i już nie znam co noc, co sen spokojny! Cóż mi da- 
jesz ziemio za mój trud - za wysiłek ramion i za krwawe łzy 
bólu? , 
...Śniłaś mi sil po nocach - i szedłem, jak błędny, za 
Twą zjawą. - szloch szczęścia tłumiąc w piersiach, że Jesteś 
już blisko... i że jesteś już moją... a oto od chwili, gdy umarła 
moja za Toh ą tlsknota... zrodziła sito: troska ponad wszystko 
straszniejsza: - że jestem za słaby, by Cię utrzymać, - i że 
przyjdzie taki straszny dzień, gdy Cię stracić muszę!... 
- O ziemio - umiłowana, - a okrutna Pani, - cóż
m 
uczynił, że mię tak karzesz, - tyle cierpień zsyłając na moją 
duszę, że już od trosk głowa ku ziemi sil zgięła, że zapomnia- 
łem, jak jasne słoneczko świeci na niebie' 
Bierlny Dębisz wił się od cichego i głębokiego bólu; _ 
głucha rozpacz wnikała mu w duszę, oczy świeciły posępnym 
ogniem, - powoli zamykał się w sobie, zapamiętywał, - nie 
mówiąc po caJych dniaeh ni słowa do nikogo. 
Przedtem, gdy oył hiednym komornikiem, jedyną jego 
troską było utrzymanie życia żony i własnego. Dzi
iaj głowa 
siwiała mu od ponurych zagadnie"), jak da rade; wszystkiemu, 
skąd wziąć grosza na opłacenie rat w kasie, na konieczny sprzęt
>>>
158 


gospodarki, na konia bez którego czuł się jak bez ręki, na na:' 
wozy, któremi trzeba było z zimą ziemię zasilić. 
U ludzi przestał szukać rady: Możeby mu i szczerze 
współczuli niektórzy, lecz jemu nie o litość chodziło, - a o ra. 
t
nek. A ratunku on sam nie widział żadnego. Chyba jeden... 
afe tu na samą myśl o tern, włosy stawały mu na głowie i du- 
sza kurczyła się takim serdecznym bólem. że do ziemi głową 
przypadał i bijąc się w piersi, wołał pokornie: - Boże bądź 
miłościw grzesznej duszy mojej - Boże poratuj - Boże do- 
pomóż - Boże zmiłuj się nademną! 
Lt\cz niebo milczało. zaś rozpacz rosła w sercu Dębisza. 
Ludzie powoli zaczęli rozumieć ciężkie położenie zagrody, 
która dotąd tyle p'odziwu i zazdrości w niejednych budziła. 
I jak to u ludzi hywa. jak przedtem wszyscy chwalili zgodnie 
zacność, pracowitość Dębiszów, tak teraz zaczęli się zmieniać 
w jego cichych wrogów. Kpinom i żartDm nie było końca: _ 
Ale! myślał, że gospodarzem to tak być, jak jeść spyrkę z chle- 
bem, - teraz cierp niebożątko! Dobrze mu tak - za dużo 
mu się zachciewało! U drugich dobrze było mu robić, jak mu 
ws
ystko pod nos podtykali, - widzicie, myślał, że na swojem 
anieli mu przyniosą, co potrza, - aha! - poczkaj - najesz 
ty sił.: tych smakÓw - - ino czy je strawisz!? 

miali się z Dębisza. a byli i tacy, co mu w oczy urągli- 
wie patrząc - pytali: 
- Jak tam gospodarzu, - wnet będziecie drugą zagro- 
dę kupować? - Antek Stokłosa mówił, że hy sprzedał, ale /.a 
(lolary... pewnie tam z kuferek u siebie ich macie?.. 
Dęhisz aż czerniał na twarq, lecz zęh\' zaciskał i jak 
m6gł. tak spokojnie ludziom odpowiadał; Jagusia natomiast 
łzy wypłakiwała po nocach, bo po dniu nie chciała pokazać lu- 
dziskom swej zbolałej twarzy, jednak i jej sił już nie starczyło 
na wszystko. Razem z bólem rosła zaś w niej zaciętość i taka 
ślepa wiara, że przecież jakiś ratunek .znaj(lzie się, - że, jak 
już tyle dokazali, to i dalej potrafią wywalczyć t?, co im do 
życia konieczne hyło. Pięścią wygrażała ku wsi i niewidzial- 
nym wrogom, szeptając pobladłem i ustami: 


-
>>>
159 


- Jeszcze my wam pokażemy. że się nie damy! - jesz- 
czc nas ujrzycie kiedyś w dostatku, - zawczasu cieszycit:' .,ię 
na
zą zatratą... o! my jeszcze duchem i wiarą mocni! my sil; 
tak łasno zgubić nie damy! 
Wieczorami biegła pod figurę i otulona mrokiem, pa- 
dała krzyżem na mokrą od rosy ziemię. Usta, co przez dzień 
rzucały słowa gorzkie i złe, łagodniały w swoim wyraził'. 
a:z serca płynęły prośby gorące i tkliwe o pomoc - o róltunek
 
Ile ślubów tam złożyła u świętych stóp Bożej Matuchy. - ilt 
łez wylała, - ile pacierzy wyszeptały jej wargi! 
Potcm w
acała do chaty z otuchą, że będzie lepiej, żt 
dola ich musi poprawil się. że coś stanie się. co ich wyratuje 
ct\flownie. . 
Na drugi dzień gasła nadzieja... i znowu nowa rozpacz, 
nowy strach pędziły ją do stóp Bożych. gdzie wypłakiwała swą 
rozbolałą duszę... . 
Lecz zamiast ratunku padł cios - i to cios straszny: - 
Grad! - Burza, połączona z gradobiciem nawiedziła wieś, zni- 
szczyła w polach zboże niemal do cna! 
Teraz już zguba Dębiszów stała się nieuniknioną. Zbo- 
że. które miało ich w jesieni postawić na nogi, - .dostarczyć 
grosza na spłacenie raty w kasie, - na pokrycie podatków. 
legło zniszczone. niemal zdeptane okrutną stopą nieszczęścia. 
\ Ostatnia iskra nadzieji zgasła! 
Dębisz - na widok katastrofy - nie rzekł ani słowa: 
na Jagusię, która aż zanosiła się od płaczu, spojrzał zagasłemi 
oczyma. - i zabrawszy z domu jakąś gazetę, 'usiadł na progl. 
stodoły. Rył to odruch raczej nieświadomy, bo mu czytanie 
nie było w głowie; że jednak często w czytaniu książek i gazet 
szukał ulgi i ratunku od złych myśli, wi
c i tl'raz uczynił to 
bezmyślnie. Wnet jednak odrzucił gazetę, głowę podparł rę- 
koma i tak znieruchomiał. 
Późną nocą wracała dziś Jagusia od swej figury w da- 
lekiem polu. Nie modliła się, raczej musiała tam zrzucić z ser- 
ca cały żal i cały zawód, jaki ugniatał jej duszę... Po ra
 pierw, 
szy uczuła się samotną między niebem a ziemią... Już nigdzie 
nie wirlziała ani jednej iskierki światła, któreby mogło byc ella
>>>
160 


mej drogowskazcm... Ciemno i pusto... Nigdzie ręki, ktÓraby 
niosła choć kroplę otuchy - choć trochę pomocy... Było j
j 
gorzko i źle... 
\V domu uslyszała 7alosne rvc/.enie głodnej krowy. Po 
raz pierwszy zapomniała o niej, - i biedne bydlątko żaliło się 
na głód i pragnienie. Zaniosła jej ccbrzyk z jedzeniem. Kicdy 
w świetle księżyca zobaczyła te duże - jakby pełne wyrzutu, 
oczy krasuli - objęła kochane bydlę za szyję i wybuchła szlo- 
chem tak serdecznym, jakby to już było rozstanie z domem- 
z gospodarstwem - z całym ponad wszystko umiłowanym do- 
bytkiem. 
Łzy przyniosły jej ulgę. Coś się tam dźwignęło w jej 
piersi, dotąd przywalone hrzemieniem goryczy, coś powoli za- 
częło kojącą dłDnią kłaść się na jej sercu... - Cóż, że zhoże 
zniszczone... toć ziemia zostala, jeszcze nie wszystko stra- 
cone... Gorzej było, g(iyście biedni komornicy za pożyczane 
pieniądze dziecko grzebali, - a przecież wam Pan Bóg do- 
pomógł!... Cóż - zapomniałaś już, ileście dobra od Boga 
odebrali? - to dzisiaj dla kawałka zniszczoncgo pola - blu- 
źnić Mu chcecie? To On nil' ma więcej, niż rozdał? Cóż to - 
na rozkaży wam jest, - wszystko po waszej woli robiąc! ?.. 
Ej! - Jaguś! za mało wiary u ciebie i za mało pokory! Tak 
nic nie zdziałasz: - lada wicher cię obali, lada nieszczęście 
zgniecie! Trzeba ufać - trzeba mieć siły, hy się dźwigać i iść 
naprzórl. chociaż ciernie ranią stopy! - Aksamitami nie będą 
ci wyścielać g
ścińca! Musisz iść naprzód - musisz... za tobą 
pój'lzie mąż. chociażby i on zwątpił, - a na kmicu drogi maj- 
dziecie ratunek... Tylko nie strachaj się Jaguś, - no - Jaguś. 
jakże to z tym pacierzem: "...bądź wola Twoja, jako w niebie, 
tak i na ziemi!..." 


Jagusia powoli cichła w swym szlochu. 
Ioc, o którą, 
zdawało się jej, że daremnie prosiła Boga. powoli wstępowała 
w jej duszę. Czuła się znÓw zdolną do walki, do pracy, nawet 
do ufności! Niech tylko /Izień przyjdzie - n!ech słonko oświe- 
ci pola, ,wajdzie się na swojem miejscu i z dawną radości=! 
i wiarą bę/łzie pracowała! 


" 


---
>>>
161 


Powoli szła ku domowi. N a progu stodoły siedział Ignac 
nieruchomy, jak posąg, z głową ukrytą w dłoniach. Straszny 
musiał być jego ból, kiedy stępił jego nerwy - i rzucił go, jak 
martwy kamień na próg domostwa. 
\V spółczuła mu serdecznie Jagusia - ale coś - jakiś 
strach - wstrzymywało ją od pójścia ku niemu... CÓż mu po- 
wie?.. cz('mże go pociC's7.Y?", dla jego bólu słowa są niczem... 
może go Bóg podźwignie... jej siły za małe... 
l kreśląc zdalcka nad nim znak krzyża - odeszła do 
ciemnej - samotnej izb}'... 
Kogutv poc.lęły piać, oznajmiając północ. 


l. 


Dla Jagusi, która hez&('nnie spędzała godziny na smut- 
nych myślach, noc ta nic miała końca. Chciałaby już wstal 
i wziąć się do jakiejś pracy, lecz ciemność wiązała jej ruchy. 
zaś lampy nie chciała zapalać, by nie zwabiać ciekawości są- 
siadów. Modliła się i dumała naprzemiany i choć otucha jakaś 
hu(l.liła się \\ jej dusz.\. uie ullliala nawet w przyhliżeniu okr(' 
ślić, na czem ją budowała. 
Zaledwie świt zabielił się na szybach - Jagusia zerwah 
się z łóżka. Było jej dokądś pilno, chciała biec z chaty - sam.1 
nie wiedząc dokąd, - robota wypadała jej z rąk, a oczy nie- 
spokojnie szukały kogoś na progu... 
\Vreszcie wszedł do izhy Ignac, lecz tak na twarzy zmie- 
niony, ż(' Jagusia stanęła przed nim, jak martwa'. 
_ Ig-nac! - nie boisz się Boga, tak się w bólu zapami
- 
tywać? Cóż to - dom ci się spalił razem z inwentarzem i by- 
dłem, żeby tak rozum z rozpaczy tracić? - Wszystko da się 
jeszcze naprawić, (Iopokąd Bóg daje nam zdrowie! 
Na te słowa Jagusi uśmiechnął się tylko gorzko Ignac. 
zaś od tego uśmiechu Jagusi ścierpła dusza. 
- I ja - rzekł [gnac gorzko, - na pomoc Bożą oraz 
na te silne ręce liczyłem, że oprę się i dam sobie radę, alem się 
przeliczył... Już tak los zawziął się na nas, że nijak sobie z nim 
nie porarlzimy, - tr.la się poddać!... 
- Ignac - () czem ty myślisz? 


II - Porno I(al. Roln 


---
>>>
162 


Jagusia pytając, aż trzę
ła si\: od strachu i niepewnu
ci
 
a wpółotwarte usta drgały od wstrzymywanego krzyku. 
Ignac głowę zwiesił i, jakby mu nagle sił zabrakło - 
martwym, schrypiałym od okrutnego szlochu. głosem rzucił: 
nic nie poradzimy, trzeba część grunfu sprzedać, bez pieniędzy 
nie damy rady gospodarce! 
Jagusię jakby ugodził nożem w serce! Krew zbiegła jej 
z twarzy, że została - jak to płótno - bielutka, rękoma za- 
słoniła się, jak przed ciosem. Wnet jednak oprzytomniawszy, 
sk'oczyła do tgnaca z jarzącemi od złości oczyma: 
- Tak? - sprzedać!! - o zdrajco, - to tak dotrzymu- 
jesz przysięgi? - toś już zapomniał, jak śluhowałeś do ostat- 
niego tchu służyć tej Matce-Ziemi. - a dziś z pierwszą klęską 
już cię strach obleciał?! - Sprzedać!! - Jużci! - po moim 
trupie chyba. bo pókim żywa - nie dam. rozumiesz - nie 
(lam!!! 
Z pięściami rzuciła się na męża, lecz nagle stanęła. za- 
pomniawszy wszelkiej złości. 
Ignac bowiem głowę schylił i po skurczonej bólem twarzv 
biegły mu łzy, jedna po drugiej; hyła taka 1ł;lrllu
łzka męka 
w jego obliczu, że kobieta opuściła ręce i polleszla cichutko 
do niego. 
- Ignaś - dyć nie płacz, bo mi serce pęknie. - dyć 
się t
la nie martw, - przecie jakoś poradzimy - i gruntu nie 
hędziemy musieli stracić... i z kłopotów jakoś wybrniemy! 
- Ale jak - żono - ale jak? Jeszcze wczoraj miałem 
trochę nadziej i, a dziś otwarł się przed nami taki gróh. że hic 
l1ie widzę przed sohą, ino ciemność i śmierć... o Boże... Boże.. 
Eoże!... 
Jagusia przelzawionemi oczyma patrzyła \\" ogród, zlotv 
od pierwszych promieni słońca. Dziwna siła szła ku niej od 
jasnego, pogodnego nieba, od pól świeżych rosą i kroplami 
wczorajszej nieszczęsnej burzy. Oddech jej stawał się lżejszy 
i w duszę wstępowała nadzieja: - Ignac, a jakbyś poszedł do' 
ksi\:
za proboszcza i wyspowiadał się z naszych kłopotów? - 
toż może on nam jakoś poradzi, podźwignie z tego nie- 
szczęścia? 


'\
>>>
161 


19nac, jakby ze snu zbudził się, po raz pierwszy oczy 
Jego spojrzały przytomniej, martwota twarzy ustąpił,a; czło- 
wiek tonący zobaczył cień nadzieji: a może uratuje się? - 
a może pod nogami uczuje zbawienny grunt? 
Zerwał się z ławy, obmył pod studnią i począł potem 
zmiemac orlzienie. Dzwoniono właśnie na Mszę ś\\,., gd)' 
opuszczał zagrodę. 


Po Mszy św. pozostał jeszcze Dębisz w kościele liobrą 
-chwil\:, by nic przeszkarlza(: ks. proboszczowi przy śniadaniu 
potem wstał z klęczeh, obrzucił smutnym wzrokiem pusty już 
kościół i poszedł na plebanję. 
Zaraz za cmentarzem kościelnym zaczynał się ogród pro- 
bostwa, starannie utrzymany. Drzewa, na których wczorajszv 
grad zostawił ślady zniszczenia. rumieniły się resztką pozosta- 
ł.vch na nich owoców. Dokoła brzęczały roje pszczół i gęsto 
migały ich szare skrzydełka nad grzędami kwiatów. Zycie 
wrzało w tym małym, znojnym światku, pod błękitnem nie- 
bem, w potokach blasków. słonecznych, lejących się z góry go- 
rącym strumieniem. 
Ks. probszcza znalazł Dębisz w półmrocznej, cichej kan- 
celarji parafjalnej. Siwa jego głowa, pochylona nad wielkiemi 
księgami, zdawała się głową świętego na starym obrazie. Do- 
bry, pełen wyrozumienia uśmiech nie schodził mu z oblicza. 
oczy jego miały w sobie pogodę bezchmurnego dnia i uja- 
wniały mądr
ć długich lat, przeżytych w pracy i rozmyślaniu. 
Był to jeden z tych Dobrych Pasterzy. którzy niestrudze- 
nie czuwają nad ścieżkami swoich owieczek, nie wahając się 
szukać ich nawet na manowcach i nad brzegami przepaści. 
Jego dobroć nawróciła więcej słabych i złych, niżby to był 
uczynił strach przed karą; w częstych nieporozumieniach są- 
siedzkich jego rada znaczyła więcej. niż wyroki sądowe. 
Słowa tego duszpasterza, często powtarzane z kazalnic}, 
że: "kochać i dobrze czynić bliźnim, to najszczytniejsze zada- 
nie człowieka" - znajdowały żywy wyraz w jego czynach 
i życiu. Był on dla jednych ojcem, dla drugich mądrym przy.. 
jacielem i doradcą. 


--
>>>
164 


Od czasu, gdy założono we wsi Kasę Stefczyka, długit" 
godziny spędzał co dnia nad księgami tej kasy, w których 
suche cyfry, ujęte w długie kolumny, dawały mu obraz pracy 
i trudów ludności całej parafji. 
Właśnie' odłożył na bok księgę i jego dobre spojrzenie 
spocLęło z trbską na zbiedzonej twarzy Dębisza. 
Ten nisko pochylił się do jego starczych kolan, - i na 
serdeczne powitanie proboszcza, - odpowiedział szczere m 
otworzeniem duszy i smutną opowieścią swoich trosk oraz 
nieszczęść. 
Ksiądz proboszcz słuchał zwierzeń strapionego rolnika. 
I zucając od czasu do CLasu kriJtkie pytanie co rio hraków 
gospoclarskich, poczt'm gdy Dębisz zwierzył się z strasznego 
ciosu, jakim dla jego zagrody stało się gradobicie, - ksiądz 
proboszcz przerwał mu żywo: - wielkie to (lIa całej wsi nie- 
szczęście. lecz dla was bodaj największe; o ratunku pomyślał 
już Rząd i otrzymałem telegraficznie wiadomość, że w naj- 
hłiższ
'11J czasie zarząri Kasy Stefczyka wypłacać będzie po. 
szkodowanym pożyczki z funduszów rządowych, więc i w
. 
(lostanil'cie swoją część. Gdyście tu Ignacy przyszli, oblicza- 
łem właśnie ilu gospodarzom trzeba będzie przyjść z pomocą, 
gdyż rozmiary klęski już wczoraj sam we wsi zbadałem. Do- 
pust Roży - rzekł smutno - państwo jednak nie zapomina 
o swoich obywatelach i nie pozostawi ich bez pomocy i w nę- 
dzy. Wy jerinak - tu spojrnł serdecznie na Dębisza - macie , 
inne i nie mniej wielkie potrzeby i troski, zaś o "tel1l musnny 
pomyśleć w naJbliższ
.m czasie. 
Dębisz \\ porywie wdzIęczności chylił się już rio ręki 

taruszka, lecz ksiądz żywo sprzeciwił się: - Nil' ciziękujcie, 
nic jeszcze nie zrobiłem i jeśli uczynię coś dla was, to z oho- 
wiązku. c:1la którego tu Jestem. Wracając zaś do waszych kło- 
. potów, to uważam, że trzeba będzie wasze spłaty w Kasie 
Stefczyka odroczyć na później, pozatem Kasa udzieli wam..dal- 
szej nowej pożyczki na zakupno maszyn, konia i nawozów, co 
wszystko jest konieczne, bo gołerrii rękoma nic nic wydobę- 
dziecie z w,Yjałowionej ziemi!
>>>
165 


. 


W Dębisza uderzyła radość, połączona 7.e zdumieniem 
praWI(' nieufnością, co widząc ks. probOS7CZ - (Iodał : 
, 
WlIlzę. że \\-am wydaje siC; to lIIemożliwelII, lecz to 
dlatego, że Kasę Stefczyka mierzycie na miarę zwykłych mie.i- 
skich CZy żydowskich banków. Tymczasem nasza Kasa jest 
tutaj poto. żeby ratować kogo potrzeba 1 wterly, kiedy trzeba. 
Zarząd Kasy zna was i jest pewny, że oddacie r\ług, a jeśli 
nie możecie spłacić go zaraz, to poczekamy i dodamy wam 
jeszcze gotówki, bez ktore.i musiałoby upaść wasze g-ospodar. 
stwo. - Ej! Dębisz __o zawołał ksiądz wesoło -:-- jeszcze wy 
nie rozumiecie, co to znaczy spółdzielczość w życiu chłopa, 
toć wszelkie nasze związki, jak obecnie Kasa Stefczyka, 
ą 
po to, by byc dla meuświadomionego, bezbronnego rolnika 
takim ojcem 1 matką, którzy wglądają w potrzeby swoich 
(lziecI i zawsze nios
1 im niezawodną pomoc. Zaraz jutro zwo- 
łam posiedzeni(' zarzą(lu Kas
' i także wasze sprawy omówin1\". 
Pewny jestem. że wszystko' załatwimy (lIa was z korzyścią. 
D«thisz gorąco podziękował ks. proboszczowi i z sercem 
pr-łlll'llI ufności. orlsz('dł do riomu. 
\\Tiara Jagusi miała być hojnie nagrodzoną. 


n. 


Jeżeli Jagna \)\'bi...zowa, jako \\yrobnica. b
1a wzorem 
pracowitości LIla cakj wsi. to .iako gospodyni na "własnym 
zagonie" stawała si
 pOl--'rostu streszczeniem zagaLlnienia; jak 
daleko zajść może zapobiegliwa, rozumna i oszczędna wiejska 
g'USPOSI3.. 
Dom mieszkalny zarówno jak i zabudowania gospodar- 
skie, stajnia i kuruik oraz chlew świeciły wzoroW) ITI porząd- 
kiem i czystością. Nie słychać też było. by Jagu"i chorowało 
bydl
 luh zdychał drób. Wie(lziała ona, że największym wro- 
giem i zabójcą zwierząt rlomowych jest niechlujność i nie- 
równomierne odżywianie, to też CZystości i punktualności 
w spełnianiu obowiązków gorliwie przestrzegała: pozatem 
w świ
ta i nierlziele czytywała gazetki i książ
i, które pouczały 
ją, jak należy prowadzić gospodarstwo domowe, by uzyskać 
największą korzyść z pracy i chowu bydła.\wiń CZy drobiu. 


--
>>>
I 


166 
ł 
\. Pracowała też gorliwie od świtu do noc)', zawsze po- 
gouna, zawsze z tą wiarą, że nic z trudów gospodarskich nie 
przepada, bo wszystko w swoim czasie przynosi owoce. I Bóg 
błogosławił Jagnie. W stajni obok pięknej krasuli, stało ślicz- 
Ul' cielątko, które miało powiększyć mleczne gospodarstwo 
Jagusi, pod żłobem aż się roiło od królików, z chlewa słychac 
hyło zadowolone krząkanie tuczonej świnki, n podwórzu zaś 
gromady kur, gęsi i kaczek wypełniały powietrze głośnym gwa- 
,rem. Kurnik -:- to był już prawdziwą chlubą Jagny: - w mia- 
rę ciepły, czysty i widny, gromadził w swem wnętrzu kilka- 
dziesiąt "zielononóżek" - kurek niezbyt ,wielkich, lecz nieś 
/łych, dających spory grosz na codzienne potrzeby w domu. 
Z wielkiej gromady kurcząt wnosić było można, że Jagusia 
miała szerokie plany co do hodowli kur, a to na skutek prze- 
czytanych książek, które wykazywały, jak wiele można mi
ć 
dochodu z uOliejętnej 
ospodarki, do jakiej powolt i gorliwie 
sposobiła się Jagusia. 
Z wielką też dumą i miłością spoglądała na swój dobytek, 
obliczając zarazem, ile przyniesie jej zysku i ile pozwoli wv- 
rownać długu w Kasie, który powoli, lecz stale spłacany hył 
już od roku przez zagospodarowanych Dębiszów. 


. 


Jagusia wraz z I )omagałami powracała z targu z mia- 
steczka. Była mocno zmartwiona, bo za koszyk jaj, kilka fun 
tÓw ślicznego masła i sera otrzymała tak mało pieniędzy, że 
nie wystarczyło nawet na połowę tych wydatków, które po- 
stanowiła J.:ałatwi(:. A tak się Cieszyła, tak liczyła, 7C najmnie,i 
tf7Y razy tyle dostanie złotych, a tymczasem! ?... 
Nie rozumiała biedna kobiecma, że praca je.i majątek 
muszą tuczyć J wzbogacać te ni
znośnf' rzesze kupcÓw-pośr.e- 
dników, od któr\"ch roI się każdy targ; oni to kupując za t/ez- 
ct'1l os:' takIch, jak Jagusia, sprzeoają potem z ogromnym .zy 
skiem do wielkich miast i zagranicę. Bogacą się rok rocznic 
w miIjony, ubożąc natomiast wytwórcze wsie i zagrod
' swoią 
przewrotną kalk
lacją. 
W S7YSCY Jechali w mIlczeniu, bo .lgryzata gnębiła ich 
dusze Domagałoh nic powiodło się kupnu maszyny rolniczej,
>>>
167 


. 
bo cena Jej przenosiła ich zdolność płatniczą. WIęC zadumali 
SIę nad trudnościami, Jakie stąd wynikną. 
Z L.adumy tej wyrwał ich turkot wozu pędzącego z całej 
mocy. Chude, okryte pianą szkapy gnały co sił wśród tuman6w 
;kurzu; woźnica: Maciej Bąk, stał na wozie, smagając batem 
bierlne 7męczone konisk-ł - i śpiewał pT7epitem głosem: 
;.Koniki kaleki, wózeczek ladaco - 
Napilby się Maciuś, ale nie ma za co!" 
Na widok Domagały zwolnił tempa i uchylił czapki 
przed starcem. W Wojciechu własna zgryzota zmieszała się 
z oburzeniem na pijaka. więc ze zgrozą począł chwiać głową. 
mówiąc surowo: 
- Tacy to właśnie przynoszą nieszczęscle naszym wios- 
kom, każdy grosz tJ;wonią na wódkę, każdy dzień poświęcają 
karczmie! To też szynkarze tuczą się. w majątki obrastają. 
zaś tacy. jak Bąk. chudną i powoli schodzą na nędzarzy. 
Jagusia złożyła nabożnie f(
ce: 
- Mój Boże! - westchnęła - ile to majątku zostawił 
stary Tomasz Bąk swojemu jedynakowi! A to i we dworze 
nie było ładniejszych koni, zaś dziś!? Żona od zmartwienia 
dochodzi na suchoty. a tu Maciuś pije. ostatnie zboże sprze- 
c1aje po jarmarkach, a wódki nie popuszcza od siebie. Dzieci 
to już pewnie pójdą po żebrach... - A pójdą, odparł Doma- 
gała. ho za Tok. dwa. to i z chałup
' szynkarz go wyrzuci. 

1ało to długu narobił u KTiegcra? Szynkarz, stary łotr, teraz 
ino uśrnit'cha si
 a schlt'bia: panie Macieju - aboście to nie 
gosporlarz! aho was to nic stać na kieliszek wórlki? Ho! ho! 
"gospodarf."'? my tu wnet zobaczymy, jak karczmarz zamieni 
miód na ocet. tylko od niego ostatni grosz wyciągnie! Pierw- 
szy pójdzie go licytować, pierwszy wypędzi go z chałupy, bo 
ci lur1zit' nip ZIIaj
 żarlnC'j litości, a tylko własny interes mają 
na oku! Ak chłop głupi. daje Się otumanić i wierzy szynka- 
rzowi bodaj więcej niż najżyczliwszemu sąsiadowi. To tel 
trudno dziwić się, że zło l bieda, które od wieków prawie za- 
mieszkały po wsiach - opuścić ich nie chcą. - O tern trudno 
myśleć. jak i o tern, by kto ranę zagoił, wprzód nie wyjąwszj. 
z{'ń kolca.. 


--
>>>
- 
I 


168 


Jag'usia ośmielila się wtrącić: 
- A czen.1U to Wojciechu nie powiecie tego ludziom do. 
oczu? Naród jest głupi, jednak pf7.ecież posłucha chętnie. gdy 
mu ktoś dobrze radzi! 


. 


Wojciech uśmiechnął się gorzko: 
- Jeszcze ty Jaguś nie znasz ludzi! Im kto głupszy, 
tern trudniej mu Coś wytłumaczyć; uparty on będzie i nieufny. 
że niewiadomo. z ktÓrego kOlka z nim zacz,!ć, by go I'rzt.'konać 
i do dobrego pociągnąć... Mało to człowiek napracował się, na- 
tłumaczył, kiedy był młodszy? Jeden 'usłuchał - dziesfęciu 
wyśmiało się. to i ochota potCITI orleszła! 
- Ale teraz to przecież już trochę lepiej we wsi? - 
nieśmiało zapytała Jagusia. 
- Lepiej. ho ludzie wzięli się w 'kupę i razem myślą 
o wszystkiem. Mądry hył to krok, że na samym początku za- 
łożono Kas\: Stefczyka; ludziska zohaczyli pieniądze. to i gar- 
nąć się zaczęli. .bo wszystkim trzeba hyło pomocy. To też 
mam nadzieję. że teraz łatwit'j i dalsza oświata znajdzie drogę 
do wsi. Niechby tylko na pocz'!tc
 znalazło się kilku mądrzej- 
szy
h, możebv powoli wszyscy poszli za nimi? 
Zamyślił się starzf'c. Lecz już i wieś była blisko. Jagusia 
pOd;iękowała Domagałom za przewiezienie i zwolna odeszła 
I ku domowi. Ale wracała smutna I dziwnie zatroskana. 


III. 


Dla Ignacego Dębisza pobyt w Ameryce me minął bez 
dalszych dobrych następstw. 
Nauczył się tam polegać na wlasnej pracy i zarazcm ce- 
nić rÓwnież doświadczenie i mądrość drugIch. I 
\\' wielkich fabrykach. w których pracował. wprowadza- 
no niemal co kilka miesięcy jakieś ulepszenia I zmiany. ktfJre. 
podnosiły wydajność pracy i równocześnie zwalniałv ludzkie 
ręce od nadmiernego trudu. 
Dębisz patrzył na wszystko okiem rOZllmnel1l i cieka- 
wem. w wolnych od pracy chwilach biegI zaś duszą i sercem 
do swej ukochanej. rodzimej wioski.
>>>
169 


Już wówczas przychodziło mu do głowy, że ludzie Wh
J- 
scy za mało myślą o tern co dzieje się na wielkim świecie. 
Praca codziena pożera ich w zupełności, - choć w tem nie ma 
zła, gdy
 rozumna praca podnosi wartość człowieka,. - lecz 
trzeba przecież, aby ta praca była naprawdę mądrą i umie. 
jętną, - tego zaś nic mógł dopatrzeć się w ojczystej wsi. 
Głównym tu błędem było, że niemal każdy gospodarz w swej 
pracy na roli spoglądał na przykłady swych ojców i dziadków 
i było mu zgoła ohoJl,'tn('m, cu tam nowego, lepszego wyprak- 
tykowali inni na roli, czy w ogrodzie. A przecież tvmczasem 
;wiat szedł naprzi)(1. wysiłki Jego były o;kierowane ku coraz 
nowym odkryciom. ulepszeniom, coraz nowym zdobyczom 
nauki. 
Pradziadowie krzcsali jcszcze ogicń z kamienia, dzisiejsi 
zaś ludzie noszą "utajony" ogier-ł w pudełk
h z zapałkami, - 
dawniej czas liczono według 
łorlca i gwiaz(I, natomiast dziś 
niemal każda chata ma zegar, ktÓry dokładnie wskazuje por
 
dnia i nocy: 
I tak we wszystkiem. Nic ma jerlnej dzied7.in
, na któ- 
rej nie hyłoby z biegiem czasu zmian na lepsze: tak teL i roi. 
nikowi zapewnrono ułatwienia \V jego crężkiej pracy na roli, 
w dobywaniu z zitmi coraz \Vi
cej i coraz hogatszych plunów
 
Ale kto miał nauczyć tych bi{
dnych ludzi, jak sohie 
radzić. jak przem ienit' trud na zagonie \\' radosn;,. ochoczą 
pracę? - Kto miał im wskazać nowe drogi, kto pokif'rować 
ich ręką prowarlzącą pług i rzucającą ziarno? 
Dębisz nieraz mozolił na,l tcm głowę, powróciwszy zaś 
z /.a mOGZa ,lo rodzinnej wioski i objąwszy sam gospodarstwo, 
myślał nad tem Jeszcze więcej. Lecz rarly znikąd znaleźć nie 
umiał. 
Zycie nauczyło go jednak tego jerlrwgo, że cokolwiek 
było za tru
ne dla pojedyrlczl'g'o człowieka, - stawało się lat- 
wem. gdy gromada wzięła się do tego. 
To też na jednem z zehrań Kasy Stefczyka - po wyczer- 
paniu spraw bieżących - wstał Dębisz i przemówił: 
"Kochani gospodarze! Jesteśmy tu po to, by radzić nad 
polepszeniem doli każdego z .nas i przez to całej wsi. I - Bogu
>>>
170 


Najwyższemu dzięki - trud nasz nie jest daremny. Co śp. 
Franciszek Stefczyk wymyślił w swej zacnej głowie - i nam 
podał, to, jak światło słońca ogarnia nasze wioski - coraz da- 
lej i dalej, - wszędzie stwarzając siłę, na której polski chłop 
z ufnością oprzeć się może. Inne kraje mają pewnie inne spo- 
soby, może nawet podobne, lecz I my dawną ciemnotę z chat 
wypędzamy i ł;!cz
rmy się ku wspólnemu dohTl1. Pr7ykładiw 
nam dużo nie trzeba. W sz}"scy palmętaci'e, jak przed kilkoma 
laty nędzarzem wYJechałt'm do Ameryki, zas po 2-ch latach 
wróciwszy do wsi, zastałem JUŻ własną chat
, -- niemal cudo- 
wnie, przez pomoc Kasy Stefczyka pozyskaną.' '\Ar szyscy pa' 
trzyliśmy na straszne nit'szczęścit' Michała Kołodzieja, kiedy 
to od pożaru zginęła mu krowa i poszedł z dymem dom wra7 
ze stajnią. A oto już nowa chata stOI pod dachem i karmiciel- 
ka-krowa ryczy n.1 oborze. Kto pomógł, kto poratował i bit'- 
dnemu chłopu przyszedł zaraz z pomocą? Znowu Kasa Stef 
czyka. - I takich przykładów mógłbym więcej wyliczyć. lecz 
znacie je wszyscy, WIęC przypominać nie trzeba. 
Jednak nie w samym pieniądzu leży pomyślność chłopa. 
To iest, - że tak powiC"m - dach, zaś nam trzC"baby jeszcze 
pomyśleć o fundamentach. o ścianach. Bt./. fundamentów du 
dachu nie rlojdziem y, bez rozu JIln"go u pra wiania roli. b
z 
uświadomienia gosporlarczt'go będziem
' zawsze ciemnym na- 
rodem, ktÓry h
'dzie borykał się z biedą i niedostatkiem. 
('7\' więc - pytam się was - kochani sąsiedzi. niC" po- 
trafimy stworzyć tu w naszej wsi takiego zrzeszenia, ktÓrebv 
kr/.ewiło oświatę rolniczą? Czytamy w gazetkach, że w in- 
nych gminach są takie zrzeszenia i zwą się Kółkami Rolnicze- 
mi. Czy i li nas nil' można założyć takit'go kółka? Czy mam} 
zostawać w t
'k za innymi, którzy garną się do wiedzy i tę 
nową. wolną Ojczyznę budują silnit' od samych podstaw? 
I Gwar uczynił się w izbie.' \V tem po
stał ks. proboszcz 
mocn'fm głosem przemówił: 
- Od dawna czekałem na takie słowa, na ,wołanie was - 
braci o światło, o pomoc w mądrej pracy i w racjonalnej upra- 
\\ ie roli. Jestem szczęśliwy, że dzisiaj je słyszę. Myślałem
>>>
171 


często nad waszą biedą, lecz milczałem. widząc. że nawet 
mnie nie zrozumiecie, gdyż sami nie odczuwacie waszej ciem- 
noty i waszej bezradności; nziś jednak wobec tego wołania. 
staję przed wami - - ja starzec nad grobem i proszę: otwórz- 
cie oczy i .spojrz.' jcie w szerszy świat, potem zaś porÓwna.jcie 
z nim to. co jest u nas! Czy was nit' przerazi '}llsza nęnz:! 
i nasze osamotnienie 'W tej nędzy? Cah świat rolniczy łączy 
się, zrzesza, pracując wspólnie nad podniesieniem nietylk.J 
swego (lobrobytu. lecz i oświaty. bo rozumiecil" że z głupim 
nikt nie bęrlzie radził o poważnych i mądrnh sprawach! 
A u nas na 30-to mil.jonowe państwo. skłana.jące się 
prawie z 2/" części rolnikÓw, jest zaled Wil' 200.000 zrzeszonych 
rolników, co "' ygląda tak. że na 100 chłopów ciemnych, nic- 
uświa,lomionych przypada dopiero jeden, który myśli o ra- 
tunku dla swej zagrody. Zaś pomoc i ratunek może przyjś.: 
tylko tam. grizie lud7ie połączą si
 i wspólnie pracować hr;dą 
nan własnem dohrem. Dlatego też - powtarzam - szczęśli- 
\ 
wy jestem. że i w naszej wsi budzą się już jednostki. które 
zdają sobie 'prawę z własnej nędzy i wyciągają ręce po świa- 
tło 7 góry. Ale takich Dębiszf,w musi hyć więcej! -- mu"j 
cała wieś skupić się pod jenn,\"m sztandarem! - wówczas po. 
ziom 'Oś" iat,\. moralności i nohrnbytu podniesie się wysoko 
i staniem,\" .,ię równi inn.
.m krajom. w których już dawno za 
pomniano o takiej nęd7Y. jaka jeszcze .jest u nas: Chcecie przy. 
kładów? Malellkie państwo -1 Dania - kry.je u siebie nie 
słychane bogactwo. Tam jednak ludzie są światli. umiej,! pra 
cować. umie.ią wyciągac korz,\.ści z ka7r1ej pięrlzi ziemi. Tam 
trzy kur,\" nają rocznic więcej nochodu, niż u nas krowa, zaś 
rJochód 7 mleka i masła stanowi olbrzvmi majątek lurlności. 
AlI" tf'Ż tam rozumieją co znaczy rasa u kur i u byrlła. pozatern 
urnif'.ią je chować. orJ7vwiać i umieją spieniężać. 
\\- Danji Q(lhywa się srn
edaż produktów rolnych i go- 
Sporlarczych przez zrzeszenia. czyli współd7ielnie; u nas ka7ny 
chłop i każoa gospodyni hanrlluje na własną n;kę f podczas 
g'lr tam rośnie hogactwo kraju. u nas panosz,\" się wsz
d7il" 
nęr:1za. wyzysk. oszustwo i nit'sp
awif'tiliw()ść. 
\V Danji umieją uprawiać glehę. mają wartość S7tuC7.- 
nych lIa WOZÓ,," poza obornikiem; do siewu hiorą wyhnro\\'e' 
......
>>>
112 


.liarno, nie dopuszczają do zachwaszczenia, - u nas zaś każdy 
chłop, byle tylko umiał orać ziemię, jest pewny, że zna już 
w.szystko i jest wzorowym gospodarzem. 
I oto dlaczego u nas jest źle i będzie tak długo, ,Iopóki 
chłop nie nauczy się uznawać swej nieudolnqści rlotychcza- 
sowej, dopokąd nie przestanie lekceważyć zdobyczy wiedzy 
i doświadczenia ostatnich lat i dopóki nie stanie w 
zeregu 
uświadomionych i złączonych razem pracownikÓw. Przedtem 
jednak musi odrzucić precz od siebie głupotł:. zarozumiałość, 
sobkostwo i wszystkie grzechy głó\\ ne, które dotąd żerują na 
organizmie rolnika. Musimy być moralni, bo bez etyki nie ma 
siły i trwałości, musimy być uświadomieni, gdyż bez oświaty 
nie posuniemy się naprzód. W zrzeszeniach, które zamierza- 
my stworzyć u siebie, intert"s jednego jest interesem wszyst- 
kich i odwrotnie. Stąd też i du!"za jednostki i \\ sz\"stkich musi 
być szlachetną i uczciwą." 
Oczy starus.lka-kapłana błyszczały młodzieńczym zapa- 
lem, który udzielał się słuchaczom. Stał on tak przed zebra- 
. nymi, jak wódz, który wskazuje drog"ę do zwycięstwa. To też 
serca zebranvch bił
 mocno, na twarzach malowało ,ię wzru- 

zeme. 


Tak, oni g'o zrozumieli. oni przyznawali mu słuszność 
i gotowi byli uczyni.' wszystko, co wskaże. 
Starzec doceniał ważność tej chwili i nabrawszy sił \V ste- 
..an
 płuca, mówił dalej: 


- Oto z radością widzę dziś, że jesteśmy już na drodze 
l'O poprawy. Jedno dobro, jakie zaprowadziliśmy u siebie, to 
jest Kasa Stefczyka, vociąga za sobą -inne. Już dziś nie wv- 
starcza nam łatwy kredyt, dziś chcemy, by nam własne do.- 
chody przychodziły łatwiej, niż dotychczas. I słusznie, gdy.;: 
ten tylko wart jest zaufania, kto nie cieszy się doraźnym ratun- 
kiem, lecz zawczasu myśli, jak .\a przyszło,ść zabezpieczyć 
ię 
od braków. Teraz musimy pon'łyśleć o lepszej uprawie roii, 
doskonalszych maszynach rolniczych, zarazem zaś o przyswo- 
jeniu sQbie tych korzyści, jakie nauka i doświadczenie lat ubie-
>>>
173 


głych dały rolnikowi. Ahy to wszystko zyskać. musimy r)O- 
łączyć się i utworzyć Kółko rolnicze. które stanie się mózgiem 
wsi i nowym dla nas ogniwem! 
Corące słowa księdza wywołały zapał u obecnych. To 
też w najbliższą niedzielę odbyło się w kancelarji gminnej za- 
łożenie Kółka Rolniczego. 
Przewodniczącym Kc)łka został wybrany Ignacy ))
bis/.: 
dumny hył z zaufania. jakiem go obdarzono. lecz hyła to nu- 
ma szlachetna. któr
' każe pracować gorliwie i bezinteresowni, 
dla rlobra wszystkich. 
JI(Jd
' jego zapał udzielał się innym 
i rozwój pomyśln
 dokonanego zespolenia wsi _b
'ł zape"'nion
 


1\'. 


Nil' obyło się jednak bez chll1ur na tel1l pogodnem niebie 
cichej wioski, która pragnęła pracować. rozwijać się. pomnażal' 
nietylko swój dobrobyt. lecz także podnosić się w oświacie 
i moralności. Znalazły się howiem jednostki. które nie mając 
ochoty, ani siły iść wspólnie z innymi naprzód. pragnęły prz
- 
najmniej pomnożyć 
z(Tegi leniwych i zł('j woli. by zbytnio 
nie razić własncm odosobnieniem. Pierwszym pośród nich hył 
!\faciej Bąk. hulaka. pijaczyna, wierzący tylko w kieliszek 
i karc7marza. który umiał mu schlebiać i giąć się przed nim 
z udaną pokorą. podczas gdy cała wieś lekceważyła sobie stale 
zapiteRo "Maciusia". 
Bąk też gromadził w karczmie koło siehi(' gromadkę po- 
ciohnych jemu nierohów. nicponiów. pijaków i złod7ieji i prze- 
Worlnicz.d im w ..ohradach" przy gorącym współudziale K rie- 
gera. Solą w oku było mu Kółko Rolnicze. grlzif' gromirlzili 
się najlepsi gospodarze wsi, i gdzie oni. jakkolwi('k nikt nit. 
Wyprosiłby ich. ni
 mieliby odwagi pokazać się. A już naj- 
WiększJm wrogiem Macieja Bąka - był w jego własnem mnie- 
maniu Ignacy Dębisz. który z nędzy i tułactwa po cudzych. 
chałupach. dorabiał się zwolna. lec7 gruntownie tak majątku. 
jak i szacunku i znaczenia we WSI. 
Z Dębiszem bowiem działo się naodwrót to co z Maci
- 
jem Bąkiem: jeden stale szedł w górę. drugi zaś na dół! _ 
Bąk rozpoczął swoją gospodarkę na wielu morgach. w now
j 


......
>>>
114 


niemal zagrodzie, w której panował dostatek i dobrobyt, - 
dziś zaś przez pijaństwo, niedbalstwo i lenistwo doszedł do 
takiego poniżenia i ubóstwa. iż dach. pod którym mieszkał. 
już nie należał w całości do niego. Ciążyły na zagrodzie dłuKi. 
zaciągnięte w szynku, do połowy wartości gospodarstwa do- 
chodzące, pozatem zaś Laległości podatkowe, od których na- 
rosłe proce,l1tv zwłoki. jeszcze wicrceJ własność Bąków ob- 
ciążały. 
Przestrzegali 'sąsiedzi nieszczęsnegd .Maciusia, lecz on. 
czy to nie widząc już żadnego dla siebie ratunku. czy też lite 
c.mjąc siły do zerwania ze strasznemi nałog-ami. z uporem 
manjaka szedł ku własnej zg'ubie. ŻOlla dogorp\ ała w chacie, 
zaś kilkoro dzieci, z których naj starsze było kilkunastuletnim 
wyrostkiem, zajmowało się gospodarstwem. co roku mniejszem 
i coraz więcej chylącem się ku ruinie. 
Od czasu załDżenia Kółka Rolniczego, gospodarze mając 
zawsze o czemś ważnem i pilnem radzić, lub też mogąc po- 
,.;łuchać mądrego wykładu o uprawie roli. chowie bydła. tucze- 
lIiu ptactwa domowego i świrl, coraz czc:ściej mijali - rów- 
nież w święta i niedziele - karczmę Kriegerową. dążąc zwartą 
gromadą do kancelarji gminnej, gdzie spędzali pożytecznie 
poważnie godziny, wolne od pracy. 
Korzyść z tej zmiallY już niejeden doorze odczuł na 
sobie, g-rosz zostawał w kieszeni, zaś w głowach. czyniło się 
wraz jaśniej; powoli sami dziwili się sobie, jak- mogli wyżyć 
dotychczas w tej ciemnocie i niewiedzy, podobni muchom. 
które uderzają główkami o szyby zamkniętych okien, nie wi- 
. dząc, że nieco dalej - przez otwarte drzwi mogą Wyjść na 
wolność i ku słońcu! 


Byli dotychczas, jak ślepi i głusi, - dziś zaś zaszła wiel- 
ka i dobra zmiana w twardej ich doli rolnika, który ustawicz- 
lIie musi zwalczać liczne trudności i niepowodzenia. Żaden 
z nich nie czuł się obecnie na własnym zagonie zagubionym 
i samotnym pracownikiem, wszyscy bowiem szli ręka w rękę 
naprzód, pomagając sobie wzajemnie, przewidując przezornie 
straty i niepowodzenia, jakie ich mogły zaskoczyć. 


......
>>>
175 


Jak Kasa Stefczyka ratowała ich materjalnie w każdej 
słusznej potrzebie, tak znów Kółko rolnicze było dla nich ro- 
zumnym nauczycielem. doświadczonym fospodarzem. który 
swoją bra.' rolniczą pouczał i wspomagał w potrzebie. 
To też pola, zasilane odpowiednimi nawozami, potroiły 
swoje plony, bydło we wsi poczynało radować oczy patrzą- 
cych - nietylko rasą i zewnętrznym ładnym wyglądem. lecz 
również - co 00 krów - wydajności4 i wysoką jakością 
mleka. 
Coraz częściej w sadach i ogrodach można było spotkać 
małe pasieki pszczelne. Drogi obsadzono drzewami owocowe- 
mi lub morwą, bo już słyszeli gosporlarze o możności hodowli 
jedwabników. dostarczającej znacznego zarobku i korzyści.. 
Pola błękitniały teraz kwiatem lnu, który zyskiwał należne swe 
miejsce w kobiecem gospodarstwie. 
Zło, które przyniosła z sobą wojna, bo zarzucenie "' y_ 
robu własnego płótna, na korzyść fabrycznej tandety, znikało 
zwolna pod mądrem i niemal ojcowskiem kierownictwem za- 
rządu Kółka Rolniczego. 
Ale. - to nie przekonywało, - owszem rozjudzalo 
w swej nienawiści Bąka i jego zwolenników. Krieger. który 
powoli czuł się we wsi niepotrzebnym, przytakiwał gorliwie 
i lał wódkę hojną ręką. Słyszał on coś już bokiem, że wieś po- 
stanowiła unikać karczmy i nic w niej nie kupować; to dopro. 
wadzało go do rozpaczy, zaś winę przypisy,,'ał tym \\ szvstkim 
..nowym wymysłom", które przychodziły powoli do wsi z szer- 
szego świata i przemieniały ludzi z naiwnycł
 i nieporadnych 
w rozumnych i zaradnych gospodarzy. 
Poił więc wódką swoich przyjaciół i porlmawiał do bun- 
tu, tłumacząc ustawicznie, że chłop winien tylko "swojego" 
tr'zymać się i w niego wierzyć, zaś nie w książki oraz gazetę -- 
i w to, co tam "panowie z miasta.' przywiozą i tem chłopów 
tumanią. A któż chłopu jest więcej "swój" i bardziej życz- 
liwy, jak nie szynkarz. ktÓry żyje z nimi od dziada, pradziada, 
Zna ich wszystkie troskI oraz wszystkie kłopoty, na które prz
- 

iet nie ma lepszego lekarstwa od wódki?! 


......
>>>
176 


Przytakiwali mu pijani towarzysze, a ten i ów. wróciwszy 
do domu, gotów b ł dać SIę pokrajać za karczmarza i jego 
niby słuszne racje. Szerzyło to zamęt wśród ludzi, lecz ż
 
już mądrych i trzeźwych była we wsi spora garść, cichły wnet 
nieporozumienia. 


v. 


Spokojna, pracowita wles przeżyła dwa '" strząśnienia. 
które w bolesny sposób odbiły się w duszach uczciwych gospo- 
darzy. 
Najpierw więc zmarła biedna, schorowana żona Bąka, 
zaklinając na łożu śmiercI swego męża, by zmienił życie, nie 
pogrążał w ost:łtecznej nędzy osierociałych dzieci, by nie cho- 
dził do karcz/llY i przestał pić, by pomyślał o pracy i podźwi- 
gnięciu gospodarstwa. 
R
k, aczkolwiek hulaka i człek słabej woli, wziął sobie 
do serca ostatnie słowa swej zmarłej małżonki i - tak po 
chłopsku zaciąwszy sil,'. ani nie spojrzał na wódkę. Minął ty- 
dzień - dwa. a śpi('wu Maciu!oia nikt nie słyszał we wsi; nie 
pokaz
 ,,'al się ludziom. ho - zupełnie wytrzeźwiawszy - in- 
nem okiem patr/.ał na swoje minionc życie; zakasał 'więc r
- 
kawy do pracy. wyrowmlJąc wed1c sił i możności zaległości 
w gospodarstwie. 
Radowali sil,' sąsiedzI, widząc tak gruntowną zmianl,' 
u człowieka. którego mieli już za straconego, zaś ten i ów 
cichaczem doniÓsł dzieciom to bochenek chleha. to garniec ka- 
szy, to trochę mąki czy omasty. 
Byli również tacy, którzy g'otowi byli pomówić z Bąkiem 
o jego długach i potem szukać dla niego jakiegoś ratunku 
w Kasie Stefczyka. Ale tu zaszła rzecz straszna, która obró- 
eiła w niwecz wszystkie dobre plany . 
Krieger - doprowadzony do wściekłości nawróceniem 
się Bąka - i straciwszy wszelką nadzieję, by przez niego mógł 
dalej szerzyć we wsi zamęt, postanowił zemścić się na "zdra- 
dzieckim przyjacielu!" - Parę razy zniknął ze wsi na cały 
dzień. w ważnych sprawach w powiatowem mieście bawiąc. 
aż zjechał znów niespodzianie, przywożąr ze sobą komornika
>>>
177 


i kilkunastu wierzycieli, którzy mogli mieć bliższe lub dalsze 
pretensje do majątku Bąka. Całe to towarzystwo znalazło się 
nagle w zagrodzie Macieja Bąka - i czyniąc straszny hałas - 
poczęło wynosić rzeczy z chałupy; wyprowadzono także konia 
i ostatnią krowinę. 
Na nicludzki wrzask dzieci, zbiegli się gospodarze, lecz 
stanęli bezradni: Sprawa była jasna: długi Macieja Bąka prze- 
niosł
 już wartość zagrody i inwentarza; wierzyciele przyszli 
po swoje należytości! Komornik był w prawie - i nikt nie 
mógł mu przeszkodzić w urzędowaniu! 
Wieś cała Dsłupiała ze zgrozy! Wnet jednak gospodarze 
porozumieli się z sobą i zarządzili nadzwycz"ajne zebranie za- 
rządu Kółka Rolniczego i Kasy Stefczyka, uprosiwszy poprze- 
dnio komornika, by wstrzymał się do popołudnia z licyta.cją 
domu i inwentarza. 
Blady, jak widmO', Maciej Bąk zdaleka tylko na wszystko 
spojrzawszy, wybiegł z chałupy i z zagrody. 
Jednakże wieś nie mogła już uratować "gospodarza" 
Bąka; chciała tylko nie dopuścić do osiedlenia się żydów 
w śro(lku wsi, w zagrodLie Bą
a. Chciała ugor\zić się z wie- 
rzycielami w ten sposób, by im chaty nie oddawać. Bóg wie- 
dział tylkO', ile w przedstawionych rachunkach było słusznych 
Pt)LYCyj. ile zaś dopisanych przt'Z chytrych karczmarzy wów- 
czas. gdy zapity Bąk podpisywał kwity, nie patrząc i nie rozu- 
miejąc wicIe picni
dzy jest (lłużny. Tego nie mogła już spro- 
sto wat: ani \\ yświetlić żadna moc ludzka. To też nie kuszono 
si
 nawet o tu. Po żywych naradach zgodzono si
 sprzedać ko- 
nit, i krow". h
' ocalić resztę. Dom kupowała gmina na swoją 
własność, płacąc własnym majątkiem resztę długów Bąka, 
który miał pozostać w chacie jeszcze przez rok, zaś następnie, 
gdyhy nie mógł odkupić od gminy swej zagrody, musiałby ją 
opuścić, oddając dom na cele gminy. Wierzono jednak, że do 
roku znajdzie się ratunek i Bąk nie będzie musiał odchodzić 
z ojcowizny. 
Kiedy poczęto szukać Macieja. by go o powzi"tej uchwale 
zawiadomić, z przerażeniem znaleziono go powieszonego na 
pasku w sadzie za stodołą. Od chwili nieszczęsnego kroku mi- 


12 - Pom. KIII. Roln. 


........
>>>
178 


nęła już więcej, niż godzina i ciało biednego człowie
a nale- 
żało już do ziemi, zaś dusza dawno Ddeszła do Boga. Może 
jej też Najwyższy policzył chęć poprawy i tę straszną rozpacz, 
którą niehoszczyk przeżył w ostatniej godzinie życia?! 
Teraz już sprawa zagrody Bąka przedstawiała się zgoła 
inaczej. Nie miał kto w niej rząrlzić, nie było już rąk, które 
mogłyby ją jeszcze powrócić dzieciDm! 
, Podstęp karczmarza, - 
ozpacz, - hańba zabił
 wsz
l- 
ką nadzieję w człowieku, ktÓry mógł uratować się jeszcze! 
Teraz pozostała tylko garstka sierot, które należało 
uchronić od głodowej śmier
i. I tu dobre serce ludu wiejskiego, 
który sam w bieilzie, znajdzie z
wsz; litość dla więksugo 
nędzarza, odniosło zwycięstwo! 
Po załagodzeniu i odprawieniu wierzycieli oraz po 
d- 
jeździe komornika, odbyła się walna narada gospodarzy pod 
dachem nieszczęsnego samobójcy. 
Najmłodszą sierotkę KasIę, hczącą dwa latka, zabra.ła 
Jagusia DębIszowa. Czując porl sercem własne maleństwo, 
litowała się najwięcej nad tą maleńką kruszynką, która już or:! 
kołyski skazaną została na na]straszniejszą dolę bezdomnej si
- 
roty. Może wspomniała własne życie 1 własną nędzę i przy 
obecnym dostatku chciała odwdzięczyć się Niebu litością za 
litość nad sobą! A może chciała wyprosić li Boga błogosła- 
wieństwo nad tern życiem, ktore dopiero zakwitnąć miało w jej' 
chacie, jako naj piękniejszy kwiat i najgłębsze szczęście i'! 
. Ze łzami serdecznego wzruszenia w oczach przygarnęła 
do serca płową głÓwkę Kasieńki I szepnęła,' całując hawf' 
oczęta: 
- Matką ci będę najlepszą. i póki chleba nie braknie 
1V mym domu - i ty sierotko nie zaznasz głodu! 
Dobry przykład znalazł naśladowców; dla wszystkich 
sierot znalazł się dach nad głową i serca, które chciały os'odzi
 
im - sierocą dolę. 
Wojciech Domaga'a, który od początku niósł najszczer- 
szą pomoc nieszczęsnej zagrodzie, wysunął się teraz na czoło 
gr«?marl
' i poważnie przemówi': 


......
>>>
17' 


- Zacni gospodarze! Widzę z największą radością, ie 
nie umarła miłość bliźniego wśród nas i anioł miłosierdzia ni
 
opuścił naszej kochanej wioski. Nie zawsze jednak dobre chęci 
i miłosierdzie mogą wyrówna
 przepaść, jaka padła pomic;pzy 
temi dziećmi a naszem jutrem. Dacie im chleba, to prawda. 
.bo wierzę wam, że dzisiejsza dobra wola nie skończy się za tym 
progiem, co jednak dacie im za rok - za dwa - za dziesięć lat? 
Nikt nie może żądać od was, byście uszczuplali majątku włas- 
nym dzieciom i dawali obcym, nawet tak serdecznie pr7.y
ar- 
niętym, jak owe sieroty! Zostało wprawdzie po Macieju trochę 
gruntu, ten jednak - po spłaceniu długów - gmina wydzier- 
żawi; za czynsz opłacać się będzie szkoł} dla chłopców, a gdy 
dziewczęta doro.ną, grunt ten rozdzieli się między Hanusię 
i Kasię. Chłopcy bez roli prędzej dadzą sobie radę w życiu. 
lecz dziewczęta może będą szczęśliwsze, mając skromny, jed- 
nak własny zagon w rodzinnej wiosce. Dlatego to, bierzecie te 
biedactwa do siebie tylko na pewien czas. Z biegiem lat, jak 
bc:dą rlorastać, będzie je gmina umieszczać w warsztatach pra- 
cy, w których nauczą się tak rzetelnie pracować, by - do- 
szedłszy (lo swoich lat. - nie musiały korzvstac z niczyjej lito- 
ści! Litość słodką jest tytko tym. którzy ją rlają, ale jakże 
gorzką dla tych, którzy muszą z niej korzystać! Najstarszy 
Michałek jest już prawie rlorosłym chłopcem - i dla niego 
musimy obmyślić coś innego. 
Dawno już. w naszej wsi mówi się o potrzebie założenia 
własnej mleczarni, by i nasze żony i gospodynie miały zape- 
wniony własny grosz - i nie musiały marnować mleka i ma- 
sła, sprzedając je na targach za półdarmo pośrednikom, którzy 
,Jopiero potem czerpią z tego prawdziwy zysk do własnych 
kieszeni. Otóż, wobec pozyskania odpowiedniego lokalu, jakim 
po małych przeróbkach będzie tt'n dom, możemy w najbliższym 
czasie przystąpić do założenia mleczarni. O. tern pomówimy 
jeszcze obszernie na zebraniu Kółka Rolniczego. Jednakże do 
prowadzenia mleczarni potrzeba kogoś, ktoby znał się dobru 
na tern, czyli był odpowiednio wyuczony. Poślemy więc Mi- 
chałka do takiego wyszkolenia do szkoły mleczarskiej w Rze- 
szowie - i po roku wróci on do nas odpowiednio wykwaJifi-
>>>
180 


kowany do tej pracy. Tymczasem zaś postaramy się o obcych 
instruktorów, ktÓf/;Y z czasem ustąpią, \'1- miarę wykształcenia 
sił z własnej wioski. I tak, ktoś "nasz" zostanie w naszej gmi- 
nie, bv tu dla nas pracować, a tern samem zapewnić dla siebie 
byt i życie. Zresztą - Bóg łaśkaw - może niejedno z tych 
dzisiaj bezdomnych sierot, znajdzie tu z powrotem własny dom 
i rodzinę! 
Kobiety pocichu westchnęły. zaś mężczyźni przyznali 
zgodnie słuszność słowom Domagały. 
() w na zakończenie dodał: 
- Już to pewnie takie zrządzenie Boże, iż właśnie tu, 
gdzie wszystko padło Jakby w gruzach, zakładamy nowe źró- 
dło dobra dla lurlzi - i że pierwszy krok, który gmina uczy- 
niła por! tym dachem. był C7yneIn miłosierdzia! Dobry to fun- 
dament pod wszelkie poczynania ludzkie! Bóg będzie nam 
błogosławił i może niejerlna nęrlza i hieda znajdzie tu później 
ratunek! 
Powoli rozeszli się rio domów. Biedne sieroty opuszczały 
rodzinną chatę, nie rozumiejąc w maler-łkich swych serdusz- 
kach, że bezpowrotnie zagasła JUŻ najjaśniejsza gwiazda ich 
życia i że cokolwiek spotka ich teraz. będzie to już ich włas- 
ną walką z ŻYCiem, w której nie wyciągnie się pomocne ramię 
ojca lub matki, by odeprzeć cios I wszelkiemu złu najpierw 
nadstawić własne rorlzicielskie piersi! 
\V okół 0PUSZCZQnego domu szumiały żałośnie rlrzewa, 
jakby w każdym liścltl żaliła się dusza bIednego samobójcy, że 
tyle darów życia lekkomyślnie zmarnował, tracąc siły i wiarę 
w. siebie. jak gdyby nie było zawsze drogi do powrotu I na- 
pra wy. 
Ale kto sarn szerlł przez całe życie, ten nie mógł uwie- 
rzyć w ostatniej ciężkiej godzinie, że poza nim stoi jeszczr' 
Gromada. i że u niej można znaleźć siły. które utracił i ufność, 
która zamarła we własnym sercu. 


1'\ ielullzki postł:pl'k szynharza wydał jt'rlnak doun' owo 
ce: oto ci, którzy jeszcze wierzyli w "życzliwqść" karczmarza
>>>
181 


i niechętnie odnosili się do działalnDści Domagały, Dębisza 
i kilku innych światlejszych gospodarzy, przejrzeli - w jak 
wielkim byli błędzie. Cała chytrość i podstęp tej złowrogiej 
rasy, która teruje na ciemnym i hc/!-ilnym organiźmie chłopa, 
wyszła teraz na jaw, i skutki jej okazały się bardzo groźne. 
Oto znalazła się garstka młodszych gospodarzy i wyrost- 
ków, któn:y zaprzysięgli zgubę szynkarzowi. Mówiono o pod- 
paleniu karczmy, o ..połamaniu kości" temu bezecnikowi, przez 
którego polska, katolicka I,rew posda na zatracenie. 
1'0 nocach radzDno tajnie. wymyślano zemstę, i /.Jł;óry 
cieszono się skutkami tejże, a chociaż ci i owi gospodarze 
doradzali umiarkowanie i ostrożność. nie słuchano ich, po cichu 
podejrzewając o zmowę ze szynkarzem. 
I byłoby doszło do nieszczęścia, gdyby wczas nie dowie- 
dział się o tych zamysłach ks. proboszcz, który w niedzielę na 
kazaniu tak przemówił: 
- Moi najmilsi bracia w Chrystusie! Obowiązkiem nas 
chrześcijan jest przebaczac zawsze i miłować nawet tych, któ- 
rzy nas nienawidzą! Czyż zapomnieliście już o słowach pa- 
cierza: "...i odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy 
naszym winowajcom..... - i czyż sądzicie, że wystarczy mówić 
ustami to, czego serce ąie czuje?! Doszła mnie oto wiadomość, 
że wśród was są tacy, którzy w duszach swoich noszą zamiar 
zbrodni! Najmilsi! Nie tą drogą idzie się ku sprawiedliwości, 
która tylko jednak może budDwać, podnosić i wzmacniać fun- 
damenty naszego "Jutra". - Na krzywdzie urasta nowa krzyw- 
da, na krwi - nowa krew! Nie zbit"ra pogody tell, kto sieje 
burzę, i nie ratuje naszego dobra, kto podkłada ogień pod chatę 
sąsiada! Opamiętajcie się najmilsi! Tak, prawdą jest, że stało 
się nieszczęście w naszej wsi, lecz prawdą jest i to, że ten, 
kogo ono dotknęło, długie lata pracował na własną zgubę! Ja 
nie bronię karczmarza, ale nie mogę pochwalić waszego zamia- 
ru zniszczenia go w sposób zły i nieuczciwy! Macie inną dro- 
gę - prostą i tak prawą, że wam nikt z tego powodu nie może 
Uczynić zarzutu: nie pijcie wódki, nie chodźcie do karczmy, 
nie czyńcie tego przybytku czemś dla wsi koniecznem; to bę-
>>>
182 


cJ.zie słuszna kara I me mniej skuteczna! Cała zaś korzyść 
będzie wówczas po waszej stronie! Niechaj rozsądek miarkuie 
wasze czyny, a miłość bliżniego zachowa od okrucieństwa; 
zgubiłoby ono karczmaf7.a, lecz zgubiłoby i wielu 
 was; prze- 
cież bowiem miła wam jest wolność i możność pracy dla swych 
najbliższych! Chcecie się zabezpieczyć od złego na przyszłość? 
dobrze, lecz nie zhrodnią, jlono wspólnym wysiłkil'l1I. zmierza- 
jącym do podniesienia moralności I oświaty we wsi; na tern 
podłożu wyrosną czyny tał.. wielkie. że ogarnie was zdumienie, 
skąd czerpaliście na wszystko siłę i moc! A przyjdzie ona 
z was samych, jeżeli serca wasze połączycie dla jednego celu. 
jdli ramię podeprzecie ramieniem i pod stopy rzucicie skałę 
silnej woli! Wówczas i słabi poczują odwagę i chęć walki ze 
dem I bezsilną niedolą; wówczas staniecie się tak wielcy i nie- 
zwyciężeni, że żaden wróg zewnętrzny nie ośmielI się uderzyć 
na was! Dlatego to proszę was - moi bracia - o(łrzućcie 
precz wasze myśli o zemście i oddajcie się spokojnej pracy. \ 
Wielka miłość stwarza bohaterów, wielka nienawIść - zbro- 
I 
dniarzy; my zaś musimy być bohaterami w wielkim wspólnym 
w.ysiłku, by nasza Ojczyzna była potężną -- tą największą 
pot
ą: Zgody - Miłości I -._- Ofiary z własnych nałogów i na- 
m;ętnośCl.!. W ów czas nie będzie wśród nas nie
zczęśliwych 
samobójców, bezdomnych sierót, głodnych nędzarzy! Dla 
wszystkich znajdzie Się dosyć chleba i dość wiary, by w każ- 
dem nieszczęściu wierzyć w zwycięstwo dobra nad złem! O t
 
wiaxę będę prosił Boga dla was - i wy módlcie się bracia 
o nią! . 
Umilkł... i stała się cudDwna cisza! Jeszcze oczy wzru- 
szonego ludu spoczywały na twarzy swego ukochanego paste- 
rza, a już serca gięły się korme przed Bogiem, szepcąc z cicha 
pacierze... J była w piersiach tcgo ludu czystość dziecka. ktćlfc 
w.ierzy, korzy się I mIłuje, - była potęga uskrzydlonych anio- 
łów, którzy dusze wybrane przed tron Boży zanoszą... 
A hen! z l)('zm iaru pogodnego nieha. sypał się żar sło- 
neczny i jego przesłodfie promienie, jak uśmiech Ojca, spoglą- 
dającego na gromadkę ukochanych dzieci... Była z nimi Jego 
Miłość i Jego święte błogosławiellstwo.
>>>
183 


VI. 
O założeniu mleczarni we wsi mówiło się ciągle, sprawa 
jednak spotykała takie przeszkody, że - doprowadzana niemal 
do końca. - stawała. nagle na martwym punkcie po to, by 7.a 
jakiś czas zaczynać ją od początku. 
Głównie rozbijało się wszystko o nieufność ludzi do rze 
czy "nowych", a przedewszystkiem takich, w których trzeba 
coś postanowić i owo "coś" podpisać, a do podpisywania mają 
juT. ludziska niechęć wrodzoną... 
Poszło więc najpierw oto, że na spisywanie krów nie 
chciały żadną miarą gospodynie pozwolić...: 
- Co mi tam mają obcy do stajni nos wtykać, ile mam 
krów, a ile mleka, - co mam to moje i nikomu nic do tego! 
- Ależ gospodyni, przecież musicie zrozumieć, że jak 
msmy mleczarnię założyć, to musimy wpierw wiedzieć, ile bę- 
d7.ie mleka do przerabiania na masło! Toć takie urządzenie 
mleczarni grube pieniądze kosztuje, więc nie można tego lek- 
komyślnie robić! Zresztą - chcecie mieć dochód z mleka, 
chcecie co miesi.ąc brać swoją "pensję" z mleczarni, musicie 
zgodzić się na to, czego mleczarnia wymaga. Takie jest prawo 
i koniec! 
Kobieciny jednak były nieufne i uparte. Ktoś im tam 
szepnął, że jak raz podpiszą się, to już tak jakby krowy nie 
do nich należały, lecz do mleczarni, - i nie można było ich 
przekonać, że spis - spisem, a własność - własnością. 
- 
ikomu waszych krów nic potr7eha. a za waszt' mle- 
ko dostaniecie zapłatę. Chcecie - dobrze, nie chcecie - nikt 
was zmuszać nic będzie. Chodźcie dalej z masłem do mia
ta 
i proście, żeby je kupili; będziecie mieć tyle, co macie teraz, to 
znaczy biedę z nędzą. Na upór i głupotę nie ma lekarstwa! 
I to właśnie, że ich nie zmuszano, zaczęło powoli kobiety 
przekonywać. 
- Możeby i dobrze było, - jak myślicie kumo? 
Kuma myślała to samo, lecz pierwsza nie chciała przy- 
chwalić; we dwie już jakoś było raźniej. Powoli duża część 

si skłaniała się do zgody; gospodarze, którzy pierwsi zrozu-
>>>
184 


mieli wartość i znaczenie takiej instytucji, bo na posiedzeniach 
Kółka Rolniczego szeroko im to wyjaśniano, radzi byli, żc ko- 
biety dały się nakłonić... 
- Bo to z babami ciężka sprawa - skarżył się jeden 
i drugi. choćbyś sobie człeku płuca wygadał, ona zawsz
 
swoje... wiadomo, rozumu przecie mniej, jak u chłopa, ale upo- 
ru - ho! ho!... 
Jagusia była szczęśliwa. Wiedziała dohrze, ile korzyści 
z mleczarni odniesie, lecz nie rwała się bardzo do przekony- 
wania innych. Miała i ona swój "honor" gospodarski i nie 
chciała, hy wymyślano, że i ona "coś ma h za to, że drugich 
do tych "nowości" ze świata pociąga. Już i tak zawistni i zło- 
śliwi przygadywali, że tam nie bez powodu Dębisz wy!'ługuj
 
się księrlzu i ,.kasie..... "mało to bez nią ma korzyści?!!" 
Nie mogli mu przebaczyć, że będąc nad samą przepaścią, 
nie zatracił się doszczętnie. lecz pomoc znalazł i wyszedł cało 
z wszelkich kłopotów. 
Aby sprawę założenia mleczarni raz wrcszcie skończyć, 
rozpoczął Dębisz z Domagałą chodzić po zagrodach i zapisywać 
ilość krów, mleka oraz nazwiska gospodarzy, którzy zgłaszali 
swój udział w przyszłej mleczarni. 
Nie obeszło się i tu bez nieporozumieiI. Mało która ko. 
bieta podawała prawdziwą ilość mleka: 
- Mój kumie, już ta lepiej niech stoi 5 litrów (a było 
12 litrów), ho może zaraz i podatku przypiszą? 
Nie skutkowały tłumaczenia; gospodynie bały się zezna- 
wać "na piśmie" i niemal ka?da podawała mniejszą ilość 
mleka. 
Magda S.ikorowa wypadła na nich ze złością i zatrzasku- 
jąc drzwi obory, skrzeczała: 
- Cóż to, po "kolendzie" ?, czy z konwisyją? Człekowi 
spokoju nie dajecie? Co mam to mam, a bez waszej mleczarni 
jak żyłam tak i żyć będę! 
- Oj, to' i nie wielka szkoda gospodyni. ho od wa- 
szej krowy może i mleko czarne będzie? już lepiej do mle. 
czarni nie noście!! -- urągał Domagała, po drodze zaś wy- 
jaśniał Dębiszowi:
>>>
185 


- Ale! wstyd babę, bo gnój w stajni i na krowach. Ż
 
niewiadom!;) jakiej maści - to i drzwi przy trzasła : a może też 
żal jej tego latania do miasta z każdą odrobiną masła?.. Zawsze 
po drodze to karczma, to wesoły kumoter się zdarzy... 
Kaśka Clunurzyna zgłosiła znów tyle mleka, że jej chłop 
musiał ją przyprowadzać do porządku: 
- Te! - Kaśka! z mleczarnią, to nie tak, jak 'z żydami 
na przedmieściu!... musisz sobie odliczyć tę wodę. co to zt' stu- 
dni... po drodze... 
Skoczyła na niego z pyskiem, jak wrota: 
Ale! - worla! - widziałeś?.. A za tytuniem, to 
wpół drogi za mną lecisz, a skamlesz: Kasiu - kupżeL.. Ka- 
sieńko! - L'.ll"kaj... hędziesz miał tytuń!!... he - wodę ze 
studni L.. 
Zwiędłe wargi szeptały jeszcze klątwy po cichu. gJy 
Domagała, zaczął ze śmiechem objaśniać: 
- Na nicby się to nie zdało w mleczarni, bo tam płacw 
za ilość tłuszczu w mleku, a nie za wodę, - cygaństwa żadne- 
go nit' może być, bo się nie opłaci, - sami przekonacie się... 
Wyszli. 
- Ta mu teFaz pokaże... szepnął z prześmiechem Ignac. 
- To się mylicie kumie, ona by za nim w ogień wpadła. 
W gęhie silna, ale i jemt: nie \\chodź w drogI;, rękę ma przy- 
ciężką... 
Za nimi w chacie cicho było, znać Kaśka czuła szacu- 
nek przed pięściami męża... 
T tak powoli - chata .la chatą oheszli całą wieś. .Biegły 
za nimi i klęcia i kpinki, lecz te nie bardzo brali do serca: 
- Nit'ma się czego mądrego od głupich spodziewać, - 
machał lekceważąco ręką Domagała - dziś naśmiewają sit;, 
zaś za jaki rok ładnie będą prosić, żeby ich puścić do wspól- 
nego żłobu... Niby to chytry naród, a prostego interesu nie 
może zrozumieć! 
Skoro spora część wsi oświadczyła się za mleczarnią, za- 
rząd Kółka Rolniczego napisai do Związku Rewizyjnego Spół- 
dzielni Rolniczych, abl przysłał delegata, któryby przeprowa- 
dził założenie mleczarni.
>>>
lH6 


W najbliższą niedzielę ks. proboszcz zapDwiedział z am- 
oony o miejscu i godzinie zebrallia. Osobno rozes;ano kartki 
:ż Kółka Rolnicżego, tak że cała wieś była d'okładnie o wszyst- 
kiem powiadomiona. 
Zebranie miało odbyć się w urzędzie gminnym; takie jed- 
nak ze
zły się tłumy narodu, że postanowiono radzić pod gołem 
niebem. 
Nie znaczyło to wcale, by się nagle cała wieś przekonała 
do mleczarni, nie; przyszli tu jednak w wielkiej liczbie i oporni, 
którzy chcieli posłyszeć, co też to "za cuda" będą o tej mle. 
czarni ludziom opowiadać i czem Ich "tumanić". 
Wrogów howiem miała ta placówka postępu bardzo 'fie- 
lu, a o ich dzisiejszej zaczepności i eńergji mogła była szyn- 
kownia Kriegera dużo powiedzieć... Odbyli oni swoją cichą 
naradę, pod przcwodnictwem pcłnej hutelki ... i teraz hłyszczały 
im oczy to szyderstwcm. to gorącJ'ką alkoholową... Nikt jednak 

if' zwracał na Olch uwagi. 
Owszem, zrobiono wszystkim miejsca i w ogólnej cieka- 
wości oczekiwano przybycia delegata ZWiązku. 
- Idą! idą! - zauważył ktoś i wskazał ręką w stronę 
zbliżających się członków zarządu Kółka Rolniczego z delega- 
tern Związku. 
Dębisz, jako prezes Kółka Rolniczcgo, wszedł na pod- 
wyższenie, ustawionI' pod ścianą kancelarji gminnej: gwar 
wzmógł się jak na jarmarku, do tego stopnia, że Dębisz słowa 
nie mągł przemówić. Dopiero ks. proboEzcz donDśnym głosem 
nakazał- spokój! Dębisz słowami: "Niech będzie pochwalony 
Jezus Chrystus" - rozpoczął zebranie i wezwał obecnych do 
wyboru przewodniczącego. 
Jedni zgłaszali starego Oomagałę, inni Kubę Łatasa. 
- Kto za Domagałą. nicch podmesie jedną rękę do góry! 
wołał Dębisz. 
W jednej chwili las rąk sterczał ku niebu. 
- Nie chcemy! - wołali inni, ale to nie pomogło, więk- 
szość zadecydowała i Domagała zajął rpiejsce za stołem, na 
podwyższeniu, jako przewodniczący zebrania.
>>>
187 


Domagała, podziękowawszy za wybór, wezwał ob
cnych, 
aby zachowali się na dzisiejszem zebraniu tak, jak na pou,
 
dnych ludzi przystało. Każdemu, kto będzie chciał mówić. 
udzieli głosu, Jednak nie pozwoli innym przerywać mówcom, 
w szczególności zas delegatowi Związku. Na sekretarza zebra- 
nia zaprosił Domagała dzielnt'go kierownika szkoły pDwszech- 
nej p. Jana Kuca, zaś na gospodarzy zebrania, wezwał czte- 
rech najsilniejszych członków Kółka Rolniczego. Tak zabez- 
pieczywszy się na "wszelki wypadek", udzIelił głosu p. dele- 
gatowi Związku R
wizyjnego. 
Pan delegat w prostych a jasnych słowach tłumaczył 
zgromadzonym, ile dohrych stron posiada własna we wsi ml
- 
czarnia. Po pozostawieniu dla siebie pewnej ilości mleka świe- 
iego, resztę sprzedaje si
 mleczarni. Tą znaczy, sprzedaje si
 
tłuszcz, odciągany natychmiast przez tak zwane "wirówki", 
a pozostałe chude mleko zwraca się gosposi, i ta może go obró- 
cić na tuczenie świń czy do innego domoweg"o użytku. 
Tak więc za tłuszcz, ktÓry mleko 7awiera w sobie, otrzy- 
mują one zapłatę, a z drugiej strony dobrze tuczona trzoda 
chlewna przynosi ogromne zyski. Poza tern odpada cały kło- 
pot z domowym wyrobem masła. lęk o dobre pozbycie się to. 
waru, stratę czasu na bieganie do miasta i wiele podobnych 
trosk. 
Ponadto, co jest rzeczą ogromnej wagi, gosposie z ilości 
zbieranego tłuszczu przekonać się mogą o wartości mlecznej 
swoich krów. Bo jedna krowa daje mleko tłuste, druga mniej 
tłuste, a nawet od tej samej krowy, jeżeli ją będziemy dobrze 
żywić i troskliwie pielęgnować, będziemy mieć mleko tłuste, 
jeżeli zaś żywić ją będziemy samą słomą, jeżeli będzie w za- 
niedbaniu, to i mleko będzie liche. 
Krowy dobrze żywione dają mleko zawierające 3-4% 
tłuszczu. Może się zdarzyć, że 2 gospodarzy dostarczy w mie- 
siącu po 300 litr. mleka; jednemu mleczarnia wypłaci za tłuszcz 
60 zł., drugiemu tylko ..J.O zł. Skądże taka różnica? Bo jeden 
dostarczał mleko tłuste 3,5 %, drugi zaś albo mleko miał chud- 
sze, albo dolewał do niego wody, wskutek czego przybywało 
mleka w litrach. ale tłuszcz się nie zwiększał. Mleczarnia. ba-
>>>
188 


dając codziennie mleko każdego gospodarza, zapisuje zawar- 
tość, czyli procentowość tłuszczu i nie da się oszukać przy 
wypłacie. 
Wypłata za mleko następuje przeważnie raz w miesiącu; 
to po(':wala g-osposi pohrać odrazu większą sumę, którą po- 
ważniej zużytkować może, czy to na domowe potrzeby, czy 
też odkłarlając ją do Kasy Stefczyka. 
Pozatem gosposie dobrze wiedzą, że ceny za masło wy- 
rabiane domowym sposobem są zawsze niższe, bo masło nigdy 
nie jest tak pełno-tłuste, jak z mleczarni. Jego czystość zależy 
także Dd porządku, jaki panuje w kuchni, a wszystko to wpły- 
wa ujemnie na cenę przy sprzedaży masła na targu. 
A przypomnijmy jeszcze, ile tłuszczu zostaje w maślalJ- 
foe, na czem gosposie, tracą, ile to nieraz kłopotu, gdy przy 
zmianie paszy, 'ub w czasie letniego gorąca, lub zimą, mas
o 
nie chce się zrobić?! Przy mleczarni wszystko to odpada. 
Mleczarnie mogą być ręczne lub parowe. Parowe wpraw- 
dzie lepiej się opłacają, ale można je zakładać tylko tam, gdzie 
jest zapewniona większa ilość mleka, dlatego tu gospodarze 
musieliby si
 zadowolnić narazie mleczarnią ręczną. 
. Urządzenie mleczarni ręcznej wynosi DkołD 7.000 zł., nie 
licząc adaptacji Ludynku i budowy lodowni. Urządzenie mIe- 
czami parowej kosztuje 60'.000 zł. wraz z murowanym bu- 
dynkiem. 
W kosztach założenia każdej mleczarni przychodzi z po- 
mocą Rząd w ten sposób, że na al. kosztów budowy mleczarni 
daje dogodną pożyczkę na 6% spłacalną w 10 latach. Resztę, 
a więc 11. pokrywają członkowie mleczarni, to zn. ci rolnicy, 
którzy Lędą z niej korzystać: wypłata następu je jako udział 
od krów, uchwalDny w odpowiedniej wysokDści. a więc np. 
30 zł. od r krowy, 60 od dwu, 90 od trzech i t. d. W razie wy- 
stąpienia członka ze spółdzielni, otrzymuje on pieniądu z po- 
wrotem, a więc w każdym wypadku pieniądze te pozosta.ią 
jego własnością. 
Delegat Związku mówił jeszcze bardzo szczegółowo 
o urządzeniach mleczarni, o obowiązkach i prawach członków, 
o dDchodach ogólnych mleczarni, dywidendzie i t. d. W szyst-
>>>
189 


kiego teg-o słuchali zebrani bardzO' uważnie. Gdy on skoń- 
czył, zabrał głos kierownik szkoły p. Jan Kuc, doświadczony 
org-anizator wielu pożytecznych placówek dla ludu. Jego sło- 
wa znajdywały zawsze og-ólny posłuch, bo wieś ceniła i ko- 
chała swego kierownika, znajdując zarówno u niego, jak i ks. 
proboszcza zawsze dobrą poraoę, jak i trzeźwy sąd o wszyst- 
kiem. 
- Kochani gosporlarze - kończył p. Kuc swoje prze- 
mówienie, radzę wam przystąpić dO' spółdzielni mleczarskiej, 
a radzę serdecznie i z własnego doświadczenia! Zanim przy- 
szerlłe11l do was, byłem kierownikiem szkoły we wsi, podobni
 
jak nasza, niezbyt zamożnej. Ale ludzie byli chętni, rozumni 
i mleczarnię zaJożyli. Czy wiecie jakie były skutki? Gosposi
 
zbierały grosz do kieszeni, dbając teraz gorliwie o stan swoich 
krów i jakość mleka, którego zbyt korz} stny miały zapcwnio- 
ny. To pociągnęło za sobą wymianę lichych krów na mleczne, 
tak że krowa dająca rocznie 2.500 litr. mleka nie była tam rzad- 
kością. Mając zaś bydło okazałe i piękne, z konieczności po- 
pra
iano im paszę, żywiono lepiej, wskutek tego przy sprze. 
daży na rzeź otrzymywali lepsze ceny tak za przychowek. jak 
i za krowy. Przy należyte m odżywianiu poprawił się i nawóz, 
wskutek czeg-o i pola lepiej rodziły. Mleko chude dało środki 
do tuczenia świń na wielką skalę, a już sami wiecie, ile z tego 
można czerpać dochodu, jeśli się hodowlę trzody chlewnej 
racjonalnie prowadzi. 
- Po paru latach z biednej wsi nie pozostało ni śladu! 
W szęcłzie kwitł dostatek, a domy murowane, czyste i w naj- 
lepszym stanie radowały oczy i bodaj, że były powodem za- 
zdrości sąsiednich, biedniejszych wiosek! Dlatego twierdz
 
jeszcze raz: mleczarnia u nas powstać musi, bo nam jest ko- 
lD.ieczna! 
Słowa kierownika szkoły wywołały ogólny zapał. W gro- 
madzie słychać byłO' słowa przychylne i okrzyki życzliwe. Ci, 
którzy chcieli opDnować, .wnet zamilkli, bo ich nikt nie słu- 
chał. Zresztą i wśród tych znaleźli się obecnie zwolennicy 
mleczarni. 
Zarządzone głosowanie dało świetny wynik: tylko ma- 
leńka g-arstka upierała .się przy swych zacofanych żądaniach
>>>
19 » 


Z pośród nich połowa protestowała przez pamlC
c wypitego na 
ten cel alkoholu, druga zaś nie posiadała zgoła żadnych krów, 
więc i sprawa mleczarni była im obojętną. ale kazano im wo- 
lać: "nie", więc wołali! Nikt jednak nie zwracał na nich uwagi, 
więc tet wymknęli się rychło, by u Kriegera w szynku obl
- 
wać swój fatalny pogrom. 
Na zebraniu nastąpiło teraz podpisywanie deklaracyj 
j wpłacanie udziałów, PQczem już założycielskie zebranie 
Spółdzielni mleczarskiej poszło składnie i szybko. , 
Przewodniczącym Rady Nadzorczej wybrano Wojciecha 
Domagał", zaś do Zarządu wszedł kierownik szkoły p- Jałt 
Kuc, Fr. Kużałkowski i Michał Chmura. 
W dwa miesiące później nastąpiło uroczyste poświęc
nie 
mleczarni. Ku wielkiej radości i dumie całej niemal wioski, 
mleczarnia poszła w ruch. 


I o to nowa placówka pracy stanęła dla gromady otwo- 
rem. A czuli, że to jest jeno próg. za któr)'m czeka ich nowe 
. 
uświadomienie, nowa łączność, zwalczanie nędzy i dźwiganie 
się wzwyż. To też szli chętnie, ufnie patrząc w n OWił'. slo-. 
neczną przyszłość. 
A cichy Anioł-Stróż polskich chat rozpostarł nad wsią 
swe jasne skrzydła i przelatując nad zagrodami. rzucal dobry, 
matczyny uśmiech spracowanym zagrodom: 
"BłogosławieIistwo ludziom dobrej woli!" 


N a wsi. 
- Wojtek, jak to jest z telegrafom. że jak na jednym końcu 
śturko, to na drugim godo? 
- Tak samo, jak psu na ogon z tyłu nadepniesz. to z pr
u 
scekol 


W sądzie. 
Sędzia: - Mateuszu oskarżeni jesteście o potwarz. - C:6Y !'iię 
przyznajecie do winy? 
Mateusz: - Wielmożny sędzio to wcale nic bylo po twarzy. bo 
ja Michała nie po twar
y. ale po łbie kłonicą zamalował, a że to bylo 
w stodole, bez świadków. więc się do winy nie przyznaję. 


... 


..ar..
>>>
191 


SI. M. 


Rejestrowy zastaw rolniczy. 
Pomyślny rozwój produkoji roJnej z.ależny Jest 
w wielkim stopniu od należytegO' rozwiązania problemu 
kredytowegO'. 'f.o też org'anizacje rolnicze problem ten 
wysuwały od dawna lIlia pierwsze miej'Sice i rozwiąZlania 
jego od samego paczątku ruiepodległości Polski się dO'::: 
m.aJg,ały. RDlnictW'o potf"zebuje kredytu dlugotermin(Y- 
wegD, przystDsowanego dO' długiego Dkresu czasu obl'100tu 
kapitału a Z'atem I1Ia .okres conajmniej jednego t"oku, od 
jednegO' sprZlęjtu da następnego. Zwykly Ikredyt wekslD::: 
wy 3.miesięczny dla rolnictwa jest zupełnje niedo
odny. 
Czasy przedwojenne, gdzie mO'żna bylD uzyskać stosun. 
)WIWO łatwo za ,ruiskiem oprocentowlalf1Jiem dogadny kre. 
dyt hipoteczny nie rychło się wrócą. Przeto Dl'1
anizacje 
rolnicze Z1abiegały Dd dłuższego czasu D taką formę krc
 
dytu dłuiJej tenninowego, który by zapewnił rolnictwu 
normalny dopływ k8Jpabłu I1IiezbędnegD do prowadzenia 
warsztatu rol l I1lego a ca najważnJiejsze umożliwial mu 
przetrzymanie ZlboŻia pl'lzez Dkrels roku gospodarczego 
a me WYZlbyw:anie go Jsaę, jak tO' się dzieje dbecII1rie, nJaJł:yc& 
miast' pa żniIW1ach, kiedy ceny są zwykle naj niższe, a za::: 
potrzehowanie gatówki na sf'inaJnlsowan:ie zbiorów (robo::: 
ci
I1IaJ, zakup ziarna siewnega itd.) naj silniej sze. 
Za taką formę kredytu jakO' najodpowiedndejszą 
dl-a wyma.gań rolnictw8I uznaJn;y został kredyt pod zasrt:alW 
płodów rDlniczyoh. Forma to ni,e nawa., ba proktykorwt8nfl 
na długa przed wojną w Rosj'i, a ogólme sto
wa,n,a rów. 
nież w Stanach ZjedInIOczonych Amery:ki. W spomni-ane 
zabie'gi ,arganimoji rainiczych znalazły wTesz,cie swe 
uTzeczywistnieI1lie w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczy; 
pospDłit.ej z dnia 22 mf:rca 1928 r. Nowe to rozporząd2e. 
me zeZW1atla os,dbom fizycznym ,j pra:W\nym zaSltawiać IIJII'O" 
dUkty :rIOIlnic:łiwa i ,przemy.słu ł"oiln.ego, ,pozostawiając 
jednak przedmioty zastarwu w posiadanau rolnrika. 
Związane z wydaniem 'powyższego razlPOTząd7enia 
nadzieje na uruchomderuie tegO' kr
dytu jU!ż 
 P'O'(zątkiem
>>>
1'12 


bieżącego roku grOispodarcze,go t. j. w okreslie tegDrocz. 
nyoh żniw niestety jednak s,ię nie ziściły. Kredyt ten nie 
został uruchomiony z powodu niewyznacze'nJia Ddipawied.. 
nich kredyt6w na WspDffinJiane cele. DDpieTo w k,o.ńcu li. 
stopada 1928 r. a zatem w terminie już znacznie spóźn
D'" 
nym, po wyzbyciu :snę prZiez roLnlików znacznej części 
Zlbiorów przy ,oboonej nie
Ołfzy\stnej dla rotniOOa konjunk. 
tu.rrze ry.nkDIWClj, PaństJwlOlWY B
nk ROil:nv i Banlk Polski 
upDważn:ione zostały dO' redyskQll1ltowanda weksili, wyda. 
nych 'pod zlabiezpieczen.ie umów zastawDwych. Tak więc 
dopierO' w grudniu 1928 r. kredyt zastawawy wszedł 
w życ.ie nictylka ustaw/olWD ale i faktycznne. 
Wobec tego staje się kDniecznośoią zazI1la,j'Qlffilenie 
SWfd szelrszego agólu rolnictwa z tą nlOwą farmą ,kredytu, 
który na 'tutej's1Zym te'renie !Zupełnie rDJie jeslt znany. 
W jaki sposób mojna uzyskać kredyt pDd z.arsta w 
ziemiolpłodów - otóż pi,erw.sze pytanie. 
Rolnik chcąc otrzymać kredyt zawiera umowę I1Ia 
piiŚmie z odpowiednią upoważnioTlią instytucją kred'Yto. 
wą w formie aktu urzędowego lub prywa.tnego z po. 
świradoZionym 'pncz nDtwjusza lub też przez sąd pod'pi. 
scm. Umowa winna zawierać określenie przedmiotu za,: 
stmwu DTaZ kwatę udzieloną pod za:slt'aw. Umowa na. 
\ st:pnie musi być z,arejestrowan3J w sądzie powiatowym. 
właściwym dla miejsca połarżelnia g,ospodarstwa rolne,go 
w'zlgI. przedsięhLo'r'srt,wa 'PrzemysłDwDąo1nilcze
D, w któ. 
rym znajduje się przedmiot za:sltaiWU. Sąd pDświadcza 
dokonanie wpisu w osobnym r.ejestrze oraz na oryginale 
umowy zas.tawnic.lcj. PrzedmiDt zastawu pozDstaje wrę::: 
ku zastawcy",roInika i to właśnie postanowienie stmnlOiWi 
z:a.sadniczą zmianę w dotychcz.aSDWym ustawDdawstwie 
cywilnem, które znałO' wprawdzie także instytucję zasta. 
wu. jednakowoż wymagała wyzbycia się dłużn.i,ka z p(). 
siadania rzeczy przez .nriega zasta,wione.j. 
Przedmiotem zasławu rolniczegO' mOlgą być praduk. 
ty rolnictwa i przemysłu ralneg'o
 D ile nie stanawią nie. 
ruChomDŚci a zna,jdują się w gospDdar'Sltwie własnem 
, bą.dź dzierżaiW,iJolJlem. W tym ost
ł.nim wy,pa,diku. o ile 


I 
I 
L 


---ł...
>>>
- 


19j 


przedmiot zastawu zna.jduje sit; .na majątku dz'ier'żawi
). 
nym, Zla.stalwoa wiJnńcn uzyslkać zg,odę właściciela. A za. 
tern kredyt będzie mm/ma U'zYlslkać pod 'za
;1UiW lZ\bro!ża w sfer.: 
mie lub ziarnie, ni.ektórych zwierząt domowych, Jak .op... 
SÓIW. koni, przet:W,OIrów przemysłu roLnega, srpirytuJ-u. mącz 
k
. płatków ka.r1oflalll)llch i,td
 Nie mogą być pr:zedmiotem 
zalStawu nieruchomDści, la zatem nietylkO' ;memia aJe rów. 
meż i Ipłody roine związane z nią j'alk In. lP. Zlb:-:;.że na 
pniu. Ił. tO' ze wz-gl::Jdu na zR
Wiaranto.wanie praw Wlierzy. 
c ie.l i hipotecznych. Kredyty udzielają państwowe insty. 
łucJe kredytowe, komunalne kasy os
zędnaści, gminne 
kusy pożyczrkbwo.oszczęd,nościowe, s.półdZlieInic kTedy
 
towe OIraz inne instytucje kredytowe upoważn.iDnc przez 
Mini
stra Skalrrbu. w tern także banki rolnicze, które ta. 
kic poz,wolenia utrzymały wzgI. w przyszłości od Mini. 
steTiSltwa Ska:rbru ot'rzymają. 
Jak są zagwaran1owan.e prawa wierzyciela? Ta'kic 
d3lł.sze pytruruie nasuwa się ozytelnikawi Dłużnik, będą,- 
w posiadaniu przedmiotu zasta,wu, win
en w każdej chwi. 
li dopuśoić wierzyciela dO' badania st.anu przedmictu za. 
-stawniczegO' pod ry
ore:m natychmia.stO'Wej wymagaln.():; 
ści pożyczki. W wypadku, 
dy DSOIba trzcda skieruje 
.egzekucję .do 'przedmi'Oltu zlalsf-alwu, rpr'Dw.adzący e
ze1kucjt; 
DbOlwiązany jest przesłać wicrzycielowi bezzwłocznie za.. 
wiadomienie, a :suma ,olSiąJgJn'iętaz slprz,e,daży p'rzedmiotu 
wiml11la być złożona dO' sądu celem podziału. Z złc'żonej 
w sądzie kWDty w pierwszej mierze będą zasp.Dkojone 
pretensje wierzyciela. Nadt,o ustawa przewiduje 
,urowe 
kary aż dO' roku więzienia., które mo'gą być stosowane na 
wypadek złej wo1i dłużnika.. A zatem wierzyciel m.a nie. 
maI zupełną pe.wność Dtrzymania swej należnośCj i zacho. 
wa'mia c,ałości przedmiotu zastawniczega, gdyż ,plO za 
WspiOIIlillianemi sankcjami karne mi nadto ptzedmiat za. 

ta'wu winien być ubezpieczony. 
Zarejestrowane pmWD Zlalslt:awu może być odstąpio. 
ne innej kllStytucji kredytawej, na podstawie umowy za. 
w,artcj w piśmie przy r6wnoczesnem wręczen.u tej insty. 


13 - Porno Kil'. I?oln.
>>>
194 


tucji ory,g,inału umowy. I tu okazuje się pewien brak 
w ustawie, gdyż ,pominięta Zlolstała zupełnie kwestJa in
 
dosu, ahy w ten .sposóh dokument zastaw'Owy miał uła. 
+wiony obie'g jak n. p. weksel. 
N.Dwe' rozporządzenie. które powyżej w zasadni. 
czych pod81tawach zosta,łD scha.rakteryzo,wane, sąd'zimy,. 
wp,łynie korzystnie na poprawę stosunków kredytowych 
i uzyskanie po'życzek przy stosunkowa niskiej stDpie pro. 
cerutowe,j. Równie,ż można będzie na ,podstawie tej for. 
my kredytu uzyskać kapit.ał
 zagraniczne; jest to jednak 
kwes1tj,a d:a'1szej iPfizyS'złoścL 
Jak się przedstawi,a stosowanie w pra.ktyce wspom. 
uianegD razporządzenia - otóż ostatnie pytan
c. n:l którc 
pO!srt,aramy się w krótkości odpo,wiedzieć. 
W bieżącym roku, jako pierw'SJzym rOiku wp rOlwa. 
dzenia w życie kred) tu zalsrtawo!Wega. postaJ1001wini1o'stos.
 
wać g'O wyłącznie ped zast,aiW żyta, ps.ze:nri'cy .j ję;:zmicnia. 
Zwęża 1:0 o
romi11J:e zakres diZ'irałani,a usta.wy; można jednak 
z faiktem tym IS
ę IP!OJgodzić, jaJkO' ze każdy'początek jes,t 
trudny i należy przy stosowaniu nowe.j zupełnie formy 
kredytowej być OIstrDżnym. Nie da odż.ał.ow.ania jedrm.k 
jest to, że kredyt ;z/astawQlwy z 'Wls'pomniamym ,Qlg'raJlliicz o . 
nym Zlakresem dZliała.nia uruchomicmy zoJSl1:ał dopiero wtem.. 
.CZla.s, gdy połDwa te'goroczn.ych żniw wyszła ju.i. z rąk rol 
I1Iika. 
Trudnośoi jakie powstały pOlcZątkoWD w sąda.ch po. 
wiatowych, które nie otrzymały na czas odpowiednich 
iI1lsltrukcji oraz ksiąg rejestrowych. dzięki interwencji Mi. 
nilsterstwa Skarbu obeonde już pr.awie że w zupełności 
zostały pokonane. Nie udało sit{ natomiast usunąć do: 
tychoZlars dTUgi'e.i tJru'cilnoś'Cli, jla:ka powshb pr.lez to, ;,e 
Państwowy Bank RDlny dyskontuje weksle pDd zastaw 
rolniczy z terminem 6.mi,e
,ięcZl;]:ym, natomi.aBt Bank Pd
 
ski przyjmuje weksle takie n.a czas nde dłuższy jak 3 mie. 

iące. Or,ganiza,cjc kredytowe wobec nieuz,godnienia tej 
roZlbieŹ'ności pomięd,zy BaJnikiem Pdslkim a P,ałlstwóQIwym 
BanIdem RoI.n\ym musiały z koniecznośCi dostosować 
i
. 
do wymag-rń Ranku Polskiego. Należy 
I;ę jednak 
!10'
>>>
19S 


dziewa
, że ju); w prL:ys,złym roku drobne te tarcia w kD
 
Fzystnym dla rolnictwa sensie zostaną załatwione. 
Pa\VIa
niej plfzedst.awia s.ię natomia'st Slplfawa usta;:: 
lema przez BaJmk Pals,ki norm udziela'nia pDżyczki. P u::: f 
życzki bowiem obecnie udzielane są w z:ależnDści od tego, . 
czy zboże zalstawione znajduje s,ię na śp-ichlerzu jaJkO' 
zjarI1iO, czy złożone jest w stertach. przyczem w pierw. 
szym wY1padku pożyc
ka wynosi 50% aszaCDWanej W.lr. 
toŚici zbDża. w ,drugim halś je-dYlillic 25 q
. Taki s.polSób sto
 
sowaJn.ia kredytu ścieśnia ramy teg,oż prawie do zera. Nie 
ma bowiem rolnika, który mógłby wY!TIłócić c'ałą lub zna. 
czną część krescencji bezpc'średnio pa żniwach. Jest ta 
zupełnie niemożliwe ze wz.ględu na ł"ozkład pracy w roI. 
n.ictwie, gdyż bezpaśrednio pa żniw,a'ch mastępuje z,biór 
ukopio'wy,ch, a Isrt:a1f'czy zaledwie cz,asu na wymłbcenie ilo. 
ści ziarna potrzebneg-o na bieżące potrzeby (Drdynarje. 
pasze, ziarniC' siewn.e). Najodpowiedrri,ejszy czas dO' 
młócik jest z.ima, 
dy roboty w .polu z kon:ieclzności SlpO. 
czywają. Zresztą ziarnO' w !łlomie znacznie łatwiej 
i z mni,ejszemi stratami można przechawać, pominąW1szy 
już tO'. Je większe gospodarstwa n.awet nie pOIsiadają ode: 
powi.ed?rich śpkhlerzy. Z udzielaniem po,życz'ld połączo
 
ne są pewne kDszty. jak aszacowa,nde planów na miejscu. 
opłaty itd. Przy udzielaniu pDżyczki jedynie do wYSIO,kD. 
ści 25 %. !kredyt z'als1twwrOwy z.n.ac.z1nie Soi€;; .poodraŻ1a. Słusz. 
nem W1clbec tego jeslt stanowIskO' Związ!ku P,olskich Org.a.. 
I1IiZlaJcyj Ratniczy:ch, k,tóry j.ak sj.
 dowiadujemy, c.zęściowo 
już podniósł fŻądaJn:ie podlnrle,sienia g,r.all1,icy udz.ielanych 
pożyczek w obeonym piel'fW1szym roku .próbnym dO' 40%. 
w następnym zaś czasie do wY1soknści 60 %. Żądanie to 
jedn.ak dntąd nie zostało uw
ględniDne. 
Stopa procentowa pożyczek udz'jeI.aln;ych p-od za. 
staw wynosi 9% w stosun.ku rocznym; kredyt jest z.a,t,em 
korzystniejszy niż przy poi;yczkach wekslowych. Na te- 
renie WDjewódzłwa PDmDrskiego rDzpaczęly udzielanie 
pożyczek wspDmnianego rodzaju p. i. PomDrski Bank 
Rolniczy w TDruniu i oddział banku K wilecki i Potockio 
oJ J),riś jUL podwyższono do 40%.
>>>
196 


. 


W końcu podaje się dLa bardzie i jeslz'cze ,s'zcze
ół
 
we.i illl,forma.cji. jako uzupełnienie powyrej pl'lZedstawio: 
n.ych wywodów, wzór umowy w sprawie ustanowienia za.. 
stawu rDlniczego. 
Pomiędzy irnstytucją kredytową A zWlruną -ptDniżej 
zasrtawniokiem, a p. B.. właścicielem gospodarstwa rolne. 
t!D. położlonegO' w ,gminie C. zwanym poniżej zastawcĄ, 
Ziootała zawa,rta umnwa treści następującej: 
1. Dla zabezpieczenia n.ależności zastawnika od w. 
starwcy z tytułu wekslu w wysokaści z,astawca 
ustarnlawia na rzecz zastawni,ka rejestr.o'Wy za.staw rołT}i
 
czy na 7bożu. a m'i,anowicie: 
. ctr. mt. żyt'a. pSlZenicy, jęczmienia wartości. 
2. Wyżej wymienione zboże stanDwi własn.ość ;za;: 
stawcy i znajduje się w je
o gospodarst
ie rolnem P? 
łazonem w miejlS'Cowoś.ci . . za['isa.nem w k'ili\ędze hi" 
potec2Jruej *) Zastawca Dświadcza, Że w chwili 
zawierania n.iniej-Sizej umawy na przedmiotach wZ1JTlian. 
kDW.a.n.yc,h zast'aw nie ciąży. 
3. Prawo zasltawu wygasa z ohwilą zapłacenia wc. 
ksIu przez zastawcę. 
4. Zastawcl8i zobow.iązuje;: się dO' d'DkDuania wpi;u 
powyż,szego zastawu rolniczegO' do rejestru zastawowe 
go. prowadzanego przy sądzie pDwiatowym w 
5. Wymiend,oill,e zboże pozDstaje w posiadaniu Z4
 
sił:arwcy. który zobawiązuj-e sdę czuwać, ażeby znaki, umie. 
szczone przez zastawnika w miejscu stałego przechowy 
wani.a zboża. były dla każdego widoczne a zarazem za.:: 
bezpieczone przed zn.iszczeniem. 
6. Zllistawione zboże winno stale znajdować sit( 
w Il1!alstęptUjących pomieszczen'ia,ch Zmdiana p():: 
mieszczenia mO'że nastąpić. jeżeli wymagają tegO' wz;glę. 
dy racjonalnej g{J'slpodal"ki. jednakowa,ż tylka w oibręlbie 
wyżej wymienionego gos.podat"stwa roLnegO'. W 'Tuzie 


*) Jeżeli d!la dl\l11ego gospodarstwa rostał założony rejestr za., 
stawowy. należy podać Nr. rejestru zastawowej;!o i wymienić odnośn,. 
Sąd powiatowy. .
>>>
,97 


.lJI11iany mlej,s.ca pomlies
czen;ia znaki zastawnicze winny 
być umieJS:
c,1Jolne na nlorwem mdejlSicu w 'si'Dsólb d1a. lkiaż- 
dego widoczny. O dokonanej zmiJanie pomies.zc'zeni:a za.s 
stawca wi'I1lien zawiadDmić z,astawndka w przeciągu trzech 
dni. w przc,ciwnym razi,c zmiana taka będzie UWialżana za 
uSlUnięcie zastawiDnego zhoża. 
7. W razie nriez,aspakojenia należności z będące
o 
przedmiotem za.stawu Z1boża zastawca odpo.wiada za z')- 
bowiąznie z tytułu zastawu rolniczeg
 całym swoim ma
 
jątkiem ruchomym i ,nieruchornym. 
8. Zastawca oświadcza. że zboże ubezpieczone. jCł.;t 
od pożaru w Towarzystwie i na dowód tego 
przedJkł'ada 1Jasta wnillcowi do, przejrzellllia poHsę ubez- 
pieczeniową. 
9. Za-st3lWln
k!Owi przy.sługują na za'Stawionem zbo.. 
żu takie same upra,wnienia, jakielby mu służyly wedlufl 
.obowiązujących ustaw, gdyby zboże- to było mu oddane 
w pDs.i,adanie, jał:D zastaw ręCZln.y. W szczeg6lnośoi 
w razie nies:płacenia wierzyteinaści. za,bezpieczonej reję- 
strowym zwstawem rDlniczym w umówdonym terminit:, 

astawnik mDże dama,gać się w drodze sądowej sprze- 
daży zastawnionelgD zboża prz,ez licytację. JeżeH dla za,. 
8p1Okojeni 1 a Zlast.a:Wlnlitka sprzedaż l całelgo zastawionego 
zboża nie jest konieczna, p,rzysługuje mu prawo wybolI"1I. 
jaka część zbo.ża ma być sprzedana. 
. 10. Zastawnikowi p'rzysługuje prawO' badania ZfV 
IltawrionegD zboża w myśl artykułu 8 pr'a,wa o rejestro- 
wym zastawie rolniczym. Prawo to m.o,że za."tawnik prze.. 
łać na int1lą os,OIbę lub instytucję. 
1]. Pozatem do umowy niniejszej mają pełne za. 
stosowanie p,rz,episy rozporządzenia Prezydenta Rzeczy,. 
'pospolitej z dnia 22 malrca 1928 roku D reje"traw
m za- 
stawie rolnic,zym oraz wydanych na jega padstawie I'DZ- 
porządzeń wykOlnąwczych. 


N a ostatnią podrót. 
Żehrak do przechodnia: 
- Miłościwa osobo. choć grosik. abym !loł-ic mó
ł u
bierać Pll. 
kOS:LtR podróży. w rRzie 
miercL
>>>
19
 


Sen. 
Mą.ż: - Sniło mi si., dziś w nocy. że umarłe.m. 
żona: 
 No. i h'des w czyścu? 
Mąż: 
 Ani ch
ilki! Odrazu w niebie. 
Zona: - A to jakim sposohem? 
Mąż: - - Ho mi święty Piotr powiedział. że zna dobr7.e ciebie. 


7- 

o:: 
o .: 
::r' 
g-
 
o- 
: 
- 

 . 


 
c .., 
..,"0 
... 
:$ " 
.
 
t
 

"Q 
.g .
 
.., . 
1::1 
'r."C 
l" o 
r; 3 
:r-e 
"8 c 
o..
 
:I 
'- -. 
II' .: 
':T 
o
 
:I o 
O c- 
i .
 


, -,- 


f
 



- 



 


Ił 


I' 


t(. 


-
 



 



. 


..« 



. 


,. 

 



 

 

 


-1 


\ 
\ 


I ' 
. 
'! .r, 


-.1 


, . 


, I 


L 


... 


, 
, 


" 


r 


. '. 
. -..
>>>
H9 


.I/z. 


Zbiornice jaj. 
Stale w niedzielę pierwszą IkażdegD mies,iąca odby. 
,,'ały się zebr'ania !kółka Tolnd.ezeg'D we wsi Sw..., w abszer, 
nej izhie u miejscDwego sałtys,a, który był seikretarzem 
kółika. Na Jedno z t'a,kich zebrań .przybył delegat IZlby Roi. 
nkzej. - Tym razem palI} dele
at mówił Q hodowli dro. 
biu. a szczególniej kur, wyjaśnila,jąc zebranym, jakie rasy 
kur są nieśne, jak 'Tha'leży kury żywdć, ażeby niosły dużo 
ja.j. .oraz jak je należy pielęgn.ować, a więc w:spDmniał , 
o tern. jak winicn być urządzony kurnik. a przy nim 
T7.e.. 
ba,ł-iska i wybiegi. 


, . 
I 



 


II 



 
" 
Ił 
Ił 


. . .
. 



-- 


...,,:;
""
 ", 


,.. 


r 


, . 
'.' 
'. , 


. ..", 


Praktyczny kurriczf'k dla kur. 


Wywody prelegenta tTafiły w.idoeznie da przekona. 
nin zchranYlYh. howiem po odczycie wywiązała się O:ŻywiD
 
na dyskusja. 
JcJen z h)llk,.nwiczów oświadczył, iż wprawdzie 
sły.sz,al już D tern, jak pewien gospodarz w sąsi'ednim po
 
wi'ecie hoduje wzorowO' kury, .Iecz czy się to opłaci? Czy 
wr.rto dawać kur'Om z:iar':1o, po: to. alby jajka sprzedac 
hand.larzom :prawie za bezcen. 
Pan dclcga,t ,pJr.zy;znał rację owemu kółlk;olw1'C,zowi, iż 
Shnl(
 sk n',Ie.żv ni('t
'lkq () tl), a'},y T'!alc';ycrk horl"w
ć 


.
>>>
200 
kury, wyprodukować dJUlżoi dużyoh jaj, lecz trzeba te 
jaj.a s.przedać po TlIaileżytyoh cenach, kt6reby 100płacily roł
 
ni:kowi Wlszelkie OCDszty, Zlwi
ane z utrzymaniem kur. 
WreSlzcie za'znaczyl opan delegat, iż rok rocZlnde dO' 
handiIu w Polsce dostaje się z górą 12.000 wagonów jaj. 
a więc przeszło półtora mHj,a'rda Slztuoc wart"Dści 300 mi.l
 
jDnów złotych, - i na tych wielki,ch Olbrotach zarahliają 
wyłącznie handlarze. 
W Danjri hodawla kur nie daw.ala rOI
njkawi 'karzyści 
dotąd. dqpókąd sami nie zajęli g,
ę zhytem .ia:j. Obecnie 


\ 


r 


, 
. 


'i1 



 

.. 



. 
. 


... 


;.. 


Rhode - Island. 


i w Pal's,ce w .kilku województwach roLnicy .przy pomocy 
sW101ich spółdz:ielczych mleczarń TlJa wzór duński prowa. 
dzą zbiórkę i zbyt jaj, a odhywa; się ta w ten sposób: 
Rolnicy dostarcz,ają dlo mleczann.i tylkO' jajla duże, 

wieże ,i ze -skorupką czystą i tylkO' takie jaja. Dznaczaji\ 
numerami, jakie mają wyznaczone j,ako dostawcy. Jaja 
przyjmuje mleczalrn,ia na wagę, a więc za duże wypła,ca 
ceny WYŻS7.łe, a za małe odpowiednia niższc. Dzięki temu 
systemowi sprzedaży jaj, rolnicy starają :Slię hod,nw.lć ta-
>>>
201 
kic kury., które il1.iosą nIe małe. lccz duże joaja i w oopo 
wiedniej ilości. 
Każde jajo 'O'PfÓcz 'numeru dostawcy ma na swej 
skorupce i numer mlecza,rni. 
J.aja zebrane mleczarnia odsyt.a dO' swego Związku. 
gdzie je powtórnie badają, wszystkie jaj1a zdrowe i czy'$ 
ste odpowiednia do swej wielkości są segreogowame,a nas: 
stępnie ,palmlWane do skrzyń i wysył'ane na ry;nki .slprz,
. 
da;źy. 
Za tDwar talk sbalran:nie Zlehrany, ,osiąga .się duże ceny, 
wyisze con,ajmniej .0 30% od cen, joakie otrzymują handla. 
rze, !którzy tawar zebrany nie segregują i nie starannie 
przygotowywują dO' sprzedaży. 
Wreszcie podkreślił pan IdeIlegat, d'ż I1I3I Pomorzu n,a- 
oOgół pr.odukowane ISą jaja duże, tO' te:ż il1Ja tereI1l PDmlQTZIa 
zjawiłO' się wielu haJndlarzy, Iprzeważnie żydów, którzy 
zbierają jaj-a przy pomocy drobnych handlarzy oorze. 
ścijan, którym w)'IpllalCają c'eny 'nJi,skie. a Isami zas oorw.ar 
ten odstaWliajądo Gdańska, gdzie w odporwiednio urzą
 
d:z.onych magazynach agenci hantd10wi dużych firm aIIJgiełs: 
skich, jaja należycie sreg,regują ri pakują, W}'TWIorŻąc te jaj.a 
IPod marką towaTU niemieckiego. .otrzymując wysokie 
ceny. 
Czyż rolnicy pamorscy Z1alffiias-ł rsami należycie Zior. 
eSJnizować zbyt jaj, mają w dalszym ciągu utrzymywać 

tem SlWOiJm pośredników? 
R.JOIlnicy 'Pomorscy, o ile zechcą dołożyć starań - 
nadmienił pan delegat Izby Roln;iczej, - mogą I1Ia Pomo 
rzu również zDrganizować 'l'Ia'cjDnalnioe zbyt jaj. a wów. 
.7A\S osiągną z ch DWU kur pelne korzyści, których dziś nie 
maJą, bowiem płacą swoją dzielą się z prośrednikroui. Na 
zakoń,czenie zeblflał1Jia, j,erdrruogłośnie uchwał.C1nlO: Zwróci
 
się do miejscDwej spółdzielni mleczarskiej, ażeby uru'$ 
c:homiła zbiarnicę ja i. jako nawy dział swej pracy. 
Podobne uchwa,ły zapadły na zehraniach kółek mł. 
nic
ch .j w ()I}('()licznych wsiach. 
RaInicy opostal1JolWd.Ji. iż teraz nie będą sprzedawać 
jaj h8lndlJa'rz.owi, lecz bir;:dą je odlstawillć dO' mleozarni.
>>>
202 


Za słoWlami .poslZły czyny... 
WiadOffiDśĆ, że mleczarnia ,półdzieilcza ma przyjmo. 
wać jaja, WYWlolała prawdziwe zani'epokDjenie wśród ku; 
biet. Już tym nrusZ1ym mężom, mówiła..'palnJi JózCifowra.. ma" 
lo te:go, 'że odebrali naID dochód z masla, i twaTogu i Zlgar 
niają pienJiądze do swoich kieszeI1li i a.nd ci ich nie po. 


-. '-.., 


.,; 


- 


· .c/ '0:..'4, . 

/lrf
 
......:łł .' r , lf 
...
 ..J 
. . 
 

5T' \.J l. \; ;:'1 l
 
_ «),... ,1",(1 
. \,', ':( 


f" 


. 


.\:.-, 


"\. 


...... ;. 


.. " 


KUTa Plymouth - Rock. 


P\JSIZCzą, a teraz znowu zaohciałD im s,i'ę zrabrać nam d.: 
chód z ja,j. Ja t,am, Dświadczyła Józe,fowa" jaj dO' mle. 
cmrn-i n.ie dam, lec,z będę je s'Przedmvać Ulik jak i teraz. 
Od chwili }ak zaczęJ.a mleczaT11ia przyjmować jajl'" 
jakby ,COT,az mniej kury Iniosły jaj w gos-poda,rstwie 
Józefów. 


.......
>>>
o3 


Dzi'wiło ta bardzo panią Józefową. jak sit; może 
dZ1ilać, że kury gorzej się niloiSą, ipTZeci-eż tak jak i dmVlniej 
nie żałuje kurom pośladu, ,a one tak naraz ucięły... M4:l 
Józefowej twierdził. że pewnie przez tą z.b:orl1.icę jaj 
przy mleczarni kury .kiepsko się n.iosą... 
I,s,tDtnie przyczyną tbyła mleczarnia. ho .clto jaki spo. 
sób 'Slprzed.aIWania jaJ mial miejsce teraz. 
Józefowa. bojąc się utracenia "dochodu" z jaj nA 
8WD.ie d()lffiDWe wydatki, nie odnosiła j-aj dO' mJ'oc'mrrni. 
1\ tyłko s'Przedawała hrarndlarzowi 


-  
 ł 


I. 


Kurv Legborn. . 
Józef znów, który pierwszy gło'sował na zebraniu 
kilłka rnlniczego. ażehy jaja lodstawiać do mJeczar'n.i. te. 
)"IalZ pokryjamu przed żoną część jaj zahi.crał z 
nia7tł Jod. 
syłał je do mleczarni. 
Nic zatem dziwnego, że jaj było jakhy ooraz mniej. 
Pewne
o razu .sąsiadka pani JózefDwej zwicn,yła się 
przed nią, 'że przecież ta mleczarnia daje za jaja barrdzo 
dohre ceny. Dadała przytem. że w mleczaTfni przy od. 
biorze jaj, o ile kto chc-e p-i,eniędzy, dają zalicz.ki, a po 
pierws-zym mies,iącu wypłaciła za ja.ia wiłęcej arniżeli han. 
dlarz o pńJ:tora s:!'f'os,za na 
Z1tuce.
>>>
204 


Nawet gdyby mleczarnia płaciła tylkO' takie ceny, 
)wk handlarze, 'ta jednakże - Dśw.iadczyła sąsiadlka, lep.iej 
j.aj'a o,dsbllwiać dOi swojej mlecz,a.rni. 
Sama byłam w: mleczaTni w G..., i ba:rdZlo mi się to 
podDbato, jak pomoonik naszegO' mleczarza ładnie ukłA' 
dał j.ajla przed wysyŁką da Związ:ku. 
Józefow;a zapytała sąs,iad:kę, kDmu mIecz,arnia wy. 
płaca za jaja, 'jej czy też mężowi. 
A komuwy jak nie mnie, odnzekl'a 'sąsiadka, ma] 
mąż do 
ur woa
le się nic wtrą-ca, a ZlresiZtą wszystkJo w Thac 
8zem 
ospDda:rsrtwie jest wSlPólne. 
A czy wy, JózefoWJa, dosltarczwcie jaj1a do mlecz2l'rrn? 
ZawS'tydzita się Józef Dwa, jednakże zapewniła są... 
siadkę, iż teraz i ona będzie adistaw:iać jaja dO' mleczarni 
WlrcszlOic dodała ISąls1iadikia, iri ten-az, kiedy jaja kupują .na 
I 
wagę, a więc nie opłooi się chować kur, które Inii!OSą jaja 
drohne, to też będzie da osadzaniJar hrać j.aja tylko od 
tych kur, które niosą jaja duże. 
Przy wieczerzy pani Józefowa mv1erzyła slię męża.. 
wi. że już handlarzom nie będz.ie jaj sprzedawać. bO' poca 
tu cmi mają slię .po 
ospadarstw;ie Wldęsać. 
Będziemy tera sprzedaw.ać mI,ecZlarni. 
BardzO' z tega 'Olbrotu rzeczy ucieszył się pan Józef 
i lliad'mienił, że tel"ialZ kury będą się lcpiej nieść, hO' filie bę- 
tiie Dn pałowy zI1Iiesionych jaj przez kury odstawiał do 
mleczarni, lecz wszystkie, i mówiąc to wyjął z szuflady 
pięjćdziesliąt złDtY'ch, .otrzymane w mleczarrna Z1a jaja i wrę. 
czvł wnie. 
- , 
A może policzymy, ktO' lepiej sprzedał jaja, czy ty 
ionD hialndllalrZlcrwi, czy ja mle'czami. Oka:Z1ało się" Jż Jó. 
zef za mnieJszą ilaść Jaj lotrzymał w mle,cz.arni więoej pie. 
niędzy, 
nHiŻeli żona ad handlarza. 
Obecnie JózefaWla .odstawia dO' mlecza'rllil Wiszystkie 
jtł.j:a, .otrzymane od swych kur i -CD m
e'S'iąc otrzymuje srPI). 
ro g'rOSrll81 z mleczarni, mając czem pokTywać różne 11Iiety
 
ko drdbne ale i powal;n.i'ejls.ze wydaitki.
>>>
21» 


Inż. St. ł
aguTUJ. 
Prowadźcie rachunkowość. 


Każ,dy gospodar-.f. powinien zrohić rachunek w swoim gospodar- 
stwie i 1Jd-ać sohie spr8/Wę z wyrników, jakie pr'7.u .roik uhiegły z g06pO' 
darstwa otrzymał. . 
Niestety, nidicmi tylko gospodane rac:lUnek mogą 'zrobić. gdyi. 
nielicZl1i wśród dużej rzeszy rolniczej pmwad7ą rachunki i 7dają fI'O- 
bił: sprawę z korzyści, jakie dzięki temu odnoszą. R('
'7ta choć c7.ę."te 
w notesilk,ach coś niecoś -'!obie motuje, korzyści ty'ch mic odno,-L to te;;' 
i gospodaruje jak ..Bóg da", czekając na lepsze czasy. Bo ja:kżesz hero 
rachunku stwierd.f.ić, czy gospodarstwo się opłaca luh 'I1ie. jakże!!z bl'Z 
rachunku stwierdzić gdzie jest błąd. Jest to niemo7liwe. To też lic71l1c 
rzesze starym zwyczajem ,narzekają na ciężkic czasy. iIlie zdając 'sobie 
apra,wy, że usunięcie tych ,Jliedomag,ań często zależy 'Pr.7edews
stJkjelll 
od uświadomienia sobie -hłędów jakie czynione są w go....podRrstwie 
j dążenia do uSlIDięcia tych błędów i nwprawicnia ich. A do uświ,ado. 
mienia tych hłędów dopomóc może tylko rachunkowoś'
, 'która czamo 
na hiałcm poikazuje, g,dzie jest dochód. a gd7ie .ie
t strata i na C7.em 
błąd :prowadzący do strat ,polega. 
Często go.
d8'r7,c zwracają się o pomoc, pr'OS.f.ą o .f.organi'zowamie 
gJ6podarstwa i uSlIinięcie błędów jlJjkie \Są w gospodarstwie. Lecz or- 
gani7atorzy nie mają do pomocy rachun'kowości. która im najlepiej 
powie wszystko o gOSlpOdan;twic a zmuszeni są posługiwać się spostr7.e' 

lIiwo:rością, intuicją własną i na tern .tle .projektować pożądane Mliany 
w gospodarstwie. Lecz to nie jesrt dostatecznc. Każda budowla. any 
trwała musi mieć trwałe fundamenIty. Talk samo organizacja, któ.'a 
zmienia częsło radykalnie ustrój gospodarstwa musi się opierać nil 
trwałych podstawach, a tą jest rachunkowość rolnicza. Ona nam mó 
wi adachodowości .g,ospodarstwa. a jego hłęd8Jch i wadach. Rachun" 
kowffić dla 
{
podaua jcst zwierciadłem. w którem się odhija i uwy- 
pukla stan jego 
ospoda"stwa. Skąd ha wiem .gospodarz może wie.dziei 
o dochodowości s.wego warsztatu, gdy nie poUczy tego co 
a iJf{)dukcja 
ko
7tuje i te
a co 'Otrzymał za produk,ty. Przecież różlIli-ca tych dwóM 
raohunków .mówi. czy hył .f.YlSk, czy strata. PoniciWaż bez rac.huMu nie 
da się to stwie'rdzić. wi
c oooć się czasem nawet i zdaje. że jakiś błąd 
lIię popełmi'a. trudno go narprawić. To samo z hadowlą. Przypus?Jczalny 
1'a.chull1ek na oko. nic da pewności czy produlkcja mleJ\ca opłaca się, i uF. 
trze ha uciec się do rachunku. 
Z tego wYD1ika pewnik. że rachunkowośł stwierdza błędy popel- 
niane w gOSlpcodarstwie. Ale nic .na tern korniec. Nie 'chodzi tu tylk. 
o sIIwi-cnł-7.cnie błQdów. Świ,aidomość. że hłąd ZOSII:ał popełniony 'JOWO" 
duje chęć 'naprawy. 
I rachunkowość. która z8'wiera wide szcz,eg6ł6w, dotycz
ela 
srospodaTlkr.. będl\lca .iakfby ip8lJl1iętnikicom 
8Jrstwa. \VY1k8l7.t1}e
>>>
206 


\\ C:lcm błąd był aubiuny, L CLCgu uświadumiony rulnik 
urzysta 
i błąd naprawi. Tu doohudLimy do uświadomicnia sobie celu. w imię 
którego należy rachunkuwość prowadLić. 
Celem rachunkowości jest stwierdzanie blędów, wskazY\l.i8nie jw 
kie i gdzie blędy Sił popelniane i jak je naprawić. Rachunkowość .jest 
wttaC tą trwałą podistawą, na której jedynic mowa oprzcć wzorową 
prac\; nad doplrowarl'ze.nicm gospodarstw do należytogu stanu. 
Lecz. aby pro\l..adzić rachunkowość należy rozstać się z przyslo 
wiowym wstrętem do papieru i o/ówka - wszak .to jest dźwi,gnia gos.. 
podarstwa. !'J ie nalcży równiei:, jaik tu czyni wielu rolników. 'pI)Siol' 
dać ksiąi;kc; rachunkową. Lapisywać w nicj .niekrtóre rubiryki od CLa....U 
do czasu. a ,po sikoń:7JOI1ym .roiku 'l1Z1U-cić ją z,a szafę w p rLekonani,u , że 
się obowią
ck speŁniło. RoLn
k, który ta,)\. czyni. lopiej nicch rachu'1' 
!..owości ,nie prowadzi,. gdyż .szkoda czasu, a .pożytku z tegu Ladnego. 
ObL'IOl1e czasy są takie. Le gospodarstwo w swej orgalliz8Jcji win- 
nu być podobnc do zwkłauu przcmysłowego, zawszc na rachunku op",r. 
tego. Oobre chęci, 05zczędność, zwpobiegJiwość dULo robiq, lecz nic 
WSlZY/l'tkO to, 00 potrzebne jest. 
Aby gos:podarstwu dobrzc pokierować pułirzCihny jcst rachullc). 
i to ścisły. To tCL rachunkowuść musi być 'pTuwadzOl1a sumiennie i do. 
L.ładnie, bo La.den z niej "pożytek, gdy sam gospudarz bt;d,rie w nią 
wątpił. Zaś przy sumiennym. całorocznym wypełnianiu, nic może byc 
potem rachunkowo.
ć odłoLona, trzeba z nicj dopiero robić ..raoounek 

umienia", wyznać ,grzechy, obiecać 'Poprawę i ohictnicy dotizymal:. 
naprawiając w gospodarstwie wykaza.nc przcz rachunkowość błl(dy. 
I'ocieszaj\cym ohjawcm' jest ,przeja'Wia'jące się w ostatnich latach 
z.ro£urriienie rolników dła rachunkowości. Wprowadzona od szeregu 
lat w go.spodar'itwach małych rachunkowość cora'7 lepiej się roZ7Wija. 
Po ,pewnym ozasic pod wpływcm ko"zyśei jakie dała gos.podarzom, 
Vi krótkim czasie pr
.e\konała ich talk, że ohec.nie gospodarze ci p'rowa. 
dzą ją dalej z zamitowaniem. gdyż Qna otworzyła im, jak sa:mi Oświad. 
czajq. oczy na rai:ąee błQdy w ,gospodarstwach. Jei:c1i więc rolnik. L'lhce 

.nać dobrze swoje gospodarstwo, chce mieć je dobrze zorgllJnizowane. 
WIJIS,i ,pomyć się skrupułów. wziąć papier j ołówek do ręki i prowadzić 
raclu.liIlkowość w 7!rozumienw, że dopomoże mu ona d{) uzyskania le
 
.zyoo re7Ju1tatów pracy. 
:\Iajleopszy c;zas na tu dzień lgo Iipcl1. d7Jień rO'.lpoc.l\;da nO'Wc:,:o 
ruku gospodarc7..ogu w gospodarstwach rolnych. winicn być pobudką 
dla tyoh rotni'ków, kt6rzy jcdnaki:c chcieliby wid.lieć swe gospodarstwa 
w kwitnącym 
tMlic, chcieliby naprawić swoje warsztaty, abY' powie 
dzieć sobie, że czas '
ońc0'ć z biedą, OZ\YI wziąć sit; do p'racy w imię 
lepszej doli, lcpszc.go jutra. Czas wil(c również założyć i prowadzić 
rachUlYlkGwość.. Zaprowadźcie ją więc w swoich gorpodarstwach i su- 
wiennic prowa,uźcie, a JUL d.Diś z .Nowym Rokiem "Zia,piski prowadźcie, 
aby do systematy(fllnośt:i i porzą,dku pr.lY.l'wycza'ć się. 


