Kalendarz "Głosu Pogranicza" na rok 1932

1---. 



-- -, 



i


alo
2./139/ . 
Toruń 
- :4932 '_ · '. 
.Jlł · 


.. 


Rocz-nik I. 
l 


, 


- 


... 


"" 
 . 
/0 
y/ 
.' 
 .....'V\A
O
 , 
t ' -- -...:.- 
II 


I.
 


d 
j 


/ 


. 


KALEND 


l 


"GŁOSU POGRANłC- A" 
, 


NA ROK 


1932 


'I 


- 


c 


Nakładem wydawnictwa .Głosu Pogranicza- w Brodnicy 
Drukiem Zakł raf. Bolesława Szczuki Wqbrze:łno-Pom. 


.L _
>>>
. 
iększa kradzie
 


nie będzie miała mIeJsca 
o ile Twe przedmioty 
wartościowe przechowywać 
będziesz w skarhcach 


K
mun. Ka
y I
l[l

n

[i. 
 
I MiasŁa Brodnie" 


Własny gmach w Rynku 


Opłata za skrzynkę wynosi 10-15-20 zł rocznie 
zależnie od rozmilłr6w skl'zynki. 


Nasza szafa stalowa. jest jedYD'l 
te
o rodzaju w najhlit!'lzej okolit'y. 


TajemnIca zapewniona, gdy! klucz 
od skrzynki otrz
'ml1,ie klient do 
ręki i dlatego nikt z obcych nie 
mote zRwarto
ri skontrolowar. 


Swobodny dostęp w godzinach 
słl1t.bowYl'h. - - _ _ _ _ 


Drll 


,
>>>
. 


.. 


V'v 


- 
- 


Rocznik I. 


I 
I 
JKALENDARZ 


f
, 


. 


"Głosu Pogranicza" 


na rok 


1932 


ł 


;;:j 

 

- 


Drllkiem i nakładem wydawnictwa ..Głosu Pogranicza" w Brodnic)
>>>
-- 


. 


KOMUNALNA 
KASA OSZCZĘDNOŚCI 


MIASTA LIDZBARKA 
- 


W LIDZBARKU 


.- - 


załatwia wszelki c czynności wchodzą- 
ce w zakres działań bankowych jak: 



 


przekazy w kraju i zagraniczne 
\ inkaso weksli 
dyskont weksli 
rachunki bieżące 
obroty żyrowe 
udzielanie pożyczek 


Przyjmuje wkłady oszczędnościowe 
z natychmiastowem. oraz termino- 
wem wypowiedzeniem za które płaci I 
najwyższe odsetki 
Pewność pupilarna! 
Oszczędzaj tylko w Komunalnej Kasic Osz
zf:'d- 
noci miasta Lidzbarka w Lid/.barku. kt(',ra przy 
naJwyższem oprocentowaniu daje największą 
pewność! 
Konto żyrowe w Banku Polskim, Oddział Lidzbark, or.z 
w Komunalnym Banku Kredytowym w Poznaniu. - 
Konto w P.K.O. Poznań 205001 


o

 


 


".z, 


. 


:
 
uj 
,- 
. 
. 


1
>>>
- -.- 


p


' 
r 
 

 


, 
I 
I 


Do .\' (lsMyeh 


Szan. . Czytelników! 


JV tr:rec;,n roku 'Uls
ej pracy wy- 
tlaw"ic:te j sklatltułlY po '"a
 pierws:ty Ił' 
J"ęce S
a'WWłlYC" C
ytel"ikó", "GloSIł Po- 
9r(("ic
a" ktłle""ttr
 kHiq,iko'wy" Sfara- 
filuny 8if
 dotJrtfć "tatm"jal :łau"tu'ty w "int 
tul.;, by obok ro
leglego tbittl" info,',na- 
cyjnego - lJOrlłs:tyć na kUJ"taelt jego fe 
zayn.dMiell;u. któ,"e najwięcej i"feJ'eHlI';'( 
8 polec,
e ,'tRf Wf) 1'09 '"Qłl icza 
S*aUOłr.łlł/ch Naszłlc/l C*yfelłlil.;ólV 
II/Jrttejll,ie l,,"oHi,ny o źyc*'i-we i l JJ "ZY- 
el'l/hre przy jęcie l("lełltlarza "GIoH" l
o- 
g,",,.,;eza" ,'u '"ok lf).'l? 


I 
I 



 Wydawn. }IOlosu Pogranicza fi 

1 
 

 I 

t _' 
 
t








 


Ij
>>>
Słoń('a I Księ
yca 
wSI'h. 7I1('h. wSf'h z'lI'h 
Ewangelia: O ohrz",zaniu Chrystusa Pana. (Łuka'M 2, 21). 
1 1 P Naw, R a k. Mieczysława- bł. «. 8 ul15 55 
2 
 Makarego op. wyz., IzydorR b. 811 I 15 fi6 
1. Tydzień. Powrót św. Hollziny lIo Nazaret. (Mateus!. 2, 1H-2;jl 
3! N Ni edz.p aN,R.lm;eniaJezus.uenowefy 811 1'557 3 8 
4 \ P TihlSII. Anif'li z Foligno 8 11 1558 440 
5 W Te1esfur'l. Henedykta m. 8 11 16 O 6 l l 
6 1 Śr Trzech Kr61i. Melanjusza 810 16 l 729 
7 Cz ŁucjanR M. ,Jul.ianR 8 10 16 3 830 
8 1 p t Seweryn1, EmJ\janny p. . 8 9 16 4 9 12 
9 S .Juliana m., Marl'j-lDny p. 8 9 16 6 !) 3ii 
1 2. Trdzie". IIwunast()le!ni .Jewi w kO
(
lele. (ł.!lkasl. :t oj,! -i)
I. 
10 I N 1. pa 3 KrOI. Agalona pap. 8 8 16 7 955 HI 55 
111 p H;g'n,jllsla, Honoraty p. 8 7 16 8 10 8 20 13 
1 12 W Arkadjusla m., Teodora 8 7 1610 10 20 2128 
13 Sr GoUryda w., Tacjany m. 8 6 Jo 11 10 28 2239 
14 Cl Hilnrego b., Felil{sa k. m. 8 5 1613 1037 2350 
15 I' t Maura op., Pawła pusto 3 8 5 16 14 10 45/ 
16 S Marl'elel/:o pap. męcz. 8 4 lR 10 \O 55 I l l 

. .r.,dzle". (I_lZoda ch w Kame g alJ\e.i!l
 lej. _ (.Jan 2. I-ll l. 
17 \ 11 2. pa 3 KrOI. Antoniego pusto 8 3 1617 11 8 
18 I' Katedry św. Piotra w Rzymie. Pryski 8 2 1619 11 25 
I!J W Kanuta m., MarIusza i Marty 8 l 1621 II 50 

O Śr Fabjana i Sebastjana m. 8 O 1623 12 28 
21 Cz Agnieslki panny i męcz. 7 59 1624 1323 
"!2 I' t Wincentego i AURstazego mm. 758 1626 1437 
23 S Z'H
lubiny N. M. P.. Emerencjanny W 757 U\ 27 16 2 
4. Twdzie". () roholmka('h w winnky. (M ..teus z 20. 1 :--ł61:.. 
24 1 H Starazapustna. Tymo"tł;llsza b. m. 755 1 1629 
"!5 P Nawrócen;e św. Pawia ap. 754 1631 
"!6 \,\ Polikarpa b. m., Pauli wd. 753 1633 
27 Śr .Jana ClJryzostoma b. w. 751 1635 
28 1 Cz Karola W., Objawienie św. Agniesz1i 750 lo 36 
29 P t Franciszka Salezego b. w. 749 1638 
:10 S Mal"tyny n. m., Ludwiki p ([ 747 1640 
5. T,dzleń. O naSienIU i ruli. (Łukasl 
, 4-15). . 
:II N MieSOpus tn8. Piotra - z N
la
lu wyzn. --74
rl(j 42 1 -2-26-' 10 27 1 
 


.. 


Dnie 


Święta Ko
cioła Rzymsko-Katolickiego 


1732 
19 3 
2032 
2158 
2
26 1 
056 


.12 ił 
122-1 
1256 
1345 
1451) 
1610 
1733 


n 
n 



 

 
fłr 
Ir 
.ft 
.ft 
Ił. 


A. 

 

 
$ 

 

 
Si:;? 


:n; 
33::! 
449 
6 2 
7 6 
754 
828 



I 
:1 
4: 
..m:: 

 


850 
9 6 
920 
932 
942 
954 
10 4 



 

 

 

 
n 
n 

 


-
>>>
, 


.... ....... .... .... ......... ... ........ ...... ........... ... ... ..... ...... ............ .......... ........ ... 


STYCZEŃ 


Styczeń pogodny 
Wróży rok płodny. 
+ 


II 


Kiedy w stycznin mróz panuje 
Tedy rolnik wykrzyknje. 
+ 


Bój się w stycznin wiosny 
Bo marzec zazdrosny. 


Jeżeli w styczni n deszcze leją, 
Nie ciesz się wielką nadzieją. 


s. ............ .......... ... ... .......... ....... ....................... .. ............ .... ... .............. 


ZAPISKI 


.... .n....... on ...............____.......................... ...... ...n.................................... 


.....nnn................................................._...............____ono.._. 


. .........--.....--. .. ........_nu........_ n _____ n .... ou ..................................................n_........_ 


"'U'_ ................................... .... ...........................-.............u.... 


....... ........ ......... ....... .......... ... ..... ..... ............. .............. ..... ......... ....... ..... .. ....... 


Kalendarz stuletni 
Od I.go do 4-go silny mróz; od 5-go do B.go umial'kow:me zimno; 
od S-go do W-go śnieg; od II-go do l4-go zimno; 15-go rozpocznie padać 
śnieg, a potem deszcz aż do 20-go; następnie do 2S-go nstali się łagodna 
pOgodH; od 2
-go do koilCa miesiąca zmiennie. 


..................................... 



 o.... ......... ................................... .................. .... 


-.... 


I 
j
>>>
Dnie I 
11 P 
2 W 
3 Sr 
4 Cz 
5 P 
6 S I 


Święta Kościoła Rzymslw-Katolickiego 


I
nacego b. i III., 
rygidy 
Matki Boskiej Gromnicznej 
Błat.eja b. i III. 
Andrzeja Korsini b. w., Weroniki p. 
t Agaty p. i męcz., Hjllcentego p. 
Doroty p. i m., Tylllsa b. m. . 


6. T ydzielł. JezU!! _ uzdr8wi1
 _ślepe_go _i pr£ep
\\'h
a 
7 N Zapustna. Romualda, Ryszarda 
8 P Jana z Maty wyzn., Emila 
9 W Apolonji p. m., Honorala 
\0 Sr t Popielec. Scbolastyki p. 
11 Cz Objaw. N. M.P. w Lourdes. DezyderjuBza 
12 p t Eulalji p., Antoniusza 
13 S Benignusza, Marjusza 


Ftr 
lit 
r:? 
ił 
łt. 
lA 


swą mękę. (Łukasz 18, :H-43"). 
7341 656 815f1754 lA 
732 1658 827 19 O 
 
730 17 O 836 2022 
 
728 17 2 844 21 33 
 
726 17 3 853 2245 6tlP 
725 17: 9 2 23 58 
 
723 17 7 912 f.Hl' 


!:!ydzielł. O kuszeniu Pan a Jezusa przez diabła. (Ma teusz 4, 1-11).. 
14 N Wstepna. Walentego kapł. 
 721 17 9 927 112 
 
15 P Faustyna, Sewera 7 19 1711 949 229 itrł 
16 W Juljanny p., JowiŁy m. 717 1713 10 19 844 tri 
17 Sr Donatusa, Aleksego i Sab. 7 15 17 15 11 6 451 1tI'ł 
18 Cz Symeona b. m., Konstancji 713 1716 12 9 546 4:: 
19 P t Konrada w.. Mansweta m. 7 11 17 18 1329 626 4-- 
20 S Eleulerjusza b. m. 7 9 1720 1459 6 53 
 

Tydz!eń. 
 przemien 
el1iu !'ańs kiem . (Mate l1 sz 17, 1-91. 
21 N Sucha. Eleonory kr., Andrzeja Boboli 7 7 1722 \631 7 12 
 
22 P Katedry św. Piolra w Ani. 
 7 5 1724 HI 3 726 i 
:l3 W Piotra Damjana, Serenjusza 7 3 1726 1934 737 i 
24 Sr Wigilja św. Macieja apostoła 7 1 1728 21 5 749 n 
25 Cz Macieja ap. Florjana 659 1 1729 2237 S O n 
26 P t Walburgi. Wildora z Ar. 656 1731 819 
 
27 S AleKsandra b.. Małgorzaty 654 17 33 O 19 8 23 
 
I. Tydzleil. 
\{to nie jest zemną, przeciw mnie jest". (Łukasz 11, 14-28). 

81 N Głucha. Leandra b., Mechtyldy r 652 1735 142 857 Jr 
29 P Romana op., Rufina m. 650 1737 3 8 934 Ftr 


-
>>>
l 


............... .... .......................... ............ ..... ............ ... .......... .......... ...................... ........ ........ 
LUTY 
.,.. ..... .......... ....... ..... ............... .................. .-. .,. .............. ... ... ............... ........ ..... 


Ale CZ8fjem tak się zżyma, 
Że człck prawie nie wytrzyma. 


Kiedy Gromniczna zimę traci, 
To święty l\1aciej ją zbogaci. 
+ 
Gdy w święty Walek deszcz pada, 
Drugą zimę zapowiada. 


Czasem luty się zlituje, 
Że człek niby wiosnę czuje; 
+ 


ZAPISKI 


.............. ....... ..... ........... ... ............ ................ ...... .................... ................... ........................... .... 
Kalendarz stuletni 
Od t.go do 3-go śnieg z deszczcm; od 4-go staje się pogoda zupełnie 
ładna, poczcm do 9-go nieprzyjemna; od lO-go przychodzą silne mrozy, 
które trwać będą do 16-go; od l7-go do lIJ-go !l1ieg, poczem do końca 
miesiąca słota i zimny wiatr. 
..... .......... ..... ....... ...... ... ..... ......... .................... .............. ......... ........... ........ ........ ...........
>>>
t 


Dnie I Święta Kościoła Rzymsko-Katolickiego I SłoMa I Księtyra I Zn k 
wSf'h. za,'h. wsch. zal'h. . a 
1 W AI
illa b. w., Antoniny 648 1738 418 I 10 27 
 
2 Śr Symplicju!\za p., Heleny ces. 646 1740 510 11 37 
 
3 Cz Kunegundy król., Sylwina b. 64'1 1742 545 121'6 i? 
4 P t Kazimierza I,rólew., ł.u I'j i p. m. 640 1744 6 8 1418 lA 
5 S Fryderyla op., Teofila b. w. 638 17 (0) 623 1537 lA 
10 I,dzleil. Pan Jezus kal'llli 5.000 osób. (Jon 6, 1--15). 
- 
6 N $r6dPoslnił. Frydolina, Wiktora 636 174S 635 1653 
7 P Tomasza z Akwinu 633 1760 645 18 7 
8 W Jana Botego, Bł, Winc. Kadłubka 631 1752 653 1919 
9 Śr Franciszki Rzymianki wd. 629 1753 7 2 2031 
10 Cz Czterdziestu Męczenników, Makarego 627 1755 710 21 42 
11 P t Eulogjusza m., Pelagji 624 1757 719 2257 
12 S Grzel!;or
a Wielk. pap. 622 1759 733 
_
,d
le
. Żydzi chcą Pana Jezusa ukamieno wać. ( Jan 
_ 46-59). 
13 N Pas'jna. Krystyny, Eufromji 620 18 O 751 
14 P Matyldy, Zacharjasza 617 18 2 817 
15 W Longina, Klemensa Dworzaka 
 6 15 18 4 855 
16 Śr Heriberta, Cyr.iaka z tmy. 6 13 18 6 949 
17 Cz Gertrudy p., Patrycjusza 611 18 7 11 1 
18 P t Cyryla, Anzelma 6 8 18 !I 1225 
19 S Józ
fa Oblub. N. N. P. 6 6 18 11 1355 


12 I, d.!'eń. Tryumfalny wjazd Pilna JezusIl do .Jerozolilll 
 iMate_usz 21, l- g..!: 
20 N Palmowa. Joachima m. 
21 p Benedykta op., Józefa z Arymatei 
22 W Oktawiana m., Katarzyny 
'
3 Sr Olona i Wiktorjana m. 
24 Cz "Helki Czwartek. Gabrjela archan. 
25 P tt Wie/ki Piątek. Zwiastow. N. 11. P. 
26 S tt Wielka .sobota. Ludgera 
13 I,dzle". O zmartwychwstaniu Pana Jezusa. 
27 N Wielkanoc. Ruperla, Jana Damasc. 
28 p Poniedziałek Wielk. Jana Kapistrana 
29 W EURtachego, Kastulusa 
 
30 Śr 7. Boi. N. 11. P. Kwiryna 
31 Cz Balbiny p., Kornelji 


.... 



 


6 4 
6 1 
559 
557 
554 
552 
550 


2418 


1813 
1814 
1816 
1818 
1820 
1821 
1823 


1527 
1659 
1830 
20 5 


2141 


(Marek 16, 1-7). 
547 1825 050 
5 45 18 26 2 10 
5 43 18 28 3 9 
541 1830 349 
538 1831 4 14 


Ił 



 
$ 

 

 

 
iHP 
iHP 


012 
128 
237 
336 
421 
453 
514 



 
t!'t 
trt 
4:- 
4:: 

 

 


530 
544 
:55 
6 6 
620 
636 
658 



 

 
n 

 
&fC 
dl; 
fi( 


7 dO 
820 
925 
1044 
12 5 


.. 
Nr 
i? 
ft 
& 


f\
>>>
--, 


.-... .... ................ ............... .... ........... ..... ....................... ......... ... ......... ......"': 


MARZEC 


l\IarzE'C marzy 
Jak się zdarzy. 
+ 


Ile mgieł w Iłlarcu, 
Tyle deszczów w czerwcu. 


Na świętego Grzegorza, 
Rzeki idą do morza. 
+ 
Na świętego Józefa pogoda, 
Będzie w polu uroda. 


......... .......... ............... ...... ......................... ................ ......................................................... .... ....... 


/I 


ZAPISKI 


...n........................__.............nn_unnn.d.....____n..__ u ........n....... ..n.............................._.............. 


...................................................... .....-........ --...................._n..............................n...__n_n........________....._n.........._.._ 


----.........................................-.......................__............_.........n....nn..n.
......................u.nn........n.......... h .........__ 


. -.......................n......u..n.............................._..n.n...n.......................n.....................n..n.....................nn.n........... 


--. .nn._n_.......u.........................n.n.._n... _..n......................................... ...........n.
.........n.....n............n.n...u......... 


... ............n..n..........n....n............................ ..n...........................n............nn.......h.........n..........n....n...n.....u.... 


-. .......nn................n................n........nn..n...... ...............................n..................n..n......n....n.n..n....n......... ........_. 


..n..... .....n.n................n............................ ..n........n.n.nn....................................................n......n.n..n".....n .__ __ 


. - .- . .n..n..nn........................n....n.....n..n................... ......n............n................nn.....n.....n.....n.n.......nn._""h_ 


\" 


...nn.....n........n.n.............................n....................n...... . n............._...........n.....n........................nn................ 


............n..n........................n.n..................n.............n....n.........n......_.....n........................u...............n.............._. 


. ............n.............n....................nn..........u.n........n......nn... ._n_n..n..n....n.n......n....n... 


.......n.....nn........................n......n........n......__.................................. .".....h... ..--..----......n....n...n................... 


. ............................................n....... .....n....n.......n...................................n.n.....n.....n..nU".......n.............. _n._ ____. 


....n......._n.n..n....................n..................................n.n........n......................... ............n.................................n.. 


...........................-..........................-..................................................................................................................... 


.. .... ..... ..... ........................... .......... ................. ...... ... .......... ................... .... 


Kalendarz stuletni 
Od l-go do 9-go przeważnie zimno i nieprzyjemna pogoda; od lO-go 
do 13-go wiatr, śnieg i deszcz; od 14-go do l6.gQ noprzcmian deszcz i po- 
goda; następnie no koilca micsiąca wypogadza się. 


... ........ ....... ......................... ....... ................... ........ ...........................
>>>
t 


I 
łollca I Księżyca I Z k 
-;'

h . zach. w£ch. zach. na 
I 536 / 1833 1 431 1 13 2 5 1 1t 
533 1835 443 1442 $ 
19-31). 
5 31 1837 
5 28 1839 
526 1841 
. 523 1843 
521 1844 
5 19 1846 
516 1848 


Święta Kościoła Rzymsko-Katolickiego 


t Hugona B., Teodora 
Franciszka z Palili, Teodozji 
1 4. T ydzle ". O ni 

_I' nym Tom aszu. (Jan 20. 
3 N Przewodnia. Ryszard!!, Benedykta 
4 P Izydora, Ambrotego 
5 W Wincentego Ferrerj., Malisyma 
6 Śr Celestyna, Juljanny 
7 Cz Hermana J6z., Chrystjana 
8 p t D,ionizcgo, Amancjusza 
9 S Marji Kleofas., Bogusława 


-.!!- T,dzlel . O do brym pasterzu. (Jan 10, 
10 N 2. po Wielk., Ezechiela, Daniela 
11 P Leona Wielk. P., Apolonjusza 
12 W Juljana P., Łazarza 
13 Śr Hermenegildy, Romana 
14 Cz Tyburcjusza, Walerjana 
15 P t Anastazji m., Nidgara 
16 S Henedykta Lahre, Lamberta 
16. "dziel. Maluczko, a nie ujrzycie mnie. (.Jan 
17 N 3. po Wielk., Aniceta 
18 P Eleuterjusza, Apolonjusza 
19 W Krescencji, Leona IX 
20 ŚI' Wiktora, Sulpicjusza 
21 Cz Anzelma, Aleksandra 
22 P t Sotera i Kajusa, Opieki św. J6zefa 
23 S Jerzego, Gerarda 


11-16). 
514 
512 
5to 
5 8 
355 
5 3 
5 1 


WJ 


113, 16-22). 
4 59 19 1 
4 57 19 3 
455 19 5 
4 52 L9 7 
450 19 8 
448 19 10 
446 19 12 


1!. T,dzlel. O od
 jściu Pana Jezusa. (Jan 16, 5-14)._ 
24 N 4. po Wielk. Wo;ciecha 444 19 13 
25 P Opieki św. Józefa. Marka ewanq. 442 19 15 
26 W Matki Dobrej Rady. Kleta i Marc. 440 1917 
:n Śr Anastazego, Peregryna (( 4 38 19 19 
28 Cz Witali sa, Pawła od Krzyża 436 1920 

9 P t Piotra m., Hugona 433 1922 
:10 S Katarzyny Seneńskiej, Zofji 431 1924 


1850 
1851 
1853 
1855 
1856 
1858 
19 O 


455 15 56 
503 1707 
5 12 18 19 
519 I 1930 
5 29 20 44 
541 2L 59 
557 2314 


620 
652 
741 
844 
1002 
11 26 
1254 


1423 
1553 
1726 
19 l 
2040 
2218 
2349 


059 
L 47" 
218 
238 
252 
3 4 


$ 
$ 

 

 
fHJ 
fHJ 
lHP 


02:1 
128 
217 
253 
318 
335 


1ft 

 

 

 

 

 
{Al 


349 
4 O 
412 
424 
43M 
458 
525 


i 
i 

 
n 

 

 
lir 


6 9 
711 
827 
951 
1013 
1231 
1445 



. 

 
ił 
B. 
.łA 
$ 
$
>>>
1 


........... ......... .... ....... ........... ......... .......... .......... .............. .......... ........ ................................... 


KWIECIEŃ 


Gdy kwiecień robił hałas, 
Będzie ziarna pełen szałas. 
+ 
Kiedy w końcu deszcz porosi 
Polom błogosławieństwo przynosi. 


Na świętego Franciszka 
Szuka ziarnek w polu myszka. 
+ 
Na 
w. Wojciecha naszego patrona 
Już się w zbożu ukryje i zając i wrona 



............................................................................................................................................................................................................ .. 


ZAPISKI 


:.... ..................... ...... ........ .......... ................................. .... ..................... ......... ... 
. . 
. . 
: Kalendarz stuletni : 
. . 
. . 

 Od l-go do 6-go zimna i sucha pogoda; od 7-go do lO-go zimne : 
: wiatry i deszcz; od U-go do 20-go pogodni od 21-go do 24.go zimno i po- : 
: cblnUrnOj od 25..go do koflca llliesiąca pogoda. 
 
. . 
:.... ...... ........... .............. ..tle 'Je 
 .... Otloo.. ........ ... ...... ........ ... ....... ....... ................ ... ..:
>>>
więta Kośeioła Rzymsko-Katolickiego I Słońca I 
siętye
 1 Znak 
wsch. zach. ws"h. zal'h. 
1
 Trdzle.... O_modlitwie w Imię J 
zuso\Ve. _(.Jan 16, 23-3

. 
1 N 5. po Wielk. Filipa ; Jakóba apost. 4 29 1926 
2 P Atanazego, Konrada, Zygmunta 427 1928 
3 W Kr61. Kor. Polskiej 425 1930 
4 SI' Florj/lna, Znal. św. Krzyża 423 1931 
: Cz Wniebowslilplenie P....skle. Piusa V. 422 1933 
6 P t Jana w Oleju, Benedykta 420 1984 
7 S Augusta, Flawji iDomiceli 418 1936 


312 
321 
329 
339 
349 
4 4 
42;; 


1457 
16 8 
1720 
1893 
1947 


$ 

 

 
fHP 
fHP 
fi1l' 
1ft 


?1 2 
:::210 


Ut. Trdz ień
 O 7.e
 ł

iu POl'ieszyciela DUl'ha prliwdy. (.Jan 15, ::!6-16). 
8 N 6. po Wielk. .stanisława biskllpa 416 1937 454 2322 1m 
9 P Grzegorza z Nysy, Beatusa 4 14 1939 538 4: 
10 W Izydora, Antonina, Joba 413 1941 636 014.ą:g: 
11 SI' Królowej Apostołów. M/lmcrta 4 11 1942 749 O 54 
 
12 Cz Pankracego, Nereusza 4 9 1944 9 9 121 
 
13 P t Serwacego, Moniki 3 4 8 1946 1033 1 40 
 
14 S Honifacego. Justy 4 6 1947 1159 151 Rl 
20. Tydz;e.... _
to mnie miłuje, słów moich strzp.c będzie. (Jan 14, 23-31). 
15 N Ziel. $wlillkl. Zofji 4 4 1949 1325 2 7 lit! 
16 P Pono Ziel. Sw. Jana Nepom. 4 3 19 bO 14 t5 219 lir 
t7 W Pasch:iła Ubalda 4 1 19 52 1624 228 lir 
18 SI' Wenancjusz3, Felil{sa P. 4 O 1953 18 O 2 42 
 
19 Cz Piotra CeleslYD/I, Emila 359 1955 1939 2 59 
 
20 P t Hernarda z Sjeny, Plantyli W 357 1956 21 14 322 n 
21 S Feliksa z Kantal.. Sekundyna 356 1958 2237 a 56 
 
21. T!dZleń_. _j)ałl 
 mi )est 
s
clka władza. (Mateusz 28, 18-20). 
22 N 1. po Z. $. Tr6jey Sw. Heleny 856 19 59 2338 4 51 
 
23 P Delyderjusza, Jana de R. 353 20 O 6 4 łn 
2ł W N. M. P. ",sporn. wiern., Joanny 352 20 2 017 728 
251Sr Urbana, Grzegorza VII 351 20 3 041 851 a. 
26 / Cz Boi:e (lala. Filipa Nerellsza 350 20 5 058 10 15 A. 
27 P t Magd/lleny de Pazzis, Eleonory er 3 48 20 7 1 11. 11 32 
 
28 S Augusta z K.. Wilhelma 347 20 8 120 12 41; 
 
22. Ty
zie_ń. O we zwaniu Da uczłQ. (Łukasz 14, 16-24). 
29- 1 N 2. po Ziel. Sw. M:JksYIII,ua ił 46 20 9 l 29 Id 57 
 
30 P Feliksa J. pap., Ferdynanda kro 345 20 10 138 15 8 łi-# 
31 W Anieli M
rici, Petroneli 344 20 12 127, 1620 4H1' 
I 


_.o-.
>>>
-, 


#.......................................................................................................... 
. 
. 
. 
. 
. 
. 
:..... .... .............. ........ .... ............. ... .............. ....... ............. ................................. ..........1 


MA
 


Deszczyk majowy - 
Łzy młodej wdowy. 
+ 
Chłodny maj, 
Dobry urodzaj. 


Na święty Flol'ek 
Daj podwieczorek. 
+ 


Na świętego Stanisława 
Nie siej owsa - będzie trawa. 


ZAPISKI 


.. - u.....................__............... ... .__n....n......__..____..................___...............................n.n........_n.__
.___u_n_n_n_.....u___ ___ 


..0- Uhn_ou_ ...__n....onun____.........__..... .......................__...................................... _.. 


. _.................n................. uon ....................................................n........................__ u ................ __no........................__. 


.....n.n.............................................. _...._..... .-................................................................n...........__........................ 


.-......n..........n..n........n..............n.........................__n...............__n.........................................................__.................._... 


-. ...n............................................. ..................................__..............u... __U.....n. n ._u__............................... 


- - _.n.n.nn_........n..............n........... ................................. 


................... ..... ... .... ......................... ..... ..... ................. ............. .............. ...... 


Kalendarz stuletni 
Pogoda ładna zeszłego miesiąca potnv:! do .t_go maja" następni6 prz}". 
chodzi kilim dni wi('łrznych; od /'J-go do iii-g-o !'ucho i ci'rło; od li-go 
do 22-go pogoda z odmianą przepIlItuna; 23-go do :!6-go zimno z mnł}"m 
dżdżem; od 27-go do koilca miesiąca ładnie. 


....1'.......... .... .... ......... ............... ........ ............ ...... .:. .. ......... ................. ...
>>>
-- 


Dnie Święta Kościoła Rzymsko-Katolickiego I Słońca , 
ws
h. zach. 
11 Śr Nikodema, Grac,iana 343 2013 
2 Cz Erazm3, Marcelin3 i Piotra 342 20 14 
3 P t Uroczystość 'serca Jezusa. Pauli 34 t 20 t5 
4 SKwiryna, Fl'llnciszlm K..rac. . 34t I 20 
 6 
23. "dzień. O zl!ubionej ow"
woszu. (Łukas z t5 , l-In) . 
5 N 3. po Ziel. Sw. Bonifacego 3411 20 17 
(j P Norberta, Filipa diak. 339 20 18 
7 W Roberla, Luk rec.i i 339 20 UJ 
8 Sr Medarda i Maksymiljana 338 2020 
9 Cz Pryma i Felicjana 338 2020 
10 P t Małgorzaty l\ról. 3'37 2021 
11 S Harnaby apostoła 
 337 2022 
_24. "dzle..... O ohfi! YIII _p ołowi
 yb. (ł"ukasz 5, :-11). 
12 1 N 4. po Zlel. Sw. Onufrego 337 2023 
.13 P Antoniego z Padwy, Tobjasza 337 2023 
14 W Bazylego W' o bł. .Jolanty 336 2024 
15 Śr Wita i Modest3 męcz. 336 2025 
16 Cz Henona, Fran'iszlm R. 336 2025 
17 P t Adolfa, Inoll'entego 336 2025 
18 S Marlm i Mllrcl'lf'go, Efrem:t (iD ił 36 202fi 


338 
338 
339 
340 
340 


Księtyca \ Zn3k 
wRch. zaeh. 
1.57 1734 łHP 
2 11 t860 f.HP 
2 30 2,) 4 1ft 
257 21 13 im 


2027 
2027 
2027 


-23 54 1 12 55 
_ 14 7 
O 4 15 20 
O 16 1635 
0331750 



. "dzień. 0_ niespmwiedliwoś'i faryzeuszÓw. (Matł'uSz 5, 
O-24). 
19 N 5. po Ziel. Sw. Gerwazego i Protllzego 8361 2026 22 10 
20 P SylwerjuszlI, Florentyny 836 2026 2242 
2t W Alojzego Gonzagi. Albana 336 2027 23 l 

2 1 SI' Paulina, A
hacjusza 337 2027 23 15 

3 Cz ZenonII, Agrypiny 337 2027 2328 
24 1 P t Narodzenie Jana Chrzciciela 337 2027 2337 
25 S Prospera, Wilhe!ma opata ([ 338 2027 2346 
26. "dzlen. O.cudownem rozmno'.eniu chleba. (Mluek 8, t-9). 
-----.- - -- --- 
26' N 6. po Zjel. Sw. Jana j Pawła 
'.!.7 P Władysława króla 
:]8 W Leona II. pap., Irenjusza 
2!1 Ś.. Ploara i Pawia apola. 
: ) Cz. Wspomu. św. Pawła, Emiljl 



\I 2. 
202/1 


336 
430 
539 
659 
822 
946 
11 9 


2211 
2254 
2325 
234;) 


t233 
14 O 
1530 
17 4 
1840 
2010 
2122 


o 1 
014 


im- 
4:::: 
.cg: 

 

 
Ii 
Ii 


026 
037 
047 
l 1 
t 21 
14!J 
234 


:t 
ń 
n 
t!tt!t 
6!!iC 
rłr 
!łr 


340 
5 O 
626 
753 
914 
10 30 
11 43 


.n 
il 
II. 
lA 
@; 
$ 

 



 
ój
 
łHP 
fHP 
fWJ
>>>
1 



.......... ....... .... ............ ..... .......... ....... ......... .... .......... .......... ............... 
............ 


CZERWIEC 


Gospodarzu jużci czas, 
Koniczyny nivy las. 


+ 


Deszcz na 7.ielone Swiątki 
Da Bóg wielkie sprzątki. 
+ 



 Na święty Antoni -,?eszcz na świętego Wita 
1 = Pierwsza się jagódlm zapłoni. Zle z jęczmieniem, źle na żyta. 
. . 
.;. . .......... e.e .......... ............ e.e............ ............. e.e.... ............. .................................................. ..... 
I 


ZAPISKI 


.............................--.....-.......--.-......-- 


."........... ...... ....... ..... .................... ....... .................... .... .......... ..... ................ ....... .......... 
: : 
Kalendarz stuletni 
Od l-go do B-go ładna pogoda; 9-go i lO-go deszcze, następnie do 
13-go poranld zamglone, oraz do 22-go deszcz; od tego dIlia staje się 
ładn:e i trwa do koilCa miesiąca. 
!5 ........- ........................_ 


'" 


- "C OA 
......... ........ ..... ... .......... .... ................................. ......... _.:.:...
>>>
t Naidr. Krwi Jezusa. l'eobalda 
Nawiedzenie N. M. P.. Ottona 


I Słońpa I Księty('a ' Z k 
ws('h 
-- ;;ph. ws('h. zach. na 
1 341 \ 2026 \ 057 1 ]9 2 1 
 
341 2026 182 20 4 
 
prorokó
._(M"teusz 7, 15-21). 
. 3 42 20 25 2 22 20 25 ,,;cg: 
.343 2025 327 2127 4- 
344 2034 445 2151 
 
345 2024 6 9 22 9 
 
3 46 20 23 7 34 22 22 
 
347 2023 858 2234 i 
11 48 2022 1022 2244 1t 


.. 


. 


C 
I 


I 
I 
V 
S 
C 
F 


27
 II/dlle". Sł rzetcie 
ię f"ł sl.ywych 
3 N 7. po Zlel. Sw. Heljodora 
4 P Teodora, Prokopa 
5 W Antoniego M., Karoliny 
6 Sr Łucji, Dominiki, Izajasza pr. 
7 Cz Cyryla i Metodego, Wilibalda 
8 p t KiljaDa, Elźbieły król. 
9 S Zenona, Weroniki 


s 


28. I,dlie!,. y Die!
p
a 
iedliw ym _ \\iłodarz u. (Ł u kasz 16, _l
!I). 
lON 8. po Ziel. Sw. 7 braci śpiących 3 49 20 21 11 45 
11 P Piusa I, Pelagji 
 350 2020 13 12 
12 W JaDa Gwalberła op. 351 201lj ]443 
L3 Sr Małgorzały p., Anakleła 352 20 UJ 16 16 
14 Cz Honawentury, Justa 353 20 18 1747 
15 P t Henryka, Najśw. Zbaw: 354 1017 ]9 4 
16 S M. B. .szkaplerzne; 356 2016 20 2 


22M 
23 7 
2324 
2348 



 
n 
tifI: 

 
At 
FE 
f1 


li 
f 
" 
Ś 
c 
p 
s 


024 
118 


i. 


29. II/dlle". Jezus płacze nad Jerozolimą. (ł,ukasz HI, 41-47). 
--- 
L7 N 9. po Ziel. Sw. Aleksego GJ 357 2015 20 40 232 łR 
18 P Szymona z Lipnicy, Arnolda 358 20 li! 21 4 357 
19 W Win-entego a Paulo, Rufina 4 O 2012 2121 5
5 
20 Sr Czesława, Hieronima 4 1 2010 2134 650 $ 
21 C, Praksedy, Daniela 4 3 20 !J 2143 8 !J 
 
22 P t Marji Magd"lpny, Teofila 4 4 20 8 2153 925 
 
23 S ApoliDare
o. Liborjusza 4 6 20 6 22 l 1038 
 


li 
F 
V 
15 
C 
F 



 


30. II/dllei'l._ O 
r yzPu!l zu i celniku. 
24 N 10. po Ziel. Sw. Kryslyny p. 

5 P Jakóba ap., Krysztofa 

6 W Anny, motki N. M. P. 
27 Sr I'lIułaleona, Hudolfa Akw. 
:.!8 Cz InopeDtego, Wildora 
29 \ p t Marty, Olafa K. 
aD s Ahdoul'\ i SeneDa, .Julity 

. II/dllefl. 
e:t
 s uzdrawia Rłuchoniemego. 
ill I N 11: po Ziel. Sw. Ignacego z LO.ioli 


5 2211 1151 
 
([ 3 2221 13 4 łHP 
2 2237 1418 łHP 
2258 1534 łHP 
2326 1647 
 
1654 1ft 
011 1847 4:: 


i. 
'Ii 
Ip 
\\ 
iś 


je:
>>>
---. 


,..$.... ........... ............. ...... .......... ..... ......... ...... ........ ....................... ....... 


LIPIEC 


Czego lipip.c nic dowarzy, 
Tego wrzesień nie usmaży. 
+ 
ndy są w Nawiedzenie deszcze, 
Długa słota będzie jeszcze. 


Deszcz na świętego Jakóba, 
Na pszeniczkę pewna zguba, 
+ 
Na świętą Annę mrówiskn, 
Szukaj w zimie ogniska. 


- 


lak "... ......... ...... ...... .......... ........ ........ ...... ........ ....... ............................... 
. 


m ZAPISKI 
m 


:€: 
:a: 
Ił 
Ił 
Ił 
at 

 



 

 
;{\C 

 

 
lt 
'ł 



 
Ił. 
t. 

 

 

 

 



 
iP 
iP 
iP 
X!ł 
m 
:t'! 


:.... ... ......... ................... .... ........ ................................. ........... ..... ......... 
Kalendarz stuletni 
Z początku ładna pogoda; od 4-go do t2-go blIrdzo wielkie gorączki; 
od t3-go do l6-go pochmurno i deszcze; od 17-go do 25-go ciepło i po- 
godnie; od 26-go do końca miesiąca niestała pogoda. 
.......... .................... ...., .. e 
 o........ ..... ... .............. .......... ..... .......... ..... 


8-
>>>
r 


, 


Święta Kościoła Rzymsko-Katolickiego 


I Słońca I Księżyca I Z k 
wSl'h. zach. wSl'h. za/'h. na 
.. 419 19531 225!19f5 4:: 
4201951 348j2014 
 
422 1949 515 2028 
 
4231947 6412041 i 
4 25 19 46 8 7 20 53 £I 
427 1944 932 21 2 n 


l P 
2 W 
3 Sr 
4 Cz 
5 P 
6 S 


Piotra w okow., 7 braci Mach. 
N. M. P. Anielskie;. (Porcjunk.) 
Znalezienie ŚW. Szczepana, Nikodema 
Dominika, Eufronjusza 
t Matki B. 8nidne;. Oswalda 
Przemienienie Pański.z. Sykstu!la II. 



2. Trdliei'l. 0_ mii
!liernym Samarytanie. 
7 1 N 12. 110 Ziel. $w. Kajetana 
8 P Cyrjaka, Larga, Smaragda 
91 W Rozeslanie Apost., Romana 
lO Sr Wawrzyńca, Filomeny 
II CZ Tyburcjusza, Zuzanny 
12 p t Klary, Hilarji, Herkulana 
la S Hipolita i Ka!l,iano 


(Łukasz 10. 23-37). 
428 1942 10 59 
430 1940 1229 
3 431 1938 14 1 
43e1 1936 1532 
435 1934 1653 
437 1932 1756 
438 1930 1839 


2115 
2130 
2150 
2221 

3 8 


n 

 

 
At 
at 
;t 

 


013 



3. Trdllei'l. 
ezus uzdrawia dziesięciu trędowatych. (Łukasz 17, 11-19)._ 
14 N 13. po Zlel. Sw. ElI7.ebjusza 440 1928 19 8 134 .fi 
15 P Wniebowlitlcie N. M. P. 442 1926 1926 259 lA 
16 W Joachima Ojca N. M. P., Rocha (j') 444 1924 1939 426 A. 
17 Sr Jacka, Emilji, Maksymiljana 445 1922 1951 548 $ 
18 Cz Heleny ces., Agapita 447 19 19 20 O 7 6 
 
19 P t Ludwika z Tuluzy, Zebalda 449 1917 20 10 8 19 
 
20 S Bernarda, Łucjanu 450 1915 2018 9 33 
 


Ił 


34. Trdliei'l. N.ikt nie może dwom _panom słu1.yć. (Mateusz 6 , 24--
 _ 
21 N 14. 110 Ziel. Sw. Joanny Fr. de Chantal 452 1913 2028 1046 
 
22 P Tymoteusza, Zygfryda 454 1911 2041 12 l fi:iP 

3 W Filipa Ben., Klaudjusza 455 l!ł 9 2059 1316 rH? 
24 Sr Bartlomie;a ap.. Aurory « 457 19 7 2124 1431 
 
,. 
25 Cz M. B. Częstochowskie;, Ludwika kro 458 19 4 22 l 1539 1& 
26 P t Zefiryna, Aleksego 5 O 19 2 2253 1639 
 
27 S Józefa Kola!lantego, Gebharda 5 2 19 O 1724 4: 
35. Trdlień. O wskrzeszeniu młodzieilCa z Naim. (Łukasz 7, 11-16). 
- -- 111756 - 
28 NI i 5. po Ziel. Sw. Augustyna fi S 1858 O 4: 
29 P Ścięcie św. Jono, Sabiny 5 5 1856 '122 1818 ftI 
30 W M. B. Pocieszenia. Róży Lim. 5 7 1854 248 1835 
 
31 Sr Rajmunda, Izabeli . 5 8 1851 416 1848 i
>>>
,. ..... ........ ......... ...... ....... ..... ........ ... ........ ...... ... ....... ...... .......... ................ 


SIERPIEŃ 


, 


W sierpniu mgły na górach 
Mroźne Gody, 
+ 
Kiedy mgły w dolinach - 
Dla pogody. 


Na święty Wawrzyniec, 
Dostaje kapusta wieniec. 
+ 
Na świętego Bartłomieja, 
Poraz pierwszy jęknie knieja. 


...... .......... ........ ..... ....... ............... ............ ............... ...... .......... ........... 


ZAPISKI 


.-..-..........-............................................................................-...-----.-----.......-......................................................... 


u........_.........................................................................................................................u........u..u.......u......... 


.....u...................................................u.._.u............u..u................u..........u..............................._._......................... 


. . 


-- .n............................._.nU........................u.......n......................u.....n........................._.. u ..............u......_..u..u.... 


un................._.............._......................__..u_.._....u...............unn......n......_..........u..u....._n...............n...n...... 


--n....................................n_uu................._......................u.....n_........ ........u.._.........u.u..........u.......nu............... 


............._........u......u......n.u_..................un......................nn......_........__..n...._ ..............u...........n....._u.......... ..u' 


.................................................................................--.....-......-............. . ................-.-.........-........-................. 


u.un..u....._.................................................._....._............Uu_.................u..u.._. _u.n._.............u..._.........n........ n ._ 


.................................................. ............._........u.n.u....................................... n ..........u................................ ..u. 


... ...............u...............u....._..............................u.................u......._...........................n...............u............u...._._..... 


......................................_..................u..u._................................_..........n................................_..u...._..u.u..u...nnn.u 


. 


...........................................u...................................._................_............. ................. -.........................n..............u.... 


-...-..........-.................-..................-..............-.---....-.................................................................... 


............ ...... .............. ....... ........ .--........ ...... .... -.. ............. .... ............................ 
. . 

 :: : : Kalendarz stuletni : :. 
 : 
Od l-go do 5-go wielkie upały; od 6-go do lO-go pochmurno i deszcze; 
od li-go do 17-go pogoda; od 18-go do 20-go powietrze zmienne, następnie 
odmiana do końca miesiąca. 
. 
. . 
. . 
...... . e.. ....... e.......... e e e e e e o ('')".00 ....0...... e..... e e e e... .... e e e e..... e e..... e. e..................... 


