/Vilniana_033_02_001_0001.djvu

			Bi


lIa 429241 
Toruń 


DZIAŁALNOŚĆ KOMISJI 
EWAKUACYJNEJ 
LITEWSKO - ROSYJSKIEJ 


w WILNIE 



 


WILNO WYDAWNICTWO ..GŁOSU LITWY" 1920 
--

 -----
---
 --
---_
w_
w_ 
_______ ____
 
 


DRUKARNIA ..:2:AIBAS" 


........
		

/Vilniana_033_02_003_0001.djvu

			2 9Z't1 


. 


DZIAŁALNOŚĆ KOMISJI 
EWAKUA -}YJNEJ . 
LITEWSKO - ROSYJSKIEJ 


w WILNIE 


, 



v 


\ 
. WILNO WYDAWNICTWO "GŁOSU LITWY" 1920 
--
-

--


 -
- 
-
_. - --
 ----- 
 -_. y 
 


DRUKARNIA ..tAIBAS" 


.
		

/Vilniana_033_02_004_0001.djvu

			. 


) 


ł 


r 


. '-129 
\{1 


,. 


t.{ . 'lyt o 2,,( 11
		

/Vilniana_033_02_005_0001.djvu

			..... 


'\ 



 


.Działalność Komisji Ewakuacyjnej 
Lit ewsko-R osyjskiej. 


ł 


Zamieszczamy tekst Konwencji litewsko-rofiyjskiej z dnia 
'6-go sierpnia 1920 roku oraz protokóły wszystkich posiedzeń 
przewidzianej przez tę Konwenci.ę Komisji Ewakuacyjnej wraz 
z korespondencią urzędową. Podajemy tylko dokumenty urzę- 
llowe, mające dzisi
j już znaczenie tylko historyczne, które jed- 
nak mo
ą flię przyczynić do wyświetlenia dziilłalnośći Komisji 
i zadać kłam fałszywym pogłoskom, rozsiewanym w sDołe.- 
'Czeń..;twie o dzi łllności tej Komisji. Odpisy wfizystkich doku- 
mentów są kolacjonowane z oryginałami i prz"ło
one na języki 
.polski i francuski przez jednego z członków delegacji Litewsktf!j. 


. J 


KONWENCJA 


zawarta prz(>z Dowództwo Wojskowe Rosyjskie i Dowództwo 
Wojskowe Litewskie dn. 6 sierpnia 1920 r. w ID. Kownie przez 
pf'łno .Iocników w imieniu Uosji - członka Rady Wojenno. Re- 
.wolucyjn..j .
. Meżlauka I w imieniu Litwy-Ministra Obrony 
Krajowej K. Zukasa względem ewakuacji terytorjum litewskieg-o 
z1ljętego przez władze rosyjskie, zgodnie z dnia 12 lipca ]920 f. 
1. Ewaknacja zajętego przez wojska rosyj:;:;kie terytorjurn. 
rozpoczyna się niezwłocznie po podpisaniu konwencji i odbywa 
się w sposób następujący: 
2. Całe pomienionA terytorjnm podzielone zostaje \V celu 
ewakuacji na trzy strefy: . 
a) północna z miastem Swięciany. 
b) środkowa z miastem Wilnem. 
c) południowa z miastami Lidą i Grodnem. 
Strefa północna ob
jmujestac.ip.: Po:,tawy, Nowe-Święciany, 
.Podbrodzie; strefa środkowa - Wilno - Orany - Indurka, 
.Wilno - Janusze; strefa południowa - cnłe pozostałe terytorjum, 
UW AGA: Gran!ce b
dą ściśle ustalone nie pót'liej ni
 w trzy 
dni po podpisaniu konwencji niniejszej. 
3. W strefach p6łnocnej i środkowej rozpoczyna si
 ewa 
°kn3cja niezwłocznie po podpisaniu konwencji i kończy si, 
'W strt'lie p6łnl)(mej w przeciągu trzech dni, a w środkow
j nie
		

/Vilniana_033_02_006_0001.djvu

			-4- 


później, niż l wl'zfśnła f. b. Początek i koniec ewakuacji strefy 
południowej uł:;tala się na mocy osobnego porozumienia pomię- 
dzy Dowództwem Rosyjskiem i Litewskiem. 
4. Nit:zwłocmie po podpisaniu Konwencji utworzona zo- 
staje Komisja mieszana do spraw oddania i przejęcia ewakuo- 
wanego terytorjum. 
5. Oprócz instytucji wojskowych ewakuowane zostajejedy- 
nie mienie należące do pl1ństwa Rosyjskiego. Wszelkie nieporo- 
zumienia, pow.:stlJjące w związku z ewakuacj
 rostrzygane są 
przez Komisję mieszaną. . 
6. W celu przyśpie,zenia ewakuacji Rrząd Litewski oddaje' 
do rozporządzeniu. l lokomot.yw
 i 60 wagonów towarowych 
wZllmian za otrzymane w strefie północnej mienie kolei wązko- 
torowej. 
7. Niezależnie od t
rminu ratyfikacji traktatu pokojowego 
pomiędzy Rosją i Litwą, Dowództwo Wojskowe Ros)'jskie zo- 
bowiązuje się do stosowania tego traktatu na czasowo z:'ljętem 
terytorj um. Przytem dodatek do punktu 2 i 6. 
Członek lhdy W ojenno.Rewolucyjnej 4 armij j. M eżlauk 
Minister Obrony Krajowej Podpułkownik Żukas 


DODATEK 


, 


do pun:"tu 2 Konwencji z. dnia 6 sierpnia. 19'20 r. 
1. Stacja Postawy pozostaje w użytkowaniu obudwu stron. 
2. Wszystkie lokomotywy, wa?,ony i platformy oraz zapa- 
sy wft
la, znajdujące się na linji Nowo Swięciany - Królew- 
szczyzna (Siesławino) zostają podzielone po połowie i jedna po- 
łowa zostaje oddaną do I(1zp'Hządzenia Dowództwa Litewskiego.. 
Granica pierw
zej strefy ewakuacyjnej (pierwsza linja demarka. 
cyjna): . 
Od Sidry.przcz Grodno. - Orany - Nowe-Troki - Lubo.w(} 
z9chuwaną zostnje dawna linja demarkacyjna. Dalej zo- 
staje ustalona newa linja derearkacyjna: od Lubowa przez 
strumień bezimienny do jego. ujścia do Wiljl, dalej rzekq 
Wilją do Wimentowo.. dalej prostą linją od Wimentowo. do 
Ho.rszan i o.d Horszan do Ostrowian. Miejscowo.ścl pomłenione- 
do Litwy. Dalej wzdłuz drogi Ostrowlany.Iża.Kr6lewice, droga 
ta - do rosjan. Od Królewców granicą Państwową. 
Granica drugiej strefy ewakuacyjnej (draga linja demarka- 
cyjna): Od Sidry przez Grodno do Clmochowa po dawnej linji 
demarkacyjnej. Od Cimocho.wa linją pro.stl\ do Marcinkaniec. 
Stacja Marcinkańce do. Litwy. Dalej Jinjami prostemi o.d Mardn.: 
kanie c do Naczy, od Naczy do EjszYi'zek, od Ejszyszek do Pa- 
leki
zek, od Polekiszek do Bruśnic, od BruBnic do I{urmelan, 


,: 


,.. 


1-
		

/Vilniana_033_02_007_0001.djvu

			-5- 


od Kurmelan do Murowanki, od MUrJwJ.nki do Indrycy, od 
Indrycy do Bojarów. Wszystkie wymienione wyżej miejscowości - 
, _ do Litwy. Od Bojarów rzeką Łoszą do uJśc a jej do rzeki Osz- 
mianki i ztąd Hnją prostą doWincentowa.OrlWincentowadalej 
zgodnie z pierwi'zą Hnją demarkacyjną. 
Członek R .dy Wojenno Rewolucyjnej 4 armij Meilauk. 
Minister obron
 Krajowej podpułkownik Żukas. 


... 


DODATEK 


i 
, . 


do punktu 6 Konwencji z dniJ. 6 sierpnia 19W r. 
l. Z wymienionego w punkcie G Konwencji taborn kole- 
jowe
o Rrz<\d Li-ewski oddaje do rozporządzenia Dowódz',w;J. 
Ro
yjskie
o niezwłocznie po podpisaniu Konwe:łcji 1 lokomo- 
tywę i 40 wagonów (w tej liczbie 25 wagonów kry
ych i 15 
platform na stacji Landwarow,) i 20 wa onów kryl.vch i plat- 
torm na stacji Suwałki). 
- 2. Po otwarciu komunikacji przez most na rZt'ce Wace 
Dowództwo Rosyjskie zwraca otrzymam} w Landwarowie loko- 
motywę i 40 wagonów i otrzymuje wzamian lokomotyw
 i 25 
wagpnów w Suwałkach. 
Członek Rady Wojenno-Rewolucyjnej 4 armji Meilauk 
Minister Obrony Krajowej Żukas. 


. 


P r o t o k 6 ł Nr 1. 


,., 


posiedzenia Komisji mieszanej z przedstawicieli Dowództwa Li. 
tewskiego I Dowództwa Rosyjskiego, usta!1owiOD"ej na mocy p. 4- 
Konwencji z duia 8 sierpnia 1920 roku. 
PRZYJMUJĄ UDZIAŁ: ze strony Rosji członek Rady Wo- 
jenno.l{ewolucyjnej J. Meżlu uk, M. Rafes, Mickiewicz- Papll
sis 
i KaInin, jako zast
pca Lagofeta I ze ęlrony Litwy-Kurkowski,. 
Jonynas i Birżyszka, jako zast
pca Zemajtisa. 
Pzrewodniczy: Meżlauk. 
Skład Komisji: Zgodnie z deklaracją przedstaw.cieli Rosji 
i Lit.wy do stlIłego składu Komisji n
leżeć b
dą: od Rosji: prze. 
wodniczący Rafes i członkowie Lagofet i Mickiewicz-Paprusis. 
i od Litwy: p'rzewodniczący Kurkowski i <1LłonkowieŻema.jtis 
i Jonynas. 
Regulamin prac Komisji. Uchwalone zo
taje co nast
pnje co 
do porządku prac Komisji: 1) posiedzenia Komi
jl mają mlej8ce 
codziennie od godz. 9 do 12 podług cza'!łU sowieckre
o, czyli 
-od 6 do 9 podług czasu wlh>ńskiego; 2) miejS'Ce posif'dzen - 
8zt.ab 4 armji; 3) przewodniczą na posiedzeni:łch kolejno prz9- 


,:
		

/Vilniana_033_02_008_0001.djvu

			-6- 


wodniczący obudwu . części Komisji; 4) na posiedzenia Komisj'.._ 
są zapra!-zani rzeczoznawcy i kierownicy wydziałów, o przeka-:. 
zaniu których rzecz ma się w Komisji; 5) do prowadzenia pro- 
tokołów i robot.y sekretarskiej są zapro
zeni dwaj osobni pra- 
cown cy, po jednym od każdej strony dla każdego języka. 
Plan przekazania instytucji. W imienin deleg'JJcji litewskiej 
KurkowsKi propoDlIje, aby najpierw
j z kolei przekazane zostały 
władzom Jitewskim mstytIJcje, mające najmniej zwiąku z armją 
czerwoną, a mianowicie: instytucje oświatowe a następnie insty- 
tucje, pudległ 
 korni etencji Magistratu (przytułki, milIcja i t. p.) 
- i dalej w kierunku coraz więkf-ze
o zWiązkU z armją czerwoną. 
W imieniu delegacji rosyjskIej Meżlauk oświadczył zgodę na 
przyjęcie proponowanej zasady, nie wchodząc w szczegół.V" jeJ 
w.Y konania i zawiadomił, że Komitet RewoluC.viny Wi,eński mo- 
że już jutro przekazać władzom litewskim Uniwersytet. 
Przekazanie instytucji oświaty ludowej: a) Uniwersytet. Ko- 
misja uchwala, iż od dnia B sierpnia Uniwersytet przechodzi do 
władz Iitł'wskich. Meżlauk z/JwiadtJmia 
e Wydział Oświaty Lu- 
dowe,l zMlazłw Uniwersytecie znaczną ilość literatury a!{itacyj nej 
w j
zyk u rosyiskim, która mIJsi być koniecznie oddana armji 
czerwonej. z
odnie z poroz!lmieniem podczas wypracowania kon- 
wencji z d. 8 sierpnia w Kownie; Jonynas zgadza się na żabra- 
nie t oddanie armji czerwonej druków rORyjsk ch, skonfiskowa- 
nyc.h przez władze polskie i znJljdnjącycp f'ię w piwnicach, za- 
rządu prmwwego, a w części i w koszarach S. Ignacf'go. Birżysz- 
ka zaznaczając, że delegacja litewska nie naradz,Jła się w f.ej 
sprawIe i przeto niema jednozgodnej opinji, proponuje kiero- 
wać się inną zasadą: jeżeli to są drnld, wydane przez p:).Ttj
 ko- 
mUl1h.tyczn,\, lub przez Komisarjnt Oświaty, to niezal/"żnie od 
ich języka, druki te należy oddać do rozporządzenia władz ro- 
syjShich. Rafes zwraca uwagę na to, że wydział oświaty ludowej 
ma zamiar druki te oddać do rozporządzenia instytucji kultu- 
ralno-oświatowych robotniczych w mit'ście Wilnie Kurkows
i 
potwierdzając oświadcznie Meżlauka o tem, że druki i podr
cz- 
niki w języku rosyjskim mogą być oddane do rozporządzpnia 
armji czerwonej, oponuje przeciwko oddawaniu książek z Uni-' 
wersytetu, jako instytucji rządowej, instytucjom robotniczym 
o charakterze miejscowym. Rafes zaznacza, że ins.tytucje robot- 
nicze w Wilnie, zar6wno, jak projektowany uniwersytet robotni- 
czy, będą to instytucje nie miejscowe, ale og6 no-kr
jowe. 
Dlatego sp6r toczy się w innej płaszczyźnie: czy należy oddać 
ksi"żki instytucji zamkni
tej, czy dostępnej dla wtizystkich. Prze- 
wodniczący zamyka dyskusj
 oświadczeniem, że najpierw wyjaś- 
nić należy, o jakiego rodzaju książki chodzi Wydziułowi Oświa- 
ty Ludowej t następnie dopiero roz
trzygnąć, czy książki te po- 
winny zostać w posiadaniu Uniwer
ytetu, czy też być oddane, 


. 


; 
 


. l 
. , 
, ;. 
,. . 
4..
		

/Vilniana_033_02_009_0001.djvu

			1 


, L 


;t 


-7- 


i w tym ostatnim wypadku jakiej Instytucji. Uchwalono odłożyć 
rozstrZl\sanie kwestji powyższej. 
b) O oddaniu szkoły średniej. Na propozycję przewodni- 
czące
o uchwalono bez dyskusji: przystąpić nirzwłocznie 'do od. 
dania wszystkich zakładów naukowych średnich. Te z tych za- 
kładów, których gmachy są zaj
te przez oddziały armji czetWo- 
nej będą oddawane- stopniowo w miarę ich opuszczenia. 
c), Instytucje kulturalno-oświatowe prywatne. Rafes prosi 
delegacj
 L\tewską przyjąć pod uwagę, że z chwilą przpjścia 
spraw oświaty ludowej- (10 rąk władz Litewskich, pod kontrolę 
tychże władz przechodzą również w!'zystkie prywatne zakłady 
naukowe i ośwlat
we. a z organów władzy sowieckiej zdjęty 
zostaje obowiązek opieki nad niemi. - BiI'Żyszka oświadcza, że 
w takim razie jest do życz
nia, ab
' z06tało polecono Wydziało- 
wi Oświaty Ludowej oddać również do rozporządzenia w
adz 
Litewskich spisy wszystkich zuejestrowanych stowarzyszeń i in- 
stytucji o charakterze kulturalno-oświatowym, co jest niewąt- 
pliwie po
yłeczne w celu zachowania instytucji i zaoszczędzenia 
pracy. - Rafes oponuje przeciwko tej propozycji: władze sowiec- 
kie nie mugą komunikować spis6w tych instytucji. które przez 
rejestracj
 w wydziałach okazały zaufanie do władzy sowieckiej. 
W czasie prz"jściowym zmiany władz nale
y pozostawić każdej 
instytucji prywatnej rozstrzygnięcie samodzIelne spraw rejestra- 
cji. Być może że kiedy władze Litewskie obejmą to, co się im z 
prawa należy, to na ich wrzwanie do rejestracH odezwie Ri
 
szereg instytucji, u nas nie zare.1es
rowanych. Wydział oświaty 
ludow
'j powinien w tym wypadku zachować pewien takt, tern. 
bardziej, że wielu pracowników £owieckich obawia się represji 
i rozpytuje natarczywie, czy jest w konwencji punkt, broniący 
ich praw. Jeżeliby rZl\d Litewski i ogłosił w tym kierunku urzę- 
dowy dokument, to podniesiona obecnie kwest ja straciłaby na 
Qstrośc1.-Przewodnicz'icy zaznacza, że podczas pertraktacji w 
Kownie była mowa o tej 
prawie i okoliczność ta dla tegu 
tylko nie została wpisana do konwencji, re to się samo przez 
się rozumie, jak o tern oświadczyli przedstawiciele delegacji -Li- 
tewskif'j. - Jonynas wskazuje, 
e dla usunięcia obaw, wypowie- 
dzianych przez Rafesa, Wydział mógłby zatrzymać u siebie 1iaty 
rejestracyjne naucz.fcieli. w których władze sowieckie zamieśdły 
pytanie o p-rzynalezności partyjnej. na które w większości wy- 
padków dawane są odpowIedzi nieprawdziwe. - Kurkowski wy- 
raża swoje zdiwienie z powodu wypowiedzianych przez Ratesa 
obaw i zgodnie z przewodniczącym Meżlaukiem stwierdza, iż, 
jak 8i
 samo przez 8ię rozumie. nie b
dą miały miejsca zadne 
represje w stosunku do pracowników sowieckich. On sam, kie- 
dy go o to pytallo, radził wst
pować na słuzb
 sowiecką. - 
Bir
yszka, uzupełniając dowody poprzednie na rvecz zakoml1B.i-
		

/Vilniana_033_02_010_0001.djvu

			-8- 


kowania spis6w zarejestrowanych instytucji, wskazuje że tylko 
tą drogą spr.iwdzić można sł!:łdd personelu nauczycielskiego 
i uprzedzić możność otrzymanIa. prz:"z nich powtórnego hono- 
rarjum.-Rafes bruni zajętej przezeń uprzednio pozycJi. Kierow- 
nik 'V.vdzi
łu Oświaty Lud.)wej jest llietylko organem władzy, 
ale rownież członkiem okroślonej partji komunistycznej. Nie 
może od nie
o wymagać wIęcej, niż na niego wkłada konwen- 
cja. Nie może byp miejsca dla dobrodu8z110Ści, kiedy org an l 
i instytucje oddawJ.ne są władzom, kt6re stosują u siebie rep- 
resje do jego partji. Władz"" litewskie 
ędą musidy się uciec do 
mllcy własnego autorytetu, który pomoże w otrzymaniu bardziej 
zupełnych wiadomości o instytncjsch i nauczycif'lach, niż te któ- 
re posiada władza sowiecka.-PrzewodniczącyprzyłączB si
 do 
opinji Rafesa. 
d) Szkoła niższa. Na -propozyc!ę Kurkowskiego zostaje 
uchwalom', że i tzkoła niż
z!l. przechodzi niezwłocznie do Władz 
Litewskich. . 
e) Wykształcenie pozaszlwlne. Przewodniczl\cy prosi w 
imieniu deh-gncjt rosyjskiej o odłoż
n[e tej sprawy, dopóki nie 
będzie onu wyjaśniona w Wydziele, ponieważ zwy
e dział ten 
ol.ganizuje się przez włarize sowieckie na skalę najbardziej sze. 
roką. - Sprawa zostaje odłużoną. 
Przekazanie instytutucji magistrackich i Opieki Społecznej 
Zgodnie z oświadczeniem obudwu delegacji "prawa ta zo- 
staje odłożona do 10 sierpnia dla poprzedniego jej wyjaśnieniu. 
Porządek przekazywania Instytucji. 
Instytucjelikwidowanych W ydzia.ł6w organizacji sowieckiej 
są prz<"kazywane przez ich kierowmk6w osobom upełnomocnio- 
nym przez władze Litcwskie.- Sporne kwest je zostają wniesie- 
ne do rozpoznania komisji. 
(Podpisy) 


Dokument Nr 1. 
a B w I E S Z C Z E N I E. 
. Od Rady Wojenno-Rewolucyjnej N armji. 
W po
cigu Z.J. rozbitymi i uciekającymi wojskami szlachty 
polskiej, wJzwalaiąc masy ludowe Biaforusi i Litwy, oddział.:r 
przednie Armji Czerwonej zajQły w początku lipca, na mocI 
konwencji z Rządem Litewskim, cz
ści terytorjlJm, kt6re z
odnie 
z traktatem pokojowym pomiędzy Litwą i Rosją Sowiecką po. 
winny odejść do Państwa Litewskiego. Zajęcie to wywołane zo- 
stało przez okoliczności wojenne i konieczność zapo.bieżenia 
możliwości uderzenia z tyłu ze strony resztek ri,zbitej kontrre- 
wolucji. W przdciągu miesiąca od czasu zaj
cia Wilna przez 
Armj
 Czerwoną położenie na froncie wzmocniło bię jeszcze ł-ar- 


;" 


, 



 


..
		

/Vilniana_033_02_011_0001.djvu

			- 


. 


- 


.. 


-9- 


dziej: Armja Czp-rwona zbliżyła si
 bardzo do Warszawy. Do- 
wódzi.wowojskowe mu..,j ściągnąć oddział;' tylne do awangardy 
zwyci
zkiej, która p08zł t daleko naprzód. Okuliozności te po- 
zwalają zadośćuczynić życzeniom RZł\du Litewskiego w Kow- 
nie. Z tego powodu stosując si
 śćiśle do oświadczeń uczy- 
nionych przez Dowództwo .Wojskowe przy zaj
clu Wilna, 
wyduny został Armji Czerwonej roz'<:8z przystąpienia do ewa- 
kuacji stref Swi
ciań6kiej i Wileńskiej, Ewakuacja insty- 
tuąji i mienia woj
kQwego, które si
 w Wilnie znajdują, od- 
bywać si
 będzie stopniowo według planu, wypracowanego 
przez KomisJę mieszaną. Najpierw władzom litewskim oddane 
zostają lnsytucje, działalność których ma najmniej związku 
z 
yciem Armji Czerwonej: Uniwersytet Wileński i inne in- 
st.ytucje szkoln". Kieruje ewakuacją osobna komisja przy Radzie 
Wojenno-Rewolucyjnej pod przewodnictwem tow. Horodeckiego. 
Wszelkie mienie zarejestrowane i zajQte pzrez władze pOzo8t
je 
i nadal na odpowiedzialności osób i instytucji, którym poleconłl. 
została (1chrona tego mienia, aż do czasu ewakue_cji takowego 
na mocy rozporządzenia wymienionej wyżej Komi3ji. Instytucje 
i osoby cywilne_ pełnią nadal obowiązki włożone na nich przez 
Arm.i
 i Komitet 'Vojennn-Rewolucyjny si do chwilt otrzymanił- 
przez nie bezpośrednio rozkazu likwidacji lub przekaz!lnia cz
- 
ściowego podległych im organów lab instytucji.-Ochronn po- 
rządku i spokoju wW.lnie j Okrągu na\eżv'do milicii sowiec6Jiej i 
oddziałówwojskowyshArmji Czerwonej. Winni niewykonywania 
rozporządzeń władz podlegną karz
 wedłu całkowitej surowości 
ustaw wojennych. Bwakl1aoja stref
' Wileńskiej zostania skoń- 
czona do 1 września i WÓWCZ!l.S całkowita władza oddalla 
o. 
s'tanie RZlłdowi Litewskiemu. Termin ewakuacji Lidy i Grodnu 
znajduje si
 w zależności od szybkości dalszego posuwania 8i
 
zwyci
zkiego Armji Czerwonej i porażki armji biułopolaków. 
Ogłaszając ludności o tym nowym porozumieniu s:ę z Rządem 
Litewskim, Rada Wojenno-Rewolucyjna Armji wyraża mocne 
przekonąnie, lŻ pamięć o krótkotrwałym pobycie na ter
'torjum 
Litwy Armji Czelwon
j Robotniczo-Włościańskiej, wyzwolicielki 
ludów od ucisku reakcj!, na długi czas służyć będzie jako rę
 
kojmia przYjaźni rnę1zy dwoma narodami i umocni solidarno
ć 
proletmjatu, walczł\cp.go o swoje całkowite wyzwolenie. 
(podpisy) Dowpdca Armji Lagofet. Członek Rady W ojenno- 
Rewolucyjnej Meżłauk. 


'O) O 


P r o t o k 6 .t Nr 2. 


tt 


.. 


Przyjmują udział: ze strony rosyjskiej M. Rafes, MiGkie- 
wicz-Papru"is i Kainin, ze. strony litewskiej-Pjetronajtis w za.- 
5tępstwie Kurkowskif'go, Zemajtis i Jonynas, oraZ jako ekspert 
Matułajtis. Przewodn:czy PetrollłtjtiS.
		

/Vilniana_033_02_012_0001.djvu

			-10- 


Zf)stąje zatwierdzony protokół poprzedzające
o posiedzenia. 
W wynikłej przy tern kwestji o j
zyku protokołów uchwalono:. 
Komisj"a po odczytdniu protokółu w Języku rosyjskim zatwierdza 
takowy. sekretarz sprawdza teksty litewski i rosyjski, nlJ.stępnie 
Komisja p',dpisuje obydwa protokóly, poczem obydwa teksty uWa- 
żane są za u'z
dowe.- W kwestji porządku dziennego pusie- 
dzenia Kafes w imieniu deleg-acji rosyjskiej proponuje ograniczać 
si
.fl) w.vsłuchania informacji co do przeklJzania Wydziału f-z\{ol- 
nego. Petronajtis uzupełnia pOTządek dzienny w imieniu delega- 
cji Lit.ewskiej dodaniem kwestji o organizacji milicji, l niektórych 
oświarJcz,lń terminowych, które ma on uczynić w końcu posie- 
dzpniu. Porządek dzienny zostaje ?atwierdzony zgodnie z propo- 
zycjami RafeRa i Petronajtisa.-Zemajth informuje o pertrak- 
tacjlłch z kierownikiem Wydziału szkolneg-o co do przekaza.nia 
!nstytllcji: kierownik Wydziału jest tego zdania, że oddanie bez.. 
pośrednie i intromh1ja nie powinny mieć miejsca, a rzf'CZ się 
spr(...
vadz'l do oddania kluczy od uniwersytetu i innych instytu- 
cij. Zemajtis uważa system ten za nieodpowiedni. Odmówił on 
orzyjęcia klnczy od Unwersytetu, ponieważ przy warunkach 
obecoycb niema gwarilncji ani od nadużyć służby ani od narzekań. 
Zemaj tis uważa za niezhędne prL;ejęcie Instytucji na mo- 
cy inwentarza, przy sporządzeniu którego przyjmą udział 
obie strony. - Petronajti!> .nie widzi powodu do obaw, które 
widać było z protokółu posiedzenia poprzedniego, poniewll
 po 
rat.vf1k:acji pokoju nastąpi amnestja. Kalnin z
adza się z uwa- 
gami Zemajtisa o konieczności org-anizacji faktycznego prze- 
kazania instytucji. RaJes wypowiada si
 przeciwko takim for- 
mom przekazywaniai nstytncji, które by robiły wrażenie współ- 
pracy obudwu władz i w::,pó neJ odpowiedzialności za czynności 
nowych 0t:ganów władzy. Rafes proponuje: uznając f;łu"znoś
 
dowodów Zemajt.isa o
raniczyć się do utworzenia mieszanych 
komisji gospodillczych dla inwentaryzacji przekt\zyw -inych in- 
stytncji o charakterze państwowym, aby unikać bezsensow- 
nych plotek. W następnej wymianie .zdań w tej kwestji przyj- 
mowali udział Jonynas, Petronajtis, Zemajtis i Ra{es
 pllczem 
powzięta została uchwah, sform łowana przez Zemajtisa i 
Rdł'sa: "przy przekazywaniu instytucji, mających zDłJCzenie 
ogólno-państwowe i wogóle wi
kszych instytucji ustanowione 
zostają mieszane komisje gospodarcze dIs sporządzenia inwen- 
tarza przekazywanej instytucji.. 
O organlżacjl milicji. Petronajtis komunikuje, :i;e z Kowna 
przyjechał pełnomOcIlIk ministerjum Spraw W ewn
trz'lych dla 
zarządzunia środków przygotowawczych do organizacji mi- 
licji. Rafes oświadcza, że dla uaiknięcia nieporozumień jest. 
on upoważniony podać do wiadomości iż Komitet Wojenno- 


. 


. . 


.' , 


.,1 
I 



 
, 
, 
., 
I 
. 



f'I;,o;..
		

/Vilniana_033_02_013_0001.djvu

			- 


I . 


.' . 


.,1 
, 


ł i 

 . 
, 1 
, , 
.. . 
H 
, . 

 . 
'!,,:o.,A 


-- ł ł - 


. . 
Rewolucyjny i Dowództwo wojskowe uWBŻają za niemożliwe- 
oddanie władzom litewskim ochrony porzą iku i spok 'ju pu- 
blicznego w mieście, dopóki pozOlstają w nim oddzłnły armji' 
czerwonp-j. W rozkazie, który jutro zORtanip, w druku ogło- 
szony, sformułowany jest ten punkt widzenia i obowiązuje 011 
delegacj
 rosyjską w Komisji. Dlatego to było by bardziej ce- 
lowem, aby pełnomocnik ministt'rjum soraW w p wnętrz'1ych 
wszczął pertraktacje bezpośrednio z Dowództwem W ujskowem. 
Petronajtis: mowa ta nie o or
lJn zacji milicji, która by rozpo-. 
cz
ła pełnienie swoich obow,ązków, ale o środkach przygoto- 
wawczych i tworzeniu kadrów, co jest konił'cznem wobec 
skomplikowania orgamzacji milicji z ludnf,ści miejfi:cowej. 
Kalnrll zgadza S!ę, że potzebne są zarzi\dzenia przYL{oto- 
wawcz/); ale mniema, 
e nie miejsce w Komisji roztrzyg-l1Ć' 
tę 
(Irawę. Petronajtis proponuje ustalić, że władze litewskie. 
przystQpują do werbowania i organizacji kadrów milicji. - 
Rat"es wypowiada wątpliwość cz.v b
dzie mieć Zllllczenie prak. 
tyc.zne ustalenie takle w protokóle Komisji, jeż liby Dc.wódz- 
two Wojskowe było temu przeciwne. Merytorycznie. zgadzając 
się z koniecznością zarządzeń przygotowawczych, Rafes w,ka- 
zuje, że samo pojęcie tworzenia kadrów spowoduje tarcia 
wzajemne i. atmosferę nieufności. Mickiewicz-Paprusis wypo- 
wiada obaw
, że zarządzenia przygotowawcze do organizacji 
milicji i tworzenie kadrów wytworzy grunt dla zatargów i nie- 
porozumień pomiędzy milicjantami rosyjskimi i litewskimi 
i kOIDt'ndalltnrami, które jn
 obecnie mnją miejsce. Jony. 
nas wyraża wobec przemówienia Mickiewicza-Paprusis8 wąt- 
pliwości co do szczerości {!świndczeń delegacji rosyjskiej o 
ewakuacji. Możliwe, że ewakuacja zostanie zakończoną przed 
l wrz,:,śnia, dla te
o to nałf'ży przygotować kadry mihcji. 
Kalnin odf.\Owiada iż zarznt nie::;zczerości jest nieuzłlsadniony 
t nie wnływa z istoty sprawy; 8pór idzie tylko o to, kto t
 
kwestję r()ztrzy
nie. W końcu powzięh. została uchw:.h 11a- 
!>itępująca: "K,misja mief'z»na uznaje jednogłośnie, iż jest pra- 
wnem i celowem, aby władze litow
kie poczyniły niezwłc,cznie 
zlltządzenia przygotowawcze w celu organizacji milicji i two. 
rzenia jej kadrów. które przystąpią do pełnienia swoich obo- 
wiązków od chwili przekazania jej funkcji milicji sowieckiej. 
Sprawa. będzie loztrzygniętu. ostatecznie na posif'dzeniu 10 
sierpnia po otrzymaniu wiadomości o punkcie widzenia do- 
wództwa wojskowego. 
Kw
stja o lądzie. Petronajtis w imieniu delegacji litew- 
skiej oświadcza, iż władze litewskie uważ::Jją za konieczne 
przyshw ić do pracy organizacyjnej w celu utwierdzenia sądu ł 
opieraj q się na tern, że zgodnie II punktem 7 k
nwencji z 


.
		

/Vilniana_033_02_014_0001.djvu

			.. 


. 


