Spisy ludności m. Wilna za okupacji niemieckiej od d. 1 listopada 1915 r.

I 
I 
\ 


Biblioteka D£leuacii Rad Polskich Litwy i BiałeJ Rus i. 
Biblioteka 3 4: O O 2 3 .1  - "..,..;::) 
V.M.K. 
toruń 


mlCHftb BRfnSZlfJn 


., Sp.isy ludności 
r 
J-
 m, ilna 


.. 


za okupacji niemieckiej 
. 


I ' 


. . 
od d. 1 listopada 1915 T. 



 


. 


I 
, 



 


WflRSZ{ftiJfl - 1919. 


..
>>>
. 


. 


'" 


-
>>>
l 


3 
I O O 
 :) 


. , 
lA.i o t' ..l-(;.A2...1 

 · "lJ; 


. 
MICHAŁ BRENSITEJN. 
\ 


Spisy ludnoś.ci 
m. Wilna 


za okupa.cji niemieck
ej 
od d. I listopada 1915 r. 



. 


WARSZAWA - tpn..
>>>
- 


. 


, 


ł 


3
 o Ot 1. 


Warszawska Drukarnią W ydawnicl'Ja, 'l'amka 46. 


/./. J16
 
'l. 


- 
 


'( 


. . 


,.. 


. 
..
>>>
Spis d. I-listopada 1915 r. 


J 
I 


W niespt"łna' półtora miesi"ca po zaj
ciu Wilna przez 
wojska niemieckie, władze okupacyjne zarz"dziły w d. 1 li- 
stopada 1915 r. powszechny spis lndności miasta. 
W dniu spisu mieszkańcy zostali zawiadomieni o nim 
przez rozlepione, na ulicach miasta obwieszczeni, treści nast
- 
. puj"cej:"Z dniem dzisiejszym zaczyna si
 spis miejscowE'lj lud- 
ności tutejszej dla celów, zwil\zanych z gospodark" miejsk... 
N a kartkach, które b
d" rozdane. nalety podać wszystkie' in- 
formacje jaknajstaranniej, akuratnie i zgodnie z prawo.". Wy- 
kroczenia b
dl\ karane grzywn" do 500 rubli lub wi
zieniem 
do 6 miesi
cy. W razie powstania wl\tpliwości przy wypeł- 
nianiu kartek, po informacje nale!y si
 zwracać do biur spisu 
ludności, których adresy znajd
 właściciele lub rz"dcy domów 
na listach domowych. Wilno, 1 listopada 1915 r. Cesarski 
Zarzl\d Gubernjalny". 
. Właścicielom domów lub ich rZl\dcom rozdano formula- 
rze drukowane (0,37 X 0,23 m. str. 3) Listy domowej, zawie- 
rajl\ce na stronie pierwsze) w j
zykach niemiockim. polskim 
i litewskim, tytuły rubryk i miejsca. do wpisania: "Cyrkuł po- 
licyj ny"... "UlIca"... i "Nr...... tudziet instrukcj
 t
j treści: 
"Lista domowa. Dla utytku Zarzl\du Miejskiego nalety za- 
mieszczonl\ od wrotnie list
 wypełnić z Dajwltjkszą ścisłością. 
Obowi"zRllY do tego jest właściciel domu, zaś w nieobecnoś- 
ci jego w Wilnie, - zarządzający domem; na wypadek nie- 
obecności w Wiln
 i zarz"dzaj"cego domem, lub tet gdy ten 
ostatni jest niepiśmienny, wypełnić list
 powinien ten miesz- 
kaniec, któremu takowa została dor
czona przez przedstawi- 
ciela Zarz'łdu Miejskiego. Litery pocz"tkowe na.....isk winny 
( 


. 
I.
>>>
. 


\ 


i 
I 


być podawane wedlu. pisowni polskiej. Kddej obecnie mies.- 
kaj
cej w domu rodzinie nalety natyehmlast doręczyó jeden 
egzemplar. zał"c.oll8j listy mieazkaniowej, z poleceniem jak- 
Ilajrychlejs..go wypełnienia jej przez głow, rodziny. Nieod-. 
dane listy zarz..dz8J..cy domem powinieJł sam odebraó. Przed 
południem d. 3 listopada obowi,lany do wypełnienia listy 
domowej, .powinien złoży' łako".'ł wraz z poszczególneml 
liBtaml ml
szknnlowemf w Blune Spisu ludności. Ula ro- 
dzin, nie umiej..cych czy tai i pisaó po niemiecku, pol.ku lub 
litewsku, właściciel domu albo zarz"dzaj,cy powinien wypel- 
nić list
, r;godnie z danemi otr.vmane
i od głowy rod:iliny. 
Nlewykonanl
 powytszego, jak równiei niedokładne lub nle- 
.godne z prawdą wypełnienie listy, pooi..ga za sob" kart wlfJ- 
.ienla, (patrz obwieszczenie gubernjalne)." 
Na stronach drugiej i trzeciej pod ogólnem 08wiadoze- 
ni8m, t8 "W chwili obecnej w 40mu mieszkają rodziny (In- 
stJ-tucje) nast
pujące:. znajdowały ai
 rubryki ..Nr. mieszka- 
nia" i ,,
azwfsko właściciela -mleslkuia (Litery pocz,tkow8- 
nazwisk winny byó podawane według pisowni polskiej)" ora. 
na IItronie trzeciej u dołu "Podpis osoby, zbierającej dan
:" 
"Ulta mielzkanlowa" 
6wniet trzyj
lIyczna (0,186 X 0,233: 
m. str. 1), rozdawana do wypełniania poazczególnym głowom 
rodzin, zawierała rubryki nast
puj"ce: .Ullca"... "Nr. miesz- 
kania"... "Nazwisko głowy rodziny alho nazwa Instytucji (Li- . 
tery poczl\tkowe wedłóg pisowni polskiej)", "Uczba obecnych- 
1f Wilnie I w mieszkaniu sl
 znajduj,eych członków rodzi- 
ny lub mieszkańców Instytucji", wreazcie rubryki spisu imioll 
członków, do danej rodziny nalei..cych i stosownie do wieku 
podzielonych na trzy odrębne grupy: "Dorosłych tl którzy 
skończyli 10 lat wieku)", "Dzied od 6 do 10 lat włącznie" 
i "Dzieci do ó lat". 
.Jedna lista domowa obejmowała:Fna.wiska (62) ws.yst- 
kich głów rodzin, w domu mieszkaJl\oych, zaś jedna lista mlellz- 
kanlowa pr.e.naozona była dla jednej rodziny. Słutb
 do... 
mow'łi dopisywano na. osobnych listaoh mieszkaniowych, jako 
poszczególne głowy rodziny. 
Wypełnione listy s
ładauo wkomisalJacie swego cyrku- 
łu Milicji Mi8jllkiej, .k"d komisarze pr.esyłali je do central- 
nego Biura apiau ludności w lokalu komendantury M.ilioji 
:Miejskiej (Bank Ziem.ki Wileński przy ul. Ś-to .J erskiej 8)ł 
gdzie wynaj
ci na ten c.aa raohmiatr.e i,rachmistrzynie doko- 
nywali obliczeń oatatecsnych. 
. Zadaniem apiau tego, pemijaj,c8io płeó, wy.nanie, na- 
rodowo.ć i inne nie mniej doniosłego .naczenia kwest je, było 
przygotowanie gruntu do wprowad.enia w Wilnie .kart chle- 
bowych, 00 teł nast'łipiło w mie.i
c p6_niej d. l grudnia t. r. 


\ 


,
>>>
1 
j i 
ł Spili dat naat42puj,ce rezultaty cyfrowe: 
-- -
-- 
';I Ilość ILOŚĆ 0808 
.ol 
.. rodzin 

 D.1 L !:j.du Od L li do 10 Wyżłlj I. 10 RazfJm 
:;,) 
I 7800 2083 2495 17554 22132 
II 31",9 1448 1548 9055 12051 
III 6ó
1 1545 1714 13g08 17167 
IV 4-384 2161 2j72 12778 17211 
V ó466 1920 2031 13190 17141 
VI 37
1 1601 18
7 12570 15998 
VII- 4082 121S 1407 11546 14171 
VIII 4.82 2599 2759 14882 iW240 
IX 1569 845 83 4204 5882 
doda t- .18 7 13 50 70 
ko"o 
O.6łem 4U
O
 1Ó427 16899 109737 142063 


\ 


Rejestracja paszportowa. 


f. 
I 


Źródłem smacznej wartości dla statystyki l\ldności kraju 
naszego mogl\ być materjały zdobyte przez wladze niemieckie 
na skutek przymusu paszportowego, obowi"zujl\ce
o wazystkich 
mie8zkańców prowin 'ji okupowanych, poczl\wszy od skończe- 
nia lO-go :roku tycia. . 
W Wilnie, zgodnie, z rozporz"dzeniem Oes. zarz"du gu- 
bernjalnego z dn. 7 stycznia 1916 r., wydawanie paszportów 
niemieckich rozpoczęło si
 w dniu 10 te
ot miesi"c& i roku 
w 8ześciu biurach rządowych, do których komisarjaty .milicji 
miejskipj codziennię kierowały odpowiednie part je ludno- 
ści, urzędownie przez tei kOIl1isarjaty do stawienia się w ozna- 
czonym dniu i biurze wezwanej. 
Katda osoba, poddawana rejeatracji paszportowej, musiała 
okazać dokumenty, stwierdzaj"ce jej totsamość tudzie! zapłació 
za paszport l markę. 
Ksjl\teczka .paszportowa (0,15 X 0,09 m., kart nlb. 8) wy- 
dawana w imieniu "Niemieckiego z&l'z"du w obwodzie Główno 
komenderujl\cego na wschodzie", posiadała tekst drukowany 
w dwu językach t. j. urzędowym - niemieckim i jednym 
z miejscowych, stosownie do narodowośoi, do której właściciel 
paszportu aam się przyznał. Zawierała te! następuj"ce doty- 
cz,ce samej oaoby rabryki: Miejsce zamieszkania, Adres 