......
>>>
207 


Stefan Riedrzy(:kl. prof. S. G. G. W', 
Postępujmy w uprawie. 


, 


"TempDra muoo.ntur et nos mutamur iln: iUiis", mówili 
starO'żytni rzytJ.ianie; gorzej jest jeżeli w jakiejśkO'lwiek 
dziedzinie musimy stwierdzić, że czasy się zmieniają, ale 
ludzie nie:zmiennie trwa:ją w rutynie i P'Ostępują P'O std" 
remu, nie zdając siO'bie sprawy ze zmial;l', jakie doO'kola 
nich za'szły. A utysk,iwauia takie i zarzuty lmuserwatyw.. 
nej rutyny maż na uczynić wielu rolnikO'Iffi w dziedzinie 
upr,awy roli. D której chcę tutaj mówić. 
Że wIRlika z perzem jest jedną z dom
n.ujących cech 
naszej uprawy, tO' dziwić się temu nie możn.a, jeśli przy. 
pomnimy s'Obie, że malarze uważają za najbardziej cha. 
rakterystyczną cechę kraj'Obrazu polskiegO' 'por:cśnięt
 peso 
. rzem ugory i ściernisk,a; rÓ'wnież nietrud,llo zgodzić się 
z twierdzeniem. Ź\e choć z pe'rzem walczymy sItale i ad. 
dawn.a, tO' jednak końca tej walki nie widać i nawet trud. 
n.o gO' przewidywać; .,perz był, jest i będz:e" mówią pesy. 
miśd, daWlodząc kO'nieczności dostosawywam,ia p,oszcze. 
gólnych upra;wek do stałej i ciąrgłej waltki z nim. I choć 
twie
rdzeniu temu byn.ajmui,ej nie mam zamiaru zaprze.' 
czać, tO' jednak muszę zwrócić uwagę na tTudny do stwie!. 
dzemJia. a jednak nie uleg.ający wątpliwości ,fakt. że sto. 
pień zaperzenia na,szych pól u 1 ;1:rawnych Jest obecnie 
mn:iej,sIZY, .niż był przed laty pięćdziesię
iu lub d'WIUdziestu 
pięcliu i że choć ciągle musimy narz,ekać nietylkO' na 'tO', ;i:
 
daleko nam da ideału, lecz na'wet że da'Ieko ,nlam dl)' te
o 
stanu, jakim może poszczycić się ralnictwo zach'Odnio.eu. 
ropejskie, tO' nie możemy zamykać 'Oczu i na tO', że jednok 
pewien pos,tęp istn.ieje. -oCI z łatwokią stwierdz:ić mogą 
rainicy starsi, ,pamiętający dialwm:e czasy. Jeśli n
p' dawniej 
do zjawi,
'k liIJOrmalnych należało spalanie wybronowanego 
perzu, ponieważ nie mO'gto być .ffiO'WY o wywiezieniu z p61 
takich dbrzymich ilości, ta przecie'ż obecnie ten sposób 
'niszczenia perzu fiia,leży już do rzadko-ś,c'i; jeśli d:.łwniej 
n.ap-rawdIQ nie mQiżn.a było puszczać siewn:ika rzędc-wego 
na niektóre pola. gdyż siewnik pop,rostu nie mórgł prz'ejść 


.....
>>>
208 


przez zwały perzu, bo przecież i tu musimy przyznać, że 
takich "skandali" obecnie już ,nJie widujemy. A:z włłas,: 
Dych wS'pamnień magę przytoczyć fakt, że przed 25 Jaty, 
podczalS konkursu kapaczek dO' ziemniaków w jednym 
z majątków b. KODIgresówki, przewodniczący komisji etkB
 
'Pertów nawO'ływał uczestników do tlaepalenia papierO'sów 
w .olbawie wywołania pożaru perzu; a d'ziała się ta prze
 
cież na polu akOlpowych, gdzie mielibyśmy prawa spodzie
 
wać się ujrzeć TIlaljmniejszą ilO'ść chwastów! 
Dla mnie .nie ulega wątpliwO'ści fakt. że chać perzu 
mamy jeszcze duża z,a duża, ta jednak mamy go jut 
mniei, ni'ż daWlruiej i że Wlsocutek tega, musimy się .]jczyć 
z konsekwencj,ami tej zmiany! 
Jeśli dawn.iej jedynymradykaJnym środkiem wyt'ł:"" 
pienia perzu było sitne bronawanie dokładnie 
p;rzesuszo. 
nych podarywek, ta nie należy obe'cnie zapaminać a tern,. 
łe takie "trzepanie" perzu jest tylkO' wtedy skuteczne. 
jeśli rOlla obsYiPuje się .calkowkde Z rozłogów, co jedna!k 
jest mOlŻliwe t)'llko wtedy, kiedy taż sama rola rozpyla sic; 
całkawicie pod uderzeniami zębów brony; w ten spO'sÓlb 
trzeba stwierdzić, że taka walIka z perz,em jest tern f1aidy
 
ka.lniejsza, im silniejsze jest psucie .struktury -roli! I je:: 
dyną odlPlOwiedzią na pawyżs'zy zarzut jest stwierdzenie. 
iż jest ta "mla:Ium necessa1rium *)". 
Ale WlSlW "czasy się zmieuiraljąh. Czy nie należa. 
loby ptolstawić sobie pytruruie, a ile daw'ny spasób zwalcza. 
nia perzu jest wskazany i w czasach O'becnych? WartQlby 
maże wziąć tu pad uwag.
 ndetylka fakt mniejszej ilości 
perzu, lecz rów:n
eż i ta, że obecnie roZ\porządzamy inncmi 
narzędziami, aI1lirżeli illlasi dziadDwie; a ChO'Ć i dawniej iJst. 
niały różnega rodzaju żelazne ekstyrpatory, kryniery, .gro. 
bery i t. p., tO' jednak przeWla,żająca ilość rolników posił" 

owała ,si
 'llalj:zwy!k1ejlslz.emi, ł"adłami dre\WlntiaJnemi, któr. 
y walce z perzem były IPII'awie bezceJowe. 
A ,nlajsiln
cj pytanie to i zarzut rutyny rzucają si", 
w oczy 'Przy upT1alWie k.oniczyn],sk, wypasionych pnea 


") Zło konieczne.
>>>
:.109 
bydło;,wszak do 
jawisk zwykłych należy pozostawianie 
na szereg kilku tygodni koniczynis'k, podoranych w koń
u 
czerwca lub początkach lipca! WY1s.farczy przyglądać siC; 
takim konicz)1ruiskom i obserw.ować cho-ćby tylko poP 
hieżnie te zmiany, ja,kie zachodzą w strukturz,e roli. ażehy 
postawić sobie pytanie. czy ..s,k6rka starczy za wYPTaw_ 
kę' i czy skutki ujemne. tak radyk..tJnc
o ni'szczenia perzu 
kosztem niszczcnia ,struktury roli nie przewyżs
ają zy;
 
ków, w)1pływająeych z oczyszczeniu pola. A jeżeli w do
 
eickania,ch swoich pójdziemy dalej i ,obliczymy. .i.e wra
 
z przesychaniem skiby b((dziemy obserwować z,a,nikanie 
drobnoustrojów, któreby mogły wyzyskać pożytecznie 
okres czasu dosrtatecznego ciepła i wi,lg1o'Ci, i że wraz z za
 
nikiem d-rohnoustr.ojów zanikają różnego rodzaju procesy 
fizykochemicZll1e, nadające roli spr'awność i t. d.. i t. 'p.. to 
przyjdziemy do przekonania. że przy obecnych narz;
 
d!Zliach i obecnych mertodach uprawy na,leży powYŻlsozy spo; 
sób wytrzepywania perzu z przepalonych sł,ońcem skib 
uznać Zta przestarzały i godny zastosowania jed),nlie w ra
 
z,lch wyjątkowych i nadzwyczajnych. 
Wic;c jak uprawiać koniczynis,ka i jak zwalczać perz 
w ścierniskach? . 
Uważam. że naldszedł już c
s, a..leby za hasło n.a
 
ćzel:ne przy wszelkich Ulp,rawkach przyjąć zasadę: un
,kać 
wszelkich czynności. niszczących strukturC; roli! Jeśli 
dawniej"wier:.mno, że ultimum remedium uprawy, to .,wy
 
pocZYW1lnie roli': p.odczalSl jej odłogowania. a wyhijający 
siC; na pow'ierzchnię pól perz uważa'no za dowód, i.l .,rola 
już zaparowała", to w logicznej konsekwencji trzoba -było. 
stosownie do prawa minimum. uznać perz za zł.o ,gł6wne 
i walkc; z nim za najbardziej wskazaną. 
Ale obcanie wielu ł"0lników może i powinno sobie 
powiedzieć, że dzięki Bogu zachwaszc.lenie 'pól przestaj
 
już być tym czynnikiem minimalnym i dlatego należy s,)
 
bie pU'sta.wić pytanie, co teraz znajduje się w mj,;-lJimum? 
Mojem zd.aniem, za czynni.k ten mojemy \Unać ISItruktur.; 
roli j jej wymagania stawiać obecnie na plani,e pierw
 
szym A choć 'ola pytanie. co to jest struktura roli i ja.lde 


14. - Po!", Kal. Roln 


.0liliiii
>>>
210 


czynniki pownd'4ją jej powstawanie, nie otr/.ym.amy od
 
powiedzi całklorwicie jasnej i zupełnie pmstej. to jednak 
nie ule.gaJ wątpliwości. że rozwój luh zanik tcj struktul'"\" 
idzic r6wndeglc z tak zwanem ..życicm roli", ktÓre ka'żdy 
rok"ilik
p'ra.ktyk podświadomie wyczuwa doskonale. A jcśli 
pod tym kątem widzcni,a ht;dzi.emy patrzyli na te pod(J
 
rywki zadarnionych skih. które tyg.cdT'.iami ca.łemi ..prz

 
pałają sit;h na Slł.o(leu, a'żeby możn,\ jc hyło do-kłai.Tnic 
,.wytrzepać z perzu". to zgodzimy sit; z twierd'/.enicm. Ż3 
w zasychającej roli zamicra całc i:ycic i niszczeje struk
 
tura! 


A wiQc. jak i w czem zmienić UIHa\\.t; roli? .J,lk wcic
 
lić w życie hasło: struktura roli Ina micjscu picr\\'szcm'
 
\ Nie bt;'dt; tu r:o;zpatryw-ał wszY'!,ltki.ch czyn.nośd 
i wszystki,ch uprawck, lecz zwr6ct; uwagt; jedynie na kilka 
szczegÓłÓw. najhanłzicj krzyczących o 'l1omst(; do nieha. 
Ot,o nic ulcg,1\, wątpliwości. IŻ nomu,lne :iycie roli \Vy
 
malga. ażeby struktura jcj była ..!'Ip'odem z\\arta. a wicr.

 
chem pulchna", gdyż tyl,ko wtcdy ht;cziemy mieli staią 
normalną wil!-!otność w warstwic .rlli1oej. do ktÓrej ht;dzie 
sItaile podsią'k,ał,a Wlilgoć z calizny. pnodiczws gdy o,dpurolV.'y' 
wanie jcj z powierzchni h.;idZ'ic umiarkowane. Takiej 
struktury r.oli nie otrzymamy z naturalncgo odlegiwatnia 
sit; jej. gdyż deszcz. wiatr. słońce i t. ,d. prt;dzcj 
'hiją p()
 
\\ ierzchnię roli. aniżeli w.arstwy dolne zdążą sit; d'oło.ży
 
na,)c,życic do dna hrózdy. Kolnik('m
praktykom - dOfbue 
znany jest ton. stan roli. kicdy to powieuchnia .pola IpraJwie 
w'caleńłc zapada sit; pod 'slto-pą. a tymczasem laską mO'żll;I 
wyczuć całą mast; dziur na poziomie dna hrÓzdy; a ponic
 
wa'ż przy takim ukła-dz,ic war'stw rola oQdzie wit;cej w:dy 
odparowywała z powie'rzchni. aniżeli .otr7ymyw,Iła drog-ł 
)1(jdsiąkania. więc też o wi.lgotności ,nlOrma,lnej i normal
 
IIcm życiu roli nie h"clzie mogło hyć mowy w tych wa
 
runkach. Dawn.cmi czasy jedynym środkiem zaradczym, 
hył,o wyczckiwać cierpliwie. aż wa.rstwy dolne zlcżą si
 
należycie, a !p.rzez tcn czals utrzymywać drogą hronnWH" i'I 
wa:rstwy wierzchnic w stanic pulchnym. 


- 


.....
>>>
211 


Obecnie nie potrze1bujemy już marnO\\'ać tyle czasu. 
gdyż mamy do pomocy wały Campbella przy uprawach 
głę'bSlzych. a wa-ly Cros,kill i Cambridge przy uprawach 
średnio
plytkich. \\' ymieni'ając jed:11ak _te narzędzia i za
 
leoając o wiele większe ioh stosowanie. 
miżeli t.o ma miej
 
sce .obecnie, bynajmniej nie chcialbym od.wr
cać przez to 
uwa,
i od innego szczegółu w tej uprawie., 


Campbell. 


- 
Oto jeśli chodzi o podorywki wogóle. a.o 'podorywki 
koniczymlisk w szczególności, musimy stwierdzić. że od
 
wrócona przez pług skiba będzie tern trudniej dO'kład:lc 
si« do dna brózdy. im bardziej będzie zwarta i przcnizan'1. 
korzeniami chwasltów; alc jeżeli dawnemi c.tasy. kiedy 
nam chodził,u o przepalenie skiby, musieliśmy uważać za 
pożqdalne rakle ..l1aJstroszen.ie" or'
i. gdyż wtcdy skiba wy
 
sychała nietylko od góry, lecz i od dołu. to obecnie puwin" 
n.iśmy dążyć do tego. a:i:eby wszelkiego rodzaju orki (poza 
zięblą) posiadaly cechy orek siewnych. o których prab 
tycy m()wią. że powinny być "dosyp.ane" do dna brÓzdy. 
A (]osiągnąć to łatwo przedew1szystkiem w ten sposób. że 
przed orką należy na pola silnie zleżałe. a tembardziej za
 
ehwa,!'.'zczone lub n.awet zad,amione puszczać n.arzędz'ia. 
spulchniiające rOllę płytko; dOIbÓr tych n3lrzędzi będz.ie za
 
leż'!1IY od stanu roli. 'gdyż na polach czystych wystarczy 
hrona sprężynowa. na polach zachwaszczonych kOlJliec
" 
n.ym si€( okaiże kultywator sprężynowy. a na rolach z,a" 
dalfnoionyc.h jedynie sztywny dTa'poacz lubelski da s()Ibie 
radę. 


.......
>>>
212 


Vv' każdym razie nie może być wątpliwości, że na 
tak spulchnionem polu nie otrzymamy OTki nastwszonej. 
że w wielu razach .nawet okaże się zbędne stosow,a.nie wa. : 
łów podpowierzchndowych i że w .każdym raZ1i,c okres zle.. 
gania ..ię roJ.i będzie zna,cznie skrócony, a intens)'wnol;ć 
życia roli wcale nie zmniejszona. 


Brona spręj;ynowa. 


Ale to do/piero jedna SJtrona przysłowiowego medalu! 
Tą drogą ,zapewniamy ,odwróconej przez plug skibie stały 
dopływ wilgoci z calizny; .a,le żeby obronić ją s.kutecznie 
od wysychania. to musimy pomyśleć jeszcze o odpływie 
wilgoci dr'Olgą parowania. Za zalsadę 'na1leży tu przyjąć, 
że przy wszy,s.tkich orkach (z wyjątkiem zięhli) do pIu. 
ga powinna być przyczepiona. brona! 
Przecież prŻy każdej orce 'O'bse.rwujemy fakt. że od
 
kładnica nalega na ski/bę. a sHba ciśnie na odkładni'cę i to 
z tern większą siłą, im ,bardziej spoista jest rola; a rezul. 
tatem tego wzajemnego nalegan.ia będzie zawsze większe 
1U1b mniej1s1ze zacieranie powierzchni skiby. która przy 
najmniejs.zym na,dmiarze wHgoci będzie się świecił,l 
i błyszczała; a,le na,wet w tych wypadkach. kiedy świece. 
nia i błyszczenia skiby n.ie zauwalżymy, mamy prawo 
twierdzić. że powierzchnia odwrócon.ej skiby jest utto. 
cz.ana i że dzięki temu parowanie jest wzmożone. A wnio. 
sek stąd prosty: jeśli chcemy uniknąć wysychania skib. 
musimy za .pługiem puszczać hI'iO"llY.
>>>
21' 


A jeżeli ,nriejeden z czytelni,ków odpuwie nam. że to 
przecież nic nowina i L.e zawsze orki są bronowane. to 
w odpowiedzi na to poprosiłbym o dziennik cLynnuści 
i zestawiłbym. ile czasu cz.ekała orka na bronę n
l P()szcz\
. 

ólnych polach. a nie mam żadnych Wątpl,IWości.. iż zna$ 
lazłbym tak dużo ;pł"zykladów. kiedy to ..pilniejsze ro. 
boO
Y" nie pozwoliły zabr;on'Ować pola zaraz za pługiem: 
i7 w rezultacie z'a:rzut mój okaz(tłby się całkiem usprawie$ 
dliwiony. 



 


 
.. -" . 
. -\ '" \, 
-. f -' -:.. ,-" 
,ll,\ . . 
 ,'-... ' 


'.- 
. ...." 
 


-' 


, 
,,'-:' P. 





ł _ _-.ij '" 


,

'łf
 ,,
 _i 
=-
 :::::: 
'" 75' 


, 'r 


UNIA ą3
: f 


- ...... .c.::... ...I:.L......O. 


Pług dwuskibowy z bronkI! przyczepną. 


A .Ziwrócić uwa-g
 nil'leży i na tu. Że ,nll ruI ach zwię.l. 
łych i zlewnych każda niema:l godzina olpóźnieni.a w'zmi\lga 
opory bronowania i że nawet na r
dz
nlach, na których 
nriejedl1Okl.'lotni,e bronowanie trzykrotne jeszcze nje daje 
rezultatów pomyślnych. konie nie udczuwają prawie 
wcale przyczepionej do pługa bronki. A wystarczy po. 
równać z sobą 'Przebieg życia roli uprawianej starą i nr()
ą 
metodą, ażeby nieZ1bicie stwierdzić. ;.e staTa niszczy struk. 
turę roli, a nowa poprawia. 
A co 's-ię stanie z perzem w takich warunkach? Czy 
perl) ,filie rozrośnie się tern bujniej i nie Lmus
 n
lS po ja'; 
kimś czasie do nawrotu do tej tak kry.tykowanej metody 
..trzepania perzu"? 
Że obawa taka jest całkiem uza;;adnion.t. CH do te
o 
1Y'1t-pliwości niema, gdyż w w3 l Tun.kach dobrej przewiew
 


..
>>>
214 


ności i dostatecznej wi,lgotności perL z pewnosclą hędł--ie 
się rozwijal bardzo sil';1.ie. Ale .przecie.ż na to mamy kul
 
tywatory slpN;;żynOl\ve. ażeby go wyciągnąć na powicr/.ch
 
nię roli i na to mamy brony zwykle. ażeby 
o "otrzepać" 
z ziemi! Jeśli tylko pogoda dopisze. a konie nic hędą za
 
jęte stale inncmi robotami. t.o z pewnością żadea,. z rO'lni
 
ków:=praktyk(')w nie hęd,de pytał o radę. jak zgnęhić pef!; 
w tyoh warunkach. 
Cala trudność zazwyczaj polega na znalezieniu w orł- 
powiedniej dlWili odpowied,n,iej ilości koni. a te S\ałc c;pM: 
nienia robót uprawnych w o:kreslie po'żniwnym s
! glÓw: 
nym powodem rozra\stania się perzu. Ale wszak i te trud: 
ności zan.ikają z biegiem cz,asu. gdyż ilość ciągówek zaję: 
tych w rolnictwie. wzrasta z roku I!1Ia, rok. choć ilość koni 
prawic nic zmnicjsza się; a choć hardzo częst.o przy kup: 
nie ciągÓwki t.iczymy się głÓwnie z kon:iecznością młocki 
i jesiennych orek glęhokich. to jednak noniSenls.cm byłohv 
trzymanie ciągówki hezczynnie w okresie podorywek 
i dra,paczo-wań. 
Ale hasło: zwracajmy uwag. przy uprawie roli prze.:: 
dewszystkicm na jej strukturę, da sh; uzasadnić nietylko 
zmnicjszonem zachwas.z,czenicm pól. Oto gdyhyśmy mogli 
cofnąć .s,ię myślą wstecz i zechcieli wyznaczyć 1J1.ewne prze: 
łomowe lata w uprawie roli. to moglibyśmy (przynajmniej 
dla Polski centralnej) wskazać następujące etapy roz: 
woju pojęć o uprawie roli nowoczesnej: Stan pierwotny 
mGżna uto/.samiać ze stosunkami paJiszCL:yźnianemi. kied
 
to jeśli nawet roli nie uprawiano silami pańszczyźnianemi. 
to jednak używano te same 'sochy i plużyce. .h\J...iemi po
 

ilkowali się włościanie; a choć uwłaszczenie 'przY1szło 
w 1864 r.. to jednak powszechne użycie plugów żelaznych 
odnieść należy do roku mniej więcej lR7H i dopiero 
od tej daty mówić o bardziej prawitlłowej uprawie roli. 
Rok mniej więcej 18
() będzie początkiem rozp()wszech
 
niani,a si; plugów piętrowych (orki głęlbokiej) i płu
ów 
widoskihowych (podorywiki)- Od roku 1884 spostrzeże
 
my stale zwil;tksz:ający się import siew1n.ików rzędowych. 
Co r{}wnież rzuca pewne światło na stan. uprawy roli. ade
>>>
215 


dUlpicro od rOiku 1903 bt;dzicmy widzicli większe ilości ku!- 
tywatorÓw 
-prt;
ynuwych, a od fioku 1906 i ,bron spręży. 
nowych: wrcszcie od rOiku Il)(), zaczniemy s.potyka
 si\( 
./. wałami Ca'l11phe1hl. A w.szy,srtkk te etapy, począwszy 
od pługÓw ,p,ittrowych. a skończywszy .nla w.ała,ch Camp- 
bclla hędą nam mówiły o stałem podkreślaniu ważnoścI 
(l'rki gh.ho.kiej i d,opralwianiu Wlarstw gh.hszych; .iedyny 
wyjątok stanowił! tu wieloskibowce. które w formie czte- 
ro- i sześcioskihowców zacztły si
 rozpowszechniać ju? 
\\ lHRlI r.. a zaginęły z chwilą zja,wienia sit narzędzi s.prę- 
.iynowyeh: świadczą Oł:I.e o wzmożoncj wa.Jce z perzem, 
a o skuteczności tej wlallki mówiłem poprzednio. 
Ale choć w bard:l.o wiciu ra.:l.ach musimy stwierdzil\ 
.i.c ani głl;lhokość uprawy nie oshu.!nęł.1 swego maksymum, 
ani też. że uprawy głt2hokie ohjtły już cały aJreal. wyma- 
-gający tC',l!o. to jednak 1Hnżna. już ohecnie przewidywać 
te ha,sła, którc z kolei r.1.Cczy niczadługo już I'ajmą miejsce 
-haseł (1'olgłęhian 1 ia 1Jtpnlw. przyna.jmnic.i w gllspodHstwach 
pr:l.odujących. (to \\ cdług w-s:l.clkicgo pra,wdo'Podobieil- 
stWłl htd:l.iemy musieli .1.wrócić hacznicjsz.\ uwagę na upr.l_ 
wc: warstw powierzchownych! 
Podstawą rosyjskicj slZlkoły glchoznawcze.i. która do:: 
tyehczas wywiera pr:l.cInożny wpływ n
 naukt gleboznaw- 
stwa jcst twicrdze,
,ie. ŻC warunki klimatyczne wywierają 
prawie decyduj
cy wpływ'
 kształtowanie sit gleby. A i:e 
PDlska w przewai:a,lqccj swcj- c:tęści leży w klimacie ..hic- 
licującym", witc też musimy bardzo poważnic liczyć się 
z temi czynnikami łU:,l!ującymi. kt{),re shvor:l.yły typ hie- 
licy i ktÓre pr:l.edews:l.ystkiem oddziaływaj;} na POWiCT7'ch- 
nit r.oli. 
\\' wiQkszości przYP'adków hc;dzic tu chodziło 
() zwic;ksz,cnic ilości próchnicy. ażCihy struktura roH stała 
sil,: hard:l.icj trwała i a'że"by gruzełki nie roz.p'adały siC; przy 
ład.1 dCSZCJ;u luh po kilku d.niach 
'uszy. poczem zarówna 
części p.r{)chnicz,ne, jak r{),wnie
 i pyłowe podle
ają ług()" 
waniu. a na powier7chni r.oli pOzOiSltają tylko bielące sit; 
zdalcka gruhe ziarnka, kwarcu; ale już i obecnie moi:na 
znalcźć gospodarstwa. ktbrc dopTowadziły już zasohy 0.:1-
>>>
216 


wozowe roli do należytego poziomu i nie odl:zuwają tej 
ohawy. ale zMo mo
ą wskazać i.n.ne ohja:wy zanikania bu
 
uowy gruzelkowatej na powierzchni pól; oto pod wpły
 
wem czasu. a częściowo i czynnikÓw atmosfe'rycznych 
gruzełki zaczynają się zlegać i Z1bliżać do siebie. a ch,_)ć 
ich struktura gruzełkowa chroni nas narazie od niebcz. 
pieczeilstwa wytworzenia -skorupy, t.o jed.młk w tym sta. 
nie potrzeba już niewiele. alżeby jeden więk"zy deszcz 
spowodował zamulenie roli, i wytworzył na niej s.korttlp
: 
to też takie wysoce kulturalne ro:le poza uprawkami. st'o::: 


\ 



, 


-= 


Brona tli !e r.7..ow II. 


jącemi w .lwiąz.ku z uprawą .\\oarstw g łębszyc'h , wymagaj;ł 
jeszcze upraw całk,owi-cie powierzchownych. a zmierzają"" 
cych do stałego podtrzymywania pulchnego ukladu gru:o- 
zełków. Brony zwykłe do tej czynności nic nad,lją sitt 
naj zupełniej. ponieważ zaWSZe tworzą ('.ne pył. a wi,,'C 
nis7.czą 
ruzcłki: stosować tu można włóczydła gracowc. 
kolczatki, a. częściowo i brony talerzowe, jednak śmiem 
twierdzić, że wiQkszość rolników.pra,kty.ków nic /na luh 
nie odczuwa tych dl'ohnych różnic. .iLkie istnieją pomiv: 
dzy działalnością tych narzQdzi, co tylko dowodzi słu.;;z; 
ności mego twierdzenia. że konieczność nalcżytych upr:łW 
powierzchniowych jest dopiero ..muzyką przy
zł(]ści".
>>>
:!ł7 


Wymienionych powyżej trzt;ch nar.lt(dzi -n.i.c można 
i nie należy uważać za równorzędn.e. jednakowo dobr7.e 
nadające się w jednych i tych samych warunkach. lecz 
przeciwnie. należy stwierdzić. że każde z nich ma SWf)j 
zakres działania; brona taderzowa jest, ściśle biorąc, wic. 

ihorwcem talerzowym. który n.iety;lko pracuje płycej 
.od zWyikłych pługów odkładnicowych. ale w dodatku wy
 
cina o wiele węższe skiby; poniew,aż jednak praca jej PIJ'- 

iada ws'zelkie cechy orki. a więc odwracanie. micsz,anie 


Wł{)ka hrzytwowa (Burmestra). 


, 
l 
i krusIzenie. n.alei:y ją stosować tam wszędzie. gdzie to od
 
wraca'nie i mieszanie nie je
t szkodliwe; n.aprz. na wszy,t 
kich rnlach, ktÓre pomimo swej budowy /,!ruzeł.krOwej pod 
dają się ługującemu dz
ałaniu opadÓw atmosferycznych; 
b8Jrdzo p.o1:ądane będzie zjawisko odwracania skibki, 
przyczcm części włu
owa;ne w rok zostaną z I}Owrotem 
wydobyte na powierzchni,,:; bardzo ujemną cech
1 p'racy 
hl"c'll talerzowy.ch jesct t1O. 1:e pDzostawia.ią one poza s.obą 
wyr.aź'JIe grządki, które trzeba za nimi f{')wn.ać. a:żeby 
uohronić rolę od zlbyteczne
'o przesychania. 
Zupełnie inaczej dzi.ałają kolczatki. które. niestety. 
są Z!byt mało rozpowszechnione u nas. a znanc tyłko pod 
. 
pOSJtacią wZ1
lędITi'e cię1:kiej brnny francuskiej. ZasadD'i
 
ezą cechą ich dzia,łania jest 'Podrywan.ie wli mniej więcej . 
nowe. jednak nie o
ranicz.ają si; wyłącZ'!1.ie do jej kruszc
 
'tY ten sam sposób. jak tq czynią motyczoci pazur,kowe 
a więt wprawdzie nie odwracają one roli. jak brony tale
>>>
2]8 


l 


nia, gdyż cZt;ściowo miefa,ją r,colt;; a że dziabnie ich jes.r 
nie mniej intcnsywne. J1J1"Ż bro.n talerzewych, mnżna UWd' 
;-ać je za stojące o jeden stopicJ1 dalej, aniżeli brony ta, 
I
rzowe i zalecać tam \Vszędzi,e. gdzie nie obawiamy sit; 
już tak wyr.aźnego bielicowa.;].ia. ale gdzie p.omimo to bu, 
dowa gruzcJ.kowata nic jc'slt jeszczc o tylc utrwalona, a:żc, 
by chroniła nas od ohawy utworzenia siC; skorupy; kolcc 
tych narzędzi wzrusZ,! i spulchnią nawet silnie zleżnie 
warstwy i wydoh(,jdą n.a ja,w ich budowę gruzełknw
\. nie 
wI"pylając. jakby to uczyniły hrony zwykłe, ani też nie 
hr{)żdżąc pola. jak to czynią hl'Ony talcrzowe: k3lcz.atki 
;ą nieocenionemi narzędziami 'ma wszelkie role zlewne! 
Najba1rdzicj, powiedzmy, delikatne działanic wyk,"\, 
J.:ują wł6czydht grac,owc, ale nic te dawne włóczydła. .ktÓre 
tylkJ garlll,ł
' i rÓwnały powicrzchnię pola.. a'ni też nie te 
pośrednie typy włÓczydeł. zaoputrzc'ne n
ł przodzit.\ w tęp
 
re.leczkę i:eła,zną; m'Ówiąc o włóczydłach gr.łcowych mam 
na myśli na'rzędzia. dziahłjące rzeczywi':;cie .jak gr,łca o
m- 
do,wa. aktbre Nicmcy pnrÓwn
wują do brzytew (){a's':er
 
Schleppe): włóczydło takie swą OiS'trą. a dosyć szcł"()Iką 
belką przednią poddnra. rolę i linusza do przech()dzen
a 
ponad wkośnic ustawion\ hełkc;, a w rezultacie tego zle'g.a
 
jące się już ).!ruzdki zostają rozsunięte i uł()/io'l1.c pulchnI); 
włbczydło "racowe nic rozpyla roli. nie odwraca .Jej. a n:a
 
wet nlc miesza pralwie wcale. ale 
ziUltaty dohre daje tyJ. 
ku tam. gdzie w warstwic powierzchownej mamy trwałą 
strukturc; gru7..cłkowatą i gdzie chodzi nam .jcdynie o J1od
 
trzymywanie 'pulchnego ukJ.adu tych gruzełk6w. 
Hyć możc. żc wicie tych szcze
Ółów. którc poruszy
 
km powyżej, jeM jeszcze ..muzyką przyszłości" dla .o
ółu 
r-ulnikÓw polskich
 być może, iż spotka mnie zarzut. że 
dla dominującej i1()ści !!ospodarstw w Polsce nakazem chwili 
powinny hyć jeszcze: walka z perzem i pogłebianie upraw. 
A jedn
łk mam wr
żenie. iż możemy już mÓwić. że 
. ..tcmpO'ra mut,a.ntll'r".) i źlohy !było. gdybyśmy Ill.ie miełi 
f1ITalwa .dokończyć te
o() przysł,nwii.a i pow1ie,d.zieć. ;e ..et 
J1.08 mutanil:ur in i:lJ4s" **). 


'y..CZIISY si& LmiCJl1iają" ")..: my rSLl'm z niemi". 


.
>>>
. 


219 


lnz. franciszck Gajewski. Kraków. 


Wymagania pokarmowe roślin 
uprawnych. 
Roślina żyje podobnie jak człowiek i zwierzę. Wy
 
maga O:lJa powietrz.a. świa!tla i pokarmów. Rośliny upraw; 
ne trzeba pielęgnować i żywić. trzeba Is,ię o nie troszczyć. 
l{ośI.i,na, żywiąc s,ię, \wymagaJ oprócz wody i ,peW1nego 
:.kład-nika paw
etrza (dwutlenku węgla) i takich składTl
i; 
ków pokarmowych z gleby jak potas. wapień. malg-nez, Żt7; 
la.zo. foslfor. azot. siarka .itp. Nie wszystkie z tych i inm.ych 
s:kła,dl1i'ków znajdują się w ziemi w ilości wystarczającej 
da wydania wysokiego pl'olnu. W z3JSiadzie za. mało jest 
w ziemi a'zotu. fosforu i patasu, które winniśmy ziemi 
d.od-awać. hy uzyskać pelne plony. .Jeżeli jeden z tych 
czy innych składn
ków znajduje się w ziemi w ł:1liewyst,:llr
 
czającej ilości w s.tosunku do wymagań .r.ośHny. wówcZas 
nie mc'żemy Uczyć na należyte plnny. Odpowiedź zas na 
pytal:1ie jakic
a. luh jakich s.kł.adniJków brak w ziemi (lun 
są w małej w sltosun.ku do wymagań rośliny iloścO, dają 
nam. jak dotychczas zupełnie pewnie doświ.ad'czeniapo; 
lowe. 
Równie'7, pewne wSikazówki ooo.oŚinic dl() hr, akÓiW luh 
malej ilości składni,ków pokarmowych da.ie nam wy
ląd 
roŚi1in. 
I tak: niedostatek kwasu fosforowego obj,a,wiu się 
li zhóż. spóźniallem kł.nszeniem. wytworzeniem z:iarm.a ma; 
lcV;a i lekkiego. w małych kł:olSach. u huraików 'plamami 
niebieskiemi. itp.: - brak luh małą ilość w 
łc.hic azotu 
poznać można po hhl,do
zicłłol:1awej. luh 7.ólta
zielonej 
harwic 1iści sIłabym krzewieniu się itp.. niedostatek potasu 
f'oja'w.ia si« ciemno;zleloną harwą strąozkowych. C'l!a'l'nn" 
zieloną u z:iemnilaików. kruchemi. łat\\'oO łamiącemi s
C; 
7.dzi,e 1 błami. usychaniem i '01p,
daruiem liści przed odro; 
wiedlJ1iim czas'em końca wegert:acyjne.go itp. 
W'sozystkie ws.pomni-SJne składl1iki pokarmowe mu

ą 
hyć w rozpuszczalnej fonn
e, gdyż tylk-o w wodzie. łu.h 
pod wpływem soków korzeni mo
ą hyć poibr'ane.
>>>
- 


220 


Stosunek pobranClgO' przez pewną roślilnlę jednegO' 
sk
adnika polkaJrmoWlego. do. drug.iego. jest r6żny dla ka.ż
 
d.ej rośliny; cZyili jedna roślin.a pobiera st.osunkowu wit;
 
oej. lub mniej pewlnego skladnika .aniżeli drugiego. czyli 
kJa'żda rośl,iilla ma indywidualne wymagania odnośnie do 
składników pokarmuwych. Stąd wiemy o tCIll. że hwczk-'! 
jes,t szczególnie wdzięc-zna za dostal"cz.etnie az.otu. ziem 
i1iaki i konopie - azotu i potasu. bumki i uwies - azntu 
i kwasu fosfoOrowego. lubin - potalsu, koniczyna. lucerna. 
gro.ch, wyka i serad
la - wapna kwasu fo.sforowego i potasu. 
Przekonujemy s'ię pmktycZł.1.ie. że rÓ.bnit rośliny rea
 
gują na dodatek tych samych 3
ch najważniejsz
:ch skła
 
dników pokarmowych, któremi Llis,ilamy ziemię La:Zwy
 
cz,aj bądź to w f.ormie obonnika. bądź też nawoz,ami po
 
rnocnkzemi. 
Dodatek 
aś tych 3
ch slkładników t. J. azotu puta 
su i fosforu jest koniec:zny Ina ws.zy.stlkich rodLajach na
 
szych gleb, jeżeli chcemy. by plony rośl.in upri! w i.any-ch 
przClz Jlia1S nie obnUyły s,ię. 
Dla orje.nJtRicji w j.akikh ilościach pobierają l'uŚilin)
 
!'Ikładnirki po.karinow.e podajemy talblic.ę ilości po.tasu, kwa
 

u fOlS,fOiI'o.wego., az'Otu, tlenku wapnia i sodu. ktÓlfe pOiw
 

zecłmie' Ulp'ra:wiane ro.śliny poObierają z Zliemi. 
Następujące rośliny pobierają podane ilości składników 
po.karmowych. 
I - 
plon w q. 100 Kg k Kg. tlenku tlenku tlenku 
wasu 
. I ł azotu f f potasu wapno sodu 
ziarna S omy os or. 


Roślina 


przenica 30 45 86 33 S5 15 5 
iyto 30 60 93 42 77 20 8 
jęczmień 3u 45 82 32 75 22 25 
"wles . 30 45 86 28 82 21 20 
Korzenie liści 
blU'aki pastewne 600 170 54 226 54 196 
brukiew. . 600 174 92 257 149 36 
rzepa anlłielska . 600 164 66 234 98 56 
b.raki cukrowe. . 300 102 36 111 39 57 
ziemniaki 200 80 35 176 5R 10
>>>
221 
plon z ha , - k ; I , 
kg , 
Roslina k jtlenek tlenek tlenek 
--I azotu wasu 
liści fosfor.,potasu wapno sodu 
buraki past. 200 70 18 ,8 36 106 
brukiew. 150 53 32 65 101 12 
rzepa angielska 120 38 ]2 ;6 50 14 
ziemniaki 100 .m 11 56 52 6 
siana 
trawy. 60 10] 42 107 56 13 
koniczyny 60 120 34 92 ]23 7 
lucerny . 60 ]50 40 91 ]53 7 
10 ton obornika zawiera 40 30 40 
10 " gnojówki 40 O 60 


Widzimy na nIeJ, 
 oIkopowe PO'b
eł"ają z g'leby 
wi,ększe iloś,c'i potasu aiJ1liżeIi :złbO'ŻJa, że bUf/aJki pobierają 
dU:lJO' w
ęcej ,sodu w s.tosUinku dO' iI1ln'Y'ch IOlkOlPO'wych. że 
hrukiew PO'biera bardzO' dużO' wapnia. któregO' wyma,ga 
również w w.ielikiej il.ośd t.ak kO'niczyna jak i lucema. że 
pszcnka. owues { żytO' pO'bierają więcej azO'tu. niż jęcz
 
mień, żę owies /PO'biera dalekO' więcej PO"ta:s'll aniżeli inlnc 
wymienione tu zhoża, a mniej natomiast od nich kwasu 
fosfori()1we
o. 
Inteligentny rO'lnik. zmając z1Jporrzebowan.ic p,cłkla,r; 
mO'we T'Ośliin, ich indywidualne zdo1ności cze.rpania róż
 
nych PO'karmów z gleby i swoją g.łębę, której bog.actwG 
czy ubóst'w,O' w skla,dniki PO'karmO'we zbada ,n.a podstawie 
dośw:i,ardczeń poln.ych. może powiedzieć. jakieg.o skladllIi
 
k.a .poka,rmowego WlZlgtędnie nawozu użyć trzeha pod d.a
 
ną mś.Hnę. 
Przy użyciu nawozów -pewną Wlskazówkę d.aje nam 
przedplon, plO kit6rym uprawiamy nawożoną, S'ł'O'SDW'l1.1C 
dO' rodza.iu roś}.i.ny przedplonu. rO'śłim.ę. 
Naprzylk
ald: rośliny motylkowe zosił:a
iają w glebie 
du.żO' azotu w resztkach pożn.iwnych, a więc po tych T():: 
ślinach dodatek Inawozu aJzołowegO' jest zazwyczaj. zby
 


J..- 


-
>>>
222 


teczny; pożą.dany jt:ist n.atumiast zwyklc dudatek poltiaiSiU 
i fosf.oru. Po oziminach mo.lc u.braknąć azotu i kwasu 
f(}sforowe
o. 
Podstawą nawożcnia jest stale obolinik luh naWl')Z 
zieluny, które uZll'pełłni,amy nawozami pomocniczemi, Zi:l.
 
leżni,e od rod/)aju gleby, jej bo.gactwa w pokarmy i WY
 
ma\gall rośliny odl11ośni,e do poszczegÓ,lnych skladniików 
poik3!rmowych i ich zdolności pobierania pl'kJlrmów. To 
ostatnie jest również wainc jalk. zn,tjomość gleby. Tak 
bowiem naprzyklad owies p,ohiera więcej potasu niL jc;cz
 
mień. a jcdnak jęczmicil może siG nic ud,\ć na glehie. na 
którcj owics rośnie dobrzc i daje dobre zbiory: m()ltyl
 
kowe pobierają dużo azotu (któ.ry w w.i'
iks,Zl:ści pochod.c:i 
z 'powlietrza), a jcdnak rzadko je t'rzeba naw'OÓć .nawo. 
zami azoto.wemi. Ziemniaki zabierają potasu daleko wię. 
cej niż huntk-i; mimo tego jednak nawozimy' potasem 
zwylkle olbfide.j hurarki niż z,iemniatki. 
A teraz przcjd
my du wyma
ań nawozowych pos. 
p()Ilicie uprawianych roślim. 
13uraki pastewne wymagają do wY'dłlOia n.ależytego 
pitonu op,rócz obornilk,t taki'e i nawozów pomc'cniczych, 
z których zwł'ms
cza saletra pogló\\
nie użyta daje dobre 
WYinliki. Oprócz niej uubrze jest użyć supedoo.;fatu i kał. 
n
tu, który okazał siG lepszym od wysokoprocentowej 
sol
 potasowej. 
Na gleh\!ch torfiastych możn.a dać mniejsze dawki 
azotu Lub obejść się bez niego. 
Dr'o.gą salchę, użytą przed s,icwem można 
Jsltąp.ić 
z pOW1o,dizenie.m azotniakiem, któ.ry mimo gorszego dzi;!. 
łan
a może dać większy dochód netto z powodu In
Slkiej 
reny. Żadna roślina nie jest bardziej wdz.ięczna za d,()da
 
tek naw,ozu a
otowego, jak buraki. zwlaszcza na glehach 
lżejszych, piasczystych. na których jednak azotniak. d \. 
jący wysokie nieraz nadwyżki buraków na glebach cięż. 

Izych, może dać małe n.adwyżk'i. 
. Sałlt
tra rzadko zawodzd, podczas gdy działanie na
 
lt.ży.te azotniaku jeSit zależne od wielu c,zY1Jl1Oików. Nawe-t 


. 


......
>>>
223 


. 


.ma bo
atY'ch w lJ
ot glebach może użyc,ie te,b!o na WOLU 
a
otoweg,o .opłrucić się; warunikiem jcdynie jest danie te1!,) 
łatwo p,rzyswa1jallnclgo nawozu w czas,ic .początkowego rOL
 
woju rośIiny, celem pobudzenia jej do pełnc'g.!) riOlzwojll. 
Nie jest bowiem wykluczone, że nawet na wicbach bo
 
gatych w 
,zot. fosfo.r i potas możc deda,tclk t
 ch' składln,i
 
kbw .opłaclić się. Ciekawe w tym wJ;ględizie są dUl'lskie 
17
letnie doświadczenia przeprowa,d,mn.c w stacji -doświad
 
czalnej w ASlkov z nawoi:ontiem nurak6w pastcwny
h 
(:bełrnikiem łącznie z nawozami pomocnicJ':c.mi. na glenach 

'l,iifi.iastej i piasczys.tej, zasonnyc,h w slkła-dnilki poka-rm!l
 
we. Użyto w nich 10(\ q. ohnrnilk'ą. na ha łącznie z n.a.... 
wozami pomocniczemi. \Y-szy
tkic '-rt...wozy pomocnic
e 
użyte z OIbornilkiem daly na zIemi gliniastej wy.i.szc pl-nny 
buraJkÓw 111'iż Siam obO'rnik, Iprzyczcm najwięks/e nadwyżki 
(RO q i 102 q) dały sama !'alcltra chilijs,ka, użyta z o.bor
 
nikiicm i salc1tra z sUlpc'rfo"fatem dodanc do o.oorni'ka. 
Kainilt ,i superfos.frM dały n.ad.wyżkę przC'ck;tną z 17 la t 
32 q. Na plialscz)'lSltej gleb!e dał dod.atck saletry do o.b;'lr
 
nika najwyżsiZe ,przecięt'ne na dw y;i-Iki w -stosunIku do SŁł
 . 
mego obortl,ika (90 q). 'potem !kainit (53 q). najmni
.j 
tomasyna.. 
Cz;:sto korzystne działanie kainit-u na huraki tłu
 
mac,zy s'ię wpływem jego na rouc'S-t k.orzeni \\" młodem 
st.a.djum rozwoju rośliny. 
Podoihnic działać może superfosfat użyty na mł()
c 
rośl,iny,lnawet na glenie nogatej w f.osfor. 'Widzimy wię-.:. 
że nawOIżeni.e pod buraki winno mieć miej.slcc nietylko Po) 
uwz.
lęd.nic.niu potrzeh gleny. a,le szcze
ólnie i j:ndy,widt!
 
alnych wyma,gat1 rośHlny. 
Buraki cukrowe upra,W'iane na o.o,o-rniku lun na n,l
 
wozach zielonych mają dui;o mniejsze wymagania polka"
 
mowc aniżeli hura,ki p,astewlJ1e. 
Ziemniaki lepiej udi.łi\ sit; na samym ohorniku niż 
na nawOiz,ach pomocniczych. z ktÓ1rych pierW'sze miejoscc 
oddajemy przy uprawie tej rośt.iny azotowym i pota1SiO 
wvm. (;dy .!!Ieha jest nogata w sikład.niki pnkarmowc
>>>
224 
i gdy używ.a, się obornika w wit;kszej ilości, dodatek na
 
wo
u pota,sowego może się (Jlkazać Z'byteC\ZlI1ym. N a lek. 
kiej je(kwk glebie lub przy użyciu malej dawki obumikil 
trzeba użyć soH potasowych obok obornika; wielkie nad; 
wyżki zicmnk1ków daje nam t.aTIii s,flulsunikowo nawÓz azo
 
towy, jakim jest aZ(Jtni'ak. Najmniej,siZe nadwyż.ki plo. 
nbw p.rzy użyciu oboTt:1Ii1m daje nawóz fosforrówy, ktÓrt:
 
go dod.atek nie zawsz'e jest potrzebny. Na glebach tor
 
fia,s1tych w

starrczy dodatek do obomilka s'Oli potaISowych 
. i nawozu fos,forowego. 
Owies opłaoa na.jwit,."Cej nawożenie nawozem aZiO.. 
towym. którego dodMek w formie saletry rozsianej 
w 10-20 dni po z.asiewie, luh azotniaku użytego przed 
siewem (.J-5 dni) jc"t pm
'it: że konieczny do wydania 
należytego p'l'onll. Po motyllko1Wych, lub po zicmniakwch 
na oborniku .nde zachod.li potrzeha nawożcnia Owsa azo
 
tern. 
Dodatek l10ukarmll potasowego jest pod owies pu- 
wie że Z\by'teczny mimo te.go nawet, że roślina ta potbkra 
dużo portalsu; pochodzli to stąd, że Oiwlies !posiada wielk.ł 
zdolność pr.zYSWia1jania potasu. Na,wet na uho
ich w potas 
glebach pia'sczy-stych, ,"ie zaWis'ze oplaci się użycie nawozu 
potasowego pod owies. 
Dla zacholWani-a jcdnak rówtnl()(Wragi (w celu un'iknię 
cia wy
ęganila) można przy naWrQiżeniu azotcm p.od owies 
dać i nawóz fosforowy i nieco potasowego. Nawóz fos
 
forowy przyczynia slit; d-r wyk,ształcenia zi,a.rna .owsa. Na 
ziemiach próchlniezych. dobrą rzec:zą jelst -doIdać f,olsfoOC'o- 
wego nawozu, a n
eraz pot alsoweg o, zaś na glinalalstyoh 
azotu ,i fosforu. 
Jęczmień nie zln.osi Ś'wi,eżegQ nawożenia obornikiem 
i 'Wymaga pokarmów łatwo ,plTzy;swajalnych. Jęczmień 
ma mniejsze Ikorzenie pod wz,ględem długoścli oj. masy 
aniżeli owies, który ma od niego nadto większą ztdolność 
pTzYSiwajan
a 'Slobie poka.rmów. 
Nawożenie azotem pod .iQczmień z.ależy w diuiej 
mierze od przedplonu. 


-
>>>
225 


W drug1im roku po oborniku 100ie zaleca się nawozić 
azotem; w tTzecim Tloku 
p,ład się dawka na,wozu azo
 
towega. 
Ale nawożenIe, azotowem'i nawozami, nie daje za
 
zwyczaj Wlielkkh i dpłac,ającyich ISlię nadwyżek bez jedino
 
czesnegro nawiezienia patasem i fosfarem; .najlepiej opła,ca 
się pod jęczmień wrzechstranne pełne na,wiezienie, Po
 
tasu wymaga jęczmień duża. · 
Żyta jest Wdzl
ęlCzne ZIaJ nawiezienic az'otcm, kt6rego 
dodatek w formie saletry da aborrndka ml.wet (100 q na ha) 
ea.ł w 17 
letnich duń-sl
ich daświadczeniach najI\VYższe 
nadwyżiki pLolObw. SaleJtlrę ddbrze jes1t dać na wiosnę, 
az:otniaJk zaś w jesieni. 
Jeżeli żyta upra.wi.amy na nawozach zielonych to 
dobrze jest dać pod te 'r,ośliny Ola zielony nawóz na
 
WiDZÓW: fosfarowego i port:a'soOlweg.o. Opłaca żyta TÓW
 
nież dodatek nalWlOlZU fosoforowe
a. zaz,wyc'Z'aj t,oma
 
synQ lepiej, niż superfosfat, zwłaszcza na lekkich zie
 
miach; za'PotTzebOlWaO'ie kwasu fOIS/farawego jest u żyta 
najwliQks:ze z ,pomiędzy wymieni,onych w ta,bdi lI''O'śli;}. 
Na leklki'ch glebach potrzehny jesrt: i dloldatek poltla.su. 
Pszenica apłaca Z1Wł,asZ'cza nawożetnie fas.forem i a:zo
 
tem i wymaga w z,a,s.adzie boWa'te
o naw,iClZliemia azotem. 
Podc.zas gdy superfosfat (lepszy dla pSIZC'n:icy) lub rtoma
 

ynę daje się przed Siic'Wcm p'Slzenicy, to s.aletrę (lepsza 
niż az1ortnjruk) daje się na wioSinę przed ru:slzeniem raśli:J.. 
Pa m
tylkowY'ch, pa z"i'cmniak,ach ma obo'l'niku n.ie zalW'sze 
trzeba z wiosną salcltrować. 
Kwas fOIs:farowy .i patas dobrze jest dać pCld przed
 
pLon np. pod motylkowe. Obornika lO
e na,leży używać 
pod pS1zenkę. powodlUje ,om bowiem choroby grzybko'Wl', 
bujanie słomy i możliwość wylęgnięoia. 
Pod matylkowe pastewne można nawozić .iedynie 
kwasem fosforowym i potasem, gdyż a,zot czerpią z po
 
wlietr:ł;a. Z 'P'OIżytk,iem mOżi01a użyć tomasyny, wapna i 8'oli 
l'obalSO'Wych. 


15 - "om. K..I. Roln.
>>>
226 


-..J 


Łąki i pastwiska nawozi się pr-zede1Wszys,tlkiem nawo" 
zaroi potasowemi i fOłSforowemi, jakkoLwiek ostatnie do" 
śW1ia:dczenia za:gr.aniczne [wskazują na potrzebę llialWożerUa 
ioh a.zotem. 
I tak w 17 "letnJi.ch dośwtiadozeniach duńs!kich na 
pierwszym planie przy nruwożeniu mieszalneJk: !f:Tlaw Ilia pa.. 
szę, jest saletra chi!li}ska, potem 'k-W3.!S fOSifOłl'owy, wres
le 
potas. 
Proso wymruga obeCloośd VI ,gleb
e dużej ilości przy" 
swajalnych 'Składników pdkia.r:morwy,ch, z których wyca:er" 
puj.e z,iemię w duźYllll stopniu. Na,jlepsze n3.JW1iezienie pod 
proso, .to przegniły olbornik, iktóll"ego gdy się lnic używa, to 
Wiskazanem jeSlt użycie 'ZJWłaszcza n8lw.
 pomocniczego 
azotowego i ;potasowego. 
Kukurydza wYClzel'lpuje glebę z azotu' i potasu daleko 
więcej, I1Ji,ż inne 'zbożowe, dobrze jest '1lWW'olzić pod nią 
obornikiem, zwłaSZlcZla gdy ziemia Is'łaJba, Inla której prócz 
obornika można dać i .pomocni,ozego nawozu a:zot1orwego 
i fosforowego. 
Rzepak najilepiej .nawlOtzić nalW!o'zem na,turatn.ym. 
a więc oboll"t1IiJkiem luh zietom.ym nawozem. Gdy n!alWo" 
zimy obficiej obO'f11Jikiem, WÓW1Czas może W)'IstaTczyć do" 
dateJk: jeszoze pomoct1lk,zego nawOlzu fosforowego (zwykle 
tomaosy.ny). Pr.zy upraJWie Ifzepaku po nawiezionej obor" 
nikiem mieslZlalnce na paslzę zieloną, trzeba pamiętać o p
 
ta'sie, azocie d fosforze. Gleba Ipold r:zepaJk mUlsli być za::: 
sobna w W181pień, co jest bardzo waiŻne. 
Mak l'rzeba obficie -nawozdć. Dajemy więc obiO'lnik 
w jesieni, albo I1IWWÓZ zietony z dodatkiem potasu i fos" 
foOru. Gdy uprawiamy mak w 2"giJID, luh d8'1,siZym Tloku 
po obomiku wówlczas trzeba dać pomocni,ezycih naJWozów 
azotowego, fosfoflowego i potasowego. W.l'elslzC'ie dod.ać 
trzeba, że maik udaje się .na glebach bo.gal1:y.ch w wlalpno. 
Dla lnu n:aj.wJażniej;s:zym składnikiem .polkarmolWYm 
jest potas, dany naj:l-epiej w formie kainitu. Obornik 
i dany .obf.iciej 'Pomoaniczy IIliWWÓZ a-rotowy może Sp) 
wodoW1aiĆ wylegnięcie. 


.
>>>
227 


Zdobycze nauki w uprawie roli. 
Pod ta\kJ
m tytUIłem 'POIlUS\ZIa lpiflof. Dr. Riimkea- dużo 
wktuaJlnych zwgadnień. 
Badanie gleby 
robilło w .QIsta:tnu'ch dz:ies,iątlkach lat 
przelZ ro2JWój chemj i, fizyiki ii! hi:oLolgj
 gleby og1"omny IX" 
stęp; zwł:aszlcza za)SIlużył ISlię w tym kieJl"1UlIl!k.u Dr. MitLS'cher
 
lich. ,Brooos ",
lflaJWlniO'ŚCi" g
eby, zmlalIly' praiktykamtolJll 
w ISlWYClb. 'OIbjaJWaJch ,zeJWI11ętriZlnych ,o1dda)W'llIa, moŻ'Ila te,r,wz 
już naukowo zrozumieć li -wY'tklJllaICl.ZYć. Osiąglnlięc1e 
SprH!W11llOŚOi gleby ZiOlsl1:ało jednaik: w prJalktyce ulatlWioD1em 
prlZez to, że nalUka wciągn.ęł,a slPl'Ia,w'nośćg
e'by i przyczyny 
w z,ak:res ISiWych badań, pOlllie,wa'ż ISIp1I1aWlnoość gleby nit, per- 
1t1
a; odtąd już wylą,c:ztnfie na empi'rYC2tt1iycih recetpltalCh 
obrólblci, a na: ZlllIajomooCli 'pIflOCetSÓW, k.ltóre ,się w ,gJleibie 
odlbywają i już iZlol"ltalIy 1l1IaUkOlW1o wYljaśD1d!olIle. 
NaJUlka ipOitwlierdZ1iiła, że ,Slp,r.a\W.ność gleby powinn-a 
być o.stJaiteaZinym ce1ern upr:ruwy. S'P'1'Ia\W\nlość gleby jest 
tWlorem prz)'1l'1oidy. Przez InJiecełoJW'y lub indewł.aśd;wy s'P0
 
sOb Ulplmwy możemy ją wIstrzymać lub zgoła un
emOlż1i
 
wić. Z dr.llgliej stJfIOlItY malIDY mo
ć TIOiZ/WÓj S(pfalWD1ości 
pr,z)'1S1pieszyć iprze:z trafne /poznanie ll1,altul"'a:llJlych proce
 
sów, ,Móre 'się w ,glebi'e ,oldib)'IW,Rjją. 'PlQn
.eJWla:ż InlalUlk:a poka
 
zaLa nam li udJolWiOdini
,a" że gle1ba nie jest ma;l"twą mi.neral
 
n.ą ma'terją, lecz że tworzy żyde, 'a wdęc je l s1 żywą w ca
 
łem te
o 
lowla ZJItalCizeI1liu, dil,atego z:roZlUIDrrałem jeSlt, że 
gleb.a musi realgować na .
aŻ!dy ZiaJbieg z nalSiZej S1:r'OO1Y, 
bądźto chemiczny (mntw1ozy :pomolCnlicze) lub mC 1 chall1klZi11Y 
(upraw.a), bądź bwdq
licl7Jny (II1.a'WÓZ ,stajenny i zielony). Ta 
re1akcj:a .gleby st3lnOlWfi to. ,Co w
dzrumy nals'tępnie IPlfzed sr- 
bą jako ,skutck naSlzej Ulpr3jWY lub IIll3,.wiOIżenia. 
W Zlakres1ie 1ll1aJW101ZÓW ,pomocniczych nalllka i ,pl1'Ze
 
my,sI diosbrozyły nam - 'Przez wyzyskanie niepTzebfia.::: 
nych 
ródeł .alZotu 'atmO\SferrycZ1nej:!'O - oały szereg no
 
wych cennych nawozów. POWlstałl1ii-e w ten spOisób .kom'hi
 
nacji rÓŻlnlych fonu azotu i ,róŻII11ych :n.aW'Ozów pomOOOJi" 
czych oraz możliilwość poik:.rycrna krajolWego zajpotlrzeholWas 
nna nalwiOlzów a
crtowych w dow,otnej mierze w Ikł'aj\l 


-
>>>
28 
(ChOflZÓW), bez dolWlOIzlU kh z zrug'ranicy (Chi:li), jest źdo. 
bY'ozą :nicocenioną. Z 'P'Uln\ktu w
dzeI1Ji'a 'choćby częś,ci,Qlw.e. 
go unielz.ależI1łi.etruia się od z a,glra OIky , naukla przY"Sitąpi!-a też 
już do 'ibrudania kJwestji mo'ż}i,wości za'olsz'czędzen.i.a fOlslfo. 
TU, który dOlty'chczas wyłąc':ilfi1'ie z za!-!ranky sp.rnwa.dzać 
rn \lSIilID y. 
W dziedZl
nie .pill.;llegnacj i n,
WOZll stajcnu1Jcl
'O .pne. 
pr'OW1adzenrie zaJsady - zTelSlZltą zllJIpeinie trafnej -' od. 
dzieLneg,o zRlChowanj,a s,talych i IplłYlllOych C'zęś'Ci .obornika 
już od chwtili wydzlielania ich 'Przez /.'\V
e-rzę. n.łtll"a.fiło na 
ogromne trudności if:e,chnicze ,i okazlaL, się za dro'giem. 
Z tych powodów metoda ta nie wyiszła ze st'aldjum próby 
i ZaJSlvolSiOlwano ją tytko w kitku gOSlpodrurs1twa.ch. Jed'!1JaJkże 
w \pII'Iześ.wlirud'czeniu o wysoktiej IwaTtości oolbT7.e piclQgno. 
walJ1.eg,o I1JaJWlO2iU ,gtwJCJl1Jnego szukamo nowych spols,,-'bów 
kOlnserlWlow:ania go na gJnojOW1l1i 
wY'k'ony'WaII1Y w Mo. 
naohjum lpil'lzez 'f,ow. Gii,I'Istaltt T. z o(). ,p.), ktÓra moż'c być 
wykonJaJna 'W k'a'żdej wieollklOści li n
e kal&u:]uje się dr,)'żej, 
niż dotychczasowe dobre gtn:ojow!nue z ni:e/;Irzcpus.zcza:!. 
nymSlpodem, z dachem. z uTządz'einoiem do 'WIchlanliania 
Wls1zelkiiej gnojówki i z nieuJdooS,tępl]1,ien1em 'PTzypływu po. 
wietrza z hoiku. - Czy nawÓiz tak kOlnlsCiTIWloW'a.ny może być 
rówlll,ie-ż skutec1zlITY, a na/welt leps'Zy od naJW'oz'U 'przecho. 
w:a\nego pod bydłem w ,głębokiej ,Olborze. okazać muszą 
daJtsze .próby. Narazłie inowaJOje te mogą odnosić się ty]. 
ko do tych roLnilkÓiw, którzy z jak,ichJbądź powodów nie 
chcą lliaJWiOZU lpir:zetrzymywiać pod bydłern,a wołą go k,oln. 
ser'Wlo/wać na IpraJWidłoW1O ur'ządz'Olnle
 gnojolwni, kOimpen. 
sując sobie Ziwiękoszentie dochodu zJkądjnąd (np. obo1ry wy. 
bitnie mlecZllle). Bo'wiem wedJu',!:! doif:yd1cz:asolWe
o tSlt1alnIU 
tecbnJi.lki l1JaJWóZ z pod bydła zawsze jeszcze jest lepszy, 
niż 'z gnojowI1Ji ITIlaJwet naj]eps,zej. 
Koniec.mość 1iozel11ia się w pr,ak-tyce z k,a.żdym gro" 
SZetm, poibudIZJiJa naukę do sZlUokani,a, .nowych środJków der.: 
pOJnoożenia .rOlllnik:om. Mianowicie dotychciZiaJS10WY spolSób 
ulSltalama wIpraiktyce p1lanów 
!łIsli-lania 
Ileby, p()lle
ał 
mniej Ilub więcej na, doświa,dczeniu i sZoalc'Owanliu, OIp.alr. 
tern tO ztl1!ac'z
mie iLOś,ci na,WOZilI z uWZ1gIQd-nienńem Z!RlWiRll'lto..
>>>
279 


śCii i ceny nl\wrOzów Ipome,cnk,zych, któlremoi uZUlpeltmil8.na 
naw6z ,s{,a,jCJI1in.y. Naltam:,\'slt badalnala :k:rżde.ga poJla co do 
zapasu .pokannów, które mO' ma .każd':lrla.z.oW'o da dy'Sipo(); 
zycji w fannie przyiSlWajaLnej dl.a dane
a .płodu, nie prak::: 
tykowaill'O odotychclMs; nie byłlo też wykona'lnem, 
'dyż nie 
istniał łMwy ,spo:sbb ISitWlier.dz
mia: metody M
ts'cherJ.j.cha 
i 
l1inych otlwieraJją korzY'!'ltme wi,dok'i osz,czędnega a mimo 
ta d.oSitateczne
o na,wożenia. Jeżdi uv."l.
lędniIffiY, że ta,kie 
próby ,gleby będą mrla
y 'w ISlwych ,rezul1:ltaJch tylkO' przej
 
ściOfWe zna,czCI!}Iie. pOlIliClważ zalsób pokalfmów -danegO' pola 
zmienia się w dą'gu ZIll1i,aIl1JOiwlaI11li,a (płodozmianu). zależnie 
ad j'a
ośc:i :pł'oldu. wysolk,ości ,plonu, wlplYIWów aJtmosfe.: 
rycz:n

oh, dialej :z'ak'żnie od teg'O'. w jakim s.tQPllliu lI'zy.ska
 
liśmy srpr:aWlt1JOŚĆ gJełby, .slta1je .S!ię j,asnem. że próby takie 
będą łilcZ1ne i 'będą mus,i.aly być c.zęS!tO' pOIWt!:'a1l'z,anc. Ta 
metoda będizi,e więc kłapotliwa i nie tani'a. 
d\' rO'I,t1Jik 
zechce uCizynić z niej 'P':-ds.Nłlwę .stOHdnej 
lolslpo
arki na
 
W'OIZlOlW'ej. Lecz ternu wydiat.kJOiwi przeciwstawi .s::ę pOlkaź
 
ny zysk w IPoSlt.ad lepszych .planów i za"slz,c1z;dzen'a ko.: 
sztów ,naWlclZów, których - na IPodstaJWie prÓł:-y - będzie 
moŻima użyć 'W Zlt11lniCljlS'Z,olThcj iJ,ości IlUb wo.góle P.f'ZCp'IUZO
 
wać ona j.a:kiś ,rlok plc,dic
z'aJs gdy -daJWlThiej \V bra,ku pcwn()iści 
CD do ,tego punktu, TlQllnrlicy .gospoda,t"Czo ,s,i,lnli ,g'ylp'al:i 1111'\V'Qc: 
zy często dla lPew'l1lOśd lU'b chnćby na 'Z-alp:IS. 
W .Zla,kresi,e Uipmwy Urs,ta.Jił'a si; w Clią,gu ,o
;tatIPdoch 
dziesiątek .Jat COr31Z ha.rdziej zlasada: - 
'ęlhoko w'Zlruszać, 
mia',ko adw.rac.a,ć! - p.m
y wynalezie:1iu kC:Z'Hl'\ki kiera.: 
WialniO slię myślą. hy przy up'rarwie JWZ1oosta1wić boglltą 
\V bakterje .wue,r'zchnią walrs1tW« gleby 
ÓTą. a przytem na
 
rzędzie to miało za,stą.pić plug. G'ębo1kie w7,rmZianie 
podglebila. jedtnaJk będzlie .odltąd newn'e j'uż niepodziel
 
n.ie Z:aJd-aniem od.powiednio S.k'Cł:JiSltlr'll(j\\'alnych pluJ,!Óiw 
..z gł«hoos.zlaIll1i", pr'zyczem ()Idlkł.a1dni; -pluga Teguluje S'i'ę 
w ten slposób. że po'zost.a1nie tylko jej n:ljwY7iSz.a cz;ść, 
która IPodchwyci ty.1ko W):erzchnią wa1rls1:wę gleby i to 
mial,ko -j ją odw.róci (jak pr1zy płuŻikOiw::miu śCłc,rll1iska). 
podczla,s Ic-!'d y dolna część odlk I a.dni dz'i1ał:t. W 1-1 Śi::.itwi c już 
tylko j-alko pogł.t;lhiaoz. Tę za.s-adę widzimy już też z,asto" 


........
>>>
230 
WalI1Ią pr,zy 'Pa1l'OJW'yIch pług'ach, np. f.alhrykJi Kemna 
w Wll"octa'W1il\J. Na talki e plI."IZeJkiształcenie !pługa nde POz.o::: 
SltałJa pewnie bez 'Wlpływ:u lml1lSt'l'uJkcj,a f.rez'aJdd, k1tóra., do::: 
bfla. ZlreJS'z:tą ,dla n:ie\kitóryoh celi ów, jedtnak nigdy nie będzie 
mogła c.allrowiJCie iZJłIStą.pić !pługa. - Hasło ,precz z płu::: 
g-iem", głOSiZ\OII1e ,przez Zlwdlen1llików f'rezasr:ki, mieści w s.o::: 
bie przesadę; dotyczy to z:wł,a'SlZ\c,za cie11lkoziarndrstych 
gleb. Na In1ich \pe
jod)'CIZnie 1P00000aJr'Zla:ją,ce się nawet głę::: 
boikie .odiwJrlaOOnJie tpOzos1JaJllie ,lwI1liecznością, a to d
atego, 
aby ulIlilkinąć utworzemliJa ,się 'w 'podglebil\J woa'rst!wy n
lelP:rze::: 
pusZicZ\wLnej, lktÓ1'ialby mlo!gła p.olWslbać lP'rzelZ ISlpłókiwanJie 
z .wie.rwchniej 'Wal"1s1:1wy ,dJrolbnI)'Ch Iczą'sltek ziemi. N alt o::: 
mLasIt głęboka oowmoa:ją'cy ,plug 'wydo!będzie je z,aIW1S:7..e 
z .podlglelbia. SmTej Jl"e
uły że \pod bUTaiki tnla.ldy głębiej 
mać, lI1iiż 'pod ziemniJaJki, ,a pad ziemniaki głębiej, 'lliż pod 
zboża, ,nlie mOŻlIlia: 11JMuZlie jeszc:ze obaHć. Fll'e'Z1all'ka i bl'lon,a 
talerzow.a są natomi:aJSit dOlSlkionałemi nar:zędziami -do 
upJ'la,wy górnej WIaIl"ISItwy gleby; mogą i mają zalStąpić !pług. 
ale tytka ,oz'ęś:ciow10 
 ta fre'zarka płu
 gł;,bolko:::Oir\Zący, 
a bruna ibałerZ\olWia: Ipłużek ŚC\ie:rnisk,OIwy, ale zupeł.ni'e 
w wlslze,
kiLch Iprzy1pa.d\kaJCh IPtU!ga ([lJie z,a.sltąpią. Jed)'1nie 
bTOI1!a talerwrwa \pJl'"ZY llooajalll:iu ście'mnlska Z\a,stą.pi .płu
 
zupetnJie na lżejszych i ś'redmtiich .glebach. a bmna taJe::: 
rZlowa iZ .glr:u.berem ZlalSltąpi p.}QlŻieoc mla cdężkkh .
leb3Jch. 
OdnoŚinie do w,ałru pierścieni,owego ko'kz,aJSlteg.o utar::: 
lo się zd
Lnie, że rala piolW1illlna być talk Ulp.r;3/Wiona. a.by 
wałl\J przed ,s'iewem wogóle In'ie było ;P101Jr'zeba używ.ać, 
z wyją,tkiem iPlT!ZY 'U/ptr1alWie pod hu.r.aJki cukrowe. Brzmi 
ta ładnie 'w teOTji, jedJmalkże zdarzać slię będą raz po rarz 
na cięŻ\kich glehach z pO'Wodu WJpływó,w atmo'sfer)'lcZ\nych 
przY1patdki, w których nde !będzie mOż1llla unli/kaąć utwq
 
rzcma 'się wieUkich gll"ud. Te można na.jła.twiej i l1lajlcpic.j 
uSiUlnąć przezl je&llo'
az'Owe !p.rzejechan.ic IW\ł;'/plomniralnym 
wa.łem. k1óry mamy już 'W wielu rozmaitych udosk{),nal'o
 
n ych k ot1Jsltruikic jlaJoo. 
W'reslZ1C!i,e ,Co do wałkólW, pir'zy,gmlila1.ających 
a'cbę 
w rządJkiach Z\a siewnikiem, m,ależy 'Z:aznaczyć, że nic mo::: 
Ż11ia ich używać we wSlZysJtlkfich wal'!U'nikach a.Jtmos.fe;rycz::: 


. 


.......
>>>
231 
I:l)'1ch i iIlIa wSlZy1So1:Jkikh g
ctba,ch. J'aik ce:I1Inemi wałki te I()Ika
 
zały się na lekkich i średnich g'lcbwch, tak oQIslt.rożnie trZ'e
 
ha je 
:lJa:stoSlolWać na -glebach cię7ikkh, skłonnych do za
 
skot'IU.pie11li1a ISI

. 
Jeżeli przez ,st'OlSl()Winą 'CiO do ,c.zasu i jakości uprawę 
udaŁo .się os'il\ignąć spra l Wl11lość gleby, s.twO;rZOiI1 ' :} tnajlWaż
 
ndej'Slzą podstawę dobrego 'Wzejścia roślin, siłneg: ich 
roZ)woj'll, ,czystoŚic
 -pól i 'dobrego wyzY'skani.a na.'WOiW. 
Ałe iSJtam Slp/f'aJwln'Ości 
lelby zalc:ży .od łlatwego 
dOSltQpu tlenu do niej, ISiilInelgo jej o
l1"zania i uła
 
tw1
onego :kJrążen:ia wi1
oci IW kie,runku lpiolziomym i pi o" 
nowym. Alby utrzymać ten hzyka'lO'ie i bi'O'logitcznic k.r- 
rzySltny st.a:n ,gleby, wy;rażający 'sat; .n.a:zewnątlr'z w .gru:zeł
 
kOlWaltej sitrulkturze jak OIajid1ł'll'że.l IW okresie wegetacji. 
musimy dbać o{) ,ruLe:lJaslldepiaJI1Jie .się gleby w 'pask8.lch, po
 
między rzędami sieW101i:ka. W utZ[).laO'iu tej kOIl1J:ecztI1Jości 
pierwoltJOIie ihroOiolW1a1n/O 
'l,siewy, p6Źini,ej r.olbiolliO .slze,l'1SIZC 
odstępy rządków ,sieW1nli.kJa, alby m6c za.s
ewy ,slpulchnj,a,ć 
i Qpdać ręC1Jn!ie i W'reS'Z1Cie maiS1ZymoIWO, do cze
o il;ltnieją 
już tbardzo udoskonalone lIlIarzęd'Zia IW ka
dej wielkości. 
Za'briegi te są k!OlO"ieclz\1\e 'pwed'ew.slzystlkiem. aby unrukn,ąć 
zaJsJkJlepiaJnia .
lelby li w:re;Jzcie, by TIliszc'zyć chwlas'ty. 
W .ostaJt:nim c.z8.lSlie fPIO'lecwOio ,nawet .głębo,kie wtZlnu
 
szanie Z1aJsiewÓlw .pomi;
ldlzy rządkami zapomocą .,dłut.o", 
wa\nia" i w niekitÓlrych IdkoHc:Zlnośdalch W 1ISt!Cc.iC okazał 
!ię korzystny 'Wipły1W tej:!o z ' 8.lbiegu na TOlZwój ro.śHln; jed", 
na:k nie we ws'zystIcich tplrzY1padkatCh reZlultaty Z dłurto'wa;' 
nliem były dodaltnie. Opór wie,lu rolników .pTzedwko me
 
chaniocznej Ulpira'w,ie rośl'ilIl znaczlOde już :p'
dlrośhiętych Ipo'" 
lega OZęSltO na :pwesl\idzie, nieufOlośd. olba,wie 'UJslZk.odzen:i.a. 
r,oślin, .b-ra1ku pr.zy
oltolW1ai11ia fa,chowego i źle z:iOIzumi:a
 
nej oS'zc.zędhtości. Tego .rodzaju prZYCłzyn. OIg,ratniczają
 
cych zaJst:osoW1aOJi,c metody 1. Zlalhiegów, kiłól1'e odd,a1wna 
w t1JaIjróżlO:iejlszych wwrlUlnlk.ach oka!Z'aly si-t celowemi. n:ie 
mO
OIa dziś .iuż usprawiedliwić. 
O rzadlkim sieW11e z hardzo s.zer.oikiemi .odstępami 
rządków, przy j,aik lThajS'j,lrniejlslzem zlals.i1aiIliu ToM. istlOd1eje 
już 'oibszerl'1la IitelJ"atu,ra. Czy z rzadkim S'ie'Wem możOJa. 


--
>>>
232 


posunąć sU t aż do wy,siewu ziarma pojedyńcz,o, jest je's;z
 
cze k1wesltJją ot.walr.tą. Uda.n:e si.ę UislieWlu według tej me
 
tCldy zależne jest w każdym raJzie od isłtnienia i wypdnie
 
ni'a widu wwrUJnlk6w; jedla1)Jffi z nkh byliby postęp kolW 
sllr.uk.cyjny w siewlllil
.lwch clio ,taJkieglO siewu, któTe oJbe,c'Il.ie 
je'Sl
oze wykalzlU'ją d1Użo hraków. 
Wybór .odpolwiedniej .odmialny dlO siewu jest jednym 
z -bardzo Wla/żnych cZY'nini'ków. Nie8tr.'Udiz ' ona praca hr- 
dowców spl'lwwiła, że mamy już dla,leko 'iJdąoe rnoż!i;wlOści 
w ikier1.JlnJku wyhoru odJpolwiedlniej .odmi'any. I,s.tot:.nie też 
w miJalrę IPło
epslzenia 's,ię ,SltM}iU kuItury i ziaJs
llal1lia gleby 
potrzebuje rodJnkJtJwo ,oldlmian, l'tÓre cor'az lepiej {Jtpłaoo:.lją 
nalkił
tdy, to Zl1JaJCZY odmiwn, które z,noszą na'j ' ohfirt:s1Ze na
 
wożelI1lie l'Ioli. lruie wylogając i nie podJegając talk l.aJtwo 
rdzy i liJrunym chol'loibom. Tyllko t,a,kie odrmiany o()'ProceiO
 
tują duże il1Jakłady. P,moa cO/ralZ więcej rozpG'wslzechni-a
 
jących iSIL
 :kół dioświ,a.dJoZiallOych slpr1a1wi. źe 'ka,żdy na,leżący 
do "koł,a" ,mh1Jłk, -pr.z.el}QoiOa s'ię na próha.;:h, dokunlaJn
ch 
na wła.snej glebie, któTa odmiana i j.a:J...'a dawlk.a nalwozu 
naj.lepiej mu -się OfP/rlocenJtuje. 
Czy!s
czenie zhoża ,dlO siewu poz,osr1:lalwia jes:z'cze 
w 'WIielu go
plod.arISltwla'ch, i to uiertyllko ma.ł,::;,;,oII'nych, dużo 
do życZCł:1'i,a. Matmy jes'z,cz-e duże I\vaTL;!zJtialty 'rolne. które 
zadawailwją .się cZ)'JSIZIC'ze'niem .p
ez mł1coa'rnię parową, 
a gdy ta nie posiada d-oh:rcgo do ,togo urządzen.ia. CZ
-łSlzczą 
zboże na śpkhrzu .na pT'ZleSltar
ałych rnł
lI1ika'ch, w11alniach 
itp. O wy!brOlrze rta\kiego nwrzędzila przy klU111I1ie .decyduje 
zwyk'le jeg'o talI1Jiość i Clwelllt. W1ziOlr'OIWa\n
c ,się na sąs-iełdzie, 
mimo', że właśl11ie w tym 'WzględlZ'ie Illajt,ań,s!ze młY'llIki itp. 
są naJj,g,or-sze, więc naJj!kJolS-zil:owlniej/s!:l:e. 
Zachw.alslz,czcn.ie g.leby jest w n,iektórych gos'P'()da.r
 
StW18iCh ogflomne j
 srtaJ11Jolw,i s.mutJn!y znalk .przClstarrz/ałeg.o 
spOlsobu upiraJWY .i 'niedolkł.adneg'o CZyislZlclzenia zboŻia. Róż
 
ne rośliny nie.up'raWlne, "które się sam'e sieją", Illlwzywa rl()ll
 
nik zieł.skiem lub 'SiZlklOdlilWemi chwaJsd:larmi, poniewa'ż ha
 
mują rO'zwó
 ,rtcśJ.i!o ujp'r-a.w:nych. Tymcza:sem lHzyroda ńie 
zna "chwastów". Pojęciem tern .operuje sdę w roJn.ktwic, 
ogJ"odnilCtwie i le'śniotwie 'i: '011110 zlnlam:,nnujc wall,kG o ślwia1
>>>
233 
ło, mi,ejsce. w , i1goć, składnilki pożywne, bórą kou1tura mus;i 
staczać w interesie s'wyoh wYlCh'Olw1ankÓiw, czyli roślin 
upl'laM1I1/Ycl1. Źródłem z,a'chwla,szc'zen.i,a jest 'w Ipewne'j mie
 
rze .podiwórze i już taiIIl możll1ialby :temu z,a.pO'bie.c stC:SiUJl.:: 
kowo niewielkim iIlIak:ła.dem Ipmcy i ś
oidtkÓiw, gdyby się 
zde.cy.dJowaJnJo na najdokłwdll1li 1 ejls.ze CZyis'zlC'zenóe mail:erj1a!u 
. siewnego. 
SpOSIoby ku ternu doS/tarczył IIlJaID już p.rzemysł w po
 
sła.ci udoskon.a1o\ruych nwr:zędzi IW ka-ż,dej wlielilmści do -na:: 
pędu mechaJn\i.c
neg.o i Tęc.Zlneg'o l . Możeby warto się jcdnatk 
za'sltarruowić, 'czy nie z,aleca.J,oiby się, aby np. ..Spół.dz ' ieł.l1!ie 
RoLnd:oze" 11abYW1ały lliOIWloc:zeSn'e, ba'l'dzo udoslkunalone 
P'l"zY,I"ządy do ozy.S'Ziczenia. z któremi jeżdżąc po pow'ie
ie, 
c:zyściłyby zboże za stosowną opłatą. I to nietyloco zibo;;e 
do 's i eW1U, ,gdyż Iprzy tej 'S!pICl8o!b111 oś ci możrnahy oczyśdć 
z Zl1a.rf.l'elk zielsk Zlboża, pl'lzez;nalczane na palSZę. N a,}leps'zą 
z dOłydl.c'zals Z1nany.ch .1nsltala,cję, .pod na1zwą "NelUlSaatve!"
 
edler" firrmy F. Neuhaus T. zoO. p. w Eberswa.lde. wysta
 
wliono na tegol"oc.Z1Ilych TaTg.ach Poz,nań'ski-ch. Jest tlO ma
 
szyna udJOlskona1ona \nlieomal do .ostatnich g,ra.nic, .slta11oW'i 
klQlmbi,naoj,l,1 wialni i t:ryjera. Mimo pf'OIsiłej konstruikc.ji 
sor'ł-uje ziarno według wiellkoś.oi d cię.llwru najdo'kła.dniej, 
odłącza w,szeIllde Zlarn
eozys'ziC'Z
.nia i :zialnnlka zid
'k, od4ączIa 
ziBJł"na potłuczone, dalej jęczmień .od .CfW,Sla, 
r'olch od wytki 
i .t. p. Fabryka doSlta'ł"'Ciza mas7;Y.n tych w kil{lw wiel/ko
 
ściach, np. j.akoO 'stałą illlis1hllla'cję dla w,il
lkSiZ
'łCh Śipichrz.ów. 
a także umainItowIaną .na p'latform
'e k,rytcj, ciąglnionej 
przez ja.kiibądź mOItor, co umolżł-ilwi,a jej wlSpólne uży:::ie 
przC'z .dJrobnych n)lll11.ików. OcźYlWiście pOI
lZc:zcgó1ny rob 
nilk nie może na'być talk dt'lol
iej illliSJtlalacji mimo. że użycie 
jej .solWkie 'się wynra.g:rlOidzi. DI'a!te'
o IPOlzJoiSił,a,/lclby W'spól,ne 
użytlkowa.n
e w jaJkiej bądź pralkityczhtie obmyślalnej 
f.ormie. 
Do niezlbędinych zaibiegów przy pielęgiIll1cj,i z.=arna 
sie'Wne
o należy też Zla'praW!ilaJIlie zian"na. SłuŻiba ochrony 
f10iŚIlin oj przemy,sł chemic:zl11
r Wiska'zały nam drogę i do-:. 
starczyły śrlCidków ,dlO zalp'ł"lalwktnia, za/p.omocą 'k1:6rych 
możemy z;waLc:zać oz 'nliezawodnym s,kutłkiem cały slzerreg 


........
>>>
234 
choróib rośHnnych, z pośród których przytoczymy ch/oćby 
tyllk.o fU!Sarium. Dotkli,we straty 'W ptonJie nie 'zdafZlaJyby 
się, gdyby 1'\olllnicy ogóllne i w ISlze:rolktiej mie'rze kOl1'Zysltadi 
z za:pJ.'laJWliJaJrna. Ale niesltety narwet w w1ię\ksrzych goslpO':: 
daJflSltw.8.tch niewJSlZędZlie się to d\zieje. Wprawdzie ZlRipra'" 
wiamie zria:J.'In kioSWbuje, a IO!p. zaIPIl"aJWi8.lnie przeciw gl.ownń. 
zapomocą cieplej w.ody jest niooCliążhwe, ale t.o lnie jest 
jeSlZ1aze pO'wodem, by się od .talk IWln1JooziIlej czyrunlaśd 
uchy,LRić. 
Naj!peW1I1Jiejszą i naj.dos\kJOnaiJJsJZą plOldstalwą 'pielęgno
 
Wl8.ll1Ji'Ri zasnewów jesrt pracowita o\bróblm pfJZed, pod!CZiaB 
i .po msiewie. pJ'lzez lIla't)'lChmiJalSltolWe ISlplużlk,olwialoje śc
er
 
niska, 'Pl"'zyw;aloWl8.lnie i pobf'onoWla.nie go, eweTIltuai1nie 
prrzez ,z8.iSiew międlZY'PtOil1IU w śd:ernislko, .slt\Vlorrzymy pod
 
malwĘ) d.o wy,dlolbrzenia ziemi -i dlo dobrej "IlIOIfmaDrrej skiby 
sieiWInej, TIia)wet w ClZ,8.lSli,e \pIOsuchy. Z chwillą, kiedy Oisiąg
 
nęłL
my Si[)nRWin.oŚĆ gleby, mUlsimy 'w .dalslZym oCIiągiU JSlbaTać 
się .o utr1zymlan-ie jej w tym :sibaIIlJie, jak najdłużej podc'zas 
w:z.roSltu ,roślin, a dzieje Isię to plflze'z rn.iedopulslzc.zeln:ie - 
zwpomOlCą lłH'\OInlkJi, d\Z'hllhkli Lwb dłUJtowlRIIli,a - do z,a,s!1cle:::: 
pierui:a 'sJię 'powie'rZ1chni. Często .siQ zdalrz,a, że dziabiemy 
dopieTo WÓWlC,ZRiS, gody chwa.sty -Ukl3.'.lJa.ły się w widkich 
i1ośÓ8.lch. Jest to '
a 'pó
n.o i oplaci się tyl/ko cIZęŚdOWlO. 
D?Jia!bać lub 'oltWlierać glebę 'W 
nm.y S!plol8ólb należy kia,ż.d.o
 
razowo po 
alslklepiel1liu się jej pr,zez ulelWl:ty de,slZc:z,. .hez 
W'zlględu na to, czy widać chwasty lub nic. Jeżeli tak po
 
stę\Pujemy, to i e;h'Wl8.lSty wOlgÓ'le się ,nie TO'Z1wt1ną i ,gleba 
p0Z10St-8.lIlILe ,Zlalwsze otJwmrta dlla wlpływów altmiOlsfe.rycz
 
nyoh, CiZysrta i pulchna. Chw.alsJty nie mają wteIllcza,s dSlsyć 
s.iły lub woOlgóle 'SJposobności :I11a:s.zym roślinom oO'd!bierla.ć 
świa'tło i pożYWlienie, qPfl'ócz te
o łatlWiej .pr'zecież Zinli.siZ
 
czyć kielkujące chwasty, nJiż zak.oTZelIliol11c i już rlOZlwi
 
n.ięte. A więc: dziabać, celem pielęgnacji gleby, a nie 
w celu niszczenia chwastów. 
Jedyln;ą .p'r'zeSlZkodą do wykon
mia tych robót mOlg,ly
. 
by być dlugotrw.a,le ulewne deszcze. PonieiWa'ż tym 'za.
 
pobiec nie można, tJrlZeiba po oheschnięCliu T'
)Ji pOIWeto1wać 
zmudę, o ile rsię da. SikraJPIil8.lIlIie pól sia,rczalnem żela,za lub
>>>
235 


f07JCzynem ,ka'mitu, celem Z)nisocoe«1ia - wówczas dos.yć 
zwykle j'Uż rOZ'W1ll.1iiętych - chwalStów, jak ło.pucha itd., 
jest Zlabiegiem, który wykonany z kOlruiecZiI1Jośd, I11lp. gdy 
z IPlOIW:Oou dtug'ortTw,ałych deszc'zów, nie' można było od
 
pOIWiednio dziaibalć, jest z'aJW'S:ze lepszYII11 od ż!1JdlIlego za
 
biegu, jednakże nigdy Inne :zastąpi allIbo nlie OOll'ÓWlllta pll"Ul
 
widłowej mechanicznej pielęgnacji roli, -gdyż chw.asty 
w mlQrlizyciZas.ie dOSlZły dlO iPewnego 'fiOZW'O
iU i zdążyły już 
Z'bożom odebl'lać pewną li
ość, :pO'żywiendra ł śW1artl-a. K.o
 
Slzenie WYtSokie1' łopuchy pOl11ad czubkamiz\boża iZ.!1JOOWiOiId 
nafa:zlie oko, lecz zrersztą jest jakoby czym.em Il"iOrz!PłaJCiZY, 
SipoWlodOlw.anym .zaoof'alTlą, nieumiejętną 'kulturą i pielęg
 
nacją pó1. 
Naruika przy,slpo:rzyła .praJktyc,e w wlSlzeLk
lch dZliałalch 
110Lnłcbwla duŻlO! .pOIS,tępu 
 linIcjaty.wy. Mimo to nie wszyst
 
kae z-dobyclze 'OIauki mO':lJna ZlalWSlze wyzy\skać i zastosować 
w 'Pl'Iaid)"ce, IPomie,wa,ż o
l"ailld'cze1J}.i,a w możliW1olŚc
 ZłIJS1tO's(}::: 
wania 'odoby;c:zy 'Zlnajdują s
ę z,atrówno w samym warszta
 
cie rolnym, jak kilimat, rodzaj gleby, stan ;pOlwietl1'za, ko
 
muni'k,!1Jcja, StOSUinlk:i I1'lohoi!:nlkze, sltos:u.neik T'olnikia do gle
 
by (wlaśC'iCJi.el czy dzierżaw'C'a), j.a!k i nalres.zcie w iSiamej 
oooibie kierowInlilka, .odll1oś1I1ie do jegoO ',charakteru. inrtdi
 
genlCji, środków finansIOwych, lS'topnia ipr'zy
.olbo,wlalt1h fa
 
chowego talk pO/d w;zl
IIQdem technicznym, ja.k kUlpie,ckri'm. 
Ograniczenia te .są 'czyin11lilkami. z ktt\remi W'alns:ztat 
rołny musi się liczyć i po.godiZ'ić. Istotillem zadaniem kie
 
J'\olWlnika I)lOiZ!OlSltJaI
ie wyszuJka"llIie trafnej llll:1ji pomiędlzy 
tern, C'O mu daje nafUka w .poslt1aci n.owy,ch myśli i zd()ihy
 
czy technłoz,nych. a .tem. -Co mo-żnl z tej:!o zalSt
l,owlać, 
uW:Zlględłniw.szy f.aktycZ\T1Jc. miaTod'ajl1e .podJstawy l(J'rglal
liza
 
cyj11e. Miernikiem. w jt:ł'kiJm str'pluiu r.nlnli,k temu Zladaniu 
slpm01sta, będzie r'eZlUil:t,a:t. j:!oslpodarczy. wyrażający się 
w dobrych lMJalch w wYj:!,oISlpodaro:wanej .rencjc lub też 
w labch 
łych w przetJl"w.arn:iu ich hcz straty luh.z m:\łą 
stratą. Nauka i pratktyka skazane są na siehie i tylko 
w kh wzajemnem oddZlilałY'walIlliIu na siebi.c moro:l dojść 
do dal..ze
o ;pcr-rt:ępu.
>>>
236 


Punkt widzenia. 
- Ojcze! Pan Izydor prosił o moją rękę. Co mam odpowiedzieć? 
Ty mu powiedz, że ja do tcj ręki. o którą on prosli nic nic 


, włożę. 


Poglądy. 
- Dlaczego pan ze mną chce ciągle 
mowa o żeniacze
 to pana niema? 
A ho widzi pani. panno Józiu. ja 


chodzić na spac
ry, a .hk 


cerowy. 


do pani czuję poc
 spa. 


W szkole. 
Nauczyciel: Co trzeba czynić, aby się dostać do nicha'
 
Uczeń: - Najprzód umrzeć, panie profesorze. 
Różnica gustów. 
- Co ci do szczęścia potrzeba? . 
- Slicznej żonki z posagiem. 
- A mnie ślicznego posagu bez żonki. 
Jaśnie pan. 
Maciek, a ccgoj ty dziedzicowi nie mówis "jaśnie pal1ie'
" 
A kiedy un zyd. 
No tak, ale zawdy dziedzic. to mu się nalezy. 
Juści prawda. Zydowi zawdy się coś nalezy. 


- - .::,:...... . 
u_ .
 
. 
,.
 . 

 -_. .- .. 
 -f'!Y- 
. -. ,,--- - 
. - . 
r- 
 
. 
...yr......, -
' .. 
.. 



 


. ." 
- .... 

.'
 ' 

 . £.. 

 
 _I..si,.. 
; 
'tl 


-'. 


" 


......
>>>
2'J7 


Inż. Stefan Laguna. 
Płodozmian jako ulatwienie prowa- 
dzenia gospodarstwa malego. 


Każdy 
ospodarz, prowadząc swe ,gospodarstwlO 
f)I'zeh.."'Onany jest, że upr,awiając dobrze rolę, używają-; 
dobrego ziaTna do siewu, stosując nawozy ,sztucz1ne, CZęSi
 
to w dość dużych ilościach, proW1a,dząc hodowlę bydła itd., 
spe,łnia swe zadanie i uważa, Le gospodaorsof:wo je.go jest 
w porządku. Przy tern jednoczcśnie narzeka. że gQlSipO
 
darstwo 'nd.e daje tych wyników, jaki.ch możn:aby oczeki
 
wać i choć pLOII1.y są częs1to dość dobre, jednakże odczuwa. 
że w gospodarstwie są peWlne niedomagania. których 
prZY'czyny nic umie się doszukać. Są to niedoma
al11.ia wy
 
ni.kające z tego, ż,e goslpodarstwo często nie ma myśli 
p.rzewodniej, rskierowYlwują'ce
 wlS1zdkie wysił'ki w jCldinym 
celu, przy której w,s'zelkie zabie
i i zamierzenia powinny 
iść w jednym kieruniku. wzajemnie się wspomagać i po
 
pierać. Przeważnie z,aś jest przeciwnie. Dąży się do wy
 
sokiej produkcji różnemi drogami. c,z,ęs,to żadnej łąc'zno.. 
ści między &CJlbą nicmającemi, zużywa się na stosun.kowo 
n'ikłe w

ni,ki dużo sił i pmcy. .które użyte celowo i eko
 \ 
nomicznie rezultaty mogą pomnożyć. 
Niedomagania te usuwa nale7yta org,alnizacja gOSlp0, 
da.rsrtwa, która ułatwi,a prowadzenie warsztatu. 
Istotną częśoią organizacji gOSipodarstwa jest płndo" 
zmirun, przedsta'wia:ją.cy całokształt g'Ol"'Podamki polowej, 
która jes't pods,tawą gospodarstwa i je'go wszystllcich ga- 
h;z:i, gdyż od pnodukcji IPoloweJ (roślinnej) za.leżny jest 
rozwój całego gos-podarstwa. 
Ca to jest płodozmian? 
Rośliny upr'awne tylko wtedy dają dobory urodzaj 
i pewny, kiedy przcstrz,eg,a'na jcst kJOllejność uprawy ich 
na jcdnem i tcm samem miejscu (uwzględn
ając również 
dokł.ad.ną uprawę roli, właściwe nawożenie i t. p.). 
Odpowi.ednie umieszczanie roślin w k,o.]ejności za- 
siewu na tern samem miejscu określamy mianem płodo"
>>>
238 


\. zmiwrliu i jest on podstawą każde
'o prawidłowo zOl'lgani 
2!olWiane
o gospoda:rstwa. 
Konieczność umieszczania zasiewu jed.nej i tej samej 
rośliny na tpolu, wynika z In.
stępujący-ch wz
IQd06w. 
Wszysr1:kiie r\olŚlilllY mają sIWoje, slObie właściwe wy
 
ma.
aillia pokarmowe; jedne z nich jak I1Ip. żyto, owies, 
pszenka, jęcz
ień w)"oiągrują z ziemi więcej azotu i kwa
 
",u f.osforowe
o; inne znów jak IniP. ziemniaki, buraki, mar
 
chew itd., wycią
ają więcej .potasu, iI1l11e mów kwasu fos
 
forowe
o i p o1::a su (motylkowe) dosta,rcZla.ją zaś azotu. 
Jeżeli na jedłnem.j; tern 's.amem miej,sIcu w cią
ll kilku 
lat z rzędu 'Sliać rośliny kłosowe, t.o już w d.rugim roku 
plon będzie mniej.szy i s1:1qpniowo z roku Ina rok be;;:dzie się 
zmnieJszał, aż będzie zupełnie nikły. W}'Inika tlO z tC'J!o. 
że !kłosowe wycią
ają z 
'lęby zapasy polmlt'mbw, które 
im wpierWlszym rzędzie są !potrzehne. 
To samo zajdzie o He byśmy na tem Isamem miej'Sieu 
uprawia
i huraki lub ziemniaki przez szerej! lat, wted'y 
wS!zelkie zapa,sv potasu wyczer.pałyby się i !plon okono
 
wych Z1ffil1Jiejszałby 'się. 
Jeśli zaś 'PO życie 'lub pszen.icy zasadzi się ziemni.aki 
to .otTzyma się dobry plon. J!dyż rośliny poprzedzające 
okopowe wyciąJ!ają azot i fos,fór, potas zaś w dużej mio;: 
rze zostaje 'lliewyrczerpany. UrodZla1j zaś ziemniaków bę- 
dzie Ipewny, a to ze wZl
lędu, że pod ok,olpolWe Zawsze da
 
Jemy nawóz, z,awier.ający w dość dłużej i.lośei azot i pa- 
tas. Jeżeli poz,iemllli,akach dajemy 
roeh, wykę lub j1aiTe, 
to urodzaj będzie dotbry wskutek te
o, że w czasie wege
 
tacji okopowych, slZereg razy ziemilt;1 porusza sdę, siJmlchnia 
i wyczysZ'Cz,a. W glebie na'stępuje wzmożon.a dzilała,lność 
balI:Jterj1i. rezultart:em których z;of;.tają p.rzerohi,oille i udo
 
st1:ępnione pod następną rośliiI1ę p-okanny znajdujące sił{ 
W1 stanie niC\p'rzyswaj,a'lnym. Dzięki spulchnieniu gleby 
korzenie rozwijają,cych się roślin ła:twiej rozrastają sje 
i przenikają między czą:siteczkami gleby. W rezultacie 
pOlle po ok-OjJJowych wychodz:i Slpukhfi!ione, .oibiedrukmc
>>>
239 


z ,potasu, lecz niewyczerpane całkowicie z azotu, a tern 
mniej z kwasu fQls,forowe
o. 
Mniej w:ięcej 111J3I tych ,podstaw,ach układać można 
ptod!OIzmi3ln, który daj.e możność Ipe.tne
o wykorzystania 
sikladni.ków pokannowych 
leby i.ak i dodatkowe
o nawo:: 
żenia. 
Nie wystarozy jednruk:że ułożyć tylko kolei OIbs,iewu 
roślin, gdyż płodozmian powiOJien wyrażać s
ę nietyJlc10 
w pomyślnej kolei obsiewu według wszelkich zasad przy" 
rodni'Czych, lecz powinien odipow
a.dać ,gospodarstwu, 
a więc takim wMunk'om, któreby zaspa,kajały wszelkie 
potrZleby gosp,odarstwła i gospodarza, a następnie by mo" 
żna było produkować na zlbyt. P.owin.ien więc od:powia" 
dać oo.stępujący:m warunkom: 
l. W płodozmianie po
inny być uw
gIlędlIlioll1e 1'0" 
śliny, IkJtóre doibTlze udają się na danej 
lebie. RośliJny, 
.których .pIlon jest .n.ieZlawsze 'peW\ny, nie powinny być 
uwz
lędnia11!e, lub też w małej ilości w r.az.ie koniecm1ej 
potrzeby. 
2. Prócz roślin kłoSiaWych .pow
nmy być U'praw
ane 
w dostateczne i mierze rośliny .pastewne i sprzedażne, 
o ile jest zbyt na nie, np. buraki -cukrowe, .len itp. 
3. Obszar zajęty pod rośliny kłosowe, IOK.opowe, pa. 
stew;ne lub przemysłowe powinien odpowiadać port;rze" 
bom gospodarza, 'gJOislpodarstwa i Zidolnośd Ipokupncj miej. 
scowego ,rynku zbytu. 
4. Paszy IPKJlwinna .być wY(pł"ó,dukow8JOIa taka -ilość, 
ahy wystaI'czała dla dobrego wyżywienia 
n:wental'za 
w cią
u roIku równ.omiernie i załem, a:by nawozu od te
o 
inwe.noolJ'za wy'sta1rczyło dla majeżytego nawiezienioa .pól. 
5. Sprzedażne rynkowe !produkty pow.iJnT1Y być tak 
wybrane i zajmować w .pbodozm'Ianie taką -przestrzeń, aby 
możliwern byto je w 'SWoim cZiasie uprawić. 
6. Porządek i ilość zasiewów najeży ułożyć tak, aby 

'PotrzelbolWaruie pracy nie 'pl1"zeikrac
a.ło moiności sił rr- 
bOlCzych, ł"oz)plOrzą:dzanych w 
oOslpodarstwi'e a przede" 
W1Szy.stkiem, aby czaS! zIajęty dla u1prawy roli, zasiewów. 


.......
>>>
- 


240 


\. wywie.z,ienia nIiiW,OZU, pielęgtOla.cji i SiprzętÓlw był rozdz'ie; 
lony równomie'fln,ie na poszczególne okresy roku. 
7) Parządek na'stępaW\ania pa sobie roślin pcwinien 
być taki, aby .pozwalał Ina należytą uprawę roli pad na
 
stępną 1."I00śliJnę, tak, alby każda roślina znaj dowała się 
w nJaj.OIdJpOlwiedl11łiejs,zcm dla siebie miejscu i żeby 
Ileba 
przez zmianę t'lo'ŚI'
n s,ię nie zubożała a przeciwnie wzma" 

;da SIWą urodZ1aj , nlOść. 
8. Pola tak powinny być rozfO'żone i rozdzielon.e, 
aby były równe, aby był da ni'ch do
odny przejazd i prze
 

on dJa bydła. 
Do tych więc waruJ1Jków 'Powinien być dostosawany 
pt.odozmian. Zastosowani.e kh mówi mim. że wszystkie 
wz
'lędy, jla,kkh wymaga dobre zOf'ganizowan
e gospodiar
 
stwa zostały w:zięte pod U'Wlagę. 
Tym waTunlmm 
Plowi!Ilien ,odpawiadać wł.aściwie 
ułażony płodozmi3ln. · 
A ter
 j.akie korzyści i jakie ułatwienia pawoduje 
płodozmian w go:spada'rstwie,? P,ol11iewa'ż przykłaidy wzię
 
te z życia najlepiej przemawiają do n.31s l zega przek'onania 
podam tutaj na .przykładzie różni,c,e m
ędzy goslpadarst" 
wem z IP,ładazmianem la bez .płado1Zrnia ' n.u i wynikające 
stąd ułatwienie prowadzenia- gOStpodarstwa. 
Gospadarstwa prowadz.oille są w Ikierunku produkcji 
mlecznej. P. Andrzej posiJada gruntu 27 mg., w tern ar" 
'nega 26.2 mg., ogrodu lI. mg.. pad podwórzem i dragą 
resztę. 
Gospadarstwa P. Bartłomieja ma obszaru 28 mg., 
w tern .omega 27.5 m
. i pad zabudowani.ami i drog,a'l1li 
resztę. Łąk ani w jednem ani w drugiem gaiSlpodarstwie 
niema. Glehy w obydwu gospodarstw3lch - mccny 
szczerk. a więc wszysi!:.kie rośliny mogą się udawać. 
G()ł
'Padarstwa P. Andrzeja jest w trzech kawałkach. 
gosplcldJarstw'O P. Ba,rtłamieja w dwóch. P. Andrzej sprze
 
daje głóW1ll.ie mleko, tuczniki i zboże, z,aś P. Ba,rtłomiej 
tylkO' zboże i trochę trzody. Mleczarnia znajduje się w są
 
siedniej Wisi. 
 P. Ain.drzej ,posiada konia, 3 'krawy i ja
 


.......
>>>
2-łl 
łówkę, zaś w ciągu roku slprzedaje 6 wieprzy. P. Ba.rtło
 
miej trzyma :2 konie, 2 krowy, zaś tuczników sprzedaje 
roc;ł;nie tylko dwa. 
Zywienie inwenta,rza jest niejed:nakowe. gdyż u. P. 
A. karmi się konie koniczyną i (sieczką, w czas.ie pracy ko= 
nic dostają w ciągu całego roiku owies w ilości zależnej 
od rodzaju ,pracy, latem prócz tego zie'lonkę. zimą obrok. 
siaJn.o koniczynowe, marchew. ziemniaki. U 'P. B. zależnie 
od pory rto:ku owies, koniczy/nowe s
alno, zielonkę, siecz
 
kę, sno/pówkę, ziemniaki. W gm5iJ)'odarstwie p. A. krowy 
latem palsą się na pastwisku i dostają doclatkow,o w ohol::: 
rze zielonkę, w zimie dos,tają siano koniczynowe sieczkę, 
buralki, ziemniaki, 'Cłbręby. U;p. B. latem krowy llIa oborze 
są karmione zielon;ką, palStwiska specjalnego niema, tak, 
że krowy pasą s'ię gdzie się da. W zimi,c dOrslt,ają: sianu 
koniczynowe. bur,aki pas'tewne. słomę. Paszy tr,eś,c,iwej 
zupctl1iie nie otrzymują. 
Wobec tego. że J;yW1ienie w gospodarstwie p. B. Je,t 
gor
ze, 'Więc i obo/rnika jest mniej. to też lliaiW.o'zi '()in 4 mg.. 
zaś p. A. - 7 morgów i to dobrze. 
Płodozmian u p. A. jest lO,astępujący: 
l) okopowe (ziemni alki, bUl'laki pastewne); 
2) jarzyna w tym wsiew koniczyny, ale nie na całem Ipl(
.,lu. 
3) kpniczytIlJa (część c:zer,w,olna. część biała) i mieszan'ka. 
4) ozimina (żyto i pszenica) 'P'ods.iew serlałdeli. 
P. B. właś'ClilWie płod:01zmi1allliu niema. faktycznie je,-t 
to obsiew dowolny. niema też podziału na pola, tak, że 
fi,iejednakowe ilości IPoszczególnych roślin corocznie za
 
siewa się. Gdyby ułożyć Zla.siewy u p. B. w lJ01lej płod'O
 
zmienną. przedstawiałoby' się to następująco: I) ziemnia
 
ki i żyto; 2) żyto; 3) wyka, pszeni,ca; 4) koniczyna, łubin; 
5) pszenica; 6) owies; 7) żyto. \V.obec 1:ego ilości z,asie. 
wów pioszczególnych roślin w obydwu gospodarstwach 
przeds,tawiają się lruastępująco: . 
Pola w go
oda'f'stW'ie .p. A. są równe, !każde po ca. 
siedem mor
 i zaJs,iew roś'lin coroc.znie jest jed\nakowy 
zas u p. B. n:ierówne, 2.' leżnie do zas.iewu coroczneg.o. 


16. - Porno Kal. Roln_ 


.......
>>>
242 
Ziemiopłody u. p. A. u. p. B. u. p. A. u. p. B. 
zasiewy w mg. i prętach plony w etn. 
pnenica . 4 I S. 24 I 18 
tyto . 3 6 24 14 
owiu S 5 22 12 
jęczPliedj . 2 2 22 18 
. koniczyna czerwona 4 2 - - 
koniczyna bi
ła l - - 
mie.zanka 11ł - - - 
wyka - - I pr. Pll - - 
łubin . - 2 - \ 
ziemniaki. . S pr. 5 1 1. 240 140 
buraki pastewne 2 l' 5&0 400 
I. 
..archew . 'Ił - 200 - 


Nawozów sztucznych używa się w etn. m. 
I W gospodar. p. A. I W gospodar. p. B. 


I'lIperfosfatu . 2 1 11 ctm. 6 1 1. etm. 
azotniaku . 1'1 1 .. - 
tuili . . 
 I ., 
.aletry . . 
Ił " - 
soli potasowej . 3 .. I 5 " 
Razem. I 7 1 1. etm. I 12 1 1. ctm. 


A więc pomimo większego uż
ia nawozów sztuC7." 
l1ych w gospodarstwie p. B. ,plony są niższe. 
MleCZ1ThOŚĆ krów w gospIOdarstwie p. A. dochodzi dlo 
2500 Htrów rocznie od krowy i mleko od'stawiane jcst do 
mleczarni, skąd znów odciągnięte i.dz.ie dla trZ1Ody. 
W gospodarstwie p. B. krlQl\vlny są mizerme. źle wy: 
pas,i'One, mleko zrzadika jest od'stawion.e do mle'cz:arn
. 
gdyż mleczność je1st niska, !p'J'lalWie cała i
()ść mlcka spo: 
żytkowan.a jest na dom. W reJ:ułtacie z gospodm1slt.wa 
p. A. sprzedaje .sIę zyta 5 q., pszenIcy 10 q.. orwsa 8 q., 
prócz dość dużej ilości tuczników i mleka. zaś w gOIStpO: 
darstwie p. B. sprzedaje się żyta 2 q.. pS7)en.icy J q.. OWSll 
5 q., jęc.zmienia 5 q' i 2 tuczniki. 


- 


r 


.......
>>>
r 


......... 


24
 
Z tego widać. 7,0 ohociaż gos.podarstwa mają podo; 
boe warunki. jednakże gos'pod:arstwo !p. A. daje lepsze re" 

taJty ,j można twierdzić. że głównie dlatego, że Z3.Jpl"OIo 
Wl!łdzony jesrt: (plł,Qdozm.i.a:n, w którym z3.JSiewy idą prawi- 
dł!olWO ułożone po sobie i w ilości potrzebnej dla gospl.... 
da:rs.twa, 00 .przy pewnych płon.ach, jakie zapewnia plo. 
d.ozmian pozwala IProwadzić 'gospodarkę mleczną. 
Lecz niejeden z gospodarzy pomyśli sobie, czyż rze" 
ezywiście ten ptodozmian je1slt takim cudownym środ" 
kiem, że Slię alż takie różni.ce w gospodarstwach otrzymuje. 
toć to doty.chczas z opisu widać, że jedno gospodarstwo 
jest oośk!Oolwiek leps'ze, drugie gorsze, ale czemu się to 
dzieje - niewiadomo. Jakie więc błędy Są robione w go.: 

darstwie p. 8., że tak źle stoi. 
Z3.Jcznijmy więc krytykę od rezultatów, gdyż jak siq 

strze;;!a, że coś źle jest, za'raz na myśl IP;rzychodzi. 
w czem leży przyczyna zła. 
Otóż niewątpliwem jest, jeżeli gospodarstwo .p. A. 
będziemy uważali za nieźle Z1o:rganiz,owane, ponieważ dajo 
dość dobre rezultaty, to gospodarstwo p. B. powinno mieć 
większe plony, większą produkcj,ę mleka, sprzedawać wit('" 
oej tuczników. Odpowiednie warunki Są, gdyż mleczar" 
nia sprzyja produkcji mleka i hodowli tuczn.ików, .a że 
można do tego dojść dOWiodem jest gospodarstwo p. A. 
Każdy z gospodarzy, }alk się go zapytać dlaczeglO 
wychów tuczników jest tak mały - odpowie, że brak jest 
pasz dla świń. brak mleka odtłusz'czonego, a wiadomo. 
że 'trzoda musi być odplOl\viednio żywiona, aby pr7.yrost 
W1atgi był i aby tuczenie -opłaciło się. P,onieważ podstawą 
tej gałęzi jest mleko odtłuszczone, któte
o jest mało. 
brak również i innych pasz, więc o prawidłowej hodowli 
tuczników niema mowy. Dru
ą bolączką jest mała Hość 
mleka, której .powodem są m.ałe !p,lo'n.y i n.ieod,powiednie 
zasiewy. Boć bez pastwiska, zielonek, oKIolpowych, lub też 
przy ma:lej ich ilości. niema mowy, aby krowy dobrze 
żywić. I to cały rok, a nie w pewnych okresa.ch, .gdyż tak. 
j.ak. człowiek potrzebuje codziennie odporwiedniego odży
>>>
244 


wienia, a:by mógł pracawać, tak i kraw.a musi być odpo; 
wiednia odżywiana, aby mogła cały rak adpawiedni'a pr(),: 
dukować. Nawet i p8JSIZ treśdwych trudno dakupić, bo 
plon zbóż jest niski i wystarcza tyl!ko na wyżywienie ro 
d7.iny gospadarz,a. a ta co się sprzeda idl'ie na kupno 
Jlrzyodz,iew1ku i in.nych pO'tTiZcbnych do dOlInu rze'czy, nic 
dziwnegO', że krO'Witfia dostając w pa!s'za'ch mało - daje 
też i mleka mała. Główną więc przyczyną niedamatgań 
tegO' gOSipoda:l'1sltwa są niskie plany. które w lI1astępstwie 
powodują cały szereg innych niedamagań. 
Nie mażna przecież powiedzieć, że przyczyną jesot 
nieumiejętne żywienie, a paszy jest daść, chać i ta często 
w pewnej mierze jest przyczY1ną złych rezultatów nawet 
przy diols.tatku paszy, Lecz zdaje silę ta jakoś nieprav/3iO 
podabne, gdyż we wsz)Cstkioh gOSlpodarstw8Jch w których 
paszy jest daść widać, że i krowiny są dobn,e żywiane. 
Zresztą oten ktO' ma dość !paszy, ten sabie pad tym 
względem poradzi, gdyż ma dio,brych doradców w postaci 
różnych broszur, książeczek, kalendarzy, które mówią mu 
jak należy żywić dabytek, aby mieć duże karzyści. Całą 
więc przyczyną sła'bych rezultatów z g,Qlsrpoda'rstwa są 
!niskie plany. 
Właśnie pładozmian ma na celu zwiększenie plonów 
i z8Jsiewanie taki'ch raślin, a'by gospodarstWla nie cierp,iało 
niedostat:ku. 
O ile więc całą przesotrzeń arną padzieli się na szereg 
pól w ilaści zale:łmej .od Ipatrzeb gospadarstwa i pala będą 
równe, a He Zlalsieje się iodpowiednie rośliny w ilaści 1'0' 
trzebnej, ta coracznie będzie można liczyć na odpawied; 
nie zbiory, pakrywające zapatrzebowanie gospodarstwa. 
taifc, że nie będzie l1IP. jednego roku sit8\Dlą kani.czYlI1,awego 
z 2 mg., a w drugim z 1 mg., Co' spowodowałoby niedoży 
wienie. Ułożenie ilaśd obsiewu poszczególnych rośoJi.n w 
każdem ,polu, z uwzględnieniem potrzeb 'paszy oałlolfocZ- 
111ej dla inwen:ta,rza. u.sunie troskę gOSlp'odarz.a cO' dlO braku 
paszy.
>>>
I 


....... 


245 


I d.latega gus-poadar/Sltwa p. A. przewyższa gospodar
 
stWt(;. p. 8.. Le ułożany jest dobry .płodazmian. W płodo.o 
zmianie tym w kalej obsiewu pierwsze idą okopowe na 
uborniku. Jeżeli abarnik był dabrze przechawyw.any. ta 
w połączeniu z dodatkiem sali patasowej da dobry Uf'()s; 
dzuj zi,emn;i'aków, wOIgóle akopawych. .które wystalrc'7.ą 
dla damu. dl'a wyżywienia inwentarza, a częstokroć i na. 
sprzedaż. Pa okopawych idą jarzyiny - raś-liny () krót
 
kim ukresie we
etacyjnym, a w,ięc wymagające ro.],i pulch. 
nej, czystej i zasabnej w pokarmy. Właśnie pa okopo- 
wych rda jest dalść pulchna na i zalsabna w pakarm} . 

dyż obo.rnik działa nie jeden. a dwa' trzy lata. 
Jeżeli j-a'rzyny dostaną jeszcze naw,azu fasforawego. 
a pod 'awies da sliię jeszcze azatniaku. ta i zbiór będzie 
pt:1Wo.y. \V ja'rz}'lny wSliewana jest koniczyna czerwona. 
i biała. Koniczyna ta zasilona na ,gławę patasem i fasf,). 
rem i jes1zcze pobranowan:a da dobry u fIOd z,a j siana no 
i 'p!astwisk.a niezgorsze, tak, że krowy użyją. pasąc się w 
lecie i sian.a na całą zimę będą miały dość. Da te.ga j-a.ku 
i:akładka mieszanka lub strączkawe na zielona uzupełni 
paszę d:ostateczmic. Pa koniczynje każdemu wiadama. że 
.l-bc.że udaje się j'ak nigdy, jeżeli jeszcze dodać naw0zu 
fosfarowe,
o. W żyta W1sliJana se,radela daje na jesieni do.o 
bre pastwdska. T.a też -przy tym p.łodoZlffii-anie i 'la'tem in. 
wentarz dobrze się używi a i na zimę pazostan.ie dostatek 
paszy w akopolWych. kiszankach i 'sia'ni'c. tak. że przy doJ' 
datku .palsz treścitwych mOLrut w dużej Ilości pl'Oduko. 
W'ać mleko. Tak też i l'Obi s,ię w gospodarstwie p. A. 
Oczywiście n:ie każdy gaspadarz ma gleby, na kt6s 
rych ma
e siać koniczyny, które dają dużu dabrej paszy. 
Są gleby lżejsze i ciężs,ze, ale też da rozporządzenia jest 
cały szereg roślin. które na ró:hnych glebach się udają. 
To też na każdą 
lebę da się ułożyć taki płodozmian.. z ta.. 
tJiemi roślinami. które tak samo zapewnić mo
ą należyt:ł 
iłość pas:zy i dostatek w gospodarstwie. 
Widać więc. że cala hiec.:l. która wyraża slię wsze" 
regu niedamagań. często ma za przyczync; nierrawidło. 
wy obsiew pół. a właściwie brak płodazmianu.
>>>
246 


L.;łatwienaem ;baś dla gospodarza jest równomier- 
ność !pbl, z ktÓrych kia,żde 'pu.eznaczone plod jednego r(): 
dzaju roślinę Ilip. (pod okopowc) uprawia s,ię jednolicie 
i w całości, zamiast uprawiania .osobno kilkunastu kawał
 
ków, co zwiększa pracę l1Jadmiernne. Ułatwieniem jest 
także ISltałe .przeznacz.enie OOlroczne pod zasiew poszczegól- 
nych roślin odpowiedniej Iprzestrzeni roli, p'rzez co gos'P0
 
darz k3Jżde
o .roku. nie IPotrzebuje wybierać kawałków, 
nadających s:ię pod jakąś roś'ł'inę f oblicZlać, ile C'ZegIO co
 
roc:Zlnje ma zasiać, gdyż już z góry na szereg 1M wedłu
 
ustalonej ImIeli za,si,ewa się. Za.to można zwrócić baczn.iej
 

Zą uWlalgę na dokładniejsze doprawienie roli -i jej na-w.o.że
 
nie. Taks,amo n.a ITÓWlfią iI,ość mór
 corocznie wyJw.ozi 'OibOT::: 
nik. Dużą ulgą dla gosJpoda.rza jeslt uSUln,ięcie troski .o od
 
powicdn.ie wynawożenie pól. W płodozmianie, I1dy ju:i: 
r.ama kolejność następowan.i,a po sobie ro.;lin usuwa tro
 
skę o 'plon. a gdy przew:id,dalne jest jeszcze dodatkowe 
lI1iawożenie nawozami pomocniczemi, nie potrzeba trosz
 
czyć się 10 to. jak w tym lub w tym kawałku :po różnych 
przedpilonach n.awozić, wystarcza ty;Eko zabi.el1i przewi
 I 
dziane w płodoozmi;anie stale corocznie powta,rzać. A że 
rezultaty przy dobrze obmyślanym nawożeniu w płodlO
 
zmiall1Jie są dobre. dO/wodza tClgo 
o
'pod.arstwo p. A., który 
przy mniejszej ilości zużytych nawozów, przy pomocy 
"łodozmi-anu uzyskał plon.y lepsze niż p. B.. który zużył 
większą ilość nawozów. ale stosował głównie fosfol'lolWe. 
czyli nawoził j
dnostronnie. I nawet lJlia:wozy nie pomo
 
gły i plon był n.iższy. Zaś p. A. przy wiJęocs.zych pl , olJ1ach 
zaos.zczędził .
ohie na nawozach. 
Ważnem również ułatwieniem jest zrupewnienie 1)\) 
p.rzez 'płodMmian pasz dla inwenta1rza w dostatecznej 
ilo..;ci . 
Zdając sobie sprawę z tych kO'Tzyści i ułatwień. j
 
kie daje płodozmian, każdy gospodaTZ powinien dążyć, 
.by go dlO swoje1go gosplodars!twa wp'rowadzić, a tym 

 
mym wprowadzić cel. ład i pO'rządek, które są podsławł. 
dobregO' gospO'darowania.
>>>
247 


JJr. Ii.. Cdichowski. 


Nawożenie fosforowe. 


Do za,sadniczych polkarIDów roślinnych należą na. 
tittWujące cztery skladnil}Qi 
leby: aZOlt, tlenek pota.su. 
kwrus fosforowy i wrupno. Obok nich odgryw.ają jesZlCZe 
mflj:ej
zą roI.; żelazo, malgnez i inne. Tak zwane prawo 
J min1mum, ustanowione już .pł'zed /Stu laty przez prof. 
Liebiga wykaz.ało, że wys10lknść plonów zależna je/St od 
tego poIkarmu, wz
lędnie od tego c.zynniJk.a we
etacyjne. 
go, który znajduje się w minimum, to jes1t 'którego jesrt 
najmniej. To ptlalW\o ,okreś'la, że }eżeli którego z tych 

kładników jesif .dla otrzymania wysoki,ch plr;nów ilość . 
niedo,s,tateczna, :nadm\iar innych tpo!kariJl1ów nie może mi. 
moto pndnieść plonów. . Prawlo to OI.;trzega przed jedni). 
stronnem nawożeniem, do które
o roln:ky są nieraz bar. 
dz-o skłonni z f.a,łszy:wie nieraz pojętej oszczędno5ci. 
Przed wojną używano nawozów fosforowych w dzi,siej. 
szy,ch zachodniICh dzielnka,ch RzeczYIP,os'politej P.olsociej 
w nadmia.rze, gdyż nawozy te były łatwe i tanie do na. 
....yda. Podczas wojny hra!k nalWOZólW zmusił rolników 
do wprowadzenia przymusowej O'sz,czędności. Stos.owa. 
nie wielkich -ilości nawoz6w prz,ed w.ojln.ą było podczas 
wojny wiel:kim plusem. to jest kO'rzyśc1ią, gdyż kwas fos
 
forowy .z 
lelby nie zostaje wypłukanym, lecz niezużyty 
w pierwszym roku, 
ostaje pobrany przez rośliny w dru. 
gron i trzecim. 
Podcz'llIs wojny rośl'iny korzystały więc z Iliagr.OiJl1a. 
dzonych daW1I1.iej zapasów. Ta p'rzymusowa ,O'sz,czędność, 
która w Jpie'f'Wszy,ch latach .nde miała Zlbyt ujemnych skuł. 
ków, i na razie nie wpływała na większe obniżenie :pl'O. 
nów, była przy:czyną, że wielu rolników mniemało, że 
woOi
óle m:"żl1ia ohyć się hez kwa.su fosforowego i za:nie. 
chało zupełnie .na.wożenia f()isfOTOwe
o. Nawet wybitni. 
profesorowie niemieccy byli zdania, że w na,wożeniu fos
 
forowem mo'żllta w.prowadzić daleko idące oszcZlędności. 
Hasła te g łos.zon e, o njestosowaniu kwasu fosforowego. 
pokazały się obecnie zgU'hnemi. gdyż przy
tęp.ne dla roś.
>>>
2
8 


lin ilości .kwasu fosfo.roweg,o się wyczer.p,ały i k,was fos", 
foro.wy znalazł się znów w minimum. Widocznem to. jest 
w naszych dzisiej1s.zy'ch plonach. k,tóre znacznie p 'zo.-ita:o 
ły w tyle poza pilonami przedwo.jelnlllemi. 
Wytłomaczenie tego. objaM''U jest hardzo. pws-tę. 
Przez każdorazowe żnilwa wy.ciągamy z gleby znaczne 
Ho'ki kwasu fosforo.wego a mianowicie: 
P.rzez średnri.e p'lonv: 
żyta 34.7 kg. 
pszenicy 37.5 
owsa 39.9 
ziemniaków. 36 O 
buraków cuk. 53 4 
siana 1050 
Ilośc,i te przy rośłina,ch zlbo:łJO'wych i ziemnialkach 
odpowiadają .przeciętnie -ca. 2-2,5 q superfosfatu lub to: 
ma,syny .na heJktar. przy burakach .pTZeszło 3 q. a przy 
sianie nawet 6--7 q. Wprawdzie część tych zapasów 
w oIhOlmikiu wraca z powrotem na rolę. ale wielka część 
prz.e'z 'siprzedaż .produiktów rolnych jest bez:powrotnie dLa 
gospodarstw straco.na. 
Przez Slp1riZed:a1ż - tlrac1 się kwas,u £OIS£.: 
l sztuki 
ydła traci się kwasu 9.3 kg 
l świni .\. . . 1.2 kg 
mleka (3UOO) 6.0 kg 
100 q zboża , 85 O kg 
100 li ziemniaków 14.0 kg 
Przez sprzedaż więc produktów wlnych st,ale zuibo,.- 
żarny ,gos,podali...tWla rolne i im więcej ich silił sprzedaje. 
tern bar;dzicj l1'a,lc-J;y pamiętać .o wprO'\V1a,uzeniu nowych 
iłości pr;zez dokup nawozów pomoc!I1kzych czyJi sztu.cz:o 
nych. 
KWlas fosforowy wchodzi dJate
o w minimum. 
a umiejętne jego stosO'Wlanie podnoiS'i pll.ony. Dr. Kosiński 
na pod.sbwie kilkuset doświadcz,eń .przeprowadzonyoh 
116 rozmaitych typach 
leby Rzeczypospolitej. ohliczył że 


"
>>>
U R S U s- 


MOTORY 


( 
( ZAKŁADY 
( 
( 


na naftę i olej gazowy 
od 3 do 1000 K. M. na bardzo do- 
godnych warunkach dostarczają 


MECHANICZNE 


. 


URSUS " 5PÓt.K.A 
" AKCYJNA 


) 


Oddział w Poznaniu 


ulica 27 Grudnia Nr. 16. 


Telefon Nr. 39-21. 


..... -- 
"'"--"'" ...........
>>>
.




.




.
 