- 12- 


.dnia 6 sierpnia sądownictwo w miejscowościach z:lj
Lych przez 
armję czerwoną wlnno być w z:lwiadywani!1 whdz litewskich, 
a nie organ:zacji czasowych armji cZl3cwonel. - Rafes komu- 
nikuje, Ż3 Komitet Wojenno.R
wolucyjny nie zdążył stworzyl: 
organów 5ądowych a j
dynemi organami represji l3ą milicja i 
Wydział Specjalny armji. PonłeWilz Z ogólnej liczby spraw 
jest obecnie niemożliwem wydzielić wszystko, co mogłoby być 
oddane litewskil
mu sądowi pokoju, z powodu różnicy w 
juryzdykcjach władz rosyjskich i litewskich wyraź l on wątpli- 
wosć czy się zgodzi Komitet Wojenno-Rewolucyjny i Do- 
wództwo na org.tnizowlI.nie sądu litewskiego przed 1 września.- 
Uchwalono odhżyć t
 sprawę do dnia 10 sierpnia. - Rafes z 
powodu powołania siQ Petronlljtisa n
 punkt 7 konwencji, 
oświadcza, iż ro,;yjscy delegaci Komisji mieszanej znajdują, że 
punkt 7 niema tego znaczenia; które mu nad;lje delegacja li- 
tewska. Jak oświadczył członek Rady Wojenno-Rewolucyjnej 
armji tow. AIeżlauk na pierwszem posiedzeniu komisji, do- 
wodząc koniecznf}ści odbywania posiedzell komisji w lokalu 
sztabu armJi, przy komentowaniu konw'cncji przyjmować na- 
leży pod uwagQ nietylko jej tekst, sformułowany cz
stokroć 
pod wpływem. motywów o charakterze międzynarodowym, 
mających znaczenie dla państwa litewskie-go, lecz również 
pertraktacje 
łówne, które miały przytem miejsce. Dlatego to 
delegacja rosyjska w razie powstania sporu o tlom:iczenln 
punktu 7 prosić_ będzie o powoływanie na posiedzenia tow. 
Meżlauka, który' ciągle przebywa w sztabie i przed,tawiciela 
władz litewskich Kurkowskiego, którzy obydwaj przyjmowali 
udział W pertraktacjach w Kownie. - Petronajtis oświad\jza, 
iż on również ucz
stniczył w pertraktacjach w Kownie prz.r 
wypracowaniu konwencji. 
Sprawa rekwizycji. Petronajtis oświadcza, iż w mieście ma 
miejsce szereg rekwizycji mienia osób prywatnych, jako tł.!: 
mebU, ubrań i in. na mo"y orderów komisji zdobyczy wo- 
jennej, wydziału mie
zkanjow-ego i in. Po otrzymaniu wiado- 
mości o takiej rekwizycji w domu przy ul. DobroczY!lnej Nr. 2 
poSłał on tam oficera i trzech ż(.łnierzy, ale osoby, dokony. 
wujące rekwizycji odda.liły się przed ich przyjściem. Rafes 
ośwladcz8, że podobne posyłanie oficera i żołnierzy jest cał- 
kowicie niedopuEzczalne Władze Ut.;owskie nie mają prawa mie- 
szać..się do rozporządz"ń organów sowieckich, jakikolwiek był by 
Ich do tych organów stosunek, ponieważ posłanie czterech 

brojDych milicjantów litewskich spowodować może ze strony 
dowódzi.wa armij czerwonej posłanie cał
go oddziału ł -wywołac 
nieuniknionestar:cie. Działania podobne wzbudz'lją podf>jrzenia, fł 
oświadc,zenia delegacji litewskiej nie są szczere, kiedy ona 
. 


. 
 



 


. .
		

/Vilniana_033_02_015_0001.djvu

			- 


.. . 


. II 


. '. 


- 


13 - 


m?
i.)edynie o środkach przygotowawczych. do.. orgł\
izaejL 
IDLhcJI. Merytorycznie zaś lepiej spraw
 rekwIzycJI odłozyć do 
jutra i pozol;tawić ją w związku z rozkazem ogólnym, ty- 
czącym spraw życia gospodarczego, który już został oddany 
do. druku 
 jutro b
dzle' ogłoszony w pismach. - .Kal
in wy: 
raza wątph wość, czy rzeczywiście rozkazy o rekwIzyclI meblI 
i t. p. pochodziły od Komisji zdobyczy wojennej. Jutro wydany 
zostanie rozkaz, regulujący Bpraw
 rewizji i rekwizycji. 
 
Petronajtis oświadcza, iż oficer i trzej żołnierze byli posłam 
jedynie w celu wyjaśnienia sprawy. - Kwest ja rekwizycji od- 
łożona zo
taje do posiedzenia 10 sierpnia. 
I O drukowanie odezw. Petronajtis oświadcz3. w imieniu 
delegncji litewskiej, iż konieczne m jest powstrzymanie nie- 
zwłoczne drukowania w drukami Zawadzkiego odezw w ilości 
200.000 egzemplarzy, nawołu.iących do zbrojnego obalenia 
Rządu Litewskiego. Jest to niewątpliwie złamanie punktu ł 
traktatu pokojowego, kt6ry na mocy punktu 7 konwencji 
z dnia 6 sierpniu winien być stosowAny. Rafes l'rosi weZW3C 
do udziału roztrzą<;ania tej sprawy tow. Meżlauka, na sku.. 
tek uczynionych przezeń oświadczeń o r6żnicy zduń władz 
litewskich i rosyjskich przy komentowaniu tego punktu. Jony- 
nas dodaje do wyjaśnień Petronajtisa, że dla drukow8nia tych 
odezw został zarekwirowany papier, należący do Litewskiego 
'!'owafzystwa Naukowego, przl>znaczony do rlrukowanla pod- I 
ręCEników szkolnych. Ogłos
on8 zostaje przerwa. dla zapro- 
szenia t{)w. :Meżlauka. Po wznowieniu posiedzenia Kalnin 
oświadcza. w imienin tow. Meżlauka, że on, niestety, stawić 
się nie- może, ponłewa
 już jest po 12-tej i on musi się-udać 
na inne ważne po:!!iedzenie. - Petronajtis proponuje wydać 
rozporz'ldzenie o powstrzymaniu drukowania odezwy.-Kalnin 
znajdu.je, że Komisja nie jeRt kompetentną do wy-dawania 
rozpOlządzeń podobnych. - Uchwil.lono sprawę odłożyć do 
posiedzenia 10 sierpnia. - Posiodzenie zostaje zamknięte o. 

odz. 12 m. 30 podł'
g czasu sowieckiego (o 9 godz. podłu
 
czasu wileńsiego). 
(podpjsy) 


11 


Ja 


n. 


łit 


DO KUM EN T Nr. 2. 


10 Sierpnia 1920 r. - Do Wyższego Dow6,jztw:J. 4 Armji 
Sowieckiej. Z polecenia mojego Rządu, który zawarł .z Rządem 
Rosji Sowieakiej Konwenoję z dnia 6 
ierpnła r. b., proszę o 
zarządzenie aby drukująca się w drukarni Zl\wadzkiego w 
ilości 200.000 egzt'IDplarzy odezwa do robotników, włościan i
		

/Vilniana_033_02_016_0001.djvu

			- 14- 


żołnierzy Litwy, wzywająe.a do obalenia siłą zbrojną Rrządu 
.Litewskiego I Sejmu Ustawodawczego, zo:.tała zatrzymana, 
-alb"'wiem jest to złamaniem p. 7 konwencji, przy zawarciu 
której Dowództwo Rosyjskie zapewJJiło Rrząd Litewski O f'woim 
.zamilirze spt-łllienia przyjętych na siebie zobowiązań. Za ko- 
mendanta porucznik Petronajtis. 


Protokół Nr. 3 z dnia 10 Sierpnia 1920 r. 
W posiedzeniu przyjmują udział: ze strony Ro
ji: M. 
RaCes, Mickiewicz-Papru
is I K'ilnin, i ze stony Litwy: Pe- 
tronajtis w Z'lstęp--twie Kurkowl5klego, Jonynas i l.Jemajtis. 
Przewodniczy M. Rafes. 
Przewodniczący proponuje następujący porządek dzienny: 
opieka społeczna i Magi:,tra
, kroki przjgotowawcze do orgo&.- 
.ntzacji milicji komisji śledczei I S4d'1, dwa oświadczenia de. 
leJ!8cJI litewskiej: o rekwizycji, o drukowaniu w drukarni Za- 
wadz\{iego na przeznacz Inym dla podręcznik6w fzkolnych pa- 
pierzp. odezw nawołujących do powst;łnia zbrojnego. Porządek 
dzienny zatwierdzony. 
Rlifes proponuje, aby Rrząd Litewskijl1ż dnia jutrzpjsz
. 
.go przejął instytucje opieki społecznej. Petronajtis zWracl\ 
uwag'
 na to, 1e niekt6 e przytułki są całkiem pozbawione 
produktów spożywczych, bo "rł/Jdze sowieckie przeniosły pro- 
dukty do innych przytułków. Jeżeli instytucje opieki sp(llecz- 
nf'j mają być oddane tak, Jak został oddany uniwersytet, to 
Rząd Litewski może się znaleść w położeniu bardzo smutnem. 
Jest do życzenIa, aby kierownik opieki Bpołeczn
i przedstawił 
wyjaśnienia konkretne. Kalnln znajduje, iż wypowiedziane Z:j- 
rzuty nie maiłł znaczenia. Je
eli władze sowipckie uzn.iły za 
potrzebne dokonać a'jen cji produktów, to wyjnśnienia kierow- 
nika opiekI społecznej nie zmienia położenia. W tym celu pro- 
ponuje utworzyć kombj
 mieszimą dla wyjaśnienia, jakie pro- 
dukty zostały zabrane, nast
pnie JJrzekazać automatycznie in- 
stytucje. Przewodniczący: kiedy dzięki władzom litew.;ktm usta. 
nowiona została blokada miasta, wówczas. władze sowieckie zos- 
tały zmuszone zabierać produkta.-Petronajtis znajdl1je, że by- 
łoby sprawiedliwem wydać kompensatę za zabrane produkty. 
Przewodniczący zaznaczył, że obecnie o komppnsacie 
nie może być mow
'. Kulnin potwierdza zdanie przewodniczą- 
cego, p()niewa
 sprawa kompen..aty nie nalf'ŻY do kompeten- 
,ej' delegacji. . Petronajtis twierdzi, że najpr:t.ód władze litew- 
skie powinny przejąć magistrat, 8 nast
pnie, jako skutek tego, 
.'opiek
 społeczną, szpitale, ochrony, przytułki i t. d. przewod- 
.:niczl\cy nie Wi
zi przefzkody, aby przejść do dyskuf:ji o magi-
		

/Vilniana_033_02_017_0001.djvu

			- 15- 


stracie. Niezwłocznie przekazać można instytucje opieki spo- 
łecznej oprócz mnjących związek z armją, prosi wskaza('. 
osoby którym b
dzie można oddać pomienione instytucje, 
Petronajtis znajduje że tylko magistrat może przejąć te ln- 
stytucje. Zwykle dokonywa si
-wybór map;istratu przez ludność 
na zrsadach demokratycznych, ponieważ jedMk prz
prowa. 
dzenie wyborów jest ohecnie niemożliwe, wi
c proponuje utwo- 
rzyć mag'istrat z byłych jego członków, uzupełniając go prZE'z 
przedstawiciell narodowuści "w stosunku proporcjonalnym". 
I'zewodniczący oświadcz'l, że sprawa organizacji Magi- 
stratu nie tyczy si
 delegacji rosyjskiej, która poz()stawia wła- 
. , dzom Litewskim rozstrz.ygnięcie tej sprawy. Pod zawiadywa- 
niem magistratu znajdują się zwykle milicja i inne instytncjt' 
czego niema u włddz sowieckich. Dlatego przed określoną 
datą IDc.żna ,przekazywać tylko pojedyńcze instytucje, a na- 
stępnie władze litewskie b
dą mogły przystąpić do organiz'H
ji 
magistratn.' Petronajtis:, magistrat jest to główna jedno"'tka 
go!;podarcza, kt6ra zawiaduje strażą ogniową, szpitalami, 
szkołami, a milicją nie zawiaduje, tylko ją opbca. Kalnin 
znajduje, że projektowany magistrat będzie czemś w rodzaju 
Komitetu Woj.-Rewolucyjnego. Stworzy E-Ię władza podwójna, 
co jest niedopuszczalne możn3. przeto przekazywać jedynie 
poszczeg61ne instytucje podług pewnego stopniowania, a wtedy 
zjawi Ślę konieczność utworzenia mag-istt'atu. Petron:ljtis nie mo- 
że I'i
 z tern zgodzi"ć; to jest metoda tworzenia Komitetu Rewo. 
lucyjnt'go. Tymczasem magistrat jest to inst.vtucja z wybo- 
rów, w nim jak w ognisku ześrodkowuje się cał
 życie miasta. 
Prz&wodnlczący znajduje że Petronajtis ma rac
ję z punk- 
tu wi,izt'nia normalnej budowy państwa. Wilno zaś przechodzi 
do wł.idz Litew;;kich w sposób nie całkiem normalny, t j. 
odda'1e zostaje przez armję czerwoną. dlatego to piemożna 
stawić żądania, aby rozpoczynać budowę z 
óry a nie z dołu. 
Niedogodnem jest, aby magistrat wy..1sł odraz 1 1, jako org-an 
polityczny, który bł;dzie współzawodniczył z komitett'm Rewo- 
lucyjnym, ponieważ to będzie przeszkadzać w spokojnej pr8cy, 
.a takowo. masi być dalej prowadzona do końca sierpnia. Pro- 
ponuje P!"zygotować ludzi do mag-istratu, w celu przekazania im 
pm.zczegolnych g/lłęzi gospodargtwa. Wodociągi i elektrycznośl' 
oddać można niezwłocz!lie, z zastrzeżeniem, że ochNna nale- 
ży do armji czerwonej i że elekt.rownia pracow3ć bęc1z1e w 
przeciągu godzin, ustalonych przez władzę sowi
cką. Wydział 
mie....zkaniowy i milicja winny być likwillowane na oSlatku. . 
Kwebtje, powstające w związKu Z przekazywilniem. b
dą roz- 
stl'zygane wspólnie i władza sowiecka jest gotowa we wszyst- 
kiem J16j
ć na srotkanle (wJmagail litewskich). 


-
		

/Vilniana_033_02_018_0001.djvu

			- 16- 


Żemajtis nie zgadza si
 Da proponowany plan przekazy- 
wBnia instytucji. Bardziej rielowem jest u tworzenie organu 
centraJnego: następnie przekazywanie tetnu organowiposzcze- 
gólnych gdł
zi, w'miarę możności. Jest to konieczne, aby rf)- 
bota była planową: WÓWCrł;aR można zaprosić ludzi doświadczo- 
nych. Jeżeli dopwszczona została siła zbrojna litewska obok 
armji czerwonej, to i magistrat może ekzystować obok komi- 
tetu rewolucyjnego. JeżolI magistrat utworzony nie zostanie, 
to ludność nie bę.jzie wiedzi\lła j . do kogo si
 zwracać, komisja 
nie będzie miała autorytetu j powstanie niepotrzebne z'lpdnie 
przewleli.anie spraw. Jonynss wskazuje, 
e na pó
ieJzeniu po- 
przednie m była mowa o zwołaniu magb;tratu na dzień 
12 Sierpni& i obecnie zbyteczne m Jest ponowne rostrzyganie 
tf'j kwe
tji. B
z magistratu. niepodobn-ł doprowadzić do po- 
:::ządku żyoie miasta; cały magistrat powinien .być odpowie- 
dZialny, ;1 nie poszczególne osoby. Weźmy naprzykład przygo- 
towanieopału; jednej osobie sprawI tej polećić nie można. 
Petronajtis dodaje, iż Meżlauk obiecał w Kownie, że najpiel'wiej 
b
dzie przek8EtWy magistrat. Kainin: przedstawiciel władzy 
wOjskowej nie. może dopuścić do współistnienia dwu władz. 
Dla Rrządu Litewskiego ważnem jeat proklaroow:JDie polityczne 
.l
gQ, władzy, 00 jest sprzeczne z konwen<'ją. zgodnie z którą 
Litwini obejmuj'} władzę od 1 września. Na posiedzeniu po- 
przedniem sprawa magistrftu rostrzyglli
ta wcale nIe była. 
Ftlktyoznie można zorganizować komisj
, która bedzie- zawia- 
dywl1tć wyrlziałaml. przekazyw
nemi jej stopniowo. Przewodni- 
czący:. 9-
wiadezenie Jonynal)8 nie zgadza się Z rz\..czywistością. 
N
 - posiedzeniu poprzedniem zakomunikowano jedynie, ii 
przJ'
otowuje sj
 orga.nizacja magistratu. dla tego to kwest ja 
\ tu włączona zosi.ała do porządku dziennego .posiedzenia dzi- 
sil'j
zcgo. Koniecznem jest podkreślenie trzech okoliczności w 
tąj" sprawie. Pierw
za - to kwest ja zaufania. Delegacja Litewska 
moze być pewnq, że miasto b
dz.e ewakuowane w naznaczo- 
nym terminie, prz.ytym przy ewakuacji -wziQ'e bQqą przede- 
wl'zystkiem pod UWB-gę interesy armji czerwonej; ewakua
ja 
iuż si
 rozpocz
ła i będzie znkończ0Di1. tern prędzej, im mni
j 
nam b
azl przeszkadzać. Drug-a okoliczność to kwest ja powagi 
(prestige): jeżeli delegacja litewska mówi o pobycie tutvj litew- 
skiej zbrojnej siły, to nD.le
y zaznaczyć że zjawienie się samochodu 
pancernego wywołało w umysłach zaniepokojenie. Trzecia oko- 
liczność - to interesy ludności, dla. teg-o prz
kazują si
 insty- 
tucje pomocy SP(,ł:>cznej, utworzenie zaś magistratu, jako 
organiza
ji politycznej nie wY:1ika z bezpośrednich potrzeb 
miasta. Zemajtls: organizacja magistratu nie jest spraWił poli- 
tyrzII1ł. magistrat jest usnniQty od życia politycznego. Ni(>mo
l1a
		

/Vilniana_033_02_019_0001.djvu

			-n- 


MrODl1I mali-traw Gl4b pojodyńczych. Jedna ...ba .i. mUł 

i. zaj
ć np. sprawił opałową lub żywnościowl\. Dla RI"du 
Litewskiego byłoby może korzystniej
zem nie śpieszyć z ma- 
gistratem, dopóki transport nie jest zorganiz')wany, koniecznem 
jest jednak: liczyć się z motywami nie poIitycznemi ale K'OSpg- 
darczeml. Gałęzie gospodarstwa mają być odgrsI I iczone pe. 
mic:dzy magistratem i komiletem rewolucyjnym. M cb.iewlCl- 
Paprusis: w praktyce nIe może być dopuszczona wł'idza po- 
dw6jnlł, lecz W teorji można przygotowywać stopniowo orga- 
nizacj
 magistratu.j wyznaczać osoby, które będą zarządzać 
miastem. Jonynas: magistrat nie je8t instytucją politycir', i 
ni. należ! go zestawiać z Komitetem r
wolllcyjnym. Magunr t 
nie może np. odduwać spraw sądcwi. 'I'rudno zl1ltleść wyjsc..ae 
z tego połlJżenia. Nie można tworzyć wydziałów rozdrobnio- 
nych, ponieważ całość odpowiedzialna musi by6 tworz
m, 
kollektywnie na zasadach demokrdtycznych. Petron
tifj: dele- 
gacJa litewska niema w głowie ani polityki ani chęci dyakre- 
dytowanla władzy sowieckiej, tego L:twie niepotrzeba. Delega.cJ& 
rosyjska przykrywa się obawą, a delegacja Litewska prolii. aby 
jej dana Dyła możność utworzenia organu kollektywn
go, po. 
nieważ spraw jest wiele niecierpiących zwłoki, np. chocidby 
Prz,Yłl;otowanie opału. J{ierownicy muszą być odpowiedzialni 
Komisarz mieazkaniowy może zarz
dzać, co zechce, a w Li. 
twie tego być nie może. Niema możności tworzenia komisji 
dla przHjmowania spraw. Jonynas wskazuje że przy wyborJ'ł 
osób do magistratu niezwraca się uwagi na ich przekonania 
polityczne. Możliwe, 
e gdyby członkowie magistratu sf
 ni. 
rozjechali, to im można byłoby polecić czasowo aż do nowycli 
wybor6w zawiadywanie gospodarAtwem. Kalnin proponuje de- 
legaoji Litewskiej utworzyć komisj
 dla spełnienia czynnołoi 
magistratu. l'i"iech to będzie magistrat nieurzęd;_I"'Y. ale prak. 
tyczny. 
Rafes odczytuje następującą rezoll1cj
: D6le
fl.oj8 rosyjska 
w komisji mie..zanej uważa za niemożliwe utW(lrzenie vr m. 
Wilnie magistratu, Jako organu centralnego, funkcjonującego 
równolegle do Komitetu Rewolucyjnego, dop6ki mezostalo za. 
kończone chGci3
by w zarysie przek/jzanie przez Komitet po- 
szczególnych dziedzin jego dzilJłll.lności. Delegacja Rosyjska 
uwa2a, że urzędowe czynności lir
anu centralnego w m. W,lnie 
mogą być spełniane przez 1/ Obllił komisj
 przy Komendanturae 
Litewskiej. - Zostah ogł ':"Z0na lJrZt'rwa. 
Po wznowieniu posiedzenia delegacja Llt!"wska ogłosiła 
rezolucję nast
płJjącą: Wobec odmowy przedsbwiciell rosyJ- 
skich w Komi
i od utworzenia tymczasowego magistratu, 
luAkcjonującego ul'!Qdowo i odpow:edzialnego kolegjalnie aa pro. 
-o\GLIO r EĄ- 
., 
1J"'\lfEI1S'!'TE
 
"'u"J.-:.J 


. 


-
		

/Vilniana_033_02_020_0001.djvu

			-18- 


wadzenie gospodarki w m. Wilnie, przedstawiciele litewscy nie- 
uznają za możliwe polecić osobom pojedyńczym przyj
cie i 
zawiadywanie poszczególnemi wydziałami gospodarki miejskiej. 
Komisja uchwala: sprawę przekazania pomocy społecznej I 
organów pozostających złfykJe w zawiadywaniu magistratu 
(wodociągi, elektrownia, Btra
 ogniowa, ochrony, szpitale, przy- 
tułki) odłożyć do następnego posiedzenia. 
Kroki przedwstępne do organizacji milicji. KaInin: Rada 
; Wojenno - Rewolucyjna upoważniła zawiadomić o zgodzie z 
;3e1 strony w zasadzie na konieczność niEzwłocznego przystą- 
:pienia do zarządzeń przygotowawczych w celu organizacji mi- 
'licjl, ale jest przeciwna utworzeniu tutaj kadrów milicjantów 
'1 wprowadzeniu nowych oddziałów wojska. Zaraz można zor- 
ganizować zarząd milicji, utworzyć etaty, zebrać iustrulder6w 
przyczem ogólna ich liczba niepowinna przewyższać 200 ludzi, któ- 
rzy nie powinni być uzbrojenI. Jonynas: a więc, mówiąc prosto, 
upoważnia się tylko do podzielenia miasta na 8 cyrkułow, i 
wyznaczenia os6b odpowiedzialnych, to znaczy, że do chwili 
odejścia wojsk rosyjskich nie powinno być kadrów i milicja 
będzie istnieć w ten sposób jedynie na papieH
e, a w chwili 
O}JlJ.8zczenia miasta przez armję rosyjską faktycznie nie będzie 
i8'tni£"ć organizacja, zdolna do przyjęcia na siebie ochrony 
miasta. Petronajtis: inaczej mówiąc Rząd Litewski wyznaczy 
w Kownie ludzi, oni tutaj przyjdą i siedzieć będą za jednym 
atołem. . Rafes odczytuje ustęp protok6ln poprzedzającego po- 
siedzenia, tYC2ący się milicji, konieczność organIzacji klórej 
została uznana. Ponieważ organizacja miUcji trwać musi dłu- 
.go, to teraz wyszukać można ludzi odpowiednich na wszystkie 
.p0!:lady do kadrów, kadry zaś mogł\ być nawerbOwane I w 
Wilnie a tworzyć je można w I{own1e. Tak została zorgrml- 
zowana w Petrogrodzie milicja dla Kijowa j w chwili zajęcia 
miasta przewieziona na miejsce. Uchwała: przyjmując pod 
UWRKę wczorajszą uchwałę komisji w sprawie organizacji mi- 
licji i po wysłuchaniu zakomunikowanej przez Kalnina oplliji 
Rady Wuj..Rewolucyjnej, Komisja uznaje za możliwe, nbl 
Rząd Litewski przystąpił niezwłocznie do formowania zarządu 
milłcji przez werbowanie kadrów nielJzbrojonych pracownik6w 
technicznych, liczba których w mieQcie Wilnie nie powinna 
przenosić dwustu. 
Zarządzenia przygotowawcze do organizacji instytucji 'Ied- 
czych i sądowych. Rafes znajduje, iż jeRt niemvżliwem rozgra.- 
niczyć juryzdykcję karną i polityczną; z tego powodu organi- 
zacja sądu może spo"\\'odować .jedynie zami
szanie, lecz nie 
widzi zarzutów przeciwko organizacji kadrów dla sądu. i 'lad- 
stwa. Petronajtis: Nas intere.uje ni. tyle organilacja .ądu, 80 


. 


.....
		

/Vilniana_033_02_021_0001.djvu

			I 


I 


- 19- 


oddanIe instytucjom fądowym osób aresztowanych, klóre po- 
zostały po odejściu polaków. Jonynas z)pytuje o losy osób 
aresztowanych przez wł:idze Sowieckie. 
Rafes i l\1icklewicz-Paprusis odpowiadają, że sprawy po- 
zostałe P'> pol-;,kach f'ą rozpatrywane ile możnoś6 pozwa18, artr 
sztowani są dzieleni na kategorje i jeżeli niema przeciwko 
nim dowodów zostają uwolnieni. Co si
 zaś tyczy aresztoWIl- ' 
nIch przez władze sowieckie, to otwarci jej wrogowie zo- 
stają wywiezieni. Kalnlll proponuje utworzyć kollegj um np. z 
80 osób, i oddać mu wf:zystkie wi
zienia i instytucje sądowe. 
Komisja po wysłuchaniu komunikatu delegacji Litewskiej o 
utworzeniu kadr6w dla instytucji sądowych i śledczych, ni. 
znajduje ku temu przeszkód. 
O rekwizycjach. PetrollRjtis oświadcza, iż nie może ai. 
ZKodzić z rozkazem WilE!ń
kiego Komitetu Rewolucyjnfgo 
Nr. 27. On zwracał si
 do Rz:\du aweKo z zapytaniem z }J"- 
wodu tego rozkazu i Rrz1&d odpowiedział, jz nie może się 
zgodzić, aby wszelkie maszyny i surowce, nalt'Żi\ct> du os6b 
prywatnych, były traktowane jako własność pUń..;tWR rO.'Jj- 
skiego, że sekwestr wszystkIch towar6wjest sprzeczny z p:m- 
ktem fi konwencji i z prawem mi
dzynarodowem. M..żna 
byłoby dopuścić że do 
ańsLwa rosyjskiego należą materjały 
1VojsklJwe na zasadzie prawa zdobyczy wojennej /,raz surowce 
i materjały gotowe zakładów, kt6re były czynne nu rzrcz 
rządu polskiego dla celów obrony. Hałcs dowodzi, że praktyka 
ostatniej wojny doprowadziła do innych metod i innych skuto 
ków, niż wojny dawniejsze wi
c czy można dzisiaj m6wić 
o zasadach prawa międzynarodowego, powstałych przed wojną 
obecną. Podczas tlok;ady, która nas otacza, armja czenrona_ 
jest pozbawiona tych przedmiotów, które zwykle nie podchQ- 
dzą pod poj
cio mienia wojskowego. Przekonaniem zaś świa. 
domem nie tylko komunistów, ale całej Rosji jest, że jeżeli 
mla8
o zdobyte zostało siłą zbrojną, to armja czerwona bierze 
wszystko czego tylko jej potrzeba, o;;zczędzając przytem in- 
teresy ludności przedew
zystkiem niezamożnej. . 
Poszkodowani obywatele mogą zgłosić pretensje, które 
b
d.. rozstrzygni
te w drodze dyplomntycznej. Je
eli wziąć 
Jako przykład sk6ry, to chociaż normalnie nie stanowią one 
zdobyczy wojennej, lecz dla armji czerwonej przedstawiają 
one wartość olbrzymią, której wyrzt'c si
 armja nie może. 
Wog6le w sprilwie rekwizycji delegacje litewska 1 rosyjska 
używają cdkiem odmiennych j
zyk6w, lecz w każdym wy- 
padku konkretnym mozna się będzie porozumieć. - Petro. 
najtis oponuje, 
e język u tych, co podpisywali konweQcj
 
był wSf6 1 ny i że rl1rtr i pończochy damskie nic mogą b
 Ć
		

/Vilniana_033_02_022_0001.djvu

			- :lO - 


- 


w żadnym razie uważane za przedmioty .iezb
dne dla armjl. 

 Władze. które podpisały rozkaz Nr 27 uważaj, wszystko ZII. 
; zdobycz wojenną. Kto b
dzie rozstrzygać spory, powstaj,ce 

rz1 rlkwizycji'? Czy dlatego. że ktoś wyjechał. porzucaj,c ma. 

glz,.n i mieszkanie, to już mienie jego ma I!Itanowić zdobycz 
; wojennl\'I Jest do 
Icz.nia, aby wydany został rozkaz, że bez 
. DaKlZu jldnego odpowiedzia1nego organu centralnego nie 
. powinna sif! dokonywać rekwizy('ja. Tymczasem należ,. zawie- 
lie moc rozkazu Nr 27 ni jeden lub dwa dni. 
,. Rlfu oświadcza, ż. Jeżelt rekwizycja pudru i pończoch 
. niepokoi delegacJ
 litewską, to o tern niemam co mówić. To 
sił) tyczy przedewszystkiem władzy sowieckIej, która potrafi 
,utrzymać 8WOj, powag
. Sekwestr został dokonany przez wła- 
dze wojskowe, Ile to jeszcze nie znaczy, że wszystko zase- 
Jnvestrowane zostanie wywiezione. Najprz6d w,ywiezlone zoo 
stan" przedmioty 1-ej kategorjf, t. j. najbardziej bezi!porne, 
a kwestj. tyczące pozostałych przedmiotów b
d" roztrząsane 
ni. zasadniczo, ale w kaMym konkretnym przypadku zosobna. 
KaInin: Co sl
 zaś tyczy rekwizycji mieszkań, to należy mó- 
wić o faktach osobnych, sprawy teJ niepodobna rozstrzygać 
zasadniczo. Jeżeli właściciel uciekł razem z władzami polskie- 
mi, to jego mjenie uznać nale
y za zdobycz wojenną. Taka 
praktyka b)'ła stolowana w Rosji. - Petronajtis: rrwierdzić 
uie moina, te jak: tylko mieszkanie zostało opuszczone, to 
j1io gospodarz jest wrogiem władzy 
owieckiej. 
W Rosji ma miejsce wojna domowa, tutaj zaś jest woj- 
na mj,=dzynarodowa r; Polakami, - z Litwinami zaś wojna 
nie prowadzi si
 wcale. Komendfmturl\ Litewska otrzymała 
w tej sprawie osiem I!karg. Np. u obywatela Urbanowicza 
aabrano i wywieziono całe miemo. W jednym wypadku, kie- 
611 udali sf
 o pomoc de Komendantury Litewskiej, został 
"Isłany oncer z trzema tołnIerzami, ale oni nikogo już nie 
zastali. 
 Rafes obiecuJe jutro rozpatrzeó wszystkie nakazy 
Wydziału mieszkaniowego i Komisji zdobyczy wojennej i zło- 
zy6 wyjaśnienie przed komisją. - Miekiewicz-Paprusis uwa- 
n, ż. Komendantura Litewska postąpiła nieprawnie posyłając 
efieera z trzema żołnierzami. Daleko łatwiej byłoby wy jaśnie 
e .eo chodzi, jeżeliby komendant zwrócił się nie bezpośrednio 
tło niż!'zych organów wykonawczy
h, a18 za pośrednictwem 
władzy wyższej. 
Wnioski wolnt. Delegacja Litewska oświadcza, że roz- 
kaz «) mobilizacji pracowników poczt i telegrafów sprzeciwia 
si, konwencji. Jonynas oświadcza, i
 wbrew konwencji do. 
konywa 8i
 mobilizacja oficerów i urz
dników wQlskowych; 
t>wi".. te .a tej poditawie, że wiele (oi6b) otrzym.ało w
zwa.
		

/Vilniana_033_02_023_0001.djvu

			. 