ł .
>>>
r 


6 


j 


Iml
 I nazwisko, Dat
 nrodzenla lub wiek, Miejsce nrodze- 
nia, Gmin
, Powiat, Zawód lub rodzaj z8j
cla (Herui), Wy- 
znanie, Wzrost (wyrażony w centymetrach), Znaki sz(.ze
óln6, 
Odbicie daktyloskopowe drugiego palca prawej ręki i fotogra- 
fj
 w pozie siedz"cej do kolan, zdjętł. na miejscu w biurze 
przez fotografa rZl\dowego. 
Kopja paszportu wraz z duplikatem fotografji pozostały 
w biurze paszportowem. 
Oczywiście, rejestracja i wydawanie paszportów. trwajl\ce 
w ci"gu długiego czasu, jak np. w Wilnie w cił.
u przeszło 
roku, i następnie po pewnych przerwach wznawiane dla osób 
nowych, (w Wilnie w d. 24 IV 1917 r.), nit! mogł. dać jedno- 
razowego obrazu statystycznego ludności; wszakte przy uw- 
zględmaniu daty wystawienia paszportu, tudzie! naukowo-kry- 
tycznej skrupulatności stajl\ się cennym materjałem porównaw- 
czym, Posługiwać 'się nim wszakte nalety z wielk" ostro!no- 
Bcil\: rejestracji bowiem (Iokonywali urzędnicy nie zawsze do- 
statecznie inteligentni lub świadomi doniosłości swego zada- 
nia, traktuj"o je więcej formalnie. Jako przykład t
go przy- 
toczyć motemy znanych nam osobiście par, wydadków, jak 
wydania paszportu z tekstf3m litewskim doktorowi Lapideso- 
wi, tydowi wyznania mojteszowego, z powodu rzekomo litew- 
skiego brzmienia jego nazwiska, lub zaliczania niektórych ka- 
raitów wileńskich częliciowo do tydow, częściowo do litwinów. 
Niestety, nie wiemy, czy i w jakim stopniu cały ten ma- 
terjal został 
pracowany i spotytkowany. 



 


Spis dn. 9 marca 1916 r. 


Spis marcowy 1916 r. zakrojony został na szerok
 skalę. 
Obejmował on nietylko ludność sam'ł, leez te! cały inwentars 
tywy. machiny parowe i inne motory, środki przewozowe 
i w}asnolć ziemak... 
Ogólne kierownictwo organizacj" spisu spaczywalo w r
- 
kach nadburmistrza niemieckiego Pobla, wKgI
dnie delegowa- 
nego prze.eń urz
dnika, jako dyrektora centralnego biura 
i prezesa centralnej komiaji spisowej Horna. W komisji cen- 
tralnej uczestnicllyło dziewi
ciu, mian.wanych przez nadbur- 
mistrza, przedstawici
li ludności miejscowej, po trzech od na- 
rodowo_ci, a mianowicie: polacy - dr. Jan BoguslOewski. 
Fe..ika Zawadzki i Władysław Zawadzki; litwini - adw. Au- 
gustyn Janułajtil!l, Antoni Smetona i Aleksander Stulgiński; 
tydzi - kupiec Rachmilewicz, adw. Rosenbaum i dr. Szabad. 
.Białorusin6w w komisji centralnej nie 
yło. 
Miasto zostalo podaielone na 9 cyrkułów apisowyoh, od-
>>>
j 


1. · 

 


1 


7 


, 


powiadaj
cych *erytorjl\lnie dziewięciu cyrkułom milicyjnym, 
i tyle! komisji cyrkułowych, lokuj"cych si, w koniisarjatach 
milicji miejskiej. 
Komisja cyrkułowa składała si, z przewodniczącego, któ- 
rym był jeden z wy.łej wymienionych dziewięciu członków 
komisji centraluej, powołanych z pośród ludno
ci miejscowej, 
tudziet dwu członków, naletl\cych do dwu innych narodowo- 
ści nit przewodnicz
oy i pochodz
cych równiet z ludności 
miejscowej. W ten sposób katda komisja cyrkułowa miała 
w swym składzie po jednym przedstawicielu katdej z trzech 
narodowości: polska, litwina i tyda. 
Oto kompletna lista składu osobistego wszystkich komi- 
sji oyrkułowych. o 
Cyrk. I. Przewodniczl\cy Antoni Smetona. (litwin), człon- 
kowie - adw. Zy&munt J undziłł (polak) i Zackheim (tyd). 
Cyrk. II. Przew. dr. Szo.bad (tyd), członkowie - adwo- 
kat Jan Piłsr.oski (pol.) i Paweł GajdeHonis (litw.). 
Cy..k. III. Przew. adwokat Augustyn Janułajt.is (litw.), 
członkowie - Michał Brensztejn (pol.) i dr. Bloch (tyd). 
Cyrk. IV. Przew. adw. Rosenbaum (ty d), członkowie _ 
adw. Zbigniew Jasiński (pol.) i Jakób Szernas (litw.). 
Cyrk.
: Przew. F4i\liks Zawadzki (pol.) członkowie- 
Michfił Birtyszka (litw.) i Romm (tyd). 
Cyrk. VI. Przew. Rachmilewicz (tyd), członkowie - dr. 
Marjan KiewIicz (pol.) i Lu.ndsberg (litw.). 
Cyrk. VII. Przew. Władysław Zawadzki (pol.), członko- 
wie - Antoni 
mujdzinowicz (litw.) i Eigel (tyd). 
Cyrk. VIII. Przew. dr. Jan Boguszewski (pol.) członko- 
wie - adw. .Jan Wilejszys (litw.) i dr. Łapides (!yd). 
C}rk. IX. Przew. Aleksander Stulgiński (litw.), człon- 
kowie - Apolinary Alosarz (pol.) i Katz (tvd). 
Cyrkuł spiaowy dJlielił się na dowoln.. liczbę rewirów 
II jednym rachmistrzem na katdy z nich. 
Ogólna lic.ba rachmistrzów tudziet ich stosunek liczebny 
do poszozególnych z czterech narodowości krajowych zostały 
II góry ustanowione przez nadburmistrza i nie podlegały kom- 
petencji członków komisji centralnej. 
Powołano więc: 
Rachmistrzów liydów . . . 200 = 47% 
" polaków 150 = 35% 
" litwinów . . 60 = 12% 
" białorusinó w. 25 = 6% 
Ogółem rachmistrzów.. 425 
Na cyrkuł przypadało przeci,tnie po 4:7 - 48 rachmi- 
atrzów, a w tem po Z2-23 tydów, 16-17 polaków, 5-8 li- 
twinów i 1-3 białorusinów.
>>>
, 


8 


Członków komisji cyrkułowych i rachmistrzów dobierali 
członkowie komisi centralnej, reBpecti....e przewodniczl\cy ko- 
misji cyrkułowych z pośród swej narodowo.ci. Nadburmistrz 
lIatwierdzał ten wybór. Rozdział członków komisji i rachmi- 
atrzów poszczególnych narodowości mi
dzy poszczególne oyr- 
kuły odbywał si
 przez odpowiedniej narodowości cllłonJrow 
komisji centralnej i cyrkułowych. Grupa polska wyboru i po- 
daiałn dokonała na zasadzie porozumienia si. z zarsl\dem Polak. 
T-wa Pomocy Ofiarom Wojny. 
W SZYBCY przewodnicz"cy i członkowie komisji pełnili awe 
obowi
zki be
płatnie, rachmistrze zaś pobierali za aw" p rac l2 
po 6 rb. (I rb. dziennie), wypłacane II kasy miejakiej po skoń- 
cllenin apisu. 
Do spisu w mieście zostały utytA formularze ..List do- 
mowych" (Haushaltungsliste, 0,49XO,36 m., str. nlb. 8) z tek- 
.tern wyłł.cznie w j
zyku niemieckim, przeznaczone dla spisu 
o
ólnego na całym obszarze okupacyjnym t. zw. "Ober-O.t". 
Lista zawierała 69 nite.i wyszcze
ólnionych ruuryk nu- 
merowanych, z któryoh do Nr. 22 włl\cznie obejmowały kwo- 
at je dotyczl\ce ludności. Nr. Nr. 23 -49-bydła, nierogacir.:ny 
i drobiu. Nr. 60 -- maszyn parowych i motorów. Nr. Nr. ól 
_ 64 irodkJw przewozowych i wreszcie Nr. Nr. ,"-05 - 69 wła- 
aności ziemskiej. 
Tytuły rubryk: Numer bleż,cy. -- N ..zwlsko glowy rodzi- 
ny. - Zawód (Beruf). - Blesził.anłe. .:- Sklad rodziny (włl\cz- 
nie ze słutbl\): ponad lat 14, m
tczyzn, kobif't; ni
lt
j lat H:, 
m
tczyzn, kobiet; razem osób. - Osoby zdolne do pracy 
lf wieku ponad lat 14 (wymienie imIOna na zał
Cllonym wy- 
kazie). -.Narodowość: Niemcy, Litwiui, Rosjanie, Białorusini, 
Polacy, Zydzi i inni. .:- Wyznanie: Ewangi
łickie, Rz. Katoli- 
ckie, Prawosławne, Mo i teszowe, Inne, - Kon'e: Konie woj- 
skowe, Ogiery stadne, Klacze, Wałachy, Źrebaki do 2 lat. - 
Bydło rogate: Byki od l%, roku, Byki nitel 1\ ,roku, v:r oły, 
Krowy, Jałówki, Bydło opasowe, Cielęta do \ roku, - Nie- 
rogaelzna: Knury, Wieprze, Świnie tuczne, Warchlaki, Pro- 
się_ta. - Owce; Barany, Owce, Jagnil2ta. - Kozy: Kozły, Ko- 
jl
ta. - Psy. - Ptactwo: G
si, Kaczki, Kury. - Maszyny 
parowe I motory. - Średkl przewozowe: Samochody i moto- 
cykle, Rowery, Wozy konne, Sanie. - \\'la8ność zlemsk.... 
("" hektaracb): Grunta orne, Łł.ki i pastwiska, Nieutytki, Las, 
Razem hektarów. 
Przy rubryce lO-ej tegoi kwestjonarjusza, obejmująct'j 
osoby zdolne do praoy, naletalo nadto jeszcze zarejestrować 
w .pecjalnym formularzu dodatkowym (0,207XO,t67 m. str. 1) 
'Ws.ystkioh m
tczyzn w wieku ponarl Jat 14 z adnotacj", O ile 
teeo .acA.odsiła potrlleba, o kalectwie. 