 
 

 Naw
z organiczno - wapienno - fosforowy 
 

 Jest nąwozem fosforowym, zewie- 
 

 rającym 10-12°/ 8 kwasu fosforowe- 
 

 go, około 1't azotu, 20--25°/8 wapna 
 

 r
 i wielką ilość słodkiej próchnicy, . 
wytwarzany z surowców krajowych 
Liczne doświadczenia instytucyj 
naukowych i naszych rolników 
a świadczą ojego wybitnych cechach 
 

 Na żądanie wYlyłamy bezpl. prospekty oraz opinje 
 

 "Suro fosfat" S. A. Poznań 
 
. n Plac D.iałowy 3 "*" Plac Działowy 3 
 

 Nabywać motna przez: 
 

 Pailltwowy Bank Rolny, Poznata 
 
n 
 

 Bank Cukrownictwa, Pozna iI - Bank @..ł. 
T 
 Kwilecki, Potocki i S-ka, Poznail - 
 

 Centrala Rolników Sp. Akc. Poznail - @....Ii 
J""@) Domeny Pomorskie Sp. Akc. Toruil - 
 
= Kooprolna, Warszawa - Centrala 
 
Spółdzielczych Stow. Rolniczo - Han- 
 

 dlowych, Warlzawa - Biuro Zakupu @.A 
i Sprzedały "Surofoafat", Katowice, 
 

 uli" Poo"ow, ...16 
 
n i wszystkie iBne prywatne przedsiębiorstwa rolnicze - handlnw. 
 "I'; 
...
 @A 
n 
 












f
>>>
249 


przez zastosowanie ] q nawozu fosforoweg.o (superfosfat 
16%) otrzymuje się następujące l1ia.dJWY
ki: 
żyta . . 1.02 q 
pszenicy . 1.38 q 
ję
zmienia i owsa. . 0.76 q 
ziemniaków . 5.90 II 
buraków 'fIkr. . . . 8.1 q 
Doświadczenia przeprowadzone przez Stację Doś- 
wiadczalną Wi.el'kopo1skiej Izby rolniczej w latach 1923 
do 1924 wykazały również, że opuszczenie kwasu £os£o" 
rOWlel
O w planie gospodarczym należy uważać za błąd 

()Spodarczy ,'
dyż .nadwyżki p!fZeciętne ,przez nawożenie 
potasowo.fosfórowe wynosiły przy roślinach kłosowych 
okola 3 q ziarna, przy ziemniakach około 20 q. a przy 
bura.ka.oh na,wet około 40 q. Poniższa tabela wykazuje 
szc,zególowe .dane: 


-c Ziarno. korzenie Słoma Procen- 
.u co ot:: towa 
Rok Roślina 'łI1._ Qł I , 
o :t N bez naWÓZ bez nawóz nadwyt- 
::="łI)U 
o nawQzu ,fosf -pol. nawozu i łosł.-pot, ka 
-.:j 
I 
, I 
1924 żyto 20 16.1 18.7 25.9 I 27.4 16.6 
1924 pszenica 11 176 21, I 2 !.:; 260 19.3 
1923 owies 7 24.6 25.4 374 ołO.O 4.0 
1924 owies 19 ;24.4 26.0 289 l 30.6 7.0 
1924 ziernn. 16 1f, 9.5 188.1 - 11.0 
1924 buraki 9 .ł69ł 309.6 - I - 17.0 
1924 jęczmietl 2 15.2 I 15.5 197 22.9 - 4.0 


Liczby te wskazują że najIt::piej oprocentoiWuje się 
łtw.as fosforowy 'przy roślinach .o dluż.,zej wegetacji jal 
zboża ozime, i :rośliny okopoiWe. Także osJtatn.ie doświl3.id.. 
CJzClnia z lat 1926 i 1927 wyfkazują dodatni wpływ nawo::: 
żenia fosforowego: 
Os.tatnie liczby odnoszą s'ię do doświadczeń prze. 
prowadzonych ,przez Sekcję doŚiwiad..naukową Centr". 
Tow. Roln. w Kon.gresówce. Na;dl\vyżki otr
ymane pT'zy 
pojedyńczej dawce wynoszą dla żyta ] 7 q. dla ziemnia. 
kówod 19-28 q. dla buraków od 17---!5 y, przy podwój
>>>
250 


'nej da,wce dla żyta 1,9 l. dla ziemniaków 32.5 l, dla bu
 
raków J4-ó7 q. Są to wlSzędzie nadwyżki wyraźne i do
 
me. . 
_ 


-CI Ziarna, korzeni bulw 
I Ol Procent. 
N 
.c. (J __o nadwyżki 
Rok Roślina 'en "'C I nawóz. potas. azotowe 
o '" bez 
= .
 nawozu I bez fOd - - -- - przez poj. 
..., pojed. podw. kw. fo.. 
o kw. fosł- kw. fosl. 
"'C , 
19251261lyto 5 15.8 q 19.3 q 21.1) q 11,2 't 9 
1925 ziemno 21 18B .. 218.6.. 238.0.. - 9 
1927 ,. ] 171.0 ,. 170.6 .. 199.0 ., 20:U ,. 16.6 
1927 ,. 14 188.7 " - 269.9 .. 278.2,. - 
1925 buraki 6 276.0 .. 3-128 " 
87.6 ., 409.1 " 13 
1921 ,. 11 240.7 " 281.3 ,. 298.2 " 325.3 .. 6 
1926 .. I - 244.0.. 276.0 ;, 2984.. - 8 


Wobec zmiany waluty i cen rynkowych narzuca sit: 
pytan.ie, czy oSz,cz,ltJdność powojenna w używaniu ,nawo. 
zów fosforowych jest uz.a;sadnk'ma wyższemi cenami llIa
 
wozów fosforowych. Poniższa ta.bela wykazuje różnice 
r,()iku 1913 i roku 1928. 


Ceny za Superfosfat Tomasyna 
ziemiopłody 
- - - - 19ł-Jf 1928 
1913 11928 1913 11928 
Cena nawoz6w . - 0) _.0) 6.3 mO) 14.66 ....'/4,0 0) 10.24.*) 
W walucie dolarowej . - Ud 1.65 d 0.95 d 1.15 d 
Równowarłośf żyta 17 35.0 37 kg 4!kg 23kg 30 kg 
" psz{nicy . 20 45.0 321g 32 :l(1 23 
.. owsa 16 33.0 39 kg 44 25 31 
" ziemniaków 4 4.0 lS7kg 366 109 256 
. burak6w . 2.6 6.5 242 ,225 154 157 


. . 


Z rOZl.l,IC tych widać,że podlug waluty złotcrwej"do' 
larawej nawozy podrożały o ca. 10--20%, natomiast je
 
żeH się U'wz,
lędni ceny ohelCln.e roślin zhO'żorwych, miano.. 
.,:j,cie sif:Qlsun
k ile dzisiaj zboża sp.r,zedać trzeba, ażeby 
otrzymać rówlpą jak 'przed wojną i'lość naw,oz6w fosf{)c: 
rawych, to warunki się tylko mie wiele mnieniły. dla bu
 


'} mdrki. ..) złote.
>>>
251 


. 
 


ra.ków warunki są prawie zupełnie te 
ame, i tylkO' dla. 
ziemni,a,ków wamn.ki się ,pTzeszła o 100% pogorszyły. 
Podług tych lic
b nie ma więc porwodu do obniżenia 
da.we!k nawozów fosforowych ,pod r06liny kłosowe i pod 
buraki, jedynie pod ziemniaki /D,a:kazana jest pelW11.a oglę' 
dna oszlczędll1.ość w użyciu nawozów pomocniczych, które 
A,Ż do .podwyższenia ceny za zi,emnia.ki ustąpić muszą n8. 
WOQ:om naturalnym i zielom,ym. 
Da fosforowych n.arwozów pomocniczych należą 
.u. 
periolSfat, posiadajcąy 16-18% kwasu fosforowego, roz 
pus.zozaJ1negoO w wodzie a więc w fomnie najłatwiej dlia. 
roślin ,przystęp'nej, tomasyna ,o z,wwartości 14--18% kiwll 
su fosforowego, rozpuszczalne
o w kW3Jsie cytrynowym. 
r6wm,ież dla roślin łatwIo .prz)l1.;wajalnego. pozatern je 
sZlCze mamy m
c,zki kostne, surofosfat i fosforyty k1rs 
jowe. ktÓrych dziaJ.wn:ie nie jest jeszcze ddk.ładn.ie zba.: 
dane, a 'które najlepiej nadawać Is.ię mo'
ą na gleby kwa
 
śne. Przy kupnie nawozów f.olSfof'owych żądać n.3
eży 
gwaramcji dostate,cznej zwwartośd kwasu fosforowego 
i opłacić tvlko za kilnprace'l1,t zalWaTtego kw. fasf.al\"'oweo' 
",Tyli podług ,stwieTdzonej zaWiartości czyste
o kw. fOl'l
 
forowe
tO. \ 
PU)' ukladaniu planu gos.poda'rcze.
o pamiętać trzc 
ba, że kJwas fosforowy Wlplywa .p.rzedewlszys1:kiem na wy
 
k1ształcenie ziarna, które s'taje się dęższe i tern samem 
plenniejsze. przy ziemniakach wpływa na wytwórczość 
skrohii. przy burakach cukru. 
K was fosforowy przYSlpieiS.za d{)jrzewanie r,ośliln. 
stosując więc dużo na'wozów azotowych, trzeba także 
pamiętać o nim. w przeciwnym /fazie będzie dużo słomy. 
a mal.o ccnne.[!o ziarna. duż.o łętÓIw i kiś.ci, 13. mało bulw 
i korzeni. Kwas fosforowy uszif:ywnia sl'omę, broni zlboża 
przed wylegnięciem i przed choroobarni. P.rzechodząc do 
ziarna i pasz kwas' f.os.forowy stalnowi przy żywieniu 
zwiorząt ,podstawę do wytwór,czośd siln.ych i zdrowych 
kości, a tern samem i do wychowania silnych i zd:rowyoo 
zwf.erząt. ,a nawet i ludności.
>>>
252 


Nawozy fosforowe naJei:y 00 ile możności jak naj: 
l
iej przemieszać z l"olą z powodu mniejszej ruchliwo.
 
ści kwasu fosfo.r,o'wergo. w glebie; dlatego. daje .się go. l 
przed uprawą roli pod ro.śliny, aż,e'by przez uprawę (pług, 
kulrtywartor lub brona) d:atarrł da w:s'zystkich w;a,rst1w 
UlpraW1n,ej .roli, gdzie stać będlZ"ie karzonkom da dyspozy. 
cji. Z 'ro.ślin najwięcej po.trzebują kwasu fosforowego. 
i naj
epiej go. op.łacają pszenica, j-ęlC-z:mie6 i żyta. buraki, 
gl"o'Ch, ko.nicz}'lna, rzepak i łąki. Na ostatnich nawożenie 
fosfo.rOlWe W1pływa na .rozwój roślin koniczYlnlOwatych. 
po.lepszają,c tern także ląkę, gdyż rośliny wz'bogacają 
siano. w związki azotc1we, w bialko. Da naważenia fosfo.. 
rowego. nadają slię Wis'zYJS.tkie gleby. .superfosfat stOS'Oe 
wać będziemy przedewlS'zystkiem pod ro.śliny a krótszej 
we1!e'ta,cji, grdz,ie ja'k p'rzy burakach naprzykład chodzi 
(' S'zY'H
ie działanie. przy roślinach jary.ch itp. SU!lerfos. 


Na.IWo.zy podatne są w cen.tn. metrycznych na h

tar. 


Gl. ciężkie Gl. średnie Gl. lekkie 
gliniaste piaszcz. 
=
er. 
om
s. 
u-p
mas. super Itoma. 

 , 


2-4 , 3- 5 3-4 4--5 
2-4 I 3-5 3--4 4-5 
3-4 ' 4--5 
1-2 ; 2-3 2-3 I 3-4 
I - 2 I 2-3 2.5-3.51 3-4 
3-4 j3,5-4,5 3-4 13.5-4,5 
- ,- 4-6 5-7 
3-5 / 4-5 4--5 4-6 
2-3 2-3 2- 3 2-4 
j 3-5 4 6 
2-3 3-4 
3-5 4-5 
3-5 4-6 
2-" 2-5 
3--5 4-6 
3- 5 4-6 
- 1 4 - 6 


4
5 I 5 4 
3-3 4-5 


l. Pszenica ozima 
. 2. Zyto ozime . 
J. Pszenica jar2! 
4. Jęczmień 
5. Owies. 
6. Ziemniaki 
7. Buraki pastewne. 
8. Buraki cukrowe 
,. Marchew 
10 Rzepak 
11. Len. . 
12. Chmiel 
13. Groch ..... 
14. Naw. zielone, łubin 
15. Koniczyna. . 
16. Łąki . . . . 
17. Łąki torfowe . 


3-4 4-5 
4-5 4-6 
5-6 6-7 
5- 6 S-ó 
3-4 3-4
>>>
l 


253 
fat stosuje się także Ina gleby a wysokiej kulturze. To- 
masyny naltamias.t lepiej .się nadają pad raśliny a dłuż
 
szej wegetac1i jak aziminy, mianawicie jeżeli żyta .otrzy
 
mać mają później wsiewkę raślin motylkawych. Tama
 
syna ze względu na swają zawartaść wapna ZasadQ!Wego 
używa się przede'wszystkiem na gleby kwaŚlne i torHa,ste, 
oraz na lekkie piaski. ry
 gleby kwaśne i torfi.alste ;s;tOlsa
 
w.ać można ta)}d
e fosfaryty kraj-awe i mąc?Jkę kostną. 
Wieikaść dawek naiWazów fosfarowych zale'żna jest 
od Ziaschanaśd poszczególnych gleb w kwas fosfarawy, 
ad przedlpl.anu i od daiWek nawazów stajentn,ych lub zie
 
lanych, Poniższ.a tabela w przybliżeniu podaje daiWki na
 
wozów fos.farOiWYch, padzielane na gleby lekkie, średnie 
i macnieJsze; dawki odnoszą -się da gleb bez obo1'1nika, na 
abarniku należy da
i zmniejs,zyć, zależnie ,od ilaśC!i 
i dobroci dane'go oornika Q jedną CZiWS.JTtą aż da paławy. 


Bliźniaki. 
(;ość: - \\'szak ty i twój hrat jestc-,cie hliźni"kam,'ł 
Chłopiec: - Nieste
y. proszę pana. 
Gość: - Dlaczego, niestety? 
Chłopiec: -- Bo ojciec nie m07e połapać się. kti.ry ro 7rohit i hi. 
je 78 ka7dym ral'em obydwóch. 
Znalazł się. 
_ Wyznałem pani moją miłość, 8 pani się śmieje. Czy ze mnic'ł 
_ E. nit', z mojej siostry. bo jeszcze dziś mówiła, że na całym 
świecie nie zna jdl'ic ;ię takiego id.joty, któryby .chciał !'lic: ze mll"lll 
ożenić. 


Dobra rada. 
Mat.ka licznej rodzin'\" do córki: 
_ Nie mam z ciebie żadnej pomocy! Nie umyjesz porządnie na- 
wet szklanki. na gotowaniu się nie znasz. sprzątnąć nie umiesz. ciągle 
coś tłuczesz. ;-.Jaj1cpiej pos7ukaj sohie miejsca do wyręczenia .iakiej 
pani w 
ospodarstwie. 
Pech. 
losek Szwindelkopf (odkładając gazetę): - Ladny szpas! tr.ty 
miesiące wprawiałem się w podpi'Sywanie tego bogacza Plajtemachera. 
a jak już mogę tak go podrohić, że on sam hv nie poznał. to on hieru 
osioł i hank rutuje.
>>>
4 


ROLNICY I ROLNICY I 
Stosujcie nawozy pomocnicze! 
Zl'.mawiajcie w swoich organizacjłlch rolniczych 
w syndykatach lub u zaufanych kupców. 
Jeże . II . chcecI . e aby Wasz,: ,!ospodarstwa przynosiły dochód 
. - POwinniście przedewszyslklem dą:łył do 
zwiększenia wyJajności Waszych pól, łąk I pastwisk. 
O . g . . t jedynie dostarczając roślinom niezbędnych do 
Slą nIecle O :łyclaskładnikówpokarmowychprzezstosowanle 


SOLI POTASOWEJ 
lub K A I N I T U 


nawozÓw potasowych z Kopalni S-ki Akc. EksploatacJi 
&011 Potaso_ych _e L_o_le - 


AZOTNIAKU 
lub 
S A l E T R Y C H O R l O W S K I E J fiN I T R O F O S" 


I 


n"Jskutecznlejszych nawozÓw azotowych wytw"rzanych przez Patilst_.1 
Fabrykę Z_lązk6- Azoto_YCh _ Chorzo_le 


wytwarzanego przez fabryk 
zgrupowane w "Przemy'le 
5 u p e r f o a f . t o W y m Oo 
w Warszawie. Znak ochronny 
,,5 U P E R'O 
na worku i plombie daje Je- 
dynie gwaranclę doborowego 
towaru. 


..,t,' WSZELKICH 
"1 
+0 PORAD c-
 
rP'" z ZAł1.RE.SU NA WOŻENIA 4o
 
-fi udziel8 bezplatnie ustnie i pisemnie Czytelnikom C', 
z terenu byłej KonItresówki 
CENTRALNE BIURO PUR AD ROLNYCH FABRYK 
NĄwoz6w SZTUCZNYCH. WARSZAWA. WIDOK 3 
Wielkopolski . . . . Biuro porad rolnych. Poma.... Dąbrowskiego 17. 
Pomorza . . . . . . Biuro porad rolnych. Toru.... Sienkiewicza 40. 
Ma/opolski zachodniej Biuro porad rolnych. Kraków. Siemiradzkiego 17 I. 
Ma/opolski wschodnieJ Biuro porad rolnych. Lwów. Kopernika 20. 
Wołynia . . . Biuro porad rolnych. l.uck. Jaglello...ska 4
. 
Śląska. . . . Biuro porad rolnych. Cieszyn. Karol.. Miarki. Izba Ro/n. 
Wile...szczyzny . Biuro porad rolnych. Wilno, Wielka Pohulanka 7. 
/'iowogródczymy . Biuro porad rolnych. Nowogródek. Korellcka 14. 


...4
>>>
256 


".t. roi. Juljan Diftenbach. 
Kierownik Pola Oośw. I). I. R. w lźwiyrznie. 
Jakie korzyści mogą dać rolnikowi Sta- 
cje lub Zakłady Doświadczalne. 


Często niestety u nat9 możlllli ,spotkia,ć je:s
cze 
OSp'()J 
da.rzy, którzy wierzą w .stare przysłoWiie, że' - "nie radli 
TOIa, tylko Boża wola". Jednakż.e tak nie jest, bo Bóg do- 
pomaga tylko roLnikowi. który uczdwie pracuje, dlate
 
też - "dziś gdy ziemia nie chce rodzić, trzeba za ni
 
z głową chodZiić". Zastanówmy się nad tern, co siię dzieje 


-.ł 
! 


I') 


SlIfIlłl&ttf7 
S_M.,.. 
:t.,,,.... 


.1II1II/.;" 
2'" 


Doświadczenia z nawozami sztucz. w Frydrychowie (pow. Brodnica) 


z ziarnem, - kiedy go ,rolnik wrzuci 'w upr.aJWioną rolę: 
pod wpływem wilgoci, ciepł ' 31 i porwietrz,a ziarnko to pęc.z:= 
rneje, wypus,zcz;a kielek, kiolfzonki i w ten sposób daje 'per- 
czątek mlodej roślinie, która llIłli r.azie czerpie pożywienie 
dla sielbie z zwpaSÓtW nagromadzonych w zia.rnie, - ale 
me llIadlugo jelj Glch .s'lar1czy i zmus:zOIn,a ona jest szuk.a.
 
ich g.dzieindziej, W'tedy :ZiapOiIllocą korzolJ1ików Zi3lczym.a 
pobierać z ziemi poocarmy: aZJc,t, potas, fosfOT, w-alpno i in
 
Re; natJomiaist liśćmi roślina oddycha i 'J)ochł3Jt1Jiając z p.C)
>>>
, 


256 


wietn:a bezwod:nik węglowy przy pomocy promieni sJo-. 
necznych przerabia go na. cukier, który znajdujemy w bu
 
raikach, lub mącz.kę, łinaczej .zwaną skT'Clbią. w ziarnach 
zbóż i z'iemnialkach. Są rośliny, które mają zdO'lność PI)'; 
bierania a
atu z powietrza np. bahiik, łubin, seradela, ku, 
niczyna, groch. faso1a. lucerna, eSłplarce1,a ,i t. p. Po zebra
 
niu planu J'lodnik część płodów z-osta wia na wyżywienle 
własne i inwel:Jltarz1a, część na.tomiast wywozi i sprzedaje; 
to co pO/-Jostaje w gospodarstwie. wrac.a później da ziemi 


[ - 


--, 


FO . CT 
.." '-AS 


8El-NAWOZ. 


'. 


" 


-- .. 


Doświadcz. Nawozowe z owsem w Kruszynkach u p. Gerki (pow. Brodnica 


w postaci obornika t. zw. mierzwy. ta zaś część pł'odów, 
którą wywieziono d1a tego gosp,o-darstwa, jest już sltra
 
coną. ChodaiŻ rola nasza je,st ..skarbcem", to jednak 
przy ta,k przez dłuższy czas prowad-Z\ollłej gospodarce - 
..skarbiec" ubożeje. bo odd.aje wlnikowd znacZ\n,ie w:ięc
J, 
niż dostaje i rola pucstaje należycie rodzić. Da;wn:ie.i, 
kiedy ,było dużo ziemi., a mało łudzi, rolę taką zlOisrtawiano 
na. odpoczYIn.ek, czyli u.gOTolWa'lllie., aile właściwie to odlPO
 
czynek tyLko pozorny. P'od wpływem dostępu powietr
a 
i działaLn.ości drobnoustrojów czynność gleby ws,taje 
znacznie 'POIbudzoną. odbywają s,ię w niej cią,gle pT'zemia
>>>
257 


ny i \\" tcn s'p'o.sób flo.la wzbogaca się. Te,r.ałz jednakże roI;:: 
nik ma możność oddać roli t.o, co z,ahrał ni.etylko w for. 
mie obornika. ale i w formie nawozów sztuoZlI1ych. które 
"ą łatwiejsze w użyciu. niż wsp.omniany obo.rnik. To. teL 
przlZ pewien okres czasu w teorji rolnictwa przeważala 
zuanie. że trzeha roli zwrócić tyle. ile jej zalbran.o w p.}o.nit: 
sprzątniętej raślirn,y. skara więc np. średni plon żyta 2100 
kg. ziarna. 5000 kg. słomy i 300 kg. plew z ha ---:- pohiera 


. 


. -"
 


} ...." słL" 
""lIOII. 


j 


.P.'D4,ZI!l 
.' 


I'łZ "1I\ztw 



- 


I 
-, 


'j 
J 


Plon bez nawozów 7 etn. z morgi: Na nawozach 1450 etn. Zaborowo 
(pow. Brodnica) 


L ziemi 56.74 kg. K.O, 32.ms kg. P20,. i 62.70 k,g. N. wi
--c 
w myśl tego. pTalwie tyleż slkl.3.tdników powil:1U1o się Llw,rócić 
t:!lebie w ,postaci obornika. luh n.a.woz{)w sztucznych. Nic, 
zawsze jednak apłacało s.ię postępow,a'1llie takie i dlatego 
dziś rolnik zmuszoln.y goslpiOdarlOlwać z ołówkiem w ręku. 
stara się tylko. z,ahezpieczyć plon przyszłej ro.ślinie. Jaki 
mo.żemy mieć wplyw na plon tej rośliny? Trzeba stanć 
się stworzyć jej mGżHwie lepgze warunki bytowa.n:ia, czyli 
df!O\gą dobrej Ulprawy mechanicznej, wla-ściweg.o nawożc. 
.J1da i pielęgnacji. O uptrawie i p,iclęgnacji nie będ:;c tu :i. 


17 .- Pom. Kal. Roln.
>>>
2.58 
sał, gdyż nie' ujętc jcst to moim tCIlliltem. Przechodzimy- 
do nawo'żerna °n;a,woZiami sztucznymi, gdyż obornikiem 
nawozi 'się rocZ11lie l/S lub 1/4 powierzchni ornej - zależme 
.od SlYstemu ,gospoda:rtki i ilośoi ilnwentarza żywego. Z t
;:o 
J!o cośmy wyżej pow/i e dzlid i, ilość związ,kÓw pokarmo. 
wych zaw/81rtych w Olborniku nic wystarczy, do z.abe'zpi
. 
c-zen.ia. plon6w roś)'in następujących po ziemi,olpłoooch 
uprawianych na obOJ"T1ri i ku. Bar.drzo częstf:o słyszymy teglo 
rodzaju narZOkainrLa rol/
ik{)w: .,Kupiłem superfosfatu. wp 
siałem g/o pod ,owies. ale on mi plonÓw nie )łodwyższyf". 


6El Nr4WOZOW 
2£0". 


SUPfft SOL 
T 
SI1RtI1
W
 . 
31
 k,. . 


&"' 


..... 


Do'wiadczenia z nawoz. utucz, (ścisłe) we Frydrychowie (pow. Brodnica\ 


Dlaczego tak jest? czy winien tcmu supe.rfosfat. czy ri-n.ny 
nawóz. pod adresem które
o ten luh podob:1Y zarzut skie- 
rowany? Nie! W.i,nien temu jcs.t siam rolnik, gdyż za.. 
pomn:i,ał o tcm t. zw. prawie minimum, wedlug .któreg,) 
wys/C1kość i jaJ
OŚć plonów z/ależy od sHad'ł1iika pokarmo", 
wego, którego w glebie jest najmi1iej. Natf)/miSist inne 
skł.alCf:nrikii. choćhy się znajdowaly w nadmiarze, nie mo
ą 
dzi-ałać lJ1rależyde, nic też dziwnego, że np. 'li narzek,ająceglO 

oSlpodal"za superf,osf,M nlie działał, bo w jego glebie było 
hrak innreg'o składni.ka. Może niejedcn z czy te I ll!iJków pO=-
>>>
259 


wli.-e, że słyszał ,o prawie mInImum, a,le skądże może wic 
d
eć, j-akiego składnika jego ziemi brak. Otóż na takie 
pytanie odpowiedź mo'że dać jedynie doświadczen
e po 
lowe - zało],oil1le na glebie, którą rolnik ma zamiar 11aWO 
uć. Jak się zakł-ada takie doświadczenie; to znajdą czy 
telnicy w każdym popularnym l")odręczniku o nawozach 
s
cznych. Nie każdemu jednak rolnikowi zechce slif;' 
zakładać doświ,adczenie sa:memu, niech się więc zwróci 
l
O sąsiedn.iego zakładu doświadczalnelgo lub iak'iej inlnej 


, I 


, · r 


i . 
\ 
\ 


.' .. .. 


Jęczmień na pniu przed wykłoszeniem. Doświadczenie nawozowe popu- 
IBcoe_ Por6wnanie działania 8aletry chil. i chorzowskiej u p. Majki 
w Miesięczkowie p. Rado8zki (pow. Brodnica) 


organiza.cji rolniczej z pł"oŚibą o pomoc. Na Pomorzu U;. 
St!łJcja Doświadczalna i WydZl
al Rolny Pomol1'skiej Izby 
Roln1czej w Toruniu zakład
ją doświadczenia, dając be7,." 
płat1Thą pomoc fachową, drobnym 
O'lnil(l()m nawet nawozy 

ztlJ/OZlI1e. Dla IPl'IZYkl,adu przyltoozę wyniki doświadczc,; 
IWa. zało
oneglQ u 
olspodarza małorolnego. 
Widzimy więc, że hadana gleba wykazała wybitny 
lmaJk aZlatu, natomial"lf na -dawki fosforu oj potaS1U reagowa" 
...\ mało. Rzuc,a si'ę chyba czytelniilmwi w oczy i to. że azot
>>>
260 
niak w tern doświadczeniu gorzej działał od slalertry chi. 
lijlskiej. .Ja:k.kolwliek na dz'i,ałanie nawozów sztucZlaycn 
duży wplyw mają przebieg 'po
loldy w danym roku i inne 
czynniki. to jednakże już choćby takie jednor.oczne d(:
 
świadczenie daje rolnikowi odlpowiedź, ja,kie nawozy mł)
 
gą mu się opłacać. W interesie przeto wlasnym zaklada.i. 
.cie rolnilcy doświadczenia, a wtedy będziec.ie pewni. ,że 
każdy gJ'losz wydany na nawozy sztuczne należycie sic.; 


---l 


.. 


.;... 


\ 
 


 .\ . 
 


. . 
" ? 
. 


I 
 


to 


... 
. 't 



- 

 


ł' . 


.
:. 


.. 


... ;. ......t
 
'II, ...: ......
_
 
--ł.
 \... 


. Jęczmieil bez nawozów i na pełnym nawozie z upraw
 mi,dzyrzędową 
w rzędy co 22 cm. Praca konkursowa (Sekcia przysposobienia młodzieży, 
w Małym l.ołęboczku. 


, 
oprocentuje. Przy zakupllllie nawozów sztucznych żądać 
należy gwarancj.i. że I1J3;WÓZ kupowany przez nas ma okrf'- 
śl'Oną zawartość składl1Jika pok,aTmolWego w pożądanej 
dla nas formie. Sta,cje i za-kłady dośw.iadcza-Ine, zakład,,- 
jąc 'na Iswoich ,polach doś.wiadczenia naw.ozowe, odmiJamo. 
wc, uprawIOwe i imrne, dają TOIliIl,iiklolWi ,odpowiedzi na to, 
.i.a:kie odmiany Zlbóż i okopowych nadają się naj-Iepiej 
w tej okolicy i w tych warunkach. jaki.e uprawy l1Jależy
>>>
261 


s1os.ować, a.żeby wyciągnąć 7. ziemi n.ajwiększe zyski i ca. 
ty szereg imlJ1)"Ch odpowiedzi. Jednakże pam:c;tać trzcb.l 
o tern. że tylko ci f!G,lnicy mogą całkowicie przenosić wy 
niki prac za.kładów doświadczalnych na tereny swy\.h 
warsztat6w, którzy pł"acują w warunkach pudchn.ych du 
warunków zakładów doświadczalnych - ini1.i muszą Słe 
zachowywać 
 pewną ostrożnością. Jes/c/.c filZ jeJnak 


l 


1 


. 
.
 


-1..... 
... 


'" 


... .' t.\.. . 
. . 


,. 
1\.'. 


.' " 


'. 
.: . ,- 



 


.
'" 


'. , 
. 


- ': ." 
 
.jr / 
łr l, 


...j.& 
S
ł"l"'ł V 
"""""'00 
J "'hl 
'-f ( 
" 


"" ( .ltJ.I 
1III
OIt/t 
 
.!I
 . 
. 
: 
 '
i'.
'-łr :
:" 
 ;x 
.'. "}j -"" :P 
' 
 rr'
' Ó' 
.
...', .
, ' . y ..{
.'" -( "1 
.t 1. " 
......... ' 
 : " . 
" 
'"'I . 


,!I.. 

 .\ 


.. -'- 


,. .'. 
 
. 
'.. ł 
-o,,, '.- 


!' 



. ' '4 . 
: \ l' fi. 
.;\
 
J J 
 '" 
'.
 
, 


. .\ 


. 
. " 


.I "'",. 
.
 . 


.... 


'ł-. ' 
....),.. .' r 


't,,' .. 


lti 
J 
, 


.;. ,,
 
" tI!II
 
. ." 


1, 
'. 


h r 
,.; 


. ' 


'. 


.' 


Doświadczenie z nawozami sztucz. w Zaborowie u p. Szmigielskiel!(\. 


.pt()wtar.lam. LC naj pewniejszą odp,c1wiedź. co do dziabnia 
n.awozów' sztucznych. daje doświ.ad-czem,ie. przcprowa Jzw 
n..: na wt.a.snym warsztacie. wówczas kiedy dnświadc.len;a 
zakładane w zakładach stacjach doświadic'za,ln.ych mogił 
dać tylko ogćlne wlskazówki. 
A więc rolnicy! Czas już zerwać z szablonem i ru- 
tyną, idźmy d.rogą właściwego postępu, starajmy się do
 
ścignąć naszych zachodnich sąsiadów, którzy nas bar'dz/) 
wyprzedzili. 


...... 


.
>>>
262 


J 


r 


; 


,. ;.....-T
_.......,....""............. 

 ....... 


.' .' 


Kamienna G6ra z widokiem na zatokę w Gdyni. 


\: 


j 


___t
>>>
263 


Z. L 


Co to jest A'Zotniak? 


Jak go przechowywać. .jak i kiedy stosować należy. 


MinQły czasy, kiedy w możliwoi;ciach na:bycia 
....
tucznY'ch nawozów aoziOltow)'1ch zdan
 byliśmy niemal 
w zupelności lTha iZagralnicę, na s'ał1ctrę chilijską; norweską, 
/.agram.i,cZlny siwr.czam amonu etc. Obecnie bowiem 'pr()r; 
dukujemy już w kraju c:ały szereg nawozów aZ'otowych 
jak: azotJni'aJk, sa'letrę amolt1JQ1wą 35 %, s.alet.rę chou,()IwlSką  
..nit.rofos" 15 1 / 2 %. si'arcZlaIll amonIU, zapoM'iedzi.ane jesrt zaś 
U'kwZ'wnie .się nowych p.roduktó,w fahryki Chmzow""kiej. 
Nawozy te są już w 'llż)'1ciu. lJ1aektóre oddiawna już np' az,(): 
tni,a)k, Móreg.o jednak w slp1cr,ohie stosoM'ania 'PopełiT1Jj'a sit; 
w'iele błędów. DI,aJtego omówimy na tem miejscu sZlcze
 
Qólowie_i kll1 właśnie tyt]!kt() lJ1arwóz. . 
Z pośród narwolZÓw .alZoto1wych w baju wyrab
; 
ny,ch n:aJwięks.ze zaJstoso'Walt1lie zna.i,duje w rolnilC'twie a,z.o
 
tniak, produlmlwlwn.y w d\Vó
h odmi,wOiach. jalkn mial'ki 
- (pylasty) i ziarni,s'ty (griamuloM'any). Obie odmia!I1Y \poza 
formą zia,rnistą lub .pylalstą nie wy;kaiZują :zm'acozndejszych 
róiJnic w zW\VowrtJoś.ci aZlo:tu, w .SJplołSobie użycia i działa'TIi'll. 
GraJtliulow:aOiY iHtZotni,alk jeSlt .nieco d!rO'ż,szy. ale zarf:;o pTZy
 
jemnl:cjis,zy w użyciu. 
Azotniak jes1t nawozem azotowym wYlSlolkopiftOcento: 
"'ym. bo .o 20--22 i wy
ej procentach azotu. w 100 za:: 
tern kg. a.zotn
alku je.s,t 30----40% i więcei cZyisteg'O a'zotu 
ni.ż w 100 kg. Isł/
% slaleif:ry chHijlsik
ei. Mimo to jest ()In 
od niej taństZy. Skl-adnikami cenmymi w azotnialku s
 
W'SJPOiITlniaJny już taJZlClt. slkladnilk .
łówny i wapno 
.ryzące. 
składnik pobeczlnY. Azoif: az'cttniaku zanrim staln.ie się do
 
fikonalym po!kaTmem dla r.oślin tj. z\V1iązikiem amonorwym 
idem:tyczn)'m jak w siaJrcz.am,ie lamonu. lub lS,ałetrzanym tj. 
OOIkim samym jak w sal]ef:.liZe, musi ,p.rzejść w glebie s,zereg 
p'TzemiaJn. Ikt6re przebiegają normalnie i szybko WÓW
 
czas, 1-!dy -ZlOiajdą w glebie odpowiednie warunki. które 
niżej wymienimy. Z tą wł.aśoiwośc1ią a,zołł:-nitalku każdy rOII
 
nik wi-nien się za'WIsze liczyć. stanowi ona narwet jego Zla,. 
Jetę, powlOdując, iż 1) laJZiot.nia!k - w od,różnieiOiu od np. 

ałetry chiłiilsikiei jest na,wozem długu i powoli dzila.ła
 
jącym. 2) iż jest tJrudmiei od saletiry wypłukiMr'.an-ym 
z 
leby. Wapno a'zotJ11Jialku. zaJwarte w nim w formie gry. 
zącego (palonego) ieSlt cennym łf
datkiem. p,rzeciw:'z:al'ł
>>>
264 


Jącym zaJskoTt.!JPli.eniu Się gleby i zClbOojętllli:a,jącym jej 
kwasy. 
'Pr.zy uiyw3IOJiu azot.nia'ku w gospoda.rs-twLe trzeha 
zw;rócić UJWlalgę na jeg:o a) przc'chO'wa'Tlie i mieszanie z in
 
n.ymi nawozami, b) umiejętny SipOt;óh i porę stosowania. 
Przechowywać należy aZlOltn:'ak w miejscu mC'żHwie 
;uchem i Wio1nem od dopływu wi'lgoJtmego powietrza. 
w małych Hośd:a'ch najlepiej w skrzyniach drcwnia'nych. 
ustawi'OInych na suchej po-dlodze. a ,przysypanych z wlierz
 
chu ffil3Itcrjałem niedopuszczającym powietrza i wit
oci, 


I 
I 


I 


fon. AlOT 
POTA5 


.i 


BEl NAWOZ. 


r. 
,. 'ł 
, . ... 
t .:\ . l 
\\ .
, 
, 
':. \ - łt I ' .,
 
\ . . 
..1' '.1 '1 
ł- 
., ---\ 
 \ -. 
....w 


Doświadczenie z nawozami utucz. krajowymi na owsie w Zaborowie. 


a w«:c plewami, słomą. miałem torfowym łub -nip. tomasy
 .. 
ną. W wi;kszych i.lościa.ch p'I"Zech,ołwuje sit: azctniak 
w pryzmach przysypanych materjałcm niedOlpuszczaja
 
cym w-iJ,goci. a najlepiej razem z tromasyną, d,a iąc na su
 
chej podłodze na spód warsltwt; toma,syny. p6;r.niej wa.r
 
stw(( azot'nilalku. znów tomasyn
' itd. i p.rzvkrvwając 
wszystko z wierzchu z.nł-)W toma'syną. Przed ui.yciem n:1 
pole odcina sit; odjplowicanią cZt;Ść pryzmy, miesza dOlS\kn
 
nale i w
.siewa. S.posbh ten stosujemy oczywiśoie wtedx.
>>>
l 


26 



dy z,amieriZla.my uzyc pud roślinvazotniaku i tomasyny; 
ważnt::łm jelst ,przy .nim, by odraiZu przy usypywaniu 
pry
mv pOIbrać odpowiedlnie ilośd 'wa.gowe obu nawo,; 
zów w takim stosunku, w jrukim chcemy je dać na p,ole. 
WproSIt w workruch, w ktÓir
"ch azotnialk 1lJa:dszC{H. ZlW'&:: 
szc:za w workach Z'WiiązaIIlych. azotniaku 'P'rzechowywać 
nlie ,należy. Wol1k1i bOWiiem 'p'olpękają pod w:pływem lasu,; 
jącego .się pl'iZY tem prz,echowaniu i p:::lwięks:Z1a.jącego 
ą 
objętość wrupna I8!Zloltn:iaJku. poZ'atcm i w a.zotowej części 
8IZ01:I11Iialk:u zachodzą wówcZ'als niepo.żą.arur.e zmiany. Dła::: 
te
o dOl'iadziliśmy wyżej na,kreśl.olJ1.c sposohy Iprzech()lwa
 
ni-a. 
Mies'zać m07iOa 8!zotniJaik na dlugi cza,s przed .sieiWcm 
z tomalsiÓ'wJką. suchymi solami potal
'Owymi. k.ai.nlitem. 
Z Sio'lwmi tymi za,wlilgoc'OiOymi lelpiej go nie mieszać n.a 
dłużej przed u7.yciem. Nie Iwo,LI1I:) micls'zać azotni':Jocu 
a.) z Siuper£OIsfatem, gdyż Wia'pno azotnia,ku czyni sUlpeil',; 
fosfat mniej skutecznym w działaniu. ,b) z nra\w}zamj 
zaJWicnującemi amoln:i'ak np. s.ałetrą cbolT'zoW'ską ,.nitro" 
f OlS", sia,I'cz.runem amonu, g.dyż wa'pno w 3:z.[.tniak"1.l wypę" 
dza z nich cenlny am,onhłk. Chcąc użyć .na temsamem pl.I" 
lu I1Ip. azotn
alku i sUH1iCrfosfatu, tTlzeha -n.aprzó:l wysiać 
i pTzylkryć azotJni.ak. a dopiero w p.a,q dlni póź,nie i SUiper 
fosfat - WÓWCZ3!S już obaJwy powyż,ze.j: zmniejs.zenia 

ktllt-ec7JnooiŚci .;uperfosfa-tu - n;e będlzie. 
.. Az.otni:ak jest nawozem, ktÓ,rego azot staje się dll' 
sk(J'n.ałym poka,rmem dla rnślin po szcregu różnych pri
 
mian. kt6rym w glehie podlega. By IpJrzemialnv te prze 
hiegały norma,łnic i Slzył-rko potrzeba a) b," w .(!'Iebic by. 
la odpowied
a ilość w.n
od: średnia wilgotność. Zbyt 
nia bowiem 'Thied.o,pus
cz'a pOlrz'Clbnego do przemia.n po,; 
W1ietrza. Z1byt mała dl' do.starc7V dla tych p'T.lcmi'an PC),; 
trzebnci ilO'ści wod\"; b) by 
.Jcha hyła przewiewna. pulch 
na - pf'zep.ro'Wadzają1ca przcz sit; ohficie po'wiClt.rze -- 
a więc niewacIJlhva. dohrze upnlW1na. w rarzie potrzeb\ 
zdreni()fw
ma; c) bv I!leba h
"la ..cie.ph". dopiero ho'Wiem 
w !pewncj temperaturze pucmila.ny te id:ł nJl-cż
..cic: 
d) hy zarwierała chn-Ćihy pCiwną i:lo':;ć czas teczek gHnia 
stvch i ,próchnicy j nie b,"ł,a zhyt k\Yia
łn.a. Glinka ho'wicm 
i pr6chnka biorą udZ1i.ał 'w przcmia'ntlł'ch ,a:zo1:lniaJku łącznie 
z bakteriami (dfloibntOiUrsltrojami) które w glehach kwaś 
Ityich i wiard1irwych WY.Sltępu"ią tY1'lm w małei ilości. Stąd 
widzimy. iż azotniak w,
wlrze 'Siwe dobroczynne drz;li'ałam.ic. 
jak wogóle wszyst1kie nawO"zy sztuczne - dqpliero wte
 


......
>>>
2M 


gd\' wwd1i1wośc
 g'leby :zostaną usumliętc przez rołniJka i gle
 
ba przez nie
o należycie dOIp'l"aJWionta.i dOlprowadzolDia do 
kultury. Rzecz j1aS/na,. że l"o1nik dbać musi równoczeŚlnie 
i o jej odchWl8Jsz.czerne. 
Przemiany wSlpomialne wymagają n.a,kOiniec do slwe
 

o przebiegu 'pewne
{) czasl\.1; i tu znajdujemy wytłuma
 
menie dllac.ze
o aztoltni,alk: stOlsowan.y być winien zawsze 
na {pewien dłuższy lub krótszy czas przed wysiewem luh 
wysadzeniem nasieni:a. Chodzi tu o to, by w chwiłi, 
dy 
zasi,ana rośli.na poczyna się rOZIWijlać samodzieln:c i po
 
tl'lZebuje polkarmu. azotn.iak 'W części p'l'zYillajmniej pTze
 
ł-zedł już w Ziwią1zlki p'Olka:rmowe I,atwo dostępne, zJa..
 
ewentualne niekoTizytstnJie na rośli1nv dział,ające produkty 

 'pierwrs.zych chwil jego r07'Ha'd'll z.)stał\T już un:ies7..ikoo 
dli.wjonc i usunięte. 


.. 1:1
'1' '!, 
 I.i 'dr
. 'I 'H; ,
i J::-\ 


, 
11" 
f'-T 

--- . 
\ 
.,1.\":. i 
.,.. . 
... 
" 


\II
' 
._-, 
Bfl HAWOZ- -'\.., 
..(.\.\, .
, I 


. 
.. 


'. . 


-' 


1," 
'" .01. 


:" 


--- _. .
.- 



 
, . 
, 


! 1 



 


'I 
.l 
l. 


. 
,(j 
.ł..,
 


If': 
t t' "I'
,.. 
AZOTNIA
 


 
5UP.. SOLI ., _ 
....:"I,
\ ,:.f, "",-, 
(d. 'J(\ ' L 
r- \-:: 
"I .. 
'i
 .. 

 
.: 


( 
_,:ł 



_2......:-..!... :
_...._... ... 


Doświ8ldcze::nie z Ikrajowymi nawo,LJlI:mi sztucznymi na życie w Kurkach 
u (I. ł,Y5ego. 
W wyłuszczonych wyżej warunkach g'leby, i jej 
uprarwy i przy ,odpowiednim doboll"ze po.ry użyoia będzie 
8IZotnJiJak nawozem, kalkulującym się diolShmaJe zwłaszcza 
pod 'zboża j-are, zrjemnJi'al
i, nadto ,pod orzimiJnY i buraki
>>>
2f7 
krOlwe i pastewlIle oraz inne OKOJpowe i wauywa. P'Cid Zlbo
 
ża i'Me i ziemniaki użyć J!o n.ależy llia.ilepicj od'r
u w c'alei 
dawce przed ich siewem wzgl. wysadzaniem, a to lliJ. 
lc- 
bach cięższych na kHkanaśoie do ki\.kudzit:sięciu dni 
wcześniej, 
dyż n:! gletba;eh tych wY1płukan1a azntn:iaku 
obaIWi,ać się [)Jaileży. Można jedl11ak na glebaich ciężki.ch, 
ale kultUiralnych term
111 ten sKrócić w ralZie potrzebv do 
k'iłku nwwet dni. Na deba1ch lżej,szych daje się J!O na 8-12 
dni przed siCIW,em. Az,ort:niak po wyl5Ji.aniu należ,. Z'ara.z 
p.rzVlkryć bron.ą. Powoli dZliałający, stopniowo 6ię l"ozkla- 
dający i trudnJiej wypIUJki
W1aI11!Y z gleby .azotniak sta'rczy 
roślinom jarym na 
aspokojenie ich ,P/O'f:,rz
b przez cały 
okres polbieTamia przez nie 'pokaJrmólW, to też zalsadniczo 
stOlsl()IW3Inie 
o na nie poglównnc niejC'st -potrzebne a taki.e 
i mewska,zane. TJ'ż sam() da S'ię pOlWiedzii-eć i o Zi:emnia
 
kach. r.oślinic 
leb lekkich, na których wskutek slabe
o 
wvpłukiwa.nia azotni,a'k jC''tt nawozem najbardziej wska- 


.... 

. 


\ . 



 


120kg 5UPERf05F. 
AZOTNIAK i S.P(Jf AS. 


1
; 


'68kg 
B!:l NAWOZU. 


.. 



 
lo. 


.. 


-t 


. - 


---=-: _
.J 


.,T .. 
-"- --------. - 


I 
l)o
wiadczenie z nawozamI sztucznomi i żylt
'm u .p. Łysego. Żyto 
w wOllka.ch na łile wnętrza !łtodo'y i m'ytllk:a. 


. 
zanym równie dobrvm a tańszym ja:k. sliarcz,an amonu. 
a lepszym w dział,anruu i tańszYm od saletry childj.sikiej. 
Bod oziminy ,stosuje się azotni,ak. jużto je'sienoią, jU.lto w
o" 
sną PO
łóW1I11ie, llia:kollliec w ciZęś'ci je'sl:e.nią. a w c.zęści 
....j'osną. DOŚiwiadczeni,a przeprOlwad.zone p.rzez Poml()!f'sk"
>>>
168 


Izbę RoLnriclZą na {IomOirzu wykazały. ii. 1lJa. glebach CJęz
 
kich llJajleljJlSzym spos1olbem srt'clsiQlW.ania aZiOtni,aiku jest G'ać 
pod ozimi/11JY na jetSlień 1/ 2 do 2/3 z,amierzonej dalwiki aJZIort'll, 
w pos1taJCi azot'llJiJaiku, zaś na wi'olSifi"ę I'csz/tę azotu już to 
w aZJOrtn1iiaku, już też lepiej w sa:lcrt-.rze (można użyć 00 
wiosnę /slwletry amollioiWe1j. lub ,saletry chorZ!O'Wskiej .,ni
 
trofos"). Na .glebach lekilcich bardziej w-s:kazamem jest da
 
me w jersieni 1/ 3 , Zlaś na wklSlnę 2/3 lłZort:.u. 
Da1wkQ jeSiienną stosuje s.ię na pewien czas nap.rzód. 
tak i,ak. to wy}aśniono przy zbożach jarych. d
.wkę p'O
 

łówną wt-OISel11lllą - znów Ola p/odstawie doświadczeń Po, 
mOJ'lslkiej bbv Rolniczej - I1JaljLcp'i.ei z.a,s,tos.::IW.1Ć wiOisn
 
na glebę już 'O'drrnarz.niętą. lecz przed przebudzeniem się 
roślin. albo też .gdy rośliny już s,i'ę zumelnie rozbudzą. 
7JaCZlną się roz'wija'ć i staną się zn6w siłne p.o olkreslie zi
 
mawego OIsł.albiell1liJa (a więc w kwietniu)- Zim
 na śnic,
 
łub na roLę zma,rznJiętą wedle t
 ch doś.wiadczeń azotniłlku 
slj.ać nie należy - wówcz.as mLże on nie wyw.rzeć żadne
 

'o SlkU/t'ku lub na,wet ujemny. Równici. n!.gd\" nie .s,ill1ć .3Z(r
 
tni.a:ku 'na ozimi'ny w chwili g,dv rusIzają. W6WCZl81S bow'iem 
są najsłabsrz,e i dawka pogł6wna azotnJ!'a.ku mc'że im z'a
 
sZlkoclzić. DnbTze jest azotn':lk i pa w\"
iewie pogłównym 
lIahroo'rwać zwła-szcz.a I)rzed deszczem. 
WidZl!my, że stOlsiQlwną perę .pog!6wne/.!.c UŻYCi;l azo
 
tniaku na oz'
minY w okresie wio
enn'..m nie tak ht:wo 
uchwycić. Kto tedy nie mÓ:,glby luh nit- p trafił,b", utrafić 
na wi'o's.nę odnowiedn.ia chwirlc; d:::ł ra.cjonalneg,o Z1łstOIStIJ
 
wanJiJa azot'niaku na ozimilT1Y niech użyje zamia,st je
o 
w'i,osennej daowJki saletry chc'l'Z1oow 1 skiej ..nitrofos" luh 
a
 
tetry am(;,nawej. 
Rod bUl'aJki cukrowe Ci pastewnc) s.to";uje sit; a.zo"" 
tniwk n:l 2-3 ty,
. przed siewem w jednej dawce i za-blJ"O
 
"'(''\\Tuje. AZ'otniwk J!ranul.olWaIUY da j
 rÓwn'e); w drugie.i 
da,wce w miQd.zy'rzęd.z:iu. wprC',w.adzając 
.) tam rurkami 
siewnikl zhożOtwel
o i ull"kaiąc w t
n Si;1
SÓh C's)
pania 
az'O-tniakiem listków cUJ'18Ika. ktÓre usz,ka d . 7 a. \V azotnia
 
ku najlcpiej d;tć cura.kom 2;. zam;erz:-Illei iloś'i a.zotu 

)rzed s.ic\Vocm, .resl.tę azo.tu jui. w cZ.3,sie wZf'r
tu burak6w 
w nostalCi s.ailcl1:ry chorzow1skicj ..nitrofc'"'' lu
) salctn' am"),, 
nowej, wre-szc'e i chilijskiej. Drogą jednak sa,letrę chi.. 
łUs.ką można i PJ'1Z
' burakach cukrowych n:tizupe l niej za
 
stąpić WiSlpCimni9.nym.i n.a,wozami kraj:w'cmi i u.lyskać ta
 

e same, aCZBIsem n.awet lepsze re:wlt:lt \.', Puereklaml}o 
WftAllIa niesłuszn.ie wvŻisrZG
Ć s
tletn' chili j s,\..ie i (!'.od'Owej)
>>>
269 


nad innymi nawozami azotowymi nawet saletr.la'nymi 
polc
ać miala b{)lW1iem: a) na zaJwa.rtości w me) pl(
l'Wla
 
s.tka sodu, b) na 1
lłJlciem działaniu jej a'zotu, c) na ;oibec
 
l1iośc'i w niej pe.wnych ilości jodru. Lecz s.odu dost'all'ClZ\ć 
możemy hurakom w tanim kainicie. k.tórrv nadto zaopa
 
t1"ZY je w I;I,otas, łub też wprost przez dodatek -surawt:
j 
soli kuchennej do innych n.awozów azot'olwych. Saletnt 
chor
o'\Vlska ...nJiJtJrofol
" lub salletra amonowa zawier.a.ją 
również aznt szybka działający. Jod wresrz:ic wedle Iicz
 
nych OIstatnich badań i doświ,a:dczeń za
ranic
nych na 
wzrast plu.r knrz.eni i liści buraka nie wywier:a wid()c1Z
 
ne
o w;pływu. 
W sposób podobny jak pod 'buflki stosuje siG a7A.)
 
Lniak pod unne o!k'olpowe i warZywa. Azotni.alk najlepi
j 
zamawi'ać przed sez.onem w talkiei ilości. jaką s,ię 
zeczv'" 
wiście w danym sez-Onie zamierza zużyć, by nie potrzeh()
 
w'ać 
oprzechowywać. co jak wls
mn.ia.no- połącZl
lne być 
musi z pewnymi ostrożn.o
ciami. ('CiŻ samo pewne oSltrł-)
 
żn:ości Zlachować należy przy jego wY'
liewie czy to ręcz:
 
nym, czy siewnikowym dla jego własności g.ryzący
h, 
zwłaszcza, gdy go się wysiewa nie w zmieszan.iu z innymi 
n,awozami. Od pyłu a-zotniakowego chronić należy błony 
śluzawe nosa i ,OICZU przez 'sltoSl()lwne okulary, ręce zwłla
 
sz.cza 'O ile mają jakie .ra,nlki przez r.ękawice. wysmarowa", 
n.e tłus7.ozem itr. resztę ciała przez szczelne \IwiąZ'anie rę
 
k3WÓlW i ,kołnierza u szvji, wrrel;lz.cie zad v koń,skie sto'" 
s o:wny mi- pła.chtami. Wówczats wysierw jego s,taiJlie si( 
mniej nieprzyjeml!"1Y. 


Nie można narzekać... 
Co ja wid/!;! (;d.fie.;cś się pan onracał"
 
Wyonra.f pan sonil'. n,",cm w '\owdL'p.ii. 
-- Cóż'ł Jakże tam? 
Hm! nic można narzekać. 
- Jakta. Więc nic jest tak i.ld 
:\fiL' to. Ale sproł-.6.i pan nar.wkać. RO.fstrn'lają. 


- Złośliwa. 


Ksią1:!;: - "Jie może sonie pani wyobra7ić. jakim tchóuem jest 
7.&.i,c. 
Hrabina: - A J;!dyhy zając miał strzelbę księcia. a książe nOl!i 
zająca, to kto w
t: czy nyłny odważniejszy od niego.
>>>
270 




 


. -:-'r 


, 


.1. 
\ 


'f f 
, 
., 


.. 


'1 
) 
-, 



..'='. . 


- ' 
l. 


:I,.. 


.... .,. 


: .... 


) 


.-Ot 


, I 



.. 
.J 


I ,I 
. 
, 

 
 

 
Willa pod Grudziądzem. 


.
>>>
27f 


Dr. K. .'1. 
Cos niecoś o krajowych i zagranicz- 
nych odmianach zbóż. 


Gdy zbłi2ia się okTes do siewu czy to jesienią. 
y 
też na wioSlI1ę. szere
 gospodarstw rolnych stara ,s:ię z;a.
 
opatrzyć w doborowe zhullIo sliew;nle. l tutaj powIStaje 
pytanie. jaJką odmianę wybrać. któr,aby była naj.odpo
 
wiedniej,szą dla danych w.arunków klimatycznych. glebo
 
.wych i gospodarczych. Odpowiedź nic jest bynajmni
j 
łatwa. zważywszy na mnogość odmian. polecanych rok 
rocznie przez naj.rOlZmaitsz
 f,irmy nwsdenne, bądź to kra
 
jowe. bądź za
.ra'tliczne. i wychwalające swój towar aj 
po nieb1osa. K.ażda ich odmiarua jest ich zdaniem najle; 
psz.a i jedynie ,nliezawodna. a ma się udawać wszędzie i na 
wszYSJtikioch 
lebalch począ'wszy od piasków. aż po ciężkie. 

'liniaste ziemie. nwłtalslz,cz,a w tym względzie celują firmy 
r;a.gtrail1lic'zne. 'kltól'e p.osliadają Lepiej rozwinięty apwrat 'p

 
pagandowy i wj.ę\k.sze środki finans'owe dla rckLamy 

wych .produktów. Zdołają one taik przekonać Tolnillców. 
że ci. bez poprzedniego zalPytania s'ię o poradę /Sfer kOIffi
 
petentnych. jaJk Izby Rolniczej i t. p'. nabywają za drogie 
pieniądze odmiany zagraniczne, i najczęściej fatalnie 
wpadająl Nie twierdzę bynajmn
ej. 8Jby odJmiany zagra
 
n:iczne były nic warte! Nic - mogą one być nawet Ibar- 
dzo dohremi, ale w warunkach inlllych. całkiem odmien; . 
nych od nasIzych. Stąd te,ż spotykamy się z tego rodzaju 
zjawisk'ami. że pewna odmiana za
T3Jlliiczn.a. dnskonała np. 
W' Niemczech lub Szwecji. u nas okazuje się bardzo ś-re; 
OOi'8 i źle plonuje. Takich przykładów. zwłaszcza na 
pszenicach, po ciężkiej zimie teg.or'Oc.znej, mogl'ibyśmy 
przytoczyć bard.z;o wliele. Dlatego też naszym obow,iąZe 
kiem jest ,przestrze.ganie if'O'lnidwa pomorskie,go przed 
zbyt pochopnem na1bywaniem obcych. małozna:nych za.. 
granicznych ,odmian.. A pod tym względem wł,a,śnie my 
PdLacy Toln.icy jeS't:e1śmy dziwnie lekkomyślmi. Led)wie 
wyczytamy w jakieś np. niemieddej gazecie ro1.1"'J6czej
>>>
272 


pochwałę dla pewnej nowej odmiany p-szenicy, dajmy na 
to Ella Baura, lub ,prof. Aereboe, - już ją do PC.(lslkd spro" 
w'admmy i u siebie zasiewamy, zapominając, że przecież 
1a 
azeta polecała ją dLa warunków niem.ieCikich, tak ha.r,. 
dzo różniących się od poliskich. Niemcy, Szwedzi, Czesi, 
nie bylFby te
o robili. 


\f 


\ 



 


'1 


Gatunki pszenicy. 
1. Orkisoz. 2. Psze.ni,ca dlwu
iarnowa, J. Ps zenka jednoziarnowa.
>>>
273 


Sam o tcm mCi
łem przekonlać sit;; te
o roku p.)dczac; 
mych ,podróży zag,ranicą. że w tych krajach slpotykałem 
.cdmiany pol
kie, ale na przestrzeni kilkunastu m. kwa; 
dratowych, a to celem zbadania i wyp'róbowania ich wa,r
 
toŚCi. Żadnemu z tych narodów nie przys,złohy do 
łowy 
bezlk.ryty-cmie sprowadzać większy'ch ilości po'lskich 
odmi.an zbóż d u siewu. choć.by były one widkiej warto"" 
ści, bez .poprzedniego i dokładnego wypróhowania ich 
u siebie. Nawet n.asi przyjadele francuzi zanim zdecy
 
do.waH si'ę na sprowadzenie większej partji pewnej 
odmian
.. żyta IPo1skie
o. przedtem wypróbowy.wa'].i ją 
u siehie przez kHbt.. lat z rzędu. 
NalstęplJlie u tych .narodów jest w wys'okim sto
 
pniu rozwinięte s.amOipoczucie narodo.we, -nie poZ\walające 
na posługiwanie się obcemi produktami, gdy w kraju jest 
dosyć własnych. Nam polakom br;lku p.atryotyz:mu nikt 
zarzucić nie może. ale dziwnym zhie
iem dkolic'zności 
właś.nie w takich spra,wach oikazujemy zanik te
o p'atry
 
jotyzmu. Boć przecież k':!,żdv cent:na,r obccQo zboża, 
sp,r.Owa-dIZiony z za,granicy. to 
ruhy har,acz. płacony obce
 
mu nał"odowi. a jedn.ocześnie to prl.:eszkadzanie roz'Wo
 
jowi rodzimej hodO/Wli. Gdybyśmy nie mieH włas'nych 
hodowli kraj (},wych. a,n
 też pols:kich odmian. WÓWCZIłiS 
s'l")rowadi7
\Jnie i posłu
itwanie się oocemi -odm i a.nwmi. by
 
łO!by rzeozą nie do uni'knięcia. Tymcza,sem wiemy. że tak 
ni,e jest. Mamy bowiem bardz.o .wiele odmian pol!'ki,ch 
niezwykle wartośCli.owych. Chodzi tylko o stwierdzenie, 
jakie z nich najlepiej .n:adają się na dane warunki 
'leb(}J: 
we i klimatyczne. Otóż na.jpcwniejszą. odpo,wiedź na to 
pytanie mogą dać należY'cie przeprowadzone doś'\Viadcze
 
filia odmi3Jnowe. Ponieważ jedn:3Jk nie zawsze i Wlszędzie 
L mogą być założ.one. przeto w takich wy.padkach musimy 
odwolać się do wyniików najbliższej stacji lub pOlIa doś
 
wiadczalne!!'O. One to rok rocznie dokonywują doświacł
 
czenia z na,jrozmai,tszemi odmia.nłami zbóż. i na podJSlta
 
wie ich wynik6w mnżna wysnuć wnioski jaka odmiana 


J8 - Pom. KIII. Roln.
>>>
274 


najlelPiej idlzie w &nej olwłticy or8JZ pue-dsta:wia naj". 
mniejsze ryz}1ko nieud:ania się, w niepomyślny.ch latach. 
Wlreszde, gdyby te wy:n.iki z jalkich bądź Wlzg'lędów 
były niedosrtępne dla pOiS'ZIC
egól'fleg'O rolnika, WÓW1Czas 
pozostaje joesZlCze droga Z1wrócenia Sii
 o poradę do Wy
 
działów N.asiennY'ch przy Izbach Rdn, iczych Towarzy
 
st'wiach etc., które gotowe są do udzielenia °beZ1płat.nych 
w ka
d-ej chwili rad i wskazówek. 
Niechże więc tPloJs:kJie rolnictwo na Pomorzu posłu. 
guje się do siewru :niety
o odmianami z'bóż ISzla'chet'l1y ' ch, 
'Jcwalifikowa,nych, ale również pochodzenia krajowego, 
a nie zaJ
ranicznegoł 


I , o 


. '). 


..
.:. 


') 


. 
\ 
.' \.. 
., 
 
I. 
 ,r 

 o): '\... . , . 
l, 
 
 ... 
.; 
Oo. . ¥
 ...... 
,....- 
 
. , . 
. z," 
 C . 


.f"' ł .
.... 
, .to,_ . 
q "". .
 J, 
..-.. '-... 
... ' '0 .ot .,: 
 t-"'-'. 
"r 
 
'ł ;C... . ...oS 
;,.1If \:.11; . 
 
. -ł. 
 


'" 


" 


, o 


I. 
J 


, 

. 



 


. " 


J. 
, 


"-.';\.' 
: ",.. 
. '\.,., 
... 


l' 1 


.' 
o- 


.... 


, . 


Pole ziemmiakórw ks. Urosta w Prątnicy. 
na lewo wysadzone orygill14\.lne ziemniaki "Preussen h industrie Modro 
wa. na prawo stare zwy,rodnialc ziemniaki tejj;c odmiany. Sadzone 
w jednym dniu. 


. 


..
>>>
275 


Inż. roln. J. Dłffenbach. 
Sposoby walki z chwastami. 


ChWlWsty, to jeden z naJllJi'ehez:piec
llliej'szycl1 wro,=, 
gów rolni!ka, :bo '1101.;IJ1,
C 'w;raz z rośl inami lI1pl'lalWinemi, od
 
biera.ją ,im .skłwGnilki polmrmowę, Wiodę, In:iekiedy ś'Wliatło 
i 'I1Iie poz:walają tym 'roślinom naJIeżyioie rozwinąć !Się, gdyż 
pokaJrmy te zużywają dLa. s,ieJbie, a że są one maŁo W'yma
 
gające, .dIohrre pr.zYlStosiOIWlane dlo miejlscQlWych wa,ru.ników 
i hal'ldziQ plenne, 'więc walika 'z rośld-nami upl1a'Wnemi bar
 
GZO ,często uwieńc
y :się zwycięslt'Wem chwasltów. 
J 


. 
lJ 


C 
Maikpolll1Y. 


OMkzealia w)'1
a,zały: że I1Ip. 
rumi.a.nek ipSIi 'Wydaje z jednej ł"OŚII.iny 'przec.iętnie 
48000 Z,J8Ifn. 
mak 'P1offiny 'Wy;daje z jednej 'roŚlLiny 'P,rzeci;ltnie 
50000 z,ia,rn, 
s7Ic.z8Iwilk wydaje .z jednej rośliny Iprzecięttnoe 


" 


IJOOO ziarn. 


l'UleUc wydaje ,z jednej rośl'm.y :przeci'ętnie 


170()O z;i am. 
WIli!. Wehsa.lJg1a na ha. ziemi uiChodzące
 m w(oRlTliI\ od 
ahWalstów ,naliCZ1OniO 11 i ,pół mHjonów nasion', wówc'z.as
>>>
276 


gdy pr:zy norm8Jlnym wysiewie na ha. zna iduje ,się ,około 
3-5 miilj-onÓow z.ua,m owsa. 
Nie
t6re chwasty ni'etyłko, że ,okradają wśHny 
up'r.3JWIlle, to jesZicze 'pilon ,t)'lch rośli([)j c'zynią s,z:k.odl,iwym 
dLa życia ludiZli i Z'wierząA: TIjp. życica odurzająca, glnidos'z, 
ziemOlW1it i t. IP', 
N8JsiolJ1:a taikiJch chwastów, j-ak np. ognkhy, lub ło
 
puohy mogą leżeć spoik!oj-nie w ziemi przez kHkal!1laście 
laJt, nie tr3Jcąc zdolności kiełkowania i czekać odipolWded
 
flliej dlo teg'O cruwilli. 


, 

4
 

ł 


I.. 


,17 


Wyczka. 


Dł.wtogo 'wł,a,
nic często s,łY's.zymy na,rze!kalflb żdzi
 
wi.olnych rol'ników, .skąd się w.zIięło tylc zudska na pOLIu, 
kitórc ,było już cZYJslte, a to illk inn.ego, ty'l'ko 
ł;bs,zla .orka, 
lub .vnna up,ra'wa np. kultY'WIaltor wy,rzudła \Dla wiłerzch n.n
 
wą ilość .na.s,ion cihwal;tów, ktÓre skorz)'Is'taly z mniej lub 
więcej ,sprzyjających im wa'runlków .j slldcłkiowały. 
Z tego, co{;,my wyżej pow
ed.zieli widzimy, że chwa
 
stów lokcew.aJ:i.yć nie, m07Jna i biada temu ,rolnikow,i, kt6r\" 
nie weimie się eI1JC't'1g.kZinłe do walki z chWl3JSltami. tym b. 
..!:t'1or.lnym wł"Ogiem. Ta,ki rdni
k 'Siam zU!bożeje i rolę SlWoją
>>>
, 


277 


tak 
ap'uśd, że dużo c,za
m i Ipra.cy .będą mUlS
ały pVIŚ'Wię
 
cić jego dzieci, aż nied:baISitwo ojooa p.rzy,uajmndej CiZ
-c
O
 
wo usuną, bo z ,chwastami z l asi,aI1emi' 'W jednym roku tr.ze
 
ba 'Wlalozyć w przedągu 1M ,ki'Lku i o tern, żeby chwasty 
zupełrnie W)1111
SZCZYĆ, mOlwy być lode może. 
Chwasty .d
ieLimy na flo!zmnażają-ce s,ię z na'Sion i '1'I0L:
 
ło
ów lub podziemnych kQl1'zeni i z samych I1JaJS,iDn. Do 
pierwszych załiłc
a!ją się: oset, mietlica, ,perz, slkJrzypl; do 
dimgich ,- bławał (chaber). 'kąkol. maik polny, wycZ1ka; 
rumianek pislzonak (czyli 
clrczyca IpIO'lna). ognicha, rdest:, 
komosy li. inne. 
Omówimy ,pokrótce naj.częściej SlpotYK'31ne z wyli
 
c70nych wyżej chwa.sty i sposoby waIJki z niemi. 
Oset jest t.o chwalsIt -ba,rdzo ,trudn.y clio wyrtęp1ienia, 
rozmnaża się .on z korzeni i IOlalSiOin, k1tóre wiatr ,pr7.,Crnosd 
bardzo daldko d.z,i'Qki specj,a,lnemu pUlszk()lwi. Jak ,g,dyby 
Sikrzy;deł:kolffi p.rzymocowanym do :nalsien
a. 
N 8Ildy wiQc oIbow:iJąZ'kow'O .osty rOł
mące na mie
 
dzach. r.owach, palstwU'slk.ach 'skas.zać i nic dopus,z'cz,ać d-0 
wylks:ztałcenia nrusioru. Najmd
1ka:lniej mo/żerny walkzyć 
z ostem. wyrywając 
o po des'zlozu z k,orzeon.iami, ,które 
będąc młodymi. są bardzo dohrą i chętrnie jed
orną przez 

winic pas,zą. jeż.c1i jednakże ,ten 
posÓlh 'Wydaw.ał'hy s,ię 
zbyt kos.zttaw'l1ym. to można .oset przycinać wą.sikiemd na 
2-3 c,de łopatkami, a długiemi 5-6. oSaJdzonemd na 
trzonkach. ale ,należy wyClinać 1kJ00r.zenie możliwie głęhiej, 
gdyż oset na miejls1ce wyciętego Ik,oil"ze.nia t.:!łbwnego wy
 
PUrszc/Zla ,prZyihys:ZlolWe, dopóki jednak ten cios 'Pt"zec'ho% 
ruje. roślina uprawna -podrośnie i ła,twiej sobie iZ nim pq
 
radz,i. Nie lubi oset głębokiej orki, ,która In:i's'zc.zy je.go 
k01'7.elThi,c. Praktykowane jest n.iekiedy -polS")'1PY\Vianie 
ostu .,l1Ia łelh" kaini,tem, a:
obndalkiem. IUlb ,sia1'icz'anem żela
 
za, ale :sposóh ten je,st dość kOSiz.townym i mozolnym. 
Perz jest też chwastem. 'którego nie łatWlo pOlZ1być 
się z pola, wytępić go momla 11JaJstępująco: wy'suszyć i usu,. 
nąć z pola przez 'spa'lenie, 'lub wyglnaihieI1lie i wywiezienie 
po jptodorywce, s.ku1ty.wart:oroWianiu, Z1bronJOlwaniu i,t,p.; zdu
 
sić przez zacienienie i pozbawienie wody. śwdaltła: wy
>>>
278 
mrozić; niekJt:ól"zy z8IpeTlzone poł.a lpir:zyo
rują ba;rdzlO g-ł
 
bOIko, ale to nttezawSlze pewny ISIposób - mo'żlliwy na gle
 
bach 
łębOlkiiCh i urodzaj'nych. . 
Ta.kie chwasty, j
'k np. ,Slkrzyrp, mietliJc.a charaktery" 
zują g:leby z,alklW'a,szone i dadzą s'ię dopiero wy/pden.ić po 
oSUiszemli.u !ub zW'3jp11low'81ll1iu. 
Jednym z naj\waiŻInliejlszych Śir.odlków w walce z cih'Wa
 
s.tami w
ó:le, la TIIIłJsiennymllti w siZlcze,gólnośd, jest mecha
 
niema uprawa, o tern k,a,ż.dy. rolnik musłi wiedzieć i pa'" 
miętać. 


Oset. 


. 


Skoro więc ,przys'tQpujemy dIo żniwa, 'rzędy szty
 
należy Uistwwiać trochę Iszerz'ej, ,ażeby wślad 7Ja 'kiolSiarza
 
mi mógł p1olstQPować 'plu
, wykOlnu.jący pc'dlQlrywkę, która 
wUnlna być jaknajlP1y.tszą, gdyż, j.ak wiemy, na powiel"z,chni 
ziemi leży og'romna illość chw1a'stów, które prlzY'k'rywając 
płyciutko ,pOcLOITlaną warstewlką :ziemi, zmuszamy ,do ski
h
>>>
279 


. 
kowania, wz
,lędn:ie 

nj,cia, o ille te nals1ionlka nie były 
jes
cze doj1rzałymi. Gdybyśmy Zlamiast płytikiej ;pod(
 
rYWlki -da:li głębszą o
kę, t1JaJsiona ehwa;sltÓiw zama.gazynoO
 
w3iHbyśmy 'w 'ziemi ,i czekałyby one splOlkojm,ie, aż wyda-" 
staną s
ę na ,powierzchnię ziemi i dz.i;ki dostępowi per- 
wietrZla, wilgooi i ciejpła za'C1Z1ną kiełkować. O ile w -c:za
 
sie Uiskuteczniamia IPłodorywelk na-r,z,ekamy na hraJk desz
 
czów, to dobrze" jest puścić na ,pioldIOlran.e pule wał, który · 


. 


Gorczyca ,pOl-na. 


S!}}o'Woduje podsiąJk:OIięcie wilgoci do wier-zd1inlich wa'riStw 
i -przyśpieszy !kidkowanie chwastó,w. Po wale jedno'Jlk po
 
wim.na następować bronk,a. Niewiele ezasu upłyn.ie. a w 
ton .SlptOlslÓb uUJlrawione pole zacznie się .pnkry,w.ać w,idką 
ilością chwastów, dobry 'roLnik 'llIaltychmiast ten moment 
wYJZy
ka i 'pok Zloronuje, lub zwłóc,zy, lub sl\ultY'wato; 
l'Iuje, ten 'ooltaJtn.i zabieg zwł,a,sZlcz,a jest niezbędnym na pC):: 
lach zwperzonyeh. wówcz, a,s gdy kultywator per.z wY'ciąg
 
nie, b.roną -glO porządnie t.rzcba .,wytrzepać" i na wiatr 
i słOllce w)'Istawić, żeby 'wY1sechł, 'p'rzes1t,aje on być w:tedy 
niebeZlpieazmym dla ,wln:ilk,a; niezlaJws,,, jednak tak łatwa 
można p.o'le za.perzone oczyścić, inne S\posoby t.G'pien
-a 
perzu podaliśmy wyżej w o(g6Lnej formie.
>>>
280 


Pielęgnując w tein sposób pole, niszczymy bardzo 
wie1ką ilość chwastów, a jednociZeŚlnie rola nam .dobr.zcje. 
Chyba lkażdy :rolnik zauw,ażył, jaka jeslt różnica między 
pOllem IpodoraJI1!eilll ,po zbiorach, ,a rtaJ
iem, 'ktbrego srię nie 
})OdOIl"ało, ,gdyż miało .ono służyć za pastwisKo, tymcIZia, 
sem i 'kJrowa się na tern nie n3/plalsła i .rola ,nlie wydioibrzrahl. 
Ile razy ,i jalk uprawiać -podor}1Wkę, '1.0 już 
ażdy rob 
ni!k ,sam musi wiedzieć, zależnie ord 'f!1l1T'll,t1lków, w ,każdym 
razie nie wolno dopuśdć do z,askol"upienia się roli i do 
silniejszego ujęcia się chwaiSMw, lub iS,amas.iewów tj. J";O', 
lin, wyrosłych 'zzia,rn, ktÓore olSyipały się podczlas 
nhv, bo 
n.a to może czyhać inny wlr6
 flollnikl8. -:to muchy zbo
lj'we 
i inne sz'kJOdnilld; one t'O w swoim c,rosie skł-adają In!a t.aikiclh 
samosri'cwach Siwe Jajlka, z których wylegają się póiniei 
larwy, czyli gąs i enJic Zlk i, wy.rządz,ające niekiedy ogromne 
szkody.. Orki siewluc sta,r,ać 'slię należy wykonać wcz,1ł!S, 
żeJby chwaSlty mogły pokiełkować. 
. Or!ki przedzLIDowe w mira1rę możności powin.ny .hyć. 
rÓW1l1Jież wyk.01nane nieco wcześnriej, wtedy jeszcze plfzcd 
Ziimą ,pewna ilość -chIWa,stów skiełkuje. CZlęŚĆ z ,ndch wy, 
marz,nie, resztę z,aś zniiSiZczymy wiosenne.m,i u.pra,Wlami. 
Nie należy również ZiaJporninać o s'topniowem. acz n,ie flalp;: 
tOWlncm pogłębialt1-iu orki, g,dyż wÓowcz,aJS Co liolku wyrzu, 
camy 'pewnią ilość chwastów, z któlfyrni t'atwiej nam jest 
stQpni'owo wa.),czyć. 
Na wios,nę, ja1k tylko mO'Ż'll.a wjechać .w pole, trzeba 
puśdć włó!kę llIożmvą, ktÓira rOllę ,.otworzy", przyśpieszy 
kiełkowarnde chwals,t6lw i Ipn"zc:l"!wie parow,anic wil
oci. 
Orek na wi.oSlnę w miarrę możnośd powiTItr1'o się unikać. 
Ja'k tylko rola ,nieco więcej ohciSChnie, narleży dać bflClPY. 
Niektórzy radzą z ,siew,ami jarzyn w
trzyrnać .s,ię do 
cz'asu. alż chwasty sil1ieł'kują i zOSltaną zniszczone przez 
brclI1owaJnłie; otóż z tern należy być 'bardzo oS.tll"'OŻln
'm, 

dyż doświadczenia wyka Ziały. że zwłoka ta ja,kkd.wieJk 
przyczynia się do znis-z,c.zenia chwastów, jeidJnlakże ohniża 
plony . Dlra przykładu pll"zytoCiZę wyniiki d\OlŚwiadcz-enia, 
p.rzerprorwadz.()me
:()łw zakł;ldz
e doś,wda,dcz,aiInym w Rło
 
n-iu pod owiesI:
>>>
281 


Plon z ha 
wq 
-z iarnal słomy 


Siew normalny dn. 31. III.. . 
Siew opóźniony aż do zniszcze- 
nia chwastów przez bronowanie 
dn. 21. IV. . ....... 


]9.0 43.0 


10.8 42.0 


Oh. ścLi,łości należy wyjaśnić, że woail"unoci naWloże
 
nia, gęsrt:ości siewu, .odmiany i t. 'p. były w tern d1()świad
 
cz.eniu jednaik01we. W mnych zakłada.ch d.oświladcml
 
nych przeprowadZlOiIlo równie'ż pod.oibne doświadczenia, 
któlre wyka1zały, jak i powyżej przytoczone, że Zlwłoka 
w wy.sielwic oibniŻi81 ,plony, w naszym p/T'zykł.adzie 'plolJl 
zialooa zmnli.ejs,zył s.ięo 8.2 q, plon słomy pozost,ał ten sam, 
gdyż różnd.cę 0.1 q na ha na/leży kl-aść na kaTb błędu dlo'"' 
śWliadezalneglO. 
Pomocnym ba.rdza przy nisz'czeniu chw.alsrf:ów jest 
siew rzędowy, 
wh\Jszcz/a rpll"Zy S'zell'.s.zem rozs;tawien.iu re
 
dlic wysiewnych, wtedy ma się możoośćdJziabkami TęcZ:: 
.nemi pJ:anetami lub konnemi olp-ielacz,ami plewić z chwav 
Sitów między.rzędz.h\, siPU'Lchn
adąc je jed.nocześil1ie, CD 
również n.ie pOZlols/taje ,bez .w:plywu na plon rośliny i l""UI
 
turę roli. 
Bronc1wlanic ma;;.e być równic'ż zużyrtc w walce 
z chwrusrt:aJl1Ii i taik nlP. brolnowail1iem pszcnicy ozimej na 
wrioslllf;. konic.zyn, lucelf:n.i\ków ni'Slz,czymy harrdz a dużo 
zidska. nic.
tety wjelu jesz1c,ze rdniJków iI1/ieslusznie 'olbM 
wiJa: s/ię bronOlwać ja/rzyny. Naj'odpow.iedn.iejlSzym mo
 
ment,cm brOTIOiWanli,a j,ail"zyn jest c,zas, kiedy młod.a roślin" 
ka po ,srkiclikOiwalJ1-iu zaczyna 'przebijać .pol\V1ierz'chlJ11:ę z.iemi 
Wltedy właśnie użyta lekka brolJlk/8I 'posicwlnta dlOskolJ1ale 
nisZiCzy sla/bo jesz,czc zaocol"zenionc ,chwasty. Zabieg broO::: 
l1iow,ania można powltórzyć, ale dopiero wtedy, !!dy jalrzy:: 
na pcdraśnie da 8-9 cm. . 
Ost;art:lJ1'ilO .w oWIsic i jęczmielJ1iu bar.dlZo slklllteczmme za. 
Qzęto nis,zc-zyć chw.als1ty Is,zel'1OlkoIistnc i s'zoll"sltkoHstnc, da 
których zaHc:za się p]a'
ę na'szych pó!l - olglJ1,j.ch; i ł'O,puchę, 


łr....
>>>
182 


różnemi środkami chernkznemi np. 15-20% 'ro l Z1tworem 
sial'lozan.u żelarba; należy to 'f'olbić, gdy ogiOlichia lub łopucha 

Y!pI\JJSlz,cz,a drugą !parę Hstk6w, w tym cdu p'ł"zygotowa.: 
nym rlOZ1tJworem Iprzy pomocy ręcznych lub konnych ..ł" 
kaJwe\k, ,powuI1Jno ,to s.ię robić !pa olbesdTnięciu rosy w dzjeń 
pogodny i slonoczm.y, za:bieg ten musi być powtÓrzonym, 
Ci .ile des,z,cz zmyje p'repa'r1art:. Na ha wychodz.i 'Olkoło 800 
litrów ,roZ,tiw,Orru. PlO !paru dnia,ch liście łoopuchy lub ogni" 
chy czernieją i zUlpełnie usychają, naltomi,ast owies lub 
jęozm.ień doSkonale s.ię rOZiwijają. MoŻina również stY- 
Siolwać ,sliarczrun żelaza w proszku bardza mi,ałko zmielo" 
.nym, wysiew.a si'ę go około 200 kg. na ha. 
P'roszok H()fera jest ,f(')wnicż Śir'oldJkiem do'skonale 
n
sZiczącym ognkhę i 
olpuchę, w)'Isiewa się g'O 200 kg. na 
ha. laIk SliarczaJn żelalza 'W prm;'zJku, talk i Ipr.ClSIZetk Hofel'la 
na/leży ł"oZ/s:ielwać możliw
e wc'ześnie ohowiąz!kow'O l1d 
rosę. w suchy, sloiOecz;ny, be;zwietrZlny dzień wtedy, .i,ak 
ogniJcha łub. I/olpucha. WY'P'us'Z1czają drugą parę list1kó
, 
o ileby deSizcz sphJlkal któryś z tych środków, to. chcąc 
chwasty Z1ni1szczyć. n.aUe'ży w)'lSiew powtórzyć. Skutek jest 
taki SaJJl1, j
lik Iprzy sia,r;cOZla'nie żel'aza tj. łiśoie po paru 
dniaclh zupc-ł.nie usychają i opada.ją. 
Wszysfkie wymien.ione środki zupełnie dohrze .no.sz" 
czą chwasty, jeonalkże są one Ikosztiownemi ,i o znaC1zeniu 
j ednolsltJlIolOll1em. 
M,ażemy z o.alrdz'O dobrym slkutkiem zastąpić wytnie" 
nione wyi:ej środki azotn.ia1kiem pylalstym, kainittem iPy" 
lastym. s,pecjalnie mia,lko mielonym lub mies:zani'na tych 
n a wozów. 
AZ1otJnia.ku pyła.stetgO z;używa się lRO-2nO kg. na ha, 
kainitu mie1('m.e'
a 600-700 kg. na ha, w mies'zanit:-tie tych 
narwozów hier.ze si« 80-1.1}() Jkg. azotnia\ku i 400-500 kg. 
Ola ha, kainitu mieł.OiT1e
o zaJe
n.ic z,resztą od ,st1:op,nlia za" 
chwas
cZelnia i 'Pr.ojektow'Uine
a na,wożen.i,a. Pl'lzy WY1sie
 
wie tY'Qh środków nalleży piOlstęj1'ClWlać tak 'samo, jak /przy 
si8Jr'oz.anie j;eLa:za w prosZlku i proszku Hafe,rra.. Nie po" 
will/nlO s'i'ę w}"s,ie'Wać. UJ01i a:w1niJa 1 ku pyI11Iste.g,o, ani kainiJtu 
mieł ' f'II1:ego ISlimvnikami da n
wozów sztucZl1ych, gdyż siew
>>>
'283 


ręczny daje znaclZ!I1ie większy efekt nilS
czenia ognichy 
lub łopuchy. 
O ile w jarlZylaę W1s.i
a jest 'kOil1Jicrzyna, to. sposób 
ten jes1t r)'lzylk.owny, ,gdyż może ona na tern uciel'lpieć, n.ie 
można ty

 środków st1olS.olW,ać na 'piOhl'ch o.bsda.nych mie::: 
szalI1 l ką, grochem, bobilldeiID i wogóle rośliinami o lS'ze,rolki.ch 
liśc.ia,ch, r.ozło:bOlI1Jych IrówlI1lolle,gle .dio z.iemi. 
A
otJnli.ak pylasty i kainit mielony są godne 'P-D'lece:::. 
nin z tego. wZ1g ' lędu, że oprócz nilS'zczenia chwas.tów s;użą 
ane wśHnie jeszcze jako. śl'Iodeik: na,Wlo!ZtolWY. 
Owies, a ZJwłalszcza ję::zmicń, choci.aiŻ po tej ope1Tacjd 
PQżóllmą, jedmakże już po kilku dmiaJch nabierają ha,rdzQ 
ła.dneigQ zielonegoI .lm/lonu i są wdz,ięcz!.l,e .niezmiern.ie za 
skuteCiZ1ną .pomoc w w,alce IZ talk .zwanym "dUlskielem", 
który już wtedy dl,a nich nie jest lI1iebezpie l cznym. Dla 
I 
p.r.zykłaJd'u !pI1"zyltoczę w)'1I1iki daiŚwi,adczenia, pITz,epr'Olwa::: 
dzoncgo w zakładzie doślWi.adczalnym w Błom-iu z 1I11szlcze::: 
niem IO
lnichy w owsie: (pabrz tab. na następnej 81t11'.). 
JaJe w.idalć z powyższ.c,go zes1tawuenia, .ręczne piele::: 
nde podwyższyła plon ziarna ,o 500 \kg. na ha przy 'kOłSlZcie 
pielleli1-ia 112 zł. 50 gr., a więc .na.d,wyżką Qtlrzymane
go ziar::: 
n.a 'możemy z'apładć robolCizlllQ i .piOlzOIs,talI1Jie nam jeszcze 
wcale ładny zysk, boołkoło 80 zł. na ha, zaleŻinie od ceny 
.oWiSa i IllIaltuIl'lai1nlie 'C'cn ,fOlbcdZlny, ,a p.róclz -tego, ile po!kalTmów 
zużyłl()!by BO ł"oś
l
n ogilllkhy na 1 m 2 , tj. 1300000 wś'iin Dla 
1 ha. a Ht.:Ihy nasienia niOlgły one w)'ldać? Cyfry !prrzest1:ra 
s:lJającc. a jc.dnak pmw:dziwe: nale.ży jeszcze za,znilc.zyć, 
:je .owies w pl1':zytnczonem dQświadczeniu był zas.iany po 
hurakach ouk:rowych i ziemia w tym zakł.ad'zie doświa.d::: 
cz.alinym jest w kulturze wy'sOik
ej. 
Niec.h.te te cyfry slklonią wLSzystkich r:d:niików dlO 
p'odjQoia eJ:1lCr
i'cznej w-altki z chwals1,arni w intell'esie ich 
samy.ch 'i ,p,ań's1:w.a. 
Paza ręCU1em .pieleniem bardzo dQbrze nd,szlc:zyły 
ognichę azotn.iak pyLasty w mieszaninie z kainitem mle::: 
I.onym i sam a.zQtniak pylasty.
>>>
284 


Bez niszczenia 
Pielenie ręczne . 
Niszczenie proszk. 
.Hofera 200 kg na 
ha. 
NlszczeDle 25% roz- 
tworem siarczanu 
żelaza wpłynie 860 
litrów na ha . 
Niszczenie kainitem 
mielonym 500 kg 
na ha na rosę 
Niszczenie azotniak. 
pyl. na rosę 200 
kg. na ha. . 
Niszczenie azotniak. 
pyl. 200 kg + kai- 
nit mielony 500 kg 
na ha na rosę. 



 Po za- . 
Kosztl! '- c C . Z k I b 
Ś d' l .
 st050W. I ::I wyż a u 
re Dl p on g,
. środo n 5Z' ." 1:1 'N zniżka 
h o;; kó . czeml!;... C C 
z a w q. E w. na ha. ..c: !:j..c: z ha w q. 

I Slomy H'

"! ..I., !i i mm.1 Slomy 


30.0 
115.0 


448 166100 - -1- 
43.2 130 100 112 1 50 
40.4 143 24 76 60 
 
I 


I' 


52.4 - - 
4.6 + 6.0 - 1.6 


30.8 +3.4 -44 


19.7 + 3.8 - 1.2 


32.8 + 1.2 -1.0 
, 


13.2 +4.2 +1.4 


. 


19.8 + 6.4 + 4.0 


Kwes'tja wyhOlI'TU tego, czy 
I1JneglO ś,rodka. zależl:1
e 
od ]'O!k.alny,ch waJrunków mUls,i być rozstrzygnh.tą p'l"zez 
samego rolnika. 
Ogromne zna,czenie w w.
lce z chwaJs.tami ma .płodu
 
zmia.n; przy Uipir1a;w.ie ,rOiślin olk,olpOIwych trzclba s,i.ę slt'aJrać 
jrukna,jwięcej chw,wstów wylnisz,c.zyć, roś
iny dobrze ocie
 
nJi.ające ziemi
, czalTny uprawny ugÓor w znaczncj mierze 
rÓWln.ież ułatwi,ają rol.nikolwi w-llltkę z chwastami. 
Pamięt'ać trzeba o tem. żeby nie ISipaJs1ać inwenta,rzem 
zbóż pośladów z,a,wier,ających chwasty, z,anim s,ię ich nie 
ześrutuje, lub nie Sipl!łf'zy gto'rącą wodą, nie 'wyrzucać n.a 
gnojl()lWlnię pOIŚ
adów. wy:sie,w:ków z 'k,OI:1.iczYIJ1. tlr,a.w itp., 
n.ie podisdewać łąk pośladami z koniczyn i t.raw, s,kas,zać 


334 


33.8 
I 
I 
31.2 I 


436 127 13 87 331- 


I 
438 180 29 71 351- 
47.2[189 
I 


34 ' I 
.
 I 


4 96 76 - 


36.41 48.81161 6 941111 -
>>>
285 


chwasty na miedzach, rowach, pastwiska.ch it
p., lrOmpa
 
!-ot y, a ile na nie ,wywo
ona chwaJs,ty z ufr 1 rm 1 01WaJncmi .na
 
si,on.ami. prze1"ialbiać i wY'wOiZić dopiero pa 3 lat,ach, ogni
 
(..hę lub łopu.chę mOI
na również ścinać Olstrem i lwsanli' 
w jwrzynach, nic pOlzwoHć chwastom bez w.zlglQdu na ta, 
ja
kie ane są i 
,dz.ie one rosną na wytworzenie Inasieni.a. 
oSlta'f1aJć się .Sibworzyć rośilinie przez właś,ciwc nalWlc1żenie mo
 
żłiwic 'lepsze warunki. 
Nie wolt1JO Iteż chwaostó-w wysiewać: .nalsienie do sie: 
wu. poza doborem właściwej odmi.any, \ktÓ1rą ,winien wska
 
zać na:jbłi;iJs.zy zakład doświlaldczall.ny. pracujący w tych 
samych watrut1JkaJch: co. i 
PY'tający ł"lQIlni'k, m'U.Si :być nalc
 
życie .odczYSlz,c'zon-e, da cz.ego są potrwblne specJalne ma
 
Slzy'ny. :powszechnie .stos'owane u nas -przep'u:s,zczenie zib()
 
L.a pr7.-C'Z wialni€; i młynek nie wysta'rcza. zhoże hk oczY'S.z
 
CZlOlne ma jes
zcze sporo ,chwast6w i zi,arno \:lic Jest 'nałe
 
życie roZ!gatu.n1k.owa.ne. 
Od ziarna siewnego powil11ino s
ę wymagać. 7.6by 
było ono: cZY'ste tj. nie zawierała chwalstów i z
all"n ob
 
cych. dor.odln-e. ta z:na,czy. doJb.rze rOZWilJ1Lęte. pełne. doj
 
rz,a,łe o dClbrym cię:harze gatu.nkawym i wys,okiej s.ile 
i energji kieł.kowal11na. 
Żeby ziarno s
ewlJ1e odlpowiadało IpowyŻiszym wy
 
ma
a'niiQIm. musi być ono odoz)'IslZcZ'one poz,a wialnią 
. i młynkiem na tryjerze. Obe,cl11,ie są juz slk.onSitruowane 
nowe maslzy:ny ..Pet!kus". w 'których połączona w jedną 
całość dz1iałanie młynlka. tryjeru i sortownika. 
I u nas w kraju sporlO .takich ma,s'zyn już p,ra,cujcku 
wielkiemu zadowO'len.iu nabywców. Talka i\:llStalacja na
 
sicnna ..PCitkus" porusz,al11.a moto()lrlkiem i o:bs,łu
iW1an.a 
przez jedne
o c;złO\WieJka.. oczyszc.za 5000 k
. do 12000 kg. 
zhoża dzienrnie. zależnie 'Od widkośoi tej maszyny. 
ZiaJI1oto oczyszczone n.a tej mwszyrnie -w ZlUpełno.;ci 
odpowiada wyma'
all'iom. jalkie s1a1w.imy lJbożu .siewnemu. 
Nic1s.tcty mały rolnik nie może ,solb;e Ip1f!ZW01iĆ na 
ZaJkUiplloO tryjeru. który jes.ł dość diro
.im. ażeby mó
ł s'h
 
opłacić w małem gospr,daof's,twie. a cóż d:opier:o mówi
 
o maN'zynie ..Petkus". 


,
>>>
286 


Ale tu wł3Jśnie bardzlO wdiz1ięcziIle pole do działan.ia 
ma.ją 'I18SIZC .sejmilki powia'towe. Ikólka roImicze i t. p. orga" 
mZiaJcje. które winny zająć 'Slię tą ta:k. ba,rdzo ważną SIpII'.l" 
wą i pomó
 rolnikowi, .ażeby za niewidką 'O;płatą, któr.l 
'p02)W'G I llil-a 1 by zamortY'ZlolWać kOiSzt UJfLądzeni,a takiej inlSta; 
lacji. mÓ1gł on oCIZyśc1ić pot1rzebne mu zboże sielw1ne. 
Na tarkic urządzonia Pall's'twlOwy Ban:k. Ro\ł.ny udziela 
kredytÓw. 


"1'\ 


'. 


.
 'II 
.1 ' f 

 l ,_1 I, 
. .. ,:) 
" : i 
. ł. 
 


',1 
I I. 
,i ,I 
I. ł: 


l-- 


....;-- . ---.: . 
5 . 



. . 


o 


" . 



 . 'I,'\
 
 __J. 
., "-- l 
.r;-.....- " ., 
t 1 _. \.... I' 
! 
 
 
,. L_'
. "
' 


\ ' 

 


t 

i 
.' 


. t 


____...I 


r 


. , 


Insta.lacja Petkous w Hrodnicy 
zało.i:ona -przez prCZeiia pow;atowcgo P. T. R. p. FiHpińskieg-o. 


l 


, 


.......
>>>
\ 


287 


Dr. K. Moldenha"ter. 


Racjonalna uprawa łubinów. 


\ ' 
Wiadomo już dizłsiaj poW'sze,chnie, że łubin jedno
 
czy w sobie tyle cen.nych dla 'rnllruiotwa właściwości, jak 
żadna inna z l'nślin upł"awnych. Upl'Iawiany na nasienie, 
łubin dosta,rczla :po 'odg.oryc'zcniu. jedno z naj bogatszych 
w białko paiSZ dla naszego inwentarza, la. także cenny m* 
terjał dlO dal,slzej przeróbki technioznej, - stosowany zaś 
jako z,ielvlllIY nawóz, - lliietylko bezpośrednio wzbog'aca 
glehG w 'alzlOIt, ale rówlnieoż znakomicie polepsz-a. fizyczny 
jej stan, podnosząc w wysolkim stopn.iu jcj sprawność. 
i tym samym staje się jednym z najwięcej ceni.onych 
przedpłodów dla szeregu innych roślin uprawnych. 
Wobec tego zda1wałoby ,silę, że uprawa łubinów, 
szczegÓlnie na ubo;łJslzych glebach, zyskać powilJ1 1 111a jak 
najw.iększe zas'fJOIstOwaJrui.e. Tymczasem tak nie jest! 
U nas w Polsce, ;P1omimo swego pierwszorzędnego 
znaczenia w rolnactwi.e - ł'ubin jest, jak dotychc'Zl8.s. upra..: 
witalny na zbyt małą Istkalę. w szczegblnoŚ'oi, gdy chodzi 
a produ.k'cję na In.a.sion.a. Przyczyna teglO tkwi, zdaniem 
niektórych rolników, w :z,awodnnśoCi łubinu, jaka r10śHnv 
bardza wraźJiwej na pewne wa.run
ki klimatyczne oraz na 
nnepomyślny przebieg i u1kłrad pogody w poszczególnych 
latach. Niewątpliwie, tego rodzaju 'twierdzenie w niektó
 
rY'Ch okolicznośdach, n.ie joest pozbawiOi11e s,łusznaści, 
W' więk
zoś-ci jednak wypadków przy,czynę nieudaw8jrJiJ 
się łuhi'nów .nlależy 'składać l1ic tyl
 na ]mrb czynillików 
klimatycznych, ile na. stosowande n.ier-acjona.lnej uprawy 
łubitnów oraz 'używania nieodpowiedn.iego materjlału na
 
siennega da ,siewu. 
Lubiony oZlęS\tokroć traktuje się u nas pa macoszemu. 
Byle jak uprawia się pod niemi ziemię. sieje się byle ja; 
.kiie nrasieme. - a 'pó:iJn.iej dziwi się baTdzo, że łubin się me 
udaje. a je
a uprawa Soię nie rentuje. 
Otóż w tym celu, aby upra.w,a łubinów, - bądź na 
nU6jenie. bą.dż na zielony pOgl1Ój. rzeczywiście się ud::i;
>>>
288 


wała i apłacała. - powiln.ien rolnilk przestrz'eig.ać kilku na.:: 
stępują'cY'ch TIla1jważniejszych z,aJsl3.d, a mianawicie: 
pa pierwsze: używać tylkO' odpawiednie odmiany łUlbi!lll, 
praz da borowe nasienie do siewu, 
pa drugie: przygotawać racjonalnie rolę pad łubin.. 
pa trzecie: adpawiedJnłia ją wynawiOzić, 
pa czwarte: należycie pielęgnawać posiewy, 
a gdy chadzi o produkcję nasienną: 
pa piąte: w odpowiednim czasie rozpocząć żni'Wla, 
pa szóste: dabrze przechowywać zebrane łubiny. 
Są ta prawdy nie abce 
0I1nikawi, - ale, - rzel'J: 
dziw:n,a, najczęściej właśnie :pfZY uprawie łubinów - po
 
mrjane. Nic ad rzeczy będzie je tutaj ,g
zegółowo 
amów.ić. 
Zacznijmy więc nasamprzód od ,rozpatrzenia .kwc
 
81tH siewu oraz dobaru od:po,w:iednich da siewu odmi,an 
łubinów. 
A więc co do samej pory w}'lkonani,a zasiewów, ta 
je;żeii ł"ozchO'dzi siQ D uprawę łubinu na nasienie, - nie 
powinno silę n.igdy zanadtO' ,Z\vlckać z s.iewem na wiosnę, 
lecz naadwrót, stana'ć ,Siię wylko'1lać ten siew 'n.ajTychlej:-- 
"a 7naczy w warunka,ch kJimatycz11ych Pomorza i Wiel
 
kopOolsiki. 'z koilcem marc:a, ewentua,lnie z początkiem 
kwietnia. Zbyt pÓ.lny bowiem siew maże nader ujemnie 
odihić slię na pIlonach na'
iC'nia. zwl,aS'zlcza, gdy przypadnie 
na lata, nie sprzyj.ające dojTZewaniu :póŹ1no po.sianych {11
 
binbw. Caprawd-a, dobór O'dpowiedn.iej O'dmiany, wcześ
 
n.iej i rÓWlnamierniej dO'jrzewającej t. j. () krótszym lOikre
 . 
sie wegetacyjnym, może w zna,czm;ym stopniu zmniejs'zyć 
ta ,ryzyka, s;z'czegóLnie na terenach, wysuniętych na 
wSochód i pół,nac. Paza tym wc
eslllaść daj.rzewania po" 
z.Wlala siać bez obalWY opóźnienia oZlimim( po łubin.ie n.a
 
siennym. Podobny więc dabór właściwej od'milalny przy 
uprawie łubinów na oJ1Jll1sien,ie, jest więc kwest ją pierws'za
 
rzędmej wagi. P.olska posiada własne, oenne odmiamy 
wczcSIJ1ych łubinów. Da nich zaJiczamy, miQdzy ilniI1emi 
łubin różowy wąskolistny Puławski, dalej Wtoszanowski,
>>>
. 


289 


dDjrzewające u IliaJS }1l'ze-ciętn.ie a kilka:naście dni wcześ
 
niej Dd Lnnych .odmi.an :plO'spoLiteg'O łubinu -niebies:kieg.:J. 
DOiświadazeni,a parównawcze z razmaitemi .odmia, 
nami łubinów. ,które .od szeregu lat s)'ls'temaltycznie pl"Ze
 
prawadzamy na sta,cji hodowLi rDśUn we WłOisza:nDwie 
T. Aikc. ..Siew" na te'fenie woj. pa.ZIn,alls:kiegD, - dOWDdzą 
niezibicioe, że Ddmiany uleps
oll1'e, dają plany z.iarna p'rze
 
ciętnie do. 35 % wyżslZe od Po.s'Palitych, ll1..ieus:zlachetni{)c:: 
nych, lal zdarzają .się lata, w których róŻinice te są jesZ!Cze 
więks,ze. oczywiście na karzyść .odmian uszlachetniDn.ych. 


Lubin żółty. 
\ 
Stąd też dobór Ddpowiedniej, plennej :odm.iany, może być 
czynnikiem decydującym D pDwodzeniu lub niepawDdzes 
niu Draz ,o,p,łacalnaści upmwy łubinów na nasienie. 
Oczywiście, gdy raz-chadzi si'ę lO uprawę łubinu jaka 
zielonego naWDZU Ina rPrz)
o'l'1alnie, tam już nie plon TIa:s,ie
 
ma, ale najwh;ksza .iJDŚć 'WyprDdukDwanej zielonej masy 
z jednostki pawierzchni, zwsladnicze p.osiadać bQdzie .zma
 
czeiIlie. Dlatego. też w ta'kich wypadkach przy dobieraniu 
odmian łubinów, pawinna się 'kierować inną zalSa.dą, niż 
przy wybDrze odmiwn na- na;ien.ie. Tutaj szybik aść W
chD" 
19 - Porno Kal. Roln. 


......
>>>
19V 


dów, rozkrzewianie się lo.r-aiZ zdolność -do wydania w mo.. 
żliwie Jkrótkim czasie największej i10ści masy liścieI1J11ej. 
są bodaj jcd'nemi z najwa7miejszy,eh wa'runków p'rzy t,e.go 
rodzaju uprawie łubinów. 
Pow:racając znowu do kWClsrt:ji wykonania za,siewów 
łub
lllów, należy zwrócić uwa,
ę Ola gęstość siewu. Za
 
równo zbyt rzadkie. jak i zbyt gęs,te siewy 'są bezw,arun
 
kowo l11ieodpowiednie. i mogą w rezultacie fatalnie odbić 
się na :ploJlach, szczegóLnie' przy uprawach łubinów na 
nas,jenie. 'Na'jodpowiednicj,szym jest siew rzędowy co 


Lubin niebieski. 


.. 


20 cm., p'l"zy tern bowiem rozstawieniu łatwiej n.ilslZ'czyć 
chwasty i zabezpieczamy się 'przed wyleganiem Ina silniej
 
szych lS't3JThowiskach. S.iewy w ,s'zerokich rZQdach. naprzy
 
kł:ad na 30 cm. i wyżej, tak bardzo iropag:OiWane dzisiaj 
w nie
tórych kołach rolllliezych. - n.alcży bezwzględnie 
odll'zucać, 
dyż, jak to pralktyka wykaza.Ja. da,ły jak naj
 
bardziej ujemne rezultaty. 00 do ilości wySliewu. to n-a
 
r.;zym zdaniem. przy siewie łubi,nu 'na nalsliiQIna - całkiem 
w)'lstar:cza 100 kg- na hekt.ar. oczywiście przy całkoIWitej . 
wa:rtJośCli użytkowej nasion. 


-- 


--
>>>
291 


W tym mlejSICU ws'pomnę jeszcze pokrótce o celo" 
W\ości 
alp'rawiania ,nasion łubinów do 'sjewu. - z-ab.ieg.u. 
który u nas rzad-Im kiedy byTWa stosowany. Zapralwliamie 
nasion jest szcze!!ól.nie 'lmniec:mem w tych okolic'zno" 
śda.ch, !!dy z j1akichbądź wZl
lędów zmuszeni jesteśmy 
użyć do siewu nie zupełnie pewnego łpord w.zględem zdro" 
wotności mate'rj1ału nals.iennego. ZapriWwi'alnie ma na celu 
niszczenie .pleśni. i niedo:pusZlczenie do uszkodzeń -przez 
te grzybiki młodych kiełków łubinu. i tern 'samem osła'bie" 
nla siewek. Nie odgrywa Iprzytem rOili. jakiej zaprawy uży" 
wać s,ię będzie do te!!o celu: czy to będ:zie U srpu lun. czy 
też Germi.s-an i t. p.. gdyż przez z,a;stJClsoiWanie W1
'zY'stkich 
ty,ch preparatóJw osiąga się jeden i ten sam skutek, t. j. 
uniesZlkodliwienie pleśni na nalsi.Oinach łubinów, 
Aby OIsięgnąć malksimum plonów z łubinów, należy 
dać im jeszCiZeJ poz,a.tem odpowiednie nawożenie. Pod 
wz,ględem naWioŻe)naa, - łubin ma \Swe zupełnie S!pc1cjalne 
wyma.gania. Ze 'SztuczlIlych nawozów jedynie potais rze
 
czwiście się opłalca, dany pod postAcią np. 40% soli 
potasoiWej w ilości 100 do 200 kg. na hektar, lub tez 
w odpowiedniej dawce kainitu. Za podobną dawkę p'O
 
tasu. jest łub
n nadz1wyczaj wdzlięczny. i niejednokrotnie- 
stwierdzono znaczne po,większenie się plonów. docho- 
dząc,e aż do 4 q. na hektar. 
Natomiast, jak tegoO dowiodły liczlne doświadczenia 
naWOlZowe, nawożenie fosforem na leplszych i średnich 
ziemia,ch, "Soię nie opłaca, gdyż łubiny TIie reagują lIlIa nad" 
miar tego na,wozu w glebie. Tłomaczy się toO charaktc" 
rystyczną właściwością łubin.ów pobierania z gleby za po
 
mocą głęboko sięgających w ziemię korzeni trudno TOZ" 
pUSlzc
allny,ch fosforanów, do'S'tęp,n,ych nieraz 'tylko dla 
tych roślin, ,które prZ)'iswajają sobie kwas f.osforowy 
z wi;!kszą łfaltwośdą. niż inne roślin.y. 
Również n8JwOIŻenie awtem łuhinólw. jest całkiem 
zbyteczne, ,
dyż, jak wiadomo, łubiny, wiążąc wolny a
ot 
z !powietrza, .same wz:bogacają nim glebę. Tylko Dla bar" 
dlZlo ubogich gruntach, nawożenie azotem może dać pewne 
dodatnie rezultaty, - na przeciętnych ato-li glebach.
>>>
292 


sltwierdzlQln!O nawet wręcz szkDdHwy wpływ, ZialZMczający 
się między in.nemi w zbyt nijkłem 'Osadzeniu sic;: strąków 
i n
s.iDn. 
Jeżeli siejemy na danej glebie łubin pD raz pierwszy 
alb D bardzD rzadkO', - tD z,akażanie g,Ieby tak 
wanemi 
"bakterjami brodawlkJowe:mi" łubinów Istaje się nieodZiO'w
 
nem. JakD szc'zepiiO'nki \Vichodiz.iłyby tutaj w rachubę 
przedcwsz)'lst!kiem Nitragin.a lub AZDtogen. W braku tych 
preparB!tów możemy za,s,tąpić je świeżą ziemią. na której 
poprzedniD rDsły łubiny. Zakażenie rDli "balct:erjami brcy- 
dawkDwemi" odbY'wa się z reguły w ten sposób, że bez
 
pośredni.o .przed rDzpoczęciem zas.iewów, rDzsiew.amy na 
polu, przeZiI1aCZlonem pDd łuihi-ny, świeżą z.iemię, WlZięt., 
z miejsca, na Ik.tórem roku poprzedniegD uprawi anD łubi.n, 
i 'przy tern do,lmnywuje s.ię tD w Izupełnie taJki Isam .sposóh. 
jak przy wysie'waniu slztucznych :nawozów. 6 dJo 8 ą 
takiej ziemi ,Dla hektar wystarcza naj'zUlpdnliej dla za
 
szczepienia Tloli "bakterjami brodawkowcmi". j-edJnaikże 
większa jej ilość ]jynajmniej nie slzkodzi. Przez podDbne 
s,zc-zepienie osiągnie 'się z IpewnDścią dodatnie wYlIliki. 
dZlięki wzmDżonej akcji ..baJkterji brodawkDwych", p'rzy
 
swajaj
cych jak wiadomo. .\VI()In.y lazot z p'ol\vietrza. 
PrzechDdzimy teraz z kolei dD 'Omówienia kwestji 
zbiorów łubinów, uprawianych na nas,iDna. 
Jest ta :lmvcstja nie mn.iej za:s'aldnicza. od należytego 
bowiem sprzątnięda lubinów zależy dobry lub zły wynik 
plDnów. Tutaj wchDdzą w rachubę zarÓWil1D właśdwy 
czas przystąpienJi,a dD żni,w, jak i spDsób ich wykonania. 
CD do IplOry rozpocZ1ęlCia żniw, tD r:olnicy w bail'dZlo 
wielu wypadkach pDpełniają, niedające się już niCizem 
naprawić błędy: rOZlpoczynają je bowiem albo zawcześnie 
- i w,tedy .zbyt wiele 'Otrzymują zietonych i niedojrzałych 
n.aJsrion, nadzwyczaj skłonnych do pleśnienia. i gnici,a, albo 
też za późno, - a wtedy znDWU zbyt wiele dDjrzałych 
nasion wysypuje się z pękających 'strąlków na polu. 
Wówczas straty mDgą być bardzo maczne i dla 1'1011- 
'flika nader dotkliwe. Wysypyw,a:nie się nasienia łubiJnD
 
we
o podczas zbiorów, jes,t niewątpliwe jednym z waj;
 


-- 


--..
>>>
293 
niej:s'zych ,powadów wahań plonów w poszczególnych la
 
ta.ch. Straty Ite można jednakże 'w z,n.a,c1znym sltqp'll'iu 
2imniejszyć, gdy ,się ,przystąpi do zżęcia łubinów w sta" 
djwn, gdy na nas.ionarch w strąku wyraźnie już widać 
t. ZiW. marmUTek. W tern ta stadjum strąki są jeslzczc z,ie.. 
lone, idlateI
o też wielu rołnilków nie śpieslzy się z przy,,' 
stąpieniem da żniw. Jestta jednak duża omyłka. zwa.. 
żywszy, że 1-2 dni gorąca wystarcza. by strąki dojrzały 
i zaczyiI1Ja,ły ,pękać. 
Zeb,rany łubin należy jeszcze dosusz,ać. W niektó: 
rych go,Slpodarstwach 'z.agranicą używają w tym celu z do" 
skJOnałym skutkiem kazły, jakie zwykle służą da sus:zenia 
kJoniczyn i lucem, a którę w tym czasie są walne, bez 
użytku. Nra-ogół, dla un.iknięcia niepożą.danergo WYSYlPY" 
w.amia ISllę nasion .ze strąków; nie należy 'zbyt częsta po.. 
rUSlzać ści.ęty lubiłn. a w każdym razie w c'zasie g:OITą.ca 
robić ta tylko IPodicza,s ;rosy. N a,s't!ę/pn.ie zaleca się zwa.. 
żenie łubinów nie do stodół, ,ale układanie w's.togi, a w ra.. 
zie, ,gdyby był jeszcze wilg.otf:ny. ta przekładać gO' cO' 
pewien czas stomą. żytnią. Dabre pOlslZY'Qie stagów. jest 
p,.,zy tern konieczne. 
Czasem w niektórych gospodars'twach uprawia się 
łubin :na nalsi'ona w mioszaninie z owsem. Stwierdzona 
przytem w ,niektórych wypadkach ha,rdzo dodatnie wy.. 
niiki. Należy jQdnak do podobnych miesza,nek używać 
odmian-y łubinu, wc,ześ.pie i TÓiwln:omierlO.ie dojrzewającego 
ora.z adpowiednio dro niegO' dabralny awies pod wz.dędern 
długoś,ci okresu wegetacyjnego. Wystarczy na te') cel 
80 ,kg. nasienia łubinowegO' .i 80 kg. aW1S.a na hektar. Po.. 
mima Ipawoływ,ania sJę niekt6rych rol'l1ików Tk'ł nader za.. 
chęcające wyo.i1ki. nie jestem jednak zwolenikiem podY- 
hne
a siewu. 
Przy uprawa,ch łubinu na zielony pognój, powdill'l1o 
się wybierać, jak już raz w:s.pomnia.łem, odmiany, dające 
największą ilość zielonej masy z jednastki powierzchni. . 
ora.z wyróżniające się szybkim WZl"'OiStem. .Jak wielką pUys 
tern rolę IHoże odgrywać dobór taY.iej odmiany pOlj 


J---
>>>
294 


w:zględem jej wartości .llIalWl
owej, zwł,aszcza na popLony 
po sprzęcie wczesnych ozimin. - świadczą najlepiej wy: 
nilki dośwliadc.zeń z odmia.ną :różową wczes1ną łubinu, któ: 
ra dała pr
ecięt!1ji,e w Bydgos\ZcZy, Pulawach i BieTIJiako: 
n
ach P'Od W-i,lnem, 'o 50% więksiZe pLony, niż lubin 'nie: 
bieski pospolity. 
Co d'O samego ,siewu, to należy i tutaj zwrócić Ulwa: 

ę" aby był wykonany możli'W.ie wcześtnie, gdy chodzi 
() .poplon, - a talk ISlamo nie był za głęboki. a to dlatego, 
aby nie opóźniać wschod-ów. 200 kg. nasienia J1Ja hek.tar 
wysta,rczy na ten cel. 
P:rzy 'teg'O rodzaju up'rawach łub
niU na zieLony po.:: 

nój, bardzo ważną ,rołę odgryw,a c:z,as przyor,ania łubinu. 
Plod tym 'Względem nieJk,tóf1zy rolnicy często Ipopełniaj;y 
duży bląd. przyorywując łubin zawcze€mie, g,dy r'Oś.nie 
on jesz,cze w c,alej pel);}i. Zbyt bowiem wczesne przyO'ra: 
nie łubinu, może w nas:zych warunkach kIima;tyc.znych 
doprowadzić do zbyt szybkiego. niepożądanego procelsu 
l'IQ1zkltad'Oweg'O masy orga.n.icZlJlej w glebie, co w naiSl1:ęp: 
sitwie pociągnąć m'Oże za sobą wyług'Owanie nagromadz.o: 
nego przez łubin w glebie azołu przez deoS7,cze i topnJe: 
jąc,e śniegi w zimie. 
Również nie należy .przyorywać łu:b-iłaów za głęboko. 
Na średniej z.iemi wystarc'zy na 4 do 6 caJi pols.kich, - 
na opiasz,czystej zaś glehie mo':ma 'plJ'zY:Oifywać na j.aki,eś 
jeszcze 2 cale głębiej. Istnieje wogóle zasada, że w mi,arę 
zwiększenia zwięzłości gleby, łubi'fiJ, jako zielO'ny nawóz, 
powinien być coraz płyciej zaorywany. Za głębokie przy: 
orywani'e, jest wielkim błędem, poniewa,ż taki łUlbin za: 
kWlę:sza się tylko, źle się 'r1o,zlldada i za pożywiemie roślimom 
służyć nie m'Oże. Że przy płytkiem prz)'lO'fyw8In 1 iu, trochę 
łodyg sterczy niema to więks.ze
o znaczenia. 
'N i:ych uwagach streściłem współczesny po
lqd na 
J'la1cjonaln.ą uprawę łubinów. P'Ozostaję mi tylko 
yczyć, 
aby up
a,wa ta wZfOisla conajmniej w dwójlnasób, przy: 
nOSiząc korzyści zlłr6wno Iposzczególnym rolnikom. ja'k 
i całemu Krajowi. . 


.. 


........
>>>
2 5 


InL. Marko",ski Włodzimierz. 
Rośliny pastewne mało znane a godne 
roz powszechnienia. 


Gospodarze nasi nie odlzlll.acz.ają się .pomy,sloOwtOścią 
i wolą pójść uta-rtym szalblonem, an.iżeli się rozejrzeć lub 
nad czemś pomyśleć. To też wlSzys.cy upraJwiają jedo.o 
i t,o samo. a ozegoś mniej Z'Wykłe
o nigdy w gospodar
 
stwie zobaczyć nie można. 'f.rzeba tijp'rawiać nietylko ko
 
niczynę. seradelę. brukiew i buraki. lecz należy mieć coA 
więcej wśród gatunk6w pas.z dla bydła. sZlczelg6lnie t.a
 
kich. które swą wartoślCią -przyczynić się mogą do zdoby
 
da lo.ajr'zadS'zego i najt-rudlniejs
e.g.o. a pf'zytem najdroż
 
"z.t,ga pcikarmu f'O'ślin.n.elgo - białka. A wiadomo. że zda; 
byCie tego. cennego składnika' najm.niejlszym kosztem, 
przyczY1I1ić się może niewątpliwie do podnies,ienia docho
 
dowości naszych 
oSlpadarstw rolnych. Ta też dążelniem 
każdego śWiiatłego gospoda.rzla powinno być zdobycie 
białka w wła,SJt).em gospodariStwie. Takim ta potężnym 
źródłem biał-ka jest lucerna, nostrzyk. .komo'l1ka i eS{plar
 
ceta, dotąd jesZlcze porze-z. goslpoda,rzy niedoceniane. mało 
nawet Zlnane. a szkoda, bo gdy/by zostały .pozna.ne. ,y
 
skalyby niewątpJi.wie 's.zeJ"'sze rozpDwszechnienie. ' 
Lucerna. 
Bez przesady rp()w
edzdeć można. że niema Tośłiny 
w gosipodla1rls1twie, kt6raby dawała tyle paszy bogatej 
w bialk,o. co -lucerna. Porbwnując ją z konkzy11ą i sia
 
nem. ,o1Jrzymamy przy kon.iczynie 8.5 % białka strawnego. 
sian.o łąJkowe 5.4% a lucerna 13,52%. Średnie zbioifY lu
 
cemy z morgi wykazały 50 ctr.. koni'czyny czerwonej 
37 dr., 
iana 30 ctr. Jedna morga -lucerny. daje tyle 
bi-alka. co dwie mo
gi kon.iczyny. la 4 mOT
i łąki; 100 ctr. 
siana z Lucerny ma taką wart.ość jak 50 dr. kuchu rze
 
pakowego. 
LuceTna il1la,leży do Todziny roślin motylkowych. bM
 
dwpodobna do !koni'c.zyny. Jest ona wieldetnia i raz 
zasiana tr1w:a 4-8 .lat. a w korzystniejszych waTunł.:.ach
>>>
296 


nawet i dłużej. Daje dużą ilość paszy, 3-4 pokos{)w 
w ciągu roku. W skutek tegO' lucerna w niektórych 
o.g" 
podaifstwach bywa wysoka ceniona, na CO' w zupełności 
zasługuje. Pozyskanie bowiem tak wcze.Slnej pa
zy wios" 
ną przyczynia się do opłacaln.ości ho d.owli. 
Wymagania cO' da klimatu gleby. Ciepły i wilgotny 
1
1imat przeważny wywiera w1pływ na wzrost i obfity 
zbiór -lucerny. Im bardziej wYlSuni.ęrt:a na -północ, zmln.iej,,' 
sza się ilO'ŚĆ polwsów. Lucerna najlejpiej udaje się na zie" 
miach glinkowatych. gliniasto" .piasczystych i piasczystot 
gliniastych. przepuszozalnych (głęboki ,sbn wody zaskÓr 
nej) ara z zasobność wapna. 
Uprawa i naważenie. Luceil'na wymaga ziemi zu" 
peJnie wolnej od chwastów i dOIbrze uprawionej. nietyl;k.O' 
w górnych ale również i w niź,szych 'warstwa,ch ziemi. 
To też da p'rzy,gotowania roli .pod 'lucernę wartO' .ptTzystą" 
pić 2 lata Iprzed siewem. Najlepiej tO' O'siąglniemy przez 
dwukrotną uprlawę okopowych. .n. p. ziemnia-ków na oJbfi" 
tern gnoju, następnie hura,ki na wapnie i nawozach sztu" 
cznych. Ważne jest. aby fOlła pod lucerln,ę 'była głęboko 
spulchni.ona. i ta o ile moŻiności do 40 cm. Głęboką 
órkę wy1kO'nyw.ać koniecznie -przed zimą. Gnoju bCZ1p0" 
średnio się nie daje. dla lIini,kjnięcia ,zachwaszczenia pola. 
Wczesną wiosną możemy daćwapn.o w ilości około 15 
ctr. na mOl1'g'f3, które przyk.rywamy ziemią. Uprawa 
pr7edsiewna dążyć powinna do jak najradY1kalniejs'ze
o 
wytępienia chwastów. Z nawO'zów sztuc'znych dajemy 
tomasówkę i sól potasO'wą. NawGzimy temi nawozami 
później coroocznie. PO'lewanie 
n.O'jÓW1ką nie jest wISka" 
zane. 
Siew. Do zasiewu lucerny 'przystępujemy po Zlu.pel" 
nym zni:sZiczeniu chwastów. t. j. w maju. Barwa ll1asiem,ia 
musi być jasnO'"brunatn.a. Co dO' tpochod'Zenda najwięcej 
cenione są, lucerna fraJnouska. dohra, lecz może :nieco go: 
Tzej wytrzymuje zimę i lUlc,erna p.ochO'dząca z Węgier. 
Lucernę mO'żna siać samą lub też z J"IolśJi.ną ochr()n
 
ną. .Najlepiej jednJ.k siać ją 3


. sz"zególnie w 'klimacie
>>>
297 
ostrym i na piasozystych glebach. Zasialn.a s'ama, daje 
już pokos w pierW1s,zym roku i wschodzi wzmocniona zi
 
mą. Siejąc ją z inne mi 'roślinami należy dać pierwszeń- 
stwo jęczmienioWii lub owsu, które należy siać bąrdzo 
r.zadko, mniejwięcej połowę ThoTTl1alneg,o obsiewu. Rośli.. 
nę ochronną sprzątać należy w stanie zielonym w począt
 
ku kłoszenia. Kosić należy wysoko. tak aby pozostałp 
ściernie i w dalszym ciągu stanowiło Ipe,wm.ą .()Ichronę dla 
młodej lucerny. Wy.siew uskuteczniamy rzutowo lub 
rZt;'dowo. Siew rzędowy jest jedynie racjonalny. gdyż 
um07liwia później.szą uprawę m:ęozyrzędową. 
D()Ibrz.e kieJikująceg,o i czystego nasieni'a luceQ1Y 
wy.sieiWamy rzutowo około 25 funt., a rzędowo 18 funtów 
na morgę. Zbytnia oSZlczędność co do ilości n.aslielnia nie 
jest ws.kazana. Po zasiewie należy nasienie przykryć za 
pomocą bronIkoWIania, a w razie posuchy, ,celem otrzyma
 
nia 1l"6wnyc
 wschodÓw. wskazalne będ/zie użycie łekkie
o 
wałka. 
Pielęgnowanie. Ponieważ lucerna podczas pierwszej 
zimy łatwo wymarza starają Isi
 niektórzy .g,olspodarze za" 
pO:biedz temu przez .pokrYW1anie lucerni,ska wa.rstwą gner- 
ju, lub naoi ziemniaczalnej. Uważać p'rzytem należy. aby 
wraz z materjałem ,pokrywającym nie dostały .się na lu
 
cernik chwasty. PielęgniO'wanje ,lucerny !poDlega na cnroc:z
 
nem gracowaniu lub bronowalni.u, im lucerna starsza, tern 
iilniej należy bronować - aby dopuścić powietrze do 
głębszych warstw. Jakko-Iwiek główne nawożenie daje
 
my przy zakładaniu lucern.ika, to jedlllła.k w razie trwa.:: 
łości tegoż trzeba od drugiego roku począwszy n.aw{)zi
 
tomasówką i solą . potasową oraz wapnem. 
Sprzęt. Lucernę najlepiej spTZątać w stanie zielo
 
nym. Kosić ją należy z chwilą rOZlpoczęcia kwitnienia. 
a In,a,wet przed kwiatem. gdyż później bydło spożywa ją 
niechętnie. Przez W1czesne 'Wykonanie Ipie.r,wc;ze
o poko.. 
mI, osiągamy obfitslze 'pokosy następne. WOI
óle kosząc 
Zft'Wisze .przed .kwiatem. osiągamy większą liczbę ,pokosów 
paszy pożywnej, bogaotej w części azot,owe. Najwyższe 
plony c
.ie lucerna w trzecim roku użytkowania. Sprzęt
>>>
298 


lucerny na siano jest trudny, gdyż lucerna traoi łatwo 
przez ()ipadnięcie najważnieJszych ,części, jak liści i kwia: 
tu. Przed zimą po ostatnim poko'sie powinna lucerna od" 
rosnfLć 10-15 cm. wysoko. 
Spa,srunie lucerny przez iI1lWenta'rz, gdy luoerna jest 
już zakoT.zeniona jes.t dopus2JCzalne, byleby ,nde w stanie 
mokrym. 


Nostrzyk. 
Roślina .koniczy.nowata, dwuletnia. wzrasta do wy. 
sokości 11/2 m., łodygi są proste, do gó.ry wzniesione, liście 
trójdzielne, IkWliaty małe, koloru białego. W cz3Jsie kwi. 
tnięcia wydaje silny zapach, wskutek czeg,o w tym c'zasie 
bywa fniechętnie przez bydło Zljadany. zato ps:z;cz,oly chęt. 
nie obsiadają kwiaty. 
Nostrzyk jest 
nacz.nie mniej wymagający od lu. 
cerny, lecz pod względem wartości znacznie jej ustęamje. 
.Test rośliną tyLko dwule,tnią i w p,ierwszym roku daje 
zaledwie jeden 'po'lms i t,o wóWicz,als, .o i1e został 'Wcześnie 
wiosną zasiam.y. W drugim roku następruje dC\piero pełen 
zbiór, w któ.rym prrzy spTZyjający.c'h okoUcznościach 
sprzątać można trzy .pokosy; pierwszy pok,ois bywa jed. 
nalkże .o wiele późniejszY jak u lucerny. Tak samo !pod 
względem wartości .pożywnej Z1Diaclznie ustępuje lucernie. 
Ponieważ je,dnak u;daje Isię Ina .ziemhl,ch, na -których inna 
roślina pastewna nie,chce rosnąć, ma swoją wart,ość i za. 
sługuje na ToO:łJpow.szechnienie. Wszędzie jednak. .gdzie 
zamiast nostrzyka udać ,si'ę może lucerna chmielowa (żół. 
ta) lub szwedzka kOln-icIZYJO.a, którą także na lżejszych 
grunta,ch s,iewają, tam tym .roślinom Ipi-erws'zeństwo oddać 
należy. 
Wymagania co do klimatu i gleby. Nostrzyk udaje 
się najlepiej na ziemiach pia.sczysto.1Zliniastych, Dia któ: 
Tych wyrasta do zdumiewającej wielkości. Rośnie rów. 
nież dobrze na ziemiach. na Ikrtórych lucel'lna i kooiczyna 
się nie udawają. Nawet na ziemiach kam
el:1dstych. na 
pi8B.kach jałOiwych żwirowatych, o i1e tylko jest dosyć 


.......
>>>
t 


299 


deszczu i ciepła. dohrze .s,ię udaje. Ciepła jest \Yiogóle 
JJa niego bardzo potrzebne. 
Uprawa i 5
ew. Sieje się nOMrrzyk podobnie jak 
koniczynę w zboże lub po.dorRln.ą śderń, zia,rno żółte, ma... 
. t'owe. Na morgę wysiewa się około 15 funt. Im gęściej 
siejemy, tern delikatniej-sZe .będą Tośiny, tern chętniej bęs 
dą zjadane przez bydło. W pierwszym roku rozwija się 
dość słabo. 
Sprzęt. Nastrzyk pa zakwitnięciu niechętnie bywa 
Iprzez bydła zjadany. Natomi,alst d,ołowany, je chętnie 
eały iIIliWentar-z. Kiedy nostrzyk zakwitn.1e, powinien być 
'ścięty i zadołowany. Do !Zadotow.a:nia wozimy gO' w zu- 
pełnie świeżym stanie, s'kładamy w p9'przednio por zygot o-.: 
w,anym dole. silnie depcemy i ulbi
amy, tak, ażeby pomi-:;s 
dzy grubemi łodygami nie była żadnych przestrzeni pu' 
stych. i pokrywamy ziemią. Dobrze zadołolW3Jny jes-t 
słodkawy. zapach przypomi:na świeża pieczony chleb. 
No;trzyk stolS'OlWać mOŻlna Tównie:i jako melony 
nawóz. 