- 21- 



 


111a do stawienia. !if! Wfaz z dokumentami do komIsji mo_ili- 
zacYJnej przy Wojennym Komitecie gubernjalnym. Opr6ez 
tego czynione 8" kroki ku mobilizacji całej ludności m,sklej; 
w tym celu jacyś ludzie zjawiali 8i
 w nocy do miesJlka1\, 
brali księgi domowe i zapisywaU wszystkich mt2żozysn c;1g lat 
4:0, a potym przysyłano wE'zwania do stawienia si, w KQmi- 
tecie gubernjalnym. - Kalnin twierdzi, że nie dokonywa .i, 
żadna mobiazacja i nie będzie dokonywana wcale. Bye moż., 
że Wydział Osobny dokonywa rewizji, ale to ni. w 001\1 mo- 
bilizacji. - Rafes: Kie jest wyraźnym cel tej mobilfJIaeji. 
Wydano z3rzl\dzeni" do wyjaśnienia tej i1prawy. Narzekania 
będą słuFzne, jeżeli w najbłi:2:szych dniach mieć b
dlł mlej'OI 
wypadki podobne. Być moie, H to jest skutek dawnyołł 
rozkazów, jeszcze uie odwołanych formalnie. Na pytani. 
Petronajti8a jak należy postąpić tym, którzy już otrzyma.li 
wezwania do Komitetu GnbernialnegQ'? Rafes odpowIada, ż, 
tymczasem im się naloży stawić. - Zema.jU. proponuje 011.- 
sić, że wflzystkle rozkazy. niezgodne z nowem połozenlem 
poUtycznem p'0wlllny być odwołane. - Delegaci odcz,tuj" 
prośb
 robotmków fabryki tytoniu "Lechja- o nlewywo1.enie 
surowców i wyrobów gotowych, podobnł} proeb
 podali ro- 
botnicy fabryki . Derma-. - Rafel!l: właściciel fabryki ..Lechja" 
wyjechał razem z armją polSką; chciał ją wywieść ale robo- 
tnicy oparli się temu. - Posieuzenie zamkni
to o godz. 12 
m. 30. (podpisy). 


I 


Dokument Nr 3. 


Rada. Wojenno-Rewolucyjna 4 Armji - do KON.ena.uta 
Litewskiego m. Wilna 11 Sierpnia 1920 r. J\! 53ł. 
Odpowiadai..c ua pismo Wasze z dnia 10 Sierpnia 
1920 l. pod N 685 Rada Wojenno-Rewolucyjna 4 armji ma 
zaszczyt zawiadomić, że Dowództwo wojskowe Rosyjlkie 
ci- 
śle wypełnia zobowiązania, kt6re przyjęło na siebie na mocy 
konwencji z dnia 6 Sierpnia, czego dowodem jest w terminie 
uskuteczniona ewakuacja strefy pÓłnocnej oraz dokonane już 
przekazanie niektórych imtytucJi cywilnych m. Wilna (Uni. 
wersytet 'Wileński, Wydział oświaty naukowej i t. d.). _ 
Dowództwo stosuje równie
 i ma zamiar Sto8owa
 na przy. 
szłość p1zepis p. 
onwencjl, kierując się traktatem z dnia 
12 Lipca i niedopuszczając do powstawania organizacji i grup, 
któreby z bro:nią w ręku walczyły przectwko RZI\dowl LUtw- 
eklenm. 


- ....... 


"'
		

/Vilniana_033_02_024_0001.djvu

			. 


--ł 


.. 


, 


- 22- 


Co ei
 zaś tyczy odezw, na ktore śię Wy powołujecie, 
to, jak siQ po sprawdzeniu okazało, żadne odezwy tego ro- 
dzaju w żadnej z druka:!l m. Wilna nie są drukowane dla 
organów jakiejkolwiek władzy wojskowej lub cywilnej. 
Podp is l: Lagoteta, Mc
lauka i Sekretarza. 



 


Protokół Nr. 4. 
PosiedzenIa z dnia 11 sierpnia 1920 r. Komisji m'c,
r:anej 
z delega.tów dowództwa wojskowego Rosyjskiego i dowództwa 
Litcwslrtego, ustalonej na mocy p. 4. Konwencji z dnia 6 sierp- 
nia 1920 r. 
" W posiedzeniu przyjmują udział: ze strony Rosji - Meż. 
lauk, KaInin, Rafes i Mickiewicz-Papru;;;is; a ze strony Litwy- 
Kurkowski, Petronajtis, Jonynas i W.róblewski. - Przewodni. 
czy Kurkowski. - Odczytany I zatwierdzony zostaje protokół 
Nr. 2; a zatwierdzenie protokółu Nr. 8 zostaje odłożone do 
następnego posiedzenia. 
.Kurkowskl w sprawie porządku dziennego wypowiada 
optnję, że obecn
e najważniej"zą kwestjQ stanowią sprawy, 
związane z ewakuacją, a ponieważ tow. Meżll\uk ma oojechać 
to nader wożnym jest ustalić ostatecznie przed Jego odj3zde
 
główne zasady stosunk6w W sprawie przekazania miasta i 
itraty. 
, KaInin: Z dnia wczorajszego pozostała nierozpoznanfł 
sprawa drukowania odezw, wzywających do powstania zbroJ- 
nego. 
Kurkowski komunikuje, że komendantura Jitf'!wska otrzy. 
mała wyjaśnienie na piśmie i kwe,tję tą uważa za wy- 
czerpaną. 
Jonynas prosi o odczytnnie tf'go dokumentu. 
Meżlank proponuje odło
yć odczytanie na p6źniej & obee. 
nie przystąp ć do u..talenia tych ram, w kl6rych mamy do- 
kOfl\'wl1ć ewaku::cję miasta. 

 K"lnin proponuje na. pierw
zp, miejsce postawić epraw
 
magistratu, a na drugie m-sprawę rekwizycji mieszkań opusz- 
ezonych: 
Petronajtis znajduje, iż najprzód należy roztrząsnl\ć' spra- 
w
 rozkazu komitetu Wojenno-Rewolucyjnego Nr. 27. Treść 
punktu 1 jest wykroczeniem przeciwko konwencji i obejmuje 
cały czas ewakuacji. Przepisy tego rozkazu są nie do przy- 
j
cia dla delegacji litewskiej. .. 
Kurkowski prop muje szerzej postawić kwestję: w "Czer- 
,",'onym Sztandarze" ustalona została linja postępowania jed.
		

/Vilniana_033_02_025_0001.djvu

			-::- 23 - 


nej ze stron, lecz to ll"'lta1enie nie obowiązuje strony drugiej. 
Należy przy roztrząsaniu r(;zkazn Nr. 27 przyjąć za punkt 
wyjścia obowiązujące dla stron zasadnicze przt
słanki, amia. 
nowicie: konwencję, traktat pokojowy 1 uchwały konferencji 
Haskiej, z81!1ady kt6rej uznają też władze sowieckie. 
Kalnin zgadza siq, l.e za podstawę dyskusji przyjąć moino 
rozkaz Nr. 27 i rozważyć wszystkie jego punkty, delegll
 

aI litewscy wskażą. co budzi ich wątpliwości. 
Rafe! zaznacza, ie nasze stosunki wzajemne mogf\ być 
podzielone na polityczne. i ekommiczne. Przy tern są dwie 
kwestje ostre: I.sza tworzenie organów władzy przed ewaku- 
acjf\, i 2g-a - rekwizycje. Po
ądanem jest wyjaśnić pogląd 
delegacji litewskiej na obiedwie kwest je i na podstawie na- 
szego dokumentu i ich opinji dojść do określonych wniosków. 
Wróblewski: p. fi Konwencji (o wywożeniu własnoici 
"Państwa Rosyjskiego") jest niewyraźny. Termin: "Państwo 
ROlllyjskie" nnleży rozumieć jako Rzeczpospolita socjalistyczna 
Rosyjska (obecnie istniejąca). Dalej należy rozró
nić kwest je 
rekwizycji 1 zdobyczy wojennej. Dlatego przedewszystkiem 
należy określić podstawowe zasady, któremi kierować się bę- 
dziemy przy roztrząsaniu tych spraw. 
Meżlauk: Koniecznem jest rozmówić 8i
 zupełnie wyraź- 
nie. Z l{urJmw
kim i Petronajtlsem myśmy si
 już roz1l1ówili 
podczas pertraktacji w Kownie. 'rrzy ęzwarte lub nawet 
dziewi
ć dziesiątych c

ści konwencji zawierają się w komen- 
tarzach i rozmowach or.obistych. Nale
y jednak zuzn8Czyć, 
ze decydującą rolQ grnj'ł dyrektywy dowództwa wojskowego. 
Niezależnie od świetnego położenia na Froncie, Ureczpospolita. 
Sowiecka fzczel'ZC życzy rozstrzygnąć wszystkie kwest je polu- 
bownie, nie opif"rajf\c się na przemoc. Nasze postępowanie 
określa siQ najprzód I,odług położenia annji i lla	
			

/Vilniana_033_02_026_0001.djvu

			- 24- 


ł 
.poczywa nie w kruczkach konwencji, o których E.pór toczyć 
można ile si
 podoba, ale w dobrych ch
ci8ch, które istnieją 
niezaprzeczenie. Nie ma CO teraz rozprawhlć. o rozkazie M 27 
I b
uziemy się dl') niego stosowali w granicach dekretów. 
Sprawa magistntu może być rozstrzygnięta konkretnie: moż- 
na ustnlić, że w przeciągu najbliższych dni dziesięciu pełno- 
mocników władz Litewskich przejm
 poszczególne wy:Jziały od 
Komitetu Rewolucyjnego, a następnie ogłO!;zunem będzie u8ta- 
newienie magistratu. Wcześniej te
o czynić nie należy, po- 
nieważ naldy się rachować z psycholog.ią obywa.teli miasta; 
mlJte to wywołać rozdział, staroia, niewykonywRllie roz- 
pOIz
dzeń. 
Przejdziemy ter
z do konkretnych spraw go;.:podarczych. 
Dana. zoetała dyrektywa: D
A zabierać nIc zbytecznego, nie 
rujnow86 kraju, nie dyskri'dy "W ć siebie. Ale nas otacza 
blokadai kupić nic nie motemy. Armja niema odziety, Do- 
w6dz
wo odziać ją nie może, dlalego to wydany został rozknz: 
przedewl'zystkiem dostarczyć odzież żołnierzom. Naiprzód na- 
leży wywirść sól, skład.y zapasów art.vlerji i intendentury, 
skóry i suruwce. które mogą być przetworzone w Grodnie, 
wreszcio prl cownie mundurów. Opłat
 wszystkiego, co podle- 
ga opłacie dokonywać będzie Moskwa. Jeżeli wywozimy ma- 

zyny do Ezycia, to dla te.go tylko, że ich oŁrzynu:ć nie mo- 
żemy, a Litwa może ich kupić ile tylko zachce. Gwarancj
 
przeciwko nł:.du
yciom stanowić będą spisy zlil.rekwirowanf'go 
mienia i niezadowolonym przysłuKiw:it5 będzie prawo skargI. 
Co się zaś tyczy mioszkań, to wszystko, porzucone prz£>z bur- 

U8Zję t magnatów, którzy odeszli wraz z armj'} polską, - 
Btanowi nllfZI\ zdobycz wojenną. .Ale oprócz nich wyjechali 
też t Litwini, drobne mieszczaństwo i inteligencja, - o nich 
w każdym pr.szczegó]nym konkretnym wypadku będziemy 
tu ta 1 mówili, można b
dzie s1
 porc,zumieć, byle nie wszczy. 
nAĆ sporów o drobnostki, bo to wywuła tylko rozjątrz,.nie.- 
WZKlędem kolejowców Dowództwo wydało nastqpującą dy- 
rektywę: żaden z miejscowych mieszkańców nie b
dzie ewa- 
kuowany pod przymusem i lecz Wydział czołowy musi Jp.chać 
dalej. aparat niezbędny nie mo
e być rozstrojony poniewat 
cz
ść znajduje sIę w rękach czerwonej armji, a częś6 w Hia- 
łymbt,oku i innych miejscach. Lecz armja będzie protestować, 
jrżeli cała massa pracowników uchyli 8i
 od roboty, i wtedy 
kwestję tą trzeba będzie na innej drodze roztrzygać. To, co 
t
p
,z powiedz. ,\łem, stosuje się również do pracowników 
l. wzt i tf:':
grafu. - W sprawie rejestracji wojskowej, Komi- 

hri lty Gubernićllne wojskowe działały na 8kutek inercji. - 
2aAnej m.bllizaeji nie b
dzie l Komi'I.Tj.t OnteraialDY w.j- 


.
		

/Vilniana_033_02_027_0001.djvu

			- 25- 


I 


ekowJ został z"inięty. Rllfe3: Rozkaz. mobil!za
ji pr"iow- 
ników kolejowych i pricztowych b
dzie zniesiony, jeżeli tako- 
wy wydany został. Władze kolejowe protestowały, ponieważ 
w Rosji drogi żelazne s& milit:,.ryzowane i w ten sposób 
, przeniesieni tutaj pracownicy mogliby 8:
 uchylić od służby, 
korzystająo z prawa opniji obywatel!s'wa litewskiego. Lecz 
pracownicy tutaj zawerbowani pozo. nną na miejscu. W spra- 
wie rewizji i rekwizycji, dokonywanych w mieszkaniach, 
wydana została dyrektywa, aby rew.zji massowych nie doko. 
nywać l obywateli średnicj zamo2ności pozostawić w spokoju. 
Rozkaz oN! 27 został niezrozumiany. Główne znaczenie posia- 
da nie p. 1 łl punkty 2 i 3. Musieliśmy Koniecznie zabezpie- 
czyć nieprzerwane funkcjonowanie. wylwórczości i płac
 za- 
robkową robotniw-ów, ale napotkaw
z'y kwe,tj
 zdj
cja. sekwe- 
etru z 6urowców i wyrobów, musieliśmy włączyć punkt l, bo 
inaczl>j powstałby nieład i mienie byłoby przywłaszczane. 
Obecnie, w granicach otrzymanej dyrekt.ywy niektóre z przed- 
miotów zasekwestrowanych będziemy wywozić, a pozostałe 
uwolnimy od sekwestru. 
Wr6blew
ki: Tutaj pomieszaue są dwi. kwest je - rek- 
wizycji i zdobyczy wojennej. PodsŁaw
 do rozróżnipnia daje 
nam akt, uznany przez władz9 sowieckie, t. j. Konwencja 
Haska. Artykuł 68 tej konwencji i Manifest naczelnego 
wodza armjt japońskiej, ogłoszony po zdobyciu fortu 
Dalnyj (stanowiący wyraźnie uznany precedens) określa- 
jł} wyraźnie, że z/\ zdobycz wojenną mogą być uważane: 
po pierwl:'ze - w
z'ystko, 00 stanowi włllsnoM nIeprzyjaciela, 
II. wif}c składy artylerjl l intendentury, składy soli (je1;eli na- 
leżały do wojska) - i powŁóre - wszystkie przedmioty, 
przeznaezone do ekwipowania i UŻytkll wojska, w ezyimkol- 
wiek ręku takowe by sif) znajdowały, lecz jedynie za odszko- 
dowaniem (je
eli były własllości
 pr,ywaLną). Nie mogą być 
w 
adnym razie uważane Złl zdoby
 wojenną przedmioty 
w magazynach i mieszkaniach uchodźców. Nie można prze- 
prowadzać żadnej analogji z wojną cywilną. Obywateli Litew- 
skich nie mo
na w czambuł traktować jako- wrogów przyby- 
łej tutaj armji czerwonej. 
Niektórzy z nich musieli wyjechać, bo pensje wypła
ano 
tylko wyjeżdżającY1l1. Ji,żeli wyjechał j!\kiś "magnat., to nie- 
wiadomo czy wyjechał do Polski, czy te:2; do Kowna, jak to 
uczynili panowie Jundz'łł l Mf'jsztowicz. Je
eli nawet rucho- 
mości w mieszkaniach urzędników armji polskiej uważ
lć za 
zdobycz wojenną, to w każdym fazie nie mogą być z
 takową 
uważime ruchomości pozostałe w mieszkaniach urzędnik6w 
8,.wilnyca.. Vi wielu mie
zkE\niach nUU\gl1Rtó"," maJdaj, lię 


'"
		

/Vilniana_033_02_028_0001.djvu

			- 26- 


przedmioty, posiadające dużą wartość kulturalno-artystyczną, 
przechowanie których le
y w Interesie Państwa Litewskiego. 
Przeto delegacja litewska zgłasza swój protest. 
:Meżlauk: Z przyjemnością wysłuchałem przemówienie 
Wr6blewsklego. Jako prawnik I ja myślfij w tych samych, co 
lon, kategorjach. Teoretycznie Istnieje między nami r6tnica, 
ale praktycznie może sifij porozumiemy. Konwencja Haska 
opiera lię na równouprawnieniu państw, które korzystaj" 
z protekcji wzajemnej. Dla nas jednak Jest ona nie do p rz l- 
j
cia, ponieważ za to, żeśmy 81
 ośmielili powstać przeciwko 
koalicji, tra:rtują nas jak pariasów. Poniewa
 walczymy za 
rlwoje wyzwolenie, więc dawnych z8sa1 przyjąć nie możemy. 
a wszYli>tko, dla nas niezbędne, zdobywać jesteśmy zmuszeni 
za pomocą wE'zelkich środków. W krajach niezrujnowanych 
artykuł konwencji Haskiej ma całkiem Inne znaczenie. Węzm" 
za przykład papier. Tam nie ma co o nim m6wić, a w armji 
czerwonej nie można zorganizować prawidłowej rachunko- 
woścI, ponieważ możem, pisać jedynie na karteluszkach. 
Jasnem jest, że norma Jurydyczna się zmienia i tworzy 8i
 
nowe prawo. Obecnie tutaj mamy konflikt interesów trzech 
państw. Interesy Rosji przeciwstawiają 8i
 interesom Polski 
I Litwy. a z kolei Interesy Litwy są sprzeczne z interesami 
Polski. Na praktyce jednak możemy dojść do porozumienia. 
Nie mamy zamiaru wywozić do Mo
kwy wartości kulturalne. 
lecz dążymy do tego, aby one nie zostały własnością prywat- 
n, magnatów I gotowiśmy je oddać Państwu Litewskiemu. 
Rafes: Zasadnicza sprzeczność poglądów wyraża sif;! tylko 
wjednem: nieuznawanie prawa do uważania za zdobycz wo- 
jenną pozostawionego mienia, jeżeli ono nie było własnolcią 
wojska polskiego. Nasza praktyka jest takiego rodzaju: osoby 
wrogiej nam klasy, które odeszły rllzem Z armją polską, _ 
B
 to nasi wrogoWie. lecz w praktyce w każdym poszczegól- 
nym przypadku można uwolnić ich mienie. 
Kurkow
ki: W tym celu przedshwimy listę mieszkań, 
z których ruchomości prz
znnczono db wywiezienia i delegaeja 
litewska przedstawi BW
jo objekcje. 
(podpisy). 


Dokument Nr. ł. 
ROZKAZ Nr. 27. 
Wileńskiego Komitetu Wojenno-Rewolucyjnego. 
Wobec powziętej przez Dowództwo Wojskowe decyzji 
o flwakuacji Wilna do 1 wrzeinia r. b., kWflitje iycla ekon.,- 


\
		

/Vilniana_033_02_029_0001.djvu

			- 27- 


. 


miczlle
o w m. Wilnie do W
-.6tjj oznaczonego terminu b
ui} 
regulowane na podstawach następuJącYl;h: 
1) Wszystkie surowce i wyroby gotowe, znajdujące si
 
w fabrykach, sklp.pach i zarejestrowane przez odpowiednie 
organy władzy sowieckiej, stanowią własność R. S. F. S. R. 
i mają być przekazane lub oddane na własność innym orga- 
nom jedynie na skutek bezpośredniego rozkazu organu, który 
dokonał rejestrację. 
2) Praca we w!'zvstkich zakładach i przeil8;ęb1orslwach 
rabryczno-przemy
łowych prowadz\ si
 przt'z wt,ścicieli pod 
kontrolą komitetów fabrycznych, z wyj
tkiem niektórych 
I)rzpdsi
biorstw, pC/z.)slających pod Z'lfządem Inspektora Nad. 
zwycz. pt'łnomocnika zaopatrywania armji, lub stanowiących 
zdobycz wojenną ze wzgl
du na ucieczkę właicicieli z białemi 
wojskami polskiemi. 
8) W celu z \bezpieczenia. ci
 łości pracy Vf przedsiębior- 
elwach i otrzymania przoz robotnikÓW 1181t>żnej im za okres 
od s-go sierpnia do l-
o wrzpśnia J1ł ac v zarobkowej, organy, 
które dokonały rejestracji, Z'l zg'ooą włidz wojskowych odU. 
czajl\ do rozporząriz9nia komitetów fabrycznych potrzebn
 
tłość surowców i materjałów, dla utworzenia nifzbędnego ka. 
pitału obrotowego. 
4) Normy opl \ty płacy robotników i pracowników w fa. 
brykach, wur
ztatach i przedsiębiorstwach handlowo-przemy. 
!!Iłowych re
ulowane !Są przez komitety fabrycznf\, robotnicze 
związki zawodowe i wydział pracy pr
y Rewkomie. 
_ 6) Kwestie płacy zarobkowej w przedsiębiorstwach, za- 
reJestrowanych do 7 -go sierpnia włącznie, reguluj
 si
 przez 
Rad, Gospodarki Ludowej. 
6) Majątek instytucji i osób prywatn,-ch, zarejestrowany 
przez organy sowieckie, pozostaje pod opieką władzy sowie- 
ckiej, 
7) Wszelki zamach na majątek przez Instytucje i osoby 
poszcz"g6Ine, nie posiad..jące pełnomncnictw odnośnych orgn.. 
nów władzy, zarówno tei ukryc;e tOW;lru i niewykonanie 
w całości niniejszo'go rozkazu, karane b
dzie s .ał
 sUro- 
wości/ł praw czasb. wojenno-rewolucyjnego. 
Przewodniczący Rewkomu 
R. Muklewicz. 
Przewodniczący Rady Goap. Lad. 
Ra/es. 


Wilno, 9 lIłerpnia 1 Q20 r. 


.
		

/Vilniana_033_02_030_0001.djvu

			- 28- 


Protokół Nr. S. 
P08iedzeni. z dnia]2 Sierpnia 1920 r. Kemlsji delegatów 
ROl!lljskiego Dowództwa Wojskowego i Dow6dztwa Litewskiego, 
ustanowionej na mocy punktu 6 Konwencji z dnia fi Sierp- 
nia łV20 roku. 
W posiedzeniu udział przyjmują: ze stronI .osjf: Rafel, 
l\Iickiewicz-Paprusis i Obrazcow, jako zast
pca Lagofeta, 01"8.Z 
kierownik Wydziału Opieki Społecznej M
rja8in; il strony 
Litwy: Kurkowski, JODlnas, Wr6blewski i Zemajtis. Przewo- 
dniczy Rares. 
Hares udziela wyjaśnień w sprawach, poru
zonych na 
po
iedzenlu poprzednIm. W istocie jest dokonywana rejestra- 
.ja of.cerów i innych wojskowych, którzy si
 znal('ź i na te- 
rytorjnm Litwy lub dezertowaJi z armjl czerwonej i ta reje
 
stracja b
dzie się odbywać lf dalszym c!&gu. Zadna mobili- 
zacja nie będzie miała. miejsca. Komitet zdobyczy wojennej 
zostanie zlikwidowany i została zarządzona dyrektywa, a1>y 
od ląd nakazów nie wydawano. Powołanie si
 na nakaz (order) 
uważane będzie za nadużycie wł idzy i b
dzie podlegać karze. 
Został wydany rozkaz Wydziałowi Mie
zkaniow"mu zaprzesta
 
nla przenoszenia i przewożenia ruchomości. Wydziałowi te- 
mu polecono ułożyć wykaz mieszkań, podleg:lj
cych rekwizy- 
cji. Delegacji Litewskiej będzie dana możność czynienia prze. 
ciwko temu wykazowi zarzul6w. Przylem wydana została d'y
 
rektywa ograniczenia się jaknajmniejs
 i1oś.cil\ mieszkań I to 
jedynie najwi
kszych. Co się zaś tyczy fabryki tytonill "Le- 
cbja", to Już się zarysowuje możność porozumienia z robotni- 
kami I t!łkowe w tych dniach dojdzie do skutku. Ze swojej 
strony Rafea prosi wyjaśni ell co do aresztowaniu w N owych
 
-Trokach pełnomocnika Komitetu Rewolucyjnego, o czem była 
podana wiadomość w urzędowej prasie kowieńskiej. 
Kurkowski: W tej sprawie posłana zostl)ła interpelacja 
do Rządu Litewskiego i odpowiedź zostanie J{omisji zakomu
 . 
nikuwana. Dalej Kurkowski oświadcza, że nie jest on zado- 
wolniony z położenia, s
czególniej z powodll tonu przymusu, 
który brzmiał ua posiedzeniu wczoraj8zem. Dokonywa się for- 
malna mobilizacja oficerów. Wczoraj nam obiecano, że zoata- 
D" zniesione rozkazy, które st.raciły lonaczenic na skutek no- 
wej sytuacji. Jest do życzenia aby wydany został rozkaz do- 
dntkowy, że podlegają mobilizacji jedynie dezerterzy z armji 
czerwonej. 
Rufes: Obecnie odb
wa się rewizja wszY8tkich rozkazów 
i wyifłśnia si
, kt6r'e z I)ich podlegają zniesieniu. 
Kurkowski: Ze
zł<;j nocy zoatdo uresztowano około stu 
obywdtJf, n&l
i\
ych d. sfery wi,b!ych kapitaliiit'w. Z pl'ln- 


/ 


..........
		

/Vilniana_033_02_031_0001.djvu

			- 29- 


ktu widzenia politleznego żadnej winy im zarzuci. nie m..żnl1. 
Pożądanem jest wyjaśnienie, czy zostali oni aresztowani jako 
zakładnicy. czy odpowiadają oni swoim majątkiem za ogólne 
położenie polityczne w kraju i czy istnieje zamiar wywiezie- 
nia ich z Wilna. 
Rafes oświadcza, że nie jest mu jeszcze wiadomem n, 
os6b aresztowano i zaco każda z nich aresztowana została. 
Jak sfę jednak zdaje środek pomieniony zRlządzony został w 
celu przo!ciwdziałania spekulacji z walutą. Ze strony formalnej 
ochrona porządku i spokoj u należy do dnia 1 września do 
armjl czerwonej. Spekulacja uniemożliwia przeprowadzenie 
ewakuacji. Potrzeby codziennie dyktują szereg zarządzeń, wy- 
plywających z obowiązku ochrony porządku 1 spokoju I ma- 
jących na celu stworzenie atffiOf.fery, pomyślnej dla dopro- 
wadzenia zaczQtej ewakuacji do końca. Nie miejsce tu prowA- 
dzić spór o celowości tych z3.Iządzrń: 
Kurkowski znajduje, 
e chyba utrzymanie porz
dku 
i spokoju publicznego nie wymaga tak mocnych środków od- 
działywania, będących w zupełnej sprzeczności z tonem prze- 
mówień na. posiedzeniu wczorajszem. Mocny cios, zadanI 
przez omawiane obecnie zarządzenie, nie odpowiada wcale po- 
trzebom .ewakuacji. Dla armji, która tutaj nic nie płaci za 
dokonywane przez nią rekwizycje sprawa waluty żadnego nie 
ma znaczenia. 
Rafes: Spór formalny nfe może mieć miejsca. Ponieważ, 
jak to przyznaje Komisja, ochrona porz
dku i spokoju należy 
do armjl czerwonej, to do niej również należeć musi Wyb6i. 
środków. Celowość zarządzeń, ilość aresztowanych, przynależ- 
noM ich do tej lub owej klasy ludności - są to wszystko 
zarzuty merytoryczne, a nie formalne. 
Wr6blewski: Jeżeli jedna ze stron przY.i
ła na siebie 
pewne zobowiązania na mocy konwencji, to nie oznacza to 
wcale, aby strona druga pozbawiona była prawa czynienIa 
Zl\rzutów. Przypuśćmy, że dla zachowania .porządku i spo- 
koju. zabierane zostaną tortepjany Uak to miało miejsce), 
wówczas znrządzenie podobne musi byĆ- uważane za przekro- 
czenie prawa. Nie dyskutując nawet nad celowości" zarzllidzeń, 
musimy zaznaczyć, że przekraczaj" one granice przyzna- 
nego prawa. 
Mickiewicz-Paprusis: 2eby Wilno oddane zostało władzy 
litewskirJ, konieczną była siła zbrojna armjl czerwonej, 
a armja czerwona nie może egzysŁować bez instytucji cywil- 
nych i pracowników. Poza.t_em wojskowi z armjl czerwonej 
otrzymuj
 pensj
, z której muszą uzupełniać wydawane im 
rlu:jl iywAo'ciewe. Rozt.l'z
sani8 IkntUw pe1fzi
tego zlr
-
		

/Vilniana_033_02_032_0001.djvu

			- 30 


dzellia przekrflCza kompet\mcj
 I\omisji. Zarz
dzenle to nIe 
czyni władzom Litewskim żadnej szkody i nie podrywa ich 
autorytetu. 
Krukowski: W tern jest wykroczenie przeciwko prawom 
BuweJlennym władzy Litewsl<
ej, której obowiązldcm jest bro- 
nić swych obywateli, podnosić kwest je, z któremi siQ oni dQ 
niej zwrucają i dą
yć do zadosyćnczynieni.l icb żąd.łniom. 
Rafes: Przy wspóidzinłaniu dwu władz na jednem tery- 
tprjum ograniczenie ich praw jest niemoż'iwe, a suwerennolić 
władz Litewskich musi być pod pewn'ym wZ61
dem naruszona. 
Wypływa to formalnie z przyjętego rrZfZ nrmj
 czerwonłł zo- 
bowiązania ochrony porz:}dku i spokoju publicZIlf'go. 
Wróblewski oświadcza w imieniu delegacji Likwskiej, że 
omawiane zarządzenie przekracza prawa i obowiłłZkl, kt6re 
przyjęło na siebie dowództwo armji cz 
rwonej. .
 
Rafes twierdzi w imieniu delegacji rosyjskiej, ie oma. 
wiane zarządzenie wypł.ywa całkowicie z przy.'ętego przez 
władze sowieckie w Wilnie obowiązku ochrony porzlłdku 
i spokoju. 
O niektórych .z pomiędzy aresztowanych. Kurkow8ti: 
Na poslrdzeniu ostatniem była podniesiona !;prawa o niek 6- 
rych poszczeg61nych osobach z pomiędzy aresztowanych (Minejko, 
Bałzukiewicz, Makowski, SZ!ltłnas i inni), kt6r
:ch sprawy nie 
zostały dostateCZ!lie wyjaśnione. Prosimy o wsktzanie danych, 
na mocy których trzymt.ne są te osoby w więzieniu, 1 ze swo- 
jej strony chcemy mieć możność wskazania okolicznoici, 
mówiących na ich korzyść. 
Rafes: Ponieważ rozmowa o pOf::zczegóInych osobach 
aresztowanych minła miejsce w drodzf' wyjaśnień prywatnych, 
proponuję dać wyjaśnienia po zamkni
cin posiedzenia. 
Kurkowski: Wczoraj można je' zeze hyło mów:ć o oso- 
bach oresztowanych w sposób nleurzęclowy, nIe dzisiaj, wobe. 
ogłoszenia urzędowego o roz<;trzeJaniach, Dow6dzlwo Litew- 
skie zgłasza protest urzędowy prz,'ciwJ.-o podobnym czynom 
władzy sowieckiej w stosunku do na
zych obywateli. 
Rafes: Wypadki te mi:.ły llliejsce Ilrzed naszą rozmow
 
wczorajszą. Myśmy w to wbjemn'czeni nie byli. 
Porządek przekazywania niektórych instytucji. Wróblew- 
ski oświadcza, że w sprawie odd,mia "Uiałeg-o Dumu" nie- 
zbędnie ustalić DaJeży, kiedy i w jakiej formie nastąpi to od- 
danie. Jako ten, kl6remu władze LHewsJde poleciły przyjęcie 
archiwum Sądowego, Wróc.ltwski o:;wia.fcza, 
e w pokojach 
Nr. Nr. 5, 6, 7 i 8 w domu Nr. 36 przy ulicy 
 to Jerskiej 
znajduje się archiwom, posiadaj	
			

/Vilniana_033_02_033_0001.djvu

			- 31 - 


hipoteczne i plany majątków. Ewa'.ruacja lego archiwum pue. 
szkodzi przeprowadzeniu reformy agrarnej I nadzieleniu ziemi 
żołnierzom armji litewskiej. To samo powiedzieć należy o ar- 
chiwum przy ul. Mała-Pohulankn pod Nr. 5, znnjdnjącem sił) 
w kancelarji zarządu dóbr Tyszkiewiczowskich. Komitet Uewo- 
lucyjny powiatu Wileńskiego zarządził .opieczętowanle tego 
archiwum. A jednak tam się 7.:najdl1ją księgi i plany dóbr 
Tyszkiewicza, które chociaż stanowią jego własnGść, ale. (po 
dokonaniu reformy agrarnej) przejdą na własność Państw.\ 
Litewskiego. 
Jonynas: Zarządz!Jjący tego archiwum, który nam do- 
ni6sł o tern, jest po:szukiwany w celu aresztowania, a p
zecież 
jego czynu nie mpżna uważać Z:l akt wrogi względem 
władzy Sowieckiej. 
Delegacja litewska oświadcza. że wszystkie archiwa są- 
dowe i archiwa osób prywatnych, mogące mieć znaczenie dla 
Państwa Litewskiego, powinny być oddane Wr6blf"wskiemu. 
Rafes ośwIadcza, że z
sadnicza pozycja władzy rOf:yjskiej 
pozostaje ta sAma, a o fzczegóhch mo
na się porozumieć. 
My to sprawdz:my. 
Przel\:azanie instytucji miejskich. Rufee: Prezes Komitf'tl1 
Rewolucyjnego prosi I) Jaknajrychlejf'ze przejecie instytucji, 
zawiadujących gospodarstw('m miejskiem i niektórych insty. 
tucj i opieki społecznej, zastrzegając, że instytucje te nie są 
obecnie likwidowane. 
Marjasin, kier(\wnik wydziału opieki społecznej przy 
Komitecie Rewolucyjnym, wyjaśnia, jakie 81\ w mieście insty- I 
tucie opieki społecznej, ile na ich opiece jest osób i jakje SIł 
zapasv. 
llafes proponuje' df'legacji Litewskiej wymienić pełno- 
mocników do przej
cia imtytucji. przytem przekazanie tako- 
wych wyznaczone zostaje na Sobotę 18 Sierpnia o godz. 
12 podług czasu sowieckif"go Wszyscy pełnomocnIcy powinni 
si
 zejść w tym czasie w wydziale g'ospodarki miejskiej (Do- 
minikańska 2) i Dombrowa przekaże im odnośne instytucje. 
Komendl\Dt Litewsk.i dla przł'jęcia od władz Sowieckich 
niżej wymienionych instytucji mianował osoby nast
pujące: 
1) I. Dokalski - dla szpitali, 2) L. Abramowicz i U. Szapiro- 
dla przytułków, ochron i kuchni dla dzieci, 8) J. Jachimo- 
wicz - dla gm"chu byłej Rady Miejskiej, 4) M. DziewickI- 
dla archiwów miejskich i wydziałów prawnego i statystyczne- 
go, 6) M. Druto - dla straży ogniowej i wydziału transpor- 
towego, 6) M. Stankiewicz i R. Huniak - dla lombardu i wy
 
działów finansowego I podatkowego, 7) M. Tnrski - dla elek- 
trowni, 8) D. l{ozenhaus - dla wodociągów i 9) A. Kabacz- 
nik - dla wydiiału opałowego. ' (podpi.:y) 


......
		