I 
1 
I 
J 
\ 


j
>>>
. 


, 


. I - - - 
. - -- 
J. Zum Uaushalt gehoren Samtliche V l e h s t a n d Grundbesitz 
CI) DftIJ'mfts
hinBn Fahrzeuge 
EJ (einschl. Dienstpersonal) Irbeitsfabige N atipnalitat DlaubBnsbBkBnntnis - 
EJ manuliche. Hektar 
= Naroe des Haushaltungs':' I. Pt'rsonen Pferde Rindvieh Schweine Schafe Ziegen Gefliigel und Motore 
z Beruf W ohnung fiber onter 
 ... j:j 
- 14 Jahre 14 Jahre Zn- iiber 14 Jahr. 
 
 '" . QJ aJ
 aJ j:j 

  ..1:1 .bo a: " .. .a ..J::; !: ... aJ "'CI 
 b.O 't:! CD 
 
cP vorstandes 
 ..... ..1:1 o C "O 
 .. oC 
 aJ ;; aJ 
 Q) Q) 
:
 Q) ., CI 
 '" t» 
't:! - J. o Q) c.... cP 
 ........, 
.a .. .. ..c = 
 
,Q s&mmen (Namentlich in c Q) a. c:: I b.O "O Ul 
 
 bLm 
 c 1:1"" c"" = Cli .... 
.., 
c I -ił J. ..... CI 
 C "" Q) 
 '"' "O 
 CD ., c'a; 
 EJ "" 
C ... .
 ..:I Ul m CI CI C 
 m O O 'Ci! C bI: 
 CIi
 cP -!..' Q) 
 
 o Q) 
 Q) Q) Q) Q) 
 ::I Q) C :'" + -= 
 
CI) a t:I .
 anłiegendcr -ło: C Ul CD Ul Q) Q) CD C ....
 Q) Q) CD
 Q) .!ioI ..., .o -- ..., 
it -!:od CD b.O 
 :c C .
 £ '"' Q) ..., 

 El .. 
-.... t:I CD c:i ., ... m CD 't:! 8..., 
 m 't:! P- C C ..., ....... :Q 

 -- -- m 
 
 ...1:1 ..1:1 Q) -!:od b.O -!:od bO b.O m CD ..d (Art dflr Mascbin8 is' '"' 't:! '... 
 ., 
 
1':1 :c ;:S O er 't:! '" III -- ..d UJ - c C C c c CI ..., "'ido --' .... ","" 
s:s c c . Narhwpisung ..., "" UJ Q) '" ..... :0 III ..., O CI I .. CZ C o
 -a:: :c CD III :03 
 C "'...1:1 lo CD C Cli C :c .o &.o .be ,
 
 ta 
II "" III "" 'IV Q) 
 :!:E 3 ::: O C CI  lo 
 ::S 

 ..., 
 C .. C .., :a = III 

 :'" Q) :o N :c :0 N :c :'" C DI1
ir 10 ir18uteren) ""::eI III 
 
 O III-!:od 
H ::;! ... S 
 Person en auf7.ufiihren CI c.. 
  
 O::
 O - CE 
;:; 
:: 

 O 
 rn 
;:; C N Ul H 
 !:Q 
 !:Q 
 'Z 
 
 c o 

 CD 
 C Q) 

 r-. " '" " " N 
. 
 o.. :n 
 O N
 
" .. ::! 
ił I I 7 I 
 II \J lU II I I
 I HI I
 I lf) I 16 I 17 I
 I 19 I !O I :H I 2t :lI 24 -ł5 
(j 27 28 I '(1 :tu : 31 I I H'i I 34 35 : 36 : 37 : 3B 3!ł 4iJ : 4] : 4t 4. ; 44 ; 4') I 
:l 4 fi 6 I 3.! 4H 47 4H 4,9 60 51 :)2 I 5;i I 
ł. ho : NI ; b7 
J I I I I I 
, I I . I .J 5R 59 
I I I II I . I I I I I i I I I I I I I I I I I I I I I I I I I j I
>>>
( 


j 



 


N!! 


der Haushaltungsliste 


des 
Stadtkreises Wilna 


....o............o..........Strasse N o............ W ohnung N 0..""""0 


N amentlicht's Verzeichnis aller arbeitsfahigen m i n l ł c b e n 
Person en fiber 14 Jahre gema.ss Spalte 10 der Haushaltungsliste. 


Lfd. N amen V ornamen B4ilruf Bemerkungen 
No. Ob Ll1nd. Inhm. 
ta\lbstumm uew. 
ł I 


Oprócz niezbędnej ilości formularzów, rachmistrze lIostali 
zaopatrzeni równiet W' drukowauy "Wzór do wypełnienia Ust y 
domowej dla okrę
u miasta Wilna" (O,28XO,35 m. str. ulb. 8) 
z tytułami wszystkioh rubryk w języku niemieckim, polskim, 
litewskim i jargonie, tudziet urzędowl\ niemieckl\ IJegłtymację 
wraz z instrukc.ją (Ausweis und Anweisung O,22XO,18 m. str. 
nlb. 8). Obok tej urzędowej z pieczęcil\ nadburmistrza, ko- 
misje cyrkułowe wydawały takiet legitymacje wraz z instruk- 
cj" rachmistrzom - polakom i białorusinom (tylko na wy- 
raine a"danie) w języku polskim, litwinom -litewskim i ły- 
dom - w targonie. 
Przytaczamy za tekstem polskim dosłowne brzmienie 12-tu 
punktów.instrukcji: 
"I. Niniejsza instrukcja dla rachmistrzów sluty jedno- 
cześnie jako legity,macja wobec osób podI£gaj"cych spisowi. 
Zawiera ona spis ulic i domów, podlegających obliczeniu przez 
racbmistrza i doł"cza się do niej odpowiednia ilość formularzy 
wraz z zal'icznikiem. Brakujl\ce listy nalety brać dodatkowo 
w kancelarjąch obrachunkowyoh. . 
2. Rachmistrz ma iść w swym rewirze od domu do do- 
mu i od mieszkania do mieszkania i w rubrykach ó - 22 for- 
mularza zapisywać ilość mieszkaj"cych t. j. obecnie w Wilnie 
prze by waJI\CY ch osób. Jedynie w rubrykach 2 i 3 ma się wpi- 
.saó imię, nazwisko i zawód głowy rodziny stosownie do zał,,- 
czoneJ{o wzoru. _ 
3. Dla określenia narodowości miarodajnym jest język 
ojczysty (właściwie macierzysty; w tekście niemieokim Mutter- 
sprache), w wypadkach w"tpliwych naleł..y spytać jakiego ję- 
zy'{a ut y wała matka. Język matki w tych wypadkach jest 
miarodajnym, a nie język później przyjęty.
>>>
r 


10 


4. W rubryce" Wyznaqie" nalety wpisywać pod rubry- 
k, .ewangelisch" wszystkie osoby wyznań: luterańskiego, 

wangelickooretormowanego, kalwińskiego i t. d. .Jako prawo- 
.ławnych w rubryce 20 nalety zapisywaó wszystkich naletl\- 
cych do obrz
dku wschodniego. W rubr, ce "Inni" nalety 
Eapisywać machometan i wszystkich innych, którzy nie podle- 
iaj" .apisaniu w rubrykach 18-21. 
5." --W wypadkach rótnicy wyznania męta i tony nalety 
w rubryce 4 wpisaó M. (mieszane małteństwo). 
6. W rubJ'yce 23 maj
 być wpisane konie, które zosta- 
Iy Eakwalifikowane jako zdatne do wojska. 
7. Znajdujl\cy si
 w przytułkach uchodźcy majl\ być ra- 
chowani w katdym lokalu zbiorowym oddzielnie. 
pil'lywanie 
ma li, sporz"dzaó rodzinami na oddzielnych arkuszach. Ptlr- 
lonel słutbowy przytułków mieszkajl\cy tamte ma być wpisa- 
ny na oddzielnych listach. 
8. W rubryce 50 maszyny parowe i motory na.Iety mot- 
liwie dokładnie na zasadzie świadectw kotłowych podać sił!!2 
maszyny w koniach parowych, oraz rodzaj motoru, t. j. wy- 
szczególnić elektromotory, benzynomotory i t. d. 
9. Wrnbryce 61 - 64 (Wozy) nalety zapisaó wszyst- 
ko, co &łuty do przewołf'lDia. 
10. Obszar wła.ności ziemskiej, znajdującej się w obrę- 
bie Wielkiego Wilna, ma być mJtliwie dokładnie podany. 
Dziesięcina równa się hektarowi. 
11. Do list imiennych zaci"ga się wszystkie olIoby z wy- 
mienieniem nazwiska, które się zamie8zcza do rubryki 5 listy 
domowej. W rubrybe "Uwagi" zamieszcza się dan
 o niez- 
datnojci do pracy t. j. oznaczyć: slepy, bezręki i t. d. Nr. 
.... górze z lewej strony, ma odpowiadać Nr. listy domowej. 
12. Listy zapełnione majl\ byó przechowane zbieraczami 
do chwili ukończenia spisu ludności rewiru i po ukończeniu 
takowego obrachowane i maj" być z podsumowaniem danych 
na oddzielnym arkuszu przedstawione komisjom. 
Wilno, 6 marca 1916 r. Niemiecki nadburmililtrz.. 
N a katdej takiej legitymacji - instrukcji były wypisa- 
ne: nazwisko, imię, zawód i miejsce zamieszkania rachmistrza 
tudziet Nr. rewiru, nazwy ulic i NN domów, znajdujl\cych si
 