Kamonica. 
Rośłina. podobnie j3Jk poprzednie konicz)"nowata. 
wieloletnia. łodyga IprOlsto stająca, 30--59 cm. wysoka 
z obfitą i
oś.cią liści, kJwiat żółty. w gómej części c'zcr\wO'
 
nawy. Zre1s.ztą Ikalor kwiatu jes.t zmienny zależnie od 
waJrunlków przyr,odniczych. Jest ta ro
mna użyW1alJ1a jako 
domieszka na łąki. zasługuje, aby ją szerzej uprawiano. 
.Jest ta bowiem bardzo wartościowa raślina pastewna 
i pod względem wartaści paż
rwl1"lej nie ustępuje kO'l1ic'zy
' 
nom a nawet lucernie. Stał:1.owi d.oskpnałą paszę. chęt,nie 
przez bydła zjadaną. !powiększa znac.znie mlec:mlO'ść. 
Wymagania cO' do gleby. Komonica pad względem 
J;!rutUtu nie jClst wybTedna. Najlepie.i jedlnoak wY1rasta na 
gro11Jtach Śired,nkh, wilgatnych i posiadających srpadnią 
warstwę wapienną i na takiej ziemi daje C.Zlęłsto więcej 
pa;siy .jak koniczyna. Udaje si
 jednaKie oobrze z..-:ła" 
szcza w pamieszaniu z iiJlJ1emi To-Śl1narnI p...i;

'.vnemi 
i w innych J!funtach. nawet na łąikach tarfawych. 'na zies
>>>
300 


m
alch naj'lżejszych kamienistych, na których już żadne 
inne rośliny 'pa'steWJne udawać się nie chcą. N a sUS'J:ę 
i wilgoć jest bardzo wyt'rzymała. Tak samo zirn« dobrze 
przetrzymuje. . 
Siew. Komonica zasiana sama, nie wy,daje chfite;g-o 
pLonu, 'to też lepiej siać ją na pa.szę z inlJ1emi roślinami 
past
wnemi. Na,sieaie trudno zehrać, dlatego jest dość 
drog
e, w dodatku często za'-:rieczyszczone ..gorczycą ,pl()ll
 
ną" której ziarnka mają kształt więcej kMi.sty i są nieco 
ciemniejsze. Nasienie komonicy ma ball"wę hrunatną. Na
 
sienie kiełkuje bardzo wolno i źle, 
 te
o powodu trzeba 
takowe prrzed wysiewem przecierać g.rubo
Zliarnistym 
żwirem. Do mies.ZlaiI1elk dodaje się 3-4 funt. na morgę. 
Sprzęt. Komonkę można użytkolwać na pastwisko 
i do koszenia. [I1IWentarz chętnie spożywa ją zaróW1no 
w stanie ś.wieżym lub jako :siano
 Chcąc zebrać na siano 
na,leży . ją kosić przed kwitnięciem. gdyż gorZlki zapach, 
bóry ZlnajdtUje sli'ę w kWlie'Ciu nie jes1t IPII"zyjemny dla 
b}'\dła. Żół,ty balrw.nik ,kIWiatów Uld,ziela się także mleku 
i daje masłu żólty koIol)". Komoniea daje najwię/k1szy po 
.lytek dopier.o w drugim roiku. Jest rośliną tJ'!WIa.łą, nie 
t
a jednak dłużej jak 5 łat. 
Esparceta. 
Espal"Ceta ZlWana inaczej dlzięcieliną lub rzcSlmą, 
najeży do rodzai l'ioślin strączkowych, pokrewna kon.i
 
czynom. Jest to l'ooŚlina widolet,n,ia. trwa od 3--10 lat. 
a w korzystniejs.zych warunka.ch nawet i dłużej. Wyra.sta 
do wysdk:o.
ci 40--60 cm., listki ma lanc.etoW1ate, parzyste. 
po 6-12 par. Kwiaty złożone, barwy różowej w szkar
 
łatn.e Iprążk,i. Kwi1nie od czer'Wca do sierp:nia. 
Ze .Wiszyistkich :r.ośHn palstewTI}'Ich. a w 'szcz,ególności 
7e wlSzy.s,tkich 'koniClZYJ1l, naj,pożywniejsza dla bydła i naje 
bardziej zriemię wzbogacającą jest eSJp:arceta. Zalety jej 
i korzyści, j.\Jkie przynosi gospodrorzowi przez podnj.c,siee 
Me hod-:ulWH bydła i przez pomnożenie nawozów w ziemi 
.ą tak wielkie, że zmuszają rozsądnego gospodarza do 
uprawiania tcj tak dos.kona l ej rośIir.y pastewnej. 


'------ 


I 
........
>>>
301 
W okolicach gÓrzystych na chudych piasczystY1ch 
i Ikamieni1stych gll"untach, .o Ipod
lebiu marglowatem jest 
esparceta 'lloaj,w,ażniejszą i jedyną pastewną rośliną dającą 
się z .pożytkiem u.prawaać. Dzięki .silnemu rozwinięciu 
korzeruI, może ,szukać poka.rmów w głębszY'ch waTstwach, 
jednocześnie grunt spulchnia i użyźnia. Esparceta wy
 
maJ:!la dużo WUjpn3, lecz udaje się już przy 0,5%. 
Wymagania co da gleby i klimatu. E'sparceta udaje 
iię wszędzie tam jeszcze, gdzóe koniczyna czerwona nie 
wymarza. P{)ldobnie jak lucerna, w ciepłych latach e'Sipar
 
ceta .rośnie szybc'iej i hujniej, daje 'pa:szy wi
cej i lepszej. 
aniżeli w latach zimnych i mokrych. 
ESipalrceta wymaga gruntu wy.niosłega, z podglebdem 
przepuszczalnym. Najlepiej lubi południowe i zachodnie 
stOoki gór. gdzie z'azwycZlaj WYŻSza jest temperatura. p(\ 
nieważ espareeta jest rośliną wymagającą znacznych iJa 

i wapna, i suchego podłoża, mOŻe być ona u;prawtiana 
na glebach 
linjasrf:ych i piasczY1stych, które mają w pad
 
łożu marg,jel, lu bna glebach położonych na skałach wa. 
piennych. Na cięż
ich i zimnych glebaoh espaTceta się 
nie udaje; tak sama na ziemiach tarfiastych, bagnistych 
oraz tam wszędzie. gdzie zby.t Ipłytka znajduje si-ę Wlodia 
podskórna. 
Uprawa i naważenie. ES/parceta wymaga ziemi czy
 
stej i wol,nej od chwastów, dohrze i głębaKo uprawionej. 
Z tega powodu W'skazane jest siać ją po raślinach oko.: 
porwych, najlepiej pa bUflak
lCh lub zcremnia'kach. Siać ją 
mażna padobnie jak lucernę w wśJinę achronną lub bez 
niej, ten drugi radzaj jest bar.dziej wskazamy. gdyż tym 
spasabem byt jej na pTZyszłość jest pewnieJszy. 
, N aważenie gnojem IbeziPośredlIlio ,przed siewem 
nie jest wtskazane, gdyż jest ta \pO 'ClZęści pawadem za" 
chwaszczenia pala. Lepiej stosować gnój ,pod przedplan, 
a .pad esparcetę dawać 1J13WiOtZY sztuczne w postaci toma" 
syn.y i )k'ainitu lub soli .potasowej. SUna dawka Wia!p!I18 
jest ba,rdza wslkazana. 
Siew i pielęgnawanie. Da siewu przystępujemy 
w końcu czerwca luh na tPloc!Zątku -lipca. Wybór nasienM
>>>
. 


302 


musJi być bardzo. staranny; zes'złorocZln-e i dwu.letnie jt:lst 
najlepsze. zebrane w stanie niedDJrzałym nie w.schctdł;;i 
wcale. IlDŚĆ wysiewu wynosi przy siewie rzutowym 90- 
120 funtów na morgę, p.rzy siew1ie rzędow
 m 75-90 fun. 
tów nasienia w strączkach, przy użyciu zaś nas,ienia wy_ 
dzielonego. ze strączków. mO'ŻTIa siać D jedną trzecią cZęść 
mniej. Centa nasienia równa się po części ceni,c żyta. 
P,ielc;gnowanie 'Po'lega Ina ndszc.zeniu chwa-st6w. gra. 
cowan.iu i 11IafWIo'żeniu. W zielonym stanie esparceta bar. 
dzD chc;tni'e bywa zjadana .przez wsz)llStk:ie Zlwi.erzęta do.. 
mo'we. OD koszenia lPlT'zystąpić należy w poc,zątku /krwi. 
tnięcia. Na siano lwsi się w pełnym k1wieciu. a 'SUs.zy 
się ją .podDbnie jak kon.iCZYI1J
 w kuczkach lub na roga. 
lach. Soczyste i należycie wyschnięte sialno esp.arcety 
przechuwuje Isię w stodDłach kilka lat. bez w
:d,ocZ1I1e
o. 
uszczerbku dobroci. , 
Podane pO/wyżej rośLiny. mało. zn.ane. lec.z na.dzwy" 
CZ8ij ,cenne - winny jak najszybciej f'O'ZlpolW'SIzechniać s
 

 na PomO'rzu, a przyczyn.ią IsiC; wielce do 'Podniesienia ho. 
dowli i pDtanienia jej, gdyż naj'konieczniejszym składni. 
kiem pa,gzy jest białka. a najtańszym 'v- pRiS'ZY motylko. 
wych. 


1 
I 
I 


, " 
'" 


....rowy na pastwisku w Gór.ze (hodowla p. J. ŻylieLa).
>>>
30
 


Inż. .
. l\rukowski. 


o znaczeniu kukurydzy dla ma loro 1- 
ny
h i jej uprawie na ziarno. 
Brak w goslpodarstlWach małorolnych tych Wa1"lJ.Ib: 
ków ,f środków zarówno materjalnych jak i technicznych. 
jakiemi Tozlpor:ządzajq wielkie .ohsz,ary. nie pozwala osią
 

ąć w,it;kszych .plonów n.aszych roślin upraJwnych. TQ też 
wprowadzenie do uprawy w 
QS!podarstwde małorolnem 
rośliny, któraby przy innych jednakowych warunkach 
i przy równoczesnem .()Ibniżeniu kO'slztów produkcji da::: 
wała więks,ze plon.y. PQwinno w znacznej mierze 'Pod
 
nieść poziQm i dochQdowość gospodarstwa. Rolę takiej 
rośliny może odegrać kukurydza, choć pochodzi oo'a 
z kraju Q zupełnie odmiennych warunkach klimatycz
 
nych. niż są nasze, jed1l.ak dZlięki ,swej plasty-czności, daje 
się dQstos-ować i do warunków mniej dla niej sprzyja
 
jących. n:ie Qbniża1jąc przytcm swej wa,rtości. DawnQ j!J/. 
oceniaI.i Niemcy 'z a.} e t y kukurydzy i własność jej przystQ
 
!Oowania się do innych warunków we'gC'tacji. i osiągn'{
i 
już na tern polu znaczne rezlUltaty. Próby ostatnich lat 
dowli:odły. że i w Polsce :kukurydz.a z PQwodzeniem moiŻe 
być uprawianą i dawać te kQrzyści. jakie z niej cią
ną 
w jej kraju ojczystym t. j. w Ameryce. 
KQnkretne korzyści. jakie uprawa kukurydzy dać 
może, naszym 
O'spodarstw.om mał'O'l"olnym, w za,czątku 
swej aklimatyzacji w Polsce. dają .slię sformułować w na
 
stępujący Slposób: 
Kuimrydza, choć nale.ży dOi 
atunku zboŻQwych. je
 
dna;k wyma
a takiej samej upTawy. jak okopowe t. j. 
ziemniaki i buraki, zatem upTawa jej w znacznej mierze 
może się przyczynić do oczyszczenia pola -od chwastów; 
p.rzy średnim urodzaju daje praW1ie dwa razY wię}-szy 
plon. niL in.ne rQśliny zbożOlwe, jak żyto. -pszenica. owies 
i jęczmień. umieszQZlo'lla w płodozmianie. wpływa na 
ZW1iękslZanie pLonu następującej pOi niej rośliny Zlbożowej. 
W
OIslPod8Jrstwach małOll''OIlnych. 
dzie jest StOSOlW8JIlIą 


--- 


-
>>>
304 


przewazme lp'ra1ca r«CiZna, kukurydza daje mo.żność wy. 
"kolfzystania tych sił roboczych racjona.Inie i w całej peł. 
ni, gdyż siew jej od.by.wa się w początkach maja, kiedy 
inne roboty w polu są już ukończone, 2Jbiór zaś następuje 
już po wylmpano.u 
iemnia:ków i ukończeniu jesiennej pra. 
cy w polu. Wres'zcie dając ohfity plon 'Wysokiej wartoścli. 
pokannowej, znacznie mo'że się przyczynić do ,padnie. 
sienia nas-zej hodowli. 
Chcąc jednak otrzymać rezultaty z uprawy kUlku. 
rydzy i. filie być naraŻ'onym na przykre wzczarowwnie, 



. 
I 


.... 


Kukurydza "Kraińska". 
należy śdśle Sltos'Ować te" w:sz)'istkie sposoby uprawy ku" 
kurydzy, jak,ie otrzymał świat rołniczy w wyniku dłu- 
goletnich badań i doświadczeń w tych :krajach, gdzie ku" 
kurydz,a jest uprawiana jako główny produkt. Zresztą 
nie są to zbyt trudne li uciążliwe sposoby, nieznane na.: 
6zym rolnik-om. jednak sowicie opłacające włożony weń 
trud. 
Pod względem gleby kukurydza n.ie jest wymagają"" 
Cą Tośliną, może być u,praiWianą nawet na lekkich pialł
 


..ł.....
>>>
30$ 
cZyistych gleb
ch. byleby nie były one wyc.zerpa'Ile z zas 
sobów \ptokaTffioowych; nie udaje się li tylko na glebach 
zamokłych. Ponieważ zapW9iZcza dość głębo
ko korzenie. 
wymaga wi,ęc głębokiej uprawy roli. którą najlepiej do, 
konać w jesieni z jednoczesnem przyoraniem ,oborndka, 
na który kukUlfydza silnie Ifeaguje. Dając zaś dużo zie' 
lonej masy, wypaTolWUje w znacznej ilości wodę i dIas 
tego d.la swego rozwoju potrzebuje jej duż,o. Głęboka 
Or'ka oraz uprawa roli w czasie wegetacji 'kukurydzy 
sprzyja za,chowalniu niezbędnej dla niej wilgoci w glebie. 



 . 


, -I 
.:'(." 


.' \' I 
7tr 
.\:, 
'h 

., 


""
 



 . 


a) ,,2ółta duża", b) ,,2ółta z Auxonne". 


a w czasie sU/szy daje możność wy.kmzy.stania wHg.oci 
z głębszy.ch rwalf/sltw. Ponieważ chwasty znacznie osuszas 
ją glebę i oprócz te
o wyciągają z lI1iej duże ilości za, 
50'bów pokarmowych, należy je niemiłosiernie tępnć. 
Kilkakrotna ,obróbka pola Planetem lub motyką w okre:- 
sie wegetacyjnym między I'Izędami kukurydzy tępi z jed, 
nej strony chwasty, z drugiej strony jest ważnym mo, 
mentem dla utrzymania Wlilgoci w glebie. Kukurydza 


20 - Pam. Kal. Roln 


---
>>>
3U6 
wymaga dużo ciepła, kiełkuje dopiera .przy BOG, siewu 
więc nale'ży dokonać wtedy, gdy temperatura powietrza 
i gleby dojdzde najmniej da ws-pomndanego srt:anu, co 
bY1Wa uniej wrięcej w pierW1szych dniach maja. Siewu 
najlepiej dolk:onać ręcznie na gładka z'broThowaJI1em lub 
zagrahio.nem /pOlIu, któTe nastęfPllliie powinna być poma.r
 
kierowane wzdłuż i w poprzek, jak toO ma mdejsce PTZY 
sadzeniu ziemniaków. Na s-u.zyżowanJi.ach wsadza slię po. 
3-4 ziarnka na 3--4 cm. głę'borka. Od5tęp między rzę: 
darni p()IWinien wynosić 60-70 cm., a między roślinami 
w rzędach 4{)-50 cm. Pa kilku dnliach zaczynają paja: 
wiać się W1S1cho.dy. KJiedy rośliny wypuszczą już pa kilka 
listków, należy słabsze z ndch ostrożnme usunąć, pOZO: 
sta.wia.jąc w każdym gnieździe po jednej najsilll'iej,szej 
rośli.nie. A gdy ,podrosną na jakieś 20 cm., trzeba g1ebę 
WlZ1ruszyć, jak to wyżej Ipow:iedziano, planetem lub moty: 
ką ostrażnie, by nie naTuszyć delikatnych korzonków_ 
Wuuszenie g'leby należy 'powtórzyć 3 lub 4 razy 'W odstę: 
pruch mniej więcej dwutygadniowych i zakańczyć przed 
kwitnięciem., Kiedy rośliny podrosną do jaklichś 40 cm.
 
należy je dobrze i wys'Okapodgarnąć, jak zie.nnia'ki lub 
buraki, przez cO' rośliny umacniają s,iQ 'W glebie i rozw1i,.- 
jają korzenie przyb
szo.we. wypu
'z
zane zwykle z d0;" 
nega węzła; karzenie te wy,korzystują zasoby pakarmowe 
z wj,er
chniej warstwy gle'by. Pa wysiewrre, Z/wła's:zcza 
kiedy ddikatn,e raśli:n1ci wydobYlWają się na powierz,chnię. 
nalleży strzedz pole ad wron i gawron6w, które gr'oma: 
dnie napadają na planta,cię i mogą ją ca
kowicie 
Oiis;z
 
czyć. Dopóki r,ośliny nie ok r:zep.nq, nal,cży te ptalri stale 
adganiać lub w inny sposób adstaraszać. Ten niebieZipie: 
czny okres trwa mniej więcej Iprzez tydz:ień. W mia.rę 
ro
woju raśliny za,czynają s.ię paja1wiać boczne pędy. 
P,o.nieważ ane nie wydadzą całkowicie i normalnie r-ozwi: 
niętcga Zlia.rllla, a wyciągają z ,gleby wilgoć i po,ka:rm ze 
szkodą dla rozwoju całej raśldny, n.ależy je wycinać. 
Wkrótce po kwitnięciu pojalWiają się na wszyst'kich 
nadziemnych częściach roś'1iny, naJwięcej na kac'za,ntach. 
ogromne na.rośde, zawierające zarodniki 
rzyhka 
łówni.
>>>
307 


Należy je niezwłocznie wycinac Jeszcze w sta.n
e. zie:lo.. 
nym i paLić, mogą bowliem zarazić ,po dojr.zeniu cały 
p}oln i tern znacznie obniżyć. Pozatem cały dozóil' nad 
plantacją w dals1zym ciągu pa
ega na utrzymaniu pola 
w czystości t. j. stałem wyrywaniu chwals'tów . 
W nasz)'lch waru
ach kłimatyc'zny'ch zaczyna ku
 
kurydza daj'T'zewać dO'piera w początkach września, 
a w drugiej IpO'łowie wrz'eŚnia jest już zupełnie d.ajrzałą. 
OZnJalką do.i.rzał.ośd S'ą po\Żóllkłe zupełnie i z łarlJwością o
 
stające ad :klłJc:zana okirywające go liście. Zia.mo dojrza.. 


" 
\ 

 \ 


'.." I.- 

. 
. 


-łIJ 


, - 


' \ 

 ': 
;"- 
, " 
\- 


., 
I 
I 
..... ,.. "I 
.
, 


.' . 



" 


Jf
 


", 


f

 


ł_" 


... 


;. 


')posób wieszania kuk}.1fydzy do suszenia, praktykowany w Jugosławji. 


. łej kuikurydzy ma blask, zupełnie zde,cYGolWaną baJ."IWę 
i z trudnaścią daje się krajać pa'zno
c:iem. Nie na,leży 
jednak spieszyć się ze sprz«;tem kukurydzy. Na tpndu 
ziar.nlO d.asycha jeszcze, i zebra'l1e później, już w końcu 
p,aż,dzie-rnika, nie tak łatwa podłega pleśnieniu, 'które ma" 
głoby uczynić je zupełnie nde'zdatnem do !S.:ewu i karmie:: 
nia inwentarza. Najlepiej śD
nać całe Tas'li.n'Y siel'!pem, 
pozostawić je j.eszciZe parę dni na polu. a He dopisuje pię
 


....
>>>
308 


'kna słlQlneczna pQlg1ooo, w przec!iw.n.ym .razie zwieźć do 
stodoły i tam poobłamywać kaczany i 'Oczyścić z okry
 
wających je liśc,i. Przechowywać należy nieluskan-ł 
w p
zewliewnem miejscu w bardzo oienkiej warstwie 

 często przeszuflOlwywać. O ileby trafiły się zapleśniałe 
\ kaczany, należy je bez:z.w1oczn.ię Uls'Ulwać. O ile miejs'Ce 
.. 
i czas Ipo02lWa.Ia, naJlepiej Iponaw'lekać kac:zany na szpagat 
i ro
wdesić je InJiędzy belkami w stodole lub śpkhlerzu. 
W ten sposób w każdym ra
ie ,llIaie,ży .przechowywać ku
 
kurydz.ę, przeznaczoną do -siewu w roku następnym, 
a wyhraną do teg.o celu jeszcz,e w pnIu przy .sprzęcie. . 
Należy 'Wyhierać do siewu kaczany dobrze TO
inięte, 
o Tównych rzędach i wyróW1Ilanem w barWiie i ksztalcie 
ziarnie. 
Do .siewu ,należy brać iZial'ino ze środJk,owej częś,ci 
kłlicZiana, wier
chołek zaś i koniec odrzucać, gdyż zli.arno 
z tych ,części nie wyda zdrowych n.ormalnych T'ośLin. 
Przed .siewem na,leży wypróbawać sUę .kiełkowania zi
r. 
na, co decyduje a j,lości wysiewu na jednos1fkę pOiWierzs 
chn.i. 
W celu rSicjonalneg'O wyk,oTzystania zas'o-b6w po
 
Ikwrmowych z gleby najlepiej umieścić ku:kurydzę w !płas 
do ' zmi8ll1'ie, gdZ1i-e zajmuje zwykle miejlsce międiZY dwie, 
ma Z!Dożawemi Taślinami, t. j. po .ozimej pszenicy lub 
życie i 'przed jarzy.ną, t. j. l()'Wlsem lub jęczmieniem. D
 
brze też .udaje sli.ę; po motylkowej raślin1ie, jaJk: kOl1'i-c:zyn8J, 
bobik, gr-o'Ch i t. p. N alcży zwr
cać uwagę, aby nie siać 
oholk siebie dwu lub więcej .odmian kukurydzy, która 
bardzo łatwo się krzyżuje, ca pociągi!; 'zwykle z,a sabą 
abl1'iżenlie plonu i zatracenie wł,aś.ciweg.o odmianie -okresu 
wegetacyjnego, nie mówiąc już a utracie wartoś'c:i 11'y.!1" . 
kowej. 
POZlosłaje jesZ'c:ze powiedzieć słów Iparę a zużytkOf 
waniu kukurydzy. Nie będę mówił .o zużytkowaniu i zn'a.P 
c:zeniu jej w 'stal1lie 
ieloil1ym lub kiszonym, gdyż a tern 
wie do-brze każdy rolnik. używając w swem gOS'podar' 
stwie zielone i kiszone pasze wogóle, jak 1Iliesza.nJd, liśd. 
buraczane i t. p.; nadmienię ty1ko, że kukurydza na te.n 


.......
>>>
309 
cel lepiej się n!łJdaje, niż inne Tośli.nry, wydając dużo wię
 
cej zielonej .malsy i dzięki swej wysokiej wartości p
 
karunowej. _ 
Bardzo ważnem atoli jes1 zużytkowall1ie kukurydzy 
w stanie dojrzalym, jak!o ziarno. Analizy chemiczne 
 
róWinrawcze wykazały, że kurkury.dza pod wz'ględem po
 
karmolwyID nie ulStępuje innym naszym zhożom, a jeżeli 
chodzi o a'b.s-olutną wartość pokarmową, to nawet je 
pT7ewyższa, wydając równocześnie pralWie dwa razy 
większy pl,nn. W 1S1
cze
61nv jed'nalk sposób wplywa do," 


.'-. 
""- ..... 


4. 


..... 
.... 



, 



 
'j 


'- II 
. 


40 
, 


l !, 


30 
. 


14.' 


so 
, 


lo 
. 


10 
. 



pos6b wieszania kukury.dzy, praktykowany na Podolu. 


datnio przy tuczeniu tr
ody chlewnej li raccj.QiThalnej ho
 
dowli ptactwa domowego. Nie mniejszą również ma 
wartość jako treściwy p,olk.arm dla koni, Z1wl'aszcza w okre
 
sie in:tenrsy.wnej ;pTa'cy, jak również dla krów, wpływa" 
jąc na wydaj,ność i jak.ość mleka, oczywdśde przy innej 
paszy, zwła.sz,cza oIbj, ętoŚociowej w skł.ad której muszą 
wchodzić płasze z lJaJwartośdą Toślin motylkowych. l(io
 
niom daje ,się nie więcej nad 3 kg. z,j'arn:a d'zi-łnie, przy
 
zwycza.jając je do tej racji stopn
owo, zaczynając od 
niewielkich ilości, ,przytem należy podawać ten pok8.1l'm 


.......
>>>
310 


w stanie ześrótowan1ym razem z kac:z:anami. Kl'iowy 
otrzymują dl1w\ki nieco mn:i
jlsze. 
Co się ty,czy trzo
 chlewnej, to na Węgrze,ch przy 
jej tuczeniu stosują następującą metodę. Jednoroozne 
sztuki, od'stawi'O'ne .do tuczenia, w pr
eciągu pierwszych 
6
ciu tygodni -otrzymują siec.zkę z luce1"ln
, śrót zbożowy, 
oraz ziemn
aki. W następnym okresie tuczenia, który 
trwa mniej więcej 3 1 / 2 miesiąca, dają c:zysty śrót z 'I. 
części !kukurydzy i 1/. c'zęści j,ęlczmie.nia. W olstatniem 
stadjum Istosuje się wyłącznie śrót kukurydZ!iany. Śrół 
kukurydzialny, ,przezna;czony na 'Pokarm, zwi'lża siQ z wie$ 
cZlora WIoIdą i tak stoi do rana; r.ano dają tej mięszaniny 
po 3 litry na głowę, po zjedzeniu zaś dosypują jeszcze 
po 150-160 gr.. CiZy,s'te
1O ziarna na głowę. Zwilż.a się 
nas1:ę;pnie taką s,amą porcję, kt6ra służy .na .pokarm w po 
rze 'p,oipołudni-owej. Oprócz tego dają raz 'Ila tydzień po 
1/. litra ow/sa, moczoneg,o w !Słonej wod:zie. P.ozatem 
w chlewach 'Poroz:kładana jest s61 w kruwałkach. 
SI.oma kukurydziana, za.wierająca więcej ,plożywnych 
składników, niż sloma innych roślin z.bożowych, m.oże 
być sk,arIDIiana przez d'nwentarz, lecz w posiekanym na 
kawałki stanie, inaczej niechętnie bywa zjadaną. Może 
też służyć na opał. 
Na .zakoń.ozeni'e trzeba dodać" że w ,celu unikni'ęlcia 
rozczarowania, zwłasz,cza dla rolników jeslZ1cze nieO'bz:naj$ 
mi.onl)'lch z u.prawą kukurydzy, należy do s
ewu dobierać 
odmiany wyhodowane i wypr6bowane w kraju, gdyż te 
tyDko dają gwarancję zupełnego dojrzewania iO'Płacają
 
cego się ;plonu. Z drugiej .strony ścisłe p-rzestrzeganie 
sposobów upralWY i pielęgnowania oraz przechowania ku
 
kurydzy jedy.nde mngą zahe,z;plieczyć 't'lolniika od niepo
 
myślnych wyników. 


-ł. 2ebraczks. 
Pan: - Powiedział.m już raz, że zdrowym jałmużny nie daję. 
2ebraczka: - Cóż to, pan chce, żebym dla pańskiej przyjem. 
noAci zaraz cholery dostała?
>>>
311 


Inż. roi. Andrzej Miksielłłicz. 
Uprawa buraka pastewnego i marchwi 
pastewnej. 


. 


W racjonalnie zor
anizowanem i prowadzonem gos
 
poda!1'stwie rolnem cnraz bardziej wybija się na czoło ha
 
dowla i'ruwentarza d
chadowega, dzięki temu, że w po
 
ważnej mier4C przyczynia się da zwięk'slZenia dochadu 
z g.ospodarstwa. Rolnik dzi.siejoszy zdaje s,obie sp.rawę 
z tego., że nie dość mieć w oborze dostateczną ilaść da
 
. brych dójek, jeśliby dla nich miała br,aknąć Palszy. To 
też zabezpieczenie sobie dostatecznej ilości paszy niez" 
będnej da wyżywienia inwentarza, zwłaszcza w porze zi:- 
mowej, jest i pozostanie zawsze troską każdego rolnika:. 
, W śród 'p,asz pradukowanych w go'spodarstwie wła:s 
snem 
asługują na szczególną uw.agę bura,k pastewny 
i marchew palslteWlTIJa' Zasługują na uwagę nie tyłko dla 

eg.o, że dają duży zbiór korzeni z jednostki powierzchni 
(z hektara czy m-orga), alle dl.atega, że są paszą chętnie 
zjadaną przez inwentarz, łatwa strawną, a dzięki swcj 
saczystości są pa.szą mlekOlpc;dną, przyczyniającą się w du
 
żym stopniu do zwic;kszenia wydaj,nlości rolek,a, a ile Slpa.:: 
sając burak czy marchew nie zapaminamy o dodaniu pasz 
treściwych, bogatych w białk.a. Zarówna marchew jak 
i bur.a.ki zawieTają znikame ilaści bi.ałka, od,grywające
o 
dużą rolę 'przy wytwarzaniu się mleka. Zawierają one 
natomiast duża wody, bo od 87-90%, resztl;] zaś stanowi 
tak zwallil sucha mas.a, którw myonosi u buraków 11-14%, 
a u ma.rchwi ,akoło 13%. U buraków cukier stanawi .50- 
60% siUchej masy, a u marchwi około. poł'owy. 
Również liście buraczaiI1e i nać marchwi mogą być 
skarmiane bąd'ź w stanie zielonym, bądź też w postaci ki::: 
'Szonki, wobcc czego. rośliny te nie dają żadnych nieuży'" 
te,cznych odpadków. , 
Wedlug zestawienIa Głównego Urzędu Statys-tycz::: 
nego średni' pl'on buraka pastewnego wynosił w roku 
1923/24 - 222 ą z ha (283 ą w waj. pOZlrnańskiem, a 114 q 
w wojew. w.ileńskiem), podc'zas gdy plony ma,rchwi w tym 


......
>>>
1112 


. 
samym roku w.ahały s'ię w g'ranicach od 72 do. 2ff) q z ha. 
Jalk widać z P'l'zytoCiz'OInego zestJa,wienia, średmłi pLon tych 
roślin pastewnych jest naogół ni'Slki, 'a dohrym stosun.lw
 
WIO 2'Jbiorom, ,osiąganym w Wloj. poznańskiem, dale'ko jesz" 
cze do ostatecznej osiągalnej granicy. 
\\,!prawdz.ie o w}'lsokości plonu sbnowi w dużej mie
 
rze radzaj gleby, przebieg pogody w danym rcrku, jednilk 
mima to staracrma uprawa roli, dOIbre nawożeni,e, racjp 
,maIny siew i pielęgnawanie roślin w czasie wzr.ostu umoż
 
liwia,ją rolnik,owi za,a:sekurowanie się od wpływów po
 
stwllin}'lch i osiąg,anie wyżs,zy,ch, niż d'()ltychc
a9 :zbIlclrów. 
I 
Burak 'Pastewny udaje się z reguły na glehach lep.,. 
szych, chocia'ż mOoŻe nieraz pójść ,dolbrze i na taikiej !
lebie, 
na której pokrewny mu bur,ak cukrowy 'nie jest pewny. 
Lubi 'n
tomia.st staranną Upr:IDWę rOili i jest baTdza wdzi'ę!cz
 
ny za głęboką orkę, wykonaną 'p,rzed zimą. Głębokie 
wzruszanie Toli ułatwia burla
kow,i z,apuslZ1czaJnie lmrzen,i 
w głąb ziemi, .a p()lTIladta głQboko przeorana ziemia na.s'iąka 
znakomicie wi,lgocią jesienną i zimawą. Im więikszy ZM 
pas wilgaci w roli, tern lepiej przetrzymuje burak okresy 
,
uszy i tern mniej zale'ży pTZyszły 'pJon ad tegO', czy deszcz 
spadnie czy nie. Rok 1928 przekonał chyba niejednego, że 
na zimowej orce jest burak pewniejszy niż wiosennej. 
K to chce zbierać wysokie plony buraka pastewnego, wi
 
nien .o.r'ać stanowczo przed zimą, i orać głębolw.' Nie na
 
leży jednak wydobywać na wierzch jaławej martwicy. 
Korpus pługa powinien iść w ziemię tak głęho.ko, jak głę
 
baka sięga warstwa radzai,na. Głębsze wzruszenie l'1oli 
na,leży pozost.awić 'Pogłębiaczowi. Duże usługi odda rał
 
G'Lkowi w tym wypadku pług "Ideał", wyrahiany p.rzez 
fabrykę maszyn "Unia" w Grudziądzu. Oprócz zwyczaj
 
nego korpusu płużnego, składając,ego się z lemies
a i od
 
kładnicy, 'posiada "Ideał" pogłębia,cz lemieszowy, krus'zą
 
cy 'Podskibie na całej szerokości Skiby. Bo dodaniu do 
pogłębiacza odkładniczki 'pa'
emkawej można pokms,zco:!e 
podskibie mieszać z Wia'l'1slłwą flodzajną. Pogłębiacz "Ideał" 
daje się również doprawić do pługów dwuskiibowych 
..Unji", po odjęciu od nich pierwszego korpusu płużnego.
>>>
313 


Wymaga 0''11 jednak st'OosunkawO' silnegO' zalprzęgu, bO' cO''' 
najmndej trzech mO'cnych kani. KtO' raz zde.cyduje sdę na 
głębaką ankę PO'd buraki lub marchew, ten z pewnością 
nigdy więcej nie będzie ara.f płytka, bO' nie tylkO' burak 
czy marchew zaJplaci za głębokie wzruszenie rali wyższym 
pi,onem, ale i następujące pO' buraku rO'śliny. 
W naszych warunka,ch prawie zawsze przychodzi 
bura(k na świeżym ,aborniku, wywiezianym i przyoranym 
w jesieni. Obornik PO'winien być dobrze przegniły i p'rzy
 
orany w miarę głęboka. Głębokość przyorania OIbornik.a 


"" 


'\ 
\ \ 

 
v' f
 
{'I. \' . 
"'"\ 
c._ 
 


- , 


\\.1 . 

"'---- 
. 
-t
. 
.

\ 
ł' 
"- -c: 


x:;
,, 

 .
'" 
= ==--- ' 

" " 'I c: _ "


 - - . :"-'
:
' 

: . .- ;,:,:-

 
't - ._ " ' ;II.:

!:J, 
\ "tlili Ulii;iI- "Iii '" , .
...
 ".,.. - 11"__&. .11:lh ..,....:. 'S" 


Pług dwusk
bowy L pogłębiaczem "Ideał". 


. 
jest wtedy właściwa, gdy po przYGraniu jego kO'ńce wy
 
stają nieznacznie z ziemi. Obarnik przykryty zanadtO' 
głębaka r.ozkł'ada SJię wolnO', todieje i nie daje burakowi 
tyle pożywienia ile dat pO'winien. 
Niektórzy rO'lnicy sądzą my1nde, że sam .obornik wy
 
stBiT"C'Za bura:kawi da wydalnia peJrnego plo;lIU. Zależy co 
ktO' rozumie pod peln.ym płonem. Wypa.da tu podkreślić, 
że niew'iele 
amy roślin opłacających tak dobrze doda.t.. 
kiowe zaiSilen.ie ioh nawoz'3mj pomocnkzemi, jak burak 
pa1s1:ewny. Pamiętać' -należ¥" p'T'zedewszystkiem .o zalsile
 
niu gO' pO'tasem, gdyż te,ga składnika pokarmowegO' p,oibif15 


........
>>>
314 


ra on nawet więcej od 'bur,aka cU\krowe
o. Burak na'Wie
 
zion.y clborni,kiem mO'że .O'pładć dawkę 200-300 kg. 40% 
soli pctasO'wej n:l ha. Kainitu PO'd buraki stO'sować nie 
nalleży, poprzestając zawsze na. skoncetrowanej s:oH pa
 
ta!Sowej, 
dyż kainit zaskorupia glebę, u1:Jiemożliwiając 
przez ta dostęp powietrza da gleby, potrzebnegO' kOTze
 
niom dO' adidy.chania. Bur,ak pl3.lsteW'll"V siewamy z Te
uły 
na ,:!lebaeh lepszych. na zaskarupienie roB bardzO' wra
 
źliwych. 




, 
" ..ł 


ł '. 
" ,'",., 
"(. '.:,
" . 
.=-...
 "" 
 
-cr;:,. - , 

 . I 

.\ 1f- 
') \\t' f 

...... 
:l 


'ir
 


, 


(1 
..
' 
..,
,Ij. 


l" 


r::. 


. "l-- 


't:" 



 



- 

 


il 


\ . 


"
 
 
} 


. 


II. 


III 


l) hUfak pastewny eckendorfsk.i, 2) .pólcubowy, 3) mamut. 


Drugie mie}S'ce po potasie mjmuje azot. WpTaw
 
dzie z O'born
kiem wprowadzamy do gleby znaczne Hości 
a
()ttu (300 q ,ohornika na ha zawiera ś'redni.o 120 k
. ,az
 
tu), jednak azO't O'bO'rnika może' być wyzyskan.y przez bu. 
.mI tylko cz;ściowo, gdyż Toz:kłada się wO'lno, wob
c 
cze
O' dodatek nawozu sztucznegO' zawieifające,go azO't bę
>>>
315 


) 


dzie tu na mleJ's'cu. N ajlcpiej zasilać buraki nawozem 
azatowym łatwa przyswajalnym, jak. saletra chorzo1wska. 
czy chi,lijska, dając na ha 200-400 kg. sałetry. 
W razie naważeni-a dc,d:ł,tkc'W'Ciga azotem i p1o;tasem 
nie należy zapamnieć i a fasforze, gdyż w wielu wypad
 
kad1 -o,dpowia1da 'burakawi dohrzc, a dawka superfosfatu 
waha się w grankach 150-300 kg. na ha. 
Kto pragnie, by na,wozy pomocnicze wykazały pcł
 
ne działa!]11.e musi je rost-oISOIwa'ć umiejętnie. I tak sól pa
 
tasawą powinna się razsiać wczas 'p.rzed siewem, conaj
 
mniej na 2 - 3 ty:godJ.
e. Talk slama moŻina IPlostą.pić z su
 
pedosfatem. Moina też superfosfat zmiesłZ,ać z solą pota... 
.. 
SlOWą, ale na krótki czas przed siewem (na l4 gadziny), 
gdyż mieszani1na superfosfatu z solą patas-orwą może przy 
dh.l1ż,szem leżeniu ztbryl'ić sli.ę. 
Saletry natomiast nie da,jemy od'r.azu. lecz rozikła:: 
damy ją na dwie lub trzy dawki. I tak pierwsza dawka 
powinna przyjść krótka przed siewem (na 2-3 dni), dru
 

a. dawka pa pierwszej gracy, a trz,ecia pa przerywcc' 
Niektórzy dają ostatnią dawkę ,saletry pa aSlt,atniej 
gracy. Jeśli czas po!zwala, jeśli w gaspadarstwie jest d.ość 
slil roboczych, należy saletrę dawala.ą pa przerywce czy 
pa oQIsta:tmicj gracy, rozdzielić plod każdy .burak -z -osobna. 
Kosztuje ta w1prawdzie więcej pracy, ale i plan bywa 
wiQks.zy, niż przy razsianiu olstatn.iej dawki sa,letry rZu
 
towa. 
N a glebach nie zibyt zw'ięzłych, a więc na glinkach 
piJasczystych, na glebach próchnicZI:1.ych, mażna pałowę 
a
O'tu dać w pa"StatCi tańszegO', a wysakapracentowega 
az,otniaku. Trzeba wtedy azotn.iak zmieslZać z solą pota'" 
SiOWą i wysiać Jak na.jwcześniej przed siewem buraków. 
W takim wypadku saletra, razdzielona na dwie dawki., 
przyjdzie pa wzejściu i pa przerywce, lub pa wz'ejściu 
i ostatn.iej gra,cy. Nalcży jednak pamiętać, że z azołnia
 
kiem nie wal1TIla mies,zać superfosfatu. Superfas'fat na,leży 
wtedy siać w kiLka dni pa wysiewie azotniaku. 
W k,ońcu wypada powiedzieć kilka słów a wapnie. 
Wapna jak wiadomo adlkwas1za rolę. zW!it;jksza jcj prze- 


........
>>>
316 


wiewność 'P1rzyspiesza rozkł'ad na,wozów. Jeśli buraki 
przychodzą po r,oślinie kłosowej można wapnlO palon.e 
mielo'l1C. dra,ne w ilości 10-20 q na ha (5-10 ct. na ma. 
pruską), rozsiać na ście--"ń i przykryć podO'rywką. ale wte
 
dy trzeba jakiś cza.s odczekać z wywiezieniem i przyo1."a
 
niem obornika, dGpóki wapno nie przejdzie w gl.ehie 
w węglan wapnia. ,a więc w fCTmę nie szkodzącą oborni
 
kowi. Gdy bowiem oboflmik 'p,rzyszedł na świeżo zwa
 
pnowaną rolę. wtedy mO'że łatWio część azotu oborn.ika 
ulotnić się w p,of\VIietrze. 


Kwiatostan marchwi. 


Wyma,gania nawozowe marchwi ..pastewnej są na
 
ogół mniej:s1ze, niż humka pastewnego. Mimo to marchew 
siana w pierwszym polu po 'l1iawozie stajennym mo.
e 
opłacić dod.atkową dawkę s.aletry w ilości 100-200 kg. na 
ha i 100--200 kg. 40% soli potalsowej. FosfoTu 'Po1biera 
marchew stosunkowo niewiele, dlatego też przy zastos,o.. 
wan-iu obornika dodatek nawO'zów foslforowych staje się 
naogół zbyte,czny. W dzi'ęlczna jest natomiast marchew 
z,a wapno, gdyż poibiera go z gle:by więcej od buralka. Spo
 
sób rozsia,n,ia nawozów pod marchew jest taki s.am. jak 
przy buraku pastewnym.
>>>
517 
W Si
azanem będ'zie założenie doświadczenia. z na- 
wożeniem pO'd marche. czy buraki. RacjO'nalnie prze- 
prowadzane dO'świadczenia polowe wy:każą najlepiej, za 
jakie nawO'zy i w jakich i1o
kiach płaci 'najlepiej burak 
czy marchew. 
Wybór właściwej O'dmiany buraków czy mal'chwi 
jest rzeczą pierwszO'rzędnej wagL NaO'gół w wO'jewódz- 
tw,ie pomO'rskiem sie'Wiają rO'lnicy najczęściej bU!1"aki 
EckendO'rfy czerwone i żółte, odznaczające się wysokim 
plonem z morgi, łatwe da kO'pania (zwłaszcza na glebach 
zwięzłyoh), ale wodniste i on,ie zhyt bO'gate w składniki 


-

 


l. Ma.rohew biała olbrzymia z zieloną główką. 
2. Wczesna czerwona holenderska karotka. 


O'dżywcze. Tam gdzrie kO'panie buraka nie wybija się na 
pierwszy plan, zasługuje na pO'lecenie burak pó
cukrowy, 
boga'tszy od Eckendorfa w suchą masę i cukier, mnicj 
wodn.i:sJty, a zatem łatwiejszy da przechowania i pcży- 
w niej szy. Daje O'n wprawdzie mniejszy zbiór ogólny 
z ha., ale mima tO' zbiór suchej masy może być wyższy 
niż u EokendO'rfa. Dobrą, bO' bc'g'atą w cukier i suchą 
masą jest .odmiana Mammuth, pochodząca z AOIgIji. Jest 
ona u na.s małO' rozpowsz'cchniona, a korzen.ie tej odmi:1- 
ny wystają w 2/3 'P,oOlad ziemię. Na glebach cięższych, 
. 
d:zie upl'laJwianO' dotąd ze względu na łatwość kopania
>>>
318 


wodniste EckendGirfy, wartoby spróbować uprawy trc" 
ściwszych Mammuthów. 
Z odmian marchwi najcz
ściej uprawiamy "Bi..1Ią 
z zieloni głową", chocia,ż tu i ówdzie za1czyna się razpo" 
wszechnJiać odmiana "St. Va1ery", zdatna da użytku jako 
jadalna (dla ludzi) i jako palStewna. Wydaje ana wpra" 
wdzie mn1iejszy plon, niż "Biała z zieloną głową", ale jest 
bogatsza w suchą masę i cukier, a jako mniej wadni.s-ta 
przechowuje się lepiej. 
N a,leży jednak wspomnieć, że gleby wybitnie ci;z
 
kie nie nadają si; tak doibrze 'pod uprawę marchwi, która 
idzie najlepiej na łagodnych glinkach, na glebach gHn.ta" 
sto piaszczystych lub piaszczysto gliniastych, wogóle na 
ziemiach nie zanadto zwięzłych. 
Buraki pasd:ewne siejemy w rzędy 00' 40 - 50 cm., 
dając burakam wyrastającym iepiej większy rooz,stęp rz'.i" 
dów. Si
wu buralków nie nalc'ży zbytnio opóźniać, gdy7. 
wczesne bur -,-.ki plonują naooglJl lt;pif;j ud pÓ.lilych. Skore) 
gleba .ogrzeje Sl-Q do. Jakich 5"C należy rozpocząć siewy, 
co w naszych warunka,ch ma miejsce mniej więcej .od po: 
ławy kwietnia. Marchew natamiast 'n,ależy siać jeszcze 
wcześniej, niera.z już w końcu marca. Należy za:wsze uży" 
w,ać naslienia śwież
go, doradnegO' i d.obrze odc.zys'zczo" 
noego. Za.pach nasienia marchwi świadczy Q jego świeżo", 
śoi. Marohew bez zlaip'achu. lub stęchł
 jest stara i nie 
m.ożna się po takiem nasieniu SJpodziew
ć dohrego kieł" 
kowania i wys.okiega plonu. 
Nasienie p.owinna być umieszc
Cine w ziemi możli" 
wlie (płytko, a zwłla,sz'c:za drotbne nasienie mwr1chwi. Po" 
niewa,ż malTchew kiel'kuje bardzo powoli, dobrze jest do" 
dać do nasie':1ria nieco ziarna kiełkującego szybciej (n. p' 

orczycy). Dla przysipieszeiI1ia W'.schadÓ1w marchwi sto" 
sują czasem moczenie n.asienia przez 2.,t godzin w wodzie 
i wysiewają je pa obeschnięciu nadmi3./l"u wody. OdIc" 
głość rządków ma1rchwi wYOiOis,i z,azwyczaj 30 - 50 cm. 
Pielęgnowanie buraków pa'sltewnych i marchwi p
 
lega .nla wzruszaniu międzyrzędzi i niszczeniu chwastów. 
Skoro tylko kiełkujące rośliny wyznaczą rządki należy 


.........
>>>
319 
wejść niezwłocznie z' gracą. Zasianiem pierws.le
 gTa,cy. 
wykonanej najczęście'j ręcznie, jest przerwanie parowa
 
nia, oraz znislzczenia 'ChWaJSitów, znajdujących -się jes:z'cze 
w poc.zątk8.Jch TOZlW1O'jU. O iIle w gOlslpoda,rs.twie jeslt: 
gmc,a kOii1lna, wltedy poocząWlszy od drugiej gr.arey wy
 
konujemy pracę tern narzędziem. dOipóki rnśIin.y nie 
okryją ziemi. \ 
Wypada wreszcie podkreślić ważność wcześnie wy
 
kon.anej przerywki. Przy przerywce należy dopilnować 
pozostawienia roślin najsi,lniejszych i zważać by poz.")
 
stawione r.ośliny nie uległy obluźnierrau. 
Im wcześniej te raślinki', które mają stanowić 
o przyszłym plonie. pOZloostaną Slurne, tern wi,ę)kszy będzie 
plon. Skaro więc burak ma już wykształcone 2 pary lbt" 
ków a trzeclia znajduje !':ię w zawiązku, maŻJna przeryw- 
kę rlOZlpoczynać. Da prZJerywki marchwi można IPll"zystą- 
'p,ić, skora l'IośJi,nki wyrosły na 3 - 6 cm. 
Sprzęt buraków pastewn.ych przypada u -nas na mie" 
siąc październik. Buraki pastewne wys,tające nad ziemię 
należy sprzątnąć wcześniej, w każdym razi.e przed nasta
 
niemi IprzymroZlków. Później nieco można kopać mar" 
chew, gdyż znosU. ona przymrozki 4 - 50 C i w jesieni 
przyra.sta 'prawie do O'statniej chwili. Jeśli przymrozki 
zastały marchew w polu, trzeba jej pcz.oVolić w ziemi od" 
marznąć' Przy usuwaniu liści u buraków czy nad u mar
 
chwi,ll1Iależy obcinać je nad głową i nie kaleczyć korzeni. 
gdyż uszkodzone psują się łatwo w cza,si,e przechowyw,-,
 
nl.a. 
Ponieważ marchew je,st w pT?c,chowywaniu mniej 
trwała ,cd buraków. trzeba ją spals.ać wcześniej. Na okr
s 
zimawy liczymy przeciętnie 50 q. buraków pas,tewnych 
lub malI"chwi na doros.łą sztukę bydra. Wobec tego kaiŻdy 
gospodarz powinien cbIiczyć jeszcze p,rzed dokona,nnem 
za'siewów ZJapo1rzchowmuie burakbw i marchwi na cza:
 
zimy i zasiać tylc, ile potrzeba do 'przeŻYiwienia inwenta
 
tall"za w ciągu zimy. Pastępując racjonalnie przy up,rl'- 
wie, nawożeniu, siewie i pielęglJiOwaniu roślin. mażemy 
zbierać bez t'rudu 400 q buraków pa.ster.vnych i 300 q mar" 


. 



 


.-..
>>>
520 
ohwi. A wtedy l ha buraków wysta
c'zy na prz.ezimO'wa
 
I1Iie 8 sztuk, zaś ha marchwi n.a wyżywienie w ciągu zimy 
6 slZtuk Ibydła. Zapas buraków czy marchwi pozwoli nie 
tylko na same przezimowani,c bydła, ale przy dopełnie
 
mu paszą treściwą przyczyni się wydatnie do rozdojenia 
krów. 


. 


---- 
 
,. - 'I 


.. 


, 


...' I 


ł " 
.' l
 . ,
 
... ::j 
-i_ " . -- 
4_," .- 
..
 
. ,. . , 
Zielonon6Żik.j polskie. 


, 


........
>>>
321 


Inż. A. Kvryllo. 
Sposoby i środki zwalczania chorób 
i szkodników roślinnych. 


Ppdobnie jak życiu człowieka tak i ż
'ciu rośliny za,gra- 
zaJą różnego roozaju choroh
' i szkodniki, Rt(Jre doprowadza- 
ją w rezultacie do tego, że roślina nie może spełniać należycie 
swych funkcji życiowych. \V szelkie odchylenia od normalnego 
przebiegu funkcji' życiowych powodują chorobę rośliny. która 
znów wypływa z ustawicznej walki, jaka toczy się w przyro- 
dzie i to tak mięĆlzy poszczególnelJli członkami świata roślih- 
nego między sobą jak i z drugiej strony między światem roś- 
linnym a zwierzęcym. 
Sprawd
anem zdrowotności rośliny uprawnej jest plon. 
Człowiek. hodując roślin) w imię swego intercsu winien jest 
pożyteczne sobie rośliny otoczyć szczególną opieką i umożli- 
wić im należyty przebieg rozwoju. zabezpieczając sobie w ten 
sposóh należyty plon za swoje trudy. 
Nic tedy dziwnego, ,że w miarę intenzyfikacji rolnictwa. 
, 
w mi
rę wkładania coraz to większego kapitału w warsztat 
rolny ochrona rośliny uprawnej nabiera szczegblnego charak- 
teru. Ochrona roślin uprawnych znajduje swój wyraz szczegÓl- 
nie w zwalczaniu chorób i szkodnikÓw roślinnych. 
ZastanowImy się tuta) pokrotce nad lIajważniejszcmi 
sposobami i środkatni zwalczania chorób i szkodników n--.ślin' 
uprawnych. 
Walka z chorobami może h
'ć I) pośrednią i 2) ht'zpo.- 
średnią. 
I. Walka pośrednia polega na zapohieg"aniu chorohom 
i szkodnikom u roślin uprawnych i p(m inna mieć na widoku 
dwa cele: 
a) uzdolnić rośliny uprawne do samoohrony przeciw cho 
rohom pochodzcnia organicznego (bakterje, grzyhki i szko(lni- 
ki zwietzęce) jak i nieorganicznego (,,-arunki klill1atyczllt. i gle- 
bowe). 
b) nie dopuścić do zbytniego rozmnożenia się grzyhków 
i owadów szkodliwych. 
,. 
., ".
>>>
322 


Uzdolnianie rośliny przeciwko chorobom powinno mleC' 
punkt wyjścia już przy t
orzeniu nowych odmian w instytu- 
cjach hodowlanych a to przez dobór do krzyżówek tych tylko 
osobników, które w jednakich warunkach okazały się naj- 
mniej podatnemi na infekcje grzybne i uszkodzenia zwierzęce. 
Właściwość ta u roślin nosi nazwę odporności. W każdym dziś 
gatunku rośliny uprawnej posiadamy już szereg odmian, które 
pod tym względem wykazują poważne różnice. I tak mamy od- 
miany ziemniaków odporne na raka ziemniahanego, w Ame- 
ryce są odmiany odporne na zarazę ziemniaczaną, we Francji 
odmiany winorośli nie ulegające rosie mącznej - Oidium 
Thuckeri i t. p. Rolnik więc chcąc uchronić swoje płody od da. 
nej choroby powinien dobierać takie ich gatunki i odmiany, ja-- 
kie w identycznych warunkach jego gleby, uprawy, nawożenia 
i klimatu tę odporność wykazały. Uprawianie odmian odpor- 
nych jest też dziś u nas jedynym środkiem zwalczania raka 
ziemniaczanego. 


Pamiętać również należy, że roślina słaba, źle odżywiana, 
w glebie niedostatecznie uprawionej, w kiepskiem stanowisku 
łatwiej może ulegać chorobom. Stąd też właściwe nawołenie, 
dobra uprawa, płodozmian, użycie dobrego nasienia ł1ależ
 
również do środków zapobiegawczych wystąpieniu cho..ó. 
i szkodników roślin uprawnych. 
Zastanowić się teraz wypada co należy czynić, aby nie 
dopuścić do zbytniego rozmnożenia się pasorzytów roślinnych. 
Odpowiedź na to da się ująć w następujące wskazówki: 
I. Należy usuwać i niszczyć wszelkie chore części roślin, 
jak opadłe liście, porażone chorobą gałązki, owoce, zgniłe ko- 
rzenie, kłęby i łęciny kartofli. Na organach tych bowiem prze- 
zimowują grzybki, które spowodowały chorobę i one to w ro- 
ku przyszłym mogą również stać się łatwo źródłem porażenia 
roślin. Ścierniska należy dobrze zbronować, resztki pożniwn
 
o ile możności zgrabić na kupki I spalić, samo zaś pole Rł
bo- 
ko zaorać. Głębokie przyoranie zarazków grzybnych odbierze 
niejednokrotnie tym ostatnim możność dalszego rozwoju, jak 
z drugiej strony wydobywając na wierzch larwy owadów za-
>>>
323 


głębiające się na zimę w ZiemIę podda ich niszczącemu dzia- 
łaniu mrozów i udostępni pracę owadożernym ptakom. 
2. Tępić chwasty. Chwasty nietylko zabicrają światło. 
pożywienie i miejsce roślinom uprawnym, ale są też rozsadni- 
kiem wielu chorób i owadów, które na nich się rozwijają 
i z nich przechodzą następnie na rośliny uprawne. (Berberys, 
miodunka lekarska, krzywoszyj, - rutewka żółta, śniedek bal
 
daszkowy, szakłak - jako przejściowi gospodarze rdzy. lehio- 
da, komosa - przejściowi gospodarze szeregu chorób i szkod- 
ników buraczanych, pokrzywa - chorób chmielu i t. p.). 
To samo dotyczy wielu dzikich drzew i krze" ów rosną- 
cych w pobliżu drzew owocowych i podpadających często tym 
samym chorobom co te ostatnie. Tak np. czeremcha i tarnina 
mają wspólne choroby i szkodniki z-e śliwą, głóg i jarzembi- 
na 
 z gruszą i jabłonią. 
3. Przy układaniu płodozmianu należy uważać, by rośli- 
na, która ma przyjść w roku obecnym nie podpadała tym 
a. 
.mym chorobom co roślina w roku ubiegłym (przepuklina ka- 
puściana, nematody buraczane i inne). 
4. Pewne cechy zapobiegawcze posiada również zbit'- 
ranie chrabąs,zczy w lata rójkowe i zapobieganie tem sameTA 
pojawianiu się pędraków, których szkodliwość jest o wiel
 
większą niż owada doskonałego. Zbieranie i niszczenie pędTa- 
ka w czasie robót polnych, choć żmudne i kłopotliwe. nie po- 
winno być również bagatelizowanem. 
Bezpośrednia walka z grzybkami i szkodnikami polł'
;& 
głównie na niszczeniu ich środkami chemicznemi. 
Wyłączając grupę zapraw czyli środkt"lw odkażających 
ziarno siewne, o których b«;dziemy się starali poniżej SZł'rz
j 
pomówić, - środki chemiczne dzielimy zasadmczo zt' wzglęfllł 
.a zawarty w nich środek niszczący na a) grz
'bko-- i b) owa- 
dobójcze. 
Najpospoliciej w Polsce używane są te środki do oprys- 
kiwania zaatakowanych roślin. Gazowanie, okadzanie (ody- 
mianie) choć zagranicą pospolicie stosowane. w Polsce z po- 
wodu trudności technicznych dotychczas na szcrszą skałę !iM; 
nie przyjęło.
>>>
324 


Środki chemiczne grzybkobójcze. Jako śrorlki te używa.. 
ne są u nas z bardzo dobrym skutkiem głÓwnie związki mie- 
dzi. Należy (ło tych przedc\\- szystkil'1TI ciecz honloska oraz 
ciecz burgundzka. 
Ciecz bordoska jest mieszaniną worlncgo roztworu siar- 
czanu miedzi i f11leka wapienneg.o. Ciecz tą używa si
 w I i 2% 
roztworze. I % ciecz bordoską używamy zasarlniczo do spry'i- 
kiwania roślin zielonych w starljum wegetacji jak również 
drzew w stanie ulistnionym. 2% ciecz bordoską używa się tyl- 
ko do spryskiwania drzew w okresie spoczynku zimowego 
w stanie bezlistnym. 
Sposób przyrządzania I % cieczy bordoskiej: W naczy- 
niu drewnianem rO.lpuszczamy w 20 litrach wody I kg. siar. 
czanu miedzi. W oddziellll'm naczyniu lasujemy małą ilością 
worly I kg. wapna niegaszonego i gdy się rozsypie w proszek, 
rozprowadzamy 80 litrami wody. Następnie wlewamy powoli 
roztwór si"uczanu mie(\zi do' mleka wapiennego - nie odwrot. 
nie - ciągle mieszając. 
Cieczy hurgundzkit:'j używa się zamiast bordoskiej, jeżeli 
z jakichkolwiek powodów nie mamy pod ręką niegaszoneg0 
wapna. Dla przyr.ządzenia 100 Itr. cieczy blJ\"gun(
zkiej bierze- 
my 2 kg. siarczanu miedzi i 2,3 kg. sody krystalicznej (nie- 
zwietrzałej). W 50 litrach wody rozpuszczamy siarczan mie- 
dzi. w drugiem naczyniu tej samej ilości wody - sodę. Po do. 
kładnelll rozpuszczeniu się h'ch soli 7Iewam
' oha płyn
 razem 
dobrze mieszając. 
Tak cil'cz hnrgunrlzką jak i ciec7 honloską powinno si
 
ZU7VĆ w rJniu przyr7ądzania. 


"i 


8rodki chemiczne owadobójcze do spryskiwania. 
Do zwalczania szkodników zwierzęcych używa się głÓw- 
me roztworu soli arsenowych (bardzo silne trucizny). Naj- 
powszechniej w Polsce L. ha
rlzo dohrym skutkiem stosowani! 
bywa zi('leń szwajllfurcka. zwana inaczej zielenią paryską. Zie- 
kil parysJ...
 jl'sl proszkiem pięknego zielonego k.oloru używa- 
nym pospolicie jako farba. Dla lepsżego przylegania roztworu 
{"\o liści rlodaje się zwykle ni'wielką ilość wapna niev.aszonego. . 


--.ł.
>>>
32S 


'I 


Na 100 litrów wody bierze się 200 gr. zieleni i 500 gr. wapna. 
Zieleń paryską rozprowarlza się najpierw w nicwidkicj ilości 
zimnej wody C/4 litra) i ciągle 
ieszając stopniowo uoiewa 
wodę do 50 litrów. W drugielIl naczyniu rÓwnież w 50 litrach 
lasuje się wapno. Po przecedzeniu zlewamy te płyny razem 
ciągle mieszając i otrzymujemy ciecz gotową do spryskiwania. 
Drugim powszechnie stosowanym środkiem do zwalcza- 
nia owadów jest karbolineum t. zw. ogrodnicze. Karbolineum 
ma być środkiem uniwersalnym. gdyż niszczy rÓwnież grzyb- 
ki. Stosuje się go do spryskiwania drzew w stanie bezlistnym 
w 10% roztworze (na 100 litrów wody 10 litrów karb.) gdy 
drzewa zaczynają wypuszczać w pÓł do jedno-procentowym 
roztworze. 
Do pędzlowania gniazd mszycy krwistej na korze można 
użyć 50 % roztworu karbolineum (pół na pół z wodą). 
Do zwalczania mszyc zielonych i czarnych na drzewach 
owocowych stosuje się wyciąg- tytoniowY. roztw(')r kwassji i jn- 
Ile mniej łuh więcej skuteczne środki, () ile tylko sprvskiwani
 
jest przeprowadzone sumiellllie i w parokrotnych odstępach 
czasu. \Y szkÓłkach drzew owocowych lcpszc rezultaty. aniżeli 
spr
'skiwanic, (Iaje maczanie opadniętych mszycą wierzchoł- 
ków w. roztworze. 


t 


W zwalczaniu msz)cy hobowej na nasiennikach buracza- 
nych z dobrym skutkiem stosowano spryskiwanie kultur 1% 
roztworem kainitu, (na 100 litrów wody I kg. kainitu). Dla 
wzmocnienia działania można do roztworu kainitu riodać je- 
szcze wyciągu tytoniowego. 
. 
Ostatnio wymienione środki zwalczania mszyc działają 
zahójczo tylko' przez bezpośrednie zetknięcil' się z ciałem owa- 
dów. Dlatego to spryskiwanie względnie maczanie opadniętych 
roślin należy powtarzać co jakiś czas zwłaszcza w czasic dłuż- 
szej upalnej pogody. Działanie natomiast zieleni paryskiej ob- 
liczone jest na dłuższy przeciąg czasu a umotywowane tem, że 
środek ten przylega do liścia cienką warstt'wką, a będąc ban1zo 
silną trucizną, tak długo zatruwa liściożerlle liszki i owady, 
jak długo nie zostanie przez deszcze spłókanym. Sprvskiw,nia
>>>
326 


zit'lenią paryską należy zaprzestać na 2-3 tygodnie przed 
zbiorem owoców. 
Zaprawianie ziarna siewnego. 
Źródłem występowania chorób roślinnych może być rów- 
nież ziarno siewne zakażone na polu lub w czasie młocki zarod- 
nikami pasorzytniczych grzybków i bakterji. Zarodniki te 
przylegają do powierzchni ziarna siewnego i oczekują tylko 
momentu najłatwiejszego zakażenia rozwijającej się z tego 
ziarna rośliny. Momentem takim jest kiełkowanie. W czasie 
kiełkowania zakaża grzybek roślinę, która odtąd, choć po niej 
tego nie willać jest chorą i wielkiego plonu dać nie może. Obo- 
wiązkiem więc każdego rolnika jest oczyszczenie ziarna od 
tych zadatków chorób, uskutecznia to się przez t. zw. zapra- 
y.,'ianie czyli odkażanie ziarna siewnego. 
Do tego celu używa się powszechnie środków chemicz- 
nych i to albo w proszku - t. zw. zaprawianie na sucho, albo 
w roztworze czyli zaprawianiem na mokro. Zaprawianie na 
mokro chociaż z wielu względów kłopotliwe, daje lepsze re- 
zultaty i jest szczególnie polecenia godnem. 
Zaprawianie na mokro może odbywać się w dwojaki spo- 
sób: I) przl'z moczenie albo 2) przcz polewanie ziarna. 
Zaprawianie przez moczenie uskutecznia się w następu- 
jący sposób: w koszach obszytych płótnem zanurza się ziarno 
w przygotowanym rozczynie środka zaprawnego ściśle na 
przepisaną ilość czasu,. poczem ziarno rozkłada celem przesu- 
szenia. 
Zapra wianie przez polewanie: ziarno złożone na kupie 
w cicnkiej warstwie, polewa się przepisanej mocy roztworem 
i kilkakrotnie szufluje, by możliwie równo ziarno zostało zwił- 
'żonem. Po dokładnem przeszuflowaniu rozkłada się cienko ce- 
lem przesuszenia. 
. Klepisko, worki, siewnik oraz wszelkie narzędzia, z któ- 
rcmi tylko zaprawione ziarno wchodzi w styczność, powinny 
być również dokładnie odkażone. 
W wyborze środka zaprawnego należy być bardzo ostroż- 
nym. Podamy tutaj zaprawy, które w licznych badaniach po- 
równawczych wykazały naj skuteczniejsze działanie: 


, 


--
>>>
, 


327 


Przeciwko śnieci cuchnące) pszenicy 
UspuluD wIoztworze 0,5$ J 500 gr na 100 litrów wody 
 moczyć 30 minut 
Germisan .t 0,25S , 250 gr na 100 ,... t' 
O .. 
Tilantina B i C O 4% 400 Qr na ] 00..., " l godz. 
Przeciwko plamistosci liści jęczmienia (helmintosporiozie) 
Uspulun w rozcieńcz. 0.25% I 250 Qr na 100 litrów wody } moczyć l godz. 
Germisan .. 0,25'1; 250" ,,100 t' .. 1 .. 
Zaprawa A. Z. III. 0,25% \ 250" ,. 100 " ., 30 minut 
Tilant1na C. 0.3 J 300., ,,100 " .. 1 godz. 
Przeciwko fusariozie żyta 
U"pulun w roztw 0.25% 250 gr. na leo titrów wody ' przez polewanie 
Germi"an w.. 0,25 % { 2S0 t' .. 100 " ,. . " " 
Rogllenfusariol wedle przepisu na puszce I,. .. 
Seg
tan 80 w roztw. O. 5% 500 gr. na 100 litrów wody moczyć 1 godz. 
Przeciwko głowni pyłkowej owsa 
Formalina w roztw. 1°/ 0 aldehydu mrówkowego moczyć 15 minut 
Germisan " 0.25°10 { 250 gr. na 100 litrów wody } " 30 ., 
Tilantina " ,. O. 2 % 200,. " 100 ,t " I godz. 
Przeciwko. głowni pyłkowej pszenicy i jęczmienia. 
Skutecznem jest tylko zaprawianie gorącą wodą. Ziarno") 

 workach (worek napełniony do 
/4 objętości, luźno związa- 
ny) moczy się 4 godziny w wodzie o temperaturzc 300 C, na- 
stępnie przenosi się do wody o tcmperaturze 520 C na 10 mi- 
nut. Po tym czasie zlewa się ziarno zimną wodą i rozkłada 
celem przesuszenia często s
uflując. 
Przeciwko zgorzeli korzeniowej - Phoma betae - buraków, 
chwościkowi i t. p.: 
Uspulun w roztw. O, 5°/ 0 I 500 gr. na l()() litrów wody } moczyć 1 godz. 
Germisan .. Ot25° ° , 250., .. 100," ., , . 1 , 
Formalina " Ot40% 1/ 2 1 formal. na 100 I. wody morzyć 15 minut 


Podkreślić należy, że skuteczność odkażania zależy 
w głównej mierze od dokładnego przestrzegania przepisów do- 
tyczących tak ilości środka zaprawnego (stężcnia roztworu} 
jak i czasu trwania zabiegu. 


Nie sądziłem... 
Klijent: - Kiedy kupowałem ten zegarek powiedział pan, że mi 
starczy na całe :tycie. 
Zegarmistrz: - Tak, ale wtedy szanowny pan tak bardw. źle 
-WYfll,dal.
>>>
328 


'.' 



 


_.1, 


., 


" 


.... 


.-. 


\.' 


-
 


1 


" 


Żniwiarki przy pracy na polach
Pamiąlkowa. 


-
>>>
- 


ŚRODKI CHEMICZNE 


Dla ochron:y ziarna i ro'lin 
przed .zkodnikasni i chorobasni 


wyr.bl.ne przez f.bryki kr.jowe 


..AZOT" ..BORUTA" 


Spólka Akc;rjna 
W Jaworznie 


Przesn.Chesn.w Pol.c. 
S. A. w Zgierzu 


lagrodzlle złołeml ml.a.laml na Iysławle ogrod. w Łodzi r. 19Z8 


SIRRCZI\N MIEDZ. ROLNICZY merki "BORUTR". Cena II. 1 gr. 70 
za I kg. w rozczynie wodnym (I kg. na 100 I.) odkaża 
ziarno siewne (lO minut). 
Jako "Ciecz Bordoska" (1 kg. ne 100 I. wody I 1 kg. 
wapna) do oprysklw.nia drzew owocow.. krzewów. wa- 
rzyw. W posta' i "'liCZ ki Wlmacnla plony na torf
h. 
Mf\CZKI\ BORDOSKR marki "BO
UTR". Cena zl. I gr 30 Zll I kg. 
Zawiera wszystkie skladnikl ..Cieczy Bordrsklej". 
KUPRORRSOLE marki "BORUTł\" zawierajlIce 6S. 121 I 201 zieleni I 
paryskiej lOOS. Cene na 1qdanie. Zieleń P.rysk. lOOS. 
cena zł. 7 gr. 50 za 1 kg. Tępili drogll opyl.nia OWl1dy 

ry..ce. 
 _o. 
RRSENOBORUTOL Nr. 35. Cena zl. 2 gr. 50 za 1 kg.; Nr. 2O-zl. 2 
gr. 20. Tę;ią gllsienice I oWlldy ... IlIsach. na plllnlecj.ch 
buraczanych I warzywIIch drogll opylllnl.. 
ZIRRNIK m.rkl "ł\ZOT". Cen. zł. I gr. 70 ZII 100 gr.: zł. 14 gr. 50 za 
1 kg. Przez wymieszllnie ne sucho, oczyszczlI od zarllZ- 
ków zillrn. siewne. wlmllcn'lI kielkow.nle. 100 g'. Zi.r- 
nikli w)stllrczy ne 50 kg. pszenicy. żyte. lubinu, grochu. 
flIsoli. kukorydzv. Ino. konopi. 2
 kg. jęczmienie. 20 kg. 
owse. 10 kg. cebuli l warayw. 
OORCZYK mdrki "RZOT". Cene zl 4.50 ze 500 gr.; zł. 8.- za 1 kg. 
Chroni przed pl.ctwem. grYlionllml. krlldzldą. 
ł..OrUSZNIAK mllrki "AZOT". RozpryskIlny zepomoclII specjalnych 
IIparlltów. niszczy doszczętnie chwasty. zbote lllŚ jedno- 
czdn;e wyd11tnie wzmacnia. 
PCHELRK marki "I\ZOT". Tępi roc Iy ziemne. ś!lmllkl I t. d. 
LEP SłlDOWNICZY mllrkl . AZOT". Cenll 200 gr. zl. 2.40; I kg zl.lD.-. 
D, lowienill o.lIdow. - Wydajny. nie wysychll. 20 gr. 
wyst.rczlI nil opaskę (pllpierowlI) dlll 1 drzewlI owoco- 
wego o średnicy 14 etm. 
DUSIMVSZ mllr k ; ..AZOT". Świece o dymIIch trojących myslY. susly. 
krety i t. d. w norach. Cenll 5 świec zł. 8.-; 20 świec 
zl. :zB,-. Odnośny lIplIrlIt okolo zl. 12.-. 


FABRYCZNE BIURA SPRZEDAŻY 


WARSZAWA. 
ULlCR WILCZ/,\ NR. 19 m. 1. 


TEL. tir. 204.01 i 204-49. 


SKRÓT TELEOR.: "BORUTA-WARSZAWA" 


-
>>>
. 


. 


OCHRONA ŚWIATA ROŚLINNEGO 


JEST BEZWJ\TPIENIA JEDNYM 
Z NAJAKTUALNIEJSZYCH ZAGA- 
DNIEŃ DOBY DZISIEJSZEJ 


W Polsce. jako w kraju wybitnie rolniczym pre::dkie i umleje::tne rozwill- 
zanle tego zagadnienia, musi bezwlltpienia zadecydowat o dalszym naszym 
rozwoju gospodarczym. 
Specjalne dekrety Pan II Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 19 
listopada 1927 r, Dz. Ust. Nr. 108. poz. 922, przygotowują nas do tego. it 
nlezadlulo sprawy ochrony ro
lin z,",staną podporządkowane 
clsl)'m prze- 
pisom. a wszelkie uchylanie sle:: od nich be::dzie karalne. 
Ochrone:: ro
lin uskutecznili t motna przy pomocy stosowania najrótno- 
rodniejszych 
rodk6w chemicznych. bądt to opryskując, blldt opylając za- 
grotone ro
liny. 
Orgllnlzując ,chrone:: ro
lin, należy mi..ł przedewszystkiem pewno
ł 
posilIdania dostatecznej ilo
ci potrzebnych 
rodk6w chemicznych. 
Krajowy prLemy.1 chemiczny, byl do nledllwna pod tym względem. jeżeli 
chodzi o masowlI produkcje:: zupelnie nieprzygotowany. 
RozumiejlIc, jakli donioslo
t mialoby atwor%enie dla Pol.ki tego nowego 
dzialu krajowej produkcji chemicznej. fabryki "PrzemysI Chemiczny w Pol- 
sce Sp. Rkc." w Zgierzu (skr6t "Boruta"), or.. "R.ot. Sp. Rkc. w Jaworznie, 
zainlcjowaly w swoich zakladach działy wyrabiające 
rodkl owado-grzybo. 
bójcze. Obydwie fabryki nfoszą charakter pó'rządowy. gdy t większ.
t Ich 
akcji jest w posilItIaniu Banku Gospodarstwa Kraj wego. przedstawiciele 
tegot Banku kierują calokszta"em administracji tych fabryk. 
Opracowywanie preparllt6w owado-grzybobójczych musi byt 
cl
le zwill- 
zane z szereflem do
wiadczetl. wobec czego obydwie fabryki zaloty'y 
w Zgierzu wlasną Stację Ochrony Ro
lin. kierownictwo kt6rej powierLono 
zostalo Dr. K. Strawitlskiemu, starszemu asystentowi Szkoly G'6wnej Gos- 
podllrstwa Wiejskiego. 
Jednoczdnie nllwlą..ny zostlll kontakt z krajowemi Stllcjaml Ochrony 
Ro
lin, oraz zakladami Do
wladczalno-Rolniczeml. 
W wyżej podanem ogloszenlu, są wyszczeg61nlone wszystkie preparaty 
wyrabiane przez wzmiankowane fabryki. Podstawą preparatów "Boruty" 
stanowią: silIrezen miedzi oraz związki .rsenowe. "Azotu. zaś - związki 
rtęciowe i cyjllnowodór. 
Chcąc bliżej zaznajomi t szerszy ogól ze swoją produkcją. fabryki uczest- 
niczy'y w r. b. na Wystawie Ogrodniczej w Lodzi. gdzie za swe wyroby 
uzyskaly wielki I maly medale zlote, oraz na tegorocznym .Jarmarku Na- 
siennym" w C. T. R. 
Powytszy krótki opis poczynIItI flIbryk, powinien bliiej zaint..resowat 
szerokie kola nIlszych rolników. a Fabryczne Biura Sprzeddy S. R. ,Rzot' 
I ,Borula', mieszczące się w Wllrszawie przy ul. Wilczej 19 m. 1. tel. 20401 
I 204-49. zawsze gotowe 511 s'utyt wszelkiaml Informacjami, wskazówkami 
or.z redami. 


Bada...a przeprowadza....formuJe wlas... 


SI.cJa Dolw.adcza.... Ochro..w Roi.... 


załatana w Zszierzu (ulica Ldna 7, telefon nr. 19). 


I 
. 


.
>>>
Inż. Świalosl8w Nowicki. 
Kierowni& DziałJU Oohrony Roś.lin 
Staqji Dośw. Porno i:łJhy Roln. 


o organizacji zwalczania chorób 
i szkodników roślin. 


KaiJdy chyba l'Iol1nilk wie. że nitm1
l na świecd'e takie" 

o sJtw1oTZell1Jia żywej:!o. któfrehy nie ulel
ało atakom f'OZ" 
malitych chorób i seI](ioidników. Człowiek. zw:ie.rzę i fiO:' 
ślina są przez nie :11lapa l s 1 tO/wa'ne; zaWis'ze jednak sta'ran:o się 
wpływ,om s'zlkoc'HwYffi .pf!Zledwdziałać. 
W pierW1s l zym rzędzie naJtul'la,lin:ie, Istrurał się człowiek 
SBlmClj:!O łsie1bie .rla'Dawać przed urtratą zdrolWia, a cz.alSem i ży" 
da. WY'twf01f1zył,a się nauka medycyną 'zwaną. uzbrojona 
dzisiaj. dzięJki ro
óln.emu uz,llIaniu jej pożyteczności i kC)::: 
nieooności .w łY1Siiące środlków, wy\posażOina w armje pra" 
"OWInlilk6w i 'POIs1i,adta:jąCla do dylSlpozycji na:g'romadzony ma" 
terjał dośw.iJadczeń kHkJuwiek,owych. 
Następn.ie starał się cZ't()lwiek bronić przed k'lęską 
Z'W.ier:zęł,a, /które mu ISlłużą w gosjpiO'd,aITsltwie i ,inlne; tą 'kwe" 
Sit ją zajmuje sit; weteryna1rj,a. 
Dopiero naj,pó
I1iiej zlwróClolno uwagt;. że .przecie;; 
najgtóW1I1Jiej,SlZle źródło dochodów w r{
ILniC!t.wie - rośli" 
na - też c,i'erp.i często w .wysok.im stopniu od Siwych zno" 
w;u chorób. i s zkodniJkbw , a niema jes1z,aze ani laITmji 
lekalrzy i fe1c.zerów, ani n.ie PlclSli.adtamy środków .do lecze" 
nia roślin. ,a dO'Śiw.irudczmie niezbędne trzeba dopiero j:!TO" 
madz1ć. 
Otóż S't01sun:kowo Iniie talk .d:awno poo/wstała nowa ga: 
łąż wiedzy, llIazyIWJall,a patologją roślinną czyli fitopata" 
logją, k!tóm ma na ,ceiLu, zbadanie chorób i s'z
od",ilków, 
oraz waruI1Ików w k,tór)
ch one występują. 'podc.zas gdy 
jej toiWlaa'zyszlk:a. ochrona roślin, srtosuje w życ,iJU zdo,by" · 
cze tej pierwIszej i wska'zlUje ,r,OII'fllikowi. jak pOijawiemu 
się ,szkodlilWych oZYll11nilków zrupobiec, jrrk .je. w Tlalzie pOe: 
jawieni,a: się, lJlJaj;skulteczniejzlwallczclć, oraz j.ak ohniżvć 
sł-łO\pień srtlkód już f)O\wstałych .do minimum.
>>>
]30 


Jak liczne .są choroby i szkO'dniki r,oś'linne wie wtietu 
roLn.ików, leClz najczęściej nie potrafi odróżnić poszc.zegól
 
ne ich g,atun!ki', jak ,rólW1J1,ież dopneTI() teoraz xaclzy.na .się 'rol
 
nik w:p,raM'1
ać w S1tłolsiOw.aJnlie śrO'dków 'zaTadic.zych. 
DalW1n:iei UWa:Żl3JThO ,SiZllmdy wyrządzane przez czy.nr:: 
n.iki Ipowyższe za coś nieO'dzOWIneg.o, Zia k.a;rę BO'słką, Iprze
 
ciw;ko której nie tirze!ba i lilie WIOlIDO się brorui.ć, lecz 
Vi 'O'SIt.Mnich czasach zrobiła W'ieidz.a 'talk: znaczne pOlSltępy, 
że mamy do usłUJg sZ1ereg rozma:itych zabiegów ochron: 
nych. 
P.oLSI
a. j.alko pańshv\O młode, mają,ce dużo pailących 
z
gadnień do .J'Iolzwiązan.FIL, nie mogła pO'dążyć za 
rmem.i 


.
 

 _. 
- . 
... 
. -. 
. -{ ',- - 
. 'l 


... '1 _..... ,.
 . 
,?' t" .,
:
r 
1 


c 


cl 


Chrllihą!Ol!c.l majowy. jego l8ll"w8 i ,poc7JW8rka. 


.państw/ami, gdzie sltosuje IS.i,ę od wielu już lat mnóstwo m
 
biegów, o ,k1t:órych u lliłlS dopiero ZllLczynamy mówić. przeto 
czcl1piemy dOlŚrwiadczenie z za,g'ranj,cy: z A:meryiki Półn., 
Niemiec, Ho'tajndji, Rosji, Włoch i t. d., gdyż u nas br,ak 
jcs't doświadczenia, Mrok IU'd
i, nie wykbaoda się bO'wiem 
odnośnegO' p'J'1zedmiotu wzakTes1i'e należytym w s'Zlkołach 
. fachowych, a głóW1J1ie .przez to, że nie wiemy często wiele 
o 'S
odlnikach u I1;'.l)S wylSltępujący,ch, jak również o spo
 
sO'hie waJlki i stO'pniu szkód. 
Stosowaniu 'zaś '1118: ślepa dO'świadozenia O'bce
a ,stoją 
. na prze.sz1kodZlie nieznajomość składu gatunkowego S'zIk()J
 
ników i niemożliwość stosow.am-ia slposdbów z:agr8.lnicznych 
w naszych odmienn}'lch wa'runlka'ch. 
A więc co mówł nam doś'wi-adc,zenie zl!lJgJt'an.kZlfioe? 
W jaki sposób mamy s,ię niem p()SługiJwać'
 Odpo\viedź 


I 


J
>>>
T 


f . 


331 
na to pY'tanie brzmi: "diOŚiw:iadiczCluia obce, j'aIk rówtnież 
paroletnie doŚiwiadczenie krajowe mają napełniać duszę 
roLnika ołuchą. O ile się w akcji ochromej uwzględ:nł 
szereg czynni,ków, moma najczęściej podołać w zlnac;z
 
nym stopniu, jeżeli nie oałkiem, urato!wać \11,asze plony 
przed znLszczeniem. W'sfk.azÓiwki Ziaś, co do tego. jak to 
zrobić ,są w WiiękSizej części ustalone". 
Zobaczymy teraz j.ak ma wyglądać oał,oikształt akcji 
oohrony roślin w państwie. PańSItwo wybdltnie rolnicze. 
jakiem jest P'oQSlka, powinno poSliJwdać orJtanizację pań:: 
stwow
 (albo !S'aJIllorządową). wyilmn.YJWującą CIZ)"tlIllOści 
.oc!troI1Jlle, gdyż TolniJk 'SaJm. a nawet 'HUku l"olniJk:ów, nie 
zdołałoby z tą m8lsą Zlag8ldnień, jaJka tu wchOldzi w girę, ser- 
bie dać 'ł"'ady. Nie ma naiprzykła.d rolnik mocy zmuszenia 
swego sąs1wda do w}
kolnan
a ZlabiegÓtw OChrOl1JT11ych, co 
jest kmi'Clczlt\eIIl1. jeżeli chcemy Wis,zędz;i.e i całlkiem wy tę::: 


.--. 



 . 
 
. 
...... -'. 
- - 
-
:
. -- 



 


Wołek Zlbożowy. Po lewej stronie /poczwarka, w środku owad doj- 
rzały, 'PO prawej stronie 1ZI
a.ma m,oża z wołkami. 


pić szklOdnikI. P.ańSltwo zaś może działać 'W tym kierun.,: 
1m w drodze usrtawlOidaJWozej i wylkonaJW1C'zej. 
PańSltJwo więc -wydla,je ustalWY (talką w p.oOsce już 
mamy), na mocy kt6rych wladize pańSit'Worwe czy samo
 
rządowe wykoO-y1Wują ozy.niI1ości ochronne przy pomocy 
opiJnji faicholWej s,pecjałilS:tów, stojących na czele organL: 
za.cji ochron.y roślin. Od fachOiWCów tych wyma,g.ana je..t 
nie tY'
ko dobra Zlnajomość swego f,achu, lecz duże zdolino::: 
ści org8lI1Jizacyjllle, ener
jla: i ł:a'twość ,orjenItOlwani'a s,tę, gdyż 
wróg jest 1ic:Zlny i potęż.n
. 
D8Ilej plolW.ill1ien być kiMi cały za.op.art:Tzony w sieć 
stacji ochf1ony roślin, które mają za zadanie iproWladzenie 
praikJtYoClZlnei p,r.acy och:rlolrm.ej, t. j. olkreśł'an,ie .s:zkodnilków 
W' diaI1ly1Jll rejonie WYISitępują.cycn i da!WaJnie porad romi:::
>>>
332 
kom, j'ak te 'SlZlkodn
ki z'Walcz:9Jć, a;1bo im 'ZiaiPobie'
ać, do
 
Sltarczall1ie środków wypróbow l 8lnych, l1ia'fzędlzi do ich za
 
sVOISlOwania itd. 
Dru
iem lJudallliiem ta;kiei stacji jest bada:nie nad 
SlJkodnikami i wa;runkami ich wyst
powanaa, 
Tomadzenie 
,'iadomośc,i o tychże i wSipółdz.iJalłanie 
 innemi 
al]dadami 
naukowymi W opmcO'waniu tych .oIbiserwacji. 


r 


t 


SprQzyk - ,chrząszcz i larwa, zwama dmtow-cem. 


a) źd"ieihdnilk, ih) larwa. c) .pooz'Wo.rka. 


Dal]ej p'OIwinrny .SJt,a;cje slzerzyć oświ,ałę wś.ród r.ołni
 
ków, ogłaJszając .drukiem artykuły popul,a.rne D slz)kodmi
 
kalch i ochronie i WZlPIOIW!s,zechni:a iąc ulotlki i taJblice obra
 
zujące życie tych ,S'z:kod:nJikÓ1w. 
DalW1nio już mówiono, że pOlJJ1Ianie Wlro
a jelst j-uż 
w połowie Z1WycięS'twem nad nim. Odnosi !Się to rÓW1Thież 
i do ochromy roś,lin. To -polJnaJ1ie, czyli l)badanie jes.t za
>>>
333 


danJiJem sta'cji ochrony rośHn. Jak w
dJzieliśmy po:w
lzeJ. 
Lecz rOIlnik może .t powinien ,pIrzy.clZynić się do pracy. ma::: 
ją!cei na ceiu iplTzcdeż jego kor'zyść. 
Jaka,ż 'WllaJ /plrzY'P'ada rolnikowi w aikcji OIChwny roś::: 
1m? Nie będąc sam w stanie .llIajc.zęśdej ani \SIZlkodnika 


\ 

. 
, 
\1 ; I / '! 
'.1 
I 
.. :': 
 F'
 
1...1 \ 
I ' 
 

 . I I . . 
D ., \V . - '\ 
\
 ". 
I

'(
... 


II 


E 


.12 


'"' 

 
'
 


c 




 


, 
..1 


/ I 
I 


t 
, 
ł 
, 


A) larwa. B) -poc2Jwa.rka. 
D) Żyto zaatakowane prJ;ez muchę S 7wedl.lką, C) muaha IMwed7Jka. 


dokładnie roZ!poolZI1Jać. ani z.aJpOibiec kJęSJce. zmuszon
: jest 
przez konieczpość zwrac.ać s.ię dlo najbliższego zakładu 
ochrony roślin .o pura.dę. Otóż tern ISlamem Z1W1rócemJiem 
się przyczynia s
ę rolnik. do poznania szkodniików 


--
>>>
334 
w .swoim rejonie. Z'aJkladem takim na Pomorzu jest Sta= 
cja Doświadczalna Pomorskiej Izby ROlniczej. 
Mając na uwa,dze potlI'.zebę organiz:aoji ochron)' ro= 
ślin, Izba utTZymuje już ()id lat kilku Dział Ochrony Ro.: 


r'\"" 
. 


l 


, 


a 


b 


- 
KłDS żyta us:rkod
y 'Pr.zez wcioma51lka. 


W cioma8tek. 


ślin pr7Y swej Stacji. ObeclThie ta kwest ja w!Zięła je
zczt. 
pomyślniej,szy obrót Iprzez za8JTli
ażowamie do tego dlziału 
specjaHsrty, ,który się ma sp.rwwom ochrony roślin wyłąc:i" 
nie poświęcić. 
W mmiiaJn za zg'ł'OlSiZtmie ort!l"zymuje rołnik .olkreŚl1enie 
gat1JJTlilru s'
od'l1iJka, i poradę, j.ak go USlUiWlć lub mu ZalpO=
>>>
335 
biec. Chcąc jednak ułatwić Działowi Ochrony RośHn p'ra
 
cę jak 'I"ÓJwinież otrzymać doikladną odpowiedź. trzeba st(Y- 
sowa.ć s,ię .do II1IałStęlPują:cych 'WIskazbwek: do każde
o zgło:o 
szenlia pOlwmlfiY 'być ootąClZlOlIle Ipróbka rośliny us'zkl()jdzo
 
dzanej, dbo też okazy szkodln.ika, dalej ,opi:s s.złkód, co do 
ich i,lośai, obszaru, plo
atem .opis przedp,lonu, warunków 
uprarwy, nawożen.ia i 'Wz,rostu danej rośliJny a także zachwa 
Sizczenia.. Inaozej bowiem nie może D7Jiał. nie mając po; 




 
"". o -
t
=- -- 


. 



limak \POlny. 


'.- 


"'- 
-"o .
 ......, "' 


'.'1

 
. ..
t.:

 
 
. ) 
. '(1" r' ..... 

 ,.:: 
 .
.... 
. 
 -.. , 
.. . 
. . ot- - 



 -!:\'\, 
'!tJN 5- 
'
'

\ 
\.
 b C:o ", 
, \ . 
, . ., 


r 



 


Nemllll:ody buraczane. 
, l. samk.a nie.z3jpłodniona.. 2. samica zlIjpłodniona z jajk6llDi i dOll'88ta. 
jącemi IB:I"W.ami. 


wyŻJsizY1ch daJnych, dlokłaJdlni'e dkreś
ić szlk!odniki. ani te-L 
wSkazać odipow
eldnie śr:odJci zal'ladcze. Z drugiej zaś 
stJ'lOny, mrując w1ia.dJolffiOŚic.i 'Z is'zeregu miejsc od rolJni 
ków może Dział zersrt:aIWić je i łt3Jtw,iej S'i
 zorjentow.s.ć, co 
do przebj,egu 'klęski i Zlnaleść wyjście z pololŻOOJiI8.. Wia
 
domOOci te, zbierane w ciągu szell"e
u lat będą tworzyły 
w:arTtośoEawy dorobek na przy.szłość. 
Ale nie kończy się na tern za.daJnie rolm.ika. Może 
011 z ł3itw:ośoią i (Z wtielLkdm pożytkiem dla SIpIl'IaIWy z,J!'to8ić 


..ł.......
>>>
- 


r- 


336 


się .na 'srt.ałcgo korespondenta Dz.ia,lu i diostaJ1"czać regul,a.r", 
nie wiadomości' dotyclzą,cych wy.sltęporwa'nila szkodni,kó1w 
nie tylko u .siebie na IPolu. leclZ 'W całej :oIkoHcy. W ten S'P'
 
sólb u1W1orzy iS
ę sieć korespon.dentów, st-anO'W1iąca podJsta", 
wę s,łu?Jby .oohronv TIOŚliJn w P,aństlwie. Najlepiej b yłolb y, 
gdybv.. inicj1atywa tegc I"cdzaju wy'chodziła od zarzą-d6w 
Kółek Rolniczych. . 
bJba RolnicZla tmO/SlZlC,ZY się też i o ośwri.atę ro1ndJków 
w kierunku ochrony 1"ośH'I1., dele
ując specjalisitę tego 


kor7eń buraka r. ;przycrepionemi do kor7-mków samiczkami ncm.atod 
buraczan y,oh. 


. . 


d'7..i!ału na zehł"aJl'Li;a Kółek Rolmc'zych, celem wygłasz.a.nia 
odczytólW z 'Pokazami 'Ilia temat ochrony roślin. Jednak 
KMka same pOI\V:il1lt1y dbać o to, .ZIgł'alS.z.ając się o prz)'JSlla", 
nie prelegenta do PTR., 'które .tę 'SlpraJwę przeka'że Jozbie' 
Jalkiemi drogami prolWadzIMny haldanie sz.kodiniik6w? 
Jalk: .dow'iedlzieć ,się 'O n.ich tego, co już jest nauce znan,e? 
..Lst!nieje szereg ksiąŻ'ek - podręczn
ków,. 
.dzi.e 'Slą choll"loby 
j Si7.Jkodniki sZCize1gótowiO omówi'OlIle i Z1orbra!Z.owane. Są 'Pod", 
_ ręclz,niki pol,slkJie, które rolnikom p'oRecamy, 'W 'PodiręcZlntik!i 
ohce ljJIowiinny być z.alQlpa:tJ'1ZOine z,aJkładv baJdaJWcze, które
>>>
, . 


Rdza 2Jbożowa. 


22 - Pom. KIII. "'o,,, 


...... 


Rdza żółta 


337 


.
>>>
338 


romiJkowi 
S'zy'Ch. 
Nie w}'IstaJl'czy jePJnaik li tylJk:o umieć czytla1ć, aby 
móc sobie !dać l"aidę za Ipomocą .podr,ęlC'zm:iJka we Wlszyst
 
kiem. Wytmaglane są tu CZę/Slto wi,aoomoś.ci Inauk pomo
 
cmczych i sze'reg przyr,ządÓlw, których rl
oiklolWi 'llaj'Crl-ęś
 


,. 
przychodzą z Ipomocą w W)'Ipadikach tTudniej
 


. 


. 


Głownia jęc.lJmienia i Ows.a. 


c.:ie
 bralk. Więc tylko pflZy Wlslpól:ne
 pr.a,cy z.akłaldów ba
 
dafWTC,zych Z rolnikami mmhna os.iągnąć dobre wyniki, kt6
 
re dadzą rotni1kowi w .ręce broń skuteczT1tą przeciwłko OCnło. 
toOm, I1atując pllony i tym samem wzbo'ga.cając rotndictwo 
i Państwo. 
Bl'Iaik fu miejtsca, aby móc chocia!Ż w skróclie ppdać 
najgłówniej,sze chOlToby i ISIXkodnilki. ograniczymy się więc 
do ,Hlku przylk!ład6iw. 


......
>>>
. 


339 


Już W Śipiichrnl czyha na zboże magaJZynolW8il1e sze
 
reg s7Jc:!odmków: Wiolek zbożowy, kilka molików i inne. 
Ziemniaki i bUTaJki w c.iągu zimy u1egają glniciu w kop.. 


. 


Ziemniak zaat8lkowany !przez "CZo8lrną nóżkę. 


cach;jaJblka niszozy ZlWójlka owocÓW1ka. Po wysda.niu mś 
czerw:ie muchy nislzczą Ikiełki i oku nielW!pJ'lawlI1emu zdaje 
się, 
e zhoiŻe nie wzeszło ..z niewiad.omej .przyczyny" 



 


,
>>>
340 


. 


Dalej .po wzejściu pleśń śniegowa IPlOw.oduje cZaJsem cał
 
kowite zn.i:szczerne z
liS'ieIWów; .najc,zęśdej się mó:w1i, że 
,.wymM"zło". lecz talk nie jest. z,nilszc.zył bowiem rośliny 


).
 


'
 


.j 
II 

 


1:' '. 


" 


" 


( 
- 
.- 
,. 

ł 


\ 


..... 


{ 


\ 


I . 


I 


L 


K.rza.k ziemnia,c.zany lni,sJ;cwny .pr,.e/. raka zie1l1'nia.:zlllTlego.. 


grzybek. Na wiosnę .znowuż przy od\)JIO'wiedndch Wlal1"un
 
kaICh J'lzuca .się na zbO'i:a kiJtka 
rzybków: 'szadź, czyli 
czerń. 'ł"dza, mącmiak, muchy z1bożowe, drutowce. ,kilka 


....
>>>
341 
gaJtUlnków 
ąsienic itd. Na huraJkach pojawiła silę zg.oll'Zel 
siewek, rdza, mąoZlniak. chwościk, Ś1nietJka i szere
 inmych 

rzyhków i owadów. Po wykloszeniu sd,ę Z1bóż uwidocznia 
się opadnięde przez Ś/I1ieć i głolWlI11ię, wcj:omastk13. i innyICh. 
Ziemrniaiki ciel1pią na :zall"azę, c.z.arrną nóżkę, i ,gT'O
nego ra" 
ka ziemniaczam.e
o. I tak nie dali ą choJr-olby i oSrz'kodniki 
alOli chw,Hi odtpoozyniku roślilnie, napastując ją w ciągu 
całego jei życia i rOIzwoju. 
. 
Nie kraiŻdemu wliadomo, ile wynolSlZą StT:a1y wy.r.zą" 
dzane prze,z choTloby i 5zlkod,ruilki w przeliczeniu na (pne" 
niądze. Tf'Uidm:a to jest kwelst
a n
'e tyl:ko dła. rolniJka, lecz 
często i :d}.a fa'cho'Wca"uczonego. W P.olsce doltychczas nie 
mamy jesZ1c
e dolkta,dll1ych oblilCiZeń ile płaci na:ród temu 
wrogowti rolrruictwa COF'Ocmego ..JP,odatku". Wyst.a.rczy 
pT'ZytOC:ZYć wstawienia obce. Tak w Rosjli d
icZiono ka. 
żdoTloozne strarty od iSiZlkod'fililkó,w w Il"olonic,twie na 2 1 / 2 mil" 
jarld.a Tu'blL co sltanow
 !'Sumę rÓ'WlI1ą .brudż,e'tIOłWi ,roc.z:nCIIl1U 
tak duże
o pańs,tw.a, jakiem jes1t ROIs
a. Nie hraJk ()Ib
ilclzeń 
i z dlI1TI'ych Pańsibw i W1slZystllde są w mHjOll1Jach i mi
j-ar" . 
. dach. Zdalwał()lby si,
 - :IJJieIP'ra:wdJa! Pomylka, czy też 
przesada? Ale plO doikla,dl!1Jych oblliczenaach wiJd!Zlimy, że 
sumy podalI1e może są zbyt!: niskie. 
Nie u'legla wą.'tipliwośCli, że i w Polsce te szlkody wy" 
nos/zą nie mniej, niż 'li 'sąs
ia,dów, co jes:ZlCZie więcej prze" 
mMVia za koniecznością ene1"giczne
o wzięcia się do tpms 
cy w kierunku JIohrom.y rośtlin 
z,o!balazyrrny -teraz, jakie ś.rodki daje maUlka rl()llln.iJkowi 
w ręce, aby wallkę ze szkodndlk.ami slkuteomie p
owradzić. 
Oczywi
ą jest rzeczą, że najlepiejby było. gdyiby 
choroba, czy ,s'z!kJoKllnik. na roślinJ'e Sli.ę W1c.'lle nie pojawiły. 
Najwię'kJszyby ,plon rlOłniik otrzymał i n.ajrnn!ie
by go za.. 
biegi ochronne kOSiZ,t-olW'ały. A czy jest to dlo wykooralll'i.a? 
Czy są takie sJposiOiby? OWlszem, są, i środki takie nazy" 
warny. zapobiegawczemi. Należą do ndch przedewszy.sł:" 
kiem zabiegi, dotyoząoe uprawy l'l00li i rośHn. W .zależności 
od sposobu, życia tego czy innego slz:kodnika, jego wystę" 
pOIW!a,nia i jego upodobań stosuje ,saę: dobór odmian od"
>>>
342 
pornych, oopowi6dln.i .płodoomi'aill l , nawożenie celem wzmo' 
C11Jienia roŚiI.in, 
aJ.czanie chwastów i samosiewu; ip'Oza
 
tern, w zaleŻinJOśc:i od wysltępowan.iJa tego czy itIDe.go 
szkodnika.. wczeŚiniejlS/Zy czy !późniejlS!ZY sieIW, mJO!I."YWlan
e 
ścieł"'I1I
ska i orika zimoWla. 
Taik: naprzykład, stmsznc.mu Slz'k1()odflt
kowi zbóż mu::: 
sze heskiej da slię laI1:wlO zapohiec prze'z dotrzymywanie 
odpowiednic1go C'Z'IliSU siewu ozimin, Uis\t:ł;llQlne
Q daa p:J
 
sZOZ1e,góLnych miejsc na rÓŻJ:Jy'ch szeru!kośÓalch geo
lraHcz
 
nych, tak sromu li na 'Slze,reg i'l1il1J)'Ich szkodników są środ1ci 
pudobne - n
e ImsZlt1olwne, a częsltu eat.kiem wykluC'z,rojące 
pojrowienie się S:zlkodin
ka. 
Gdy bl'lwkinie środlków Zlroplolbi'egww1czy.ch, allbo nie da..: 
ją się one za.s1tosować, pOislliUlg.ujemy slię środkami tępienia. 
ZwaLozaJl1lY szkodniki bądź środkami fizycznemi, a tu 
w drodz'e mechaJnilc,Zlnej 111lb chemk,zne.j, 'bądź też środka
 
mi biolo"icznemi, pos.uikują,c slit pom;OlCą WlrO
ÓW naturaJ..; 
nych szkodlIloiika. 
Śl'Iodlki powyż.s'ze wyma
'ają niema'! za\W1Slze pelWrn.ego 
nalkładu pieniężne
u, ktÓiry decydujemy się poświęci:ć li 
tylkQ w razie opłacenia się tych zalbie
ów' NierozumnelIl1
 
by było w)
da:Wiać na zlWakiZalD'
e więcej. 'n.iż kos;ztuje Ipaun 
przez nie uraltowany, chyba w wYiPa,d'ku, 
dy szlkoonik 
grozi rO.Zlprzestrzenieniem się i -przez 
niszczenie jcgo ra
 
tujemy .plony .dal]s
ej przyszłości i z większych o!bsza,rów. 
Środki mechaniczne są najlsta1rsze, ale ogółem. biorąc 
mniej ISlkuteczne. Są to: zbieranie ręczne szlkodniJków, Slp.a
 
la.nie, zgniatanie, ,slPędzaJnie, lub oos't'raSlz
nie iSzkodI1Ji!ków; 
poza:tem 'Ziw.albianie na różne plrzynoęlt:y oraz wyp
lanie 
SC,1e rlrn. ' 
Sposoby walki chemicznej d'zielą się na zewnętrzne, 
t. j. taki.e, .CQ .za;truwają 'S'z:kodni,ki, ,pT'zenikając pT:zez na
 
.skórek ,albo p'metJchliJ1Jki i na wewnętrzne, dział1ające 'Przez 
przewód po\ka'l"'lnJolwy PlO UJpTzeonłiem slPOżyCJiIU poka1nnu 
zaitrutego. Do zewnętrznych należą nafta, kwasja, tytoń 
i myd}io. 0,10 wew!nętrZ!11Y'ch n:a,tJomiast najc,:lt;,śe:iej z'WiąZ1ki 
a-rszeni-ku w połą,czeniu ze z,wią7k.ami miedzi i .ołowiu, da., 


-.ł..
>>>
343 
lej .mviąz:kii' ba,ru, fluoru i sze're
 innych. Środk,i owado::: 
(insektycydy) i grzybkobójcze (fungicydy) ISlt1a1niOlwią dziś 
obszeflną i odr
bną .grałąź wiedlZY fi
Oipata.l
i,c'Zinej. 
Rozmaite SIpOsolby za!SJtosolWlall'M śr:odłkiÓw chemicrt
 
nyoh warte są rOZl
atrzeil1Ji'a. JeISt ich kHka. 
l. Metoda socrapi,alIlcra, C'ZY '{)Jp.ryJskiw.an.i:a. Istnieje 
dużo p:I'ZYlfządów dlo 'slkrwpi;ania, 's,tJQislOlWaJnyoch j6drnak :naj
 
więcej w ()
r'OIdnic.twie, chodaż i w T'Oilnictwie nie jest 
stosowanie zra,sz.ania 'Wykluc'zone. Wy.m-aga dużych Hnści 
wody i sotałc,go mioęslzarn:ia przy UŻyJciju s:kład,o,ilków nie,wlz" 
PUJslZlczaJiUyJoh. 
2. M,etJoda trutek, t. i. p:rzynęt z.at1rut)'lch zdolbyła 
s.oh
e ;poWlsze,chne UJZlnanie w w.allCe z wieloma młlJSlolwemi 
szlkodni\k,ami (m)'ls.zy, siUsly, ISIZla:r.ańclz.a. podjadek). Jest ta
 
nia i dlOibrze OIpbcal.liIl'a. M'ate'l'Ij,ałem .służą otręby, mąk:a, 
tnocin.y oraz llIalWóZ Zlwie-rlzęcy z wodą i meltasą. a, za t.ru
 
C
Zlnę hierze się z'wiąJzlki .aT:sze,niJku i i'n. 
3. Me'tJOIda suchego opylania jest wygodniej/szą, .od 
Olllry1slkilwalnJi.a, nie wymaga bowiem wcale wody. Istnieje 
też i tu s.ze.reLg !pl"zy1rządów, /pomiędzy 'kt6remi samolot 
zajmuje jedno z pier.ws'ZY'ch miejsc. Proszek trujący, dY-= 
brze l'IoZldro!hOliOIIly, olSiada Ola l"ośIimoach w .posta'ci 'kurzu 
i jest z}łlJdany Wir.a,z z niemi tpr.zez slZ'kodndlka. 
Balj,cowanie nMim mC)l2:lna zaHczyć dlo 1 i dio 3 me
 
tody. 
4. Metoda gaz.olW'a ,g,ię rw prakt}'ICe roLJQc.zej niezbyt 
pl"IZyjęła, chociaż stosuje s,ię do odkażania ś.piOChle1rzó\V 
i innych pomies\ZIC'zeń. 
Walka biologiczna 'polega na ochronie i polpier3JI1Jiu 
w 1 rog6w Tłwtuł"aa.nYlCh SZikodn ików. W pderw;s.zym rzędzie 
są t'O ptłlJki .owu,dOlżert:1e i dTaiPdeżnie. 'Pioz,atem owady pa- 
so.rzytnic:ze i dralpieżne, którre nisZlczą masy szkodników 
przez S:kłada.nie w nich j.aj i poże1r,a'nia ich. Ochroll1'i-' ptac
 
tw.a pOlżyte-cZlnego COl'1a,z .wiQcej p,rzyciąga do ,siebie uwa'gę 
i daje CiZlaiSem dohre iSlkutlki. Dotychczasowe IpTÓiby -Et'.).SO()
 
wania owridÓow drapieżnych i pa.so'f'zytniczych dalwały
>>>
344 
rÓZne wylni!ki, .pomi
dizy któremi mamy jed!nak 8Zet"e
 
O powodzeniu beZlWZi,ględnem. 
TęljJieno.e chw:wslt:ólW, dających !pr'zytułek i poży'W1ienie 
sZlkodni1mm nalelżv ozęŚiCliow.o do tej metody. 
POISItJwra:Iiśmy so.ę w tym sz/kicu dać !fO!],nj,kow
 pojęcie 
o aałokslZ1tałcjle ochT'ol1;Y rośa'Ln z .ró ' żlf1ych pU ' T1lktów W1itdlze" 
nia. 
Może ,0111 na 'Podistwwie tego, c.o powyżej przeczy" 
tał. iść dalej w kierunku urzeClZywilsof:nienia prlZez potrze" 
by życia wył'olnimy.ch wymogów. Niech powlSŁają u nie" 
go w umyśle kweiSitje li no.ech śmilallo żą'da /Dla nie odpowie" 
dz1i., niech zlw!raca sli'/d .o pomoc i .poradę, iJliech 'Wy1tworzy 
się w ten sposób ten niezbędny ścisły kontakt ,pomi'ędzy 
zakł.aJdem Ochrony Roślin na Pomorzu i Ro}na-cłlWeIn .
 
ffiol"s'kiem, aby jwk 11Ja,jlP'1'Ięjd!zej można byłl() ,rolnikowi dać 
w pełnej mierne b1'loń w :ręce, którą ZlwalCiZY on wroga 
i /JJ/l':ze1z uJ'lat'OlW'an:ie IpI]onóiW podIlIiesie produkcję, WZI
8.::= 
calj ąc w ten sposób Naród i Pa,ńsrtrwo. 


. .' 


.ł. 


."..,,". 


'..... 


iirzeg morza w Pucku. 


.....
>>>
3ł5 


Inż. Franciszek Gajewski - Krak6"-., in9/'. M. T. R. 
Uprawa torfów. 
orka, odwodnienie, nawożenie, uprawa 
roślin, płodozmian i t. P' 
Trrawy są ;ruajlpe,wTIliej's'zą rośl'i.n.ą ,na 'zliemie rt'ol1"f.iwste; \ 
wymalgają ,one najmOliej pr1acy i kOlS'z,tów obróbki. Dop
e'" 
TO !Plo rtrawllich ipr:zychodzą 'l'oŚiliny Ola 
idO'ną .paszę (mie.: 
j)za.:n1k.i i okopowe); mniej pelWJlle .są zlbolŻla. Oczywiście 
ziemie torfiaste muszą mieć srpecjJałny Jpłł-ołoozmian. Ina... 
czej upraw.i,a &ię torfy wyżynne, inaczej nLzdn.ne. Pierwsze 
mają ffi'3Jło 'Walplllla i aZlOltu {mnliej pOIP,
o'ł'U -n:i'ż drugie. Gdy 
S1i
 chce UjpT-aw1ić torfy, WÓIWCZ,as pierW1szą czynlThością jest 
stosl()lWJle odW'odIlJi,enie. Stan wody musi Soię .wahać mię.. 
dozy 1/ 2 m. - 1 m. .pod :pOlwtier:zchnlią, a 110 prrzy uJPTawtie 
jakio tioti -w głębolkości 1 m, pr:zy łąkach na 50--75 cm. 
gdyż tł"awy past:ew;ne wyma,glają więcej :wi'lg.oci 'Il!i'ż zboża. 
Gdy :się spaSla trawy na ,todach -bydłem, WÓWlCZlaS moŻlnJa 
głębiej odwadn'i;ać, .ł.o o
oło 80 cm. MoŻina t'O'I'fv i dreno- 
Wlać przy zachowaniu oS1tJroŻt1JOśoi, by je nie przesuszyć. 
Torfy wyżynne pQW1stają 1Z mchów, wrz'asów, a talk.. 
że -turzyc w miejlSiCach .zagłębi,onych. .poz'hatwionych od", 
pły1WU wody, w :których g.l'omadizli -się -wod.a O/p1aodowła; są 
one ubOlgie w 'WaJptIlt) i posiadają dał-ekio mniej aiZotu, kwa", 
SiU fOS{,oToJWego, a,n.iżeH torfy nizlilI1ne, które po'Wst1ają 
z rtll'law 'kWlaoŚinych, sitol\Vd. tr1zcln, skrzYlplów i t. p. roślin 
b8JgdeIlJnych i tPlOtwlSlt,S)ją n. lp. w Ilmtlionlk,8Jch rzek. 
A
ot torrfów mlie jest taltWlo IprzY;s'waja
ny. Na ,torfy 
wyżynne mUls
 się dowieść 'Wapna, port:,S)su 'lcw1alsu fosfo()r
 
wego, a n.adJ1Jo w IPlierwszyrm roiku aZlrrt:u. g,dy się chce 
os-ią
nąć dobre .plon y. 
N ajlSzybszy sposób Uiplr8JWY torfów wyżynJn.Y'ch po.. 
Jeg,a na następując)'lch prra,cach: wrzos wypruta .się w je", 
&ieni, przyozem :korzenie tOI"
QlWi'Sika wydobywa sj.
, po-:: 
czem powier.Zlchmri.ę równa .s
ę. 
Nastęipniek'OJP
e się 1'I01WY w o.dstepa,ch 20--40 m. 
głębokie na I m. Nawożen.ie Z1aczyna sit: od wla,pna, któ:: 


.I- 


J
>>>
346 
rt:!
O' daje się w ilości olmła 50 ] na ha. Nalstępł1Jie iTIa,wozi 
się 200--300 m 3 piaSl
u lub g,litny Ipia:sc,zysrtej na allwlia 2--4 
cm. grubą wa
rlstwę. \łV'clzeSiTIą wialSlną na1Wl0'zi ,su.ę tom:ł" 
sy.ną w ilości &010800 kg. i solą pota..s1o!Wą, kt6rej dalje się 
nielota 200-400 kg. (25 %) róWtIlO'cześnie z aborn.ikiem lub 
kompostem: w br,aiku obol1"l1i1k.a daje się 100 k,g. - 150 kg. 
S'aletrY.Clhi:lij-sk.iej 'na ha; ,pO' .tych zabiegach sieje Siię owies 
z g;l"Iochem, wyką, babem 1. t. lp. Następną jeslielJlią bronu" 
je Slię Iziemię. ,roZlsiew,a l]1,alwozy 'sZ/I:Juczne, zaś na wilO\snę 
(drugą) sieje ,miesZlall1lk1 t,raw. 
I 
Inny .sposób u)l1lrawy pOIlega lJ1Ia następujących pra; 
cach. Wr:wsy palI,i 'się lub wyoina. Kapie s'ię rOlwy gIt:" 
bokie na 1 m. a rozSItiruwie 50 m. (wykop,aIIlY torf mlOlŻn
 
użyć n:a opał lub ściółkę). Daje rSię wa;pno i naw;O'zy pO''' 
moanJ1aze - oSltatnie 'w mJałych srtalS1UJI1lkowtQ iLaści,ach i pQl:: 
zostaJWM .się torf,olWiislkO' j,alka miejlSlce S'P3JCelflOWe dla mło" 
dziel"lzy ZlwieTZą.t. Po ,kiUku Ilabch, g.dy wier
chTI'i'a wall"" 
stWiR ule
nie .rlalZłożeUliu ,wz,ględnie wyrabieniu garf:1owem 
da uprwwy, Uiprawia :s,ię torfowiskO'. RIolWY w)1kopl1'ne na 
l m. W1kJrótce us'taJlą ;g,iQ w głębOlkJośoi II. m. Gdy 'stan wa" 
dy zmlajdJuje się w głębakaści 30-40 cm. :pod pOIW!e:r.Zlch" 
nią łą!kJi ,w c.ią
u l.rota, WÓWC:ZlaIS trawy Tozrwijają się na tJOIr" 
f&ich najlqpiej. 
Ponieważ tOf/fy wyżynl]1e z,aJWii.crają mała .slktadini:ków 
popiołu, ,okazuje Isnę .potrzeba n.awi,ezienia pilalSlku lub 
li" 
ny piasczystej r,azem z wapnem. Orać wystarczy tf'az, 
a 1P00tem -posług.iw.ać 'się broną, rta-l,etrZ1olwą. 
Gdy się zużytkowuje torrisko w
Y'i1:ne jlaocO' długo" 
letnią łąkę, wówcz'a,s .skład mies:zranki może 'być .następu" 
. 
jący: 
5 kg. :k u p,k ówlkd , 
5 " l,ig.j.ega Olg101na. 
\. 4 " ,tyrmortJki, 
6 " kOSlt'Tzewy łąkowej. 
2 .. wiechlimy łąkowej, 
2 " kolllic.zyn.y s:z,wed,Z/kiej, 
3 " koniczyny białej, 
3 .. komonicy błoltnej mIR 1 ha, 
30 'k'{1. {I"iI 1 ł1
.
>>>
347 


Upfi3lw.a torfów w)'Żyrunycih jest klolSiZtiDlWTJtieSZła" u
 
ciążliWlsza i więcej dług'dtrlwała, l1iż tOlrfÓow nizinn)llch. Za.,. 
zw:yozaj Zibier.a Slię z torfÓMr wyżY'I1lI1ych dopiero P'O 2:och 
lat,achd'Obrej uprawy ,n,a,leżyte ,plony. 
Torfy nizinne tworzą IkJwaŚine tl'la1wy, sitJowi1a, skrzy
 
py. tJJ:'Iooiny i inne T1oiŚiIiIl.lY rosnące na b
'll8Jch. 
T'OrfowirSllm ltakie trzeba ewentuaLnrle 'Odwodnić przy 
pomocy .rowów, w jeSii,eni Zl8JŚ n3lW1ieźć 300 kg., 25% SioIIi 
port.as. i 300 kg. tom3lslY.ny na ha,lPoczem bIionIU1je się 'W je" 
sieni lub -w 
irmie killkakrlo1oolie bflO[1.ą łąk'Ową. W,clz,esną 
wiDsną wałoje się wałem gł-adlkim i Wlsie'W1a się e'wentu8!1
 
-nie :koniczynę 'Szwedzką, -białą, tymotlkę i komoni'Cę. W.a.: 
łowanie naJeży wykonywać każdej '\y-iosny (również w je
 
sieni i po Il'ierw1szy.m pokosie). 
Można upNłlwiać Dułrfy nizinne bez Zlor,al.llia 'P'O
 
wieJ:'lZlcąni lub P'O Z'OraifililU; orze się gCly powierzchn.ia jeslt 
nier{)wna ,i wCI
etlacja roślin kiepsIka. Nie 'Orze się głQbo
 
kI(), na1jwyżcj na ]2-]6 cm. ba.rdzo w.czesną jesienią. Gdy 
się ma wykopać rowy na łące, wÓ'W1c:zas ,orze Siię p.rzcd 
ich wykqpaiIl,iem. Po zoraniu st,aralll;1em i doJdadnem wa
 
ł-Oje si
 ciężkim wlałem i w ciągu jesieni i zimy bronuje 
się bT101ną t,alerzową. W I.ts 1 top'31dzie, g'rud'll'iu daje się na 
ha ,oikoł:o 300 kg. 'soli potalSlolWej i 500 k:g. tomasyny lub 300 
kg. superfosfatu, które s,ię bronuje. 
Wozesną wilulsną sieje się okołl() 100 k,g. 'Owsa n:a ha, 
który przykrY/W'a dJobrze i wałuje wiałem pierśd.eln
owym, 
p.oczem sieje .się miesiZlanki t-r.a:w, Mór,e p'rzyłklrywa się locll(
 
ką broną, lub wałuje głaJdkim wałem ,i picrśdeniowym. 
NalSlie'I1iie traw'plfzy,kryć należy w głębokości 1/ 2 -2 cm. 
N ajlejpszy wał m
żl1Jl zrobić z hetJoln.u lub że
la1Za. 
Wał talki może mieć środinicę Okl
O 70 cm. i być .g.zel)'olci 
na 1-]1/2 m. W walc z żela.z.a możma umieslZczać w{)dę łub 
suchy IPia,sek. Wał z betonu wlal7.Y pv;y 1.25 m. dłu
ości 
i 60 cm. śred:nic.y .olklolJo 70n Ikg. il'rlzy 70 cm. średnicy - 
85() kg. p.rzy 75 cm. ]]00 'k1g., Iprzy HO cm. 12.50 k.
., oś 'Wla.łu 
mus,i być dłużslza o 40 cm. od dług101Śocri wa,Ju (p'o 20 cm. 
z kaJż'clej st.ronv). Na oś m('żna U7.yć srta'l"ą oś z wozu.
>>>
348 
W odJ1eg
m4ci 40 cm. lod k'aJżdJego k'Ońc,a osi wihij'a 'Slię pręty 
żeLaZiIle długie na 40 cm. MieSl
aninę cementu z ;p.iasiktiem 
robi się w stosruDlki11 1 : 2 i 1 : 5. Pierwszą T'o,b
 się "Ola, 
stronę zew:nęt'rzną walu, drugą na wewnętrzną. Forma 
w wale wima pozostać p'l':zez 2-3 tyglOdruie; często nałe
 
ży Slk.rapiać wał we formie wIOdą. 
Mies
aJniki traJW Uk!taJd8J się według stosunków woo,.: 
nyoh, jak-ości Itodu, jego głębcmo
ci i dułgoiet,IlIości łą:ki. 
N. p. !podajemy mies1zankę na torf nizdJnny w głębokiej 
warstwie na długoletni użytek: 
2 !kg. ,!Joniczyny białej, 
2 " lmtn:iczy,ny sZ1Wed!zk.iej, 
3 " 'kJomoll1Jicy błotnej, 
5 " tymotlk:i,. 
2 " r 1 a}g l r l 3.!SiU aJnigieLskiegJo, 
8 " kOist1rzewy łąkowej, 
6 " J.i:sd,ego ogorua, 
2 " wiechliny łąkowej. 
30 ikig. na ha. 
Roślinę /Ochronną kosi .się 00 ziCll'oniO. Należy użyć 
dJobrego i oZYlsltego nałsienria i z miejlscow'Ośc,i I()I podobnym 




 \ 
Na ,przesbrzemri.ach. k1tÓire ,nie są głębolko .odlWlodniorie 
naJleży użyć więcej li,sdego ogona, w,iech'liny łąIkowej, a r.: 
graJI1.iczyć li
O'Śici 
OSItrzewy łąkJorWej i tymot'ki. 
Gdy torf jest dohrze odwodniony, to zmniejsz,a się 
ilości Lisiego o
o,ru31 i !S,ieje kupkówkę w to. miej.sce. Gdy 
mies:Z'aJnJki tr,aJW sp,asa się zwierzętami n.a łące, wówczas. 
name'ży użyć więoe
 raj"grasu aJngicllSlkieg.o. za
ś mniej t
 
 
mot!ki, iR nadto t'rzeba za,sltąpić komonicę hłlJ'tną :korn.jclzy
 
ną bdałą. 
Nic można 'Podać mieslZianiki OIdpowdedin:iej n:a -WISZY
 
s1'kie torfy. Gza:s Isiewu m,ieslZa.nelk, to -wiosna lU/b 'wcz.els:ne 
13!to. 
PłodOl
miaillY na torfach nrlziI1lI1ycn przedist.alwia-ć sUę 
mqgą w formie 1I1. p. ośmi,oiplo[ówlld 
1) ok,O)powe (n.a oborlruiku i 30n kg. superf. + 30() k,
. 
Sioli IP1oatiaJsowej + 100 kg. s.aletry chiliJskiej na 1 ha).
>>>
349 


\ 
2) mies'zanJk,a IUlb jare z'boże IZ sliew1ką, 
3) mieS',zarnika (300 k1
. t-omasy1l1y + 200 kg. -s'o
i po.: 
t&'lowej), 
4) t'l"awy (200 'k1g. toma,syny + 200 kg. soli 'Pota
 
sowej). 
5) trawy (200 kg. tomasyny + 200 kg. soli pota
 
sowe j), 
6) tr.81wy (200 kg. tJoma:syny + 200 kg. !SIO'lii pota,; 
sowej). 
7) owies (200 kg. supedosfatu + 200 kg. soli pota
 
. ) \ 

().weJ . 
8) mieSlz,arnlka roślin motylkowych. 
Gdy się pod okopowe nie używa 'oboll'lniJka, w
czas 
trzeba ,dać .więcej IllIaWOZÓW ,pomo-cn.i-c:zych. Na Zljemi tor
 
fiaJStC{j '11 l a 1 w:iezlionej ;pi'31skiem, można uprla!W,iać roś:Liny j,alk 
na .zIwyrkłej ziemi ornej. Na 2-3 letni użytek u.kłada się 
mies,mnki .tl'la'w 'O -składzie n. 'p. -? kg. konioczy/ny slZ'Wedzs: 
kiej, 3 kJg. kJOn;i!czy/n:y .c.zerwonej, 15 kg. tym.ortJki, 5 k
. 
lisiego o
ol1lal, 2 kg. wiechilirny łąkowej, 2 Iq:!. raj'
'l"aiS'U an
 
gielskiego. 
Siedmio",polówlkę z u
()Irem można wy.olbralZić Slobie 
r.
SitęjpUj ąoo: 
l) U!gór. w części paJsza zieloll1a, 
2) żyta (300 kg. Itoma,symy + 300 kg. ISOlii potao:: 
!'owej), 
3) tmwy (200 kg. tomasytn
 + 200 'k1g. sOlI,i pota. 
MJwej), 
. 4) tr-aJwy (I50 k,g. tOffioaJsyny + 200 k'g. soli p()lta
 
sowej), 
5) It.T1aJWY (I 50 k1
. tJollnaJsyny + 200 kg. ISołli 'P'ort,ar.: 

wej), 
6) .()Iwie's (150 kJ
. ,tOtnaJsYiJ1Y + 150 kg. SQlli pota
 
sl()wej), 
7) 100k1QPowe (20 fur olbonn,ika + 300 kg. s'lliperfosf.ł
 
tu 300 kg. soli p.otasiOlwej). 
Oczywiście mowa tu o użycliu s'u(pcdosfatu na zie
 
miJaich tor
i'aJsltych mar'glowwnycn lub w,a:pII1IolW1anyclJ..
>>>
350 


Je,żeli -slię niema zamiaru UlpraJWIiać okopo«wych, wów", 
C
 P-l'IZ)'Ijąć mama lUp. nas.tępującą 8
mi!Opdlówtkę: 
I) ugór, 
2) ży\t1o, 
3) :zb.mlla j3lre. 
4) tT'awy, 
5) tr,awy, 
6) tl"awy, 
7) trawy, 
8) zboża ja're, 
p.s'z,Clnioa nie jest pewna n.a tyiCh IDI:l:iej ..Z!b.iłtyc.h" 
ziemiach. 
J.ako l"oś!Jri.lfia ochroI1lI1ia na,jJep,iej Tł1tł.d.ajc s,ię IOlWics. 
Co do -plonów to IW1z:ra:sltJają one dz,ięki Ujp,rawie ZIJ1:a
 
cm,e: i taJk :na -tJorfach Il1itziJrunyah .przePf-OWadZołniO s"lert
 
nie dośW1iladczenia w Da.njd. 'W je,dinej fre ISrt,aJCji dio'Śiwiad
 
cza'}l1Y'ob z nłalWlOIzam
 .pomocll1aczemi. P'J'lze.c.iętne pl101w 
z tyoo' 5 'tat :były 'DIas1tępujące: 
I) be,z naJWłoiZÓW - 36 q .sialna z ha w 2o:eh :pokosach, 
2) 270 kg. tomalSo}'lny - 43 q s,imna, 
3) 180 kg. 37% 'soli potaJsOIWej - 66 q siana, 
4) 270 kg. tJomalSly1ny i 180 kg. soB potJasowej' - 101 q 


lna. 
P,rzylk3lZwnia rdJor1acj.olllal}nej uprawy torfów podiM1e 
,prze/z dośW1i'ałoczaJ],n.e SitJaJcJe duńJsrkie Ibrzmią :l1Ials-tę!Pująco.: 
I) StJoSiOW1ne ,odwlatdlnialll'ie, qrkn dohra, slt,arwnlI1.a (ski. 
hy odwróCloJI1.e ca
kowicli.e), 
2) W,aluj c-ię7Jldm wallem i bronuj w jesieiIlli i Ziinnie, 
3) Nawóź w mstolpadZlie i g'I'ud-niu pod: trawy dkoło 
500 'kg. 20% ,so]'i 'POItas. i 200 kg. -!OffiaJSyny IUlb sU\PeTfOlS
 
fatu n.a ha: ,pOdZ1bot7Ja 600 kg. ,soli pntrus. ,i 300 .kJg. tom:l
 
fly.ny, pod! brokiew, lZ1iemnialki, ibiUraIki 700 -kg. - 1.000 kl!. 
!m
i ,polt,as. i 400 'kl.!:!. iSulped.OIsłfatu I1Ja 1 ha. 
4) Siej W1C:zeŚlmie, :zboża T'Z'adzdej niż na ,ilI1mej roli; 
siej rOlŚilinę ochrolllną TZlaidz,iej. 
5) Wałuj !pa orce, !plO .siC!W1ie, wozesną .wioS'I1ą, jptO 
l 
szyrm po\kkJsiei w jeSlieni.
>>>
351 
6) P.aJlij.i,
ltaj, żeby woda w ł"owaoh SJtra.ł,a IW lecde 
w gł
. 0.40 m. ,pod 'pow. terenu (maj. - sierpień) u.a łące. 
7) Czyść rowy 
aJ
dej jes1ieni. 


Nasze slugi. 
- Marysiu, pamiętaj. że o ósmej mamy zjeść śniadanie. 
- Dobrze, proszę pani. a gdybym zaspala, to niech pańl!two ze 
śniadaniem na mnie nie czekają, to ja zjem później. 
N a folwarku. 
Dziedzic: - Czy ten fornal potrafi unieść pół korea owsa? 
Ekonom
 - Unieść to on nie poradzi. ale wynieść to i trzy km.- 
co potrafi. 


W restauracji. 
Gość do kelnera: Czego się pan kręcisz kolo mojego stołu? Czy 
pan masz mnie za oszusta. który chce się wynieść bez zapłacenia la- 
ch1Dlku? 
Kelner: Broń Boże! Ja nie, tylk:o mój gospodarz. 
Splawno'
. 
- Panie komi.sa.r:zu, wczoraj wniosłem 8kar
ę w 'przekonan-iJU. ie 
shad
iono mi portfel, leoz była to omyłka, bo dziś ,go malazłem! 
- P.rzyfbywasz pilili. za jpóźno. złodzieJa ju:i: IUeti,-towIłlIlO! 



. 


, 


--
 



--- -. 


,-' "\ 


R..: 


.
>>>
- 


- 


352 


. 


, 


\ 


. \ 


.,.., 


.. 


.. 


II 

.
 . 


t, 


.t., 
... ,:, 


'. I 


Zelck.tryftkowana .lagroda włościańska, SłI\.Ip, pow. Grudziądzki. 


