/Licencje_037_07_001_0001.djvu

			I ,. 
i' Ir 
. r 
I I , 
. l , & 
I , I 
. 
I t 
l 


..
		

/Licencje_037_07_003_0001.djvu

			DZIEJE 
TOWARZYSTWA 
NAUKOWEGO 
W TORUNIU 


1875-1975
		

/Licencje_037_07_004_0001.djvu

			I 



 


. 
 
.P 


1
		

/Licencje_037_07_005_0001.djvu

			W Z,L-J1- 


DZIEJE 
TOWARZYSTWA 
NAUKOWEGO 
W TORUNIU 


187,-197, 


TOM 2 


pod redukcją 


MARIANA BISKUPA 


& 
iNT 



 
.P 


TOW ARZYSTWO NAUKOWE \V TORUNIU 
19'(8
		

/Licencje_037_07_006_0001.djvu

			Redaktor Naczelny Wydawnictw TNT 
ARTUR HUTNIKIEWICZ 


. 


Opracował 


JERZY SERCZYK 


Aneksy zestawił 


JAN PAKULSKI 


Indeks SPOUlldził 
JERZY DYGDAŁA 


. 


Obwołutę, okładkę, strony tytułowe projektowa' 


ZYGFRYD GARDZIELEWSKI 


. 


Redaktorzy 
AMAUA ROSIŃSKA, B01.ENA SOł.TYS 


Redaktor techniczny 


FRANCISZEK HORYZA 


WYDANO Z DOTACJI 
URZĘDU WOJEWÓDZKIEGO W TORUNIU 
I Z POMOCĄ FINANSOWĄ 
URZĘDU WOJEWÓDZKIEGO W BYDGOSZCZY 


,\ILlor'
;J , 
UlWo 
.,
 


w 


 
TOWARZYSTWO NAUKOWE W TORUNIU 
Wydanie I. Naklad 450 + 50 ep;z. Ark. wyd. f1. 
Ark. druk. n,75. Papier ilustr. III kl. fj() 
, 70x100. 
Podpisano do druku 'J X f978 r. 
Druk ukończono w listopadzie i978 r. Zam. f4i4 z-n 
Cena zl 50,- 


ZAKŁADY GRAFICZNE W TORUNIU 


(,f. t
11\
		

/Licencje_037_07_007_0001.djvu

			I 


w POLSKIEJ 
RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ 
1945-1975 


JERZY SERCZYK 


I. ODBUDOWA TOWARZYSTWA NAUKOWEGO 


Spośród miast leżących w centrum ziem polskich Toruń został wyzwo- 
lony stosunkowo późno w porównaniu z innymi ośrodkami tego regionu. 
Położona dalej na zachód Bydgoszcz, która awansowała na stolicę woje- 
wództwa, witała żołnierzy radzieckich na swych ulicach już w dniu 
23 stycznia 1945 r., Toruń zaś w tym czasie nadal znajdował się w rękach 
niemieckich. W mieście pozostawał silny garnizon, zdecydowany na wy- 
trzymanie oblężenia. W planach hitlerowskich stanowił on jedno z ogniw 
łańcucha (obok Poznania i Grudziądza) miast ufortyfikowanych jeszcze 
przed I wojną światową, mającego bronić niemieckiego stanu posiadania 
na ziemiach polskich. Groził więc Toruniowi los podobny jak ten, który 
stał się udziałem Poznania, Grudziądza, Wrocławia czy Królewca (Ka- 
liningradu), gdzie usiłujący powstrzymać radzieckie uderzenie Niemcy 
doprowadzili do zniszczenia tych miast, ich pomników i zabytków kul- 
tury. Na przedpolach Torunia toczyły się bitwy. Niemcy wysadzili w po- 
wietrze odbudowany w czasie wojny most kolejowy i drewniany most 
drogowy. W czasie walk Armia Radziecka kosztem ofiar ludzkich, któ- 
.rych nie sposób dziś zliczyć, starała się oszczędzić miasto, nie używając 
samolotów bojowych ani ciężkiej artylerii. W rezultacie zabytkowe śród- 
mieście, obejmujące Stare i Nowe Miasto, oraz przedmieścia: Bydgoskie, 
Chełmińskie, Mokre i J akubskie wyszły bez szwanku, zniszczenia były 
tylko na Wrzosach, przedmiejskiej kolonii o półwiejskim charakterze, 
i - poważniejsze - w leżącym na lewym brzegu Wisły Podgórzu. 
Dnia l lut ego 1945 r. miasto zostało uwolnione od hitlerowców l. 
l B, D o l a t a, Wyzwolenie Polski. Działania wyzwoleńcze Armii Radzieckiej 
i LUdowego Wojska Polskiego, Warszawa 1971, s. 95-122. 