/Vilniana_033_02_034_0001.djvu

			,.., 



 32- 


Protokół Nr. 6. 
p.,siedze.ia Komisji Pojednawczej przy ftt\dltl 1hjonuoj 
4: arJnji - 4: Sierpnia 1920 r. 
Obecni: Obrazcow, Rafes, Mickiewiez-Paprusis, P
tronaj- 
til, Jon"nas i Wróblewski. . 
1) O aresztowaniu instrulttora w Trokach. Rafes o8wlad- 
cza: z powodu tego aresztu już był przez nas z
łosZOD1 pro. 
te.t, z żl\dan;em wyjninień., postQpowanie Litwin6w jest dziw- 
ne, przeciei rn"
III'y nie aresztowywuli waszych os6b urz
do- 
wyeb; pomimo obietnicy komendanta nie otrzymaliśmy do- 
tychczas odpowiedzi; żądamy oznaczenia terminu dla odpo- 
wied:d kategorycznej o przyczynie aresztowania i o czasie, 
kiedy aresztowany bQdzie zwolniony. 
Petronajtis: Odpowiedź bQdz!6 d::m" niezwłocznie po 
wznowieniu przerwanf>j komunikacji telefonicznej z Kownem, 
nie p6źniej niż 16 sierpnia; ()dpowied
 jest utrudnion" " po. 
wodu niewia do m ości nazwiska aresztowanego. 
Rafe9 obiecuje zakomunnwwa
 nazwisko nie p6intej niż 
1i 11erpnia. 
fi) O archiwum sądowem. Rafes oświadcza, iż afchiwum 
w pokojach Nr. 6-8 w gmachu Nr. 36 b
dzie oddane nie- 
zwłocznie; o tern już wydano rozkaz komendantowi gmachu; 
z pokojów zostan
 usunięte osoby postronne, drzwi zostaną 
opiecz
towane pieczęciami obudwu stron; używać tych poko. 
jów nie będzie można do czasu ostatecznego opuszcz"nitl 
gmachu Nr 36 przez instytucj
 rosyjskie. 
Wróblewski prosi o przysłanie przepustek na wejacle do 
gmachu dla niego i dwu Ilrchiwarju8ZY i o wyznF.czr.nłe dnia 
i iodziny dla przekazania archiwum. 
3) O patacu Wileńskim. Rafes ośwlt'dcza, fż 
zyldwllCh 
rosyjski będzie usuni
ty jutro o g'odzinie 
 popołudniu i jego 
miejsce powinien zająć- szyldwach litewski, ale my nie zga- 
dzamy się, aby w tym gmachu zostaly ześrodkowane instytu- 
aje rządowe litewskie. Gmach ten należy uczynie niado- 
e\
pnym. 
Petronajtls oświadcza w imieniu delegacji Jitewskiej, że 
do czasu opuszczenia Wilna przez wojska sowieckie władza 
litewskie nie oddadzą tego gmachu 
adnym instytucjom 
litewskim. 
4) O Innych gmachach rządowych. Petronajtls oświadcza, 
i
 wszystkie gmachy opu::,zczone przez whdze rosyjskie po- 
winny być oddawane nam niezwłocznie dla ochrony, ponie- 
waż ruchomości :li tych gmach6w i nawet cZQści gmachów 
są rozirabiane, jak tf' miało miejlłi w koszał'l1Gh 
. Ignacego. 


I
		

/Vilniana_033_02_035_0001.djvu

			- j3 - 


I 


Rafes CI biecuje zasięgnąć informaąji i znajduje, te nt. 
b
dzie przeszkody do oddania tych gmachów. 
5) O ewakuacji pracownik6w i wywożeniu mienia poczt 
i telegraf6w. Petronl\itis oświadcza, iż, wurew dekbra.cji Me. 
żlauka dvkonywa. się rejestracia pracowników poczt i telegra. 
rów, obywateli litewskich w celu ich ewakuacji. 
Jonynas dodaje, że' pracownicy, nie zaliczeni do Wy- 
dzinłu CzołoWE'go dróg żelaznych poddani.gą badaq,.iu, czy 
chcą wyjechać, i im powiedziano, że nie 
yczący wyjechać 
zostaną przekhzo.ni Wydziałowi Specjalnemu, dla wyjuśnienia 
przyczyn odmowy; posiadamy Jist
 pracowników zarządu 
poczt i tele
rafów, mieszkańców miasta Wilna i najbliższych 
okolic, kt6rzy nie wiedzą, komu mają zameldować o swoIm 
życzeniu pozostania na miejsclJ. 
Hafes oświadcza, iż jutro ogłoszony będzie rozkaz, że re. 
jestracja jest doknnywana jedynie w C
111 pociąc
nięcia miesz- 
kańców rniejsc
wych w p1.zeciągu miesiąca sierpnia do pracy 
w instytucjach mipjscowych i do przygotowania ewakuacji; 
będą wywiezi!:'ni jedynie dezerterzy z armji cz
rwonej i zmi- 
litaryzowanych instytucji sowieckich; obiecuje zisięgnąć iufor. 
macji o przytoczonych faktach; pracownicy poczt i telegrafów 
winni meJdować komisarzowi poczt i telegrafów o tem, że nie 
cbcą wyjeżd2uć. 
Jonynal; zadaje zapytanie, czy nie należy wykrrśIić z po. 
. m:ędzy dezertel'ów osoby, które 
łllżyły w wojsku w roku ze- 
8złyrn, ponieważ, j:lk to oświJdczono w Moskwie, nie była to 
I"Osyjska armja czerwona. 
 
Wróhlews1d oświadczJ, że -w żaden spo
ób nie mogl\ b.vć 
uWllż'we za drzf'rterów i nie mogą podlegać ewakual
ji oso- 
by, które na mocy artykułu 6 traktatu pokojowego uznane 
Sl\ za obywateli litewskich. 
Rnfcs oświadcza, iż ścisłe określenie pojęcia dczertprĄ 
nie może być sformułowane bez udzi[1łu władz wojskowych 
t on przyjmuje oświadczenie Wróblewskiego tylko ad refe- 
tendun 1 . . 
Jonynas ośwladeza, Iż wbrew deklaracji Meżlauka, że 
ewekuaaja będzie dokonana w ten sposób aby pozosta'ące 
instytucje mogły funkcjonować, władze sowieckie wywoźą 
skrzynie żelazne, kupione przez władze litewskie li niemców 
w roku 1918 oraz pocztowe kufry i worki, skól'z'mf" i pł6. 
ciennE'; należałoby również w tym wypadku uciec się do spo. 
sobu, przyjętego przy ewakuacji pierwszej slrefy, a miano- 
wicie podzielić te ruchomoś 
i.
		

/Vilniana_033_02_036_0001.djvu

			- 34- 



afes chce kwestję wniesion" sprawdzić faktycznie, ale 
oświadcza, iż mienie poczt i telegrafów należy uważać 
w całości za zdobycz wojenną. 
Mickiewicz dodaje, że wszystko, co jest potrzebne dla 
armji czerwonej, musi być wywiezione; po wyjaśnieniu rzeczy 
Diezbędnych mogą być poczynione ustępstwa. 
6) O aprowizacji instytucji opieki społecznej. Pttronaj- 
tis oswiadcza, iż 
zpitale i przytułki mają być oddane bez wszel- 
"kich zapasów żywnościowych nawet na dni najbliższe a konie 
bez zapasów furażu i prosi o udzielenie zapasów dla zabezpie- 
czenia tych instytucji na czas najbliższy. 
Rafes odpowiada: nie jesteśmy w stanie zabezpieczyć insty- 
tucji; wbrew danym przez nas obietnicom nie rozdajemy chleba 
robotnikom; będziemy prosić usilnie, abyście przyjęli te instytucje 
w tym stanie, w jakim się one znajdują. 
Wróblewski: Oddajecie nam głodnych chorych, starców 
i dzieci i puste spiżarnie. My wolimy, aby oni umierali z głodu 
pod waszą a nie pod naszą opieką. 
, Rafes: Wyście urządzili blokadę Wilna- przez stosunki 
z Kownem możecie przywieść żywności. 
Petronajtis: Możemy sic: postarać podwieść zapasy żywnoś- 
ci jeżeli obiecacie zabezpieczyć takową dla instytucji na przeciąg 
dni trzech i obiecacie nie rekwirować przywożonych zapasów. 
Obrazcow. Rafes i Mickiewicz dają zobowiązanie, że przed- 
mioty żywności, furażu i opału, przywożone pod adresem ko- 
mendanta Litewskiego dla potrzeb instytucji miejskich nie będą 
podlegały ani rekwizycji ani konfiskacji. 
7) O opale. Petronajtis oświadcza, że, jak to oświadczył 
Dombrowa, Wydział opałowy nam nie zostaje oddany, obiecano 
całkowity zapas opału rozdać pracownikom zamiast pensji w go- 
tówce; dzisiaj wydano rozkaz wydać jednemu z pracowników 
dwa sążnie drew; w ten sposób instytucje miejskie, a w ich licz- 
bie elektrownia i wodociągi, pozostaną bez opału; oprócz tego 
ludność wycina samowolnie drzewa w Zwierzyńcu i w Marku- 
ciach, w granicach samego miasta, a milicja sowiecka pozostaje 
bezczynną; my zaś przywieść opał nie mamy żadnej możności. 
Rafes odpowiada, że wydział opałowy nie może być prze- 
kazany, ponieważ opał jest zasekwestrowany przez Dowództwo 
armji frontu zachodniego; opał stanowi własność armji czerwo- 
nej, ale dla zabezpieczenia działalności elektrowni i wodociągów 
może być uwolniona od sekwestru ilość opału, niezb
dna dla 
tych instytucji do końca sierpnia. . 
Obrazcow: Dla ochrony lasów od niszczenia możliwem 
jist postawienie straży.
		

/Vilniana_033_02_037_0001.djvu

			- 


8) Jonynas oświadcza. że wywiezione zostały z mie!l:t:- 
kań Doktora Zahorskiego i Michała Brensztejna biblioteki i ko- 
lekcje. Ponieważ przedstawiają dla Litwy wielką wartość kultu- 
ralną, prosi o oddanie takowych pod opiek
 władz Litewskich. 
Rafes oświadcza, iż sprawdzi wzmiankowane fakty. 
9) O aresztach. Petronajtis stawi pytanie: wobec areszto- 
wania dawniej stu obywateli wileńskich i znowu jeszcze 3S osbb, 
czy prawdą jest, jak o tem kursują pogłoski, :te władze rosyj- 
skie mają zamiar wywieźć aresztowane osoby? 
Mickiewicz-Paprusis oświadcza w imieniu delegacji rosyj- 
skiej: My jesteśmy całkowicie panami położenia; dopóki na nas 
Icźy obowiązek ochrony porządku, nie jesteśmy obowiązani do 
zdawania sprawy ani do odpowiadania na pytania podobne. 
Następujące posiedzenie zostaje wyznaczone na 16 liiierpr,ia 
o eodzinie 7 wieczorem. 


(Podpisy) 


... 


Dokument Nr. i. 
Komendant wojenny miasta Wilna i okręgu do pomocnika 
Dowódcy 4 Armji Sowieckiej 15 sierpnia 1920 r. Nr. 760. 
W celu uskutecznienia ewakuacji drugTej strefy wojska 
instytucje sowieckie zaczynają opuszczać koszary i inne gma- 
chy rządowe, społeczne i prywatne w mieście Wilnie. Mieszkań- 
cy miasta, korzystając z chwili. w którei te gmachy znajdują się 
bez ochrony. przywłaszczają mienie, wyłamując okna, klamki 
i wszystko, co przedstawia jakąkolwiek wartość. W mojem roz- 
porządzeniu niema w dallej chwili ilości żołnierzy dostatecznej, 
dla ochrony opuszczonych gmachów, niniej:'7em proszę przeto 
o wyrażenie ze strony Waszej zgody na pL',. ;ększen;.:: !wmpan]i 
strażnej o 200 ludzi, co razem z obecnie istniejącym oddziałem 
stanowić będzie tylko 320 ludzi; tow. Meżlauk już słownie wy- 
raził na to 5iwoją zgodę. 
(podpis) za Komendanta Pttronajtis. 
Z mojej itrony przeszkod nie znajduję. 
(podpis) Pomocnik Dowódcy Lago/et. 


Protokół Nr. 7. 
Posied:t:enia z dnia 16 Sierpnia 1920 roku Rosyjsko-Lite\\'. 
skiej Kimisji Pojednawczej. 
Byli obecni: ze strony Litwy: zastępca Kurkowskiego Pet- 
ronajtis, jonynas i Wróblewski; ze strony Rosji Rafes , Mickie- 
wicz-Paprusis i Obrazcow, zastępca Lagofeta. 


.
		

/Vilniana_033_02_038_0001.djvu

			- 36- 


Wróblewski odczytuje protokl>ł posiedzenia poprzedzające- 
go: protokół - zostaje zatwierdzony po ustaleniu ścisłego tekstu 
w części, tyczącej się obietnicy władz rosyjskich nie czynienia 
przeszkód i nie konfiskowania przywożonych do mia5ta przel 
władze Litewskie produktów spożywczych. 
W związku z odczytanym protokołem Petronajtis oświad- 
cza. iż sztab dywizji Litewskiej nie posiada wiadomości o na- 
zwisku przytrzymanego w Nowych Trokach przedstawiciela 
władzy sowieckiej. Posłany został oficer dla zarządzenia do- 
chodzenia. 
, Rafes: jeszcze wczoraj wieczorem zawiadomiłem I	
			

/Vilniana_033_02_039_0001.djvu

			\ 


- 37- 


ustaniu tej interwencji.-Dalej otrzymano doniesienie z Landwa- 
rowa, że w odległości 6-4 wiorst od tego miasteczka we wsi 
Poddumble, oczywiście w sferze wpływów rosyjskich, straż gra- 
niczna Litewska aresztowała Morozowa, Leonow;cza i jednego 
milicjanta. Zostali oni rozbrojeni, wzięci w niewolę i razem z 
woźnicą wysłani w głąb Litwy. Również tow. Kriger zawiadamia z 
powiatu Swięciańskiego, że czterech czy pięciu ludzi, wysłanych 
przez Komitet rewolucyjny do majątlm Komarowo, nie powró- 
ciło dotychczas. Byli oni wysłani w celu rekwizycji zboża w ma- 
jątku' będącym własnością polaka, który zajmował w Polsce 
wysoką posadę. O wysłailcach wiadomo, że zostali oni aresz- 
towani. 
Obrazcow zgłasza protest przeciwko ,*padkom aresztowa- 
nia i rozbrajania i prosi o jaknajśpiesznJejsze rozpatrzenie i 
zlikwidowanie tych spraw. 
Rafes prosi uważać pomienione fakty za nader poważne i 
dać odpowiedź w jaknajprędszym czasie. 
Losy polskiej drukarni wojskowej przy ut. Nadbrzeżnej 
pod Nr. 8!2.-Rafes: drul	
			

/Vilniana_033_02_040_0001.djvu

			- 3e- 


wielkiej buriuazji) b}ła zajęta czasowo dla uiytku wydziału po.. 
litycznego. Wywiezienie tej drukarni byłoby równoznacznym z 
całkowitą ruiną jej włascicielki. 
Obrazcow zapytuje o kierunku politycznym właścicieli dru. 
karń. 
Petronajtis i jonynas odpowiadają. że jakim był panujący 
kierunek w mieścię takim też był kierunek maszyn drukarskich. 
Wczoraj były ol1e na u. ługach polaków. a jutro będą drukowa. 
ły dla litwinów ksiątki podr
czniki, czasopisma. Dzisiaj szcze- 
gólniej, kiedy po ucisku czterdziestoletnim odradza si
 kultura 
litewska, w chwili potęgującego się wzrostu życia duchowego, 
wywożenie z miasta maszyn drukarskIch może się odbić fatalnie 
na rozwoju miasta. Wc pozbawiajcie nas drukarń. jesteśmy ubo. 
My w mas7yny dru
rskie. Rosja po. iada - ilość dostateczną 
c -ó-." " iJ. f b tli be ń"kh'
O, my zaś nie mamy skąd ich dos- 
tac !\1.un} P!£l.ocl scbq w.,-Ihą prace wydawn:czą, władze będą 
muże lIluSJdły uCiec 
ię do rckwizycji drukarń, będziemy prze. 
cież drukować podręczniki. 
ObrazcO\", nie oponuje takiemu postawieniu kwestjl. 
O posterunku celnym w MoJodecznie.- -Rafes: Delegacja 
Ros_vjska otrzymała z Mlńsl,a telegram. iż od 12 bieżącego mie-' 
siąca rospoczął urzedowanie w Mołodecznie litewski graniczny 
urzf:dnik celny, który przyjechał z Moskwy i utrudnia wywóz 
niektórych przedmiotów. Delegacja Rosyjska przesłała do Moło- 
deczna zapytanie \'. celu wyjaśnienia, na mocy jakiego mandatu 
czynnym je
t pomieniany urząd celny, czy posiada on należne 
pełnomocl1lctw8 oraz upoważnienie od władzy sowieckiej. 
Petronajtis oświadcza, że Litewski Gabinet nie rozpozna- 
wał wcale sprawy o komorach celnych i że Minister Obrony 
Krajowej nic o tem nie wie. 
Skrzynki (safes) banków litewskich. Petronajtis: Do Ko- 
mendantury doszła wiadomość, że przystąpiono do włamywania 
się do skrzynek w bankach litewskich i zawartość tych skrzy- 
nek zostaje rekwirowana czy też wprost zabierana. Podobny 
sposób działania. bez formalnego ogłoszenia o nacjonalizacji 
lub czemś podobnem, jest całkiem niedopuszczalnym. 
Rafes: Wiem, że Wydział Osobny zakomunikował o swoim 
zamiarze obejrzenia skrzynek i lombardu i proponował, aby Ko- . 
mitet Rowolucyjny przysłał swego przedstawiciela, ale nie jest 
mi wiadomym termin, wyznaczony dla otwarcia skrzynek. Wrób. 
lewski wnosi, że jeżeli w rzeczy samej istnieje zamiar podobny, 
to niech przynajmniej władze sowieckie postąpią tak, jak zwykle 
postępowały w wypadkach podobnych i jak to uczyniły w Wil- 
nie w roku zeszłym, a n\ianowicie władze zawczasu podawały 
o swoim zamiarze do wiadomości publicznej. przystępowały do
		

/Vilniana_033_02_041_0001.djvu

			. 
I 


- 39- 


obejrzenia zawartości skrzynek jedynie w obecności ich właści- 
ciela i, nie zabierając nic, zamieniały jedynie gotówkę w złocie 
na pieniądze papierowe. - jonynas dodaje, że uoto i inne 
kos
townościJ o ile są własnością obywateli litewskich nie mogą 
podlegać rekwizycji ani być wywożone r kraju, ponieważ to 
jest sprzeczne z prawem mi
dzynarodowem, z traktatem pokojo- 
wym i z konwencją. 
Mickiewicz podejmuje si
 sprawdzić rzeczowo omawiane 
okoliczności. 
I Obrazcow protestuje przeciwko wyrażeniu "włamywanie 
się". Prosi on o wpisanie do protokołu, że nie może się odby- 
wać "włamywanie", ale tylko otwieranie skrzynek. 
O leczniczy chirurgicznej przy ulicy Małej Pohulance 
pod Nr. 8. jonynas: Lecznica urządzona przez Doktora Dem- 
bowskiego, uzupełniona i ulepszona przezeń w przeciągu 
lat 30, jest jedyną w całym kraj.1. - Wartość jej nie da się oce- 
nić i gdyby nawet Rosja chciała wartoŚć jej wypłacić w złocie, 
to w żaden sposób nic uda się ją odtworzyć. W lecznicy tej 
znajduje się boe;ata kollekcja maszyn i narzędzi chirurgicznych, 
zasobna biblioteka lekarska, zapasy bielizny szpitalnej a w mie- 
szkaniu prywatnem cenne obrazy. Lecznica ta jest konieczną po- 
mocą dla Fakultetu Lekarskiego Uniwersytetu Wileńskiego. Lecz- 
nica została opieczętowana i jednocześnie zostali aresztowani 
panna Grosse. szwajcar i służba. 
Wróblewski dodaje. że przy lecznicy znajduje się jedyny 
w kraju gabinet radjograficzny. Właściciel, doktor Dembowski 
nie może być w żadnym razie uważany za uchodźcę; po odby- 
ciu kuracji w Ciechocinku otrzymał on przepust\<ę urzędową, 
jeszcze przed rozpoczęciem ewakuacji miasta, i wyjechał w goś- 
cinę do córki swojej, Pani Romerowej, do majątku Cytowiany 
w powiecie Rossieńskiem. 
Rafes: Z tego faktu, że jednocześnie została aresztowana 
cała służba wnoszę, że musi tutaj chodzić o kontr-rewolucyjność 
właściciela. Obiecuję zasięgnąć informacji w Wydziale Osobnym. 
O obywatelach litewskich, byłych oficerach rosyjskich. 
Petronajtis: Do Komendantury zgłaszają się często obywatele li- 
tewscy, byli oficerowie rosyjscy, którzy nigdy nie służyli w od- 
działach armji czerwonej i, niezważając nato, wniesieni zostali 
do list rejestracyjnych. Trzem z pomiędzy nich ogłoszony został 
rozkaz opuszczenia miasta w przeciągu 48 godzin i udania się 
do Smoleńska. Naz.viska ich: Bazilewski, Nr. nakazu 55 z dnia 
15 Sierpnia, Stefan Kryłow Nr. 6 z tejże daty i Wojtkiewicz 
Nr. 54. Delegacja Litewska, upatrując w tern złamanie wszyst- 
kich konwencji i deklaracji, zapytuje na jakiej podstawie znie- 
woleni są obywatele litewscy do wyjazdu do Rosji. i prosi pow-
		

/Vilniana_033_02_042_0001.djvu

			- 40 - 


strzyrrwć ewakuacj
 tych osób do czasu wyjaśnienia tej sprawy. 
To wszystko zostanie podano do wiadomości Rządu Litewskiego, 
aby się skomunikował bezpośrednio z Naczelnem Dowództwem 
Rosyjskiem. 
Rafes obiecuje w imieniu Delegacji Rosyjskiej 
prawdzić 
ściśle akta sprawy według wskazanych numerów i wyjaśnić, ja- 
kie są podstawy do pudejrzeń. iż wymienione osoby służyły w 
armji czerwom:j, lecz Delegacja Ros.yjska nie może przyjąć na 
siebie zobowiązania powstrzymania ewakuacji, ponieważ to nie 
należy do jej kompetencji. 
O niezwłocznem rozpoczęciu spisu ludności m. Wilna. 
Petronajtis oświadcza, iż spis ten ma głównie na celu wyjaśnie- 
nie liczby osób, niekorzystających z pracy najemnej, aby co- 
rychlej zorganizować rozdawanie im żywności. 
Rafes zgadza się na dokonanie spisu w drodze otrzymania 
informacji od właścicieli i rządców domów, ale jest przeciwny 
odwiedzaniu poszczegblnych mieszkań, gdyż to mogłoby wywo- 
łać pewien rozłam w umysłach. Od dnia 23 Sierpnia zacznie 
już urzędować Magistrat, niechże on wykona tą pracę. Prace 
przedwstępne może zarządzić Komisja do spraw gospodarstwa 
miejskiego. On się zgadza ze zdaniem Delegacji Litewskjej, aby 
ludność już obecnie powiadomiona została o spisie, byle nie w 
drodze rozkazu lub ogłoszenia publicznego. 
O wjetdzie i wyjetdzie pracowników Komendantury 
Litewskiej. Petronajtis oświadcza, iż częstokroć napotykane są 
trudności przy wyjeździe z miasta; z tego powodu byłoby do ży- 
czenia, aby pracownikom Komendantury oraz osobom, pozosta- 
jącym na służbie państwowej Litewskiej przysługiwało prawo 
wOlnej komunikacji z Kownem. Dotychczas należało wyjednać 
dwie przepustki i każda z nich zosobna. 
Obrazcow wyjaśnia, że jak dawniej, tak również i obecnie 
nie czyniono żadnych przeszkód i Komendantura rosyjska za- 
proponowała Komendanturze Litewskiej rejestrowanie przepustek, 
nie wyczekując kolei. 
O rekwizycji towarów w Kooperatywach. Petronajtis po- 
daje do wiadomości delegacji rosyjskiej, że towary w koopera. 
tywach wileńskich zostają konfiskowane, częstokroć bez wydania 
kwitów rekwizycyjnych. Niektóre z tych towarów były zastawio- 
ne w Bankach Litewskich. 
Wróblewski dodaje, że w kooperatywie "Zarzecze" zasek- 
westrowano kasę i aresztowano kasjera Sielaw
 i starca Szuti- 
nasa, który przyszedł do kasy. Ponieważ delegacja rosyjska inte- 
resuje się tem, jaki jest przeciętny skład członków kooperatyw 
Wileńskich, więc oświadcza, że pomiędzy udziałowcami koope. 
ratyw przeważa u nas klasa drobne20 mieszczaństwa.
		

/Vilniana_033_02_043_0001.djvu

			- 41 


" 


o Rekańciszkach. jonynas podaje do wiadomości. że by- 
ły szpital dla obł'lkanych w majątku Rekańciszki koło Nowej 
Wilejki, odrestaurowany przez władze polskie w zamiarze urzą- 
dzenia tam kliniki, podlega obecnie rozgrabieniu przez miesz- 
kańców okolicznych. 
Rafes proponuje, aby litwini postawili tam swoją straż woj- 
skow'l i ochronili własnemi siłami te budowle, które mog'l być 
przej
te jutro. 
Ewakuacja warsztat6w kolejowych, jonynas: Mienie 
warsztatów kolejowych jest obecnie rejestrowane i oczywiście 
istnieje zamiar ewakuacji takowego. 
Rafes obiecuje zasięgnąć o tern informacji. 
O rewizjach w mieszkaniach robotnik6w kolejowych, 
kt6rzy wyjechali do Kowna. W lipcu przyjechała z Kowna de- 
legacja kelejowa litewska z inżynierem Grynkiewiczem na czele. 
Komisja ta zorganizowała Komitet pracowników kolejowych wę- 
zła Wileńskiego w celu uporządkowania ruchu na drogach że- 
laznych. Z arynkiewiczem razem wyjechało pięciu czy sześciu 
pracowników. Obecnie w ich mieszkaniach dokonywane są re- 
wizje. przy których grożą, że żony ich będą aresztowane. 
Przewodniczący Delegacji Rosyjskiej Rafes obiecuje prze- 
prowadzjć dochodzenie w tej sprawie i zamyka posiedzenie. 
Następne posiedzenie odb
dzie sic: w dniu jutrzejszym o 
godzinie 4 (7) wieczorem. 


(Pod pisy). 


\ 


P r o t o kół Nr 8. 


Posiedzenia z dnia 17 Sierpnia mieszanej Komisji pojed- 
nawczej Litewsko- Rosyjskiej. 
Byli obecni: ze strony Litewskiej: Petronajtis, Jonynas i 
Wróblewski; ze strony Rosyjskiej: Rafes, Mickiewicz - Paprusis i 
Stiepanow w zastępstwie Lagofeta. 
DeleJ,!acja Litewska proponuje odbywać posiedzenia o go- 
dzinie 7-ej podług czasu sowieckiego w miarę potrzęby, codzien- 
l1ie zaś tylko w takim razie. jeżeli przewodniczący obydwu de- 
legacji zawczasu si
 o tern porozumieją, i przytem każdy z nich be- 
dzie zawiadamiać członków swojej delegacji o dniu posiedzenia. 
Oświadczenia. Rafes, odpowiadając. na interpelację Delegacji 
Litewskiej. zgłoszoną na posiedzeniu poprzedniem, referuie Ko- 
misji, że wogóle przeznaczono do ewakuacji 30 byłych oficerów 
rosyjskich.-z pom:ędzy nich 8 ochotników i 22 należących do 
kategorji dezerterów. Pierwsi zgłosili chęć wstąpienia do armji 
czerwonej w charakterze ochotników zaraz po zajęciu Wilna. W 
szczególności. z pomiędzy oficerów, wymienionych z nalwi
ka 


- .
		

/Vilniana_033_02_044_0001.djvu

			r 
ł 


- 42- 


prz
z Komendanta Litewskiego: Wojtkiewicz, Bazilewski i Iwa- 
szencew, są to właśnie ochotnicy, a Kryłow służył w roku zesz- 
łym w sztabie generalnym armji Litewsko-Białoruskiej. 
Dalej Rafes komunikuje nazwiska pięciu ludzi, aresztowa- 
nych w Komarowszczyźnie, są to: Bejgel, Porus, Michasionek, 
Rys i Pietrowicz. 
Petronajtis oświadcza, że"wymienieni aresztanci znajdujłł 
się w Świ
cianach 
Rafes: Delegacja Rosyjska kazała sobie] przedstawić spis 
wszystkich znajdujących si
 w mieście drukarń, których liczba do- 
chodzi do 35. Drukarnia Zukowskiego została przeznaczona do 
wywiezienia na skutek rozporządzenia Wydziału Politycznego 4-ej 
armji i dzisiaj wydziałowi temu zostało doręczone pismo, aby 
powstrzymać ewakuacj
 tej drukarni. Będzie wywieziona drukar- 
nia Zysmana; postanowiono wywieźć: z drukarni Dworżeca ma- 
szynę rotacyjną, z drukarni Zawadzkiego trzy maszyny i trochę 
czcionek i z drukarni Kleckina maszynę do składania czcionek. 
Drukarnia Rutkowskiego już została wywieziona w całości i po- 
stanowiono również wywieść drukarnię wojskową. 
Wróblewski p
oponuje poddać rewizji zarządzenie 
o zabraniu drukarni Zukowskiego i trzech maszyn z drukarni 
Zawadzkiego; ta ostatnia drukarnia z dawien dawna drukowała 
książki litewskie i jest jedyną, posiadającą duży zapas czcionek 
Jitewskich. 
Rafes obiecuje zasięgnąć informacji i, jeżeli będzie rzecz 
możliwa, zadość uczynić żądaniu Delegacji Litewskiej. 
O lecznicy D-ra Dembowskiego. Rafes oświadcza, iż are- 
t>ztowanie służby w tej lecznicy wywołane zostało przez zniknię- 
cie narzędzi chirurgicznych; istnieje podejrzenie, że takowe gdzieś 
schowane zostały i trzeba koniecznie zbadać, kto to zrobił i w 
jakim celu. 
jonynas prosi, aby po zbadaniu sprawy wszystko, co było 
znaleziono pozostało na miejscu i wywiezione nie było. 
Rafes obiecuje rozważyć tą sprawę. 
O szpitalu Kolejowym. Petronajtis znajduje, iż jest na 
czasie podniesienie sprawy oddania władzom Litewskim szpitala 
kolejowego. ponieważ drogi żelazne z niego nie korzystają. 
jonynas proponuje toż samo względem niezajętego obecnie 
gmachu b. zarządu dróg żelaznych Poleskich przy ulicy Kauka- 
. skiej Nr. 2. 
Petronajtis przypomina oświadczenie Kalnina, że władze 
Litewskie mogą postawić straż przy wszystkich gmachach, które 
nie zajęte przez instytucje Sowieckie. 
Rafes: prawdopodobnie kwest ja ta będzie rozstrzY2nięta w 
ten sposób.
		