.IU
>>>
.- - -- - 
.:....=-. -..
 _AT 


 
---::.....::. - 

 

 ,
 =-" 


Dnie I 


1 _ Słońca _ I 
siętyca I Znak 
wsch. zach. wsch. zach. 
I 5 10 184\1 1 543\ 19 O 
511 1847 7 11 \ 1910 
513 1
4;; 841) 1922 
14, 1- 1

. 
515 1842 
516 1840 
5 18 1838 
3 5 20 1835 
521 1832 
5 23 18 30 
525 1827 


Święta Kośeioła Rzymsko-Katolickiego 


: 1 1 1 C 
 z ! ldZiegO, Hronisławy, We reny 
t Stefana liróla węg., Maksyma 
Eufemji, Serapji 
36 "dllel'l. Uzdrowien! e opu chłego. (Łukasz 
ł N 16. po Zlel. Sw. Rozalji 
5 p Wawrzyńca męl'z., Urbana 
I) W Magnusa, Zaebarjasza 
7 Sr Reginy, Klodoalda 
8 Cz Narodzenie N. M. P.. Hadrjana 
9 p t Piotra Klawera, Georgonjusza 
10 S Mikoła.ia z Tolent., Puleher,ii 


10 12 \ 1936 
1145 1955 
1318 2023 
1444 I 21 4 
1552 22 3 
1640 2319 
1712 



 
f't?
 - 



 
ł1 
n 



 
it{{I:, 
t'I{(C 
re- 
!1t 

 
:1 


37 "dlleA. o n:t.iprzednietszem przykazaniu. (Mateusz 22,_ 35_-}6). 
11 N 17. po Ziel. Sw. Prota 527 '825 1733 O 43 lA 
12 P Imienia N. M. P.. Gwidona 529 182:1 1748 2 8 lA 
13 W Nolburgi, Eulogjusza 530 1820 18 O 330 $ 
14 Śr Podwyższenie Krzyża św., Kornelji @ 532 1818 18 9 447 $ 
15 Cz 7 Boleści N. M. P.. Nikodema 53i 18 \6 1818 6 3 1.$ 
16 P t Korneljusza i Cyprjana 535 181;J 1826 7 16 
 
17 S Piętna św. Franciszka, Lamberta 537 181l 1837 8 3) 
 
3
 '"dlieft. Uzdrowie_ni 
owietrzem ruszon eg
Mateusz 9,_1 -14). - 
18 N 18. po Zlel Sw. Józefa z Kupert. 539 18 !.I 1847' 944 fi:iP 
19 P Januarego, Teodora 540 18 6 19 3 1059 fi:iP 
.
u W Eustachego, Zuzanny 542 18 4 1926 12 13 
 
:!11 Śr Mateusza ap. i ewang. 544 18 I 19;:;6 1325 1ft 
22 I CZ Tomasza z Wilan., MIlUrycego 545 1759 2042 1 1428 trł 
:!3 P t Tekli, Linusa P. « 5 47 1757 2141 1518 4:: 
24 S N. M. P. Okupu, Ruperta 548 1755 2256 1556 4::: 
39 '"dllel'l. O szacie j!;odowej. (M ateusz 
2. 1-14). 
25\ N \1'. po Zlel. Sw. -5 -50 1752 - 16 21 
 
26 P Władysława z Gielniowa, Kleofasa 552 17 
O () 17 16 39 
 
27 W Kosmy i Damjana 554 1748 14ł 16 53 
 
28 Sr Wacława kr.. Eberharda 555 1741) 311 17 5 ł 
29 Cz Michala archan.. Gudelji 5 57 17 44 440 17 17. t 
,\0 P t Hieronima, Wiktora 558 1741 6 9 1728 n 


L
>>>
......................................................................................... ........... ........ 
. . 
. . 

 WRZESIEŃ 
 
. . 
. ' 
. ' 
: Gdy nadejdzie wrzesień, $więta Regina : 
: Wieśniak ma pełną stodołę i kieszeń. Gałęzie ugina. : 
. . 
. . 
: + +: 
. . . 

 Gdy na święty Idzi ładnie Zbytek na św. Michał żołędzi, 
 
: Śnieg napewno póżno spadnie. Wiele śniegu w Gody napędzi. : 
. . 
. . 
. . 
....... ......... ........ ......... ....... ........... ................ ......... ......... .............. .... ...... 


ZAPISKI 


:............ ..... ...... ... ........... .... ........... ............... ..... ......... .... ............ - 
..... ,-. ....
 
. . 
: Kalendarz stuletni : 
: : 
Od t-go do 4.go ładnie, potem silny deszcz, burza, następnie ponuro 
i pochmurno; 14-go deszcz; tS.go do tS-go ładnie; 19-9Q deszcz; 2Q-go do 
26-go pięlma pogoda, poczem do koilCa mgłe, i chłodno. 
, 
. 
......................... ........... ........ .......... .... ... ............... .... ............ ........ ..... .........
>>>
,.- 


=-- 


Dnie I 
I I s I Hl. Jana z Dukli, Remigjusza 
40. "dliefl. Uzdrowienie syna s/ugi król. 
2 N 20. po Zlel. Sw. Anio/ów ,stróżów. 
3 p Kandyda, Teresy od Dziec. Jezus 
4 W Franciszka z Asyżu, Edwina 
5 Sr Placyda, Flawjusza 
6 Cz Hrunona, Epifanji 
7 p t Justyna p., Amalji 
8 S Brygidy, Laurencji 


Święta Kościoła Rzymsko-Katolickiego I Słońca I Księtyca I Z k 
wsch. za 
 ",sch. zach. na 
I 6 O I 17 38 1 742 1 1742 1 n 
(Jan 4, 46-53). 
6 2 1736 918 1759 
6 3 17 34 10 55 18 24 
6 5 1731 122S 19 O 
6 7 172H 1344 1955 
:) 6 8 1727 1440 218 
610 1725 1516 2231 
612172215402355 


41. "dilefI. O obrachunku królewskim. (Mateusz 18, 23-35). 
9 N 21. po Ziel. Sw. Dyonizego 614 1720 1556 
lO P Franciszka Borgjasza, Wiktora 616 1717 16 8 
11 W Ludwika Berlranda, Fmiljana 618 1715 1618 
12 Sr Maksymiljana, Walfryda 620 1712 1627 
13 Cz Edwarda kr., Teofila 622 1710 1635 
14 P t Kaliksta pap. i męcz. (lJ 623 17 8 1646 
15 S Jadwigi kro wd., Teresy p. 625 17 6 16 56 
42. "dlie
 O mo necie czynszowej. (Mateusz 22. 15-21). 
16 N 22. po Ziel. Sw. Na;cz. .serca N. /'1. P. 627 17 4 1711 
17 P Florentyny, Małgorzaty Marji Al. 629 !7 l 1730 
18 W Łukasza ewang., Tryfonji 630 165!J 1757 
19 Sr Piotra z Alk:mtary. Ferdrnanda 632 I 1657 1836 
:!O Cz Jana Kantego, Wendalina 634 1 1655 1930 
21 P t Urszuli, Hertolda 636 1653 2037 

2 S Korduli. Marji Salome «I 637 1651 2155 
43. "dilefI. O córeczce Jaira. (Mate
s z 9, lS- 26). 
23 \ N 23. po Zlel. Sw. Jana Kapistrana 639 1649 23 18 
24 P Rafala archan.. Armelji 641 1647 
25 W Kryspina, Chryzanla 643 1645 041 
26 Sr Ewarysta. Amandusa 643 1643 2 6 
27 Cz Sabiny, Wincentego 646 1641 334 
28 P t Szymona i Judy, .Cyryti 648 1639 5 5 
29 S Narcyzego, Euzebji . 6 50 1637 5 40 



 

 
Jr 
lir 
on 
c:f 
A. 


117 
235 
350 
5 3 
616 
729 


.& 

 

 

 

 

 

 


844 
959 
1112 
1218 
1312 
1354 
1422 


u:i? 
fHFJ 

 
1J'ł 
4:: 
4:: 
4: 


1443 
1458 
1511 
1522 
1534 
1556 
16 l 



 

 
IiI 

 
n 
n 
.
 


4

 "dlle.... Jezus uśmierza burzę na morzu. 
30 \ N 24. pO Zlel. SW. Sw. Chrystusa Króla 
31 P Wolfganga, Wigil.ia Wszo Św. 


(Mateusz 8, 23-27). 
I 651 / 1635/ 818 / 1623 / 
653 1633 !J 57 1654 



 
Błr 


L
>>>
,........ .................. ........ ......... ................ ............... ....... ........................ 
. PAŹDZIERNIK 
. Jeźeli październik mroźny, Na świętego Kryspina 
To nie będzie styczeń groźny. Szewc przy świecy zaczyna. 
+ + 
. O świętej Brygidzie Od świętej Urszuli 
Babie lato górą idzie. Oczekuj śnieźnej koszuli, 
............ ....... .................. ............... ............... ... ...................................... ... - -... 


ZAPISKI 


;...... ....... ..... ................ ...... ....... .... ...... ............. ... .............. ...... .......... ...:' 
. . 
. . 
: Kalendarz stuletnI : 
. . 
. . 
: . Od l-go do 4-go pięknie lecz zimno; 5-go deszcz; 6-go do 12-go : 
: ":Jetl'zno, poc]lIuurno i opady; 15-go i 16-go łndnie; 17..go do 20-go złnien- : 
: me; 21-go i 22-go deszcz ze śniegiem, następnie do koilCa miesiąca ponuro : 
: i zimno. . 
. . 
. ...... .............. ..... ...... ........... .......... ........ ..... ...... ........... ............... ..... ...
>>>
...- 


l! jT!
 


 
=--.. . 
-'".. 
 
.;,....:-... 

 
Święta Kościoła Rzymsko-Katolickiego I 
łońclI I Księtyra I Z '1 
wsrh 
 rh. ;s('h

1 .n.. , 
1 W WSzlIstkich Swlet,ch 655 \ 1632 11 
5 1 1744 
 
2 SI' Dzień Zaduszny, Tobjasza 657 1630 1232 1852 n 
3 Cz Huberta, Malachjasza 659 1628 1316 2014 ;t 
4 P t Karola Boromeusza I 7 1 1626 1 13 4ł 2140 l A 
5 S Zar'harjasza i El:tbiety 
 7 3 1624 14 3 23 5 lA 
45. "dliell. O ką 
olu między pszenicą. (Matel
S7. 13, 24-30). 
6 N 25. po Ziel. Sw. Leonarda 7 5 16:!2 1415 i lA 
7 P En
elberta, Ernesta 7 7 1620 1427 O 25 
 
8 W 4 męczenników ukor., Gotfryda 7 9 1618 143d 1 40 
 
fi SI' Pośw. kościoła Zb., Teodora 710 1617 1446 253 d 
10 Cz Andrzeja z Awel., Florencji 7 J2 1615 1454 4 fi 
 
I l P t Marcina bisk., Menny 7 14 16 13 15 4, 517 
 
12 S fi hraci Polaków, Marcina p. 71611612 1518 631 {i:JJ 

6. "dliell. O zi:lrnku pszenil'znem. (Mateusz 13. ;H-3
)I. ___ _ 
13 \ N 26. po Z,el. Sw. Sł:lDisla wa -Kostki 
 718 1610 1535 747 rHP 
14 P JÓlefilta, Serapjona 720 16 9 \6 1 9 O 't\ł 
15 W Leopolda, Gertl'Udy 721 16 7 1636 10 8 tst 
16 l Śr M. B. Ostrobramskiej. Edmunda 723 16 6 1726 11 7 "mł 
17 Cz Grlegorza Cudotwórcy, Salomei 725 16 5 1828 1151 4:: 
18 1 P t Pośw. Bazyliki św_ P. i P. 727 1 ' 16 3 1942 12 24 
 
19 S EI:toiety wd., Merhtyldy 728 16 2 21 l 12 47 
 
47. "dlien. O zburzeniu Jerozolimy i końl'u swiata. (Matl'usz 24. 15-3fi). 
20 N I 27. po Zlel. Sw. I
lik;a -W a le;:j. 730 -16 I. 22 -22"1134 v;t: 

I P Ofiarowanie N. M. P. ([ 732 16 O 2343 13 16 
 

2 W Cerylji. Alfonsa 733 15 [jU 13 28 
 
23 Śr Klemensa p., Felicyty 735 1557 l 6 13 39 
 
24 Cz Jana od Krzy ta. Chryzognoma 737 1556 230 1350 n 
25 P t Katarzyny, Eruzmil 738 1555 4 4 14 4 n 
26 S Konrad.., Piotra z Aleksand. 740 1554 5 H6 14 22 . 
48 . "dzieli. !._ znakach dnia osl atecznego. (ł ,uli;!sZ 21, 25-33)-=.- _- 
:..7! N 1. Adwentu. wirilju sza - 741 1554 7 15 1 14 4
 
.
ri \ I' Natalji, Rufina. Zdlisławy . 743 1553 850 1528 
2£ ; W Saturnina. lIuminaly 744 15 5
 10 10 1628 
30 I" A"d",/a ap. Koa,t,no]1 74. ,,1 1 " , 174' 


f¥I; 
FJr 
Eft 
{? 


, 
.
>>>
,.......................................................................................................... 
LISTOPAD 
,... .... ... ......... .............. ............... ...... ........... ............. .............. .... ... ....... 


Na Wszystkich Swiętych sztuka 
Utnij gałąź uuka; 


Na liwiętego Marcina 
Lepsza gęś niźli zwierzyna. 


+ 


+ 


Gdy juz soku niema - 
H
dzie tęga zima. 


Jaki czas na Ofiarowanie, 
Taka zima też nastanie. 


ZAPISKI 


....... ... ... ....... ................. .......... ............. .... ...... ................... ........... ........... .... ........ 
. . 
. . 
. . 
. :. 
 Kalendarz stuletni 
 :, " 
Z ,czątkiem miesiąca ro
hmurno z małemi opadami; 5-go do S-go 
pogoda; Jl;ń do tO-go siln.r wiatr; II-go do IS-go zimno i dżdżysto; 19-9o 
: śnieg z deszczem; 
O-go do !6-gu pochmurno i zimno; !7-go do końca 

 deszcze i śniegi. : 
'............................................ ...... ..........,............... ................. .......h...:
>>>
Święta Kościoła RZymSko-KatolickiegO ' Słońca I Księżyca I Z. k 
wsch. zach. wsrh. zarh. na 
l cz , Elipjusza, Natalji 747 1550 11 43 1 UJ 16 ł;f 
2 P t Bibjanny, Pauliny 749 1550 12 6 2045 &. 
3 S I Franciszka Ksaw., Kasjana 750 1549 12221 22 9 Ił. 
_
g. 'Jdz 
eA. Jezus przyjmuje posłańców Jana. (Mateusz 11, 2-lO). 
4 N 2. Adwentu. Barbary :) 7 52 15 49 12 35 2327 $ 
5 P Sabby, Łucjusza, Kryspiny 753 1548 12 44 
 
6 W Mikołaja, Dionizji, Emiljana 754 1547 1254 042 4ł-ł? 
7- Śr Ambrożego, Marcelego 756 t546 13 2 154 
 
8 Cz Niepokal. Poczecle N. M. P. 757 1546 t3 12 3 7 
 
9 P t Leokadji, Walerji 758 1546 1325 4 20 
 
10 S 11. B. Loretańskiej, Melchjasza 759 1546 1341 534 fi:iP 
50. 'y dzień. O świadectwie Jana Chrzciciela. (Jan l, 19-28). 
11 N 3. Adwentu. Damazego 8 t 15 46 14 4 648 im 
12 P Synezjusza, Aleksandra 8 2 1546 1435 759 trł 
13 W Łucji, Otylji (fJ 8 3 1546 1522 9 l 1ft 
14 Śr Ęuzebjuszlł, Izydora 8 4 1546 1620 950 4- 
15 Cz KryatYlJa, Walerjana 8 5 1546 1732 1026 .et!: 
16 P t Adelajdy, Albiny 8 5 1546 1850 10 52 
 
17 S ł.azarza, Jolanty 8 6 1546 2010 11 9 
 
51 . 'ydzleń. ., Ws zelkie J!"óry i 
ki niech bę
'1- zni
one". f Łukasz 3, 1-6). 
tł:! N 4. Adwentu. Gracjana 8 7 1546 21 3e 11 23 
 
19 P Nemezjusza, Urbana V. 8 8 1547 2251 11 36 It 
20 W Li bera ta, Teofila, Pelagji er 8 8 1547 11 46 ł. 
21 Śr Tomasza ap., Seweryna 8 9 15 47 O 11 t l 56 łt 
22 Cz Demetrjusza, Zenona 8 9 t548 135 12 8 łt 
23 P t Wiktorji, Klemensa 810 1548 3 5 1223 f!Ift: 
24 
 Adama i Ewy, Wig. Hot. Nar. 810 1549 438 t2 44 
 


52. 'ydzien. O nar
 dzE!niu Chrystusa Punu. (Łukasz 2, 
25 N Bole Narodzenie. Anastazji 8 11 
26 P Sw. Szczepana mecz.. Djonizego 8 11 
27 W Jana opostola i ewang. . 8 11 
28 Śr Mlodzianków, Teofili 8 11 
29 Cz Tomasza z Canterb., Dawida 811 
30 P t Nicefora, Liberjusza 8 t 1 
31 S Sylwestra, Mel:mji 8 11 
I 


1-14). 
1550 I 
1550 
1551 
1552 
1553 
1554 
1555 


613 
742 
851 
!J 36 
10 6 
1025 
1039 


1315 
14 4 
1515 
1642 
1814 
1943 
21 6 


Itr 
lir 
{ł 
-n 
I£. 
A.
>>>
......... .......... ..... ....... ........... ...... ........... ...... ..................................... .... 
. 
. 


Kiedy w św. Barbarę mróz, 
To chłopie sanie na górę włóż. 


GRUDZIEŃ 
I Gdy się Chrystus przed pełnią rodzi, 
W następny rok urodzaj dogodzi. 
+ 
W dzień świętego Szczepana, 
Sługa na wsi zmienia pana. 


Barbara święta 
O górnikach pamięta, 
+ 


ZAPISKI 


...................................................................-.........................................1.................................................................... 


...............................................u..............__..............._.._............................................_.............--............................. 


__.n_.................................._.........._.............n..__..n............nnn.........._n__n._...n......n......n..........................._......... 


....._.................n.._..............................................n...............n.........................n.....__..........n.......____.__._...... 


............................................-................................--.-..--..-..-.....-.-..----....-..-....,.-...........................--......-.. 


..........................................._........._..............._............................_._....... . .._............_..........................u___.._...... 


... ............. .......... ................. ..... .... ... .......... ........ ...... ............... ............... ...... ..... 
Kalendarz stuletni 
Od l-go do B-go pogoda nieprzyjemna; 4-go do S-go zmiennie; od 
g-go do 15-go śniegi; od 16-go do 22-go silne mrozy; od 2B-go do 2S-go 
łagodne powietrze i śnieg; od 29.go do końca miesiąca pochmurno i zimno. 
. 
. , 
:........................................................................................................ .- 


I' 


ł 


J
>>>
Alfabetyczny spis imion świętych. 


Abdon 30 lipca. 
AdalIl 4 grudnia. 
Adelajda 2 s-tycznia, 16 
gr.dłUa. 
Adolf 11 lutego, 17 czer- 
wca. 
Adrjan 4 marca, 8 wrze- 
śnia. 
Agapit 18 sierpnia. 
Agata 5 lutego. 
Agaton 10 stycznia. 
AgnielioZka 21 stycznia, 
20 kwietnia. 
Agrypina 23 czerwca. 
AlbiII l marca, 16 gru- 
ónia. 
Aleksander 26 lutego, 3 
maja, 12 grudnia. 
Aleksy 17 lipca. 
Alfons 22 października. 
Alfred 3 lipca. 
Alojzy 21 czerwca. 
Amalja 2 marca, 10 lipca. 
Ambroży 7 grudnia. 
Ananiasz 16 grudnia. 
Anastazy 22 stycznia, 29 
marca, 2 maja. 17 6ierp- 
nia. 
Anastazja 27 lutego, 15 
kwietnia, 26 paździer- 
nika. 
Andrzej 4 i 21 lutego, 6 
maja, 7 października, 
10 i 30 listopada. 
Angela 30 marca . 
Aniela 31 maja. 
Anicet 17 kwietnia. 
Anna 26 lipca. _ 
A ntoni 1 "- stycznia, 10 
maja, 13 czerwca. 
Antonin l marca. 17 maja. 
Antonina 16 grudnia. 
Anzelm 21 kwietnia. 
Apoligary 23 lipca. 
Apolonja 9 lutego. 
Apołonjusz 18 kwietnia, 
7 lipca. 
Arkadjusz 12 stycznia. 
Armand 6 lutego. 
Arnold l grudnia. 
Arsen 19 lipca. 


Artur 6 października. 
Atanazy 2 maja. 
August 3 sierpnia. 
Augustyn 28. sierpnia. 
Aurelia 25 września. 
Balbina 31 marca. 
Baltazar 6 stycznia. 
Barbara 4 grudnia. 
Barnaba 11 czerwca. 
Bartłomiej 24 sierpnia. 
Bazyli 22 marca, 
14 czerwca. 
Beata 8 marca. 
Benedykt 21 marca. 
Benigna 19 sierpnia. 
Benon 16 czerwca. 
Bernard 20 sierpnia. 
Bernardyn 20 maja. 
Berta 17 lipca. 
Bibianna 2 grudnia. 
Blandyna 2 czerwca. 
Błażej 3 lutego. 
Bogumił 10 czerwca. 
Bogdan 10 sierpnia. 
Bonawentura 14 lipca. 
Bonifacy 14 maja, 
5 czerwca. 
Bo-twid 28 lipca. 
Bronisława 3 września. 
Brunon 17 maja, 6 paź- 
dziernika. 
Brygida l lutego, 8 paź- 
dziernika. 
Cecylja 22 listopada. 
Celestyn 6 kwietnia, 19 
maja. 
Cels 28 lipca. 
Cezary.27 sierpnia. 
Chryzognom 24 listopada. 
Chryzostom 27 6tycznia. 
Cyprjan 16 września. 
Cyrjak 8 sierpnia. 
Cyryl 16 i 29 marca. 
Cyryl i Metody 5 lipca. 
Czesław 20 lipca. 
Damazy 23 lutego, 11 
grudnia 
Damjan i Kosma 27 wrze- 
śnia. 
Dawid JO grudnia. 


Daniel 3 stycznia, 21 lipca 
Dezydery 23 maja. 
Domicela 7 maja, 6 lipca. 
Domicjan 28 grudnia. 
Dominik 4 sierpnia. 
Donat 17 lutego, 7 kwie- 
tnia. 
Dorcta 6 lutego. 
Dydak 13 listopada. 
Dymitr 14 sierpnia. 
Dyonizy 8 kwietnia, 
9 pa:tdziernika. 
Edmund 30 październi:ka, 
16 listopada. 
Edward 13 patdziernika. 
Eleonora 21 lutego. 
Eligjusz l :":-:":n'a. 
Elżbieta 8 lipca, 5 I 19 
listopada. 
Emanuel 26 marca. 
Emeryk 5 listopada, 
Emilja 30 czerwca. 
Emiljan 20 lipca, 
11 września. 
Emiljanna 5 stycznia. 
Engelbert 7 listopada 
Erazm 2 c.zerwca. 
Eryk 18 maja. 
Eufemia 16 września. 
Eufrozyna 14 stycznia, 
3 września. 
Eugeni 13 lipca, 146ie r \,- 
nia. 
Eugenj3 30 grudnia. 
Eulalja 12 lutego 
Eulogjusz 1
 mar;:a. 
13 wrzesnia. 
Eustachiusz 20 wnl'
nia. 
Eustazy 29 mar.:a. 
Euzebia 29 października. 
Euzebiusz 14 sierpnia. 
15 grudnia. 
Ewa 24 grudnia. 
Ewaryst 26 patdziernika. 
Ezechiel 10 kwietn;:t. 
Fabjan 20 stycznia. 
Faustyn 15 lutego. 
Faustyna 19 grudnia. 
Felicjan 9 Czerwca. 
Ferdynand 30 maj:
>>>
Feliks 14 stycznia, 18 
maja, 30 maja, 30 sierp- 
nia, 20 listopada. 
Filip 1 i 26 maja, 
23 sierpnia. 
Filomena 5 lipca. 
Firmin 18 sierpnia. 
Flawian 17 lutego, 22 
grudnia. 
Florentyn 20 czerwca, 
17 października. 
Florjan 4 maia 
i 20 czerwca. 
Fortunat 1 czerwca, 14 
października. 
Franciszek 29 .stycznia, 
2 kwietnia, 17 wrze- 
śnia, 4 i 10 październi- 
ka, 3 grudnia. 
Franciszka 9 marca, 
4 czerwca. 
Fryderyk 5 marca. 
Fulgenty 1 stycznia, 
23 lutego. 
Gabrjel 18 marca. 
Gaudenty 12 lutego. 
Genowefa 3 stycznia. 
Gerard 24 września. 
Gereon 11 października. 
German 28 maja. 
Gertruda 17 marca, 15 li- 
stopada. 
Gerwazy 19 czerwca. 
Georgonjusz 9 września. 
Gotfryd 13 stycznia. 
Gracjan 18 grudnia. 
Grzegórz 4 stycznia, 12 
marca, 9 i 25 maja, 26 
listopada. 
Gustaw 2 sierpnia. 
Gwidon 12 września. 
Helena 2 marca 22 
mai a . 
Heljodor 3 lipca, 21 li- 
stopada. 
Henryk 19 stycznia, 15 
lipca. 
Hermenegild 13 kwie- 
tnia. 
Hermogenes 19 kwietnia. 
Hieronim 30 września. 
Hilary 13 stycznia. 
Hipolit 13 sierpnia. 


Honorata 12 styczn;a. 
Hubert 3 listopad.\. 
Hugon l 'kwietnia. 
Hygin 11 .stycznia. 
IQzi 1 września. 
Ignacy 1 lutego i 31 lipca. 
Ildefons 28 stycznia. 
Innocenty 28 lipca. 
Irena 5 kwietnia i 20 paź- 
dziernika. 
Ireneusz 24 marca. 
lzabeUa 15 marca, 
3 września. 
Izajasz 6 lipca. 
Izydor 4 kwietnia 10 
maja. 
Jacek 17 sierpnia. 
Jacek i PNt 11 września 
Jadwiga 15 października. 
Jakób 17 lutego, 21 
kwietnia, l maja, l 
czerwca, 25 lipca. 
Jan 23 i 27 stycznia, 8 
lutego, 8 i 26 marca, 
6, 16 i 27 maja, 24 i 26 
czerwca, 9 i 12 lipca, 
29 sierpnia, 20 i 23 
października i 27 gru- 
dnia. 
January 19 września. 
Jerzy 24 kwietnia. 
Joachim 20 marca, 23 
sierpnia i 3 września. 
Joanna 24 maja, 21 sierp- 
Ola. 
Jolenta 17 czerwca. 
Jordan 13 lutego. 
Józef obI. 19 marca. 
Józef Kalasanty 4 lipca. 
Józefat 26 września. 
Julja 22 maja. 
Juljan 9 i 28 stycznia, 13 
lutego, 16 marca. 
Julianna 16 lutego, 
20 czerwca. 
Juliusz 12 kwietnia, 
l lipca. 
Justyna 26 wrzesma, 
7 października. 
Kaietan 7 sierpnia. 
Kaius 22 kwietnia. 
Kalikst 14 października. 
Kamil 18 lipca. 


Kandyd 3 października. 
Kanut 19 stycznia, 
16 lutego. 
Karol 28 stycznia 4 li. 
stopada. 
Karolina 5 lipca. 
Kasper 6 8tycznia. 
Kassjan 13 sierpnia. 
Katarzyna 23 marca, 3() 
kwietnia, 25 listopada. 
Kazimierz 4 marca. 
Klara 12 sierpnia. 
Klaudiusz 7 lipca. 
Klemens 13 lutego 
i 23 listopada. 
Kleofas 5 września. 
Klet 26 kwietnia. 
Klotylda 3 czerwca. 
Koleta 6 marca. 
Konrad 19 lutego i 26 li- 
stopada. 
Konstancja 18 lutego, 12 
kwietnia. 
Konstanty 11 marca. 
Kordula 22 października. 
Kornel 16 września. 
Kornelja 31 marca. 
Kosma i Damian 27 wrze- 
śnia. 
Krescenty 15 kwietnia. 
Kryspin 25 października. 
5 grudnia. 
Krystyna 24 lipca. 
Krzysztof 25 lipca. 
Kunegunda 3 marca, 24 
lipca. 
Kunegunda 3 marca, 24 
lipca. 
Kwiryn 30 marca. 


Lambert 16 kwietnia. 
Lamberta 17 września. 
Leokadja 9 grudnia. 
Leon 20 lutego, 14 mar- 
ca, 11 kwietnia, 28 
czerwca. 
Leonard 27 lutego, 6 li- 
stopada. 
Leontyna 15 marca. 
Leopold 15 listopada. 
Longin 15 marca. 
Ludan 7 stycznia. 
Lucyna 30 czerwca, 17 
października. 


ł
>>>
Lucjusz 11 lutego. 
Ludwik 25 sierpnia. 
Ludwika 30 stycznia, 15 
kwietnia. 
Lupus 1 września. 


Lazarz 17 grudnia. 
Łucja 13 grudnia. 
ł.uluw;.z 18 października. 


Maciej 24 lutego. 
Mf4!dalena 25 maja, 22 
lipca. 
Makary 2 stycznia. 
Maksym 2 września, 18 
listopada. 
Ma.ksymiljan 12 paździer- 
nłls:a. 
Małgorzata 10 czerwca, 
13 i 20 lipca. 
Mamert 11 maja. 
Marcel 16 stycznia, 26 
kwietnia, 2 i 18 czerw- 
ca. 
Marcela 31 stycznia. 
Marcin 11 i 14 listopada. 
Marcjan 9 stycznia, 17 
czerwca. 
Marta 29 lipca. 
Madyna 30 stycznia. 
Macja 2 lutego, 25 mar- 
ca, 9 kwietnia, 2, 16 
i 22 lipca, 2, 5 i 15 sierp- 
nia, 8 września, 20 li- 
stopada, 8 i 10 grudnia. 
.Mac;u9!: 19 stycznia, 13 
lutego. 
Marjan 30 kwietnia. 
Mateusz 21 września. 
Matylda 14 marca. 
Maurycy 22 września. 
Medard 8 czerwca. 
Mełaoi.a 18 lutego, 31 
.."dnia. 
Melcbior 6 stycznia. 
Metody 5 lipca. 
Miabał 23 lutego, 10 i 29 
wrzeiJnia. 
Mikołaj 23 lutego, 10 
wrzeiJnia, 6 grudnia. 
Micoll 17 sierpnia. 
Modellta 13 marca. 
Mode61t 15 czerwca. 
Monika 4 maja. 


Narcyz 29 października. 
Nat'llja 27 lipca. 
Nemezjusz 19 grudnia. 
Nicefor 20 lutego. 13 
marca. 
Nikazy 14 grudnia. 
Nikodem 1 czerwca, 15 
września. 
Norbert 6 czerwca. 
Olimpia 26 marca. 
Onufry 12 czerwca. 
Optat 4 czerwca. 
Otylia 13 grudnia. 
Otton 2 lipca. 
PafllUcy 19 kwietnia. 
Pankracy 3 kwietnia, 12 
maia. 
Pantaleon 27 lipca. 
Paschalis 17 maja. 
Patrycjusz 20 marca. 
Paula 26 stycznia, 3 
czerwca. 
Paulin 22 czerJca. 
Paweł 15 stycznia. 22 
marca, 26 i 29 czerwca. 
Pelagja 11 marca, 11 lip. 
ca, 20 grudnia. 
Petronela 31 maja. 
Piotr 31 stycznia, 29 
kwietnia, 19 maja, 2 
i 29 czerwca, 1 sierp- 
nia, 19 października, 
4 grudnia. 
Pius 5 maja, 11 lipca. 
Placyd 5 października. 
Placyda 11 października. 
Polikarp 26 stycznia. 
Praksed a 21 lipca. 
Prokop 8 lipca. 
Prosper 25 czerwca. 
Pro t i Jacek 11 września. 
Protazy 19 czerwca. 
Prudencjusz 19 maja. 
Prymus 9 czerwca. 
Pudencjanna 19 maja. 
Pulcherja 7 lipca, 10 
września. 
Rafał 24 października. 
Raimund 28 stycznia, 31 
sierpnia. 
Regina 7 września. 
Remigjusz 1 października. 
Robert 7 czerwca. 


Roch 27 kwietnia, 16 
sierpnia. 
Roman 28 lutego, 9 sierp- 
nia. 
Romuald 7 lutego. 
RÓb 26 sierpnia. 
Rozalja 4 września. 
Rudolf 17 kwietnia. 
Rufin 7 kwietnia, 19 
sierpnia. 
Rufus 28 listopada. 
Rupert 27 marca. 
Ryszard 3 kwietnia. 
Sabina 27 października. 
Salezy 12 września. 
Salomea 17 listopada. 
Samuel 20 sierpnia. 
Saturnin 29 listopada. 
Saturnina 4 czerwca. 
Scholastyka 10 lutego, 
Sebastian 20 stycznia. 
Serafina 29 lipca. 
Serapion 14 listopada. 
Sergjusz 24 lutego. 
Serwacy 13 maja. 
Seweryn 8 stycznia. 
Soter 22 kwietnia. 
Spirydjon 14 grudnia. 
Stanisław 8 maja, 13 li- 
stopada, 
Stefan 2 września. 
Sulpicjusz 20 kwietnia. 
Sykstus III 28 marca. 
Sylwester 31 grudnia. 
Sylwjusz 17 lutego. 
Symeon 18 lutego. 
Symforjan 22 sierpnia. 
Synezjusz 12 grudnia. 
Szczepan 3 sierpnia, 26 
grudnia. 
Szymon 18 lipca, 28 paź- 
dziernika. 
Tadeusz 28 października. 
Tekla 23 września. 
Telesfor 5 Btyczn:a. 
T eobald 1 lipca. 
Teodor 7 stycznia, 
1 kwietnia, 4 lipca, 9 
listopada. 
Teodozja 29 maja. 
Teofil 6 lutego, 5 marca. 
27 kwietnia, 20 grudnia. 
Teodozyusz 11 st.ycznia.
>>>
Teres,a 16 października. 
Tomasz 7 marca, 18 wrze- 
śnia, 21 j 29 grudnia. 
Tyburcy 14 kwietnia. 
Tytus 4 stycznia. 
Tymoteusz 24 stycznia, 
24 marca. 
Urban 25 maja. 
Urszula 21 października. 
Wacław 5 marca, 28 
września. 
Walenty 14 lutego. 
Watery 28 stycznia, 14 
kwietnia, 12 września. 
Walerja 5 czerwca, 9 gru- 
dnia. 


Walerjan 27 listopada. 
Wawrzyniec 10 sierpnia, 
5 września. 
Wenanty 21 maja. 
Weronika 13 stycznia, 4 
lutego, 17 maja. 
Wiktoryn 25 lutego. 
Wiktor 6 marca, 21 maja. 
Wilhelm 10 stycznia, 6 
kwietnia, 28 maja. 
W;lktoria 23 grudnia. 
W'incenty 22 stycznia, 13 
marca, 5 kwietnia, 19 
lipca, 27 października. 
Wit 15 czerwca. 
Witalis 28 kwietnia. 


Władysław 27 czerwca. 
25 września. 
Wolfgang 31 października. 
Wojciech 23 kwietnia. 
Zacharjasz 14 marca, 6 
września, 5 listopada. 
Zacheusz 23 sierpnia. 
Zefiryn 26 sierpnia. 
Zenobjusz 30 patdziern. 
Zenon 12 kwietnia, 9 lip- 
ca, 22 grudnia. 
Zofja 15 maia, 30 wrze- 
śnia. 
Zuzanna 11 sierpnia. 
Zygfryd 25 lutego. 
Zygmunt 2 maia. 


Alfabetyczny spis imion słowiańskich 
(więcej używanych). 


Boguchwał 18 marca. 
Boguchwała 29 maja. 
Bogufał 27 .wwietnia. 
Bogumił św. 10 czerwca, 
Bogumiła 10 grudnia. 
Bogusław 1 lipca. 
Bogusława 23 września. 
Bohdan 19 marca. 
. Bohdana 6 lutego. 
Bolesław 19 sierpnia. 
Bolesława 22 lipca. 
Bożena 14 marca.. 
Bojomir 6 stycznia. 
Borys i Chleb 9 sierpnia. 
Bronisław 6 października, 
Bronisława 18 sierpnia. 
Budzisław 1 marca. 
Budzisława 20 paźdz. 
Chwalibóg 24 stycznia. 
Cyryl i Metody 5 lipca. 
Czesław 20 kwietnia, 20 
lipca. 
Czesława 12 stycznia. 
Dobromił 5 czerwca. 
Dobromiła 11 paźdz. 
Dobramir 4 stycznia. 
Dobrosław 10 stycznia. 
DrogosłaJWa 5 paźdz. 
Dzierzykraj 7 lipca. 
Godzisław 28 grudnia. 
Gniewomir 8 lutego. 
Ha liRa 1 lipca. 


Jacław (Jacek) 15 sierpn. 
Jarogniew 6 grudnia. 
Jaromir 11 kwietnia. 
Jar06ław 25 kwietnia, 27 
listopada. 
Jarosława 21 stycznia. 
Jerzy 24 kwietnia. 
Kazimierz 4 marca. 
Kazimira 21 sierpnia. 
Lech Czech Rus 29lutego. 
LubomU 20 lutego. 
Lubomiła 4 grudnia. 
Lubomir 1 maja. 
Lubomira 24 lipca. 
Ludomił 30 grudnia. 
Ludomiła 7 maja. 
Ludomir 30 lipca, 10 li- 
stopada. 
Ludomira 25 marca. 
Lutosław 26 październilka. 
Mieczysław 1 stycznia. 
Miło!ław 3 lipca. 
Miłosława 2 lutego. 
Miłosz 25 stycznia. 
Miron 17 sierpnia. 
Mirosław 26 lutego. 
Mirosława 26 lipca. 
Mścisław 8 stycznia. 
Mścisława 9 marca. 
Niemir 14 lutego. 
Ojcomił 2 lipca. 
Przybysław 27 stycznia. 


. 


Prokop 5 lipca. 
Przemysław 13 kwietnia. 
Przemysława 30 paźdz. 
Rościslaw 17 stycznia. 
Szczęsny 30 sierpnia. 
Stan:sław 8 maj:!, 18 li- 
stepada. 
Św:ato:,c!l
 1 cz
rwca. 
Świętosław 31 sierpnia. 
Świętosława 3 maja. 
Tomiła 10 lutego. 
Tworzymir 28 lutego. 
Wacław 28 września. 
Wacława 15 kwietnia. 
Wanda 23 czerwca. 
\Vawrzyniec 10 sierpnia. 
Wit 15 czerwca. 
Witos ław 22 stycznia. 
Witosława 4 lutego. 
Władysław 27 czerwca. 
Władysława 13 grudnia. 
Włodzimierz 16 stycznia. 
Wlodzimira 11 sierpnia. 
Wojciech 23 kwietnia. 
Wrócisław 22 lutego. 
Wrócisława 23 stycznia. 
Zbigniew l kwietnia. 
Zbigniewa 17 marca. 
Zdzisław 29 stycznia. 
Zdzisława 16 grudnia. 
Ziemowit 19 października. 

egota 1 lutego. 


j
>>>
"- 


Rok od Narodzenia Chrystusa Pana 


1932 


Jest rokiem przestępnym, mającym 366 dni albo 52 tygodnie i 2 dni. Odpowiada 
on rokowi 6645 ol(resu juljańskiego, a według rachuby żydowskiej jest to rok 5692/93. 


Z rokiem 1932 upływa: 


Od wprowadzenia juljańskiego kalen- 
darza . . . . . . . . . 1978 
Od śmierci Chrystusa Pana. .. 1899 
Od zburzenia Jerozolimy . . .. 1862 
Od upadku cesarstwa rzymskiego 1456 
Od poczljtku Państwa Polskiego. 1382 
Od I'zasu zaprow. ,hrześcijaństwa 
w Polsce H67 
Od \\ynalazku prochu 619 
Ud wynalazku drukI.! . 492 
Ud odkrycia Ameryld 439 
Od zaprowadzenia '{regorjnńskiego 
kalendarza. . . . . . . . .. 350 
Od wynalazku mikroslwpu . . .. 342 
Od wynalazlm zegara wahadłowego 276 
Od wynalazku maszyny parowej . 168 
Od ogłoszenia niezaletności Ameryki 156 
Od zaprowadzenia oświetl. gazowego 149 
Od wynalazlm maszyny do szycia. 128 
Ud budo\\y pierwszej lolwmotywy 118 
Od w11nalazku fotografji . . . . - fl3 
Od wprowadzenia znnczka pocztowo 92 
01 zaprowadzenia telefonu 55 
Od zaprowadz. szczepienia przeciw 
w!i('iekliźnie . . . . . - . .. 51 
Od wynalazku serum przeciw dyfterji 42 
Od wynalazku telegrafu bez dnltu - 36 
Od "
'nl1lazku radu . . . . . .: 34 
Od wynalazku telefonu bez drutu . 
 
:..-d pierwszego lotu Zlt pomocą mlijoo 
toru braci Wright . . . 
9 
Od wybu,hu wojny światowej .. 18 
Od wskrzeszenia Państwa Polskiego 14 
Od wstąpienia Pol;;ki do Ligi Narodów 6 


Odmiany ksi
życa. 

uw 
 Pierwsza kwadra 
G'J Pełnia « Ostatnia kwadra 


lat 


Nazwy znaków niebieskich. 


Dla odznaczenia grup gwiazd (konste- 
lacyj), przez które w ciągu miesiąl:a 
przechodzi pozornie księtyc, a w ciągu 
roku słońce, podaje się następujących 
12 znaków: 
Znaki wiosenne: 
 
¥tf 

 

 

 
Znaki jesienne: * 

 
Itr 
Znaki zimowe: r;; 
& 
:$ 


Znaki lelnie: 


Raran 
Byk 
Bliźnięta 
Rak 
Lew 
Panna 
Waga 
Niedźwiadek 
Łucznik 
Koziorotec 
Wodnik 
R}by 


. 


Zaćmienia w roku 1932. 
W roku 1932 będą 2 zacmienia słońca 
2 zm'mienia kt'liętyca. 
l. Pierśl'ieniowe zaómienie słońca dnia 
7 II1l1rca. Widoczne jest tylko na połud- 
niowem Morzu Lodowatym, w południo. 
wej Nowej Zelandji, w Australji i cen- 
tralMj części Indji. 
2. Częściowe zaćmienie księżyca dnia 
22 marca, widzialne w wschodnie.i Azji. 
Australji, Oceanie 
polwjDym i północnp.i 
Ameryce. 
3. Całkowite zaćmienie słońca dniu 
31 sierpnia, widziulne w wscho dniej Azji 
Grenlandji, północnAj Ameryce i północnej 
częŚl'i Ameryki południowej. 
4. Częściowe zaćmienie księżYl'a dnia 
14 września od godziny 20 minut ltj:
 
do 23 min. 42,8, widzialn
 w Eur.':I;". 
Afryce, Azji i Au.dralji.
>>>
W Polsce uznane urzędowe święta. 
Oprócz niedziel, obowiązują urz
dowo 
Dastępujące święta: 
Nowy Rok - 1 stycznia. 
Swięto Trzech Króli - 6 stycznia. 
Matki Boskiej Gromnicznej - 2 lutego. 
H. święto WieHdej Nocy - 28 marca. 
Matki Hoskiej Król. Korony Polskiej 
11 maja. 
Wniebowstąpienie Pańskie - 5 maja. 
li. święto Ziel. Świljt - 16 maja. 
Hole Ciało - 26 ma.ia. 
Sw. Apost. Piotra i Pawła - 29 czerwca. 
Wniebowzięcie N. M. P. - 15 sierpnia 
(Cud nad Wisłą). 
NiepokaI. Poczęcia N. M. P. - 8 
rlldnia. 
Pierwsze i drugie święto Hotego Naro- 
dzenia - 25 i 26 grudn;a. 


Przepisy dotyczące dni 
świątecznych. 
We wszystkie niedziele oraz w dni: 
Nowego Roku, Trzech Króli, Wnieho- 
wstąpienie Pllńskie, Bote Ciało, śś. Ap. 
Piotra i Pawła, Wni
bowzięcie N. M. P., 
WSIystkich Swiętych i Niepok81anego Po- 
częcia wszyscy obowiązani są pod grze- 
chem ciętkim wysłuchać Mszy św. i wstrzy- 
mać się od prac ciężkich. 
W inne dnie, chociaihy uroczyste na- 
boieństwa odbywały się w kośl'iołach, 
Koś"iół św. obowiązku tego nie nakłada. 
. Święta ruchome w 1932 r. 
Nil koncyllum w Nicei przyjęto, ażeby 
Wielkanoc obchodzić w pierwszą niedzielę 
wiosenną po pełni księtyca, t. j. po po- 
równaniu dnia z nocą, Ze ta niedziela 
nie w kaidym roku na ten sam dzień po- 
wraca. stljd święta, które w stałem od- 
daleniu od Wielldejnocy przypadać po. 
winny, muszą się razem z nią przenosić 
i dla tego świętami rurhomemi się zowią. 
Wiellmnoc przypaść lJ1ożt: nlljwl'ześniej 
dnia 22 marca, jak to było w roku 1818, 
n8,ipóźniej dnia 25 kwietnia, jak w rolw 
lh86. 
Niedziela Słarozupu"tnu w roku 
\93
 pl'Zypada na 24 słYl'znia. 
P()plelcc ua 10 h1lego. 