5
		

/Licencje_037_07_008_0001.djvu

			_.'i- 


, ,-,- 
 
 
 

 :...:-. 

. ..:$1 
t ..<- \..
 . . . 
 
.-ł
 :'-, 


>-: 


... ' 



 


.. 


. ..A 


't; 


.'.> 
w.,, 1 :>.' 
.:; 


.r ...< 


..- 


:- 4"
.- 
, . 


- 
.- 


...
 '1>-:" y_
. 


. , 
-.. * 
 .- 


....... 
....:,
 


'\ .'.... 
-. 
.". . ... 
.. fS

'" ':,... 
,. 
.-' 


<-.l'". 
y, 
., 


:r Js , 
.
 


* .:,. 


';.?A-:- 


........
 


., (:I". .<- ;
:f: -+.t-;.\c
':.- 
"i .. "," 


.1 "
:. 
-1:;. 



 -r .. 
. -= -.::- '\- 


.,;;: ł"''l''
!
. 


, . 


:l 


.. 

: . 


.:
 . 


f 


;
 


.
 


<,,oy 
..._j 
\... 
'\ 


:1'. 


<.
 


:.« :i< 
> 


.... . < 


"
 


j 
" 
. ... . \ 
. .
. ,. .....' 
 
.. .'::;;:' ''; ., ,;c. ;

. .,
 
, '.' 5.:

...., 


i 
_ 


> 
;. 


. 
/', 


.ii; 


<:"-..' . 


. ,_o < _
r- 


;(1.<.::'.+ 


y
 >. 


I ...... 'y 


.. +. ,-s /:;t. . .;--.
>.... =>... 


-.<.,. .-. 
'.--= ....,............ y
..... :;;;::..
;jF:.
':
 
:
._
 <_o ,'o 


-;_.i:

 