w danym rewirze. Po dokonaniu .pisu w Iwym rewirze rach. 
mistrz przedstawiał komisji cyrkułowej wszystkie wypełuione 
formular,e wraf6 SI legitymacjl\ dla .robienia na niej odpowied- 
niej adnotacji, daj "cej mu prawo do otrzymania wynagro- 
dzenia. 
Mieszkańcy mialta zostali zawczasu o spisie powiadomie- 
ni prJileSl urz
dowe obwieszczenie. naczelnika z rKl\du . cywilne- 


ł 


., 


1 
f
>>>
11 


! 

. 


go wileńskiego v. Beckeratha z d. 28 lutego t. r. i odpowied- 
nie artykuły informacyjne w prasie miejscowej. 
"Dnia 9-go marca r. b. - głosilo obwieszczenie v. Bec- 
keratha - odbęd
ie się w Obrębie Zarzl\du OywilnegooWileń
 
lIkiego spis ludności i bydła. Spis jest zarzl\dzonym, aby wy- 
świetlić gospodarcze połotenie ludności i umotliwić równo- 
mierne 2aopatrywanie t
jte w środki tywności. Ka:Ady jest 
obowił.zany dostarczyć urzędnikom, zajmujł.cym się spisem 
i ich organom pomocniczym wszelkich tądanych od niego in- 
formacji. Kto poda nieprawidłowe wiadomości, albo :Aądanych 
informacji odmówi, będzie karanym grzywn" do 2000 marek 
albo Ut1"atl\ wolności (aresztem lub więzieniem) do 2-ch mie- 
lIi
cy". 
Spis ludności wywołał zrozumiałe zainteresowanie śród 
sfer kierowniczych wszystkich narodowości, Wilno zamieszku- 
jł.cych. Społeczt'ństwo polskie przyjęło go jako nadarzajl\c'ł 
się sposobw'ść do stwierdzenia istotnego stanu rzeczy i sto- 
8un1-u liczebnego polaków do innych narodowości, co dotlli d 
władzom ni
mieckim usiłowano przedstawili w świetle fałszy- 
wem, jak dowodziła krzywdzl\ca, nieproporcjoualnie szczupła, 
liczha rachmistrzów - polaków. Organizacje litewskie i bia- 
loruskie równie! gotowały się do wystl\pienia w całym ryn- 
sztunku bojowym. N atomia8t śród szerszych mas zapanowało 
pewne zanit'pokojtmie, zwykle wszelkim spiRom towarzyszł. ce . 
Z nił'znanego źródła pochodzl\ce plotki obiegały przedmieścia 
i auteryny. Kt(,ś celowo rozsiewał fałszywe pogłoski o nie- 
bezpieczeństwie podawania się za polaka i korzyściach z zapisy- 
wania się na inu" narodowość. Od naletytego uświadomienia, 
pouczenia, a zarazem ui!pokojenia najnitszych warstw ludności 
miejskiej, dopatrującej się w spisie jakIChś. złych zamiarów 
i pow"tpiewlljl\cych o bezst.ronności rachmistrzów innych na- 
rodowości, zaletały rezultaty spisu. Wszystkie trudności chwili 
owej wybornie charakteryzuj" wyj"tki z artykułów, tej spra. 
wie pośwIęconych na szpaltach kilku numerów jedynego na- 
ówczas reprez
ntanta prasy polskiej w Wilnie - "iJziennika 
Wileńskit'go". , 
"Przew'ltnie py"tania sl\ tak proste - czytamy w Nr. 30 
tego pisma w wigiIję rozpoczęcia spisu-, te nie wymagaj" spe- 
cjalnego objaśnienia. Katdy np. wie, jakiego jest wyznania' 
czy t.atohk, czy prawosławny, czy ewangielik lub tyd 
 to 
teł tak powinien się. zapisać. Wiele osób na pytanie: jAkiej 
(jest) narodowości, zwykło odpowiadać np., te Sił flkatolicy.. 
"Katolik" oznacza jednak wyznanie danej osoby - otót nikt 
nie powinien ani wstydzić si
, ani zapierać swego wyznania, 
ale oprócz wyzoania katdy ma tet SW" narodowość. Katoli- 
kami S" takte włosi, francuzi, hiszpanie, cała Austrja i wielka 


, 
I 


., 
I 


1
>>>
11 


..1 


..,66 Niemieo wyznaje katoIieymm, a pr"8eieł my nie jeet..- 
my ani hiazpanami, ani francuzami. Dlatego na zapytanie: 
jakiej wiary czy wyznania, kaMy, kto jeat katolikiem, powi- 
nien odpowiedzi" - katolik, jednak na pytanie jakiej naro- 
dowośoi, powinien narodowośó SW" wskazać. 
"Niektórmy na to pytanie IIwykli odpowiadaó: "jeatem 
luteiszy". I to jest bezsensowna odpowiedź, gdył tut,;st:ym 
jeet katdy, kto stale tu mieazka. Tutejazym jeat więc tak sa- 
mo łyd czy polak, litwin i bialorusin, ..tutej..ym" mołe .i, 
nawet nazwaó obcy przybysz, jeieli od wielu lat tu zamieall- 
kał. Na zapytanie wi
c, jaki
j narodowoici, trzeba wyrdnie 
i zgodnie " prawd.. odpowiedzieli: polak, jeteli jeet p
lakiem, 
litwin - jeAeli jeet litwinem, białorusin - jeieli jest bia- 
łorusinem i t. d. ) 
Jełeli prawo prmewiduje kary, to tylko za podawanie' 
iwiadomie fałszywych wiadomości, tako teł za falazowani. 
wiadomośoi przez osoby spisuj"ce". 
"Kajdy - pr.,-pomina "Dzien. Wileński 
 w lamym dnin 
.pieu - pow\nien podać naredowojć awojlli tak,,
 jaklIi ona jest 
rzec.ywiście. Jest to obowi"zkiem obywatelskim wszYl!ltkich, 
który trzeba spełnió uozoiwie". 
"J eteli - znajdujemy wyjajnienie na innem 
iejsc. te- 
goi pisma - rodzina składa się z 5 osób wyznania katolickie- 
go, narodowości polskiej, to spisywacz winien pod numerem 
1
-tym, Qznaczajllicym narodowośł polską postawió lic!lóbq ,,5" 
.. i tę sam, cyfr, powtóuyć pod numerem 19-tym, oznlLo.aj,- 
cym wy.nanie rzymsko-katolickie. Drugi przy kład: jejeli 
mieszkanie lIajęte jest przez rod.iD4
 tydowlk", składaj,c.. ai, 
.p. z 5 łydów i 1 słut'tcej katoliczki - polki, to pod odpo- 
wiedniend numerami, oznac.ajllicemi narodowość tydowBk", pi- 
ue si
 ,,6", .liIIoŚ pod pumerami 16 i 19, oznacllajl\cemi narodo- 
wość polakIIi i wyznanie katolickie, pisze si, cyfrę - 1". 
Jak się póJiniej okazało, ni. były .byteczne tsk ezczege- 
łowe i popularne wykłady, rlaś cyfry rubryk ,,15" i ,,19" .0- 
Italy dobrze zapamiętane. 
Jakot o 
. B-ej rano d. 9 Marca wyruazył na miasto ca- 
ły komplet 425 rachmistrzów obu płci. 
Aczkolwiek wszystkie grupy narodowościowe członków 
komisji atarały się dobrać rachmistrrlów iateligentnych i świa- 
domych powagi swego zadania, nie w mu pełności im si, to 
jednak udało. Zwłas.cza między rachmistrzami - łydami, 
.rekrutowanymi przewatnie z pośród uczllicej się młodziełY, 
.nalazł się apory za.tęp wrtcz nieodpowiednich funkcjonarju- 
..ów i fukcjonarjuazek, mog..cych posługiwać si, tylko j,.. 
,ro.yj.kim lub tydowako-niemieckim, prawie wcale nierozumie- 
. 


1: 


. 