Niedziela wstępna postu 14 lutego. 
Wielkanoc 27 i 28 marca. 
Wniebowstąpienie Pańskie,40 dni 
od Wielkanocy, t. j. 5 maja. 
Zielone Świątki, 50 dni od Wiel- 
kanocy, t. ,j. 15 i 16 maja. 
Bote Ciało w czwartek po uroczy- 
stości św. Trójcy, t. j. 26 ma,ja. 
Niedziela pierwsza Adwentu 27 li- 
stopada. 
Przepisy dotyczące postu. 
Post ścisły obowiązuje we wszystkie 
dni Wielkiego Postu prócz niedziel, w slwhe 
dni, w .wigilję, w których obowiql.uje 
wstrzymanie się od potraw mięsnych. 
Wstrzymanie się od mięsa (abstynen,'ja) 
obowiązuje we wszystkie piątki całego 
roku, we środy popielcowe, w soboty 
Wielkiego Postu, w Suche Doi, w wigilje 
Botego NarodLt'nia, Zielonych Świąt, Wnie- 
bowLięcie Najświętszej Marji Panny 
i Wszystkich Świętych. W Wielką Sobotę 
p09t i wstrzym8nie się od potraw mię- 
suych trwa tylko do południa. Uroczyste 
Swięta poza Wielkim Postem znoszą oho- 
wiązek mięsnego postu i abstynencji. Rów- 
niei w wigilje przeniesione na sobotę 
z niedzieli, post i abstynencja nie obo- 
wiljzuje. 
W dniach wstrzemię:tliwości nie wolno 
uiywać mięsa i r090łu. 
Natomiast omasty wszystkie, nawet 
słonina, zawsze są dozwolone. 
Suche dni 
przypil dają co hW8rtał, we środy, piątki 
i soboty, 4 razy do roku. 
Pierwsze po niedzieli tfLeciej adwentu 
t. j. 14, 16 i 17 grudnia. 
Drugie po niedzieli pierwszej wielkiego 
postu, 't. j. 17, 19 i 20 lutego. 
Trzecie po niedzieli Zielonych Świąt, 
t. j. 18, 20 i 21 maja. 
Czwarte po Podwyższeniu św. Kr/.yŁa, 
t. j. 21, 23 i 24 września. 
Krzyżowe dni 
przypadają w poniedziałek. wtorek i środę 
po piątej niedzieli od Wielkanocy, t. j. 
w trzec'h .Iniach popnedzających Wnie. 
bowł:;hipienie Pańslde: 2, 3 i 4 maja. 
'n 


j
>>>
Wykaz szkół rolniczych wWielkopolsce i n li Pomorzu. 
A. S&kol
 rolnicze m
_kle. 


MiejSCOWoŚć' Poczta 
Bydgoszcz Bydgoszcz 
Chodzlez Chodziet 
Inowrocław Inowrocław 
Janowiec Janowiec 
Kępno Kępno 
Kotmln Kotmin 
Leszno Leszno 
Międzychód Międzych6d 
Odolan6w Odolan6w 
Sroda Sroda 
Wolsztyn Wolsztyn 
Września Witkowo 


' Szkoła I 
utrzymana przez 


Data rozpoczęcia 
I zakończenia kursu 


Powiat 


Województwo Poznańskie 
Bydgoszcz Izba Rolnicza dwuzimowy od 1. XI.-I. IV. 
Chodziez 


.. 


Inowrocław 
2nin . 
Kępno .. 
Kotmin .. 
Leszno .. 
Międzych6d . . 
Odolan6w . .. 
Sroda . roczny od 15. X.-15. IX. 
dwuzimowy (niemiecki) 
Wolsztyn .. od 1. Xr.-l. IV. 
Witkowo .. .. 


Województwo Pomorskie 
Brodnica Izba Rolnicza dwuzimowy od 
Wejherowo.. .. 
Lubawa 
Chojnice 
Kościerzyna 


Brodnica 
Wejherowo 
Byszwałd 
Pawłowo 
Kościerzynn 


I Brodnica 
Wejherowo 
Lubawa 
Chojnice 
Kościerzyna 


1. XI.- t. IV. 


" 


roczny od l. X.-t. VII[. 
dwuzimowy od 1.IX.-1.IV. 


Bielawki Pelplin Starogard " roczny od t. X.-l. VIII. 
ŚwiecIe Swiecie Swiecle .. dwuzimowy od 1. XI.-I. IV. 
Świecie Swiecie Swiecie .. I rocz, (niem.) od 1. x.-I.vm. 
K9.łdus Chełmno Chełmno roczny od 1. X.-l. VIII. 


B. Nił_.e _.kol
 rolnicze ł....skle. 


' Szkoła , 
utrzymana przez 


Data rozpoczęcia 
zakończenia kursu 


Miejscowość 


Poczta 


Powiat 


Województwo Poznańskie 
I Krotoszyn I osoby prywatne l 
Smiglel Izba Rolnicza 
Wolsztyn .. 


Krotoszyn 
Nletątk6w 
Tuchorza 


I Krotoszyn 
Smlgiel 
Wolsztyn 


roczny od 1. IX.-I. VII. 


roczny od 1. rX,-l. VłII. 


Województwo Pomorskie 
Izba Rolnicza 
państwo 


Kowalewo 
Malinowo 


I Wąbr2'
 I Wąbrzetno I 
Działdowo Dzlałdowo 


roczny od 1. X.-t. IX. 
od 1, XI.-I. IX. 


34
>>>
Miary objętości i wagI. 


2amlana miar)' sypkiej I plynneJ nowopolskiej na metryczną I odwrotnie 


Korce I Hektolitry I Hektolitry Nowopolskie I Garnce 
korce 
1 1,28 1 0,88125 25 
2 2,56 2 1,56250 50 
3 3,86 3 2,34375 75 
4 4,12 4 3,12500 100 
5 6,40 5 3,90625 125 
6 7,68 6 4,68750 150 
7 8,96 7 5,46875 175 
8 10,26 8 6,25060 200 
9 11,52 9 7,03125 225 
10 12,8') 10 7,81250 250 


Tabelka porównawcza miar ciał plynnych 


Garniec polski 


Sztof ryski 
z r. 1813 


Hektolitr I Galion angielski I Ejmer pruski 


l 3,1361 0,04 0,8807 0,0582 
3,0747 9,6429 0,1230 2,7070 0,1700 
0,3188 1 0,0125 0,2807 0,0186 
25 78,4040 l 22,0097 1,4556 
1,1355 3,5622 0,0454 l 0,0661 
17,1754 58,8649 0,6870 15,1210 1 


Tabelka porównawcza miar C!lał sypkich 


Korzec polski I Looff ryski I Hektolitr 


Quarter 
angielski 


I Szeffel pruski 
stary 


1 1,8587 1,28 0,4403 2,3289 
0,2050 0,3810 0,2624 0,0902 0,4774 
0,6381 1 0,6887 0,2369 1,2531 
0,7813 1,4519 1 0,3439 1,8195 
2,2717 4,2219 2,9078 l 5,2906 
0,4284 0,7970 0,5496 0,1890 l 
0,3125 - 0,500 - 0,9097 


Tabelka porównawcza wagi lunta 


Funt ruski 


I Funt angielski han- I 
dlowy (avoir poids) 


Funt angielski 
(Troy) 


Kilogram 


0,99021 
1 
],02216 
1,05093 
1,10763 
0,91142 
2/4U
O 


0,89399 
0,90283 
0,98337 
0,94880 
1 
0,82216 
2,20461 


1,08644 
1,09718 
1,12215 
1,15306 
1,21528 
l 
2,67{J21 


0,40550 
0,40952 
0,41884 
0,43037 
0,45360 
0,37324 
1 


35
>>>
Stosunek 
do 


dawniejszych wag i 
istniejących obecnie 
(przybIi2ająco) 


miar pruskich 
nowych. 


Dawniej Obecnie 
1 stopa =- 31 centymetr. 
t cal =- 22/a centymetr. 
t linja =- 21/5 milimetr. 
1 pręt =- 3 3 / ł metra 
1 łokieć pruski 6f)!/s clmtr. 
1 stara mila = 7 1 / 2 kilometr. 
t stara mila - l nowa mil:. plus 50 kroków 
t stopa I{wlldralowa =- lito O metr. 
1 cal O 
 7 O centymetr. 
t Iinja D=-: D milimetr. 
1 pręt D =- 14 O metr. 
1 morga 
 25 1 / 2 ara (1/4 hektr.) 
1 mila O =- 5674 hektr. 
1 stopa kub. =- l/ a2 metr. kub. 
1 cal kub. =- 1!ł ctmtr. kub. 
1 są:teń = 3 1 / a metr. kub. 
1 pręt szachtowy =- 4 1 / 2 metr. kub. 
t beczka !soli - węgli) =- 4 2 / 5 nowego szefla. 
'.1 węcpel = 13 1 / 5 hektolitra 
1 węcpel =- 26% nowo szefli. 
1 szefel "" 55 litrów 
t maca ... 3 S / 7 litra 
1 beczka (siernie lniane = 2 S / 5 nowo szefl. 
tfuder =- 8 1 / 4 hektolitr. 
1 oxeft =- 2 hektolitr. i 6 litr. 


" 


Obecnie 
1% hektolitra 
68% Iilr. 
34 1 / S litr. 
11/7 litr. 
1l/7 hektolitr. 
500 gramów 
1/. kilogram. 
16% grama 
50 kiloJ;(ramów 
2000 kg. 
2 beczki. 


Dawniej 
1 om (Ohm) 
1 wiadro (Eimer) 
1 anker ... 
t kwarta = 
t beczka piwa (100 kwart) = 
1 funt celny =' 
1 funt 
elny 
 
1 łut =- 
1 rentnar =- 
1 łaszt (Schiffslast) =- 
1 łaszt 


Obecnie 
l metr = 
1 centymetr _ 
1 milimetr =- 
l metr = 
1 ml'tr = 
lIdiometr =- 
I nowa mila =- 
50 kroków 
metr O = 
centymetr O =- 
milimetr O =- 
ar = 


Dawniej 
8 stopy 21/4 cala 
4 1 / 2 lin.ii 
1/ 2 linji 
'/15 pręta 
11/ 2 łokcia pruskiego 
266 prętów 
1 stara mila mniej 


10 stóp O 
1/7 cala O 
115 Iinji 
7 prętów D 


Obecnie Dawniej 
t hektar (l00 arów) =- 4 morp;i 
10,000 hekt.. 
 1% mili O 
metr kubiczny = 321/a stóp kuhicznych 
centymetr kubiczny = l/la cala kub. 
kubiczny metr = sito sążnia 
kubiczny metr =- S/9 pręt. szacht. 
t nowy szefel =- 1/4 be.
zki 
l hektolitr =- 1 szefel 13 macy 
1 nowy szefel (50 litrów) 14 1 /? macy 
1 nowy szefel 10/1
 !!zefla 
1 litr = s/lO macy 
1 hektolitr =- Sj, beczki 
1 hektolitr - l/S fnrłra 
1 hektolitr =- 1/
 oxefla 
1 hektolitr - 3/ 4 oma 
l hektolitr =- 11/ 2 wiadra (Eimer) 
1 hektolitr .... 2 ankry i 27 kwart. 
1 litr = 7/a kwarty 
1 hektolitr 
 % beczki (piwa, 
1 kilogram "" 2 funty 
1 kilogram =- 60 łutów 
1 gram =- S/5 kwintki 
1 beczka = 20 centnftrów 
1 beczka =- 2000 funt. 
1 beczka =- 1/ 2 łaszlu (Schiffslasł.) 


12 sztuk 
15 sztuk. 
60 sztuk. 
10 milimetrów . 
100 centymetrow . 
26 milimetrów . 
10 cali. . 
100 litrów . 
100 arów. . 
500 gramów 
2 funty' . . 
100 funtów . 
20 centnarów . 


36 


. . - 1 tuzin 
. . = 1 mendel 
: . = 1 kopa 
= 1 centymetr 
. . . = l metr 
. - . . = 1 cal 
- 1 stopa 
. = 1 hektolitr 
. . = 1 hektar 
. . . = 1 funt 
= 1 kilogram 
l centnar czyli 50 kg. 
. . . . .. = 1 tona 


..J..
>>>
Czas tarła 


rozwoju główniejszych ryb 
wód słodkich. 


I ------ I Wyciq R I -------- ---- 
Nazwa Czas tarła narybku Warunki 
po tygodn. _ 
Karaś czerwiec-lipiec 1-2 Stojąca woda, rośliny wodne 
Karp maj-lipiec 2-3 
Karpiowate kwieciell-lipiec 2 . 
Leszcz k wiecicń.czerwiec 2 Płl1skie brzegi, rośliny wodne 
Lin czerwice-sierpień 3-8 dni S
ojąca woda, rośliny wodne 
Łosoś listopad-styczell G-8 Płynąca woda, piasek, twir 
OkOli marzec-kwiecień 2-3 Wodne rośliny 
Pstrąg . Iistopad-tIIdrzec 6-8 Płynąca woda, dno żwirowate 
Sandacz kwiecicIl-maj 2-3 Czysta woda, dno żwil'Owate 
Szczupak lut y-kwiecie II 2-3 Spokojne strumienie, rośliny, 
z:trosłe brzegi. 


Kalendarz myśliwski 
dla Województwa Poznańskiego i Pomorza. 


-- - 


I 
 o 
 
 
 
Czysle pole oznacza czas polowania 
 
.
 .
 o ti .
 .
 & .
 
Czar Ile pole oznacza czas ochrony ,; .; 
 -i ";- Q.I -a. .
 
 
 
 E 
I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 O 
I.ns;
byki
.: . . . . _ 1 _____,___1 --- 
l.osie krowy i cieh;,ta . ____________ 
,rel
lII
 byki , dan iele-'u"ulacze .... I I - - - .. - - - I 
Jel;n;e lanie. daniele klem"y I c'elę
 -1_ _ _ _ _ _ _ _ .1_- = = 
lIol!ac;:e -
-- -:- -- --- --- ___,_.Il'! I I 'I 
-Kuzy
- 
iuIYTmł--ódld 1 "1_ - - _ 1 - - -'
 - ' I ==- 
lIors uki _,_ _ _;_ _,_ _ i ] 
Uul1ry . . . . . _'___ _ ____ --_ 
I.aiqce 1;,._______._ --= 
(;/u
zc 7.e k
IIIJty . _ -1-'-' _, _ -.. - - - - _ 
Gtu",c,,,kury . . ,__________ 
-Cielr ;pwle. ja rzqbki, bażanly 
ol£uly. . .. - -I ' 1 ! _ 1 -1_1-I.l
__L-= 
C iecio rk i. jarz ;,b"': h3ż;;"I) kury -, _ . . . '_'_ _ _ _,_ _ .16 , 
K,,;:upulwy,p;:zepi6rki
p;;rdwy -- _ _ _._ _ _ _ _I - - 
 .. 
Uzikie Maczki- - = I = _ ___:-=I_ I ===
 
SIonki . . . . . . . . ,I '. _ _ 
l.."" ie, . . . . . . . -:' I == ! _ I _ III _ II
 
 I 
 I ==== 
 
- Uzik ie łBbęrbie, !órawie. ł,wlony, d
rkacze 
i wszelkie inne płoctwo błotne i wodne z wy- I 
1 _ _!'jl\'iem dzlkich_ "ęsi I 
_"wicz"ły i pa6zkoly _ _ _ '. _ _ _ _ .:!i"===-- 
.....Uzik ie _i!, dyki . . ' . .. - I 14. _ _ _'_ .16 
Dzikie indyczki. . . --:-:- 1 _ - - - - - - -1- .1--- 
-ł;!U"lIonybarany . -:- _ 1 - - -'- .. 1 - -I I - -- 
-MU£I.';;,y,;W,.... _ . ________..IC-,-f.
. 



-
>>>
15. l. 1932. 


ł _J 


--='::
j- 


-

 

 


I 
I 


- 
-, 


Wielokrotnie wpatrując się w lale jezior Trockich dalekiej 
Wileńszczyzny i ruiny ongiś dumnego zamczyka Witołdowego, któ- 
ry swe woje na krzyżaki wodził - myślą biegłem do silnych lal 
Bałtyku i zmagań się plemienia polskiego natej ziemi z wrogiem'- 
Zmagań, które szły z pokoLenia w pokolenie, z wieku w wiek 
Myślałem o zasadniczej roli Bałtyku i Pomorza dla Nie- 
podległego bytu Najjaśniejszej Rzeczypospolitej - nie wiedząc, 
że kiedyś sądzonym mi będzie jako Wojewodzie Pomorskiemu 
w żołnierskim trudzie współpracować i współdziałać z elemen- 
tem propaństwowym nad zagadnieniami gospodarczemi i obron- 
nem i tej ziemi, od których byt nasz zależy - nie wiedziałem, 
że w ciężkiej i radosnej pracy będę mógł mówić współobywa- 
telom: 
Maszerujmy razem w pierwszych kolumnach do naszego 
morza! 


38 


/)f'
 · 



. :-... 
.; j-
.=
. ,,
.-,........ :;;;F. 


. ..... 
 
. 
 
. 


-
  : 
":,;_.... 
..:
. 
:t,." -".r-- 


_c- i\ 
\... i 



 " 



 


. 


f1.h)'
 r 


- 411t--- - 



 


;"; 


:'::;'
_ . ..:1. 
__ 
li
'r:i:i-" 



 


. 
.
 p 
't 


"\.' 


- -

.. 


. 


..
>>>
..e 


:Et 



:. 


"',1,\" " 



 


" .." 


, 


:")0....._. 


-.1' " 


1 


[
 :- 


Generał brygady Stefan Pasławski Dowódca 
Okręgu Korpusu Nr. 8 w Toruniu. 


39 


J
>>>
r-- :----,: 
I, 
I 
L 





 "."'- 
 . 
-
 ,,
. 


._
 
, 


.?=
 



skazany przez 
Pierwszego Marszał- 
ka Polski Józefa Pił- 
sudskiego wyścig pra- 
cy - tu, - na rubie- 
ży Rzeczypospolitej, 
realizowany być wi- 
nien z tą myślą, że 
patrzą nań z cał('m 
natężeniem oczy z za 
pobliskich s ł u p ó w 
granicznych, - oczy 
wrogów i pelne uko- 
chania i tęsknoty o- 
czy braci naszych, 
odciętych od Macie- 
łZY. 


. .t.
. 


} 


- -,t 


JÓzef Winlluer starosta powiatowy w Hrodnicy 


Świadomość tego niech zawsze będzie żywą wśród. 
społeczeństwa pogranicza. 


"'0
>>>
l' 


---J 


,- 



 
::tc_: 


- 
-- 


Władysław Józef 
Skłodowski 
starosta lubawski 
w Nowemmieście 


-
 


Niech w walce o pol- 
skie Pomorze hartuje się 
shl naszego charakteru! 
Grzędziński 
pułkownik 


.. - 
....:.... 


-- 




 -
 


.:".:" - 
 


.. 
-, 


J( 
-
 


- 


;;........ 


I'ułlwwnik in:Łynier 
,January Grzędziłiski 
dowódca 67 p. p. 
w Hrodnicy 


'- 



 


l' y.--, 


41 


....... 


J
>>>
PI k. I. (; rzędzi'lski. 
Rok wojny czy pokoJu? 
Jesteśmy na prog'u Noweg'o Roku. I na prog'u prz
 s,luści 
zagadkowej. którą przed nami otwiera \'Ok 191
. 
ie r);iw. 
że każdy zadaje sohie P) tanie: jakim też hędzie ten r(,k rJla 
? 
nas. 
Czy narod}. które światowy kqzys g'ospodarcz) or/lat 
kilkIl coraz hardzie,j nęka. zam
 ka,jąc c'ol'az to Hcm e war- 
sztat) pracy i coraz bardziej pogarszając \Hłł'lmki Ż) cia oby- 
wateli. doznują wresZ(.ie pOpl'ł\\) na leps/.e. czy też k;.
zys 
ten. który w roku ubieg'ł)JH objął już najsilniejsze pa'l
twa 
ś" iatu jak Anglju i Ameryku. mu dalej staezuć lud/.ko
{ ku 
nęd/.y? Czy pokój ŚWIata, najdl'Oższe cl/.ieło ludzkoś(';, 'ład 
którego uH1o('nieniem pracują nurod) mI chwili kapitllbcji 
niemieckiej i polskiego z\\ ycięsh\"a nud sowiecką Hosj1 11- 
t.rz) mu się nadal. C'zy też. jak to już sic; dzieje na pc,'aeh 
\Jandżurji. duch wojn
 odrodzi się L. Ś" ież)ch jeszcze roho- 
jC)\\ isk? 
Dwa te pytuniu górują nml "sz)stkiemi innemi w ("llwi- 
li w ktc'II'ej rozpoczynamy rok nowy. - z P) tań t) eh to 8stLlt- 
nie" ydaje się nam najhell'dziej dręcząc'em. 
'" jc wtem d/.i \\ nego. Zmęe',wna ol hrz) m i m t rndem ',\ oj- 
n
 świutowej znc;kana truclnościami kryz) sowych lat. I.uh"- 
kość gorąc'o pra
'n ie pokoj II. 
Pokolenie kt()re przeż
ło wśrcld J'()\\ÓW i dnl/c')\\' L' nie- 
sł) chanie c'ic;żkie lata wojn
 i poniosło t.ak olbl'L
 mie. miljo- 
nowe ofia I'Y krwi zusł lIżyło sobie na do.i.
 woeie cie.h ye.11. po- 
kojow)eh lat. 
Ws/.uk stworzylo ono l.igę Na\'Odclw. któm jec:nrle"7Y 
\\szystkie pruwie państwa ś"iata. poto. ubY stała IHl "liHŻY 
wiecznego pokoj II i nu zaws/.e zapobiegła pow roto" i ,,"ojeu 
Ilł iC;dzy na rodami. 
..H/.llcił człowiek swój omam po za siebie" pow i ach, filo- 
Lof niemiec.ki :'\Iietzsche. 
Takim omamem stata siC; i I.iga :\'al'odc')\\'. 
St" orzył jel ezłowick po to. h) zupe" nila mil spokc',,: \\ ie- 
C'/.) st) j st" orz) ws/.y ją. dt;tnie poddal się złlldzeni l 1, że 
"ojna j 1I.l nigdy nie po" róei. że niebezpieezeńsh\ o jej po- 
"rot II na za" sze Lostato /.ażeg'nane. 


42
>>>
.c\le już krótko po jej stworzeniu. Lo ,,\ ['Oku 11)21.1 ol- 
brzymie armje sov. ieekie. kr\\ ią i zgli"u'zilIlli pokry wiljąc 
/.iemie polskie. niosł) śmierć i /.niszezenie uśpionej w tyeh 
pokojow
eh murzeniaeh Europie. 
.\IieLezpie('zellstwo dla eułego ey\\ ilizO\\ unego 3w:ata 
bylo tuk groźne. że lord d' Abernon pow iedział: 
.,Cdyby hitwa pod \\' arszawą zukoii('z) la się hyla 7..\\'y- 
('ięstwem bolszewikiIw, nustąpiłLy punkt zwrotny w d7ie- 
jaeh Europy - nie ulega howiem najmniejszej wątpI:wości 
że eała Wsehodniu i środkowa Europa stanęlyby wówczas 
otworem dla sowie(.kiej ill\HIZji. kt()re.i z trlldem mogły hy 
się ostać". 
Nie zażegnuła \\ojny Liga i pa'lsh\a ś\\ iata nie /.nula/.ły 
dość siły i energj i. by pO\\ strz)" mać potężne urmje SO\\ iet()w 
i gdy hy nie bohatel'sh, o Polski PiłsllCIskiego. juk ong::;; So- 
hieskiego. kto \\ ie. ezy Europa i Liga Narodll\\ oeuliłyb
' się 
przed punowuniem holszewiekiego sierpu i miotu. 
Ale ('zl()\\ iek tuk pragnie sit; łud.l.lć. że nu\"e( nu
-,'nz- 
\\użniejsz
 i nujostróżniejszy eh:tnie jak struś gł()\\
 (ho- 
\\ a pod skrzydlo. by nie widzieć pr/.ykrej rze('zy wistośei. by 
juknujdlu.i:ej pl'zehy\\uć w zlllłzeniaeh swyeh mal'/.e'l. 
r dH
tnie \\ ierzył dalej w dziwną moe Ligi !\Juro,lilw 
d/.it;ki ktl)rej \\ojnu jest nielllożliw!, 
Ty m("zaselll j liŻ nie/.adługo pl)ł I'oku jak nu da'{'1
jeh 
polu'h olbrzymiej S\\ oją pl'/.estrzenią \\landżurj i mordują 
się nuwzajem \\ojska jupo'lskie i ehiiis'kie. Daleko to "pra- 
\\dzie od nas ale pr.r.eeież i Japonja i Chiny do Ligi Nar .dilw 
naldą. - i je(lna i drugie podpisały slu\\ ny pakt Kelloga 
. ., 
IH'/.eelw wOJnie. 
I mimo to Liga :\a['Odl)\\' nie znalazla ani siły. uni s:,oso- 
hll by wst "zy IIIUĆ to('ząeą się woj nt;. kt()J'ą prze/. wstydll\\ ość 
IHl/.y \\ u sit; ,.i ncy(lentem". 
To też na prog'u 1932 r. ludzkość już się ot rząsać zue' y na 
ze złud/.c'l i niepokoić siC; za('/,y na. ezy w ty 111 J:uczy nująeym 
się roku nie spotkajl tuki ..iney(lenr', ktilry \\ ni\\t'(,z ol;rb- 
ei wSLystkic zdobyeze pokoju. 
Trudno jest odp()\\ iedzieć na pytanie. ezy rok nowy hę- 
(b.ie rokiem \\ojny. ezy też pokoju. 
Chyhu wrilżki luh \\ r(lżhiei odpo\\ iedzicli hy na to P)- 
tan ie; - IH'/.\ szłnść jest niewiadoma. 


3-1
>>>
:'Jie ZHws/.e to /Hl\\et od naszej \\oli jest ('Z
 bt;dz!e za- 
łeżne - m i 1110 sz('zerej \\ ol i pokuj II n iemz \\ oj na możp hyć 
narodom IHtr7lH'ona z /.e\\ n'ltrz: IHlI'od milsi sit; 1)J'onie; prZE'd 
IH'/.emoeą \\ ruga. jak rruJl('ja. ł3e1
"ja. Anglja i \\ iele im"ydł 
PUIlstw IH'/.ed p/'zemO("l I'\iemiec \\ r, 191..... 
Ale ab
 był pok{lj. tr/.elw b
 wolu \\szystki('11 lUH'ld('"v 
\\ t 
 m kiel'lInkll zmierzalu. 
('zy tak jest \\T/.l'('ZY\\ istOś('i 
 
:\Iiestet\ mowa Pn,/.\denta Niemiec feldmaJ's/.ulka !li!l- 
. . 
(lenlHIJ'ga \\ ygIOS/.OIHI \\ dni II Syl\\ esh'O\\ 
 m IH'ze/. f'alljo nu 
świat ('ul y odpowiada num. że tak nie jest. 
\\" ('11\\ iii. 
'd
 IHJ('/.elnie
 i najw
 żsi I)/,/.l'dstaw:(.iele 
. pallsh\ ś\\ iatu \\ dnill Sylwestr()\\ YJII. kied
 wymil'lII:ł sit; 
Z\\ ykle najleps/.e ż
('zeniu niJ. naddwd/.ąq ruk. dali /.eJ4eie 
pokojo\\ 
 m pl"ilg-nit'niom narod{",. mo\\ a feldmaJ''''/.Hlka 
IH'/.mialu jak zg-r/.
 t żelaza. 
Slo\\ a pl'e/.ydellta Ililldenbll/'g-a był
 taI... pl'Oste i j.."ne 
/.e eh
 ba nil' może b
 e; żudn
 ('II nieporOZllmielł. 
"(.)\\ ił
 one kn'ltko i dobitnie. że Niefll('Y lIluju ,.łoś{- 
pł,ł('enia l't'I)(II"'l.ji nu pok I'
 eie s/.l.Jld \\ oj en n yeh. k I/Ire 
og-niem i mie('zem \\ojn
 ś\\ iutowej urmje /.ubol'('/.e \\";(lIel- 
mu poez
 nil
 IlIdzkoś(.i. 
Nut'ód nit'fIlie('ki "ie będLie ,nosił ty('h og/'iłlli(,Le/1 ja- 
kiemi zostulu sk"t;po\\ ana IH'/ez Z\\ yeit;ź.'ó\\ urmja nil-'mie- 
(.ka, 
Nm'ód nil'lIIiel'ki /ilU IWi\WO dn duls.f.)','h LI)J"ojtń. do dul- 
s/.ego rO.f.!'osjn s\\ej sił
 /.bl'Ojnej, 
Oto hasło --- oto IH'Ogl"illll. 
I I i IJ(lenlHIJ'g /UpO\\ iudu. że pod t 
 III lIuslem /.w 
 ('I 'L. Y 
;\Iiedl \\ it;(. skllpi' sit; IH'.f.
 nim kUl'llie ealy IHlI'Ód ni
 nie- 
(.ki. - \\ olu f(-'ldmarszuleI.... nieell w
 st'lpi /. tą el1'" gjil 
., jaką w slu\\ nej bitwie nu jeziol'iH'1I ma/.II,'ski('" Z\\ y('i(;ż\ I 
pod jeg-o. (I lindenIHIJ'
'U). d()\\ ódd\\ cm /'osjun. a nieeh;':'nie 
i jel"il/ 
Iu/'
 \\ {Id/. tellton{", poP/'O\\ adzi (;ermanjt; kil n')\\ e- 
m II /.\\ 
 eit;st \\ II! 
Po('{-ł.i NienH"om to /.\\ it;kszt'nie ieh sił
 /.1)J'oj nej 
 
Wszuk i d/.isiuj. P"/'
 IOO()!)() ll/'mji stułej id, \\oj
'łln
 
blIdżet tuk ogl'ollluit. p.'Lew)-'ż!'"zu nasI.. polski. I)lułżet woj- 
skowy 
 
Poeóż II' /10\\ t' /.hrdjeiiia h.ied
 ws/.
 stkie PUIlst\\ u m
 ślą 
o /.mnit'j"/.ll'lill s\\oidl armji i s\\oieh \\
datkll\\ nu \\oj"ko 


4-l
>>>
i po to \\ luśnie nu \\ iosl\(; w Lozunnie ma SIt; odln ć mi..'
!z
- 
nUI'odo\\ a konf'erelH'ja rozhrojenio\\ a? 
('z
 nie po to .I.no\\ II. juk to \\ iemi żolnierze Ilinden- 
hllrg-a 
dos.l.l. h
 od.l.
 skać lit l'u'one ziemie ,.niemieekie" '! 
I jakież to są te "niemieckie" .I.iemie? 
Od\\ iee.l.n ie polsk i śląsk, naj star'sLa ziem ia piush)\\ 
.ka 
i od\\ iee/.llU polsku "iemiu pomorska. o ktlll'ą od dł\\ iii Iwj- 
śeia I\.r.l.yżakó\\ pl'.I.l'Z wieki eale walezyliślIIY z ;'\iemeami? 
.\ może kolehku (hlu Bialeg-o Wielkopolska? 
:'\iit'nlU nikog-o \\ l\iemcLeeh. ktohy Sii(l/.il. i:e /.ienlle te 
kied
:kol\\ iek hądź naród polski oddalhy dolml\\olni.' pod 
mice.l. nO\\ oczesn
dł marg-raf'll\\. :\iema ("hyha niko
o nu 
('ulym Ś\\ ieeie ktohy ml)g-I prz
 pllsze/.ać, i:e niemey do 7iem 
naszye!. mają jakiekol\\ iek lHa\\ o mOl'alne, 
I nie może In ć /.llIdzeli, 
\ iem ieek i prog-l'am odzyskan in polsk ieh .I.iem 7UI hod- 
n idł ty I ko zlu'oj lUi IH/.emo('ą może h
 Ć II 1'.I.t'(..I.
 \\ isi n i('IIY, 
t
lko \\ojml he.l.\\.I.g-It;dmi i k\'\\l\\ą, ho ..t\\ierd/.ą llan" bt;- 
d.l.ie każdy P I'Óg-" , 
Stiid tl' eiiude taj ne zhrojenia :'\iiemie(' i to dążeni.. (lo 
odl\\OI'J'enia zno\\ II tt'j \\ ielkiej al'mji da\\ ncg-o ('esar" '\\ a. 
:\ie dla pokojll jt'sl. ona potr.l.ehna - a dla \\ojny. 
PI'/.ez 12 lat. od ('/.CłSIl, \\ kjór
 m :'\iiemey podpisah- \\ u- 
1'llIIki PllkOjll \\ WersalII. Niem('
 p(l\\oli, nie nie/.wyk ' (' !y- 
stcma ty ('zn ie I i l.. W idow aly "szys/ 1..0 do ('J'cg-o sit: zoh(J',\ ii!- 
.I.aly. l'dalo sit; im .I.liJ.,. idO\HIĆ i kon/\'Olę nad s\\oimi ..hro- 
jeniami. i okllpaejt; !\\oieh .I.iem nad Benem lu'/.ez "oj!ka 
f','anellskie i SłH.I.
 miel'.I.one i w ,'esz(,ie ('ora/. hal'dziej .I.mniej- 
sz
ć .I.ohO\\ ii!zl1lliu splm'ania ty (,h dlllg-('I\\ i odsJ'kodo\';ali. 
ktlu'e /.uho\\ iązaly sit; splm'ić pos/.kodo\\ any m IU'.I.ez ...;phie 
narodom. ktllre tak IHlltalnie .I.IlisJ'('J'yly. 
I uh
 to \\sl.
stko IIzyskać :\iemey 1Ii;
\\al
 wsZ{'hki(.h 
podstępll\\ i nud lIi;y \\ U I y zali f'a n in pa r"i sh\ . k t lll'e \\ iel z\" h 
\\ s/.('zel'Ość .I.upewnieli pokojowy('1r :'\icmiee, PI'.I.ejt;te ł I'ag-- 
nieniem pokojll narody nu nuj\\ il,'ks/.e sily IIstt;pst\\ a. odsll- 
\\ ają(' od siebie my 
I. /.e \\ szystko ('0 kil \\ .I.m()('nienill \lie- 
miee sit; \'Ohi. prO\\ul.l.i do od\'Od/.enia idl \\lljennyd: J'a- 
I miarll\\' i idl wojennej sily. 
('z
i: mO/.lla nu dIwiI; sit; IlId/.ić, i:e \,iem('y na\\d po 
zniesien i II \\ sZl'I k idł oho\\ iąLIJI\\ i \\ szel k i(.h l'it;ża I'Ó\\. .J a- 


4;,
>>>
kie im narzucił pok"')j 
Wersalski. hędą zadowolone ze !wego 
stanu posiadania, kied
 \" r. 1914 mając Alzację i LohłJ
n- 
gję, śląsk Polski, Wielkopolskę i Polskie Pomorze ,'naż 
wszystkie swe kolonje. jesze'ze nie były zadowolone i (1ąży- 
ty do wojn
, h
 rozszerzyć swe panowanie. kiedy to \Vil- 
helm H rzue..ił to sł
 I1IJe bl uźnierstwo, że "Armj a niemiecka 
,jest tą opoką z granitu. d/.ięki której Pan WSZedłr'.,-
'-'zy 
będzie mógł śmiało w
kollCzyć swe dzieło cywilizacji 
wia- 
ta", - oczywiśeie tej ey\\ ilizacj i, którą naród polski tul do- 
skonale poznał na swej własnej skórze! 
Słyszeliśmy poprzez granice Prus Wschodnich dy;,zły 
nas niedawne słowa ] lindenhurga, które wypowiadał o 
sw
 m ..ukoehan"m cesarzu". I wiemy także, że wiern
 on 
jest tej misj i cesarskiej "wykończenia dzieła cywih,mj i 
Ś"" iata". 
lIindenhlll'g oświadezył. że nie będą Niemq płacić re- 
paraeji. Reparaeje te j liŻ kilkakrotnie zostaly zmniejs"nne 
dla Niemiec. Takiem ustępstwem był znany ,.plan J)awes'a", 
a potem jesze'ze większem ,.plan Younga", wreszcie i !ego 
Nieuwy nie wykonują. 
Dla nas, którzy ze spłat niemieekich nie mamy k;nzy- 
Ś('i. ella naszye'h interesów mogłoby to być zupełnie olojęt- 
ne, - ule gdy obywatel zwycięskiej Francji płaci (, rłzy' 
wię('ej dlugów pallstwowyeh, a obywat.el angielski 20 r:'łzy 
więcej od Nienwa. ('Z) ż można ł\('zciwie. z ręką na sercu 
m6wić, że Niellu'y swych zobowiązań płacić nie mogą? 
Można powiedzieć tylko, że pła('ić nie ehcą. Nie dłCą 
płaeić, ehcą się zbroić, u urmja wszak drogo kosztuje. 
Kiedyś, gd
 na konfel'eneję pokojową w Wersalu PTZY- 
byłu delega('ju niemie(.ka z 13roekdorff Rantzau'en na ezele 
wyznała ona otwarcie: 
,.Zdajemy sobie doskonale sprawę z ogromu naszej l.tze- 
granej i wiemy, że zniszezono potęgę niemie(.kieh armij". 
Dziś, gdy wśród zgiełku Ititlerowskieh tłumów i trzasku 
armja J. C 
fośei Wilhelma 11 nigdy nie hyła Z\\ 
C'iGj:)ną. 
Dziś gely wśród zgiełku hiilerowskich tłumów i tl'7,
ku 
rewolwerowye'h hojówek słyszymy zapowiedzi Ilinel
lIhur- 
ga na rok, który rozpoczynamy, dziwny niepokój ogi..rnia 
wsz)stkich. którzy pragnęliśmy by \\o,jna już nigdy n;( po- 
wrbeiła. 
Z pół Tłłnllenhergu nie wieje pokojem. 


46 


I 


\
>>>
- 


- 


....., 


l 


HeDf'yk Chudziński. 
Garść wspomnień z przedwojennej 
Brodnicy 
- Szkic. - 


Cdy \\ panut;CI si
 odhHu'za ż
 cie w Hrodni('y rued 
wojną, naSlI\\a sit; jeden wielki \\ nim pol.f.iał pr7l:rle- 
\\ szystkiem: ludność polska i ludność niemiecka. Pipl'wsza 
składała się prze\Hłżnie ze sfer ludowych. rzemieślni
\.ów 
i robotników: I ruga się składała pl'zedewszystkiem z Inte- 
ligencji urzt;dniczej i urzędników średnich. W sferz!' ku- 
piectwa o(lb
 wał sit; proces emigracj i wzbogaconego ż
 do- 
stwa do Ber,lina i stopniO\\ y WZl'Ost kupied.\\a polskiego 
,dzit;ki dopływowi znacznemu Polaków z PO.f.nar'iskieg'o. Nie- 
mniej jednak w stosunku do elementu polskiego miasta 
i powiatu, niemczyzna pływała jakh) tłusta plama n ł po- 
,\ ierzchni. Żyd.f.i hyli również ,.g'ut deutseh". 
Wcharakterze ludnośei niemieekiej, - z nielic,
.If'mi 
\\ yjątkami. - uderzała znana nam ogromna pewność sir.hie. 
,.",ielka Luta i zarozumiałość. eo do jedy nej na świecie r1os- 
konałości i w)sokiego powołania narodu niemieckiego. 
Słyszało się o tern na każdym kroku puhlieznie (n. p. \\ 
s.f.kole) i pq.watnie tak. że wy wierało to nawet nieraz ,
ilną 
su
!;est.ję na Polaków i napełniała ich podzi wem d la ł'()lęgi 
swy(.h zaborców. Spiętrzenie się mechanicznyeh sił w.18ro- 
cizie niemieckim tyle w nim sl\\ orzyło napięeia energri, że 
(Iążyła ona do jakiegoś wyładowania się. A tem bardziej, że 
nie było żadnego regulatora tych dqżnoś('i w zasadach dyki 
i prawideł chrześcijańskich. Wiadomo przecież, że s;wn- 
nictwo niemieckie. katoliekie Centrum. szczególną podtr.ścią 
pojęć w stosunku do ludności polskiej w Rzeszy się oJ..ma- 
.czało. - Bezkarność polit)ki antypolskiej. propaganda za 
łamaniem wszelki('h praw przYl'Odzonych i polskich. prze- 
kupstwo charakterów. dokonywane urzeędO\\o przez L Z\\. 
Ostmurkenzulage (t. j. osobne opłacanie polakożerstwa). 
mściły się na Niemcach bezkrwawą na razie zemstą, bo jeh 
moralnie i duchowo \" ydrążały. O wojnie się mówiło od- 
{Iawna a już z cułą stanow('zoś(.ią od roku mniejw,
cej 
1907, jako o bezwarunkowej konieczności. której się pragnę- 
lo jako OCz)szczającej burzy, jako zjawiska przyrody. któ- 


47
>>>
re popro\\iHL,:i :'Jiemc-) do opalHl\\ania ś\\ iutu i niesl
(+.llle- 

o dolHob
 t u - no. i da żyei u inną Ir'eść. nową: ho już 
\\ ten('zas - prJ:
 pomnijmy to sohie - .\il'nH'
 mim., 0(1- 
('J:II\\ ali w dUSZiH'!. swoj(,h tę o
romną pl'(')żnic; i jaIO\\-nść. 
ktc'IJ'ej jakoś nie potmrili zapelnić sukeesami swe
o 11':lIl'- 
rjalne
o roJ:woj u tak samo. jak i dzisiaj. pomimo ("it;.iki('h 
prJ:eżyć, tej pust ki mOI'alnl'j \\ sohie USUIH!{- nie J:dll1ają. 
"ażdy Niemiee \\ id ział PI'J:yszłe s\\e z\\ 
('it;st\\o nad Furo- 
Pi " prze('iągn ("zt.ere('!. ty godni i śll'po wierzył w tp. że 
sJ:tah genl'mln
 w Bel'linie ś" ietnie i nicul\\ ()(Init:' PI'J:) szlą 
\\ oj nt; J:orguniJ:O\\ał. :\a nus Polak{,\\ palt'zano na pÓł J: po- 
litl\\aniem i na p{,1 z po
aJ'(lą jako na ludJ:i. kt{'rJ:
 .t,,'za- 
długo pl'J:estaną ist nieć. A ('o z l'esJ:ty U('ZIlĆ \\ sen'u U ..('ines 
edJten I )cuts("hen" \\ z
kdt:'m Polakc'1\\ jesJ:('/e pozostało. 
pl'J:eniknit;te hylo ohlll'J:eniem. że jesJ:('J:e 
mii ol'
aniJ:o- 
\\ać sit; i poh;dze nil'miC'('kicj OpIli' stawiać, :\Jatumlnil' byli 
te/. mit;dJ:
 nimi (:'Ijit:'meami) ludJ:it-' spl'a\\ iedliwi i nieJ:ule.i:ni 
od t 
 ("h sugestj i j ak n. p. jeden dJ:iś j esz('ze \\ śró{1 lud 1\oś(,i 
nusJ:e.i szanowan
 s(;dJ:ia i inni. którJ:) pl'J:
('hylnem sfl!no- 
\\ iskiem stanowiskiem "z
lt;dem ludnoś('i polskiej sit; od- 
zlHH'J:ali, 


A po {It'lIgil'j 
It'onie. - po si ronie polskil'j? r m w ,'
eŁ
j 
J:hiemla ('iC;g(l\\. tem ś('iślt:'j sit; lą('z
 la i ol'ganizo\\ ala. - 
sZ('J:egc',lnic wśr{ld J:a\\ od{", \\ olny('h: kup('{"'. pl'J:('m
 sło\\- 
("(I\V i. rolmtniklj\\, 
Ur'J:t;dnic-y musieli h
ć oslr'ożniejsi. ale i III nierl'z pbł 
slowa luh \\ J:rok \\ 
 starTzały do I)()('o/'ulllienia sic; i \\ \ ,':na- 
n ia \\ spc',1 nej slHa \\ y. \hit pit;o ('J:) wśró{1 pola kil\\ h
 L, ,\ ie- 
lu. kl{"'J:Y by nie \\ iel'zy li \\ zmad,,) ('h\\ stunie Polski i !,.tt',- 
I'/.\ by nie hyli /.dania. L:e należ
 pl'zetr\\nć. \lil' spo

 ka- 
lem taki{'h ! 


Prze('ie.i: pod Ihodni('ą to by lo. że 1H'J:edlOd/.il 
l'Hlli('; 
pulk eol\\ :lI't a kll\\ i inne \\ ojsku I)()\\ stania IH;I r. \\' \'.-;elu 
I'OdziniH.h dJ:iś jcsJ:('ole pielt;l!:nuje sit; \\ spomnienia o r'l\\- 
sluli('a('h J: pl'a\\ dJ:i\\ 
 m piet) /Illcm. To te/. PC\\ ność I)(n rot- 
ne
o powstunia Polski hy lu og{,lnie \\ ielk:ł: nie \\ id,::jno 
t y I ko kied 
 i j ak i m sposohem. u mu \\ ia no. L.e ,'Ii icnw) wła- 
sną 1)\ ('h:l milszą sit; skoIH'/.
ć. Im im Pan BÓl!: I'o/.um odclH'al. 
I )roimy sz('/.egbl IItk\\ ił mi \\ pamic;ei /. lat da\\ nydl. 


48
>>>
I iatelll wtenczas może lut 8ześć. Nad Drwl;('ą koło K( .,zar 
h
 łu ła.lnia rzecznu dla gimnuzjum. Były tam też kaLiny, 
a w jednej z nich "urzt;do" ał" .,bademester", dozorca, naz- 
\\ iskiem Muru\\ ski. który zaruzem wykony\\ at tum SW (),j 
zawód szewcki, Piszącego zabrał raz pedel gimn. Żuch
"'ski 
d tejże łuźni, gdzie właśnie M urm\ ski nad jakimś b:,tem 
pr.l.Y otwurtyeh drz\\ iach kahiny pracO\\ at. :-Jikogo zr{''''ztą 
tam nie było. 


.. 