/Vilniana_033_02_045_0001.djvu

			T 
. ł 



 4.1 -' 


, . 


Wróblewski proponuje delegacji rosyjskiej, aby dostarczyła 
Komendanturze Litewskiej listę gmachów, zajętych przez władze 
sowieckie i list
 gmachów, które mogą być zaj
te przez wła- 
dze litewskie. 
Rafes obiecuje dostarczyć listy w przeciągu dwu dni. 
O Lombardzie. jonynas: Przedstawiciel Wydziału Osob- 
flego oświadczył pełnomocnikom Władz Litewskich, upoważnio- 
nym do przej
cia gospodarki miejskiej, że bezwarunkowo b
d
 
zabrane z lombardu: broń, złoto, po nad 16 złotników na jed- 
lU} osob
, obuwie i maszyny do szyeia. Oświadczenie to przed- 
stawiciela Wydziału Osobnego jest sprzeczne z zasadami prawa 
międzynarodowego, z traktatem pokojowym i z konwencją. Znaj- 
dujące się w lombardzie rzeczy obywateli .litewskich nie mogą 
być uważane za zdobycz wojenną, bez względu na ilość tako- 
wych. Ztoto również nie może należeć do zdobyczy wojennej, a 
maszyny do szycia. zastawione przez osoby, należące do naj- 
uboższej warstwy .Iudności, nie mogą podlegać ani konfiskacie, 
ani rekwizycji. Nie godzi się przy tem zapominać, że mieszkań- 
cy Wilna nie stanowią strony wojującej. 
Petronajtis pro.ponuje, aby przejęcie lombardu i sprawdze- 
nie wszystkiego, co się w nim znajduje, dokonane. zostało przy 
udziale del('
ata Komisji pojednawczej. 
Propozycja ta zostaje przyjętą i przekazanie lombardu wy- 
znaczono na 19 Sierpnia o gOdzinie 3 po południu podług cza- 
su sowieckiego. 
Skrzynki bankowe. Rafes przyznaje, że przypuszczenie 
Komendanta Litewskiego było prawdziwe. W rzeczy samej, już 
większa cz
ść skrzynek została otwarta, a znajdujące si
 w nich 
przedmioty zabrane. Przytem się okazało, że skrzynki były prze- 
ważnie puste. w pozostałych zaś znaleziono przedmioty wielkiej 
wartości. Na wstępie zapytałem, dla czego nie były zachowane 
formalności, na to mi odpowiedziano, że podług posiadanych 
wiadomości. większość właścicieli skrzynek wyjechało. 
Petronajtis oświadczył, iż przechodząc Ikoło banlm. słyszał 
głuche uderzenia, jak gdyby rozbijano skrzynki drągiem, zwanym 
"fomka". . 
Rafes dodaje, że otwieranie skrzynek miało miejsce w obec- 
ności dwu przedstawicieli Komitetu rewolucyjnego, przytem spi- 
sane zostały protokoły, o kop je ktÓrych on prosił. 
jonynas: jest to niedopuszczalne, aby na skutek samego 
jedynie przypuszczenia. że właściciele są nieobecni, rozbijano 
skrzynki, i to bez świadków. Przed3tawiciele litewscy w Komisji 
do zastosowania konwencji z dnia 6 sierpnia protestują najbar- 
dziej stanowczo. zarówno przeciwko. rozbijaniu skrzynek, jak też 
przeciwko. rewizji takowych, dokonanej w nieobecności właici-
		

/Vilniana_033_02_046_0001.djvu

			, 


- 44- 


cieli, i upatrują w tem pogwałcenie konwencji I traktatu poko- 
jowego; tem bardziej, że Litwa nie jest stroną wojującą. 
Rafes obiecuje złożyć wyjaśnienie po otrzymaniu doku- 
mentów urzędowych. 
Archiwa. Rafes, w odpowiedzi na pytanie Wróblewskiego 
co do losu archiwum Tyszkiewicza przy ulicy Mała Pohulanka 
Nr. 5, oświadcza, iż Komitet Rewolucyjny obiecał obejrzeć to 
archiwum 20 sierpnia i zawiadomić Wróblewskiego o czasie 
oględzin, aby mógł być przy takowych obecnym. 
Na skutek prośby Wróblewskiego, aby zwrócone zostały 
zabrane ze skrzynek dokumenty, Rafes odpowiada, że zdaniem 
jego nie będzie przeszkód ku temu. 
Ewakuacja mienia kolejowego. Petronajtis: - byłoby do 
życzenia, aby przy rozpoznawaniu tej sprawy byli obecni przed- 
stawiciele urzędów kolejowych zarówno ze strony litewskiej. 
jak i rosyjskiej na jednym z najbliższych posi
dzeń Komisji 
mięszanej. 
Lecznica dla obłąkanych i gmach projektowanej szkoły 
wojskowej. Delegacja Litewska proponuje wskazać przedstawi- 
ciela władzy sowieckiej, który zajmie si
 oddaniem tych gmachów 
i wyznaczyć dla tego termin. Postanowiono skierować przedsta- 
wiciela władzy litewskiej do powiatowego Komitetu Rewolucyj- 
nego (Mała Pohulanka 14) 19 sierpnia na godzinę drugą pod- 
ług czasu sowieckiego. 
Sprawa przekazania gospodarstwa leśnego i dóbr państwa 
została odłożona na 19 sierpnia o godzinie 7-ej podług czasu 
sowieckiego. 


I' 
I 
t · 


(podpisy) 


I 
t 


D o k u m e n t Nr. 6. 
Delegacja Rosyjska Komisji mięszanej, utworzonej na mo- 
cy p. 4 konwencji z d. 6 sierpnia m. Wilno-1S sierpnia 1920r. 
Nr. 15. - Do Przewodniczącego Delegacji Litewskiej w Rosyj- 
sko - Litewskiej Komisji mięszanej w Wilnie. 
- Łaskawy Paniel Niezważając na niejednokrotne prote- 
sty nasze w Komisji, powtarla się ciągle aresztowywanie przez 
władze Litewskie przedstawicieli urzędowych naszej władzy na 
terytorjum czasowo zajętem przez nasze wojska na mocy kon- 
wencji z dnia 6 sierpnia. 
\V chwili obecnej, podług posiadanych przez nas niewy- 
czerpujących wiac1omości, są aresztowani: 
1) Instruktor Wydziału administracji Wileńskiego Komitetu 
Rewolucyjnego tow. Tadeusz Karpowicz-Kuras, aresztowany w 
Nowych Trokach.
		

/Vilniana_033_02_047_0001.djvu

			, 


-s 


. . 


- .ł5 - 


2) Picciu pełnomocników Nowo-Świf:ciańskiego Komitetu 
Rewolucyjnego, a mianowicie: Bejgel, Porus, Micl)asionek, Rii 
i Pietrowicz, aresztowani we wsi Komarowo koło Swi
cian No- 
wych podczas rekwizycji zboża w majątlm zbiegłego obywatela 
polskiego, który zajmował stanowisko odpowiedlialne w miej- 
scowym organie władzy okupacyjnej polskiej. 
3) Zostali rozbrojeni i aresztowani milicjanci, wysłani 
przez Landwarowski Komitet Rewolucyjny gminny do wsi Po- 
dumble. 
Podczas aresztowania i rozbrojenia naszego oddziału przez 
straż pograniczną litewską zabity został prezes Landwarowskie- 
go Komitetu Rewolucyjnego gminnego tow. Morozow. Okolicz- 
ności tego zabójstwa i stopień odpowiedzialności za takowe 
władz litewskich będą zbadane przez osobną komisj
, która 
wyjeżdża na miejsce i potem sprawa ta bf:dzie przedmiotem 
osobnych rokowań. 
W chwili obecnej nie możemy nie zwrócić uwagi waszej 
na to, że zabójstwo pomienione znajduje się w związku z fak- 
tem bezprawnego pobytu i czynności przed 1 września agentów 
władzy litewskiej i jej oddziałów zbrojnych w części powiatu 
Trockiego, należącej do naszej strefy, - z faktem, który miał 
miejsce na mocy rozporządzenia i zgodnie z mandatami, wyda- 
nego przez Ministra spraw wewnętrznych Rządu Litewskiego 
Skipitisa. 
Na sImtek wyżej pomienionego, powtarzając w formie ka- 
tegorycznej protest zarówno przeciwko aresztowaniu agentów 
naszej władzy, jako też przeciwko otwartemu pogwałceniu kon- 
wencji z dnia 6 sierpnia, uważam siebie za zmuszonego do 
oświadczenia w imieniu delegacji rosyjskiej w komisji mi
sza- 
nej litewsko-rosyjskiej. iż przy podobnych warunkach uważamy 
prac
 w Komisji za całkowicie bezcelową i odraczamy jej po- 
siedzenia do czasu uwolnienia i dostawienia do Wilna z rozporzą. 
dzenia władz litewskich wszystkich wymienionych wyżej aresz- 
towanych agentów naszej władzy. 
jednocześnie zmuszeni jesteśmy, do czasu rozstrzygnięcia 
kwestji, pomienionych w piśmie niniejszem. powstrzymać prze- 
kazanie władzom Litewskim instytycji cywilnych m. Wilna oraz 
odroczyć termin rozpoczęcia czynności magistratu Litewskiego 
w Wilnie. - Mamy mocną nadzieję, że Rząd Litewski oceni po- 
wagę motywów, które nas zmusiły do niniejszego oświadczenia 
naszego i ze swojcj strony uczyni jaknajrychlej konieczne kroki 
ku zlikwidowaniu jaknajpośpieszniejszemu wykroczeń praw- 
nych, których si
 dopuścili jego agenci, i które przeszkadzają 
nam przekazać w zupełnym porządku władzom litewskim
		

/Vilniana_033_02_048_0001.djvu

			- 46- 


- 


wszystkie instytucje na termin ewakuacji Wilna, wyznaczony na 
t września. 
Prosz
 przyjąć wyrazy zupełnego poważania. 
Prezes delegacji rosyjskiej w Komisji mieszanej litewsko- 
rosyjskiej. 


(podpis) M. Rajfis. 


D o k u m e n t Nr. 7. 
Bardzo pilne.--Do prezesa Delegacji Rosyjskiej w Komisji 
Mi-:szanej RosyjSkO - Litewskiej w Wilnie - 19 sierpnia 1920 r. 
Nr. 980. 
Podług otrzymanych wiadomości, wczoraj rozpocz
to wy- 
wożenie pługów żelaznych, sieczkarni, sierzpów i innych narz
- 
dzi rolnych ze składu narzędzi rolnych Nagrodzkiego przy ulicy , ' 
Zawalnej Nr. 11. Dzisiaj przyjechał jakiś komisarz i z nim ra- 
zem około 20 furmanek w celu wywiezienia ostatecznie wszyst- 
kiego. 
Narz
dzia rolnicze nie mogły być w żadnym razie zaliczo- 
ne do kategorji przedmiotów niezb
dnych dla rosyjskiej armji 
czerwonej, przebywającej czasowo na terytorjum Litwy, upra- 
szam przeto o wydanię rozporządzenia w celu niezwłocznego 
powiitrzymania wywozu pomienionych narzędzi rolnych. 
Prezes Delegacji Litewskiej (podpis) 
Kapitan Kurkowski. 
D o k u m e n t Nr. 8. 
Delegacja Rosyjska w Komisji mi
szanej Rosyjsko-litew- 
skiej, utw. na mocy p. 6 Konwencji z dnia 6 sierpnia.-20 sierp- 
nia 1920 r. Nr. 16. 
Do Komendanta Litewskiego w Wilnie. 
Powołując się na nasze oświadczenie z dnia 18 sierpnia 
i na skutek oświadczenia Waszego. że aresztowani w Komarowie 
koło N.-Świ
cian pełnomocnicy naszych. władz Bejgiel, Parus, 
Ris i Pietrowicz są już uwolnieni, prosimy zaproponować po- 
mienionym osobom, aby wyjechały do Wilna. 
Prezes delegacji rosyjskiej (podpis) M. Rajes. . . 
D o k u m e n t Nr. 9. 
Delegacja Rosyjska w Rosyjsko- Litewskiej Komisji mięsza- 
nej ulw. na mocy p. 4 I(onv.-encji z dnia 6 sierpnia 1920 r.-lO 
sierpnia 1920 r. Nr. 17.
		

/Vilniana_033_02_049_0001.djvu

			,. 


, . 


łI 


. . 


- 47- 


Do Prezesa Delegacji Litewskiej w Komisji mi
szanej Ro- 
syjsko- Litewskiej. 
W skutek pisma Waszego z dnia 19 sierpnia niniejszem 
komunikuję: 
Delegacja Rosyjska w komisji mi
szanej Rosyjsko - Litew- 
skiej nie może si
 zgodzić na to, aby uwolnienie przedstawi- 
cieli naszej władzy, nieprawnie aresztowanycl\ przez Wasze wła- 
dze, miało nastąpić jal	
			

/Vilniana_033_02_050_0001.djvu

			- 4
- 


are
ztowanych przez nas podwładnych rządu sowieckiego b«:dzie 
najsprawiedliwszym rozstrzygni
ciem sprawy. 
Co się zaś tyczy spóźnionego oświadczenia mojego, to ta- 
kowe spóźnienie tłomaczą środki, zarządzone przez osoby, które 
aresztu dokonały, aby wiadomości o telll nie doszły do Ko- 
mendantury Litewskiej (z mieszkania n!e wypuszczano nikogo, 
a przychodzączych- aresztowywano; n. p., oficer litewsk. Szukin 
hył przetrzymany w areszcie więcej niż przez dobę). Wiadomości 
o pozostałych osobach, aresztowanych dnia tego przez Wasze 
władze, nie posiadamy dotychczasz. 
Dalej, komunikuję w imieniu Delegacji Litewskiej, l.e 
aresztowani w Podumblach ranny i drugi milicjant jU1.si
 znaj- 
dują w Wilnie; ob. Karpowicz iest w drodze do Wilna; co do 
czterech tow., uwolnionych w Swięcianach: Bejgela. Risa, Porusa 
i Pietrowicza, wydane zostało rozporządzenie o zakomuniko. 
waniu im Waszej propozycji. a ob. Michasionka poszukują dla 
(?rzewiezienia go do Wilna.-Powyższe podkreśla w sposób 
konkretny szczerą chęć Delegacji Litewskiej zlikwidowania 
conajprędzej powstałych nieporozumień. 
Ponieważ życie wysuwa szereg ostrych kwestji, rostrzyg- 
nięcie których bez rozważania w Komisji mieszanej wywołać 
może szereg konfliktów, a od odpowiedzialności za takowe 
uchyla si
 zgóry Delegacja Litewska;-Delegacja ta uważa za 
konieczne wznowienie niezwłoczne posiedzeń Komisji mieszanej. 
-Do takich ostrych kwestji należą między innemi i wywożenie 
warsztatów i mienia kolejowego, będące w sprzeczności z kate- 
gorycznemi oświadczeniami ob. Rafesa i zastępcy członka Rady 
Wojenno-Rewolucyjnej ob. Muklewicza ostatecznie rujnujące 
transport kolejowy; wywołujące masowe bezrobocie robotników 
kolejowych, - ponowne wywożenie maszyn i r.arzędzi 
rolniczych i t. d. 
Kopję niniejszego pisma posyłam członkowi Rady Wojen- 
no-Rewolucyjnej 4 armji ob. Meżlaukowi, jako temu, który 
zawarł konwencj
 wojskową, działanie której zostało przez. 
Was zawieszone. 
Prezes Delegacji Litewskiej w Komisji mieszanej Litewsko- 
Rosyjskiej:Komendant m. Wilna (podpis) 
Kapitan Kurkowski. 
Dokument Nr. 11. I 
Rada Wojenno-Rewolucyjna 4 armji. 20 Sierpnia 1920 r. 
-Nr. 1274. 
Do Komendanta Litewskiego w Wilnie. 
Z powodu opieczętowania przez was drzwi gmachu Nr 36 
przy ulicy S.to jerskiej i postawienia tam warty wojskowej,
		

/Vilniana_033_02_051_0001.djvu

			- .9 - 


bez ml
zej na to zgody i bez obejrzenia przez nas rzeczy pozo- 
sta.łych po wyjeździe sztabu, oświadczam przeciwko temu pro. 
test i prosze o zdjęcie warty i pieczęci. 
Zawiadamiam Was, że jutro o godz 5 popołudniu podług 
czasu sowieckiego przedstawiciel nasz, wraz z wartą, oglądać 
będzie wszystkie lOkale pomienionego amachu w celu spisania 
odpowiedniego aktu. 
Wszystkie przedmioty stanowiące własność Rosyjskiej S. 
F. S. Republiki zostaną złamtąd zabrane, poczem gmach zosta- 
nie opieczętowany naszą i waszą pieczęcią i postawiona będzie 
nasza warta, stosownie do porozumienia naszego komendanta 
z wami. 
Zastępca c?lonka Rady Woj. Rewolucyjnej 4 armji 
(podpis) R. Mukllwie.. 


Dokument Nr. 12. 
Do Zastępcy członka Rady Wojenno-.Rewolucyjnej 4 armjl 
ob. Muklewicza.-21 Sierpnia 1920 r. Nr. 1001. 
Powołując si
 na pismo wasze .z dnia 21 Sierpnia 1920 r. 
pod M 1274, zawiadamiam że postawienie mojej warty przy b. lo- 
kalu Rady Woj.-Rewolucyjnej zostało dokonane za wyrażoną na 
piśmie zgodą pomocnika dowódcy 4 armji N. Lagofeta, udzie- 
loną w odpowiedzi na pismo Komendantury Litewskiej z dnia 
15 sierpnia 1920 r. pod Nr. 760, kopję którego załączam, - a 
15 furmanek, które podjechały do tego gmachu bez mand..tu 
dawały powód sądzić, iż je
t zamiar zagrabien.a ruchomości. 
(podpis) kapitan ł Kurkowski 


Do'(ument Nr. U. 
Do Komendanta Litewskiego.-\Vilno 20 Sierpł
i. 1920 r. 
Nr. 1276. 
Prosz
 wyjednać dostawienie do Wilna wymienionych 
poniżej "zakładników"; tutaj prędzej niż w Swięcianach będzie 
można załatwić sprawę \\ zględem wymiany. 
Zast. czlonka Rady Woj. Rewolucyjnej i prezes Wileń5ki
go Komi- 
tetu Rewolucyjnego (podpis) 
R. Muklewicz. 
Odpis. - Do Wileńskiego Komitetu Rewolucyjnego, 
e 
Święcian. 
15 więzniów politycznych (zakładników) wysłani zosłali Z 
Kowna do Rosji jako zakładnicy. My znajdujemy się w 
wię- 


t.
		

/Vilniana_033_02_052_0001.djvu

			- 


-- 50 - 


danach, oczekując przybycia obywateli litewskich, przeznaczo- 
nych do wymiany. Próba ze strony władz litewskich otrzymania 
wiadomości o tem, gdzie sił: oni znajdują, nie dała tadnych 
wyników. Zakładników litewskich nie odnaleziono, ani w Swic:- 
cianach, ani w Postawach, ani w Połocku,ani w Wilnie. Zwra- 
camy się do was z pro5bą o zaciągnięcie informacji, czy wymia- 
na nastąpi i gdzie się znajdują obywatele litewscy. jest do ży- 
czenia. aby wymiana nastąpiła w Wilnie. Usilnie prosimy o' ry- 
chłą i dokładną odpowiedź władzom litewskim, w przeciwnym 
razie grozi nam powrót do wi
zienia Kowieńskiego. 
Pełnomocnicy 15 wi
żniów-Sergjusz Ginzburg. Kazimierz. 
Karpowicz. 


Dokument Nr. 14. 
Do Rady Wojenno-Rewolucyjnej 4 armji. - 21 Sierpnia 
1920 r. Nr. 837. 
Na mocy Konwencji z dnia 6 Sierpnia 1920 r. zobowią-- 
zaliście si
 oddać nam m. Wilno i cały obszar drugiej strefy 
nie później. niż pierwszego września 1920 r. - Ponieważ to nie 
wyklucza możliwości, zjawienia się na tem terytorjum woj:-k 
walczącego z wami przeciwnika, proponujemy wam ewakuowa- 
nie przed umówionym terminem całego, przez was zajętcgo, 
terytorjum. Zająwszy zawczasu punkty obronne i obserwując 
najściślej neutralność, będziemy mogli nie dopuścić - zjawienia 
sił: sił zbrojnych na terytorjum Litwy. 
Minister Obrony Narodo.wej (podpis) podpułkownik Żuka.... 
Naczelnik Sztabu Gencralnego (podpis) major Biron/as. 
Dokument Nr. 15. 
Do Dowództwa wojsk Rosyjskich w Wilnie. - 21 Sierpnia 
1920 r.-Kowno - Nr. 838. 
Prezes Delegacji Litewskiej w Komisji mieszanej Litewsko- 
Rosyjskiej w raporcie z dnia 20 Sierpnia b. r. pod Nr, 998 
donibS-ł mi, że Prezes Delegacji Rosyjskiej ob. Rafes czasowo 
odmówił udziału w pracach Komisji micszanej. i pówstrzymał 
przekazanie instytucji cywilnych i rozpocz
cie funkcjonowania 
magistratu m. Wilna aż do czasu zwrotu aresztowapych jakoby przez 
nasze władze: 1) Tadeusza Karpowicza, 2) Bejgela, 3) Porusa, 
4) Michasionka, 5) Risa. 6) Piotrowicza i 7) dwu milicjantów z 
landwarowa oraz do czasu zbadania przez OSl)bną komisjł: 
okoliczności, towarzyszących zabójstwo ob. Morozowa. 
Oświadczam, iż z' pomiędzy wymienionych osób byli 
aresztowani jedynię trzej, to je
t Karpowicz i dwaj milicjanci, 
którzy już oddani są do waszego rozporządzenia.
		

/Vilniana_033_02_053_0001.djvu

			- 51 - 


Okoliczno!d, prz, których zabity został prr;el tOłnlert).. 
podległej mi armji prezes komitetu rewolucyjnego gminnego 
z Landwarowa ob. Morozow zostały w dostatecznej mierze wy- 
jaśnione przez Komisję złożoną z moich i waszych przedstawi- 
cieli, którzy przeprowadzili śledztwo 20 sierpnia b. r. 
Mniemam, ił na podstawie zebranego przez komisj«: ma- 
terjału śledczego nie można ustalić winy żołnierzy Grażulisa i 
Palmana i trzech innych. którzy 14 Sierpnia b. r., dowiedziaw- 
szy si
 o napadzie zbrojnych trzech żołnierzy z armji czerwo- 
nej na niezamożnych obywateli, 65 letnią staruszk
 Lachowi- 
czową i następnie na Chaleckiego, na własną odpowiedzialność 
z narażeniem swego życia, stanęli w obronie napastowanych ro- 
daków i zbawili ich od grabieżców. 
Trup zabitego Morozowa został przesłany do wasze20 
rOiporządzenia. 
Prezes waszej Delegacji w piśmie z dnia 18 Sierpnia b. r. 
pod Nr. 15. adresowanym na imię prezesa Delegacji Litewskiej 
oświadcza, ił przedstawiciele władzy litewskiej łamią kOn\\Cllclę 
z dnia 6 sierpnia b. r. 
. ja zaś nietylko uważam twierdzenie powyższe za nkod- 
powiadające rzeczywistości. ale uważam za konieczne oświad- 
czyć, że przedstawiciele waszej władzy przez cały czas wykra- 
czają przeciwko punktom 4, 5 i 7 konwencji z dnia 6 sierpnia 
b. r. A mianowicie: na mocy p. 5 konweAcji przyj
liście na 
s.iebie zabowiązanie z zajętego I podległego ewakuacji tery tor- 
jum Litwy wywozić tylko mienie władz wojskowych rosyjskich. 
A jednak wywieźliście już i wywozicie obecnie wszelkie 
mienie: państwowe, społeczne i prywatne państwa Litewskie
o. 
Tak wi
cwywieźliście już: l) Drukarme: Zysmana, Żukowskiego, 
Zawadzkiego, 2) z zakładu Nagrodzkiego - w
zystkie maszyny, 
części maszyn i surowce, 3) z kooperatyw "Robotnik" i ..Zwią. 
zek Wileński I{ooperatyw" - masę towaru i J 40.000 marek w 
2 0 tówce, 4) ze składów Banku Litewskiego Przemysłowego -to- 
wary, 5 ,"z fabryk garbarskich i tytuniowych-surowce, 61 z war- 
sztatów kOlejowYCh - maszyny, nie zważając na protesty i obu. 
rzenie robotników, 7) rozgrabiliście skrzynki i skarbce banków 
i lombardów 8) zabieracie bez żadnego odszkodowania ostatni 
Środek zarobku biedaków-maszyny do szycia, Je slpłtali
me. 
ble i zapasy żyWGOści,-z całe
o miaita Wilna i okolic wywo. 
zicie meble. 
jednem słowem pozostawiacie nam kraj całkowicie opusto- 
szony, robotników bez pracy i chleba, szpitale i przytułki bez 
zapasów tywności. 
Na mocy punktu 7 konwencji zobowiązaliście si
 stosować 
si
 na Clasowo zaj
tem terytorjum Litwy do przepisów traktalu
		

/Vilniana_033_02_054_0001.djvu

			:....- 52- 


f)Ql	
			

/Vilniana_033_02_055_0001.djvu

			. 
, 


... 


- 53- 


Dokument Nr. 16. 


Delegacja Rosyjska w Komisji mieszanej Rosyjsko-Litews- 
kiej ust. na mocy p. 4 konwencji z dnia 6 Sierpnia.-M. Wilna 
- 22 Sierpnia 1920 r. Nr. 19.-Do Prezesa Delegacji Litewskiej 
w Komisji mieszanej Rosyjsko-Litewskiej. 
Wobec oświadczenia Waszego w piśmie z dnia 21 Sierpnia 
pod Nr. 1009 o szczerej chęci Delegacji Litewskiej zlikwidowa- 
nia w sposób sprawiedliwy szeregu nieporozumień, wynikłych w 
związku z aresztowaniem przedstawicieli naszych władz, - Dele- 
gacja Rosyjska proponuje zwołanie już na dzień dzisiejszy na 
godzin
 5 1 /s po południu (podług czasu sowieckiego) osobnego 
posiedzenia Komisji mieszanej w celu wyjaśnienia sposobu za- 
kończenia sprawy o aresztach przedstawicieli naszej władzy. 
jeżeli ze strony waszej nie będzie sprzeciwu, to nasza delegacja 
w oznaczonej godzinie będzie was oczekiwać w gabinecie człon- 
ka Rady Woj.-Rewolucyjnej (Ś-to Jerska Nr. 13). 
Nie mo
emy przy tem nie zwrócić uwagi waszej, że na 
imię naszej delegacji wniesione zostały zażalenia o nowych wy- 
kroczeniach ze strony władz waszych przeciwko konwencji z 
dnia 6 Sierpnia, z których widać najoczywiściei, że wasi żoł- 
nierze zaj
1i szereg wsi w gminach Worniańskiej i Trockiej w 
powiecie Trockim, wchodzących w obręb drugiej strefy i podle- 
gających ewakuacji 1-go Września. 
\V związku z wynikiem dochodzenia w sprawie zabójstwa 
prezesa Komitetu Rewolucyjnego w Landwarowie tow. Morozo- 
wa, które daje prawo do postawienia :kwestji o szczególnem 
zadośćuczynieniu ze strony waszego rządu, oraz w związku z 
mandatami, które wydaJe wasz Minister Spraw Wewnętrznych 
Skipitis na imię naczelnika powiatu Trockiego i z czynnością 
tego ostatniego,-pomienione wyżej zajęcie wsi w powiecie 
Trockim zmusza nas do przypuszczenia, iż istniej,) dla powiatu 
Trockiego instrukcje specjalne, wywołane przez całkiem niezro- 
zumiałe dla nas okoliczności. 
Mniemamy, iż Delegacja Litewsl
a mieć b
dzie możność 
dzisiaj jeszcze na posied!eniu Komisji mieszanej poznajomić 
naszą DeJegacj
 z instrukcjami dla powiatu Trockiego i w szcze- 
gólności z telefonogramem Nr. 176. który jakeście to oświad- 
czyli w Komisji, znosił w imieniu Rządu Litęwskiego moc man- 
datów, wydanych na skutek nieporozumienia. 
Dalej, byłoby dla nas do życzenia otrzymać na posiedze- 
niu dzisiejszem wyjaśnienie powodów aresztowania instruktora 
związku robotników rolnych tow. Szawlisa na terytorjum, nale- 
żącem do naszej strefy. Podług posiadanych przez nas wiado- 
mości tow. Szawlis został odesłany do sztabu 4-£0 pułku litew-
		

/Vilniana_033_02_056_0001.djvu

			-54 - 


skiego a ztamtąd do Kowna. Nie przechodził on przcz; IIl1j
 
demarkacyjną, ale żołnicrze litewscy za pomocą znak6w za pro- 
!iIi go, aby podszedł do tcgo miejsca, g
zie się oni znajdowali 
f tam go aresztowali. Podług wiadomości ze źródeł prywatnych 
w piwnicy lokalu aresztu w Niemenczynie jest osadzony żołnierz 
z armji czerwonei. który był aresztowany razem z koniem. Ten 
wypadek wymaga wyiaśnienia. 
Nie moicmy również nie zwrócić uwagi waszej. te wbrew 
protokołom Komisji mieszanej do spraw podziału mienia kole. 
jowego Święciańskiej drogi żelażnej pOdj
zdowej nam, dotych- 
czas nie zostały oddane 3 lokomotywy I 24 wagony, które 
nam przypadły w podziale. 
Ze swej strony oświadczamy, it czynimy !tarania w celu 
sprawdzenia zakomunikowanych nam przez was wiadomości o 
tWakuacji warsltatów kolejowych w Wilnie. wbrew postanowie. 
niu Wileńskiego Komitetu Rewolucyjnego. 
W końcu nie moiemy nie zaprotestować najkategoryczniej 
przeciwko twierdzeniu waszemu, iakobyśmy zawiesili m(JC kon- 
wencji \\ ojskowej. Ewakuacja drugiej strefy odbyvh się normal- 
nie i będzie na termin zakończona. W
zystkie zarządzenia na- 
szych władz odpowiadają zupełnie zasadom ogólnym, ustalo- 
nym przez Komisj
 mieszaną; wywotone są jedynie rzeczy naj.. 
niezbędniejsze, a interesy osób prywatnych są pokrzywdzone w 
stopniu minimalnym. 
Mamy nadziej
. te przy chęci obustronnej jaknaipr
dszego 
zlikwidowania sprawy o nieprawnem aresztowaniu przedstawi- 
cieli naszej władzy, dzisiejsze posiedzenie specjalne da możność 
wZDowienia na stałe prac Komisji mieszanej. 
Prezes Delegacji Rosyjskiej w Komisji mieszaneJ Rosyjsko- 
Litewskiej (podpis) M. Rafes. 


Protok_'Sł Nr. 9. 


Komisji rojednawczej mieszanej Rosyjsko.Litewsklej z dnia 
22 Sierpnia. 
Obecni: Rafes, Mickiewicz. Papnlsis, Kurkowski, Jonynas. 
Wróblewski i Żemajtls, przewodniczy R(Jf
s. 
Rat
: Posiedz
nlc dzisiejsze zwołane zostało z naszej Ini- 
ciaty
y w ceiu szczegÓlnym uczynienia, w drodze ustnego po- 
rozumienia pomi
dzy obydwiema delegacjami, próby znalezienia 
wYjścia ula wynikłych sporów, czego si€: nie udało załatwić w 
drodze korespondencji. Jedna próba podobna jut się udała. 
Było to w dniu doręczenia naszego -pierwszego oświadczenia o 
przerwaniu pracy Komisji. kiedy z nami si
 widział kapitan 
Kurkowski i my, jak iie zdawało, dOi:ii:lijmy do porozumienia.
		