....... 


-łII
>>>
MASZYNY 
i 
ROLNICZE 


PIERWSZORZĘDNYCH Ff\BRYK 


ORRZ 
NASIONA 


GWf\Rf\NTOWf\NEJ DOBROCI 


POLECI! I 
Bronikow
ki. 
ro41ki i Wa
ilew
ki 


Sp. f\kc. 


Warszawa Poznal\ 
Senatorska 33 Pocztowe 10 


Obszerne ilustrowane katalogI opIsowe wysyłane są na żlldanle 


-...........
>>>
I 
 ?:'}
 
y 'ł.', "i-', . 

::-",'i 
 

 '
,,,. . 
-. i' --- 
 
.
.:
 



: u ił{ l ' IL . .
 
 fID '
t 
,. . .
, 

ł' p) ..:1";'j 
 
' . 
' ,11 J n\J \' 

_ 
 .fl.J,) .... 
-
-- .łii -
 - I 
 -== ",-,'., - 

 
 
 - - -- 
..-....-.- - ...... 
{ł ti 1' 1 (t LM 
.l,
 ,r( 11) (1)11 O 
1 '
J 
=- q - 
ł' . 


..... 


"' 
t 


..... 
- 
. OD..-_ 


, 


każ kryć twe zabudowania mieszkalne i gospodarcze. Unikaj 
słomy, unikaj .krycia drzewem, jeśli nie chcesz być wysta- 
wiony na ciągle niebezpieczeństwo pożaru. Unikaj również 
materjałóf/.l pokrljtych tylko cienką f/.'arstwą cynku, tak zwa- 
nych oCl/nkOWan'lch, albowiem. pod działaniem ałmosferq. 
cznem cienka warsłwa cqnku sch'Jdd, a małerjał rdzewieje. 
Tylko czysta blacha cynkowa jest materjałem 
niezasłąpionqm i długotrwałym, najlepiej nadawa]ącym siC 
do krycia t!achów i robienia rynien. 


ł 


Informacji udziela: 
9Jiuro !.Rozdzielcze f6;ednoczongch !Polskich 
Walcowni 9Jlachg egnkowe; w fKalowtcach 
ulica Wo;ew'ódzka 58. _110 , 


IłUt"n ';Io.et.Ut)Q. d J(). 


I 
......
>>>
'\ 


, 


I 
JIa-- 


3S3 


Inż. Kon.
/Bnly Żebrowski.). 
Dąienie do zwiększenia plonów zboia 


W k'raja,ch ,gdzie 'samowy.sta'r'cIZialłność wy,prod'llikO* 
W.łlincgo ch l
ba stoi l!)IOd 'Z:llIaikiem 'Z'a:pytani,a, zagadnienie 
t'C' mus'! zajprlzą,tać ,staJe umysły ,roLnitków i 'Oirg,aln:izacyj 
rolniczych. 
Wyżywienie -IlUdJności wła's:nym chlebem jest' ta'Jc.im 
SaJJl1ym problemem w dziedzinie rp oHtyki g,os.porlarczej 
Państwa. j,aik sprliJWia na,leżytego uz!brojeni,a i wYlsrzlk'o'lenia 
woj.s1k.OIwego ludnlooci wf imię z.alsad!y zawlS'ze a1kitUla1tnej 
"Si vis pacem para bellum....). Zl'Ozumiałem jes,t najzu'Peł" 
niej. że za
aoThieJlJie 'Z!więk's'renua Ipll'IOlduJJc.Cji .rośLbnm.ej ab:. 
sorhuje lD!g.roffiJn:ie :sfery 'l"1odnkze w Niemczt:,ch, niemn
ej 
jedillJaik. stWlie'rdzić mUlsomy, że w P,()IIsce S!P'l"'aWIiJ ta ma naj- 
oolliinślej.Slze znac:Zt:lJ1 l ie, 
 że wysiłki naszych s.felr T'o
noi" 
czy.ch w .tym ikierUIIlJklU iZIJ1/d.alZły d,Z'iś In:alleźy,te zrOlzumienie 
w II"ząd:zie a. 1Ja.kże :W:'/slZeil"'olkoch wJa.rlStlWlacih 'Iu.dll1'oścli ,nie.role 
niJarej. P.l"zy,r,olSt l'Iolkroc:ZiIlY ludności w PoLsce, stl:.ałe wZIl'a- 
s.tający, zmusza w dJziedzi!nie rolni,otwa .do alkcji. podobnej 
do sM'rży oca'\VIalerji ,llIa niep.rzyjaddsikie forpoczty i d
a" 
tego, j.a1k!kolwliek IplCISił:ęp w ,roLmictwio musi iOOlZlwijać stil; 
ew10lucyjnie .i ,koIllSel'lwatywny rolnik z .niechęcią stiQISiUjc 
w swej pra1cy Zla1wodowej róme noWlości, dzisiej-s,zem złlida" 
",iem ŚiwiaJtły,ch l101ników. U'znJających IportJrzc\by postępu. 
jest ,być tymi pioneT'ami nieustraslzonymi, którzy w::lIlni 
rzucać Inowe myśli. wykonywać śmiało nowe ,dośwliadlcze" 
nia i w

k,olrzysltać te Zld:jbyoze nauki. które 'znalazły jlu'Ż 
zas'tos.OIwanne w tpraktyoo ,r'O'lnuc,zej. 
P'rzesadrza.n:ie roś1in 11lie jest 'rze,cz,ą ,nrolWą, -sił:OSiUjemy 
je ,oddla:WIIlta, Iprr:zy uprawlie .roś.ł.in 'Z długim ok.relSem we
e" 
tacyjlay:m, jak n;p. pr1zy ulp'l"awie l\VarlZytW, tyt101n.iu. Na 
lot'W1ie już 'P'1"Ized woj,nrą gosipooall'ze włościanie z powodu 
kTót1kie
o lata .i pMn.ej wiO's,ny przeflaTIlcowyJwaJ.i bur:ikri 


- 
O) Artykuł tcn ukamł sit; w ..Rolniku", a który zc wZ!gIQdu 
na jc
o aktualność dla drobnych gospodarstw podajcmy, cc.lcm zaj,nte- 
re-!OOwa.nill pos,iada.czy najmniejszycl1. gospodarstw (red.). 
o.J Jeżeli c.hcesz ,pokoju hądź gotów do wOIjnv. 
23 .- Pom. Kał. Roln.
>>>
3-S4 


pałSJteW'lle, uwwżając upralWl1;j ,tej rośliny zu nielZlbędną, Woo. 
bec 'wy,soikiego Ipozi.omu :hodowli i bydła w t'f'zech dla w" 
nych nadha,łltyc'kich IPlf'Owi,Oic.jach. 
W 38 ;wrze "L3JndwlilI'i1'schaftJi.cht: Prc-ssc" zOISltal'O 0- 
J,!ł,oISlZ;o1I1!e dOlŚwiadczenie, wy.
onall1e z pr'zersadzaniem żyta 
p.rzez dy:plomoWlanego .rolllIi:ka C. Kodde.rmanna, ;k,tóry 
miJalł zamialr 'p'rzesad!ziić większy oibszillr, jed.nak udało mu 
się -tyi}ko 2 mOIT
li malgdetbursikie z powodu, ;;.e mas1zyn«;. 
którą wykOlnał pmcę przesa,dIZlam
a i:yta. przys.!.a:OiO mu 
z qp1óźnieTIJiem. Ze Slpra,wozdamia wyn
ka. że zlwo'lennicy 
nowego s}'IStemu Ulp.l"a!wy zb()1ża za.wiąz,aIU trolW1arzY'Sltwo 
..Getreide UrnIP1fLa'l1lz GezdLs'chaft" z ,saedzihq w Ber
:i:nie 
N 24 Oran;iemtburg-stras,se 59 i posługują się :spec,j,alną ma::: 
sZ)'1I11ą do swd1zenia rośIi.n, ootór,a pOlZlwlala wZlgl;dnie dość 
sZy1biko .posadJzić wię
szą .iJ.ość .l"oś:Hn. Do doś.wia,d
zcnia. 
ZlOiSit'ało użyte Itytiko ży!to ,ozime Pe1'ku.s odcsriew I I. Siew 
zosta,ł wy!kolll,a\ny w jednym kącie .pda dnia 24 w.r'ześllIia 
1927 r. Ilość IIl'aSdelll.ira, potrzebna d
a wYPToódu1k()lwaoO'i,a Ter- 
ślin ma pOIsadzenie 1 ha, wynosi-ła około "6 kg. Dn. 2 J,i.sttoo::: 
pada z:o
'it.ały WJSizYlSitikie silnie}slze Tośliny wysia.dzone 
i 'przesadzone na p TZygotowwn.ą, dCls:k0lJ1Iale s'Pra.wną ro.h;. 
(ten warunek UWla!ża p. Kodermrun:n za nieodzowny dlt.l 
dolbre
o wykonaota ma's:zynowe'go sa.dzen.ia). Gleha, na 
której 'wyk1olllJall1!o dOll;wiladaze'nia. hyła 
ł
lhoką p'rZCJpusz
 
czaLną !!Ikdką ,los:sową. 
Przedplony były na 1 Sih;lpl\.1jące: ,w 1924 r. ozimo p'i'Z(y, 
niJca, 1925 ziemJt1Jiaki, 1926 r. .owies, 1927 oz;ima pszenica. 
OstatlI1lie n.awożenie glnojem IW T. 1925. 
PlrzedJplon ,otrzymał na'Słępujące /nawożelllie: '1.25 -I 
na .hal 40% soli IPota;slolWej. 1.25 q tomaiSyny, 1.25 q a;z,ort" 
n:łalku. 
Pod ;pos'aJdzone żyto były wysianc we wrześnilU na
 
wozy 1,80 q 'tomasyny, 1,25 q 40% sloH potasowej, 0,9() q 
a:zot1niajIru, na 1 ha. Odległlość między pT'zelsadlzaJlIlerni Tli'" 
śJ.tIlJami wyn.OIS/iła 28 X 35 cm. po kHku dnilach, po pooSa
 
dze,ruiu żyta, upadł śn.ieg. Po niez:wyk1e ostrej zimie wy
 
gląd ży.ta w pierwISzych dnia'ch wios.ny p01Zostaw:iał wiele 
do życzelllia. jedml!kże haJTdzo Slzybko 'I'IO'zpoczął się sHnv 


........
>>>
355 


wlZ/rost d ro
wój roślin. które. w ok,resie wliJolsennym były 
wielokJrOltJnie motyczone. Krzewienie żyta 'byŁo 11Ii,e ' zwykle 
silne i IPll"zec.iętn.a ilość źdibeł 'wynosiła 28,3. Sł'om.a była. 
bard
o s.
tywllla i 'kłosy .baJl'idzo długie. Zbiór żyiła odibył 
się 10 sierpnia o 10 dni Ipó
ruiej ()id żyta, posianego zrwy- 
kłq metodq 'rzędowo. 


Wyniki Plonów 
wielkość parcel I przeciętny 
209 m w wiel- plon z parceli plon z h. 
krotnem powtó- 
rzeniu ziarna słomy ziarna słomy 


209 m 19,25 kg 17.33 kg 96.25 q 86.25 4 
W1a'ga 1.000 ziwrn. = 48 g,r. Należy nadmienić, że: 
płony żyta w doświadczeniJadl, wykonywanych w b. r. 
w danej ,okolicy WYnlolSiły iP'l'Zec.iętl1iie 45 q z ha. 
RÓWJruież 'W'}'Isoiki .plon otrzymano w tej samej miej
 
8COIWiQśd Ostran w Salksonji, przy Iprzesadzanliu jęc:zmie
 
nia ozimego Fridrichsw.erte;r Berg, ,który z'Q.s.tlał przeos.adzo; 
ny dqplier.o 'W 'kiw:ietniu i c:zęśdowo uls:zkodz,oI11Y przez s'ar
 
nry, a .pomimo to dał 79.5 q 'z ha pl1Zy rtOlzkrzewieniu 'Pr'ze
 
ciętuem 39,7 zdźbieł. 
Byłoby wielką lelkkormyśln.ośdą, gdyby illil pudsta.wie . 
powyższych doświ.adczeń wYlpowiedziaJme Zios1aly daleko 
idące wmo'slki, nie ulega jednaJk wą,tpHwośd, że wyniki 
otrzymane ,nde pOZiostaną bez echa i z,ach
ą niemieckie 
kółka dośwhtdozalne i zakłady 'I1aukJo/W1o
dośwdJa.dcza.lne do 
dalszych prób w tej dziedzinie. Nas 
ntereslOwać powin
 
no przedewszystkiem zagadnie/uie, c'zy wY1konanie Iplotdo
 
bnych iPrób jest celowe i W1s\k,a:zane w Pols'ce. Sądze że 
taik. Z góry jednak jestem prz,eiŚwiadczony, że ,pQlwy
sze 
rekordowe liczby p.lonów nie d1adlZą 'Slit; u rnłalS osią,gnąć 
i UJważałbym za wyln:ik ba'rdlZo poomYś')ny, gdybyśmy mogli 
osiągnąć \plon o połowę mniej,sIZY. Naj'bl'l
dziej wskazane
 
mi ,byłyby ,podobne ,prbby w Za.chodniej Polsce w woje
 
wÓtdzt'wie kielec
kiem, ślą's:kiem oj ploiZna.ńs,kiem, gdz1i.e ,olkres 
wegeta.cyjny jest .dłuższy, s.zczegóLn
ej jest dłuższa jesień 
i W1Cześniejsza wiosna. [[}liż 111\P'. we W schodruej Małopot 


.......
>>>
356 


sce. nje mQWliąc j1u/ż O WlO1'ewództwa-ch KresowYich. Pró- 
by we W. Małopolsce miałyby do :zwalczen:ila aprzeszK.ody. 
które .nie za-Wisze byłY l by -do 'PT.zeZlwycięreni;a. P'rzede
 
wszystlkiem siew .żyrt,a:, W1zglęooie pszenicy, muś,iałhy się 
odbyć o j,akie 4 ty,godn1ie wcześniej, np. w Województwie 
talrlnQPolS1kiem. 'Olkoło 28 'Siel1PIOia, t. j. w okresie, 
drz;ie za. 
ma,łemi wyjąrtlkami 'OiiJkt jes:
c.ze 'SJiej'by -nie .roZJPIoClzy.na; 
przes.adzanie rośLin .si1nJie wlkorzenionych oIdlbybo'by się dJO
 
pier.o okoł'o 5 IPIaż;dzierni:kia. Prac,a ta, iJlJaIweł IW razie po.:: 
sługiw,aJn1ia .s
ę wyżej 'WiSIP'OInIDiJatną maJSlZyną, odbywałaby 
się w okresie naj,gJo'rętJsz)'lch 11'Iobót !po
nych, tJam.pSJnH wy
 
kqpywania bUlraków i ziemniJalków, :zhi.oru kukurydzy, któ, 
re ,to l'Iohoty muszą Ibyć wylkona:ne w zII1Iacznie 'Szybszem 
tempie, niż 11tp. w 'p'l'lUisk,iej PI'IQlWliJOiCj'i Saskiej. gdz'ie po:: 
cząr1:ek !Zimy je'St zwykle o miesiąc :pÓ'Źlndej's:zy, niż w poe 

1ia'tacJl 'kOlpy.cz)'1Illiookim, .g,kałacikim lub 
zha.r,wzlk'im. 
W pi,eIrWlS'zej ;pIQlło'W
e paździer:n.ik.a mamy 'S
oOItę na wls,ch1T- 
dzie, :kitór:a ,uiezmiel'lnile Ultrudnia ,flQlboty .polne. W oh wUi 
obecnej, (piJs. dnia l ,pa:lJdZ1i'eroOJilk.aJ ib. r.) lnie mogliOlby być 
mOlWY 'O tpTzes,adzwnaiu :zboża na 'cza'rnoziemiu z/U,petnie 
g.r:ząskim i 1"OłlJmo1kłym. Wyik!cmylw,anie- siewu bardzo 
wcz.eslnego na 'C'zęŚiai \poLa pr.zed l września, na ,niewliel1kiirn 
o'bsZ1arze, j'eS't IP!ołą,azone ,ze :zIOia.c:znem .ryzykiem. gdyż we 
WlSChodOliej Ipoła.ai :kraju mamy na.dmia.r sZ1kodmdkó\v 
w piOlSi!:,aC'i much zlboŻ\olWych, .s,koczlka. sześci'Olrk'a i t. d. 
Niewą.tpliwtie talkiie ni,ewielik,ie Iplam!flacje .paidłyby ofiaJrą 
sZlk:od\niików .a także oj rdzy, które zna.l,azłyby łatwy żer 
i j'CJŻeH ndie miS:Zlc.zyły 'całej .plan.ta,cj,i już jesien.ią. to 
w lkiażd'ym ra:zie iplr:Z}'lCl
yJl1Iiłoiby się do IPlo'W'srrrzymam.ia 1J1:Oir:
 
ma/mego .roZW1o.ju roślin. JeSlZlcze ba'rdlziej wąłjpJ.i.wą wy
 
daje m
 się mJolŻli\W'ość 'PTze,s.a.dza1J1.ia roślin zbóż .ozimych. 
SZIOze.gółniej żyta w ok.reSlie 'W1iosennym nie tylko dlate
CJ. 
że wioSlD;a norma
n:ie jeslt 'PóźnoiejsZia ale i krórt:ls'za. i 'ł"Q;Z
 
wój rośHn WJs:kutek ,",a
łe
o .odC/pael11,i:a odbyw.a 'Się 'szyb. 
ciej; l"ośJ.iny zhóż nie mają 'U nas C'Z,aJsu .na r.:::lZ1krzewienic. 
tylJkJo wslk'Ultelk Dla
lej w)'lSlolkiej temperatury stTzdają do 
1ZÓTy. Dlart:ego tallde .si'll11:e rozik.rzewieilue w ilości 
. 
WZ1.1!11ędJnie 39 'zd7beł. jes1t 'W najpomyśl,nicj ' szych wa&J'un. 


.......
>>>
\ 357 


. 
kaoh wegetwcyjnyoh ni:e do iP,omyślen:i.a w k'lomat)"c.znych 
wi8ll'!Ulnk8ich 'WIschod'niej Pol..s/k,i. Przeciwnie :zbyt 'siJJne l'Iou;" 
krZ'ewimie jesJt: w naszych wwrumach z""Ykle połączone 
ze .znacz.nym % niedogonów kłosów niewy1WtałcOtn.yc.h, 
dających w rezuLtacie znacZl11y % ,pośladu ISIZCZegól'll.iej 
w razie przed!wczesnych qpatd.Ólw w .olk'res\je 'WYlpehuien
a 
ziaTI1Ja. Z Ipt()lwy
sZycl1,plOlwoldów wważ.a,Jbym In:ade'r rzad" 
kie posadzenie żyifja; 28X35 om z,a zupełnie -.e Wlslkaza.ne 
w nas.zym klimacie. 
Zmniej.szenie odległośCIi, wobe,c mniej.s:zej malksy" 
maLnej mOlż'liwości li.QrzeWiieThIla Irośłitn, uwaia
bym za lWISka" 

alne, a mi-am,owkie 20X30 cm. W tym ostaltnim wypadku 
moty,c.zenie m1o i gł'otby sdę odbywać tyłko w jednym kie" 
runku. Krót:k!i dk,res wege,ta.cyjny, j,akość gleby i warrwnki 
aotmosferyczlOe nie poZ/Woli.łyby na zbyt cz
e mo'ł:ycze" 
nae, któ're u m;a'S mia,totby nie tylk,o .Zinac:zenie w tępieni.. 
szylblko 'l'olSinących chwastów, ,alle co jest niesJychanie WIł.:t" 
n
 na na,s'zy,ch ZileW1l1)"ch gleha,ch w utrzymy1w,a:niu 'l"oJi 
w SltłłJnile Iputchnym, sprawnym. diJ.:a :zw!iękslZemia p'roce:su 
a'SymHa.c.joi w 111a1d2iemnych zielonych organach ,l"ośHny. 
P'r.zy Uiprwwie zhóż 'w s'zerolJcie 'rzędy 25--30 cm. s.tOS1QlWa.. 
nej w wae/lu goOSipodJa.r.S1tJwa.ch Wlschcldniej Mał.Ojpol'ski mo... 

liśmv SJta,le .O,b.scTwowla,ć ha,rdzo pomyślny rOZlwój ro" 
śł;jlll w ma.ju 'i czerwcu, szczegóbnliej p.rzy c:zęStem p-iel.en'i.u 
i motyczeniu, jeld!nJolCześnie jed'll,alk oJc.res dtoj-rzew.wnia 
zbóż sO.lanyoo ,polwyŻis'zą metodą był ZlłłJWS'Zc .opóźniony. 
Im .bardzioj kontynoc:l1Jtallnym jest klimat, opó
nienie doj" 
l'izewaniJa :zlbóż ozimych przedsł3lwli,a tern realnJiejlsze lI1:ie
 
bez;piocze:ń.sh\"o, gdyż zbyt l'olZlkrzewione ,rloś
iny doj.rze
 
w.ają powo
i. i l1Jieuni:k,ni'otne jcst zj.a/wi'SJko naiZy1Wl8l11e do" 
saJdn.ie [pr.zez Niemców "NorrCl
fe", IP!oClią!!l8jące za sobą 
niewy,krSlZtałcone z,i,wroo.. nis'ką jegio Wial!!ę. lichą jaikość 
i IW reZlU'ltacie n
ski plnn. Do tego należy 'dołd.alć jc'SiZ:CZC 
pewm:e ryz)1ko, .na kt6re łnalra
one mO,£!ą .być rza.dkio '['OJ;" 
miesłzozon.e rośliny, a mia'lllclWioie możliwość zil.,altalkow,,-, 
nia ichp'rzez muchy z'ł-rlŻ"OIwc. Sizcze'
óltniepTZC.l niezrmitl.r" 
kę, któ'l"a najlwięcej żeruje n.a wischod2ie na późnych od" 
mianaoh o2)imych, j-aik ,ks. Hatzfeld, Stdcglera 22 itd. Zt\; 


.......-
>>>
3S8 


peWlne, że r,oślitn,y si:lne, 
drowe, stalWli.ą skuteczniejlSZY 
opór S:z1kodni:koiffi, jednakże wiele doświadczeń, wykOlIla; 
nyoh w oSltatnich latach. j3.!k ,i głosy praktyków dolW'Ooz2l,. 
je :ZIby.t rzad1k.ie ,siewy łat,w/iej podlegają zllt
s
czenju. Z te.: 

o ,pOIw,odu niv WY'klU'c
am, w IPll'óba.ch przes1adzalllia, mr.: 
.i'liWlO1ŚCi Z'8Slto.sow.ania metody nadelr rzadkieg'O 'rOlzmiesz; 
czenlia 'rośl
n, .stosow,anego w Niemczech, jedm:aikże uwa,.,: 
żałbym z.a :k,o'l1Jie r czne zarstosowande i gęsts\Zeg'O rozmie'S'z; 
c zc:nia. Śrcdniol"zadki siew, me1todą Burmcstm 70---80 kg. 
na ] ha, drał nam wiele dordrutnich wyników, .bardzo jednak 
rzadkie siewy, niżej 50 ,k!g. lIla ] ha, dały, zla nielicZineroi 
wyjątkami, ujemne 'wy.niJk'i, sZlcZ'c'góInuej tam, gdzie odIe; 

łość między ll'IZędami wyn'OlsH,a zwyż 30 cm. 
Przesadzanie j,a'rych zbó'ż w naszym kHm.a.cie, jest 
mniej 'pewne, In,i'ż 'Ozimych, 'kltórY1ch 'P'r'zesardz,anie wslka; 
.zane jelst bezwgh
dinie jesienią. Naj'ha,rdziej 'I1.ada I Wlały,:: 
hy s'ię majem Z1daniean, z j.ary.ch 'zbóż do przes.adiZlania 
ró
ne ,odmiany OWłS.a, j,ak FinrdHn.g, Teodozja, Grzyrwa-cz 
w
)gierski, które \późm:iej rkł.oSiUją. Więcej 'ryzykowne by; 
'clhy pTzc1sad:z,aJnie .bardz'O .wczesny,ch odmian, j-aJk OIw1ies 
nicmierczla.ń:ski, .który w:Slk:utek sz'tucz,nego opóźn.ienia we; 

ctalcji hy':hy narażony w dk1res,ie dojr.zewani,a na lipcowe 
upaty. 
Zw.rócić mus' t; jednak uW'a,gę ws\Zys,tkich ro1ników, 
prak-tyków, którzy s:ię interesują metodą -Pl"zes,adzania I . 
/sh{)/.. że wykol11.a'lllie .r,ac}on,alllle ,powyższych p'rób wymaga 
beZl\V
h;dlnie wytężonej i bardZ10 d10Jkładnej pr'acy; lepiej 
w.ięc wykO'nać próbę na ball"dzo małym ohs,z,arze ale d();: 
kładlllie. niż mZJpoOtc,ząć ją na większym i z,aniedbać e,zyJn: 
ności piel;!!na,cyjne, /kltóre -będą decydującym c.zynnikiC'\1lł 
dla otnyman::a dc.datlll-ich wyn.ików. 


Też rodzaj choroby. 
Ulaczcgo Moryc wygląda tak źle. 
- Ty nie wiesz? Moryc jest chory na cukrową chorobę. 
- Aj! Co ty .mówisz, jakie cukrowe chorobe? 
- A czy to nic jest cukrowe chorobe, jak jemu się nie udało 
10 waRonów cukru przes;rmuRlować?
>>>
A 


I'- 


359 


Wacław świątkO\hSki. 


Gospodarze zwróćcie uwagę na 
warzywa. 


Spożywanie wall'zYJw ze. .względu na ISlWą dużą zawar. 
tość soli mineralnych i witamin ma .ogromn.e ZII131cze. 
nie w odżywiaiJ.w onganizmu ()Il"az podtJrzymywalliiu zdl"o,:: 
Ma ludebCi
o. Próc,z swych wartośc;i odżYWlCJzych w,arzy. 
Wia urozmaioa
ą codelie'I1Jne 
lpożyw,alOie 1P1C1t:!l'Iaw. re
IU
1Ują 
żołądek. po'budzają apetyt i lepsze til'awienie. 
\ 
Urp,rruwa waJrzylW zna,na hyła na'rodom już w stMi()o:: 
i'ytnoś,c!i i 'PTze'z IIlkh ha:rdzo 'ceniona, jaiko z;:Ilakomity Śf'()t: 
de\k odżyWIczy. w)'Wlieujący 'Wplyw na przemianę materji 
i uoslPok'OljcnJi1e łłClriW6w. W llIals1zych zaś c.zaJsaJCh wi-dz.iłrny 
iż ze WZIf,Qtstem kulrt:ury da'l1e
o nalTiOdu, w.z:rasta więlksze 
za-potr:zebro 1 wlalI1ie w.a:rzyw. Kr.aje o wYlSlolkiej kttlturze jak 
.AJmgIj.a. Niemcy nie są w stan
e mimo dobir'z.e rozwinięte,j 
prodiU1kcj.i '\V'a1r'zy.w .z,a,sIP1okoić włalslIlego 
apot!1"ZehOWiam.a 
a ztmUSiZOIllC są sprowadzać WaJr:zyw.a z za
ralIlicy. U .nws 
\\ odroJdz.oncj Polos'ce -dla rpodlll:iesde1liia dohrobytu i Wzm;QlC. 
n.ielI1ia enerigj.i na,roou brlZmieć powilnlno has.lo jak P.ols\ka 
t:!lull.!oa j szelfoka .,hodujmy spożywajmy więcej wa. 
rzyw", Dla wyrobienia /S'olbie pojęcia o w.artoś,ci waiN:YW 
w stowaku do ii()Jn

ch potr:aw nJicch posłuży 'I11a!Ill drugo:O' 
stronna ItJaJbJIioa. 
Hodowlla w18.lrzyw w slt,06uniku do innych płodów rol
 
niczyich wymaiga większej otpdeki i zachodu. daje nam na. 
tomias.t .plon be:z pOll'ównalr1ia wftększy. Położenie pod wa.::: 
rzywa "-e wz.ględu na codz,je11Jt1.y ich użyteik, wybieramy 
błiZ\kio -domul mieszkalnego. Wystawę wybieramy, I
dy 
tytko to mO'żIiwe. południową. gdy.ż warzywa wyma
'8Jją 
dla swel
O TOZIWOjU dużo ciepła, JUln.ikamy nartomiast pO.:: 
łożeń półrn.oDnych dlatego. że IS,q zimne a szczególn.ie pod .. 

óT'ki i p{)[IlidIOI'Y. 
Upra;wę dajemy jak iJ1ajsta;TlalIllI1iejszą, gnoju n.ie ską
 
IP.imy dajemy tyle .ile ,s
ę zmksCJi. O ile możliwe zak.OIpuje
 
mYJ!'nój jes,it."nią. Nawóz. woda, i cicpło to głów.ne se.
>>>
360 


T3Iolica zeslta.Wlienna sJdadlJ1,iików chcmiocznych 
mięsa i wa:rzy.w (na ]()() 
r.). 



 c
ała 'tłun-I s?łe i 
 
woda, blel- I mm e- . cukry I . 
kow. I eze I ralne ni oC 
Mi ęao I 
Cielęcina chuda 7 8 .13.ł Iq.!l7 0.8z 0.5') 
Wołowina 7 6 .47 ZO.5 6 1.74 1.17 
Wieprzowina . 7 2 .57 20.25 b.81 1.10 
Warzywa I 
Groch . 13. 8 0 23.3 1,88 5 2 . 6 5 ;.57 2.7; 
Szparagi . Q3.7% 2.05 o.lb 24 0 L I 5 0.54 
Groszek zielony 77. 6 9 659 0.52 I2 43 I.Q4 (\.8S 
Szpinak 89.24 3.7 1 0.5 0 3.61 094 2.00 
Ziemniaki 74.93 1.99 0.15 %0.86 0.Q8 I.Q8 
Bl'lIkiew 88.881 1.39 0.18 737 144 0.84 
Sałata . Q4.35 1.4 1 0.3 1 2.IQ 0.74 LO] 


krety .naszej hodowllli. Bierzemy Slobie L;:a zasla,d-ą ..hotdo" 
wać mniej .a 'stal'la'I1Jn.Le Ulplł-.awi:ać". w.tetnlczHJs os
ą'
,Oiiemy 
rezulit3lty pożądane. Siew 'rzędolWY ma za'W1S'Ze pierwlslz,eń" 
s.1:Iw10 .od siewu 'r:Zluil:em, .
dyiż ułatwi,a Ipaelęgnację, uffiożli" 
wda haJkanie 00 d1Ia rozwoju l'1olŚll
n ma ,oILbr'Zymie z:nacze" 
nde; k:J'lus1ząc !bowiem hac1zką z1b.i 1 tą ,powłokę .gleby umOlżl'i,,' 
w
amy d01St(3P powlietrza do ko'rlzel1Ji. przeryWamy wł-osiko" 
wartość 
le'QY. 'p,rzC1Z co zalpohieg'amy wy,s.y;ohaniu .tej;i:e. 
Do 'P'ierWlsiZq
o ha'kanil31 plrzY'..tQpujemy skoro tylko Zlalry" 
sują stę -w rzę1d:a.ch wls'chod!Z,ą'ce .roślliny. Przy ta.k WICZoCt; 
snem hakwn:iru 'llii,slZ!czymy w sa.mym zarod!k.u r6wlnOCZCŚ1T1.ic 
wschodzące chwaiSty. Do wysielWu marchwi. pictrursz,ki. 
rzodildeWikJi, cethulli i 
r{)lslzJw p.rzyisłępujemy skO'f"O ziemia 
odmaJrź'nie, gdyż c'z:erm w'ClZeśnk'ij wymienione wnrzywa 
wysiejemy, tern pC1Wn
ejlsz,e of1rzym81TT1V plony. Nart()m
as't 
z wysiewcm flas'ollki. ol
6J'\kÓiw. dyni zwlekamv do św. Sta 
nisła;w-a, gdy minie ohawa przymroz:ków nocnych. 
W pier'W
lZym roku '1"0 nawwe dajemy kapustę, ka" 
lafjory, ogórka, dynie, pomidory, sdery. hruJkrie,w, p.Otl'
', 
sdart:ę i slzpinak w dlfUig.im roiku fa,sollkę. g:roS'ze'k, marchew. 
pietrluslZkę i cebulę. 


..
>>>
361 


Zagony :robimy na 1,20 mtr. s,zel'loikie przedzielone 
i;ci;eżkami o sze.f1Okośai 30 cm. Z,iemię wzdłuż ścdeżki tyl:: 
ko IprzydejpJ!:ujemy ,a I!1lie ,w)'ll"zucamy ją na gr,zą.dJki jak do:: 
tą'd częJSlto się spotyka. Plrzez ;wY'l"'zuca'nie tW01"zymy wały, 
ską.d w/s1zYlSltik;a woda przy pod
ewaln.iu czy opadach slP,ly" 
W1a ni!by do kaJJl3.lłóIW, ,]Qu naszemu wielk.iemu zinalTltwieniu. 
By temu zwpoibiedz PIl"ZY z,akładrun.iu gT1ządek grabkami 
ŚiC'i1\Jgamy IlekJko :ziemię na boki śc.iJeżek, rob
ąc wały na 
5 om. .wysolIcie, .ZIaś .z1i,emJi.(d między TośliJnJami wykładamy 
pr:zegnWtym gnojem. Wy!kładw:1,ie kuLt'lLrg'Ooojem ma wieI:: 
ki'e 2JI1iaJcrenie i z wielJldm poŻyttkIem jest IPI1'I00wwdzone 
priZeZ ipiefW)SlZiOlr
ędne zakł,ady oglf1odin.icze. 
U ,nas z w,aJr:zy;w lThajw1i.ększeg'O sltalranJila wymag,ają 
ogórki, z;iemi wymaga
ą dobITej, 11181 ziemiach .lekJkiich nie 
udają, się, ZiaJ lTIJaJWlożenlie !Są bardJzo w:dzjlęc:Zine. rodzą'c ob:: 
ficie. Z lPOW1odzenfuem na gJrządikli .gdzie ogórki mają 
pr!Zyj'ść sltlOlSiUjemy roz:pu,,,IZicz1olny we wod,zie nawóz gofę.. 
br. :kJUirzy c:zy .oIdlcbody z UlSltęjpÓW. Na/w/ozy dajemy w po-.: 
ciągJnlięte 1TI0000ki 'PrzykJrylwla
ąc je \Z.i,emią. 
Podcz;as wzrOlSltu podaewać krOIwieńcem. z naIW10Iiórw 
sztuC.zlnych możemy ,s,tJo,sować s:alelt.rę rOZ!pIUISIZiC'ZIOIJlą w "WX): 
dzde w IStIOISUn\kU 2 gl1". :na , H!tr WIOdy. 
\VrielJkjie zaJs 1 tOSiow 1 aiJ1,ie w p.rzylr1ZądlZ'CiJ1IDU ",ózl:1iych po:: 
traiw mają .pomidory, hod'Ol\vla ilch u nas jestt mało 
zn.aną. Pomidory, tak samo jrak QigÓr'ki wyma[g,ają d!użo 
diepła, zato lJ1Ja ziem

 są mniej wybredne. Udają 'się te:: 
piej na ziemIach Śired!nJitch, ndŹ'li IDa 'z'iemiJalch 'ciężikich. Po:: 
midJory by o1bficie p[onow;ały, wymagają S'iItnego nawoże- 
n.ia 
nojem ptTÓtCZ teglO tpomag'amy 'l1.aw'Oz.ami sZltiUc.ZIIlemi 
stOSUjąlC na wioSiTlę, na dwa t
$;!odn
e przed sadzeniem na 
100 m 2 . 3 kg. sOlili potal"IOIwej. 4 kg. s'W'ClrfOlSlfat'u lub toma:: 
S}'!IlJY. P,róc:z tego rpo pOSiadzeniu ,saletry c.hHij:skiej 3 kg. 
na 100 m 2 . Z hralku nalWtOIZCt,W sztucznych z dobrem po:: 
wodzeruiem ,ztaIstVis,orwtatĆ możcmy $;!nojówkę, podlewając 
nią co tydzień, a ziemię k:olło krzaczka oht.ożyć krÓJtkim 
$;!tnOj 001. 
W yiSiiCiW ptomiJdiOtrów Uisk,ulteazniamy, w it: 1 lS1pekhłICih 
w początku marca. gidy POOII"Ol'llIlą 'I"OZsad:z:amy dJając pod 


......
>>>
362 
.okno insjpeiktowe 100 Slztuk O
oJo 20 maja gdy mJJrue 
obalwa pll"zymroiZków 1'I(WS;a:dzamy w odległości 60' do 
80 cm. palikując je odrazu. PodczalS wzrostu wykonuje
 
my cięcia pozlwallając rosnąć ty:lJk,o pędlOlWi 'W.ierzchołko
 
wemu. Ws'zy/s,tJkic 1i!nII1:e 'pQdy wychodzą'ce z kątów liści 
skOlI'1O Isit( urka'żą wyłamujemy. Koło 20 lipca ścinamy 
wiefJ
lchołlki ponad 4
tym ki\vliatosttaJIlem. Gotdlne 'Polece
 
n.iia odmiam.y to Tuc1Jwood oraz Bomer Best. Często spot
 
kać m()l
na obeiJnalO'ie liś,ci u IPomidorów, w celu .spOIWO;;: 
oolwania s,zyhs,zego doj,rzelW.alI1ia, POlStęlPOJWal11de takie jest 
b'alrdzo sZllwdliwc, gdyż !pomidory wcale pręd'zej nie doj
 
Tzeją. Z:alto 'Przestają rOlsm,ąć -dając bardzlO nikłe plony. 
Z WlaJ'zYlw 'TlIajwięcej uplf:alWnal11ych spotkać moŻinól. 
kajplllisrtę ni e:slte t y tylooa odmiany późne jesiennc prze:ma
 
CWlne na Kwa:szenlie. A ipT'Zccież talk c:hętln
'e spożyw.amy 
Im,pust'Q i w 'Pośród La,ta. P,olW'Odem :nic hodclWaIIlia odmian 
wozesnych to może hrak ich zna;jomośd. Dotąd z naj
 
w'Cześn.iej,s:zych znrun)'lCh wY'P1róibowamych odmhlJn to Le 
louvic1rs, 'W osta:tnich lata'ch ziap.rowadz,ona i ro!Zlpo():: 
wS'zechniolIla przez 'prof. Dybowsl1dego w lIlls,tytuc
e !PfU
 
łaW'.skim. KapUista t'a wysian,a jcsic1Jl.ną na zimny 
nslPelkt 
i wY1s-adizona WlCZC1SiJ1ą wiOls'n-ą cfo grulI1:tu. daje 
.otowe już 
gł6wiki w leoń.cu maja' 
Z wczesny\Ch odmian kolejno przychodzą: DytmaJl'
 
flika, późnie_i Sława z Enkuizien'u daJS"ze już jcsieI1ll1e znane 
odmiany to BrulnŚo.wkika i Mall!,debUll'sika ostaJtni,a 11'aj'Wlięcej 
uŻYWla1i11a do kWlaJ'iJze'IlIia. 
Trudno mi 'I1Ia tym miejscu podawać 'Wsikaz6wlki co 
do hocLow:1i innych W2;rzyw, 'W
ęcej zlain.tereiSlOlWani czyteI,. 
n.icy znaJjdą wycz,erlpu
ące dane z hodowli 'Wa,rzyw w ce.n
 
nej ksh\
ce J. Bnmzińsrkiej::!o pod ,tyt:ułcm "Hod.owla wa
 
TZY'W" . 


"\. 


Moryc i Salcie. 
. - O czem pan miszli, panie Moryc? 
- O tern samem co pani. panno Salcie. 
- Fc!'" paskidnik! 


....... 


-.411
>>>
363 


1(. Huppenthal. 
Zasady uprawy warzyw w gruncie. 
POIIniQd.zy upraIwą wamzyw w g,runcie, a uipl'lawą roś" 
lin .roIn1 l czych lnie maŻ/na przejpr'Olwadzić żadnej wyr,aźnej 
g.ramcy; to tyliko ,wiemy, że u!pm1wa warzyw, jeżeti ma 
hyć :iJstloltm.ie popłatną, musi być pOlląCIZOłlJa naiOigół z a wie 
le wię;kiSjemi stalrlalni'a:mi, z większym naądadem pTacy. 
z więkiszą ilośdą ,dOIZOIru, z slalniej,slZem noawoż,el:lliem, 
z wię](1szą illością prac pielęjgnacyjn)"ch. jest!: więc k'oISz
 
tO:\VIniej.s:zą. N .lltomia-st w.aJrzywnktwoO, um,;ejętnde .pro" 
wadZlol11.e, pTlZ)"ll'osi większe 'zyski. UIPil'alWiający warZYWA 
musi mieć więcej wi.adomo.krn teO'reltyclZnycn i 'P.r'aiktyclZ
 
n)"ch z te:g'O działu p ' rodul1wJi To'ś,lihmej. bez nioch lepiej do 
njjc,zego niech się rue zabiera. 
Umiark,owalfiY klimat Poolslki jest ba,rdzo k'01rzy!)tny 
dla cale
lo 1!'lzerelgu rośliln w aTlZywJnych , ll'pfl'rawiam.ych 
w 
nmcie, a tyl'ko do najwlClześ,niej!Slzeg.o użytJku hodruje 
się je w i,nsi)1e1ktiJlch (p-rzY
'Pie'Sznikach) l' szklarni.ach (ciep" 
lairniach). Ponieważ jediI1Jaik różne części naszego pań" 
stwa wyikazują ró
nice co do klimatu - 5'zc.zególniej w łe" 
oie -co do teffi\peratUiry - w.ięc też nie można. np. na POs 
mIOfr'.ZU. ulpraW\i'ać w grulrucde nie\ktÓ'ry.ch wall'zyw, k'tÓI'C 
uprll l wiam,e bywają na p'ołudni,owl()
schadlIlich obrs'ZalJ'lach 
Polislki. Pozatem muszą być dobierane do upil'awy groTI" 
tlOfWej odmiJarny mniej wybcr-edne ;pod W\z
]ędem i,1ości 
de:pł'a, {)Itrzymanej w ciąJgu weget'a'c}i. 
Dobierać na'leży rówl.1.ież gatunki wa.rzyw do r.o-dzaju 
g lelb y , . 
dyż u POlslZc'zegółnych ich gatunków wymogi są 
talk salino IJ'ÓŻIf1C, jak u rnśllilfi ro1nilC,zych. Zresztą TIiektóre 
l'1ośliny. dawniej U WI!lJŻ run c za sJpecj.ahllie ogrodowe, uzy
 
!likały prawo obywatelstwla jaklO rośliLlIY .polne, jtak 11jp. kA
 
pusta, brukiew. rzepa, ooraikJi ćwikłowe. mrurchew, fasiOla, 
groch i cebruJa. Opir6clZ .ró2mych c:zY11lników upTawa po
 
slzoz;cgó1nych Wall'zyw je'sll: wl8.rumkowa1la c,ZQstok'roć tak
 
7e ISIt/o/sunkaiJni gos!JJOdarozemi, o ile są 10m przeZlnac;z;o
 
na sprzedaż. Tyczy się to IPll'zedewrs:zYSlt1k ' iem spr:zed.awla.: 
mrych w !"Ałunie świeżym. nic Zll'Oos.zących dłuJ;!ieJ;!:n pTzewlOo::: 



 


-
>>>
364 


Zou, jU:l to dla łatwości pSiUda Isi(t, JUL to z pow,odu za wieI::: 
kich k,olsatów prrlZewOizuwych Jak i - CZlę611:1O - potrzeby 
stosiUlnJklOWO drogiego opalkowaITh:'a. TY'llko oikJoillke pod::: 
mi-ejlskie i miej
cow/ośc.i lI1ieziby.t ()IddatbclIle od mriJas.t, Z'ao::: 
patrzone w dogodlThą IWlffiooikację k-ol'OlWą i 'Imlejową, 
mogą być d!cISIta(l'ClZycidami tych warzyw. Inne zaś miej::: 
!łCOWlOfŚ.ci mogą się z maJem ,rY'Zyikiem -pokusić o Ulpma:wę 
gruntową Wl'Ilp'omni,alllY1ch roślin olglfJodowy,ch, jJ ile iCh 
cena sprzediażillill je
lt s-to5'Un,k,owu wysok,a, Ba zwp,O'tIrirebo" 
Wlanie w miaiSta'ch clOIŚĆ duże; mogą .olIle też prod'lllk,orwać 
roś1dll1Y ogrodowe s'p'rzedwW!a:nc w s:ta,nie suchym, jtalk. 
groch, faBoJę i bób, Lub też WYSiUJS!liCrne slZltuczlliie w Sipe::: 
cjal1nych iSusZlalrni'llich, na miejlslCIU, :Lulb w pobliżu się -znaj::: 
dujących, flJlba IPlrzero1bione na konserwy w rpu,s:zkaJCh i sto!::' 
j-aJCh, ,pOIz,atem za,ś produik.oWlalne w Ho\Śdach coaJowa.gono" 
wych wa,r'Z)1Wa, zlnosząlce .dal1szy i d
UŻIS'ZY przewóz, sz,cze" 

óbi1lie, kiedy 'CII1,e mogą obejść się bez opakowania, jak 
mallichew, k,alprulstę, lcallarepę, hruP.dew, buraki ćwikłowe. 
liZepę, pictriUlS:Złkę, cebiUlę. R6wI1Jie1Ż może .smę niejedno" 
boltnie dobrze opła.aać ,pIl'lCloolccjl8 ntł1siQI1 roślin .o.gfJod()::: 
wych, 10 He bĘldzlie prowadz:Cln.a .ze ZII1Jajomośc'ią Tzeczy 
i -0- ilt i'oh prodlue1clJ"l,t zabe
pd.CJClzy 's'OIbie ich zibyt. 
Na,j'Wi
żlt1iejiszą może ,ce:chą flolŚ,lii
 Otg.rodtoowych jest 
to, że Ulpr:aw:a ich tn/UJs,i być, jak to już w'Slpomnj,alem, 
przeważnie un 1 tel1JSywlna, a więc wymagać także dużo sił 
l'ICl
()Ic:zych, a IplliZedewlSlzystkiem zll1ia'c'ZII1e,go nakł,aidu ,pr.a.cy 
ręcznej. Należy 'Ziatem 'Pil"ZY ich upra.wie na wlięksazych 
obSJzara,ch mieć możlJIOIść TOIZ!PIOll"'ządz,a'l1La c'a,lym "Z.a,
ttępem 
rJoO'tlllluków i to Iptr:zY1UczOII1y:ch du 'robót przy walflZywach. 
l'l1ItOOlSYwn.ość wyrażać się będlZie przedcWlS'zY'Sitkiem 
w .dłolpt1"iOIwadzem,iu 'roLi dla stallliU lffioŻ'liwlie .dclbrego. Nie 
l1Iadadzą się więc do polowej lI/pra.wy warzyw tlflikie ,g'rUf1; 
ty, w k,tóryJch t.o jest Imi,e do ulsiąg'n:ięcila. allbo tc:ż poOl.:hla
 
niaJclby :zbyt dużo kICl.,'ztów. . Zatem wylkluc'zyć łTzeba od 
niej gkiby 'SiU'C,hc, za mokre i 'Pozb.a.wkme pł'óchnicy i wla'P
 
na, bardzo z'w,ięzłe i zleWJne. Grunty mdkłre, n,p. t'o-rfclWc. 
plO ,oo'Wod,nieni:u mJoigą pr:zcdłsotawiać 
ę j.alko -oajwdzlięcz::: 
niej;zy tClren pod wa'rzyw1a.. Gleby leikkie. mało zasohne 


-...ł..
>>>
365 


w wilgo':, .pqp.raw(,ć ,si.:;. da.dlzą p.nzez C;ZęSIt;: .stosowoanie na 
nkh zielonych pO
,nl3\jÓlW, n8Jwoże.n,ie kh tolTfem, obfitsze 
zasHanie 
nojem. kompostem i slt'awiarką i .przez TIiSJwjezlie
 
OJie liM nie ZJl1Iacz,niej'sŻej liJhJlŚic,i .g'l:IIlY, lub maJr.g-lu ,glHniaste
 
J!,o. PT'zedwnie iły i zwięzłe J!.liny będą uzdolnione dO 
przyjęcia .dlofhrej stmh\.llry .przez nalwie!zdenie kh pi,aiSlk'iem 
i wajpmem pa"Oinem (mie,b:1.eJll przeodeIWlSlzYiSlt&iem); nie 
mLlliej mulSli być tÓWU1JOICiZeŚiJ1l:'e zasltoSlQlWlWna do nJch celo:: 
WQ 'Ulpr.aJwa m echamkZlna. I u ni,ch wyW1rze 'dlOlblrIO!C'Z)'iIlI11Y 
W1plyw zaSli
31l11ie ich .torfem. wieJkiem i da,wUcami glOO'jJU. 
'uh k1ompOlstiU, tudz:ież Ulptraiwa iI1CIŚ
:1n na zielony pOJ1,lThój. 
J{oślih;y W,31I"ZYWU1e wYlffiag-a
ą nałOJ1,ół d'll'żytch i:Iości 
wody w c1ą1gu sWlojej wejgełacji. OJ1,.rodlJlicy w wYfpndlkach 
nied,(.lstatku willigotmośd w J!.lebde 'r:a:dzą soHe pcdlewa:noiem 
grządek z warrzY\VIami, .lecz to lIlie olpłaci się plfzy uplTa'wie 
po1'olWej. Je.dJł1J:łk .p-rzedlsięJb
OIrlc:zy TollIlilk d. pcstępOIWY 
o
lrodil1iilk, ,nie mający g'l'unrtu z l11aturry w mia:rę w.icr'J!,O'tl.1ego 
i mtT'zymują,celg;o w SloJbie więkl
lze jJ.o'ści wody, w:zglę:bllie 
zllis
lane
o w nią lold spodu, uciekinie \Się do niestosowanych 
prawic u nas systemów wytwarrzan:i'a \Szrtucznego des,ZC'ZU 
(desZlczoW1nJi), które zagll'lalIllicą 'WiChJCId:Zą ooll'1a2' to więcej 
w uży.cie, a pl'lZY relnltującydi .się up,r'a1w18lch .o
rrodnikiZYcl1 
powilł1Jny plI"Zy111osdć najłwi'ęlcej Iklo!l':z.yścd. Kto .zaś ma od
' 
pOWli.edi1Jie Slp1ady I
 sw-okh .ponach, aby ffilo.ŻiI1Ja je Zl3lSiJać 
we W10dę 'przez ull"ządizenlia nawadlI1liające. 'llIiech je 
aIPJrO::: 
wadzi u siebie, naltul'Iallnie tylklO wtedy, jeżeli może i umie 
inten.sYWlJ1lie 
'o5lpodarQ\W1ać. Pirzedews'z)'lstldem tll'\Zeha 
umiejętnJie obchodzić się z c18.tuTalJTIemi ZlaJSiobami wUlg.oci 
w glebie. O.s:iąlga się to przez wł'aśoilWą uprawę mecha
 
niciZlną i czynności pie:lę
'l1.lacyjlfle w rośłilIliach ulp,r,alWia
 
nych, prrzez iordlP'owdedJnro TZiadkd siew (zalsla.dzenie) i 'Przez 
wyt'WlOIrtzemde i utrzymanie w glebie więlkslzego z8.lSiolbJu 
p r6c.hlIl1icy. Z czego s.ię ona. tworzy. to każdemu wiado:f 
mo, lecz Wliecru me zdaje soibde z tego s)PlralWY, że zanad/to 
wie'llkie rtołZ4pucrchnit8Jnie i dto'}Ju'SZlcZlalnie do wysycha.nia 
wielrZlchne,i waT'stwy gleby. 'S'ZlClZeJ1,ólnie prZy więlklSzej 
o!becniOślCi w niej WalplJ1la, ułatwIa znikanie pr6chnky- 
l'wOII"'zą się w)plT'.awdJzie wÓ/W.czals :prZYIslW'a.i'alne 'Przez TOŚ. 



 


-
>>>
- 


liny z:W1iązki llJZia,towc. lecz te ,w pow yżs£y(:h woarunkia;ch 
byw:ają łatWIO z ziemi wY1P-łókiwane. 
Utarło się nawet twie'rdzell1lie, ż,e ,rośliny ogrodo:we 
udwją s:ię tYllko na glebie ze ZlI1 l aJc'zlną i10śdą (pll'óchllllky. Ma 
to sJWoje u,zarsa.dIllienie 'w tern, że OIlia, j1alk to wlSlpiOmlni'a
 
tem, jest ffiaJgalzy;nem d
a wody,. diolSotar1c'za trwale IP'l"zetz 
IJwój l"Io!zllda.d l'Ioślinom alZotu i 
ll1JIlych sikł'aldin/ików .polkaJr
 
rnowych, które były z nią z;W1iąZ1a1ne, jest 'p/rze.z slWlolje wŁ
 

m.oś.ci a.bSi?lTbcy j ne ochroną przed wyrp.ł{)ikiwaniern z 'Zli.e
 
mi aZloJtu, potasu, w
l1ia itd., dzida znalkomiCie 100 if.1w;o
' 
r:zerue si
 ISltruktury gruzełkowatej w glebde, jest pooło
 
żem dla wiełkiej IrłZClSlZY dł"olbnoustJrojów, które na niej 
i jej kosztem się TOZlWiijając, przyczyniają s:ię do jej stanu. 

P1l"1a:Winością (Adkerg1are) Zlwaillego, czyli s't,amu Iruaj!I(1O'r:zy,slt
 
mejlszegJo dla ,roZIwoju ,roślin, ,w końcu w tem, że pl1'óah
 
Qlica, mają,c ciemną Iba'l'!wę, chłonie du
o p1.'1omiem.d ciep
 
lny ch , 11 zatem Iprzyozynia się .do jej og'r:z.arnn,a, wialCltomo 
ZaIś, jak dużo ciepła - tJallde w glebie - ipotrz'ebują roś
 
Liny warzywne. Jedną.z waŻiniejs:zych wła.sności próch
 
nicy jesrt wjąz
nicgleb lek!kJilch, a r'Ozłuźnia,ruie cięż\ldch. 
Do SlpolSiobów zaoszczędzaIDlia 'ZIa'Soolbów 'Wi
glOci i po
 
żyW1ieI1l
a w ziemi należy rnożliWiie energiczn.a wlalka 
z chwa.stJami. Kwestję tę o
arwia osobny 8Jl'tykuł. 
Rośliny ogll'lodoJW'e wymagają z.n.ac:zmej pul,chności. 
t. j. dOlstęjpłU. 'Powietrza, nawet JW' ,pewlI1ej większej głębio\:: 
kości. Dlateg-o to w:ł.aŚ1nlie nie udają się one na Ig'ł'Untadl 
zbyt wil
ot,nych. a 
.IC\by 'zwLęJŹlejlS'ze powdiI1Jny możliw;ie 
częściej otrz)"ffiy!wlać głęblolką ,o
kę, alby było ułatwione 
krrążenie po/W:ie\t:rza w W:aJrstwie głQbsiZej. Dla 'Pewnych 
roślin 'z powyższych powodów n.ależy p'rzeprowadzać re: 
guJówkę na 2 lub 3 łopa.ty (sztychy). Zbyt mał.o tu miej
 
ica l11Ja opisy.warnie jej ISzczeg6łów. Z U!pl1'awą głęboiką. 
o 'ille ł"oślma wymaga świeżego gnoju, łąc'zy sję 
:nojenie . 
które, tak, jak i ona powinno -być dokolI1Jane przed :zimą, 
z uWia'gi na przyczyni!aln:ie się każdej orki .ao st'r-at znacz.. 
nych wilgoci z ziemi li na zwięks.zenie &s.ię przewiewności. 
a więc li wysY'chanie pod w:pływem śwe:żego g,nlo,ju. Głę
 
boka QIł"]Ja IPolW"inrna być -gtal'lanua. t. j. n.ie może być np. 


r 
I 


366 


-.ł..
>>>
3ó7 
wy.lwn8Jna przy zihYltJllJiej wilgotności g'leby, coby było 
pr.zyCZYlI1ą tworzenia sdię :brył .i me Ikmszenia się ich pod 
wpływem mrozu w ciągu zimy. Wytworzyłyby się bo: 
wiem ipomi€;dzy m!iemi 'więklSlZe wlolLne przestrzerliie, ktĆ),: 
remi by wlOda. uciekała w slPód, one zaś same łatwo tr:a.: 
. 
l;d:ły dużo wody pr:zez wy,sY;ClhaJnie. Nie hylo'by więc c'Z
 
uruka p'rz)"c'zYThiaj
cęgJo się 1Jaik W1a
nie w IZ1imie do 'przyhie" 
raJnia prze:z glebę t. 7).W. ISltruootury gTUzc[k,OIwatej pod 'W)pły.. 
wem kolcjl11ego 'zamartzamia i odm aiI'Zlalnia, a więc tego 
st8JI1JU, któlry musi lPiQPTzedzać pO'WS1Jamae SiprawtIlOści gle" 
by. Aby utrzymać SlbrulktUJrę gru-zełik:owatą, a OD więcej, 

\.by ją udos,kJolI1laJić, należy tp'rzed
iębrać w.szebkiie G.'I11le 
Upll"la:wy mechaniczne gleby i pomiędzy il"oślilllami we wla" 
ściwej porze we w!'aściwy sposób li od,pO'wiedtn:iem nanę" 
&ziem. N 8Jjw ' 8JżnicjlSzem b
ldizie .ruieprWCOlW1a/11.ie narzędzia.: 
mi w g[eiha,ch .zw.i.ęzlyICh, 
dy .są z:bytnJi.o mokJre, lub na:: 
zbyt WYS-WSIZIOIne. Jedno 'Slp'l'1olw,ad:za ,nri.epożądane -zbryla;: 
nlie !Się, ipsucie się srtruktmy grreby i zanjkJanie Ip1ożytec:Zlnej 
flory dr'Oblruof\.lstrojowej, drugie r:oiZipylam,ie, więc rÓW1nież 
niszczenie str'll!k:tury, ułwtwia'jące zaJs1korupiwnie się gleby, 
i mne ujemne skutki 
RoOZlpoczyn
al]ie UP'l'aJW jes:iennych plO zbiorze .rrośli,. 
ny Uipll'lalWła.ej pOlWiI1lnJQ ,nastąpić jak najlp/ręd:zej, a więc 
wczet5lne spokłałdanie ściel'1miSlk itp. ChodzJi tutaj przede" 
W1SZystildem o niedopUlSlZ/czen.ic do szyblk
ej utra,ty w.ilgot" 
I1Iości z gruntu .przez ipail"owoame i tern samem tW18Jrdlnaenia 
Wlieil"'zchmdcj w a/r'stwy; lPIoizatem o 'llii,sziCz,euie chw3Js1tów, 
chorób li. szkodników 'l"ośliml11Y'ch i o udostępnienie gleby 
do płl"'zyjmolWiania qpad6w atmOlsferycZinych, nic mniej 
() ułatwienie ,procesów wiert,Tzend,a jej i 'l"Ozwl01ju flory dr,o: 
hmol\J.sf1roj,OIwej. Z tych ISlamych wrz:ględÓow, 00 powyżej, 
naJle,ży Ipil"zystępOlwać możliwie wc'Ześnie do robót wiOLsen" 
n)"ch w 'Poliu, jednak naaeży UlnJilkać stolSOlWan],a pluga jako 
lJ1tO
alwia.jąiceg,o roJę wilgoci zi.molWej. 
UtrzymalIlie,gleby W' pulchności w cią
u całej wege" 
hrej'i II'I00śGin warzywmi)'lch, nie tyllk:o w WIarSitwie wieif"zch" 
T1Iiej, lecz ,talkże głębsiZej, jest wska:z8Jrnem, do którego .sto.. 

OIWać IS1Q należy. Dbać jednaik tlrz'cha, ,aby przez czyn" 
ności wzrusz-ają/ce 
1C1bę nie tplS'I.lĆ jej stru/ktury. 


....... 


-
>>>
368 


. 
..,l 


,
 


-.
'-' "f-" .. 


.... 
".J .9 .. 
. , :.&1
 


g: 
C,. 
 
8:, -::'tłi£. 
", ...
 


r.. . 



\; 


, .f'1f:: 
,'
I.-I ;' 
\ ' 


:,1. 6 i 
.., 
. . 
I.'-
i 
,. .. 


J' 


-!I 

 


.
 - 


.' 
t "# 


i 
$'}.'-. 


.-, 
.'.......-.- 


, 

- '" 


I" 


)I
 


; , 


, l, 


\ 


..
, 



. 



 


"'to'\. 


' 


"..-" 


Układanie stogów w Pamiątkowie. 


! 
;. 


fI "'
 
i 


'f,' 



' 


. . 


1 
I, 
. 
I 


\ 


-..a
>>>
TOMASÓWKA 


OPROCENTOWUJE SI
 NIł:BYWALE WYSOKO. 
"TOMRSÓWKR" jest bezsprzecznie naj korzystniej- 
szym I dziś naj tańszym nawozem fosforowym. 


TOMF\SOWKĘ g1ltarentowenle czystZl. 
w oryglnelnych opakoweniech, do- 
starczemy według zawartości kwesu 
fosforowego wprost z febrvkl nasze) 
w Nowym Bytomiu (Poliki O. ŚI"sk), 
ze skłednlc naszych w Lesznie oraz 
frenko wszelkie stacje grenlczne, jek 
równIeż Odeńsk. Tczew I ProstkI, po 
cenach ściśle febrycznych 
Ceny rozumieją sit; włącznie 
silnego jutowego worka. 


\ 


"TOMASOWKA" SP. HANDL. 


Sp. z ogr. odp. 


KATOWICE 
ul. KopernIka 14, tel. 19-10 


POZNAŃ 
ul. Owarna 18, tel. 13-11 


Porad i wskazówek właściwego użycia wszelkich na- 
wozów pomocniczych udziela k
żdorazowo bezpłatnie: 


BIURU ROLNE IITOMASOWKAu P.UlNAŃ. 


Wały Zygm. F\ugusta 10 


--
>>>
FABRYCZNY SKŁAD PAPIERU 
HI ALEKSANDROWICZ SYNOWIE 


tel. 40-64, 311 KRA K Ó W ul. Długa 1. 
I P
" 


Katowice ____ """- \ 

 . 


. Lwów 


Bogato zaopatrzone składy w wszelkiego rudzaju 
PAPIERY -i KARTONY 


,I 
I 


- 


REPREZENTACJE i SKŁADY: 
- 


POZNAŃ, ulica Gwarna 11, tel 26-72. 
BYDGOSZCZ, Nad Portem 2, tel. 18-52. 
LWÓW t ulica OSBoliń.kich 4, tel. 657. 
KATOWICE, Mlelęckiego 8, tel. 22-66.
>>>
369 


z. M. 


I. 


o przechowywaniu warzyw. 
Dobre przechowan:ie warzyw załeży nde tylko od 
sposobów Iprzechowania, lecz w równej mierze (na co 
u nas zbyt mało Z\wraca się uwagi) ,od pory zbioru. dosu," 
szenila, odmiany - słowem od stanu, w jakim warzywo 
idzie do przechowalni. . 
Zasadą jest, że warzywo, czy to 'będzie marchew, 
buraki, czy kapusta, prz,eZnaCz,olfle do IPll'zecho'wania, po.. 
winno być w -stanie zupełnej dojrzałości, co na-stępuje 
wÓWlczas, gidy ł-ośIina osią
nęła rDJa-nnalną wielkość 
i kSiZltałt i prz'flS1taje rosnąć. Ozna:k.ą zewn
trzną tego sta" 
nu jest przysychanie części tll3.dziemnej warzywa. Przy" 
tern specja.ln
e u oelbuH st
IlI ten mnże przejść znów w sta.
 
wegetacji, 00 ma miejsc,e, gdy cebula za. długo :pozostaje 
na .pnłu. Natamiast inne warzywa im dłużej ,pozastają 
na IPolu, tym lepiej, gdyż nawet w ,najleps.zej przecho.. 
w,a,Lni warzywa nie będą tak śwGeże, tak sma'czne i zdro" 
we, jak te które pOZlolStawały na_palu. Lekkie przymroz- 
ki, a :nawet śnieg, nie zaszllwdzą. Jednakże. pora zbioo'l'u 
musi być tak dobrana, by nie zastać z warzywami w polu 
i móc je jesz1cze dasuszyć. Dla naszego klimatu zbiór 
w,all'zyw kmzeniawych w drugiej pałOWlie paździerl11ika 
będ.zie najodpowiedniejszy. . ZbIór kapustnych nastęiPuje 
później. . 
Dosuszenie można osiąg':1.ąć IpiTzez pazastawie'nie na 
pewien czas na polu zebranych i oczyszczanych warzyw. 
Wplyw na dohre ,przechowanie się warzyw ma rów.. 
nież wytbór odmiany. Odmiany w,czeSll1e i letnie nie na.. 
dają się do przechowania. Niektóre .odmiany cieszą się 
szczególniejszą sławą dabrze przechawujących się, np. 
marchew P,rzybyszeWlsika, kapus.ta Amager, cebula Zy" 
tawska. Są to .odmiany bądź kraj.owe, bądź te, a których 
pow1i.adamy, że dobrze zaaklimatyzowały się, to jest, przy". 
stosO'Wały się do nals.ze
o !Idimatu. 
Istnieje wiele sposobów przechawywania warrzyw. 
Są oDme uzależnione ,od -rod.zaju warzywa (korzeniowe, ka" 
24 - 'om. K.I. Roln. 


, I
>>>
370 
pustne, cebula) Dd razmia,róiW IPl1'adukcji (drobna lub ma" 
sowa), Dd przeznaczenia magazynDwanych warzyw (na 
stapniDwy lUlb jednorazowy użytek), ,ad klimatu itd. 
N8JClgól można rDz.różnić trzy rodzaje przecho
 
wan'ia: l w kopcach, 2 w piwnicach, 3 w d:ołach, który 
ta sposób jelst p.ośredni między l i 2. Osohne miejs:::e 
zajmuje p.rzechDwywa.nie cebuli. 
PrzechDwywanie w kapcach stosuje się w większych 
gospo-darst,wach, 
dyż Ip,o'zwala magazynawać WIszeUde, 
ilości. Ma ono tę wyż,sz,aść nad inrnemi s!pósobami, że 


. 


. 


uuto",.rik4 Z. ł:it 


, 


, 


jest łatwe, i tan.ie w zastosowall1iu i l1Iie wymaga użycia 
talkich materrja.łów, jak deski, cement i t. ,p. Daje możli
 
wie duży przewiew i 'I1izką jednostajną temperaturę. p.
 
zwala na 2Ialbez,pieczen
e przed mrozem i WiIgDCdą. Wa" 
runki te, (patrzebne z,resz1t:ą 'przy jatkimkoLwiekbądź .prze" 
chowaniu) mo
ą być osią
ni'ęte tylko wÓWCz,a:S1, gdy spo
 
sób kOlpcowania dlOlstosujemy do gatUlnku warzywa, 
leby. 
do. zmian pogody i gdy od,poWl:ednia do. nich będ.zliemy 
roztaczali dozór .nad kopcami. 
NajodlulQlwiednic.isze do 'PTzechcrwauia w kopcach są .-...
>>>
\ 


371 
Warzywa te ,w iPrzedwieńls,twue do kartoHi nie są tak 
czułe llJa mróz i znoszą zupelni,e dobrze na.wet lekkie 
przemar.Z1I1iięcie, byle me odrazu odmarz,ly. Więcej jedmak 
zawierają od kadofli wody (karlofle zawierają 75% w.o... 
dy, marchew 89%, kapusta 92%). 
Stąd wynika wskazanie, że warzywa trzyma się 
chłodniej i przewiew,I1Ii,ej, niż !klartofle. ZresZltą Wlszyst:lkie 
wskazówki praktyczne i za,sady. jakie zachować należy 
przy kqpcowam,iu kaTtom. ,stos'ują się d do war7Y1W. jak to 
wybór miej,sca, st,clP11Iiowe .przykrywanie, ścieki i t. d. 
Warzywa te.m lepiej s.:ę przeDhowują, im są w ffini.ej" 
s'zej masie, im bardziej pojedyńcze e
zem;plarz.e ISą od 
si.ebie oddalone, 
,dyż wÓ!wcza,s podle
ają mniejszym 
z:m:irunom temperatury, i gnacie jedne
o egzemph1.ua nie 
udziela się \'ez,pośrednio drugiemu. (Dla.tego dla WRiI'zyw 
tmd,niej przechowujących się .robimy kotpce węższe i !p,rze" 
sYl!'ujemy .suchym Ipi,a'5lkiem. Gdy np. dla buraków IPl1':zyj" 
mierny szerolklOść kopCa 21/S tokda, clila pietms.zki }1/2 tok. 
będzie odpowiednie j sz
). 
Przechowywanie warzyw w p,iwnicach ma Ipll"zeważ.. 
nie zaiSJtoiSowanie w m.niej,szych gospodaTstwach. Daj'ł;1 
ono możność .przebier'aln:ia warzyw w każdym czaiSie i sto" 
pni.owego i,eh użytkowania. Zasadą jest, by piwnica była 
s.UiCha i przewiewna, do cz.ego IPIC't:-rzebne :są wietrzniki 
z dwóch /przeciwnych stron. Piwnice dłUl
ie są prakty" 
czniejiSze od szerokkh, .1Zd:y1Ż łal1:\wiej w nkh roozmieśdć 
ró:iJne ga-tunJki warzyw (IW za1Z,rod.a.ch) i dają lepszy prze" 
wiew. Zwykle Sipotykaille piwnice przy domach mde'sz.. 
kalnych nie odpowiadają warunkom dOłhrych piwnic. 
W,arzywa tracą w OIkh dobry smaJk i świeżość, tern wi't" 
cej. jeśli lącznie z warzywami przecholWYwane są pro" 
dulkty o ISnłnym 'z3Ipa,chu. jak kaiPusta kwa.sz-ona, nafta 
i t. p. 
. r '.: 
Przechowywanie w dołach ma bardzo różnor,otdnc 
z,aoStosowanie. Daje ono wa,rzywom warunki zbliżone do 
'l1'atUlral1nych, t. j. 
dyby warzyrwa pozostawały w grunc:e. 


J--
>>>
372 
i jega wymagań. Dlatega wymiary dołów i iSlposób urzą- 
dzeni,a są bard-za ,rozmaite. 
Pod kapusty, kalafiory, 'ka"la,repę, daje się równJież 
doły szewk. P/2 mtr., głębokaści ,Dla 40.cm. Ziemi'a, wyrzu" 
cona na ho!ki, pogłębi IJ"ÓW na drug-ie 40 cm. Na dno daje 
się pii8Jsek i nar nim ustawia. warzywa 'Obok siebie, przytem 
kapus,tę do góry 'korzeniami, by wada lIlie Z1aciekała. Rów 
przykrywa s,ię deskami, na ta nakrycie z liści lub t. p. 

Cliany szczytowe rawu służą d'a regulawaTIJia tempera. 
tUIJ"Y i przewiewu. 
Sposób ten daje ba'l'dz a dobre rezultaty, .opłaca się 
jednak dla warzyw draż'S:ZY'ch i trudniej przechowują" 
cy,ch. się. ' - 
- Spasobem mniej kf.opa1:liwym i dlategO' nadającym 
się dla większych gosp-odrtrs-tw jest przechowywanie ka,,; 
PUiSty w ,p,nlu w bruzdach -podwójnie wyoranych. Na dnie 
w ten s'Pos6b 'OtrzymanegO' rawku ustawia się główki ka- 
PUisty !karzeniami da -góry; zasY'puje się 'rÓ'w1riież pługiem 
i nakrywa lekka przy;kryciem .z liści. 
Dla warzyw karzeniowych, jak ma.r'chew, .pdetruszka 
robią rowek 1/ 2 łoke. 'szeraki, 1 ł,ok głębold; napełniają pa 
brzegi danym warzywem i n.aJkrywają. 
Wyżej wymienione spolsoby przecbowywania mają 
zastO'sowanie w glebach przepusz1czalnY'ch i nie podma. 
kłych. . 
Cebula pad wzgilędem ,przechowania zajmuje odręb- 
ne miejsce. Chadzi tu szczególn.
e Q 'p,rzechowanie w su. 
chym i p1'lZewiew:nym środawiJsku, w przeciwnym bowiem 
Tlazie zaczyna ros1nąć lub gnić. N a ten cel zużytkowy" 
wują n.ajczęściej poddasz,a domów miesZJkalnych. 


.. 


-
 


I Groźne zwierzę. 
Na.uczycicI wypytuje 'Uczniów o zwierzęta .a.frykań!łkie. Pon:eważ 
zapytany zapomniał w9pomnieć nosorożca. profesor usiłuje naprowa_ 
dzić 'malca na właściwą drogę: 
- No, cóż to za :DWierzę. co nosi róg na nosie oj zagraża prze- 
chodzącym? 
- Samochód, odpowiada chłqpak.
>>>
373 


Stanislaw WalIoch. 
Handlowe odmiany jabłoni i grusz. 


, 


Chociaż d:r:zewo oWIOClorwe w SitOSUJ1:ku do ZIajmOIwas 
nego mi.ej'sca daje dochód, który z żadnym iI1lt1ym doch
 
dem pOłróW1l11ać ISIię nie da, to jednaJk ka
dy, kto chce za
 
łożyć sad 'polW'i\nien pamiętać, że d.rzew
 nie mogą rosnąć 
jak las, gidY'ż ,bez To
umnej, chQCOOŻ i .nie:widJkiej 'Ołpdeki 
obejść Blię rnie mogą. 
W olStatni'ch ,clzasl!iJch sady u nas nietyllko podupadJy, 
lecz wogóle zakładano ich malo, Iprzyc'zem głównym h
 
muJ.cem był z jednej st,riOiny br:ak odlPlolWJiedłniego rna.ter.. 
jału (-szlczeipów) a z drugnej - lll
e8ltosowlI1Y dobó.r odmian 
dla nas:zego róż.norodne
o IklilmMu. BrakI te udato 
się jednak obeclllie 'pokonać, gdyż Pomo1'1ska Izba Rolni
 
cza 'P,osnada już w Siwych SZlkóllka'ch :w łJysomkach dolSta:=; 
tecZ1ną ilość dOSlkonaJY'ch mł,ooY'ch drzewek, a Zj,arzd Owo.. 
COZ1l1ialWCÓIW POI

lkkh wyJbrał i poleca jedyn-ie 'te odmiany, 
które bez zawodu u IThas snę udaJą. 
Mają,c plolWyŻis'Ze na wZlględZlie, pjlszący to, postarał 
się ,wybrać z poleconych przez Zjazd odmian tylko te, 
J....--tóre w różnorodnych warunkach Pomolrza udać się 
mogą, zaopatrując przy tern każdą odmianę 9dp.owiedm.ies: 
mi uwagami. 
Jeżeli z .powyżej skesZ'c.z.oneg-o widać, że każda 'pras 
wie odmiana :wymaga illlnYlch wlalrulruków bytu (lliemi, wHs: 
g,oCli i deipła), to dotY'c:zy to .r6wlI1.ie.ż i gatunków (gatulIlS: 
\ 
kiem nazywamy n;p. j.abł'oń, g,rUJslZa, wiślni'a i t. 'P., ,odmianą 
Papierówka, Cukrów\ka wiśnia Osthajmskia i t. d) I tak 
na ziemi3Jch lekkich, pi l 3JS'zczY1stY'ch udają się wiśnie, a o ile 
w podglebiu jest glLna to i cZfreśnie, jablonie. a zwlaszs: 
eza 
r'UJslZe; o ile gmnt będzie ŻYZlI1y, to możemy s.oo:zić 
wSlzy,stkie dr:zewa obok Slieibie, pamiętając jed/J.iIlIk, że 
w,oda z:alstkóma 
le wlp.ły:w,a niB. wygląd owoców i ich smalk., 
a u c.zerśn!i wy.wołuje gumolW'aJnie. N a madach TZe.cznych, 
,wilgotnych cza:1'Inoziema 1 ch i utpr.awnych sapa,ch doskonale 
udają się śliwy - węgiell'lkii, a jeżeli &\ suchsze .i wyżej po.. 
łożone to - j'3:błonie. 


..
>>>
Je
eli chcemy mieć ,owoce na swoją pot,rze ę, to o- 
Łielramy odmiafn,y taik, 8.Jżeby .słopniowo doj.rze,wlały, od 
uaj'WcześniejlSizych, do 11Iaj\pbźnliejszych; jeżeli zaś zaikła
 
damy s
d hand10lwy to Il"ekomen.duje ISlię sadzić jak naj
 
mniej, tC10z za to ,najlkorzy:stf:lf1iejszych odmia:n. 
Przy :sadzemu drzew '00 poł,ach -ważn'ern jest osadzić 
je Talk, ażeby II1lie p,
ze'slzk,a,d:zały upr,a,wie'.t. j. były poOtsa
 
dzone Il'lZadko z odpowiedindo, 2 - 2'/2 m. wy:sokJiemi k.o
 
rcnami. Na pIOłach sadz:ć jedynie OId)mi,aIllY późne, gdyż 
przy zbiorze wczesnych - wydeptuje się ,pI1ony. 
P'rzy cLro
alch wązikJiICh sadzić cLrzew:a z jednej, 
przy - ,gze roki oh z dlwu.ch ,stron dr.o
i. Jeżeli drzewa sa
 
dzi :się lP'rzy drodze kOl"lOI.l,y 'Pow
nII1:Y się z:JCZYJ11J
Ć wys'O!k,o, 
jeżelii Z/aJś sadzi się na Za1l"OWIDu, to mogą :być i n:i.żls1ze.' ' 
W g,ada,
h s'adzlić dlrzewa z
leż:n.ie od ,odmian i głeby: 
grosze tj; jarbł'CIfiie co 8 - 12 metrów, wiślnJi"e i ś'LilWY 6- 8 m. 
w różnych kierunkach. 
Doły ,kictp.a,ć ,n.wleży iThaldlka rtygodni pl"zed 'P();sa.d'ze
 
ni,em, '0 ile możności duże i zaslmć je 'p.rzegniłym nawo
 
tern, pOIslkJl"c/bkami Ulic.Zlnemi łub cZlall"noziemem' Sadzić 
IIliie zagłęboko a prZ)'lwiązy.w:ać do mOCll1o whiteg10 kołka 
dl'1zewko dOIPlicw 
dy ziemia wr:8.JZ 'z drzewkiem osiądzie 
ł. j. 'Po 3 - 4 t)o
glQodl1Ji!aiClll 'Pamiętając, ażeby kołek 'p'OId; 
trzymy1waJ drlZew:kio, a lJ11ie odWlrotm':e. W Z'iemi!ach ,cięl
 
kich mokrych sadzić tytko wios1n.ą,. 
Po posaJd:zeni.u trzeba (wiosną w ma1rou) 'Prz)"ciąć 

ałąz'kikJorolnv o l/'t-CZęść Ech dłu
ości taik, ażeby ooońcowe 
.oc.zka 'ZlWlró.:one były .nla ze'Wlnątrz t. j. znaJj.d1oW'ały się 
z -dołu gałąZ4kJi. 
W na:SitęlPlJ1ych Ja'tach iI1Jaljlepiej nie dąć dl'lZewlal zu
 
pełnie, a wycinać tylko kl"zyżujące się gałęzie, oraz wilki 
i pijww:ki wychod,zące z pnia, i ,przy ziemi. PrzYil1'ajmn.iej 

o .drugi rok Zlalsil,alć drzewo iI1JaM'lOzami i OIkiolpywać na iSze
 
.r:okiość kOl"lOl:l,Y. Do zhioru owocÓw używać ZiaiW]SlZe dłr:a
 
b
ny, a lI1ie wł,az::ić na .drzewo w hata,ch, Oj nj,e .ka:le'czyć za 
pomocą °ty!k.i ga'ł;zi .i .pącz!ków. N3Jłeży drzewa chromić 
rlWiI1ież od szkodników j chorób. MłO'de drzewa trzeba
>>>
zy.wiaĆ ttrzloiną, cierluiem luh ja.lowcem, ażeby ich z'W;ierzę:o 
ta nie abgryza.ły. Nakon.i,ec 'pa
i,ę-tać, aby przy .oil"arn.iu 
nie kalelC'zyć .drzew arczykami li plugami. 



 


Wskazane i najwięcej adporne odmiany. 
Jabłonie. 
l. Antonówka. Wielkiie, żółte. lpółz1imOl\ve ja:bł1ka, 
pochOldzenia Il'osyj,s,kieg-o. Drlzew.o ToślI1ie siJl'Ihie i dobrze, 
na mróz .zupebnie w,ył;rzyma'le. Owoce trzymają Isdę na. 
-d.rze'W
e mocna .j mlie Ipalrlszyw\ieją. Nadla.je się d'la wszys1- 
kkh miejtSlcowoŚici P,omOl'lZla.. Handcrowa odmiana pierw. 
slzej klasy; na 'J1J3Jslzych .ry1I1ik
ch i w Gdańsku 
n.ajdlUje 
chętm.ycl1 'DiaJbYlwców. PóMelser:o,we Jabłka, iIlajłeplS,ze z 
WSiZYSit1kich jahłak na. przeroby Wls,ze1kiego -rodzaju. 
2. Baskoap. iPli
klnle wdelkiJe il'dzaIW'o.żólt.awe jaibllko 
z bladym rumieńcem. Dojrzewa.od kań.c:a glrudnia dl() 
trulir.ca.. Dl'1zewa Irośnie ,silnie ,i dohrze; OWioce tTzymają 
-się mocno; .od !$"z-y,blkia IJ1lie derpi. Delseil'lQIwa. jedI1la z n,aj- 
ceJt1Jndejls'z

ch IOldmi:aJI1 dila Cia.lego PomolrZlR.. 
\. 3. Grochówka. Małe, lIlia doj1rzewaniu 'żółte z ł.ad... 
"mym Il'IUmień'cem; doj:IiZe,wa .od LutegO' da Hipca. Drzewa 
r.ośnie ddbr:ze; .oIWoce tr:zymają się ba,rdzO' mocno. Dobre 
dla iCale'
a. Pomarza lZIWłalsZic:za ao ohsł.ld'zania dl1'6g, Igdvż 
ownce z dl'1zeW'a ,są niejoada'lne. Odmiana hal:1dlowa gos"" 
podaroZ1a. Od .
Ir,z

bka lIlie oie'l'Ipl. 
4. Glogierówka - Pepina Litewska - Gold. Pippin. 
Pięlme, ni-ew1ie
kJie, I bardzo ł,adlI1e żólto:ibiałe :z \pur. 
TUl'IOwym rumieńcem, desell"owe zimolWe jahlusz.kiO. DTZC- 
wa \1'Io6onie ŚiredinJilO i wyma.gla ziemi ży
nej, gdyż jest 'nad. 
zwyczaj UirOldZ1ajmle; lJlIa mróz z,ujpłelnie wytTzymale. Plięk- 
ne handJlowe jahłko 'Podl

a jednak paJrszy - 
rzyibko. 
wi- Dla całeg'CI Pamo'rza ,odlpOiwiednie. 
5. Kardynalskie płomienne. lP:i
lkin,e, d-uże, p.r:alWie 
wieLkie, półdeserowe. żółte ze Isła.bym -rumieńcem. TJ'zy
 
ma Slj.
 .do grudnia. D.rzewo il'IoiŚlruie ha:l'1dza dabrze, {)IW:occ 
trzymają s'ię mOCino; od 
rzy.bka nie cieil'pi'ą. DLa ca,te
o 
Pam.orZla.
>>>
576 


6. Kosztela. Pięme 'żółte zimo.we, ogólnie cood1one 
b. haJl1Idi1owe, na P,olffiorzu ZlnJane i wyJtJrzymałe jabłko. 
Tworzy ogromne i dłu:goWliecZlne dI'iZewla'. Od grzybka 
nie cierpi. 
7. Kronselskie. JaJko de'selrDwe h. wysoko cenione 
późno
jeSiierune, zielona,W'o
żól,te ze 81a'bym rum
eń.cem. 
Zmajrduje Zł1iwsze 'bardzo chętnych 11JabyWlcó.w, lecz wy
 
mag:a stfllrannego opwkoWlania. Drzewo zUJpełnie wY't.rzy::: 
małe. Powj;tno slię bard:zo nada:wać na ma.dy r-zecme. Od 
grzybka nie cieł"pi. Na lI'y.nkach z,najduje zawsze chęt::: 
nych nabywcó,w. 
8. Malinowe Oberlandzkie. Pięknie zabarwione. 
przeważ,ająco .C:ZClflW01n.e z Iprurpur.owymi prą'Żikami, ska.::: 
Zlowe, ,deserowe zimowe jahllw; tlI'1Zyma się do sl1:Ylcznia. 
Drzewo rośrue dość sihi,e, ,lecz z,wiesza gałęzie d wymaga 
ziemi cielP,lejszej. Od g,rzyhka ;nie cieI'JPi. Na ryll1lk.u bar::: 
dzo wy solko cenLoiIle. 
9. Reneta Baumana. Niepokaźne zidonawo:::ciZCIr
 
wone pół deserowe zimo/we trzymające się do kwiet:1d'a 
jabłko. Jedno z 11JaJlepszych handlowych. Drzewo rośnie 
dobrze, a low,oce trzymają się mOC11Jo. Wyma

a je.dnruk 
zieini cif!P
lejszej; 'na sapaJch iplI'Zemarz:a. 
10. Reneta Landsberska. OkalZ'8!łe żół1:awo
bTUln:atn.e 
z sza:remi cfJJltkami, deser;oiWe jalblko; trzyma się d'o mar
 
ca. Drzewo ł"ośnie nieźle, lecz 1l1la. 'sapa'ch podleg.a 'fa
o'Wi. 
Ow,nce 'trzymają S:L1d mocno. Bar.dJzo hall1idlo.we. Od grzyb
 
ka 'P.rawie nie del1Pi. 
11. Reneta Kaselska. Pięl(1Ile deserowe podolbne do 
królowej renet jalbl'ko. DrzfJWO rośnie dobrze, 'lecz ł:adne 
owoce wydają tyłko tam, ,gdzie ud.a.je S'i.ę GrafsztY1I1ek. 
Dobre ;byłoby zatem n,a: ciepłe mady wiślalIle jedynie 
w miejs:ach wyjątkowo c.iepły,ch. Od grzybka 11Jie cierpi. 
12. Królowa renet - Wintergoldparmane. Sred:niej 
wielkości, ładne oralnŻiO,Wlo",żółte z czcll'Iwolnyrni pal
JkallTIi 
wysoko !na ry:nkach cenio.ne dClserowe jwblko. Drzewo 
nadzwyczaj ur.odzaj:I1ie, :roŚ/l1Iie słabo; wyma.ga ziemi lIiros 
dzajnej; dobre 1I1i!1i mady wiś'lane. Owoce IPodle
;ają 

rzybkowi. 


..
>>>
Jr-.. 


377 
13. Żelazniak. Podlobnie j,alk GrochóWka, jaMka gos- 
podarcze, mniej smalCZlne ,i }ad1aJlne .ad 'Sltycznia, trzyma się 
do [ipca i dłużej. :PuJ.'1'purowo
E
cdetowlo
c'zerwone, wy
 
gląda baTd-ziO p-onętrnie. Drzewa rośnde sHnie i na mrozy 
zupełnie wytrzymałe. Od gT"zy1bka nie ciel"pi. 


Grusze. 
1. Bera Lyańska - DoyenlIre de Me,rode - Douhle 
PhillilPpe. Zl;l'aJkomi1a b. halThdlowa, Ś/redniej wieLkości. 
przy ogonku i -kielichu Slpłaszcz,ona. iSllomia.no'$żólta lekko 
zarumieniona deser,Diwa g.rus.za. Dojrze,wa W1rzesień 
 pa:l
 
dziemik. Drze1Wo tWlorzy ładną słoż:k!Oową ,lwI"iOlnę; na 
mróz wytrzyma,łe. Od g,rzyblka nie cierpi. Wymaga osło
 
ciętegO' s.tanowiska. 
2. Bera liardy'ega - Gellerts Butterbirnc. Jcdn..'1 
z najsmac'zrriejiS.zych jesienny.ch gTtJls,zek. Owoc do.;ć du
 
zy .br'llm:a.tno
zielony. Drz,ewo rośnie silnie, w:,'nul.
a sta
 
nowiska osłoniętego. Od guyhk1a nie cier.pi. B. handll),wa. 
3. Bergamata jesienna. Pra
ttara. bardzo wytrzy
 
mała, nie Ipadllegają:c.a ,g,r.zy1b:kowi, dojir.zewająca w lPal
 
dzielrtni:1m. ś,redniej WlieUmści. 'p
alWie mała, okrągl.ł1Iwa, 
o szorstkiej slZ1alriQ'wato
:zielonawej skÓir'Ze. d,chra da 
w:slZystld,eg,
, :b. sillllie '1'I0SID.ą'ca gI1'UlS.za.. Doskonała lIlia dT;gi. 
4. Bonkreta Williamsa. DOIslkiclJlała wy.soko na ł"yn
 
kaJch Cell'iOilla, duża ,złocisiło
ż.ól,ta, Uis.i,all1a .szaremi pUinikci
 
karmi descl"olWlaJ .grus.za. Od ,gJT'zybika lIl.'ie de:Tlpi. DT:zeI\V-Q 
śrooruiej widkości; wymag.a ziemi ,c.iepłej i miejsca osta
 
niętega. ' 
5. Dobra Ludwika - BOil1ne Luise d'Arraonches. .Je
 
dna :z naj,piękniejsz)'ich 
 najlsmac:zlJ.iej.szychg.ruszek je
 
siennydl. P,odlleJga jednalk n:ieralZ .grzyhkowi .o tyle. że jej 
sadZlić 'W nieikttól1'ych miejlS'coiWoścd,
ch nie waT;f1O. Drzewa 
tworzy piękne, zdrowe o kOTl()lnie ,stożkowatej. 
6. Dobra szara. Wy\soko 'cemiolIDl, o pięknym si-łnrym 
Wizl'IoiŚcie, a. małych .o grubej, S'zaTej, ofldZ'SlwLolnej Islkórce 
smSlcZlThych JIwoca'ch. Od .
rzy'bka nie cit:rpi. Doh
a do. 
obSiwcLzal11Jia dróg.
>>>
's 
. :.nb. iJS,lnaCZ,n'IeJsza 
Z le 1 tnJich ,grnsz o ()IW101
alCh Z'ieIoI1J0'
'ż6N:)'1ch z b'Tudnym ru 
mień.cem. Ba:rdzo -PClszUlkiwana lilia rynkach; od gr,zybka 
.nde cie,rpi. DrzeWio 'rośnie slilln'ie li Irodzli dlolb.rze. Wyma
.a. 
zads,zne,go sotano.wislka. 
8. Paryżanka - Cocrntelslse de Pia:r
s. U na,s mało 
znajI1ia, Ie'cz halI'ldZio wysolko łJ1ia. ryu1\kach 'c fll1i,oll1a, o oWo
 
ca'ch dość dużych, ,żóltaJWlo,,"zielOo;}i)'ch lekko ,ordz'al\Vio.: 
nyoh, piel"lW1s'zorzędna, des-el101w;a z:imolWa gr Uls.za. DTzewo 
rośnie buj/nie, t'Worzą,c ładną koronę lec'z wymalgacie
 
płej zimni i do/brze lOłs,Łolni-Qtego stajnow1-slka. Od glrzybka 
nrie 'Cierpi. 
9. Plebanka - PalSltJmenoÓrne. BaJt"d1z:o .rlOzpows.zech
 
n:oOJa zi,mołw;a. g'ruslza, 10 .olwocl
lIch dużych, ,podłU'ŻiOy
hl 
w ,dJclj-rzewani-u żól
alwy'ch, ,oz,asaiJ11i w ,dodlllej c.zęści guzo
 
waltych. Dohr.a haI1JdlI'Qlwa ,bez glr;zyhka. Drzewo rośnie 
!oiilonie o Igałęz'ualch Z/wies,z,ają,cydl :się 'kaibłą\kOiwlatych. 
10. Salisbury - P:::Iss1e Ma:ri'aJlme. Ball"dz o 'Podobna 
(lo B. Bo.se. Jedna IZ ITIlajlsmaCIZlI1Jiejlszy'ch i p'ię..1aliejszych 
gruszek jes-ien/ny'ch. B. w},sociko ceniona ,na ryl11!kach. Od 
grzyibika nie der/pi. DrzeWlo Irośnie siinie, leoz D'iesfOlnnie; 
wymalga ziemi 'żyz.ne1 i oilC'płe'go .oslłondętego .s.taJl1JOIWiska. 
11. Szarneza - Belle -de Chwrneu. Piękna jes'iienn:a 
grrusJZa., Itrzyma ,się do Hs,tiQIpada; od g:r'zybka l11Iie cierpi. 
Drzewo I}'Icl.Śnie s,iłl1lie" tworząc korony lwyrosłe, ;pdll"amid11
 
ne. P,od TOTUlJ1Jiem 'I.Ildiaje ,się ,d.ohrlZe IflJawet na madach 
w Ni-as,zaJwce. 
Opróclz /powyżej ,wym'ie'niOlnych 'oidmi'all1 jaJbłollli 
i glrUJSIZ nie należy z.anie.dlbywać dlolbrrze udają'cych tSi'!d oct 
mian I-okamych, jt\ik np. doslk'cłn,ałych w ()I}QoHc.a.ch Chełm
 
na i Świecia - Bojlkena, Szlachet'l1e
o żółtego (Gea'ber 
EdeIapfetł) i .nawet GrafsJtynlka hm g,d'Z11e oS1ę ,C
i1 udta1e; 
w ,każ,uym jedn.ak f'az'ie .zaprz.elstać h-ołoOlwlać takie odmia
 
n;y j!alk Il1lp. 'pomiędlZY j.aJbłonJi,anni Bellefleur jaune, .a z 

ruJsz Duche,sse .d'Ainig,orll'leme, łub nawe,t Triomp.he de 
Jo.dcłilglne, są to bOlWliem WlslZYlsf,ko b. piękrne odmi-alt1.y fra.n
 
l-uskie, Iec,z w InalS:zym klimacde, chociaż cZ8Jsami -wyrosną 

 doś,ć Ipolka,źne JedI1Jak Ipmaw'ie J1Jbc nie warte. 


. . 


. 
 


.. 


......
>>>
, 4 


.. 


,ia- 


IJr. lenry 
 _ft 8 arskl. 
Zasady współczesnego żywienia. 


Zywienie zwierżąt uzyskało w ostatnich czasach bardzo 
cenne wskazówki, które wyjaśniają wiele zagadkowych i nie 
dających się do pewnego czasu wytłumaczyć problemów ży
 
wieniowych. Wskazówki te, o ilc będą uwzględniane i stoso- 
wane praktycznie, muszą się przyczynić bardzo wydatnie do 
podniesienia produkcyjności naszych zwierząt w czasach, gdy 
ani jednego grama paszy nie wolno- zmarnować. 
przy żywieniu zwierząt i normowaniu ich paszy napoty- 
kamy dwa naczelne pytania, a mianowicie: jakiego rodzaju po- 
żywienie powinniśmy podawać naszym zwierzętom użytkowym 
i po drugie - ile takiego rodzaju paszy należy skarmić, aby 

zyskać maksimum wydajności produkcyjnej. 
ł. Do utrzymania ustroju zwierzęcego w równowadze od
 
żywczej - a również i do każdej produkcji musimy w poży- 
wieniu dostarczyć pewną ilość e
ergji chemicznej i pewną ilość 
określol)ych chemicznie substancyj. Dokładnie i jasno zdamy 
sobie sprawę z tego, gdy zastanowimy się, jakie zadania poży. 
wienie ma do spełnienia. Wszystkie objawy życia zwierzęcego, 
a więc i jego produkcja i zdrowie, polegają ostatecznie na bar- 
dzo skomplikowanych procesach fizjologiczno-chemicznych, 
. których ostateczną sumę nazywamy przemianą materji. Prze- 
mianę materji tworzą dwa podstawowe, a sobie wprost prze- 
ciwne procesy, a mianowicie: 
I) Proces rozkładu materji ustrojowej czyli - dyssymi- I 
lacja; odbywa się ona we wszystkich czynnych komórkach i do- 
tyka materję tworzącą protQplazmę komórkową. Jest tcn pro- 
ces niezbędny dla życia, ponieważ te właśnie rozkładowe prze- 
miany fizjologicznego spalania (utleniania) substancji ustro- 
jowej dostarczają encrgji potrzebnej do spełnienia funkcyj ży- 
:iowych, podobnie jak spalanie węgla w piecu czy pod kotłem 
dostarcza jużto cicpła jużto energji mechanicznej, poruszającej 
jakąś machinę. W skutek rozkładu w komórkach rozpada się 
i to koniecznie część właściwej protoplazmy. Ten rozpad 
prz'edstawia życiowe zużycie materji ustrojowej. 
I
>>>
3SO 


2) Ponieważ tak ilościowy jakoteż (w pewnych dość cias- 
nych granicach) jakościowy skład elementarny całego ustroju 
zwierzęcego i po
zczególnych jego części jest i musi być zaw- 
sze stałym, więc aby ustrój mógł się utrzymać w tym niezmie- 
nionym stanie równowagi, musi się stale odnawiać, t. j. musi 
odbuoować z powrotem to wszystko. co fizjologiczne zużycie 
przetworzyło na energję wzgl. wydzieliło na zewnątr
. Czyni 
to ustrój zwierzęcy z materjału doprowadzonego w pożywieniu, 
assymilując składniki pożywienia. 
Obydwa procesy dyssymilacji i assymilacji przebiegają 
w normalnych warunkach harmonijnie i rytmicznie (raz prze- 
waża jeden, inny raz drugi), a życie zwierzęcia jest właściwie 
ciągłem wahaniem około pewnego jednego stanu równowagi. 
Pożywienie więc - aby mogło odpowiedzieć zadaniu - musi 
spełnić następujące warunki: 
I) Musi dostarczyć materjału, który mógłby być prze 
tworzony na energję cieplną, utrzymującą stałą temperaturę 
ciała, oraz na energję dynamiczną, podtrzymującą same proce- 
sy życiowe i wydawaną na zewnątrz. Do celów energetycz- 
nych może służyć w zasadzie każdy strawny organiczny zwią- 
zek chemiczny, posiadający w sobie pewien zapas utajonej 
w stanie potencjalnym energji chemicznej, a zdolnej do fizjo.-. 
logicznego wyładowania się. Wchodzą tu w grę i tłuszcze i wę- 
glowodany i białka. 
2) Pożywienie musi dostarczyć ustrojowi zwierzęcemu 
materjału, z którego mógłby on odbudowywać sobie zużyte 
przez życie części protoplazmy, budować nową masę ciała przy 
wzroście oraz produkować siłę, tłuszcze, mleko, jaja czy wełnę. 
O ile w poprzednio omawianym celu cieplno-energetycznym 
jak również do produkcji siły i tłuszczu jakość składników pa- 
szy odgrywa stosunkowo niewielką rolę, gdyż mogą je d:ł ć 
i białka i tłuszcze i węglowodany, to już tutaj do tych celów 
budowlanych jakość posiada ogromne znaczenie. Do najnow- 
szych czasów dyskutowano pokarm prawie wyłącznie tylko ze 
stanowiska ilościowego energetycznego i panowało przekona- 
nie, że ustrój żywy potrafi zawsze przystosować się do warun- 
ków i przerabia paszę w kierunku sobie potrzebny"m w dużej 


. . 


ł · 


-
>>>
I · 


- 


'ił 


I 


niezależności od jakości podawanej karmy. Byłoby dla techniki 
żywienia rzeczą rzeczywiście bardzo korzystną, gdyby ustrÓj 
był aż tak doskonałym, że mógłby wszystko budować sobic 
wedle potueby z jakicgokolwiek skarmionego materjału - · 
niestety jednak tak nie jest. Niektóre tylko grupy substancji 
mogą być wytwarzane endogenicznie, t. j. syntetyzowane we- 
wnątrz przez sam organizm, inne - a istnieje ich cały szereg 
i poznajemy ich wciąż coraz więcej - bardzo ważne, dla pro- 
cesów życiowych ustroju niezbędne, nie mogą skutkiem ogra. 
niczonej zdolności syntetycznej ustroju powstawać endogenicz- 
nie z ciał innych; mogą one powstać jedynie tylko z pewnych 
ściśle określonych i już gotowych, w pożywieniu zawartych; 
cegiełek (substancje eksogeniczne). Do takich eksogenicznych 
substancyj należą przedewszystkiem wszystkie składniki mine- 
ralne, czego zresztą nie trzeba specjalnie dopier.p dowodzić. 
Składniki mineralne występują w ilościach niezmiennych 
we wszystkich częściach składowych ustroju; ustrój wciąż je 
traci WŚ5Ód przemiany materji. A więc brak ich w pożywieniu 
spowoduje zubożenie pod ich względem, dalej poważn
 zabu-. 
rzenia funkcyj poszczególnych narządów, zanik procesów dla 
życia ważnych, zaburzenia 'w przcmianie materji azotowej,' 
zmniejszcnie utleniania w komórkach,. schorzenia 'centralnych 
narządów nerwowych, osłabienia kończyn, drżenie mięśni, wy- 

oka wrażliwość, paraliże, a wreszcie śmicrć i to nawet wcześ- 
niejszą niż skutkiem zwyczajnego głodzcnia. 2ywienie zbyt 
mało uwzględniało dotąd wymagania jakie stawia organizm 
zwierzęcy co do sol
 mineralnych. Z ważniejszych soli wymi
- 
nię kilka, np.: potas jest bardzo ważnym składnikiem wszyst. . 
kich komórek (krew, mięśnie). Ws ystkie pokarmy pobudza- 
jące trawienie i przemianę materji są równocześnie i bogate 
w potas, tak że nasuwa się prawdopodobieństwo jakiegoś związ- 
ku między obccnością potasu i takiem djetetycznem działa- 
niem. Sód związany przeważ'nie z chlorem, jest skła
nikiem 
wszystkich płynów ustrojowych (plazma, limfa, ślina, sok żo- 
łądkowy). Wapli i fosfor są ważne zwłaszcza dla systemu ner- 
wowego, a przedewszystkiem ze względu na normalny skład 
szkieletu kostnego. 2elazo jest istotnym składnikiem czerwo-
>>>
:d82 


nego barwika krwi. Bardzo charakterystycznem i ważnem spo- 

trzeżeniem jest to, że najważniejszą jest nie tyle sama obec- 
hość 
li, ile ich wzajemne do siehic ustosunkowanie. Sole po- . 
siadają bowiem działanie różne 
asem wprost antagonistyczne 
i niweczące te szkodliwe skutki, które wywołać musi nadmiar 
jednej soli. Stwierdzono np., że każda ze soli jakie są w wodzie 
morskiej, zatruwa i niszczy komórki o ile jest sama, w miesza" 
nioie natomiast tych właśnie soli (wodzie morskiej) komórki' 
zyją znakomicie. Dla zilustrowania i orjentacji w różnicach', 
jakie pod tym względem posiadają pasze, podam zawartość soli 
\'II niektórych pasMch i to po przeliczeniu na 
oo części ich 
suchej masy: , 


\ 


. r 


I K,O I NatO I CI I Ca O I PlO, 
KoniClzyna zielona . .1 2,73 0,16 0.22 2.94 0,62 
Trawa pa.tewna. 2,93 0.3S 0,42 1,38 0,77 
SiaDO koniez. . 2,66 0,15 0.21 2,11 0.72 
Siano łąkowe 1.93 0,27 0,31 1,15 0,52 
Plewy pu.. . . 1.10 0,22 0,22 0,52 
Strą'zYDY bob 4.80 0.18 0,08 O,Y! 0,37 
Słoma psz. 
 0,77 0,07 0,05 0.33 0,21 
Ziemniaki 2,69 0,14 0,10 0,14 0,74 
Buraki' 4.83 1,51 0,70 0,30 (1,80 
Jęczmieil 0.61 0,06 0,02 0,08 1,02 
Bobik 1,55 0,01 005 0,18 1,45 
Otręby paz. 1,94 0.04 0,19 3,42 
Makuh rzep. 1,95 0,28 0.\.13 1,07 3,00 
Mleko odtł. . 2,08 0,50 1,:m 1.69 2,18 
Mączka mięsna 2,30 1,76 1,52 8,39 9,60 


Do substancyj eksogenicznych, a więc tych, które muszą 
być doprowadzone w stanie gotowym w pożywieniu należy da- 
lej białko. Białko tworzy większą część masy ustroju zwierzę- 
cego; obok mniej więce[ '70% wody zawiera on około 30% 
suchej masy, z czego do 20% przypada na białko. Część znacz. 
na białka tworzy protoplazmę komórkową, reszta zawarta jest 
w płynach krążących po ustroju. Białko jako stanowiące istotę 
protoplazmy komórkowej, jest jednym z najważniejszych skład- 
nikfw or
anizmu zwicrzęce
o: warunkuje ono te wsz y stkie
>>>
383 


fizjologiczno-chemiczne przemiany w komórkach, których su- 
maryczny efekt nazywamy życiem. Białko ciągle się w ustroju 
zużywa, a więc pasza musi go dostarczać w
iąż w nowych ilo- 
ściach, mianowicie do odbudowania zużytej protoplazmy, do 
wytwarzania nowej masy ciała i t. p. W t
j roli buuowlanego 
materjału nie może zastąpić białka żaden inny składnik pokar 
mowy, ustrój zwierzęcy bowiem nie posiada zdolności synte- 
tyzowania białka ani z tłuszczów ani z węglowodanów. .Jeżeli 
białka będzie mniej w po
ywieniu niż się go zużywa skutkiem 
przemiany materji, natenczas białko tkanek rozpada się w zwię- 
kszonej ilości, zwierzę musi tracić białko własne i chudnąć. 
a wreszcie gdy zużyje się go około 50% normalnej zawartości 
komórek. komórki gill
 t I1lllsi nastrtni
 śmierć. Ilość lIie- 
.. ..I' 
zbędnego białka w pożywieniu określa się t. zw. stosunkiem 
odżywczym. Jest to liczba, która wskazuje ile przypada sub- 
stancyj strawnychnieazotowych na I część białka. Dla każde- 
go zwierzęcia i każdego celu produkcji istnieją pewne określo- 
ne granice zawartości białka w paszy, które nie mogą być 
przekroczone. I: (2-4) nazywamy ciasnym, I: (5-6) śrerl- 
nim, I: (8-12) sp;erokim. Takiem ogólnem określcniem ilości 
białka w pożywieniu zadawalano się do ostatnich czasów. Oka- 
zało się jednak, że wysokość minimalnego zapotrzebowania 
zależy przedewszystkiem od jakości skarmianego białka; war- 
tość odżywcza bowiem poszczególnych gatunków białek jest 
bardzo różną. Stwierdzono mianowicie następującą kolejni! 
wartość biologiczną różnych białek: 



 


Białko fasoli (fa7eolina) 
" kleju 
.. kukurydzy (zeina) 
łubinu (konglut na) 
Białko tyta (gliadyna) I 
.. jeczmienia (hordeina) 
" grochu (ll'gumin) 
" pszenicy (gluten) 
Białko jaja kurzego 
kazein (mleka) 
., albumin (mleka) 


łl\łt.....o ;!;:t1D Irnr..,...Y'''' 


{ nie w
 starczają nawet do 
samego utrzymania tycia. 


wystarl',zają wprawdzie jut do 
utrzymania źycia nie mogą je- 
dnak dać normalnego wzrostu. 


I wystarczają do wywołania no - 
maInego wzrostu.
>>>
384 


Białka wogóle nie są sobie równoważne; najlepszym jest 
albumin mleka. Do tcgo samego efektu żywieniowego trzeba 
kazeinu już 50% więcej. Jednak pomimo tych znacznych róż- 
nic wartości nie jesteśmy uprawnieni do dyskwalifikowania 
odżywczego całego szeregu białek, a więc i pasz naturalnych, 
na szczęście bowiem białka rozmaitego rodzaju mogą się wza- 
jemnie uzupełniać i każde spełni zadanie o ile tylko nie będzic 
wyłącznem źródłcm białka w pożywieniu. Tłumaczy się to 
tem, że każde białko składa się z szeregu poszczególnych cc- 
gidek-aminokwasów, z. których rozmaite i w rozmaitcj ilości 
napotykamy w różnych białkach. Kilka z tych aminokwasów 
jako szczególnie ważne muszą być koniecznie w pożywieniu 
w rlostateczncj ilości jako wybitnie eksogeniczne substancje. 
To też jeżeli brakujący w którejś paszy aminokwas doprowa- 
dzimy \V inncm białku, cho('iażby również niepełnowartościo- 
wem, natenczas całość mieszaniny aminokwasów paszy otrzy- 
mamy pełnowartościową i wystarczającą. Dla zilustrowania 
tych różnic podam znów porównanie kilku najważniejszych 
białek co do zawartości najważniejszych biologicznie amino- 
kwasów: 


Białko I tyro- I u'ypto- I I lizyny 
zyny fanu cystyny 
surowicy krwi 
 , 2,1 4.2 13,2 
albumin mlda 0,8 3,1 2,9 10,3 
kazein 4,5 1,7 0.06 5.8 
całego mleka 3,9 1,9 0,5 6.4 
ż6łtka jaja 3,4 2,7 4.8 
ziarna konopi . 2,1 0,4 1,0 1,6 
pszenicy . 2,4 1,0 1.2 1,2 
jc;czmienia 1,7 U 0,8 
łubinu O O 2,7 
kukurydzy . 3,5 O O 
kleju . O O 5,6 
ziemniaka 4,3 4,4 3,3, 


Naogół możemy stwierdzić, że ani owies, ani pszenica, 
ani kukurydza zmieszane z potrzebnemi solami, tłuszczami 
i węglowodanami nie starczą dla wzrostu i wogóle produkcji, 


.....
>>>
38S 


uzupełnić jednak mogą inne białka, które same równieżby nie 
starczyły, jeżeli tylko defekty ich wzajemne aminokwasowe 
wzajemnie się zniosą. Zeina kukurydzy np. dobrze uzupełnia 
owies, żelatyna uzupeł'nia pszenicę i owies (zawartością lizy- 
ny). Znakomicie uzupełniającem jest działanie białka mleka 
zwłaszcza jego albuminu, kazein bowiem uzupełnia dobrze ale 
tylko te białka, które mają dosyć cystyny, a której jemu bra- 
kuje. Wartość odżywcza hiałek ziarn strączkowych jest bar- 
dzo mała i to głównie z powodu braku cystyny. Uzupełniająco 
do pewnego stopnia wpłynie białko zbóż zawierające sporo 
cystyny. Ale inne braki' obu tych gatunków ziarn trzeba uzu- 
pełnić znowu czemś innem: białka ziarn oleistych są bjologicz- 
nie wysok'owartościowe. 
Wszystkie organiczne związki mające być budulcem, 
a więc i białko staną się nim ale wtedy tylko, gdy oprócz nich 
jest w karmie dosyć takich substancyj, które dają energję; je- 
żeli tych będzie za mało do pokrycia potrzeb energetycznych, 
natenczas budulec zużyje organizm na pokrycie tego naj waż- 
niejszego życiowo zapotrzebowania i skutkiem tego dla celów 
burlowlanych będzie stracony. 
3. Pożywienie musi zawierać i takie jeszcze składniki, 
które i pod innym wzglt;rlem są niezbędnc dla normalnego 
i prawidłowego przebięgu przemiany materji. Posiadają one 
pewne szczególne w tym kierunku własności i są dzięki temu 
regulatorami i pobudkami przemiany materji. Starczą ich już 
niewielkie ilości i prawie wszystkie są eksogeniczne, a więc 
muszą się znajdować w stanie gotowym w pożywieniu. Rolę 
taką odgrywają między innemi i sole mineralne niezbędne do 
wytworzenia or:lpowiedniego ciśnienia osmot
 cznego, dalej hor- 
mony, t. zw. używki kwasy organiczne i t. p. Głównie jednak 
zaliczamy tutaj ohecnie t. zw. witaminy. Nieobecność ich 
\I. pożywieniu powoduje nienormalną. przemianę materji i cały 
szereg zaburzeil w organizmie, chociażby nawet wszystkie 
inne składniki pokarmu hyły i jakości dobrej i były w dosta-. 
tecznej ilości, t. zn. odpowiadały dwom poprzednio omówio- 
nym warunkom. Witaminy nie mogą się syntetyzować w orga- 
nizmie i dlatego muszą JUŻ być gotowe w pożywieniu. SZ:Le- 


15 ..:.. Porno Kil'. Roln. 


.. 


-
>>>
386 


gólnie wrażliwemi są na ich braki młode rosnące zwit'rz-:ta 
i wogóle te zwierz
ta, u których przeważają procesy assymi- 
lacji i które posiadają intenzywną przemianę materji. Typów 
witaminów znamy dotąd ogólnie trzy, a pierwotnem ich źrÓd- 
łem jest zawsze roślina i jej przt'dewszvstkiem zielone CZł,'Ś- 
c
 - liście. 
Czynnik A napotyka si
 t
 w kiełkujących nasionach 
i jako rezerwę odżywczą w tłuszczach 
wierzęcych. -ale tylko 
wtedy gdy zawiera go pokarm zwierzęcia. \V nieobecności po- 
wietrza znosi witamin A ogrzanie do 120 stopni; łatwo jerlnak 
się utlenia I po utlt'lIieniu traci już 
we cudowile fizjolt'gicznc 
własności. Pierwszą oznaką hraku witaminu A jest brak ape- 
tytu. Później następuje nagły upadek sił, znaczny uhytck na 
wadze i wreszcie śmierć. Z innych objawów wspomnie,ć naJeż.v 
o obniżeniu odporności na infekcje i rachityzmie. Podobnit' jak 
witamin A działa i naświetlanie słOl"lcem i wtem świetlt. staje 
się jasnem pierwszorzędne znaczellle pastwiska. Czynnik drug-i 
B występuje również w zieleninie, stanowi rezerwy odżywczt 
dla późniejszej rośliny we wszystkich nasionach i w rozmai- 
tych organach zwierząt znów wtedy tylko. o ile pokarm dane- 
go zwierzęcia go zawiera. Przy {30 st. traci witamin B swe 
fizjologiczne własności; brak jego powoduje objawy zchorze- 
nia nerwów, osłabienia, opuchliny, niedomagania mięśnia ser- 
cowego i t. p., a tutaj należy również choroba zwana beri-beri. 
Trzeci czynnik C przeciw skorbutowi też występujf' w dużych 
ilościach w z,ielonej roślinie. Zródłem jego są obok tego prawie 
wszystkie świeże pokarmy (soki owoców). Wskaźnikiem jego 
obecności jest znaczniejsza zawartość w danym produkcie so- 
ków.i kwasów organicznych. Suche produkty (nasiona) nie po- 
siadają wcale antiskorbutycznych własności. Czynnik C' jest 
bardzo (najwięcej) wrażliwy na zewnętrzne wpływy: niszczy 
go już ogrzewanie 1/, godzinne w temp. JOO stop. Jest on nie- 
odporny na suszenie; odczyn kwaśny środowiska podnosi jego 
odporność na szkodliwe wpływy (kiszonki) natomiast banlzo 
wrażliwy na alkaliczny odczyn środowiska. Dla orjentacji co 
do witaminowych własności przy składaniu racyj pokarmo- 


.......
>>>
387 


wych podam znów przybliżone określeni
 zawartości witami- 
nów w różnych paszach: 


A 


B 


c 



wieta zielenina koniczyny i traw słodkich 
Trawy kwaśne 
Siana dobre. . 
Siana kwaśne. 
Kiszonki. . . 
Słomy i plewy 
Ziemniaki i buraki . . 
Marchew. . . . 
Ziarna zbóż i strąc zk owych. 
Siemię lniane i proso . 
Otręby . . 
Klełk i nasioD . 
Makuchy. . . 
Mleko pełne latem . 
Mleko odtłusz
zone . 


.+++ 
.+ 
+++ 
.+ 
.++ 
.0 
.0 
.++ 
.+ 
.++ 
.+ 
.++ 
.0 
.++ 
.+ 


++ 
+ 
++ 
+ 
++ 
+ 
+ 
+ 
++ 
++ 
+++ 
+++ 
+ 
Ittl 


++ 
+ 
O 
O 
++ 
O 
++ 
++ 
O 
O 
O 
++ 
O 
+ 
+ 


4. Nie można równit'ż ni{' wspomnieć jeszcze o jednym nie- 
zbędnym skłarlniku pożywienia t. j. o t. zw. balaście (włókno). 
Jest on konieczni", potrzebny do tego, aby masa pokarmowa 
posiadała odpowiednią konsystencję i odpowiednie własności 
fizyczne z tem związane. Określa ten balast w dawkach pokar- 
mowych sucha masa. 
Jeżeli pasza jest tak dobraną swoim składem, że odpo- 
wiada powyżej zcharakteryzowanym warunkom, a więc jeże. 
li - jak to łatwo wywnioskować z załączonych tabelek - jest 
możliwie mieszaną, to wtedy zdaje się skład chemiczny sa- 
mych źródeł energji nie Jest tak bardu) ważnym i można zapo- 
trzebowanie energji t.raktować jednolicie oraz przystąpić do 
określenia potrzebnej całkowitej ilości jakościowo dobrej pa- 
szy podług norm wypróbowanych i podanych w niniejszym ka- 
lendarzu. rIoŚ' tę określać można w rozmaity sposób, t. j. roz- 
maitemi jerlnostkami: 
I. Amerykanie określają wartość paszy t. zw. ther- 
mem - 1000 Kał. (tonkalorja). 
2. Niemcy (Kellner) stosują wartość skrobiową. 


--
>>>
S88 


3. W Skandynawj.i używa się jednostki pokarmowej. 
Wartości powyższe dają. się obliczyć z chemicznego skła- 
du paszy: 
I. Wartość kaloryczną białka znaleziono przeciętnie d la 
I gr. 5,;M Kał. Tę pełną. wartość kaloryczną możemy przyjąć 
jednak wtedy tylko o ile białko jako takie osadza się w ciele, 
t. zn. o ile używa się na wytworzenie czy to tkanek przy wzro- 
ście czy białka mleka, wełny, jaja i t. p. To białko natomiast, 
które zużyło si
 rlo celów energetycznych czy na wytworzeni
 
tłuszczu musI Sl
 przedtem rozpaść i musi część swą azotową, 
zawierającą jeszcze pewien zapas energJ1 nie wyzyskanej wy- 
dzielić w moczu jako mocznik; na wymienione bowiem cele 
energjo i tłuszczotwórcze zużytą może być tylko bezazbtowa 
część białka. W takim przypadku wartość produkcyjno użytko. 
wa białka spada do 4,1 Kal. na I gr. Wynika stąd bardzo waż- 
na dla ekonomiki żywienia wskazówka praktyczna, że białka 
nakży skarmiać tyle tylko. ile potrzeba koniecznie do celÓw hu- 
dowlanych. każdy bowiem narlA1iar ponad to zapotrzebowanie 
marnuje się. WartoM kaloryczna tłuszczÓw jest (Ha 1 gr. tłusz- 
czu zw'ierzęcego 9,3-3,5 Kal., dla tłuszczu nasion oleistych 
również ),3-.-9,5 Kał., rlla tłuszczów nasion zbóż 8,8 Kał., dla 

łomy i okop
wyc
 8,3. Wartość kaloryczna węglowodanów 
jest dla I gr. cukrow prostych 3,74, cukrow złożonych 3,96, 
skrobi i włókna 4,18 Kal. na l gram. 
2. Kellner określa wartość prorlukcyjną na zasad.lie do- 

wiarlczalnie znalezionej zrlolności wytwarzania tłuszczu przy 
tuczeniu wołów; znalazł on mianowicie, że daje l kg. skrobi 
i włókna (itrawionego) 248 gr. tłuszczu. cukru 188 gr., 'białka 
235 .gr., tłuszczu nasion oleistych i tkanki zwierzęcej 51)8 gr., 
tłUSJ;CZll nasion zbóż 526 gr., tłuszczu 'słomy i okopowych 
47-ł gr. Przez porównanie zdolności osadzania tłuszczu sfład- 
ników pokarmowych w porÓwnainu ze skrobią znajduje się 
dla każdej grupy substancyj chemicznych orlpowiednią war- 
tość jej skrobiową (spółczynniki zastępcze). 
3. W Skandynawji określają wartośĆ pasz) t. zw. jed-- 
nostką mlekotwÓrczą (wzgl. jt'rlnostką pokarmową 0(1 niej o l'. 
większą). którą znaleziOllo podobnie jak wartość skrobiową na 


- 


--
>>>
389 


zasadzie porównania pasz pod względem działania ich na pro- 
dukcję mleka. 
Wzajemny stosunek wszystkich tych omówionych jedno- 
stek zestawiam w poniższej tabelce: 


" 't :;-:; według według 
.
 N badali skaD- 
.. o 
 ił Kellnera d"nawskich 
ClI- 
ł kg. .
 . l- 
ił
 N
 Osadza I sp6lcz. jednost. mle- 
:: 1'1 u CI)' 

M tłuszczu zast
p- kotw.jedno.t. 
.£ 
'" gr. sIwa pokrewnych 
. N 
Skrobi i włókna 4.18 l 218 l l (1.333) 
Cukru 3.74 0.90 188 0.76 - 
Tłuszczu mleka 9.23 2.2 - - 
.. nasion oleistyca. 9.3-9. 2.2-2.3 598 2.41 2.41 
.. tkanki zwierzęcej 9.5 2.3 - - - 
.. nasion zbotowych. . R.8 2.1 526 2.12 2.12 
. słomy i okopowych 8.3 20 474 1.91 1.'ł l 
Amidów +2.4 0.6 - - 0.6 
Białka na encrgję 4.10 0.98 235 0.94 - 
". ,. białko org. . 5.71 1.40 - - 1.43 


Skoro liczby zastępcze są zawsze analogiczne w przypad- 
ku tłuszczow i węglowodanów więc dla paszy bezbiałkowej 
mielibyśmy zawsze mniej więcej : 
4,18 TonkaI. = l kg. wart. skrob. = 1,33 jedno pok. Róż- 
nice wzajemnego zastępstwa występują jednak w przypadku 
białka zależnie od tego, czy zużywa się ono do celów energjo 
wzgI. tłuszczotwórczych, czy tkanko-białkotwórczych produk- 
cyjnych. Wtedy bęrizie: 4,10 Tonk. = 0,94 wart. skrob. - tłu- 
szczotwórczo wzgl. 5.71 Tonk. = białkotwórczo 1,91 jedno po- 
karmowej. 
Jednakowoż różnice te od białka pochodzące, które by 
musiały wystąpić, gdyby - pokarm był jednostronnie. białko- 
wym - w normalnie złożonym pokarmie o zawsze pewnej 
określonej i mniej więcej stałej zawartości białka znikną, o ile 
białko zużywane będzie tylko do celów budowlanych, a nie bę- 
dzie marnotrawione przez zamianę go na tłuszcze czy energję. 
Wtedy otrzymamy następujące liczby charakteryzujące wza- 
jemny stosunek do siebie różnych jednostek mianowicie bę- 
dziemy mieli spółczynniki zamienne: 


--
>>>
-'90 


3.11 Tonk. = 11.711 kg. wart. skr. l je.dn. .pokann. 
-ł.44 Tonk. I kg. wart. skr. 1.43 jedno pokarm. 
I Tonk. = 0,225 k,g. wart. skr. 0..J2 jedno pokann. 
Wartości odżywcze ilościowe wyrażające się powyższemi 
jednostkami i dające się zawsze obliczyć ze składu chemiczne- 
go i strawności nie za
sze jednak wyzyskane być mogą całk,_.,- 
wicie dla produkcji, nie zawsze są jak mówimy pełnowartoś- 
ciowe. Pewna część bowiem energji w paszy zitlwartej zużyć 
się musi na inne cele związane z jakością paszy i dla produkcji 
właściwej jest już straconą. Wyjaśni to nast
pujący schemat 
przemiany materji: 


Energja strawiona ... energja w gazach kiszkowych 
... energja pracy żucia, trawie- 
Energja użyteczna ... nia, assymilacji zależy od 
... właściwości paszy (włókna) 


Energja netto przedstawiająca rzeczywistą wartość pro- 
dukcyjną może już przetworzyć się na ciepło i siłę. tłuszcz, 
mięso, mleko. wełnę, Jaja i t. p. 
U słomy np. to pomniejszenie wartości schodzi na 4 0 -- 
50% zaledwie. Straty z powyższych względów konieczne po. 
daje nam znaleziona doświadczalnie wartościowość dla każde- 
go gatunku paszy t. zn. liczba podająca % do jakiego wartość 
obliczoną trzeha zmniejszyć. aby otrzymać rzeczywistą war- 
tość produkcyjną. 
Ważnem jest wreszcie jeszcze ilościowe określellie za- 
wartości białka w paszy charakteryzowane odmiennie od jerl- 
nostek, które się stosuje, mianowicie: 


Stolunek białkowy przy wart. skrob. 
odpowiada 


gr. białka strawno 
w tonkal. I wjedn. pok. 


l : 4 
I : 6 
1 : 10 


42 
3') 
20 


155 
100 
65 


.......
>>>
j9ł 


lnż Fr. Komar. 


D
iewięć czynników racjonalnej 
hodowli bydła. 


W dobie obecnej na czoło hodowli w gospodarstwach 
małych i średnich wysuwa się przedewszystkiem bydło rogate, 
cz.v to z produkcją mleka. czy mat('rjału zarodowego. Przy- 
czyną tego stan'u jest konieczność zużytkowania dużych ilości 
pasz odpowieonich. oraz znaczne dochody cZt'rpane z tej g-a- 
ł;zi. W hodowli hydła popełnia się jednak szereg hł:dów, po 
usunięciu których można znacznie zwiększyć docttody. W po- 
wyższym artykule chcę właśnie zwrócić uwag-ę na dziewięt 
zasadniczych czynników horlowli. 


I. Plerw.zym 
zYDDlklem - czy.toaić. 
By utrzymać bydło przy z(lrowiu i mieć z niego znacznc 
korzyści. winien rolnik odsuwać wszelkie niehezpieczeństwa 
i szko(Hiwe wpływy. Takiem niehezpieczeństw{'m dla z9rowia 
krów są: źle przewietrzana, ciemna i brudna stajnia. jakoteż 
nie czysto utrzymywane hydło. 


Stajnie należy przewietrzać. 
Stajnie są schroniskiem dla krÓw przez siedem miesięcy 
zimowych w dzień i w nocy, a przez pięć miesięcy letnich 
w nocy. - widać zatem, że znaczną część roku i życia swego 
kroWY spędzają w stajni. Dlatego też dhać należy o zdrowe 
stajnie. Stajnie są zdrowe, gdy są sucht' i ciepłe. 
Stajnie są wypełnione powietrzem. Powietrze jest pod_o 
stawą życia wszelkich żywych organizmów. Powietrze skła(la 
się z gazów, pary worlnej ! zawiera mniq lub więcej pyłu, ku- 
rzu i zarazków chorobotwórczych. Z gazow powietrza poży- 
teczn ym jt"st t len. szkodl i wym natomiast hez wodn ik wł,'glow \' 
W pomieszczeniu zamkn' tem, jak w stajni, powietrze uleg'a 
zmianom. Mianowicie ubywa wciąż tlenu, zwięk.sza się nato-o 
miast ilOśl' 
zkodliwego ht,zwo(lnika węglowego i zanieczys7.- 
czeń: pdu t-. kurzu. Nadto wydzielają się wyziewy z kału. I 
moczu, potu zwierząt i gnijącego gnoju. Powietrze takie staje 


" 


.........
>>>
392 


się duszące, ma zapach nieprzyjemny kwaskowaty. Oddech 
w takie m powietrzu jest utrudniony, krótki i przyspieszony. I 
a tempo krążenia krwi zwolrione. Oczywiście, że wszystko to 
wpływa na procesy życiowe' i znacznie zmniejsza mleczność 
krów. Z tych względów naldy stajnie przewietrzać kilka razy 
na' dzień otwierając okna lub drzwi, albo specjalnie urządzone 
wentylatory - przewietr7niki. 
\ 


Stajnie winny być widne. 


Stajnie są widne, gdy mają duże okna przez które wpa- 
da wiele Ś'" iatła dziennego i promieni słonecznych. W widnej 
stajni energiczniej odbywają si" wszelkie procesy życiowe, 
a więc i wytwarzani
 mleka. Umiarkowane światło ożywia 
i wzmacnia organizm' krowy, ciemność natomiast szkodzi. ho 
krowy słabną, stają się leniwe, ospałe i smutne. 

\Viatło wpada do stajIIi przez okna. zatem należ)" je 
utrzymywać w czystości. Jeśli w stajni są okna, to poto, by 
przez nie przepuszczać światło do wnętrza. Zatem szyby mu- 
szą hyć c.zyste i conajlJ1niej dwa razy na rok myte, 
by hyly 
przezroczyste. W razie potrzeby nie zaszkodzi małe okna po_ 
większyć i w ten sposób wpuścić do stajni większy dopływ 
, światła. 


Ściany wlOny być bielone. 


.\hv stajllil' były c:itysfl' l widne winne być conajmflier 
dwa razy do roku oczyszczone i wybielone. Wpierw należy 
ża pomocą miC1Jteł oczyścić sufit, ściany, okna, żłoby i inne 
sprzęty z kurzu i pajęczyny. Pajęczyny dobrze się zbieraią 
ścierką zmoczoną. Potem dopiero można bielić ściany obficie 
mlekiem wapiennem. Mleko wapicnne najlepiej działa w sta- 
nie świeżym. albowiem wapno "leżąc na powietrzu traci swą 
własność dezynfekcyjną. . 
Stajnia świeżo wybielona jest jaśniejsza, przyjemmejsza 
i bardziej zdrowa, bo pozbawiona kurzu i pajęczyn, a z nimi 
\ mnóstwa chorobotwórczych bakterji. 
I . 