1
>>>
13 


. 


j"cych po poliku, a CZ42stokr06 nawpół analfabetów II .rud- 
nościll piszl\cych. 
"Dochodll" nas skargi .:...- pisał .Dzien. Wileński" w Nr. 
33 z dn. 11 marca-na osoby, zajmujl\ce się spiaem ludności. 
Częste Sl\ wypadki, te osoba Bpisuj"ca ludność nie zna alfabe- . 
tu łacińskiego, usiłujl\c więc zapisać czyje nazwisko, przeli po- 
myłk
 obok. łacińskich stawia litery rosyjskie, przez 00 two- 
rzy dziwol"g brzmil\cy zupełnie nie tak, jak nazwisko danej 
osoby. W innych linów wypadkach osoby zapisuj"ce nie za- 
daj" sobie trudu udaó si, p. informacje do włalicioiela mieaz- 
kania, lęcz zasi,gnl\wszy wiadomości od słutl\cej, tem si, ogra- 
niczajl\" .. 
Podobnie! nie wszysoy raohmistrze przejęli się poucze- 
niem prezesów komisji, poprzerlzaj
ołllm spis, o konieczności za- 
ohowania absolutnej bezstronności w zapisywaniu odpowiedzi, 
dotYCZllicych narodowości, i sumienności w wykonywaniu swe- 
go ObOWl"zku, by nikt nie został pominięty, a katdy osobiście 
zbadany. Niestety, nie zabrakło osób, korzystaj"cych ze spi- 
su dla celów politycznych, propagandy antypolskiej i zmniej- 
szenia liczby polaków w WIlnie przez niezgodne II olliwiadcze- 
niem danych 08ób zapisywanie ich jako litwinów lub biało- 
rusinów. , 
Wszystko to wywoływało rozdrat.nienie, nieuniknione za- 
tarłri i liczne omyłki, które następnie komisje cyrkułowe ła- 
godzić i naprawiać musiały. . 
Po trzech dniach - E, 10 i U maroa, przezhaczonych 
na właściwy spis, dane były jeszcze 3 - ó dni dla osobistego 
przez osoby zainteresowane sprawdzenia w biurze komisji cyr- 
kułowych zapisów na listach, składanie tymte komisjom skarg 
i reklamacji, czynienie sprostowań, wreszcie, wrazie potrzeby, . 
ponowne zbadanie sprawy na miejscu przez innych rachmi- 
strzów, a nawet samych członk{'w komisji. 
· Korzystaj'ło z tego udogodnienia, pOlia organizacj.. urz
- 
dow'ł komisji, powstało co. w rodzaju prywatnego polskiego 
biura skrutacyjnego, do którego członkowie komiaji - polacy 
pUl'oayłali do sprawd.enia wynotowane Ba olobnych kartkach 
naflwiska i adresy osób, których narodowość zapisana przeli 
rachmistrza budziła pewne w..tpliwo.ci. Polakie biuro skru- 
tacyjne, dlliałające ze znakQ.Dlit.. eprawno.ci.. pod kierownic- 
twem int. Teof1la Szopy, rozdzielaJ:o te kartki międ.y ochot- 
ników i ochotniczki, którzy zapi8Y aprawdzali na mifljscu i od- 
powiednie osoby kierowali do. komisji cyrkułowych. Była 
to nieoszacowana pomoc: w ten 8posób bowiem członk.owie ko- 
misji - polacy mieli ułatwione lIadanie kontrolowania czyn- 
ności rachmistrzów i naprawiania błędów. 
Dano do sprawdzenia na miejscu 932 kartki. Z nioh 


1. 


] 


-
>>>
1-4 


'- 



 


. 


.. 


2 
l» 
N 

 
-. 
łr) 
"" 
Q 



 

 
" 
::r 


:z 
N 
 
Z "'C 

 - 

 rJJ 
'" ., 
:.  
!=" _. 2 
- j O 
- - $l 
"C ., 
"'- 
,:')
 
". 


" 



 

 



 
- 
_. 
.-: 
::-' 



 
O 
""!I S 
'"') 
:::r .
 
':-:I 
"'- ""c::t . 
O , 
:- 
 
Z - 


::; 2 
":I :z 
- _ : O """! 

 .:::::S 
:::c Ol 
- 
 
:t' :.. -
. -j 
"L. 
 
.'"')0 


;"-
>>>
I 


15 


zwrócono po sprawdzeniu 816 kartek, obejmuj"cych 2248 osób. 
Nie zwrócono 116 kartek i nie zdołano z rozmaitych przyczyn 
sprawdzić 96 osób. . 
Szczegółowe rezultaty tej ćzynności przedstawia tablica 
na str. 16 ej. 
W czasie trwania samego spisu zainteresowanie si
 nim 
rosło z dniem ka!dym, czego dowodzi stosunkowo liczne, a zwła- 
szcza ze społeczeństwa polskiego, zwracanie si
 do komisji 
w celu osobistego sprawdzenia zapisów. Dla przykładu bie- 
rzemy liczby z cyrkułu III-go, nio majl\c pod ręk" wiadomości 
z cyrkułów innych. . 
Dowiadywało si
 polaków 118 o osób 742 
" litwinów 13" " 22 
" tydów fi"" 1 7 
Hazem . ] a7 o 08ób 781 
Po sprawdzeniu przE\z osoby zainteresowane, nast
powało 
niezwłocznie 8kładanie komisji reklamacji ustnie lub na piśmie, 
które te! komisja najczęściej w obecności tychłe osób roz- 
strzygała, prostujl\C omyłki lub te! pozostawiając skarg, bez 
skutku, stosownie do wagi etrzymanych dowodów. 
N ajliczniej8ze skargi napływały z powodu niemotliwości 
porozumienia się z rachmistrzami w języku polskim i posługi- 
wania się przez tych językiem rosyjskim, zwlal:lzcza przez tydów, 
co uwatane było niemal powszechnie za prowokacj
. Powo- 
dowało to częste scysje, lub wręcz odmowę odpowiadaaia przez 
publiczność na zadawane jej pytania. Wyjmujemy szereg ta- 
kIch wypadków, maj"cych miejsce w obrębie cyrkułu III-go. 
Hirsz Homeson rachmistrz 22 rewiru, nie umiej"c wcale 
po polsku, mówił do polaków po rosyjsku, to te! mieszkańcy 
domów Nr. Nr. 3a i 37 przy W. Pohulance nie udzielili mu 
tadnych wiadomości. Bernard Kubański, równiet tyd, rachm. 
8' rewiru, mówi"cy tak słabo po polsku, te go zrozumieć nie 
motna było, miał w dn. V marca zatarg ze znan" filantropk" 
i dziBłaczk" społecznł. wileńsk" Marj" Ciundziewick". Nacha- 
me Badanes, tydówka, rachmistrzyni rewiru 36, znajl\ca za- 
ledwie kilka słów polskich, w domu W acławowstfWa Studni- 
ckich zamiast "archiwarju8
" zapisała "archijerej",\ co wywo- , 
lało równi('t 08trl\ kłótnię z p. Janin" z Kozłowskich Studni- 
ck". Wcale języka. polskiego nie znali rachmistrzowie: Me- 
jer PUp8 (19 rewiru), Nison Pups (rew. 26), Michel ieligman 
(7 rew.). Bardzo słabo rozumieli po polsku - Susanna Bra- 
sewitz (!ydówka 14 rewir), Jakób Zuckerman (27 rew.) i inni. 
O wiele wszak te nieprzyjemniejszE\mi były wypadki roz- 
my.lnie fałszywego notowauia narodowości ze względów cz,- 
lito natury politycznej. Tych wypadków we wazystkich 
cyrkułach było doayć, a nięktórzy rachmistrze fałazer- 


. I 


.
>>>
16 


. 


, 


o 
 C':) 
DQ o. H j 
 
 -.H H H H - 
Mo 
 H H 
 
O. l:! H 
 H 1 .H 
 
- 
 H H 
II c::: 
Ej H 
t:'" 
-- , . 
- 
NI 
to.:) Sprawdzono osób 
II- 
00 
--- , - 
..... Znaleziono Pola 
... 
 w 
 00 OJ N to:) ".. - tl- ków zapisanych na 
o o tI- a w Q) o Ig\ tO c. 
 Litwinów 
c. - P I"ków zapisa' 
- c. 
 en C.I3 o 00 
 C.I3 
 o- oych na Białorusi- 
tO 
 0:0 
 NI 
 ł- ... o:. c.o c.o nów 
- 
Po111Uw zapisa- 
Ci.:) I l""" I I I I I .. I I (lych na inne na- 
rodowoiei 
---- 
O': I - I 
 I I I I Polaków niezapi- 
en 0:0 
 
 
 sar,ych wcale 
Polaków zaplsa- 
...;] I ...;a I I I I I I l" I nych na 1.Hwinów 
pod przymnsem 
O
ób ni.istnieją 
-.J ł- l""" I - I I ""'" cych zapisano na 
1:1 00 o .. ..... (X) OJ o Litwln6w 
Osób n:sistnieją- 
01 - I I I ""'" Cf.h zapisano na 
o N tI- 00 - -:ł .. en Biał.rusinów 
Osób zapisan
.h 
.,.. I tI- I I I I I I I dwnkrotme na 1- 
.. o 
 twlnów i Białoru- 
sinów 
- 
-::J - - t-: Litwin'w zapisa- 
-.J (ł., li- I""" 
 N t:) 01 ll- e:,., .. 
CI en 00 
 w l""" W .... O c.o 00 nych na"leżycie 
- - 
toO Hiałornlinów zapl- 
en 
 01 - OJ w tI- W 
o : O 00 
 ... Ci.:) . -:I 00 O' sanych należYCIe 
I I I I I I I I Oaób nieuświad.- 
-J Ol ł=I mionych 
I I I I I I I I I Ni. odna1ozlono 
Ol 01 .sób 