/Vilniana_033_02_057_0001.djvu

			-- 55 - 


Nastc.pnie nazajutrz otrzymaliśmy niespodziewanie odpowiedi 
delegacji Litewskiej z żądaniem wymiany aresztowanych i przy- 
tern takich osób, które, chociażby byty agentami władzy Litew- 
skiej, nie mogą być przedmiotem wymiany dla przyczyn szcze- 

ólnych: chodzi bowiem tutaj o wymian
 osób, aresztowanych 
jako ag
nci kontr-wywiadu i przytem podkreślić należy - jako 
agenci kontr-wywiadu n!e tylko litewskiego, ale i francuskiego, 
a przy dalszelł1 dochodzeniu wykryto łąCf:ność z kontr-wywia- 
dem polskim. KOlitr wywiad ten był skierowany na Mińsk, t. j. 
na najbliższe tyły naszej armji. Nie myśl
 aby takie postawienie 
sprawy ułatwić mogło nasze stosunki. Znajdujimy, że, jeżeli 
Delegacja Litewska w jednem ze swoich oświadczeń na piśmie, 
sformułowała żądanie wymiany, to koniecznem jest znaleźć wyjście 
dla porozumienia w tej właśnie płaszczyźnie. Z tego tylko po- 
wodu delegacja nasza zgadza się na rozpatrzenie tej kwestji. 
Całkiem świadomie nie podnosimy obecnie sprawy zabójstwa 
prezesa Komitetu Rewolucyjnego w Landwarowie tow. Morozo- 
wa, ponieważ z tego powodu zdaniem naszem mogą się 
prowadzić pertraktacje pomiędzy obydwoma Rządami. Tutaj mo- 
że być mowa o osobllem zadośćuczynicniu. Mimochodem nie 
możemy nie zaznaczyć, że komendant Kurkowski w rozmowie 
18 Sierpnia uznał w sposób wyraźny, ż! czynności żołnierzy 
litewskich były nielegalne, a jednak dzisiaj w wydawanym przy 
Komendanturze dzienniku "Litwa" wydrukowana została notatka 
p. t. "Bohater tyłu", oparta na faktach, które nie miały miejsca, 
i na postanowieniu komisji śledczej mieszanej, wcale nie istnie- 
jącem, jakoby czynności władz Litewskich uznane zostały za 
zgodne z prawem. My zaś na podstawie dochodzenia bardziej 
jeszcze umocniliśmy się przy swojej opinji, że tutaj miało 
miejsce bezpośrednie złamanie przepisów konwencji przez żoł- 
nierzy litewskich: przejście Iinji demarkacyjnej, rozbrojenie i 
strzelanie do przedstawicieli naszej władzy, w wyniku którego z 
naszej strony jeden zabity i jeden ranny, z litewskich zaś żoł. 
nierzy nikt poszkodowanym nie został. Jeżeliby nawet zostało do- 
wiedzione, że którykolwiek z pomi
dzy naszych milicjantów 
strzelał, nie zmieniło by tu wcale położenia sprawy, ponieważ 
odpowiedzialność za zabójstwo Morozowa i wówczas musiałaby 
spaść VI całości na władze Li teW!ki e, które wykroczyły prze- 
ciwko konwencji i spowodowały przez to dalsze skutki. 
Ale o tem będzie mowa osobno. Obecnie stawimy pytanie ogól- 
ne. Dlaczego w jednym tylko powiecie Trockim żołnierze li- 
tewscy i władze wyższe wywołują przez swe czynności ostre 
nieporozumienia? jeden z żołnierzy litewskich zeznał przy do- 
chodzeniu, że im nie był ogłoszony zakaz przechodzenia przez 
linję demarkacyjną. Dalej przypomnijmy Naczelnika powiatu 


,
		

/Vilniana_033_02_058_0001.djvu

			- 56- 


Trockiego i mandat Ministra Spraw Wewnętrznych Skipitisa; 
obecnie wniesono wiele nowych skarg na zajęcie dwu f!min; 
a więc i konflikt w Lal1
varowie, i w Podumblach, i wypadek 
w Nowych-Trokach. i zajęcie dwu gmin - wszystko to miało 
miejsce w kierunku Orano Chcielihyśmy wiedzieć. jakie przyczy- 
ny ogólne lub instrukcje doprowadzają do tych zdarzeń? 
Kurkovlski: Abym mógł sądzić. czy osoby zaaresztowane 
w tiomu Pi mon owa, s
 to agenci kontr- wywiadu. koniecznem 
jf
t oznajomienie si
 dane mi, opartemi na dokumentach, z 
których by można było wystawić przeciwko mm podobne oskar- 
tenie. DopÓki podobnych danych nie widze:, osoby zaares.lto- 
wane są dla mnie agentami naszej władzy. K"mevdantura litew- 
ska dwukrotnie zwracała się do Osobnego Wydziału w sprawie 
.ueszt\Jwania urzł:;dnika poczt i telegrafów I\aczanowskiego, od- 
powiedzi nie otrzymaliśmy i dzisiaj tylko dowiedzieliśmy się z 
pi<;m, że został on rozstrzelany. 
Mickiewicz-Paprusis:jaksprawazostanie zakończona to pozna- 
jomienie się z aktami można będzie urządzić. Co si
 zaś tyczy Kacza- 
nowskiego, to nie był on urzędnikiem Rządu Litewskiego, ale 
polskim szpiegiem, który się ukrył pod skrzydłem Komendantury 
Litewskiej. . 
Kurkowski: Jeżeli Kaczanowski, był szpiegiem. to powin- 
niście pl i.edstawić dowody dokumentalne. Oprócz tego areszto- 
wani zostali: woźny Komendantury Litewskiej, Władysław Boh- 
dziewicz i Sołimani. Tak więc władze sowieckie aresztują też 
urzędnikc)w litewsk ich. 
Rafes: W każllym razie jest różnica pomiędzy obudwiema 
grupami aresztowanych. Podczas, kiedy władze Litewskie aresz- 
tv:
 naszych przy spełnianiu przez nich obowiązków urzędu. 
na
ze aresztowania nie mają nic wspólnego z włożonemi na 
aresztowanych obowiązkami służbowemi. Rozumiem, że Komen- 
dant Litewski musi si
 poznajomić z dokumentami, tyczącemi 
si
 zaaresztowanej piątki, i takowe będą mu dostarczone. Co 
się zaś tyczy Kaczanowskiego, to, chociaż akta jego sprawy 
mogą być przedstawione Komendantowi Litewskiemu, Delegacja 
Rosyjska znajduje, że wprowadzenie tcj nowej ol	
			

/Vilniana_033_02_059_0001.djvu

			- 57- 


. 


czanowski), zamiast odpowiedzi na nasze interpelacje 
dowiedzieliśmy sit: o rozstrzelaniu. Nasze prawo, to niezaprze- 
czalne prawo obrony obywateli, nie tylko urzędników i nie 
tytko podczas spełniania obowiązków służby, ale wszystkich 
obywateli gdzieIwIwiek by się oni znajdowali. 
Rafes: Niesłusznie ustalacie związek pomi
dzy waszą inter- 
pelacją I rozstrzelaniem Mineyki i Kaczanowskiego. Co do Mi- 
neyki zostało ustalone, że wasza interpelacja wniesiona została 
o godzinie S-ej, a lista rozstrzelanych oddana do druku w nocy. 
Stojąc na punkcie widzenia objektywnym należy llznać, że roz- , 
strzelanie Mineyki i I(aczanowskiego i zabójstwo Morozowa 
nie są to fakty równej wagi. 
Kurkowsl	
			

/Vilniana_033_02_060_0001.djvu

			- - 5
 - 


potwierdzenie na mocy dokumentów oskarżeń rozstrzelanego 
urzędnika poczt i telegrafów Kaczanowskiego i aresztowanych 
oficera Matusajtisa i urzędnika wojskowego Aleksandrowicza. 
Delegacja Rosyjska odpowiada, że uczyni wszystko, aby 
dać możność Delegacji Litewskiej przekonać się o zasadności 
oskarżenia W) t Jczonego przeciwko pięciu aresztowanym oso
 
bom; co się zaś tyczy rozstrzelania Kaczanowskiego, to Dele- 
gacja Rogyjska j('st przeciwna wprowadzaniu nowej tej sprawy, 
a nie ma nic przeciwko przedstawieniu właściwych doku- 
mentÓw. 
Wróblewski: Delegacja Litewska oświadcza raz jcszcze, że 
Delcgacja Rosyjska, przerywając jednostronnie prace Komisji 
Mieszanej, wykroczyła bezpośrednio przeciwko punktowi 4 kon- 
wencji z dnia 6 Sierpnia b. r., przeto Delegacja Litewska nie przyj- 
muje na siebie winy I odpowiedzialności za wszystko. co się sta- 
ło w tym międzyczasie pogwałcenia praw Państwa Litewsl	
			

/Vilniana_033_02_061_0001.djvu

			- 59 - 


Proszę zawiadomić, jakie zarz4dzenie wydane zostało na 
skutek mego pisma z dnia 1 Sierpnia b. r. pod Nr. 259. 
Za komendanta-(podpis) L. Petronajtis. 


Protok6ł Nr. 10. 
Po
ledzenia Komisji mieszanej litewsko-Rosyjskiej pojed- 
nawczej z dnia 23 Sierpnia 1920 r. 
Obecni: Rafes, Mickiewicz-Paprusis i Krotow ze strony 
Rosyjskiej i Kurkowski, jonynas, Wróblewski, Żemajtis i Petro- 
najtis ze strony Litewskiej. Przewodniczy Kurkowski. 
Rafes: Wczoraj Osobny Wydział odmówił kategorycznie 
wydania dokumentów w sprawie aresztowania agentów Rządu 
Litewskiego, ale Komitet Rewolucyjny, na mocy osobnej uch- 
wały postanowił dać niektóre wyjaśnienia. Zaczn
 od sprawy, 
którą na wczorajszem posiedzeniu wytoClyła Delegacja i na 
którą tow. Mickiewicz obiecał dać odpowiedź. 
. Odczytana zostaje notatka (ob. dokument Nr. 19), pisana 
własnon:cznie przez Kacz8nowskiego (zdaniem Mickiewicza) i 
stanowiąca projekt podania, koniecznego zdaniem pisz
cello w 
celu wstąpienia na służb
 do Korpusu Polskie20. Kopja tei 
notatki, sprawdzona przez kapitana Kurkowskiego, oddana EO- 
staje do akt Delegacji Litewskiej. 
Wróbl
wski (po sprawdzeniu pisma Kaczanowskiego) oświadcra 
stanowczo, że notatka nie jest pisana ręl<ą Kaczanowskiego. 
Rafes: Osobny Wydzidł prosił oświadczyć, że sprawy Ma- 
tusajtłsa I Aleksandrowicza. jako taldej niema w Wydziale, Jest 
zato sprawa, w której główną figurą jest urz
dnik kontr. wy- 
wiadu litewskiego Szaf. Do jego sprawy jest zamieszany Alek- 
sandrowicz, którego prawdziwe nazwisko jest Bronisław Karazya. 
Rafes pokazuje dokument le
itymacyjny z fotograf ją, wydany 
przez kontr - wywiad w Kownie, z oznaczeniem odkomendero- 
wllnla do Wilna. Rafes dodaje. że w sprawie tej miało mrejscc 
przyznanie się areszt()wanych i ich wzajemne oskarżenie, które 
doprowadziło do caJkowitego wykrycia sprawy. Matusajtis fe- 
znał sam, że jest agentem kontr - wywiadu. 
Kurkowski: Dowody wasze są po częsci przekonywające, 
w pozostałej części, zarówno jak co do Ma.;utajtisa opinję wy- 
dać może tylko Wróblewski, jako prawnik. co się tyczy aresz- 
towań w powiecie Święciańskim, to otrzymałem zawiadomienie 
przez telefonogram, że aresztowani uważają siebie za obywateli 
Litwy i nie chcą jechać do Wilna. 
Wróblewski: Karazyja i Matusajtis mogą być objektem 
wymiany na aresztowanych przez litwinów agentów kontr.wy- 
wildu Itolsz,wiikieao. W sprawie )(aczanewJkiiae ehedzi nie 


.
		

/Vilniana_033_02_062_0001.djvu

			, 
i 


-60;- 


o to, czy inkwirent śledczy posiadał doświadczenie, czy też nie. 
Ponieważ istnieje traktat, ratyfikowany przez jedną stronę, a z 
drugiej strony dowództwo wojsk rosyjskich zobowiązało się 
spełniać warunki traktatu na zajętem terytorjum, to na mocy 
zwyczajów mi
dzynarodowych należało w danym wypadku przed 
wykonaniem wyroku porozumieć się z Rządem Litewskim. Pod- 
władne organy władzy sowieckiej spełniły czyn obrażający su- 
werenność Rzeczypospolitej Litewskiej, - co stanowczo wymaga 
zadośćuczynienia. 
Rafes: Trzeba byłoby dowieść przedewszystkiem, że Kacza- 
nowski był obywatelem litewskim, dla tego musiałby on urodzić 
si
 na terytorjum Litwy lub zgłosić opinj
 obywatelstwa litew- 
skiego. W danym wypadku zaświadczenie, wydane mu przez 
Komitet Litewski, dowodzi tylko "obywatelstwa" wyjednanego 
w celu zbawienia życia. Uprzejmość międzynarodowa nie może 
mieć tak wielkiej wagi i jej nie można wymagać w naszych 
warunkach, których przecie normalnemi nazwać nie można. 
Interpelacje Komendantury Litewskiej oczywiście ugrzęzły w kan- 
celarji Osobnego Wydziału i uszły uwagi inkwirenta śledczego, 
nie można przeto mówić o świadomęm ignorowaniu suweren- 
ności Litwy.. . 
Wróblewski: Jeżeliby władze Litewskie otrzymały odpo- 
wiedź na zapytanie za życia Kaczanowskiego, to można byłoby 
złożyć dowody, że był on obywatelem Litwy. Przedwczesnem 
wykonaniem wyroku pozbawiliście możności złożenia dowodów. 
Pozostawiając na stronie celowość kary i- dostateczność dowo- 
dów, protestujemy przeciwko obrażeniu suwerenności Państwa 
Litewskiego przez stracenie na jego tcrytorjum obywatela i 
urzędnika litewskiego bez wiadomości Rządu Litew3kiego. 
Rafes: jeżeliby Rząd Litewski reagował na incydent z Mo- 
rozowym to, chociaż i wówczas nie moglibyśmy mu przywrócić 
życia, jak nie możecie wskrzesić Kaczanowskiego, ale by to po- 
mogło do załatwienia sprawy. Zebraliśmy się, aby przez wymia- 
nę zdań zlikwidować te wypadki i p:-zerwę w naszych pracach, 
dla tego to proponujemy p..zyst
pić do konkretnego wyjaśnie- 
nia, kogo chcecie wymienić na aresztowanych przez was. 
Wróblewski: Nie może by
 mowy o kompesacji jednego 
zabójstwa przez drugi e. 
Kurkowski wyjaśnia dla czego wprowadzony został nowy 
przykład (rozstrzclanie Kaczanowskiego)-dla dowiedzenia abso- 
lutnej niewspółmierności punktów widzenia obydwuch stron. 
Konstatuj
, że wi
kszość naszych nieporozumień winna być ob- 
jaśniona przez to, że my w stosunku naszym do przedstawicieli 
RI
du Rosyjskiego kierowaliśmy si
 uznaniem przez władze ro- 
syj!!lne trakt. tu l'.kejf>wBio. Delecacja resyjska .piera si
 fer- 


.
		

/Vilniana_033_02_063_0001.djvu

			- 61- 


maInie na to, że traktat nie został je
zcze prawnie ratyflkewany 
ze strony rosyjskiej i dla tego to Delegacja Rosyjska wbrew 
punktowi 7 konwencji pozwala sobie ignorować suwerennoić 
Państwa Litewskiego. 
Rafes: Chociażby Osobny Wydział odpowiedział na pisma 
Komendantury Litewskiej,:to jednak uważałby, że ma prawo roz- 
strzelać Kaczanowskiego. Przecież litwini nie mogą nie uznać 
faktu współżycia dwu władz na terytorjum miasta Wilna, a to 
nie może się obyć bez pewnych tarć. 
Kurkowski: Podług słów Mickiewicza Osobny Wydział nie 
może wydać dla obejrzenia aktu sprawy Kaczanowskiego bez 
rozporządenia Wszechrosyjskiej Komisji Nadzwyczajnej. 
Rafes: Tak, Komisji tej pOdlegają osobne Wydziały Woj- 
skowe. Fakty, które zmuszają nas do zaostrzenia naszych sto- 
sunków, interesują Moskwę i ona żąda zakomunikowania jej 
protokołów naszych posiedzeń. Winienem stwierdzić, że delegacja 
Litewska składała wielokrotnie oświadczenia tyczące rekwizycji, 
ale wątpię, aby ktokolwiek mógł wnieść narzekania ogólnego 
charakteru na sposób ewakuacji Wilna. We wszystkich wypadkach 
szliśmy na spotkanie żądań Delegacji Litewskiej. Proponuje: zsu- 
mować nasze spory i jeżeli znajdziemy formułę pojednawczą, 
to przystąpimy do naszej pracy. 
Wróblewski formułuje z punktu widzenia prawnego wykro- 
czenia władz rosyjskich przeciwko zwyczajom międzynarodo- 
wym i konwencjom. Dla nas jest bezspornem, że traktat poko- 
jowy jest obowiązującym dla Komisji mieszanej. 
I Rafes: Dla nas też. 
I Wróblewski: Traktat, na mocy konwencji, powinien być 
uważany jako ratyfikowany do chwili odrzucenia go przez Ra- 
d
 Komisarzy Ludowych, a wi
c nas obowiązuje zarówno Kon- 
wencja, jak i traktat. Mog
 wyliczyć ściśle wszystkie wykrocze- 
nia przeciwko przepisom Konwencji Haskiej. Artykuł 55-ej kon- 
wencji zastrzega, że mienie organów samorządu winno być nie- 
naruszalnem, a wy przekazujecie nam instytucje miejskie ogo- 
łocone ze wszystkiego. Dalej, obiecaliście dostarczyć nam spis 
opuszczonych mieszkań,-tak, ale wszystkie one są już spusto- 
szone. 10 miljonów zabraliście ze skrzynek Banku Handlowego. 
ale cyfra ta jest tylko przybliżoną. Nie mamy możności ustalić 
ściśle sumę strat obywateli Rzeczypospolitej Litewskiej, wyrzą- 
dzonych przez włamanie się do skrzynek Banku Handlowego. 
ponieważ to się robiło potajemnie. Wszystkie archiwa powinny 
były być oddane nietykalne. Stwierdzam jednak. że 635 ksiąg 
hipotecznych zapisanych, wraz z dokumentami i około stu nie- 
zapisanych wywieźliście dla przerobienia na papier. Podług 
słów waszego agenta wywiezienie to miało miejsce w tym sa-
		

/Vilniana_033_02_064_0001.djvu

			- 62 - 


mym czasie, kiedy mnie proponowaliście tutaj Ellbrać to archi- 
wum; chcieliście mi oddać gołe ściany z resztkami aktów, ma- 
jących ważne znaczenie, porozrzucanemi i porwanemi bezmyśl- 
nie. Wywożenie narzędzi rolniczych (ze składów prywatnych) 
jest to również postępek wbrew zapewnieniom Meżlauka. To, 
że gi
 zgodzono na oddanie wam ochrony porządku w mieście, 
nie oznacza wcale zrzeczenia się sllwerenności; jest to tylko 
czasowo przel	
			

/Vilniana_033_02_065_0001.djvu

			, 


63-- 


mię(\;zy poj
ci8mi bolszewik i grabieżca, to nic można si, dzi- 
wić, że u żo-łnierzy w powiecie Trockim wpojone jest to poj
c:e. 
Żemajtis: przypuszcza, że może w rzeczy samej ,q;rabieicy 
działali pod przykrywką agentów władzy sowieckiej. 
Wróblewski: Zadaniem Komisji mieszanej jest rostrzyganie 
konfliktóW; jeżeli zaś nie może dojść do porozumienia, to nale- 
ży to stwierdzić przez wpisanie do protokółu, ale przerwanie 
pracy uważać należy za nieprawne, z czyjej kolwiek inicjatywy 
ono nastąpiło. Z tej właśnie przyczyny nic nie może stać na 
przeszkodzie wznowienia nasz
j pracy. 
Kurkowski: Reasumując dyskusje, znajduj
, że w takowcj 
dotkni
to szereg kwestji: 1) aresztowanie agentów władzy so- 
wieckiej -większa ich część znajduje się w Wilnie i mogą być 
uwolnieni; wyjątek stanowią ci, którzy nie chcieli, aby ich prze- 
wieziono do Wilna, oraz ranny, który 7.biegł w drodze, co mo- 
gą stwierdzić jego towarzysze. 2) Obywatelstwo litewskie osób, 
aresztowanych przez władze sowieckie: sprawa tu jest dostatecz- 
nie wyjaśniona i musi być rozstrzygnięta zgodnie ze zwyczajami 
mi
dzynarodowemi; 3) Sprawa rozstrzelania urzędnika poczty i 
telegrafu Kaczanowskiego: w tej sprawie zgłosiliśmy prot
st naj- 
kategoryczniejszy; 4) Aresztowanie profesora Szlupasa. Wreszcie 
szereg spraw, które życie wysunęło i które wymagają jaknaj- 
rychlejszego rozstrzygni
cia: 1) ewakuacja techników poczty I te- 
legrafu; 2) wywożenie aresztowanych z Wilna; 3) ewalwacja na- 
rzędzi i innych rzeczy i lecznicy doktora Dembowskiego; 4) spra- 
wa służby garnizonowej; 5) wydawanie drew na mocy nakazów 
Centralnego Biura Związków Zawodowych, co jest wbrew kon- 
wencji oddaniem mienia państwowego nie nam, a instytucjom 
prywatnym, do których, zdaniem naszem, należy pomienione biuro. 
Rafes: Proszę zaliczyć do liczby aresztowanych tow. Szau- 
lisa. Zdaniem mojem należy najprzód' zlikwidować sprawę 
aresztowań; wszystko pozostałe stanowić b
dzie pracę bieżącą, 
Komisji. W szczególności mo
ę odczytać telefonogram pod Nr. 
1376 do komisarza poczt i telegrafów: "Proszę powstrzymać 
odsyłanie do Mińska specjalistów zarządu poczt i telegrafów, 
do czasu wydania osobnego rozporządzenia. Wyjeżdżać mogą, 
bez przeszkody tylko życzący tego. Wilno, 23 sierpnia, godz. 16 
m. 20. Prezes Wileńskiego Komitetu Rewolucyjnego i zastępca 
członka Rady Wojenno Rewolucyjnej 4 armji Muklewicz". 
Żemajtis odczytuje listę siedmiu nauczycielek ludowych, 
kt6re zostały aresztowane w pierwszym dniu po przyjściu wojsk 
rosyjskich. 
Jonynas: Proponuje na czele listy aresztowanych umieścić 
ksi
dza Michalkiewicza. obywatela litewskiego, który, bez wzglę. 
du na kom
inacie międzynarodowe, powinien być uwolniony.
		

/Vilniana_033_02_066_0001.djvu

			.., b",_." 


-
.J.- 


WróbJew
ki uW8Ża za konieczne, aby włtldze rosyj
kie 
odchodząc, zabrały ze sobą obywateli rosyjskich przestępców 
kryminatnych i nie uwalniali bez wiadomości wlad.G Litew5kich 
kryminalistów z więzienia, jak to było zrobiono w r. 191 	
			

/Vilniana_033_02_067_0001.djvu

			, 


- 6S- 


drwami podług naszego rozumienia. Chcieliśmy część drew wy- 
wieźć, część zostaWić dla elektrowni, a część rozdać robot- 
nikom. 
Kurkowski wskazuje, że "zdobycz" ta pochodzi przecież z 
lasów litewskich, a przeto jest własnością mieszkańców i Państ- 
wa Litewskiego. . 
Wróblewski:. WpraWdzie władze p01skie uznawały za zdo- 
bycz wojenną mienie obywateli. jeżeli ono przedtem, chociażby 
czasowo należało do niemców. Drwa te jednak były wzięte z 
lasów państwowych; obecnie podług ustaw litewskich nawet la- 
sy prywatne zostały znacjonalizowane. Należy pamiętać że drwa .. 
w składach miejskich stanowią własność samorządnej gmiuy 
, miasta. 
Mickiewicz pmpońuje dowieść, że drwa nie pochodzą z 
lasów białoruskich. jeżeli stać na tym punkcie widzenia, to i 
mebli, zrobionych niewiadomo z jakiego drzewa nie można uz- 
nać za zdobycz wojenną. 
Rafes: Tutaj chodzi nie tylko o drwa, jako takie; przecież 
polacy zużyli na przygotowanie drew kapitał i pracę. W tej 
przynajmniej części uważać można drwa za zdobycz wojenną, 
lecz jeżeli Delegacja Litewska tego si
 domaga, to zawiadomi- 
my Biuro Centralne, że drwa nie będą wydawane na skutek żą- 
dania Delegacji Litewskiej. . 
Kurkowski: Tego my się nie obawiamy. Przeciwko nam prbbo- 
wano użyć środków poważniejszych, ale to do niczego nie do- 
'" prowadziło. 
... jonynas: Cośmy mówili o drwach, to się tyczy również 
zapasów drew złożonych przy drodze żelaznej. Straż zo
tała usu- 
nięta i drwa są najbezwstydniej rozgrabiane. 
Kurkowski: jest to zrozumiałe. m
licję zwolniono, milicji 
kolejowej niema, a wojską odjeżdża. Delegacja Litewska znaj- 
duje, źe miasta nie można pozostawić bez ochrony i źe sprawa 
oddania milicji władzom litewskim już dojrzała dostatecznie. 
2:emajtis: Sam byłem świadkiem, jak w koszarach na 
Antokolu wyjmowano z okien szyby. 
Krotow oświadcza, że w mieście pozostał garnizon, który 
do dnia 1 Września nie będzie zmniejszony. Straż przy składach 
Nobla została nawet wzmocniona; co się zaś tyczy składów 
kolejowych i koszar na Antokolu. to o tern nic on nie wie. 
jonynas: Ponieważ, niezważając na nasze protesty. maszy- 
ny i narzędzia rolnicze są w dalszym ciągu wywożone do Rosji. 
więc raz jeszcze proszę w imieniu Delegacji litewskiej powstrzy- 
mać to wywożenie i co wywieziono odesłać z powrotem. Wiel- 
ka ilość ziemi leży w kraju naszym odłogiem. Wywiezienie 
narzc:clzi rolniczych grozi ruiną kraju. .
		

/Vilniana_033_02_068_0001.djvu

			- 66- 


Rafes: Olói wytaczamy szereg spraw, których rozp..r;nanie 
ddłożyć musimy z powodu spóżnionej pory; proponuję przer- 
wać posiedzenie. 
Kurkowski: Zgadzając się ze zdaniem Rafesa, nie mogę 
jednak nie zwrócić uwagi na to. że miały miejsce fakty, których 
odrobić nie można: np: lecznica Dembowskiego i warsztaty ko- 
lejowe; z tych ostatnich wywozi się wszystko,.do domkratów i 
zwrotnic włącznie, a jednak pozostanie 2000 robotników, skaza- 
nych na bezrobocie na skutek niemożności uruchomienia war- 
sztatów. 
Rafes: Komisja ewakuacyjna uchwaliła, że wszystko, co 
należy do urządzenia warsztatów, nie ma być wywiezione; spo- 
strzegliśmy przy tem ,że o ile robotnicy reagowali nerwowo 
przeciwko wywożeniu maszyn, to przyjęli oni spokojnie ewaku- 
acj
 innych narzędzi. Na nas nie działały protesty robotników, 
ponieważ interes państwa stawimy wyżej od interesu poszcze- 
gólnych obywateli. Przysłana zos,tała z Moskwy do Wilna oso- 
ba, posiadająca I)cisłe i szczegółowe . instrukcje, w których myś- 
my poczynili niektóre ograniczenia. Tak dokładnie przeprowa- 
dzona ewakuacja, łącznie z przerobieniem toru kolejowego z 
wązkiego na szeroki sprawi nam wiele kłopotów i utrudnień. 
. Kurkowski: Mamy pełnomocnictwo z Kowna do z
łoszenia 
protestu przeciwko wywożeniu przedmiotów, przynależnych do 
dróg żelaznych. Nielegalne przerwanie czynności Komisji mie- 
szanej w przeciągu pięciu dni pozbawiło nas możności wpływa- 
nia na przebieg ewakuacji. 
Wróblewski prosi w imieniu Delegacji Litewskiej o wpisa- 
nie do protokołu oświadczenia następującej osnowy: "Ewakuacja 
warsztatów kolejowych ma charakter ogólny;' nie wystarcza 
powiedzenie Delegacji Litewskiej, że- przyjechała niewiadoma 
osoba, posiadająca niewiadome instrukcje, które podległy nie- 
wiadomym ograniczeniom i że nasze maszyny będą wywiezione 
niewiadom o dokąd. Delegacji Litewskiej musi być dana możność 
poznajomienia się z instrukcjami i z wprowadzonemi do nich 
ograniczeniami'\ I po tern wszystkiem zapewniacie nas, że De- 
legacja Rosyjska nie stosuje si
 lekkomyślnie do sprawy ewa- 
kuacji. Proponuję pozostałe kwest je odłożyć do posiedzenia 
jutrzejszego. 
jonynas: Podaj
 do wiadomości Komisji, że do oddanych 
już miastu szpitali przywieziono wielu żołnierzy armji Cierwo. 
nej, np. do szpitalu Sawicz, w którym niema wodociągu. W 
szpitalu chorób zakaźnych w Zwierzyńcu były wypadki cholery. 
Wysuwa się sprawa sanitarna w całej swojej grozie.
		

/Vilniana_033_02_069_0001.djvu

			.4_ I.ła-._ '-J
 


- 67- 


... 


ftafel "Mtajł nft zamkni
ciu posiedzenia z powodu Im
. 
c.z:enia. 
Następne posiedzenie zostaje wJznaczone na dzień jutrzej- 
szy na godzinę 3 i pół podług czasu miejscowego. 
Posiedzenie zostaje zamknięte o godzinie 8 minut 40. 
Dokument Nr. 19. 
I. Kopja własnoręcznej notatki, ołówkiem pisanej w języ- 
ku polskim, znalezionej u józefa Kaczanowskiego przy areszto,- 
waniu go 30 Lipca 1920 r" która przedstawia bruljon zaświad- 
czenia: 
(Tekst polski). "Zaświadczenie, - Niniejszym zaświadcza 
słę, że urz
dnik 2-go rzędu Józef Kaczanowski w 1917 r. pod
 
czas służby jego w Rosyjskiej armji w Sztabie Główn'Jdowodzą- 
cego Zachodmego frontu służył w operatywnym wydziale jako 
juzista dla sekretnych depesz. Otoż, gdy formował się I Polski 
Korpus, a później przez bolszewików robiono mu wszelkie prze- 
szkody i zatrudnienia, on, józef Kaczanowski, ryzykując strasz- 
ną odpowiedzialnością przed bolszewikami, robił wszelkie usługi 
dla korpusu pierwszorzędnej wagi, jak to: o treści sekretnych 
rozporządzeń bolszewickich, dotyczących korpusu, informował 
.Sztab. 
Dy:!urując na przewodniku "Stawka" i wówczas, kiedy na- 
deszła sekretna depe::za o aresztowaniu generała Dowbor Muś- 
nickiego, dowódcy korpusu, to takową depeszę najpierw oddał 
do wiadomości sztabu I Polskiego Korpusu przez głównego 
mechanika p. Lipińskiego, a dopiero na drugi dzień originał 
depeszy odesłał \\ed'e adresu; tym samym dał możebność i czas 
przyszykować się do odpowiednich kroków zapohiegawczych, 
chociaż tamże stał bolszewicki kontro!. Urzędnik Kaczan()\\'ski 
był przyjl;ty do I Polskiego Korpusu jako starszy urzędnik VII 
klasy (-zarża podpułkownika) i służył jU2.istą w sztabie twierdzy 
Bobrujsk u generała Dowbor-Muśnickiego. Następnie był zdemo.- 
biIizowany na ogólnej zasadzie". 
II. Wyciąg z protol<ółu badania dodatkowego z aktów 
sprawy Nr. 27 o Józefie Kaczanowskim z dnia 17-go Sierpnia 
1920 r. - Badany dnia tego I	
			

/Vilniana_033_02_070_0001.djvu

			- 68- 


rewolucyjnego Dowbor-Muśnickiego. pracując tam jako telegra- 
fista -juzista, jak to widać z notatki, pisanei przez niego własno- 
ręcznie i znalezionej przy nim podczas rewizji, zajmował si
 
szpiegowstwem, a mianowicie: przejmował rozporządzenia do- 
wództwa, które on nazywa bOlszewickiem, tyczące się Korpusu 
Polskiego i in[ormował osoby zainteresowane. Również, otrzy- 
mawszy podczas dyżuru telegram o aresztowaniu Dowbora-Muś- 
nickie
o, oddał tal\Owy podług przeznaczenia tylko w dniu na- 
stępnym, po zakomunikowaniu wpierw jego treści osobom, któ- 
rym dzięki temu udało się ukryć. .. Zważywszy powyższe, po- 
stanawiam: obywatela Józefa Kaczanowskiego, jako jawnego 
kontrrewolucjonist
 i agenta polskiej białej gW3rdji skazać r.a 
najwyższy stopień kary, to jest na śmierć przez rozstrzelanie,- 
a znalezione podczas rewizji pieniędze i rzeczy-skonfiskować - - 
postanowienie niniejsze przedstawić dla opinji i zatwierdzenia . 
Kollegjum Wileńskiego Osobnego Oddziału II W. Cz-k." (Wszech- 
rosyjskiej Komisji Nadzwyczajnej) Zachodniego frontu". 
(Postanowienie niniejsze podpisał jako inkwirent 
Mickiewicz-Paprusis). 
Dokument Nr. 20. 
Do Prezesa Delegacji Rosyjskiej w Komisji mieszanej- 
24 Sierpnia 1920 r. Nr. 1034. 
Wobec nader stanowczego protestu robotników warszta- 
tów automobilowych przy ulicy Suzdalskiej pod Nr. 4 przeciwko 
ewakuacji tych warsztatów, która pozbawi ich pracy w ich fachu 
i wyrzuci na ulicę, i wobec tego, że prawo wasze do rozporzą- 
dzenia temi warsztatami jest spornem, proszę zarządzić po- 
wstrzymanie wywożenia maszyn z tych warsztatów do czasu 
fCJzpatrzenia tej sprawy na posiedzeniu Komisji mieszanej. 
Komendant (podpis) Kurkowski. 
Dokument Nr. 21. 
Wileński Komitet Wojenno - Rewolucyjny 24.go Sierpnia 
1920 r. Nr. 25. 
Do Prezesa Delegacji Litewskiej ob. Kurkowskiego. 
Prawo nasze do wywiezienia warsztatów automobilowych 
wydaje się nam bezspornem. Wartość tych warsztatów dla armji 
czerwonej jest również bezsporna. Warsztaty są już naładowane 
na wozy i muszą być już odesłane na dworzec kolejowy bez 
względu na protesty osób prywatnych. Spór, podnie
iony przez 
. was rozpoznamy dzisiaj wieczorem. Wrazi e zjawienia się nowych 
okoliczności będzie jeszcze w każdym razie czas do zatrzymania 
tych warsztatów w Wilme. 
Prezes Delegacji Rosyjskiej (podpis) M. Raies.
		