Ohydwuj starsi rozmawiali o Polsce, - mam dziś '-'ra- 
żenie, że nie pOl'aZ pierwszy - i tak naw.l.a.jem się o jej 
powstaniu .upe\\niu]i. A mój "bademester", whijajcIc g'\'oź- 
(I.l.ie do podeszwy do rytn1lł mIerzeI. mlotka W) krzyk
wał: 
,.A Polska musi hyć i będzie - musi hyć i będ.l.ie", rrzy- 
('zem g:h'm ny akcent kładł na pier\\szą samogłosł-.;? .,t()\Hl 
"musi", z zapa]('z)wośl"ią pra\Hlziweg-o "ili.iskieg-o. 


Entuzjazm dla spra" y narodo" ej pr.l.enikał życi
 eo- 
d.l.ienn(' i Ś\\ iąteczne, a znajduwał na zewnątrz s\\ ój W1 raz 
przy lada okazj i. B) łaż to za ha" a w Ksi:żn ym Lesie lub 
nasil'ojow)' "ieczór letni W l)['
"ajnym o
rodzie. kulll'ert 
lub ..tm'leówka" na sali ..nomu Katolickiego", alho w "Ho- 
telu H.I.) mskim", - nie hrakuwało tum pieśni polsk;.
j. a 
gdy znalaz]o się wi:ksze skupienie, i pl'.l.emówieniu, w 'dó- 
ł'yeh t
 le można b) ło powiedzieć mit;dzy "ierszami, nie na- 
l'aLająe si
 pulicji. Km'łcz) ło się ono Z" 
 kle hasłem "K o- 
dtajmy się -nie dajmy się". 


I n tel igeJl(.j i polskiej h) ło mało: Adwokat. ll'kał'L" pó- 
źniej też aptekarz (p. Stunko\\ ski Z
 gm.), profesor g:mna- 
zjalny i ch\ óeh księży t. j. prohosJ:cz i wikary. "uże!"y z nich 
miuł w swoim zakresie dJ:iałania .l.lHłezenie ") ższego dowód- 
ey. J )oc.hodzi dwóc.h. trzeeh okolic,znych ziemian, którzy 
ukoiicJ:Y]i szkoły średnie Inb wyższe. - Ziemianie zr..s.l.tą 
ży" y hrali udziuł w spruwach miastu. - Kupiec.two pol- 
skie. uc'J:koh\ iek nie takie lie'.me jak dzisiaj. jednakże "3 to 
powagą pracy i poziumem s\\ ych spoleeznyc.h zainL, cso- 
"alł ,,)suku się wówczas w)"hijało. Hzemiosłu miał" liez- 
nych i dostatnic.h reprezentantów, którz) " pruey na':C'do- 
"ej ochuezo współd.l.iatali. ('harlłkter
 st) ezną wśród nich 
figurą h) ł krawiec Lipilłski, wielki Nemrod. który t!ryha 
nujdłuższe w mieście miał "ąsy. 


49
>>>
Nie hędę pisał o poszczególnych osohach zasłużonych 
dla dohra polskości z pośród mieszkańców Brodnie)", z któ- 
ryeh część .jeszcze jest przy życiu. 
Pochwalić należy, że w nazwach ulic naszego mIasta 
uwiec'znia się tak promienne nazwiska jak Ks. Kujota i Jó- 
zefa Wybickiego, ale uważam, że Magistrat winien pa 1 Hię- 
tać również o mężach, którzy bezpośrednio się dla mi3sta 
zasłużyli juk o X. Janie Doeringu. twórcy ..Domu Kiitnlic- 
kiego", który niestety obecnie utraeił swój eharakter 5pO- 
łeezny. - 
Cdy w roku 1923 gimnazjum hrodnic.kie 'ohehohiło 
pittćdziesięcioleeie istnienia, zohaczyłeś dużo twarzy od da- 
wna znajomych, ludzi, którzy tu w Brodnicy najpi
kni(.jsze 
swe lata, lutu młodośei przeżywali, tutuj hart dudla wyku- 
wali, by szezytne ideuły pracy dla nurodu lIa szerokiej ży- 
('ia areJlie przetwarzać w rzecz) wistość. . Był założ
'eiel 
pierwszego brodnickiego koła filomaekiego w r. JH73. r'ad- 
ea dr. med. Marjan Karwat. był wskrzesiciel tegoż koła po 
toruńskim procesie uezniowskim Ks. W. Rogaczewski. Był 
też syn powiatu i uczeń gimnuzj um naszego śp. Józef W'yhic- 
ki. h. minister Ziem Zadwdnieh, Pomorski Starostu Krajowy, 
kt()rego przynależność i poehodzenie powiuto\\- i nasZf mu 
zaszezyt 1HZ) nosi. Opowiadall wted y h) ło niemało \\- 
ród 
duwnyeh kolegów o profesoru('h; i o lem jakim zapułem o- 
prócz zadall szkolnyeh odrabiało się dobrowolne "pewmm" 
z jęz)'ka polskiego, historji i literatury, o sehadzkacł. taj- 
nyeh i przysięgach na wierność Rplitej, o śpiewach - 110 i 
też o niejednym wesołym ewenemeneie. Uczestnicy procesu 
torullskiego (kary hyły wymierzane (lo sześeiu miesit;cy wię- 
zienia), jeszcze osohno mieli sohie do opowiadania 
11ŻO. 
Gimnuzjum hrodnickie hyło jednym z tyeh punltów - t'hoć 
może nie w tej mierze co ehełmillskie, - z którego s.
edł 
prąd kulturuIny w społeczeństwo pomorskie. r ono (lużo 
działaczy ze siebie wydało i to pomimo tego, że właśl'lwie 
było stwOl'f.one (lIa wznowieniu niemczyzny i dla kultr.rał- 
nej propagandy niemieckiej. Ale to jest eharakterysiycz- 
nem (nU naszego kraj n pomorskiego. Z góry szedł ogroP1nie 
silny ucisk wszelkich działań narodowyeh olbrzymim na- 
kładem :o;ił i pienittdzy, z dołów wyrastały odżyweze soki na- 
rodu polskiego. właśeiwego i wówezas pana i dzierżyciela tej 


50
>>>
ziemi, które to soki z korzeni doprowadzane hyły jakąś si- 
łą przyrodzoną do wszystkich gałęzi naszego życia społecz- 
nego, aby krzepło wobec ucisku zahorcy. Soki te w swej 
świeżości był
 równocześnie odtrutką ua niemiec'ką p"'}pa- 
gandę. Dzięki temu że tak powiem - zdrowie konstytucyj- 
nemu ludność miasta Brodnicy i powiatu doczekała się bZCZę 
śliwie spełnienia swej wiary" Zmartwyc'hstanie PQlski. 


Ił. ". 


( 


l' 


t \: 
j ", 
'" 
t-r 


i-
 


,Ą:' 


" ,
 o( 


""4. 


(. ! t o -;--:'" 


t 


",:r 


" ,. 


.;;- 


r 


-"t 


J: 


._
 . .y- 


...... 


\ \ 
f 
I 


-ł" 


- -'- 


Rufa statku, rł'1łI0Iltowanł'
o w doku plywa- 
j!łl'ym Stol'łmi Gdyńskiej. 


"Za banderą kroczy handel". Rozbudowując ojczystą lIotę 
handlowq, przyczynimy się do rozwoju naszej wytwór,'zośLi i ak- 
tywizacjii naszego bilansu handlowego. 


51 


k....-
>>>
I 


Historyczne i ideowe podstawy 
Przysposob. Wojskowego w Polsce 
Kiedy w st)czniu 1927 r. z inicjatywy Pierwszego \1011'- 
szałka Polski Józefa Piłsudskiego wydała ówczesna H.:J(la 
Ministrów r'o/.porLądzenie o PO\\ ołaniu do życia Państwo- 
wego Urzt;du "\\' ychowania Fizycznego i Przysposobienia 
Wojskowego oraz szeregu inn)dr organów prac') p. w., - 
zakładaj ąe w ten sposóh tr\\ ałe fumlamenty pod późn je' j !'7ą 
pracę na polu p. w. -, duża ezC(ść spolecLeństwa zostałn lem 
posunięciem .l.askoczona, uważając je za dHtĆ nader gorlrwe- 
go a zarazem zh) te('znego naśladO\\ ania zagrani(.y. 
Zresztą niewielu ludzi w Polsce Ldawało s()hie wów'.zas 
spraw(( L tego na czem polega istota przysposohienia \\ ojs- 
kowego, oraz jakie są jego za(lania i cele, a ci nuwet CI) Jnie- 
li o tej spruwie jakie takie pojęcie odnosili się do p. w. z pe- 
\\ ną rezerwą wzgl((dnie lekceważeniem. 
Tymczasem zagadnienie p. w. w Polsce nie hyło. już 
w()wczas nowością i nfe potrzebowało hy najmnie.j na
la(lo- 
wuć ślepo zagranicy, g'dyż posiadało już swoją histOl'ję i tra- 
d ycj ((. 
Przecież wysiłki mars,!;. Piłsudskiego, podj((te przez Nie- 
go jeszcze na wicie lat przed \\ ybuchem wojny świa/\.lwej 
nie mialy na celu nic innego jak lU"zysposohienie woj
k(}we 
Polaków, do przyszłych \Htlk o niepodległość. 
Przecież szereg organizacyj wojskowych. jakie tworzył 
i jakiemi kierował marsz. Piłsudski przed wy hudrem ,,,oJny 
światowe,j - nie hyly niezem innem jak ol'gunizn('Jflmi 
pl'zysposohienin wojskowego. 
Nawet P. O. \V., stworzona po rozwiązaniu I BrYblHly 
leg'jonów - nie hyła czel
l innem. juk OI'gunizU(.jłł p. w. 
T) Iko te organizacje wobec hraku regulamf'j al ruji 
polskiej - od gl') wały wówczas role znsadniczłł i stano',\! iły 
zaczątek nieistniejącej jeszcze luh rozwiązane,j chwilm\ o 
(legjon)) regularnej armji polskiej - podczas gdy w dlwi- 
li obecnej przysposohienie wojskowe w stosunku do i;lnie- 
ją('cj firmj i regularnej odgrywa rolę organiza'ji pOllllwni- 
czeJ. 
Tak wi((' przysposobienie wojsko\\ e w Polsce nit:, jest 
bynajmniej czem zupełnie nowem i obcem - przeci .vnie 


52
>>>
udeg'rało ono w historji walk o niepodległość rolę deC} rJu 
- ,-I . 
Jącą. .' 
130\\- iem organizacje wojskowe, h\ orzone i kierowane 
pl'zez marz. J. Pi ISlldskieg'o, dostarezyly 1\111 żołnierza d. 
Legjonów i pozwoliły na podjc;eie walki orężnej o niepod- 
ległość. Organizaeje te przysposohil
 pod względem ideo- 
wym i wojsko" ym tysiące Imlzi, któl'ZY z hezgranicznem po- 
8więceniem dla odhra Ojczyzny, ze ślepLI" im'ą w s'
ege 
\V odza i z niezadlw ianą ,\- olą zw
 cic;shHl rZllci I i się ,.,' wir 
walki, ażeb
 ocalić oj('zyznę przed nowym rozhiorem ldór" 
zug'l'ażał niewątpliwie w razie, gdybyśm) zadHm ali się hier- 
nie wohec rozgrywających się zapasów wojennych. 
T rad y(j a organ izaq j wojskow y('ft odży ła w Polsce 
jes/.eze pued rokiem 1927, "krótce po zakoiiczeniu "ojny 
polsko-holszewickiej. Odrodził się Zwillzek Strzeleeki. Po- 
"stalo szereg organizaeyj hędącyeft odpowiednikami pol- 
skidl formacyj "ojskowydl, jakie za'\- iązaly się pod ko- 
nie(' "oj n) europejskiej na grllzaeh "aląq-eh się mo('::rstw 
ellropejskich. Zaezęl
 wreszcie powsta"ać różne nowe drob- 
ne organizaeje społt'e/.ne. dla którydł p. w. stało się je..JnyDl. 
z wiei n za(lań prll('
. 
Jeszeze przed rokiem 1927 intel'esowalo się" ojsko pra- 
cą t yeh stowarz
 szt'ii p. w.. delegując do prac p. w. ;zcre( 
t. /.w. oficerów instrllkqjnyeh oraz IItr/.
nłlljl!(' nu elń[uclt 
niektóryeh sztabó" odpowiedni(.h referentów. Jednakże do- 
piero "roku 1927 p. w. stał się jedn
 m z pl'oblt'mów prac)' 
pallsh\(m ej. pl'O\Hłd/.ont'.j w m) śl (I
 rt'kty" null'sz. J. Pił- 
slulskieg'o. praey posiadająeej ściśle określone zadania i .
ele 
OI'az okrt'ślane z g(ir
 formy i metody d/.iałania. 
Dla IHLeeiętnego ohywatela. nie orjentlljąeego s:Q na- 
leL
 eit' we wszystki('h przejEl\\ aeh i pot rzehaeh żyeia pań- 
st" O" eg'o. może się " 
 da" ać dzi" nem. że d/.iś l..ied y Pllsia- 
(Iam
 dość liezną. duhr/.e II/.hrojoną i zaopatrzoną oraz nale- 
ż
 eie ,,
s/.koloną armję - że dziś jcsze/.e stUl'am
 się o u- 
t I'/.
 manie organ iałc
 j ł)('/.
 sposohien ia "oj sk()\\- ego? 
Bo. że tego rod/.aj II ol'ganizueje miały rację b
 tu w(,w- 
('/.ilS. kit'd
 nie posiadaliśm
 reg:lllill'llej ilrmji - z tem 
łH'/.
 puszczam. każd y się ZgOdLi. 
Ale po eo IItrzym
" ać je ohe('nit'? CLY dlateg:o, że robi 
to /ugruniea? 


53 


-ł-
>>>
Otóż bynajmniej nie naśladujemy bezmyślnie zagl''\nicy 
_ natomiast istnienie p. w. jest dla nas w obecnych cZf,!ach 
lIiezhędnt'. 
Ubie
łe wojn) : światowa oraz polsko-bolszewi('ka. któ- 
rym za\\'dzięczamy odzyskanie niepodległośei. pozosta.wiły 
jednak po sobie 1'izereg przykrych następstw. Niezależnił
 od 
licznych ofiar w ludziac'h. oraz wielu strat materjalnych, 
tliezuleżnie od ('iężkidl warunków gospodarczych, w jt;kich 
zresztą znalazły Hię po wojnie wszystkie prawie kra,lł- - 
zarówno europejskie jak pozaeuropejskie - stanęliśm\' do 
tnacy nad ()(1I)\ulową Rzeezypospolitej znacznie osłabi
HI fi- 
7\ycznie i moralnie. 
Ostatnie woj ny p['.lerzedziły znueznie szeregi najzdrow 
szych i najsilniejszydl oh) wateli kraju. gd)ż ci znaleźli się 
pierwsi w szerega.h walezą('yc'h i najgęściej padali.. 
Pośró(ł tych zaś którzy ()('aleli. pozostał wielki odsl
tek 
inwalidbw, luh mniej lub więcej schorowanyeh i wyciellc'zo- 
nych wojną. Wielu pośród nich wykoleiło się kompletn
f' - 
ludzie ci, odwykli od pokojowyc'h wanmk{)w pracy, z tru- 
dem zaczęli do niej przywykać na nowo. Niejeden starl\.ł się 
wynaleźć sposóh możliwie łatwego zarohku. Ogromną dt:.mo- 
rnlizację spowodował okres inflacji marki polskiej, w któ- 
rym zaroiło się od paskurz) i spekulantów. Stopniow.) za- 
ezął zanikać zapał i patrjot)zm, zaczęła brać górę pqwata. 
Ludzie chciwie szyhko przyzw}'ezaili się do istnienia Odro- 
dzonej Rzecz) pospolitej, przest.ali się trosz('zyć o jej dalsze 
losy - wielu za('zęło jedynie myśleć nad tem, ażeby w miarę 
możnoś(.i \\' yłamać się od ohowiązków ob) wateiskich i. o ile 
się da, zrobić (Iobry interes na ()(Ihuclow ie kraj u. 
Aż wresz(.ie przewrót. majowy spowodowal rozpęd.1.pnie 
t
dl wardlOłów i ))fiHOŻ) tl)W. Na ezele nowego rządu ;tfłnął 
znb\\ marsz. Piłsudski. powolując (lo praey t)ch ludzi z któ- 
r) mi pracował w organ izacj aeh \\ oj skowo-niepodległośeio- 
\\)Th i w legjonadl. Jedną z pieI'\\szyeh m)śli Marszałka 
hyła łt'oska o odl'odzenit' fizyc'zne i )))OI.łtlne lUu'odu. 
T roska o od rodzenie fizyczne i moral ne nUI'od u '1
,!'u- 
nęłu marszałkowi Piłsudskiemu m)śl o olnO\\ ieniu tra.-:ycji 
dawnyeh or
anizac) j wojskowych. ktbre wychowały t) lu 
c1zie1nyeh ohywateli-patrjoibw. przez posta\\ ienie prz
 spo- 


54
>>>
sobienia wojskowego i wychowania fizycznego w rZfchie 
najpoważniejszych zadań państwowych. 
Przysposobienie wojskowe w połączeniu z odpowb.. 1 pim 
doborem ćwiczell cielesnych i sportów winno wychow
ć w 
Odrodzonej Polsce nowy typ Polaka 'Hględnie Polki Typ 
człowieka zdrowego fizycznie i moralnie, człowieka o silnym 
i zahartowanem ciele oraz o prawym charakterze i s:'nej 
woli. Człowieka o wysokiem poczuciu godności osobl5tej, 
poczuciu obowiązku obywatela, w stosunku do paiistwa. 
Typ obywatela-patrjoty i obywatela-żolnierza. 
Oto jest pierwszy i najważniejsz) ("el I;rz
'sposobi('nia 
wojskowego. Następn) m celem dopiero jest dunie członkowi 
p. w. pewnego wyszkolenia wojskowego, ażeby mu ułe.twić 
przyszłą służbę w wojsku wzglt;dnie, ażeby duć mu mo'ność 
odświeżenia sobie tyc'h umiejętności jakich go w ,..ojsku 
uczono. 
Wten sposÓh postawione przysposohieuie \\ ojskowc da- 
je korzyści zarÓwno pojedyilczemu ohywatelowi, jak PUIl- 
stwu. 
Ohy\\ ateJ, zaprawiony ł'iz)eznie, przeszkolony w pew- 
n) m stopniu pod względem wojskowym oraz prz) gotO\v
lny 
pod wzg-Iędem ideowym do swych przys.t.I
("h ohowią?:ków 
obywatela-żołnierza, czuje się w wojsku doskonale, k"Jzy- 
sta z szeregu ulg, a IH'zeclewszystkiem służy o trzy miesiące 
krócej niż ci, ktÓrzy w p. w. nie pracO\\ ali. 
Paiistwo zyskuje z poiirÓcI członkÓw p. \\. doskonałyeh 
żołnierzy a dzięki skrÓceniu ic.h służby o trz
 miesią'
e- 
robi poważne oszezędnoiiei nu kosztuc'h utrz)mania Almji. 
Niezależnie ocl tego paiislwo zyskuje \\ cz/onkm.h p. w. oby- 
wateli-patrjotÓw, ktbrL
 na każdem poili Iu'aco\\ ać hędą 
przede\-\ szystkiem dla dobra kraj u. 
Oto są c.ele i korz) śei przysposohienia \\ ojskowego. 
Dla urzeezywistnienia t.ych celÓw nie.t.bęclne jest nfIle- 
Ż) te poprowadzeniu prac p. w. OgÓlne liel'm\ ni("t\\o 111('l al- 
(.ją p. w. SpOl'L;
 \\ a w rękaeh władz paiish\ 0\\ ych. KicTO\\- 
nikami tej akcji z ramienia wladz państ\\ow)("h są ()dpo- 
\\ iednie ur.t.ędy, oraz oficercl\\ ie-komendanci p. w. 
Jednak.le należyte W) konanie prac p. w. zależy pUf'de- 
\\ sz)stkiem od poezu('ia ohowiązku i dobrej woli sat"pgo 


5 


-ł--
>>>
połe('zeństwa - p. w. ho\\ iem 0plel'a SIę na dohrow(,Llel. 
zgłoszeniu się do pracy. 
Istnieje wiele różnorodnych organi.lacyj społecZ'lych. 
Id()re do niedawna jeszcze zajmo\\ ały się p. w., - po;ród 
nich zaś istnieje jedna t) Iko, która obrała sohie przysl'f'S()- 
hienie wojskowe za główny i jed) n) cel swego istnien:
. 
Organizacją tq jest Związek St r.lelecki. Ten sam zwią- 
zek, który przed wojną ś\\ iatową JH'UCO\\ ał pod bezpo
red- 
niem kierownictwem marsz. Piłsudskiego. dostarczająC" mu 
przeważną czc:ść prz) szłych lt'g-jonistów. 
To też nic'dziwnego, że Związek Strzelecki został ,p'la- 
ny na głó" ną organizację p. w., - 1)I'zyczem PO\\ ierzOl.l mu 
została pł"aca nad przysposobien iem \\ oj sko\\ em przed I ('ho- 
rowych. 
Ponadto istnieje szereg organizacyj p. w. obejmuj-trycl.. 
rezerwistów jak to: Związek Oficerlm Hezerwy. Ogóln -pol- 
ski Związek Podoficer!)w Rezel'\\)' oraz Zwi,!zek Itez,:-,-,vi- 
słów i B. 'Vojskowych. ltorego odpowiednikiem nu terpnie 
DOK VlI I jest Związek Powstańców i Wojaków. 
Celem ujednostajnienia metod i kierunku pmc p. w. - 
jednym z niedawnych rozkazów DO" VI II, za zgml,! Związ- 
ku Strzeleckiego oraz Zv, iązku PowstatlcÓW i Wojak:.w - 
podporządkowano 'ałkowicie te organizacje ogólncmu kie- 
rownic!\\ u i kontroli władz wojslo\\ 
ch. PO\\ iuto\\ 
 mi ko- 
mendantami Zw. Strzel. oraz Zw. Powstallców i Wojaków 
zostali mianowani z 11[,/.;£111 of'i('ero\\ ie pO\\ iato\\ i komen- 
danci. 
Jed
 nie nieliczne odd.liały dawnego Z\\ ią/.ku Pow:,;lall- 
ców i Wojaków DOK V, które nie ('hduły się podpOI'zEt(
ko- 
wać t)m zarz,!dzeniom władz \\ojsk()\\ 
 ('h. oddzieliły s:
 od 
związku i prz) łączyły się do Zwiqzhu PowstallCÓW DOK 
VII w PO/.llUniu, który nie jest org-anizacją p. w.. lecz j( d)- 
nie stowal'.lyszeniem społecznem o charakterze pol it) cz.tym. 
RuI nn!.. 


Zapomnijmy o przyslowiu: "Może nie wiedzieć POl.lk. co 
morze, 1J.dy pilnie orze", bowiem zostalibyśmy murzynami półno- 
cy. którzy pracq swojq dorabiajq obce, częstokroć wr01J.ie , na- 
rody. 
56 


-.....
>>>
Obcy zapomnieli i swoi zapomnieli. 


Cdy hogaty mieszczunin wielkiego dziś miusta RI'I"
my, 
"am'Hlrga czy Berlina, rozkopując funclumenty s\\ego do- 
mu. natrafi na czaszkę z amulet.em luh na urnę runiczną, 
nie wie, że {10m jego stoi na wielkiem uroczysku sło'vi
ń- 
!';kiem - nie wie, że tam chowano przed tysiącem lat wła- 
dykbw i wodzów słowiuńskidl. - Ohcy zapomnieli i swoi 
:l.upomnieli. Lecz w szumie trzcin nu hagnach Branihoru do- 
słysz
 e{'ha sło", iańskiej pieśn i, szelest kosućcó\\ na Murach 
"uweJ i opowie ci o narodzie, kt()ry umarł. Na tem 01h17Y- 
miem słowiallskiem cmentarzysku w śpiewie słowika dz\\'oni 
r.t.ewna nuta smutku, \\ icher jesienny wyje głosem IllOHJO- 
wanych ludbw. łka widler i płucze, po raz tysiączny 1
'pie 
żółte liście na słowiańskie mog;ił
. Letnim porankiem h,Tie- 
{'ie na łąkach pokry\\ u się perłami łez wyit;pionego do 5'l( zę- 
tu narodu. Nad hrzegami i jeziorami Braniboru', plątaJąc
 
się tumany mgieł, mają kształty zamkniętych w jarzn13 nie- 
wolnikl'",,., Widzisz, jak się sosn
 na hrzegu Lahy na pelAch 
LęCZYllskidl o zachodzie słońca czef\\ ienią? Jakby jf" kt. 
krwią ohlał. One korzeniami swymi do dziś nie mogh wy- 
pić w szyst.kie,j krwi setek tysięq. Słowian, kł')rzy tam w 
"bronie swej ziemi poleg'li. Dziś jeszcze kf\\ ią się ich pnie 
barwicl. (,hoć tysiąe lat mordu mim;ło. 
I Laha się l..f\\a\\ i, a morze })I'.t.
 ujś('iu Renu. \Vezf:ry, 
\Iiży. Trawny i S\\ arta\\) hue.t.y tak smutno. jak snllltną 
b
ła pieśń ludu, który tam niegdyś się kl'zewi' i cu.ił bogi 
S\\ oje rodzime słowiańskie. 
,.I\. rzyż zwyeięży ł." 
Cesal'ze niemiec('y h
 li za\\ sze kl,.t.e" ieielami q ,,"!i7a- 
('J I i apostołami wiary Ch ryshlso\\ ej. Za\\ ojował ch rześei- 
.,juliski krlll I\.arol Wielki s'owialiski gród Dzie\\ in nad laLą 
i nU.lwal go \'ag"dehul'giern. I'enryk Ptusznik w
 mon',,,, af 
pod Lęcz
 nem d\\ ieśeie t ysięey słowiullskiego ('hłopstwa. 
Poj man 
 dl bezhl'on n yeh j ellc,"IW i ohrolł('ów .t.dobytego Lę- 
('zyna" pieli \\ y('ięto. ('o w Luhuszu swyc.h donIC')\\, brcniłi 
- wyhic'i - miasto .I. ziemią ,atJ\\ liano. "- kraina \łiJ".fau 
\\' pust) nic; zamieniona. Podbił I I('nł'
 k I la\\ elanów, u WIlI"O- 
w ną mo{'zarami stoI icę ich Bmn i 1)1)(' zdohy I glodem. 
pla- 
zem i mro.t.em. Po rzezi zatknięto na grod.t.ie Bran:hor'u 
krzyż. Ci, ('O go eiosali, mieli I';ee poplamione kl'wi:l hliź- 


57 


.Ja-
>>>
nich, - był on urągowiskiem i pal'Odją krJ;yża. na kł-(Irym 
skonał Bóg 
1iłoś{'iwy. Bóg przeba('zenia. Zapłakał 00. na 
szczytach gwiazd. gdy na pogorzeli Braniboru. zwycięzq 
przyjmowali Ciało i Krew Pańską i śpiewali "Kyrie eleison". 
klęcząc pod krzyżem, któq' na tle płonąc'ego czt;stokołn gro- 
du, w oparach krwi ludzkiej się hielił. 
Gdy wojownicy polegli, gdy starców w)"mordmv:I1o, 
a łzie\\ ice poszły w niewolt;, zaezt;ło się na ziemi słow inń- 
skiej panowanie z\\ yC'ięzców-niemców. 
I ustanowił Henryk takie prawo. że wypuszezon
 IIL z !o- 
dlÓW rozbójnikom i oderżniętym od szubienie
 mOl.del'f'ollł 
wolno swohodnie chodzić po świecie, hylehy ()SZcz
(ł.lali 
domy niemców. za co mogą na słowiańskim ehłopie .i1kie 
tylko chcą zhroclnie i łotrostwa ezynić. 
Umarł wresz(.ie ten krwawy Sas i leży w kq P['t' \\ 
Kwedlinlmrgu. a w portrecie na pieezęc'i z \\ yłupioneg' je- 
go straszliwego oka wyczytasz okrłl(.ieństwo i łakon 
i.w() 
na krew ludzką. Zgasł I renryk, ale nie zgasła z nim ż'-ldza 
podboju. łupiestwa i zhl"Odni. podsz}te nikczemnie pod iiwit;- 
ty znak Chrystusowej wiary. Nastali jeszcze gorsi nil), 
er- 
c'y, niosą('y w dłoni sztandar świt;tego Kośc.ioła. 
I\fówili, że idą nawracać, a zahijali - mc')wili. że idą 
UC.l.)'ć miłości, a łupili i podpalali. 
Zapanował nad Słc)\\ ianami margraf Cero. lis C!ł) try 
i przebiegły, okrutnik i krzywoprzysięzca. Ten postanowil 
do szezętu wygubić plemię słowia{\skie. Zaprosił na ucztt; 
trzydziestu książąt słowiaiiskich. którz) uwierzyli jego r
- 
cerskiemu chrześeija{\skiemu slowu i w gościnę w jego pro- 
gi przyLyli. Pił z nimi i 'jadł i o przyjaźni swej zapewHial. 
zachęeając do wina i kieli{.ha. A gdy upojeni h-unkem H;ką 
już władać nie mogli. uucił się na nic.h \\nIZ J;e s\\)m i sie- 
puc,zami i wymordował do jednego. Zgotowawsz
 woj,,1,.om 
słowiańskim st raszną nad R.aduną klęskę i zahiwszy n
\C'7el- 
nego i{.h \\-ocłza księcia Stoigniewa, wyciął w pie{\ pojll'une 
(.hłopsh\o. R.l.eź trwała do późnej nocy. Na.l.ajutrz na w; nie- 
sion y Iłl I-.I'ZYŻU za w isła odcięta glowa pogan i na Stoi gn if'" a, 
na znak triumfu kul/uI'y i ehrześcija{lsh,a. l stóp kr:tyża 
zamord()\\ ano hez litoś(.i siedemset starsz)".l.ny, slo\\ ia{\.;!. iej. 
A p\'zeeież w głt;hi serc'a wielkieg'o margrufa h
 ła lito{", - 
wszak doradeę Stoignie\\ a puśeił wolno ja]..,o I)('zebaez!'.jąc
- 
ehrześ('ijanin, ") łupiws.l.Y mu tylko (}('z) i ,,
claI'łsz) .:
zyk 


58
>>>
I napełniła sit: ziemia słowiańska kościołami, ksi
żmi 
i Bogu poświęeonemi dziewicami. Sam margraf Cero wy- 
stawił klasztor dla zakonnic wraz z kościołem. Ofiara ia dla. 
Pana Boga w}pa(1ła mu bardzo. tanio. bo pieniądze nu nią 
ukradł i złupieżył w (.huta(.h, opolach i grodach słow:mi- 

kidl. 
Minęły wieki. - Zalllnrła pieśń. - \\t"yginął naród lu- 
t}eki do jednego. śladu po nieh niema. Zaehód wytępił ich 
do nogi. W}tępił ich krzyż święty, niesiony splamioną klwią 
ręką niemców. T niema już i(.h na świecie. A przecież dsbr) 
połabski lud zasłużył, aby żył. Wszak sam wróg w kron;l..uch 
pisze o nim. że eho(.iaż żyje w pogallstwie, co do obyczajów 
i gościnnoś(.i nie znalazłhyś naro(lu, któr} by zacniej,;zym 
h} ł i dobrotliwsz} m. Niema już za('nego i dobrot.liweg,) na- 
rodu gęślarz). kiór) mie('za prz
 pasy wać nie umiał. Wy- 
mordowano go. bo marzy ł o gęśli, a broni prz} pasywaf nie 
Ulll iał. -'- 
Idź tam. gdzie grają SUrnl) ZW} eięskie. Idź iam. gdzie 
h"yumfuje Brema. Hamburg, Brandenburg, Berlin - idź 
i słuchaj. W szumie trzcin nu bagnm'h Brnniboru usłyszysz 
eeha słowiańskiej pieśni, szelest kosaćców Ila błotach } [a- 
weli opowie ci o naroflzie. który umarL.. Wieher jes:'_'lIJlY 
wyje głosem mor(lowanyeh przed tysią'em Int ludzi. - 
Do ws/.ystkidl zaenych i uczciwy('h rzekł Jehowa [,rzez 
lista proroka: ,.I oiworzę groby wasze i wywiodę was z gro- 
b6w waszyeh. Imlu mój...... 
Oni muł Łahą nie pow
taną. nie otworzą się groby ich. 
nie wywiedzie nikt z grolHl ludu tego. - Nie wywic(Lie! 
- leh niema! 
W sptdenisku nie ro/.dmudmsz ognia. bo tum w JJlIrio- 
łm.h nml Labą. łlawelą. TrEl" ną, l\1żą. S" arławą je(lnej i- 
skry niema. - Ani jednej. Zgasły! -" Lud) "ybiie. - Zgi- 
nt:li Lut)(.y - umarli nu "ieki. Urny tam iylko Ilitl"Jdu 
zostały - popielni('e, 17awiee i groby.... 
.Brandenburg. kraj naci Lnbą. lo "iełki gróh narodu. 
kióry W) marł. :\Iol!ily z nal'udu po/.osiały. pJ'()('hy, gliniane 
łzm.. iee i kości. 
Exorim'e ex ossi bus ei us II I 101'. - 'Jieeh powstanie -",':;('i- 
('iel ieh kości. 
W}słuehaj, Wielki BOLe, - ,.. płuchaj! 
Zestowił M. T., mjl'. 67 p. p. 


59
>>>
60 


. 


'. 


'il
 ij , 
,:d I ' li - 
. ,\, I r 
. I '11\ j" II 
. ' H, " 


z- 


f; 


r 


,- 


. 


I 


Ił 


L.J 



,-"- "- 


" 


,'- 


Gdynia dawniej, a dziś. 
"Gmach" szkoly i 111'zędu pocztOWł'go w r. 1922. 


.
 
_ f, ,.. 
f '" _ 
.Ił -_.._ 



\ 
n Ul fi 

. ------ 
!
t 
-r 


...: 


....'
 


.", 


.... 


, " 
... 
I 


I' 


'1 

_
 __ II 
. ł'-"'
- 


-r. . 


. -:r- 


"'!T"F 


Gd;\"Ilia dR\\ lIid, a dl.iś. 
nlld
'nł'k jł'dnł"j I. oheclI
 dl sLkól powsLechll
dl. 


_0'- 


/' 



!' 


I. 


r 
i 


I I
>>>
" 


P1!.' 


il 



 


rJIo. 


II:- 


- 


..... 


":k 
"' ..
 


" 


\ .... 


,,:. 
'* .. 
" 
1\ 


\...
'"'" ....",. ,.. . 


""- 
., 



 ,. 


-ł 


---. 



. 
.... 


..... 


". 



. 


- :- '" 
-.
 
 ?'- 
',- 
 


... 


--... 


- 
---- 


... ,. ,. 


Gdynio w roku 1913. 


:1. 
T, 


. 


... 


I. I' 
 


. ł I .- ! 

.., '.!f. . .
 \ 
Au..... 
40 - .

._. 



 


rl v 
....f 


- 
- -- 


.... 


,. 


, . 


ł' 


- .
 
Ił 


. - 


... 
r 


. -.... 


I. 


-'.... 



T - -. 

-'- 

. ,". 
.. lO 
- 
.. : 
- 


Gd
'ui8 W ..oku 1931. 


- 


61
>>>
62 



 ; 


J,\ 
'in' 
-{ 


I . 


, 
.,
 
:- ł '-
' 
'. 
f. 
. 
 ł..Jj 
..-
. 
""ł'--';' , i 
. '/ 
j t -." 
W/I . 


" 



 
 
"

 


.. 
 


, . '/ I f . 
 
'. )',U';I \ :., 
., , . 
II , 

 I I " 

 
t! . ,t,! 
I .

 
I, r.. t '
: 
i" ł 
J 


:;.;; 
'" 
c::I 
:; 

 
fi! 
Ii
>>>
t 


JI'I 
I 


. . 


.. 


}T 


Gdyn:a - s/s "światowid", kUl'sujący na Iinji Gdynia-Ameryka Południowa. 


n 
.l 
- \ 


n 


/1 
-
 
-
-\ . i , 


-ł 


'- " 


1'- -. 


-"'- 


- . 


Gd
-niłł - molo w

dowe. 


63
>>>
'-
' 


64 


r ł 
I 
i, " 
.. "- t 
1 I 
 

 .-- ' I 


" 


.. 


'. , 



 


. ..: 

_... 


_....ł..t-- 


J 


.: 
'b.. 
Q./' 

 


,:;j 
i: 
=' 
"C 
II 
'C: 

 
!:lo 
o 
"C 

 
o 
.. 
II 
,Jol 
111 
'O 

 
. ... 
IE 
.. 
:: 


II 

 
o 
i: 
o 
bIJ 
II 
$ 
II 
.:: 
i: 
"'O 
.. 
$ 


 
::: 


.a 
'j;; 
... 
"C 
o
>>>
-* 
\1 


.. 


w.- 
I 


\ 
I
"'
 
 " 
,.,., J J .i 
. ' - 
.,. . .... . 


..... 


-
 


" 



- 


(;cI
 nin - hR!oo('n :\hll"s.lułka Pil"llIh.ki"IW, 


oL 


I) 


I 


\ 


"':
'11"_ 



. 


Gd
'nia - IJOmost p, P. ..ttp:lnp:a Polska", 


1 


IIł)WClr:IUf 


-' 


....fI;- 


. 


l 


i . 


65
>>>
.- 



 


'... 't 



-."_.
 
'. . 


., 


" 
.
... .....,r 


r., -......ł; 


t 


." .
 - 


Współczesna francnska łódź podwodno, foto!!:rafowalla 
z hydroplulI u. 


:... 
. 


-£ --
 


ł , 
. ,., fi,' 
_Jr .. 


.-:. 



..4. 


Łódź podwodna "Ryś". 


66
>>>
CjJoszłabym ja. 


Poszłabym ja na kraj świata. 
Jak ten wiatr. co w polu lata. 
Jak ten wiatr. co chmury pędzi. 
Białe chmury. puch łahędzi. 
\V ciemn
. mroczną dal... 
T
'lko mi cię żal. Ty ziemio, 
Gdzie kurchany ciche drzemią. 
Gdzie się w stepach hielą kości. 
Gdzie kwiat mdle-je od żałości 
Tylko mi cię żal! 
PJszłabym ja w świat daleki. 
Jako idą bystre rzeki. 
Jako idą hystre wOdy. 
Ho Dunaju, do swobody. 
00 szumiących faI... 
Tylko mi ci!,' żal! 


łJ 
-

 


_.._.t:F
7 :


 _o: 
.. 

)

:_. . 


-.; 


i 


i:
 
I 


1/ 



: 
-:.:}. 
tL. 


Tv. chato. 


. -.: ==::,:
y 
:.::: f.t. 
 


(
 


,-- 
- ho:, --- 


Pod tą lipą rosochatą, 
Pod tym sadem pełnym ros
'. 
Pod hłyskami jasnej kosy 
Tylko mi cię żal! 
I 'oszlahym ja w ukrainę. 
Za to morze. za to sine. 
Poszłahym ja na stracenie. 
W bezmiesięcznej nocy cienie 
\V niepowrotną dal... 
Tylko mi cię żal! 


Sokole, 
Co nad nasze wzlatasz pole, 
Ponad pole. ponad niwę. 
Latasz. guhisz piórka siwe - 
Tylko mi cie żal! 
Marja Konopnicka. 


--==:!!I 


W
 ::, ,
:_,:,:,":"
 '.: 
 :Jh.
 


:--
 


::... 


- -- 
.. ... 
u n 
"- , _-___ M- _ " 
........ . 
:-- - .". 
':;--,:::'- 
 
- 
. .n _ 
. n . _ _ 
.. . .. - 
. ... ..- 
-4:.....-... 
..:._..:::.:: 
 
- -- 
- - - 
- . ". 
. n.. .. 



 
 . 
. -- . . 
.....:::.
.:«..
_.... 
_- { .....-..-...... .oł:o.. :. .; 
n. . 
-- '- 
:...... ':. ," 
On .. 
.(.:_::=;.-. .-:". :::;="..)S 
..... . .' .n. . 
.::.t::.::.:.
_.;.-. ....
_%
...2 .':" .:..- 
:.::":::::;:" jS 


. .:oij:'...:;

-..::..::.::. : .:...
f.:
-: :.i4:-::;.
.:
\ t
:
.

.;::.; 


-- 
- --

:;.: 


;II::;i:":. 
"\;--:- 


-

"-"",;% 


,:,'iI 
). 


---
--,-,- 
.
 


4
;U
 


---"- 
"'
! 


- ...J:..::
:. ..;:.-.
.:-.- 


:. .:.
 


;":--,,:::t:-:.:;;:.:; 


.::
 
..
. ..).: 


:.- .-:
. 


_...:-_._:_'.,;:._
"",;.."":.;:
_:
.."-"Jo 


Lód Z Węglika. 


Chemicy wynaleźli sposób fahrykaeji sztucznego lodu z zgf;'szczo- 
onego kwasu wf;'glowego. Lód ten ma tę zalet
. że toplliej
c 
 nie po- 
zostawia wilgoci, jest zawsze suchy, a trwalszy od lodu naturalne- 
go_ Koszta fabrykacji nowego lodu są jednak znaczne. 


67
>>>
Prawa nasze do Bałtyku. 


Odzyskaliśmy skrawek naszego morza, 'który w ciągu stu- 
leci zrabował nam był germański najeźdźca. Aby ten odzyska- 
ny skarb potrafić należycie wyzyskać dla rozkwitu i potęgi 
Polsk;, musimy przedewszystkiem założyć o-dpowiednie funda- 
menty w psychice narodu, skoszlawionej przez długoletni brak 
pełnych warunków życiowych. W świadomosć politycznie myś- 
lącyc
1 mas polskich, w poczucie zwłaszcza wchodzącego w ży- 
cie młodego pokolenia, musi wrosnąć przekonanie, że Polska 
wraz z odzyskaniem własnego państwa, powraca do swej przy- 
rodzonej roli n.a wodach bałtyckich, do roli, od której spełnie- 
nia zależy, czy w nowych warunkach życiowych czeka nas roz- 
kwit, czy też wegetacja. W zbiorowej świadomości narodu mu- 
si z jednej strony utrwalić się poczucie konieczności jaknajskru- , 
pulatniejszego wyzyskania tej odrobiny wybrzeża morskiego, 
jakiem już rozporządzamy, z drugiej strony poczucie, że prawa 
nasze są bez porównania rozleglejsze od tych strzępów, jakimi 
nas konferencja wersalska raczyła wyposażyć. 
Prócz tych skąpych kilkudziesięciu Ikilometrów brzegu 
morskiego, które powróciły do Polski, poni"eważ nawet cynizm 
pruskiej statystyki urzędowej musiał tu skonstatować powyżej 
76 't polskiej ludności, należy się Polsce tytułem prostego unie- 
ważnienia grabieży, nietylko całe wybrzeże gdańskie, lecz ĘI- 
bląg i kawał Bałtyku po Brunsbergę, bo tak sięgało nasze daw- 
ne wybrzeże. 
Godząc się dziś na ten kawałek brzegu, jakiego bez histo- 
rycznego skandalu nie mogła konferencja wersalska nie pny- 
znać nam w traktacie z Niemcami, nie możemy rezygnować 
z naszej starej i .mocno uzasadnionej pretensji do reszty bał- 
ł.yckiego wybrzeża, zrabowanego nam przez Prusy, to jest od 
Sopotu i Gdańska po przez Elbląg do Brunsbergi. Lecz nie jest 
to jeszcze wszystko, co się nam po słuszności należy. Polska 
ma podstawę domagać się dla siebie miejsca nad B
-łtykiem 
jeszcze w zachodnim kierunku od polskiego już dziś Pucka, ta 
znaczy części tak zwanego niemieckiego Pomorza. 
Nie chodzi tu o jakąś mityczną słowiańszczyznę zachodnią 
lecz wprost O nas Polaków. Jeżeli bowiem ziemie nad dolną 
Labą były naturalnym obszarem dla rozwoju języka polskiego, 
to łatwo przekonać się na karcie geograficznej, jak daleko się- 
gać było powinno nasze polskie wybrzeże morskie na Bałtyku. 
Naszą naturalną dziedziną morską były porty: Hamburga, 
Lubeki, Roztaku, Rugji. Szczecina i Kołobrzegu, dzied7.iną, któ- 


68
>>>
rą już w historycznych czasach wydarł nam rozbójniczy najazd 
niemiecki. 
Posłuchajmy co w tej mierze czytamy w "Wenedzie" Lu- 
dwika Stasiaka: Dawni pis,arze twierdzą, że u ujścia Odry !ist- 
nieje miasto zatopione na dnie morza polskiego. Polskiego? Czy 
my mamy prawo prze,dhistoryczne miasto i port leżący u ujścia 
Ddry nazywać polskiem, a jego żeglugę mi.anować naszą? 
Odpowiadamy tak jest w istocie. 
Przedewf-zystkiem nie brak uzasadnionych hipotez, że wy- 
marli Pomorzanie byli Polakami. Po wtóre gdyby nimi byli, to 
Odra była naturalną granicą naszą, oddzielającą nas od zaod- 
rzanskich słowian, żegluga więc zatopionej Wenedy mogła być 
tylko polsko-pomorską. Po trzecie dzi.ś już nie ulega najmniej- 
szej wątpliwcści, że Polacy wraz z Połabianami, Ranami, Obo- 
tryt.ami i Lutykarni, stanowili jedną grupę językową, którą 
ostatnie wyniki nauki z Niederlem na czele zwą "lechicką". 
-\ więc nie potrzebujemy zupełnie przytaczać tu argumentu, że 
Weneda i Szczecin leżały w granic,ach państwa Bolesława 
Chrobrego i Bolesława Krzywoustego, że oni ją dzierżyli, nie 
potrzebujemy wskazywać, jako przykładu Rjeki na ziemi Chor- 
wackiej, która była portem węgierskim a jest włoskim, rezy- 
gnujemy z tego argumentu, bo w średniowieczu do Wenedy 
czy Wolina i Szczecina mieliśmy nie historyczne, ale istotne 
i przyrodzone prawo. To też, gdy Bolesław Krzywousty wysłał 
Ottona bamberskiego, aby nawrócił Wenedę, to jak źródło mó- 
wi, Otton każe po niemiecku, a ks. Wojciech Polak tłumaczy 
to, przemawiając po polsku i jest doskonale zrozumianym, bo 
;lasz język jest tu językiem przedhistorycznym i historycznym. 
W r. 1124 wchodzą do Wenedy goście: pustelnik Bernard, 
,o;w. Otton, ksiądz Wojciech i kapelan Bolesława Krzywouste- 
go, mistrz Leopard. 
O ile pierwszy znany apostoł Wolina Bernard mówi o tern 
z zachwytem, o tyle mieszcz,anie takiem samem uczuciem wca- 
!e mu się nie odpłacali. Wszedł pustelnik licho ubrany do We- 
nedy i mówi nam: "Takich cnót, jakiemi jaśnieją pogańscy Po- 
marzanie, próżno szukałbyś u chrześcijan! Chaty i s'krzynie sto- 
'ą u nich otworem, kłódek i zamków nie znają wcale, nie sły- 

hać o żadnem złodziejstwie. Nie cierpią próżniactwa, a włó- 
częgów z miasta wyrzucają". Mimo takich zalet, mieszkańcy 
Wenedy, źle przyjęli Bernarda. Gdy im oznajmił, że jest apo- 
",tołem Chrystusa, rzekli: "Jakto? Taki potężny Pan miałby się 
?osługiwać nędz,arzem, którego nie stać na buty? Ty żebraku 
wracaj tam, skąd przyszedłeś, bo cię wpuścimy do morza, gdzie 
będziesz nawracał ryby", Poszedł Bernard ze skargą do Krzy- 
woustego. Rekuza nie zraziła :drugiego misjonarza, którym był 
sw. Otto
. W żywotach tego świętego jest hardzo wiele dysput 
teologicznych, jakie prowadził z pogaństwem towarzysz świę- 
tego, ks. Wojciech, mało jednak jest wiadomnści :0 mi"';r:ie i je- 


j 


I 


69
>>>
. 


go mieszkańcach. A przecież te, które są mają dla nas pierw- 
szorzędną wagę. Bo nam mówią o kulturze Pomorza, Gostko- 
wa, Wenedy i Szczecina. Potwierdzają słowa Adama Czemeń- 
skiego, który mówił, że w Wolinie są wszelkie kulturalne oso- 
bliwości, jakie posiadał ówczesny świat. 
W Wenedzie widzą polscy goście złoty posąg Trzygłowy. 
który szczególnie przez lud był czczony, kolumnę "zdumiewa- 
jącej wielkości", posągi bogów wielkie i małe, złotem i srebrem 
strojne, czasze złote, z których możni podczas uczt pili, rogi 
zwierząt złocone i drogiemi kamieniami wysadzane, rogi do 
grania, miecze, kosztowności rzadkie i dla oka piękne do świą- 
tyń znoszone. 
Jaką sztuką to było wykonane? 
lotem dokładnie mówią nam apostołowie. 
"Było w Szczecinie kontyn cztery, główna, cudownym kul- 
tem i sztuką wybudowana. Była ona na zewnątrz strojna rzeź- 


- 


. -:t V. 