../';" >,	
			

/Licencje_037_07_009_0001.djvu

			w Toruniu w czasie ad 7 wrzesma 1939 r. do 31 stycznia 1945 r. były, 
bardziej niż w innych miastach palskich (nawet na terenach włączonych 
da Rzeszy); przejawem celawej i świadamej polityki eksterminacyjnej. 
Celem tej polityki było pozbawienie spałeczeństwa palskiegO' tej kategarii 
ludzi, którą hitlerowcy akreślali jaka "Fiihrerschicht" (warstwa przy- 
wódcza). Zaliczali do niej inteligencję, działaczy partii, strannictw i związ- 
ków zawadowych, duchawieństwa, właścicieli przedsiębiarstw i mająt- 
ków ziemskich (a więc inaczej, niż w tzw. Generalnym Gubernatarstwie, 
gdzie okupant w pewnym stapniu tolerawał istnienie niektórych z wy- 
mienianych tu grup spałecznych). Bez tej warstwy przywódczej reszta 
palskiej spałecznaści miała być zdegradawana da rali ludnaści niewalni- 
czej, wykanującej naj cięższe roboty na rozkaz niemieckich władców. Ten 
abłędny plan był na Pamarzu i w ziemi chełmińskiej z Toruniem reali- 
zawany z całą kansekwencją i bezwzględnaścią. Palacy przynależni da 
tej warstwy skazani byli ea ipso na śmierć, bez patrzeby udawadniania 
im jakiejkalwiek działa In aści przeciw Niemcam. Większość z nich za- 
stała uwięziona ad razu w jesieni 1939 r. i tylkO' niewielu udała się prze- 
żyć wojnę. 
Ta ludabójcza pali tyka hitlerawców szczególnie ciężka datknęła To- 
warzystwo Naukawe, którego człankawie rekrutowali się wyłącznie z wy- 
liczanych wyżej kategarii zawadowych i spałecznych. W mamencie raz- 
pętania II wajny światawej Tawarzystwa Naukawe liczyło 135 człanków. 
Spaśród nich utraciła życie w czasie okupacji co najmniej 51 osób. Wśród 
ofiar wojny i okupacji znaleźli się także dwaj najwybitniejsi i najaktyw- 
niejsi działacze Towarzystwa z okresu II Rzeczypospolitej: prezes TNT ks. 
Alfons Mańkowski, zasłużany histaryk Pomorza (zginął w niemieckim 
obazie koncentracyjnym Stutthaf koła Gdańska 12 lutego 1941 r.), i sekre- 
tarz generalny TNT dr Zygmunt Mocarski, badacz dziejów kultury umy- 
sławej na Pomorzu, dyrektor Ksriężnicy Miejskiej imienia Kapernika 
(zmarł w Warszawie 16 września 1941 r.). 
W wyzwalanym Toruniu brakawała więc na paczątku po prastu ludzi, 
którzy magliby razpacząć działalnaść nawiązującą da pracy przerwanej 
przez wybuch wajny. Stan ten jednak nie trwał długo, gdyż jeszcze przed 
astatecznym rozgromieniem Niemiec hitlerawskich zaczęto mówić o Ta- 
runiu jako a przyszłym centrum naukawym Pamorza. Utwarzenie uni- 
wersytetu zaczęła stawać się perspektywą bliską i realną, zwłaszcza że 
stopniowa zjeżdżali tu repatriawani prafesorawie, dacenci i mładsi pra- 
cawnicy naukawi uniwersytetów wileńskiego i lwawskiega I. Wprawdzie 
dekret Krajowej Rady Naradawej o utworzeniu w Toruniu Uniwersy- 
tetu Mikałaja Kapernika wydany zastał dapiero z datą 24 sierpnia 1945 r., 
ale już wiasną tegO' raku uważana w śradawisku taruńskim pawołanie 
do życia t ej uczelni za sprawę definitywnie przesądzoną. Podejmowano 
I Notatka: Profesorowie uniwersytetu wileńskiego w Toruniu, Nowy Dzień Ro- 
botnika, 12 V 1945. 


7
		

/Licencje_037_07_010_0001.djvu

			też na terenie miasta odpowiednie zabiegi organizacyjne: wybierano sto- 
sowne budynki na siedzibę przyszłych wydziałów i innych agend uni- 
wersyteckich, a przede wszystkim zbierano zespół nauczycieli akade- 
mickich. W ramach tych poczynań zapadło również postanowienie, aby 
reaktywowana i mieszcząca się nadal w budynku Towarzystwa Nauko- 
wego przy ulicy Wysokiej 16 Książnica Miejska imienia Mikołaja Ko- 
pernika przyjęła na siebie do czasu wyodrębnienia odpowiedniej pla- 
cówki rolę i funkcję biblioteki uniwersyteckiej. Kierownikiem jej został 
przybyły z Wilna kustosz dawnej Biblioteki imienia Wróblewskich, dr 
Stefan Burhardt. 
To ożywienie środowiska i postępująca normalizacja powojennego 
życia stworzyły sytuację, w której nieobecność Towarzystwa Naukowego 
w dynamizującym się życiu naukowym Torunia mogła postawić pod 
znakiem zapytania jego dalszą egzystencję. Rodziły się w tym czasie 
wynikające ze szlachetnych intencji, lecz także z niezbyt dokładnego ro- 
zumienia istoty roli towarzystw naukowych w życiu społecznym, po- 
mysły reaktywowania Towarzystwa Naukowego w Toruniu jako jednej 
z agend Polskiego Związku Zachodniego, związane z osobą bardzo za- 
służonego w budowaniu toruńskiego uniwersytetu Józefa Mossakowskie- 
go. W dniu 5 maja 1945 r. w lokalnej gazecie, "Nowym Dniu Robotnika". 
ukazało się wezwanie Polskiego Związku Zachodniego do "dawnych 
członków Towarzystwa Naukowego i osób, które obecnie zechciałyby 
do towarzystwa należeć", zachęcające do podawania swoich adresów w 
biurze PZZ. Podobne ogłoszenie ukazało się w dniu 18 maja w "Ziemi 
Pomorskiej", gazecie wydawanej w Bydgoszczy z mutacją toruńską. Plon, 
jaki przyniosły te ogłoszenia, był jednak mizerny. Zgłosiły się zaledwie 
cztery osoby, z których żadna poprzednio nie była członkiem Towa- 
rzystwa Naukowego i nie prowadziła działalności naukowo-badawczej l, 
Akcja Polskiego Związku Zachodniego wzbudziła zainteresowanie da- 
wnych członków zarządu, nie oznaczające jednak aprobaty. Wiceprezes 
Towarzystwa sprzed wojny, ks. Paweł Czaplewski, pisał do Heleny Pi- 
skorskiej: 