1
>>>
I 
j 



 
J 


11 


.two to uprawiali systematyczni.. Oto .mutne tego przy- 
kłady. 
Piotr Insodaa z .awodu Długa ko'cielny, natenczas. wła- 
"ciciel aklepu kolonialnego na rogu ulic Ludwisarlilkiej i Bo- 
nifraterskiej, mieszkaj!licy przy ul. W. Pohulance H
 -
, byl 
rachmiatrzem 81 rew. III-go cyrkułu. Miał on szczególniej- 
s
e szcz,licie do "pomyłek", a .awsze ze 
zkoc!.. polaków. 
l) Przy ulicy Lukiskiej w d. Nr. li m. 2 zapiaał Weronikł2 
Leśnikowskł. wraz z cał" jej rodzin, w liosbie 6 ol!lób w ru- 
bryce litwinów, wbrew kateKoryc.nemu ich oświadclleniu, te 
a" oplahmi i ie j
zyka litewskiego nie znaj". Wobec komi- 
sji Insodas przyznał si
, te uczynił to przez pomyłk-z przy 
przepi.ywaniu "na C!iysto", c.ego nie wolno było czynić. 
W dn. IlS III komisja błl\d ten naprawiła. Z) W tym!. do- 
mu i mieszkaniu zapisał jako litwina - polaka Karola Mi- 
chałowskiego wbrew jego woli, co tet potwierdzili liwiadkowie 
wobec komisji, która w dniu 16 III omyłk
 b
 sproatowała. 
B) Przy teite ulicy w d. Nr. 11 m.8 Helenę Rac.ynsk, z cał.. 
rodzin" w liczbie 6 osób wpisał do rz,du białoruainów, lubo 
Raczyń80y twierdzili, je jak oni, tak tet i ich oboje .marłych 
rodziców mówili w domu tylko po polsku i te a.. pelakami. 
Rachmistrz tłumaczył to równie! omyłk.. przy prsepiaywaniu 
listy w domu, komiaja za' w d. 16 nI przeniosła Raczyńlkich 
do rubryki pol.ski.j. 4) Przy tejte ulicy w domu Nr. 4 m. Z 
Mintokasa, w obecności łlamych Mintokasów i jwiadka Kalii- 
mierza Juliiewicza wpisał ołówkiem anilinowym na miejscu 
zmoczonym wilgotnym palcem przeli Juniewicza do rubryki 
polaków - 9 os6b. Przy sprawdzaniu w komiaji okasało si
 
na arkuszu formularza, złojonego przeli In80dasa - 7 polaków 
i 2 litwinów, na.to liczba 7 wpiaana była 
a miejscu wytar- 
tej dziewil\'ki. W dn. 11 In w obecności rachmi.trza przed 
komisj" atwierdzili Malwina Miutokasowa i Kazimierz Junie- 
wiez (mieazkaj..oy prliY ulicy Montwiłłowakiej !O), a 00 aam 
rachmi8trz uznał za prawdziwe. tlumaczl!ic to równiet przepi- 
sywaniem. Komiaja oczywilicie przywróciła dawnlli cyłr-Z. 5) Przy 
tej te uliey w d, Nr. 13 m. 1 Agatę Stankiewiczow.. z cal!li jej 
rodiiin.. - 10 osób zapisał w poczet litwinów tylko dlatego, 
i. jej na.wiako panieńskie brzmiał'O z litewlilka i te, poohodzi- 
ła III okolioy uZDanej za litewsk". N a jllidanie Stankiewiczo- 
wej i jej dwu sióstr komiaja przeuiol!lła wszystkich do licz- 
by polaków w d. 15 HI. 6) Przy tejte ulicy w d. Nr. 11 
m. 3 w mieszkaniu właśoicielki pralni Antoniny Bielunaaowej 
ten!e raohmistrz wstydzeniem i groźbami kar zniewolił dwie 
jej pracownice, KOD!
tancj
 Rózg
 i Jadwig
 Judyck.., do po- 
dania si
 jako litwinki i zanotował w formularzu 16 litwi.. 
nów i 4 polki. W dniu 15 marca na r
ce komiaarlJa Milicji 
Miej8kiej III-go cyrkułu złojona .oatała prośba o wykreśleni. 
,,\iUo

 . 
UNlWERSVlfOCA 
'" T0I'IIII'I1.
>>>
18 



 liczby litwinó'Y i zaliczenie w poczet polaków następują- 
cych 14 osób na prośbie podpisanych: Antoninę Bielunasow", 
Feliksa Bieluna
a (jej męta), A. Bielunasównę (córkę), Mart
 
Łabuć, A. Stanłiewicz, Jadwigę Kondrat, .Marję Monkiewi- 
c..ównę (siostrę. BielunasowE'j), Konstancję Rózgę, Salomeję 
Łabuć, Helenę Buzyńską, Konstancję Bukowsk", Jadwi
ę Ju- 
. dycką, Emilję Dżwilównę i Tomasza Dżwila. Bieluuasowa wy- 
jaśniła, te pochodzi z polskiej szlachty laudańskiPj w pow. 
Poniewieskim - Monkiewiczów; lubo zna nieC'o jęz. litewski, 
lecz nigdy nie był domowym ani u jej rodzioów, ani w domu 
jej męta, sama zaś i dzieci jej uczyły się pacierzy i modll\ się 
w jęz. polskim; co zaś się tyczy jej męta, to pochodzi on 
z okolicy mieszanej w pow. Jezioroskim, dzieckiem będl\c mó- 
wił po litewskn, obecnie jednak włada nim słabo. Komisja po 
-rozwateniu całej sprawy i wyjaśnień rachmistr
a, z liczby a-tu 
podpisanych na prośbie osób, wyj "wszy F'eliksa Bielunasa 
i Konstancji Rózgi, jako niewątpliwych litwinów, reszt
-12 
przeniosła w d. 16 marca do rubryki pc;lskiej. 
A oto jeszcze jedna wi"zanka z działalności rachmistrzy- 
ni 21 go rewiru III-go cyrkułu, .Magdaleny Ruszkinte, z za- 
wodu 
auczycielki! mieszkajl\cej przy ul. W. Pohulana. 280. Ob- 
chodziła mieszkania w towarzystwie litwina ucznia Józefa 
Szymkusa, groziła podajl\cym się za polaków karami i naatę- 
puj"cych polaków, wbrew ich oświadczeniom i 
"daniom, za- 
pisała jako htwillÓ
: J ustYIla J akutisa (W. Pohulauka Nr. 17 
m. 11), Wincentę Zylińską (w tymte domu), .Aleksandra Mor- 
gisa z toną i córką oraz Wincentego Sieniucia (d. ,Nr. 17 m. 
32), Helenę Miłaszewsk" (d. Nr. 9 m. 4), Weronikę Mssiula- 
nisównę (d. Nr. 1180 m. 16), Marję Skarolównę' tdo Nr. 11a m. 
17) i Malinowsk,,' (d. 
r. 9 m. 34), które to 080by J)ast
pnie 
zostały przez komisję cyrkułową w dd. 15 i 16 III na ich 
prośbę przeniesione do rubryki narodowości polskIej. Ta! rach- 
mistrzyni w d. Nr. 11 m. 10 przy tejte ulicy rodzinę p. Ma. 
rji Kościałkowskiej, składajl\Cłł się z trzech polek-katoliczek 
podzieliła na 1 polkę i ! !ydówki, co równie! w d. 15 In 
IIprostowała komisja. 
Ograniczamy się do tych paru przykladów masowego fał- 
szerstwa w jednym tylko cyrkule. W innych równiet były 
one nie mniej liczne. Rzucał się naprzyklad w oczy jaskrawy 
fakt, te w domach tydowskich znajdowano słutbę nie\Jma.1 wy- 
łącznie narodowości litewskiej lub białoruskiej. 
Pozatem zdarzały się wypadki zupełnego pominięcia 
mieszkań przez rachmistrzów, jak naprz. świadcz" prośby 8 
.osóob - polaków z ulicy Koziej Nr. 20 i 12 osób - polaków 
z uliQY Rozbrat domu Bazy lewicza, złotone w d. 22 marca 
komisarzowi VIII-go cyrkulu.
>>>
1 
I 
. I 


\ 


I 


19 


Niestety, nie rozporzl\dzamy mateIjałem !,e wszystkich 
cyrkułów, które dnłyby mo
ność wszystko to uj"ć w cyfry, 
posługiwać się osobistA mi notatkami z przebiegu spisu tylko 
w jecinym cyrkule nI im. Równie! tylko z tego cyrkulu 
motemy podaó. wiadomości o dokonanych przez komisj
 oyr- 
kułowIł zmianach w zapisach rachmistrzów. 
Przeniesiono do pocztu litwinów z polaków osób 11 
" .,,, polaków z litwinów " 58 \ 
" "" "z białorusinów " 19 f 79 
" "" "z 
ydów. ,,2 
Dodano opuszczonych polaków osób 3
 } 40 
.. " litwinów".- 
" " tydów" 6 
Przybyło ogółem polaków osób 10
 } 110 
" "tydów" Oj: 
Ubyło ogółem litwinów osób 46 } 64 
" " białorusinów - 19 
O Ile reklamacje nie odnosiły skutku w komisji cyrkuło- 
wel, '-I.olno było apelować do komisji centralnt'j, Prośby, któ- 
rych przyjęcia z jakichkolwiek powodów odmawiały komisje 
cyrkułowe, powinni byli, zgodDle z rozkazem dziennym ko- 
mendanta Mdicji mif'jskipj z d. 13-111 1916 r. Nr. 146. przyj- 
mować komiliarze Milicji, dla przesłania ich komendanturze 
tpjte, która ze BWPj strony kierowała je do komisji cen- 
trallwj. 
N a przesłaniu wszystkich swych wypełnionych formula- 
rzy, wraz z ogólnem podsumowaniem, do biura naczelnika mia- 
sta końrzyły się funkcje spisowe komisji cyrkułowych. Osta- 
teczne skrut)'njum list spisowych odbywało się przez specjal- 
nych tunkcjonal'juRz6w w biurze naczelnika miasta pod nad- 
zortlm rlyrt'lktol'a Horna. 
Chociat komisje cyrkułowe be£w"tpienia naprawiły duto 
świadomych lub bezwiednych błędów, nie mote wszakże by. 
tet w"tphwości, te o wiele więcej pozostało przez komisje nie- 
dostrzeżunych, przez osoby zainteresowane w należytym cza- 
sie uie z&sl.arżunych, a nawet wskutek oporu niektórych prze- 
wodniczl\cych, korzYlltajl\cych z głosu decydujl\cego w razie 
rozhietuości zdań reszty człouków, nie uległo sprostowaniu. 
Prawdopodobuem też jest, te pewna ilość domów, zwłaszcza 
w dZlelnicaoh kresowych miasta, została przez niesumiennych 
rachmiltrzów w obliczeniach pominięta. 
yv Hzyslkie zatargi, zaszłe między rachmistrzami a publicz- 
ności", jakotet skODstantowane uchybienia rachmistrzów i wy- 
Irroczema ludności, aczkolwiek narazie protokularnie przez ko- 
lI1isję notow"ne, po uregulowaniu wszakże na miejscu w łonie 
komiliji cyrkułowych, nis były przekazywane komisjom central- 


!
>>>
10 


- 
c,., 
 
o:. 
o:. .ci) 
m 
 
II'- 
 
Ot ,
 
 
00 No 

 "O 
 
...;j - ..... 