 


......
>>>
393 


KroVjY należy czyścit. 
Skóra bydła jest ważnym organem wydzielniczym i od- 
dechowym, musi przeto być czysto utrzymywaną. W skórze 
znajdują się liczne otworki czyli pory, jako ujścia gruczołów 
łojowych i potowych wydzielających parę wodną, pot, sole 
i łój. Nadto zewnętrzna warstwa skóry t. zw. naskórek łuszczy 
się i odpada w postaci białawych blaszek jako łupież. By usu- 
nąć te wydzieliny należy krowy czyścić szczotką codziennie, 
lub pŚzynajmniej dwa razy w tygodniu. W razie potrzeby na- 
leży zady krów obmywać wodą i wycierać do sucha wiech- 
ciem ze słomy. Przez czyszczenie oczyszczamy pory skóry 
i niejako masujemy skórę pobudzając krew do energiczniej. 
szej działalności. Przez czyszczenie usuwamy proch i łupież 
zlepione łojem i zmieszant
 z potem. jakoteż wyleniałe włosy. 
Sierść czyszczonych krów staje się gładka, połyskująca i do- 
kładn
e lenieje. Pomocą w utrzymaniu czystości krów jest 
obfita i sucha ściółka, która stwarza krowom przyjemne lego- 
wi
o. 
. W związku z przestrzeganiem czystości krów pozostaje 
konieczność obcinania im racic. Za długie racice utrudniaj", 
swobodę ruchów, jakoteż zniekształcają prawidłową postawę 
nóg i szpecą ładną krowę. . 


\ 


2. Drugim czynnikiem - wybrakowanie. 
Przez wybrakowanic rozumieć należy usunięcie z obory 
przcz sprzedaż wszystkich kró\\- słaho się rlojącvch. nad- 
miaru cieląt i młodzieży. jakoteż nielicencjonowane stadniki. 


Myśleć o jakości, a nie ilości bydła. 
Przyjął się u rolników nicrozsądny zwyczaj chowania 
jak największej ilości byle jakich krów, jałówek, cieląt. stad- 
ników. Myśli się ogólnie, że ilość byrlła .stanowi o zamożności, 
o dobroci hodowli i o nazywaniu gospodarstwa h;dowlanem, 
zapominając zupełnie o zwracaniu uwagi na jakość i wartość 
posiadanego materjału. Przecież lepiej jest posiadać zamiast 
4 krów dających w sumie po ocit'leniu 40 litrów mleka, 3 kro- 
wy ładnie zbudowane i mleczniejsze, dające razem 60 litrów 


.ł......
>>>
394 


mleka. Zamiast, jak dotychczas 4 szłukom, teraz trzem sztu- 
kom dawać można tę samą paszę, przez co lepiej są żywione 
i mniej pracy jest przy ich obsłudze. 


Jak przeprowadzić wybrakowanie. 
Następujące sztuki można wybrakować ze stada: 
a) Krowy słabo się dojące, które nie (la ją 2200 litrów mlek.t 
rocznie, ho przynoszą one stratę; . 
b) Krowy jałowl'. t. .I.n. nie poclelone od kilku miesięcy, a Iłł- 
wet lat; 
c) Krowy dojące się na trzy, lub dwa strzyki; 
d) Krowy starsze ponad 10-[2 lat. Stare bowiem kn)w\' 
mają zęby starte. gorzej wskutek kgo gr.yzą i żują. a w na- 
stępstwie" gorzej t[awią i wykorzystują paszę. Należy 
przypomnieć, że krowy osiągają najwyższą mleczność ()O 
3-5 cicl
ciu, a zatem liczące po 5-7 lat. pOC.l.l'In u nich 
mleczność stopniowo i ci'Igle spada; 
c) Krowy skłonne rio chorób np. po każdeł1l ocit'leniu. h.1!, 
podejrzane o gruźlice:, ze złym apetytem: . 
f) Wreszci(' krowv posiadające hraki w 'tulowie jak: garbatf'. 
silnie łęgowate, o wąskiej miednicy, o spadzistym zadzie 
i 1.' 11.. jakoteż innego umasł!czenia aniżeli czarno-białe, 
np. krowy czarne, hup', czerwono-srokate, buro-srokate. 
Należy przestrzedz, że jeśli są to krowy mleczne i nic , 
stare. to je zostawić i użytkować aż do wysłużenia. W ogÓl- 
ności W-," hrakowanie należy przcpr'owadzać stopniowo i z u
a- 
gą. a nie w spos(Jh gwałtrJwny i jakby rewolucY.in.\-'. 
Oprócz krów należy ró.....nież wybrakować stadr i. 
Utrzymywać należy stadniki zarodowe lub licencjonowane. 
W szelkie inne stac1niki winny być z hodowli usunięte, a w ich 
miejscl' dla większej korzyści w;tawion(' krowy ml('cz1H'. 
Nadto należy wybrakować jałówki i cielęta. Jałówek 
i cieląt należy trzymać tyle, by zastępowały one z roku na rok 
krowy wybrakowywane. Wtedy pozostają nieliczne cielęta, 
które można silniej odżywiać, by mieć z nich w przyszłości 
dobrze rozwinięte krowy. Cielęta bowiem. to fundament hoc1o- 
wli. r- Przykład: na dziesięć krów posiadanych można cho- 


.......
>>>
39S 


wać na zastąpienie krów wybrakowanych dwie jałówki dwu- 
letnie, dwie jałówki roczne i dwa cielęta. 


3. Tuec:hn c:zynniklem - dobra budowa. 
Aby módz umi
jętnie wybrakowaf poszczególne sztuki 
bydła należy poznać zalety i wady budowy krów mlecznych. 
Rasa i maść: na Pomorzu uznawaną jest wszechwładnie 
rasa bydła nizinnego, czarno-srokatego. 
Umasz-czenie tej rasy jest: czarno-białe z przewagą czar. 
nego, kiść (koniec ogona) biała, ponad koroną wszystkich nóg 
pas białej maAci szerokości conajmniej 2 cm, biała barwa skóry 
na wymieniu, lub na mosznie. Skóra \ś
ednio-cienka, elastycz- 
na i odciągIiwa, porośnięta krótkim i \łyszczącym włosem. 
Głowa: średnio długa o szero'
h szczękach, czarno 
umaszczona z białą łatą na czole. Rogi cienkie. białe z czarny- 
mi końcami, wygięte ku przodowi. 
, Tułów: dohnt' związany i hCl'zkowatv. Pierś szeroka 
i głęboka. Grzbiet długi, szeroki i równy. Szerokie rozstawie- 
nie żeber i duże jamy głodowe u krów. Krzyż szeroki, długi. 
równy, a kości siedzeniowe szeroko rozstawione. Wymię do- 
brze rozwinięte. szeroko zawieszone, strzyki wydatne i mięk- 
kie. 


Nogi: prosto ustawione, o grubej kości. szeroko rozsta- 
wione. 
. Niepożądaną maść posiaciają sztuki: z białą głową t. zw- 
"latarnią", z czarnemi nogami do racic, lub z pojedyńczemi 
plamami czarnemi naci racicami t. zw. "żabkami". 


alety i wady budowy. 
Cienkość skóry .zdradza większe zdolności produkowania 
mleka niżeli opasowe. Krowy długie, szerokie i głębokie mają 
dobrze rozwiniętą klatkę piersiową - i jamę brzuszną. W po.. 
- jemn
j klatce piersiowej znajdują się dobrze rozwinięte płuca 
i serce, tc ciwa główne motory i znamiona 
drO\via i siła. 
W pojemnej jamie brzusznej znajrlują się duże żołądki i długie 
jelita, w których pokarm dłużej przebywa w ciągu posuwania 
sil," rio odbytu i jcst lepiej trawiony i dłużej wysysany. 


.......
>>>
396 


Grube i poskręcane żyły mleczne są oznaką względnie 
dobrej mleczności, gdyż w pewnym okresie wysokiej laktaCji 
przeprowadzają widocznie dużo krwi do wymienia, z której 
wytwarza się mlekQ. A skoro są grube żyły mleczne jest też 
obszerny dołek mleczny, przez który ptzechodzą nabrzmiałe 
żyły. 
Gdy krzyż jest długi, szeroki i poziomy, a kości siedze- 
niowe szeroko rozstawione, wtedy obszerny jest t. zw. "pier- 
ścień kostny" i łatwo odbywają się porody. 
Występowanie "żabek " , czyli czarnych łat lIad 'racicanIl 
białych łbów czyli "latarni" i t. p. jest albo wadą piękności 
i prawirlłowego umasz
zenia i w hodowlach zarodowych nie- 
dopuszczalne. albo jest yrazną domieszką innej rasy wskutek 
pokrzyżowania w daw _ ch czasach. J 
Warlami ogólnemi krowy i stadnik g-łow zadu23 
ordynarna i z wielkimi rogami, pierś wąska, grzbiet łęgowaty 
lub wypukły, sztuki dwu pośladkowe (DoppelHinder), brak ją- 
rlra. zad spadzisty lub wąski, wadliwe wymię, brak tempera- 
mentu, nieorlstanowicnie, krowie ustawienie nóg tylnych czyli 
stykające się w stawach skokowych, złośliwość i t. d. 


Dziedziczenie wad i zalet. 
Dobrze zbudowane krowy należy pokrywać orlpowied- 
nimi stadnikami, bo wtedy jest większe prawdopodobieństwo, 
iż potomstwo od nich będzie bardziej im podobne. Należy za- 
znaczyć, że wszelkie wady i zalety, tak zewnętrzne widocznf", 
jak wewnętrzne ale niewidoczne są dziedziczne czyli, że rodzi- 
ce t. j. krowa i stadnik wspólnie przelewają na potomstwo 
swoje cechy - właściwości. Przez odpowielinie łączenie krów 
ze stadnikami można gromadzić i utrwalać w potomstwie cen- 
ne i pożądane zalety. a unikać szkodliwych wad. 


4. Czwartym c:zynnlklem - zimowe cielenie. 
Krowy winny się cielić w porze zimowej. Krowy takie 
dają o 1/. część rocznego udoju mleka lub nawet więcej,. niż 
gdyby się cieliły w lecie. Cielenie powinno wypadać na mie- 
siące od końca listopada do lutego włącznie. 


........
>>>
97 


"Krowa cieli się drugi raz na pastwisku". 
Krowy wycielone w zimie doją się obficie przez dwa do 
trzy miesiące, poczem mleczność ich spada. Krowy te wyp.ł:- 
dzone z początkiem la
 na pastwiska i zieloną paszę znac
nie 
podnoszą znów mleczność i przez dłuższy czas ją utrzymują na 
pewnym poziomie, dzięki właśnie tej młodej, świeżej, soczystej 
paszy, jakoteż rucbowi na św
eżem powietrzu. Ten prosty za- 
bieg powoduje dwurazowy wzrost udoju: pierwszy raz w ZI- 
mie po ocieleniu, drugi raz w lecie na pastwisku. 


Zimowe cielenie zwiększa dochody. 
W zimie zazwyczaj mleko jest droższe aniżeli w lecie. 
i jest go naogół mniej. Różnica w cenie jednego litra mleka 

 lecie i w zimie dochodzI do dZiesięciu groszy na korzyść po. 
ry zimowej. A właśnie cielenie zimowe krów daje najwyższą 
wydajność mlt'ka w tym czasi
, gdy jest ono naj droższe. 


W zimie łatwiej krowy rozdajać. 


W zimie rolnicy posiadają więcej czasu i lepiej mogą do- 
glądać i przestrzegać rozumnego żywienia krów. Właśnie w zi- 
mie jest więcej pasz soczystych, wpływających na wytworz('- 
nie mleka. W zimie można dokładniej wyznaczać paszę po- 
szczególnym krowom wedle ich rzeczywistej zasługi, posłu- 
gując się paszami treściwemi, bogate m i w białko. Mając do 
dyspozycji takie pasze- treściwe łatwiej można rozdojić krow
' 
po ocieleniu, do czego wymię z natury w tym czasie jest po- 
datne. Należy bowiem zaznaczyć, że wogóle najwyższą mlecz- 
ność w okresie laktacyjnym osiąga krowa w 4 do ó tygodniu 
po ocieleniu. Pierwsze 6 tygodni jest to zatcm czas najodpo- 
wiedniejszy rio fDzdojenia i podniesienia mleczności do wiel- 
kiej wyrlajności. 


Zimowe cielenie daje lepsze cielęta. 


Cielęta od krów cielących - się w zi
ie .są zwykle moc. 
niejsze i zdrowsze. Krowa bowielll cieląca się w zimie, w cza- 
sie swojej ciąży przeby
a na pastwisku od końca maja do koń- 


.......
>>>
- 


398 


\ 
ca października, używając wiele ruchu i swobody na sWlezem 
powietrzu, co znakomicie. wpływa na rozwój płodu - cielęcia. 
Cielęta zimowe lepiej się chowają i Ilpraszczają nam ży- 
wienie, a gdy mają około 6 miesięcy, m:gą korzystać z pastwi.. 
ska i ruchu potaniając swoje żywienie. 



. Piątym czynnikiem - za.u.zanle. 
Przez zasuszanie krów należy rozumiec spowodowanie, 
by krowy na 6 tygodni przed ocieleniem nie wytwarzały mle- 
ka, a wymię wypoczęło. 


Krowy należy zasuszać. 
W przyrodzie zwierzęta żyjące na wolności, a więc dziko, 
wytwarzają tylko tyle mleka ile wystarcza na wyżywienie ich 
potomstwa, poczem czynność ich gruczołu mlecznego zamiera, 
by znowu zacząć pracować po następne m ocieleniu. Podobnie 
było przedtem u bydła. Człowiek jednak przez o(lpowiectme 
postępowanie spowodował, że krowy wytwarzają mleko przez 
cały rok. Nie należy jednak rozumieć tego, że krowy można 
dojić od ocielenia do ocielenia bez przerwy. Krowa winna 
przestać być dojoną na 4-8 tygodni przed ocieleniem, by' gru 
czoł mleczny wypoczął i zaprzestał czynności przed następnym 
okresem mleczności. Nadto krowa zasuszona lepiej może od- 
żywiać zawarty w niej płód - cielę, przeznaczając więcej so- 
ków odżywczych, które przedtem dopływały do wymienia. 


Jak przeprowadzać zasuszanie. 
Zasuszanie rozpoczynamy na 2 miesiące przed ociele- 
niem, by zasuszyć i zaprzestać dojić JUŻ na 6 ty
odni. W tym 
celu nie należy dawać krowom pasz mlekopędnych, t. j. pasz 
treściwych i soczystych: jak makuchów, otrąb. buraków, bru- 
kwi i "t. d. Krowy pozostają na paszy objętościowej t. j. sianie 
i słomie. Równocześnie zamiast trzykrotnego dojenia o godzi 
nie piątej, dwunastej i dziewiętnastej dojić dwukrotnie o godz. 
siódmej i osiemnastej. Po tygodniu lub później dojić Taz je(len 
w południe. Gdy ilość mleka spadnie do jednego litra dziennie 
dojić co drugi dzień. Za każdym razem. należy jednak wyda.iać 


.-.
>>>
399 


mleko do ostatnich kropli pamiętając, że zawitrają one naJ- 
więcej tłus
czu, w przeciwnym rar:ie może oastąpić zepsucie 
wymienia. 
By możną obliczać termin cielenią się krów, jakoteż prze- 
widywać wc
eśniej porę zasuf.lenia, należy rlokładnie zapisy- 
wać datę pokrywania krów. 


b. Szó.tym c:zynDiklem - dokladne dojenie. 


Dojenie jest czynnością bardzo ważną i dobra umiejęt- 
ność jego ma duży wpływ na zwiększenie mleczności i przedłu- 
żenie jej okresu, jakoteż na jakość wydojonego mleka, czyli 
większą zawartość tłuszczu. Przez dojenie pobudzamy gru- 
cz:oły do obfitszego wytwarzania mleka, bo w czasie dojenia 
inaczej draźnienia wymienia. krew l soki obficiej dopływają. 
dostarczając materjału twórczego. 


Przed dojeniem skłucać zawartość wymienia. 
Zauważyć można, że cielę zanim uchwyci strzyk do ssa- 
nia kilkakrotnie wzrusza pyskiem wymię krowy i podbija Je 
łbem. Te ruchy cielęcia są masażem i mają na celu zwiększe- 
nie tłuszczu w mleku, )akoteż równomierny i szybki dopływ 
mleka. Należy przeto naśladować naturalne ruchy cielęcia 
i przed dojeniem konieczme skłucać zawartość wymienia. Czy- 
nić to należy w ten sposób: obiema rękami na płasko naciera
 
ćwiartki z góry na dół, ściągając mleko do cysterny, dopóki 
wymię si
 nie napręży i nie zagrzeje. 
Doić należy 
a krzyż. 
Przez dojenie na krzyż należy rozumieć wydojenie rów- 
nocześnie prawego przedniego i lewego tylnego strzyka, a po- 
tem lewego przedniego i prawego tylnego. Tak dojąc draźni 
się równomiernie i równocześnie obie połowy wymienia. Wy- 
mię bowiem jest wewnątrz przedzielone błoną na dwie połowy, 
lewą i prawą, ze sobą nie komunikujące się. Zatem równo- 
czesne i jednakowo długo trwające drażnienie obu połówek 
powoduje jednakowy rozwój tych części wymienia. T;łk dojąc
>>>
400 



raźni się dwa razy dłużej całe wymię, aniżeli w tym wypad- 
ku, gdy doi się jednostronnie, np. obu prawymi strzykami. 
Gdy dojimy krowę przez dziesięć minut to przy dojeniu 
na krzyż dojimy obie połowy po dziesięć minut; jeśli rlojimy 
jednostronnie najpierw oba prawe, a potem oba lewe, to każda 
połowa jest dojona tylko po pięć minut. 


Doić należy pełną ręką. 


" Strzyk chwytać w peł-ną dłon "możliwie wysoko, poczem 
przez przyciśnięcie wielkiego i wskazującego palca odcinać 
część mleka zawartego w zbiorniku. Następnie kolejno uciskać 
palce środkowy (trzeci), czwarty i piąty, wyciskając stopnio- 
wo mleko ze strzyka. Równocześnie zesuwać należy ręką po 
strzyku, by dolna część dłoni dosięgła końca strzyka. Obie 
ręce pr:łcują zgodnie tak, że gdy jedną ręką trzymany prawy 
przedni strzyk zamyka się, to druga ręka podchodzi w górę, 
by ująć lewy strzyk tylny. Doić należy szybko, by mleko pły- 
nęło bez przerwy i pełną strugą. 


Wymię należy masować. 


Gdy mleko słabo wytryska i dojenie ma się ku końcowi, 
stosować należy masowanie wymienia, by wydalić resztki, ja. 
kie mogły się zatrzymać w kanalikach wymienia. Masowanie 
wykonuj: się tak: prawą przednią i lewą tylną ćwiartkę wy- 
mienia chwyta si
 prawą i lewą ręką tak, by każda ćwiartka 
leżała .pomiędzy palcem głównym. a resztą dłoni. Tak ujęte 
-ćwiartki ulIosi się i wciska lIiejako w głąb wymienia. przyczem 
strzyki rozchodzą się lIa zewnątrz. To samo czyni się z drugą 
parą ćwiartek. Masaż ten i następne dojenie można powtórzyć 
trzykrotnie. , 
I 
Można też masaż wykonać sposobem duńskim, wecJle któ- 
rego naślarluje się ruchy cielęcia w czasie ssania. I Rękami uło- 
żOllemi jak przy dojeniu pełną ręką ujmuje się dwa strzyki wy- 
soko i podnosi je ku górze w głąb wymienia i następnie 
opuszcza. Wstrząs taki i nast
pujące wydojenie można powtó- 
rzyć trzykrotnie. 


---
>>>
401 


Wydajać należy do ostatniej kropli. 
Masaż wymienia ma na celu wydojenie ostatnich kropli 
mleka z wymienia. Wymię bowiem zawiera w sobie niezliczo- 
ną ilość kanalików pozaginanych. w których łatwo mogą za- 


.t 


- 


" 


.,.,. 



 


,1 
,
 
.: ..... 


Podstawka. ułatwiająca stanowienie słabszy.ch krów starszym. a cięto 
kim buhajem. 
trzymywać się wil;'ksze kuleczki tłuszczu mleka. Poza 
stawienie tych resztek samego prawie tłuszczu byłoby z wielką 
stratą, a nawet przyczyną do zmniejszenia wydajności gruczołu 
mlecznego. Masaż przez swoje ruchy, naciskanie i wyciskanie 
przyczynia się do dokładnego usunięcia resztek mleka i tłuszczu. 


2' - Pom. Ka" Roi,
>>>
402 
7. Siódmym c:zynnłldem - kontrola mlecżnojcl. 
Prowadzenie kontroli mleczności przynosi kilka wafnych 
korzyści. Wykazuje ona którą krowę wybrakować z powodu 
niskiej mleczności, ułatwia obliczenie paszy treściwej w sto- 
nnku do bieżącej mleczności i pomaga w wyborze cieląt do 
chowu od najmleczniejszych krów i w ten sposób przyczynia się 
do uszlachetnienia hodm-;:i. 
Kontrola mleczności polega na tern, że co pewien czas 
np. o dwa tYJ:$I),lnic mierzy się każdy udÓj rano, w południe. 


. . ........-. 


ł 


-t 


. 


.f) 


. . 
. . 


::.. 


.. 


Krowa o dt7hr.lC roJ;winiętcm wym:cn:u i wydatny:h 7.yłach mlcC'znycl1. 
wieczór od poszczególn
j krowy i zapisuje się w notatniku. Wie- 
Czorem po zajęciach sumuje się dzienne udoje poszczególnvch 
krów tego dnia kontroli i zapisuje w książeczce udojów, lub 
arkuszu. Tak postępuje się w ciągu całego okresu mleczności 
od chwili ocielenia do chwili zasuszenia w granicach roku ka- 
lendarzowego. Po zasuszeniu każdej krowy można w sposób 
prosty i' wcale dokładny obliczyć jej mleczność roczną, ściślej 
- mówiąc okresu, w którym była dojona. Mianowicie wszystkie 
zanotowane udoje każdej z osobna krowy dodaj
 się, a sum
 


.......
>>>
403 


, w ten sposób uzyskaną dzieli się przez ilość uskutecznionych 
i udojów, Cyfrę - iloraz stąd otrzymaną należy pomnożyć przez 
ilość dni dojenia tej krowy w danym okresie mleczności, a ilo- 
czyn tą drogą obliczony podaje nam w przybliżeniu mleczność 
roczną - w okresie dojenia. Dlatego w przybliżeniu, bo zapi- 
sując udoje próbne dwa razy w miesiącu przy obliczeniu rocz- 
nej mleczności popełnia się błąd mniej lub więcej na około 2 % 
ilości mleka poszczególnych krów. Przy kontrolowaniu udo- 
j(w raz na miesiąc różnica w obliczaniu wynosi około 3 % ilo- 
ści mleka. 
Obliczenie na przykładzie tak się przedstawia: krowa 
ocieliła się 3 I grudnia, zasuszona została 3 I października, czyli 
dojona była przez 304 dni w okresie mleczności. Udoje zapisy- 
wane I-gO i I S-go każdego miesiąca tak się przedstawiały: 


I. stycznia 20 litrów I. czerwca 14 
15. stycznia 24 15. czerwca 14 
l. lutego . 26 " I. lipca l:a . 
15. łutego . 30 15. łipca 11 
I. marca . 27 I. sierpnia 9 
15, marca. 26 15. sierpnia 8 
I. kwietnia 23 ł. wrzdnia . 6 
15. kwietnia 20 15. września. 5 
I. maja 18 l. października 4 
lS. maja 16 15. pddziernika :a 


Dodane do siehie te udoje dadzą w sumie 315 litrów mle- 
ka. Cyfrę naleLY podzielić przez 20 - to jest ilość udojów, 
a otrzyma się iloraz 15.7 jako przeciętny udój dzienny. Iloraz 
ten 15.7 litrów nale:!y pomnożyć przez ilość dni dojenia, t. j. 
304 dni, a otrzyma się prawie dokładny udój roczny wynoszący 
4772 litrów. '" 
Kto prowa
zi kontrolę mleczności, ten winien notować 
i inne zapiski hodowlaneJ ułatwiające obliczanie mleczności. 
Wzór do prowadzenia notatek hodowlanych i kontroli mleq- 
ności można nabyć u autora w cenie pięćdziesięciu groszy za 
ark\.lsz, wystarczający na okres dwuletni, lub sporządzić sobie 
samemu. Treść arkusza może zawierać: 


\ 


. 


.......
>>>
I 


404 


!""" 
- 
t.,'I :--I 
- 
- 
 
- :-ł 
:- 
'" 9'1 
- 

 
CD co 
c. 

 t! 
o- 
 _. 
- - 

 
 
Ul '" 
:-" - 
.... -. 
... !=» - 
.... .. 
!J' - 
N .... 
P n 
er 
I 
I 
I 
I 
t:
 
- C. 10 
Ul o-c. 

 -.2. 
t:I 
c.O 
\H 1:1-' 
o _.0 
"'" 1:1 
. 
'" 
... c: o 
:..., c.n 
" o-N 
to.) -.t! 
..: 
c: 
4 
- 
IQ, 
- 


l. 


I: Lo, 
.. . 
O 
 
c. Er 
o 

 . 
t:- 
. c. 

 ts 
er K 
Ił it. 
.. 
. B 
.... .0 
!=» 
_.n 
t:: ... -. 
" 
- 
!'"'" 
:- .N I 
to . 

 -.e. I 

 n.
 
t.O .N 

 to . 
o. 
? ts c: 
- , 
- 
:-- I 
N 
o :- 
- 
N !J' i 
.... 
 
:-" 
N 
0\ 
 
- c: 
- 
w !J' c. 
CI !'oJ o 
:- -. 
N 10 
..:I W 
- 
 
VI o 
'" 
o- W CI 
- 
:- - 
N .. 
w :'" 
- - O 
- - 
N !J1 o 
CI A. 
- 
 
:- - 
.... 
CD !J' t! 
.... " 
.... !J1 
o- u. 
:- 
- 
.... 
 
- 
- 
 
... 
 


r"' 
:-- '!' 
. 
'" z 
" 

 - 
o .. 
.. I 
c. 
o 
 I 

 I 
- . 
. 

 
.. 
O I 
4 
-.e 

E I 
" 0_. 

 10 
'
 
g c. 

E 
o ..... 
-ę- . !IQ, 
IIQ, ;0- 
w I!!.O 
.... "'n 

 Q.. :;- 
a:: 
ii-. I 
ii' :-1 
i o I 
a. 

 N 
PI" .. 
.. I 
- n 
... 
 -. 
-J 
'" " 
PI" ... 
IQ, . - 
'" I 
-- 
n "O 
.. 
rr N 
O- 10 

 N 
;2 
N 

 "O 
- :- 
- O 
!'"'" PI" 
- .. 
' 
.. 

 .
>>>
COl 


W szelki e zapiski, a szczególnie próbne udoje winny byt 
porządnie zapisywane i wykonywane z możliwą ścisłością, gdy! 
na ich podstawie oblicza się mleczność roczną i wyciąga wnio- 
ski co do umiejętnej eksploatacji krowy. 
Podany tutaj sposób prowadzenia kontroli mleczności 
obliczenia udojów rocznych został możliwie uproszczony 


a 


Korytko i drabinka na sia110 z de.ską. chroniącą siano od marnowania. 


i przystosowany do stanu umysłowego ogółu rolników jednak 
tak, by wynik obliczenia nie różnił się od wyników inaczej obli- 
.czanych. Prowadzenie kontroli mleczności zostało tutaj podane 
pr
ystępnie dla każdego czytelnika, gdyż należy je uważać za 
jeden z najważniejszych czynników rozumnej hodowli. Kon.
>>>
406 


troi a mleczności w obrębie racjonalnej hodowli, to czynnik za- 
sadniczy, to podstawa kalkulacji rachunkowej i opłacalności 
danej krowy. W dzisiejszych bowiem czasach krowa zaczyna 
się opłacać jeśli daje więcej ponad 2400 litrów mleka rocznie. . 
By zaś wiedzieć ile krowa daje mleka i czy si
 opłaca do chowu, 
trzeba prowadzić kontrolę udojów. 


Praktyczne żłoby z drabinkami. 
Jak wyżej zaznaczono, kontrola mleczności między inne- 
mi tę przynosi korzyść, że ułatwia obliczenie paszy treściwej 
dla każdej krowy w stosunku do jej bieżącej mleczności. Kro- 
wa odniesie wtedy pożytek z podanej jej paszy, gdy zje ją sama 
zabezpieczona przed żarłocznymi sąsiadkami. Zabezpieczeni
 
otrzymują krowy, jeśli są urządzone żłoby z drabinkami, jakie 
widzimy na rycinie. Złoby z drabinkami mają dwie zasadnicze 
zalety: nie pozwalają krowom rozrzucać i marnować zadawanej 
paszy, oraz umożliwiają każdej krowie zjadać paszę jej prze- 
znaczoną, a obliczoną wedle zasługi. 
Urządzając drabinki, należy przestrzegać podanych wy- 
miarów, zostały bowiem one wypróbowane w dłuższym okresie 
czasu. Drabinki te sporządza się z drzewa. U brzegu żłobu 
od strony stanowisk dla krów umocowuje się belkę wzdłuż ca- 
łego żłobu o wymiarze 12 cm. X 10 cm. i taką samą belkę 
w górze równolegle nad tamtą w odległości 9 0 cm. Belki 
umocowuje się do kilku słupów wkopanych przy ścianie przed- 
niej żłobu, a odległych od siebie co 4 metry i wystających po- 
nad powierzchnię stanowisk o 170 cm. do 180 cm. Do tak umo- 
cowanych belek przybija się, lub lepi
j wpuszcza się w nie 
listwy o wymiarze 5 cm. X 8 cm. 


8. O.mym ePovnn.k'.m - obfite iy..., '.nle. 
Mleczność możemy zwiększać przez właściwe doj
nie 
i racjonalne żywienie krów. Racjonalne żywienie krów i bydła 
to najważniejszy czynnik w postępowo i dochodowo prowa.. 
dzonej hodowli. Pomijam jednak tutaj opis szcz
gółów żywi
- 
i1ia, znajduje się on bowiem w każdym podręczniku.
>>>
407 
9. D.łewl
tvm ezynn'k1em - wychów młodzieży. 
Wychów cielęcia zaczyna się już w lonie krowy, i w tym 
okresie rozwoju zależy od żywienia i pielęgnowania matki. 
Najkorzystniej rozwijają się od początku cielęta pochodzące 
z zimowego cielenia. Pomijam w tym miejscu żywienie cieląt 
i młodzieży, a omówię jedynie pielęgnowanie i wychów. 
Cielęta i młodzież wymagają dla swojego rozwoju swo- 
bodnej przestrzeni, powietrza, światła, czystości i ruchu. 


--. 
. 
-I.. 

 1 

; 



 


l, 


....... ";.
 


Stawka buhaji po imporcie (hod. na Pomorzu). 
Kojce dla cieląt i młodzieży winny być obszerne i prze- 
wiewne, umieszczone w miejscu widnem. Kojce obszerne dają 
swobodę ruchów cielętom. Przegrody i ściany kojców nie po- 
winny być zbyt wysokie i szczelne, Dla ułatwienia przewiewu 
powietrza najlepiej, gdy ściany są sporządzone ze sztachet jak 
w płocie. Sciany kojców i przegród dla cieląt winny być często 
bielone dla utrzymania czystości. Dobrze jest utrzymywać 
w przegrodach po kilka sztuk
 wpływa to korzystnie na chęć 
do jadła, łagodne usposobienie i lepszy rozwój. 
W wychowie cieląt ważny wpływ na rozwój wywiera 
ruc,h w obszernej przegrodzie, czy specjalnie na świeżem po- 
wietrzu. Ruch powoduje obfitsze wciąganie powietrza do płuc, 
a płuca dobrze rozdymane szybciej odświeżają krew i pobu- 


.....
>>>
408 


dzają energiczmeJszą czynność serca. W skutek tej przyspie- 
szonej akcji serca krew szybciej krąży w organizmie i lepiej 
odżywia poszczególne tkanki. Zyskuje na tem rozwój kości 
i mięśni. Przyspieszony ruch powoduje też wstrząs żołądków 
i jelit, przez co wzmaga się ruch robaczkowy jelit i wzmacnia, 
trawienie. 
Najlepiej gdy można młodzież wypędzać na pastwisko, na 
którem znajduje ono n:ijlepsze warunki rozwoju: świeże po- 
wietrze, światło, swobodę i ruch. Na pastwisko mogą być wy. 
pędzane cielęta z lęgu zimowego, jednakże pastwisko ma im 
dać tylko dodatek do paszy treściwej i być miejscem zdrowot- 
nem. Najwłaściwiej, gdy młodzież pasie się na linkach, daje 
to bowiem 25 % oszczęrlności pastwiska. Pożąrlanem jest 
w braku pastwiska urządzać specjalne "okólniki", t. j. ogro- 
dzenia w pobliżu zabudowań, do których należy wpuszczać 
młodzież w ciągu całego roku za wyjątkiem dni niepogodnych 
i niesprzyjających. W okólniku należy umieścić drabinki i żło- 
by do ładowania paszy treściwej i zielonej, jakoteż w braku 
drzew rzucających cień, urządzić schronienie - dach na słup- 
kach. 
Pozatem należy cielęta i młodzież często czyścić i w razie 
potrzeby obcinać im racice. 
Obchodzenie się z młodzieżą winno być łagodne, by nie 
powodować złośliwości. 
Wychowu młodzieży nie należy lekceważyć. Należycie 
wychowana młodzież, to fundament i przyszłość hodowli. Pie. 
lęgnowanie młodzieży od wczesnej młodości wpływa dodatnio 
na rozwój organizmu i utrwalenie dobrych cech odziedziczo- 
nych po przodkach. Młodzież starannie wychowana posiada 
w przeważającej ilości wypadków cenne zalety ekonomicznego 
wykorzystywania i przerobienia paszy na mleko czy mięso. 
Kto chce poprawić stan hodowli bydła, uszlachetnić po- 
głowie i zwiększyć jego wydajnośł, a nie ma środków pienięż- 
nych na zakupno świeżego materjału rozpłodowego, naj prędzej 
dopnie celu. gdy zwrocl uwagę na racjonalne żywienie i wy- 
chów młodzieży - w ten sposób rozpocznie racjonalną 
hodowlę. 


.......
>>>
409 


l"t. SI. Jelowicki. 


Wychów cieląt. 


PodSltaJWą ra,cjona!Lnej hodlOlWili bydł,a. jest .sbworze'11 l ie 
doborrowetglD materj'ału wyjśdowego, iktó'ry 'stal:1lOlWi fun
 
dament, na którym hodowca huduje horoskopy doclroodo
 
w1QIŚioi tej gałęzi hodoWLanej. Materj-ał hodowlany wyj
 
śdowy może ,sobie kialdży hodof\Vlca ISitwarzyć 
pTzez użycIe 
da 'kirów wIZgI. j,ak!wk w.ar1bościowe1go ,stadirdkla, a nasltęp
 
n.ie przez odiahowywan,ie oieliczelk: pa najlCjp,slZych kra
 
wach, 'Wyka'
ujący,ch dużą wydajność mleka i dohrą bu
 
dowę (sze.rokie za,dy, dabre OIżehrowano.e, silna kość, do
 
bre IpOSlbllwiCiuie lodnó:lY, Clien1ka skórla, mały róg duże wy
 
mię, w)'lrażne żyły mleC:ZI:1Ic
ci i t. .p.). Sta.dlnilk. i mate-rj.ał 
żeński choc,iażby ibył naj'lepszy też nie pop,rawią hto,dowli, 
a ile POt2Iffi'stW.O po ni-ch będ:zlie ill:ieTharreżycie ()
dichowy
 
wane. A IPotem musl
my sibwierdizić, że pClSrt:f;!P w hodcl\vli 
bydła da ,się osiągnąć p,rzy 'rólW'noazesJnem d.abo.rze '&t'a
 
druika, ma.te,rjału żeńskie
,o i Ta!cjonallnym wycho:wi.e cie
 
ląt. 
Przeprowwdzenie -rocjolllałne
'O w)"chorwu cieląt jest 
rzeczą ,trudną, lccls'ztoWlną i iWymagającą wiel1łdej d,()Ikła
 
diności. N a.leży j.eldna,kże pamiętać, że .popełn.iane błędy 
w wyahlolwi,e cieląt mne dadzą 'się n:i'
dy w p'rzysz'
ości ThaJ::: 
prawić - wslkutelk czelgo zamiJa'Slt. wartościowej jałowicy, 
a nws,tę!pnie krowy, otrzyma .się szhJJk,ę źle zbudowaną 
i małła 'prodUlkującą mlek,a. Wkła,dy włoŻlone w w)'Ichów 
cieląt, ,alC1ZkiQlLwiek są ZlnRJcz:ne, 'tlo jednalkże worócą ,się z na" 
leży1tem oprOCei1lltoW1a,lli
,em hodoWlcy, tdolpiero 'PO 'W'yrQ,: 
śnięciu ja,łowi,cy rfila ce'Thną kJ.'lclWę prlOlduikującą duże d10śd 
tłUls,te
o mleka i dającą wa'l'toŚCtiowy 'przychówek. 
Chcąc ,poprawić swą hto,dowlę i oQIslią
mąć z niej i'ak
 
najwiękisze zyski należy wychów młoodlzlielży przeprowa
 
dzić w ISIp'CI
ób ,nalstę!pujący: 
CiełętOlffi I}Ja urodozooiu płd żeńskiej należy za.daiWać 

lość mI1eka W)'1ll101SZącą l/fi - 1/ 1 , ich walgi żywej, 'Podczas, 
gdy cielętom 'PłlCi męslkiej ,i p,l'IZIeZI!1łaIC'Zm1Ym .fila opa / 5 iJItość 
m!1ek;a. WY'11I0iSiZ
Cą l/e - 1/. ilah żywej iWag.i. Dz-ielSi'I3ć H,trów
>>>
,410 


, 


mleka ,peł1nego opoWlinno ,pr;zy InoOrmalLnie rozwija.jących 'się 
oielętwoh dawać 'w IPtiet'1Wlszych tyg,oiCLni,ach życia 1 kg.. 
dziennego pT'zY,flclSltu wag,i żywej. iPOC:ząwszy 'od .szósltego . . 
tygQlcLI1Jia życia cielęcwa, można mleko pelne z,wcząć zaJstę. 
pOWIać s,fOlpmiowo mleki-em 'chudem. 
llość mleka, ja;ką powinny crtrzymywać cieliczki: ł, 


1 tydziel\ 
1 
3 
4-7 
2 łydzie 1\ 
3 
4- 6 
7 
8 
9 
10 
11-12 


I Ilość mleka I Ilość litrów I 
pełnel!o w litr. mleka chudego 
I 


Należy zadawać 
w następującej 
ilości porcji 


1- 2 
2- 3 
4 
4- 6 
6- 8 
8-10 
10 


4-5 
4-5 
4-5 
3 
3 
3 
3 


10- 8 
8- 6 
6- 4 
4-- 2 
2 


2 
2-4 
4-6 
6-8 
8-10-12 


3 
3 
3 
3 
3 


W trzecim łulb 
zWiartym tyg1oidl1!iu życia jest żołą. 
dek, tak dalece Tozwinięty, że można Zi8JCZąĆ :zadllllwać sta.. 
tą ka,rmę w ;pOfs.twQi dOlbrego SialTha łąkowe-go, podając go 
cielęciu potrcd1JU. 
Z powodzeniem mO'Żmla za,aawać 'Większym cielętom 
kwaśne mQ,e!k:o luJb maślaThkę. Należy jednakże unikać za; 
dawalnń,a m1etkJa ,podkJwa,
onego. O ile goOlSfplodar'stwo '1'IOiL. 
porządz,a dOls'tateczlIl.ą Hośc.ią młeka oh ud ego lub maślan- 
ki n8Jleży niemi żywić cielęta moż'li.wie, j,
klIl-ajdłużej. 
Ws'zysttJkiie IP'rzejśda z jednej 'paszy do d.rugiej powinny 
si
 eodbyw.ać t5tOip.n.ioWlO" nagłych zmi,an w k!alrmie należy 
un1i!k.ać. 
PocząWlslZY od 4 tygodnia życia cielęcia WIgl. ,od czasu 
WZ4PlOc,zęcia zadaJWlanJlal rnleikaJ chudego; ill'a'leży ddęciu 
za'ClZąć daldawać karmę :trCJŚc:iwą w postaC'i got.o,w.allle'glo 
g.iemje:nia lnianego, które 'z,as'tępuje tłuslZcz mle
81 -peł.negoJ 
i.pclS
:ada 
o-rzysltne djełtetY'clZIIle dzil!lła\nie. 


........
>>>
411 
Za każ'dy odci
giI1Jięty titr rnileika ,pdTIego należy za
 
daWlać 40 - 50 g'ralffiów Isiemienia lnianego. OgóLna ilość 
, . siemienia 1Il1JiaJne.
o -prlzy Ż)'IWiC1:JJiu chudem mle-ldem po
 
w.iruna wynosić 300 - 400 gTa.mów. \V braku siemiooia 
lnia,nego można zada.wać miesz,ankę złioiŻioną z makuchu 
ł, ln ' ial11ego i 'OIWlS'a (,giO,iec,ionego). 
Również można w małych ilościach slkarmiJać ktie
ki 
słod\olwe, otręby pSizenne la z,amia,st maku.:hu lnianego mo
 
żUia zadawać ma,kluch se'za.moIWY. ŚrU't,a grochowa wp: y
 
wają'ca na roz.rosIt kośc,i mole być za,da;Wlalna lecz tylko 
w małych iJlościach. 


i I 


'!' 


J . 
. 
.
. ........ 


\.; 


:,". 


'.' 
'.. . 


I 
i' 

. 
\
. I 


- 


.. 


. , 
--o . 
 


,. 
p i!i' 


":' 


,', 


. .
... 
f . .. 
 . '"1'- -. 


:... 

 
 


.' 
;,'/ 


. . 
" 


I y .!' , 
Jj\. 
 
.'
 , 

\
 
. . 
". .. . 'ł. \.._ r" r h } "'... I 
;:..:. .' .. ''1(' ; '. :.- 
 ...
', 1"Ja
 ,..,. " . I ' . 
, - ""7-5.. ..., -," '
i"l'" . 
,', ,.\:., '. ",J.' . li,: . . 
 . -
:, . ",
's;;;.łq 
;:
.t.. '-
",.. 
 ,. .. 
 
...1' .' -łł7 

 :
:. \.., '-..,.
 ")łII;
 t/...
\-
r,tr '

..' 
 
. -- 
 . "Le ...
. ......... 


SztJucZI11a mamka dla wypojenia. 


W wlie-ku cielęda 9 - 12 ty.glcdni ilość pas1zy treści,: 
wej IPolwiiIllnaJ wymtOisić l !kg. dziennie. f 
P'rlZe,;JlrowadziQlne doświadczenia w g,ooipod.ail"sltwie 
.,Frieddahsort" wykazały ba,rdz-o doda'tJlli 'wpływ mącZ/ki 
rybiej ,na ł"ClZlwój cieląt. P.rlzelkonralIllo s,ię mj.a.noW1icie, że 
pr'zy karmie bez dicmiel&zlkii mą,czikd rybiej otrzymano 
w ciągu 17 t)'lglJdJnu przy'r'Olst wa,gowy 94.6 :Iq
., TIolltomiasł 


.-..
>>>
412 
pmy k..ail'll11ie z domieszką mąciZ'ki Ty1biej w 'tym samym 
cZalsie otr:zym8loo .prz
OSIt wagowy 107,8 kg. MI\CZ1ka: TY_ 
bia .działa, talk dodatnio lIla. ,rozwój lor;gI
l11IizmU -cie
ąt, dz.ię
 
k,i .SlWej dużej z.a:WalJ"ltości b
ałl
a oraz slkładników mine.ral.. 
nych, niezbędnyoh dla l'OZ1l'Osrt:U 
ości. 
W,skaz-anem jest \ZIa.tem 'zad
w-anie cie'L
rtom paszy 
treiŚ(

iwej pod IpOlsbcią mies,Z'anJki złożlOlnej z 45% ma!ku
 
chu 
:l:i.alOego, 45% 100W!s'a i 10% mączki Tybiej. 
Cie'lęta sześCliomiesięc,Zlne powinny .otr:zymywać 2 kg. 
palSlzy treściwej w tern 200 g'r. mączki rybiej. P,a:szę tre
 
ściwą na
eży zada'W!ać w lS1tanie suchym (odpiolwiedtnio ze,. 
śrutG'Walną) a nie 'WJSlYIP'}'IWaĆ .dJ mleka i 'w formie zupy 
cielęciu zaJda/wać. Poj ł,o 'Powinno się z-adawać cielędu 
osobno. 
Aż do ulk1crń'czenia IpierwlS,zego roku, Inw.le'ży cielę 100.d. 
żywJiać -dłclsotatec.znie paszam
 biał'kawemi i .o.dlp,adkami 
mleczarslldemi .clbdk kanny objętoś,ciowcoj w -po/stad do- 
brego s,i,am,a. W tym c'zla
s,ic latem m'o'żna cielę wY'Puszczać 
na pas'twis'ko położone niedaffeko ,od OOO'l"Y. Obcok jedna.k. 
że ,palsttw,
ska :należy cidęciu 'zadaJwać ,paS'zę 'treściwą. 
W drugim 'I'IoIku żY'Cli1a w)'!Il1a
alni.a cielęcia pod wzgl,ę, 
dem "ka.r:my bi-ał
IClwcj są 'Zio,alc'znie mnJiej,siZe. Dlatf:ego też, 
o ile się niedtClsbtecznie żywi cielę w pierwszym' r'Oku, 
to już lJ1Jigdy 'telgo blędu nie da s,ię D:alp'l"awić i z takiego 
Ziwierzęci:a nie wyroś.nie już !krowa 'Włalfltościowa, 
W drug'im .roku żytCi'a dobre paslt l wi:s:klO wystar'cza 
dlla j.aŁowicy bez dodatku kanny brałkowej. W czasie zi
 
mowym moż:n,a Ziadalwa.ć już tyNJo małe ilości pasiZY tre. 
ściwej WizgI. maiŻona łnia1wet ją ,nde ,slmrmi'ać, ,o i1e w dos1:a.. 
teaznej tLo
ci otr:zymuje jałowica .dobrego saana ,j okO' 
pawych. 
W kaiJdym ralZie nalle'ży unikia,ć, ,ażeby j.ałow1oa gło. 
dowaŁa wzglI. Ibyła Z1bytni.o opasiona w 'Porze ZliImowej. 
gdyż po wyjściu Ima: ;pastwisko traQi tłUSIZCZ i część mięsa. 
którego ,prod:uikcj,a 'byŁa. 'baJ',dro JmtslZ1:owną. 
POZ1!1i 'ł"acjonalIlllem 'żywielThiem ważną ,rzec.zą w wy. 
chowie cieląt. jest kMTlel;tja n.a.Ieżyte
o pomieS'Z'Czema. 


.....
>>>
41' 



 
Nie powinno się ml'odYICh clielą.t uwiązy)wać na ł.ań
 
cUich
ch, lecz uTządzić im w obolJ'ize taki'e IPlrzegTlOldy, aby 
mogły Is'ię ,swobodnie POruSiZ,aĆ. Oiel'ldta Inależy trzymać 
na rS'llohej ś'ciólce 'Z'na}d'Ującej Sii.ę w ,do5'tatecz,nej .iLości. 
POZIatem lI1Jależy urząooić .dla oieląt okólnilk: obok IQIbol1'Y, 
do którego pOiWinll1Y być ,dirZlwi zawS'z,e .otworzone, talk: aby 
młodzież mogła I()I k
:hdej pO'l"ze wybiegać ze 'Swego po.. 
mi eSiZ'ozenia. W tern 'Slposób wy.chowane jał()i\Vice -posia
 
dają -gęste dlugie t,)iWł'o'sienie
 umożliJw 1 k1jące iZl1iOl:s:z,enie 
z,irruna li wyjścia z oholl"Y balf'dZ'o wczesną wiosmą na past" 
w,ilSlko. Młodzież .tak 'chowana jest!: 'zdrr,o'Wą i .zahartowan.ą 
i rolkuje Wl5,zeLkie nwdz,ieje wyroś-tllięcia na 'Wlartośd.owe 
s,ztulki. DOIkła,ruIliie Z'reslZtą, 'S,pfiwwa wychowu omów1iona 
jest w artY'kule poprzednim p. jnż. Komaira. 


Podróże kszfalcą mlodzież. 
Dziesięcioletni Józio zapytuje: 
_ Tato, gdzie byłem wówczas, gdy Ity odbywałeś podróż po, 
ślubną? do Włoch? 
Ojciec po namyśe: 
_ Wyjechałeś ze mm\. a wróciłeś z mamą. 


....- 


': \ 
I 



 


,. 


'. 


\ 
'", 
.....'.'-i ,." 


.1 


" 


ł ł . 


-. ".. \
 . 


",". .."':,-: 


...., 
""'
; 


-
"j.. 


"' 
1 
,. 


.
.-
>>>
414 


f: 


",.' 

.. 
" 


"I 


..... . 
 

-,...:

 
.,.. 
...') 
. .' 
;;'l;
'. 
:
 
-." u- 
.(' . '';':. 
.

 . 
, '... .- 


",Ił,,) 


,- 


. .. 


o.' 


:_
 .... . 
. .' 
'f,..t
".
' " 
"',. 
 \ł. ..' 
", 


....... 


..
 

". 


..... ". 



.' 


l. ." 1-._ 
. ... 
. 


.:'" --' 


.- 


\ 


.-- 
 


,. , 
.. -..... 0-';. I 
...... 


;: 


.... 


/., 
 , 
, o 


...:".. 


-.'" 


,. 




 


'::'.'ł 


.-." 
oi. 
, 
. . 


'".r-. 


ł:."."':' 


.... 



 


'.
.. 
:\ 


. 
,. 


....... 


;.-';....... ,. 
..' 


/CI 
. . ,fi' 
.' 
; 


'1..{" 


'J' 


Szwajcarja Kaszubska - Dolina RaduDi. 


CI 


.'- 


':'0 
C 


.;. 



 


ł.. 


."' 
". 


.....
>>>
CI 


..... 


41-" 


Z. Olszański, lek. wet. 


Jak poznać krowę gruź1iczną. 


Zależnie od miejsca zmian chorobowych odróżnić należy 
gruźlicę: płuc, macicy, wymienia, jelit I t. d. Gruźlica powoduj(
 
lżejsze lub cięższe zaburzenia w całym organizmie, które 
w większości wypadków powodują śmierć. Przy gruźlicy płuc 
widzimy przedewszystkiem kaszel z początku - słaby, głuchy, 
a po jakimś czasie ciężki, męczący i zarazem uparty, najczę- 
ściej suchy; daje się łatwo zauważyć, zwłaszcza podczas na- 
pływu świeżego powietrza do obory lub przy wyprowadzeniu 
!-,=horych sztuk na powietrze. Pomimo dobrego żywienia zdro- 
wie krowy stale się pogarsza, sierść staje się matowa, nastro 
szona. Skóra przylega ściśle do kości i trudno daje się ując 
w fałdy. Następnie występują zaburzenia w trawieniu, mlecz- 
ność prawie że ustaje, apetyt zanika, kaszel staje się coraz Czt:- 
stszy i bardziej męczący, oddech utrudniony, wreszcie zwierzę- 
staje się smutniejsze i przy wzmaganiu się wyżej opisanych 
objawów następuje śmierć z wyczerpania. Drugą postacią gru- 
źlicy bydła jest gruźlica wymienia. Obejmuje ona jedną, zwy- 
kle tylną ćwiartkę wymienia; powstają tu początkowo guzy 
niebolesne, zimne, mniej lub więcej rozlane, twarde, z począt- 
ku gładkie, później chropowate. Guzy te z biegiem czasu staJ,! 
się twarde jak kamień. Ten zwłaszcza objaw należy dokłarlnie 
zbadać, ponieważ i przy zwykłym zapaleniu wymienia wystę- 
pują z rl'guły twarrll' i ;":uzo\\ ale 0.\ r.wdl:l'lIia \\" uku:icy gru- 
czołu chłonnego, co może bardzo łatwo wprowadzić w błąd. 
W pierwszych okresach choroby ilość mleka się nie zmniejsz:
 
i nie ulega naogół żadnym zmianom. Dopiero przy dalszym 
rozwoju choroby - zwykle po kilku tygodniach mleko staje 
się wodniste koloru żółtawego, chude I często można- w niem 
zauważyć pływające kłaczki. Gruźlica macicy objawia sil,' 
zwiększonym popędcm płciowym, oraz cuchnącym śluzpwo- 
ropnym wypływem z pochwy. Sztuki chore, o ile dadzą się 
zapłodnić, to w większości wypadków ronią. Dalej hvwa gru- 
źlica kiszek. Występuje ona zazwyczaj tylko u cieląt, a u star- 
szych zwierząt towarzyszy zwykle gruźlicy płuc lub też ogól-
>>>
..16 


nej gruźlicy. Objawy gruźlicy kiszkowej nie są dość charak. 
terystyczne: napady kolkowe, zatwardzenie, przechodzące po 
pewnym czasie w biegunkę i odwrotnie. Kał zawiera domiesz- 
kę śluzu, ropy, a niekiedy nawet skrzepy krwi; później wystę 
pują objawy ogólnego wycieńczenia. 
Rozpoznanie gruźlicy za życia zwierząt jest bardzo 
trudne, co w wysokim stopniu utrudnia walkę z tą chorobą; 
wyżej opisane objawy mogą tylko wzbudzić podejrzenie, Ż:
 
krowa jest chora na gruźlicę. 


U ratowany. 
_ A więc (pan jest jodynym 'Uratowanym Z zatoniętego okrętu. 
Opowic,dz pan, jaikim sposobem zostałeś ocalony? 
_ Bil/rdzo prosto, spóźniłem się lIla okn,t. 


-- 
- 




 


* 


,....""1 


.,- 
'I(. 


Z sekcji konkursowych wy.chowu trzody. 


-łII
>>>
JEDYNA w POLSCE 
FABRYKA LOKOMOBIL I MŁOCARŃ PAROWYCH 


H. CEGIELSKI Tow. Akc. 
POZNAŃ 


wyrabia: 
parowe garnitury młocarniane, 
elewatory do słomy wszystkich wielkości 
=== własnej udoskonalonej najnowszej konstrukcji - 


Oprócz tego masowo produkuje: 


MŁOCARNIE model 1928 


na łotyskach kulkowych bezkonkurencyjne 


młocarnie włościańskie 
wszelkich typów 
siewniki rzędowe .... kopaczki 
do kartofli .... brony talerzowe 
grabie konne .... maneze .... 
walce podskibowe (Campbella) 


w y ł ą c z n a reprezentacja na Kujawy, 
Pomor:r.e ł Wolne Miaato Gdańsk: 


Inowrocławska 
Fabryka Maszyn 
Rolniczych T. A. 
Inowrocław, Sw. Ducha 27 
Tel. 111 i 114. Teleir.: "INOFAMA" 


ł . 


. \ 


ł-fM
 
ttr\ 


= Specjalność I TURBINY POWIETRZNE - 


Ja--
>>>
l 


........................................... 
.. .. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 


iROLNICYI 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
I 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
I 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 


STOSUJCIE MĄCZKI 


l KRAJ
WY[
 
, 
f
U
RYJ
W : 
. 
RA[

W
KI[
 ; 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 


MARKI OCHR. "KRAKUS" 


zawierające 


16
 - 20l bezwodnika kwasu fosforego 
Nadają się specjalnie na gleby 
kwaśne i u b o g i e w fosfór, 
Działają doskonale na łąki I 
Są najłańszym nawozem fosforowym' 
tądajcie w 


. 


. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
SynDYKATA[H, SPÓŁDIIUnlA[H ROlnnzo -HAnDLOWYCH 5 
. 
. 


i pokrewnych organizacjach. 


.. 
......................... ................
>>>
417 


1". Cemmra. 
Oznaczenie procentu tłuszczu w mleku 


Tłuszcz w mleku 'prrzedsbwi,a największą wartość; I 
każdy więc z hodowców bydła mleClZll1,ego powinien się 
zaznajomić z oznaczeniem procentowej z:awartości duszo," 

zu w: mleku a to: 
l. ze względu na. obecny IsySltem płacenia za mleko, 
polegający lIlia. płaceniu za jednostkę tłUSZC2U, 
2. w celach hodowlanych, dla ustalenia ,wartości 
krowy jako dójki i qpłaca1nośd jej w hodowli. 
Z poś,ród różnych metod badania najw.ięcej IfOIZ' 
pOW1szechnioną i ogólnie Ulżyw1ail1ą, dzięki swej prostocie 
i dokładności wyJnjlków, jest metoda Gerbera. 
Jedn.akż,e ty1ko -w /tym wYlPadku otrzymamy dokła. 
dny wynik, jeżeli uczyI11imy zadość wszystkim wymaga..: 
nym zabilegom, wykonamy ją doktadnJie i w tym porząd. 
łcu, jak tego wyrnag'a metoda. W 'p'f'zeoiwnym razie róż. 
n
ce mo
ą być bardzo znaC1JI1e. , 
Dokładny wynik w tej metodzie zależny jest od: 
l. Należytego pobrania próby z mleka. 
2. Użycia odpowiedn:ich odczynniik6w. 
3. Dokładnego ,odmierzenia mleka i oldczynl[lików. 
4. Użycia dokładnych tłuszczomierzy. 
5. Odpowiednio długiego czasu wirol\V1ania z przee 
pisaną ilością obrotów. 
6. Dokła.dnego i w odpowiedniej temperaturze od. 
czytania wyniku. 
Oz,naczenie Iprocentu tłuszczu w mleku odbywa się 
zwykle ali bo w oIbOlfze t. z. w mleku ś,wieżo wyldojonem, 
lub rw mleczarni czyli w mleku wydojonem ,przed dłuż. 
szym lub krótszym okresem czasu. ZaznaoZlam tutaj tl\ 
różnicę z tegio ,powodu, że w każdym z tych wypa.,dkóW 
inaczej bierze się próbę mleka. 
P.rocent tłusZlC:zu w mleku świeżym. oznac2amy albo 
posZlCzególnie z każdego udoju. albo ze wszystkich udo. 


2'1 - Porno .Kal. Roln. 



 


I ,
>>>
4.8 


JOW razem. W pierlW'szym wypadku oznac1zamy rachun", 
kowa prreiętny p['ocent n'P. 
Mleka ranne 7 Itr. o zawartaści 31
 t.j 21 
" pałudn. 3.5 Itr. 3.41; ,. I LI) 
" wiecz. 4 Itr. 3 ł':; " 12.M 

 


jednostek 


" 


" 


Jazem . I 4.5 Itr. a zawartaści 3'15
 ,,45.7 jednastek 


.Al......ł. 


..iI 


l
 


- 
;; 


:: , 


J.J
 


Tł.uszc7,omierze do mleka :hudego i iPełne,go 
(Ilość j,ednolSltek ,oMicza się mn.ożąc ilość litrów ,przez 
procent, a .przeciętn.y procent - dZIeląc ilość jednosteJk 
przez ilość litrów). 
W d,rugim w}'Ipadku bierzemy z każdegO' po'szcze
 
ł.!ólnega udoju adpowiednią ilaść mleka w stosunku do 
atrzymanych litrów od-a flaszcezki, suchej, da której doda
 
liśmy poprzednio niecO' dwuc.hromiainu pcifJas,owega, (ahy 
mleko slię nie skwlasHo) i badamy zawart,Qlść tłuszczu rah 
jeden atrzymując adrazu przeciętny procent. 
Ten (sposób badania ma tę dobrą stTo.n«;, że badalnie 
przeprowadzamy tylkO' raz. CD kosztuje nas taniej. MlI
>>>
419 
simy jednak zaopatrzyć się we flaszeczki, z korkami, 
(gdyż ka:żdą flruszeczkę pa wl3Jnrru mleka należy zakarkO* 
wać) conajmIl!iej w tej ilaści, ile mamy krów, w biuretę 
(tj. rlll'lkę szklaną z podzi'ałką na centymetry) i dwuchra$ 
mian potasowy. 
Te wymieniane rzeczy jaik i inne pot'rzebln,e .da a..na e 
MY. a /których będzie mOlWa przy ..w)1kon-aJIliu anaJ,izy" 
można ztaJmlPi,ć w Związlku Spółdzie'lJni Mlelcza,rskich i Jaj
 
ozarskich Oddział w Taruniu Wielkie GaiT'ba.ry 27. 
PTZepll'Qwa'diZaj
c analizę raz tytko, należy brać do 
flruszeCZ!ki adpowiednią iLaść z każdegO' udoju więc on:p. 
jak w przykładzie wyżej przytaczonym z ra.nnega (7 Itr.) 
= 14 cm 3 , 'z pOlludniolWego (3,5ltr.) = 7 cm 8 . z wieczorneglO 
(4 Itr.) = 8 cm 3 tz. pa 2 'Clm 8 z każdegO' udojonego litra. 
Mleko z.wpra.wione dwuchromilanem j-est trucizną: nie 
możn;l gOi więc używać dla żadnych zwierząt. a temba.r. 
dzie1j ludzi. Biorąc Iprróbkę z mleka świeża udajanegO', na. 
leży najpierw mlelm to ,zważyć lub zmierzyć i pa zg;arnięe 
ciu -piany i wymięszaniu wziąść odpawiednf ą ilość jak 
o tern wyżej byla mowa. Jeżeli nie chodzi nam lO azn.acze e 
nie pracentu tłuszczu w mleku poszczególnych krów 

 przeciętnegO' w całej aborze. - zlewamy mleko .otrzy- · 
mane O'd wszystkich krów da jednegO' naczynia i pa Wye 
mięszaniu bierzemy z niega próbę. albo też poszcze'gólnie 
z mleka uzyskanego rod !kJa:żdej krawy. w st,osunku do 
ilości litrów, dlO jedoogo na,c:zynia. i .n.astępnie pio wymi«. 
szaniu z tega naczynia bierzemy ;prróbę do badania. 
Z mleka dOlsltarczonega da mlecza:rni bierzemy pr6. 
bę zwsadniczo w ten sam :sposób łzo albo z ka:ł,dej peszcze- 
gólnej kQnwi (bańki) w 'stasunku 00' ilaści mteka w .niej 
się znajdującega ,np. z konwi 30 1. 30 eroS z 25 ł. 25 cm s da 
jednega naczy.nia i ta mleka następnie badamy. albo też. 
wylewamy wszystkie mleka da jednega naczynia (mierni. 
ka lub wagi) i z tegO' naczynia bier:zemy próbę do bada.nia. 
Jeżeli w mleczarni ,stosujemy próbki konserwowane 
Lo naj;praktyczniej jest brać cadziennie 'z konwi adpowie- 
dnią Haść r:urką aluminio'W9, (glim,ową), wkładając j9, da 


-
>>>
420 
bańki prostopadle. do samego dna i przed wyjęciem Z$'- 
tykając otwór IPalcem. , 
Tłuszcz w mleku, jaiko lżej'sz:y od surowicy, zbiet'a 
się' na wierzchu tworząc tz. ŚIn4etankę. PlI'Zed wzięciem. 
, próbki należy przeto mleko IbardlZo dokładnie wymięJIz.W 
by śmietankę. która się .zebrała na wierzchu rozprowadzić 
rÓW1l1lOlIniem1e- w całem mleku. Samo wylan,ie mleb z kiO!n\:l 
wi 'ftJ3 wagę' nie jest W)'1S'taa'tc:zające. Należy beZlWarunkoweo 
przedtem wymieSl
ć dokla.d'I1lie mlekio w kODowi, przy 
której to czYI1JI1loś.cJ. 
łulka się lfównOC'
eŚinde ta śm.ietamlka, 
która przyiegła do ściany konwi. W zimie lub, gdy m1eko 
trzymane było chłodno. ŚIniet8lI1lka tworzy silny kożuch. 
któreg.o dokładne fOZJbicie jest dosyć tTudne. W tym 
'WY1padku należy śmietankę zebrać do .osobnego naczynia 
i 
rzać ją w wodzie do 40°C w1ać z pOWll'otem do m1eka 
i dopiero wymięszać. Gdy mIeko jest zmarźnięte - 
utworzył się lód, ,n.ależy najlPierw kOinwię wstawić. do 
ciepłej wody, by lód się stopił i dopiero wZ1iąść próbkę. 
ZaltrzymaIiśmy si.ę; dłużej nad braniem .próbki z te
 
powodu, że najwięcej .rniedokladności w oznaczeniu pro. 
centu tłUSZiCZU i powstające stąd zatargi mają wł.aśnje 
. swe źródło w niedotkładnem WIZGęciu próbkt Niedo!k:łJa- 
dne wymięszanie mleka .przed wzięciem próbki do 'bada.. 
ni,a. jest prawie zaws,ze ze 8IZkodą dostawcy i spółdZlielru. 
ho utrudniiaksanltrolę k
rownika. Dlatego i w interesie 
Za'fządu 
 każde
o po1edyńc.zego członka jest ZWTIaCaiĆ. 
uwag,
 na dokładne wzięcie 'próbki 'PłrU;Z kierownika ml
:o 
czarni. 
. 
Ze względu. że na P,omorzu jest rozpowszechnion.y' 
zwyczaj. że kierownik mleczami bierze próbkę z mlek.l 
po wylaniu go na 
gę, przeto każdy dostawca powliniea 
żądać by na mleczarni było odpowjednie mieSlZadło i sam 
w.iln,ien swe ml.elw przed wylaniem na wwgę dokładmo 
wymieszać, porus'zając mieszadłem wszystkie mleko. I)d 
1Ipodu, aż do wierzchu najmniej 'sześć razy. Trzeba i sa- 
memu dbać a to, by próbka była wzięta. trzeba samemu 
pilnować 'swoich. S'pl'law. 


,
>>>
421 


. 


. 


Gdy próbka jest już wzięta przystępujemy do ozna. 
czenia procentu tłuszczu. c:zyli do przeprowadzenia ana.. 
;Iizy mleka .na zawartość tłusz'Czu. 
Jalko odczy\unvków UŻyw1S. się kJwa-8u siaT'kowego 
technicznie czyste
o. o ciężarze właściwym 1,810 - 1,815, 
· w łecie słabsze
o - w Z'imde i do prób konserwowanycll 
lilniejSlze
o, j,ednakże nie. pona.d 1,815, gdyż przy za sil. 
nym kwasie tłUiSrozomierze pękają i alkoholu amylowego 
(' ciężarze właśCli,wym 0,815, czystego. Zauważamy tu, że 
ałkohol amylC1wy wprowadzany do .organizmu (wypity) 
wy\w,ołuje ś'lepotę. Należy także unjkać wdychiwania par 
alkoholu. gdyż draźniią one błonę śluzową i powodują 
kaszel. 
Odczynniki tj . klwas sia.rkowy i aLkohol amylowy. 
i mleko winny być bardzo dokładnie oOdmierZ\olIle i w tym 
celu naJeży uŻYWlać odpowiednich pipet lub automatów. 
. Zakupując tłuszczomierze należy żądać by były 
spra,wdzone (cechowane). gdyż często się tra-Ua, że buty.. 
rometr jest źle ZToJbi1clflY, a różnice mogą dochodzić nawet: 
do 1 %. TłUlszczomierze takie !Są jednak znacznie droższe. 
By przeto uniknąć wydatków, należy mieć w mleczami 
przynajmnd,ej dwa tłuszczomierze sprawdzone i !porównać 
z nimi nowo zakupione. plTzepTowadz:ając badanie jedne. 
go i te
o same
o mleka .rówtnocześn,ie w obydwóch. Je. 
żeli nowo zakupiony tłuszczomierz jest niedoikładny nm- 
leży wyłączyć go z pomięd'zy sł'Uż
cY'ch do badania i żą. 
dać w sklepie wyP1iany. O ile jest to tłuszczomierz da
 
wno kupiony. na.leży go rlolzbić. 
Samo bada.nie przep'rowadzamy następująco: 
Do czyste
o i 'suchel
o tłUiszczomie.rza (butyromeku) 
z podziałką wypróbowa:lą, wlew.a się specjalną pilpet
 
lub automatem ]O cm s kwasu sdarkowe
o o cięża.rze wła- 
... ściwym Jak podano wyżej technicznie czyste
o. następnie 
wlowamy pipetą wolno po ścianie butyr,ometru, 'by mleko 
nie zmi:eszat.o się z kwasem. 11 cm S mleku. Mleko bezpo. 
średnio przed braniem do a
a1izy ,należy jeszcze raz do- 
kładn.ie wymieszać. Jeż@li mamy do czynienia z próbą. na 
kUn.cj utworzyła się ju/. warstwa śmietanki. !Lkży ;1r,'::-;,
>>>
422 
pod
rzać do 4O"C, dokładnie wym:ieszać. .a dopiero PlO 
schłodzen.iu do temperatlllI'Y pokojowej tj. Jkoło 18°C 
użyć jej do badruruia. Wres
cie wlewamy l cm 8 alkoholu 
amylowego. Ten pOTządek ,wlewania odczynników bez" 
warunkowo zmieniJOIJ1.y być niemoże, .gdyż bezpośrednie 
zetknięcie się kwasu siarkowego zaLlwholem amylowym," 
wywołuje) 'połączenie (tzw. estry) ktÓre 7JWiększają % 
tłus.zczu. P oWILaniu dkoholu zamykamy buty,rometr 
wciskając IkOTek gumowy tak głęboko, by płyn gdy bu" 
tyrometr odw,rócimy kor,kiem IW dół po wymięszaniu do" 
chodził mn.icj więcej dlo tr'zech czwartych podziałki. Gdy 
km'ek został wciśnięrt:y nie odpowiednio, 'Poprawiamy go 
p,rzed wi.rowaniem. 
Po zakorko
aniu butyrometru owijamy g.o w ścier" 
kę i wstrząsamy silnie dopóIci serniJk się nde rOZjpuści 
przelcwając rówl1loc
eŚln/ie zawartość wP.rzez .odwracanie 
butyrometru w cełu dokładneg.o wymieszania. Przez po
 
wlo1lne ws
rzą'Sla'nie lub' niedokład.ne wymięsza!l1Iie lSelrniik 
ułega 'z:węglallliu i pod warstwą tłuszczu tworzy się bru" 
natny osad t. Z!W. ..koTek" a sam tłUlszcz (przyb.ieTa :zabar. 
wiienie bml1iatne co utrudnia dokła.dne odczyt.anie 'P'J"OI 
centu tłuSZCiZU. I 
Po wymięszaniu wkłada się butyrometry nieZ1Wto$ 
czme do pochewek mosiężnych w wilJ'lOlWnicy specjaLnej 
do tego ce]u, korlkami w dół przykręca pokr)'IWę i uTucha" 
mia wirownicę. Szybkość obrotów wynosić musi 800 do 
1000 obrotów na minutę. czas wił"OiwaQia 3-5 minut. 
Ilośd obrotów 'slprawdzamy za Ip;omocą PTzYlfządu 
umiesz,czoncgo na wiil",olWnicy. Z powodu 'siły odśrodk9" 
wej tłuszcz jrukJo lże,js:zy wydziela się i zbiera w szyjce 
butyrometru. Po odwirowaniu wkładamy p,róby do łazni 
wodnej o temperaturze 60 do 70°C., ktÓrą może :być z'wy" 
kły garnek z wodą o tej temperaturze, jednak t&k wys,oki, 
by zanurzyły się w wodzie całe buŁyirometry. Po Ulpły" 
wie 3 - 5 minut wyjmuje się butyrometry i odczytuje 
procen.t tłuszczu. Przy odczyt)'lwaniu trzyma -się butyro.. 
met-r pionowo uSltawi.ając słupe
 tłuszczu p.rzez dobęca-. 


. ,
>>>
42\ 
nie lub llukf(;ca,
.ie korka tak, by doln.a.część słupka dOIty. 
kala krcs;ki, oznaczającej cały procent tłuszczu. 
Wysdkość słU!pika. odczytana 'według pod:zilałki daje 
nam odrazu .procent tłU:SZICZU w mlelku. Tłuszcz odcina 
się w ten 'sposób. że dolina jego ,część jest równa, górna 
pólkulista. Ta górna półlkuHsta część nazyw1a się ..me" 
nisk". Wysokość słupka liczy się Qd linii diO'lnej do naj" 
niżs.zego punktu zagłębienia menisku (który' znajduje sil;1 
w środku tłuszczomierz:a) czyl'i 'bierze się pod uwagę t. z. 
..menisk dolny". 31 n.ie kra,wędź jego górną lub środkowc\ 
t z. meni,sk górny lub środkowy. Ten O'statni bierzemy 
pod UJWagę tyLko "PITZY oznac'zanju procentu tłuSZiCzu 
w mleku ohudem. 
Przy dobrem w
OInaniu analizy metodą Gerbera 
ot.rzymujemy wyJOiki z doklad'O'O'śdą ,do 0.05%. 
, 


Skutki analfabetyzmu. 
_ Dłacwgu pan 1!1pr...cdajc jaja ciągle pu tej samej cenie. pl"Ze 
cił--i: j!a7.cta zwpuwiauała J:n-iżkę! 
_ Mo.i;liwc. paniusiu. alc ja nigd
 nic C/ytam ga..ety. 


,. 


. .- 


') 


.. 


, 
I 


.
,
>>>
424 


I':" , 
-' 
1;-' 


'T 



. ...ł- 
-
-.-Q' 
.. 
-;:. . I,
' 
':.. . ::c.'. ł." 
',- T 
ffi", . ..' 

,,
;;' 
t.
'. - 
 ".. 
, .--:;
:.t: 4 ' 
. " ," '.)( 
: 
-. 
 


.
':'-;.,.:

..-. . *t:
\ 
'"'- .o(......ł..."'Io(
It.. 
-..,.- ''''

''
i'\. 
"r-. . 
," .
}""\, 
.#).. ":--1' '."
 . ." 
-:'::_
'v . 
---
'. . . --.
.

 -:". 
: 
r . 
J


. :
..
 :
{ 


" 



 ":
;
" 
:,.- - 
o- . -"' '" 
.._-
 
\\'\':':-'

 
'::\'., 
 ' J
 . 
1.... ,."" .' " 
.J., . /1 . ,:. ..... . 
'lc.. ,. lo ą 
,łł'-
 .
. -. 


, 


-- 
\.. 


......... 
, ,.:

 

'P('t . . 


. 
') " 
-- 
 


.... 


,łł..'\ 


-:'-" 


,; 


'".; 


-w 


-, "'-. 


,. . 

 
./j. 
Lo 



". "', 
'II.... 


.
 


. "!'. 


,. . 


-;". 


.:,-. 
:.. 
_. 


#-. 


. . 
.' 


,"y. 
" 


"'-; 
 "
"'.' 
,:.-- l' 
.
 
1 : . 'f. L 
.

 ...... 
.

 - 


.
 


" " \' ,- .....

 '. 
 " 
'''':''"c . ..
,.., 
-.01 ' )to .'.
' .' 0, _ 
ł:", 
: .".-.010 ''''", _"'.:'::1' 

. .t .:,,' ,... 


....-. 


'.;.:r
' 


.'
\; 


",\, 


'ł' 
"I 
, r 
. 

ł 
'-'.. 
:''ł. . 


, 
'
 


., 


- , , 


,,' 
, 

 


'.t (
-, 
r. ...'" 
'. .' ł . 't..... f#' 


\ 


.
 
, 


Stodoła pola ps'zenicy sianej systemem Hurmc'itra w majątku SieIinko
>>>
42S 


lni St. Jelowicki. 


Budujmy silosy. 
ObOlWiąZJkiem każdego To
nika-hodowcy jest: zakon.: 
seTlWlowamde p1liSZY z .talta i JeSlieIlli Itlia okres Zlimo'wy i wio- 
oIe'I1lI1y dla swe
o illllWentarz,i\!. Ty11ko ten hodiOJWlCa osiąg.. 
nie należytą opłaoalność !Ze lSIW.ojej hodolWIi, który pOOrafi 
przy.g,otiQIwać i racj,onalnie przecholWla'!5 'zapasy pas'zy. po:: 
t.hodzącej !Z ;własnego gOSlpoda,r'stwa l11Ia okres zimoIwy 
i 'W
()Iselmy. Złc obIriczenie z.a.pwsów kalrmy iOlbjętościowej 
i !Soczystej oraz niclJ1ależy1:e jej IP'rzechowlalI1ie zmuslz.a nie- 
jednego hOldow1cę do o.olkupolw1alThia paszy W czasie okresu 
zi.molwego, wzrględnie dlO c'zęśdolWeg'a wY'
lpirzerdalTIda siwych 
iTIwen.talr'zy luh też do zmnaej
,ze'nlil3. ,prod-ukcji wyd,aj11Jości 
a w 'picl'Iwgzym rzędlZie mlecznej. COl niezrupr'zeczenie po: 
woduje 'd'uże straty materjalne- WlSlzelkie te,go rod zaju 
str,aty 'są Sjplowad!olW1a 1 ne w 
Ołspoda'rlstwie .przez brak odpo" 
wied\.l;icih Ulf'ząd,zeń do koOlnlslerwlQlw.all1ia pals:zy. 
Dolty,chczasawy pr,ast1liry iSlptOISÓh dałorwam:ia p.a;sz 
wy1:JWarZ\a.jący kwaśną kioS,Z1CIl1.kę. almzał saę z w.ielu wZ1-!'lt
" 
dów nic }pll'lalkty,clZny. Warrunki atmosferyczlI1e nie zaw- 
sze pozwalają nam 'z1lipagy ,t.raw dosu'Szyć należY'cie. i 'W 
ten 'Sposób zabelipieczyć ,na zimę. Nie jest rzeczą bez 
:;mao
enia, że op,rzy siUlszeniu tra w. ,zwLaISlzcz'a w olkresach 
posuchy .Zlruacz,na i10lŚĆ najcenniejs'zych ,S'kla.dników siana 
'Ii posta.ci drahnY'ch IiSitkÓow i kwidów. ulega silorus'zeniu. 
pOWlodując slbr'alty paszy. 
Przy spoSloibie IdiolO'Wlania !piaJsz ,otrzymujemy fennen.- 
taJCję maJs.łową i octową obok ozęs,tok'ł"'oĆ zachodzących 
procesów 
n:icia. P.alSlZla tak 
OlIltSerWlOlWana 'PIOlkTYwa s,tG 
częsta pleśn.ią wywołaną ,przez różnrolroooe grzybk'i. 
Trudno Wiliknąć z1liniecz)'ls:zc,zell'i.a karmy ziemią. Urzl\" 
dzan:i.e dołów .dla kilS.'Zonki jest też UdOlpotHwcm i ozmleŻlllem 
od miejsca; oraz wlPływÓiw atmosfery,cZ1tlych. Udanie si«; 
zatem kiSZioniki sopoSlolbem dnIowania ,n,ie jeslt pewll1e1Tl. 
kaźdego 1'Ioku. Pasz,a zalkOllisCffIWOWtamla powyższą metodą 
będą'cą kwaśną ki,s'zlO1nJką częslt1dk r roć ipobyta ,pleŚinJią 1: za- 
brudzona ?;ie&l1
ą n:e może wpłynąć zupełnie dodatnio nu 


ł 
.......
>>>
426 


.org.anizm zwierzęcy. lruarwet st1ar,s:zych SlZtUk, nie mówiąc 
już o młodzieży, dla kt6re,j częsrt:o bywa wp'ros-t s.zlkO'(łld
 
W'ą. Złe jej slkuili dla organizmu zwierzęceglo najczęśdej 
.obja.wiają się 'Przez zahUlrzenia żołądkowe i powst , awl8.:nie 
biegUinki. 
Nie zlnając. jedlllaikże i'UnY1ch urządzeń, mus,i1ały ,się 
gl{)lspod
r'srt:w,a. 'posługiwać przez długlie lata sposobem do:: 
łowania pasz traktując ta ja!ka "zła konieczne". . 
Doświa.oczenioa poczynione w AmeryJce już przed 
ki']kull'a,stu truty z IkolllserwO'w.a1niem iPas,zy 'w ISlpecja
nlie do 
te
o Urz.ądZiOIIlych w1ieżach fermentacyjlny.11 (basenac.h) 
tak Zlw:a.nych silasach utrwaliły ,rolników w płrzekona:niu, 
że ton Slplclsóh je'st najleps'zym dh racjonalnego przecho:: 
wywal:l1ia pa:SIZ. W,ie1lkie r'OłZlp'o'W
s::t..echnie'nie zllla]la:zly s:k 
looy w os1'altnich Ia,ta,ch w Niemc'zech r Czechol"towlaocji. 
a w Qs-tat,llIiclt czasach zaczęto je li 'U nas hudować. 
Wiadomo mi jest, że 'posiadamy 'kjJ;kJa 'SHICISÓ.w w wo. 
jew6dzltwie śląskim. ,s'z:kocre 'r'oItnJi.czej 'W Brześciu Kujl3.w
 
skim orraz trzy w pow. che1miń,skim w goS):;.odar'sltwa1rh 
drobnej w łalsilloścli , 'Po
oiŻonych na niziillach nadwiślań
 
!'ilk:Ji,ch. TY1pów silosów ,ils:hJueje bardz:.o wiele. Głów,nenni 
:z nioh są ,s,iIosy: elekitiryc,Z1lle, z PTaISą or'az bez prasy. 
W Woojc:wódz:twie 
ląs,kiem znajdują się ws.zystkie 
trzy typy ISlilOlSÓiw. ll1atomiaslt: w !powiecie cheJ.mińskim slpO
 
ty'kamy Sli'
C1SY jedillic
.o typu i to. bc-z 
a.sltostO'\v.a:I11j'a Iprasy. 
GU)lwnem zadalJ1iem sHosu jest wY1Plrodukowrunie 
s,ł,odikiej kiJslzoniki (a .nie :kw1aśnej. j,ak to hywa przy spos(): 
hie diołowrunia 'Pasz). . 
POidslta1wą d.o 'Olsdą
nięlcia iS.tod\kiej lkisz,oiJ1.ki. je,st stwo:: 
rzenie k01J"zys.tnych Wlalflmków 0..0 TlOlmvoju bakterji ,kwa
 
su mlc]wwe::!.o .wa,z ui,edopuS'zc.zenia do 'powstaJW'amia kwa
 
su m
lJslb[)Jwe::!o i w Inla.dlmiail"ze octowe
o. O ile z:atem re
 
zulta:tem silosowej pas:zy, jest ,n,a.dmia'T kwasu m]c'kowe,go 
nad oct.owym i ma,słowym, matenczals uwa.ż,a sd'ę paszę za 
dohrze z,a]wlJ1.serwowaną. CZY1lloll'ilka.mi. warunkującemi 
ro!ZJWój baktelr
'i 'kwasiU m]eJkowe
o. są: waTull'ki beztlooo:: 
we i ttmll!lIeraJtura 40-50°(;. Slt;wOtrzenic zatem pOlWy
 
sz;.
h waly"tmków jest 
łównom zadamiem dohroc.i SH05'W.
>>>
427 

TOdowiskiO beztlen.owe da się uzyskać przez silne i SZlczel" 
ne Iprasowam,je .palSzy. a pożądana temperaltur'a przez S8" 
mozaJ
rzia,nie się :paszy. 
Silosy umoż
i\wiają wyprodulkoW1am,je slodkiej )ci" 
szonki. - palSza ta jeslt: ,pooibawioD.:ą W1s:ze1lkich zaniec1ZYsze 
c:z:eń. z,alwiera ,wie'lc witaminów. należy do Todzaju kamm 
m:1eko'P(tcLnych i chł;t,nie by,wa zjli1da.na .przez i!Ilwenlt1arz 
nie .pIo/\vOIdując żadnyc.h .z,a:bUil"zeń w org 1 all1iźmie. 


t ----- JJ : 1 
---- ,,- 
.... 
- 

a s' 
...... 
r.ł-::-"-:,; . , 


 
... 
.... 
... 
r,. 
p....... 
.,.
.. 
.. 
'.... 
'- 
-:.
 .
 
'\..:a 
'" .
 
_-..:\o 
'
1 
.... 
.". 
... 
ol ... - . 
.... 
.:.t. 
. Ol I .. 
.._".:J'. 
l. :,1 
: ....'I
 

' 
1,J -
. 
..tic.
: '. I 
Silosy amerykańskie. 


SHulsy umożliwiają kOlilIserwowanie następujących 
pasz: końskie
o zębu. kukur

dizy. 11śC'i buratczanych. k() 
nicZ)'\ny; sim1la. serad,eli, wy'lci., łuMnu i t. p. P!alsze IP'OW1ż" 
sze w ,ra:z'ie niekor:zystmych Wlalfuników s'przętu, 'stpowod()ol 
waJIlych ciągłem i IClpaoomi. drudzą się doskon,aJe zużyć dla. 
;rnwemrt:arza pr:zez Z1akonserW\owanie ich w sj}osie. Widzi.. 
my z,8Jtem. że .silos w nieiktórychełat.a,ch mQiże się .okazać 
praW\dziwem dobrod'ziejsltwem dla ,rolnika. W mieiSiąc:
 
zimowych i letnich ISIi10S jest nieocenilOlną skarhnicą dJa
>>>
4
8 
,hodowcy, z krtórej może czeTlpać 
akOllTIitą, mleIkJolpędntt 
-pUszę dLa swego iiIlJWel:1Jl:lłJrlZla'. Zak.onserwowaD/a 'PIliSZ& 
może hyć IPtr.zecruoIWywwna w silosie -bez j,aJknajmniejszej 
..tT1aJty .l"IOlk, dwa -i dłUJŻej. 
J'alk wiJd.zlimy z 'PowYŻ1szego. sHoli-Y zmniejszająry
 
zyk.o rna,jąJtkowe ,i dlają mnŻinOtŚć rolllliklOM'i rolZlporządza
 
ma ka\nną dla ill!welJrtJalJ"ZJa w ta!kich sez-ona'ch, w których 
za.zwyczaj 'OIdczuwa ISILĘJ jej hrlalk w g,ors/poda-rlstwie. Silosy 
zatem Ipt.zyrnoszą baJrdzo duże 'kJc/I'1zyśd dla gos.p.oda'rs.tw 
l'Iulnyrch. a lnie ,duży jeooora'zorwy kosz:t założelJ1da. aJmortt:y
 
zuje ,się w szybki &po:sób. 


T 


, ) 


r 


. 
I 



; ''t. I 

 . '\. . 
,I 
- -:-.1 ".: . : 


. - 
"""'\ 
r . 


,- -. - , 

 . J I 


.' 
I;'.. 
i' , 
ił,/ 


,- 


. ... 
Siłosy wy;budowane .przy ohor7Je w gospoda'rstwie duńskiem. 
Pas1zy -silc}1sowej zadaje się Ilia Siztukę dorosJe
o 'by. 
dła dziennie /clkoło 20 kg. WielkioIŚć jcdn.akle dawki za;: 
leży od !1"odz;aju !poaszy ZlalkOinse1rwolWanej -or,az od dod:at::: 
ków innych Jk'aJrm. Żywiąc ,inwentarz !p1a'szą ,sl;łOiSQlWą, na" 
łqży da:wać 
wjerzętiOlm wię.ksiZe d,wwki suchej .objętościlo.:: 
w'ej karmy (jaJk siaJna Wlzgt słomy). 
Jalk Zlwtem pOiwinrlen być zbudowany silos? 
Pod budowę Si:lOlSlÓw Inlale.ży wyb
elJ"ać grunt suchy, 
pD1Jbawtiony w10tdy ZIliS kÓ'I"n ej , talk, ażeby uniknąć podej" 
śaia wody.()Id dołu. Miejsce, na kt6rem ma powstać silos, 
powinno być z dobrym dojazdem i możliwie nie da1ek(
 
od obory.
>>>
.ł2!)' 
Komy.s1Jnem i .nader oszczędmem jest buoolW18.'nlie si" 
1o$ów w stiodole {)Ibdk. Ik.lep'
Ska, dZlięki czemu dach bur 
cłynku 131uży rrÓWllllOCzeŚlIlie .za ,p'l'I
rycie dta sm,08U. 
Kształt ,siLosu lPo\\TI
n.ien być okrągły, tOrwa1lny w:
 
CZWOl'ohOOZlI1Y z zaoikrągilonemi kąltami. U11Ji!kać na:leży. 
ks7ltałtu iOstrdk.ańciZastego, ze :wY.Dg'lędu !Ola n
emożli'W(')Ść 
aależyteg.o ,i cÓWll1Iom.iemnego .slPrns
 'Paszy. 
Matmj,al. z którego huduje się sitos, lpoowilnien być- 
uy, trwaJv i odiporny na w!pływy atmosferyczne. Naje 
l
iej ,clio tego 'l1I8Iooje si
 żet betJoll'l. 
Sci,a'ny weWlnętr.me 
08U lpowme byct. pociągt1lięł;.e 
odJpowiedn.i!m .sm8Jrem 'Odpornym Im wpływ dzia.łamia .k
 
sów. Dotychczas używany 'byw,a do tego cdu smar 71;tW:: 
wy: ,,Lner'tloll" i "SitailiU", Pociąganie wewnętrElDylClh ŚlCli:am 
pOW'y1Ższym !m18Jrern naJ.eży ad c.msu do czasu pon.aM"iać. 
N a 'ddjPltyW sdków - rośliJn!Ilych nafteży slporządizić 
ujście u dna b8lSenu si:1QtW1wego systemu syfoIbOlwego lub 
też .ilt1lI1e
O, w Ika1żdym ra:2iie .talk .skoJlitrulOWlanego, ,aby c1eoz 
ani 'też Ipowieh.'lze nie mogły dostać się do wnętrza baseI1JU. 
Raczej jest lepiej mlie urzą,dzać ujścia.na solki TrOŚilit1lI1e. 
atT1Jiżelii je źle zrobić. 
SilOls dlolbrze 'pr,aJOują,cy ,powinien być hezwzgaędnie 
ząJopaltrwny óW pr.asę. Tyipów prasy jest bwrdzo wiele. 
jednakże zębowe. lUib łańcuchowe zUlpełnie wy.st'atr'c
ają 
dla tych celów. P'rasa zębowa wygląda w ten sposób, że 
!PiO wewn.ętrznYl'h ścianach sitclSlu 'Prze'bi-e
ają dWBI iSyme- 
trycZl'1lie clio' s,iebie ustawione wlO'dzidła Zlaopatrzone wyocin
 
karni. Na tych wodz.idłach IPorUS\Zla ,
d'ę dźwigM, uc
.ska
 
.iący pdkrY'W'ę ,silosu. Zlwopatrzony w zęby wchodzt\ce 
w wycinki wodzideł. iktóre są IpoI'lus:zane Z1Wj:)omocą d;/Jwig
 
ni. W miarę pmuS1JaIJl 1 j,a 'SIię dźwigaru ku doołOlw
. ,pak'ry'Wa 
!;i,J,Ol"'ll 'Uciska 'coraz to bardziej 'paszę w basenie, 
PraS/a ł'ańcuchowa jeslt w ten sposób UI"ządZlolll,a. 7JO 
po weW1IlętrZlnY'ch śckllnach. .silosu przelbiegają łańcuchy, 
które są sd:1 l ie umocawane u dna 'si
as'U. ł.ańcuchy te 2)()s 

tają .przez .odipowiediDią dźwignię przeciągane (skTaca.ne) 
pI"07-CZ co polkiryw;a silosu opou Iku -dołow:i i ugn.iaf1a PS!SZC. 


\
>>>
430 


Ze względu na wpływ ,ró
mOlrodny,ch 
Oipadów ku" 
nicc;,znl\ jęst rlzeCZl:\, .o ille ISIHo.s ,nie jest umiesz,cz0111Y w bu
 
dYJ1Jku, zaopatrzenie ,go da,chem, który IPowinien być tM 
ustawi,()lt1Y, aJżeby oht'lolnił nietyłku' wier
ch silosu. lecz 

ównież i ściaJnJY boclJne. I 
Dla należytego Ip'rzebi,egu pt'locesów chemiczny,ch za
 
chodzących w palszy k011iseł"w.o'W l aJnej. powin.no się silos 
nal'adować w mażliw,ie krótkim cZ,aJsie nie przekri1c'Zają
 
CYJIIl trzech' dni. Ładując s
lOls. należy p'aJSIZC; p-ociąć Ina 
siecZ'karll'i, ze względu.na rbwnomierne i SizCzelne ułO'żenie 


\ .' 

 


,j 


f" . 


, . 



'. 


ł,. 
, . 


" 


" 


., . 



 ..... 


. . 
Se.r,jll !łinosóW wyhudowanych pr/C.r. S.półdJ.lielnię "Orhet". 


poszczegÓlnych roślin, ca się 'PtzyczY'll'ia dla lattw,iejsiZego 
'pt'l8lSioW1arn,ia. NajlkOlr:zystniejszą da tega celu jelst s,iec.złka1l"
 
oia' oz wydmuchem, gdyż tlalk,a naj,równomie'rniej i najelw
 
nomiJcZlniej załaduje paJSiZ
. 
PaJSlZę da silosu powinmu się ł,a-clować. 'po..iadającł\ 
75% Wiody i 25% suchej mals,y. Paszla. D t'alkiej wilgG1ImoiŚci 
osiąga 'Iliajłałwiej pożądaną tempe.l'aturę 40-50 u C. ko. 
aieczmą da fermentacji mlekowej. 


--
>>>
431 


Wielkość SiłOSÓiW za,sadlnicziO nie odg1ryw,a znac.z;niej
 
szej roili w .kJcmser'WioWlwniu IpaJSIZY. Ze WJzgIQdów jedlnWc:ł 
le IP'l'Ia'ktyczn)'Jch jeStt lepiej mieć kitka rl:1ałych s,ilosów, 
a11iżeH jeden duży. R.oZlporządZlanie więkis'zą ilością sny- 
sów ,p'OZlwala Il"'OI1nikowi w rÓlŻnych terminach ładować 
i wyłaJdowywać !pas,zę :z ,SilOSIU, CłO ze wzgllędlU lIlia różndity 
okres sprzętu ,pOisZlczególny,ch .rośLin ,orra,z ;na 'potrzeby pa
 
szy dla ,j.nWClllltWI'lZa w róż.n
ch .sezanach Jest ba,rdzo ważne- 
Wedlug obliczeń Dr. Inż. Naue, pot.l'IZeba. dla ,wyŻY
 
wierna Idoll'iOlSłej sZltul}(1i 'bytdła przez 200 dni pojemll'OOci 
siLosIU 5 m 3 . 
Ze 'Wlzględów eJkonumkZl:),ych korzystmem będJzie-- 
budowanie ,sil lOS ów D wymiamch 3X5, t. j. a pojemności 
]5.35 m 3 . Takich si'losów Zlależ:n.ie od .U,olści sztU/k bydła 
będzie pOlt'rzeba dla gosjPlodarstw ś,rednich olko-ł'O dwuch. 
a dtw większych okołO' c,Z1ł:erech. SiLos 'O wysokości 5 m. 
rrwżill,a 'wbudować do -pałowy Wjg:z1l. da 2/3 w z1iemię, a re8'zł-ę 
ponad ziemią. Taka wy.Stolk-ość silosu .umażliwi je
o łada
 
waJIlie i wył.adowylWlaJl}ie bez U'T'ządzen&a slpccja]'nY'ch Pa
 
mooruiczych d,l'Izwi do wyjmowalll!ia pa's'Zy, 'kt6re zaZiWV
 
czaj. O ile są źle 'skon.struowane. ,olkiazują s,i; nie.praktycz
 
ne, gd)'lż niedmSltatec.znie usz,c:zelniają ściany basenIU. Dla 
Jepszego uł.atwienia wybier.a'lllia (Jrnirmy Inlależy zastosoWać 
odpowiedni elewator. . 
Kos7Jta budowy .i U'l"ządzen
a IS
110iSÓW .nie są .nad'Zwy
 
CZCłJj wYi
órowane. Zależnie od wla'ruIlJkÓlw miejs,cowych. 
a tern Slainlem ,i cen budulc,a, kalkuluje 'się I metr kubiczny 
siLOIslU lod 32-35 zł. bez da
hu. 'Prasy, s.ieczikarni i eIe" 
w.aJtora. Cena 'prasy łańcuc.hoIWej, wyrabianej ,na Gór
 
nym Ślą,sku. wynosi dkDI.o 600 złotych. . 
Celem stiwierdzen,i,a: 
a) 'czy U'rządzen
a siloslo'We S=ł dobre (a 
ałtem dowied.ze
. 
ma slię, czy ki'slZionka jest udaną, przez ,olkreślenie sto:: 
sumiku kwasu m1
kOfWe'
a ,da -DCltDwego i ma:sławe
D. \ 
b) 'które ,pasze naJlepiej się nadają da konlseTWioiW,an.ia, 
.) jaki 'Wpływ w}'Iwiell'u siLolSoowlalllie na wartość ISikładn;-: 
1c6w o
żywcZY
h IposZlCze
óLn)'ICh -pasł Draa 


.J.......
>>>
432 
d} j-alk.a jest wartość odżywlCZla IJ'aSlZ silootSiO'W}'1Ch - DłaIleży 
lposZlCZególne !pasze Ip,uoo :załadowlal11iem do si[O&\I, 
.of1az ,przy wyłiOldowywamliu ipoddać aIna1lizie chemk.zm.ej" 
która może być u!dcutecm.ionl3. !przez LaibOll"l3Jtorj'Um, 
ChemicZiI1e Iz1by Rolniczej. O sposobie hRlil1,ia pró'beik 
jpws:zy :należy się uprzednio ,polI"olZ'Umieć z La'boriatlolr
 
jiWIl ChemiC.zlnem. 
Znajomość dokładnych a1lJalliJz Ikis:zoruki umożliwi, 
.aojomrlne lIlormowla,nie I
anny 'OII'Iaz wyciągnięcie wn
os" 
ków, ji8Jkie pas.ze można ze 'slO/bą mieszać 'W 'SJHosie, mieby 
uzyskać jlalk il1Jaj:lt1lJlSZe wyII1iki. Prócz tego ,podaje .cen:rw 
uwagi . ZlllIaJkomirtego naszego ,f1olnika 'P. W. Meylerta, 
o znaczeniu si'losów: 
"Oprooz więc powięk1S1zenia udo
ów, za'Prowwdzenie 
.ilosów musi 'Wfpłynąć IlIa dolbroći I10ść otrzymywamego. 
oborni'k,a, ho wszak: wszy.stka .słoma, którą dawniej 
y; 
chato -się żołąd/ki 'krów, idz.ie na lpodściół, a zatem powaęk- 
sm 'się ilość lolbol'1I1
a, uchodząc'a diaW1I1.iej .g,llIojówka za;. 
Irtaje zatrzymana w całości, Co może 'WipłY'I1ąć n.a znac.zne. 
zbogacenie obomika w składnilki pokSlrmO'We .roś1i11lOO. 
W tych walru11!kSloo urodz:alje nawet P'l'iZY zno3JcZinie mn.iej
 
!łzyoh dwwka'ch nawozów pOlffiOonkzy.oh (będą się 'staJe 
zwiękS/Zialy. Rozumie się, że ;wyniki, o których W5ptOm1;: 
nam, uwydatnią Isię Ipod warunkiem, że kroWy stoją na 
oboMtiku w oborze, której diThO :zalbezipieoZlone jest od 'Pr.ze
 
siąkaniJaJ w ziemię, 'Sllbo ,,olbornik, usuwalny .z obo.ry, umies.z,:: 
czany jest fila orlJpowiednim gnojown.iku, mającym dno 
nieP'I"zes,ią
lfuwe i 2;aJbeZlpieczooym dac.hem od opadów i od 
żaru promiOOJi słOnOCIZi11 ych. 
W ten sposób otrzymywany obor:nik:, ,dalW'any w noś
 
ci większej aniżeli da'Wmej, spraIWi, że wydajność mOl"ga 
zbóż i .strąc:zlmrwych zwdęks,zy 'się '00 Inajmn1ej o 2 centn. 
metr., ziemniaków zaś o 20, 'a bUł"alków o 40 q. R,dzumie 
się, że to iSię 'UWYdatni 'Wtedy, gdy już !plOla łen bog'a:tszy 
dbomik otrzymają. 
Nad.mieni,am wię]C, 'że gospodarstwa mniej'sze rów,,; 
nież mJotgą mieć ,silosy tyl
o i11Jnego typu. Mianowicie. 
w łych mniej,szych 
os.pod.arstwach, o ile tylko 'Wody 


----
>>>
43J 
gruntowe nie 'przeslZikaodzają, silosy powinny być urządza.. 
ne w zna"cZlnej części w ziemi, podobnie jak dal\Vł::
ejsze 
doły Goffarta, a tylkJo niewiele wystającę .nad pozi'om 
ziemi, 00 ułatwia na;pełnianie i wydobywanie kiszonki bez 
potrzeby używa,n,ia wdmuchiwaczy oraz wind do wyda.. 
bywaI1'
!łJ kisz,onki; w każdym il'.azie silosy muszą mieć 
dach (np. ,na słupach). 
Aby otrzymać kiszonkę silosową nie kwaśną, a tak 
zwa"ną słodką, trzeba Wiarstwami częściowo silos napet.. 
niać, naprzykład w jed1nej trzeciej wysolmści, a pocze.. 
kawszy dzień lub dłużej, zależnie gdy ciept.ota dojdzie do 
50°C., dołożyć drugą ,warstwę zieleniny, tej samej 'gru.. 
bości i znów, dtqpuero gdy ta dl'lUg.a warstwa zagrzeje do 
50°C., dołożyć trzecią wars.tJwę d tak dalej. 
'f.o dClkładalIlie częściowe ma m
 celu przez obdąże.. 
nie nas1tępującą wall.'1stwą wstrzymanie dopływu powietrza 
i dals,zego podnoszenia się ciepłoty, ooby IPtl"owa.dziło do 
duży,ch strat i ze'Psul'cbo smak kiszlolIlki. PostępoWlalItie 
to zupełnie naśladuje zasady, jakich trzymamy się przy 
staWiianiu IpralS systemu BlUi:ul:a. 
P.rzy ,stawia,niu silosów 'W mniej,szych gOSjpodar.. 
stwach, o ile tylko wody gruntowe po.zwal,ają, -ra,dzę bu" 
dawać 'sHO'sy conajmniej w 2/8 albo w 8/ 4 c'zęśoiJa"ch w ziemi, 
,00 ulatwi zI1la"cznie napełniJaJ1Jie i .opróżni,wa:i.e, a także na:.. 
kładanie bali oj odpowiednich cięża.rów w 'postaci 'kamieni 
polnych, bloków ceme.ntowych lub worków z piaskiem. 
ina.czej gÓf!n.a IQtstatni
 wa'rstw,a kiJsZ'olThki nie będzie tej do.. 
hroci, jaJką się oOt'rzymuje Iprzy odpowiednim obciążeniu. 
Mam na,dziej.ę, że .po ,obecnym r,()iku .suchym, w któ" 
rym wypa
nie nieraz wiele środ!ków karmowych dokUjpdć, 
lub lsprzedać część inwentarza, wielu rolnilków naprawdę 
zflolzumie dODl
Qosłość 'posługiwoWaia .się :silOSJami, pozwala.. 
jącemi na magazynowanie zlna'cznej ilości dosKonalej P'
 
szy soczystej Ina t. zw. "czarną godzinę", to jest, gdy pa.. 
szy hrak, lub gdy w;iełkie stałe des:zclze nie dO.z1walają ko.. 
n.iczYJn\y, lucerny, ,sera"deli lub inny.ch zielenin suszyć. 
a w ,sdlosa,ch dadzą się ,one uratoWlać IOd zupełnego zepsu- 
cia". 


28 - Porno Kal. Roln. 


----
>>>
434 



 
I 
I 


Park w Drobowie. 


. 


'! '" 
.....'" 


"\,- 
 


\.. 


\ ." 


-
. '1
:. 


J ". 


"'. 


ł:,.""4." 
:.
 


. . 


'. 


. 
11 "....: 


, 
"'"; 


..
>>>
435 


Lek. wet. B. Paląk. 

aczelnik Wydziału wet. Pom. Izby Rolniczej. 
Choroby zaraźliwe i pasożytnicze ptactwa 
domowego, środki zapobiegawcze i leczenie. 
W 'kadżej zagrodz-ie gdzie ptactwo dcanowe czyli 
drób .są pTZedmi,oltem chawu i .doceniaJny jest pożytek 
z tego chowu, t.a dlbały i o dClbytek i dobwbyt gospodarz 
powienie.n zruać rówldeż li Iklęsiki, }akie ffiOlimta ponieść, 
prze,z choraby ptactw.a damclwego. Chociaż chnrób ty
h 
jest niewiele, jednakże 'bywają niektóre ba.rdzo złośliwe, 
tępiące c.alkawicie W;sJzystek . drób 'co do sztuki SZe.TZą 
slię o.ń.e powdi, trwają długo i z łatwością udzi-elają się 
n
 
nym sztukom. W 'Clbran:e też własnego dabytku. jak i są" 
siada: i okaHcy całej, bo tego wymalga mił.ość chrześdjań" 
ska i dabro ogólne, gaspodarz powinien zapobie.c odrazu 
w 'Początkach takiej klęSiCe a można to uczynić, pr.zestrze" 
gając ogólne zasa,dy fizjnlc,giczne ptaka, które powiruny 
być znane każdemu hodowcy 'ptadw,a damowego. 
Jeżeli drób st.ail"ani!lie będzie utrzymywany, to zdiro" 
wy pt.ak ma wygląd c,zerstwy, weSłoły, trzyma sdę sztywno 
na n6żka.ch, n.:.e 'przysiada; KO'gut i kura mają grzrehień- 
i dz,woruki czerWOlille, oczy nie łzawią, nozdrz,a 'są c.zyste, 
powietrze z no.sa i dziolba hez przykr'e'go za.pj,chu. Jeśli 
p'htk ma wól próżny, ta przy dobrem zdmwiu chętnie 
dziobi,e wszelkie z,iarno' Pióra s.ą g}\ldkie i błyszczące, 
około odlbytu czyste, pad pi6rami na ciele niema żad:ncrgo 
robactwa. Łapki są gładkie, pazurki ;nrie odmroc\:lD'llIe, ję" 
zy:k jelsł cały, dziób zamyka si,ę; równa, nie śdna na ,krzyż. 
Kość g.rzlbietowa n.ie Z'g.a,rhiona, kość łp1ers
ow.a nie wygię" 
ta, O'gon trzyma pt,ak prosto do góry. 
I Gdy zauważymy, że drób tra,ci chęć do jadła., zaczy" 
na pić dużo wody i ma wyiglą:d zmieniony od .powyżej 
opi'Sanego, to :nta.lCiży przypuszczać, że zakradła się jakaś 
choroba. Niebezp.jecz,eństwo taki,e grozi, gdy drÓlb :Sltaje 
s.ię SiJTlętny, chodzi z gł'Diwą zwieszoną i narstępnie dos1:aje 
bi
'UlJ1lki gwaltoWlooj lub mniej naJglej p()IWodującej wy" 
chudni'ęcie. 


--
>>>
436 


W t)'lch ws,zystkich wypadkach, a zwta's.z,e.za, jeśli 
kiłk3J sztuk w dodatku 'padnie, trzeba podejrzewać ch o:: 
robę z3Jr:aźliwą. Przyczyną taki'ch choróh jest zawsze za:: 
razek, który mo
e się do.stać do org3Jn-izmu bądź to drogą 
przewodu 'pokarmowego ,bądź to drogą oddechową. Z8,$ 
r,azki te zO's.tają za,w}.ecziQlne do za!grody przez przywiezio:: 
ną słomę i siano zanie'czyszczone w innem miejscu, gdzie 
panuje j.akakolwiek bądź choroba zaraźliwa, lub też za:: 


" 


fI,. 


- 
.... 


-
 
 . 

 
... 

 t 1.1 
....W."''' "c. 
" · , ""Y
.R. 
.. 


.. 


, , . 


, ,- 
I 
'. 


\ 


." 
 


. t 
"w 
.. 
 


KllłPłon trzymiesięczny, pięć tygodni po ka,płonieniu. 


ra.zek możo Ibyć p
zyniesiony drogami, ,któremi pędz
 
zwierzę
a lub pt8JctWiQ zaraż'one, lub też ludZlie przybyH 
z miejsca gdzie panuje zaraza przez Z8J1l1,eczyszczone obu:: 
wie oazileż i t. IP' Równie,ż i na pa1s.twisku mOlgą się drób 
i;:2Jw
erzęt3J Zia.Tazi-ć tam gdzie była zakopaJTha padlilJ1a, 
a przy zjada:niu różnych roślin połykają osia:dły na nich 
zara.zek. 
Każda choroba 2IaJraźHwa ma iSWÓj za.ra:zek lSIWoiS'ty; 
który w różnych chorobach poOsiada różne kształty, i tak
>>>
437 
bakterje mają wygląd bardZlCl deIika.tnych cieniutkich lub 
też 
ru:bszy.ch laseczek - nazywamy je przeto :prąt:k,ami 
czyli lasecznikami, inne znowu mają wygląd ku liis t Y - 
zial'!:1daki - które ukł'adają /Się w formie sZitllllr6w (pw
lior" 
kbw) - nazyw,amy je paciorkowc,ami - jeszcze inne 
grupują się w tak zwane grona (gronKowce) wres,zde zna" 
my bakterje o wyglądzie śrubowatym - nazyw.amy je 
krętkami. Wszys,tkie ha:kterje są bardzo mal1eńHe od 0,3 
do 5 tysięcznych mi,Ii.metra, a zatem gołem okiem wQgóle 
nie d;Qls,trzeg,alne lelc,z tylko za 'pomocą sZIkieł 'plolwiększają" 
cy:ch t. ?JW. mi:b'cskopów ozyli drohnowidów i to ,prze" 
ważnie tylko przy za,s.to'Sowan,iu ,odpowiednich metod z
 
barwi,ania. Zarazki mnożą się prze'z podział tak .sz)'lbko, 
iż z jednej 'komórki ba.kteryjnej może powstać w ciągu 
24 godzin w Wialrunkach siprzyjających około 30 miljar" 
dów hakteryj; 'ba.kterje krążą w krwi i stają się przyczy" 
ną s.zybkiej śmierci, rOiZpuszczając składniki krwi wzglę. 
dnie tworząc w niej t. zw. jady (toksyny). W celu nie" 
ooplUszcZlenia taliej choroby lub jej usunięcia stosuje się 
szczepienia, . jednalkownż IDlie we wszystki'ch chorobach 
zafjaiŹnych, a tylko tam gdzie zarazek zos,tał dokla,dnie 
I zbadany i rozpoznany; mamy bowiem dużo jeszcze cho" 
rób, u których mimo naj dokładniej szych badań zara.zka 
nie zdola,no rozpozna.c. 
Szczepiemia mogą być ochronne i leczni,cze. Ochron.. 
ne szczepienia stosuje si,
 w tym celu, a,by n.iedopuścić do 
wybuchu zaraźliwej cholfoby w zdrowej miejs,cowQrści 
nieza
roż()1nej lub zagrożonej z sąs,iedztvra. Sz,czepieni:l 
leczn11cze natomiast stosuje ,się' w celu usunięcia choroby 
za:raźliwej u chorych sztuk. 
Przez ochronne szczepiemia zapobiec można naplfZY- 
kład z,akażeniu się kury ,choderą d.robiu, roga.cizny wągli" 
kie:m, trZ/ody chlewnej różycą. Zauważono, że zwierzę. 
które przebvł,o cł1l0lfObę zaraźliwą, powtórnie na tą samą 
bardzo rzadko RJllbo zupełn.ie nie zapada, czyli że zwie.rzę 
to staje ,się na daną ohorobę odpornem. Taka od-por$ 
OOść na niektóre .choroby bywa niekiedy stała. NaprzY$ 
kład człowiek nie dostaje niJgdy cholery kurzej, trzoda 


........
>>>
438 


I 
chlewna nos1aÓzny, końskiej i t. p. Gdy więc może być 
taka od:p-orno.ść z ,nntury samej na działanie zarazka, to 
na podobieństwo tego uaulm lekarska wynalazła sztuczny 
sposób stworzenia takiej orl!pClf:nośd. Mianowicie przez 
zarażenie krwi wołu, konia lub barana odptOwiedn.iemi 
drobmous-trojami, wy t W'OirZ'cn o slztucznie s,kuteczny śro';' 
dek odporny. Surowica z takiej krwi sluży do s'zczepień 
przeciwrkIQ różnym za'l"ażeIIllłom, i tą drogą przez zla.ra
 
żenie sztuczne mo
na uchronić tak ludzi jak i zwi.erzęta 
i ptactwo domowe od z,a,ra.że:ni,a na,turalne,g,o. Sz,czepienie 
wClgółe, aby dało skutek pżą
.a;JJy, musi być dokon.ane 
bardZio umiejętnie, staran"ie, czysto i uważni,e; surowicą 
noe z,wietrz:a'łą i ni,elpr,zem
,rzniętą, a przedewszys.tki,em 
właśc,iwą. alby 'PITZY is.tnieniu cholery drohiu była stOSIQ
 
wan-a 'surowiica 'przeciw cholerze, a nie inl1la. Uprzystę;p
 
nić jednakże szcz1epienia jest zadaniem lekarzy. 
A teraz w ,krótkości o najczęściej spotykmych Ch3
 
r'olba'ch z.araźliwych, ni,ezaraźliwych i nnowach ptalCtwa 
dClmowego, .o tę"ieniu zarazka i zapOlbieg1al:J11u sze:rzenia 
się chorób. 


I. Choroby zakaźne. 
Cholera drobiu jest najbardziej rozpowszechnioną 
i n:ehezpie,czną chor'albą za,kaźną, która 'przebieg,a dosyć 
s.zybko, og'arniając kury, gęsi. ka1czki, 'perlice, indyki i g'u
 
.łęhie; zdrowe zamżają się wypróżn:eniami li ślim-ą cho
 
rych. Zarlażone wrony ,i inne ptaki dzikie m
ą rówlnież 
przyczynić się do szerz,enia się cholery, oddając kał swój 
na poowórz,a,ch wiejs,ki:ch' i t. p. Drób za-gr1an:czny jest 
mmiej odporny na tę zara.zę niiŻ drób kraj.cwy. Objawy 
choroby występują w bardzo prędkim prz'cbi'egu, rzadko 
tyLko bywają 'przewlekłe: kury pozornie zdrowe, Iplrze; 
wraoają Slil:
 i zdyohają; sliedzące na grzędaich spadają nł1. 
z.iemię, a ledwo zdążyws1zy uc,zynić kilka poruszeń skrzy
 
d'łami, z,dychają. Tego l'odz,aju 'Objawy są rzadsze, zwy; 
!kle przy ostrej :post.aci tej choroby d.rób staje się'sennym, 
..iedlZ:i 'l'i1kuloIIlY, ICIP'W11JOwują go .ore,g:zciZe, 'ptwk gło.wę 'WISUIWa 
pod s.kTlzydło lub zarzuca n.a tył, slkrzydła opus'zcza, !pióra
>>>
I 439 


są nastf'Clszon-e; jeżeli sztuki ,chare zmieni,ają mie}sce, t.o 

krzydla ich wloką si«, gl-owa sPuszczq:ua, ruchy chwiej" 
ne. Chtć do jadla już w początka1ch choroby zanika, na.. 
tomi,a,
lt pmgnieni'e zw;i'tksza s,i«. Z dZ'iOlba i .otworów no" 
sOiw}'1ch WYlpłyWlł\ śluziOwIata \sipieniona materja. Chore 
ptactwo wymiotuje, wyrzuoa.jąc s'zaro"żóItą zawartość. 
Dz,iób, grz,ehieli i dzwonki. otrzymują zaharwi,enie czeT''' 


ł 


... 


. 


. 


J 


-
 


(;łowa kury chorej. 


wOThO"granatowe. W dalszym przebiegu choro.by wystę" 
puje wodmist,a hiegunka, w)"piTóżnien1a n-ast'tpują coraz 
r
adsze, ziie1ollikawo:cz,er.wone, zmiesz1ane z kla,czkami. 
śluzu o bardzo wstrętnym zapachu. Pierze, w okolicy od" 
bytu, b)'Jwa 'zawrolane ,i po'slldej-ane g.rudlkami zaschłych wy" 
p:róż.nień. Oddech j.els,t 'prz.ys-pies,zony, dziób roz-warty. 
N a:stępuje okres upadku sB; 'Ptactwo senne pozcsta.. 
je na j.cdncm ,roiejscu aż do śmierci, .która zachod:zi' spo" 
kojmne, n:edostrzeżel1Jie. albo 'PITZY dbj
wach kurCzów 
przedZigDnnych. 


--
>>>
440 


Niekiedy objawy wymienione uJa.wniają się w slab.. 
szym 'stopniu: ptaiCtwo. POIzosItaje przy życiu, ale chudnie 
agr,omnie, biegunka dłuży się, wre;s:zJCie drób ginie. StaJWy 
nóg i I£/krzydeł brZi
lkną, tworzą się w In/bch ropni,e, jest ta 
inna postać charoby - 'przewlekła. Okres ostrego. prze.. 
biegu cho.ł"clby wynosi 12 godzin do dwóch dni, w razach 
wyjątkowych '£Ilęga do. 8 dni i dłużej; charoba przewłekła 
maże trwać kilka tygodni. 
P.omimo. tych wybitnych oznta:k! cholery drobiu 
istnieją Cho.ł"Cfby zUipełiD!ile po.dobne do. niej, t. zw. pomar 
kur. Na pomór zap.a.dają wyłą,czuie kury, na cho.lerę wa.. 
góle wszelkie ptactw
. Od 
nnych charób d.rabiu natury 
pa's'OtrzyJt.nk;zej, cholerę ffiOlż,e w)'1l'óżnić lekarz :wetery.. 
naryjny 'Po. zlbada.niu krwi i cząstek na'rządów pad dł"ol1 

'nlOwidem. Jest ta sprawa pierwszorzędnej wagi, panie.. 
w.aż szcz,cp-ien,ie a wogóle leczenie 'P'amocn-irczem będzie 
tyLko przy istotnej cholerze, hez pomyślnego zaś wyniku 
po.zosta,nie, skO-ro. drób 'będzie ch
)lrował na inną cho.rabę 
po.dobną do cholery. 
Przewlekłe cierpi.enie cholery maże być przyję't
 ze 
gruźlicę; i w tym razie decydują też SI8Jme badamlia, 
Zanim przystą:p.i si'ę do. leczenia względnie szczepie.. 
nia, należy bezwło.cznie 'po dostrzeżeniu chooro:by paczy.. 
nić porządek w kurnÓku; zupełnie zdrorwe' kury pr.zes.a
 
dzić do nawego. pomiesz,czenia, ,cho.re .leczyć lub dorżJąć, 
trupy spalić, zapowietrzone pomiesz.czenie odkazić, kur.. 
nik i grzędy należy spalić, podło.gę wZl
lędn.ie śdanę po.. 
lać wwpmem, wyskrobać i całą zbieraninę glęboko z,akl).. 
pa.ć lub spalić; naczy.n.1a wymyć ługiem, następnie kurnik 
wybielić wapn.em niegJ:£'zanem, podł'cl.gę zaś odk,azić 3.t 
roztworem kreoliny. jeżeli był za.mknięty, w przedągu 
dni kilku dobrze go. przewietrzyć. . 
Le'cz,enie chorych i podejrzaiT1ych o zaTażem!i,e się- 
SlZtuk 'Polega na wlS,trzylkńiw
lin;iu w mięsień piersioWy lub 
padskórnie na szyji i pod s,krzydłami 5% kwasu. karbu.. 
lowego lub chemicznie czystej te1'lpentyny, błękitu mety.. 
lenJOwe,g-o lub surowicy; u Siztuk zdrowy,ch w za'grażo.nej 
za.razą miejsc'C,wiOśd stosuje się szczepionkę; kury, które 


.......
>>>
441 


:p,o dwu zastrzyJkmlięoiach szczepionki wyzdrDwieją, Dsią" 
gają adporność .długotrwałą. Stosując surOlWi1cę i inne 
leki obda,rz,amy s:zc,zepione slztuki ,odpDrnaścią krótka" 
trwałą (da 20 dni). Spc!sób ten może więc Ibyć stosawany 
przy bardzo. silnem rozszerzeniu się tej choroby, żeby ją 
pawstrzymać. Ostatniej doby daświ,adczenie zwalczam
.a 
cholery drobiu, które okazała się bardzo skute,cznem 
i bezwzględ'nie najt,ańszem p2 1 lega na n.astępujcem pastę" 
pawa.niu. Przy wY'buchu cholery d'I'OIbiu nie należy ptac.. 
tw,a wY'Puszczać ż pomies
czenia prze.z przeciąg 3-5 dni 
ażeby 'W ,tym cZlalsie wlS:zelkie odchady zebrać i lJlie" 
szkadHwi,e usunąć. W kurniku przeprowadzić dezyn" 
fekcję przez polewanie luh -skrapianie 'Podła
i CD dwie 
godzi,ny. mlekiem wapiennem z d,otdatkiem łu
u sodowe" 
go., wszelką podściółkę j11.a,le,ży, bezwZlględnie przedtem 
usunąć. Karmę i wodę należy tylko od czasu da czasu 
padawać i :lważaćma ta aby ziarna nie zostały rOZl"zU'c'a", 
ne i za!brudiz'ane ,odchodami (podawać najlepiej w ll'aczy.. 
niach); da wody dadaw,ać jakiegakolwiek środka dezyn.. 
fekcyjnega (kwas solny, karbolawy, siarczany lub rDZ" 
twór IPlółtara chlorku żela:zlolWcga lub błękitu metylelll:o,," 
wega w roztworze l"no proc.) aby zapohiedz roz,nos'ze
 
niu i'arazków :przez ,wydzieliny śluz z 'Il!osa idziDba. 
Przed kurnilkiem n.ależy miejsc.a, gdzie d/rób przebywał 
pDsypać wapnem żrącem. Jeżeli przy tern pos,tępDwaniu 
żadna sztuka w kurni,ku da dni 5 nie Jpla.dnie, n.ależy cha.. 
rabę uważać za wygas.łą i drób moźnla wypuścić na wy.. 
bieg. Doświad,czenie p.owyższe dawodzi .równ.ież i teg,o, 
że zarażanie slię drDbiu chalerą naSitępuje przez przewód 
pokarmawy a nie drogą addechową, prz,ez pawietrze. 
Pamór kur a.lbo tak zwana "lombardzka kurza dżu.. 
ma" jest choł-łOobą niezwykle zaraźliwą, która występuje 
przew.ażnie wśród kur,. in1dyków, bażantów, pant.arek 
'wróbli i !papug; wraźliwe na za\każenie są ta,kże świnki 
morskie i krÓliki, PtactWla wadne i gałębie są na tę cha.. 
l'Iobę zupełnie niewraźliwe, wyjątkowa zapadają młode 
'g
łębie. Zaraza p.oidabna jest w s,wych ,o.bjaWlach da cho$ 


.110....-
>>>
442 
Jery dwbiu, przyczyną jej ,atoli 'są drobnoustroje niedo
 
strzegalne pod mikroslkOlpcm t. zw. bakte.rje prz.elsączab
. 
, Krew, żółć, nerwy, ciecze ustwju i odchody zawie
 
raJą ten ,zm,ąz,ek, na,w((t dla oka uZibrojonego niewidc,cz- 
ny, zmuny wszakże dohrz,e pod !Względem za,bójczeg..: 
dzi'ałaniu na or
a:nizm ,kurzy. DziesięciCltysięc:Ziną cz.\- 
st'cicz.kę kropli krwi, wziętej z kury chorej, można WYWIO
 
łać chombQ 'pomoru zdr,olwej. 
z,a,r,azek dostaje s,ię do us,troju drogą przewodu po", 
karmowego .przez dziobanie wyp,różnień i wysięku ncosa 
sztuk chorych, krwi i wnętrzności dorżniętych kur za,ra". 
żonych, skoro tylko zdrowa ,kura zje cośkolwiek z tych 
po
osta,lości, co się bardzo łatwo wydarza. Ró
nież ła
 
two przen1i1k,1}) zaraz,ek ,prz,e,z najmniejsz.e uszkodzenie s,kó
 
ry. 
Okres czasu od wkroczen.ia zarodka do,"wysl1:ąpieni,a 
pierwS!Z)'1ch oZlna1k chorolby. czyli okres wyłęgania trwa 
2-4 dni. Objawy wyst;pują w 'P'rzebie,gu s,zybkim: kury 
tracą ruchHwość, Jadła pod!a1nego nie przyjmują, 'olgarnia 
je senność. Nie.tuchomi,e poZ'ostają na grzędkach lub na 
z:iemi, s.kulone ze s.krzydłami spusz1czonemi; pło-slzone usi
 
łują wstać, ale zabczają się. IUlb nie mogą pOIW'sbć 
 m:ej- 
s,c,a zajęteg,cI. Barw-a grzebie1nia i dzwonków naturalna 
zmieni,a, się na ciemn.o
clzerwC'ną, a z bieJg'iem cn-oro,by p,ra
 
wie no!!. CZla,rną z ,odc.icniem ,c:zerwuonem. P,ctdolhn,e zabar- 
wieillie dJOistrzeg,a się W'olk-oł,o 'oczu; lpowieki są Iprzym
 
knięte, szpara oczu przepełnłc'na łzami. Przy udsku no
 
sa wypływa śluz cią,
liwy, n:eki.edy rkrwisty. Dużo śluzu 
noalgJ.'lomaJdza .soię ,w jamie gębowclj i g,a'rdz,ieli. Potrząs,ają'c 
wciąż głową, ,chore kury r'clZ/plrYSlkują wypływ z nosa 
i dzioba, przytem wydają głos ch rwpliw y. Bi,egunka wciqż 
trwa. niJelkiedy kTlWii's,ta, 'a:le moż,e i nie być śladów kr,wi. 
Chore s,ztuki przy koń'clI Choroby skręcają głowę 
w tył; oddychają z wielką łrudnolśdą, naJs:tępuje bezw,ład 
(porażenie) idący od nÓl,g ku ,głowie. 
Ciepllota ciał'a może podnieść się dIQ 44 SJtopm, przed 
śmiercią spada do 30-tu. Choroba przebiega w okrisie 
, 


L 


.........
>>>
443 
2 - 4 dni, w rzadkkh wypadkach przedłuża się do j - 7 
dni; po w1
,kszej części kończy się śmiercią. 
Pomór kur z łatwością mOlże być przyjęty. za ch
 
lerę drobiu, ,a tylko badania mikms:kopowe ustalą rodzaj 
chDroby. 


I 
. t 


,
.. 
".: . 
.... 


. 


....1.. 


" 


'. 


.'., 


. .. 


. " 


'-o 


\,
 



 , 


Zmiany dyfterycme w ga,rdle u kog,uta. 


Przeci,w cholerze drobiu iSltnieją Sflczepie:nia ochr011;s 
ne, {)d pomoru zaś szczepień żadny,ch, nie posiadamy; 
twtwa więc zdarzyć się może, że przyczyną nieudania 
się szczepień, prz,ediSięwziętych z tej racji było to;i:e 
w danym wypadiku pan.ow,ał pomór, nie zaś cholera. 


ł......
>>>
444 


Celem uchronienia kUl'1ruika od pomoru należy po" 
stępować w myśl w,skazówek ,podanych przy choJerze 
drobiu. , 
Rozr6żnić te dwie chOiroby jest spl"iawą ni,e bardzo 
łatwą; wą1:ipJiwość raZ'strzygają badania pod drobnowi- 
dem c,z.ąs.te:k cia,ła i krwi Ipadłyich kur. Przy cholerze 
w)'lkrywają slię -bakterje cholery drobiu, przy pomarze 
dokonywa się próba 'zjadliwnści zarazka przez s:zczepie.. 
nie gO' zdrowym kurom lub młodym gołębiom. 


u. 


a 



 
a_.' ... 


\ .(, 


\ ł 


'I 


.z 


Głowa kury z szeroko otworzonym dziobem: _ l) zdrowej, 
2) chorej Da dyfterję. . 
Dyfteryt, czyli Ibłonicla pta,ctwa nie jest u nas ta'k 
graźrua, jak cholera łub pomór, ale za,tQ ba.r.dzo uporczy. 
wie nawiedz.a kurniki i przynosi Zl1ialczne s'zkody, zwła. 
szcza wśród drobiu młoOdelg'a arlaz ras zagranicznych. 
Przycz)'Iną jest zarazek '5wais,ty, przesączalny, który WY" 
wałuje' krupowo..błannic,clWe zapalenie blon śluzowych. 
Zdarza sli(d ta przeważnie u :kur, gałęlhi, 'indyków, pawi, 
bażantów i papug, rzadlZiej zaś ta:kże wśród ptactwa 
wodnelga - oajbardzi,ej wrażliwy jest drób młady. 
. Zakażenie występuje z Teguły przez przyjęcie wady 
.i ka;rmy Zlanieczyslzczcl11ej wydzielinami i wydaIiruami. 
. sztuk charych Ip,r.zez srt:yczność osobników zdrawych 
z choremi oraz bezpośrednio przez zetknięcie ahnażonej 


........
>>>
44S 
częś'Ci dała In. p. skóry lSZJtuki zdTolWej z materrjwlem za,. 
każonym, a także za pośrednictwem much. 
, ZwiJer:zęta chore il1!ie zdr,adz.ają w pierwszych po
 
czątka,ch widoc.zny,ch objawów- Później są osawiałe 
i-ociężałe, przeważnie S'iedzą smutne i senne ze s'puszcz,()jO 
nemj skrzydłami i naje.Żiolnem pierzem, unikają tO'Wa" 
rzystw,a siZtuk zdrowych. Chęć jadła jest zmniejszoną, 
prag'nienie wzmo:ż-one; grzebień i dzwonki są niebieska" 
wo .zabarwione, w do-tyku już to g,orące już to zimne, 
widoczne błony śluwwe są blade. W 'przypadkach cha" 
roby przewleklej zwierzęta znacznie chudną i stają się 
anemiczne. Przy :hol"oobie tej zjawiają się u ptactw.a na 
, 



.\.'. . 


-#:.N - ......::o'\t,,;,,\

, .' 


t¥
. 't'L
' \'7.& 

2

'};;:;$

- rf1 ;..i


 
-"'- - ,
-
--
 ":':-I ,
'. ła -' 
-... 
'" . ..
, -......
 J t'd:. 
 
-,. . r' .....;. -:

...o-'\...:«'.;../I1' """,."." - 
, .' 1.(1 ,.:-...:..... _._;....
 


"'
-It. . 
. . . 

...,
?!.
 



 
""-. . 

-:J. 
.._
 
 
Ęi

.;;-
.
-..
 