. ' 


J 


lit.... 


F"łłę;Dł{'lIf wybI'Z(,;l.łł. 


bami które ze ścian wystawały. Wyobrażały te rzeźby ludzi, 
ptactwo i zwierzęta, tak rzeźbione, że zdawało się, że oddycha- 
ją i żyją. Te rzeźby były sztuką rzeźbiarską niesłychanej pięk- 
ności wykonane". 
Uprzytomnijmy sobie, od kogo pochodzą te wiadomości. 
Oto pochodzą one od św. Ottona, który się rodzi nad Renem 
i zna ówczesną sztukę oJrancuską, one pochodzą z ust Bolesła- 
wowego rzeźbiarza Leoparda. Polski rzeźbiarz tak o pogań- 
skich swych kolegach się wyraża. 


70
>>>
Niesłychaną jest stratą dla kultury ludzkości, że te dzieła 
przepadły. przepadły zaś również bezpowrotnie jak niepotrzeb- 
nie. Mamy dokładną relację, co się tam stało. "Była w pomol'- 
slciem Gostkowie świątynia dziwnej wielkości i piękności, wznie 
siona wielikim trudem i kosztem zbudowana. Mieszkańcy nu- 
cili się do nóg misjonarza Niemca, żeby tej ozdoby miasta nie 
.niszczył. lecz w kościół chrześcijański zamienił. Odpowiedzia- 
na im: niegodną jest rzeczą, aby szatańskim kultem sproIano- 
wane 5ciany przerabiać na kościół - i pomorskie świątynie 
zlównać z ziemią kazano". 
Wiek XII to czas upadku i zagłady Wenedy. Zniknęła z po- 
wierzchni ziemi. Dokładnie nie wiemy, kiedy i co się to stało? 
Jedni mówią, że ją zburzyli Skandynawcy i Duńczycy. in- 
na wieść niesie, że olbrzymi zalew morski wciągnął ją w ot- 
chłań morza. 
J jedno i drugie jest legendą. 
Kto zgł.adził to miasto? 
Ten, który tam dziś panuje. ten który wyzuł prawowitych 
właścicieli z ich posiadłości!... 
Nie ulega wątpliwości, że przepotężną Wenedę zgładził po_ 
chód "cywilizacji" na wschód. 


. 


O pochodzie cywilizacji Niemców na wschód mieliśmy do 
niedawna bałamutne lub wręcz niedorzeczne wiadomości. Gra- 
no nam ciągle w uszach popularny l efren, opowiadający, jak to 
do nas z chrześcijaństwem Niemcy przynieśli cywilizację, slkut- 
kiem czego n.a miejscu zniszczenia zapanowała europejska .kul- 
tura, jak to mnisi przynieśli do nas złotem malowane książki, 
postawili kościoły, ustroili je w złote krzyże, wprowadzając 
siedem muz do barbarzyńskiego i ciemnego kraju. Nowożylni 
ludzie i nowożytne badania odrzuciły precz te przez obcych 
narzucone sugestje, jęły nanowo czytać źródł.a historyczne i 
przekonali się, że nie było zaprawdę nigdy większego kłamstwa 
historycznego na świecie. 
Jako prawdą jest, że niepodobna zaczerpnąć wody z ta- 
kiej studni, w której wody niema. tak prawdą jest, że pierw- 
szy sławny apostoł cywilizacji słowiańszczyzny Karol Wieliki, 
nie mógł nieść nikomu cywilizacji dlatego. bo on sam czytać 
ani pisać nie umiał. 
Nim powrócimy do Bałtyku i do granic wytkniętych świeżo 
przez Ikonferencję wersalską, rzućmy jeszcze okiem na źródła 
historyczne. 
Karol Wielki kazał w latach 805--808 rozdzielić J!ranice 
posiadłości germańskich od posiadłości słowiańskich. Biorąc 
pars pro toto od nazwiska Sorabów Puźyckich, nazwał Słowian 
Sorabami, a granice posiadłości słowiańskich, granicą sorab- 
ską, limes sorabiens. Ta granica wytyczona przez Karola szła 


71
>>>
Jd Lincu przez Regensburg, Norymbergję, Bamberg, Erfurt, 
Naumburg, Mersebm-g, Bardowik, Lauenburg, Ploen do Kielu. 
Znakomity czeski autor "Starożytności Słowiańsikich" Lubor 
Niederle mówi, że ta granica wytyczona została niesprawiedli- 
wie na korzyść Germanów. 
Wszystkie ziemie o mieszanej ludności zagarnął Karol 
Wielki na rzecz Germanów, niektóre ziemie czysto słowiańskie 
znalazły się za granicą słowiańską, słowem limes sor.abiens nie 


.... ,. ':.
. .""- 
-.. 


., 


."( 


PnłsJ..i(' 1\101'J:(,. 


szedł prawdziwą granicą słowiańską ale daleko po za nią. Nie- 
sprawiedliwa jest ta limes. Bo dokument średniowieczny zwie 
Hamburg: "Hanaburg in terra Slavorum", a' Karol daleko za 
Hamburgiem wytycza granicę słowiańską, 
Przyjmijmy jednak tę niesprawiedliwą granicę, przetrzyj- 
my oczy, spójrzmy na mapę i zobaczmy, co nam mówi Karol 
Wielki. Urzędowa 
ranica .germańska mówi nam, że w czysto 
słowiańskiej ziemi leżały miasta: Wiedeń, Bayruta, Koburg. 
Altenburg, Mitna, Drezno, Halla, Dess.au, Berlin, Brandenburg. 
Poczdam, Spandawa, Lube'ka, nie mówiąc już o Frankfurcie i 
Szczecinie. 
.Fala dziejów przeszł.a. zachód przeszedł przez groby na- 
szych pobratymców... Narody wymordowane wymarły. 
Stoimy wobec nowych granic... 
Kł.amstwem jest, jakoby Karol Wielki dał słowiańszczyźnie 
kułturę. Ibo on jak wspomniano, czytać ani pisać nie umiał. Nie- 
chaj chcą przyznać nam panowie z "Deutsche Zeitung" i "Ber- 


72
>>>
i:ner Tageblattu" że pierwszym postulatem niesienia światła 
i cywilizacji jest świadomość, czy ostrze pióra ma być zwróco- 
Jl.e do papieru czy też do nosa. Henryk Ptasznik, ani margraf 
Gero tej świadomości nie mieli, to też żadnej cywilizacji nam 
nie dali. 
Aż do XI wieku Niemcy, jak to wyznaje sumienny niemiec- 
ki historyk, własnych miast nie mają, gnieżdżąc się w starych 
miastach, założonych na ich ziemi przez Rzymian, lub też w 
grodach i miastach, zachodniej słowiańszczyźnie zrabowanych. 
W owych to właśnie czasach oni przyjmują u siebie w domu 
angielskich misjon.arzy, którzy im kościoły budują, którzy im 
szkoły stawiają - nie mogli więc w zaraniu dziejowem nie
ć 
wschodowi kultury, bo oni tę kulturę na własną potrzebę r: 
Anglji importują. 
O ile naród wojowni1ków i -koczowników nie miał żadne; 
własnej i autochtonicznej kultury, o tyle w zachodniej słowiań- 
szczyźnie, to jest u nas lechitów, była odwieczna kultura. Tw. 
legły portowe miasta i grody Lubiecz (Lubecka), Raróg, Ka- 
mień lHamburg), Starogród, .których floty na,d morzem pano- 
wały! 
Tu, u nas kwitła sztuka rzeźbiarska, która przybysz.a z nad 
Renu, św. Ottona, w zachwyt wprow.adziła, tu ,były szczero- 
złote posągi bogów i !Świątynie zewnątrz i wewnątrz rzeźbione 
i malowane. 
I tu skutkiem tej wysokiej kultury, kwitła najwyższa mo- 
ralność. 
Ależ przetrzyjmy oczy i przeczytajmy raz- jeszcze źródło 
historyczne. Przybywa do Wenedy apostoł, aby ją nawrócić. 

awrócić po to, aby nauczyć najlepszej wiary i najwyższej mo- 
ralności. Przybył apostoł i cóż nam opowiada? Mówi on nam 
zdumiony, że więcej moralnego ludu, jak ci poganie, niema na 
świecie, powtórzmy jego własne słowa: "Takich cnót, jakiemi 
jaśnieją pogańscy Pomorzanie, próżno szukałbyś u chrześcijan" 
- i drugi apostoł: "Niemasz narodu uczciwszego i łagodni€j- 
szego na świecie". 
Jakże to? 
Kto ma uszy ku słuchaniu, a dar zestawiania wniosków 
z premisami, ten stworzy syntezę stosunków między nawra- 
cającymi a nawracanymi. Musi zapytać, czy nie należy żało- 
wać, że Pomorzanie nie wysłali misjonarzy do Karola Wielkie- 
go, aby on tak bezlitośnie Sasów na górze Syn tel nie mordował. 
Nie co innego; nie wi.ara Chrystusowa, ale bogactwa w 
miastach połabskich i pomorskich, bogactwa największego mia- 
sta w Europie, złote bożyszcze szczecińskie pchnęły koczow- 
ników germańskich na wschód. 
Karol Wielki nie przekroczył jeszcze wytkniętej przez 5ie- 
bie granicy limes sorabiens. 


73
>>>
. 


Następcy jego przekroczyli te granice. Mężnie. szedł na- 
przód Henryk Ptasznik.). 
Artysta malarz i zasłużony historyk sztuki Ludwik Sta- 
siak, dał nam wśród wielu innych dzieł swoich opowieść histo- 
ryczną p. 1.: "Tam gdzie dziś Berlin". Książka ta z dziejów 
wymordowanych narodów, osnuta jest dokoła tragicznych lo- 
sów naszych najbliższych pobratymców słowiańskich, miano- 
wicie ludu - Hawelan, który jeszcze w X stuleciu, tj. w chwili 
wyłamania się Polski na widownię dziejową, zajmował dzisiej- 
szą Brande11lburgję, a wtedy, gdy Polsk.a Piastowska przetwa- 
rzała się w skonsolidowane i silne mocarstwo, uległ osta tecz- 
nemu wytępieniu, bądź wynarodowieniu przez germańskich 
najeźd
ców. Ogólne powstanie Hawelan przeciw Niemcom pod 
wodzą nieszczęsnego księcia Mściwoja - fakt ściśle histo.rycz- 
ny, przekazany pamięci naszej przez nierniecIkich kronikarzy- 
stanowi główną osnowę dzieł,a, w którem autor poza momen- 
tem romantycznym, rozwarł obraz cywilizacji, obyczajów, wie- 
rzeń i życia potocznego dawnych lechickich słowian. 
Cierpienia i w.alki słowiańskich Hawelan rozgrywały się 
na obszarze, ni mniej ni więcej, tylko dzisiejszego centrum 
Niemiec. 
Szczegół ten warto osobno i bliżej objaśnić. 
Najliczniejsze i do największej potęgi rozwinięte z ple- 
mion germańs.kich, Prusacy, oparli c,ały byt swój na kradzieży 
ludzkiego mienia. Prusacy rozrośli się liczebnie dlatego, ponie- 
waż wessali w siebie mnÓstwo elementu obcego, tak ie są oni 
bastardami w rodzinie ludów germa
skich. .Nazwę wzięli Pru- 
sacy po wytępionem przez siebie plemieniu litewskiem, które 
zamieszkiwało nadbałtycką część dzisiejszej prowincji wschód- 
nio-pruskiej. I talk samo skr.adziono terytorjum, na które m Pru- 
sacy ufundow.ali swe gniazdo państwowe - Berlin. 
Berlin, nad słowiańską niegdyś rzeką Sprewą, w począt- 
kach swych starożytna osada słowiańska, nie odgrywająca zre- 
sztą ż,adnej poważnej roli. Żywioł słowiański utrzymał się w 
Berlinie i w okolicy, po
imo wczesnej :ge
maniza
ji, dość dłu- 
go, gdyż z końcem XV wIeku mamy zapIskI o słow1.anach, przy- 
,bywających na targ miejski z Łużyc i odległej o kilka mil Ko- 
panicy, dziś Kopenick. Nie uleg,a wątpliwości, że na zaludnie- 
nie Berlina poszło niemało ludu słowiańskiego; konstatuje to 
W. Bogusławsiki w swych "Dziejach Słowiańszczyzny północno- 
zachodniej' '. 
Warto przypomnieć od czasu do c;asu parwecjuszom 
z nad Sprewy, że siedzą na kradzionym grunoie nawet tam,_ 
gdzie są u "siebie". 
--- 
.) "Bibljoteka pomor/ska" Lu-llwik Stasiak: "Weneda, miasto na -dnie 
poLskiego rno.rza", Karta z dziejów żeglarstwa naszego i polskiej Bolesła- 
wowskiej sztuki. 


74
>>>
Oto co między innemi. pisze wybitny historyk sztuki i 0- 
broóca naszej kultury przed zaborczością i drapieżnOlŚcią nie- 
IDiecką, Ludwik Stasiak: 
To grobowisko narodów. 
Gdy bogaty mieszczanin miljonowego miasta, rozkopując 
fundamenty swojego domu, natrafi na czaszkę z amuletem i na 
urnę runiczną, nie wie, że dom jego stoi n.a wielkiem uroczysku. 
które nosiło imię: Berlin, nie wie, że tam chowano władyków 
i wodzów Słowiańszczyzny. 
Obcy zapomnieli i swoi zapomnieli... 
Krzyż zwycieżył. 
Królowie rzymscy byli zawsze krzewicielami cywilizacji i 
apostolami wiary Chrystusowej. 
Król Henryk Ptasznik wymordował pod Łęczyną dwieście 
tysięcy słowiańs1kiego chłopstwa. 
Pojmanych bezbronnych jeńców i obrońców zdobytej Łę- 
czyny w pień wycięto. 
Co w Lubuszu swych domów bronili, wybici, miasto z ł:ie- 
mią zrównane, a kraina Milcza.n w pustynię zamieniona. 
Podbił Henryk Hawelów. a warowną moczarami stolicę icb 
Branibor, zdobył głodem, żelazem i mrozem. 
Po rzezi z'atknięto na twierdzy braniborskiej krzyż. Ci, co 
go ciosali, mieli ręce poplamione krwią bliźnich. 
Był on urągowiskiem i parodją krzyża, na którym skonał 
Bóg miłości, Bóg przebaczenia. 
Zapłak'ał tam na szczytach ,gwiazd, gdy na pogorzeli Bra- 
niboru zwycięzcy przyjmowali Ciało i Krew Pańską i śpiewali 
..Kyrie elejson", klęcząc pod krzyżem, który na tle płonącego 
częstokołu twierdzy w oparach krwi ludztkiej się bielił. 
Gdy wojownicy polegli, gdy starców za;bito, a dziewice po- 
szły w niewolę, zaczęło się na ziemi słowiańskiej p.anowanie 
zwycięzców. 
Ksiądz Thietmar pisze, że jeśli król Henryk, srogi dla po- 
gan, "na czele legjonów łotrów" nielitośnie na słowianach czy- 
nił łupiestwa "tedy Bóg łaskawy mu ta przebaczy". 
Tak pisze ksiądz Thietmar, nazywając swoje włane woj- 
ska "legjonem łotrów". 
I ustanowił Henryk także prawo, że wypuszczonym z lo- 
chów rozbójnikom i oderzniętym od szubienicy mordercom wol- 
no swobodnie chodzić po świecie, byleby oszczędzali domy 
swych rodaków, za co mogą na słowiańskim chłopie, jakie tylko 
chcą zbrodnie i łotrostwa czynić. 
Zmarł wleszcie ten krwawy Sas i leży w krypcie w Kwe- 
dlinburgu, a w portrecie na pieczęci z wyłupionego jego strasz- 
liwego oka wyczytasz okrucieństwo i lakomstwo na krew 
ludzką. 
Zgasł Henryk, ale nie zgasła z nim żądza podboju, łupie- 
stwa i zbrodni, podszyta nikczemnie pod święty znak Chrystu- 


75
>>>
$Owej wi'ary Nastali jeszcze gorsi mor.dercy, niosący w święto- 
kradzkiej dłoni sztandar .świętego Kościoła. 
Mówili. że idą nawracać. a zabijali. 
Mówili. że idą uczyć miłości, 'a łupili i podpalali. 
Mówiła o cywiliz,acji, ta barbarzyńska. krwawa bezbożna 
hrda, idąc nawracać cichy, spokojny, łagodny słowiański lud. 
Zapanował nad słowianami markgraf Gero, lis chytry i prze- 
biegły, okrutnik i krzywoprzysięzca. 
Ten postanowił wygubić do szczętu plemię słowiańskie. 
Zaprosił na ucztę trzydziestu księży słowiańskich, którzy 
zawierzyli jego chrześcij,ańskiemu rycerskiemu słowu i w gaś- 
cinę w jego progi przybyli. Pił z nimi, jadł i o przyjaźni swej 
zapewniał, zachęcając ich do kielicha. Gdy upojeni trunkiem 
ręką już nie władali. rzucił się na nich wraz ze swymi siepa- 
czami i wymordował do jednego. 
Z
otowawszy wojskom słowiańskim straszną nad Raksł\ 
klęskę i zabiwszy naczelnego wodza, księcia Stoigniewa. wy- 
cia/ w pień pojmane chłopstwo. Rzeź trwała do późn
j noq, 
Naz.ajutrz na wzniesionym krzyżu zawisła odcięta głowa p- 

anina Stoigniewa na znak triumfu kultury i chrześcijaństwa. 
U stóp krzyża bez litości zamordowano siedem3et starszyzny. 
Choć w głębi serca wielkiego markgrafa rzekomo była 
litość. 
Wszak doradcę Stoigniewa puścił, jako przebaczajł\cy 
chrześcijanin, wolno... wyłupiwszy mu tylko przed tern oczy 
i wydarłszy język. 
I napełniła się ziemia słowiańska kościołami. księżmi. mni- 
chami i Bogu poświęconem panieństwem - mówi kronikarz. 
Sam Gero wystawił klasztor dla zakonnic wraz z koś- 
ciołem. 
Ofi,ar,a ta dla Pana Boga wypadła mu bardzo tanio. ba pie- 
niądze na nią ukradł i złupieżył w chatach, opolach i grodach 
słowiańskich. 
Tak kultura niemiecka instalowała się tam, gdzie dziś 
Berlin. 
Tak nawracano pogan, tak nawracano nasz lechicki lud 
nad Łabą i Odrą. 


. 


Pod nożem najeźdźców, pozbawionych wszelkiej cywiliza- 
cji, wszelkiej kultury. wszelkich uczuć ludzkich i wszelkiej mo- 
ralności, wymarły narody. 
Dlaczego wymarły? 
Na to najlepiej nam odpowiedzą klasyczni pisarze greccy 
i rzymscy. 
Grecki pisarz mówi: Do obozu cesarza Bysancjum przypro- 
wadzono dwuch jeńców z gęślami w rękach. 


76
>>>
- Co wy za jedni? - pyta cesarz. 
- Myśmy słowianie z nad zachodniezgo oceanu. 
- Jakto - mówi cesarz - i wy w tak wielką podróż wy- 
braliście się z gęślami a bez broni? . 
Odpowiedzieli jeńcy: 
- Nasz naród nie umie przypasywać broni... 
Oni, jak grecki oryginał mówi, nie umieją "hopla periba- 
lestai tina!" 
Ten stan rzeczy znakomicie komentują słowa rzymskiego 
historyka Tacyta. 
Mowi Tacyt: "Germanie zdobywają wojną to, co inni zda- 

yli pracą". 
Teraz mamy rozwiązaną za.gadkę, dlaczego to wymarły 
narody lechickie nad Mżą, Labą i nad z.achodniem i północnem 
morzem. 
Najzacniejszy. najmoralniejszy - jak mówi Adam Czemeń- 
ski - lud na świecie. lud, który nie umiał przypasywać broni., 
został podbity przez narod, który to, co inni zdobywają prac
, 
zdobywał wojną! 
W r. 1168. dnia 14 czerwca, pada ostatnie zachodnio-sło- 
wiańskie niepodległe państwo, pada Arkona. Zwycięzcy zaś lżą 
zwyciężonych. Teraz zaczęła się niewola. Niemcy katują tych, 
którzy się poważą mówić słowiańskim językiem. 
W r. 1327 Landgraf saski fryderyk wprowadza karę CIe- 
lesną dla tych, którzy mówią po słowiańsku. 
Nad Labą w r. 1298 wyrugowano słowiańską mowę. 
W roku 1327 wymarła ona w Lipsku, a w roku 1404 na 
podbitej Ranie. 
Jeszcze w XV wieku panuje prawo, że nad Labą do cechu 
rzemieślniczego nie może być przyjęty Lechita i Słowianin, je- 
no Niemiec po ojcu i matce. 
Pobici mieli twarde skonanie. 
Jeszcze w XVI wieku pospolitą mową w Szczecinie była 
mowa polska. 
Z lat około 1700 posiadamy cenne świadectwo historycz- 
ne, dotyczące skonu połabskich słowian. We wsi Sitach (Su- 
thcn), rodzi się jakiś Jan Perun. który pisze swe pamiętniki. Był 
to słowiański senegal, który przybrał sobie nazwisko Schultze. 
Zmarł około r. 1734. Mówił po słowiańsku i napisał słowni- 
czek języka wendyjskiego. ° swej wsi mówi: Gdy ja, który li- 
czę lat 47. umrę, gdy umrą w mej wsi jeszcze trzy osoby, to 
nikt nie będzie wiedział, jak się pies po słowiańsku nazywa. 
Wreszcie i to zamarło. 
Dziwny to był zaprawdę, z,bieg. okoliczności. że w roku 
pierwszego rozbioru Polski zmarł ostatni nad Labą człowiek, 
który w języku połabskim umiał odmówić "Ojcze nasz", 
lAle jeśli tak instalowała się niemieckość tam, gdzie dziś 
B.erlin i nad zachodniem i północnem morzem. nad Labą i Odrą 


71
>>>
to spoJrzmy, jak instalowała SIę ta niemieckość i jej kuIturła 
tam gdzie Gdańsk... 
Dnia 10 listopada 1308 r. podczas uroczystości odpustu sw 
Daminika, przebywający wówczas chwilowo w twierdzy gdań- 
skiej krzyżacy zdradzie,ckim at8liJiem rzudli się na nieliczną 
załogę polską, a następnie wdarłszy się w ulice miasta, wymor- 
dowali 10,000 polskiej i kaszubskiej ludności G.dańs1ka. 
Zw.ażywszy czasy, w których się to działo, liczbę ofiar t.rze- 
.ba uznać za olbrzymią. Polskiemu miastu Gdańskowi za jed- 
nym zamachem uległo w samych początkach jego rozwoju 
10,000 lechickich autochtonów. Ich miejsce zajęli wkrótce 
Niemcy. 


". 


l 


'1 


1- 


..... 


.....- ..... 


'. 


-., 


Dolina Smęt....owa pod Gd
 nią. 


Jak w wiele lat później stolica carów moskiewskich zosta- 
ła z'budowana na ciałach "stu tysięcy chłopa", tak niemiec- 
kość Gdańska wzniosła się na trupach wymordowanych przez 
Niemców pierwotnych właścicieli miasta. 
Dzieje dnia 10 listopada 1308 r. w Gdańsku aczkolwiek 
znalazły już swego historyka w osobie zasłużonego dziejopisa- 
rza pomorskiego, księdza Stanisława Kujoty, są w Pol..ce Ikar- 
tą nieomal zupełnie nieznaną. 
Po r,az pierwszy w literaturze echo tragedji Gdańska od- 
zywa się w potężnym utworze Stefana Żeromskie-J!o "Wiatr od 


78
>>>
morza", OtO' jak praajcawie nawoczesnycł. Hunnów, chełpil\- 
cy się tak chętnie kulturą, jaka rzekama przyrodzoną nie- 
miecką branią, zakładali fundamenty pad dzisiejszy Gdańsk: 
,.Ktakalwiek zastawił brań w gaspadzie, na noclegawisku, 
pomykał klasztarnemi zamkami po zbraję. Lecz nim zdołał 
dorwać się miecza i hełmu, padał pod razami pościgu, w sie- 
niach, dziedzińcach, na schodach. Pewien szlachcic palski zgi- 
nął na wieży kościelnej. Inny przypasawszy brzeszczat, wal- 
czył sam z dziesiąt1kiem marderców w .kościele. Żałnierze za- 
kanu wtargnęli do obydwu kaściołów i przelewali krew ludz- 
ką wakół filarów, konfesjanałów i przy stapniach ołtarzów, 
Siekiera krzyżacka nie przepuszczała nikamu na targa- 
wicy. iPłatał.a w szaleństwie zbrodni, w ,dzikiem upojeniu, 
w zemście dla zemsty i istnej sztuce mardawania, Jeden od- 
cinał ad zamachu gławy ad tułowiów, inny oddzielał od ra- 
mion ręce wzniesiane błagalnie. Aż świnie leżące w swych 
ciepłych kałużach poczęły ze zdziwieniem smakawać w bło- 
cie krwią przesycanem, 
IPapłynęły strumyki czerwane do łożyska Raduni. Zaczer- 
wieniły się wady Motławy, 
Napróżno opat Ru.diger usiławał zasłaniać bezbrannych, 
rzucać się między walczących i bł.agać a zaprzestanie męża. 
bójstwa. Sikamłani.a jegO' 'żadnega nie adniosły skutku. Pchnię- 
ta go poza siebie, między konające, żeby tam sabie do woli spa- 
wiedzi pasłuchał. 
Rzeź cor.az bezbrzeżn.iej sz.alała. Wycięto do. nagi, do 
ostatniegO' wszystką szlachtę pomarską, która się ,była w mie- 
ście znalazła. Wrzask śmierci coraz straszliwszy uderzał a mu- 
ry miejskie, a przyźby, wiązania ,fasy, ściany i węgły wysakie- 
gO' zamku, aż dosięgnął otwartego akna i otwartego ucha Hen- 
ryka van ,Platzke, który się madlił przyoknie. 
Kamtur nachylił się niżej i słuchał. 
Kędyś w drewnianym dworzyszczu buchnął płamień po_ 
żaru, za nim drugi, trzeci, czwarty, piąty... Stanęła w ogniu 
wieża daminikańska, słup płamienny. Wnet jednym stasem 
ognistym stała się stare miasta słowiańskie, 
,..,Paśród trzasku pożaru ucichać paczął wrzask ludzki. 
Stosy umarłych zale,gły już były plac szeroki. Jęki kanają- 
cych uchodziły w gdańską ziemię na wieki, Da wieki..." 
Tak wyglądają podstawy niemieckości i kulturalna ,dzia- 
łalność niemiecka. 
Niemieccy Jałszerze histarji usiłują wmówić w świat, że 
Germanie pazyskali ziemie wschodnie lechickie, siłą swej kul- 
tury i że tę kulturę z,aszczepili tu na miejsce "sławiańskiego 
harbarzyństwa", Gdyby talk było rzeczywiście mimo prawdy 
histarycznej, ta i wtedy jeszcze mażnaby się powawe spierać 


79 


-
>>>
o ta, czy przyniesienie jakiemuś kra jawi cywilizacji uprawnia 
do papełniania na nim razbaju. Ale czy rze'komi kulturtrage- 
rzy niemieccy nieśli naszym wytępianym i zgermanizowanym 
pabratymcam lechickim rzeczywiście kulturę? 
Co mażna sądzić o owej mniemanej przed tysiącletniej kul- 
turze Niemców z X., IX., czy VIII. w., jeśli ich potomkowie 
w wieku XX. ściągnęli na siebie w całym świecie miano 
Hunnów? . 
Praojcowie tych łotrów, co tłumnie pędzili w jasyr kobie- 
ty francuskie, przodkawie poznańskich z.brodniarzy, którzy 
katowali dzieci szkolne, poprzednicy tych "prawodawców", co 
Ikazali ludziom mieszkać w jaskiniach i wazach cyrkowych, q- 
wiIizowali naszych praojców lechickich?!.... 
Król niemiecki Henryk Ptasznik tworzył ze złodz
ei i roz- 
bójników "Legjony łotrów" specjalnie da walki ze Słowianami. 
Farpocztami kultury niemieckiej byli więc mordercy i pod- 
palacze! 
Tacy to roznosiciele cywilizacji takimi środkami podbijali 
lechickie wybrzeże Bałtyku. 
* 


"" 


Jak wiemy, naród polski powstał przed tysiącem lat do 
życIa nie na tych terytorjach, na których następnie rozegrała 
się jego historja i na których żyje abecnie. Początkowe jego 
abszary sięgały znacznie dalej na zachód. 
'W a;kresie, gdy nasze rysy plemienne poczynały się kształ- 
tawać, mieliśmy wszystkie dane, aby dojrzeć na .naród samo- 
dzielny, rozpościerający się między -biegiem Odry a Łaby, da- 
leko na północ, aż do ich uj'ść Bałtyckich. 
,Pierwsi Piastawie, wyroiwszy się z nad Gopła, mają usta- 
wiczne sprawy nad Odrą i wagóle w kierunku na zachód. 
Granica państwowych aspiracji Chrobrego biegnie przez 
d.zisiejsze Drezno, przez Lipsk, kraj słowiańsk,ich łuży:zan ku 
morzu. 
Zwycięski, spajający miecz KrzywoustegO' błyska w sło- 
wiańskiej Meklemburgji, gospodarząc tam, jako w naturalnym 
obszarze swegO' władania. 
Przedtysiącletnia słowiańszczyzna zachodnia jest tak sła- 
bo jeszcze zróżniczkowana językawo, że, ja1k to widzimy, mię- 
dzy różnymi Hawelanami, Stoderanami, Łużyczanami, a Pola- 
]łami z nad Warty i Gopła niema żadnej różnicy mowy, co 
idzie tak daleko, że jeszcze w setki lat potem, w XVII. wieku. 
w mieście Szczecinie, młodzież, przygotowująca się do stanu 
duchownego i mająca pracować wśród słowiańskiej ludności 
Pomarza, pabierać może nauki w języku polskim. 
Gdyby razwój nasz .był poszedł naturalnym lasem, nie 
oglą.dalibyśmy wprawdzie nigdy Berdyczowa, ale za ta byli- 
byśmy u siebie w domu w Frankłurcie nad Odrą i w Berlinie. 


80
>>>
N;dlłł-.tIIlY kil Jcdlltk kIC1UIICk. ł\tlS£
!J:0 lU.LWujLl Llłc
1 sku:V- 
.....icniu. F-dla 2erl1lilnska w swoim ustRwicznym "Dran2 nacJI 
Osten" .la lała na!'1ze pierwotne siedziby zachodnie i te, które 

)winny być terenem naszej najbliższej ekspansji. 
Utonęła w germańskim zalewie słowiańska niegdy
 Łaba, 
utonęła nasza polska Odra w srednjm i dolnym biegu. Kolo- 
..alne obszary naszego plemiema drogą wynarodowienia i po 
części koloni.lacji zmieniły się w kraj niemiecki. 
Współcześnie starania nasze w kierunku restytucji na- 
szych praw narodowych nie były zupełne - i dalekie są spo- 
soby i środki, jakimI możemy i powinniśmy iść dalej na drodze 
ÓO odzyskama naszej Polonia irredenta, opasującej z różnych 
stron granice Rzeczypospolitej. \ jest ona nieOlała, że wspom- 
nę rodaków naszych. jęczących w niewoli niemieckiej, jak: ca- 
ła południowa część Prus książęcych, kraju rdzennnie polskie- 
go z mazurską ludnoscią, liczącą około 300.000 dusz. Polska 
Warmia z Olsztynem; lęborski i bytowski skrawek :?omorza 
pruskiego z odwieczną ludnością polsko-kaszubską; zachodni 
skrawek dawnych Prus królewskich i Księstwa Poznańskiego 
pozostawionych przez kongres wersalski jure caduco przy pru- 
skich rabusiach; cały szmat Górnego Sląska z Bytomiem i Opo- 
lem, przytem etnografjcznie polskie skrawki Wolnego Miasta 
z Sopotem, Oliwą i samym Gdańskiem, jako od wieków na- 
sLej historycznej i pnyrodzonej własności. 
Razem w7iąwszy, na ziemiach tych wCRetu;e prze
,.ł() 
1000.000 polskich niewolników! 
Nadto (mowiąc jU.l .nawi-dsowoj, w niewoli czeskiej znaj- 
duje się połowa Sląska CieszynsK!q!o, okręg Czaczy, wsie pol- 
skie obwodu Treszczyńskie
o, więks.la częsć Ora wy i Sp::o.lU, 

\.izie W) 
Iąda wyzwolenia 300000 Polaków. 
.spójrzmy na kształt, jaki Polsce nadała wojna, a t31[że 
przewlekły tok wypa:Jkow powojennych aż do dni o'itatni.ch. 
Wbrew bowiem szumnie głoszonej zasadzie narodowości, 
którą jaknajskrupula tniej przeprowadzono na użytek 200.000 

iemców 2.cłanskich, oddano pr,biłym 
iemcom wszystko, co 
wskazaliśmy wyżej. 
Wszak za
rabiony Polsce Gdansk, przyznano nam, jako 
prawym właścicielom w pierwszej instancji uchwałą komisji 
Cambona, aby wkrótce potem na podstawie korektury, prze- 
prowadzonej w interesie 
iemiec, uczynić z niego minjaturę 
niepodległych Prus, mogących z całą swobodą spiskować prze- 
ciw Polsce i Europie, jak to miało już miejsce w r. 1920. 
Z zagrabionych niegdvś Polsce Prus królewskich, pozosta- 
WIono przy zwycię.lonym grabieżcy 7.700 km. kw., z zagra- 
hionej Polsce dzielnicy znanej pod nazwą dzielnicy pOZDań- 
skiej, zostawiono grabieżcom 2.865 km. kw. pod pozorem, ie 
są to obszary językowo niemip"kie, a więc jako premję za 


81
>>>
gnmłownągerma.nizację, czyli za gruntow
y i skuteczny 
rozbój. ,_ 
Śląsk Górny, który przeżył już był moment przysądzenia 
go Polsce, podobnie jak Gdańsk, po dwuletniej torturze mo- 
ralne;, po wytoczeniu z niego strumieni krwi powstańcze;, po 
bezwstydne; parodji plebiscytu, powrócił do Polski w mizer- 
nych zaledwie skrawkach. 
Taką to okaleczoną Polskę otrzymaliśmy, jako wynik woj- 
ny, która liliputom czeskim, dała oprócz Pragi, dziesiątki ty- 
sięcy kilometrów kwadratowych niemieckiego obszaru, poło- 
wę polskiego Śląska Cieszyńskiego, kraj Słowaków i Ruś wę- 
gierską. 
Pokolenie nasze zejdzie do grobu z piętnem ciężkiej winy, 
popełnionej wobec owej rozgłośnej sprawy dostępu Polski do 
morza, którą grzmiały przez lata wojny obie półkule ziemi. 
Mogliśmy byli może nawet pomimo instryg angielskich od- 
zyskać w r. 1918 Gdańsk i zatokę gdańską, mając za sobą po- 
wagę Ameryki, wspólny z nami interes Francji i siłę moralną 
hasła, którem żyła ententa. Na naszem miejscu żaden żywot- 
ny naród nie dałby sobie odebrać wybrzeż.a i portu, które 
przez setki lat były naszą legalną własnością. 
Czy możemy sobie wyobrazić, żeby taki gwałt dali na so- 
bie popełnić Czesi, ci Czesi, którzy wywalczyli sobie obce ję- 
zykowo i etnograficznie terytorja? 
Unia 19 marca 1919 r' l gdy międzynarodowa komisja Jul- 
jusza Cambona wotowała jednogłośnie "Gdańsk dla Polski", po- 
winna -była Polska drżeć, jak w trzęsieniu ziemi. Cały kraj 
winien był zamienić się w jeden wielk krzyk, o wykonane te- 
go aktu sprawiedliwości. Trzeba było przedstawić nastrój, jak 
przed wybuchem i wszczęciem nowego zarzewia niepokoju 
w Europie. Trzeba było mieć wściekły temperament Serbów, 
tych. bo ha terskich "świniopasów", którzy dla wielkiej rzeczy 
ryzykowali p.aństwo!... 
Tymczasem cóż było w Polsce? 
Oto gdy wojsko Rzeczypospolitej wieńczyło zwycięstwa 
na polach chwały, to społeczeństwo i sejm ustawodawczy zdo- 
byli się na półtora prelekcji i tuzinkowy wiec w krakowskim 
"Sokole", 
Tak wygiądał żywiołowy krzyk społeczeństwa polskiego 
o życie! 
Społeczeństwo, którego przewódcom politycznym brako- 
wało często elementarnych wiadom(\ści o własnem wybrzeżu 
morskiem, nie było przygotowane do wielkiej chwili uchwały 
międzynarodowej komisji Cambona i nie umiało jej poprzeć 
i wyzyskać. 
Tymczasem winno się było ryć w polskich duszach nie- 
złomne przeświadczenie, że skarbu wybrzeża morskiego tylko 


82 


.
>>>
r. życiem wolno usŁąpić, jeżeli c
ce SIę być pełnym narodem! 
Tego nie było! 
Polska, ta Polska, która dla zadokumenŁowania żywotno- 
ści swoich pergaminów z Horodła, zdzierała koronę z czoła sy- 
nów Wasilowych, Polska, w chwili rozstrzygania się losów mo- 
rza polskiego, urządziła wiec w krakowskim "Sokole". 
Na szczęście czyn rodzi się z idei... Jeżeli nasza krzywda 
pomorska ma ,być powetowana przy następnej olkazji, to trzeba 
ją wprzód wszczepić w duszę zbiorową narodu. Naszym bo- 
wiem starym i bezcennym brzegiem bałtyckim obdzielono nas, 
przy nowem regulowaniu granic Europy skąpo i niesprawie. 
dliwie. Państwu o 30 miljonach ludności, którego wschodnio- 
południoweg ranice sięgają siedzib rumUliskich, a więc nieomal 
bałkańskiego półwyspu, wydzielono jakby na żart kilkadziesiąt 
kilometrów morskiego wybrzeża, którego mieliśmy przecież za 
starej Rzeczypospolitej więcej niż dwa razy tyle. Musimy i po- 
winniśmy dążyć do tego, aby kiedyś nasz brzeg mors!ki po- 
mnożyć. 
Należy unikać starego błędu, jaki już raz popełniliśmy, 
błędu, Iktóremu w znacznej mierze zawdzięczamy to, że w r. 
1919 utraciliśmy Gdańsk, że mianowicie, dążąc cały ciąg XIX w. 
do restytucji państwa i utrwalając tę dążność w świadomości 
pokoleń, zanie,d.baliśmy zupełnie wszczepić w tę świadomość 
i utrwalić poczucie, że Polska jest także i przedewszystkiem 
o.ad morzem BałtyckieOl. 
Dziś trzeba wpajać i to od zaraz, w świadomość młodego 
przedewszystkiem pokolenia, tego co po nas starszych dalej 
będzie kształtować losy Polski, że po słuszności nasz brz£::g 
morski, to nie tylko ten dziś wykrojony, ale i ten, który prócz 
Gdańska, winien być odzyskany i rozszerzony ku .zachodowi, 
poza graniczne ujście Piaśnicy, na wybrzeże plemienni? na!;zej 
ziemi lębors'kiej. Stanisław Jasiński. 


Wyporność okrętu. 


I 


Wypornością okrętu nazywamy ciężar wody, wypartej 
przez okręt, czyli wagę ca
kowitą okrętu. Wyporność okrętu 
wyraża się w tonach metrycznych (1 tona = tono kg.). Wy- 
porność okrętu jest zależna od obciążenia. W odniesieniu do 
okrętów handlowych używa się jedynie przy obliczeniach bu- 
od.owlanych, natomiast tonaż okrętów wojennych oznacza się 
wyłącznie "" tonach wyporności. 


83
>>>
PRAGNĘ... 


I'mg-II\, . .. pr-ag-IH: iść \\ ż
 (,ie. 
I\.i{II'e jesl pasll1ell1 jasll
('h i k\\ie('isl
t'h d,'{,g-. 
Pmg-I\(; iść taili - g-d/.ie 'HI S/.('/.
 ('ie 
1"'a\\l1 
 palllljp \\ S\\ ł'j dlll)l'ot,i Iklg-. 


I'''''I!II\,. pl"ag-II\, lIit'\\ iele: 

III1Ć S\\ oi('J. piesIIi II iplH'/.p 1'\\ a IIi! 111(". 
Ih{- sili" III IId dll('llIl. II ip/11I1Il II \ 111 lIa ('ipl(' 
, , , 
'/ dlliell1 ka/d
1I1 hli/ej. hli/ej Bnł!.'a h
t. 


P,'ag'lI\, ha ,'d/.o. - 11\ 11\ \ śl i 
Polskie Osiil
'a" jcdplI \\ SP('IIII
 ('l'1. 
B
 II II C' h
l
 ś\\ia1lt'1I1 jedlll'j 1I1

li: 
I )il/yt do ('/,
 110\\. 'ldl',..C' /(llIhi lIip:-kalalli! hi('1. 


Lt,t,/. lIajsillliPj pmg-II\, ja pl'/('t,ie: 
\\ pol ,'/.pl,ip dla Pols"i k"t'\\ /1' S\\ t'j pipl'si (I,,{. 
I

 \\ id/.ip{' Ją pOI\,/lłą. ja" /iUll'lI ",'aj \\ S\\ ił"\ ie. 
\\ 1IIII'Olli(' ,kj /.!-'I'illli(' \\ (,iiI/ \\ \ j 1'\\ ale .,Ia(- 
Hod/,ie\\ j, ,/, 


, 


,.t 


. . 


T 


". 


.
 


NIIJlI'nwn ul.l'(:hl lIil'lIIi.'"k. W (lul.II III
 \\n,ill('
 III StUI'ł.II; (i(l
 1....l. i .'j 


84
>>>
J-.-Iotd pOlokcł nh
guyś d dziś. 