 01 ..... 

 
 II 
ex: .". 
. , te o 
ł- ?' ł- 
o:. "'" 
Q 
N 
 
-O 
tO 
 

 
CD .ci) 
...;j 
 
.Ot 
Z 
0- I No' 
o 
 
C/.:) -o 
. 
N - 
-:...:ł ..... 
II 

 tO 
 .". 
tO 
CD o .... 
00 ?' 
 
C1 
01 
o 
 
(:, . 
01 t( 
co 
Q on 
C/.:) 
 
co 
II'- 
 

 
 
...,.. II 
- tli 
ex: p:: (II 
...... El 
.:I g. 
o 
- 
Ot 
-.J 
 
"ó» 
'"O 
- O 
.... () 
II- .... 3Q 
o o o- 
00 C" - 

 
""" o El 
o iiQ' 
ID 
ł.. CIJ Męzozyzn 
o:. wyżej lat 14 
o:. 
 
"O O) zdo1n}ch 

 """ do prac} 



 
-. 
(t) 

 


"O 

 
(t) 
n.. 


_. 


N 
C. 
O 
- 
::J 
O 
CJ).. 
n.. 


c. 
O 
"O 
""'1 

 
n
>>>
r 



 


J 


I 
I 


ił 


WYZNANIE. 


Liczba absol. % 
Rzym.-katolików . . . . . . . . 76196 
Ewangielików . . . . . . . . . 1158 
Prąwosławnych . . . . . . . . 2049 
Żydów. . . . . . . . . . . . 61233 
Innych wyznań . . . . . . . . H04 
Ogółem . . . 140,840 100 


NARODOWOŚ Ć. 


" 


I Liczba ab:JOI.\ % 
Polaków . . . . . . . . . . . 70629 50,1r, 
Żydów . . o . . . . . . . o 6U65 43,5 
Litwinów . . . . . . . . . . 3699 2,6 
Rosjan. . . . . . . . . o. . . 2080 1,46 
Białorusinów . 1917 1,36 
. . . . . . . . . 
Niemców. . . . . . . . . . . 1000 0,72 
. 
Inuych . . . . . . . . . . . 300. 0,!1 
- 
Ogółem o . . 140,840 100 
I
>>>
22 


nym lub władzom administraeyjnym czy s"dowym dla wymie- 
rzenia na winnych kar przepisanych. O jakiejś sprawie, tocz,,- 
oej się przed kratkami sl\dowemi lub o karze administracyjnej 
apowodowanej przez spis - nie słyszeliśmy. '\ 
Rezultaty tego spisu ludności przedstawione .ostały ua 
tablicach załączonych na stronicaoh 20 i 21. 
Nie wiemy, z jakiego źródła zaczerpniętę zostały cyfry, 
pochodzl\ce z tegot spisu a ogłoszone drukiem w k,dendarzu 
litewskim "Lietuviu kalendarius" na r. 1917 (Wilno 1916 r. 
Wyd. Antoniego Ruc9wicza), według których w Wiluie było: 
Polaków. 68687 50,16% 
Żydów . 59] 12 4317% 
Litwinów. . 3671 26t% 
Rosjan. . . 
J01 1,55% 
Białorusinów. . 2046 1.50% 
Niemców . 1096 0.80% 
Innych 20] O 14% 
Ogółem 136!J14 100% 


Spis W dn. 14 grudnia 1916 r. - 10 SlY- 
cznia 1917 r. 


Od czasu wprowadzenia w dn. 1 grudnia 1915 r. w Wil- 
nie kart chlebowych rzucał si42 w oczy nienormalllY stosun
k 
ilośoiowy oaób, z tych kart korzystaj\cych, do istotnej liczby 
mieszkańców miasta. Gdy ilość będl\cych w obiegu kart chle- 
bowych i osób do nich wpisanych z miesi"ca na miesil\c wzra- 
atała, a w najlepszym razie przy wzmocui
niu kontroli pozo- 
stawała prawie niezmi
nDlh to sk"dinl\d wiadomo było nit'zbi- 
cie, te ludność Wilna w rzeczywistości malała, co tet stwj...r- 
dzano za kddym razem w chwili wprowadzania jakiejś refor- 
my przy wydawaniu tyr.bte kart. 
Według wiadomości ceJ;ltralllego biura chlebowego, w Wil- 
nie powinno było być mieszkańców: 


. \V D NI U I08Ób w wle_/ 08ób w WI.-lo'Ób w wie-I IKart cLIt' 
ku do I. I ku ud l. I ku od l. 10 Ogółem hllwych 
. do l. 10 ......ył . 
Dnia l mlll'ca 1916 r. 18,J14 . 20,205 132,517 170,b36 50.390 
Dnia l kwiet. 1916 r. J 8,297 20,353 133,348 171,988 5(1,748 
Dnia 1 maja 1916 r. 18,350 20,447 134,035 172 831 50
3 
Dnia 1 clar". W16 r. JB,23g 20,320 113,387 171,950 50,718
>>>
23 


\ 


. 
Gdy więc w dn. 1 marca 1916 r. z kart chlebowy oh ko- 
rzystało 170,836 osób, to w tym
e czasie dokonany spis lud- 
ności (9 -11 marca) wykazał W Wilnie 140,840 mieszkańców, 
czyli blisko o 18% mniej. 
Jakot podczas wydawania nowych stałych kart chlebo- 
wych w dn. 20 czerwca to r. Bioro centralne zarejestrowało 
osób w wieku do lat 10 :- 35,367 i osób w wieku powytej 
lat 10 - 123.641 czyli razem 159,008, zaś w cztery miesi"ce 
później zreformowany sposób wydawania kart chlebowych tyl- 
ko za okazaniem paszportu, od d. 16 do 23 paźd7iernika 1916 r., 
liczb
 mieszkańców Wilna zredukowal do 1ł2218. 
Lecz i ta ostatnia liczba, jak widzimy, była blisko o tiW& 
tysił}ce wytsza od otrzymanej w czasie sp'isu marcowego t. r., 
co rówuiet budziło powa
ne wł}tpliw
ści; nietylko bowiem lud- 
ność miastu. w ci"gn tych ośmiu miesi
cy nie mogła wzros- 
n"ć, lecz przeciwnie zmalała z powodu dość lioznej emigracji 
z miasta do stron rodzinnych, znajduj
cych tu czasowy przy- 
tułE\k uchodźców i powa!mj śmiertelności. Wiemy naprzy- 
kład, te od marca do 13 lipca 1916 r. !ydowski komitet po- 
mocy ofiarom wojny wysłał kolej" z Wilna 2035 osób, Za8 
polskie T-wo pomocy ofiarom wojny od d. 24 kwietnia do 13 
lipca t. r. - 726 osób, czyli razem 2761. Nie mamy danych 
z takiegot komitetu litewskiego, a trzeba tet mieć na wzglę- 
dzie t
 liczn" rzeszę uchodźców, która w tymte czasie opuś- 
.ciła Wilno piechot" lub furmankami. Śmiertelność od d. l 
marca do 1 patdziernika r. 1917 pochłon
ła 2658 osób. Nato- 
miast dopływ nowej ludności do miasta był niezwykle utru- 
dniony. 
Zwatywszy to wszystko, jako tet, te cała aprowizacja 
miasta i system roztlzielczy artykułów spo!ywczych mi
d
y 
mieszkańców powinny były opierać 'si
 na dokładnej znaJo- 
mości statystyki ludności, naletało przeprowadzić nowy spis 
lub tet zarz"dzić coś w rodzaju rewizji spisu poprzedniego. 
Tym okolicznościom zawdzięczamy trzeci z
kolei spis lud- 
ności Wilna dokonany na ten raz przez centralne biuro kart 
chlebowych, a trwajł}cy od d. 14 grudnia 1916 r. do 10 sty- 
cznia 1917 r. czyli dni 28. Zadaniem jego bylo nie tylko 
::J(stalenie rzeczywistej liczby mieszkańców, lecz zarazem spraw- · 
pzenie ilościowego stosunku narodowościowega tychte, wobec 
nwestjonowania pod tym wzgl
dem l"ezultatów spisu maroo- 
wego przez elemen.ty polakom nieprzychylne, niemoglice . 8i
 
pogodzić z my.lli o "polskości Wilna." 
System przyj
ty w czasie spisu tego nazwaćby motua 
"meldunkowem samookre.lenieIl1". Ka!dy mieszkaniec Wilna, 
na którego nazwisko była wystawiona stała karta chlebowQ, 
powinien był w dniu przepisauym dla zmiany kartyatawić li, 