/Vilniana_033_02_071_0001.djvu

			. 


- 69- 


Protokół Nr. t 1 
posiedzenia z dnia 24 Sierpnia 1920 roku Komisji mieszanej z 
przedstawicieli Dowództwa Wojskowego Rosyjskiego i Dowódz- 
twa Litewskiego, utworzonej na mocy p. 4 konwencji z dnia 
ó Sierpnia 1920 r. 
\V posiedzeniu przyjmują udział: ze strony Rosji - Rafes, 
Mickiewicz-Paprusis i Krotow, zaslępca Lagofeta; ze strony Lit- 
wy - Kurkowski. jonynas, Wróblewski, Petronajtis i Penkajtis; 
przewodniczy Rafes.; 
Rafes oświadcza w imieniu Komitetu Rewolucyjnego, iż 
władze Litewskie mogą od dnia jutrzejszego przystąpić do orga- 
nizacji magistratu. objąć archiwa i zająć wszystkie wolne gma- 
chy. - Uchwała ta jest w związku z dyskusją na posiedzeniu 
Komisji mieszanej i wywołana została przez to, że wskutek 
przerwy w pracach Komisji sprawa oddania miasta si
 prze- 
wlekła, a teraz my idziemy na spotka-nie życzeń Delegacji Li- 
tewskiej. Co się zaś tyczy narzekań na to, że na pisma Komen- . 
dantury Litewskiej o I{aczanowskim nie otrzymano odpowiedzi. 
to Komitet Rewolucyjny nie przyjmuje za to odpowiedzialności 
na siebie, ponieważ pisma te nie były wysłane pod jego adre- 
sem, a pod adresem Osobnego Wydziału, przeto zarzuty nie- 
przyzwoitości międzynarodowej, czynione Komitetowi, nie powin- 
ny mieć miejsca. Osobny Wydział działa w warunkach szcze- 
gólnych, po za sferij stosunków obudwu stron. Co się zaś tyczy 
mienia dróg żelaznych, to jestem upełnomocniony do oświad- 
czenia, że nie jest nic wywożone, co byłoby związane z war- 
sztatami i co mogłoby przerwać ich prawidłową, pracę. jeżeliby 
zsumować, cO zostało przywiezione i co jest wywożone obecnie. 
to jeszcze sit: okaże, że warsztaty wygraj" na tem, Wywozimy 
wegiel. naftę, olej w cylindrach. mazut, cienkie druty, kable. Po- 
zostaje na miejscu 200 przyborów kół do wagonów i lokomo- 
tyw; domkratów Becker8 bylo 35 - zabieramy 10; narzędzia, 
warsztaty tokarskie, dwie maszyny parowe i 22 cylindry do lo- 
komotyw. pozostają na miejscu. Kolejka w'łzkotorowa, zbudo- 
wana przez niemców dla celów wojennych i używana przez po- 
laków dla tychże celów, będzie wywieziona jako zdobycz wojenna; 
nie jest ona połączona z sieci ił ogólną. Warsztaty automobi- 
lowe uporządkowane przez nas, służyły dla nas i my je wywo- 
zimy. Zwrócenie się do nas Komendanta L-itewskiego w tej 
sprawie i wysunięty w jego pismie motyw-interesy robotnika--. 
robi dziwne bardzo wrażenie. Wogóle sprawa wywozu mienia 
dróg żelaznych, wobec szczególnych w tej materji dekretów 
władzy centralnej, może być jedynie przedmiotem osobne2 
rozpoznania.
		

/Vilniana_033_02_072_0001.djvu

			. 


-70 - 


Wróblewski oświadcza, z powodu propozycji Rafesa o od- 
daniu archiwów, że archiwa są już oddane z wyjątkiem archi- 
wum hipotecznego, które się mieściło przy ul. S.- jerskiej w 
gmachu pod Nr. 36; tylko władze rosyjskie mogą wyjaśnić, gdzie 
si
 ono obecnie znajduje. Podług zeznania archiwisty wywiezio- 
ne zostało całe archiwum, a mianowicie: 535 księg hipotecz. 
nych zal"'isanych wraz z do'	
			

/Vilniana_033_02_073_0001.djvu

			- 11 -- 


Kowna; Karpowicza zaś i Leonowicza oddać władzom rosyjt;- 
kim i jeżeli oni wyrażą zgodę na przyjechanie tutaj i wyjazd 
do Rosji, to przewieźć ich do Wilna.: 
Z pomiędzy osób, aresztowanych przez władze rosyjskie 
zostają uwolnieni: 1) Maciunas, 2) Pawłowicz, 3) Wirbałas, 
4) profesor Bałzukiewicz, 5) Drzewicki, 6) Kazimiera Romero- 
wa, 7) Władysław Balukas i 8) jadwiga Pajonde-Moce (?). 
Rafes: Względem osób, aresztowanych przez władze rosyj- 
skie, należy zrobić jedno zastrzeżenie; jeżeli przeciwko uwolnie- 
niu którejkolwiek z nich . b
dą uczynione zarzuty ze strony 
Osobnego Wydziału, to ona zostanie zamieniona przez inną 
osob
, wykazaną przez władze litewskie. 
O oddaniu władzom litewskim niezajętych gmachów. 
Zostaje uchwalone, iż wszystkie gmachy, opuszczone przez wła- 
dze sowieckie przechodzą do rozporządzenia władz litewskich, 
które stawią straż, ale nie zajmują tych gmachów przez swoje 
wojska.' , 
Rafes proponuje. w celu uniknięcia nieporozumień, ułożyć 
list
 gmachów. zajmowanych przez władze litewskie, dla 
informacji. 
Posiedzenie następne w sprawie ewakuacji mienia dróg 
żelaznych wyznaczone zostaje na dzień jutrzejszy o godzinie 7 
wieczorem w domu pod Nr. 13 przy ulicy Ś. jerskiej. ' 
(Po d p i sy). 


Dokument Nr. 22. 
Delegacja Rosyjsl	
			

/Vilniana_033_02_074_0001.djvu

			-- 72 - 


"Znowu kraj zalany został przez zmęC7.0nc i wynr.dzniałe 
bandy armji czerwonej..:' "Rząd demokratyczny litewski i nasza 
armja bohaterska nie mogą patrzeć spokojnie na m
czarnie swo- 
ich współobywateli. Star,lmy się zebrać wszystkie siły, aby jak 
naj prędzej wyzwolić Litw
 od wszelkiej okupacji, zarówno ob- 
szarników polskich jak i krwawych komisarzy--carków bolsze- 
wickich... Nie cała jeszcze Litwa jest wyzwoloną... Na kresach 
i w sercu naszem-Wilnie-gospodarzą jeszcze czerwone bandy 
bolszewickie... jeżeli te bandy bolszewickie n
e zechcą spełnić 
traktat pokojowy i nie opuszcq naszego kraju, my je wyp
- 
dzimy, jak przepędziliśmy w roku zeslłym do Dyneburga, jak 
wypędzaliśmy Bermondczyków... Widzieliście tych wpółnagich, 
zgłodniałych żołnierzy armji czerwonej, którzy na rozkaz komi- 
sarzy kładną głowy swoje na cześć Lenina i Trocki
go... Niech 
żyje Litwa niepodległa... Precz bolszewików z Litwy. 
(Uwaga tłómacza: ust
p powyższy, w braku oryginału. przcłotony 
został z cytaty rosyjskiej). 
Nie zatrzymywalibyśmy się dlużej nad tą odezwą, napisa- 
ną przez wrogów robotników i włościan litewskich i rosyjskich 
i podpisaną przez jakiś komitet. robotników i włościan Litwy, 
gdyby nie okoliczność. że odezwa owa była rozpowszechniana 
z aeroplanów rządowych. Okoliczność ta uzasadnia podniesienie 
kwestji o związku z tą organizacją pewnych organów litewskiej 
władzy rządowej. A jednak organizacja ta nawołuje do. walki 
zbrojnej przeciwko Rosyjskiej S. F. S. Repuhlice, która się znaj- 
duje w stosunkach przyjaznych z Rzecząpospolitą Litewską i 
która pierwsza uznała niepodległość Litwy, oraz przeciwko armji 
czerwonej, która wyzwoliła Litwę od okupacji obszarników pol- 
skich. PI zytem odezwy te są rozpowszechniane w chwili, kiedy 
na mocy Konwencji z dnia 6 Sierpnia, organy władzy sowieckiej 
mają :wk' ńczyć oddanie władzom litewskim stolicy Litwy, mia- 
sta Wilna, i za naszą zgodą, już przed 1 Września. zaczyna urzę- 
dować magistrat Litewski. Podejrzenia, wypowiedziane w komi- 
sji przez naszą delegacj
 o istnieniu u organów władz litew- 
skich szczególnych instrukcji, które doprowadziły do. aresztowań 
i do abójstwa prezesa Komitetu Rewolucyjnego w Landwaro- 
wie, zdają si
 potwierdzać przez pomienione. okoliczności. 
Zgłaszając kate
oryczny protest przeciwko złamaniu punktu 
4-go traktatu pokojowego. delegacja rosyjska wyraża nadzieję, 
że Rząd Litewski pociągnie winnych do odpowiedzialności i 
przez to wzmocni stosunki przyjazne, które znalazły Swój wy- 
raz w traktacie pokojowym z dnia 12 Lipca i w konwencji z 
dnia 6 Sierpnia. 
Prezes delegacji Rosyjskiej (podpis) M. Rafes. 


... 


......
		

/Vilniana_033_02_075_0001.djvu

			--13- 


. 


Dokument Nr. 23. 
Odpis.-Z gminy Mickuny, powiatu Wileńskiego, gubernji 
Wileńskiej 23 Sierpnia 1920 r. Nr. 457. - Do wydziału admini- 
stracji Komitetu Wojenno-Rewolucyjnego powiatu Wileńskiego.- 
Raport. \ 
17 Sierpnia r. b. zjawiły się w granicach gminy Mickuny, 
w rejonie Karaczuny, oddziały wojsk białej gwardji litewskiej, 
które przemocą pociągają ludność miejscową do robót. W re- 
jonie Palukiszki został aresztowany prezes Rady wieskiej tegoż 
rejonu, chociaż okazał wydany mu przez nas mandat. i zapę- 
dzony do robót. . 
(podpisy prezesa Komitetu Rewolucyjnego i sekretarza). 
Przesyłam do wiadomości Komendanta Litewskiego jako 
załącznik do protestu, zgłoszonego ustnie 25 Sierpnia. 
2S Sierpnia 1920 r. , 
Prezes Delegacji Rosyjskiej (podpis) M. Raf ts. 


-r 


. Dokument Nr. 24. 
Odpis. - Do Naczelnika Osobnego Wydziału. - ftaport 
współpracownika Lewina.-W sprawie popsutego toru kolejowe- 
20 na 6-ej wiorście koło Nowej-Wilejki. 
Obywatel Bazyli januszkiewicz, smarownik ze stacji Moło- 
deczno, który nie mógł wyjechać ze swoim pociągiem, idącym 
z Wilna do Mołodeczna, zeznał w sprawie pomienionej co na- 
stępuje: _podchodziłem do 6-ej wiorsty i spostrzegłem czterech 
mężczyzn w mundurach litewskich, którzy mię zatrzymali i za- 
częli rozpytywać, zkąd idę i kim jestem. Odpowiedziałem im, że 
jestem pracownikiem kolejowym, wtedy zapotrzebowali oni oka- 
zania moich papierów. Pokazałem im moją legitymację, oni zaś 
kazali mi zaczekać, a sami wrócili do przerwanej roboty, t. j. 
do rozbierania relsów na części; zaledwie jednak przystąpili do 
tego, jak dał si
 słyszeć odgłos pociągu, idącego z Wilna, uciekli 
wi
c do lasu, zabierając mię ze sobą. i tam mię przetrzymali w 
przeciągu 21/9 godzin. Kiedy potem litwini skończyli swoją ro- 
bol
, uwolnili mię i kazali iść z powrotem do Nowej-Wilejki. 
Po przyjściu do Nowej-Wilejki zawiadomiłem dyżurnego agenta, 
że droga na 6-ej wiorście jest popsuta. Słyszałem sam ich roz. 
mowę w języku litewskim, ponieważ rozumiem po-litewsku. Po- 
tem prosiłem ich o wydanie mi przepustki. abym mógł dojść 
do stacji Nowa-Wilejka. Odpowiedzieli mi, że ich wojska tutaj 
niema i że mogę iść, tylko nic nikomu nie mówić o tej 
sprawie. 


, 


.'
		

/Vilniana_033_02_076_0001.djvu

			- 74- 


. . 


Obywatel Bazyli Januszkiewicz mieszka na stacji Moło. 
deczno. 
Komunikuję dla wiadomości Komendanta Litewskiego jako 
zalącznik do protestu, zgłoszonego ustnie 25 Sierpnia. 
25 sierpnia 1920 r. 
Prezes Delęgacji Rosyjskiej (podpis) M. Rafes. 


, 


Dokument Nr. 25. 
Komendant Wojenny m. Wilna i Okr
gu. 25 Sierpnia 1920 
roku. Nr. 1043. 
Do zastępcy członka Rady Wojenno-Rewolucyjnej 4 armji 
obywatela Muklewicza. 
Z rozkazu Dowództwa Litewskiego komunikuję: 
Wskutek stanu wypadków wojennych na rosyjsko-polskim 
froncie zmuszcni jesteśmy, nie zwlekając ani jednej sekundy 
um
cnić swoje stanowisko i zmuszeni jesteśmy nastawać na tem, 
ab}f do godziny 2-ej podług czasu sowiecl	
			

/Vilniana_033_02_077_0001.djvu

			;5 - 


Dokument Nr. 28. 
Odpis.-25-VIII-20 r.-Oświadczenie ucznia szkoły rol- 
niczej R. Segala.-Do Komisji mieszanej Rosyjsko-Litewskiej. 
Przed wczoraj 24-VIII-20 r. "przejeżdżałem przez ulicę 
Małą Snipiską, o godzinie 5 po-południu podług dawnej rachu- 
by, zostałem zatrzymany przez konny patrol litewski, zwymyślał 
mi
, nazywając komunistą, zabrał karabin, który był nam wy- 
, dany przez Komitet Rewolucyjny w Wilnie dla ochrony kolonji 
i szkoły. Po przyprowadzeniu mnie do wsi koło majątku Werki 
. trzymano mi
 tam przez całą noc, przytem zabrano mi zwierz- 
chnią bluzę i część uprzęży. Nazajutrz zrana ja' ich proo;:iłem o 
wydanie mi zaświadczenia na piśmie, oni zaś zwymyślali mię 
znowu i wypędzili precz. Proszę o rozpoznanie tej sprawy. 
(podpis) Segal. 
Dokument Nr. 29. 
Do prezesa Delegacji Rosyjskiej w Komisji mieszanej. 
Zgodnie z uchwałą Komisji mieszanej przysyłam przy ni- 
niejszem Karpowicza i miliCJanta i proszę o wydanie obieca- 
nych nam obywateli. 
(podpis) za Komendanta S. Petronajtis. 
Dokument Nr. 30. 
Do Osobnego Wydziału.-25 Sierpnia 1920 r, Nr. 1052. 
Proszę o zarządzenie zwrotu koni: 1) Eljaszowi Borsztej- 
nowi, z wozem i uprzężą; 2) Rafałowi Bursztejnowi, z wozem i 
uprz
żą; 3) Edwardowi Starzyńskiemu; i 4) Janowi Antoniewi-' 
czowi-trzy konie, żrebię i trzy uprzęże. 
(podpis) za Komendanta S. Petron'ajtis. 
Dokument Nr. 31. 
Do Osobnego Wydziału.-25 Sierpnia 1920 r. Nr. 1053. 
Proszę o zarządzenie zwrotu koni: 1) Izaakowi WeksIero- 
wi. wraz z wozem i dwiema beczkami piwa i 2) Lejbie Rajche- 
lowi razem z wozem. . 
(podpis) za Komendanta S. Petronajtis. 
Dokument Nr. 32. 
Wileński Komitet Wojenno-Rewolucyjny, 26-20 
ierpnia. 
Nr. 1455. . 
Do Komendanta Litewskiego. , 
, Wbrew waszym zapewnieniom już mają dzisiaj miejsce 
gwałty ze strony oficerów litewskich nad naszemi pracownikami. 
Kiirownik Wydziału Opieki Społecznej zawiademił nal, że 411i- 



 
- I
		

/Vilniana_033_02_078_0001.djvu

			.- 76-- 


siaj postawiona została straż przy zajmowanym przez Wydział 
lokalu (Dworcowa 12). Dowodzący strażą oficer litewski, z re- 
wolwerem w ręku, aresztował znajdujących się tam robotników 
i wyprawił ich do komendantury. 
Przytem wytnyślał im, nazywając komunistów złodziejami 
i grabieżcami. 
Podając o powyższem do wiadomości Waszej proszę o wy- 
danie zarządzenia, aby ustały gwałty nad naszemi współpracow- 
nikami i aby zdjęta została straż, postawiona wbrew naszel 
umowie przy lokalu wydziału Komitetu Rewolucyjnego. 
Zastępca członka Rady Wojenno-Rewolucyjnej 4 armji 
i Prezes Wileńskiego Komitetu Rewolucyjnego 
(podpis) R. Muklewicz. 


J 


. 
Dokument Nr. 33. 
Do Komendanta m. Wilna Kurkowskiego. 
Zgodnie z instrukcją, otrzymaną przezemnie od Rady Woj.- 
Rewolucyjnej zachodniego. frontu, opuszczenie przez nas Wilna 
nastąpi 27 Sierpnia o godzinie 24. Z powodów technicznych 
nie możemy tego uczynić wcześniej. Zgadzamy si
 na miano. 
wanie Waszego oficera na stacji "oficerem dla kontroli". Przy- 
tem oświadczamy raz jeszcze, że wywozimy stąd jedynie rzeczy 
niezb
dne dla armji czerwonej. Zakładników w stosunku do 
Rządu Litewskiego nie mamy wcale. Do Rosji mają być wy- 
słani jedynie zasądzeni przestępcy oraz ci, co do których jest w 
toku śledztwo z oskarżenia o przestępstwa przeciwl	
			

/Vilniana_033_02_079_0001.djvu

			-77- 


Z rozkazu Dowództwa Litewskiego, a zarazem odpowia' 
dając na pismo Wasze z dnia dzisiejszego pod Nr. 1456, ko- 
munikuję: 
1) Osobny Wydział razem ze swym osobnym oddziałem 
wojska i całym swoim personalem winien opuścić Wilno nie 
póżniej, niż 26-go Sierpnia o godzinie 24-ej podług czasu so- 
wieckiego. 
2) Kontrola na stacji Nowa- Wilejka zostaje utrzymana. 
3) Ostateczna ewakuacja Wilna winna mieć miejsce nie 
póiniej niż 27.
0 Sierpnia o godzinie 24-ej podług czasu SQ- 
wieckiego. (podpis) kapitan Kurkowski 


Dokument Nr. 35. 
Członek _ Rady Woj.-Rewolucyjnej 4 armji. 26 Sierpnia 
1920 r. Nr. 1478. Do Komendanta Litewskiego, 
Potwierdzając otrzymanie pisma Waszego z dnia 26 Sierp- 
nia ł920 r. pod Nr. 1055, oświadczamy protest stanowczy prze- 
ciwko nieuzasadnionemu niczem wydzieleniu Osobnego Wydziału 
Zachodniego frontu i pozostającego przy nim osobnego oddziału 
wojska i wyznaczenia im specjalnego terminu dla opuszczenia 
miasta. Organy władzy sowieckiej i armji czerwonej podzielają 
odpowiedzialność 'za czynność Osobnego Wydziału, a ten ostat- 
ni stosuje si
 we wszystkiem do ogólnej dyreklywy i dys- 
cypliny. . 
Komunikujemy Wam, że. Osobny Wydział i jego osobny 
oddział wojska odja.dą ze stacji Wilno dzisiaj 26 Sierpnia około 
godziny 24 razem ze znajdującemi się na dworcu kolejowym i 
w lokalu Osobnego Wydziału aresztowanemi osobami, po po- 
nowncm rozpatrzeniu przez nas listy osób aresztowanych i wy- 
słuchaniu w Komisji mieszanej zarzutów Delegacji Litewskiej. 
Wobec zaszłychjuż wypadków uwolnienia przez żołnierzy litew- 
skich jednostek jawnie występnych, jako też wobec podrażnionego 
nastroju urzędników Osobnego Wydziału z powodu wyznaczenia 
im specjalnego terminu dla wyjazdu, prosimy o wydanie zarzą- 
dzeń w celu uniknięcia wszelkich tarć w tej sprawie, zarówno 
tutaj, jak i następnie w drodze. Naczelnik Osobnego Wydziału 
będzie również dział-ać w tym kierunku. 
Komunikuję zarazem odpis pisma Osobnego Wydziału na 
imię naczelnika więzienia z dnia dzisiejszc,:;o, o godzinie 17 m. 
30, na mocy którego uwolnione zostały wszystkie znajdujące się 
w więzieniu omby, aresztowane z rozporządzenia Osobnego 
Wydziału, i proponujemy przyjęcie dzisiaj o godz. 24 więzienia 
pod ochronę waszej straży. 
Zast
pca członka Rady Woj.-Rewolucyjnej (podpis) 
R. Muklewicz. 


.
		

/Vilniana_033_02_080_0001.djvu

			- 71- 


I 
, 


Dokument Nr. 36. 
Komendant wojenny m. Wilna i Okr
gu. 26 gierpnia 1920 
roku. Nr. 1056. 
Do zastępcy członka Rady Woj.
Rewolućyjnej .ł armji ob. 
Muklewicza. 
Z rozkazu Dowództwa Litewskiego komunikuję Wam: 
Położenie obecne na froncie rosyjsko-polskim zmusza nas 
do żądania od Dowództwa Rosyjskiego, żeby druga linja demar- 
kacyjna w strefie południowcj przeniesiona została na punkty 
nast
pujące: na południe od Poleikiszek linją prostą przez 
Wizmuny- Krupy-Rulbaki-Papiernia - Kościełów - Dombrowa 
-Hołowaszcze i dalej do Grodna. Wszystkie wymienione- pun- 
, kty zostaną na naszej stronie. 
(podpis) ,kapitan /(urkowski. 


t, 


Dokument Nr. 37. 
Telefonogram Nr. 907.-Do Komendanta m. Wilna. 
Z rozkazu Naczelnego Dowódzcy Armii komunikuje: na 
telefonogram Nr. 1445 z dnia 25 Sierpnia odpowiedź nastąpują- 
cej osnowy: 1) termin zamiast 27 Sierpnia powinien być wy- 
znaczony na 26 Sierpnia o godzinie 24; 2) na stacji kolejowej 
b
dzie oficer dla kontroli, ale nie łącznikowy;. 3) gwarantujemy 
nietykalność i porozumienic; umowy nie złamiemy. 
Naczelnik Sztabu Generalnego pułkownik /(leszczyński. 


Dokument Nr. 38. 
Telefonogram Nr. 908. I B. pilne. Do Dow6dzcy I dywi- 
zji.-Kopja dla Komendanta m. Wilna. 
Rozkazuję, aby Dowbdzca 7 pułku nie dokonywał rewizji 
na stacji Nowa-WHejka, ale aby zarządził kontrolę. - Powta- 
rzam rozkaz niedopuszczenia wywozu zakładników i mienia, co 
jest sprzeczne z traktatem. 


Podpułkownik Łody
a. 


Protokól Nr. 12. 
Posiedzenia Komisji mieszanej Litewsko-Rosyjskiej 26 i 27 
Sierpnia 1920 r. 
Obecni: Przewodniczący Delegacji Litewskiej kapitan Kur- 
kowski, członkowie: jonynas i Wróblewski; przewodniczący De- 
legacji Rosyjskiej Rafes, członkowie: Mickiewicz-Paprusis i ko- 
mendant wOjenny m. Wilna Bazyli Krotow.-Przewodniczy Pre- 
zes Delegacji Litewskiej kap. Kurkowski. Posiedzenie rozpoczęto 
o god. 7 podłuiZ czasu wileńskiego. 
\
		

/Vilniana_033_02_081_0001.djvu

			.. 


-79 - 


. 



afes: Przed rozpoczęciem rozpoznawania spraw, b
d,,
ch 
na porządku dziennym doręczam prezesowi Delegacji Litewskiej 
protest w imieniu Delegacji Rosyjskiej przeciwko wyznaczeniu 
przez Rząd Litewski terminu dla ewakuacji Osobnego Wydziału 
i osób aresztowanych. . 
Kurkowski oświadcza, że- osoby aresztowane, o ile są 
obywatelami Litewskiemi, wywiezione być nie mogą. 
Rafes: Aresztowani, w liczbie 47 są podejrzani o należenie 
do polskich organizacji wojskowych i o działalność skierowaną 
przeciwko władzy sowieckiej, muszą być przeto wywiezieni w 
celu zakończenia sledztwa i nie ma żadnej podstawy do nasta- 
wania, aby ich nie wywożono, tern bardziej, że akta w ich 
\ , sprawach są już ewakuowane. 
I' Kurkowski: Nie tylko mamy podstawę, ale i obowiązek 
zmusza nas do sprzeciwiania się wywiezieniu obywateli Litwy; 
w żadnym razie oni wywiezieni być nie mogą, na tem nastaję. 
Zresztą mogę się zwrócić do Ministerjum Wojny o dalsze wska- 
zówki postępowania. 
. Rafes: Protestuję przeciwko podobnemu postawieniu kwestji 
o wywiezieniu osób aresztowanych, a to z tej przyczyny, że 
osoby te popełniły czyny występne przeciwko władzy sowiec- 
kiej, a więc muszą być sądzone przez władze sowieckie. Na- 
przykład kolejowcy, którzy w' kwietniu 1919 r. przyjmowali 
udział we wrogich działaniach wojsk polskich przeciwko władzy 
sOV6ieckiej, ci stanowczo muszą być ukarani, ponieważ w kwiet- 
niu 1919 r. Wilno nie należało do Litwy. Wobec tego protestu- 
jemy przcciwko wydaniu osób aresztowanych władzom 
litewskim. ..... 
W róblewski: Podług zasad, powszechnie przyjętych w państ- 
wach cywilizowanych, obywatel danego państwa, znajdujący się 
na terytorjum do tego państwa należąccm, nie może być wyda- 
ny innemu państwu dla sądzenia i ukarania za przestępstwo, 
popełnione na terytorjum ojczystem, chociażby on działał na 
szkodę tego lub innego państwa. Może on podlegać jedynie sądowi 
krajowemu i w takim również razie, gdyby popełnił przest
pstwo 
przeciwko innemu państwu i na jego terytorjum. Obywatel ten 
może być sądzony podług ustaw tego państwa, na terytorjum 
którego on si
 znajduje, chociażby był obywatelem innego 
państwa. W tym ostatnim wypadku państwo zainteresowane mo- 
że prosić o jego wydanie. Dzisiaj (o godzinie 12-ej) rozlepione 
zostało w Wilnie ogłoszenie, że pełnia władzy w mieście i jego 
okręgu przeszła do rąk Rządu Litewskiego, więc od tej chwili 
władze rosyjskie, jako odchodzący okupanci, nie mają już pra- 
wa pociągać do odpowiedzialności ani więzić zarówno obywate- 
li Litwy, jak i obcokrajowcćw Kwestję, co należy uczynić z 


ł'
		

/Vilniana_033_02_082_0001.djvu

			- 


-80- 


.. 


osobami aresztowanemi będzie rozstrzygać samodzielnie Rząd 
Litewski, który o powziętej decyzji zawiadomi Delegację Rosyjs- 
ką. Mojem zdaniem, osoby aresztowane mo
ą pozostać pod 
opieką Rządu Litewskie
o, który podług swego uznania może 
1 je pociągnąć do odpowiedzialności zgodnie z ustawami krajowe- 
mi i może (jeżeli uzna za stosowne) przyznać Rządowi Rosyj- 
skiemu prawo przysłania swoich przedstawicieli w charakterze 
oskartycieli prywatnych. 
Rafes oświadcza, że Osobny Wydział, zgodnie ze swoją 
instrukcją, może wyjechać tylko razem z więźniami. Prosi odro- 
czyć termin wyznaczony Osobiiemu Wydziałowi dla wyjazdu do 
godziny 12-ej w celu porozumienia się z Radą Woj. Rewolucyj- 
ną Frontu Zachodniego. 
Kurkowski znajduje. że postąpi prawidłowo, jeżeli przyjmie 
na swoją odpowiedzialność odroczenie wyjazdu Osobnego Wy- 
działu do godziny 12-ej. Oświadcza zarazem, że w żadnym ra- 
zie nie pozwoli na wywiezienie więźniów i aby temu przeszko- 
dzić ucieknie się do wszelkich środków. Proponuje sformułować 
przeciwko uwięzionym ścisłe oskarżenia, a wtedy będą oni po- 
ciągnięci do odpowiedzialności na mocy ustaw naszego państwa 
przy udziale przedstawicieli rosyjskich jako oskarżycieli prywat- 
nych. Wyrok sądu zostanie wykonany. 
Wróblewski; Ponieważ akta w sprawach osób aresztowa- 
nych zostały już wywiezione, należy władzom rosyjskim wyzna- 
czyć termin dla wytoczenia oskarżenia i dla ustalenia przynależ- 
ności państwowej oskarżonych. 
Rafes: Ponieważ Delcgacja Rosyjska nie jest upełnomoc- 
niona do nakazania Osobnemu Wydziałowi, aby wyjechał, pozo- 
stawiając więźniów na miejscu, wic;c prosi o odroczenie tcrminu 
wyjazdu do dnia jutrzejszego, do godziny 12-ej podług czaśu so- 
wieckiego, w celu otrzymania wskazówek od Rady Woj.-Rewolu- 
cyjnej Zachodniego frontu. 
Kurkowski oświadcza, iż wyjazd Osobnego Wydziału zo- 
staje odroczony do godziny 12-ej podług czasu sowieckiego dnia 
27 Sierpnia. 
W tej chwili wchodzi pomocnik komendanta porucznik 
Petronajtis i raportuje prezesowi Delegacji Litewskiej kapitanowi 
Kurkowskiemu, że wbrew rozporządzeniu Rządu Litewskiego 
Osobny Wydział wywozi aresztowanych. Po otrzymaniu tej wia- 
domości, prezes komisji kapitan Kurkowski ogłasza przerwę o 
godz. 9 m. 10 podług czasu wileńskiego. 
Posiedzenie zostaje wznowione o godz. 9 m. 45. 
Rafes oświadcza, że, wychodząc z gmachu Komendantury, 
widział jak oddzia!y wojska litewskiego otoczyły gmach, w któ- 
rym się mieści Osobny Wydział, słyszał przy tem trzask zamków
		

/Vilniana_033_02_083_0001.djvu

			I 


ł 


- 81- 


karabinowych. Protestuje p: zeW przeciwko działanIom oddział6w 
wojskowych. 
Oświadcza przytem, że przed gmachem O
obnego Wy- 
działu stały automobile, przeznaczone do ewakuacji te
o Wy- 
działu, lecz z powodu odroczenia wyjazdu do dnia jutrzejszego, 
automobile ode
łane zostały z powrotem do garażu, akty zai 
Wydziału znajdują się na miejscu. Dodał, że nikt z pomiędzy 
alesztowanych wywieziony nie został. . 
I	
			

/Vilniana_033_02_084_0001.djvu

			- 82- 


Komendantury Litewskiej o umyślne wywołanie zajścia, tembardziej, 
że ono już zostało zakończone. 
Rafes: Osobny Wydział ocenia jak się należy wyznaczenie 
mu terminu osobnego dla wyjazdu. Oprócz tego Osobny Wy- 
dział w
kazuje w sposób określony na prowokację ze strony 
litwinów, na co posiada dowody. Wymagamy zadośćuczynienia. 
Kurkowski: Oficerowie nasi wiedzieli, że w liczbie uwię- 
zionych w Osobnym Wydziale znajduje się oficer litewski i to 
właśnie tłomaczy stan podniecenia z ich strony. Tembardziej, że 
zarówno ja, jak i dowódca garnizonu otrzymaliśmy od naszego 
Rządu rozkaz nie dopuścić do wywiezienia uwięzionych. :-Jie 
było tutaj miejsca dla żadnej prowakacji. 
Rafes prosi O ogłoszenie przerwy, lste wyjaśnienie zajścia, ustne lub pisemnie, nie będzie 
dostatecznie wyraźnem. Delegacja Rosyjska uważa za konieczne, 
ażeby Dowództwo Litewskie wykryło winowajców zajścia i po- 
ciągm:ło ich do odpowiedzialności. Zdaniem Delegacji Litewskiej 
.. wi'lnym jest porucznik Petronajtis, który wzbudził panikę; nasta- 
je przeto Dele
acja na podągnięciu go do odpowiedzialności. 
Nastaje również na tern, aby Osobny Wydział i jego urzędnicy 
byli zagwarantowani przeciwko wszelkim w.ybrykom w. drodze 
przez terytorjum litewskie. 
Kurkowski: Wolny przejazd będzie 
ahezpieczony dla Osob- 
nego Wydziału i j,ego urzędników. jeżeli dochodzenie wykaże 2- 
pomi
dzy obywateli litewskich winnego wywołania ziJjścia, to on 
zostanie pociągnięty do odpowiedzialności. 
Rafes: To oświadczenie mnie wystarcza i proszę w imieniu 
Dele2 ac ji Rosyjskiej całe zajście liczyć za załatwione. 
(Po d p i s y) 


Dokument Nr. 39. 
Delegacja Rosyjska Komisji mieszanej Rosyjsko-Litewskiej 
ust. na mocy Konwencji z d. 6 Sierpnia i 920 r. - 27 Sierpnia 
1920 r. Nr. 35.-00 Prezesa Delegacji Litewskiej. 
Wczoraj 26 Sierpnia około godziny 11 wieczorem, gmach 
zajęty przez Sekcj
 Wileńską Osobnego Wydziału Zachodniego 
Frontu i ochraniany z
odnie z naszem wspólnem porozumie- 


.
		