Sąd7ąC Z opisu Miklas,.ewskielo!o o zdubyciu przez Bolesła- 
W;! Krzywullste
o wyspy RIIJ!ji'), wnioskować można, że wow- 
l:zas właśnie po raz pierw!'7Y w dziejach .Paristwa Polskiego 
ml7Ja! brała w akcji flota wojl'nna, bez !dórej zdobycie Rugji 
nie byłoby możliwe. Niestcty, wiary)!odnYl:h wzmianek o ist- 
nicniu lIoty wojenncj w tym właśnie okresie dotychczas jeszcze 
nic slJoll
an(J. Mowi.; nic spotkano, gdyż nic jest wylduczone, 
że wzmianki takic w przyszłości znaleźć się mogą, jeśli nie w 
Polsce, to w innych pal1stwach słowianskich, zwłaszcza JUJ!o- 
sla w/i, gdzie znajduje się dużo jeszcze niezbadanego materjału 
historycznego, traktującego o dziejach Polski. 
Pierwsz.l zupełnie pewna wzmianka o flocie polskiej do- 
tyczy wojny z Krzyżakami w okresie 1462-3, kiedy, po odnie- 
sionem zwyc:ęstwie na lądzie, pod Puckiem, Polacy przysposo- 
bili do wojn} okręty, zare1kwirowane Gdańszczanom. Na tych 
to okrętach w roku 1463 Polacy stoczyli zwyc.ieską bitwę z Bo- 
tą krzyżacką w odległości mili od Elbląga. - W bitwie tej 
KrzY.lacy stracili około 1000 w zabitych. Poza tem w ręce zwy- 
cięskiej floty polskiej dosłało się kilka okrętów krzyiackich 
,j 600 ludzi z ich załóg. 
Po przegranej bitwie Krzyżacy zwrócili się o pomoc do Ka- 
walerów Mieczowych, którzy przysłali im na odsiecz swoją 
flot, Flota ta podzieliła wkrótce losy floty krzyżac'kiej: zosIała 
zupełnie zniszczona przez flotę polską, wzmocnioną przez okrę 
ty mieszczan elbląskich. 
Na pamiąll{ę zwycięstw morskich, Król Kazimierz JlIgiel- 
100iczyk nadał miastu Gd,uisk, w uznaniu jego zasług, tytuł 
"Admirała Polskiego". W czasach późniejszych tytuł admirała 
nosili hetmani polscy, dowodzący morską siłą zbrojną R7CCZY- 
pospolitej. 
Po zakończeniu zwycięskiej wojny z Krzyżaktmi, Polt:ka 
zawarła umowę w Toruniu (w r. 1466), na mocy której Prusy 
Króh::wskie 70stały Polsce zwrócone, natomiast Prusy Wschod- 
nie oddane 70stały w lenno Krzyżaikom. Wielki Mistrz Zakonu, 
jako lcnnik Korony Polskiej, był zobowiązany skła'dać hołd 
Królcwi Poh-kiemu, padając przed nim na kolana i winien być 
obecny na posiedzeniach Rady Najwyższej Rzeczypo;politej. 
Wszyscy Krzyżacy byli uważani, jako naród, pozostający pod 
opieką Polski. 
Podczas paQowani.a Zygmunta Starego, obrano Wielkim 
Misb zem Zakonu Albrechta Brandenburskiego, który, nie sto- 
sując się do haktatu ToruńskieJ!o, nie chciał złożyć hołdu Kró- 


19111, 


..) Według pr:\('
' "A. Bień"owH!,iego, w)"daneJ \\" 
ew-.JOI'kll ¥," mim 


85
>>>
lowi Polskiemu. Wówczas, z rozkazu Króla, flota polska wy- 
ruszyła z Gdańska do Kłajpedy i rozpoczęła akcję zaczepną. 
Po zniszczeniu Kłajpedy, flota pośpieszyła przeciw okrętom 
niemieckim. dążącym na pomoc Krzyż,akom i zniszczyła je do- 
szczętnie. Krzyżacy upokorzyli się przed Polską i w dniu 10 
kwietnia 1525 r. Albrecht Brandenburski złożył jako lenny 
książę pruski hołd Królowi Polskiemu na rynku kra1kowskim. 
Ten momen
 dziejów Polski został uwieczniony przez wielkie- 
go malarza polskiego Jana Matejkę na obrazie, przedstawiają- 
cym hołd pruski. 
Wielki Mistrz Kawalerów Mieczowych, Fiirstenberg, po 
przejsciu na luteranizm, wtrącił do więzienia Arcybiskupa rys- 
kiego, siostrzeńca Króla Polskiego Zygmunta Augusta, i skon- 
fiskował wS7ystkie dobra Arcybis'kupie. Król Zygmunt August 
wysłał do Furstenberga poselstwo z żądaniem uwolnienia Ar- 
cybiskupa, lecz Fiirstenberg kaz,ał ściąć posłów króle w kich. 
Wobec iakiego bezprzykładnego postępowania butnych 
niemców, Polska była zmuszona wypowiedzieć wojnę Liwonji. 
Wojtta ta mogła być 'zwycieską dl.a 'Polski tylko w tym wypad- 
ku, gdyby Polska posiadała silną flotę. To też na rozkaz kró- 
lewsk przystąpiono do szybkiej budowy okrętów wojcnnych. 
Zbudpwano :Jgółem osiemnaście okrętów. z których trzy za pie- 
niądze. stawione do 'dyspozycji przez księcia królewieckiego, 
lennika Polski. Okręty te micrzyłv od 300 do 360 ton pojemno- 
ści. Większe z nich posiadały lp;brojenie, złożone z 30 dział. 
Jak Tia owe czasy. była to 'flota potężna. Dowództwo powie- 
lzono admirałowi Tomaszowi Sicrpinkowi. zaś kasztelana gdań- 
skiegc i podskarbiego pruskie'go Jana Kostkę mianowano pre- 
zydentem marynarki. Załoga rekrutowała się z,arówno z miesz- 
kańcow wojc'wództw śródlądowych jak też z nadbrzeżnej pol- 
skiej ludnośc kaszubskiej. 
Potężna flota polska zablokowała wybrzeża nieprzyjaciel- 
;1{ip rie przepuszczając transportów broni, przeznaczonych dla 
LiwOl
ji lub cara Iwana IV. Że flota nasza nie próżnowała, do- 
wodzą tego skargi królowej angiels1kiej Elżbiety. króla duńskie- 

o i },siążąt niemiecIkich, którzy zarzucali naszej flocie, że na- 
pad,a na okręty handlowe tych kra:ów. Jak wiadomo, okręty 
c"'asach ówczesnych były uzbrojone TI-arówni z wo- 
jennemi. Na skargi obcych panujących Król Zygmunt odpowia- 
dał: "Mam prawo wstrzymać swoich wrogów od powiększenia 
ich sił". 
Również gdańszczanie nie byli zadowoleni z naszej mary- 
narl{i, gdyż admirał Sierpinek wcielał okręty gdańskie do służ- 
by wojenne;, motywujac te kroki podejrzeniem gdańszczan o 
-.' "'!"', Pvit1imo to, że Król zawsze rozkazywał zwracać okręty 
gdań!lkie. pewnego razu Rdańszczaoie schwycili 11 marynarzy 
polskich i skazali ich na śmierć. Przedstawiciele Gdańska uda- 
li się później do Króla (w r. 1571) i na kolanach błagar o ,j"Jr c- 


86
>>>
baczenie, które, niestety otrzymali. Potęga morska Polski za- 
słynęła w całej Europie, a miast.a hanzeatyckie, Hamburg, Bre- 
ma i Lubeka, obrały króla Zygmunta Augusta swoim opieku- 
nem. Po zwycięskiem zakończeniu wojny z Liwonją, król roz- 
puścił flotę, popełniając błąd, który po upływie paru lat przy- 
niósł Rzeczypospolitej niepowetowane szkody. 
Henrylk Walezy, obrany po śmierci Zygmunta Augusta 
królem pod warunkiem, że zbuduie flotę i przyłączy do Korony 
port i miasto Narwę, po pięciu miesiącach uciekł do Francji, 
aby zasiąść n.a tronie francuskim, opróżnionym po śmierci bra- 
ta. Przyrzeczeń względem Polski, oczywiście, nie dotrzymał. 
Stefan Batory, znakom:'y wódz ,i dobry organizator, pro- 
wadził wo)ny tyl'ko na lądzie, wskutek czego nie miał czasu na 
zorganizowanie marynarki. Doceniał jednak znaczenie floty 
morskiej dla Państwa, dowodem czego może być następujący 
dokument historyczny z r. 1577, podpisany przez króla podczas 
buntów Gdallska: 
,.Dajemy wszem wobec do wiadomości, tak naszym pod- 
danym, jako obcokrajowcom, że do osiągnięcia poważnych 
rezultatów w naszych zamiarach przeciw gdańszczanom, flota 
morska jest niezbędnie potrzebna. Wobec tego rozkazujemy 
urząd.ić nasze wojsko morskie Piotrowi Kluczewskiemu, sta- 
roście mało2orzańskiemu i naszemu sekretarzowi, jako rów- 
nież burmistrzowi i radcom naszego miasta Elbląga i t.ak im 
przykazujemy: 
Nie chcąc, aby nasi marynarze otrzymywali miano . ....bu- 
siów, rozkazujemy, aby oni n.ie mieli prawa brać w niewolę in- 
ne ohręta, jak tylko gd.ańskie. Przeciwnie, roz'kazujemy im 
nieść pomoc we wszystkich okolicznościach okrętom i dobru 
jegomości króla duńskie
o i jego poddanych, jegomości króla 
szwedzkiego . jego poddanych i okręta miast hanzeatyckich. 
Nasze okręt", mają brać w niewolę tylko o'kręta g'dańskie, któ- 
re wam nini
iszem darow.uję. Oprócz teJ!o zysku, zobowiązu- 
iemy się wy t1łacić naszym marynarzom żołd, wysokość którego 
będzie ozn:tczona przez Imci pana starostę małogorskiego i któ- 
ry zostanie wam regularnie wypłacany. Obiecujemy również 
odszkod/Jwanie wypłacić, według umowy, '8wartej przez Imci 
Kluczewskie
o, tym właścicielom, których okręty będą używa- 
ne w bitwach morskich. Oprócz te.l!o obi€' .::ujemy tymże właści- 
cielom uwolnienie od wszel'kiego cła. 
Dan w obozie pod Gdańskiem, dni: 28-go lipca roku pań- 
skie
o 1577. Stefan Batory". 
Tego samego dnia StefaD Batory rozkazał Khlczewskiemu 
uzbro;ć i uvorządkować okręty. 
Król Zv
munt III dbał nie tylko o rozbudowę floty, lecz 
rówmeż o jaknaiIepsze wyszkolenie marynarzy. Profesorowie 
artylerii otrzymali rozkaz, aby uczyli nie tylko sztuki artylerii 
polowej, lec..! także morskiej. 


87
>>>
Jln ChodkiewIcz. ktory podcz.as wojen z LiwonJą otnymał 
stopil.ń admIrała. odniósł wiele 7.wycięstw na morzu i lądzie. 
W r. 1609 zdobył Dżwinoujście i Parnawę oraz 2 okręty szwedz- 
kie. Po uzupełnieniu floty killkoma okrętami, zakupionemi u 
Anglików i Holendrów, Chodki,'wicz wydał szwedom bitwę 
i odniósł zwycięstwo, 
Następcą Chodkiewicza był generał Zyppelman, który miał 
pod swoimi rozkazami dziewięć okrętów:, zbudowanych kosz- 
tem Zygmunta III. Dnia 28 listopada 1627 r. flota polska sto- 
czyła bitwę L .flotą szwedzką w pobliżu Oliwy. Po stronie pol- 
skiej walczyio dziewięć okrętów, po stronie szwedzkiej jede- 
naściE- Bitw.a zakończyła się zwvcit:stwem floty polskiej. Do- 
wódca floty szwedzkiej Mikołaj Hogenskjold został zabity. Kil- 
ka swych okrętów szwedzi wysadzili w powietrze, dwa okręty 
szwedzkie zestały zdobyte przez zwycięską flotę polską, resz
 
ta zaś ratow,lła się ucieczką do portu Piławy. Po upływie d\'iu 
lat znowu doszło do bitwy pomiędzy flotą ;olską a szwedzką, 
również zwycięskiej dla naszej floty. Zdobyto wowczas jeden 
okręt 'lieprzYJacielski. 
Powodzenie naSZej £loty wywarłu wielkie wrażenie na mę- 
żach stanu ówczesnej Europy. Dyplomacji hiszpańskiej udało 
się skłonić króla, by wysłał naszą flote; do Wismaru na pomoc I . 
cesarzowi F prdynandowi II przeciw 1.I..i1ji. wzamian za co Hisz- 
panja obiecała dopomóc Zygnlll'ltowi do otrzymania korony 
szwedzkiej. Umowa ta została jednak odkryta przez nieprzy- 
jació! Danja połączyła swą flotę /e szwedzką i napadła na flo- 
tę polską. Pomimo bohaterskiej obrony Kr.lysztofa Arciszew' 
skiego, admi:ała, cenionego nie tylko w Polsce, lecz i zagranicą 
zwłaszcza w Holandji i Ameryce, Hota nasza została rozbita, 
a w ręce zwycięzców dostało się 'kilka naszych okrętów i '120 
armat. 
Król Władysław IV postanowił" puwiększyć morskie siły 
zbrojI1e Rzetzypospolitej. Przy budowie okrętów czynne były 
nie t)ko stocznie w Gdansku. lecz również i w Pucku, g-dzie 
prócz okrętów budowano specjalne pomosty na pontonach. 
Stoczrie były pod dyrekcją Jansena Żwana, który. w uznaniu 
zasług, otrzymał od Króla puhar srebrny 
Król Władysia w IV osobisci
 oRlądał wybrzeże I rozkazał 
wybudować dwa forty na półwyspIe Helskim: Władysławó.w 
i Ka.cmierz. 
Starostowie n"adbrzeżni otrzymali rozkaz, aby czuwali nad 
wszelkiem ułatwieniem w zaopa'.rywaniu w żywnosć okrętów 
floty wojennej. W r, 16_"1 Król nakazał pobór podatków na 
utrz)manie Boty" na morzu Bałty.;kiem Admirałami floty ,kró- 
lews1kiei zostali m;anowani Guldenstern i Władysław Denhof. 
Oręd;-ie luóiewskie, wydane do oficerów artylerji w r. ]634, 
kończyło się słowami' "NieprzyjacietoW1 powinniscie ok8.7.sĆ na- 


B8
>>>
"Eł:yt1 wl.ga
d", tak na ląd.llE jak i na mor-zu". Było to WIęC 
pierwfze rozporządzenie królewside, wydane łącznie do armji 
i noty . 
Wysoce charakterystycznym przykładem oceny siły zbroj- 
neJ pclskiej na morzu jest następujące zdarzenie: ' 
W r. 1638 brat królewski Jan przedsięwziął podróż mor- 
ską do Hisz[anji. udając się W odwiedziny do hiszpańskiej ro-. 
chiny 'królewskiej, spokrewnionej z dynastją polską. Zatrzymy- 
wał ':ę w Marsylji i Tulonie, gdzie z wielką pił.nością przyglą- 
dał się fortyfikacjom. Z rozkazu kardynała. Richelieu franc:uzi 
wtrąc.iIi księcia .Iana do więzienia i uwolnili dopiero na inter- 
wencJę Króld Władysława, PQd warunkiem. że nie będzie ni- 
gdy prowadził wojny z Francją. 
W r. 1639 fortyfikacje w Pucku i Tczewie zostały WZJl10C- 
niclI1e. a port w Piławie naprawiony i doprowadzony do porząd- 
ku. Gdań3Zczanie, obawiając się rozrostu naszej potęgi. mors- 
kiej, połączvii się z Danją i napadli na flotę polską. Zdrada 
w szeregach polskich ułatwiła zadanie zjednoczonych sił wro- 
gów Po kilku utarczkach wpadło w ich ręce wiele okrętów 
polskich. Z powodu zaburzeń w Polsce. zwłaszcza po śmierci 
clzłelł:ego Krola Władysława w r. 1648, wszelką myśl o odwe- 
cie musiano odłożyć do lepszych cz.asów. 
Od tego czasu morska potęga Polski chyliła się ku upad. 
kowi. Gdańs7czanie zrabowali arsenał pucki, co się zaś tyczy 
okrętow - I,ikt nie wie dokładnie. co się z nimi stało. O. Go- 
lębiowski pisze. że okręty "znikły" w sposób niewiadomy, bo- 
wiem nie w bitwie, lecz wskutek bezładu w administracji. 
Państwo, ongiś potężne, staczało się W przepaść upad1m. 
ZmusL:one ustąpić znaczne obszary wrogom,' wycieńczone czę- 
stemi wojnami, głodem i morem. wskutek czego straciło około 
trzech miljonów ludności, pokryte zgliszczami kwitnących nieg- 
dys IT,iast i wsi, nie było już groźne dla nikogo. Król Jan Kazi- 
mierz starał dę wprawdzie odbudować potęgę morską Rzeczy--. 
pospulitej, h
cz, niestety, bezskutecznie. 
Przez dwieście przeszło lat bandera polska znikła z po- 
wierzchni mórz. aż do czasu powstania w r. 1863-64, k.iedy lia 
rozkaz Komitetu Narodowego pułkownik Łapiński zakupił w 
\nglj; jeden okręt i wziąwszy dwustu ochotników. wypłynął 
na B"łtyk, celem niesienia pomocy powstańcom na Litwie. 
Okręt ten jzdnak w pobliżu Kłajpedy został zniszczony przez 
burzę 
. \X' czerNCU 1863 r. zakupiono dwa nowe okręty. Komen- 
dantem floty narodow'ej mianowano francuza Magnana oraz je- 
go zastępcą W. Zbyszewskiego, byłego kapitana marynark.i 
rosyjskiej. Okręty te miały nieść pomoc powstańcom kaukas-' 
kim lla morzu Czarnem, W drodze na morze Czarne okręty 


89 


-....... -
>>>
nasze zostały zdradziecko napadnięte przez hiszpanów, którzy 
7Al topili okrę i ..Kiliński", a c,ałą załogę wtrącili do więzienia. 
. . . 


Historja polskiej floty wojennej, obejmująca okres rozkwi- 
tu Rzeczypospolitej oraz najwię1kszego Jej upadku, prowadzi 
nas 00 następujących wniosków: 
Morska siła zbrojna w dawnej Polsce nigdy nie miała cha- 
rakteru stałego. Przeciwnie, traktowana była dość lekko, two- 
rzona dorywczo, w miarę niezbędnej potrzeby. Zależała od wie- 
lu okoliczności i kaprysów panujących... sejmów, a, gdy speł- 
niła swe zaszczytne z.adanie i nie była narazie potrzebna - 
przestaw.ała istnieć, gdyż nie było funduszów na utrzymanie 
okrętów. 
Iluż nieprzyjemnych powikłań zdołało by uniknąć Państwo 
Polskie, gdyhy o rozwój swych sił morskich dbało należycie? 
Rozumieli to doskonale wielcy Królowie Polscy, lecz, krępo- 
wani przez rozwielmożnione sejmowładztwo, niewiele w tym 
kierunku zdziałać mogli, zwłaszcza, jeśli w walce z wrogiem 
i sejn:ami sterali już swe siły. 
Przez długie lata Bałty1k ,był jedynym prawie dostępem 
Rosji do morza. Blokada wybrzeży rosyjskich mogła nas uchro- 
nić przed wielu niespodziankami. 
Nie bylibyśmy stracili naszych ziem na.dmorskich, a wraz 
z niemi i ni
podległości, gdyby od strony Bałtyku powiewały 
polskie bandery z polskich okrętów wojennych, nie stracilibyś- 
my naszych zdobyczy w krajach nadbałtyckich, gdyby armję 
naszą na lądzie wspierały od strony morza armaty okrętów na- 
szych. 
Rozwinę!ibyśmy nasz handel, stając się najbogatszym na- 
rodem Europy, do czego mieliśmy wszelkie dane, z wyjątkiem 
- okrętów! A okręty mogliśmy posiąść stosunkowo niewiel- 
kim wysi
kiem. 
Zmartwychwstałe Państwo Polskie wskrzesiło tradycje 
Wład
sławowskie. Rozkazem Naczelnego Wodza i ówczesne- 
110 N?czelnika Państwa, Marszałka Józefa Piłsudskiego, zosta- 
ła powołana do życia Marynarka Wojenna. Inny rozkaz dał 
początek pracom nad stworzeniem portu Gdyńskiego, dalszy 
cią!t których zapewniła ustawa Sejmowa. Rozpoczął się wy- 
ścig pracy .nad morzem. Na wydmach i moczarach powstał port 
nowoczesny, budzący podziw u obcych, wściekłość u w.ro!tów. 
Z zadziwiającą szybkością buduje się miasto portowe Gdynia, 
chlubf/ i duma młodej Rzeczypospolitej. Wspaniały rozwój gos- 
rodarczy portu rokuje najlepsze nadzieje... 
.Jest jednak coś, co mimo wszystko, napawa nas smutkiem: 
nasza Marynarka Wojenna. Narazie bowiem posiadamy tylko 
trzy nowoczesne jednostki - kontro torpedowiec O. R p, ..Wi. 
cher" i łodzie podwo
ne "Rys" i "Wilk". Inne minjaturowe jed. 
nostki naszej flołv. nieć torpedowców, czter v trawlerv i dwa. stą. 


90
>>>
teczki, niewiadomo dla"cze
o nazywane kanonierkami nie wcho- 
dLą wogóle w rachubę. Są to przestarzałe i zużyte. Znajdujące. 
si
 w 'buciowie, kontrotorpe-clowiec "Burza" i łódź po i wodna 
,,7bik" - to muzyika przyszłości. 
Z taką flotą możemy skutecznie obronić nasze wybrzeże 
przed atakiem floty... litewskiej, podczas gdy musimy pamiętać 


,. 


---I 


\. 
". ,.'\ l. 
1 ::.' ',ł' 
" ,
 

 

 
," 
'" 11'1: h 


./. 



 
ł 


- J r I
' 


,) I 
I ..- 
.. ' l 
 
.' . 
I . 
, 
I :.,.t\\ r '\ 
, 
\ 
.1, 
' . I 
'"f' 

 . "I 
[' 
.. ,:L 


r 


r 
 
li \, . 
, \.,. 
\t . 


, ' łl 


. 



,'
 I l 
jJ,
 i 
ł" j 
'.
(,t. - 
", ,t . 



... 
QJ 
..= 
Col 

 

 
t:i: 
eS 


1 


..,\ 
. 


91 .
>>>
o tem, że w rachubę wchodzi znacznie groź01cjs.zy przLciwni1h, 
n,dSZ sąsiad zachOodni, który czeka tylko ukazji,by rzucić się 
na nas. 
Flota niemiecka jest dziś największą potęgą na BałLyku. 
Przyszłość nasza, 'beżpieczeństwo naszego wybrzeża i byt nie- 
podległy pokoleń następnych wymaga od nas wielkiego wy- 
siłku.Musimy stworzyć taką flotę, któraby nam zapewnić mo- 
gła -gwarancję bezpieczeństwa. Zbudowaliśmy Gdynię, drzwi 
na świat szeroki, lecz zapomnieliśmy o zabezpieczeniu tych 
drzwi trwałym, mocnym zamkiem. Nie doceniamy wart.ości fłq- 
ty, nie wyzbyliśmy się jcszcze starej przywary. Traktujcmy 
Marycarkę z punktu widzenia sentymcntu, podczas gdy win- 
niśmy ją traktować, jako konieczność, podobnie, jak traktuje- 
my .nasze siły zbrojne na lądzie. 
,Czasy, kiedy można było budować okręty w chwili wybu- 
chu wojny, niemal w bezpośrcdniem sąsicdztwie wroga, ,dawno 
minęły. Dziś nikt nie wybuduje floty napoczekaniu. Przestań- 
my więc nasze sprawy morskie traktować dorywczo, skoro 
wymagają one wysiłku stałego - wysiłku, w który winniśmy 
włożyć- maximum energji naszej. 
Uczmy 
lę od Niemców, którzy pod tym względem mogą 
,być dla nas dobrym przykładem. Wszak jeszcze stosunkowo 
niedawno połączone floty dUliska i austrjacka rozbiły flotę pru- 
ską na morzu północnem. Porażka była dla Niemiec lekcją, któ- 
rcj $i.
 dobrze nauczyły, skoro podczas wojny światowej mieli 
jedną z najpotężniejszych flot, dzięki której mogły przez cały 
sl:ereg lat stawiać czoło największem potęgom świ'!ta. 
Prawda, że czasy są ciężkie - ogólny kryzys, bezrobocie, 
brak gotówki... Było jednak i lepiej, a co zrobiliśmy wówczas 
dla rozwoju naszej floty? 
Odrobin?, dobrej woli i trochę poświęcenia dla dubrej spra- 
wy, ol wszy:;tkiemu można zaradzić. Polak, jeśli chce, wszyst- 
ko zr'Jbić może. Jest nas trzydzieści miljonów. Gdyby dziesięć 
miljonów PoJaków w budżetach swych uwzględniło na potrze- 
by Marynarki niewiclką oszczędność, jeden złoty miesięcznie, 
po roku mielibyśmy sto dwadzieścia miljonów na budowę okrę- 
tów! Niemcy zbudowali swą flotę wojenną przeważnie z ofiar 
publicznych, mamyż być gorszymi od nich synami Ojczyzny? 
Posiadamy w kraju huty, które dostarczyć mogą wszyst- 
ko, co do budowy okrętu jest potrzebne - włącznie do maszyn. 
Posiadamy stocznię, Iktórą- można przystosować do budowy 
Oklętów wojennych. Posiadamy, wleszcie, rzesze robotników, 
które znalazłyby zatrudnienie w hutach i stoczni. Na cóż więc 
czekamy? 
Nie łudźmy się nadzieją, że nic nam nie grozi od strony 
morza dlatego tylko, że na morzu jesteśmy słabi. Właśnie sł
- 
bych biją, gdyż silny bić się nie pozwoli. 


w. "Skup". 


92 .
>>>
1,:'7?i._


'; ) 
:;.-....:......., 
'. 'Y"'.:fiI' " ',_ - "..:;:. fi' 

 y-,.' '\ę; 
/ 


- 
..;.....;.. 
, ,.'" 


'l; : 
'.
 
:i: ;" : 


y. 
 


n 
tl 


/1 


: 
 
;' 
, 
'.- 
1 


i 
.
 
 :
: 
:- ". 
o".;: ._: 
.. 


- t 'f 
,. 
.r 


n 


.\ . 
\ . 


\I 
/.'., ., 


:k' 




.
-:-"::.. : 
.:.... ., 


klt i 


. \,

- 

.:: 
j- 


., 


,
 
i' 
:
 


;",. l- 
, .
 :
..'J' 
Oj tt'
;
 
:- { .:--.....::.:; 


. 'lo -ł..;__ 
 


..-l: 
_Jf 


.1... 
/ (, 
.
 ". 


.:.,._...
,.,-r-,
"ć.... . 
....... ."- 
_n. ". 


..J':.; 



 

.. 


Największy bogacz na świecie buduje 
miasto radjowe. 


./ ' 


J{)hn D. TIockpfplIpl', 7.nan
 miljal'(lpl' o.IIWI'
'l,:n-łsl,i, Idl',,")" z(luhył for. 
t\Jl\
 na lIafdC', I,utluje km;ztplIl Wlo.';IIYIII I. zw. lllia
:to J':\djowe. Caly 
komplc"\s g'lIlHl'IU.'IW ollll'7.
 mieh, w J,t(Il'ych lIIi!'Śd{O si
 III:d:.!- dwie 
0IWI')". t po. II' dJ':IIIH1t
-rzny, hiul'a i slda(llIice, stanic w Nowym Jorhu 
lIa łIJ'Z('stl'zcni Jlollli
d7.r l'h}tQ a Sdlstą A\'el'11(' - w dziplni!'y IlIiljo- 
1IC'I'chv. HlIIlow
 gnHlch6w ol'
'gillalnrch co 110 fOl'lllY jnż l'oi'I"Jnęto. 
R{)('].pfl'lIc'ł', łWÓITfi wiplI\if'j f1llulacji lH1l1kO\\'('j s\\ojego imjp
ia. 
przeznaczył na budo we tego "ladjo-grodu" 250 miJjonów dolarów.
>>>
Przed sądem. 


. 
Drohny, wychudły, z oczyma jasnemi, 
\V których łzy wielkie i srehme wl.hierały 
I gasły w rzęsach spuszczonych ku ziemi; 
Bl8dy - jak nędza, a ta.k jeszcze mały, 
Y-e mógł rozpłakać się i wolać: "matko!" 
Gdyby miał matkę... i mógł stroić psoty, 
I pocałunków żądać - i pieszczoty 
I spać na piersiach ojca... a tak drżący, 
Jak ptak wyjety z gniazda i już mrący... 
\Viejski sierota stał w sądzie przed kratą. 
A dziwna była ta sala SQIlowa: 
Wiel\{a - i pusta - i zilllna - i chłodna - 
I hezl itosna -.i łez 11ll1zkkh gl-odna - 
I nigdy w ustach nie mająca słowa 
:\1i/ości hl'atniej - i taka surowa, 
Tak spi;;kujęca ławkami w półkole 
Na ludzką lIedzę i ludl.ką niedolę: 
Że Chrystus hiały, co stał tam w pobliżu, 
Zdawał się cierpieć i drżeć na swym krzyżu. 
Przy winowa.jcy nie było nikogo, 
J kt6żhy hronił dl.ieci
ria nęrł7.arzy? 
Ch
 ha te dwie wielkie Izy, co po twarzy 
Leciały jakąś pełną iskier rlrogą... 
Chyha dzieeiiistwo nedz pełne sieroty, 
I chyha tylko promyczek ten złoty, 
Co mu pl'7ez okno upadał na głowę, 
Jakby Bóg gładził włosy jego, płowe... 
""szelIł sęd,da, spojrzał i rzekł: "GlIzie rodzice?" 
,.Nieznani" - odrzekł pan pisarz z powagę.. 
Chłopiec wznió
ł zgasłe., błękitne źrenice 
I ściągnął świtkę na pierś swojQ nagę., 
.Tak gd
'hy nagle, od jednego słowa 
Zdjęło go zimno i pustka grobowa. 
Sędzia zallumał się, pochylił c'zoła 
I spytał znowu: - "Czy w wiosce jest szkoła 'l" 
- "Nie." - Pisal'z zwykle chmurny był w urzędzie, 
PI'zytem pytanie hvło jakieś dziwne... 
\Vięc się zawahał, czy właściwem będzie 
011 powiedź chłopca pisać w protokole... 
:\lilrząc, sprostował palce swoje sztywne 
I bęhnił z lekka po szarej bihule... 
A sędzia patrzył na drżącą dziecinę, 
Na ręce nagie, wychurlłe i sine, 
Na pierś zapadłą i nędzne łachmany, 
I innych wrażen ożywczych, prócz rosy 
I dziwnym cieniem zaszło mu oblicze... 



 


;o, 
....
>>>
r uczuł w pi.rsi drZ.n1e taj.mnłcze, 
Na drobną główkę, gdzie myśł lud7.h.a śpiąca 
Nie znała świtu innego, prócz słońca, 
Na blask tych oczu zmącony i szklany, 
Gdzie przecież mogły odbić się nif'biosy... 
Jakby ta sala pusta lJyła tronem, 
Na którym przyszłość z czołem zachmurwnem 
Zasiada, pełna klęsk i spustoszenia... 
I jakiemś grzmiącem i ogromnem słowem 
Oblicza plony na polu jalowem, 
Przed sąd wzywając cale pokolenia... 
I widział, jak szły gęste, ciemne tłumy 
I tamowały ruch globu w błękicie, 
I spostrzegl pelea trwogi i zadumy, 
2:e były chmm'E} ogromną o świcie, 
Prze'z którą pl'zehić nie mQogło się słoilce, 
I zmierzch na .ziemi trwał przez lat tysiące.., 
\Vidział, 7.e tłum ten, to siła stracona 
Dla wielkich celów idążell lud?kości; 
I czytał w gl'oźlu'm spojrzpniu przyszłości, 
Że chce rachunku... z miJjona. 
I ujrza.ł nagle, jak wpłziedziczeni, 
Za społeczeilstwa S\wgo cierpią winy... 
J przerażony poslyszał w przestrzeni 
Sąd ponad głuwą chłopczyny... 
..Niechże was r.JJI'ystus - głos mówi - rozsądzi, 
Kto winien: czy ten nie,świadQomy, 
Co drogi nie zna i w ciemnościach hłądzi 
Czy wy, co grube spisujecie tomy 
Karnej ustawy wpierw, nim każdej chaty 
Bronią 00 złego słoneczne anIoły 
Braterstwa, prawdy, swobody, oświaty 
Co wpierw więzienia stawiacie - niż szkoły, 
Niechż1e was Chrystus osądzi !..... 
Lecz krzyż czarny 
Stał nierucnomy i zimny na stole, 
Jako milczące wobe,c łez ołtarze!... 
Więc sędzia powstał i szedł, gdzip pacholę 
Blade czekało na wyrok sądowy; 
I dot.knął ręką sierocej tej głowy 
I rzekł: - "Pójdź, dziecię! ja cię uczyć każę!" 
Marja Konopnicka. 



J 



 - 
- .-
_... 
 
--- . -- 
 

 


Szanować hliźnich jak siphie sa- 
Illf'gO i postępować z nimi tak, jak 
prngnipmy, ahy z nami postępowa- 
no, - Qoto pl'awdziwa dl'oga żywota 
i to postępowanie właściwe. 
Konfucj usz. 


l\Ią(h'y wie, że dokonanie wiei. 
kich cZYIHiw polega na tpm, aby 
dolll'ze sJ)('łniać małp; wie, że 
z J"'zyczyn lIiezllaCZn
'('h wynikR. 
jlJ, \\ nżllO następstw" 
J.\.OllCucjusz. 


95 



 . -
>>>
I)ziell lł(tllłi(
zy 
PORADY ORGANIZACYJNE. 


Zima. 
Zima w organizacjach spałeczno-rolniczych jest okresem 
wytężonej pracy kulluralno-oświatowej, araz przygolowan da 
sezanu prac polowych. 
W tym okresie winny odbyć się w każdem kćlku rolniczem 
i kole gospodyń wiejskich kursy, organizowane w myśl opra- 
cowanego. pragramu, samodzielnie, lub wspólnie z sąsiedniemi 
,kołami. Zebrania odczytowa-dyskusyjne należy adbywać sy. 
stematycznie w odstępach dość częstych, np. co tydzień. 
Książki w bibljotece, zawczasu skompletowane, powinny 
być w tym czasie w ciągłym ruchu, wobec czego bibljotekarz 
winien dyżurować w oznaczone dni i godziny. 
Pora zimowa również najlepiej nadaje się do gruntownego 
uporządkowania biurowości w organizacjach. Należy więc 
spr.awdzić i uzupełnić spisy cLlonkow, ściągnąć zaległ2 składki 
i przeprowadzić rozrachunki z ogniwami organizacyjnemi wvż- 
szego rzędu. Wszystkie rozrachunki sprawdzić, .la mknąć oOiła- 
tecznie i przygotować materjały do sprawozdania rachunkowe- 
go, które trzeba "będzie sporządzić na dzielI 1 kwietnia ROWllO- 
cześnie z zestawieniem rachunkowem nale.i.y sp{)(7ądzić szczc- 
gółowesprawozdanie z działalności ogólnej. 
W sekcjach maszynowych przeprowacl7ic lustrację inwen- 
tarza, zrobić nowe zamówienia, posiadane narzędzia, wymaga- 
jące napraw}, doprowadzić do należytego porządku, żeby na 
wiosnę były gotowe do użytku. 
Zaraz w począt,kach zimy odbyć w kółkach zebrania celem 
dokonania wspólnych zamówiell na artykuły potrzebne na 
wiosnę, jak: nawozy sztuczne, nasiona itp. Na tych zcbraniach 
zestawić listy zapotrzebowań, pobrać zadatki i zobowiązania, 
żeby wczas uskutecznione iamówienie mogły być wykonane 
w porze naj odpowiedniejsze t dla rolników, a ni,e dla in tsy tucvj 
handlowych. W tych okolicach, gdzie w gospodarstwach na 
opał jest używane drzewo, naleiy również w porze zimowej 
zakupić wspólnie potrzebne na rok przyszły ilości drzewa opa- 
łowego, żeby mogło być zwiezione podczas mrozów. 
W pierwszej połowie kwietnia odbyć zebranie ogol:1e spra- 
wozdawczo-budżetowe, na którem oprócz sprawozdania z pra- 
cy i ,gQspo
arki za okres ubiegły .należy również zatwierdzić 
,zczeg
wy plan pracy i budżet na akresnastępny. 
Kółka raInicze, które nie posiadają prawidłowej biurowo- 
ści, winny zamówić potrzebne komplety książek. 
Należy zawczasu ustalić: u kaga, ile i jakie mają być prze- 
prowad7Cme doświadczenia polowe na wiosnę. uzgodnić to 


96 


'.
>>>
z instruktor.ami, sprowadzić zawczasu potrzebne nasiona i na- 
wozy, żeby w odpowiedniej porze mogły być d'oświadczenia 
przeprowadzone terminowo i składnie. 
Najpóźniej w początkach lutego należy ustalić kolejkę dla 
członków kółek, którzy mają doczyszczać nasiona na stacjach 
czyszczenia nasion i w tym czasie pracę tę rozpocząć, żeby 
zwłaszcza tryjer mógł obsłużyć wszystkich bez niepotrzebnej 
straty czasu. W kółkach rolniczych powinny być zawczasu 
skompletowane przyrządy i przybory do wiosennej walki ze' 
szkodnikami sadów, jak równi'eż ust.alona kolejka korzystania 
z tych wspólnych urządzeń. 
Najdalej w początkach lutego, zgłosić zapotrzebowania na 
dopełnienie, lub oldświeżenie stacyj kopulacyjnych, oraz nade- 
słać zgłoszenia wystawców na pokazy i wystawy hodowlane. 
'Prezesi kółek rolniczych winni naj,dalej w lutym zakończyć 
wstępne prace przy regulowaniu hipotek, jak również przy za- 
łatwianiu kredytów ,długo- i krótkoterminowych. 
Lato. 
Wszystkie zagadnienia omówione w okresie zimowym win- 
ny być w lecie pod okiem zarządów i instruktorów praktycznie 
wykonane przez zrzeszonych gospodarzy. 
Jedną z pierwszych prac w okresie letnim będzie zorgani- 
zowanie i prowadzenie zbiorowej walki z chwastami i szkodni- 
kami roślin. Prezesi kółek rolniczych przy współudziale instruk- 
torów muszą dopilnować, by walk'a ta była przeprowadzona 
w czas i dokładnie. Następnie należy przystąpić ,do przeprowa- 
dzenia najzwyklejszych meljoracyj celem osuszenia podmok- 
łych gruntów zapomocą zwykłych rowków odpływowych d0- 
brze przekopanych. Prezes kółka winien dopilnować, aby na 
terenie jego działalności wszystkie rowy były utrzymane w na- 
ieżytym porządku i to nietylko rowy ws'pólnego użytku, lecz 
i odpływy wewnątrz gospodarstwa. Tam, gdzie niema rowów, 
a są konieczne, prezes kółka rolniczego obowiązany jest po- 
starać się, by zjechał n.a miejsce inżynier lub technik meljora- 
cyjny celem udzielenia stosownych porad i zorganizowani'a prac 
wykona wczych. 
Kółko rolnicze winno się troszczyć o dobre utrzymanie 
dróg, zwłaszcza tych, które nie są dotąd otaczane należytą 
opieką. 
W czerwcu zorganizować j,aknajwięcej wycieczek, które 
znakomicie dopełniają wykłady teoretyczne na kursach i o-dczy- 
tach. Żelby jednak wycieczki dawały korzyść, należy je umie- 
jętnie organizować. Trzeba pamiętać, że każda wycieczka po- 
winna mieć wyraźnie określony cel, dobrze obzna,jmionego prze- 
wodnika. 
.W czerwcu powinien również prezes kółka dopilnować, 
żeby DroducP"'
; nasion 
głosili zawczasu do kwalifikacji pola 


97
>>>
obsiane zbożami i roślinami przezTIaczonemi na produkcję 
uszlachetn"ionych nasion oraz że.by w porę zjechał inspektor 
i zboż.a te za1kwalifikował. Prezes powini'en również dopilno- 
wać, żeby wszys-cy gospodarze, którzy mają zamiar prowa,dzić 
rachunkowość, poczynili z,awcz,asu odpowiednie zgłoszenia do 
organizacji i żeby na 1 lipca sporzą1diili dokładne inwentury. 
GROCHY W GOSPODARSTWIE. 
Wiadomą to jest ogólną rzeczą, że się u nas n.a wsi kiep- 
!ko jada, żurek i kartofle. kartoHan1ka i kapusta, kapuśniak i kar 
tofle i tak w kółko. Mleko odnosi siędo mleczarni. by choć tro- 
chę gotówki dostać. a mięso to się tylko j,ada w wielkie święta. 
Ano.. bieda, to trzeba zacisnąć pas,a. powi,e mi czytelnik 
; może się pogniewa, że mu do garnków za,glą-d"am. 
Każdy gospDdarz, który ma jakie - takie pojęcie o ży- 
wieniu zwierząt domowych wie, że pDtrze'bują one białka. tłu- 
szczu i węglowodanów i normując paszę talk dawki układa. by 
wszystkie te trzy składniki ,były uwzględnione. Ale niejeden nie 
wie, że organizm ludzki ma też swoj'e zapotrz,elbowanie na okre- 
śloną ilość białka, tłuszczu i węglowodanów. 
Człowiek pracujący potrzebuje dziennie około 1O()--.120 
gr,amów białka, a pokarmy. które najczęściej na wsi jadamy 
są w białko ubogie i tak np. ziemniaki zawierają 2 % białka. 
kapusta kwaszona 1,25%, chleb razowy 6%, Choćbyśmy się 
więc nie wiem jak napchali kartoflami i k.apustą, to jednak 
bi'ałka spożyjemy za mało. 
'Bogatem w białko jest mięso (zawiera białka 18-20%), 
ale ze względu na kieszeń rzadko bardzo możemy sobie po- 
zwalić na nie. Musimy poszukać 'pożywienia zasobnego w biał- 
ko, a taniego - takim pokarmem jest groch, który zawiera 
22.5-23 % białka. Z grochu przyrządzać można rozmaite smacz- 
ne. a niedrogie potrawy, jak: zupa grochowa, .groch ze słoniną, 
pure z grochu, kotlety z grochu, opiekanki itp. Urozmaicimy 
w ten sposób naszą jednostajną kuchnię, 'a C'O ważniejsze wpro- 
wadzimy pożywienie, które doda sił i zdrowia. Ta wysolka za- 
wartość białka w grochu skłonić nas powin.na do zwrócenia na 
groch większej uwagi. Dawniej w Polsce siewano więcej gro- 
chu, ale w ostatnich .dziesiątka,ch lat groch zaczął jak'Oś "wy- 
chodzić z mody", Wielka to szkoda! 
Niektórzy gospodarze odnoszą si'ę do grochu z nieufnością, 
słyszałem kiedyś takie zdanie "na CD mi ta groch siać, najprzód 
ptactwo wygrze.bie. potem dzieciaki strączki 'Objedzą, ,a nako- 
niec te trochę co zbi'Orę, to będzi'e robaczywe". Gospodynie 
zaś nie lubią grochu "bo się i za pięć godzin nie uwarzy". 
Na wszystko to jednak można z,naleźć radę. 
Narazie chcę jeszcze o tych dzieciach wspomnieć, co k 
nieraz im tatulo dobrze wlepił za tO', że w groch wlazły. Otóż 


98
>>>
,dzieci nasze na wsi są Inajczęściej źle żywione, dość spojrzeć n.a 
te wydęte brzuszki i Ikrzywe ncżyny, by się dcmyśleć, że g!ów- 
nem pożywieniem tych dzieciaków są kartofle. To też dzieci 
aż rwą się .dc surcwizny, które zawierają witaminy, kcniecz!1e 
dla ich młodego organizmu. Nie żałujmy im tego, co dla ich 
zdrcwia lak bardzo jest pctrzebne! Najlepiej z wiosny dajemy 
dzieciakcm kilka metrów kwadratcwych ziemi (ileż się tej zie- 
mi nieraz marnuje w obejściu na zbiorcwisko śmieci i chwastów, 
niech sobie same skcpią i zasieją grcszku cukrowegO', a pctem 
jedzą przez lato dcwoli. Gr.oszek zielony jest bal"dzc zdrowy, 
cprócz witamin zawiera 6,6% białka i okcło '12% węglcwu- 
danów- 
-Korzyść ja'ką mamy z grcchu polega nietyliko na d')star' 
czeniu pokarmu o wysckiej wartości dla ludzi i dl'a inwentarza. 
Grcch pcdobnie jak i inne mctylkcwe pcsia,da zdolncść p')ł.ie- 
";,nia azotu z pcwietrza. Dcbry urodzaj grcchu zaibier.a w .s
: 
mje i ziarnie 126 kg. .azctu z hektal"a, nie licząc azctu, który 
pczostaj'e i w resztkach pożniwnych. Wobec tego, że więks"Zcść 
gleb naszych jest w azot uboga, wł,asność ta nie jest dO' pcgar- 
d2enia. Groch wywiera dod,atni wpływ na strukturę ro!i i ;;
a- 
nowi dcbry przedplcn dla zbóż. 
Są to kcrzyści tak wyraźne, że n.aprawdę dziwić Si" 1
0i- 