I
>>>
514 


o 
osobiście II paszportem w !!Iwojem biurze chlebow8m i tu w obec- 
ności urz
dnika tego! biura tudziel delegatów, po jednym od 
katdej II czterech narodowości (polaka, litwina, białorusina 
i łyda), wymienić swe imi
, nazwisko, wiek, wyznanie i za- 
deklarować przynależność do jak
ejś narorlowości. To samo 
dotyczyło jego najblitszej rodziny, jak m
ta, "ony, dzieci, ro- 
dzeństwa itd., o ile były wpisane na tejte karcie stałej. Od- 
powiedzi notowano w odpowiednich rubrykach formularza, zaś 
dany mieszkaniec otrzymał now" "kart
 stał,," wraz z uwag" 
O jego j jego rodziny wyznaniu i narodowości. W tym wy- 
padku motliwe byto tylko sfałszowanie narodowości m
ta przez 
ton
 lub naodwrót,. albo teł rodzeństwa. Spis ten wi
c pod 
tym względem mógł być najblit'lzym prawdy. 
Pomijaj..c drobliiejsze zatargi między delegat.ami o osoby 
nieumiejlłce nazwać swej "narodowości, ktor" zastępowały mia- 
nem "katolika" lub "tutejszego" i awantury głośnej w mieś- 
cie, spowodowanej przez wikarjusza ks. Jana Bielawsldego, a 
której ofiar" padła niewinnie urzędniczka biura ohlebowego, 
wi
kszych zajśó nie przytrafiło si
. 
Dla polaków spis ten wypadł jeszcze lepiej, nit marco- 
wej, stwierdzaj"c niezbicie ich absolutn" wi
kszość w Wilnie. 


Narodowość I Liczba I %% 
absolutna 
Polaków . . . 74466 53,60 
Zydów . . . . 57516 41,45 
Litwinów . . . 2909 2,1 
Rosjan . . . . 2212 1,6 
Białorusinów. . 611 0,44 
Niemców . . . 880 0,63 
Inn:rch . . . . 193 0.13 
Ogółem . 138,787 100,0 I 


Lic.ba litwinów i białorusinów spadła, pierwszych o 0,5 
i drugich o 0,92%. Równieł zmniejszyły si
 liczby tydów 
o 2,05% i niemców o 0,09%. Natomiast rosjan okazało si
 
wilicej o 0,14%, 
Bardzo poucnj"cemi Sił równie" dane, zebrane podczas 
tego spisu o składzie narodowośoiowym instytucji społecznych 
wileńskich i rod.in rezerwistów wojska ro.yjskiego. 


1 
ł
>>>
1& 


ł 


8 8 C"I t- o-! ca := CI') ... .... 
 t- '0:1' t- 
 '0:1' ł:- o 
. 
 00 :g @ ... ..... CD ł:- ..... C'I 00 O 8 
N ... ...... ... C\I C'I d) - '0:1' 
ol IC) CC 

 ... 
f...- 
'8 I I I I I ł I C) I o .... I I I I '" a. 
.... .... ':4 
c::I eS 
.... 
- 

 I I I I .... I I ... I I o .... 
v .... I ... l1li I 
S '0:1' . 10 ł:- 
41) . eS 

 
- 
41) 
°a I I c:q .... I I ł" o 00 ę 0:0 I O ..... 00 cI co 

 . C'I C"I .... .. C'I o ... 
....... C'I d' 
- 
o 

 
- 
"- I I I I 
 I I o-! .. .o ł- c:q g ł- C"I .o .a 
N .... - O '0:1' t- t- G 
'O 

 O .o 
oN ..... ... 
-- - 
.ń 
= O I '0:1' I I I I - 0:0 I I 10 I .... I 
 " 
... ... tO 
O eS 
':G 
iXS ł 
- - 

5 .... I CO O .... I I C"I ... tX) .... . c-. O a .. ..... 
..... .... .o C'I ..... ł" I to- '0:1' 

 lQ CI: eS 

 - 
. - - 

 ł- ..... 10 I CD co l- eo 
 o 
 t- CD ł" .. O) co 
Co 

 t- C"I 
 t- ..... C\I ł" 8 o: .... 
Q " - C"I ..... co aS 
.. '0:1' OQ 

 
- - 
..: . . . . . . . . . . . . cO . . . 
t- I . . . . - . . . . . . .. . . . . 
..... .!Ol 
CI) . . .., '" 
.... . . . 
 . . . . . . 8 . :!! M 
..... C!) :d lIS ol 
. . 4D ;i;ii ..: . . . . . ... .!Ol . 
 M 
.ci .. -. .. 

. .., 
 S o ,CI '8 
...... . 
 C"I . o . . o . .0 
= o ... 
o M :n ! 'O '" - "CI 
 
"8 - ...... 
 
 = 
.. C N Ił 
'O lIS "" ł-. . g . 
 .. . O 
 . O 
-M i:. "N tO CI 
;;;; . ,CI 
 ł-. 
 ..ci 

 CI) CI) 
 CI) c::I = N c::I M 
 c. 
c::I ... = os. c::I 
 
 en Q .... - c::I C!) C!) ł-. 
CD 
 "CI :
 ::: 
 = '
 cC .
 - - c::I 
= CI) "" "a- "" 
 
 -' 
 
 Co = = = 
o cC - i:. 
.. = o c C 
 :;; os cC 
 oC!) 
Co ..ci CI 
 .. ... rI2 ... N C; - - '0' 
..!2 o jI:I - j:; 
 UJ rn '" .. 
'" .3 c::I = o 
 
 ;;;; :;; ,!::! o o 
 
o "CI os CIS "S 
 ... ... 
"" 
 iS iS 's UJ .. on j:I., "" 
 
Ił 8 I;::::: t«) cC Ci» "CE' 0CE' 8 

 ... o .. CIS -o 
C!) '" C!) CI) CI) .101 j:I, M Ej 'S "Ej "CI :a :a ., 
Q" "R ... O' 1' .c) C!) - CI) 
 
CD 
= lIS CI '" '" '" 'j; 
 'j; iS CiS '3 :;; ..- ..- .... 
- c::I N E- - ...- :I os 
ł-. "S !;' 
 - "S 
 - - .., - ... 
- 
 - 
 'a- g. "So 0CD' "So "So 'O 
.. OD rn on o N 
c::I CI g = c::I = ... 
 ... N N N 
 N N ,CI 
..... 00 ..... .... ..... P-t Pot 00 ID 00 00 00 O
>>>
26 


.. 
Cyfry inatytucji społecsnych obejmuj" skład osobisty ad- 
miniatracji, słu!by i osób, bawil\cych"w przytułkach, ochronaoh, 
szpitalach i t. p. zakładach, jakotet ciało profesorskie i wy- 
chowańców S
minarjum d1chownego oraz cały skład klasztoru 
-PP. Benedyktynek wraz ze słutb". 
Wiek i stosunek narodowościowy rodzin rezerwistów ro- 
syjskich w Wilnie wedłu
 deklaracji osohistvch, złot-mych 
:w bimach chlebowych w dd. U I - 20-111 1917 r. przedsta- 
wiał si
 w ten sposób: 


, 


W I E K Liczba % 
absol. 
- 
Dorosłych 40
2 4tH2 
(wyiej lat 10-
iu) 
Dzi
ci 4284 51,58 
(do hit 10 du) 
Ogółem 8306 I 100,0 


Ą- 


I N arodowoś6 I L.ezba I % 
IIb!lłlllł\na 
P(,laków . . . 5::J04 63,87 
Litwinów . . 1
5 1,52 
Łotyszów .' . . 3 - 
- 
Białorusinów. . 13 0,16 
ROlljau . . 184 2,22 
Niemców . . . 32 0,39 
. 
Żydów . . . 2645 31,84 
.. 
Iuny
h " . . - - 
Ogółem I 
a06 I 100,0 


. 


" 


...
>>>
27 


. 


Spis w lutym 1918 roku. 


I 


I 


W dniach 21 - 28 lutego 1918 r. miał si
 odbyć pone- 
wny spis ludno lici w całym Ob.- Ost. 
W Wilnie ua ten raz w f\rganizacji biur spisowych i sa- 
mego spisu w porównaniu ze spisem marcowym z r. 1916 za- 
mierzono poczynić następujł.ce zmiany. 
W biurze centralnem pod przewodnictwem naczelnika 
miasta mieli uczestniczyć czter
j mianowani pr
ezeń przed. 
tltawiciele narodowości - polak, litwin, białorusin i tyd. Mia- 
sto miało być podzielone na 10 cy.rkdów spisowych, na czele 
katdego z których miało stać po 4,.ch komisar.,} , po jednym 
z katdej z powytszych narodowości. 
Rada litewr.ka na posiedzeni. 9-1 1918 roku jednogłośnie 
uchwaliła prosió o odroczenie do czasu pokoju spi8u ludności 
nmierzonego w dn. 21-28 II b. r., jako bezcelowego, nato- 
mia.t. poleciła prezydjum, wybrać koxaiaj, do zbadania 
apiau . r. 1916. 


. .1 (.; I .. 
.(", 
UNlWfłSYJfQCA , 
" Irł T-ł-IhI 
'--- 


.
>>>
. 


c 5414 7 5 

 


xłłSIECAR
IAX 

Lf1..n..JUUl
 

 T¥K.W ARJ AT 
- . 


'-'\...IV'---'\...

\JVV\_.I\.JV'-'V 


R 



w
 


. .'._"'WXXXXXXXXX:K 


.
>>>