"""" 
Nahr;mnienie okolicy oka u dndyczki na skutok dyfterji. 


błonie śluzlO\vej Jamy g,ę:bowej, języika, gardła, krtani 
i także tchawky - białawe naloty (narośla) wyrastające 
z głębi, ułożone warstw/amio Chory pt.ak ciężko ,oddycha, 
z dzióba płynlie -gęsta ślina, a. także z oczu cieknie mater" 
Ja, głowa obrzmiewa, Choroba trwa dni kilka, a nieraz 
tydzień i dłużej, i duża ptarctwa ,ginie ad :niej. Częsta 
zdarza się, że kClguty chore na MOnlicę od jesieni dopiero 
wiosną padają a kury chorują na jajowód i z trudem 
znoszą Jaja. 
Przy lec.zen.iu dyf.terji, umi,ejscowionej w gardle, ll'8,$ 
rosty smarować dz:ienni,e 10% alkohoJowem roztwoJI'e111 
pi-oktamin.y, sOIkiem CytTynOWY
 3 % roztwarem lizolu" 
lub 5% }cdyną; stoS/owiać wcierania terpentyny albo; 
dziegciu, wl,ew.any:ch kroplami do wrzącej wody. Oczy 
przemywać ciepłą ,wodl\ z kwasem .borowym (łyżeczkę" 


.......
>>>
446 
kwasu borowego na slz:klankę wody), wogóle ZlacholWać 
ws,zelkie środki ostrożności jak przy innych chorobach 
ZlllIkaźnych. 
Ospa kurza IpoJawia si,
 przeważnie zewnętrznie na 
nieupierzonych c,zęściach skóry (grzebi,eń, nasada dzióba 



 


ił. 


.10 


.. ...', \ 


" 


-... 
. -. 
-. '.... ' 


.... 


... 
 


- 


Ir 


r 


.1 
\. 


Głowa ku'ry: zmia,ny przy ospie kurzej. stmpieszale naloty na s-kórze.. 


tWalrz., pOlWieki, podlgar,d.le). N.a skórze tw.o
zą sdę po
 
czątlwwo s,zare naloty, poczem płaskie, twarde w dotyku 
gruZlełki, wielkości ziamk,a maiku i wi,ęiksze ba.rwy c'zer$' 
wQQlo",sl.Zlarej :lub żól:to::iSlZ'arej, nieco IPlodobnem do masy 
lpIfil"łowe1j: Z tyoh gruzełków rozwijają się guzy, \które 


\ 


) 
\ 
........
>>>
447 


nierzadko zlewają się razem dochodząc do wielkości mz
 
cha laskowego. Skoro skór,a, na znaczniejszej przestrz;e
 
ni ulegnie procesowi chorobowemu, występuje up'ośle
 
dz.enie narządów wew:n
trznych .or.az zna.czne wycień,cze
 
nie org,aniziffiu; zwÓer.zęta tracą chęć do jadła, są smutne, 
niewr'ażliwe na otoczenie i chudn.ą coraz bardziej. Cho
 
roba trwa do kilku tygodni i kończy się przewa,żnie wy
 
zd.liOwien.iem: Gdy IplrCices chorobo:wyprzejd.zic UJ SIp():o 


r 
r 


, 


.-. 


..;. 


'
ł-'
 . - 
, :::--. 


-. 


:

.,.t .' 


.(- 


. 


v. 
. , 
;.. _. I . 


. ,.... 


Ty'powy wygląd kury g,rużliczej, 
jÓWlki oka, gromadzi s,ię wiele wydzieliny rO'Pno:suro.wis 
cz,ej i wys,tępuje za:pak I 11 ' ie nieJednokrotn.ie całeJgo Olka. 
J,ak długo chotroha ogranicz,a się do zajęcia skóry dała. 
og6lny stan zdroIWia jest z,a:dawalający. Gdy zaś zmiany 
chorobowe rozszerzą się t
kże na błony śluzowe nosa 
i jamy ,g'ę)bowej, zwierzęt,a slZybko chud:ną. 
Leczenie pOIleg'a n.a pęd'z,I,Q/WIaniu mie'j.sc za:jętych pro'" 
cesem ohoroibowym 'Po lIiprzedruim del
katnem usunięciu 


I 



 
.......
>>>
44
 


6\trupÓW i -to .tylka tych, które dają się łatwo. zdjąć. Da 
pędzlowania używa się 2% roztworu g'arbn.i'ka
 si,arczanu 
miedzi lub ałunu, 3% roztworu chlorku cynkaweg.o i jo-- 
dyny. Przy bl"'aku a;petytu podaje s,i'ę kilka razy dziennie 
IPO jednej łyżeczce 1% wadnega raztworu kwasu solnego, 
a w raZlie biegunki pffigutki garbnikowe, lub łyżecz/ka..'I1i 
wino czerwone. 
Leczenie jes't :zazwyczaj pomyślne,' jednakoważ 
w wY'padka,ch zaniedbania procesu chorohowego bail'dza 
uporczywe, SZltuki dobrze odżywione wyzdrawieją pra-- 
wie z.a,w.sze, natomia&t w c.ię)Żkich ,przypadkach gi'rue ok,o" 
ła 50%. 
Gruźlica drabiu jest jedną z dosyć c'zęstych chorób 
zaka:źlnych drohiu i zda'l"za się u pta,ctwa do
.owega (kUfY, . 
ikacZfki, bażanty, indyki, gołęhie, pawie) oraz u rozmaitych 
gatunJk.ó1w ptactwa walna żyjącego. (wróble Ipapugi, ptaki 
drapieżne). Przyczy.ną gruźlicy ptas:ej są prątki (lase
z" 
niki) gruźlicy, podobne dlO 'IrusIeczek gruźlicy zwierząt 
ssących i ludzi. . 
Drób dotkn.ięty g'ruźlicą, nie wykazuje znamienitych 
o.bjawów cho:wbo,wych, ta też rozpo.znanIe choroby jest 
bal'ldlz,a trudne. Ptactwa chore jest smutne i ospałe i 'S'1O" 
żywa karmę, przeważnie leniwie; upierzenie jest najeŻio,", 
!ne, sZlczeci.nowa:te i bez połysku, składanie jaj jest zmn:ej" 
szane lub zupełnie Zlniesione. Widolcz.nie bł,ołnv śluZlorwe 
ja'ko też grzebień i rkorale są blade, niejednOIkrotnie wy.. 
stępuje przewl,ekł'a biegUrJllk.a, sztuki chudną mimo do.bre.. 
g,o apetytu, niemal "nikną w oczach" tracą na wadze są 
coraz sł,absze Si wreiSZlc,ie giną w następstwie ogólnego wyc; 
cieńczenia i porażenia. Przy kańcu charoby występuje 
częsta 'zapalenie s'tawów (łsocrzydeł i nóg) i kości na tle 
gruźliczem; przebie
 choroby je1st b!lll'dza powolny i koń.. 
czy się zawsze śmiercią. . 
W wy.pdkach gruźlicy należy zaWlsze IOlbejrzeć na.rzą" 
dy wew:nętrzne, gdyż najcharakter)'lStyczniejsze zmiany 
znajdujemy 'W tych właśnie narządach jak w wątrobie,. 
śledzionie i .przewo.dzie lpokarmowym. Na wątrnbie pad" 
lej sztuki zauważamy biał,e, ,oikrągłe plamki różnej wie]"
>>>
449 
kości; 'są to włfalŚlnie .g'l"uzełki 
ruźliic,Z1ne. Te gruzełki są 
wypełnione masą żół.t'aJwą, miękiką, p'rzeW'a'żnie iSIUiChą łub 
też 7JWapniałą, z
Wli.er;aljąc
 l,alseczki 
ruŻlLi-cy. Wątt:roba 
jest powlbęJkis
()IIl.a, w doltyku }Qmcha. Podolbne zmiany 
znajdują s
ę w ś'l'edz;
olJ1,ie. W prz'erwodzie pdka,rmolWym 
zwłaszcza w pobJiżu .i'cH.t,a ślepego znaJjduje się mniejsZ13 


., 
" t'.....\ 
.?(' . 

 .' 
-- . ':' ,ł 

 ., ł Jł..... 
. , 


',. 


:-. 


...-. "...--; 
_A. 't ...!.
 


'- 


. 
'\". . 


, 
L 



 ' 


....:.,. 


.. 


" 
. ".J
' 


, 


. 


" 
" 


Wątroha i jedilta ku.ry gruźliczeli. Na wątrobie widać d.rułme ogni
ka.. 
na jelitach w.iększe g,ruzetki. 


lub więiksza i
oiŚć gruzełlków barwy żółtawej bard'zo mi
 
łych juŻito docbold!zących nalWet wliełkośd Ol"'zes.zka, wy
 
pełnionych serowatą, kruchą malSą. 
Rozpoznanie choroby jeSlt z,a-zwYCZlaj balrdz.o trudne., 
1 w pr,zypa'dlka'ch nie'PeW\ll,ych najłe,piej j-est cho'rą sztukę 
29 - Pom. Kal. Roln. 


....
>>>
..w 

abić, gdyż przewazme dopiero obraz sekcji daje wy'" 
jaśnienie istoty choroby. 
Leczenie gJ"1uźlicy drobiu je.s,t zupełnie bc.zcetowe 
i nie przynosi pożądanegiQ .skutku. Poniew,aż ch()t[\olba jest 
nieweozoajLną, lUlależy z,w:róoić glÓwną uw:agt n.a ,zajpobiega,. 
nie jej. \V tym celu zalleoa się n.igdy n,ie wyrzucać na 


' j 


( '. 


I 


.' 


JE .. 


.


. 


'. +' 


) 


... 


., 


""'.,. 


,... . 
, 


}. 


-
 :1. 


WybiJtna groź lica IPr.J:cwodu pokarmowegu u kury. 


dwór wnętflznośc.i z drobiu do,rŻiniętego i nie puzw.ała\5p 
by zdrowe kury je zjad.aJy; n.ależy je '
'lębolkJo zaJkopy/w.ać 
lub Jpalić. TaJk: samo t!l'.zeba postępować z tl'1l1p.ami dwfjill. 
Mięso kur ohorych może być używ,a.ne .na pokann dla 
łudzi, jednak plO ugotowaniu; 'w
lZelkJe IPOd1"Olby muszą być 
QSZCZlOine. 


..-.
>>>
451 
Wreszcie w ceLu Z81pohiegawozym należy utr£ymy.. 
WIiIĆ w kumikach wielką czystość nie trzymać w nich 
a 
wiele s'zturk, żeby me była cirasna i duszno i dawa.ć dobry 
IPtokarm. Slztulk.i podejrza1ne natychmiast usuwać. kUlr.niki 
częsta bielić i dezynfelwlwać. 
Zakaźny nieżyt (katar) nosa jest to charoba zaJraźli: 
Will, zJd:arz.ają Isię podJczaJs słotnej i chłodnej w
olSlny lub 
jes
enli wśród wszy.stkich ,gatunków drobiu młodego. (.naj
 
cZlęściej WŚ'l'ód kur). 
Za!każenie :I1IaJSłę,puje przeważnie .pirzez 'spożycie kar. 
my i Wiody. 2JaJltieczysz,cZlolJlej wydzieliną nosa s:z,tUJk chos 
ry.eh i trw:ać może kiLkaDiaśde dni. 
Choraba rOZlpoozyna się pOismutnJien,iem, maikiem 
ilIpetytu i częstem 
i:chaniem. PlO kilku dniach wydobyw,jIj 
sd.ę z nos,a wyciek, z pOczątku skąpy i wodnisty, p6
niej 
obfity i śluZlQWY i cuchnący. Wyciek szy
o Wy1SYChd, 
tworząc .str
, które pawodują zwężeme otworów .na: 
sowych. '8 tern 'samem utrudniają .oddychanie; ptaotwo 
trzyma dziób otlWarty, .oczy ,są przymknięte a wCirecrzek 
spojówkowy /Wypełniony płynem surowkZiQ:włÓlkrniko: 
wytm.. W śród znacznego wychudnienda giln.ą ptaki mł,ode 
w cią
ru kiLk.-u dni. Chorobę tę łatwo można odróżnić od 
MOlllicy II o
py IkurlZe'j, 
dyż bJ'laoc jest nalo1:ów blonico: 
wych na śluzów!kach i charakterystycznych zmj,mn na 

kórze. O ile jednak dyfterjr1. drolbiiU pr!Zebie
a wśród 
ZIIli:an katara'lnycb bł,on śluzowych, odróżnienie obu tych 
cborób jelst trudne. Zara'z,a ł"OZls'zerz,a .Slię bardzo s,zybko. 
a. śmiertelność u mlodych wynasi Iprawie 95%; pŁalk.i 'sItar. 
sze przeWla:imie wyzdrowieją, zwłaSlZcza, 
dy drób lP,orsi,adil 
suche, widne pomieS'z,clZenie. bez przeciągów ara z dobrą 
i pożywiną karmę. 
Przy lecz,eniiu kJatalru ptakÓW należy stosować wzie
 
W181l11ie terpentyny, przemywać -otwór nosa ,i wOlIecrtek spo.. 
j6wkowy 5 % roztworem boraksu lub 3 % kw,alSiU bo,rowe" 
go. Do. .wody, przeznacz,onej do picia, dodaje się soli 
kaTlsbadz1kiej lub salmiaku (lO gr. na 1 lit'r wody). POt 
:iądarn.em je9t sztuozne .odżywianie drobiu (bułka. malClZBlTha 
Vi mleku). 'który ma oczy stale zamknięte i tern samem
>>>
452 


też I1Iie może ,szukać karmy. Po.zatem .naiIe.ży p.rZlelstrzegać 
. 
tych samych śr.odków zafpobieg,alwczydl, j8.lk plf'zy błondcy 
i ospie. 
Pleśniawka (SoOir) dl'obiru jest choll"obą rZ1adką, wy. 
st«;'!pującą przewa:żnie u 'kur i ,g,ołębi loraz wśród drobiu 
wodne!!o. Chol"olba ta zdaUla s,ię takle u źTe'biąJt, cidąt. 
pI"O'sią,t i małych dJzieci. Nie zdołwll'o jeszcze ,pe1W1nie 
stwierdzić, czy ,pleśniaJW1ka ,przenosi sit;'! bezpośrednio ze 
zwiel'lzęda na Zlwierzę orwz ze ZIW1i,erząt TlIa ludzi. 
Przyczyną tej choroby jest grzybe!k, który dostlaje 
SBę do org,an
z.mu prz'e'z SlPożyCli.,e Ikarmy zakażonej, w:de: 
C'hiwanie zakażoneg,o powietrza oraz IplI'zez g'rzebanie 
w na/Wlozie zanieczyszc'zonym grzybkami, które są baJl'dzo 
l'OZpOfWISlZechnione w przyrodme. 
Zmiany chmobowe podobn.e są da olbjawów przy 
błonicy. Zwierzęta są smutne. chudną znacZlnJie mimo 
lakomego przyjmolW.wnlLa karmy; z jamy gębowej w}'ldzie. 
lają nieprzyjemną woń. wól jest Z1nruc'Zlnie .odęty i bole: 
sny w dotyku. Śmie,rć D,8Jstępuj.e wśród logólnych drga. 
wek. Przebieg jeSlt Zwzw}'lC'Zlaj przewlekły lecz ł,a,godny' 
Leozcn.ie ,polega na usuwaniu na.lotów (deJik'atnie zeskro. 
bać łyżeczlką) i pędzlowaniu 2% roztworem kw,a,su bor,a: 
wego, !boraksu IUlb 3% roztW'mem chlorwnru potas,olWeg.o! 
Z8!pobie 1 ganie pOilega na umiels
czeniru clil'obiu w ubi'ka. 
cj.ach suchy'ch i prz.ewieWlny,ch ora,z 'za1beZlpiecze.niu d'l'obiu 
przed stycZ1I1OŚdą z dziećmi chorr.em
 na pJeśnie:wkę. 
a zwtaslZCZla przed spożyJCi,em reS'zt
k łcłanny, z k1:órą ch\'" 
re dzieci mia-ły belz'Pol
r'ed:nią SltYC'ZDlO'ŚĆ. Zwakza'nie pa.:: 
leg:a n.a oddzielen.iu wrazie wybuchu ch.oroby sztuk zdrOf 

ch od chorych maIZ na'leżytem odlkażenriu po wy.gaśnif;: 
elu chowby miejsca :pobytu cho'1'yoh 
ztuk. 
Zakatne zapalenie narządów oddechowych wystęlpu: 
je b
rdizJo często, zwł8.lslZC
za u J!ęsi. Cechuje się ono ():bjla: 
w.ami utrudnionego oddechan,ia przy rozlW,a.rtym dzi'ohie. 
Gęś jest ,smurtTlla:, osowiała, 'ciężlko wlsltlalje z miejlSiCa. 
Smierć niwstępuje 
wykle OIkoło 10 dnd,a - leGZenie jest 
hez silmtku. 


,
>>>
453 
Zapalenie jelit t. zw. kokcidiO'za je
t chDrobą za" 
kaZI1ią: napotykaną z,alrÓ1W101O u kur jaki i,n.nega ptlllCitWh. 
;A także i u krółików. 
Przebieg ChO'Wby bywla przewilekły, jowk przy gruźli. 
cy, ty1!ka plrzy kokcid
a'zie zauw.ażyć ła{'w,o stałe razW'oll 
n
enie krw.awe, sza-r;obłałe, które chwi:lam,i. Ulstaje. ahy 
znów W)'1stąpić z całą siłą. Ptak traci a\petyt, chudnie, 
ma silne p.raguie:nie, 
'rzehień sino
c'zertwoIllY i śm
crć na" 
»tępuje w 2 - 4 dni. . 
Leczenie jest banlzo t'rudne i prawlie bez,nradziejnc. 
Zalec,a się zresztą dawać chorym sztulrom pO'trtCIchu go" 
towa.ny ryż z bułlut oraz da wody dodawać wywaru z ko" 
ry dębowej. Wywar ten ()It'rz)
muje się w s.posiÓb niastę". 
pujący: 12 g.r. kory dębowej oble,w,a się szklanką wody 
i gotuje tak długo, a:ż pozostanie 1/. część plynu i pa prze.. 
cedzeniu dlmdaje się trzy łyżki gliceryny. Wywar stosuje 
się w ten iSlplOsób, iż na łyż
ę wady daje slię 10 kropli; wy, 
w,rur można !Stosować i w iolllny'ch w)'Iprudkach bkgUlnki. 
Biała biegunka albO' djarja je'st ba,rd:zo rO'zpOIWszech; 
ni.oną choro1bą z,akaźną u piS'kIąt, wywoła.ną przez sWloi.,te 
zarazki. P.owO'dem COfalZ częstsze
O' pojlawiania się tcj 
charoby jest: nienaturwIny wyląg i wychów, a raczej 
aztucz.ny, w wylęlgar.kalch i wychowalni,ach nJiedostate", 
czne pomies:z.czen,ie (wybiegi i w,arunk:i pastWliJsiklolWe). da
 
lej zakup jaj, zakażanych i s'P'rowa:dzwnie pisklą.t jedna" 
i dwudni,owych już za,ra:
anych. Chorobę tę łatwO' roz- 
poznać, gdyż ohore sztuki mają chwiejny chód, trzęsą silę 
i rO'zstaw1i.ają szeroko IplaiZurki, skrzydełka mają Z'wiesZlollle. 
piór11m n as.troSlZ!OIThC , iII1,ają 'SliLne Irozwdnieuie pq-zyczem 
wydzieliny bywają wodniste le.pklie. hiał,awe i zlepiają ptU" 
azek i piór.ka w okolicy zadu, la nawet i OItwór adbytowy. 
wsbltek czego przebieg tralwienia staje się je.g
c:ze har
 
d.zie.i ut.rudn
onym. 
Leczenie pOlle.g,a Ola poda,wllIllIiu gotoiWaJnego ryżu. 
or,az da picia wody z pod ryżu i dodlaJwanie środków de 
zynfekcyjnych. Można równjeż do.dawać do \porzegc.tOl\Via
 
Rej wody WYWR1ru z kory dębowej. o czem była maiW,a 
wyżej lub też .r;OłZtWOru 1% hłękitu metylenowe!!o; 


I
>>>
454 
zlepiony ,puszek i .p-ió1""
 na zadzie na
eży obmy 
 
wać ciepłą wodą z kwasem IbOTOW)'Im. i osmaJ'loJWIać zad 'WSI' 
zdLną ihtb tIuszczem. Chioll'e sztuki trzeba oddzielić od 
zdrowych. dawać czys1tą i ciepłą ściółkę, 'którą należy 
często zmieniać, kurnik dobrze i często odkażać, jak rów. 
n!ież zważać na czystość .rąk, ,olbuwma i odzieży. Jako kair. 
my n)ie należy podaw;ać ani mlek,a kWlaślI1c/g1o, and jaj nie. 
zalężonych w wylę
arce pTZynajmniej prze!Z pierw/sze 
fi dni. 


II. Choroby pasorzytnicze. 
Świerzb nóg albo wapniak nale'ży do uprzykrzOInych 
chorób; powoduje często rulipoły1kane il1aIroslty. albo ZWap. 
nieni,a na iJ1Jog.a 1 ch u drobi,u. 
Zwa:pnienlie ,to jest rezultatem dział,wlruości _ ma:leń. 
kioh kleszczyków (świerzbu), które zagndeżdżają si11il na 
nogach pod łuskami i wy)wolują 'Pl'IzykTe swędzenie. nic. 
pokojące 'ptaka. Na początku chorohy ,grubieje łuska 
"W zgięciu 'StOpy, z c:zaJSem MCZ)'1l1la się nawa/p1nde:nlie, kt6re 
W miarę r02J\ViojiU chol'lo;by staje się c/oraz w;iJdoc,zniejl;'7..e. 
tworząc talk 'Z'WaI1lC ,
Siłondowe nogi". 

wierZ1b lI1-óg .naJptoty1ka się 'IlJaj!ozęściej u drobiu, prze. 
bywającego w ciemnych i witgotn.YCh kUł"nitkaJCh. Wa'p'p,iak 
można łatw10 usurnąć. Trzeba .naj'pier,w l'1olZm
ękczyć 11fl. 
wapnienie wcier,ając ISIZ8I1'e mydło lub obwijając na noc 
nagli gaJgsmJkami (siz'rrH1:tkami) nasmarowanemi !'iZarem 
mydłem. Na drugi dzień n-ogiwymOC'zyć w ciepłej wo. 
dzie, .j [))aJstępnie 'n.awa;p:t 1 ie11Iie deli
altnie usuwać, t.aJk.. aby 
nie byt.o kIiwawienia. Dalej po kompletnem usunięciu Mł. 
Ipienloych 1I1BJt'10łsItÓlW. należy wders.ć pr'ZieZ kilka d.ni w,a.ze. 
linę z doda:tJkiem 15% kreoliny, dba baLsalI11 peruwiański, 
zmies'Zwny /pół n.a pół ze spirytusem. Gdyby się skóra 
okazała' zbytnio 'P'odrażrni,oill'a, t.rzeba wtenczas wcłet'ać 
W1aiZelinę, smalec, olej II1Jiamy i t. 'p. Możn.a przy leczeniu 
wapniaka używać rówlI11ież d'.Zie
ieć. 
wierzb stlqpy .ieAt 
dla drobiu 'zalraźliwy. ) 
Kleszcze nościenne. W w,aruIT1Ikach brudnych i ciem. 
nych oSli-edlaią sic: w 's
ozeLinach śd.aJI1i. g;nliazdaJCh. 'D13 
rzę. 


-
>>>
"SS 
dach i t. !p. tak zw.ane ikIleS1JCze ptalS'ie, kttóre na/padają na 
d1"ób i wysysają zeń kire,w. 00 w lI"ezulłta'cie silnie .osłabia 
-J'Tganiztm ptak6w. Te .same kłes'Z!c'ze napadają rówtnież 
i wlięks:z.e z'WIierzęta domowe, 10 ,Ue ł.akowe IW 'pobliżu !kur. 
n
a. .się znajdują i niepdk ' o1ą je podoz$ nocy, wywołując 
wilne swędzernje. Nierzadko powodują u ,bydł:a rodł;'aj 
parch6w na skórze i często diosil:ają się do ucha. gdzie WY. 
wołiUją zapalende teg6ż. KłesZIC'ze 1l!aś'di.e'1lne są, bardzo 
małe i tru.dlno dostrz,egaLl.e. Waij,ka z niem
 poleg,a na sta- 
ra.nmem 7RlIT1a.zy-wani'l1 sz,C'Z"c1in 'kurn.ika walpnem z SZiaJTem 


, 
:-1 
-; 

.:'. \ 
.'; 
t :,,10 
.:..\.' -
 
, f: " 
l'. 
., " 
, . J 
\ 


- I 


1 


Pi{}lra kury naQg,ry.zione tPr
z jpiórojooy. 


my.dłem i 't. .p., myciem grzęd wrzącą wodą z dodatkiem 
łu
u. To samo należy stosować d() '
'Diazd podłó,
, o'kie.n 
i t. d. . 
Wszy ptosie znane !Są również' pod na1Z'W-ą pióroj-a:dów 
tl!lbo pióTogr
ów, bóre łatwo zauważyć można gołem 
okiem, o ile nie są ukryte w .stosinie 'Pióra. Naogół dość 
podtnic'ść zaws'zaw
Ołnego ptaka' Zla skrzydł'R. aby zauwa e 
żyć .na ruim ,setki IpasorzY'tów. Aczkolwliek robaJCtwo to 
lubi pozosta:wać siła'łe na .da,nej Siztuce, jedll1,aik przy h
i!s. 
kiem wtknJięciu s,ię 'sztu.ki z'ara:żon.ej !Ze zd'r,oową, pa80:0 
rzyty prz!echodrzą na nią i tam 'W dalszym c,iągu roz:mfU1t-: 
łają się. Właściwy Ip
órO'iarl 7:yje w 'st,osilJ1 l :e r'iÓT l 1-:ur
>>>
456 


i g.ołiĘjbi i .powoduje wYP!1JdaJI];je tegoż. P
óra I1U.,ią wygląd 
maltowy, ,bez ipOłySlw, a wnętrze jest wypełnione bruanr- 


ar.aiwą IproS'zkoW'aJtą IDalSą. . 
Wal.ka :z tymi ,pmslOrzytami ,po
eg,a na wdmuchi:wauiu 
między piór,a IprOls
k'U :pel'!Slkieg.o, obc'ieraniu piór naftą, 
kltól'Ia jest śrlcld!k:iem iIlIajbanwiej .dJoiStępnym .i oddlzial}'lww 
jącym doskonale. Ba,rdzo dOlhrze też dzialła wlpryslkliwa
 
nie pod slkrzydła 5% r;QIzlczylIlu ollejku a:nY1JOi\Ve
(', Zlmie 
s
anego 'z 'kropLrumi ,htofmańskliemi. 
. Czasem zjawiają 's,iQ IplwsoOirzyty na glów1kach u piskląt. 
TTzeba w,tedy posmawwać głÓwki olejem J.nli'a.nym lu'b i'n- 
nym z dod:!1tkicm o:lej'ku :mY7f1Weg.o. 


I' 


.;."'... .:. 
, . 


1'ł--ł:L."o" 


" 


.";."1..' " 


. 


........ 


." 
,-..... 


; 
..... 


'.--- 


, '. 


" 
. 


. , 

ł.' 
,. 


:.- 


l
nidy ,piórojadów osadl'om: u trzonu ,puchu. 


W g08p1Oda,I'iStJw.aJch gdlZ,ie drób ma CZYISIto kum,jki 
i kąpdeJ z pi,ws,ku .zmie,s'za,nego z 'P'o'P'iok"l11. wszy napotyka 

ię ha,rdw rzadko. 
Glisty gardlane Lnac:zej "włóknialki",' zagilllieżdżają 
się uaj1częściej 'w kalnaije odldechowym. ClO zlwłal;
za 
u sztuk młodych przedstawia duże n.iebezlpliccz,eństwo. 
Sz:t'Iiki opa,nowane ,przez 
'liisty gardlane tracą aipetyt. c.zę
 
sto ziewają, potr
ąlslalją 
łolWą, chudną i pwdają z wy;oieli::: 
czenia. ZRirażelrne następuje ws\k.utek 'pitcia wody z,akaiŻY- 
nej zarodkami pasorzytów. 1uh dzi'Oohania za'rażonci kar::: ,
>>>
. ' 


457 
my (sztuki chore ik,aszląc c'zęsto, wyrzuoają wra:z z flegmą 
żywe p
SiOlrzyty lUlb i,oh za
odikli, ikJtóre mogą być w IlialsltęiP" 
!'łtwie zjecWo'l1e JWlrla'z ,z k,armą 'przez Slztuki zdrowe). Chl{);l: 
rym wIdmuchuje lSIię do gardła kwiat ISliarczaoy, pędzluje 
gardło :ptiórem gęsiem, umOlczonem w terpentynie, aby 
zgarnąć glisty, które są Ibardzo małeńkie. ozerwo:na!We. 
Nadto ,dodaje się do karmy d
obno siekany ,cz,O'siI1Jek, Lub 
wpr}'lskuje 5% rOZ1czyn wodny IS,alicylu ,i t. p. 


" 


III. Choroby niezaraźliwe drobiu. 
Choroby iTharządów traJw
enia trafiają się dość często 
a :iJWłas'z,c'za lfozwo1nlien\ie, któ,re 'Poz,ostaje 'WIskutek ,spoży- 
cia skwaśniałej, zepsutej karmy lub dłuższego s!PO'żywa.::: 
nia ,dużej iloŚCii zielemiroy i t. ,p. GdYJ.'1o.z'Wolnienie zbyt- 
nio się tprz'ociąga, należy z:acbolWać pewm.e ostrożności, 
gdyż wliele chorób zakaźnych właśnie 'zaczylna ,się lub :kJoń- 
czy biegunką. 
W .ra'zie dłuższ.ego roz,wdnieni'a, sztuki chore nale7Y 
oddzielić od zdrowych i ,poddać dojecie; dobre wYJniki daje 
skarmi:amie gotoWlanegio ,ryżu, różny.ch kwS'z i t. p. z dodat. 
kiem tłuc.zlOnego węgLa drz,ewneg,a. Do wody radzę do. 
dać Isaarcz,aIIlU żelaza w iłoś'ci 3 do 5 gr. na litr wtody. al'b,) 
dodJać 'Wyżej opisa,ny wyWar lkJorry dębowej. 
Do wnętrza moima dawlać 'W OŚTodlku zcMoha ta/no" 
f,orm lub taIlia,lbinę IW proszkJU w ilośd 0,1 - 0.2 gr. diwa 
razy dZliennie. 
Przy zatwaiTdirenli'll dalWać łyżelc:z1k.
 oleju lnianego 
lub 6/oli gorzikiej w il,ośd- 1 i pół g'l"iama lila kury, 2 i 'pól gr. 
dla 
ęsi i IiII1Idy\ków. 
Miękkie wole, albo kaJtar WIOia.. po,Wis;taje niera2 
u kur, inJdyków 
 Iperlic w:sikutelk .sJka1nni,ania pa.s,zy z8Jple8- 
niałej, dra:hruiącej błoln.ę śh'wQlWą. Wól -sta,je się mdę,kki 
nadęty j,ak !plQcherz, cza.sem obwiis.a. S.ztUlka chora traci 
apetyt, z d'Z'ioba nieraz wyciekia. kwaśna ciecz o ,przykrej 
WOThi. Lecloon
e .polelga na: pl"zepłulkiiwaIlliu Wiola 2 % roz" 
twlorem boraJkslU, 1% .roZiCzynoemkwa'Su bOlrowego lub SIOdy 
OCZy\s:ZICizonej. P-l"z;eIp,łuociw'am,j,e można wykonać pr'zy p()c:: 
mocy na,dzianej na koniec lejka rurki gumowej wpr:o w .." 


, 


,
>>>
458 
dzonej do wlO/1a. P,rzez lejek: wlowamy jeden z wY'żej 
Y''' 
mi'enJionych łph'lnów i po lekkiam ma\"OlWan1U wola. prze. 
kręcamy chorą slztukę g
orwą na dóJ i nog,ami do góry, p.ł)'; 
czem staramy snę IdkJko opróŻin.ić wÓQ p.rzez dziÓ'b. trzeba. 
to l[to/bić jedJnalk brurdzo ostrożnie, aby chOlreg.o pt'aka n.i
 
ud'USiić. Za pomocą 
rUlS'z:ki gumowej można również .płyn 
wlany z plolwrrotem wyciągnąć. Po przemycdru woJ.a nie oJ}1ł" 
leży kainnić ptaka do dnlia trleJsJtępmego, poczem daje 1m.I 
się łatwo stTalw.n.ą IpaS2JI;
 a do lWIoIdy dod.aje się łyżec7.kę 
sodu salliicy]'Owef!o na litr wody pr7egot:mvancj. 


; 


" 


..., 


'. 
:... ... 
. - 


\. .. 
'. 


TWRr-dy wól '1.1 kury. 


Twarde wole aU)lo roZiSJt:c,rzooie wda na/stępuje 
ku
 
tek 'ZłnalCmego spożycia dużYICh iJ];ośiCi zia:l"Ina
 które pęez. 
rtiejąc, powodiuje nadmieJ'lne 'l"ozciągnięcie śdarnek wollł'. 
ChOl'loba może 'powsf:.a,ć rówm.ież wIsikutek za,n.ieczY
Zlcze. 
nta wo
a oilałarni uiesltralW'nemi. Chorlobę łatwo zauważy
 
mmna, gdyż Cibory ptaJk ra1ThO wy/chodzi z ikurn:!k:a z pel. 
nem wolem. 
dy trlatomiRiSll: inne mają lW'oOe puste. 
Należy Il'altychmiaJSlf: okaZlać ;pomoc sztukom choryn\ 
w ten sposób, że nalewa się przez dziób łyżkę oleju 
1n!italnego l-ub oHwy i ma.suje zlekka - ahy nje Iporanić śch,
>>>
I 


458 


Tlek wda - na'leży próbow,a:ć lopróżnić wól 'przez d7Ji6b: 
gdy zabieg ten naJt1omta:s1t tJ1Jie da 'pomyŚilnych wyników, n,a, 
leży wól przedąć wzdluż oQstrym noŻ'em. Otwór rp.ow::n:if'li1 
mieć okoła 7 cm. długoś.ci, rprzez \ktÓry nadeży wypróżn,jt 
wole pliZY pomocy zwykłej łyżec'iki IOłd ,kal\VY. Po 1tplró7. 
n!j.(,lfi'iu 'Wola wymyć go l % ,roztworem lKwalsU borowe
J. 
poczem 
aszyć 'ra
 nitką jedwa:1:mą lub l'nriaJną (dohr
 
pTzed,tem odlka
olllą pl"zez wygotowanie) tak, aby odd
eh 
nie były zeszyrte śdam!ki wOll,a i odd:ziei,nie lS1k6ra, po dlo," 
kOTh8.l11iu te
o zabiegu, trzymać chorą szlt:ukę .oddzJieani
 
1 k'all"mić OTaz poić w ten sam SIpQlSób jak przy łeczeni. 
miękkiego wola. RaIllY ta\kie za:zw
'czaj pTędlk10 się 
oj. 
i ,f'i.Zltuki tnkri.e mogą Ibyć j'a:knaj-
d1"owlSze' 
Pypeć aJlho 2Jbytnńe łsrt:wIH'rd!l1:elllie j'ę!zYika. nie jest by 
na.jmniej Is,attnlQlilStną chm,oIbą, lecz ty11ko wynikiem cierlpień 
pr.z,ewodów oddechorwych. Za2wyczaj przechodzi on sam. 
bez zdzierania, które jest takim samem barbaTzyństwem. 
j,a)k Ipodskubywanie żywy,ch g,ęsi. Gdy 
ot11iec języki&i je
 
zbytntLo z,aart:akowany, co się zda,rza przy 'kat,aTze i t. p. 
najlepiej rozmiękczyć go, smwrując glice'ryną .z dod,atlciem 
jodymy. Karmę należy da\wać miękką. a c1eI'1pienlie prędikn 
m,inie. 
Guzy na podeszwie nóg poW'slt.ają albo jako wyni.k 
chmob ChTOniC'ZiI1ych. dba też wislkutek od
nJiecen1i'a i t. p. 
teczenie poleg1a n.a prze'Clięciu na'roś1i li 'WyCzY'sIzozeniu jej 
zaw,a'rtoŚlci, poczem ,należy :n.o
ę wymoc'zyć w romi81n\k:o 
i wy,srnaINYW1aĆ pi.oktaniną, 1l l WSitęplnie wef1rzeć w.raln:ę maść 
cynkową q z:alb!łJndaŻlOlWać no
ę. aby si,ę r'ana nńe z,a
TlI 
dztita. 
OdmToż'elll,j,a li ordbnll.1 Oiwleży n.atychmJiaslt leczyć. b-Jio 
wiem z chwillą ,nastalili a Cliepła. w wielu wyp,adkl1lch od;. 
mrolxme części 
'1"lZeb1en.ia i t. p., odpadają i ,nliera.z 'bywt'\ 
to i z palcami u il1b
. ptrzyc,zem trukie koguty nie mogą pO" 
ktYiwać k"'Ur. Istnieje wiele SIPOOISlObów leczenila odmr.o
eit, 
które da,ją CZę
OkTOĆ poroyśline wyniki . Zale'ca się od" 
mrO:lJOII1e częŚJDi posmarować jodyną f'OIzcieńczoną. a po 
kilku 
od!z:iJnlalCh weltrzeć gęs'i smaąec alho wazeHnę utartą 
J; lk.amfOll"ą (


lde na 10 c,zęŚ'Cfi sma1-
l1 hierre s.tę jed
>>>
460 


część kiamfory). W cieral1Jie ttej maści ,piOIWta,r:zać należy 
wiellokrotnde, tSta'TaJjąc się nadać e'la:srty:c.ztn.ość odmroł.omym 
miejSICom. OdJmrożome l!1Jogi rówmdeż .smarować tlrzcba jo. 
dyną, poczem kładą je dlo g,a'r ' l1Jka oz roz'PulS;Zlczonym kle" 
jem siłJc
aTlskim .j trzymając kliUkana,ście minut (uważając 
aby k
ej by,ł dolbr:z,e ciepły). Za.bielg 'powyższy p'Q'Wtarza 
się wielakrOllJn,ie. Doibre wY'l1iki dajerówlnie1ż maść iichtio" 
.owa. 
O ile drób przymro:liOlI1y WII"fl'c,a z podróży itp. nalei.;
 
WJpIier.w z,siln,iałe IUJb zlbie:lałe grz,ebienie i dzwon/ki wytrzeć 
dolbrZ1e lec'z delikart:ni.e śniegiem lub 'zamclCzyć w lodo.wato. 
2imnej wodlZie i :nw8 I N;lPnn.e 'Wll1Jieść do ciepłego Ip.omdes.z. 
czenta, stosując w dalszym cią
u wciel-anie maści wyżej 
wymierHon)'1ch. 
Odmr.ożenia u dl"OIbiu nie należy IckcClWlWżyć i aby za, 
pobiec temu, n,ie naJeży wY/plUlszcz,ać kur na dwór przy siJl. 
nym mrozie ('Poniżej 12°C). . W czaslie ISli,Lnych mrozów 
" 'kurn.ikalch zdejmolWać grzędy i daw,ać ś,ciółkę lila ,półka,' 
aby kury na niej siedz'iały. I,mdy:ki i 'P1taotwo wodne jest 
wytr,zymals0e na mróz l)'le 'ró,wnież mus'i mieć suchą 'Śic1iół. 
kę pod nl()l
ami, i-na,oz,ej .ie odlmrozt 
IV. Złe narowy u drobiu. 
Drób !pll'Iz,ebywają,cy 'w .aiJwsny.ch pumies'z,czeniach .j źle 
żyWiony, wydziobuje s,ob
e w,Zla
emn,je pi6ra, któlre. przo
 
walJn
e :zj.ada. Wy1dziobyiwwnie piór TlO'Zpoc'zY.I1l11 s,ię naj
 
cz
ściej w lSe\ZIom,ie pielrzc:nria slię dT'Otbiu, 'kiiedy młode 'pióra 
f. nrapeł'llionemi .kJl"w:ią pni'aJ11li. są naj chętniej wYSikubywane 
przez sztulki zna,rowione li 'Ze szrczcgÓL'llym smakiem zj'adlb 
ne. Za'Pohie,c temu można jedy;n'i,e 'przez utrzymalnlie dro; 
biu w clią
łym ruchu, l"ioIZ1r,zuc.ając w ściółkę z,ia,rno, '\Vi
 

'Zają'c na s:łmlUrfk,a,ch 
Ią,by kl/plUścbnc, huraki p'alsrteWlne, 
ffill!rchew, i t. p.. :koguty w ,ozlłJslie p,jerzeI1lia powi,nny być 
oddzielalI1.e od kur. alby znli.echęcić dróh zlllarowiuny do 
wzajemlncgQ ,s:kuhani.a si;. .n,wleży sma.r.olW'ać go tl-Uls7.'CrZem 
f. d'odaltldem :k.reOlHny i t. p' 
-Tra,f,iają sięrówlnJ:eż wśród drobiu. a zwłaszcza u kur 
!lztuki. które rozdziohują i zjadają zniesione jaja. Aby te" 


. 


.....
>>>
461 
mu zapohiec, n8Jleży urządxać specja1ne gniazda o czem 
byila mOlwa wyżej. klaJŚć do glIllia
da podkłady PlOlI"ce!La\I1IO. 
we lub kamfor:Q\wo.::gijpsawe, 11t:Ófe są p.OIżyte'ClZ!l1e .) 'chrondt\ 
od Tlolba,c,twa; dolhrz,e jC1sł również Ż)'Iwić drób 
 dla.wać 
kości' mielone, tłuc'zoną ce
łę. stary tynk i t. p. Ismieje 
ZlrelsiZtą ,prosiły sposób, ZalpomOlcą któreg.o moŻ/nla. odz!wy. 
czaić wlI'Y dlO W7)dZ1i1olbywa:n.ia jaj. BierlZe s
ę zwykłe JaJa 
kUJrze i Z1fi(J1bi:w:sIzy dwa małe otlwlolI'ki '11ia 
p'r,zediwlet:!łych 
801bie końcach. wydmuchuje .s
ę ich za,WlalTtlOść a W' Z'amian 
nalewa się do l\V1flętrza wosk zmde l siZ ' a/!1.y z,e smołą. i tłUsrl 
czem. OtlWlo.r1kii zalepi'a ISlię staf'alunie i IW ten ,sposób pJ;'ZY. 
goltbwaJne jaja rozrzuca Isię po ZJiema i kładzie dOI gniazd. 
ZnaTowLone sztuki po zla;kosztowanliu tego specjału nie 
madą nl3:d:al Jnlajmn1i,ejlSlZej chęci do 'rozdzliobywanoia jaj i u 
5ilują 'Pozbyć się z dzioba, lepkiej masy, która im dłu
o da. 
je Isię we :7IDIalki. MoŻlJla Tólwmież do ,próżnych jaj nasytp'ać 
tabaki, którla rowm,i,eż haJrdzo się nie :pod:olba Z1I1la,rowJiiOlrrym 
kuroOm. 
ZrorówJIliO wydzioh
7!Wal1'l'ie :piór i zjada,n.ie trafia. si( 
czasem u bardzo W1i.e1u s'zrt:uJk. ,gdyż no3.Jrowy te rozprze- 

trzeniaJją się nieraz n.a oa,le ,stadlo, wskutek naśladlownic. 
twa. to też Z8JwczalSU na
eży je wypiJeiTl'i.ać. 
Najlepszym środkiem zaradczym p'r,zeciw;ko ch.oTo 
bom mkażny:m jako:też i iIlin,ym jest cZ)'lsltość. Przede. 
Wiszy:sr1Jldem [należy staif..l'llII1Jie wy,c:zyścli.ć klJirnlilki i wszel 
kie miej.sca. gdzie drólb p'TizesilRidlllje. 
\ 
W c'za:s1ie parno,w1alli:a choroby należy dIWa razy dzien. 
nie pomiot wYlr'zuc'ać i .za:kopać albiq Sipalić. 
dyż pomiot 
jelit I1JajmÓiebeZ/pdeCZ'niejls'zym roznosidelem zarazy. P.adł.a. 
I!i oodzienmie pos)'lpywać śwjeżym pi-alsikiem. 
cialny wy" 
bielić wa\p:nem Z diodlatikiem ch}lolfku wa:p.ni.owego. Zd'l1c
 
we ptaJki oddzieldć ,old cholfych, pozostaw1'ając chore w kur. 
n.iku a zdfOiwe przemeść do inilleg.o miej
,ca' Pad
iIlJę za:lo" 
pyw\ać 
lęhoiklo 'tub jels1zcZ"e łł-cpiej s.p,aIldć i Ipod żadnym po- 
g'JOT'P,Tn ,n.ie MiWa,Ć dla d'J"lohiu karmy. pozostałej po cho- 
rycb lub pa,dlych 
;ztukach. 


......
>>>
4p2 


Wogóle podczas zj.21wikmi.a się ohOlwby za-ra,źliwej. o.a.. 
łeży utrzymać kumilk. w j1alknajwięk:szej czystości, p
 
WJietr,mć, pokarm ,i wodę dalW,ać czys1te i zd'l'lolWe, śmietnik. 
i gnOlj'OW,Iliiik odgrodzić i ZiakIrYĆ, aby je w ten sip,QlSób unie
 
dosrt:
J.?:11
ć dla dil"oibÓiu. 


. 


. 



 -.. . 


, ,!'.. 


; 
 I 


:... 
, 
'. 


I ':
 


l, 


. ,. 
, 



1 


1.. 


..... 


,- 


 , 


. 
Uprawa bu-rldców w majlttiku PlIIIIliljitkowo.
>>>
M. Szcll.epski. 
Dziesięcioro przykazań dla hodowcy 
prosiąt. 
/. Używaj do rozplodu tylko ,.,rosięta ras wysoce 
produktywnych, czyli ras szybko dojrzewających, 
o wysokiej sprawności użytkowej, odziedziczonej 
po rodzicacl1, wyrażającej się w sklonności do wc.r:e, 
snego dojrzewania, jaknajwiększego osad.r:anilJ 
mięsa i tłuszczu z jednostki.) spożytej karmy. - 
.
winią taką jest pomorski jorkszyr czyli wielka 
biala śWłnia szlachetna angielska (ostroucha) 
i uszlachetniona biala świnia krajowa (kłapoucha'. 
Kupuj prosięta do rozpłodu z uznanych chlewni 
zarodowych, możliwie z lęgów wczesnej wiosny. 
II. Pamiętaj, że prosięta ras szlachef1nych, wymagają 
w pierwszym okresie życia obfitej karmy bialko
 
wej (mleka, śruty zbożowej) i dobrej pielęgnacji. 
11/. Wypuszczaj prosięta przeznaczone do rozplodu -- 
od 4 miesięcy - na żyzne, bogate w składniki biał
 
kowe i mineralne pastwiska - lucernę, koniczynę, 
wykę i t. P. - przyczem podkarmiaj je 2--3 razy 
dziennie siekaną paszą zieloną okraszoną mlekiem 
i osypką. 
IV. Bacz, aby prosięta miały dużo ruchu. słońca, świe
 
żego powietrza, suche ciepłe stanowisko. zdrowq 
ściółkę i zdrową karmę. 
ł ° 0 Wystrzegaj się, żywić maciorki zwlaszcza do roz
 
płodu - ziemniakami, które wytwarzają slabll 
tkankę mięsną, działają rozdymająco, zatłuszczają 
mięśnie. narządy piciowe, powodując temsamem 
utratę wartości rozpłodowej. 
VI. Nie skarmiaj mleka nadkwaśnialego bo wywotuj!! 
biegunkę. Dopóki prosięta są przy matce. skarmiaj 
tylko świeże, slodkie mleko. 


.) duńska jednostka: l kg. śruty zbożowej. luh zastępczej kannr- 


--
>>>
464 
YI1. Pamiętaj, że rosnące prosię ras szlachetnych po
 
trzebuje obok obfitej karmy bialkowej, wielkie 
ilości soli mineralnych - wchodzących nietylko 
w skład krwi - ale potrzebnych przedewszyst;; 
kiem do wytworzenia szkieletu będącego podstawą 
calego organizmu. - 'Więcej .niż l/s kości składa się 
bowiem z fosforanu wapna. - Brak soli mineral
 
nych wywoluje kulawiznę, rachityzm w piasczys
 
tych okolicach, gdzie rośliny ubogie są w wapno. 
należy wapno i fosfor dodawać w postaci kredy 
szlamowanej 10-50 gr. na prosię (stopniowo za
 
leżnie od wieku i wzrostu). 
VIII. Bacz, aby zadawana karma była dobrze do potrzeb 
prosięcia ustosunkowana w celu wytworzenia krwi, 
mięsa, kości, ogrzania organizmu, zdobycia siły do 
ruchu i t. p. Źle zestawiona karma działa ujemnie. 
Musisz zaznajomić się z nowoczesnemi zasadami 
żywienia i wychowu, które znajdziesz w nowo
 
czesnych podręcznikach fachowych. 
IX. Odstanawiaj dojrzalą maciorkę, knurem zaro.do; 
wym podobnej rasy, a opłacalność produkcji świ
 
ni uzyskasz dzięki rasie wcześnie dojrzewającej. 
X. Zwiedzaj wzorowe chlewnie, poznaj jej praktycz
 
ne urządzenia oraz formy i właściwości rasowych 
świń, technikę nowoczesnego żywienia i racjonal
 
nego wychowu -' a wzorując się na dobrych przy" 
kladach staniesz w krótkim czasie w szere
u po
 
stępowych hodowców. 


_ P,roszę mamusi, czy mogC( ze Sta!?iem bawić się w tatu- 
ma i mamusię? 
- Dobr:r..e. tylko 'llie .cislkaJeie w siehie tOllerza:mi.. 


Nie powtórzy się. 
Zaledwie trzy ty
odnie jestcśmy po śLubie, a ty siedzisr. 
.., knajpie, i wracasz .gdy pieje kogut, 
eby się to już nie powtórzyło 
- Nie powtórzy się, jutro utnę mu łeb. 


-
>>>
& 


. 


. . 


. 



 


q- 
--- =::::; 
.... } . :..; 
 -==- 
.. - .: -f 

:}.:- ) 
-ł

.. "'o:
 
------ 
m 



 



-' 
. -Al 
. tl. 
. 


. 
.f 


---- 


....-- 


. 


...... 


'\. 


I · 4 


, 



 . 


J: I' 


: I 


I I Stasfurckie Sol-e'Potasowe I 
posiadają do 42" czy.tego potasu 
I mogą "Vł .araz dostarczane. 
BIl_h ,,_....ch _........, ud...... I 
I Redakcja Landw. lentralwocheDblalt fOr Polen 
p o z n a ta, ul. zwierzyniecka 1311. 


--
>>>
" . 


NAGRODZONE NA JUBILEUSZOWEJ WYSTAWIE ., 
OGRODNICZEJ W POZNANIU W ROKU 1926 
OG !!.OD
...:. NAJWYŻSZĄ NAGRODĄ '. 
OYPLOIEI uznanIA MinISTERSTW. ROLnI£TWI 

VD!. .... . - ¥' 
SZKÓŁKI 
"lfM
l[lYln - 
"
l[lf 'nHK
W" 


.. 
p o L E C AJ Ą: 


, 
WYBOROWE DRZEWKA I KRZEWY owo- 
COWE, RÓŻE, DZICZKI DRZEW owoco- 
WYCH I RÓŻ, DRZEWKA I KRZEWY NA 
ŻYWOPŁOTY, ORAZ BYLINY 
po cenach przy.tępnych. 


CENNIKI WYSYŁA SIĘ NA ZĄDANIE 


WYŁĄCZNE BIURO SPRZEDAZY: 
WARSZAWA 
I\V
 "'
I 1- 
UL. BODUENA Nr. 2. TELEFON lir, 219-89. !
>>>
465 


Ważniejsze wiadomoś
i z dziejów 
Polski 
(ze szczególnem uwzględnieniem histO'rji PO'morza). 
P.ańst,WO' Polskie wyst
p'Uje w dziejach dopicro w X. 
wieku. Groźne Inapa'dy ndemieckie skupiły plemiona le
 
. ;ChiJC:kie i z\ffiUisiły je do wytrwałej O'ibwny g-ranic. Ksią.,: 
żęta lechilccy z dynastjri Pi,a's1l:Ów. j,ak Ziemow.it, Lels,zek. 
a .przedew:szy1srt:lkiem MieszkO' (960--992) oparłszy władzę 
na silnej td'rużYinie wojSlkowej - uniez.ależnił się od moż
 
l1ych -rodÓw i ptl"iRlgm'ąc odebrlać ni.cmiedkirm najeźdzcom 
'pretekst IpI"'OIPR',!.!lindy reJ.ig,ijncj przyjął w (}66 r. chrześ
 
ciall'stwlo od Czechów. W ten s[)oS'Ólb uniez,ale;;mH się od 
Niemców i naw;.ąl7.lillł srtoSlun;ki z Danją. W 972 r. brat 
.Mieszka" C
debUJr. pM.wdopodl()lhnie książe P.lJffi, Oll"lsrki ibije 
margr-aJhi
o Hordo:1.a pod CedC11em nad dO'IIną Odrą. 
Syn Mieszka Bolesław Chrobry (992-1025) s:tWiarza 
aJfiCybiSiklllpist,WO' w GnieŹinie. U1wa 1 lniając duchO'wień,SIt'wD 
od wpływów nriemiec1kkh. zajmuje w 994 r. Sz.czered:n 
i Gdań,Slk, .pOSl\Jw,a granicę alż pO' Łab
. zdlObyw.a Kijów 
i dbając ,D icerzenie chrześcij-aństlwa wy's.yła dO' p'O'
Qańs:kich 
Prus św, \v.O'j.ciecha w 997 r. p.rzez nkh zamnrdowaln'egO' 
w 1024 ,r. koronuje się w Gnicjnie na Ikrróla 'polskie
Qo. 
Faktem niezbitym jest. że całe PO'mO'rze zamieszki; 
wane byłO' przez ludność lechicką, która tylkO' od swO'ich 
pobratymców PO'lan różniła się zachO'waniem rszmaitych 
IO'kalnych właściwO'ści. F.alktem również jasnO' i wyraźnie 
występującym w 
ródl,ac.h jest, że PO'lska Mieszka l::egO' 
i BO'lesława ChrO'bregO' panorwała na Pomorzu, rO'zciągała 
nad niem dynastyczne, pO'litycznO'
administracy jne i kO'
::: 
cielne zwierzchnictwO'. 
Pod
aJs bezlkrólewi,a (1034-103H) Czesi napHdJ: 
nasz kr'aj, r1aJbują'c gO' i Uisilują'c zabrać zwł.oki św. Woi
 
ciecha. Dopicr,O' wnuk BO'le.sla wa Kazimierz OdnO'wiciel 
(1038-1058) wypl'QoWoadzi
 kraj 'Z zamętu i odiebm.ł Ślą'sk 
Cze,choO'm. 


30 - Porno Kil!. Roln.
>>>
466 


Bolesław Śmiały (SZIC
OIdiry) (1058--1079) w walce 
papiesItwa z ces.aI1słiwem niemiecikim .sltaje ,po stronie pia
 
,pieża i uzYSlka.ws'zy :polZ1wOllenie uroczyście koronuje się 
w 1076 r. JCŹidzi na wyprwwy do Czech, Wę
ier i Ru
i, 
gdzie .rycerstwo bum1:uje się Ipif'zedw .niemu. W,ra,ca do 
'kraju i piod:ra
niony !'o!l1f1iiktem z bi:siku.pem kra-kowlSkim. 
św. Sta.nisławem m
duje ,g,o ipory'W'c'zy 'król w dn. 17 
kwietnia 1079 r. w ;koście1e na Skałce w Kfialkowie. 
Niedołężny bralt Władysław Herman 0080-1102) 
po .uc,iecz,ce Bołeslława z kraju - ,tTiaci .p.rzemyś:l i ruskie 
grody i wyjpr.awił na zbunrt:owaJne Pomorze 1091 r. ,,'Wl()j

 
wodę Is:weg,o" Sieciecha. 
Dopiero jednak Bolesław Krzywousty (1102--1138) 
po pobidu Niemców Dla "Psiem 'POlIu" pod Wrocławiem, 
stłumił zamieszki na Pomorzu - i wysła:ł w 1124 r. z Gnie
 
zna, Ottona, biJSlkUipa hambef'skieg-o, kitóry z,aJk},a.d.a bi
" 
kUJpstwo w Oliwie 1130 r. W ten siposób zyskał P,omorze 
dla chrześcijaństwa ale musiał płacić Lenno Niemc,om. To 
też 1135 r. na zj,eździe .w Merseburgu Bolesław s'kł.ada 
hołd cesarzowi LotJarjUiszowi z ,pIOsiadanego Pom.c.rZla i wy
 
spy Rugji. Po śmierci jeg.o, Państw:o Polskie podzielooe 
między czterech syn.ów n-i,siZczy się w walce wewnętr'Zl1ej. 
Zliemi,e zadlOdnie nad Odrą i Labą, .oraz P.omOIfZe, W'y1d8e 
Ine na łu.p g,erma.niza,cH, Ipod,pada w kOf1CU XII w. pod zu
 
pełną zależn.ość ,od Niemców. 
DoIpiero z utl1wa,leniem dzielinky se.njowWlSikiej w 
Kr.akO'Wii@l, i OIbjęciem rządów IPlr
ez Kazimierza Sprawie.. 
dliwego (1177-1194) kraj zaczyna ,slię nieco jednoczyć. 
W 1177 .na zjeździe książąt ,poLskich i pomorskich (kt6TZY 
jedn.ocześnie ,sprawowali urząd 'Polski,ch poborców tP'OOlat
 
k.owych na Pomorzu) w Gnieźnie, uchwalolJl,o udzielić pot:' 
mocy Pomorzu 'zaodrZlań'skiemu przeciw Duńozylmm. W 
r. 1178 'książe 
dań:Slki Samibor I. lenni.k P.oLS/ki, Zlaiklada 
klaszt.or CyiSJteflsÓ!W w Oliwie. iP.o śmierci KazimielJ"za, 
PoliSika podz,iell.ona między Leszka ,i K.onrada. 
Les,zek zajęty mocn.o -spl'Iwwami Rusi z.am.iedbywa.ł 
!!ipra:wy pom.orSkie. Skor.o jedInaik Waldemalr II. ból druń
 


.......
>>>
467 
ski został ,pobity, w Ipic;lĆ lat później pl' 
bywa Leszek na 
Pamorze, utrlWala swe ziWi e rzchn ictw a, przyjmuje hałd 
lenny od k'sięcia gdańskiego MesJf:win,a I. ale nie wyzys'ku,. 
je swego 'W,plywu i wkrótce talk: zaniedbuje, że .syn Mest,. 
w
na "Światopełk" nic składaJ jur' Leszilm1wi hołdu. 
Konrad Mazowiecki książe Kujaw i Mazow,s.la chcą
 
uchronić Mazowsze i Kujawy przed ciągłemi nap.adami 
PrusakÓw i .poczyn.ić .podbaje na rzecz Połs,ki Zla namową 
duchownych niemieckich zawarł w 1226 r. układ z Krzy" 
żakami, mocą \którego odidalwał -im ziemię chełmińską ty,. 
tułem cza'sQlWej darowizny, której tennin /kończyl się 
w ]277 r. za s'UmienJil'c wy,pełnianie wSlpomnian.ych 'warun, 
ków. Zaraz po układzie ,przybyła garstk,a Krzyżaków, 
dla których Konrad Mazowiecki wY'budować kazał na,. 
przeciw Torunia zamek -
any "Vogelsang". \V r. 1230 
pad wodzą Landmistrza Herman.na von Ba'Ik przybyowa 
z'na.czlny oddział Krzyżaków. Kręta1ctwClffi -i ,chytrą pc:'li,. 
tyką wyłudzają ,od KOlfirad,a coraz n-owe nadania i pra'W8. 
)e,galizując swe as:zustwa 'plJ"zez CeS18.TZa Fryderyka II,.ego,' 
W tym cZ3!s,ie w Polsce nie dzi,ało się do/brze. Były 
w,prawdzie wY'sil'ki, dążące do 
ednoczenia państwa. 
Śląsiki 'książe Henryk Brodaty Z'ająwszy Kraków i Wie.lJko; 
f'Ołslkę. usiłował zjednoczyć dzielnice IP,iast.OIW:skie. K,rótko 
to trwało.. Sytl1! jego Henryk Poibożny .gilnie w bitwie z Ta,. 
, taTlami...w 1241 ,r. pod Lignicą. Naj,azdy tatarskie oj gwałty 
margl'larhiów hrandehurskich wynitszczały kraj, 'wzpr:zęJ;!a,. 
ty jednnść. ŚwiatOlPełk kls'iąże Świecki, prolW,adz,i wytrwa" 
łą wojnę z Krzyżakami, ,a syn jego MeSltwin II zdobywa 
w 1250 r. Nalkło. Ten zaś dobrze .rozumiał niebe
pieczen" 
stwo, jalkie płynęło od 'sltrony 'krzy
aclkiej, zacieślnił prze.. 
to węzły przyjaźni z Polakami i umierając Zla'pisuje P,o,. 
morze w 1282 r. .Przemysław0lW1 II księc,iu widkopoJskie.:; 
mu. 


Na tronie kr,alkowskim zasia.d/ał przez dW1a lata (1288 
do ]290) zniemcZlały:kisiąże śłij!slkj Henryk Probus. Po nim 
opanował Kraków Król Wada.w Czeski. Dopier:o księże 
Przemysław II (1290--1296) próhuje :zjednoczyć p,aństwo
>>>
4M 


i koronuje 5ię lfila 
r61a w Gnieźnie 1295 r. ale już w 1296 r. 
umiera wskutek r,an pon
.esionY'ch w bitwie z Niemcami. 
Tron zagarnia znowu Wada.w, !który w 1306 umiera. 
Książe kujawski Władysław Lokietek (1306-1333) Pl)": 
dej.muje zwycięską walkę przeciwko Czechom i 'kJo,t'olfiuje 
się na króla w 1320 r. w Krakowie. 
W tym czaJs1ie za,czynają się szerzyć niesłychane 
zhr,odn:ic krzyżacki,e, których olbrzymi poczet 'rto
p,oc.zyna 
rzeź 10.000 ka,S'zu1bbw, dokonana w 1308 roku w Gdań'sku 
przez Kirzyż aik ów. Mordowano męŻiczyzn. kobiety i d'l"ie 
ci bez miłosicl"dzia. 
W ł"olku 1326 zac,zyn.a Władysław IP,ierW'szą wlO'jnę 
z krzyżakami. 'O bez;pr,awonie za}ęrte ziemie dohf'zyń
,kic - 
a 1331 r,oku. K'f'zyża,cy pr:zyg,otowali wypra.w-ę .na Pd-sla;. 
zdohyli NaJkło, Gniezno, spa'lili Pyzdry. oh
c
ali Kalisz 
wlfla.cruli IZ Ik?Jrlym ł'Ulpem. Król W.ła.dysław zeibraw'slY 
woj'S;kio do'pędzi,ł Ich i 27 września 1331 roku pobił Krzy", 
ż.IJków pod Płowcami. Zwycięs,twa jednak nie wyz

s'kał. 
Syn je
o Kazimierz Wielki (1333 -1370) .odzy,s'k.lł 
tylko od Krzyżaków Kuja,wy. przez zaIaJtwienie s'fm:iwy 
p(jkojem KaHsikim w 1343 ,roku - alle IPlaństwo zjed.nf"czył 
wew.nętr
nie; popierał kulturę i naUlkę, załd;ył w UM ro", 
ku Aka.demję w KraJkowie. zamienioną pO'tClIIl przez Ja 
giełłę w uniwersytet. UpTawiał politykę wschodn.ią i za", 
jął na R l\Isi 
lrOldy czerwieńskie. 
P..,wd śmiercią oddał na.s1tęI1lS1'W'O Ludwikowi węgier", 
skiemu (1370-1382). a g,dy po tegoż śmierci panOIwie ma", 
łopólscy powołali na tron córkę je
o Jadwigę (1384-1386) 
dodali jej w krótce na męża Ja
iełłę (1386-1434) księcia po= 
gańskiej Litwy, znanej dotąd z łupieżczych napadów na 
Polskę, a obecnie 
algro]..onej przez Krzyżalków. Ainielska 
cier,pliwość, z joaką znoszon-o zbrodnie k'Tzyżadkic wyc'zer", 
pała si; po śmierci hdwigi. 'która stalle porwst:rzymyw.ała 
wybuch wojny i zaibf'a.nic p.r,zez Zakon Żmudz'i d
!bło 
oSltatecZlnie oliwy do otg.ni.a. 
W ojl:1la wybuchła. zakończon.a walnem zwycięstwem 
Polaków nad Krzyżakami w dniu 14 lipca 1410 r. IPod 


, - 


.
>>>
ł - 


469 
Grunw.aldem. W,oj'Siko zakon.u prawie dCls:zozętnie znisz
 
CZ'OiTIe. 
'S,ZYS1Cy lk,omtiUlrolwie wraz z Wielkim Mi.s1rzem 
Ulrykiem v. Ju:n
iIlJgen .zabici. Jedhak i tym r'azem zwy
 
cięstwo nie zorsbłD wyzysika,ne. choć z ikl1ęski 
adanej pod 
Grunwaldem. ni,gdy już Zaiklon nie zdo'łał się wyleczyć. 
OInia l lutego 1411 r. zawmto polkój w Toruniu, 
mocą k,tórego ziemia dohrzyńska wracała do PoLski, 
Żmudź do J'a
'iClłły i Witolda. Pomorze, jednak nie wróci
 
ło jeszcze, pragnąc się wyrwać z pod uścisku krzyżaków 
i wrócić do os:wobód 'W Polsce. 
Vy'krÓltce wskutelk niepłacenia Pols,cc WO.OHO grzy
 
wny prze1Z Za,kolIl - wybucha wojna n:tnt()'W,o, 'którn trwa 
od 1414 do 1422 r. zakoI1oz'O'ua pokojem pod Mcln.cm. 
Zakoln ,odstątplił Pols'ce N iesZJ,wt;. Gdy opo śmierci Witoł
 
da. Jagiełło zaj'ę)ty był wichrzeniami Świdrygiełły - Krzy
 

acy znowu napadli na ziemię dohrzyńską. Kuja,wy, Poz
 
na11 i Krain
. 
Był to mordC!f'czy napad .raibunkowy - zabijano ku
 
biety i dzieci. pals'twiono się nad niemi. Jedna z t.lkich 
band zl()/s,tała Zlnis,zczona przez naJprędce zebr.lnc chł
p
 

.two pod Nakłem. Wówcza's J,a,g-iełło zebrał wojska i ru
 
szył przeciw Z,a.kJonowi i po wielu hitwach zawartn w Łę
 
czycy w dniu 15 grudni.a 1433 r. 12
'letni rozejm, Po klęs,ce 
zaś pod Wi,llk.omierzem w 1435 r. Zakcn musiał 'przyjąć 
upoikarz':ljące dlań warunki ,poikoju wieczyste
'o. za,wa'r
 
te'.
() w 1436 r, w Brześciu Kuj.aws:kiem. 
s.tarszy syn. Ja
ieHy Władysław Warneńczyk (1434 
d.o 1444) uwieńc
oJ1Y kO'l'oną węgierską z
i'nął młodo w hi" 
twie z Tur'kami pod Warną. Brat je
() i n,ł'Stępca Kazi_ 
mierz Jagiellończyk (1447-1492) złamał p-otęf.,!ę panów 
mal'OIp'O'lslkich i olp'nrł się na ,srzilachcie - a po 13
letniej w.oj
 
n.ie z Krz:v'żakami. nla prośbę Zwią:lku Prus.kie!
o wciela 
Pomorrz.e wraz z Gdań,skiem do Pojski. 
W 1457 r. zdoIbywa Malhorg. uWlażany dotychczas 
za najsilniej,szą twierdzę Europy. ,a ,po zwych;s.t.wie nad 
Krzyżakami pod Żar.nÓWlCem w 1462 r. - zaw,a-rt.,) w rOIku 
1466 II pokój w 'ł:'OIflUniu. mocą któreg,o odzyskano Pomo 


. 



 


.
>>>
470 


rze i Warmję a Zakon uzln'a,ł się po r,a:z dmgi lennikiem 
Polski. 
Jan Olbracht (1492-1501) oparł c,ałkowicie T'ządy 
swe na S'z:lachcie,kJt:óra się zbiera na sejmy, by rla,dz,ić nad 
państwem, sięgającem już teraz od Bałtyku 'PO morze 
Czarne. 
Aleksander (1501--':""1506) popienł humanizm i refor
 
mację; - Ruch 1rnlturalny ogarnia COll"'az szerslZe masy 
szlachty. 
Zygmunt Stary (1506-1548) i Zygmunt August (1548 
do 1572) mają nlolWych WTOJ!ÓW: Turcję i Moskwę. Z TUT
 
cją utrzymują storsunki pokojowe ap'la,gę tatarlską starają 
się z.ażegnać przy pomocy KozaczYZlny. Mosikwla rychło 
staje się pretendentem do ziemi 'I1llskich i litewskich. To 
też ZyJ!munt August dokonuje ostatecznego -dzieLi Unji 
w LubHlaie 1569 r. Polska p,olZyskala nadhrzeżne Inf1a 1 n 1 ty, 
waLcząc o ujście Dźwiny ze S-zrvecją i 'Danją, a prredc; 
w,szyst'kiem Moskwą, prącą /ku morzu Bałtyckiemu. Gdy 
Albrecht wieLki mistrz kr1zyżalcki nie chci3Jł złożyć hołdu 
ZYJ!muntowi, król wydał mu wojnę, zaJkończo.n.a hoł,dem 
ALbrechta na rynllm krakowskim w 1525 r. Niepotrzebn,ie 
tylko pozwolono na ześwie,czlc:zel:lie Za/knnu i zmianę kraju 
na Śiwieclkie lenno poLskie z księciem Hohenzollernem na 
czele, z.amia,st wcielić kuj do P,ołski. Od 1572 rozpoczyna 
się: Rzeczpospolita elekcyjna. Gdy po niedoI«;żnym Hen.. 
ryku Walerym (1573--1574) Z'll1siadł na tronie Stefan Ba:::: 
tory (1576--1586) 'wszelkie śmicrł'S'ze zamia'ry króla palrali
 
żOlWała szlachta. W,ojny Stefana BatoreJ!o z Iwanem Gro:ź
 
nym utwierdziły pal11J01WaJt1ie Polski w Inflantach. Zbun
 
tOWlany Gdańsk ukorzył się, zebrał 220.000 zł. konltrybucji 
i z Polską ,po
odził. 
Zygmunt III. (1.
87
I632) zajmuje się więcej 'P'f)H
 
tyką dyn

tY'cZJną. niż ,poLską. WwiHał k'r.a'j w Wiojny 
szwedZkie, tł"wające przeszło 60 lat. Znaczen.ie króla 
Oistabło, .sHy Inał"oldu tmwiły ,się w walkach srt:rOiI1lnictw. 
W r. 1611 Jan ZyJ!munt HohenZloUem, elektor bTandoo" 
łmł"siki OttrzYiII1uje w lenno Prusy Księżęce i -slkhda hołd. 


. 


.J.
>>>
471 
W wojnie IZ TUl'Icją IP\OI11osimy klęslkę w 1620 r. pod Ce'corą, 
lłaipraWiioną w rOiku InaSltępnym zwyoięsibwem chocim" 
skiem. W r. 1626 Szwedzi zajmu:ją Prusy Króle\V'slkie z wy" 
jątkiem Gd\ańska i Torunia. Plany Władys'ława IV. (1612 
do 1648), by 7JWIrócić należyr1:ą uwagę na Koza,czyzn'ę" ,raz" 

l'ij-ającą się na.d brzegami Dn
ejp,ru w walce z Tat.alrami 
i ująć ją w karby d)'lscypliny wlOjskowej - r101zlbiły się 
.'0 niechęć szlachty. W roiku 1635 zalWarto dWlUdz;es1olet,Ji 
rozejm w Sz1umskiej WISii, mocą Ikrt:órego P,r!Ul')y KrÓilew" 
skie powtróciły do Po
ski. 
Za Jana Kazimierza (1648-1668) w.sZY1SCY wrlQ.go'W
e 
w)'lSltą'pili f
ararz. K,olza1czyzna IPod Chmielnkkim, 'tatalfzy 
i MOIskwa - Szwedzi old północy. Cudowna obrona Czę" 
stochowy ,w 1655 Ir. piCIdźwl;:gn;ła siły tll3lrod'u i pohib wro..: 
gów. W 16551.'. Plrusy królewskie stają się 'terenem walki 
i obronę wybrzeża prowadzi Jakób Wejher, załnżydel 
WejherOlwa. Wcdłu:gtJraJhałtu weLawsikiegra z 1657 roiku 
Pot.-.ika traci Pmsy Książęce jaklO lenne. Pokój wOliwje 
v. 1660 r. był dla P.o'lski niekorzy,s-tnym. gdyż zatwierdził 
tralk:tat wda wiski. 
Za niedołężnego Michała KDrybuta (1660-167_
) gra:o 
za turecka wYSltą:p'iła w całej IptOtędz;, a hoha,ter narado« 
wy Jan Sobieski (1674-1()l)6) zwyci'
v.a Turków pod Wied'" 
Ir.iem (w 1683 r.), straJwił oałe życie na walkach z półJkiSię" 
i:ycem. W r. 1675 Sohies!ki zawJieil"a tajne 'przymIerze 
z Fr.3Incją. która ohiecuje zasiłek na Wioljnę z eleJktorem 
dla przyłączeni,a P'rUls Kró-lew1S!kich do PoliSIki. Niestety 
szol.achedka prywata ,w PollSce już się 
olz'POIwszech.nHa 
i ..L
bef!Um veto" poz,walało na zell"wanie obrad sejmowych 
głosem jednego posł,a. 
August II. Sas (1697-1733) Niemiec na trolnie lpol" 
ski
m dbał tylko Q własne interesy dyn3ls.tyczne; uwikłał 
P,o'llSlkę w 'Wojul; ze Sziwecją - aż mł.ody król slzwedzki 
Kasrol XII. opanował Rzecz;pos'P'oiHtą i nal\mzał wybór no" 
we
o króla "Piasta" Leszczyńskie
o. 
W tym czasie w 1698 r. ad\działy hrande.n:buł"'S:kie 
W\pa,dają do Prus Królewski,ch, a w 1701 r. król FrydeTyk
>>>
472 
III. korolnuj,e się w Królewcu na .kiróla ..,i'n Pre'Uls.sen". Na::: 
stępnie Sz!Wedzi zaJjmrują Prusy KrÓilewlS!klie i w 1703 1'iO'ku 
oblet:!ają Toruń. Losy wojenne leŻAały jedna!k .w rc;ku SlOl::: 
juszni'ka Swsa, calr'a ,Piotra Wielkie
o, który pobił Karola 
pod Połtawą w 1709 r. i przywiTócił władzę Augustowi, 
z ,kt6rym splOl!:'k.ał slię w tymże roolku w Tomniu. W cią}!u 
XVIII. wieku Prusy Zlamieniają się szybkO' w potęgę mili::: 
twr.ną i we'spół z ROIsją kierują ,
plTawam\ Rzeczypos,pnli::: 
tej, wpłY'wa1jąc na str'OlI1JI1Jicltwa !p,olskie POItoiClkkh i Czar::: 
torY1skich. Trzęsą sejmami. zrY'WaJjąc je dowdnie. 
Piasta Leszczyńsiego wybranego powltórn.ic w 1733 
roku wY'pierają woj Sika rosyjlskie. ktÓre w .reku nalStęp::: 
11y,ITl zajmują Pomolrze i olblet:!ają Gdańsk. WprOrw.adzają 
na tron niedoł;żnego Augusta III. Sasa (1733-1763) - 
a 
dy w 1735 r. Gdańsk kapiituluje, Les'Zczyńs'ki ucieka do 
K rbłc'Wlca. WOljtsłka .rosyjs.kie siedzą na Pomorzu p1'zez 
czas sierdmiolet1llliej wojny. ,a w Grud7iądzu aż d'O 1764 r. 
Bezwład w Polsce doszedł do SZlC.z
'tu - a i o\;I!:a,tn:i krc'J,ł 
Stanisław August Poniatowski (1764-1795) otrzymał ko::: 
ronę z rąk can:lwej Katarzy,ny. 
N,a roz.pa,czliwy odruoh nar,od'll w postad konfcdc::: 
r3iCji balrskiej (176R) otdt
JGlwlicdzi'ały Au;,t1rja. Prusy i Rosja 
z iniojatywy Fryderyka WielIkiego - 'pier'Wlszym roZ'hio::: 
rem (1772) P.o.J.ski. W8Jrmję oj Prusy Króle'wlskie (bez Gdat'i" 
ska i Torrl..mi,a) .Lalblr,ane zOlsta-ły Iprzez Prusy 13 wu.cśnia 
1772 r. PnIska ,nl!:rzą'sln;ła się z martwr'ty - zewlsządwo:: 
łruno Co rcfc'rm;. to też sejm czteroletni uchwalił ,,"ollls'ty::: 
tucj; 3 maja ]791 r.. wiU'wającą !=!ł6wne wady u s tru J.j u pań::: 
stwa. Ale hyło już 
a,p{)źno - zdrajcy pOtrolZumieH Soię 
z R.osją. P,r'Uis'Y równteż zdradZIiły i dokonał si,
 drut:! i roz:: 
hiór P OItslk i (1793) - Gdańslk i Toruń p.rzyłączono do 
PrUls. OSltatni 'raz ,sztandar wcrlnośC'i podlniósł KOrŚduszikO', 
oparl:szy się na warstwach włośdańskkh. Ale i ten wy" 
siłek ,był ,s'PMhi.ony. Prusy, R,o'sja i Austrja po rl'\Z trzeci 
dO'konałv p.oldziaolu (1795,1".) kładą,c kres państwu pnls1kie; 
mu - ale nie narodowi. który dotąd w1ałczył D nielpO'd'łc
::: 
lość - alż ją uzy'skaJ. 


""'-----
>>>
473 


Obecne stanowisko Polski w świetle cyfr. 
, 
RzecZ1pospolita Polska licz\' .Clbecnie około 30 miljo::: 
nów mieszkańców. Według ISlpisl1l z dnia 30 września 1921 
ł"oku mi'eliśmy: Polaków 18.320.000; RUiS.]11ÓW 3.899.223; 
Żydów 2.111.304; Niemców 1.058.824; Błał.oruls'ilnów 
1.050.041; - według 'wyznani,a: rz.yms,ko::: katO'lików 
17.368.352; grooko:::lkat{»}jików 3.032.637; wyznania mCljże::: 
szowego 2.849.020; pra,wosłarwnych 2.846508; ewaofil
el!::: 
ków 1.014.577. . 
Jeżeli chOldzi o Z1aludnicnie. Poloska zajmuje pod 
\V\l)ględem 1iczby miesika.ńców 6:::c miejsce (między Wło
 
cham i a Hi'sz:pwnją) - co do gęsltośd 
aludlnoienia ]() miej::: 

ce (międzv Austrja a F'ł"ancią). 
. . 


Obszar Polski wynos] dziś 388.279 km 2 i z,ajmuje 6:::e 
miejsce w Europie (między Niemeami a Finłandją). 
Ogólna dlugość gra.nk wynosi 5.'i36Ikm: z Niemcami 
]912 km.. z Rosją 1407 km.. z Czechosło'\vacją Ql0 km., 
z Litwą 521 km.. z Runmnją 388 km.. 'Z Gdańskiem 139 
km.. z Łotwą 103 km. Wybrzci:c m:',rs.kie 146 km. 
PnIska Ie'ży między 55 f1 5()' (nad Dźwiną) a -17"44' (gra::: 
,n'k,a Rumunji) półno1cIOej Sizero1kości 'geog1r. i n045 , (nad 
Wartą) a 28°2Y (nad Dź,win-ą) wschodniej dłu!!oŚ-Ci od 
Greenwich . 
W świeeie z'ajmuje Polska miejsce 2):::te co do ob::: 
sz,aru. ll:::te CIO clio liczby ludnnś'C1. lO:::te co do gęstości za::: 
Iudln'ienia. 
Według za,wodów \plfzypada w Pol,slCe: mlników 64.3 
p'ł"Oc., zajętych w przemyśle 14.9 proc., w handlu 7.3 proc., 
innych 14.0 proc. 
Majątek narodowy wynosi 88.41 m ilj aTdów złotych 
w zlocie - 00 daje średnio na 
ł()w,ę wart1:ość .12:)0 zło::: 
tych w złocie. 
Przyhliżony d,olChód nalwdowy obliczony w złotych 
w zł-oc.ie: 7 miJjar.dióiw - z c'ze
o w
1pa.dla z roIlnktwa. ho::: 
oowli byd.\,a. z la,sów. łąk i pa,stwisk dlmh 66"6. z prze::: 
mysłu i hanldlu około 34%.
>>>
474 


Powierzchnia użytkowania "runtów: 37.661.300 ha. 
z te
o gruntów orłll'Y'ch: 18.307.800 ha - 48.6%; lasów 
9,062.100 ha - 24,1%; łąk: 3.838.000 ha - 10,2%; pa'st'Wisk: 
2.528.600 ha - 6,7%; innych 
runtów i 'nieużytik:ów: 
3924.800 ha - 10,4%. 
Zbiory ogóln
 w r. 1923/24: Ziemnlilaki: 268.696.()()O q; 
żytol: 36.548.200 q; huraki cukrowe: 32.108.000 q; owies: 
24.119.600 q; jęczmień: 12.081.200 q; ps'Zell1lica: 8,844.500 
q; (q = 100 kg.). 
Plien'iądze wydajemy na: żywność 5.3%; od'zież 17%; 
opał 8%; miesz:kaln'ie 7%; Ipozostałe 15%. 
Na 1000 ludności prz)'lpadla następ.ująca ilość żywe:: 
go inwentarza w Polsce: koni 126: krów 310: świt'1 203; 
owiec 85. 
NajważnieJsze mia.st,a w Polsce są: Wars
awa 935.000 
mieszlmń.ców; Kraków 181.700 mieszik.; Lwów 219.200 
mieszkańców; POZlllań 168.900 mieszko Wilna 12R.9()() 
mies:z:kańców - według 'S1t.atystY'ki z 1921 ;riku. 


Terytorjalne położenie Palski. 
f'haraikter)'lMycznem i cechami dla jed.nostaj nie 
zwartych kształtów Poh.kich 'są zatoki wciśnięte w tery:: 
torjum Polsiki oj. p6łwysPY, wybiegając.e poza je:dnałite !JO. 
łażenie państwa. . 
Jcdenpólwyse')p. wąslk,i. na z'aooodzie - pO/ffiolI'!ski, 
pomięd,zy Niemcami z jednej. ,a terytorjum GdańJslka 
i Pros zachadt1li-ch 'z ;!ru.giej -strolny. Gra'ni,c,a morska od 
Helu da KóJihek wynosi 40 km. - wybrzeże po:lrskie od 
Pieśnicy do Helu 61 km. - Ogólnie wybrzeże morskie 
wynosi 146 km. 
Drugi pół:wyisep, s'Ze
slzy wliJlcński. wchodzi klinem 
pomiędzy LitwQ. Łotwę i Rosję, opierając się O Dźwinę. 
Pod wzgl'l;dem stmte,gicznym, o1ba tPó1wY1SPY, od" 
dzieł.oll1Je od 's,iehie terytorjami p.rus Ws,ehodni'ch i Liltwy, 
są wysoce niebez,pieczlne i w oZla:sie wojny łatwo mogą 
być odcięte. 


,
>>>
475 
Województwo Poznali.skie tworzy małą wy,pukł.ość 
aż po dolną Odrę. Półwysep śląs1kJi i półwyisClp podha" 
luńSIki są dość ,sZJtucznic wykrojO'1le z ciała PoLsIki. Na 
wschodzie granice obszernego P,ollesia tworzą łagodne 
wygięcie. Dzi'WlIllie wyg'ląd8! na pół!TJ.Iocy mały półwysep 
suwalski i na południu wciśnięty u źródeł Cze'remo'sza 
w Rumu.nję cypel południowo"wls'chodn.i p'ol'slk'i, jak rów" 
nież cypel ,olkopów św. TróJcy werżnięty między Ru" 
munję a Rosję. 
PoLska przedsltawi,a m\niej w
ęc,ej wielobok .o kHku" 
dZliesięjCiu nieregula1'1n)"ch boka,ch. Jest to niewątpliwie 
ksżła.łt mniej kor:zys-ł:JllY, od kSZltaHu Rumunji i Francji. 
alle zmacz.nie korzysrt:nie}s'zy '.dła ro
Woooju pań
wa od 
kształtu CzechoS'łlO'\v
cji i AustlfY. 
Drogi wodne w Polsce. 
Drogi wodne w Połsce mają długośc,i )6.125 km. - 
'N tem rzekJi i kaInlały żeglowne 6.685 km. Wi,s,ła wraz 
z d()lpł
1wami 5.522 km., Niemen z dopływami 4.337 km.; 
dopływy Dniepru 3.641 km.; Dniestr z dopływami W-ł km.; 
Dźwiua z doplywami 857 km. 
W,isła, żClgloWlna już od ujścia Poremszy na prze" 
stJrzeni 932 1..111.. urządzona jedn.aik należyc,ie dl()lp:ero od 
Torllinia (10 IPoriłÓiw, 8 przy,sttani) - ma na,jlWit;ksze zna" 
wenie. ' 
Kanał Królewski, łączący Bug z Niemnem, kanał 
AugustoWls'ki. łą'czącv Nar.ew z Niemnem. kanał Ogińskie" 
go, łączący Niemen z Pr

pedą, droga wlOId:n.a Nolteć od 
Gopła aż do kanału Bydgoskiego WTa'Z z kanałem do Wa;r" 
ty. k,anał bydgoski z Notecią i Brdą i kan'al przez jeziora 
mazurlsikie Iskanali:zowaną PiISIsą do Narwi - nie .odgrywa" 
ją one dlolt)'lchczaJs należytej roli w żegludze bajowej, 
skutkiem niedosltatecmej rełj:!ulacji c'ał,ości dróg wodnych. 
POlWstało już kilka więk,slzych i mnie-j'szych projek" 
tów budolW)' 'kanałów w Pollslce. 1) Wielki projekt: dw
i 
wodJ:1.ej Bałtyk-MOl'ze Czarne ma na celu związanie Po" 
łud1niowej Rosji przez Po,Lskę z Zachodnią Europą\ 2) Ku..
>>>
476 
nał Małopolski ma Iplołączyć poLskie z.aglęhie węglowe 
£ MałopollSką W,s'chcldn.ią; z'ac'zynając się w Sosnowcu ma 
przejść 'PTz.ez Oświęoim. Kraków. Majdan, dlO Zalesia 
nad Dniestrem - o długości 470 km.; 3) Kanał węglowy 
Sląsk-Gdańsk z K,alto'wic przez Herby. Częstochowę, 
Nowo
Radoms:k, ł,ódź, Lęc'zy.cę,' K,nło. do Gopła; stąd 
wprost albo nowym kanJalem do Wish.- .o 6 km. pO'l1i':;.ej 
licrrunia, alI ho No'tecią i Ikalnałem 'Bydg,oskim clio Brdy 
i Wi'Sły (nie mówiąc o wz,g'ałęzieniach do Pozna,nia, tę
 
C..tycy, Warszawy). długości 720 km. A bvkżc poł'lczeuie 
War.s,zawy z Polesiem za pomocą kal
1'ału Hug-Prypeć 
,przez Siemi'a,tycze. Brześć Litewski i t. d. 
J Nie trzeba chyha drdawać, j,a
k wa-Żine znaczenie ma 
sieć wodna. Wys,taflcza tyJlko w,spomnieć. że państw'a, 
posiadające dogodną drogę morską, czy też rozgałęzioną 
s.ieć Slpł,awną rzek. połączonych 'kanałami. maji o wiele 
tań'slze kiols71ta .prodiUlk,cji ,rolniczej i przemy.słowej i mo.!.!ą 
wskutek tego swcmi wy.roJhamj krll ' kurLtwać na o wiele 
odlegleJszych rynkach Zlbytu, aniżeli te pańs,twa, (które 
JOztporządz,ają tylko transpor,tem kolejOl\vyrn. KOiSzta 
howiem pr.telWOZU wodą wynoszą według obhczeń IP'rzeJ
 
w,cljeOinych pomiędzy 1/8 ,a 1/ 2 ,kos'z,tbw W sto
"ulUku do prze" 
wozu koleJami. 


Gdynia. 
PoLska. chcąc Sit; uniezależn.ić od Gdań-s,ka. hudu.je 
port wł8.lsny w Gdyni. Port o 'głęhoikości 11 m., leżący 
bezpośrednio naJd otwartem m('lr
em. ma pr7es'tr"-eń przc
 
znacZloną do przyjęcia 5 miIjonow ton tow,\'ru rfJoZi
ie. 
W roku 1929 pOIrt właściwy WJrlalZ 'Z t. zw. ,przed.portem 
będzie U kO'ńc.Zi01Oy. Gdyn.ia wysuni.:;.ta jest o pr:J;c''',z'o 20 
km. dalej Ina północ niż Gdailsk. Posi-ad
ljąc w
gO'dne 
połączenie kolejowe z Po!iską. staje się wy;godną dro.gą 
do wsz

stkich kr,ajów nadibaltydk+ch. na.s'tępnie do Fran
 
c.ji, Aru
lji. RdgJi. Hobn:dji. \VklCll i Amer

ki. A:by te 
drogi wyzYIskać, Pr1ł:s:ka stJwlOrzyć powinna notę handlo" 
wą, odpowiadającą ,s,tosUf:Jlk'Om zaludnienia. a 'Więc liczącą 
cOlJlaJjmniej 1000 okrętów o łąciZnej pojemnoś,ci dlo 5 mil"
>>>
477 
j,onów ton. W roku 192-ł Gdynia nie odglrywała jC\':ZlcJ:e 
praJw.ie ż-a,ooej roli. Tymczasem już ,w 'roiku 1925 sam 
e'kJs,pOlrt węgla 'przez Gdynię 50.000 ton. w 1926 r. 400.000 
tO'nn a 'w 19270}". 900.000 tO'nn - opróc.z e'ks'P Drłu cementu, 
drzewa iJtp. s'to\SouII1Jld. te w 1929 r. ullegną tak dallece i1dącej 
zmi'arnie, ż,c wy,suną port 'w Gdy1ni na jedno z pierWIszych 
miej'Sic wśród 'porltÓiw bałty,ckkh. 


Monety Polskie. 
Grosz. 
Wyraz "gI'OISIZ" ,pochod1z,i od ł-acińskiego groiSISUS::1g:ru- 
byi .ozu3Iczał gru'by pieniądz. W Europie pojaJw
ł się 
w XIII w. W PollSlce pierwtS'zy 'kalzał ,hić g,ros:ze Ka.zimierz 
Widki od 1338 r. z nalpt-sem: GWSOSIUS C'racovien:sils. Była 
to moneta srebrna o średnicy 2.8 cm. P,otłem za1niechalny 
i Wlm11wua,ny - WTOICil do 9WYch pr'ww w odrodz,onej 
p oll-s'ce. 


Złoty. 
Początkowo w wdClku XIV i XV. z,łolty był 'l"'ZOOZY. 
wiście zlotą monetą - zwaną dukatem. Zloty poliski. 
jako mon.etę z,a,ezął bić 'P'ie,r:WlS'zy ZY
ID'unlt Augu.st w 15M 
roiku. ale .ze s.re'br,a, .o średni,cy 4 cm. Złort:y (Jlbe ' c l :1'Y za- 
wier:a 9.31 grama cZ)'lSlte'go złota i rÓlWlIlia się franlkJowi 
Unj i monetarnej ła.ciń:skiej. W sItOS;l1'nlku .do pl1"'Zc.dwo- 
jennych monet paitstw z,aiborczy,ch. Złl0ił:y równa sa.ę 37,49 , 
kopiejilwl1ll ros yj'sik im, 81 fenilgom nliemiclcikim luh 95,2.1 
halerzom ausibrjaclkim. 


Czasopisma w Polsce. 
l"go ,Slt)'1omia 1925 r. wychod,ziło 1122 c.zasoipus.m. 
w telm 151 cod!Ziennyoh, 2--3 ł"'azy ty(godrni'O'W1O 96, 298 
tY
o()Idniowych i 2 raJzy mies,ięcznie - 161. 307 mie
'ięc'Z. 
nych. 
Po1skłch czaJsopLsm było 908. helbra,jiSlkich .j żydlOlW. 
skioch 72. ll"Us1ińs.ki'Ch 36, niemie,akich 86. l
Qlsyj,slk1Jch 10. 
fr-anlO'Ulskkh 2, espera,nto 1. Mewskich 2.
>>>
478 


Od tego cozasu zauważyć można o
rom;ny pr;zy'rost 
Wls'zdkiego r'()ldZiaju wydawniotw. Ogó1l'lla suma CizaiSlo
 
p
sm \v 1928 r. wy/nO/sd 1934. 
Polskich czasopism jest 1647. angidslkich 4. Mat,o" 
ruslkkh 5. frą'll'ciusocich 3, l!iltewrs:ki.ch 3, nicmielClhch ]21, 
rosvjsk-ich 3, rusiń'Skich 38. WIOSikich l. żydoW'sk,ic,h 89. 


Praktyczne podarki. 
- Patrz mamo, ten kraw3it .po.darowałem tatusiowi na imienmy. 
- Hanlzo ładny, synku; slkąd go. mas.l':' 
- Wy.ciągną/cm z górnej sruflady krunody tatusia. 


Rzcżka ,taJ'us.zka, obchudzą()a sctną rocznicI( urodzin, 
romae 
dziła ku/u sichie swą -całą liczną rodz!nę. 
Ze wszyt;il:kich wypMniał się jej osiemdriesięcioletni syn, poła_ 
many i kasZllący. 
DustrLe
ając ta, starus,
a kiwa głową i rzeCLe: 
- Ta d,li-siejs7Ja młodzież to jui: nicma zdrowia! 



 


..- 


I:. 



 


.
 
 
- 
 ,..
, 
" ...'" - - 
 ' '. 
'1r

: 
" 


'" 




. 
l
.
 
4,".1 :,'. .'1' ..
.;;- 


Plata w Orłowie. 


..J...
>>>
479 


Konstytucja i ustrój polityczny. 


Ustrllj polityczny Państwa Pols:kiego określa Ustawa Konsty. 
tucyjna :r; dnia 17 marca 1921. 
. Państwo Polskic jest Rzeoz,pos\pJlitą, kt6rcj z,wienchnia wła.d2lll 
na.ldy do narodu. W zakresie wh
dzyustawodawczej urga.nami /.wierz- 
chniatwa na.rodu są ciała ustawodawcze: Sejm i Senat, składające 51ę 
z ,przedstawicieli narodu, wybranych w głosowaniu tajnem, opowszecb. 
nem, be71pośredniem, .równem i stosunkowem. 
Sejm ucl1wada wSZCllkie u","tawy, -zatwierdz.a budżet państwowy, 
posiada prawo iniojatywy ustawodawczej narówni z rządc.m, wykmy' 
wa kontrolę parlamcn
arną be.
rednią lub zalpOmocą Najwyższej 
Izby Kontroli. niezawisłej od Rządu, we wszystkich dz.iałach go;lpO' 
dllll'lki ptństwowej. 
Zaciągnięcie pO:lyazki państwowej, zbyćie, zamiana i obciążenie 
majątku państwo.wego, nałożenie Ipod:utków i Qpłat !publicznych, usta- 
nowienie ceł i monOIPolów, ustalenie systemu monetarnego. jako te:!: 
przyjęcie gwarancji finansowej przez państwo, mole nastl\lPić tyłko 
nil mocy ustawy. 
SenBt zatwierdza, wzg'1ędnie .poprawia i oOI'2Juca ustawę. uchwalo- 
ną przez Sejm. Zmiany wprowadzone \przez Senat, ,v,vacają do Sejmu, 
który może je zwykłą więkswścią głosów ,przyjąć. IU'h więks7.0śeią 
u/ 2e głosujących odrZlUcić, a w tym ostatnim W)'1Padku, ustawa staje 
się ,prawem w b u,mi Ciniu. U'chwaloncm przez Sejm. Takie same !prawa 
przysługują Sejmowi w 'razie ZlIipeł11ego odrZlucenilI przez Senat, 
uchwalonej przez Sejm ustawy. Tak:lc o ile Senat do 30 dni nie pods 
niesie ,przeciw uchwalonej przez Sejm ustawie zarzutów. 'bstawa taka 
!'taje si
 prawem. 
Posłowie .do Sejmu i SeDftltorowie są wybIerani n, lat 5. Prawo 
wyborcze cZYlIlne do Sejmu posia,dają wszyscy OIbywa'tc!c, którzy 
uk.ończyl
 lat 25; [p'rawo wybQrc/e czynnc do Scnatu służy tylko tym 
wyborcom, którzy ukończyli Ię.t 30, bierne zaś tym, k,t6rzy ukończyłi 
lat 40. Kobicty I}osi,a,dają pełne prawa wyborc.ze czynne i bierne. 
Poseł nie .może na swoje a.ni na obce imię kUPJwać lub uzyski- 
wać dzierżaw dóbr lPańSitwowych. p'ł'zyjmować dos:taw publiClLl1Ych 
i robót rządowych. ani otrzymywać od r:ządu konC'esyj lub innych kos 
rzyści osobistych. 
Sejm i Senat. .połączone w Z
romadzenie Narodowe, wybierajĄ 
.a ,przeciąg Jat sieumiu :frezy1delIlta RzeczYipOspolitej, który ląc:znie 
:II od,powiedzialnymi mini5trami, jes.t organem !11Wierzchnictwa n41ll'odu 
w zakresie władzy wykonawczej. W razie opróżnienia urzędu Pre- 
zydenta lub .prrLcs'zkody w 
iI"l\IWO'Wani'U tego urz
u, Z8S t WUje P.rezy- 
denta Marszałek Sejmu.
>>>
4RO 


l'rezydent RzeczYPosl'olitej, reprcLcntuje 'państwo na zewnątrz: 
jest najwyhsJ'vm .lIwier7chnikiem sił J'Jhroj,nych państwa wazasie po- 
kOju i 
rawujc wl-a,dLl; wykonawc7ą przez o
powied7iRlnych przed 
Sejmcm mi.nistrów. Prczydent RzcozYlpos'JJO'litej zaJwiCtl'a umowy z in_ 
nemi pańsotwami. l ;mowy handlowe i celne oraz umowy, ktbre stule 
obciąi:ają pań
hH' pod w.JJg-lędcm finansowym albo J:awicrają pr7.cpisy 
.prawne, ohowiąJJującc obywutdi. albo też wprowadJ'ają I.mianę ,grallioc 
państwa. a także przymicr.ła - wymagają ZJgody Sejmu. 
Mini
trowie, tWUJ1zą Rud« Ministrów pod puewodnictwcm Pre- 
zesa Ra-dy Ministn','W, kt{,rego millJnujc i odwolurjc r{)wnic.i: Prezydent 
RzeczY'Pos,politcj na wmiDsek Pre7.cl'ia Rady Millli,..trów. O
powiedzial- 
ność sulidarną i indywi,duaLną mi.n

trów .{ja,równo pe-rlaJffientarną, jak 
i konstytucyjną szczcg6łowo .()). rcślają ILrty:kuły 56--SQ Konstytucji. 
Ministrowie odpowi.adają za akty r.r.ądowc Preqdcnta RJ'.ec7Yp06PO_ 
litej. Mi'llic"trowie nic mogą Ipiastować i:adnoJ!
) innego urzędu. ani 
uozestniczyć w 7ar7..ądzie i władJ'ach kontroll1jących towaMystw i i'n- 
stytucyj. na qs'k oh Ii cJ'.ony ch. 
\\' zakresie wymia.l'U sprawiedliwości Zlwienchnią wład7ę l)Jal1"Odu 
reprczentudą nie7alcżne sądy. Sędziów niezawisłych mianuje Prezy- 
dcnt R J'eozYlpospolitej. 
Kon9tytucjo marcowo W7.{)rCm ustaw konsłytucyj,nyeh imny.ch 
,państw demok,ratyc.lnYch gwa.rantujc !prawa obywatela, jako to: 
I_ 
ność sumienia i WYJ'Jna'nia, .pełny i swobod,ny rOZ1Wój m",iejsJ'o
ci naro- 
dowych. niotykalność osoh i'i hl. swohod« stowarzyszeń i J'ehrań, wol- 
ność 'prasy. tajemnicę korcS/pondcneji i t. p. Jednooześnie KO'Ilstytucja 
nadaje ohywatelom prawo do 
orzystlllJ1Jia z pcwny-ch świad(}i;cń i opie- 
ki 7.0 strony państw
 jako to: z be71Pła.tnego nllJuczania. J: ochrony P!a. 
cy. z Uhl'/1piccJ:cń sopołcc,J.inych. J: o,picki i pomocy dla o:pusu.c;
onyC'h 
dzieci i t. p. 
R'J:cc"'Pospulita Polska zwpcwnia na swo
m OIbSLane 'ZlUI}ełną 
OclHonę życia, wo;lnoślCi i mienia wSJ:ystlkim bez .rórni-cy poe:,hodzel1ia, 
narodowości, jęJ:yka. ra.sy luh rdi,gji. 
Swobody ohy'wa'tclskie, gWlIJra.ntowlIJne .pI'ZOZ kostytJUcjł;; mogą być 
zawiosz:ane tyl'ko na mocy stamu wy-j11t'kowegv. WiP'rowad7onego uchwa- 
łq Rady Mini.strów i 7a J:cJ'wolc,niem Prezydenta Rzeczypospolitej. 
DecYJ'j,,- rLą,du w sprawie ,zll/Prowadzenia stam,u wyj1ltkowego musi 
uZY$kać 2Jatwicrd7.cnie ScjI11lU. 
Ustawą z d-ui,a 2 sie.rplnia 1916 r. (Dz. U. R. P. Nr 78 z 4 fóicrpnia 
]1)26 r.) "mieniona i uzupdniona 7.ostała konstytucja. Zmiany dotyc'zą: 
ustalallli.a oud.i:ctu, zwoływa.nia ,przez Porczy,dell,1ta R
eczYiPoSlpolitej .56j- 
mu. ogł.as'z&Jnia ,pr:zez PreZ)'1denta hudileotu jako 'usta'W)'. oTOIZwiąqwBn.ia 
pr7.ez P rc/.y-d en ta SLljmu i Se.natu. wybor6w do Sej.
.lU i Sen-atu. 
,1utonomja śląsko. N a IpodstllJwrie Sll:atutu orga11i.cznego woj&' 
wód:lltwa ślą.;kie.go, uchwal()ne
 IPrJ'.cZ Sej'm R7.eOzy1pospolitoj w dniu 


-
>>>
l 


481 


15 liJpca 1920 r., utw01"zono wojewOO.ltwo śląskie j WlProwadzo!llo na 
obszarze tego województwa bardzo rozległą aUJtonomję terytorjalną. 
Statut pO'wołuje do życia osobny Sejm śląski, wybierllJllY na podstawie 
pięcioprzymiotnikowegO' ... głosowal!1iQ, który ma prawo uchwalać dla 
województwa śląskiego odrębne ustawy w dziedzinie ,adm:nistracji 
j komunikacji lokalnej, 
raw gOSlpodarczych o. wSlystkich Slpraw WY' 
znaniowych i szkolnych. W niektórych zaś dziedzinach, jak w spra_ 
wach skarbowych, walutowY'ch, górniczych i 'Przemysłowych obowią- 
zują us.tawy ,państwowe, uchwalone .za .zgo.dą SejmrJ śJą.sk:ego, Pre. 
zyde,nt Rzeczyposopolitej ma prawo zwoływarui,a. odraczania, zamyka. 
nia ,j'- Tozwią.zywllJllia Sejm'U śląskiego, oraz prawo "vet,a" ijJ,rzeciw 
uchwalonym :pr.zez ten Sejm lJ.SItawom. 


P,rezydcnt RzecZ)'ipoSlpo.Jitej. 
PlJ'ofesor Dr. Ignacy Mościcki wybrany dniQ ł czerwca 1926 
poprzednicy. Pierwszym .zwierzchlllikiem ,państwa był Józef Pił. 
sudski, który przyjął wła,dzę od Rady R
encyom.ej w dniu 14 listo- 
pada 1918 r. a nastwnie :ł;atwieTdzony przez Sejm dnia 20 lutego 1919 
roiku jako Naczelnioc Państ,wa - s.prawował ją do dnia 9 grudnia 1922 r. 
Narutowicz Gabrjel, wybrany dnia 9 g[\udl11ia 1922 zmarł 16 ;!ru. 
dnia 1922 roku. 
Wojciechowski Stani.słlliw, wybrany dnia 20 grudnia 1922 r.. as tą' 
pił dnie. 14 maja 1926 r. 


WŁADZE PAr'J'STWOWE CENTRALNE. 


I 


Prezydent Rzeczypospolitej - Zamek. 
Kancelarja cywilna: Dnie .przyjęć - ,poniedzia
ki. śmdy i piątki, Go- 
dziny 'Przyjęć od 11.30 - 2 \po południu. 
Sejm i Senat: ulica Wie
-ska 4, 6, 8. Telefon: Centrala Sejmru. 
Prezydjum Rady Ministrów: Pałac Namie,Sltnikowski, Krakowskie- 
Przedmieście 46 - 48, tel. 310.00 do 310.11. 
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych: Nowy Św:at 69, tel. 62.50. 
.Ministerstwo Spraw Zagranicznych: Wierzb-owa l. tel. 413.35. 
Ministerstwo Spraw Wojskowych: Nowowiej6ka 5, tel. 212.00, ISO-Ol. 
Ministerstwo Skarbu. Rymarska 5, tel. Centrala M. S. 314-36, 318.40 
do 318.31. 
Ministerstwo SprBIł,:edliwości: Długa 7. tel. 28.67. 
Ministerstwo Wyznań Religijnych i Dóbr Państwowych: Pałac Prymas 
Bowski, Sooati)rska 15, tel. 39.01. 
J\1inisterswo Komunikacji: NQwy.ś.wiat 14, tel. Centrala 2.60 do 2.63, 
2.70 do 2.75. 
Ministerstwo Poczt i Telegrafów: Plac NaipOleona 8, tel. 313140 dl) 
313049. 


JI - Porno Kei. Rbln. 


-
>>>
482 


Ministerstwo Reform Rolnych: Płac Dąbrowskiego 5, tel. 317.44, 
Ministerstwo Robót Publicznych: Kredytowa 9, tel. 314.12 do 314.17. 
314.21. 
Ministers./wo Przemysiu i Handlu: Elelktora1na 2. Centr. Min. Pr'z. i H 
312.45 do 312.49. 
Ministerstwo Pracy i Opieki Spolecznej: Plac Dąbrowskiego I, teL 
154.56. 
Polska Agencja Telegraficzna: Kil'akowskie Przedmieś'Cie 50, tel. 85.69. 
Prokuratorja Generalna Rzeczypospolitej Poskiej: Les.zno 5, tel. lOI.lS 
do 101.17. 
Główna Komenda Policji Pańsh
'o()wej: Nowy SwillJt 67, tel. 79.26. 
Komis-arjat RZędu na m. stoi. Warszawa: Senatorska 16, tel. 15.83. 


Ministerstwo Rolnictwa. 
Minister' Karol Nie/sbvtowski. 
Podsekretarz Stanu: Wiktor Leśniewski. 
I. Depratament ogóLny: Dyrektor - Aleksander Ludwikiewic.z. 
Wydziały: ograni'Zlacyj'l1o.prawny; osobowy; budżetowo.r
huonko. 
wy; iruijektor kancelarji. 
II. Departament -rolnictwa: Dyrektor - Stefan Królikowski. 
Wydziały: ekonomiczny; oświaty rol11ic.zej. wytwórczości rotni.c.zej; 
meljoracji rol11ych; wytwórczości zwier.zęcej; majątków państwo- 
wych, inspektor mi'l1isterjalny. 
m. Departament chowu koni: Dyrektor - Fryderyk Jurjewi
. 
Wydziały: stadnin !państwowy.ch; hodowli koni, 
IV. Dep.artament weterYlll8!liii: Dyrekitor - Dr. F,ranci-szek Fischooder. 
Wy.d'7Jiały: administracyjny; chorób zakaźnych; weteryna,rji SIlJlllO. 
r.ządowej. 
V. Departament lcśnictwa: Dyrektor - M i'klaszew.sk i Jan. 
Wydziały: ekonomiki leśncj ochrony lasów; urządzeń lasów; ad. 
min:'stracji lasów lPańs.twoych; I'achuby; ,główni inspektorowie Is..Ów 
'państwowych. 
Instytucje podległe Ministerstwu RolIlIktwa. 
Państwowy instytut meteomłogiczny (Nowy.Sw.iat 72). DYTektor: 
prof. dr. Szulc Ka.zimie.rz. 
2. Państwowe instytuty 11aukowe 
-rektor: Miczyński TadeiUs
; 
Leyko Zygmunt. 
3 PańSitwowa stacja botankzno.rollllicza wc Lwowie: kierown.ik 
Swedorski Walery: 
4. - Morski urzl\d .rybacki w Wejherowie; kieroW11ik 
Antoni. 
I.r.. 


w Puławach woj. lubelskiego. Dy. 
w HydgosZlOzy - kicrownik dr. 


Hryniewiecki 


Cialo doradcze przy Ministerstwie Rolnittwa: państwQlwa rada 
rolniaza. 


.........
>>>
483 


Minister wykonywa czynnoscl swugQ ,resortu !przy 'Pomocy wła.dz 
admim.istracyjnych, t. j. wojewodów i starostów. Województwa po. 
siadają w tym celu specjalne wydziały To1nictwa i weteryna.rji. 
Ministerstwa Refarm Rc./nych. 
(Plac Dl\browskiego 5.) 
Minister: prof. W. Staniewicz. 
Viccministor: Radwan Józef. 
Departament ogóLny - kieruje: viceminister, 
Departament urządzeń rolnych: Dy.reJkto.r - inż. Kasiński K. - 
Wydziały: pareela.cyjII1Y; służebności; ekonomiczno.finansowy; .pomia. 
rowy,; mdjoracji i .bud.ownic,twa. 
Przy Ministerstwie Re.form Rolnych urzęduje: Główna. Komisja 
Ziemska. Prezes: 2e1echowski Eugenjousz. 
U rzędy podległe Ministerstwu Re.fornn Rolnych. 
a) II i,nstacj'i: Okręgowe Urzędy Z.iemskie w Wa.rszawie: Warsza. 
wa, Aleje Ujazdowskie 7; w Piotrokwie. ruI. Piłsudskiego 77; w KieI. 
 
cach, ul. Wesoła 44; w Lublionie, ul. Kł"8Jkowsikie
Przedmieście 57; 
w Białymstoku. Rynek Kościuszkowska 3; w Grodnie .ul. Orzeszkowej 
,17; w Łucku, ul. Jagiellońska 37; w Brześciu n. B., ul. Zygmuntowska 
66. w WHnie, ul. W. Pohulanka nr. 24; 'w K,raikowie. ul. Wołska 4; 
we Lwowie, ul. Legjon6w l; w Pozna.niu, ul. Fredry 10; w Grodziądzu, 
uI. O
rodowa 31; w Katowicach, ul, Dyrekcyjna l, 
Przy PQwyższych Okręgowych Ur.zędaeh Ziemskich fU11kcjonują 
Okręgowe Komisjc Ziemskie, 
b) I instacji: Powiatowe Urzędy Ziemskie. 


-.... 


., 
. '. 

---- ...."'......- -".' 


, 
, 


",;
 


.. 
... 
- 
 



. 
...:.-o 
. ¥.
. 
. lO... oJ 
 


.--'11 



 - 


\. ". 


". 


... 


J......
>>>
484 


\ 


Stan rolnictwa polskiego 


4 


l, Powierzchnia użytkowa gru11tów w Polsce wynosi 37.661,300 ha 
i dzieli się na 
grunty orne . 18.307.800 ha. t. j. 48,6
 
lasy 9062.100 ,. ., 24,1 y; 
łąki. 3.838.000 .. IU.2
 
pastwiska . . . . . . . 2.528.600.. ., 6.7% 
inne grunty i nieużytki 3.924.800.. .. 10,11% 
2, Zasiewy i zbiory obejmowały w r. 1926 przestrzeń: 
pszenica . 1.100.400 ha. 
żyto 4.830.800 
jęczmień . 1.2H500 
owies . 2.60;.100 .. 
gryka . 297.600 ,. 
proso . 119.500 ,. 
groch . 160.500 ... 
rzepak i rzepik 45.400 .. 
len . . 108.500 .. 
konopie . 43.500 .. 
ziemniaki 2.361.000 " 
gryka , 297600 
kukurydza . . 79.000 
buraki cukrowe lH5.000 
.. pastewne 135.600 
konicz}na 261.100 
chmiel 2.100 
tytoń . . . . 1.!l56 
3. Własność ,ziemi według obliczeń z 1921 r. obejmuje: 
a) prywatna - 19,454 .majątków ogólnej 'powierzchni 10,498,114 ha. 
w czem: 
j?;runtów ornych . 3.844.!j63 ha. 
łąk . 952.324 .. 
pastwisk . ,.. 475.454 
sadów, ogrodów, parków 89.18
 " 
lasów . . . . . . 4.023.370 " 
stawów i jezior -; . . 160.!i-'i9 " 
pod zabudowaniami i dróg . 116.790.. 
nieużytków . 835980 
; b) kościeln'l 1.070 majątków o rpO'wierzchni 229,286"ha. 
c) inna własność IPliblic:ma 14.} majlłtków powierzchni 1 132,4591111a. 
d) prywatna mniejsza własność włościańska 26.800;841. ha. 
4. Gospodarstwa wiejskie (więksZil\ i mnie1sza własność..W1raz Zł'ma. 
. Jątkami kościelnemi i publicznemi) według wielkmci: i u
ytk..., 
dzieli się wedlug nastQPUjąoej tabeli"). 


.) P'r 6cz 'G6rnego. Ślł\ak...' ml.at. . Włln.' .' ,o,,1.16w .WiJft.o. J :troki. $wl""", 
I bazml.n.. 


......
>>>
I 


...... 


;.; 
. 
... 
;::I 
II 
Z 


:, 
oC 
'" 
N 

 
O 
c.. 


. 
'" 
'a 
III 
ił 
O 
'O 


- 
 

 .. 
O .s 

 


al 
.... 
.. 
'i 


I- 
'" 
al 
...:I 


ApOJjlo ! 
ApeS 


. 
! 
.. 
al 
o.. 


III 
.... 
'" 


:;;i 
III' 
...:I 


I- 
"E 
::I 
t5 


'" 
1'1 
.. 
O 


. '" 

I'I 
N-- 
.. 
",'G 
"_ O 
ił III 
0._ 
0..1'1 



 
C 


.:.
 b :c 

 
 CoC;; 
N d Ił) ... 

:o&CU 
g,"OII 'O 


'" 
oC 
N 
U 

. 


o .! 
g, '" 
lO .. 
O III 
"OII
 


& _ ił C .- 
g, ..c l'l 
"U:
 

 III ::I ::: 
:!!!
:c
 

I:;"i 


u 
O 
.. 

 


"s 


-----c- -r-... 
M ... 
"" ... 
.;, 


"w 
1'1 
':o 
.... 
O 


'" 
"" 
,\O 


\O 
ooł- 
C- 
-D 
... 

" 


... 
C- 


.... 00 
00 "" 
... 
 
... 


00 M 
... f'oo 
... C- 
O .ł. 
... ... 


o 
M 

 
.. 


... 
\O 
O 

 
"" 


M 
O 


... 
M 
C- 

 
C- 


C- 
"" 
00 
..,:; 
'" 
M 


III 
..c 


"" 
O 
O 

 


ooł- 
O 
... 
.. 


a- 
M 
... 
ć-. 
... 


\O 
C- 
... 


O 
ol' 
M 
.;, 
... 


r-... ooł- 
er- ... 
r-... 
.;, ć-. 
ol' \O 
... ol' 


f'oo 
ci 


ooł- 
..ł. 
..ł. 
00 
O 
... 


\O 
00 
O; 


r-... 
... 


:. 


I 
.n 
ej 

 
O 


... 00 
M \O 
..ł. ... 
\O -D 
... M 


O 
... 
... 

 
ooł- 


... 
M 
C- 


a- 
8 
.. 
... 


.n 
O 
a- 
00 
... 


O 
... 
C- 
.. 
... 


.n 
... 
00 
r::. 


":' 
'" 


,n 
M 
... 
00" 
\O 
r-... 


'" 
... 
C- 
ri 
O 
"" 


'" 
I 
... 



 
O 


... 
a- 
"" 
.ł. 
oot" 


00 
a- 
"t 
... 


OC 
O 
M 
.;, 
CO 


..ł. 
f'oo 
f'oo 
.o" 
... 


"" 
... 
00 
.;, 
..ł. 


M 
O 
00 
ci 
... 
... 


"" M 
\O ... 
... \O 
,,, 
 
f'oo ... 
\O 00 


f'oo 
O 
... 
ć-. 
\O 


a- 
00 
O 
.;, 
,n 


'" 
.n 
\O 
.. 


... 
... 
... 
..:5 
M 


f'oo 
f'oo 
C- 

 
... 


r-... 
\O 
... 
.ł. 
.o 


.n 
... 
'? 
... 
"" 
... 


'" 
00 
q 


OC 


a- 
a- 
00 
ć-. 
ooł- 


O 
M 
O 
.;, 


O 
M 
O; 


..ł. 


... 
C- 
... 
..:5 
'" 


00 
"" 
"t 
.n 
r-... 


C- 
00 
00 
ć-. 
"" 
... 


f'oo 
a- 
r-... 
O 
... 
00 


r-... 
M 
a- 
00 
O 
..,. 


... 
O 
... 
.ł. 
f'oo 
... 


.n 
00 
..ł. 
00 
... 


.... 
00 
O; 
... 
... 
... 
\O 
C- 
"" 
O 
a- 


... 
M 
M 
r.:. 
"" 
M 


..ł. 
... 
r-... 
r-:. 
"" 
\O 


... 
C- 
"" 
r.:. 
M 
... 
.;, 


C- 
..ł. 
.,., 
.Ą 
r-... 
M 


... 
.n 
a- 
o. 
£ 


... 
r-... 
q 
'n 
'" 


00 ... 
O' M 

 ... 
"" ci 
O "" 
... ... 


a- \O 
... r-... 
M r-... 
O 
 
\O ... 


M \O 
f'oo M 
'
 \O 
In \l5 
M C- 
M ... 


... 
O 
.. 
o. 
... 
"" 


t'- 
..ł. 
... 


... 
\O 
"" 
.. 


00 
O 
.. 
.. 
... 
... 


ooł- 
a- 
.., 
.ł. 
.... 


.... 
.., 
r-... 
.;, 
.. 


..ł. 
O 
O 
o. 
.... 
.. 


... 
a- 
.... 
.o 
.., 

 
... 


00 
... 
.... 
o. 
\O 


00 
.., 
a- 
.. 
... 


... 
.n 
f'oo 
.;, 
... 


f'oo 
... 
\O 
M 
f'oo 


\O 
a- 
O 
O 
... 


f'oo 
... 
"t 
"" 
\O 


M 
00 
u; 


00 


o- 
.... 
O 
00 
... 
.... 


48$ 


"" 
00 
O 
r.:. 
ooł- 
C- 


:'; 
r- 
.o 
.- 

 
.i 


.... 
r-... 
r-... 
.;, 
... 
... 



 
O 
wi 
en 
OD 


o 
\O 
a- 
.ł. 
... 
... 


Ci 
4' 
"'Ii 

 


t'- 
00 
\O 
li 
\O 
f'oo 
\O 


11'1 
.- 
.- 
Q\ 
:;; 
.... 
OD 
r- 
GO 
ci 
O 
4- 
en 
Ci 
,.: 
on 
"! 
... 


M 
O 
.;, 
.o 


\O 
M 
O; 
... 
C- 
ooł- 


... 
... 
00 
ci 
a- 
q 
... 


\Q 
OD 
OD 
,.: 
O 
... 
c) 
r- 
00 
en 
') 
4- 
..j. 
.... 


'" 
00 
00 
'" 
a- 
00 
,;, 


... 
... 
... 
'" 
\O 
a- 



 
 
 
 
 :i 
 
... ... .... 
... \O oo-O
- -O 
r-...- 

oo ""It'N ł"OO r--.. 
_C'łOON C"I"')OO_ 
fi 00 ...c ci 
 ..J. r:;... 
ł'" ......"""0' ......."'00 

 
 
 
 
 I'- ;;: 


... 
.., 


f'oo 
M 
..ł. 
e- 
f'oo 
.., 


:. 


M 
I 
'" 



 
O 


g, 

 
,.n 
.... 
.., 


ooł- 
I 
.., 



 
O 


.... 
... 
\O 
..:5 
r-... 
... 


:' 


"" 
I 
ooł- 


'O 
O 


\O 
"" 

 
M 
.., 
f'oo 



 
, 
ol 



 
O 


0' . 
... 
"" 


M 


:: 


o 
... 
I 
g 


'O 
O 


\O 
.., 
..ł. 
.o 
f'oo 


: 


O 
.n 
I 
O 
'" 



 
O 


, 


..., 
\O 
... 


... 
... 


:: 


8 
... 


o 
.,., 



 
O 


8 


\O 
... 
a- 
00 
... 


en 
ID 
OD 
ci 
c'i 
ci 
... 
Ch- 
O 
en 
.... 
OD 
C'oI 
c..j 
') 


:: 


e 
1/ 
;o, 
bO 
o 


8 
... 


ii 
oN 
=-- 
ił 
o 
g,
>>>
486 


o 
IlOo 
00 
;;; 
B 












Z






 

 
 - 
 ... ;;: o o 
 o o 'c::I -
 t: __ C :i f'" 


g

g8N








 
II t:I _.... ,.... I'\'" o CI -. II o t:I - _. n N. ... 
 

o


 
m

.
o

ft N
 
0"'0;-- 
 Nt). IQ... C -CD!!: 


. 
 00 I'\'" 
II 
00' ...p, .N 
. . 
 . 
 
lO 


.ł.. 


- 
'" 
o- 
D 
... 
C' 


N ł-4 "" ..... 
U'lQO
...oO\e"łł 
""-JOOO
Wc.".J 
OON""-JNU1'" 
O"o.oO\...o""'-JW 
...o 00 _ c.. 
 u, 


-NW--W 
"''''..0..0000 
.ł. 00 QO Ul "'" u' 


&
;
 
o. 00 N w.a"'"-J N 


'" 
.. 
.. 


""'......WNW 
-OOON"f:Io. 
N c.".J c"ł .ł. e"., 00 
tHO.OOO\OU"l 
U100\OOOO...... 
",000-00:: 


.. 
00 
° 
...., 
..o 

 


.... .... N N ..... ..... N 
OO"O--ł....1-0N-.... 
N -....J ...... ..o ""-J 00 C",.ł ...o c..ł 
O
 w. o\OOOO..:łe".,.... 
00 u, '""-J VI 0'''' ......0...0 00-4 


ł::"'-J
O\ (; 
O_...:.a:..OON 
tH.... OOOO../j.ł...U1 
O ......:J (",.I - C" c....r c,...a 


o- 
", 
'" 

 
o- 
". 
...., 

 
...., 
.... 
... 
". 


- .... 
..o ... 
"'...., 
...., ". 
"'
 


N _ ł..... .... 
C'\V1 -w N 
tH .... O" ł.... ""-J O 
-..oOO-N..o 
U"IO'O'NN'-J 


:"oł _ N 
00..0 "'" 
00 '" 
QCIIN ... 
tv ° _ 


N .... N ..... 
.... N N v. 
00'" 
0-.- 
O ...., 


- tv ... 
_NOC_ 
'-1 00 0\ ..o tH 
O-("oJ-.....)U'l 
O t..) 00 CJ. o 


- .. - 
- ..." U' 
8'

 
\.II o c",.J 


o 

 
'" 
... 


'" - 
00 ... 
.... o- 


... 

 
D 
'" 


'" - 
'" - ... 
'" 00 .... 
"'..00 

 .. '" 
0..0....:1 


- 
'" '" 
00- 
o-. ...., 
00'" 
... ..o 


"'... 
° ° 
00 ..o 
0'" 
...., ..o 
". '" 


.... - 
- ... 
..o O 
° o-. 
00 '" 
O' '" 


- - 
'" ... 
... - 
'" '" 

..o 
... D 


.. 
..o 
° 
00 
00 
", 


I O 
- 


.... N ("oJ ,N _ 
\Q C\....:a OON O\
 0\-e,.,.a....:J O\Oł",I_-....J 
..00....,.......,..,.....,00"'00-.0-00....,..0..0 
_ ..... 00..0 O O N N "'-J w.a N c,...a -ł...J VI ""-J 
 tH 
ONO\O\OOU1"O""-J
_O\_UIOO\U100 


'" - 
O ł::: 
 
°"'0 
o-. ... _ 
er- .,. ° 


- - 
0\ 0'\-......" 
-łIo\Oc,...aoł."""UI 
D""-J
U1-N 
0'\ 00 00 N 0\ \II 
"',-w..o......"'" 


- 
...., o-. '" 
...."'0 
.... ... ...., 
D 00 D 
..o ... ...., 


.. 
'" '" 
00..0 
...., .,. 
'" '" 
'" '" 


... 
.. 
... 
'" 
.... 
.... 


.. 
o-. ...., 
O...., 
..,.,. 
° - 
- - 


- 
O'......._U1QO 
00-""':& 0\ N'" 
NCION
OW 
""".....D"O....- 
....00.,..,."'...., 


'" 00 D 
.,. ....:I .,. 
'" - ... 
0'\ O Ul 
D ... ... 


.,...0 
O - 
o-. ..o 
° D 
'" D 


'" 
:) 
...., 
'" 
° 
'" 
.. 


N .... ł....."" .......... N ..... ..... ..... N 
U1-c"..IONN-"O"O.....N.....
 
e".a N'-3
U'l O\WU1 0'. W -\11tH 
'" 0-0.....0 000''''''' '" '" ° '" 
tH _...... _\Ił O'\OOc"ł""-JW 00.... 
O""..Q
U1..r:JC"oł\O go...o O COM 



 
.. 


_ - '" 
-...J 
 ... -...J N"" 
O\c...IIW""""..."'.... 
O\""""-JDQOO\CCW 
oc w.ł '" C;ł .ł.. ..o C;ł ""I 
00 00 IN '" W OOc...ll '" 


W M....... 
","O-...J""'" 
ODQOOOO'c.ł.I 
O-"O\
 
.N ""I '" t:J'.....:J 
0\0..0""- 


... 
...., 
...., 


° 
...., 
... 
o-. 
.. 
'" 


o-. '" 
-, ° 
.,. ° 
...., 
"'... 


- 
WOOO\ł.,.,c".a
wO' 
"'''''''00''''''00''' 
...oow......-...J..ł-..J 
"'...... ° "'........., 
-OOW\Ot-4c".aO 


.,. ... ... 
o- ..o ... 
'" .. tv 

 -...J "'I 
............, 


"'.,..,. 
'" "'...., 
00 ° - 
"''''0 
tv 00 '" 


... ... '" 
... ... - 
VlNU1_ 
O ° 
 '" 
00 v- '-J ,,:) 


N e".a N N ł.,., 
O'\c....aOONN 
""-JQOW
""N 



 8' 
 8 


... '" .... 

 
 8 
VI ....., _ 
.. 00"'" 
'" .. .... 


'" .. 
Ovo 
'..0 ...., 
...., O 
0-" 
'" ...., 


'" 
.... 
.,. 00 
'" - 
o-. .... 
000 


- .. 
...., '" 

 ... 
.. '" 
... ... 
.......:1 


- 
..o ... 
'" 00 - 
"'.,. '" 
\II '-.J Ul 
'" 00 .... 


o "'I 
..o .. 
... ... 
0-...., 
...., ..o 


.,. "" 
'" 00 '" 
'" '" '" 
00 00 ... 
'" '" '" 


W N _ IW 
..ooc.n'N 
'" .,. '" 00..... 
° 00"'" "'....:I 

-oco- 
.........O-D 


- - 
00"'''''' 
..."'...., 
'" ... .. 
:) "'.,. 
.. .... "" 



 
.., 
.., .. 
OJ...., 
"'O 
'" ... 


&
 
 &'" 
.,. .,. ... 0'0 
""'UlU\MH 
'" O 0-..,. '" 


C;

 
:0;--' g 
C 
i". 


;"TO 
-tHp' 


-:"0 

Ip, 
".. 


:::o 
lO 
N 

 
B 


o 
.... 
;;. 
.. 
- 



 
;" 
n 
N 

 



 

 
lO 
n 
::r 
- 


;10 
lO 
N 

 
a 


-"O 
"'0 
011::1 
n No" 
pl 
. 


-
 
"'0 
OII:E 
n- 
B; 
. -. 



 
o 
;;. 
:I! 
0- 
C. 
N 
i 

 


o 
IlOo 
00 
n 
B 



 
.. 
... 
N 
- et 


- 
:I 
l: 
ID 
:I 
.. 
Dl 
ił 
i 


ol- 


=-
 
I') 

e: 
o c 
:II ac. 
i
 
m' 
e 
N 

 
!=1 
 

 


lO 


... 


- 
-o 
N 
-.J 


O 
C. 
".. 


p, 

 o 
;... 
o- 


N 
.. 
O 
.. 