Ci, że uprawa grochu jak i wcgóle mO'tylkowych lak mało Jest 
h 11;)8 rozpcwszechniona. 
Groch nie jest bardzO' wymagający CO' dO' gleby, nie udaje 
się tylko na gruntach Ikw,aśnych, ciężkich iłach i suchych pias- 
kach, a również na ziemiach bezwapiennych. KtO' chce więc 
mieć dobry urO'dzaj grochu, musi koniecznie porzą:dnie rclę zwa- 
pncwać. WapnO' palone dajemy pod groch z jesieni, unikać nale- 
ży wapnowania na wiosnę, gdyż świeże wapno źle wpływa na 
rozwój baktery.j korzeniowych, wiążących azct. CO' się tyczy 
stanowiska tO' grcch przychcdzić może pC ckcpcwyc,h i pC kłc- 
scwych. Jeśli jedn.ak przychO'.dzi po kłO'sowych, tO' rcla musi 
być pO'rządnie uprawicna, nieodzowną jest podorywka i orka 
przedzimowa - inaczej zaprowadzi się tylkO' plantację ,chwa- 
stów, które zagłuszą groch. O tern niech pamiętają ci gcspada- 
rze, których trudna namówić do stasO'wania podorywek. 
,Pa mctylkowych grochu d'awać nie n.ależy, zaś ,groch pC 
sO'bie pcwinien przychcdzić nie częściej niż CO' sześć lat, w prze- 
ciwnym bcwiem razie plony będą się bardzO' zmniejszały. - 
Wspomnieliśmy już C tern, że groch pobiera azot z pcwietrza, 
a więc zasadniczO' nawcżenia azotem nie pctrzebuje. Jednak 

.a glehach ubcższych wsk'az,aną jest dawka nawazu azO'tcwegc 
dla pobudzenia wegetacji, zanim się razwiną bakterje korze- 
niowe. 
Na plcny grO'chu dcdatnio bardzo wpływa nawcżenie fos- 
fCl"em i pctasem. Dadatek fosforu zwiększa plon i 'podnosi ja- 
kość zi1arna, wnływając kO'rzystnie na szybkO'ść gO'towania się 


99
>>>
grochu. Nawozy potasowe ułatwiają energiczniejsze pobierame 
azotu i działają wybitnie na zwiększenie plonu. Zazwyczaj daje 
się pod groch 1 i pół do 2 c, m. superfosfatu i 2 c. m. kainitu. 
Siew grcchu uskuteczniać należy i'aknajczęściej. Znanem 
jest przysłowie: "Kto sieje groch w marcu to zbiera go w garn- 
cu, a kto sieje w maju, to zbiera w jaju", Groch przymrozków 
.3ię nie boi, a potrz;ebuje dużo wilgoci i ma długi akres wegeta- 
cji, poza tern przy opóźnionym siewie często podlega różnym 
chorobom i szkodnikom. Jako zasadę należy sabie postawić: 
żeby było równe i nierobaczywe. Aby uchronić groch od wy- 
jadania przez ptactwo, moczymy nasienie przez całą noc 
w nafcie. 
Ziarno do siewu powinno być doskonale oczyszczone, 
w niedużem gospodarstwie najlepiej ziarno prze'brać ręcznie, 
z siewem grochu nie zwlekać. 
Groch należy siać rzędowo, przy siewie rzutowym nie ma 
możności zwalczać chwastów. Również i rozmaite choroby wię- 
cej napastują groch siany rzutowo. Odległość między rzędami 
wynosić winT:a 30 cm. Od chwili wzejścia da chwili gdy już 
groch całkiem ziemię okryje należy ziemię nietylko między 
rządkami, ale i w rządkach utrzymywać w jaknijwiększej czy- 
stości. Pamiętajmy o tern, że wczesny siew i międzyrzędowa 
uprawa są to dwa podstawowe warunki do osiągnięcia dobrego. 
plonu grachu. 
Zbiór grochu uskutecznia się kosą lub sierpem, rad.zimy 
jednak używać tylko sierpa i zaraz składać na 'kupki, przy ko- 
szeniu i grabieniu bowiem ,dużo się zawsze grochu wymłóci. 
Ze sprzętem i zwózką grochu trzeba się śpieszyć, bo jak 
deszcz upadnie, to groch zacznie trzaskać. Przy młacce szcze- 
gólniej grubych grochów uważać należy, aby nie mieć dużo po- 
łówek. Najlepiej w tym celu rozpuścić jakna.jszerzej klepisko 
i wyjąć co. drugi cep. 
Odmian grochu mamy bardzo. dużo, najbardziej jest u nas 
rozpowszechr:iony Victaria Mans-darfski, którego jest kilka pod- 
admian. Z krajawych najbardziej godne palecenia są: Victoria 
z Łagiewnik i Victoria z Łęk. Grochy te odpawie,dniejsze są na 
grunty zwięźlejsze. Na grunty lżejsze nadaj'e się Rychlik kraja- 
wy a drobnem ziarnie i krótszym akresie wegetacji. Na grunty 
najubaższe polecać można szwedzki grach "Solo", który słu- 
żyć maże jako jada1ny, a również na zieloną paszę i mieszanki 
poplonawe. Do suszeni,a i do kons.erw \Specj,alnie nada,je się grach 
'angielski "Falger" śred.nia wczesny. Groch ten jednak stawia 
wię'ksze wymagania co. do gleby. 
Jedną z admian grochu polnego jest peluszka, udająca się 
na glebach słabych i ubogich, gdzie groch i wyka nie urodzą. 
Peluszkę uprawia się n.a zi'arna, bądź też na zieloną paszę, na 
siano lub na przyaranie, Ud,awać się maże w każdem c;tanowi- 


100 


I
>>>
sku, nawożenie zaś zależne będzie od gleby - Peluszka spe- 
cjalnie reaguje na nawQżenie PQtasem. Peluszkę sieje się w gę- 
stsze rzędy niż grQch i upr.awy międzyrzędQwej się nie stosuje, 
tern bardziej więc uważać trzeba, aby rola była czysta. 
Na zakończenie pamówić jeszcze musimy Q fasQli, która 
na terenie b. Kongresówki siewana jest przeważnie tylkO' w 0'- 
grQdach warzywnych. W Małapolsce Wschodniej fasQlę upra- 
wiają w palu. Na fasQlę ł.atwQ znaleźć nabywców i w kraju 
i zagranicą. W roku 1926 wywieziQnQ z MałQPQlski WschQdniej 
38106 tonn fasali. Fasol'a jest plenna, odporna na chorQby i szkQd 
niki, daje bar,dza smaczne i posilne PQżywienie, zasługuje więc 
na szersze rozPQwszechnienie w naszych gQspodarstwach. Pró- 
by przeprowadzane w latach ostatrrich wykazują, że uprawa 
fasoli może dawać u nas dabre rezultaty. 
Najlepiej ud,aje się fasola na glebach lossowych i gliniasto- 
piaszczystych, przepuszczalnych i w dobrej kulturze. Na gle- 
bach zimnych i padmo:kłych fasali uprawiać nie mażna 
Z PQWQdu krótkiegO' Qkresu wegetacji i płytkiegO' zakQrze- 
nienia fa SQl a potrzebuje pokarmów łatwo przyjalnych i znajdu- 
jących się w wierzchniej warstwie gleby. Bardzo kQrzystne 
dZlałani'e na fasolę wywiera PQtas, który nietylkO' zwiększa 
znacznie plony, ale również wpływa oQdatniQ na zdrowQtnaść 
liści i strąków. FQsfar zaś pQwiększa plon i pOodnosi zdalnQść 
szybkie'go razgotQwywani'a się fasQli. 
'PomimO', że fasala należy ,dO' rQślin pabierających azat z PQ- 
wietrza, .jednak niewielka dawka aZQtu będzie pożyteczna. 
gdyż w pierwszych Qkresach we.getacji fasala dużo azotu zu- 
żywa, a pobieranie azotu z powietrza odbywa się w później- 
szym okresie wzrostu. 
Dawlki nawazów pamQcniczych pod fasalę stasujemy nie- 
cO' wyższe niż PQd groch. Na QbQrniku fasQli siać lJlie należy, 
w uprawie ogro-dowej fasola przychQdzi zwykle w trzecim roku 
po Qbarniku. W uprawie palawej dQbre mie:jsce .dla fasoli jest 
pO' okopawych. 
Fasala jest bardzO' wrażliwa na przymrozki - Qbniżenie 
temperatury ,do 0° bardzO' jej szkodzi, .a przy 1
 stQpniowym 
mrQzie przepada zupełnie. Kiełkuje zaś przy 10° C., to też 
z siewem fasali śpieszyć się nie należy - w naszych warun- 
kach najodpQwiedniejszą porą jeiSt druga pałQwa maja. Fasolę 
sieje się zazwyczaj ręcznie, w szerokie rzędy (przy uprawie 
ręcznej 30-40 cm., przy kQnnej 40-60 cm). Odstęp między 
roślinami w rzę,dzie daje się 20-25 cm. ZiarnO' musi być płyt- 
ka umieszczone, gdyż fasola nie znQsi głębQkiego przykrycia. 
'PielęgnQwanie fasoli 'palega na niszczeniu chwastów i spul- 
chnianiu roli między rzędami. Odmianam wijącym się należy 
dać dQstateczną ilQŚĆ tyczek. 


101.
>>>
Zbiór przy odmianach pieszych odbywa się w ten spos6b, 
że wyrywa się lub ścina sierpem całe krzaki i dosusza w ma- 
łych kup'kach lub w snopkach. U odmian wijących się obrywa 
się strączki stopniowo w miarę żółknięcia. 
Odmiany wijące się (tyczkowe) są naogół plenniejsze od 
"piechoty" jedn.ak wydatki na tyki pOodnosi znacznie koszty, 
a przytem są miejscowości g.dzie wogóle nie można dostać ma- 
leI'Jału 'lla tyczki. To też w naszych warunkach większe rozpo- 
wszechnienie mieć mogą odmiany piesze. 
Gatunków fasoli jest bardzo dużo i ni'emożliwem byłoby 
wszystkie wyliczać. Na rynku najbal"'dziej cenione są odmiany 
bi.ałe, wielkoziarniste, szybko gotujące się. Odmiany pstre są 
mniej pokupne. Dobre są taż fasole szparagowe o żółtych strą- 
kach, Iktóre można uprawiać i na zial"'no i na spożycie w strą- 
kach. Niedojrzałe strączki gotowane są doskonałą potrawą, 
smaczną i delikatną. 
Fasole szp.aragowe o strączkach zielonych nadają się tylko 
do gotowania na zielono i na konserwy. 


102 


.tiW.
>>>
I 
I 


Godło Państwa Polskiego 
według zasad heraldyki. 


Obowięzkiem każdego Polaka 
Jest znatS Orla Polskiego i barwy 
aarodowe, przekazane Ilam wedlug 
zasadniczych prawi deI heraldyki, 
czyli nauki o herbach. 
\V wyobrażeniu znaków herbo- 
wych i godeł heralllyka posługuje 
się tzw. tynkturami czyli barwami 
pełnemi, a więc dwoma metalami: 
:rlotem i srelJrem, tudzież barwa- 
mi: czerw i enią, la? urem, zi('l en ią 
i czernią. IUl1ych barw - np. ró- 
żowej, pomarańczowej, seledyno- 
wej - herald
'ka nie uznaie. 


Złoto ł srebl"O może h
'ć zastą- 
pione barwą żółtą i białą. 
Herb czyli godło składa się z po- 
la czyli tarczy herbowej i znaku 
c7.
TIi godła właściweg-o. 
Godlem Polski jest: na czerwo- 
nem polu orzel srebrny lub bialy 
z rozpostartemi w bok skrzydlami, 
z ukoronowa.nę glowę hera.- 
dycznie zwr6conę w prawo czyli 
7.e stanowiska patrząreRo w lewo. 
Korona Spoczywa na glowie i ma 
barwę złotą (żółtą) tej samej bar- 
wy są 
zpony i dLiób. 


Najcz
stszym fałszem w przed- 
stawianiu herbu Polski bywa 
zwrot głowy orla \V lewo (heral- 
dycznie!) i luźne umieszczenie ko- 
rony nad głową. 
Jeszcze na pieczęci Leszka Bia- 
łego (t 1
i!7) orz('ł herbowy Księ- 
stwa Krakowskiego nie posiada 
korony. 
\Yidzimy ją rlopiero na grobow- 
cu Henryka II Pobożnego (t 1241) 
l\si
cia śląskieJ.\'o i krakowskiego. 
Korona ta ma wyobratatS jednośtS 
i udzie.nośtS Pańatw8 Polskiego, 
lecz nie wladzę monan:hiczną. 
\VizerUIlf'k orła wypełnia całą 
tarczę herhową lub te,ż "płachtę" 
proporca, tzn. krańcami skrzydeł, 
Fłowy i o
ona !'ięga brzegów czel'- 
won ego pola, tak, że naokół nie- 
wiele tła herhowego pozostaje. 
Jeśli ')wdzi o dwustronne umie- 
szczenie orła na sztandarze, to 
J!"łowa orła po jednej i drug-iej stro- 
nie ..płachtv" jest zwrócona ku 
rlrzcwru (ratyszczu), a zatem raz 
w prawo dl'ugi raz w lewo. 
Głównym znakiem w herbie jest 
godło właściwe; tło czyli pnIe her- 
howe je"t rzeczą drugorzędnę.. G0- 
dło Polski tj. srebrnego (białego) 
orła na chorąg-wi często zastępuje 
barwa hiała, która jako wyobraże- 
nie znaku gł6wnego - zajmuje- 
odpowiednie miejsce, a więc górny 
pas chorągwi, podczas gdy czer- 
wieli zajmuje część dnlną. 
\V kokardach narodowych biał
 
barwę okala kolor czerwony. 
\Vidzim
' z powyższegO, że, chcą
 
wyobrazić h£'rb Polski (srebrnego 
orła na czerwieni), często napoty- 
kano na trurlności; wszak nieła- 
two hy}.o znaleźć tylu artystów rio 
malnwania orłów. \Vidzimy też, 


10'
>>>
R j s.l. 


że pOI'adzQno sobie w ten sposóh, 
iż orła zastąpiJno barwą bialą. 
Lecz również i z użyciem kolo- 
-wrh-o .ł£
 
(k.d) I (i
i1 

- 


ezanie barw np. w druku jedno- 
barwnym luh rzeźbie. 
\Yarto tedy zapamil,1tać, że: sre- 
bl'o luh hid graficznie wyobraża 
!;ię tłem bialcm, złQto (czyli barwę 
żółtą) - tłem białem kropkowa- 
nem, czerwicil - równQleglemi 
lil'eskami, lazur - równoleglemi 
pGziomemi, barwę czarną - krat- 
kami, a zieleil linjami równolegle 
hiegnącemi naukos OlI strony pra- 
wej (heraldycznie) ku lewej. 
Jrżc1i tedy prag'niemy graficz- 
nie wyohrazić herh P.olski, kreśl i: 
my orła na polu 8zrafirowaneJilł 
ró",noległemi kreskami pionQwem.i 



 
 44.¥'" 





 



o-rH 


111111- 


rów był kłopot. Ileż to pieczęci 
państwowych musiano umieszczać 
na różnych dokumentach!? 


Otóż i na to znalazła heraldyka 
ŚloQdek, mianowicie graficzne ozna- 


a nie poziomemi, jak tQ często hlę- 
dnie cz
'nią projektujący artyści. 
(p. rys. 1), barwy narol1Q\ve ozna- 
czamy górne m polem czystelfi 
idolnem szrafirowanem piollowo 
(P. rys. 2)0 


...
.= 


TRIOLETY. 


I. 
Gdzie Bóg tekę ma premjera, 
W gabinecie raj i w świecie; 
Gospo.darka plenna, szczera, 
Gdzie Bóg tekę ma premjera. 
Hząd, co. na nim się opiera; 
Bujny szczęścia wian uplpcie; 
Gdzie Bóg tekę ma premjera, 
\V gabinecie raj i w świecie. 


II. 
Słońce - to. rząd wymarzony: 
Bez podatków - dawa laski 
Z ni eprzeh ran ej swej skarbony; 
Taki rząd - to wymarzony o 


1O-ł. 


Jego cieplo wskrzesza plo.ny, 
Radość sieję. jasne hlaski - 
Sloilce - to rząd wymarzony: 
Bez podatków - dawa laski. 


III. 
Nie będzie rzeczą doskonalą, 
Co człowiek tworzyć pocznie; 
Niech-by jej zdziebko bmkowało, 
To już nie będzie doskonałą; 
I wówczas na" et jest zamało, 
Gdy myśl mknie podobłocznie; 
Nie hędzie rzeczą doskonałą, 
Co człowiek tworzyć pocznie. 
Kr. Stasiek i.
>>>
Główne pozycje eksportu 
przez Gdańsk i Gdynię w r, 1930 


Gdynia 
tysiące I wartość 
ton ,:;

Ij
ł- 


Gdańsk I 
tysiące I wor
o.',ł. Grupy towarów 
ton ':;:'!IIII!
ł- 
838 26/ \ Produkty osp,?żywcze . . . . . . \ 
6 10 " zwierzęce...... 
Zwierzęta żywe w tysiącach 
(31) 10 6ztuk . 
753 129 Materiały i wyroby drzewne 
21 19 Rośliny i 'Produkty roś!i,nne. . 
Materjały ,budowlane i wyroby 
65 5 ceramiune . . . . . . . . . 
5.699 162 Węgiel, asfalt, ropa i t. p.. . . _' 
Materiały i pr.zetwory chemicz- 
58 10 ne nieorganiczne . . . 
Materiały i _przetwo,ry chemicz- 
5 3 ne organiczne . . . . . . . . 
13 8 Metale i wyroby metalowe. . . 
3 II -Maszyny i aparaty . . . . . . 
8 4 Papier i wyroby papierowe . . 
Materiały i wyroby włókienni- 
1.1 12 cze, konfekcja. . . . . . . . 


110 7l 


0.5 0.3 


2.817 72 


7.470,1 


650 


Ogółem: 


2.928.5 


l1i4.3 


Główne pozycje importu 
przez Gdańsk i Gdynię w r. 1930 
Gda ńsk I 

 s ące \ 
8r
 o.ść 
t w m.l)o- 
on nach zł 


Grupa towarów 


Gdyn a 
tysiące I wartość 
ton - w 
miłjO- 
nach zł 


152 
7 
17 
202 
3 


168 Produkty 6p,?żywcze. .... \ 
34 " zWierzęce. .... 
Materjał,v budowlane i wyroby 
l ceramiczne 
14 Minerały i wyroby z nich 
19 Gumela&tyka 
Materiały i .pf1z,etwory chemicz- 
32 ne nie organiczne 
Materjały i 'przetwo.ry chemicz- 
53 ne organiczne . 
39 Metale i wyroby metalowe . 
30 Maszyny i aparaty 
Przyrz",dy i materjały elektro- 
lO technicz.ne 
24 Środki lokomocji 
7 Papier i wyroby papierowe . . 
43 I M

:riałY i wyroby włókienni- 
474 Ogółem: 


210 
40 
71 
5 
l 
4 
10 


5 
727 


51 
0.1 
2 
23 


40 


0.1 
224- 
0.3 


0.1 
0.1 
0.1 
0.3 
301.1 


36 
2 


0,2 
l 


7 
0.1 
29 
2 


0.5 
4 
O 
82.8 I 


103
>>>
JAKIM TONAżEM DYSPONUJĄ POSZCZEGóLNI ARMA- 
TOROWIE POLSCY: 


ilość 
l. Ministen;two Plzemysłu i Handlu. . . . . . 
2. Państw. PnedsiębiorsŁwo "żegluga Polska" 
3. "PoLskarob" - Polsko-Skandynaw6kie To- 
warzystwo Transportowe. . . . . . . . . 
4. Pol6iko-Brytyjskie Towarzystwo Olcrętowe 
5. P. T. T. O. - Polskie Transatlantyckie To- 
warzystwo Okrętowe. . . . . . . . 
iii. Polryż . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
7. Polsko-Holenderska Spółka Śledziowa.). . 
Ra;;:em. . 


okrętów 
2 
14 


to.naż 
1.733,5 t. r. br. 
22.008,5 


4 
4 


7.952,0 
10,852,3 


3 
l 
8 
36 


20.366,6 
778,3 
1.191,5 
64.882,7 t. r. br. 


., Tylko statki rybackie. 


Ruch portowy w niektórych portach 
(na wejściu) w r. 1913 i 1930 


l' ort 1913 1930 
New-York. 15,4 24,5 
Londyn. 13.7 22.6 a 
Hambur
 . 14.2 22.4 
Rottel"dam . 13.0 20,4 
" Antwerpja 12.0 ]9,5 o 
Szanghaj 9.7 18.5 ::3 
Liverpool . 13.9 14.3 ' 
Marsylja 8.6 13.6 
Southampton 6.7 11.4 :-'" 
Genua 7.1 10.6 :" 
Neapol . 9.4 ]0.1 !=' 
Brema 2.1 6.1 
Kopenha,ga 7.3 4.7 
Porty Bałtyckie 
Stockholm 2.986 "9"1 
Gdańsk . 925 4.143 .; 
Szczecin 2.012 2.525 !II 
Rostock . l. 553 2.086 
. 
Gdynia . 2.031 I 
 
Ryga. 2.033 1.3'8' 
 
Tamn. 872 
Lubeka . 1.003 823 :+ 
Królewiec 646 770 :-o 
Liepaja . 1.071 340 J ? 
Kłajpooa 308 55U 


106
>>>
poJska a państwa nadbałtyckie 
Obszar Ludność Flota handlowa 
tys. km kw. w milj. w tys. ton rej. br. 
Niemcy 472 Niemcy 65 Niemcy 4.229 
Szwecja 448 Polska 31,5 Szwecja 1.624 
polska 388 Szwecja 6,1 Danja 1.088 
Finlandja 388 Danja 3,9 Finlandja 313 
ł.otwa . 66 Finlandja 3,6 Lotwa . 196 
Litwa 53 Litwa 2,3 Estonia 0\ 72 
Estonja 47 ł.otwa . 1,9 Polska . 64 
Danja o H Estonja 1,1 Litwa o 


pojemność floty handlowej 
w tonach rej. br. w stosunku do: 
ludności I obszaru I długości wybrzeży 


280 ł 
 ;J 
Danja o Dan ja . 24,7 
 
 Niemcy . 2440 
 g 
Szwecja 266 1 g Niemcy 9,0 I 
 Szwecja 560' ..... 
ł .otwa . 103 o Szwecja 3,6 
 Danja 480 ?;'" 
3 
Finlandja 87 
 
. Lotwa . 3 O 
 
 Polska . 45l 
65 1 
 ' I "d 
Niemcy Eston ja l ,51 
 Lotwa 436 
 
Estonja 65' 
 Finlandja 0,8 (j,' Finlandja 217 
 
I :;:I, .., 
 
Polska . CI' n Polska 0,21 
 Estonja 85 J 
. 
" o. o 

 ::r 
:1 



 





 
-
 
:iiZ--
- - -" . 


=
 
1-' .
 


to7
>>>
Granice morskie pańsłweuropeJskich 
I 


SIO
HIJIf'ł
 
D/ugość procpnł. 
K raj wybrzeża K r a granic)p 
morskiej 
W km do granie 
WO

t)lp 
Anglja 5.874 Anglja 100 
Italja 4.950 Dania .. 91'9 
Rosja. 4.000 Italja 75'1 
Norwegja 3.175 Hiszpanja 65'4 
Francja. 2.850 Szwecja 60' q 
Szwecja 2,687.) Estonja 59'2 
Danja. 2.200 Norwegja 58'7 
Hiszpanja 3.144 Holand-ja 57'6 
Niemcy . 1.733 Rosja europ. 54'3 
Finlandja 1.646 Francja. 50'7 
Jug-osławja 1.?05 Portugalja 46. S 
Holandja 950 Finlandja 3fi. 
Estonja 850 Jug-osławja 33. 1 
Portugalja 77:J Łotwa 28. 4 
Lotwa 450 Niemcy . 22.8 
Rumunja 420 Rumunja 16.6 
Bułgarja 311 Bułgarja 14.3 
Polska 140 Litwa I 1.4 
Litwa 9\ Belgja r.: 'J I 
;).- 
Belgja I 65 Polska 2.5 


, 


I\: 


5 


c 
C 


li 


1 
t 
t 


*) bez szcher fjordów. 


P 
t1 
b 


::t: 
' . 
I " l 

 ' fi:; 
II 


o 
C 
t. 


...... 


. ...-- 


t& ., 
J -:'Y' 
I II 
" 
 ,.".-....1., .' ..- 
.1 
I I.: Ł 
,Ii .;-:'( 
! ..,.. 
ł /, -r t- 
., " 
'';''('' 


. '''1.-:'.. y . 
. 
---."......
 


t 
-_. -.- 
,
--.....,
 


10
 


ćwiczenia nasz:Hh marynarzy.
>>>
Tonaż śWiatowy floty handlOwej. 
Statystyka Biura Lloyd'a za r. ,1930, .obejmująca o'kręty 
wszyst'kich narodowości od 100 ton rejestrowych brutto wzwyż. 
wykazuje ogółem 32.713 okrętów o pojemności 69.607.644 t. r. 
Ibr,. Powyższa liczba obejmuje .26.300 parowców o pojemności 
59.927.467 t. r. br., 3.696 okrętów z zapędem motorowym. o łą- 
cznej pojemno
ki 8.096.337 t. r. ,br. oraz 2.717 żaglo.wców o łą- 
cznej pojemnoś.ci 1.583,840 t. r. br. , 
Jak widać z powyższego, 86% ton.ażu światowego stano- 
wią parowce, 12% motorowce oraz 2% żaglowce. 
W .roku '1875 tomaż świ,atowej .floty handlowej wynosił 
18.500.000 t. r. br., w tern tonaż parowców sta'nowił 3.500.000 
t. r. br., czyli 19% oraz tonaż żaglow.::ów 15.000.000 t. r. br.. 
t j.81%. 
W mi,arę rozwoju techniki okrętowej wzrastała rówmez 
przeciętna wie1ko.ść 'Okrętu. Podcz,as gdy w r. 1875 tonaż olkrę- 
tu wynosił 5r.e'dnio 287 t. r. hr., w r. 1914 wzrósł do 1.857 t. 1 
br. i .w r. '1930 do 2.128 t. r. br. 
Najwięrkszy o-d,setek stanowią obecnie okręty fra.chtowe 
o pojemności od 4.000 do 6.000 t.r. br. (29%). Wielkie ;parow- 
ce transoceaniczlI1e, ,pojemność którycn wynosi powyiej '15.000 
t. r. br., stanowią zaledwo 4,5% tonażu światowego. 


........
- 

- 
- '""'-' 


109
>>>
Bajka kaszubska 
o księdzu luterskim. ciekawym królu 
I mądrym pasterzu. 


Jeden leterski gbur doł sweue 
'Sena w szkuełe, cobć uen się 7.a 
księdza w
uczel. Jak ten kn()p ju 
heł weuczony za księdza, tak uen 
nimog nigdze dostac puesade, a 
tak uen njmiOł z czeue żec. Ten 
księdz przehroł na radę, uen sobie 
ueblek księdzewskie ruchna, a za- 
poJeł na p6/niu swieczkę, e szed 
do krolewskieue bUd)'nku, a tę sc... 
hie tą. swieczką. swieceł, a na zie- 
mi czeue szu kół. Na to się przeze- 
roł kroJ przez uekno, a się pytoł 
teue ksiedza: "za cz
'mże te tę szu- 
kosz?" Ten księdz mu rzek, że uen 
.szukoł za chlebę. Ten kroi to roz- 
miOł co to miało znaczec e rzek .do 
teue księdza: "chJeba jo ce dom". 
Nie trwało to d/ugue, tak ten 
księdz dosti)ł miesięczną. pensję 
tak wieJgę, że uen mog dobrze żec. 
"Tak ten księdz sohie najęł miesL.- 
kanie łliedalek kroJewskieue bu- 
dynku, a narI dwierrame doł zro- 
hie tohl{cę, a na nyj napisac "Jo 
żejr; hez troski". Jak ten kroI to 
widzoł, tak uen się rozguerzeł, a 
dół teue księdza zauełać, e mu 
J zek: lmżdy c?łowiek na tym 8\Vie- 
de mo e muszy miec troski, 8 tp 
J;imosz, tak jo ce muszę tę tł"Oskę 
7.adac; te mie w
rechujesz 1) gdzie 
je grunt w muerzu, 2) gdzje je 
westrzodek ziemie, 3) wieJe gwioz- 
daw je na niebie, to te werachujesz 
w trzech dniach, a kie te to nie we- 
rachujesz, to jo ce nie dom pensji. 
Teras ten ksilJ,dz mioł wieJgie tro- 
'Ski, a sohie nie wiedzioł żodne ra- 
de. Pierwszeue dnia uen wZlJ,ł kyj 
w rękę e szed za miasta, a się kło- 
puetoł; dregieue dnia uen szed zos, 
a trzecieue dnia też w ten sam mOl, 
a tę pas szeper uewce, a wiedna się 
na tue księdza przezeroł. Teue 
110 


trzeceue dnia ten szeper się pytol 
t ue księdza, co uen miOl za kło- 
puet, a ten ksią.dz mu wszetkue 
puewiedzoł. Ten szeper rzek temu 
księdzę: jobe ce mog w tym pue- 
muec, aJe tebe muszel tak d/uguQ 
bec prze te ch uewcach, jaż jo 
przyndę nazot, ale jobe muszel ue- 
bIec tueje ruchna, cobe ten kroI 
mnie nie pueznOł. Ten ksilJdz się 
na to zguedzel, a doł temu szepro- 
wi klucz od sweue mieszkani6, a 
tę uen sobie mioł te nOlepsze ruch- 
na uebJec, e do kroIa jidz. Ten sze- 
per szed do kroi a, a kraI jeue za- 
częł egzamynowac. 1) Wieleż je 
gwiozd na niebie? a szeper ued. 
puewiedzoł: 7.432.176, a kie te nie 
wierzysz, tpj przerechuj som. 2) 
Gdzież je grunt w muerze? a sze- 
per rzek: przed chwyJę. jo wrzuceł 
kam w muerze, a tę gdzie uen le_ 
ży, tę je prawie ten grunt; możesz 
uebezdrzec. 3) A gdzieżż je west- 
ł zodk ziemię? tak ten szeper rzek: 
jo mom tak dalek wemierzone. Je 
tu jesz tę malynką gork
, chcema 
tę pyc, tej jo ce zars akuro pucko- 
żę. Tak ueny weszJe, a ten szper 
wzą.ł lOską. a pchnął w zemię e 
rzek: tu je westrzodk, a kie te nie 
chcesz wierzel', tej wez tę Joskę a. 
mierze som. Tak ten kroI rzek: Tć 
mosz tueję sprawę dobrze zrobione, 
ters możesz żec hez troski. Tak ten 
szeper szed w to księdzowe miesz- 
kanie, amieszkol daly, e nie kiero- 
woł się za księdzę enie za uewca- 
me. A ten ksiądz nie rozmioł pas(' 
uewc tak ten pon jeue uednekot 
precz. Ters ten księdz miot znowu 
troski, e zaczlJ,ł rzewnie phłkac tak 
dłlJ1.
'ue jasz uen stojol pUp kueJa- 
nach we łzach. 


JI 


Józef Klebba.
>>>
!
 


-1"'- 



 
.... 
N 

 
O 
... 

 
... 
c. 

 

 
'O 

 
ta 
C 
N 

 
N 

I 

I 
Ol 

I 
c.\ 
I 
l 


'u 

 
.N 
'O 
... 

 

 
ta 

 


::;: 
':I 
..... 
o. 


CI! 
..... 
Q)' 
N 
.... 
Q) 
.
 
N 


..... 
..... 
C! 

 



 
:::J 
E 
.c 
U 


CI! Q) 
"O ._ 
o N 
b/) "O 
O Q)' 
0...CI 


. 
. 
 

 
 . 
U .". 
""-'
 
'c;'.S ; 

 Q) 
:::J ..- 


 .
 
-- 
-- 

 
 
:o O" S 

 
 o. 
C':3 00 
.. 


, 
5 s:: 
0"0 
s:: O 
- .c 
,o u 
o. en 
.
 
.CI.CI 
2 :::J 
UJ- 



 cU 
(1)- 
.- 00 

, 
O N 
en .... 
,'
 

 t! 

o. 
QI 

 .- 

 (I) 
(1)..... 
....:I ,
 
.CI 


o 
..o 
(I) 
Z 


.a7
"
:g -t; 
N (I) b/).s:: . . 
....s::EUNff 
o.
 ':I U O 
Q)O N s:: 
:.;;; 0.]1 . O 
en

 O S::.o
 
(I) .... (I) (I) 00 
:o 
 - 
'i:'N 
,
 &J.CI Q) :E 
7 ....E ti tU.
 
O (I) 
 U 
 
s:: 1;; CI! O.s:: b/) 
00 .en s:: O 

 N O CI!..... 
'" ..... ..... .... fi) 


':I 
s:: 

 
Q)' 
c: 


O .". , 

 UJ 
 
- .". . O 
.CIN.CI_ 
""
C!O 
.---' 00 ot-.ł en 
CI! '- (I) 

 o.. 
 
 
:::J .- (I) 
.....
 s::.". 
........ co: ---ł N 
.- o.. 
 U 

 O O 
:o ._
 o..c 

 E 
 U 
- Q) .- 
"::;'N s:: 


, 
:::J 
o 'c 
0."0 
O 
.CI.s:: 
.2 
 
N 
s:: O 
"O 
 

 .
 
U s:: 

"O 



 O 
aJ ,
.s:: 
s:: C! E . 
E&J.E 
Q)QJ-Q) 
.C .
 
 "E 
aJ N "O 
 
-N E C!' 
:::J s::.... 
Ci 
 Q)' 

 'c;; 


.s: 2 
 ."0 
..8 b/) N"2 
 
en E ..
 O 
"OCI!;::;::
_ 
-o
'Ob/)°E 
.s::0-N 
(I) 
(J tI). .. (,J 
5l''oC!CI?. 

 
 "O .
 bn!j. 
""1"- co: O E 
s:: ':1:0- 'c;; 

1;; enCl!
 
.... 
 0'0 N 

 
s:::g
 
U 
 
 U,
 


N 
U 
N 
00 
(I) 
Ci 


.s:: 
 C! 
c.J -ł--'-- 
C! 00 s:: 

 O.
 
.
 C g 
_"O .... 

 .
.s:: 
o.

 
C! Q)' CI! 
S::'- 
 
en :::J 
O ':I N 
..... .... 00 
-O Q) .- 
"- O 


"O 





 

(I)'
 
O .... :::J 
:t::C':3.C1 
CI! o. 

CI!a3 
b/)s::
 
Q) .0. 

 
 s:: 

 C"N 
::.::: 8.. -O 


cU 
c:, 's 
N .... 
O 
Q) "- 
Oc oC; 
.- 
 
00 en 
a,j
 
:.;;; Q) 
'N s:: 
(1)'0 
,_ N 
U"::: 
en 
O 



 ..; 
,
 U 

.s:: 
en O 
Q) ..... 
._ 00 
-2-0 
.- -O 
S::.s:: 
. U 
O C! 
s:: N 
E . 
(I) - 
0:0 
oN 


... 
(I) 
.c 
U 

 


. 
Q) 
'i: 
.".cU 
00 s:: 
C!'c 
.....
 
Q)'O 
N o. 
:u 00 
.
 
N 


CI! 


 
'S 
 
N ::I 
.... 
.... (I) 

:;a 

 


I 
(I) 

2 
.CI C! 

 E 
(I) 
Q) s:: 

 tj 
o:::: 



 
... 
::I 
E 
.s:: 
.- ..d u 
(I) U 
_ CI! 

b/) 
O 



 (I) 
(I) ._ 
:Pi.a 
U O 
O.s:: 
N 
 . 
.CI N C! 
.2 ..
 

..E 

o.VI 
O . 

 .... 
.... :::I 
(I) E 
u"5 


':I 
s:: 
s:: 
(I) 
E 
N 


111 


J
>>>
Wykaz jarmarków 


na 


rok 


1932. 


o b j a s n i e n i e 9 k r ó c e ń: kr = kramy, k = konie, ź = źrebce, b = bydło, 
pl = płótno, l = len, w = wełna, bop = bydło opasowe, chm = chmiel, zb 
zboże, Ś = świnie, o = owce, ky = kozy, pl' = prosięta, g = garnki, og 
ogólny, zbior = zbiorowy. Do jarmarków, przy których nie podano jedne- 
go z powyższych skróceń, stosuje się oznaczcnie następnego jarmarku. Licz- 
by w okrągłych nawiasach () podają liczbę dni jak długo jarmark się odbywa. 


Województwo 


Barcin: 11 lutego k.-b; 14 kwietnia og: 
9 czerwca og; 11 sierpnia og; 13 paź_ 
dziernika og; 6 grudnia k.-b. 
Białośliwie: 15 marca og; 14 czerwca ag; 
6 września og; 20 grudnia og. 
Bnin: 9 lutego og; 24 maja ag; 23 sierp- 
nia og; 8 listopada og. 
Bojanowo: 6 kwietnia og; 6 lipca og; 5 
października og; 7 grudnia og. 
Borek: 10 lutego k.-b; 13 kwietnia og; 
15 czerwca og; 10 sierpnia k b; 12 paź'- 
dziernika og; 14 grudnia og. 
Bralin: 18 marca og; 20 maja og; 16 wrze- 
śnia og; 16 grudnia og. 
BudlZyń: 1 marca og; 4 maja og; 6 wrzc- 
śnia og; 6 grudnia og. 
Buk: 9 lutego og; 12 kwietnia og; 12 lip- 
ca og; 13 września og; 8 listopada og. 
Bydgoszcz: 5 stycznia k.-b; 9 lutego k.-b; 
8 marca k.-b; 5 kwietnia k.-b; 10 maj:l 
k.-b; 7' czerwca k..b; 5 lipca k-b; 23 
sierpnia k.-b; 18 października k.-b; 15 
listopada k.-b; 6 grudnia k-b. 
'::hodzież: 9 lutego inw. ż; 12 kwietnia 
og; 14 czerwca inw. ż; 9 sierpnia inw. 
ż; 25 października og; 13 grudnia inw. 
żywy. 
:zsrnków: 12 stycznia k-b.-św; 8 marca 
k.-b.-św; 12 kwietnia og; 7 czerwca 
og: 23 sierpnia k.-b.-św; 11 październi- 
ka og; 16 listopada k.-b.-św; 13 gru- 
dnia og. 
:z£mpiń: 16 lutego og; 12 kwietnia k.- 
b.-św: 14 czerwca og; 16 sierpnia og; 
18 października k b św; 6 grudnia og, 
Curniejewo: 4 lutego og; 12 maja og; 4 
sierpnia og: 3 listopada og. 
13 września og: l 1października og; 15 
listopada og; 13 grudnia og. 
112 


Poznańskie. 


Dąbrowa Biskup!a: 12 stycznia og; 16 lu- 
tego og; 15 marca og; 12 kwietnia og; 
17 maja og; 14 czerwca og; 12 lipca og; 
16 sierpnia og; 13 września og; 11 pa- 
ździernika og: 15 listopada og; 13 gru- 
dnia og. 
Dobl'zyca: 3 lutego og; 6 kwietnia k-b; 
8 czerwca og; 3 sierpnia og; 5 paź- 
dziernilm og; 7 grudnia k b. 
Dolsk: 4 lutego og; 5 kwietnia og; 7 
czerwca og; 2 sierpnia og; 4 paździer- 
nika og; 6 grudnia og. 
Dubin: 16 marca og; 15 czerwca og; 6 
lipca og; 5 października og; 14 grudnia 
og. 
Duszniki: 10 marca og; 9 czerwca og; 8 
września og; 15 grudnia og. 
FOl'dcn: l marca og; 12 kwietnia k.-h; 
2 sierpnia og; 4 października k.-b; l 
listopada og. 
Gęsawa: 21 kwietnia o
; i6 czerwca og; 
18 sierpnia og; 20 października og. 
Gębice: 3 lutego k.-b; 6 kwietnia og; l 
czerwca Og; 3 sierpnia "k.-b; 5 paździer. 
nika og; 7 grudnia og. 
Gołańcz: 2 marca og; 1 czerwca og; 7 
września og; 7 grudnia og. 
Gostyń: 25 lutego og; 28 kwietnia k.-b; 
30 czerwca og; 25 sierpnia og; 27 paź- 
dziernika k-b; 29 grudnia og. 
G
!ewkawo: 5 stycznia cg; 5 kwietnia 
og; 5 lipca og; 4 października og. 
Gniezno: luty - 15 k., 16 k., 17 k.-b; 16 
marca k.-b; kwiecień - 20 k., 21 k.. 
22 k.-b; 15 czerwca k-b; sierpień - 
22 k., 23 k, 24 k.-h: 5 października k.- 
b; listopad - 21 k., 22 k, 23 k.-b; 14 
grudnia k.-b. 
Grabów: 9 marca og; 8 czerwca og; 14 
września og; 14 grudnia og.
>>>
Grodzisk: 16 lute
e k.-b.-św; 22 marca 
eg; 19 kwietnia .k.-b.-św: 24 maja eg: 
5 lipca k.-b.-sw; 6 września eg; 25 paź- 
dziernika eg; 20 grudnia k-b,-św. 
Inowroclaw: 4 stycznia k.-b: 3 lutegO' k- 
b; 2 marca k.-b: 6 kwietnia k-b; 4 
maja k.-b; 1 czerWca k.-b; 6 lipca k.- 
b; 3 sierpnia k-b; 7 września k-b: 5 
paździermka k.-b; 2 listepada k.-b; 7 
grudnia k.-b. 
Janówicc: 18 lutegO' k.-b: 21 kwietnia 
og; 19 maja k.-b; 21 lipca og; 15 wrze- 
śnia k-.b; 20 października og: 17 listo- 
pada k.-b; 15 grudnia og. 
Jaraczew: 9 lutego k-b; 5 kwietnia og; 
7 czerwca og: 2 sIerpnia k.-b: 4 paź- 
dziernika eg: 6 grudnia og. 
Jarocin: 13 stycznia k-b; 9 marca k-b; 
13 kwietnia og; 15 czerwca k.b; 20 
lipca k.-b; 7 września k.-b; 26 paź- 
dziernika o
; 21 grudnia k.-b. 
Jutresin: 18 lutego og; 21 kwietnia k.-b; 
2 czerwca og; 18 sierpnia eg; 13 paź- 
dziernika k.-b; 1 grudnia eg. 
KDmionna: 3 marca eg; 12 maja og; 7 lip- 
ca eg; 3 listopada eg. 
Kaszcz6r: 1 marca og; 7 czerwca og: 6 
września eg: 6 grudnia ol!. 
Kuźmierz: 24 marca og: 13 października 
og. 
Kcynia: 4 lutegO' k-b: 12 maja eg; 7 lip- 
ca eg; 1 września og; 3 listepada e
; 
l grudnia k.-b. 
K
błowo: 14 kwietnia eg; 14 lipca og: 
1 września og; 3 listopada eg. 
K.,pno: 23 lutegO' og: 26 kwietnia og; 30 
sierpnia eg; 29 listopada eg. 
Kiszkowe: 10 marca eg; 9 czerwca eg; 
8 września eg; 10 listepada eg. 
Kiecko: 16 lutego og; 19 kwietnia k.-b; 
21 czerwca og; 16 sierpnia eg; 18 paź- 
dziernika eg; 20 grudnia k.-b. 
Kobylagóra: 8 marca og: 14 czerwca eg: 
9 sierpnia eg; 13 grudnia eg. 
Kebylin: 9 lutego eg; 12 kwietnia k.-b: 
14 czerwca og; 9 sierpnia eg: 11 paź- 
dziernika eg: 6 grudnia eg. ' 
Korenowe: 18 lutegO' k.-b; 17 marca k -b; 
21 kwietnia eg: 19 maja k.-b; 16 czerw- 
ca el!: 21 lipca k.-b; 18 sierpnia eg: 15 
września k.-b; 20 października og: 17 
Ii_tepada k.-b. 


Kopanka: 11 lutegO' eg: 12 maja eg; 11 
sierpnia ocg; 10 listepada og. 
Kórnik: 24 marca eg: 16 czerwca eg; 22 
września eg: 15 grudnia og. - 
Kostrzyn: 22 marca og: 21 czerwca og; 
20 września eg; 20 grudnia eg. 
Kościan: 11 lutego og: 10 marca k-b.-św; 
12 maja og; 11 sierpnia og: 13 pażdzil'r- 
nika k.-b.-św; 15 grudnia og. 
Koźmin: 12 stycznia og: 10 marca k.-b; 
7 kwietnia eg: 9 czerwca k.-b; 11 sierp- 
nia og; 8 września k.-b; 10 listopada 
og: 6 grudnia "k.-b. 
Krobia: 4 lutegO' eg: 12 maja og; 7 czerw- 
ca k.-b; 2 sierpnia og; 4 października 
og; 6 grudnia k-b. 
Kroteszyn: 19 stycznia og: 16 lutego k..b: 
15 marca k-b: 19 kwietnia eg: 24 maja 
k.-b; 21 czerwca k.-b: 19 lipca og; 23. 
sierpnia k.-b: 20 września k.-b; 18 paź- 
dziernika eg: 15 listopada k.-b: 20 gru- 
dnia k.-b. 
Klus:ł;wica: 10 marca og: 12 maja inw. ż.: 
14 lipca inw. ż.; 8 września inw. ż.; 
13 pa:l:dziernika og; 6 grudnia inw. ż. 
Krzywin: 13 stycznia o
; 9 marca k.-b.- 
św: 20 kwietnia og: 6 ilpca eg; 12 pa- 
ździernika og; 23 listopada k b św. 
K
ąż: 9 lutego og; 12 kwietnia inw. ż;' 
14 czerwca og; 9 sierpnia inw. ż.; 11 pa- 
ździernika inw. ż.: 13 grudnia inw. ż. 
Leszno: 17 lutego og: 20 kwietnia k b św; 
15 czerwca og; 21 września k b św: 
19 października og: 21 grudnia og. 
Lwówek: 17 lutego og: 20 kwietnia k b: 
15 czerwca og: 24 sierpnia k b: 28 wrze- 
śnia og; 16 listepada og. I 
Labiszyn: 9 lutego og: 5 kwietnia og: 
7 czerwca og: 5 lipca og: 2 sierpnia eg
 
6 września og: 4 października eg; 8 li- 
stopada og. 
Lobżenica: 9 lutego k b; 12 kwietnia og; 
28 czerwca og; 16 sierpnia o-g: 13 wrze- 
śnia k b; 18 października k b; .15 listo- 
pada k b; 13 grudnia og. 
Margonin: 20 kwietnia og; 20 lipca eg: 
21 września óg: 16 listopada og. 
Miasteczko: 12 maja og; 3 listop'3.da eg; 
MiE.jska Górka: 29 marca og; 31 maja og: 
30 sierpnia og; 29 listepada eg. 
M;elżyn: 4 lutego og: 2 czerwca e
: 
6 października og; 6 grudnia og. 