/Vilniana_033_02_085_0001.djvu

			-- 11\3 
 


niem przez naszą straż, został znienacka otoczony przez oddział 
żołnierzy litewskich pod wodzą jednego oficera i pomocnika 
komendanta Petronajtisa. 
W przeciągu czasu około półgodziny nikogo ztamtąd nie 
wypuszczano ani tam wpuszczano; wskutek t
go u szerokich 
warstw ludności miastd Wilna rozpowszechniła się fałszywa wia- 
domość co do stosunków pomiędzy władzami rosyjskiemi i Ii- 
tewskiemi i pomiędzy Dowództwem obudwu stron. 
-Przy rozpatrzeniu okoliczności tego zajścia na posiedzeniu 
Komisji mieszanej zostało wyjaśnione, że ten czyn wrogi, skie- 
rowany przeciwko jednej z instytucji armji czerwonej, został 
wywołany przez fałszywą pogłoskt:. że Osobny Wydział nie chce' 
się zastosowsć d() norm, które w tym właśnie czasie opraco- 
wywała Komisja Rosyjsko-Litewska w sprawie o ewakuacji więź- 
niów; co jednak wcale nie miało miejsca. 
Składając jaknajenergiczniejszy protest. przeciwko pomie- 
, nionemu wystąpieniu wrogiemu przeciwl	
			

/Vilniana_033_02_086_0001.djvu

			- 84-- 


19odnie z powszechnie uznanemi zasadami prawa mf
dzynaro- 
dowego, nikt z obywateli litewskich nie może być z rozporzą- 
dzenia obcego rządu ani aresztowany, ani wywieziony z granic 
terytorjum Litwy, ' kreślonych w traktacie pokojowym z dnia 
12 lipca b. r.-Znajduj
 przeto, iż osot)y, aresztowane przez ro- 
syjskie władze sow eckie powinny być oddane władzom litewskim 
w celu ustalenia ich przynależności do obywatelstwa litewskiego 
i oddania ich sądowi oskarżenia o przestępstwa, przewid!:iane w 
ustawach karnych, mających w Litwie moc obowiązującą, które 
to oskarżenie winno być podniesione przez przedstawiciela wła- 
dzy sowieckiej w charakterze oskarżyciela prywatnego. Osoby 
nie bęJące obywatelami Li IWY, mogą być wydane Rosyjskiej 
władzy Sowieckiej bez pociągnięcia ich do odpowiedzialności, 
o ile władze sowieckie zgłoszą odpowiednie żądanie nie później 
nii t5 Września t 920 r. 


Dokument Nr. 42. 
Delegacja Rosyjska w Komisji mieszanej Litewsko-Rosyjs- 
kiej ust. na mocy Konwencji z dnia 6 Sierpnia. - 27 Sierpnia 
t 920 r. Nr. 36. -Do Prezesa Delegacji Litewskiej. 
Wobec oddania władzy w Wilnie Komendanturze Litewskiej 
na mocy układu pomiędzy Dowództwem Rosyjskiem i Litew- 
skiem, my, po porozumieniu si
 z Osobnym Wydziałem, wyra- 
żamy zgodę na oddanie Komendanturze Litewskiej wszystkich 
więźniów, którzy przed 26 Sierpnia nie zostali ewakuowani 
przez Osobny Wydział, a. to zgodnie z pismem Wa<;zem z dnia 
dzisiejszego pod Nr. 1061. 
Osoby ar
sztowane za drobne przestępstwa zostały, jak to 
wam wiadomo, zwolnione w ciągu dnia 26 Sierpnia. 
Prezes Delegacji Rosyjskiej (podpis) M. Rafes. 
Dodatek I. 
Spis 056b rozstrzelanych w Wilnie podczas okupacji 
Sowieckiej 1920 r., wYi
ty z list Osobnego Wydziału 4 armji 
(..Czrezwyczajki-). 
A) 23 Lipca. Na mocy wyroku Nadzwyczajnego Trybunału 
Wojenno-Polowego: 
t) Adolf jakimowicz - b. komisarz cyrkułowy policji za 
rządów polskich; 
2) Mikołaj Naumenko-w r. 1919 .był pracownikiem guber- 
nialnego komisarjatu wojennego (Sowieckiego) w WIlnie, potem 
służył w polsKiej żandarmerji polowej. . 
3) Zygmunt Sienkiewicz - technik, oskarżony o prowoka- 
tt')r
two i (') wydanie w rece polaków w kwietnru 1919 r. 80. 


L_
		

/Vilniana_033_02_087_0001.djvu

			- '5- 


wieckiego komisarza kontroli BerBona, który został rozstrzelany 
w Rudominie. 
". 4) Bolesław Wilamowicz - właściciel domu w Wilnie. 
oskarżony o schowanie broni od władz sowieckich. 
B) 29 Lipca. na mocy wyroku tegoż Trybunału: 
5) józef januszkiewicz - ochotnik oficer wojsk polskich, 
oskarżony o. ukrywanie się i uchylenie od rejestracji; 
6) Eljasz Zemajdo-rzemieślnik, oskarżony o wydawanie 
komunistów żandarmerji polskiej i o bicie uwięzionych; 
C) 2 Sierpnia na mocy wyroku tegoż Trybunału: 
· 7) Filip Siemienow---,z gminy Uzulmujża pow. Rzeżyckie20 
wzięty przy mobilizacji do armji czerwonej jako szeregowiec, 
oskarżony o usiłowanie przejścia na stron
 nieprzyjaciela; 
D) tO Sierpnia na na mocy decyzji Osobnego Wydziału: 
8) Władysław Barancewic;z - dzierżawca folwarku Łosza, 
óskarżony o uciskanie swoich parobków i dyskredytowanie 
władzy sowieckiej; 
9) Walenty Cichosz-właściciel pracowni mechanicznej. os- 
karżony o zorganizowanie oddziału zbrojnego t 9 kwietnia 
1920 r. i zabijanie komunistów; 
tO) Walenty Domaniecki - sierżant wojsk polskich oskar- 
żony o usiłowanie przedostania si
 do tych wojsk. . 
t 1) Mikołaj Łopaciń
ki-własciciel ziemski z pow. [Risnień- 
skiego oskarżony o gnębienie parobków; 
]2) Ludwik Mineyko-właściciel dóbr Dubniki w pow. Wi- 
leńskim, oskarżony o niel udzkie obchodzenie się z włościanami 
i ro7.powszechnianie pogłosek prowokacyjnych o rzekomych 
okrucieństwach armji czerwonej; 
13) Dawid Szapiro-właściciel magazynu ubrania, oskarżo- 
ny o chowanie towarów, złośliwe i nadmierne podnoszenie cen 
i obniżanie wartości pieni
dzy sowieckich; 
14) Witold Wagner (syn józefa) - oficer wojsk polskich, 
oskarżony o uchylenie się od rejestracji i usiłowanie przedosta- 
nia się przez front przy pomocy fałszywych dokumentów. 
E) 2] Sierpnia na mocy decyzji Osobnego Wydziału: 
15) jó
ef Kaczanowski-urzędnik poczt i telegrafów (juzis- 
ta) oskarżony o należenie do polskiej organizacji wojskowej 
(P. o. W.) r szpiegowanie na rzecz polaków podczas bytności 
w r. 19]9 na służbie sowieckiej jako telegrafista; 
] 6) Bazyli Korkuć r- naczelnik rejonu milicji sowieckiej w 
. Wilnie, oskarżony o łapownictwo i wymuszanie pieniędzy. 
17) Antoni Nowicki-właściciel ziemski, oskarżony o peł- 
nienie służby policyjnej w Straży Kresowej i walkę czynn
 z 
komunistami; 
18) Michał Paczl	
			

/Vilniana_033_02_088_0001.djvu

			- 86- 


i o znęcanie sic: nad jeflcami armji komunistycznej i morzenie 
ich głodem w polskim obozie jeńców wojennych, którego był .. 
komendantem; 
19) Salomon Sztejnberg-handlarz, oskarżony o szpiegow- 
stwo na rzecz polaków. 
Oprócz powy.żej wymienionych skazani byli jeszcze: 1) jul- 
jan Szwedkowski-stróż domu w Wilnie, oskarżony o zabijanie 
komunistów w dni<:ch 19, 20 i 21 kwietnia 1920 r. i 2) Stanis- 
ław Bohuszewicz-milicjant sowiecki, oskarżony o łapownictwo, 
-ale zostali ułaskawieni: pierwszy - na piąć lat robót przymu- 
sowych a drugi na trzy lata pobytu w obozie koncentracyjnym. 
U wag a: W listach Osobnego Wydziału, z których, 
wyjęty został spis powyższy, nie było wskazówek o oso- 
bach, rozstrzelanych na mocy wyroku sądu polowego za 
przestępstwa wojskowe. 
Dodatek II. 
Zeznania naocznych świadków o uwolnieniu więźniów 
Osobnego Wydziału na stacji w Nowej-Wile1ce. 
A. 
'W.ostatnich dniach miesiąca Sierpnia 1920 r. do naszych 
cel więziennych, .w więzieniu Łukiskiem, zaczęły dochodzić _po- 
głoski iż sprawy, tyczące nas uwięzionych, mają być przyśpie- 
szone z powodu rychłej ewakuacji przez władze sowieckie 
m. Wilna i okupowanego przez nich terytorjum Litwy. jakoż 
26-go Sierpnia o godzinie 7 zrana wyprowadzono nas w liczbie, 
65 osób (60 mężczyzn i 5 kobiet) z Łukiskiego w!
zienia i pod 
silną eskortą konnych i pieszych żołnierzy armjl czerwonej i 
agentów "czrezwyczajki", pognano na dworzec, kolejowy w 
Wilnie, nie pozwalając z sobą rozmawiać po drodze. 
Po przypędzeniu na dworzec, najpierwiej zamknięto nas 
do okratowanego lokalu, mieszczącego się na piętrze, w gmachu, 

dzie podówczas mieścił się telegraf. 
Wiedzieliśmy iż nas wywiozą, ale dokąd i _ na jaki termin 
o tern nie wiedzieliśmy, gdyż wyroku sądowego nam nie od- 
czytano. . 
. Na .skutek naszej prośby i żądań jeden z agentów "Osobne- 
go Wydziału"-wydostał z kieszeni arkusz papieru i począł z 
niego czytać nazwiska więźniów wysyłanych, za polityczne prze- 
stępstwa do różnych miast Rosji, do obozów koncentracyjnych 
jednych-jako jeńców, innych zaś jako zakładników, na tenni- 
ny, od 15 do 1 roku, chociaż byli i bezterminowi.-Obchodzono 
się z nami bardzo żle i nawet niechętnie oddawano było nam 
to, co d
)mowi i kreNni przynieśli nam na drogI;, jak lo: ubranie.
		

/Vilniana_033_02_089_0001.djvu

			- 8: -. 


, . 



 


żywność, pieniądze, gdyż byli śród nas t<1cy, I{tórzy prawie w 
. samym negliżu jechać" musieli. 
Koło połuunia umieszczono nss w wagonach towarowych 
. po 35 osób w wagonie, w którym ani jednej ławki, ani garści 
słomy nie było. Cały dzień nas tam tak przetrzymano głodnych 
i dopiero pod wieczór. na żc;danie i błaganie nasze, wyddno po 
8j, f. chleba na osobę i nic więcej, a i o zimną wodę do picia 
też byłd trudno ubła
ać. 
Siedząc tak zamknięci -- manewrowaliśmy w wagonach 
przez kilka godzin i dopiero, wieczorem, o godzinie 7 ruszyliś- 
lny w stronę stacji Nowa:Wilejka wbrew oczekiwaniom iż nas 
powiozą na Lidę-jak o tem krążyły pogłoski. 
Gdy przybyliśmy do Nowej-Wilejki kazano nam być cicho 
i drzwi do wagonu były zamknięte, jedno jeno okno u góry 
było otworzone dla powietrza.-Dusiliśmy się. 
Lecz śród nas byli śmielsi" i, niezważając na rozkaz konwo- 
jujących nas żołnierzy, być cicho, poczęli przez okno z wago-. 
nu rozmawiać z żołnierzami stojącemi na peronie, jak si
 oka- 
zało-byli to już żołnierze litews<1.Y, którzy tegoż wieczora ob- 
jęli postel"unki na stacji. 
Na żądanie nasze-do naszego wagonu podszedł jakiś ofi- 
cer wojsk litewsldch i kazał konwojującemu nas żołnierzowi z 
armji czerwonej-otworzyć wagon, lecz ten rozkazu nie usłu- 
chRł, a biorąc broń na rękę. jak do ataku-rzekł: "ujdi a to 
kołoć budu" --Oficer odszedł, a po chwili, usłyszeliśmy jakąś 
niezw'ykłą biega.nin
, po peronie, hałasy, krzyki, śdawało si
 
wydawanych rozkazów, lub komendy w języku litewskim, po 
czem drzwi otworzono i oficer litewski kazał nam wy(hodzić z 
wagonu. 
Chwila-a wszyscy już staliśmy na peronie, ustawieni we 
czwórki, przez tegoż oficera, lecz byliśmy otoczeni przez żołnie- 
rzy, czerwonych z zmierzonemi ku naszym piersiom bagnetami. 
Na dany rozkaz, zjawił się pluton żołnierzy litewskich i 
wprowadzono nas do wn
trza dworca stacji, gdzie oficer litewski, 
w randze kapital).a-ozwał się do nas: "Najważniejsze zrobiono, 
ocaliłem was od śmierci, a w najlepszym razie od niewoli, 
przeto jesteście wolni, proszę si
 rozlokować na noc tutaj w 
tym gmachu, a j
tro pomyślę o ułatwieniu waszego powrotu 
do domów. Straz postawiłem nie dla tego bym miał was za 
aresztowanych, lecz dla waszego spokoju i bezpieczeństwa przed 
bolszewikami, którzy jeszcze są i w Wilnie i tu, w Nowo - Wi- 
lejsku jest jeszcze komitct rcwolucyjny. 
Gdy skończył posypały si
 gorące słowa podzięki i okrzy- 
ki na cześć Litwy, a gdy ktoś z pomiędzy aresztowanych zapy- 
tał, czy my już w ręce bolszewików się nie dostaniemy, -- usły- 


, 


..
		

/Vilniana_033_02_090_0001.djvu

			.. 


- t'SM- 


sze1iśmy cdpowiedż:-. Włos wam z głowy nie spadnie skoro 
ja tu jestem i będę żyć, a przytem mam .nieco wojska i wrazie 
potrzeby użyję je ku waszej obronie". 
Poczem drugi oficer litwin-w randze porucznika. zapisał. 
nasze nazwiska: kto w jakiej gubernji był urodz ony, i poszliś. 
my szcz
śliwi spać-lecz nikt prawie tej nocy nie zasnął - bo i 
5zczęście czasami sen odbiera. 
Na zajutrz na prośbę tegoż pana komendanta pon1ogliśmy 
wyładować kilka wagonów z nagrabionemi przez bolszewików 
rzeczami i materjałami, które był komendant od nich odebrał, i 
czekaliśmy na zezwolenie i ułatwienie nam powrotu do domów. 
Ci, którzy bliżej mieszkali, n. p. Wilenczycy-poszli piechotą,- 
idy! obawiali się jeszcze dzień jeden zostawać na dworcu, gdyż 
tego! dnia, t. j. 27 Sierpnia, miały przeciągać przez stację od- 
działy bolszewickie wojskowe i Osobny Wydział. 
Niektórzy byli z rozporządzenia komendanta ukryci od 
oczu bolszewickich do innego lokalu, zwróconego w stronę 
miasta. 
Piszący te słowa-razem z idącym w kierunku miasta ba- 
taljonem wojsk litewskich-pośpieszył do domu. 
Nazajutrz wrócił też do domu i p. Ral	
			

/Vilniana_033_02_091_0001.djvu

			- 89- 


" 


ł. 


ska litewskie rozlokowały się w budynkach stacyjnych i natych- 
miast .utworzyły komunikację telefoniczną z komendantur2llitew- 
ską m. Wilna. -o.\... ,., n. ł 
" ' Tegoż dnia otrzymano z Wilna z komendantury litewskiet. 
wiadomość, źe bolszewicy w jednym" z pociągów 26.go sierpnia 
zamie.rzają wywieźć z Wilna pokryjomu zakładników wileńs.kich. 
Nie bacząc, że litwinów było nie więcej, niż dwie kompanje pie- 
choty,. komendant Jitewski stacji Nowa-Wilejka, Koimian, posta- 
nowił spróbować szczęścia i odbić zakładników, chociaż komen- 
dantura litewska w Wilnie uprzedziła go, iż .zakładnicy pojadą 
pod zbrojną eskortą majtków bolszewickich. Dwa pierwsze po- 
ciągi od Wilna litwini przepuścili przez Nową Wilejkę bez zbyt- 
nich ceregieli, gdyż według otrzymanych z Wilna informacji tele- 
fonicznych bolszewicy powiozą wi
źniów dopiero w trzecim 
pociągu. ,.' " :. . ,,1..'f ,'(... . 
Rozpoczęły się więc błyskawiczne przygotowania do spotkania 
zbrojnego z bolszewikami-litwini lustrowali broń, ustawiali na 
stacji karabiny maszynowe i t. d., lecz wszystko to odbywało 
się w "doskonałym poq:ądku, spokojnie lecz z całym zrozumie- 
niem powagi chwili. .. Sciemniło się już zupełnie, gdy od Wilna 
rozległ się gwizd przeciągły i pociąg, złożony z 40"tu przesdo 
wagonów towarowych,j kilku wagonów osobowych dla komi- 
sarzy, wtoczył się ciężko na stację. Maszynista ,parowozu pró- 
bował się przemknąć mimo stacji bez zatrzymania, lecz zam- 
knięty semafor zmusił go do. zahamowania pociągu. Platformy 
pomiędzy wagonów jeżyły się lasem bagnetów żołnierzy czerwo- 
nYCi:h, zamknięte szczelnie wagony robiły wrażenie trumien, gdzie 
pochowani są żywi-umarli. . . Słabo łł'Jko gdzie nie gdzie świe-" 
ciły si
 miłe światełka latarni stacyjnych., 
Uzbroje"ni od stóp do głów komisarze bolszewiccy hurmem 
wysypali z wagonów na peron "stacyjny, pytając się z wieJkiem 
niezadowoleniem, czemu pociąg wstrzymano. Komendant litew
 
ski, nie bawiZłc się w dłuższe gawędy, zapytał obcesowo Romen::.. 
danta bolszewickiego pociągu, gdzie są zal<ładnicy z Wilna, lecz 
otrzymał suchą odpowiedź, it żadnych zakładników w 
ciągu 
niema. Nie pozostawało więc nic innego, jak zarządzić rewizję 
wa
onów, co też i rozpoczęto niezwłocznie. Lecz litwinów było 
mało, bolszewików zaś zbrojnych kilkakroć więcej, a wagonów 
do opatrunku przeszło 40, wi
c sprawa mogła by się zaciągnąć 
na dłużej, a zatrzymywać zbyt długo pociąg bolszewicki nie było 
zbyt bezpiecznie, gdyż bolszewicy mogli się -spostrzec ostatecz- 
nie, że litwinów jest na stacji bardzo mało, i. rozpocząć do 
nich ogień karabinowy, będąc najzupełniej pewnymi zwyci
ztwa 
nad nielicznym wrogiem. . 



 


" 
't 



 


ł 

 I 
1 1 


ł 
1 

 
i 


ł 


a 
l 
C 
e
		

/Vilniana_033_02_092_0001.djvu

			- 90- 


Z tej niebezpiecznej sytuacji wyratował litwinów pewien 

 żołnierz litewski. Bl:dąc świadkiem bezowocnych prób komen- 
danta litewskiego wydobycia prawdy o zakładnikach od komi- 
I sarzy bolszewickich, żnłnierz ów puścił si
 na fortel. Podszedł. 
on mianowicie do jednego z komisarzy poc!ągu i przyznał się. 
mu pod najwil:kszym sekretem, że jest bolszewikiem, którego 
przemocą zaciągnil:to do armji litewskiej i że pragnąłby zwiać 
od litwinów. Komisarz uwierzył i, gdy żołnierz litewski poprosił 
go ukryć w wagonie, wskazał, na propozycję. żołnierza, ów wa- 
gon zamknil:ty. gdzie siedzieli zakładnicy. Zołnierz zaś prosił, 
by J!o komisarz ukrył w tym właśnie wagonie. gdzie byli zam- 
knil:ci zakładnicy z Wilna. 
\ Po otrzymaniu żądanej wskazówki, gdzie są zakładnicy, 
-!ołnierz litewski niezwłocznie oddał honory \\oojskowe komi- 
sarzowi i ze słowami "spasibo, towariszcz" zwrócił się w obec- 
,.,. ności komisarza do komendnta Kożmiana i wskazał hm wago- 
ny w których wll:ziono zakładników. 
n Wagony natychmiast żostały otoczone przez litwinów, i 
pomimo protestu bl:dących na sąsiednich platformach majtków 
uzbrojonych, zostały otwarte, a wewnątrz. okazała sil: w całej 
swej okazałości ukryta wspólnie z zakładnikami zbrojna eskor- 
ta majtków sowieckich, którzy na widok zbrojnych litwinów za- 
niechali oporu. Niektórzy zaś z pośród zakładnikbw byli ią- 
zani powrozami, b
 uniemożliwić im wszelką ucieczkę. 
W ten sposób uwolniono zostało z pazurów bolszewickich 
.zakładników, i wtenczas tylko komendent litewski zgodził się na 
odejście pociągu ze stacji w stronę Mołodeczna. 
Trudno opisać radość zakładników-ofiar, na rzeź wiezio- 
nych, gdy ujrzeli sil: wolnemi, zaiste, cudownie od śmierci ura- \ 
towanemi. Cała ta grupa 65 osób; składająca sil: przeważnie z 
polaków z Wilna, a poczęści z rosjan i żydów, urządziła na 
. sW1cji owacje litwinom i, co najdziwniejsza. okrzyk w języku Ii- 
t!wskim . "niech żyje Litwa niepodległa"-rozległ si
 głosem do-,' 
! nośnym z ust wszystkich bez wyjątku zakładników. Ludzie sie.: 
"
 śmiali, płakali, nie wiedzieli, co robić z radości powrotu do '. 
,i życia. Uwolnionych zakładników litwini nakarmili, lecz, obawia-. 

 jąc si
 zemsty bolszewików, odesłali ich z powrotem do Wilna ';- . 
tylko w dwa dni potem, kiedy już ostatni bolszewik sromotnie.! \ 
przez litwinów z Wilna został wypędzony. .; I 
Niezatarte wspomnienie chwili oswobodzenia dotychczas. 
I stoi w mej pamięci i nie prl:dko si
 z niej wyruglJje. 
 
Wiktor Birtyszka. t 


I ' . 


ł
		

/Vilniana_033_02_093_0001.djvu

			J 


- 91- 


D o d a t e k III. 
Spis więtniów politycznych, wywożonych do Rosji z roz- 
kazu Osobnego Wydziału bolszewickiego i uwolnionych przez 
władze wojskowe Liłewskie, z wagonów na stacji Nowa Wilejka 
26 sierpnia 1920 r. 
1) Kazimierz Bujko; 2) Wincenty Petrusewicz; 3) Stanisław 
frąckiewicz; 4) Władysław Hrehorowicz; 5) Wadaw Proko- 
powicz; 6) Władysław Tuniewicz; 7) Mejłach Dogim; 8) Wiktor 
'¥,; Markowski; 9) jan Kulesza; 10) józef Brasalis; 11) Hipolit 
Rudziński; 12) Wacław Buko; 13) Owsiej Świrski; 14) Jankiel 
Świrski; 15) Bolesław Łunkiewiczj 16) Aleksander Stankiewicz; 
17) Franciszek Kondratowicz; 18) jan Kozłowski; 19) Stanisław 
Pupkiewicz; 20) józef Klekot; 21) juljan Hryszkiewicz; 22) Ka- 
rol Burak; 23) Józef Kosiłowicz; 24) August Cupolonis; 25) Nor- 
"I bert Rokicki; 26) Adam Stankiewicz; 27) Władysław Zuboszew- 
, ski; 28) Teofil Stankiewicz; 29) Henryk Stankiewicz; 30) Stani- 
. sław Zarembowicz; 31) jan Pirożek; 32) jan Bohusz; 33) jgna- 
cy Bo czeli s; 34) Juljan Kisielewski; 35) Piotr Iwanowski; 36) Be- 
nedykt Trusiewicz; 37) jan Witkowski; 38) Antoni Zacharczuk; 
39) józef Huś; 40) Andrzej Gorajak; 41) Wincenty Pietkiewicz; 
42) Władysław Chotkiewicz; 43) Stanisław Kosy; 44) Adąm Tu- 
bis; 45) jan Chotkiewicz; 46) Szmerel Zibin; 47) józef Zukow- 

 ski; 48) Anisij Dranowj 49) Bolesław Gutowski; 50) Walenty 
Rodkiewicz; 51) Karolina Walukajti
; 52) Urszula Słabszyńska; 
53) Andrzej Brazowski; 54) Ignacy Zaguna; 55) Mikołaj Resze- 
tow; 56) Antoni Matusewicz; 57) Weronika Knitj 58) józef But- 
" kiewicz; 59) Stanisława Malawko; 60) Konstancja Girasutis; 
61) Abram Drajnodelj 62) Wincenty Paszkiewicz. 
Dodatek IV. 
Spis osób uwięZionych przez Osobny Wydział j podlega-;i 
jących wywiezieniu z Wilna. którzy zostali zatrzymani z rozpo 
rządzenia Delegacji Litewskiej 27 Sierpnia 1920 roku i uwolnieni 
z więzienia Łukiskiego przez członka Delegacji ;r. Wróblewskiego. 
. 1) Józef Matl!szajtis, rodem z Kowna, tamże zamieszkały,' 
porucznik wojsk Wtewskich; 2) Zofja Widerowa, szlachcianka,. 
właścicielka apteki wOranach; 3) Michalina Sielicka, ziemianka ..' 
z gminy Nowo-Trockiej, zamieszkała w Wilnie; 4) Helena Ko- 1 
.. walewska, urodzona w Wilnie, zamieszkała w Bujwidach; 5) Bro- ' 
nisław Korazyn. rodem z Trok, zamieszkały w pow. Szyrwins-' . 
kim, urzędnik Wydzialu Wywiadowczego; 6) Rober Schaff, rodem t 
z Wolmara w Łatwji, zamieszkały w Litwie od r. 1916; 1) Mie- 
czysław Dołobowski, szlachcic Kowieński, zamieszkały w Wilnie; 
8) Zelik Kowarski, kupiec wileński, właściciel hotelu "Bristol", . 
rodem z Hoduciszek, pow. Swi
ciańskiego; 9) Adam Sokołowski," 
szewc, właściciel domu' w Wilnie; 10) Izaak Czarny, obywatef.' 


'. 


-
		

/Vilniana_033_02_094_0001.djvu

			Stanów ZjednGczonych Ameryki Północnej, rodem z Ihumenia 
lub. Mińskiej, czasowo w Wilnie zamieszkały; 11) Antoni Gie- 
drojć, szlachcic Wileński; 12) Bronisław Kapszewjez, mieszcza- 
nin Wileński;. robotnik z papierni były milicjant polski; 13) Wa- 
sil Aleksiejew, mieszczanin Wileński, robotnik z warsztatów 
wojskowych; 14) jan Marcewicz, mieszczanin Trocki, monter; 
15) Stanisław jankowski, gospodarz ze wsi Dworzec, gminy 
Wiszniew, pow. Święciańskiego, były milicjant polski; 16) Adam 
MackiewicI, .z gminy Malaty, pow. Wileńskięgo, obrońca pry- 
watny; 11) .Seweryn Głowacki, obywatel m. Zukowa ziemi Sie- 
dleckiej, urz
dnik policyjny polski; 18) Edward Modzelewski, 
szlachcic Wileński, właściciel domu w Wilnie, sierżant milicji 
polskiej; 19) Boruch Stemel, zamieszkały w Wilnie,. handlarz. 
bydła; 20) Izrael Błoch z. Nowogródka, zamieszkały w Wilnie, 
handlarz koni; 21) jak6b Szukstulski, rodem z Wilna, handlarz 
bydła; 22) Efroim Persechel, rodem z Lepla, handlarz koni;. 
23) józef jaszkul, z Biniakoń, pow. Wileńskiego, szewc; 24) Pa- 
weł Jakubowski, obywatel m. Warszawy, garbarz; 25) Wincenty 
Demidowski z Oszmiany, rzemieślnik z warsztatów wojskowych; 
26) Bolesław Piotrowski ze wsi Pilorowszczyzna, pow. Oszmiań- 
skieao, właściciel domu w Wilnie, pracownik kolejowy; 
27) Abram Kol, z Bujwidziszek, pow. Wileńskiego. zamieszkały 
w Wilnie, maszynista drukarski; 28) Piotr Romanowski. z gmi- 
ny Lipniskiej. powiatu Oszmiańskie
o, zamieszkały w Trokach; 
29) Mieczysław Grabowski, obywatel m. Grójcu. ziemi War- 
szawskiej, _ .organista w . Trokach; 30) jan Pawłowski, wła- 
ściciel domu z Trok, ogrodnik; 31) Wacław Kiszczuk, z m. 
Brasławia, student" agrono:n; 32) Aleksander Felikowski, 
rolnik z folwarku Rajłąwo. powiatu Dzisieńskiego, rodem 
ze Słonima; 33) Marjan Zakowicz, szlachcic Wileński, zamiesz- 
kały w Wilnie, ogrodnik; 34) Franciszek Szumko. stróż domu 
w Wilnie; 35) Franciszek Zienkiewicz, kowal z Wilna; 36) Mi- 
chał Pipirmacher. obywatel m. Nowo-Mińska, "ziemi Warszaw- 
skiej, w Wilnie zamieszkały, pracownik kolejowy; 37) Aleksander 
Mackiewicz. gospodarz z gminy Żejmy, powiatu Kowieńskiego. 
urzędnik policji polskiej w Wilnie; 38) Pejsach Rybacki,. mie- 
szczanin z Motocku, w Wilnie zamieszkały; 39) Antoni Wy
ocki, 
obyWatel m. Lubartowa, ziemi Lubelskiej, w Wilnie zamieszkały, 
krawiec; 40) józef Więzak, obywatel gminy Konne, pow. Soko,- _ 
łowskiego, ziemi Siedleckiej, legjonista polski; 41) Ludwik Ja- 
błoński, obywatel m. Tomaszowa, ziemi Piotrkowskiej, legjoni- 
sta polski; 42) Juljan Piotrowski, szlachcic Kowieński, żandarm 
poIłki; 43)" Piotr Monturewicz, szlachcic Wileński,- maszynista 
drukarski w Wilni
. . 


....-.. 


?' 


".) 


- 92 -- 



 I 


.'1.1 


fi Keniec.
		

/Vilniana_033_02_095_0001.djvu

			. 


--.-----=. ---- 


KSIĘGARNIA 
--
,,
-
 
------- " 
ANTYKWARIAT 


._ ''''''"'" ------
 


II 


.............................. 


E 


.... 
...... 


1 !ł () f; .1 fł 


... 


,
		

/Vilniana_033_02_096_0001.djvu

			i 
 I.j