- 
lO 
- 


c: 


I 


........
>>>
487 


fi 


I 'I: o N N .., - 'I: ..ł. ..ł. - O O O .., - 'I: .., - 
Z; .., .., 'I: ..... O 'I: 
 "" - ..... - ... ... ..... ..ł. O "" 
..... - 
 N "" ClI C- 
 C- .., ..... N '" N 
 
O rio - - .;, ... aO - O .;, ... ..t- ,.; - 

 ot' N N - ... 
C- .., ..ł. .., 'I: ..... - N ..ł. N "" '" ..... ..... t-. C- N .... 
- .., .... .... .... .... O t-. .., .... 00 - .., C- 'I: C- ol' IX' 
'" 
 ..... ..... 'I: \Q '" - C- '" "" .., '" 'I: O. 
 '" 
III 
 ..t- O ci r:- 
 
 ci aO 
 aO 
N ..; - .., 00 - 'I: N 
II) O ..... '" ." .., N 'I: N e- ,,, t-. .., 00 ..... ... 00 C- 
o. .. ot' .., ..ł. '" .., N N N .., ..ł. N ..ł. 'I: .. N 

 
 
II) 
.- - 'I: - 00 00 O C- C' "" .Q '" 'I: O ..... t-. O ol' O ... 
CI N N C- .... C- N 'I: 00 'I: O .., .., t-. 'I: N 00 
'" N "" - 00 ... t-. '! ... 'I: N C- t-. C- N C- 'I: 
] '.. .;, - .. .. ri ... - ..; ... 
 .. ..; ..t- ri ... 
..c:: 
M : 
I:Q 
. 
- -- - .... .... .., a- t-. "" N .... 00 ..ł. ,,, .... ..... 00 O ." ..o 
E 00 c- .., - 00 oD o 00 - ..... o ." 00 .... "" .., - 00 
." ,,, .Q .o .Q 
 
 ..ł. o 
 o '" c .... ..ł. 
 t-. '" 
CI .;, aO r:- "- 
 ." ... 00 ci N t-. .... r.:. r.:. "- (; 
 
N C- '" ." .., N t-. N .... 00 O .... 00 00 N C- 
'" ..ł. .., ot' '" .., N N .., .., '" N ..ł. 'I: .., N 
o:: 
O ..... c ... ..... ...., ..o .., ." .... C- ..... .Q oD .... - O .o 
, .., 'I: ..... '" N .., ..ł. ClI - C ..... O - ." 00 'I: 00 '" 
CI CI - .., N N 'I: O - ..... O '" N 'I: C- .., '" ..... 
'-..:2 
 ,.; ci 
 ..t- aO 
 ci O .... "- .;, .. aO .;, ... 
 

 U 
 00 '" 'I: t-. ot' .., .., '" ... .., - - - ... 
- - - 

 C 
O 
M N - ot' - 
U 00 - .... 00 C- CO C- ..ł. .., C- t-. 'I: 'I: ..ł. ... O 
I 'ł= 
 - ..ł. -ł- N .., C- ." t-. .., e- t-. O ... .1", 00 'I: 00 
_O 
 C- N o. 00 N 00 '" O '" N "" C- .., '" ..... 
.00: N '" ci aO 00 aO cO ... ci ..;. r:- .;, .. aO .;, ..;. vi I 
." ::I U ... N ... .., ... - - - 
- 
O I:Q 
." - 00 00 C- oD - - e- ... O O ... ..... .o - 00 .., 
'Aj ::I aD C- t-. ; N - ,,, - t-. N C- .., 'I: CO .... .o .., '" 
..101 ..ł. '1:. t-. N 'I: ..ł. C- C- '" 'I: '" O N q 00 
oN ,.; 
 ci aO cO .;, O .;, ci ..;. ... r:- .i, 
'a O ... C- ... 
o. .., C- O 8 t-. ..ł. ..ł. ..... C- 'I: t-. ... .., ot' t-. ..... 
O - ... - - - 
o.. - 
.... e- .Q "" .., '" ... '" N ..... N O ..,. ot' 'I: O .., ." 
8 ... ,,", N .., 00 ... 'I: '" .... ." 00 ... 00 ... .... 00 O a- 
ClI t-. ot' '.: 
 '.:. ..ł. - o.: N o:- '1:. .., '" C- '" C- oD .Q 
-;o .;, cO CO - '" .;, ..;. ... ..;. ." ... ri ci ci 
 .., a.. 
N ... ot' N ,,, "" ... C- ot' .... e- N O ..... .., N 
'QG t-. '" 'I: t-. ot' .., .., .... '" CO .., - ..... CO .... .... 
O 
. 
. . . . . . . . 
. . . . 
. - . 
.. 

 . . . . . . 
.. 
- . 
 . . . 
M ni 
." N . . . . 
.. 
o() o. . . . 
ni , 

 ni 
 

 . . 
.. .. O 
.- N . . . 
.. .! ..101 ! 
O o. 
ni . III . . 
N . ." . . . 

 
 ." ..101 o() III . 
 'O 
o() . . oS o. N 
 
 O 

 'QG .
 'ł= Q, 
.s III .S .. O O 'ł= II o. o() 
 .. O .:ot 
.. CI ... U - .s .. - C O ..III ..101 'a C .. 
.! '0' ." Qj :i:i .. 
 III 'O N a lO .. o() o. '0' 
o() ::I 
 O 'O O O II' o. 
 .. .. 

 
 
 :2 ..,J 
 z o.. 
 D.. o.. .en 
 ..J fi) E-o 
 


.., 
..... 
... 
ci 
ot' 
... 


O 
N 
00 
r:- 
..... 
..... 
.;, 


.... 
." 
o:- 
." 
.... 


r-. 
.... 
C' 
..; 
.o 
o.: 
'" 


a 
Gl 
- 
III 
II) 
O 
.. 


O 
.o 
N 
..t- 
D 
a- 


... 
... 

 
." 
O 
N 


o 
- 
" 
'" 
CD 


CO 
..... 
.., 
aO 
.Q 
'!' 


... 
c- 
t-:' 
O 
D 
aO 


B 
CI 
-;o 
"" 
O 


.........
>>>
, 


488 


£,
;3
r




6'Z


 
oO"

ID"'8NOni=
cr 
'ii' ';;j.::J -. ",' 10':'" 10':'" o ::I q ... ::I ' ::: 
r.0 (II 
 o. .. ID ::I -. o o (II ::I 
8d'g;'o1l! N::So'n
 00 
_11! n O. PI" 
o. 00 op,. 
. . 11! o.. 
 





;3: 
!!.c.
. 
n N. o' 
 
n 
 lO 
ID iI 
.. N 
'" ID 
N :E 

 ID 
ID 


e 
... 
... 
... 
.fo. 
\J. 
e 
... 
\J. 
W 
-.] - 
......:J 
W .... 
00 .... 


- 
N"''''''t-t.O 

 v' o N OD ,",n 
o.:: .fo. ...:J 0'-,] 
-
QO
oc..o 
N "'" O' O' Ul _ 
OO\OO""-J""'''''' 


.....W-NWO"Ic",..a""'.ł. 
--....J..DNc..N-....."'"O' 
'-J N CO (X)"'-J QOc..".J t".J O\c".a 
N V' c..,. y.a ..,. 0\ o-. 0\ N N 
...o-"",...c""'-3""'''''''-1",-oO 
.,. OO.'-JO\oO"'-oc 


.fo. 
..... 
.... ... 
O O 
O' -.] 
-... 


Wo\N- 
O.... O O 
""-J N - .... 
o-..c..... 
OC 0\ - VI 
-(.,oJ
-.,:) 


- ... 
QO 
 .,. c....t 
...cw""''''-J 
OOQ'lQ\OO 
"". ..... ..... O 
NNN..tJ 


... OJ ... 
O-v 
0\ "'""-1 - .... 
- O O N 
0\"":00.:;) 
VI OC "" ""-3 


... ... ... 
"" u' "'-J 
.: O... 
O o.:: ... 
-.]-.]0 
O' -.] ... 


- 
...:J ...:J 
..... '" 
O' .fo. 
VI '-! 
-.] O 


... 
..... 
e 
w - 
... ... 
... - 
oD ... 


... ... ... 
\O.ł..\oO""-J IN o N OO.,.C...W""'-J\I''''-J 
... 00 O'NV'w...o.,. ..o..o.Qc....a O....., 
000..0 N o O'-J QOc.,., 00.......:1 0000""'-3 
00.ł.. o ""'-J 0\ "". ...c "'-J ""-J 00 00 - ..o - 
",-,:-']",-.].fo.-oO'ooO'O'Oo.::... 


- 
0'''' 
\J. _ 
-00'" 
...O'::.fo. 
... -.] - 


.fo. 
.fo. 
... - 
'D O 
ooD 
-o V' 


... - 
-O'\-DN 
00 00 Vt. o 
0\00\0- 
""-J o C" N 
. o C. ł.,n 


... ... 
NVfc.nO 
...c .Q o ..... .... 
..o"'-JC"'-"'" 
N ..o U' o ""-J I 
00... O' -o o 


... ... 
OOV100O'N""'-J""'-J"'" 
-O.,Jlr.--....J"'-J..oO 
.... o c",.I ..o 00 -ł...J ...:) .,. 
..o ł.J c".a "'" - \11. ..o 
c."...L..""-J
OOO-"O 


.fo. 
o N_N_ ""V1.N__(.,oJWW__ł.,.ł 

 -O''''...o''''O'''''-3...coo...o"",,,,O'''''...cO 
VI QO U' c",.a t-ot ... N ..o w 0\ .... ..... 00 Ul o Cf'\ 00 Ul N 
- w.a_'-J_O\

_
 '.o ... 
 .!"-'_O
 ... 
C" N ... _ 


-.] 
e 
O 
O' ..... 
-.] ... 
-o.... 
O' 
.... 
'" 
-o 
\J. 
"" 


... 
.... w...."" _.,.. _ 0\ 0\ C".) C,;.IV1V'1 N""'c..n 
Vł '-'I c..n c....a O' -....] O' 0\ 0\'" łł....) 0\ "'-J 00 ..... N 
OO....""'c....t.....O..o...oOc....a...o""'.,.""'''''.,.- 
U'
'O'OONOOOOaoOO
O""ao"'-J.,....c""-J 
N 00..... N""-J N.f:;o.VI""-J 0-.-"'" O"'" 000C"J 


(;.I NC"J N"" N \,n 0\U'1.t"J,V1. 0'1 0'\ N - 
v' (".I C"I C"I o 0'1 ""-J o o N .ł.. .... ...o .D -.....] 
0\ o U'1. t"J, 00 v. IN V' -.....] .ł.. 0"'1 (.,..) 00 oc ... 
O" o o ...... 00 """-J 
 c....a U' O' C"I 00 _ .ł.. v' N 
00 O" o c- IN Ul -....] 00 c....a ...o IN e,,1 O' ""'-J. A. t..,) 


D 

 
-.] 
00 - 
..... ..... 
-.] 00 
... 
- 
.fo. 

 
00 
'" 



 ... ... 
.. 0000- 
e". (".I C.n c...a ...o 
w (.,..) 0\ .... ...o 
'" oD ... '" O 
00 0"1 (.,..) ...o N 


'" ... 
"'oJ '" 
'" - 
.... ..... 
- ...' 
o-, .fo. 


'" '" 
O.JI. 0"-c....ac.N......:] 
.",:) (.,..) ...o co C"I.ł.. 
U' W .D VI ...o N 
_Oc...aO"'-JJ1.00 
\oOO\O\OOQ\W..o 


... 
O' '" V 
00..... - 
.ł.-.]'" 
1.11..0 _ 
O''''...:J 


- """"-
N-c..ł.I- - 
no 0\ 00 0\ NNO\OO\OO- -.....]000\ 
...o 0-....0"'.-.....] -"'-J -.ł.....o 0'\...0...0 - IN o 


O 
O
NO\-"""-JW-....]W.ł..
O- 

WQOc....aU'1.-Noo""-JQONooc....aV.O-.....]IN.... 


... 
er- 
O '" 
... D 
O' ", 
'.n"'O o 
V -.] ..... 


... ... 
... .......... 

 

 (; 
00...0000 
c...a v' _ _ 


... '" 
O.fo. 
..... 
...:J o.:: 
..... o.:: 
.... 00 


... 
 '" 
.f' -g : 
 
 
 
 Razem 
c...aOOc....a...oc....aO'N 
0000"",, ooO'...oU1-.....] 
N - .. c....a 00..0 o oc _ 


... 
O" 
-.] ... 
- '" 
000 
.... .... 


Ogółem 


Poniżej 
6 miesic:cy 


Od 6-10 
micsic:cy 


Razem 


Knury 


Maciory 


.... 
oo
 
\J' 
0\ ...:J 
-.] C' 


Inne 


Ogółem 


Poniżej 
1 roku 


... 

 
!:
 
g


(;

O\...o
 Tryki 
IW
 OO-"-Jc...a 0-.. o'" O\N - 0\0 OVI 0\ 
.... o 0-.......0 0\...0 0\U'1."-J.D 0\.0-"",] 00'-3 ...""-J-...:J 


- 
.... -- w-_w 

 
 
 
 
 N .,.. 
 '8. 
 
 
 
 
 
 
 
 Owce 
'" ....oou.oo.....ov..o...oo-OOWł..Nc...aO.ł.. 
VI .ł.. w ...o ..... N ""-J ... .ł.. e". 
 c...a .D (".I """ 00 - .ł.. U'1. 
-.....].....c...aU."'O"'O
"""-JNO""NNOQOV'.ł..NO\ 


""'-J _.... _ 

 N
__ w
""""_ _c...aWW
 
N ...oW.O\-O\U1.U1.wc...a
O"c...aW
N 
""-Jw...o""-J""-J-U1.00U1c....a(".lW""-Jc...a-""-JW""_ 
'-J ł...."" OD 0\ 00"" 00.... 00.... o o 0'\.....:& 0'\..... _ "" 


Barany 
(skopy) 



 
.e. 
n 
:1! 
o. 
p,. 
N 
; 
. 


I 


1 



 


.. 
N 
O 
p,. 


W' 
a 


... 
i3 
O 
_a. 
Dl 


II 


n 


O::r 
p,. 


o n 


:E 


" 
:::r 
- 
CD 
E 
:I 
Dl 


8 
j:j;' ::J 
!" 


II 



 
'" 
... 
(II 
N 
II 


- 


O 
E 
" 
CD 
a 


o 
... 
 
a n 
10':'" n 
C 


'" 
- 
ID 
.. 
Ul 
N 
n
>>>
l 
[ 


489 


Pieniądze polskie i zagraniczne 


Monety. 
Jednostką monetarną RZ'Plitej Polskiej je!lt Zto,ty, zawierający 
1/9" ozystego złota. Złoty dLieli się na sto g-roszy. Monety są zlote, 
!lrebrne. niklowe i bronzowe. 
Monety złote po 100, 50, i 25 zł. - Monety srt:,brne po 5 i 2 zł.- 
Monety niklowe 'po l zł., 50, 20 i 10 gr. - Mone,ty bronzowe po' 
5, 2 i 1 gr. 
Monety złote 'po 20 zł. otrzymają nazwę dukatów. 
Stop dla stałych monet: na 100 części og.jlnej wagi 900 CZęSCle) 
złota 100 częściej miedzi. Z l-go kg. stopu wybija się 5.332 złotych. 
Monety złote wybijane są pucz mennicę państwową osobom pry' 
watnym, zgłaszającym do przebicia pewną ilość złota, oraz dla skJirbu 
p(1,ństwa. ' 
Pieniądze papierowe. 
Picniądze papierowe są dwojatkiego rodzaju: 1) noty Ba11ku Poło 
ski
,go po 500, 100, 50, 20, i h) ,zł.; 2) bilety zdawkowe, wydane przez 
ministerstwo skarbu, po 5 i 2 zł. Te .ostatnie będą wycofane na pod. 
stawie .ogłoszonego .planu stabilizacyjnego. 


Walutv pa'-stw obcych. 
P A N' S T W O I Jednostka monetarna 


Anglja 
Argentyna 
Austrja 
Belgja . 
Brazylja 
Bułgarja 

hiny . 
Czechosłowacja 
Danja . 
Egipt 
Estonja' 
finlandja . 
francja 
Gdańsk 
Grecja. 
Hiszpanja 


funt szterling = 2() szylingów 
peso national = 100 centavos 
szyling austr. = 100 groszy 
belga 
milrejs = 1000 rejs 
lewa = 100 stotinki 
tael = 100 cash 
korona cz. = 100 halerzy 
korona = 100 ore 
funt e'lipski = 100 piastrów 
marka = 100 fenigów 
marka = 100 feni
ów 
frank = 1aO centimów 
gulden = 100 fenigów 
drachma = 100 lepta 
: pClieta = 100 centimos 


.) Wartość obcej waluty w złode zlotych polskich. 
..) Za l jednolitk... 



 


I Kurs pary' 
tetowy za 
100 jedn..) 
zl 43.38"} 
860.- 
\125.44 
124.70 
285.52 
172.- 
1333,- 
180.62 
238.87 
44.07 
172.- 
172.- 
172.- 
173.51 
172.- 
172.- 


\
>>>
490 


Waluly pailslw obcych. 


I K urs pare. 
. tytowy za 
110 jedn.--) 


I 


PAN'STWO 


Jednostka monctarna 


Hołandja. . . 
Indje Angielskie 
Italja 
Japonja 
Jugosławja 
Kanada 
Łotwa . . 
Niemcy 
Norwegja. 
Portugalja 
RUlbunja . 
Stany Zj. Aro. i'ołn. 
Szwajcarja 
Szwecja . 
Turcja 
Z. R. S. S. 


gulden = 100 cent6w 
rupia = 16 annas = 192 pies 
lir = 100 ccntimów 
yen = 100 sen 
denar = 100 para 
dolar = 100 ccnt6w 
łat = 100 groszy 
marka = 100 fenig6w 
korona = 100 ore 
milrejs = 100 rejs 
leja = IW bani 
dolar = 100 centymów 
frank = 100 centów 
korona = 100 ore 
funt tur. = 100 piastrów 
rubd = 100 kopicjek 


358.31 
43J.16 
172.- 
444.33 
172.- 
8'Jl.41 
172.- 
212.33 
238.87 
975.24 
172.- 
891.41 
172.- 
238.87 
39.16 
458.66 


I 


., 


. ., 
. ., 


.' . 1 


. ," ,;",. 


....... 


-ł. 


_-..to .."' 


- .. - '"')...
 
;
'
 :. 
 :; ::!.'! '.". , 

 
 
 .. . . ' I 
. .


:r:
{
i
 
 '
"""': .'.....,r'
.... ..;; ..
\". 
 ....... 
" .. . 
 --'.J--. 
. , r;. 
 ,"..40--.
 , 
....-:'
. . '.J
....;£;. ...'. .:. . "
'i'; _ ._.l'- 
... . ,. . 'Jii" ,;,": '!.'


'. 
-
:'
 .":-. t-.":l«:". ',:,. : 
....- -:
..: _ ..... vJ.... -. -;--........r
-...;;.1I..
... .....- 
"-" .,- " q - .!"'.....""-:..._,!.\..
. 
. 
, ,.. . 
 - 
.. .L: ...
_ -'. ".J:"-..- ..' _-_.{

"-1. ... . 



 


_f
. 


Rozmnaianie traw. 


........
>>>
491 


Zestawił St. M. 


I. 
Władze, urzędy i zakłady państwowe 
I 
i samorządowe województwa 
pomorskiego. 
L WŁADZE I URZĘDY PA
STWOWE. 
POMORSKI URZĄD WOJEWÓDZKI. 
Toruń, ul. Wały m. tel. 87, 91. 288, 285, 807. 808. 8J9. 810. Wojewoda 
Pomorski (vacat). KieroW11ik Województwa Pomor.skiego WiktOtl' Llllffirt. 
. 
Pomorski Urząd Wojewódzki dzieli si
 na następujące Wyd/Jiały: 
I. Wydzial Prezydjalny obejmuje .sp.rawy oJ'lgllJnizacyj.n1fo o.jG.bo. 
we, ogólne, wyznaniowe, kuhury i liztuki. odd,tiał bud
etuwo.guspo' 
dllirozy . 
n. Wydzial Bezpieczeńrotwa publicznego. 
III. Wydzial Same,.ządou'Y: sprawy gospodarki g'ITI
n wiejsJdch. 
samorządów powiatowych i mi ej sk.ich , samorządu wojewódzkiego, kOt 
munalne instytucje kredytowe. 
IV. Wydzial Administracyjny: stllin osobowy ludn-ośoi, sp'rawy 
obywatelstwa, meldunkowe. paszportowe, admi01LSltracyj.no.poHcyjne, 
wojskowe, danLna Ia-sowa .na cele odbudowy. D-o Wydziału IV. 'pr;oy. 
łączony jes't oddzi'ał prllicy i opieki społeczmej, który ohejmlllje E:p,awy 
organizacji pracy, spl'awy opieki nad dziećmi i młodzieżą. opieki nad 
dorosłymi. 
V. Wydzial Zdrowia Publicznego: h;gjena społeozna. walka 'Z cho. 
robami ,zRkaźnemi, zaJkłady lecznicze, nadzór lIlad pralktyką lekarską. 
sprawy fannaceutyc:lJne, rl1Patrjacj
 .chory,ch, koszty Jeczenia CIlIdzo, 
2liemców. 
VI. 'Wydzial Pzremy
u i Handlu: sprawy ogólno-.p.,zemy
ło,we, 
techniczne, upraWlI1ienia przem)'1słowe, spJ'lawy a.dmill1istracyjnohandlo. 
we, !komunikacyjne, sprawy .mol'Skie, sprawy rzemios.ła i drobnego 
przemysłu. 
VII. Wydzial Rolnictwa: sprawy roLnicze, weterynarji, ochrony 
Iwsów prywatn)'1ch, sprawy 'r)'1ba,ekie. 00 Wydziału VII. należy oddział 
majątków pańSltwowy.ch. 
VIII. Dyrekcja Robót Publicznych: rozbudowa miast i architek. 
tura, 2abudowa wybrzeźa mol'1sikie;go. budowa i remont budynków pań. 
stwowych, budowa dróg i mostów, sprawy 'Wodne .i wodn-oprawnc, 
turystyka, elektryfika.cja. lruch samorządowy, regulacja rzek i odply. 
wów, sprawy meljoracyj.ne. .sprawy miemkze i grani.cznc dla' m:as-t 
i gmm oraz granic. 


..ł.......
>>>
492 


WOJEWOOZKI SĄD ADMINISTRACYJNY. 


Pre.les: Jan Stonawski. 



;PIS STAROSTO\\': 


ł. Pow/'at Brodnicki - starosta Wimmcr, 
2. Chcłmiń51ki - stllJrosta Ossowski Leon, 
3. Chojnioki - .starosta Wciss. 
4. Działdowski - 5taro!lta PlackoW'skJ, 
5. Gniewski - ,sltarosta Or. Lemańczyk, 
6. Grudziądzki - staroSita Czarliń
ki Adam, 
7. Kartuzki - starosta Sęd.limir, 
8. Kościerski - .sta-rosta Or. BlIJntz, 
9. Lubawski - sta:rosta Medcrskli, 
HI. .. \ Morski - starosta Lipski, 
Ił. Sępolski - stllJrosta Orna'ss, 
12. Starogard,zki - starosIta Or. Chmiclecki, 
13. Świeoki - staro
ta Kowalski, 
14. Tczcwski - starosta Dytk;ewk.l, 
15. TOl"uńsld - starosta Or. Bogocz, 
16. Tucholski - staroo1Ła Tol.IiJx, 
17. Wąbrzeski - s,tal"os.ta Dr. Prądzyński. 


OYREKCJA LASOW PANSTWOWYCH \\" TORUNIU. 


Dyrekcja Lasów Państwowy oh mieści się w gma-chu Pomorskiego 
Urzędu Wojc'wód
kiego za wyjątkicm Wydzi.ału Ur7ądzenia Lasów, 
który to Wydział mieści sil( przy uHcy W.o!a Zamkowa Nr. 16. 
ł.ącznica tclefoni-ozna Pom. Ur.zędu W.ojew. ohsługuje równocześnie 
Dyrekcję Lasów. 
'Dyrekotorem Lalów Pań611:WQIWych jes,t p. Teofil Lorkiewiocz. 
.sprawy załalIwiane w Oyrekcji qpracowują. 
L (nspektOTowie LIIJSów P,.ńs,tw.olWyoh: Budzyński, Trąmpazyńs.. l d, 
Lux, Bernolak, Czermiński. 
2. Wydział GOSjpodal"ozo.Tc'chl!1i'c'ZII1Y: tymc'za.sowy kie,rownik inspe- 
ktor Lasów Lux. 
3. Wyd-zi,ał Handlowy: kier'O\V1I1ik ip. OrliOcowski. 
4. WY.'d:ł;iał Pr.awny: ikicrowtl;k p. Popi.el. 
5. Wydział Osobowy: kiero.\v.nik p. Iwieki. 
6. Wydział Ur.ządzcillia Lasów: "ddefo'Wl1ik p. Nevrly. 
1. Wydział Budowlano.Technicmy: ikierow.nik tymczasowy Trąm,," 
czyńsiki. 
H. Wyó..-i,ał RlIJohuby I Kasowości: iki-cro.wnik Zyge'llda.
>>>
493 · 


DYREKCJA LASOW PAN'STWOWYCH w BYDGOSZCZY. 
ul. JlIJgidlońsika 2I. 
Dyrektor p. Józef Zagór.ski, godzinyprzyjc:ć 11-13...tej pokój III. 
1:el. Nr. 4.13. 
Wicedyrektor Lasów Państwowy,eh p. AdllJm Gottwald, pokój 88, 
tel. Nr. 4.84. 
Wydzialy: 
l) Gospoda.l'czo.Technicmy, Kierow:nilk 'P. Jan Węgłow
i, pokój 
Nr. 97, telefon Nr. 4.79. 
2) Prawny, Kierownik p. Milkołaj Dcmkow, pokój 101, telefon 
Nr. 4.79. . 
3) Handl'owy, Ki-eroW11
cy: pp. Mieczysław Sołtyś i Ignacy Kie. 
drowski, pokój 87, telefon Nr. 4-48. 
4) UrządLe11ia Lasów, Kierownik 'P. inspek,tor Stllill1.;ła.w Strz.e. 
meski, pokój 109, telefon 4095. 
5) Osobowy, Kierownik p. Ta.deusz Wajda. rpolkój 9U. teJefon 
Nr. 4.57. 
6) Budowlano.TechniCZil1Y, KieroW11
k p. .inż. Jerzy Reusch, po. 
kój 81, telefon Nr. 4.63. 
7) Ra.chuby i' Kasowości, p. Wojciech Loh. pokój 84, telefon 
Nr. 4-63. I 
8) Kancelarja, p. Marcim. Pędziwiatr, pokój 92, telefon 4::95. 
Dyrekcji L. P. w BydJ.!o.szozy podlega 37 Nadleśnj.C'tw, z których 
14 znajduje się na terenie Wojewódmwa P07Zlańsk':egQ a 23 na terenie 
WOjewództwa Pomorskiego. 


WYKAZ SĄDOW W OKRĘGU SĄDU APELACYJNEGO 
w TORUNIU. 
A. Sąd Apelacyjny w To'runil\J, prezes: RusZlczyński Adam. 
B. Sądy okręgowe: 
l. Toruń, prezes: Dr. St. Rubczyński, 
2. Grudziądz, prezes: M. Lacheclcio, 
3. Chojnke, prezes: Dr. K. Terner, 
-4. Starogard, iplrezes: E. Jackow.siki. 
C. \ Sądy Powiatowe: 
l. Brodnica, HeroWln-iIk Sądu: J. MaTczak. 
2, Chełmmo, kierownik Sąd!.]: E, Sliwa, 
3. Chcłmża, kierownik Sądu: K. La11ger, 
4. Chojnice, kieroWIlik Sądu: R. SkorSlki, 
5. Czersk, kierownilk Są.du: St. Majcherkiewicz, 
6. Działdowo, kierownik Sądu: K. Kaniewsk,i, 
7. Gdynj.a, kieroW11ik Sądu: Z. Powalowsk,i. 
:8, Gniew, Jd.erowm'j,k Sądu:. K. Lihal,
>>>
. 


494 


9. Golub, kierownik Sądu. M. W,ierzbiński, 
to. Grudziądz, kieroW1i1i1k Sądu: J. Uoznerski, 
11. Kartllozy, kierownik Sądu: Dr. W. Potonier, 
12. Kościerzyna, Ik.ierownik Sądu: 1\.. Kotecki, 
13. Udzba-rk, kierownik Sądu: Z. Szw1iński. 
14. Lubawa, kierownik Sądu: J. Rosiński, 
15. Nowe, kierownik Sądu: M. Zych, 
16, Nowemiasto, kieroW11ik Sądu: K. Guttml\lllm., 
17. Puck, ikierownik Sądu: B. Mozoł.owSlki, 
18. Sępo
no, kierownik Sądu: M, DereZlińsiki, 
19, Skarszewy, kierownik SĄdu M. Leski, 
20. Starogard, kieroWlITiIk Sądu: Dr. W, Jod!owSk.
, 
21. Świecie, ,kierowniik Sądu: St. Jarzyński. 
22. Tczew, kierownik Sądu: K. Tomas.zewski. 
23. Toruń, kierownik Sądu. A. Hel'mann, 
24. Tuchola, kierow.nik Sądu: Dr. G. Grafe, 
25. Wąbnzeźno, !kierownilk Sądu: J. Pi,ortkowicz. 
26. Wejherowo, kierQwnik Sądu: Dr. J. PoModki, 
27. Więooork, ,kierowm:ik Sądu: Dr. Naftyńs.ki. 
DYREKCJA KOLEI PANSTWOWYCH. 


Gdańsk, ul am Olivaer Tor 2-4. 
Pre'zes: inż TadeuSlz Czamowskj, teJ. nr. 19. 
Wicewrczes: (adm:lIlistraeyjIIlY) Stanisław Okołowicz, nr, teł. 6. 
Wj.ceoprezcs: (
echniczny) inż. Władysław Griitzmache,r, nr. tel. 29. 
D}.rekcja dzieli się na następujące dżialy: 
I. Wydzi.ał Eksploatacyjny - na:z. Glass Antoni, nr. tel. 5. 
11 \\'ydział Mechaniczny - naoz. in;;. Rutkowski Rem., nr. tel.. 49. 
lIl. Wy-dział drogowy - nacz. inż Pekel Hugo, nr. tel. 3. 
IV. \\-\dział Osobowy - nacz. Hiroński J., nr. tel. 45. 
V. .Wycział Rach'llll1kowy - nacz. Chilarski A., nr. tel. 13. 
VI. \\'ydział Ilwndlowo-Taryfowy - nacz. Dr. Edm. Schaeffe,r, nr. tel. 37. 
"II \Vy-dLiał Kontroli Dochodów z siedzibą w Bydgoszczy - nac
. 
Weltz Bron., nr. tcl. 8. 
vm Wydział Prawny - nacz. Przybyls.ki Wacław, nr. tel. 50. 
IX \VydLial Zasobów - nacz. inż. Cielewicz Jan, nr. tel. 43. 
X. Wydział Sa.nitarny - nacz, Dr. Władysław Panecki, nr. tel. 27. 


OKRł;:';OWY URZĄD ZIEMSKI. 
Preze,s: Wacław Dykier. Gmdziądz, ul. Ogrodowa 31. nr. tel. 378, 374. 
Okręgowy Urząd Ziemski dzieli się na 3 Wydziały oraz n:uro 
Okręgowej Komisji Ziemskiej. 
] I.fJ'ydzit1 Administracyjny obejmuje sprawy personalne i upo- 
sażcn:owe personelu. sprawy pre'zydjal11e, organizacyjne, prasowL, po, 
... 


. 


......
>>>
49
' 


mocy kredytowej dla osadników, rachunkowe i gOSlpodarczo.kal'cela. 
ryjne. 
Wydział dzieli się na następują.ee referSJty: 
1- Referat budżeto\ł'o-osobowy - Sprawy służbowe i uposażcnJQ. 
Wl:, wykonywanie preliminarzy budżetowych, oraz prowadzen!i: rIto 
t;hunkowo
ci budżetowej. 
2, Referat księgowości parcelacyjno,os.3dniczej. - Rozrachunki 
z iIlabywoami paTceł i dzierżawcami gruntów, ściąganie .nale'źności z tych 
tytułów, oraz finansowy nadzór nad działalnością instytucyj u/pfI&wni()tl 
nych do parcelacji. 
3. Refera,t pomc.cy kredytowej - Załatwianie czynności r£wiąo 
za11y.ch z udzieleniem pożyczek osadnikom. I 
4. Kancelarja. 
5. Referat gospodarczy. 
II. Wydzlal Urządzeń Rolnych: Sprawy p a-rcelacji majątków 
państwoW)'ICh majl\'tk6w prywatnych, przymusowego wykupu, oraz do 
browoI,nego !kupna nieruchomości ziem:Slkich. przejmowanie na pa.rce. 
lację majątków '»IIństwowych, admionistracja majątków. .znajd
jl\cych 
się w dzierżawie, lIladzór nllJd pał"cd3Jcją prywatną, sprzedaż ośrodków, 
szacowanie osad anulacyjnych i utworzonych z parcelacji Oł"az s-za
()- 
wanie gruntów ,przymusowo wykupywanych i objcktów przemysło. 
wych. udzielanie 'PrzewłaSlzoLeń lIla grunta iIlaby'te od Skarbu Państwa 
i opimjowanie we wszelkich sprawa.ch, dotyozących reformy rolrnej. 
Wydział obejmuje następujące iI'ęfera.ty: 
l. Referat ogólny - Spra.wy o charakterze ogóI,nym, okólniki 
i 1Jarzl\.dzenia do Pow. Urz. Ziem. oraz 
rawy Rady NQlprawy Ustroju 
Rolnego, op'ieka nad osadnictwem. 
2. Referat Parcelacji rZlJdowej - Sprawy dotyczące parcelacji 
rządowej, parcela,cji mają,tków pl'lzymusowo wykupiony oh, lub .z pier- 
wokUjpU i dobrowolnie nabytych od chwiłi objC(cia majątku 
rzCiZ 
PańSItwo, wnioski o onabycie ziemi, dzierżawy ośrodków i drobnych 
dZtałek, sprzedaż z licytacji ośrodków i 'kolonji :nadmorskkh. 
3. Referat Parcelacji prywatnej - N a.d.zór on8ld iP8Irce1acją prQ- 
w8ldzoną 'Przez właścicieli ziemsldch, instytucje upoważnione i osoby 
fizyczne. oraz udzielanie upoważnień do przCjprowadzenia parcelacji 
osohorn fizycznym i in'ityt'Ucjom. 
4. Referat Przymusowego wykupu' - Opracowanie wykl\JZów 
imiennych i planów parcelacyjny.ch. Wyłąc:ze11ie r£ art. 4 i 5 ustawy 
o wykonani'll reformy 'rolnej, or8:Z wszc.1kie sprawy. dotyczące obszd' 
rów wykupywanych aż do chwili oojęda wykupionego gruntu !przez 
Państwo. 
5. Referat Spraw gminnych i p'rocesowych - Wszelkie spora.wy 
procesowe, sprawy przegminowań. sprawy ubogich. ortllZ rozrach'lJl1ki 
z .gminami i poda'tki komunalne
>>>
-496 


6, Szacunkowy - Sza.cowamie o5ad anulacyJnych, utworzonych 
z pa,rcclacji. objcktów przemysłowych, ośrodków. kolonji specjalnych. 
oraz grontów przymusOIwo wykupywanych, lub też nabytych dobro. 
.wQlnie i w drQdze pierwoku,pu. 
7. Referat Objektów przemysiowych i spraw wymagajIJcych osta. 
tecznej lik\ł1idacji. - LiJkw:,da.cj-a spraw adrn:m.istradi majątków 
państw.. po¥wań i rylbołóstw. Sprzedaż objektów Ip,rzemysłowych. in- 
wentarza Imartwego i -innyoh :przedmiotów, stanowiących włas.ność 
Urzęd'U, Sprawy, akcji cuhown i czy ch i t. ,p. "- 
8. Referat Przewlaszczeniowy. Prze,własz.c.zenia 'Ila ws
elkie g'run. 
ta nabytq od Slkarbu Państwa do 
a'PisywlIJni'a tytułów wlas.ności 
w księgach Mpotecznych włąoznie. 
9. Referat Budowlany. Pomoc budowlana. \Zatwierdzenie rproje. 
któw i planów budowlanych oraz kosztorysów. Określanie Iplaców 
budowianych. Wydawani.e zaświ,adczeń dla Dyrekcji L.asów Państwoo 
wych na nabycie drzewa budulcowego IPO cena.ch rynkowych. Ogólna 
kontrola zabudowyosad. 
111. Wydzial Techniczny: \prace agramo..porniarowe, nadzór nad 
w
ona11iem prac pomi:arowych. parcela,cyj,nych .przez instytucje upo- 
ważnione do 'Parcelacji. jak również przez miemiC'zych cpr.zysięgłych, 
sprawy związane z 'przeprowadzeniem meljoracji, opimjc ze strony 
tcchnic
ej w sprllwach roz,patrywanych przez Okr. Kom. Ziemską 
oraz w spl1aiWach wydawlIJni.a upoważnień technikom do wykonywania 
prac agramoopomi.arowych: udzioał w opracowlllni,u !pll1Jn-u prac ziem. 
skJich. 
Wydział dzieli się .na następ,ujące refe'raty: 
l Refer. Rewizyjny. RewilZja operatów pomiarowych. 
2. Pomiarów katastralnych. Os,tatoczne ,pom:ary. 
3 Pomiarów tymczliso\łtych. Projekty parcelacyjne. 
4 Wylączeń i przymusowego wykupu. Wyłączenia z art. 4 
i 5. ustllJWY wykonaniu reformy rolnej. ora:z przymusowego 
wykupu z art. 21. 
5. Meljoracyjny. Ekspcrtyzy, wykonywanie projektów 11a g.run. 
cie 'kontrola i.stniejących urządzeń mcljoracyjnych .i t. p. 
IV. Biuro Okręgo
t:!j Komisji Ziemskiej: sprawy !I1a .posiedzenia 
Okręgowej Komisji Ziemskiej. załatwia sprawy .związa:ne z wykona- 
niem ol1zeczeń Kom
sji. sprawy przeniesienia tytułu własności pry- 
watnych nieruchomości zi.emskich, jak również 
raiW)' osad ar:llJlaeyj. 
nych. rentowych. oraz sprawy ods7Jkodowania kolonistów niemieokich. 
wydaje qpinje prawne we wszystkich s,prawach. splrawy sprzedaży osad 
prywa.tnych i wydawanie świa.deQtw nieSl2Jkodli.wości oonOlŚoie. osa,d 
pry,watn
ch. 


. 


.
>>>
498 


Wydział III (telegraHczno.-telcfoniomy) obejmuje 2 oddziały. 
Na.czelniJk Wydzi'ału inż. Jan BcderniJk, tet 5-15. 
Oddział VI. (budowy i konserwacji tele
rl!fu i telefonu). 
Oddział VII. (eLiploatacji i adm:nistracji telegrafu i telcf.). 
Wydział IV. (ra.chunkowy) obejnwje 4 oddziały. Naozelnik Wy. 
dzi'lIJtu MoyseowiJoz Józef, tel. 552. 
Oddz.iał VIII. ('księgowości). 
Oddział IX. (likwidatura poborów). 
Oddział X. 
kontrola rachunków). 
Oddzi,ał XI. (kontrola ren.t). 


POMORSKA IZBA SKARBOWA. 


Grodzill'dz, ul. LilPOwa 25 - 27 nr. nr. te!. 336. 357, 367. Pireus:. 
Michał BrzecOOi nr. tel. 202. 
Izba Skarbowa obejmuje 5 Wydziałów: 
I. Wy.dziJał Ogólny kier. Fmnciszek Dyl. 
II. Wydrział podatków bezpośrednich kier. Wład}'lSław Bromberger. 
III. Wydział ,oochunikowo.kasowy kier. StaiIlisław Berger. 
IV. Wydział akcy.z .i monopolów państwowy.oh kier. Stefa.n Kossjor- 
V. Wydzj.ał opłat S1tcIDIpllowy-ch lider. Hooryk Ro
bor8ki. 
W)'Id'ziały I - IV. mieszozą się przy ul. Lipowej 25 - 27. Wy
 
dział V. 'Przy ut Lipowej 49. 


A. Urzędy Skarlowe podatków i opłalt skarbowych. 
Brodl1i'ca ul. 18 Stycmia 2 nr. tC:l, 74 kier. Mal'jan MachaJsiki. 
Chełmno, ul. Toruńsk
 8 nr. tel. 117. kie-r. Ml\!teusz Drąg. 
Chdmża, Kolejowa 4 nr. tel. 4., kier. Antoni Juraszek. 
Chojni,oe, ul. Dworcowa 13 nr. tel. 73., kier. Stanisław S1)tJ,lc. 
Dzialdowo, ul. Dworcowa 29 IIlT. tel. 90., kier. Stanisław Marcin.. 
kowski. 
Grudziądz, 'UJ. Sienkiewi-cza 12 nr. tel. 100., (na miasto GI'IUdziądz) 
kier. Michał Wierzbieński. 
GrudziljJdz, ul. Sienkiewicza 22 nr. tel. 328., (na powiat gru,dmądz. 
ki) kier. Franciszek Chwiałkowsld. 
Gniew, ul. Sobieskiego 12 nr. tel. 72., kicI'. Hermogel1cs KujBiwa. 
Kośoierzyna, Rynek nr. tel. 112., kier. Alojzy WiJlma. 
Kartuzy, ul. Hallera l nr. tel. 66., kier. Marjan Fi.lipek. 
Nowemiasto, ul. Kościus-zlkowska l. nr. tel. 32., Henryk Tytulski. 
Puck, ul. Hallera 183 nr. tel. 32., kier. Ferdynand Siekienzyński. 
Sępolno, Stary-Rynek 7 nr. teJ. 4., kier. MieczysłBiw Baran. 
Starogard, 'Ul. Skarszewska 9 nr. tel. 241., kicr. Jerzy Li'cki. 
Swiecie, ul. Szeroka 8 nr. tel. 213., kier. Rudolf Lipski. 
Tczew, ul. Łazienna 11a nr tel. 50., kier. T
deusz Zajl\c.zkolWski. 


....
>>>
499 


Toruń. Stary
Rynek 7 nr. tel. 515 (na miasto Toruń) 'kier. Jerzy 
Schaeffer. 
Tl\Jchola. ul. Świecka 42. nr. tel. 26.. kier. Józef Grabowski. 
W
brze:Łno. ul. Mkkiewi'CIza 5 nr. te.ł. 6.. kier. Nikodem Grzywacz. 
Wejhe:rowo. ul. Gdańska 58 nr. ,td. 202., lider. Józef Skrzypiński. 
B. Kasy Skarbowe. 
:Brodni:a, ul. 18 stycznia 2 nr. tel. 74 ikonoo P. K. O. Nr. 38317. 
kier. Maiksymiljam Sehutz. 
, Chełmno, Plac Wolności nr. tel. 71 konto P. K. O. Nr. 38326. 
kier. Ludw:OC P
ześJakowski 
Chcłmża. ul. Kolejowa 4 jako kasa pomoonicza tylko dla lWpłat 
na powiat tonuńsik:i. :kJier. Mieczyslaw Siokierkowski. 
Chojnke. ul. Dworoowa 13 nr. tel. 73 konto P. K. o. Nr. 38322. 
kier. Antoni WOjewód7Jk.i. 
DlZilałdowo, ul. Dworcowa 29a nr. tel 90 koruto P. K. O. Nr. 38318. 
kier. Roman Adamski. 
Grudziąd'Z, Ild. Solna 16 nr. tel 478 .konto P. K. O. Nr. 38327, 
kier. Jan Janiszewski. 
Gniew, ul. Sobieskiego 12 nr. teil. 72 konto P. K. O. Nr. 38324, 
kier. Feliks Kłaipa. · 
KoJr.tll'ZY, ul. Ha.lIera 2 nr. tel. 66 kOOlto P. K. O. Nr. 38328, kier. 
Czes.ł,aw Cwikliński. 
Koście,!'\zyna. Rynek nr. tel. 107 konto P. K. O. Nr. 38331. kier. 
Karol ChwaHb6g. I 
Nowemi,osto. ul. Kośois:ł;kowSka l nr. tel. 32 konto P. K. O. Nr. 
38332. kier. Edmund Szczepański. 
Puck. \Ul. Morska 9 IlU. tel. 32 !konto P. K. O. Nr. 38325. kier. 
Edmtmld Stolowsk:i. 
Sępolno. Stary Rynek 7 nr. tel. 4 !konto P. K. O. Nr. 38320. kier. 
Mieczyslaw Kątny. 
Starogard. ul. Skarszewska 9 IlU. tel. 205 konto P. K. O. Nr. 38333, 
kier. FrMJ.eilSlzek Michałowski. 
Świecie, ul. Szeroka 8 nr. ,tel 213 .konto P. K. O. Nr. 38321. kier. 
Aleksander Konarski. 
Tczew, ul. Lazienna 11a nr. tel. 86 .k.onlto P. K. O. Nr. 38319. kier. 
Toofi
 Tomaszewski. 
TOl'uń. Stary Ry,nek 7 nr. tel. 568 kon.to P. K. O. Nr. 38329, kier. 
StMJ.i.sł
w Czerniak. 
Tuchola, ul. Świecka nr. tel. 82 !konto P. K. O. Nr. 38330. kleT. 
Stefan Olkiewicz. 
WąbTzeźno, ul. MiJcIkiewicza 5 nr. tel. 25 konto P. K. O. Nr. 38334, 
kier. Aleksander Karpiak. 
Wejherowo. ul. Gdańska 58 nr. tel. 202 konto P. K. O. 38316. 
kier. hn Cichoc.ki.
>>>
500 


C. Urzędy Skarbowe Akcyz i MOIlQPO!i Państwowych. 
Brodnka, ul. 18 Styozn:'a 2 nr. tel. 74, kier. GUSitaw Neusser. 
Chojnke, ul. Dworcowa 13 nr. tel. 73, kier. Kazimier:z Za.cho. 
rowsiki. I 
Grvoziądz, ul. SJbieslkiego 9 m. teJ. 204, k
er. Alojzy RosłanQIWski 
Starogard, ul. Skarszewska 9 nr. tel. 205, ocier. Stefan Bernaczek:. 
Toruń, .')tary Rynek 7 nr. tel. 95, kier. Alfons Wehr. _ 
Wejherowo, ul. Gd;lńs
:a 58 nr. tCl1. 2J2, kier. Stanisław CzachuI'3k i 
D. Ingpektor8't Kontroli Skarbowej na .granicy 'pols.ko.gdańs:lcicj. 
Tczew, Dworzec nr. tel 176, rł,)ler. Bronisław Nowaj. 


KURATORJUM OKRĘGU SZKOLNEGO POMORSKIEGO. 


Toruń, ul. Sienkiewi'oza 44 i 38, tel. nr. 836. 
Klllra.tor: Jan Szwemin. 


Wydziały: 
a) Wydzi'ał ogólny z oddziałem rachunkowym i z referatami prawnym 
oraz higjeny s
olnej i wychowania Hzycznego. 
b) Wydział (I) :S2Jkolni'otwa p
W1szechnego z oddziałcm oświaty po7.l1' 
S
()lncj. . 
c) Wydział (II) s1Jkolnidwa średniego. 
t) Oddzi'ał kształcenia i ,doks1Jtałcenia maucz. smcół rpowsz. 
2) Referat szkolnktwa zawodowego. 
Szkoly średnie og61noklJZtalcące. 
gimna.zjum klasyczne rnęsJde w Brod-ni:cy; 
klasyczne męskie w Chełmnie; 
hllman. żeńskie w Chelmnie; 
human. męskie w Chełmży; 
klasyczne męskie w Chojnicach; 
klasyozne męskie w Grudziąd7JU; 
mat. pr7.yrodn. męskie w Grudz:ądzu; 
..buman. żeńskie, męskie w Grudziądzu; 
klasyczne męskie w Kościerzynj'e; 
!klasyczne męskie w Staroga,rd'zie; 
hl
m8Jnistyczne męskie w Swiedu; 
humanistyczne męskie w Tczewie; 
humani,s.tyczme żeńskie w Tczewie; 
klas. im. M. KOlpern,:oca męsk,ie w Torun:u; 
koeduka,c. z ll:em. jęz. nauoi. w Torooiu; 
human. męskic w Wejherowie; 
progimnazjum human. koeduk. w Gniewie; 
klasyczne męskie w Lubawie; 
kJas}'lozne męskie w Nowemmieście; 


l) Pań£twowe 
2) 
3) 
4) 
5) 
6) 
7) 
8) 
9) 
10) 
ll) 
(2) 
13) 
]4) 
15) 
16) 
18) 
]9) 
20) 


.....
>>>
501 


21) Prywatne pdl
lde rgtm!l-lIizju'lIl Macierzy szkolnej w Gdańsku; 
21) polskie tnzykl. B,z:koła średnia koedukac. w Gdyni. 
23 .pięciokl. szkoła średlI1i,a Tow. Słowa Bożego w Górnej 
Gmpie; 
24) P'rywatna c,z,terokl. s7Jkoła średnia koeduka;c. ,im. H. SienkiewiJcza 
w Kartuzach; 
25) Prywatny Zakład N. M. P. An:elstldcj w Kościerzynie; 
26) Prywatne gimnazjum bisk'lllpie "CoH. Maria.num" w Pelpli-nie; 
27) Prywatna sześdokl. s:lJkoła średm. mesk. Zgrom. 00. Redempto- 
rystów w Toruntu na Bieł.a.n,ach; 
28) Prywatne miejskie gimnwzjum human. żeńskie w Toruniu; 
29) Prywatna sześciokl. s:lJkoła średnia 'W Chojnica.ch; 
30) Prywatne gimnazjutn lwedukac. niem. Stow. .szk. w Grudziądzu; 
31) p.rywa:tna sz
ciokl. szkoła średnia w Tczewie. 


Seminarja nauczycielskie: 
1) SemiJnarjum lI1auczycielskie męskie w DziałdO'Wie; 
2) Seminarjum lI1auozyciels:kie ml;skie w Gwdziądzu; 
3) Semi:narjum 'IIaut:zycielskie w Kościcrzynie. 
4) Sem:lI1arjum nauczycielskie męskie w Lubawie; 
5) Semina;rjum n!\JuczydelsJde męskie w Toruni'U; 
6) Sem:lI1arjum nauczydelskie męskie w Tucholi; 
7) Seminarjum na'Uczycielskie męskie w Wejherowie; 
8) 3cm:narjum nauc:łycieIskie żeńskie w Toruni,u; 
9) Sem:onarjum nauczycieI.sikie niemicckie w Goodziąd1JU. 


Szkoly zawodowe średnie: 
1) Państwowa szkoła budowy maszyn w Grudziąd1JU; 
2) Państwowa szkoła handlowa w Chojnkach,; 
3) Państwowa szkoła zawodowa żeńska w Toruniu. 


" 


U 7 arunki przyjmowania do reminarjów nauczycielskich. 
Ka'l1dyd3Jtów przyjmuje się w końcu każdego roku s.zkolnego. 
Egzam:II1Y ws'tępnc odbywaJą sUJę 'W Ikońou l'oku Siziko
lI1ego, bezpośrednio 
przed wakacjami. 
Przyjmuje się tylko zdrowych fLzyoznie'i bez żs.dnych wad i bra. 
ków cielesnych, ktÓon,1hy mogły prz6szkadzać w s,prawowaniu obowiąz. 
ków nauczycielskich. Od ka.ndydata na I. kurs wymaga si:ę ukończenia 
14, anieprzekroczenia 17 lat życia. Dys'pen:za Ipon
żej wieku przep:sa. 
nego jest niccLopuszczalna. Kautdy,dat winien przedłożyć Dyrekcji sef 
minarjum podanie rocLzków luh Ópiekunów z ,prośbą o ,przyjęcie. wła. 
snoręcznie napisany żyoiory.s. swi.3Jdeotwo powtórnego szczelpicnia os;y 
osta,tnie świadeotwo szkolne. świadectwo moralności, jeżeli lI1ie zgłasz.a 
s'o be'
rednio z ilnnej szkcly.
>>>
502 


Na I. kurs mogą się zgłasa-ać kandydaci, którzy a) skańczyli 7 Ide.. 
sawą szkołę powszechną albo conajmniej 3 klasy szkoły wydziałowej, 
lub średniej ogólnokształcącej. h) którzy posiadają przygotowanie niż- 
sze od pJIprzednicgo. . 
Kandydaci grupy a) podlegają egzaminowi z języka polskiego i ra- 
chunków, a jeżeli na świa.decłwie s:DkoLnem nic posiadają przynajmniej 
dostateczmego stopnia z tego języ1ka .obcego, którego się uczy w semi- 
narjum, także z tego przedmiatu. 
Kandydaci grupy ob) zdają egzamin z 'religji. języka ,polskiego, 
języka obcego, rachunków z geometrją, historji,. geagrafji i przyrody. 
Z języka polskiego i rachunków odbywa się egzamin ustny i 'piśmienny. 
Zakres wymagań przy cgz4I.milllie wstępnym odpow.iada pragra_ 
mowi 7 klas szkoły 'powszechnej. 
Bada się równie s,topień muzykalnaści i słuchu kandydatów, Wszel- 
kich Imfonnacyj udzielą Dyrekcje seminarjów. 


2. SAMORZĄD KRAJOWY. 
STAROSTWO KRAJOWE POMORSKIE. 


Starostwo Krajowe Pomorskie, .ul. Mostowa 13, telefon 5S3 .i 584 
(Główna Kasa Krajowa. telefon 612), po godzinach biurowych tel. 583. 
Starosta Krajowy Pomorski Dr. Wybicki Józef. 
Zakres urzędowania poszczególnych Wydziałów jest następujący: 
Wydział I. Sprawy arganizlllcyjne, sprawy Sejmiku. Wydziału WOo 
jewooZlkiego i kami.syj, IikwLdacji majątku b. ,pr.owincji zachadnia pru- 
skiej, opinji prawnej, meljaracje, sprawy pr.ocesowe, popieranie kultury 
krajowej, sprllJWY rolnilotwa.. ubeZlpieczenic społeome i ubczpiecze- 
nie od wypadków w rolnictwie, nadzor nad Pomorskiem Sto- 
warzyszcniem Ubezpieczeń, stypendja akademickie. subwencje i za- 
pomogi, 'POpieranie kultury i sztuki, zarząd gmachu, bLbljoteka, slIJmo- 
chody, sprawy kancelaryjne. 
Wydział II. Sprawy .personalne Starostwa Krajowega i P.odleg- 
łych mu zakłlldów i mstytucji krajowych, s.prawy emerytów, wdów 
i sierot, wyszkolenie ,akuszerek, ubodzy krajowi, ubezpieczenie bydła 
i kani. 
Wydział III. s.prwwy .budżetowe, zamknięcie rachunkowe, kon- 
tr.ola kasy j rachunkowość Star.ostwa Krajowego i Zakładów, podatek 
krajowy, ewidencja ;j kantrola Wjpływów podatkowych" -mias,t i powia. 
tów, dotacje !państw.owe. 'rozdział dotacji .i 1Z8.IpOJI1óg na ordynacje po. 
wiatowe, rozliC'zenia z Rządem z tytułu kosztów wychowania zapobie- 
gawczego, zarząd funduszów. lokata kapitałów. 
Wydział IV. Opieka nad umysłowo c:horYlIDi, epii,ieptycznymł, 
idjatami, głuchoniemymi. .ociemniałymi, wychow9l!l.ie zllipobie.gawcz
 
spr8lW}' korygendów, Sd'rawy admim.istracyjne krajowych zakła.dów p
y-
>>>
503 


chjatrycznyeh 'W Kocborow.ie i Swieciu, Zakładów Opieki Społeczn
j 
w Wejherowie (łącznic zakładów dla głuchoniemych) .i. Zakładu Po- 
prawczego oraz dla ubogi,ch krajowY-Lh w Chojnicach. 
Wydzia' V. Zarząd dróg wOjewódZ1kich i państwowych, przeka- 
zanych Pomorskiemu Związkowi Krajowemu, budowa nowyc,h dróg 
i mostów, rozdział dotacji na drogi państwowe i wojewódzkie w zarzq' 
dzie powia
ów i rozdział zasiłków na drogi państwowe opracowyw:
lic 
planó.w i projektów technicznych, współJziałanie z Wydz. Robót Pwo 
bUcznych Pom. Urzędu Wojewódzk.:ego w sprawach ogólnego zarzqdu 
drogowego i kontroli technioznej budownictwo naziemne w zakładach 
(nowe budowle, konserwacje i rcmonty, instalacja techniczna itd.), ko" 
lejki lokalne, zaopatrywanie zarządu głównego i zakładów w ma.ter.. 
jały opałowe i artykuły technkzne. 


KAPITULA DYECEZJI CHELMINSKIEJ. 
J. E. Ks. Biskup Dr Stanisła.w Okoniewski. 
,Prepocyt klllPituły :ks. Ludwig Rogaak.i. - Kanonicy kapituły - 
księża. 1) Konstan.ty Treder; 2) Franci:szek Michalski, dr. tcologji; 3) 
Juljusz Hal1t1wwski; 4) Konstanty Dominik; 5) Franciszek Sawieki. dr 
teologji'; 6) P.a:wcl Panske, dr. filozofji. 7) Paweł K\1rowski; 8) ks. ROI 
gała, dr. teo1ogji. - Kanonicy honorowi - księża: l) Walenty Dąbrow. 
ski, lic. teol. Wejherowo; 2) Adolf Wegner, Tuchola; 3) Zenon Włosz. 
czyńSIki, dr. -teologji, Lubiewo; 4) Bernard Losiński, - Regens semi- 
narjum: dr. tealogji, Konstanty Dominik. 
Spis DekB'nat6w: l) Brodnica - Iks. Wacł8Jw Wi1k8Dti, Duże Cry-. 
ste; 3 Chelmża - ks. dz. Leonard MarchiewISIId, Grzybna p. Unisław 
5) FOl1don - .ks. dz. Franciszek Jaruszewski, Dobiez p. Bydgoszcz; 
6) Gniew _ :ks. dz. Franciszek Drapiewski, Nowa Cerkiew koło Mo- 
rzeszczyna, .p. Gniew; 7) Gol.ub - ks. dz. Teodor Ziętarski, Kowalewo, 
p. Wąbrzeźno; 8) Udzbark - b. v. dz. Władysław Tymecki, Grqżawy; 
p. Radoszki; 9) Kamień - ks. dz. Jan WiImowski, Więebork; 10) I.... 
sin....:... b. dz. Bem. Dembek, Grodziądz. ll) Li.dzbark - vacat; 12) Lu. 
bawa - k,s, dz. Leon Kasyna w Lubawie; 13) Kartuzy - ks. dz. Ber. 
nal'd Losiński, Sierakowice, p. Kar.tuzy; 14) Nowe - ks. dz. Włady. 
sław Wienicki, Kościelna Jania, p. Gnicw; 15) Nowemiasto - ks. dz. 
FeliIks Dobbek, SZlwarccnowo, .p. Luhawa; 16) Puck - ks. dz. Bolesław 
Witkowski, Mechinowo, p. Puck; 17) Radzyń - ks. d.z. J. Dzionar.. 
Jabłonowo pomorskie, p. Brodnica; 18) Starogard - ks. dz. Jlm Doe.o 
,ring, Kokoszki, p. Staroga,rd; 19) Swiccie - ks. dz. Paweł Koniuer, 
Lubiewo, p. Swiecie; 20) Tczew - ks. Wacław Lewl1tl1dowski; 21) To- 
l'Uń _ b. dz. Leon Kozłowski, kościół Najświętszej Marji Panny \v To" 
runiJu; 22) Tuchola - ks. dz. hon. kan. Adolf Wegner w Tucholi; 23)
>>>
504 


Wąhrzeżno - ks. dŁ. Apolinary Karnowski, Nowa \Vieś Królewska, 
p. Wq,brz,eźno. 24) żukowo - .kJs. dz. Franciszek Laffont, żukowo, p. 
Kartuzy; 25) Wejherowo - ks. dz. Edmu.nd RoslZCzyniaIski; 26) Ko- 
liderzy;n.a - ks. dz. Franciszek Podła.s.zewski. - 


I", 


I 
7" I 
. ' 
I 


. 


t; 


\łf,l 
I 


. I 
I 
I 


. 


.. 


, 


I 


,
 
, 
."
\ I, 

 / 



:,--\l. 
'. ... " r. 
., 


, 


n r.' 


n r 


n k:, 


I 
I 
l 


" 


I 
I f 



 


Latarnia morlika na Helu.
>>>
, SOS 
\ 


Organizacje, związki i towarzystwa 
rolnicze na terenie Pomorza. 


II. 


POMORSKA IZHA ROLNICZA. 


Toruń, ul. S;enkiew
C'za 40, nr. 1Ilr. tel. 36, 469, 470. 
Pomorska Izba Rolnkza .sk.ła,da się z 47 :złonków zwyczajnych 
wybranych 'przez Sejmiki Pow;-atowe i 9 członków nadzwyczajnyoh 
kooptowanych. Orga.nami PIR. są: 
a) Pełne 'zebranie, 
b) Zarząd. 
Skła,d zarządu jest nrestępujący: Prezydent: Dr. Kau.imirz Esden. 
Temp:Slki. Toruń. zast. Prezydenta: Jan Donimi.rski, Łysomice, powiat 
Toruń. Członkowie zarządu:- l. Józef Hłochowiak - Goryń. 2, Win. 
centy Czarnowski - Zapędowo, 3. Jan Hassc - Pomyje, 4. TomaslZ 
KomierowSlki - Komicrowo, 5. Dr. Konrad SiJudowski - PTZY d altk i, 
Zastt
pey: Kazimierz Roz,wadowski - Czeczcwo, Leon Wieki - Klo. 
sowu, Izyd. DUlI1ajski - Harłożno. Jan Głów.c.ze.ws!ki - Jeziorki, Stełan 
Piński - Miesiączkowo. 
Komisje Wydziałowe. 
Członkowie Izby wchod'-ą w skład !poszczególnych komisyj, W r. 
1928 były czynne następujące Komi.s.je Wydziałowe: 
Komi.
ja budżctolwa i kasowo_rowizyjna 
l. Dr. Józef Wybi'l.&.i - Toruń; 2. Lucjan Prąd7yński - Skarpa; 
1 Bronisław Hozakowski - Toruń. 4. Wacław Hulewioz - Pwpowo 
Tor.uń!O.1,;ie; 5) Leon Wi.oki - Kłosowo. 
Komisja produkcji rolnej. 
l. Józef Błochowiak - Goryń; 2. Julja.n Esden_Tempski - Soo 
bącz; 3. Kazim:crz Rozwadowski - Czeozewo; 4. Dr. Konł'ad S;,udow. 
liki - Przydatki (z pra,wcm koopit. 5 członków). I 
KomiJsja nasiennlctwa. 
l. Jan Has,se - Pomyje; 2. BroniJsła,w HozIIJkowski - Ton!ń; 
3. Stefan Buszczyński - Mgowo; 4. Prof. Dr. Edward KO&tecki - 
Warszawa; 5. Lucjan Prądzyński - Skar,pa (z prawem koopt. 5 człon. 
ków. 
KomiJSja dla spraw Dźwicrz.na. 
l. Stanisław Hac,rtle - Lietpieneik; 2. J6zef KarCIzewski - Wielko. 
rąk,a; 3. Wincenty Cza,rnowski - ZlIIpędowo z prawem kooptowania 
dal9zy.ch członków.
>>>
506 


Komisja ogrodnictwa.. 
l. Bronisław Hozakowski - Toruń; 2. Jan Hasse _ Pomyje. 
(z prawem kooptowania 5 członków. 
Kom:sja szkolna. 
1. Antoni LewaIski - Zlotowo; 2. Jan Główczewski _ Jeziorki; 
3. Bolesław Piński - Wysoka; 4. Hubert Kruc
owski _ DlZycim: 
5. Dr. Józef WybLok,j - Toruń, Starosta Krajowy; 6. Albin Czar. 
necki - Młyniec; 7. Ks. Alfons Schulz - Konarzyny; 8. Józef Bło- 
chowiaJc - Goryń (z prawem koopt. 5 członków). 
Komisja leśna. 
l. Tomasz KomieroW1ski - Komierowo; 2. Jan Donimirski _ ty. 
somice; 3. Ignacy Miecz1ko'Wski - Ciborz; 4. Tadeusz ParQZewski _ 
Belno, (z' prawem kooptowania 5 członków). 
Komi.sja weterynaryjna. 
I. Józef Hasse - Nowa Cerkiew; 2. Fra.nciszek Czarnowski _ 
Gniewskie Młyny; 3. Józef KarczeW1s.ki - Wielkołąka; (z prawem 
koqptowani.a 5 cz!onków). 
Komi'sja hodowlana (ogólna). 
l. Prof. Ka"'Dmierz Różyaki - Dubla11Y; 2. Jan Hasse _ Pomyje; 
3. Dr. Konrad Siudowski - Przydatki; 4. LucjM1 Prądzyński _ Skarpa; 
5. Franciszek Czarnowski - Gniewskie Młyny; 6. Kazimierz Rozwa. 
dowski - Czeczewo; 7. Józef Hasse - Nowa Cerkiew, 8. Kazimierz 
Lambert - Jakóhkowo; (z .pra,wem kooptowania 5 członków). 
Podkomisja dla hodowli koni ciepłokrwistych. 
I. Pułk. August Donimirsiki - Starogard. 2. Tomasz Komierow. 
ski - KomierOWJ; 3. Lucjo.n Prądzyński - Skarpa; 4. Józef Błocho- 
wisk - Goryń; (z prawem koopt. 5 czlonków). 
Podkomisja dla hodowli owiec. 
I. Stanisław HaertIe - Upienek; 2. Józef Karczewski _ Wielko. 
łllka; 3. Eryk Kauffmann - Szymborno (z prawem koopt. 5 członków). 
, Podkomisja dla hodowli drobnego inwentarza. 
I. Tadeusz Parczewski - Helno (z ,prawem koptaeji dalszych 
członków w !porozumieniu z Zal'ządem Pom. Izby Roln.). 
Kbmisja mleczarska. 
I. Fro.nclszek Czarnowski - Gniewskie Młyny; 2. Józef Hasso _ 
Nowa Cerkiew; 3. Kazimierz Lambert - Jakóbkowo (z prawem koopt. 
5 członków. 
Komisja rybacka. 
I. Ignacy Miec:zkowSki - Cworz; 2. Ks. ,prob. Bernard ł..osiń5ki_ 
Sierakowice (z prawem koopt. 5 cdonków).
>>>
507 


. 


Komisja meljoracyjna. 
l. Wincenty Staśkiewiez - Zawda; 2. Józef Karczcwski - WojeI. 
kołąka; 3. Stanisław Hael1tlc - Lipienek (z ip':-"l.wem koopt. 5 czlonków. 
Komisja książkowości rolniczej. 
l. Tomasz Komierowski - Komierowo. 2. Dr. Konrad Siudow. 
ski - Przydatki; 3. Lucjan Prądzyński - Skarpa; 4. Wacław Huleo 
wicz - Pa.powo Toruńskie (z p,rawem koopt. 5 czlonków). 
Komi,sja dla doświ,adcza'1nktwa. 
l. Prof. Dr. Ignacy Kosiński - Warszawa; 2. Jan GlóWI:YLe,wski - 
Jeziorki; 3. Jan Hasse - Pomyje; 4. Stefan Buszczyński - Mgowo 
(z 'Prawem koop1:. 5 członków). 
Komisja ekonombc:D11a. 
l. WalCla.w Hulewkz - Papowo Toruńskie; 2. Jan Donimirsk!i - 
Ły,somice ; 3. Dr. Konrad SilUdowski - P,rzy,da,tk.i'; 4. Jan Główczew' 
ski _ Jeziorki; 5. Hubert Krucmkowslki - Drzycim; 6. Kazimierz 
Lambert - Jakóbkowo (z prlllWem koopt. 3 członków). 
Biuro Izby. 
Organem wykonawczym. Izby RoLniczej jest biuro Izby, ma czele 
k1:órego stoi Dyrektor, obecll1ie Stefan Jcske. 
Biuro ,dzieli się ma 10 Wydz
ałów 'Z następującym ;ZIakrescm dzia. 
łania: 
l. Wydzial produkcji rolnej obejmuje spra.wy techniki i kultury 
rolnej, tak,sacji gospoda.rshv ,rolnych, sprawy nawożenia. mas,zyn rol- 
niczych, opłacalności pos.zazeg:lnych gałęzi 'Produkcji rolnej, premjoo 
wanie gOlSlpod-arstw, 'W)'IStawy ,rolnicze. Kierown
ctwo gospoda.rstwa 
rolnego w Dźwierznie. Wydział obejmuje pozatern ,referaty: 
a) do
wiadczaln/ctwa, ,kierujący akcją doświadczeń mawozowych i 00. 
mianowy,ch - lPo;pulamych, uprawowych i ,t. d. oraz organi
cją 
i kierownictwem kół doświadczalnych; 
b) nasiennictwa: uznawamie ziemiopłodów, kontrola nad gospodarstwa. 
mi hooowla.no.n.-ł.sienr.emi or:az doświadcLeni-a konkursowe odmiai 


nowe; 
c) ogrodnic/wa obejmujący sprawy wyszkolenia ogrodnk'zego i oświaty 
ogrodniczej; poudy i ipomoc technic;ma w zakresie sadowniotws 
oj wal1zywnictwa; kierownictwo szkółek w Łysomicach. 
II. Wydzial o
wia/y rolniczej, ,
akres dział'8II1i
: kierownictwo S21kół 
roIni'czych Pomol1skiej bJby Rolnicrej, '])Ornoc os-wiatowa -1 instruktor. 
ska w kółkach rolonlczych, ul1zą.d'za.nie kursów 'z s,pecjw1.nych dziedzin 
techniki rolnej, organi,zowanie wyciec'Za\. 
Szkoly rolnicze Pomorskiej Izby Rolniczej: 
l. Brodni,oa, k
erownmc m. Komar; 
2. Kowwlewo, kierownik imż. Mik.siewi,cz A11id.I1zej; 
3. KościerlZ)'łta,dy,rektor Sikol'lSki Alfons. 


Jt.-
>>>
S08 


4. Świecie (!kurs polski oj .ni.emiedki), "dyrektor Jagła Paweł; 
5. Biela.wkił, poczta Pd pliin , pow. Starogard, kierownik inż. Liśka J.; 
6. Kał.dws, IpoclZta Chelmnu, kierowni
 il!1..!;. Adamiec Stani'sław; 
7. Pawlawa, Ipaczrta Chojnice, kie,raw.nik inż. Piechociński S.tanislaw; 
8. Pu'Ok, kierawnik ,inż. Zarzycki KlIJzimier.z; 
9. ByszW1ald, poc.zta Lubwwa, Hcro'w;nilk imż. Pies2c7och. 
10. Kowalowo, !Szkała gOOjpadars.tw.a domQwego dla dziewc.ząt, kie. 
rownik Gargoniówna Teofila. 
1/1. Wydzial leśnictwa: :sp'ra'wy kultury l'II5ÓW .prywatnych. kie. 
rawni.ctwo i pomoc daradczo.techniczna, wykanywanie pamiarów, "Wy. 
konyw.ante i rewi'zje planów gospodarc.zy
h, osz,acOWRn'a. paśrednictwo 
w nabyciu nasion i wy,sadków, submi.sjc i Hcytac.je drewna. . 
IV. Wydzial weterynarji: walka .z gruźHcą bydla, zwaf.ozanie in. 
nych chorób zwierzęcych, porady fachowe. 
V. Wydzial hodc'wli inwenterza obejmuje 
prawy hodowli koni. 
bydła rogatego. trzody chle\\I71ej. owiec, drobnego iJnwcntar,za, nadzór 
nad hodawlą zarodową, opieka hodowli włościańs.kicj, zlIIktadamie .i kan. 
trola stacji ro:łJpladników, udzieIamie Iparad, JPremjowanie lioeneje 
zwierząt rO:łJpladowych. I 
Wydz:'ałowi podlegają w akcji hodowlanej okręgowe i lokalne 
ek
,zytury - inspektaraty hodowlame - umieszczone przy szko- 
łach rolnic'zych. \ 
VI. Wydzial meljoracyj rolnych, spm,wy meljaracji gruntów or- 
nyoh, łą.k i pastwiJsk. wykanywan:e projektów mcljoracyjnych, pomoc 
przy za:kładamiu spółek meljorllJcyjnych. porady fachowe. 
Vll. Wydzial Księgou,lOści i rachunkowości Rolnej prawlłidrzenie 
księgowości g
podarozej (większej własności I i włościańSlkiej). usta. 
wianie bill\JTh
ów, porady fac.howe, podatkowe .i t. p. 
VII/. Wydzial 'Ekonomiczny: sprawy ekonomj'i społeomej, pali. 
tY'ki gos,podarczej w d,ziedzinie produkcji roLnej. cet. kOIDunikaiCji, 
handlu, SjJ)rawy kll'edytowe. .przemysłu rolnego, statys,tyka rolnicza. 
dział parad prawnych. 
IX. Wydzial Administracyjny i sprawy budżctowe Izby, sprawy 
kasowe i rachunocowości wszystkich wydzi..\l6w. ściąganie poda,tlków 
na rzece Izby, sprawy .admiJnistrllJcji Izby i sprawy pt"rsonnlne. 
. X.Stacja f)c,świB'Clczalna. Toruń. ul. S7A")pena Nr. 22 i 26 d:ticIi 
.il; na następujące oddziały. 
a)dzial doświadczalnictwa kieruje doświadozeniami w gosipOdar. 
stwie doświ,adozalncm Pom. Izby Ralniczej w Dźwierznie; 
h) dzial ochrony roślin ,zajmuje się sprawami zwalczania i !Za.po- 
He.gania cha robom i szkodniJkom roślin uprawnych;
>>>
;)LJY 


c) pracownia bO'tBT1iczna bada nasiona i to przedewszystkiem 
siewne celem określenia ich własności odnośnie ich .czystości, siły 
ki.etkowania, pochodzenia, wagi 1000 ziarn i t. d. 
d) pracc.wnia chemiczna wykonuje WlSlZelkie M1alizy artykułÓW'. 
wchodzą.cych 'w :zakres rolnictwa i .przemy.s.lu rolnego. 


INSTYTUCJE 'I ZAKŁADY POMORSKIEJ IZBY ROLNICZEJ. 


a) WydawnictwO' "KIDSów". 
Adres redadccji': TOI'luń. ul. Sienkiewicza 40. 
Tygodn
k rolniczy "Kłosy" wydawany nakładem Pomorskiej Izby 
ROjlni,ezej, jest urzędowym organem Pomorskiej Izby Rolni.C'zej, Poo 
morskiego Towarzys'twa Rolniozego (Zwią.ziku Kółek Rolniczych), Po. 
morskiego Związku Osadników Rolny.:h. Pomor:;kicJ!o Związku /{cwi. 
zyj.nego Spóldzidni RoLniczych, Zwi!\,zków Hodowlany,ch, Zwią.Zlku 
\\łaśdcioeIi lasów, Zwiljjzku TowarzY'Sltw ,pszc.zelnicay,ch, Zwiąizku ogrod. 
(!ikó.w produkujących. I 
b) Folwark doświadczalny \1-1 Dźwierznie, dzierżawiony przez Po. 
mo
skq Izbę Rolniczq od Skarbu Państwa - AdminiSltra,to'r D'Ercevile. 
Adres: Dźwier:ono, poczta w miejscu, pow. Toruń, tel. Dźwierzno 2. 
c) Szkólki drze"' owocowych i krzewów ozdobnych - Łysomice, 
poczta Lulkowo, 1-
,u.liat TO'ruń - kierownik Różyczko. . 
I 
ZWIĄZKI I TOWARZYSTWA ROLNICZE O CELACH SPECJAL. 
NYCH. 


l) W DZIEDZINIE PRODUKCJI ZWIERZĄT DOMOWYCH. 
a) Pomorskie TowarzystwO' hodowców bydla czarncobialego ni. 
zinnego - Prezes: Józef Hasse, Nowa Ce.nkicw, J:low. Starogard, B
uro: 
Toruń. Plac św. Kwtarzyny Nr. 1. Dyrektor: Dr. Strusiewicz Bolesław. 
b) Zu.,,;qzck Kólek KCo11froli mleczności - Prezes i biuro jak pod Ił). 
c) Związek m'aścicieli chlewni O'pa!nwych - Prezes i biuro jak 
pod a). 
d) Pomorski Zwiqzek hodowców trzody chlewnej - Prezes i biu. 
ro jak pod a). . 
ej PO'TJlJrski Związek hodowców konia szlach. pólkrwi - P.rezcs 
pułk. Donimi.rski A
'Uist. Starogard, - bi,um. Toruń, ul. Sicnkiewicz;a 
Nr. 40. 
f) Pomorskie St o u."3rzyszenie hodowców konia zimnokru.tistego 
Prezes i Muro jak pod e). 
g) Pc-mor::o'i Zwiqzek Hodowców owiec - Prezes LeJ'chenfeld 
Tadeusz, Zychce, biuro: Toruń, ul. Sienkiewicza Nr. 40. 
h) Towarzystwo hodowców O'wiec Prezes. Haert1e Stanisław, 
Lipienek. biuro: Toruń, Mostowa 11. .
>>>
510 


.i) Pomorski Związek Tc.warzystw P:xLczelniczych - biuro Gru. 
dziądz, ul. Miakiweicza 12, kier. Dr. Ulatowski. 
'j) TOIH3rzystwo Rybackie na Woj. Poznańskie i Pomorze - biu. 
ro: BydgoS'LOZ, ulI. Zacisze 8, kiier. Błażejewski. 
k) Pomorski ZWliązek Hodc,wców drobiu - biuro.: Toruń. ul. Sien. 
kiewicz 40. 


ZWIĄZKI I TOWARZYSTWA ROLNICZE O CELACH SPECJAL. 
NYCH W DZIEDZINIE PRODUKCJI ROśLINNEJ.; 
Biuro: Toruń. ul. Sienkiewi'C2Ia 40. 
a) Pomorski Z"'liązek Producentów Nasion - biuro: Toruń, ul.. 
Sienkiewicza Nr. 40. 
b) Pomor
.ki Związek Ogrodników Produkujllcych - Prezes: Ba. 
giński Bogumil, !biuro: Toruń, ul. Sienkiewicza Nr. 40. 
c) Związek Ogrodników Dominialnych - Prezes Kowalski Li. 
sewo. 
ci) Zwiqzek Chrześc. _ grodn. Zawodowych - Prezes: W odwud
 
Gl1Udziądz. 
e) Zwillzek Wla
cicieli Lasó"; prywatnych na Pomorzu - P,rezes: 
T. Komierows
i, Komierowo, biuro: Toruń. ul. SienkieWlioza 40. 


POMORSKIE TOWARZYSTWO ROLNICZE. 
Toruń. ul. Szeroka 30 br., tel. 655 i 676. 
I. Zarząd G16\!I11Y: ,Preze.s: Don
mirski Jan - Lysomice; wic
 
pre7JeS: Hulewioz Wacław - p.apowo Toruńskie; wiceprezes: Serożyó. 
ski Augu5,tyn - Le.karty; Główczewski Jan - Je,ziorld; HBiSSe Józef- 
NowlJjccrk
ew; Kmo2lkowI.ski Hubert - Dl1ZYCim.. Rzy61d Andrzej _ 
PUlSlta Dąbrówka; Szałach Franciszek - Rychnowo. 
Z kooptacji: Dr. Esden.TempSki Kazimierz - Toruń. Prezydent P. I. R. 
2. Wydzial Wykonawczy: J8II1 Donimirsk
, Wacław Hulew1cz,_ 
August SerożyńS1ki. Dr. Kazimic.r:z Esden.Tempslci. 
3. Rada wydzialu Kaszubskiego: Ignacy 
ylicz - GÓIt'&. Julj:ło:l 
Esde'll.Temp$i - Sobącz, Aug\JiStyn Blok - Głuszc,wo, RulJo.a Lass ._ 
W. Podlesie, Ks. Dz:ekBJl Losiński - Sierakowice. Hipolit Rosrozyni,!ll. 
ski - Lężyce, Stanisław SoromsJd - Szemud, Florjan Poćwiarrlow. 
ski - EL:dietoWlO. 


4. Komisje. 
a) Kc.misja Pracy. 
Józef Sojecki - Orzechowo, Alojzy Pruszak - Krojanty, J. Li
 
wińsld - WieLka Kłonia, Bole.s.law Schwetzer - Wituni.a, Mardnk.ow. 
ski - Ogorzeliny.
>>>
su 


b) Komisja O
",ia/ml.a. 
Lech SchedrinoCzarliński, - Brąchnówko Inż. Wł. Jacyna - Pa- 
si
ki, August Scrożyński - Lekarty, Jan 
naski - Trzebcz. Ignacy 
Zieliński - Omule. 


c) Komisja Osadnicza. 
Franciszek Wojciechowski - Lulkowo, Piasecki Andrzej - Gr.., 
I::ocin, Jan Szoz.e.plk.owsk.i - Otłoczy.n, Jan Głodek - Krąg, Stachuro 
fki - Gołuszyce. 
d) Komisja r.;rzędników Gospodarczych. 
Józef Głow3dki - Turz.no, Bogdan Kłopotowski - WOIrszewice, 
Edward N iklewsk i - Nawra, .Włlłidysław Beszczyński - T.rzebcz 
Szlaro., Stanilsław Biegała - TyliJOe. 
e) Komisja Przysposobienia Rolniczego. 
J.agła - Świecie, Kowa:lsiki - Dębowałąka. Ks. Dr. Łęgowski '. 
W. Radowi.ska, Fr. WoIlenber.g - Pol. BI1Z1OZie. 
t) Komi$ja Kól Gcspodyń Wiejskich. 
Przewodnicząca: Janta.Połczyńska Marja. 
5. Biuro. 
Dyreiktor Inż. DyooWlski Józef, wkedy,rekt;c.r Zdrojewski przeo 
mysllłiw. 
Bw.ro dzieli się na 5 Wydziałów: 
I. Wydział Admim.
tracyjny; II. Wydział Oświa'Wwy; III. Wy- 
dział PrawnooPodatkowy; IV. Wy.dZli.a.ł Pr.zysposobienia RO'llIltCIZICgo; 
V. Wydział Pracy. . 


l. ZARZĄDY -POWIATOWE. 


I) Powiat Brodnidd: Prezes Filipiński - Brodnica Zamek, wicepre- 
;zesi: Malinowski - Sarnin, Ks. Dembiński - Pok,rzyw.dowo, Ma- 
linowski :- Cicszyny. Zumbach - Bobrowo. 
2) Powiat Chełmiński: Prezes hon. Blochowiak - Gorylj, Prezes Jan 
Sl6ski - Trzebc2!, wiceprezesi: Haertle - Lipienek... G
das.zew- 
ISki - Gutlin, J. Potyrała - Małe Czyste, 
3) Powiat Chojntcki. Prezes Gldwczewski - Jeziorki, w.iceprezes:: 
Ks. Dziekan Szulc - Konarzyny, J. Różek - Zabno, Cza.mow- 
ski - Zapędowo. 
4) Powiat Działdowski: Prezes Seroźyńf;\ki 
 Lekar/y, wiceprezesi: 
F. Krajewski. - Janowo, DomanowsJd.Eskierski - Mark8llowo. 
5) Powi,at Gniewski: Prezes Kazimierz Cięiyński - Cierpice, wice- 
prezesi: Fr. Czarnowski - Gniewskie Młyny, Fr. Bla.żck - Lignow.y, 
Marcin Gogoridewioz - Tyma.wa, Józef BorysZlkow:ski - L
piagóra.
>>>
' S I:.1 
6) Pow;lat Grud7..iąd11ki: Prezes Fr. Kulerski - Skurgu'Y, wiceprezesi: 
Chelmi'oki - SZOJl:OWO, Rozwadowski - Czeczewo. 
7) Powiat Kartu:1Jki: Prezes Ks. Sadowski - Wygoda, wiceprezesi: 
Ks. Kalisz - Stę.i;yca, FIOlrjan Poćwiaroowski - Elźbietowo, M. 
KOImar - SomOInino, St. BUJkow
i - Banino. 
8) Powiat Kości-ers.ki: Prezes J. Esden:Tempski - Sobl1cz, wicepa-eze,ii: 
E. Lass - Kornc, ks. jprob. Sic.g - Nicdamowo, Alkicwicz - Obo. 
:zi'll, Anast. Bidook.i - Zamek Kiszewski. 
9) Powi8l1: Lubaw1Slki: Prezes B. Ossowski - Montowo, wi'ceprezesi: 
Serożyński - Lekarty, AnczyocowSlki - Mikołajki, Lewalski _ 
Złotowo, Z. Mars.załck - Białagóra, Ks. Prob. Wróblewski - Li. 
pinki, Lambert - jakóbkowo, Lc\\.icki - Kurzętnik. 
10) Powia,t SępoJińs.ki. Prezes L. Prądzyński - Skarpa, w:iceprezesi: 
Komi'erowski 
- Komierowo, Doroń - Kamień. 
11) Powiat Sta,rogard:1Jki: Prezes W. Rudowski - Klonówka, wkepre. 
,zc,s.i: A. Fros.t - Barłożno, L. H:,ldeb.r.andt - GętOlmie, Fr. W.oj. 
nowski - Nowa-cerkiew, Urbanowski - Bobowo. 
12) Powi-at Swiecld: Prezes Czajkowski - PIochocin, wicepreze,si: E. 
Kat1])iński - W. Komorsk, H. Kruczkowski - Drzyc.im, Szulc _ 
Stążki, Fr. Es.den.Tempski - O.strowite. 
13) POIwiat Tozewski, Prezes Skarzyński - Rndosfowo, wiceprezes.i: 
B rzozkowsk i - Miłobądź, lIasie - Pomyje, Mierz,wa - Józef _ 
Stanięcin, BalcerowSIki - Lubiszewo. 
14) Powiat Toruński: Prezes L. Schedlin:Czarliński - Brlłchnówko, 
wiceprezesi: Fr. Wojoiechowski - Lulkowo, Sm.eszny - Grębo. 
c;m, BuczkoW"ski 
 Tyli.ce, SzczepkowSIki Jan - Otłoe,zyn, Gł;). 
waeJki Józef - Turzno, Rudnicki Jan - Papowo Biskup:e. 
15) Powi'at Wąbrzeski: Prezes J. .łłojecki OrzechouD, wiceprezesi: 
Prabuoki - Nowawieś, TeofIJ Kowa.l
ki - Płużnics, Lech Miecz. 
kow
i - Nied
wiedź. 
16) Powi.at Tucholski: Prezes St. Rakowski - Nowe Zalno, wicepre. 
IZesi': T. Nitka - GOs.ty.ozyn, W. Wieczór - Klonowo, Ks. Prob. 
Mazella - Jelencz. 


WYKAZ KOLEI' ROLNICZYCH PTR. I ICH PREZESOWo 


Pow. Brodnica. 
l) Bobrowo, Zumbaeh, Bobrowo; 2) BOIles'zyn, Grajewski, Słup; 
3) Brodnica, Dr. Siudowski, Przydl\ltki. 4) Bryńsk.KoJonja, S. Dębe
{, 
Bryń!lk; 5) Choińskie Budy, W. Bordzińs.1c.i, Szabd.l; 6) Gorczcn.ica, 
Bartkowski, GorczeniCZlka; 7) Grążawy, A. Krajnik, Swierezynki; 8) 
Crzybno, A. Ja.skulski, Drużyny; 9) JabłOlnoW1O, Barzykowski, Szcze.
>>>
513 


panki, 10) Jl\5trzębie, F. Usińsik'i. Jastrzębie; ll) K8JI"bowo, W. Bile- 
'gajiSk1i, Karbowo; 12) Konojady, KUl'owski, GóralikI; 13) Kru.srzyny Du- 
że, Szozepania.k, Frydrychowo; 14) Krusrzyny SzlllJchec.kde, Dulski, Kru- 
szyny Szlacheckie; 15) Lidzba11k, Miec7kowski, C
ból1Z; 16) Maly Glę- 
boazek, M. Karhowski, Maly Głęboozek. 17) Mszam.o, N. Wiśniew3'ld. 
MBz.t1Ino; 18) .MieSliąc2Jkowo, R. Sosmowski, Mie5ią.azkowo; 19) M.ilCha- 
lowo, B. Pl'zy'bylows:k.i. M
chałowo; 20) Nowyświllit, J. Oskar, Nowy_ 
świat; 21) Plo.węż, Roman, Płowęź'ek; 22) Pok.rzydowo. ks. Dembiński, 
Pokrrydowo: 23) Polski c Brzozie, Ks. Wollcnberg, Polskie Brzozie; 
24) PasiekJi, Inż. W. Jacyna. P,asi'Ciki; 25) Radoszlki, Mali.nomski, &tmin; 
26) Sumowo, K. ŻuchOlwski. Sumowo; 27) SWlic'l'cryny, T. Wiśniewskio 
Swierozyny; 28) Szczuka, Sowiński, Szymkowo. 29) Wrocki, Malimow_ 
Ilki, Oiesryny; 30) Zbiczno, Oichock
, ZbilC7JI1o; 31) Zemhrze, L. 1;0.011_ 
lińs1CJi, ZembMe. 


POWiBf Chelmno: 
I) Błędowo, Ok.oneik, Płąchawy; 2) Bl'Uki; J. Ziemba, BI'Uk.i.; 3) 
01Jo.rze. G. Świeczkowski, CZlIJl1Ze; 4) Chełmno.Wyżyny, J. Potyrat.. 
M.ałe Czyste; 5) Dołne WY'ffi
ary. J. Ciszek, PodWliesk; 6) Gr1Jegorz, 
J Tal'kowsk!i, Gr:zegorz; 7) Kiijewo, J. SlllJski, '
I'zebc;z; 8) Lisewo. S. 
Haertle, Lilpiene&; 9) Robakowo, Miea
ow5ki, Klęczlkowo. 10) Rybie- 
niec, Jagodziński, Ry.bieniec; ll) Swdętosłl!Jw, B. Nelkow5ki, Swięto- 
sław; 12) Starogar.d, J. Patuła. Kieł.p: 13) UnisłllJw. R. Zięta.k. Un.isław; 
14) Wałdowo, Król. St. Bąk, Wo.łdowo Król. 
POWiBf Chojnice: 
Hędźmierowke, W. BabJńskJ, Będ;i;mieroW1ice; 2) Borowy Młyn.. 
j Ziclliński, Upi
ka; 3) BorzyS1Jkowy. J. Słomińsik'i. W. Gliśno; 4) Bru_ 
sy, J. Rożek, Zalbno; 5) Brze:imo, Ks. RlIJpiór, Bl1zeżno; 6) Choj.nIce, A. 
PruS:'łJak. KrojlllTlty; 7) Czersk, F. Łąaki, Łubna. 10) Konarzyny, KB. 
Szulc, Konarzyny, 11) KrLYż, F. Gnocińslki, Krzyż; 12) Legbąd, Hoff_ 
man, Lasek; 13) Leśno, E. SiJrorskii, LeśnQ; 14) Łęg, W. Lipski. ŁC;g; 
]5) N owacerld ew. GłówazewSk.i, Je1Jiorki; 16 Ogol'zelimy, Faltyń-.ki, 
OgorLeLiny; 17) Odry, Gwilldała, Woj tal; 18) Pawłowo, Inż. S. Piecho- 
ciń
i, PlIJwłowo; 19) Przyjaźnia, Kro,pid'owski, Pl"Z)jaźn.i.a; 20) Rytel. 
W. C:i'Jsmowski, Za-pędowo; 21) Swor'll
o.cie, Ks. Ozapiewski. Sworne- 
gacie. 22) Wiele, J. Bruski" PrZ}'ltllJmia: 23) Mokre, J. Ziemiam, Mokre; 
POWiBf DziBldowo: 
]) H.i,ałuty, HlIJrtkow.skł, Dżw.ier:i'Jl1J
a; 2) Bohrowo, M. Żywiec, Bo. 
bł"owo; 3) Ozio.łdowo, W. Jabłoński, D:i'Jtaldowo; 4) Koszelewy. J. Ko- 
łecki, Tua?Jk
; 5) Nal1zym, F. JMlowsld, Nl!Jrzym; 6) Płośnica. J. S:kor_ 
!lici, I}łośnica; 7) W. Łęck, Ks. Mosińsk,i, Vi.- Łęak; 8) W. Turza, O. 01- 
!!Zew!kł. Sł;kowo; 9) Zakr1zewo. J. KO:i'Jiu. Z8Jkrzewo; 10) Iłowo, K8. 
.fetka, Iłowo. 


33 - Pom. Kat Roi.
>>>
- 


..- 


514 


Powiał Gniew: 
Bubrowiec, S. FHsiikowslk:i, Bobrowioc; 2) Dzierzążno, Ks. Z3Ipa. 
łuwski, Dzierzążno; 3) (;nie,w, Ciąj;yński, Cierpke; 4) Kamionka Szl.. 
A. Kruk, Kamionk,a S
.I.; 5) Kierwald, JerkiewiJaz, Kielwald; 6) Lailko. 
wy, K.s. Kurow
ki, Lalkowy; 7) Opalenie, F. Szeroka, Opa.len:e; 8) Piil." 
seczno, A. OI!-lzeWlski, Pia.secZiTlo; 9) P,ieniążkowo, Ks. Dr. Dzialowski, 
Pieniążkowo; 10) R.akowiec, B. Goralsk,i, Ra.kow.iec; Ił) Tyffiawa. Ks. 
Wojtasrewski, Tymawa; 12) W. Walichnowy, Ks. Pr
ybys'zewski, \Vao 
lichnowy; 13) Szl. Ugn-owy, P. PlutoW\Slk,i, S7.1. Li
nowy; 14) Janowo, 
W. Banieck.'. Nowe Ugnowy. 
Powiat Grudziądz. 
1) Boguszewo, li. \)obia.
z, Buguszcwo. 2) Dąbrówka, J. Coryfu.ki. 
Król. Dąbrówka; 3) Grota, A. Ziętarski, Gruta; 4) Łasi:n, Szp:'ttcr, Lao 
sm; 5) Mokre, 11. Pron ob ilS, Mokre; 6) Mniszek, Stroj, ewsk.i Rudnik;, 
7) Mały R,udnik, J. Łępak, Ruda; 8) Nowawi'CŚ, B. Czyżu, Nowa'wieś; 
9) Okonin, f. Tcmpsik.i. P.okrzywmo; 10) Raozyń, K. Ro.zwado
.i, Cze 
czewo; Ił) Rywałd, I. Umińsk.i, Gołębiowo; 12) Ro.goźno, W. Gac. Ro. 
goźno; 13) SW:iQtc, f'hełmk.ki, Szonowo. 14) Swiede, K
. HrUiSki Król. 
LinowO'; 15) Szynwald, Nasienie,ws'ki:. Szynwald; 16) Szembruk, Ks. 
łieese, S
cmbruk; 17) Tur,znice, A. Kalinowski. Das.....kowo; 18) LilSno 
wo, C 7Y)pli ck i, l'uQs,lawice. 


Powiat Kartuzy: 
l) lla:ninoRQhiechowu, .I. kie.s.....kowski, Borowce; 2) Brodnioa, K.s. 
Sadow.ski, Brodnica; 3) Chmidno, Ks. A. Dy
w'sk,j. Chmielno; 4) Cze- 
czewo, Ks. B Mcloch. Czeozcwo; 5) Goluble. A. Bronk, Golubie; 6) 
Goręczyno. M. Komar. 
omon,jmo 7) GowidJino. K;. Klvew,iński, Go 
w.
dlino; R) Hopowo. M. Komar, Somon:no; 9) Kictpin{), Chmurzvń;ki, 
Kiełpilno; 10) Klobuczyn, Peplińsiki. KlohJ.:czyn; 11) Ki
towo, J. M..ku 
rat, Wydmuchowo; 12) Lin.ja, M. Josko\\'ski, KamtrzynO'; 13) Miel.hu 
dno, J. Trqpczyk, Miccrudno; 14) Mirachowo, A. Wał"dyn, Mira
hoo 
\\"0; 15) MśÓ.zt)w
oe. Ks. Kurolt\l8 Jaranuwski, Mścl
szt:\\'i..:e; 16) Nie 
st"powo, J. Petke, Smł;gor'J:yn; 17) Parchow:. P. Los.ińllki, Grabowo; 
Hi) Pomicozy;ne, K". Bork, Pomieozyno. 19) Puodikowo, Ks. PMlZoUa, 
Prroukowo; 20) I'olęcin, L. M-achola, Ja.gmuca; 21) PodjoJ:Y, \V. Wc- 
licki, Pndja
y; 22) PierSLJc.lCwO, SkrzypkowSki, P.ie.rs7iczewo; 23) Ostrzy 
ce, Ed. Węsiora, Ostł"zyce; 24) Sia.nowo, F. StrO'ński, SilIiTIowSIka Huta; 
25) Stężyca KrólJi Ks. KalilSiz, Stęj;yca Kr61; 26) Sulęczyno. Weiz.nerow 
ski, Sulęazyno; 27) Starkowa Huta, Harutke, Stal'kowa Huta: 28) Sie 
rakowice, Ks. Kanonik Ło
ski, Siera.kowicc; 29) SJ:ymbark. St SJ:uJe, 
Patuły; 30) Skr:zeszewo, ZfcLke, Przyjaźń. 31) Węs,iory, R Bronk, Wę- 
siuTy; 32) Wygoda., Ks. Sadowski, Wygoda; 33) Żukowo. Pocwiard()fW 
u:'i, Elźbdctowo; 34) Lema,ny, Wf. Bigus, Lemamy.
>>>
515 


Powiat Kościerski: 
I) Dęhogóra, Ks. J. Sieg, N ieda mowo; 2) Dzi.emiany, W. Wiecki, 
Kalisz; 3) Grlllbowo, Ks. Pro£. Ci.chooki. Grwbowo; 4) Głodowo, J. Lidz. 
barski. IłoWlllilc.a; 5) Konar:zy!l1Y, Bieliński, Konarzymy; 6) K06cier:zyna, 
Hr. Ows.ińsk,i, Kościerzyna; 7) Uniewo. J. Es.doo..Tempsld.. Sohąoz; 8) 
Linic.wko, Dr. H. Tempskii Bukowepiole, 9) Lipu.'i'L, S. Gaokuwski, Li.. 
pusz; 10) NowakaI'cmna, Okrój. LUlbi'eszynek; 11) NowaWlieś, P. Sk'Wie. 
rawslk:ii, Nowawieś; 1
) Pogódki, Cienoial.a. Pogódki; 13) Sikar
wy, 
F. Chmie1ińsk,i, Uemtilll; 14) Stary Rukowie_. A. Boni'l1. Stary Buko. 
wiec; 15) Stara KilSzewa. A. Łąoki. Star-a K,iszcwa; 16) Stare Pola.szk:i. 
F K.ukowski, W'i,l,01Jebłotb; 17) Szozodrowo, E. Wiecki. Szozudrowo: 
Ił{) Skor7.ewo, .J. Si
'rackj, SkOTZCWO; 19) StllJwhika. J. Lemke, Stawiska; 
20) Stofrowa Huta. Czamowski, Strzepowo; 21) W. KlincL, .T. Okraj. 
W. KJ.incz: 22) W. Pod'losie, K. LIlSIS, W. Po:lJosic; 23) WięukOlwy. W. 
1:ynda, Więckowy; 24) W)'1
n. L. Powrsk.i.''lłownica; 25) Lipy, St. Pat. 
L.ipy; 26) Kle,s7Jc'ZCrwo, Ks. Kurlltl!s S. Stawicki, Klcszczcwo. 
Powiat Lubawa: 
I) Bysmwałd, AlI1ikiew
az. Byszwał.d; 2) Ckhe. KrzY7ykO'Wski, Ci. 
lohe; 3) Czcrlin, J. WyżHe. CzcrHn; 4) GI18Jbowo, J. Żumlski. Grabowo; 
5) (;rodz,kzlI1o.W. Still1&i. Nowe GrodzicZII1o; 6) Gryiliny, Kamińsk,i, 
.;ryźHny. 7) Ja.midlllik, TomorO\yiClZ. Studa; 8) K3Iz,l!ini,ce,, Ks. Majka, 
Kazanice; 9) KurzQtnilk, J. Lewi.ck,i. Kur/.ętni'k; 10) K.icłpi.ny. K!-o. Zi6ł. 
\..ow!Oki, Kicłpiny; 11) Lekarty, A. Scrożyński Lekar;ty; 12) Lipinki, L. 
Dąmhiki, BabaHce; 13) Lubawa, Tu łodJ:,icc.k,i , Lubawa; 14) LuhsŁyi!iek. 
ł.ugiewk'z, LlIbstynek; 15) Łąlkosz. Ks. Dunaj!k.i, Łą,kosz; - 16) M.ar7ę. 
dce, A. Dre,szler, Mar::ęcLcc; 17) Miikolajk,i. W. Ewerto.wski, Miko- 
łaj.ki; IH) Mroczno. K.. Przec.icw
,i. MroCJ1JJlo; 19) Niem. B r7..(ui c, Ks. 

abl'oaki. Niem. BrZ07ic; 20) Nowcmiao;to. J. ŁukasLewski. Brat jan; 
21) Nowydwór, Bieniasz
wski. Nowydwór; 22) OSItaszewo. Obarek. 
Ostas,zewo; 23) Rauomllo. Tomorowiocz. Sturla; 26) RQJ'en,bl, Sowiński. 
Pomicrki; 27) Rumj'lI11. C. Rucińsk,j. N8Jgus'zc'Wo; 28) RY'hno, G rillIl ka. 
Rybno; 29) Sampllłwa, Ks. Strchl\ Samplawa; 30) Skarlin. A. Serożyń. 
!oki, Lcktrty; 31) SJJwarccnowo, L. M ajc.w;;/ki. S,7.wa"cepowo; .n) Tylice. 
Przyhyls'ki. Tylice; 33) TUS7CWO. Pan8JSlzyj, BysZlwalrl; 34) Wawrowi!:e, 
W. Stanowiciki. M. O!-o6wcik; 35) Wonna, M, RÓ.i;ycki, W. W6J.k,a'; 36) 
Wałdyki. MaJ'IChlows:ki. W,iśniewo; 37) Złotowo. Wiśnicki. Zlotowo; 
38) Zwiillian, F. Zclma Lą.i;yT1; JQ) Z:dkowo, M. Wi-erzbows:k,i, Zielk&. 
ko; 40) M. Rałówki. P.a,wilki, M. BaJówki. 
Powiat Morski: 
l) Henrlargowo. A. Pionk. B-:.ndargowo; 2) HolSJ'cwo, :\. Ba.ch. fioł. 
NZQWO; 3) ChwaszC\zyno, UrlJ'Jharski, ChwasbcJ'Y'no; 4) Chy)onja, Ja. 
siń.,ki. Chylonja; 5) Ciechocino, L. l1hlenberg. Ciechodno; 6) G08cie. 
l--mO. Dmw,}. (;nściecirno; 7) (;Óra. .\. Gr-oth. Zcle.wo; R) KONlllkowo.
>>>
516 


J. 
rwuze, Pierwos.zyno; 9) Kolec1Jkowo.K.i.elno, F. Si'kol1ski, K
eliń",kie 
PUlSltld:; 10) Karlikowo, J. Biesik, Ka.r!i.kowo; 11) Kębłowo, K. Olsz
w, 
sk.i, Kębłowo; 12) Kielno, J. Sikor.slki, Kielno; 13) Luzino, E. WOjew' 
sld, Luzino; 14) Mechowo. Lonkow-sk,i, Mechowo; 15) Oksywie, F. 
Kurr, OMuże; 16) Pudk.ZelHstrze.wo, J. Wreze, Smolino; 17) Przeto- 
czyn, P. Prwns1Jke, P,rze.toczyno; 18) Re,g1Jki, Grunhot:/;, Reszki; 19) 
Rumja.Zlłjgórze, F. Trelła, Rumja; 20) Strzepcz, Formela, Tłuc'zcW'o; 
21) SWlU'zewo, Ks. PronohiB,Swarzewo; 22) StrzeHno, F. Temp.s.ki, Cct- 
niewo; 23) Stal1zyno, Z. 'l'ehinka, Pars1Jkowo; 24) Sławoszyno, A. Ja- 
gat..ki, Sławoszy:no; 25) SJ"e1I1lud, A. Na.o1Jk, Szemud; 26) WiczliTIo, W. 
War7.cń5kJi. WiJazwl11o; 27) W. Kl11ck, F. Studzińsk.r, W. K8ICk; 28) Cząst. 
kowo, J. NOwlidki, Oząstkowo; 29) W)'Iszeoino, Sto Baraniedd, WY' 
I!zecino. 


Powiat Sępolno.. 
l) Kamień, J. Da.roń, Kamień; 2) Lutowo., KoS. Barl"a. Lutowo; 3) 
Sępolno, J. Oza.rnecld, Sępolno.; 4) Sy.pniewo, F. Gracz, Sypniewo; 
5) Wałdowo, SeńsJd, Wałdowo; 6) Więohork. J. Sz,alski, Więobork; 
7) Wielo-wicz. Roman Bejn, Jastrzębiec. ' 
Powiat Starogard: 
l) BarłOŻ:n.o, A. Frost. Barło
\lo; 2) Bobowo, lJrbamo,ws.ki, Bobo 
wo; 3) Budy.Zielonogóra, W,r6hlewsiki, Ziełonol-(ól"a; 4) Bidawk.i, Inż. 
Cz. Wiśniewski. Bit:lwwki; 5) Dąbrówka. I. Dełews:ki. Dąbrówka; 6) 
Grl11howo, H. Bąlkows.ki. Grwbowo; 7) Graibowiec, T. Kamiński, Gra- 
bowiec; 8), Klon{JWka, Ks. Szpittcr, Klonówka; 9) Krl\ig, Palkowski, 
Krą.!!; 10) Kolilltcz, Negowski, KoHncz; 11) Koteże. Jerkiewicz, Kotcże; 
]2) LinowiJec. I. Wesołow,slki, OkOlle; 13) Luhichowo, Wiórek. Lubkhr- 
wo; 14) Ma.rywi
, J. Krzemiński, MaT)'1wil: ]5) MośdsK,a. I. Gtiński, 
Mośoi,ska; 16) Nowaoerkiew, L. Hi,tdebranot, Gętomie; 17) Osiek, Ks. 
KaI1piń'!łki, O!..iek; ]R) Osowo, M. Połom, 050WO; ]9) Pinazyn, Ks. HaU. 
mWIID. PiJnazyn; ,20) Rokoczym, m..troń, Rokoc7)'1T\; 21) S.k6rc-z. Radoń. 
Soki., Skórcz; 22) Summ, Ka.ml"Ow,..ki,. Sumin; 23) Szlachta. P. tobodd, 
Szlachta; 24) W)'1SOka, M. Golruńskli, WysoIktl. 25) Zblewo. W. Szvre- 
dOWSlld, Zhlcwo; 26) Borzechow(), Dooek Borzechowoo 


Pou,iaf Świecie: 
]) Blizawy, M. LaJSzewsk,. Im/Jawy; 2) Błądr.im, h11Juszew!ok.i. Błą 
dzi'll1; 3) Huikowiec, Wł. BOI1Jna. Bramka. 4) Bzowo, 1'. Kamiński, Biz!Jlwo; 
5) Boc.hli-n Miejski, Wojt.aszeWJsiki, BochHn Micjski; 6) B:eahówko. K. 
Różycki, Biechówko; 7) Bucze\.... Wierzhicki. P(o)loko; R) Ozersk 
wicC"ki, 
P Knt:!blow!oid Czers.k 
w,iecki; 9) Lr:z)'lOFm, Huoert kruczkowski. DJ'LY- 
dm: ]() GruC1JJ1oo. Golębiews.ki, M. Ciechowo; ] l) Grupa.Mi,cha.le, B. 
Js,I1JUSZCWlski, Miohale; ]2) Górna Grupa, M:ltUlSl1JCWlsOCi., Gónna Gru;a; 
13) Jeżewo, L iJs1Jkowslki , L!pilltki; ]4) Komor.sk Wielki, J. Jeszka. Ko. 
mOl"!łk; 15) Uńsk, .I. Kamiński, Uf
slk. ]6) Lniano, Ks. Zi,e1iński LniJa.no;
>>>
517 


17) Lub
ewo, W. Kuffel, Lubiewo; 18) Li'Pinki, Suohon.lki, Lipin.ki; 19) 
Ląski Piec. F. WY'ci'llka. Ląski Piec; 20) Lążek, P. Gihas, Lą.żek; 21) 
ŁowiJnok., T. Rybarczyk, LowilIleKi 22) Nowe, Ronowski Nowe; 23) 
Osioc, OsiakJi, Osie; 24) PłochoaiJnek, J. SzwaI1c, Płochocimek; 25) 
Prus'zcz, OazlIJchowsik:.ł, Gołuszyce; 26) Pol1zysicl'Slk, Ks, H
ppe. Przyo 
lI'iersk, 27) RóżlliIlJna, M. KalIDrowSlki., Różanna; 28) Rychława, B. Biały, 
MilJewko. 29) Serock. M. GoJnik. Seroak; 30) Sucha, W. WieBc. Sucha; 
31) Swieoie, K. Różydk.i, Taszewo; 32) Swiek.atowo, A. Wojtalewicz. 

wiekatowO'; 33) Saponin, HoJz, Sopooi'l1; 34) Stał"a Huta, E. Szczepań o 
ski, Stara Huta; 35) Topó1no, W. Oraheim, Rutki; 36) W'ar1l
bie, A. 
Kazubowski, WarJuMe; 37) Zalesie Król.. l K.arwasz, Up.ienica: 38) 
Zdroje, Redz:ims'ld, Zdwje; 39) Gajewo. I. Piesik, Gajewo. 
Powiat Tczew: 
l) Lubisozewo, H a:1cerowsk i, LubiszewO'; 2) Rajkowy. Ks. W,ieczQo 
rek, Rajkowy; 3) Subkowy, Lazarski., Brzuśce; 4) Tczew, RI'I....oikowski, 
Miłooądź. 5) Gn
szewo, St. Sokołowski, GnioSizcwo. 
Powiat Toruń: 
BrS1kupi.ce, MędZlielewski, łHsikup
oe; 2) Bis.krupie PIIJPOWO, Woj.nowo 

i, Wrocła,wki; 3) Brąchnowo, L. Czarliński, Brąchn6wkO': 4) Bierz- 
głowo, Ks. ZiętllJr.ski, Hier2j,głowo; 5) Che1mża, SzczlIJnieckl, Nawra; 6) 
CumO'wO'. V/o Żurek, Czarnowo; 7) Cze\1niewice.Ruda, Modrzejewski. 
Czemiewice; 8) Ozarnebłoto, Sto Tomczyk, Cegielnik; 9) GO'
k(JWO', 
S. Wozilwoda, GoSltkowo; 10) Grębocin, A. Smieszny. Grębocin: 11) 
KlIJmionka, P. Szefler, Kamionka. 12) Kas'wzorek, W. WiśnieWIsiki, Kaszo 
ozorek; 13) KończewiJCe, Poep\.a.n, Końozewicc; 14) Kąkol, S. K,rys.zew o 
ski, Kąkol; 15) LubillJnka, F. Dwojaald', I",uhianika; 161 Luhilcz, S. Kuo 
jawski. Lubi.oz; 17) L'ułkowo, F. WO'j.aiechowski, Lułlkowo; 18) Lążyn, 
Ks. MarchJewski. Lążym; 19), Mły:I1Ji-ec, Ks. S7JUlc, Gronowo.; 20) NII# 
wra, SZlCzanieoki, Nawra: 21) Nieszawka. Tad. Ba.giń.slki. Nieszawka; 
22) Otłoazyn.Grabie, J. Szczo
owski, Otłoc,zyn. 23) Papowo, Tor.. 
CzarlińSIkJi, Brąchnówk.O'; 24) Rubimkowo, L. GnieW082. Rubimkowo; 
25) RzęOlJkowo, Ks. MarohJewski, Lążyn; 26) Si-emoń, M. DYll1aszyńsld, 
Sicmoń; 27) Skłuazewo, JIIiIl Fry'c, SkłudzewO'; 28) Wrzosy, Nigryn, 
Wrzosy; 29) Zeł.gno.Oź,wie.!':ZIJ1.o. D'Erceviłle, Dźwier7!D(): .}()) R.r7.ezinko, 
\VojtasiJk, BrzezinkO'. 
Powiat Tuchola: 
I) Bysł8Jw, A. G Jazik, Bysł8IW; 2) Cekey:n, S. Hoppe, Cek.cyn; 3) 
Gostyozyn, T. Nitka, Gostyczyn; 4) lwi.ec, J. Ossowski, lwiec. 5) Je- 
lencz, Ks. MazeUa, Jc,lenoz; 6) Klonowo, Wieczór, Klo.nowO'; 7) Nowe 
Sumimy, M. Wi:łanat, Nowe Summy; 8) Obrowo, Wziętek, Obrowo; 
9) 'PI'IU87JC
 L. Oyikier, Pruszcz; 10) Radzim, A. Kuntze, Radzi.m; 11) 
RQjci
, Ks. S
egmund, Raciąż; 12) Tuchola. L. Kopka, Kietpin: 13)
>>>
518 


Trutnowo, S. Nowa.dki" Tmtm,owo; 14) W. Klon
a, W. CJ"erwińslki. M. 
Kloni.a.. 15) W. Mędromie'rz, L. Fry'ca, W. Mędromiel1z; 16) ŻahlO, T. 
Pi9&ński, Żalno. 
Powiał If'ąbrzeino: 
I) Bielsk, K. Gor:ł.:echowski, B
elsik;( 2)Uębowałąka, Inż. St KI). 
w8Ilski Dębowałąka; 3) Golub, P. Becker, Podzamek Golubski; 4) Ku. 
wallewo, Ka.rcwwSlki, Widkołą.k,a; 5) Ksią.żki, Rypika, Brudzawlki; 6) 
Litpni.ca, F. Wrze&ińsiki, LUpn,ica; 7) Lobdowo, J. Jaranowski L, Łobdoo 
wo; 8) Lopa.tki, A. Ta.czllinow.!!1k:i, Za-sikocz; 9) Mlewo, L. Wiśniew
i, 
Mlewo; 10) Nowll'wieś Król., Zb.iJgniew KosobudZlk'i, Mgowo; II) N
edź* 
wiedź, Ks. ŁOWli'lid, Niedźwied.l. 12) Or:zechowo, J. Soje,ck:i, Orzecho. 
wo; \3) OSltrowite, F. H I1zy;ck i, Ostrow
te; 14) Płu:lJn'
ca. T. Kowals.ki, 
Płużn
ca; 15) Ra.dowi!sk,a, 19n1licy Kołpacki, W. Radow,iska; 16 Rych. 
110WO, F. Szała'ch, W. Ry,orunowo; 17) Ryńsk, Fr. Zadańs;ld, Ryńsk; 18) 
Wąbrzeźno, A. Uljmbski, Wal)'1cz; 19) Zieleń. Wilamow9ld, M. Rado. 
wisk a; 20) Hllimer, A. S1Jty'ller. Hamer. 


POMORSKI ZWIĄZEK OSADNIKOW ROLNYCH 


Zerząd glówny: Jan Szczf/Pkowski, !prezes Otłoczyn !pow. Toruń. 
Antoni St&chursiki, viceprezes Gołuszyce pow. Swiecie; Wojdech 
PrylI Tuohola; Włady.sław DZlięciołowski, 'f.oruń, LUbi.dk:a 50: Andnej 
Piasedk,i, Grębocin, pow. Toruń; Leon Matulew.ski, Rogóźnu pow. 
Grud
ljdz; Jam StOIkIMa Grud2liljdz, ul. Lipowa 100; Jan Głodek. Krąg. 
pow. Gniew. 
Biluro Zarządu mieści się p.r.r.y Pomorskicm Towauystwie RuI. 
niczem w Toruniu ul. Szeroka 30., telcf. 655. 


ZWIĄZEK ZA WOOOWY 
UZIERżAWCóW MAJĄTKÓW PANSTWOWYCH. 
Toruń, ul. Szczytna 2 nr. tel. 133, 165. 
PII'e.zes: StefllJ11 SowińslkJi., Tl1"zcbskicpole :pow. Chelmno; Wil:elJre- 
zes: J. Cienciała, Pog6dki; Seikreta.rz: A. R zyski , Pusta Dąbrówka; 
Ska:rlmik: T. PankoW6ki, F.r)'1drychowo. 


POMORSKI ZWIĄZEK ZIEMIAN. 


Toruń, ul. Szemka 30 nr. reI. 655, 676. Prezes: Jerzy ś11U11cIi, Or. 
łowo p. ptumiOll pow. Wą,brzeźn. Wiceprezes: M. Dąmbsk:i, WaI'ycz 
pow. Wq;brzeźno. 
Cz1onkowie ZIII'ządu: T. Ler,ohenfetd, żychce, T. PM1kowBk.i, 'Fry- 
łrychowo, St. SowińskJi, M&&IIiTlO, KierQW11i:k: Ibi.vN: K. Wo.jewóddd. 


lL
>>>
5:9 


Pomor:ski Z.wiązeJk Ziemian dJzieli siQ na II Ok,ręgowych. Zwil\z. 
'ków Ziemian: 


I. Okręg Dziat.dowski: .prezes Zycki - Chełsty. 
2. Chojnidld, Tucholski, S
oliński: prezes Lel1chenfcId. 
Zycl1.ce. 
3. Toruń!lki i Wąhr,zeski. p,reres Dl\mbski - Wałycrz;. 
4. StarQglIJrd1Jk:i i Tczewski: !prezes Rudowski, K]onówka. 
3. Lubl!Jws!ki: prezes Tomorawiaz - Sturla. 
b. 
wieCJki: prezes Esden.Temp/iki 
 Ostrowite. 
7. Kościel\'llki i Ka'ł"tJu.ski: -prezes H-raunek - Garczyn 
8. B.rodnicki: !prezes Sowiński - Mszano. 
9. Grudziąd...ki: p,rc7.es Chełmicki - Szonowo. 
10. Chctmno: p.rC7..c'S MinIer - Linćwiec. 
11. Morsk,i: pre,ZC6 Kukowski - Kolihiki. 


2. SEKRETARZE POWIATOWI POMORSII.IE;O TOW ARI:Y. 
STWA ROLNICZEGO. 


I. Szyndlcr, pow. H rodni.ca, Brodni,ca Zl!Jmck, ,godz. urz. eodł:ilen'!lie. 
2. Kuzdrmł. pow. Chełmno. Chcłtmno, ul. Toruń
ka 4 god.l. urz. C(Y- 
dzienic od 9-12. 
3. KUl!1vw$:i, .pow. Chojni.ce, Chojniee, Oworoowa 17, godł:o urzę.ł. 
codz.iennie od 8-13 i od 15-18. 
4. PaterClk, .po\'(. Działd()wo, lzi.ahllOwo, "Rolnilk" Kc
ię:k,dWlOrska 14, 
godz. ur.lęd. we WI1:o I1k i i IPiątki od 12-2. 
5. T.rojanowicz.P.iotrows.ki, IPOW. Kartuzy, Ka.rtuzy, Gdańska 22, godz. 
urzęd. w środy i soboty od 9-13 i od ]5-18. 
TrojllJnowLcz..Piotrowski. KośC"ierzyma, Szk. RnIn.. gad/:. 1Jr.lęd. 
we wtorki i Ipiątki od 8,30-13,30. 
6. Pardo, pow. Gniew, Gnie'w, P.odgĆtmQ 2, godz. ur.ręd. w środy iso. 
boty od 9-14. 
7. SeLwaÓisikJi, :po,w. Grudziądz, Wy1bidldego 45. g()d7. ur7.ęd. w śmdy 
i soboty ad 9-13. w C1JWartki i ,piątki od 9-11. 
8. Seł.wańSlki, pow. Wąhrzcźno, Pom. Stow. RoI. Ha.ndlowc. ul. G....J. 
dZliąd7Jka, rgOd7. urzęd. w !piątki i wtorki od 10-14. 
9. Karmows.ki, pow. Kościerski, Kościerzyna, S1Jk. Roln.. gadz. U'uęd. 
we wtorki i ,piątki od 9-14. 
10. Kotodr-iejSki, .pow. Lubwwa, Nowcmiast:o, Rynek ]. godz. urzęcł. 
ood7Jicnnic od 8--3. 
11. Holik, 'pow. Morski, Wejherowo, Sobei'Skiego 24. god,. ur.lęd. co. 
dziernnie od 8--3. 
12. F.rądwws:ki, 'pOw. Sępolno, Sępolno, Ha.l\era 9, gadz. urr.ęd. co. 
dziennie od 8--3.
>>>
5020 


13. Świlniarski, pow. Tczew, TOLew, Kośoiuszk,i l, TC7Jewska Spółka: 
RoLn. Handl., .god,,;. ur,zęd. we wtorki i soboty od 9-13. 
14. S.winar.skii, Starogard, Pom. Srpół. Roln..HamłJ. ul. Tczewska 16a. 
godz. urzęd. -w środy i piątki. 
15. J!1igła, pow. 
W1ieoie, Swiecie, Szkoła RoLn. godz. IlIrzęd. w środy 
i soboty od 9-11. 
16. Wojewódzki, pow. Toruń, Toruń, Szeroka 30, godz. uł"zęd. codzien_ 
nie .od 8--3. 
17. Pakuła. pow. TuchoLa, Tuchola, Swiecka 42, godz. urzęd. we wtor- 
.ki i piątki od 10-14. 


· Organizacje bankowe ł handlowe o charakterze 
rolniczym. 
ZWIĄZEK ZA WOOOWY OZIERZA WCOW ROLNYCH 
CHRZESCJAN RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. 


Koło Pomol\'ilde - TOI'Uń, S1Jozytna 2, Róg Szerokiej. 
Zadaniem Związku jes1: opieka nad całoksz:tałtem interesów 2J8. 
wodowych dzierż,a,wców majątków ,państwowych na Pomorzu. 
Zarząd: Stefan Sowiński. Mszano - prezes, Tadeusz Odrowski. 
Trzebs:kiepole - wiccprezes, Igna-cy Zylicz, Góra - wiceprezes, Ta- 
deusz Pan\kowski, F,rydrychowo - ska.ł"bnik, AiI1lI,r7.ej RZYSlkli. Pusta.. 
Oąbrówka - seJ.k'retarz. 
PosZiczególne zwią1Jk i Dzierża Wc()W zrzeszone są w (aóW1lym 
Zwilj.LJku DzicrŻ8Jwców Rolnych z siedzibą w Warszawie. Prezesem 
GłÓW1lej!o Związku jem: Stefan Sowiński. 


POMORSKIE STOWARZYSZENIE ROLNI :ZO.HANOLOWE 
Toruń, uL Pr09ta 18/20. 
Spółdzieli1ia f. 
'raniczoną odpowiedmalnością, założona w marcu 
1921 r. z inicjatywy miejscowego 'rolni'c:twa. Celem c;towarzyszeDiia jest 
w picl1wszyrn rzędzi'e z3Jqpatrywanie rolników w artykuły 'Potrzebne 
w gospodarstwie ,rolnem, jak .nawrzykłaQ maslyny i narzędzia rolnicze, 
żelazo i t. d. N a drugim IPlan
e zaś działalności - 21byt .ziemiOlpłodów 
naWlOzów 6ztuc1J!1ych i węgla. 
Oddziały: Brodnica, Chojnicc, Wejherowo, Chełima10 Wąbrzeźno.. 
Pelplii1. Skórcz. K8łpitał udziałowy 82.134.47 zł. Odpowiedzialność 
5oio krotna, IIJJd1)wł 100 zł. płatnych w 5
du róWll1Yc.h rlll1:a.:h rocznych. 
Więk
zość zysków rozd1)iełana międ.zy człQnków w fOl'mie dywidendy 
towarowej. 
Zarzqd: Wacław Hulewicz, PIIIpOWO Toruńskie - prezes; Fran_ 
ciszek Wojciechowski. Lulkowo - wi.cqprezes; dT. Jan Kiwała. Toruń.. 
dyrektor; Franciszek Mar.cinowski.
>>>
nI 


Rada Nadzorcza: Alcksander Dąbsk.i z Wałycza; Leon Sterz 
z Hysławia; Jan Hasse z Pomyj; Jan DonimilT'ski z Ły.somic; Jan Głów- 
cZev.lski z Li,pienicy; W'itold Kukowski z Koliibek; dr. Konrad Siu- 
doW1Slki z p.rzydate.k; Antoni Kolarz z Torul1!ia; Leon Wieki oZ Kłosowa. 


POMORSKI BANk ROLNICZ\ TOW. AKC. TORUN. 


Rok załoi;enia 1924; k'lIipitał zakładowy zł. 1.0U5.0oo,- całkowicie- 
wpłaoony; Adres Ccntrali: Toruń ul. Szeroka D'f. 30, tel. nr. 65, 74. 78. 
89. Adra! Oddzi,ału w Staroga1'1dzie: ul. Tczewska 16, tel. nr. 262. Adres 
Oddziału w T,c'zewie: ul. Słowackiego l; Nieruchomości: Toruń, ul. 
Szeroka nr. 30. plac w Gdyni. Władze: Rada N.adzoł"cza: Dr., Kazi- 
mierz Esden_Temp6ki, Prezydent p.omorskiej Izby Rolniczej, Toruń; 
P.rezes: Sen
tor Leon Janta.Poł,ozyński, obywatel ziemski z Wysoki pow. 
Tuchola, Wi.cejprezes. Stefal1 Suryn, Prezes Pomor.s.kdej Spółki Okowi- 
cianej, Starogard. Wiceprezes; Józef 2yohlińsk
 .prezydent Poro. Ziem- 
stwa Kredytowego, W'keprezes; Bolesław Strachanowski. d.l'ierżawca 
dóbr ,państwowy:h z Czernik; Kazimierz Różycki. obywatel ziemski. 
SWJiecie; Jan Donimirski, prezes Pomorskiego Towarzystwa Rolniczego, 
obyw8ltcł ziem
i z ŁYiSiOmic; Gotthardt Seiferth, gener
lny dyrektor 
Zakładów Przemysłowych H. A. Winkelhausen. Starogard; Leon Brze- 
ski, dyrektor Bank"'l Cukrown
otwa w Poznaniu; Ignacy Hr. Mielżyński. 
obywatel ziemski z Iwna I}}OW. Kostrzyń; Gabrycl Je-i;elWSki, obywatel 
ziemski z Dzi.ałdowa 'pow. Chełmno; Jerzy Jaworska, obywatel ziemski 
z Aug.ustowa pow. HrodniICa; Franciszek Wu'rł, obywatel ziemski z K
 
k:osik:owy . 
Oyrekcj
: Stanisła.w Nożyński. Józef Twardzicki. 
Prokurenci Centrali-. Tclesfor PułkowSlld, Ta.deusz Chrząs:ł;cze_ 
liki. Sylwester' Gorzelniasiki, Józef HcnrykowskL 
Kierownicy Odd7Jiału w Stll!
ardzie: Karol WiewiorO'W'Ski. pro- 
kurent. Paweł Reiske, prokurent. 
Kierow.nicy Odd7Jiału w Tozewie: Leopold Aht, ,prokurenł; Karol 
W\ewior
i. lP.rokurel1ł; Stani
ław Oommowski, pełnomocnik. 


DOMENY POMORSKIE Sp. Akc. 


. 


ZarzlJd: Tade,lIISz Pankowski, Frydryohowo; Stanisław Haertle. 
Lipinki; Stefan Sowiński, Msza.no; Wacław Wo}czyńsl\ci, Toruń; Kazi_ 
mierz Lewa.n.doW5ki, Toruń. 
Rada Nadzorcza: Andrzej Rzysk'i. Pusta Dąbrówka; Artur 
Szczqpińs.k.i, Szeroko,pas; Teofil Mue.I1er, Lil1ówiec; Wiktor Ziqser, 

amówiec; Józef CzajkowsIki, Płochocil1; Bolesław OomolJ:adzki. SzuI- 
nowo. Ta.deusz Odrow:ski, Trzebskiepole; Wła.dysła.w Ws.J.igóra, Pa- 
powo Biskupie; JIIII1 Cienciała, Pogódki; Jan G łęboctk i, Bie.rzgłowo.
>>>
i22 


POMORSKIE STOWARZYSZENIE UBEZPiECZEł"i.. 


Instytucjł.1 pubHcZiJ1o.,prawną Województw.a Pomor.;kiegO' o.pa'rta 
na gwa.rancji finllonsowej PomorskiegO' Z.wiązku KrajowegO', zał.ożonego 
w roku 1921 w miejsce i,Sltnicjący,eh 7a czasów zabO'ru od roku 1785 
pruskich socjetot6w (dawniej We,s1lpreussi'sche ,Provilnzial.Feursocietiit) 
podlega nad7orowi PomorskiegO' Starosty KrajowegO', oraz Państwowe. 
gO' Urzędu Kontroli Uhe:l1piec7Cń, przy Minister.s,twie Skarbu. 
Dzj'lIota nie - w cclach Larabkowych" le-cz dJa dobra !publicznegO' 
nli zlIiSa.dme wzajemnooici. 
Dyrektorem Generalnym Instytucji jest p. 19n1!lcy Bi-s\rnplski. 


ł.ONCERN ..VESTY" w POZNANIU. 


Koncern "Vesly" w Poznaniu złożony z "Vesty", Bank Wrz;ajem o 
nych UbC1jpieczeń i ..Vesty", TowarzystwO' Wizajemn)"Ch Ubezpieczeń 
od ognila i ,gra.dohilda. 
"Vesta" Bank Wzajcmnyd1 UbeJ:.pieczeń, ,załO'Żony w wku 1873, 
posillJda działy: uhe1ipicczcń na żyde, odpowiedzialności cywilno.praw o 
nej. .od l1Jies1JoL"ś\i.wych W)'Ipadków i lI!utOC'8JS'CO. 
"Ve,
ta" TnwarzY1slt\\'10 WZl!ljemnych UbeZlPicczeń .od O'gnia i gra- 
-dO'bi.cia, zało
one w roku I l )2U. posi'Rda dz'iały: ubC,JJieczcń od ognia. 
kradzieży z włamaniem i gradobida. 


POMORSKI SYNDYKAT ROLNICZY S. A. 


Toruń, Szeroka 37. 
mstytucja Akcyjna zało7..on.a w Tor.unhl i qpal'ta D 'kwpitał akcyjo 
ny, złożony pr7eważnie !przez sfery rolnkze. Zajmuje si" handlem 
.ąrtykJułami niezbędnemi w ,gO'Sfiodarstwach ,rolniozy.ch, nawO'zami sztucz 
nemi, nasilonami 2IbożO'wemi i t. p. ' 
Wydział Wykonawczy: Jc-rzy JRwO'rski. PeM!ks Somme,r, StełRlll 
Jurzyń'ski, Stlll!1illław Nor.zyński. 
Dyrdktorem naczelnym jest: i,nż. .a,gr. Stlll!1isław Kolendo. 


Hcjna pani. 
- Pokojówka: - DZl1ś ma .przybyć do mnie mój biedny !kurzyn, 
który ,produkuje si" 
 jarmarkach, jak:.o pożeracz szkła. czy nie mą 
głahy wielmO'żna. !pani mu coś ofilarować.:' 
- OW!aem, Ma.rysiu. tam w ąpilżami są dwie pobitc f.la.s