111
>>>
r 
I 


Mieszków 11 lutego Oj!; 9 czerwca og; 
8 wrzesnia og; 9 grudnia og. 
Mieścisko: 1 marca og; 7 czerwca og; 
6 września og; 6 grudnia og. 
Międ'zychód: 16 lutego k b; 12 kwietnia 
k b; 14 czerwca og; 9 sierpnia k b; 
11 października k b; 13 grudnia og. 
Mikstat: 12 stycznia k b; 8 marca og; 
7 czerwca og; 9 sierpnia ag; 11 pa- 
idziernika 'k b; 13 grudnia ag. 
Milosław: 27 stycznia ag; 30 marca ag; 
25 maja ag. 27 lipca ag; 28 września og; 
30 li8topada ag. 
Mogilno: 19 stycznia II: b; 8 marca og; 
10 maja k b; 5 lipca og; 16 sierpnia 
Je b; 13 września ag; 18 października 
ik b; 13 grudnia ag. 
Mosina: 18 lutego og; 12 maja og; 18 
&ierpnia ag; 10 listopada og. 
Mrocza: 8 marca og; 29 kwietnia og; 5 lip- 
41a ag; 20 września og; 28 października 
og; 20 grudnia og. 
Murowana Goślina: 10 marca og; 9 czerw_ 
ca ag; 8 września og; 7 grudnia og. 
)laklo: 12 .tycznia II: b; 23 lutego og; 
15 marca k b; 19 kwietnia ag; 12 lipca 
ego 25 października Oj!; 22 Ii.topada 
k b; 20 grudnia k b. 
)lowawieś Wielka: 11 lutego og; 14 kwiet_ 
nia ag; 9 czerwca ag; 11 sierpnia og; 
13 październi'ka og; 15 grudnia og. 
Nowe Miasto D" W.: 13 kwietnia og; B 
czerwca og; 12 października og; 14 gru- 
dnia og.- 
Nowy Tomyśl: 25 lutego k; 10 marca ag; 
9 Czerwca og; 11 sierpnia k; 8 września 
og; 24 listopada ag. 
8bomiki: 5 kwietnia ag; 2 sierpnia og; 
4 pa:tdziel'nika og; 6 grudnia og. 
ebl'zycko: 17 lutego k b; 18 maja ag; 
10 &iel'pnia k b; 9 li.opada k b. 
edolan6w: 4 lutego og; 7 kwietnia k b jWi 
9 czerwca og; l wszehia og; 6 pa- 
tdziernika k b 6w; l gl'udnia og. 
Ołobok: 4 lutego og; 6 maja ag; 5 sierpnia 
og; 4 lietopada og. 
Opalenica: 18 lutego og; 7 kwietnia og; 
23 czerwca ag; 18 aierpnia ogi 13 pa. 
:tdziernika og; 15 grudnia og. 
Osieczna: 9 lutego 011; 5 kwietnia og; 
7 czerwca og; 9 eierpnia og; 11 pa- 
.:td
 
e!D,i 

 og; 6 g ru 4ąi,a, 0i. I. I ;, .' , 
114 


Ostroróg: 4 lutego k b; 7 kwietnia og; 
2 czerwca og; 4 sierpnia og; 6 pa- 
ździernika k b; 1 grudnia og. 
Osków: 5 stycznia !k b; 9 lutego og; 
5 kwietnia k b; 10 maja og; 7 czerwca 
k b; 5 lipca k b; 16 sierpnia og; fi 
września k b; 4 października k b; 
15 listopada og; 15, 19 i 22 tal'gi 
gwiazdkowe. 
Ostrzesrow: 4 lutego og; 3 marca k b; 
2 czerwca og; 1 września og; 6 pa- 
ździernika k b; 1 grudnia og. 
Pł.!kość: 26 stycznia ag; 26 kwietnia k b; 
30 sierpnia k b; 29 listopada og. 
Piaski: 17 lutego og; 15 czerwca o
 
17 sierpnia og; 16 listopada og. 
Pleszeow: 7 stycznia k b; 4 lutego k bot 
8 kwietnia og; 6 maja k b; 8 lipca k 
 
2 września k b; 7 października otjl 
2 grudnia Je: b. 
Poiewy: 17 marca k b; 19 maja og; 14 
lipca k b; 11 sierpnia k b; 20 paździer- 
nika og; 15 grodnia k b. 
Pobiedzieka: 20 stycznia og; 20 kwietni. 
og; 17 sierpnia og; 16 listopada og. 
Pogorzela: 21 stycznia 01!; 17 marca o
 
19 maja og; 21 lipca og; 22 wrzdnia o
 
17 li8topada Oi!. 
Połajewo: 25 lutel!o k b św; l WraeRU& 
k b fIw. 
POD"",: 13 .tycznia k b śW; 3 marca og, 
12 maja k b jw; 7 lipca og; l wrześni. 
011; 3 listopada og. 
Powidz: 24 marca og; 9 czerwca o
; li 
września og; 22 J%rudnia og. 
Rakooiewioe: 9 lutego ag; 10 maja 
 
9 sierpnia og; 11 pafdziernika ag; 8 li- 
.topada og; 13 grudnia ogólny. 
Raezków: 12 lutego ag; 8 
wietnia k b 6w.; 
10 czerwca og; 12 sierpnia ag; 14 pa- 
idziernika k b św; 9 grudnia og. 
Rawicz: 10 lutego k b; 9 marca k be 
13 kwietnia og; 8 czerwca k b; 13 lipca 
k b; 12 patdziernika Je: b; 9 Ii&topada 
k b; 14 grodnia ag. 
Rogowo: 6 kwietnia ag; l czerwca ol(; 
3 sierpnia 011; 7 grudnia og. 
RogoŹno: 19 Btycznia inw. t.; 22 muca 
og; 19 kwietnia k bi 21 czerwca ag; 
16 sierpnia k bi 4 pafdziernika og; 
22 listopada k b; 20 grudnia og. 
R09tarzewo: 8 lutego 01%; 9 maja og; 
8 &i.erJ.nia o
; 14 listopada Oil,
>>>
Rychłal: 4 luteł!o oł!: 6 maja 0ł!; 2 wrze- 
śnia og; 4 listopada og. 
Ryczywół: 24 lutego og; 27 kwietnia k b; 
22 czerwca og; 24 sierpnia og; 26 pa- 
żdziern
ka k b: 21 grudnia og. 
Rydzyna: 11 marca og; 3 czerwca og; 
2 września og; 2 gru'dnia og. 
Rynarzewo: 29 marca og; 21 czerwca oł!; 
27 września og: 22 listopada ag. 
Sarnowa: 16 luteł!o og: 17 maja og: 16 
sierpnia og: 15 listopada og. 
Sieraków: 4 lutego ag: 7 kwietnia k b: 
7 lipca og: l wrzŃnia k b; 6 paździer- 
nika og; l grudnia ag. 
Skoki: 17 marca ogi 19 maja ag: 18 sierp- 
nia ogi 20 paź dz. k b; 15 Jicudnia og. 
Sołec Kujawski: 7 kwietnia og: 2 czerwca 
og; 4 sierpnia og; 3 listopada og. 
Stęszew: 18 lutego og: 19 maja agi 18 
eierpnia og: 17 listopada ag. 
Strzelno: 26 stycznia k b: 5 kwietnia k b; 
1 czerwca k b: 2 sierpnia og: 4 pa- 
ździernika k b; 6 grudnia k b. 
Sulmieł'zyce: 11 lutego agi 9 czerwca oli: 
II 4!lierpnia ag: II listopada 012. 
Swarzędz: 4 lutego og: 7 kwietnia og: 
2 Czerwca ag: 4 sierpnia ag: 6 pa- 
ździernlM:a ag: l grudnia og. 
Szamocin: 14 stycznia k b; 11 lutego k b: 
10 marca k b; 14 kwietnia k b: 12 maja 
k b: 9 czerwca k b: 14 lipca k b: 11 
sierpnia k bi 8 września k b; 13 pa- 
ździernika k b: lO listopada II: bi 6 Itru- 
dnia k b. 
Szamotuły: 13 atycznia ag: 9 marca k b: 
II maja agi 13 lipca k b: 10 eierpnia 
ag: 14 września te b; 12 pAŹdziernika 
ag; 14 ł!rudnia k b. 
Sa:ubin: 13 stycznia oł!: 9 marca k b: 
27 kwietnia og: 15 czerwca k b: 3 
, sierpnia og: 21 września k b: 9 listopa- 
da og: 14 grudnia k b. 

migiel: 3 lutego og: 6 kwietnia k b: 
2 czerwca ag; 7 września og: 2 listopa- 
da k b: 7 grudnia og. 
$rem: 16 marca ag: 18 maja k b 'w: 
25 czerwca oł!; 21 września og: 19 pa- 
ździernika k b św; 21 grudnia og. 
ŚC(,da: l marca ag: 5 kwietnia k b: 
7 czerwca k b; 6 września og: 4 pa- 
ździernika k b: 13 grudnia k b. 
:ramowo Podgórne: 8 marCa og: 14 lipca 
og; 27 października og. 


Trzemeszno: 9 lutego og: 12 kwietnia 
 b: 
14 czerwca 012: 9 sierpnia og: 11 pa_ 
ździernika k b; 6 grudnia og' 
Ujście: 3 marca og: 2 czerwca og; l wrze_ 
śnia og: 15 grudnia ag. 
Wągrowiec: 7 stycznia k b: 4 lutego k b: 
3 marca k b: 7 kwietnia k bi 12 maja 
k bi 2 czerwca k bi 7 lipca k b: 
4 eierpnia k bi l września k b: 6 pa- 
ździernika k bi 3 listopada k b: 1 grll- 
dnia k b. 
Wielichowo: 3 lutego ag; 5 kwietnia ojc 
7 czerwca agi 2 sierpnia og: 4 pddzier- 
nika ogi 6 grudnia og. 
Wielei: 3 lutego k b jWi 9 marca 0* 
27 kwietnia k b św: l czerwca og: II 
sierpnia k b św: S października 0111 
9 listopada k b św; 14 grudnia og. 
Witkowa: 3 lutego k b: 2 marca 0* 
6 kwietnia k b; 4 maja ogi 6 lipca k b1 
3 sierpnia olti 5 października k b: 7 
grudnia og. 
Wolsztyns 16 lutego k b: 15 marca o.. 
17 maja agi 21 czerwca k b; 16 sierpni-. 
k bi 20 wrzdnia agi 15 listopada k III; 
20 grudnia olt. 
Wronki: 10 marca og; :11 lipca og: 13 pa_ 
ździernika k b; 15 grudnia 0lt. 
Wysoka: 16 marca k b: 20 kwietnia 
 
18 maja k bi 13 lipca og: 17 sierpni. 
k b: 14 września og: 9 listopada k b; 
21 grudnia og. . 
Wyrzysk: 17 marca k b: 19 maja 0* 
16 czerwca ag: 15 września k b: 27 pa_ 
ździernika ag: 15 grudnia ag. 
Września: 12 stycznia k bi 8 marca k b: 
12 kwietnia ag: 10 maja k bi 12 lipca 
og: 9 eierpnia k bi 11 patdzierniJca oJi; 
13 grudnia ag. 
laniemyśl: 9 lutego ag: 10 maja og: 1 
sierpnia og; 25 IistOPa.da alt. 
Zblllzy': 9 lutego 11:: 15 marca og; 10 ma_ 
ja k: 5 lipca og; 2J sierpnia og; 4 pa- 
ździernika k: 20 grudnia og. 
Zduny: JO marca agi 9 czerwca oQ: 
8 września og: 6 grudnia og. 
:terków: 22 lityczni a ogi 8 marca ag; l. 
maja og; J4 czerwca og: 9 sierpnia og: 
13 września og; 8 1i6topada ag: 13 gru- 
dnia og. 
:tnin: 3 marca og; 28 kwietnia k b; 
2 czerwca og; 4 sierpnia k b: 6 pa- 
ździernika og: 3 listopada og. 


115
>>>
Województwo 


BOI"owy Młyn, pow. Chojnice: 5 kwiet- 
nia, 7 czerwca, 18 października kr b k; 
16 sierpnia b k. Targi tyg. co czwartek. 
Borzyszkowy, pow. Chojnice: 22 marca, 
21 czerwca, 23 sierpnia, 20 grudnia 
kr b k. 
Brodnica: 7 stycznia, 4 lutego, 7 kwietnia, 
6 maja, 2 czerwca, 6 października, 3 IL 
stopada, 1 grudnia b !k; 3 marca, 1 
września )(r b k. Targi tyg. co ponie- 
działek i czwartek 
Brusy, pow. Chojnice: 20 marca, 12 pa- 
ździernika kr b k; 9 marca, 11 maja, 
15 czerwca, 13 lipca, 10 sierpnia, 14 
września b k św. Targi tygodniowe 
co piątek. 
Brzeżno, pow. Chojnice: 1 marca, 5 lip- 
ca, 6 września, 8 listopada kr b k; 
10 maja b k. 
Bukcwiec, pow. Świecie: 9 l
tego, 14 
czerwca, 20 grudnia kr b k; 12 kwiet- 
nia, 9 sierpnia, 11 października b k. 
Byslaw, pow. Tuchola: 16 marca, 16 li- 
stopada kr b k. 
Cekcyn. pow. Tuchola: 9 marca, 21 wrze- 
śnia kr b k; 18 maja, 21 grudnia b k. 
Chełmno: 19 marca, 14 maja, 9 lipca, 
3 września, 22 października, 3 gru- 
dnia b k. Targi tygodniowe co środę 
i sobotę. 
Chełmia, pow. Toruń: 17 lutego, 9 mar- 
ca, 20 kwietnia, 15 czell"wca, 20 lipca, 
21 września, 19 października, 9 listo- 
pada b k. Targi tygodniowe co wtorek, 
środę, piątek i sobotę. W środę i so- 
botę tylko świnie, jagnięta i ptactwo. 
Chmielno, pow. Kartuzy: 4 maja, 4 pa- 
ździernika b k. 
Chcjnice: 10 marca, 10 listopada kr b k; 
9 czerwca, 1 grudnia b k. Targi tyg. 
co środę i lIobotę. 
Czarze, pow. Chełmno: 26 'kwietnia, 8 li- 
stopada b k. 
Czersk, pow. Chojnice: 9 lutego, 14-go 
czerwca, 13 września, 13 grudnia kr 
b k; 12 kwietnia, 9 sierpnia, 11 pa- 
ździernika, 8 lis-topada b k. Targi 
tygodniowe co wtorek i piątek. 
Dąbrowa, pow. Chełmno: l lutego, 10 ma- 
ja, 5 lipca, 31 I1aździernika kr b k. 


11h 


Pomorskie. 


Dtzycim, pow. Świecie: 5 kwietnia, 5 li- 
stopada kr b k. 
Działdowo: 12 stycznia, 8 marca, 12 
kwietnia, 14 czerwca, 9 sierpnia, 8 ii- 
stopada kr b k; 11 października, 13 
grudnia b k. Targi tygodniowe co wto_ 
rek i piątek. 
Dziemiany, pow. Kościerzyna: 8 czerwca, 
26 października kr b k; 20 kwietnia, 
24 sierpnia b k. 
Gdynia: 25 lutego, 20 października kr b k. 
Gn
ew: 18 maja, 19 listopada kr; 14 mar- 
ca, 25 maja, 17 września, 8 październi- 
ka b k. Targi tygodniowe co środę 
i sobotę. 
Godziszewo, pow. Tczew: 29 marca, 26 
września św. 
Gostyczyn, pow. Tuchola: 14 kwietnia:, 
13 października b k. 
Gowidlino, pow. Kartuzy: 7 marca, 3 li- 
stopada kr b k. 
Górzno, pow. Brodnica: 20 września kr b 
k św; 15 marca, 15 listopada krj 17 lu'- 
tego, 20 kwietnia, 18 maja, 20 lipca, 
19 października b k św. Targi tygo- 
dniowe co wtorek i piątek. 
Grodziczno, pow. Lubawa: 11 lutego, 10 
ii.stopada b k. 
Gruczno, pow. Świecie: 21 czerwca, 18 
października kr b k. 
Gruchiądz: 8, 22 stycznia, 5, 19 lutego, 
4, 18 marca, 8, 22 kwietnia, 6, 20 maja, . 
3, 17 czerwca, 22 lipca, 5, 19 sierpnia, 
16 września, 7, 21 października, 4, 18 
listopada, 2, 16 grudnia b k. Targi ty- 
godniowe co środę i sobotę. 
Jabłonowo-Zamek, pow. Brodnica: 22-go 
nia, 20 września, 22 listopada b k. 
marca, 17 maja, 21 czerwca. 16 sierp- 
Jabłonowo, pow. Brodnica: 9 lutego. 13 
grudnia kr b k; 12 kwietnia, 10 maja. 
12 lipca, 8 listopada b k. Targi tygc I 
dni{,we co środę i sobotę. 
Jeuwo, pow. Świecie: 21 kwietnia, 11 
października kr b k. 
Kartuzy: 11 maja, 13 lipca, 12 październi- 
ka, 14 grudnia kr b k; 9 marca, 14 
września b k; 13 stycznia. 10 lutego, 
13 kwietnia, 8 czerwca, 10 sierpnia, 
9 listopada św. Targi tygodniowe c
 
środę i sobotę.
>>>
Kamie6, pow. Sępolno: 24 marca, 16 
czerwca, 20 października kr b k; 19 
maja, 18 sierpnia, 17 listopada b k. 
Kielno, pow. Morski: 5 kwietnia, 8 listo- 
pada kr b k. 
Kiełpino, pow. Kartuzy: 6 paźdz. kr b k 
Kielpiny, pow. Lubawa: 8 marca, 11 pa- 
ździernika kr b k. 
Konarzyny, pow. Chojnice: 11 maja, 10 
sierpnia. 19 października kr b k. 
Kościelna Jania, pow. Gniew: 10 marca,- 
10 listopada kI' b k. 
Kościerzyna: 5 kwietnia, 21 czerwca, 20 
września, 22 listopada kI' b k: 16 lute- 
go, 17 maja, 19 lipca, 19 paidziernika, 
6 grudnia b k św. Targi tygodniowe 
co wtorek i piątek. 
Kowalewo, pow. Wąbrze:tno: 
3 listopada kI': l kwietnia. 
września, 4 listopada b k. 
godniowe co środę i sobotę. 
Krokowo, pow. Morski: 12 maja, 29 listo_ 
pada kro 
Kurzętnik, pow. Lubawa: 20 stycznia, 16 
marca, 18 maja, 15 czerwca, 20 lipca, 
17 sierpnia, 19 październi'ka, 16 listo- 
pada b k. 
Leśno, pow. Chojnice: 26 kwietnia, 31 
maja, 25 października kr b k. 
Lidzbark. pow. Brodnica: 8 stycznia, 4 
marca. 3 czefwca, 5 sierpnia, 2 wrze- 
śnia, 7 października, 4 listopada, 2 gru- 
dnia b k: 7 marca, 10 października kl'. 
Targi tygodniowe co poniedziałek. 
Lin'iewo, pow. Kościerzyna: 29 marca, 2 
listopada kr b k św; 2 maja, 4 lipca, 
5 września św; 4 stycznia b k św. 
Linia. pow. Morski: 12 kwietnia, 11 pa- 
ździernika b k. 
Lipnica, pow. Chojnice: 29 lutego, 29 
kwietnia, 9 września, 9 listopada kI' b Ik. 
Targi tygodniowe co wtorek. 
Lipusz, pow. Kościerzyna:. 31 marca, 12 
lipca. 8 listopada kr b k: 9 sierpnia b k. 
Lisewo, pow. Chełmno: 28 czerwca, 15 
listopada kI' b k. 
Lniano, pow. Świecie: 13 kwietnia, 12 pa- 
ździernika b k. 
Lubawa: 16 listopada kI': 6 kwietnia, 
l czerwca, 7 września, 5 października 
kI' b k; 3 lutego, 2 marca, 4 maja, 6 lip- 
ca, 3 sierpnia, 2 listopada bOk. Targi 
tygodniowe co poniedziałek i piątek. 


3 marca, 
6 maja, 2 
Targi t y- 


Lubiechowo, pow. Starogard: l marca. 
5 lipca, 31 października b 1. św. Targi 
tygodniowe co wtorek. 
Lubiewo, pow. Świecie: 6 kwietnia, 7 
września kI' b k. 
Luzino, pow. Morski: 12 maja, 10 listo- 
pada kI' b k. 
ł.asin, pow. Grudziądz: 14 kwietnia, 13 
października b k; 11 lutego, 9 czerwca, 
11 sierpnia, 7 grudnia kI' b k. Targi ty- 
godniowe co wtorek i piątek. 
ł.ąkorz, pow. Lubawa: 17 marca, 2 czerw- 
ca, 22 września, 15 grudnia kI' b k. Tar- 
gi tygodniowe co czwartek. 
Łęg, pow. Chojnice: 24 marca, 24 li6to- 
pada kI' b 'k. 
Mroczno, pow. Lubawa: 22 czerwca, 26 
paidziernika b k. 
Nieżywięć, pow. Brodnica: 12 kwietnia. 
11 października kI' b k; 28 czerwca, 9 
sierpnia b k. 
Nowacerkiew, pow. Starogard: 13 wrze- 
śnia buhaje rozpł.; 7 maja kI' b k. 
Nowe, pow. Świecie: 25 lutego, 28 kwiet- 
nia, 25 sierpnia. 27 pa:tdziernika, 22 
grudnia kI' b k: 24 marca, 23 czerwca, 
22 września b k. Targi tygodniowe ('O 
środę i sobotę. 
Nowemiasto, pow. Lubawa: 9 marca, 8 
czerwca, 10 sieI pnia, 12 pa:tdziernika, 
14 grudnia l{r b k; 11 maja, 13 lipca. 
9 listopada b k. Targi tygodniowe co 
wtorek i piątek. 
Nowe Grodziczno, pow. Lubawa: 12 maja, 
8 września b k. 
Osie, pow. Świecie: 16 lutego, 7 czerwca, 
4 października kI' b k: 5 kwietnia, 16 
sierpnia, 22 listopada. Targi tygodnio_ 
we co czwartek. 
Papowo Biskupie, pow. Toruń: 2 maja, 
4 października kI' b k. 
Pelplin, pow. Tczew: 24 marca 27 
20 października, 28 listopada 
11 stycznia. 23 czerwca b k św. 
tygodniowe co środę i sobotę. 
Plaśnica, pow. Działdowo: 20 stycznia, 
20 kwietnia, 20 lipca 19 października 
bk. 
Podgórz, pow. Toruń: 2 marca, 5 pa- 
ździernika b k. Targi tygodniowe co 
poniedziałek i czwartek. 
Pollódki, pow. Kościerzyna: 10 maja, 25 
października kI' b k św. 


maja, 
bk: 
Targi 


ł ł?
>>>
Polskie Brzozie. pow. Brodnlca: i czerw- 
ca kr b k: 5 patdziernika b k. 
Pruszcz. pow. Świecie: 2 marca, 2 listo- 
pada kr b k. 
Przodkowo. pow. Kartuzy: 26 kwietnia, 
25 października b k. 
Puck. pow. Morski: 2 marca, 8 czerwca, 
5 października,. 21 grudnia kr b k. 
Radzyn, pow. Grudziądz: 7 kwietnia, 6 
października kr b kó 3 marca, 2 czerw- 
ca, 7 lipca, 8 września, 3 Iisł'Opada, 15 
grudnia b k. 
Rumia. pow. Morski: 17 maja, 13 .wrze- 
snia kr b k. 
Rybno. pow. Lubawa: 23 marca, 24 sierp- 
nia kr b ki 22 czerwca, 23 listopada b k. 
Sępolno: 26 kwietnia, 5 lipca, 11 paździer_ 
nika kr b kó 22 marca, 8 lilitopada b k. 
Targi tygodn. co piątek. 
Sierakowke, pow. Kartuzy: 10 maja, 5 
lipca, 16 Iii er pnia, 8 listopada kr b ki 
15 marca b k. 
Skarlin. pow. Lubawa: 7 kwietnia, 8 pa- 
ździernika b św. 
Skarszewy. pow. Kościerzyna: 3 lutego, 
5 kwietnia, 7 czerwca, 2 sierpnia, 4 pa- 
ździernika, 6 grudnia ŚWi 6 kwietnia, 
27 lipca. 19 października b ki 9 lutego, 
28 czerwca, 22 listopada b k św. Targi 
tygodniowe co środę i lIobotę. 
Skórcz. pow. Starogard: 5 kwietnia, 4 
października kr b kó 9 lutego, 7 czerw- 
ca, 2 sierpnia, 6 grudnia b k. Targi ty- 
godniowe co sobotę. 
Śliwice, pow. Tuchola: 6 kwietnia, 12 pa- 
ździernika kr b ki l czerwca, 10 sierp- 
nia b k. 
Stara Kiszewa, pow. Kościerzyna: 22 mar_ 
ca, 9 lilitopada kr b ki 18 maja, 16 
sierpnia b ki 13 kwietnia, 8 czerwca, 
10 sierpnia, 12 października, 14 grudnia 
św. Targi tyg. co środę. 
Starogard: 5, 6 lipca, 8, 9 listopada kr; 
4 maja, 9 listopada buhaje rozpł.; 10 
lutego. 16 marca, 22 czerwca, 14 wrze- 
śnia, 26 października, 14 grudnia b k św. 
Targi tyg. co środę i piątek. 
Stężyca. pow. Kartuzy: 18 marca, 4 li- 
stopada kr b k. 
Strzepcz. pow. Morski: 19 kwietnia, 25 
października kr b k. 


111-\ 


I 
L 


Sulęczyno, pow. Kartuzy: 19 kwietnia, 13 
września kr b ł[; 26 lipca b k. 
Świecie: 2 maja, 7 listopada kr b k; 4 
stycznia, l iutego, 7 marca, 4 kwietnia, 
6 czerwca, 4 lipca, l sierpnia, 5 wrze- 
śnili, 3 października, 5 grudnia b k. 
Targi tygodn. co środę i liobotę. 
Swornegać. pow. Chojnice: 17 maja, 20 
września kr b k; 16 lutego, 18 paździer- 
nika b k. 
Szemud, pow. Morski: 30 czerwca, 15 
grudnia kr b k. 
Szymbark, pow. Kartuzy: 21 maja, 22 pa- 
ździernika kr b kó 22 czerwca w. 
TCZEW: 18 marca, 10 czerwca, 16 wrze- 
śnia, 4 lilitopada b k. Targi tygodn. 
co środę i liobotę. 
Topólno. pow. Świecie: 14 kwietnia, 8 
września kr b k; 14 stycznia, 10 marca, 
12 maja, 14 lipca, 13 października, 10 
listopada b k. 
Toruń: 7, 21 stycznia, 4, 18 lutego, 3, 17 
marca, 7, 21 kwietnia, 12, 19 maja, 
2, 16 czerwca, 7,21 lipca, 4, 18 sierpnia. 
8, 22 września, 6, 20 października, 3, 17 
listopada, 15, 22 grudnia b k. Tar
i ty- 
godniowe co wtorek, środę, piątek i so- 
botę, w czwartek tylko na byd'o 
i trzodę chlewną. 
Tuchola: l marca, 10 maja, 12 lipca, 30 
sierpnia, 18 października, 22 listopada 
kr b k. Targi tyg. co wtorek i. piątek. 
Turza. pow. Tczew: 5 kwietnia, 4 pa- 
ździernika b k. 
Warlubie. pow. Świecie: 6 maja, 6 pa- 
ździernika kr b k. Targi tygodn. co 
piątek. 
Wąbrzeźno: 16 marca, 22 czerwca, 9 li- 
stopada kr b kó 5 stycznia, l lutego, 
5 kwietnia, 2 maja, 5 lipca, 2 sierpnia, 
6 września, 4 października, 6 grudnia 
b k. Targi tyg. co środę i liobotę. 
Wejherowo, pow. Morski: 7 stycznia, 3 
marca, 2 czerwca, 6 październi'ka, 3 li- 
stopada, 22 grudnia kr b k; 7 kwietnia, 
4 sierpnia, 15 grudnia b k. Targi ty- 
godniowe co środę i sobotę. 
Więcbork, pow. Sępolno: 15 marca, 2 li- 
stopada kr b ki 9 lutego, 12 kwietnia, 
17 maja, 21 czerwca, 9 sierpnia, 4 pa- 
ździernika b kó 13 grudnia gwiazdkowy. 
Targi tygodniowe co czwartek. 


.-
>>>
Wiele, pow. Chojnice: 19 maja, 15 wrze- 
śnia kr b k. 
Wys1n. pow. Kościerzyna: 14 kwietnia, 
13 października b k. 
Zblewo, pow. Starogard; 2 czerwca, 6 pa- 
ździernika kr b k; 7 kwietnia, 4 sierp_ 
nia b k. Targi tyg. co czwartek. 


tarnówiec, pow. Morski: 5 kwietnia, 4 
października b k. 
Żukowo. pow. Kartuzy: l czerwca, 2 li. 
stopada b k. 
Jeżeli dzień targowy przypada na 
dzień świąteczny, tarl% mały odbywa się 
w dzieil poprzedni. 


Wolne Miasto Gdańsk. 


Danz:ig (Gdańs1): 5 ,sierpnia (10) kr tzw. Manensee (Przywidz): 3 maja, 17 czerw- 
św. Dominika. Alt Schottland, Stara ca, 2 września 21 października kr k 
Szkocja: 30 marca (2), 5 sierpnia (6), b św ky og. 
23 listopada k. - Pozatem co środę Neuteich (Nytych): 26 stycznia, 5 kwiet- 
i sobotę tar
 na prosięta i świnie do nia, 21 czerwca, 26 lipca kr b k; 6-go 
chowu. - Oliva (Oliwa): 25 lutego, 19 września kr b-op k; 25 października 
maja, 13 paidziernika kr b k św; 8 gru- kr b k. 
dnia kr b św. Prangenau-Kahlbude (Prągowo-Kołbudy): 
GIOSS Ziinder (Cedry Wielkie): 6 wrze- 8 listopada k b św ky og. 
śnia Ź. Praust (Pruszcz): 26 kwietnia, 18 pa- 
Kalthol (Kaletów): 31 marca, 12 lipca, ździerniJca kr Ik b św ky og. 
15 łi,stopada kr b k. Stangenwalde (Stęgwałd): 16 marca. 12 
Ll!mensłein - Gr. Trampken (tomsztyn- lipca, 21 grudnia k b św ky og. 
Trąby): 24 marca, 27 października Straschin-Prangschin (Straszyn-Prężyn): 
b k św. 22 listopada k b św ky og. 
Meisterwalde (Mistrzwałd): 14 kwietnia, TiegelJhol (Nowodwór): 14 czerwca, 12 
6 października kr k b św ky og. września kro 
Ukarana ciekawość. 


[ 1

 
 


Raz z ławeczki ponad rzeką, 
skakał w wodę chłopak chudy: 
tu też za.szedł pan Ciekawski, 
by podziwiać rzeki cudy. 


- I wokoło się rozgląda... 
A gdy pływak znikł na przodzie 
1;aspokoić chce ciekawość: 
jak to pływa się we wodzie. 




 ?d
1 


Więc na koniec des.ki staje. 
i nieszczęścia nie przeczuwa. 
Nagle deaka się przewa2" . 
oan Ciekawski w toń sie zsuwa. 


Trzask i plusk się rozległ wielki 
- pan Ciekawski wpadł do rzeki: 
jeśli pływać nie potrafi. 
to zostanie tam na wieki. 


łlY
>>>
Siła zbrojna Polski. 


Siła zhrojna Polski przedstawia 
się w ohecnej chwili następująco: 
Armja lędowa: 
17895 oficerów, 
265 980 żołnierzy, 
Organizacje wojskowe: 
2028 oficerów, 
64270 żołnierzy. 
Obsada noty: 
275 oficerów, 
3108 lllsrynar:lY. 
Obsada lotnictwa: 
7 919 żołni(,i"z
'. 
Tonaż polskiej f)o
y: 
6020 ton, - z tego 
3080 ton kontrtorpcdoweów, 
2940 ton łodzi po(I\\"Olhl
'('h, - 
razem 2 }wlltrtol"pcctowce i 
3 łodzie podwodnc. 
Lotnictwo: 
700 samolotów z silą 21it iWO koni 
siły. 
Budżet wojskowy Polski lIa rok 
1931-32 wynosi 847,G miłjollów zło- 
tych, z czego 233,3 miljony na zhro- 
jenia lądowe, 34,2 miljony na 7.b1"0- 
jenia morskie i 28 miljonów na 
zbrojenia morskie i 28 miljonów na 
zbrojenia . lotnicze. 


"l fi O n nu w LlOIBftRKU 


Spółdzielnia SpożJwców z 0ll.an. odp. 


PLAC HALLERA 21 
TELEFON N
 40. 


o D D Z I A Ł Y: 
Brodnica, ul. Hallera 7 
Jabłonowo, ul. Główna 6 


1::!O 


D "gacecu} polskich". 
O Polaku, co od grochu ozdrowiał. 
W Rzymie rozchorował się Polak, prze- 
to wezwał doktora; atoli po lekarstwie 
przezeń zapisane m pogorszyło się Polako- 
wi tak, iż lekarz mu rzekł: 
_ Za trzy dni pożegnasz się ze świa- 
tem. 
Wszakże Polakowi, który po takowej 
groźnej zapowiedzi nic już nie miał do 
stracenia, przyszedł apetyt na groch, wi
. 
kazał sobie spory garnek ugotować. 
W trzy dni potem przechodzi talll.- 
h;dy ów lekarz włoski i wstąpiwszy do 
środka pyta, czy jego pacjent już na cme- 
tarzu. 
Odpowiedziano mu, że przeciwnie - 
ozdrowiał po 
rochu. 
Jakoż ów Polak potwierdził, że zjadł- 
BZY garniec grochu, pozbył się choroby. 
Zdziwił się lekarz, wszelako uwierzył, 
a wnet sporządził sobie odpowiednią re- 
ceptę: 
"Remedium contra mortcm. R. Olla 
Pisi bcne coda, comedatur tria, non m.- 
rietur". (Lekarstwo przeciw śmierci: za- 
żyć garniec dobrze uwarzonego grochu, 
a nie umrze się). 
Wkrótce potem zastosował ten środek 
pewnemu Włochowi i oczywiście chory 
nieborak zmarł tego samego dnia. 
Wówczas lekarz na powyższej recep- 
cie dopisał: . 
"Pro Polonis tantum" ("Tylko dla Po- 
laków"J. 


Haikorzystniejsle 
źr6dło zakupu 
towar6w spoiYWtly(h 
kuchennych 
fajans 
szkła 
ielazny[h
>>>
r -, 


1932 r. 


Jabłonowo 
Gmina 


Jarma rk kramny 
NA BYDŁO i KONIE 
we wtorek DNIA 13. XII. 
JARMARK NA BYDŁO i KONIE we wtorek 
12. IV, 10. V, 12. VII i 8. XI. 


\.. 


..J
>>>
l(
" l(Wn"D
W
KI 


I 


Dynek 23. BRODNICA Tel. 38. 
WiniARniA - RESJAUHUJA 
..... Poleca .... 
dobrze zaopatrzony skład w li- 
kiery. koniaki, wina, araki, pon- 
cze etc. 
W I N A 
pierwszorzędnych wytwórni 
win: Węgrzyn słudki, Węg- 
rzyn wytrawny, Hordeaux 
czerwone, Bordeaux hiałe, 
ReńRkie i Mozelskie, Bur- 
gundzkie Madegra, Cherry, 
SZllmpan francuski i wina 
owocowe. Spec.ialność: pra- 
wdziwe wina słodl-.ie, wina 
austrjackie i 'wina Meed. 
P I W A: 
Porter Angielski, Porter Ży- 
wiecki, Piwo ChełmińRkie. 
Okocimskie w syfonach po- 
5 i 10 litrów. 


I- 
i 


. 


Alfred Kreft 
Hrodnica 
Rynek 16 i ul. POI /.towa. 


Wanzfat 
UUlanko - rn2rbaoinoy 
Wykonuje się wszelkie pra- 
ce ślusar'skie a specjalnie na- 
prawy: 


Wirówek do mleka 
I I I (wyważanie bą
ÓW) I 
' Maszyn do szycla- 
, Maszyn do pisania 
i Rowerów 6rarnofoDów i.t.p. 
I Szybkol 
I ' Fachowo I 
Tunio ! 
I. . 


Ubezpieczeń 


I POZ[ONki!e 


w Warszawie 


Oddział w Bydg-oszczyul. Dworcowa47 
Telefon 414 


zawil1damia Szan. Klijentel..., że inspekt. obw, 


p. Władysław Burzyński, 
Nowemiasto, ulica Kazimierza nr. 13 


oraz ajentury: p. SI. Źebrowskiego w Brodnicy 
ul. Kościuszki 10, p. K. Wróbla wDziałdowie. 
Dworcowa 9 i p. J. Niklewicza w Lubawie, 
Grunwaldzka 2, załatwiają ubezpieczenia od 
ognia, kradzieży, od pow. prAwno cywilnej 
i asekurują szyby od rozbicia.
>>>
WACŁAW 
GOEBEL 


LEKARZ DENTYSTA 
BRODNICA n Drw. Rynek 25 


Operacje w jamie ust- 
nej. - Korony, mostki, 
sztuczne uzębienie we- 
dług naj nowszych sy- 
stemów. - - - 


, 


- 
- 


SKŁAD 

 
S K O. R 


SUROWYCH i GARBOWANYCH 


C ZESŁAW BALCEROWICZ 


. 


BRODNICA 


TELEFON 111 


PRZY MOŚCIE 


J 


.
>>>
POLECAM LASKA WYM PANIOM I 
P ANUM MÓJ PIERWSZORZĘDNY 


Zakład Krawiecki 


W BRODNICY, PRZY UL. FARNEJ NR. 4. 


WYKONUJĘ WEDLUG NAJ NOWSZYCH 
MÓD WSZELKĄ GARDEROBĘ DAMSKĄ 
_ I MĘSKĄ NA ZAMÓWIENIE - 


I Proszę up".ejmie o łaskawe poparcie mego przedsię\'. 
I 


B. S T A S I Ń S K I 


Wielkomiejski mistrz krawiecki, ul. Forno nr. 4 


- 


K. Wrzesiński 
BRODNICA 
TELEFON .N
 140 


. 
PIERWSZORZł;DNA 
RESTAURACJA 
I KAWIARNIA 
NA MIEJSCU 


Wyborowa kuchnia 
Obiady od g. 12-3 


.... 


...r 


Smaczne ciepłe i zimne 
potrawy o każdej porze 
Przyjemny pobyt familijny 


TOWARV DROGERVJNE 
FARBY - POKOSTY - LAKIERY - KREDĘ - KLEJ 
STOLARSKI - SZELAK - LlSOL - KREOLINA - 
WAf'NO FOSFOROWE - KREDA NA PASZĘ - 0- 
.. LlWY DO MASZYN - OLIWY DO PODŁÓG - TAPETY 
POLECA 
DROGERJA "FORTUNA" 
FR. TOMCZAK BRODNICA, UL. KOŚCIUSZKI 7 
PRZY lIIoi;cu:: TELEFON NR. 9
>>>
Warszłał mechaniczny 
Bojanowscy 
Brodnica n. Drw. 


Naprawa 
samochodów 


ulica Dworcowa 6 
Telefon nr. 86. 


motocyk li, rowerów, 
aparatów elektryczn., 
akumulatorów i wszel- 
kich motorów spalinow
'ch. 


Naj starszy 
. -- 


I 


sklep rzeźnicki 


na miejscu 


Tomasz Glabisze\Nski 
- 


BRODNICA, ulica Kopernika 
Telefon 17 Telefon 17 


Cod7.iennie świeże wyroby 
mięsne i wędzone 


Obsługa fachowa! 


Ceny przystępne! 


Rysunki Pl 
- any - Kosztorysy 
taksy oszacowania szkód pogorzelowych 
i dozór nad budowlami w y k o n u je 


Apolinary Salamowicz, architekt 


BRODNICA, n. Drw. 


ul. Kopernika 18.
>>>
GDZIE MUZYKA 


TAM HUMOR 


J 


Specialny i iedyny skład 
instrumentów muzycznych 
na mieiscu: 


....- 


w ktorym mozna nabyć po cenach bardzo niskich wszelkie instru- 
menty muzyczne jak: Skrzypce, mandoliny włoskie, gitary hawaj- 
skie i hiszpańskie, lutnie, mandole, bałałajki, wiole, mandolje, flety, 
klarnety, kamertony, harmonje, or
anki, fleksatony, metronomy, sy- 
_nałówki, i wszelkie przybory do takowych jak: futerały, pulpity, 
smyczki, kamertony, struny, podbródki i t. d. 


.. 
GramoloBY tubowe, walizkowe, skrzynkowe i szalkowe, do 
takowych wszelkie przybory; mechanizmy, mebrany, talerze, 
ramiona, sprężyny, wielki wybór i
ieł i płyt ,ramolonowych 
- 
Polecam wszelkie artykuły stalowe: najlepsze brzytwy, 
nożyczki, scyzoryki, aparaty i pęzdzle do golenia, 
maszynki do włosów, karbówki, lampki kieszonkowe 
różnego rodzaju i żarowki do takowyeh 


ł. 
d
 
" rjli 


- 
Przyjmuję zamówienia Ba stemple kauczukowe i 
metalowe, na szyldy metalowe, emaljowane, tra- 
wione, drukowane i lane 


.. 
Mam na składzie najlepsze i najtańsze ba- 
terje kieuoakowe i anodówld do radja po 
cenacIa następujących: 
volt 3 4,5 60 90 100 120 150 
zł. 0,55 0,70 -11,-.. 15,- 16,- ,18, - 23,- 


Wyb6r wielkI! 


(eny nisklel 


Skład instrumentów muzycznych 


B. Tramowski 


- 


Brodnica 
7. 
, TAM SZCZĘ śc IE! 


ul. Kościuszki nr. 


A GDZIE HUMOR
>>>
--r 


i 


BĄDŹ 
PRZEZORNY 


K
MUnAlnn Kun mm
nrni 
MIASTA 6ÓRZNA (RATUSZ) 


Zapewnia eszezędzającym: 


l. pełne bezpieczeństwo wkładów 
majątkiem własnym i kilkuty- 
siecznym majątkiem m. Górzna 
2. terminowy zwrot wkładów 
3. 


najwyższe oprocentowanie 
10 proc. rocznie) 
4. ścisłą tajemnicę 


(do 


\Vkłady oszczędnościowe Pl-zyjmuje się 
od l zł począwszy Udziela stale pożyczek
>>>
I 
ELEKTROVJNIA 
 
MIEJSKA W BRUDNICY !I 


TELEFON 143. 
- 


poleca po cenach przystępnych i na 
. bardzo dogodnych warunkach: 
lampy, paj ąki, 
lampki nocne i 
biurkowe jak 
również żelaz- 
Ii i i ka, garnuszki, 
I kuchenki, po- 
I duszki do na- 
, IIIII grzewauia ił.d. 


RadJo- odbiorniki świato- 
we.' sławy. radjo-żarówkł, 

łośnlki ł inne wchodzące 
w zakres radja 


Odkurzacze 
PROTOS" ł 
"EJ.JEKTROLUX" maszynki 
do froterowania i wypoży- 
cza takowe na dogodnych 
warunkach 



 


wykonuje wszelkie prace wcho- 
dzące w zakres elektro-techniki
>>>
, 
I 
I 
! 
I 


Przedsiębior s tw o 
Budowla De 


w większym zakresie 


TARTAKI 
RODlI OKII 
il, 
I właśc.: E. ł w. POWALOWSCY 
BRODNICA - MICHAŁOWO 
TELEFON NR. 122 


. 


Wykonują kompletnie i przeprowa- 
dzają remont: kościoły, gmachy, 
wille, .nosty zelbetonowe, betono- 
we, drewniane oraz w s z e I k i c h 
rod zaj ó w, budynki gospodarcze. 


. 


Wszelkie materjały stale na składzie!!! 
'" I 
'- I 


4.. 


II 
I
>>>
I J 


l 


. 


c, 


Najodpowiedniejszym 
bankiem 


dla lo .o
anla wkład6w osztlędnołclowy[h Jest 


. Komnnalna Kalą Inm
nOi[i 
POWIATU B
ODNICKIEGO 
W BRODNICY RYNEK 5 


. 
KOlllullalna Kasa Oszczędności pow. .1,rodnickir'l1;lI 
daj l' swym klif'utom możliwie największe korzyści 


.,. 


. 


Przyjmu,ie wkłady od 1 zł. począwszy, 
oprocentowu,je je na,jkorzystnie,j, zależ
 
nie od czasokresu wypowiedzenia, do- 
pisuje pl'ocenty do kapitału dwa razy 
do roku, gwarantuje całość i bezpie- 
. 
czeństwo wkładów mil,jonowym mająt- 
kiem i wpływa mi powiatu, zachowuje 
bezwzględną ta,jcmnicę wkładów 


ODDZIAŁ W JABŁONOWIE 
PRZY ULICY WIEJSKIEJ
>>>