12 czerwca przyjadę do Torunia, aby poinformować się o stanie Towarzystwa 
Naukowego i w potrzebie dopomóc do jego uruchomienia [...J Ogłoszenie [...] czy- 
tałem. Uważam je za nieodpowiednie. Związek Zachodni bowiem jest polityczny 
i dlatego nie może on mieć żadnej łączności z niepolitycznym Towarzystwem Nau- 
kowym. 


Stanowisko zajęte przez ks. P. Czaplewskiego było wyrazem wahań 
i oporów, jakim w pierwszych latach po wyzwoleniu podlegała niemała 
część dawnej inteligencji polskiej. Na ogół zajmowano wobec nowego 
ustroju stanowisko wyczekujące, chociaż nie brakowało i otwartej nie- 
chęci. Większość inteligencji twórczej, mimo braku tradycji dawniej- 


I AT TNT 13. 


8 


I 


I
		

/Licencje_037_07_011_0001.djvu

			szych sympatii dla ruchu komunistycznego, uważała jednak za sw oJ 
patriotyczny obowiązek czynnie włączyć się do organizowanego przez 
nową władzę ludową procesu odbudowy kraju po wojennych spustosze- 
niach. W szczególny sposób byt określał tu świadomość. Dlatego nie 
wahano się długo nad decyzją o wznowieniu działalności Towarzystwa 
Naukowego w Toruniu. 
W początkach czerwca 1945 r. grupa przedwojennych działaczy 
i współpracowników Towarzystwa znajdujących się już w Toruniu ł po- 
stanowiła wznowić i zalegalizować jego działalność na podstawie dawnego 
statutu. Pierwsze posiedzenie Towarzystwa Naukowego w Polsce Ludo- 
wej odbyło się w dniu 12 czerwca 1945 r. Ii 
Pierwsza połowa czerwca 1945 r. była okresem obfitującym w brze- 
mienne wydarzenia historyczne. Wtedy właśnie odbywały się w Moskwie 
narady przedstawicieli polskich demokratycznych stronnictw politycz- 
nych, mające na celu powołanie do życia Rządu Jedności Narodowej, 
który miał być następnie, zgodnie z postanowieniami konferencji jał- 
tańskiej szefów rządów Związku Radzieckiego, Stanów Zjednoczonych 
Ameryki i Wielkiej Brytanii, uznany przez państwa sojusznicze. Przy- 
byli w
wczas do Moskwy: z kraju Bolesław Bierut, Edward Osóbka- 
Motawski, Władysław Kowalski, Władysław Gomułka, Wincenty Witos, 
Zygmunt Zuławski, Stanisław Kutrzeba, Adam Krzyżanowski i Henryk 
Kołodziejski, a z emigracji londyńskiej Stanisław Mikołajczyk, Jan Stań- 
czyk i Julian Zarkowski. W tych dniach ukazał się rozkaz Naczelnego 
Dowództwa Wojska Polskiego, polecający "przystąpić do planowego 
zwalniania z wojska starszych żołnierzy powyżej 40 lat i osadzać ich na 
ziemiach odzyskanych". W Berlinie odbyła się uroczysta defilada jedno- 
stek wojsk sprzymierzonych, a przy tej sposobności marszałek Zukow 
udzielił wywiadu prasie zachodniej, po raz pierwszy ujawniając szcze- 
góły operacji berlińskiej oraz dane dotyczące ostatnich dni Hitlera. 
W kraju ważnym wydarzeniem dla mieszkańców Pomorza, Śląska i Wiel- 
kopolski było rozporządzenie ministra administracji publicznej, przy- 
wracające prawa obywatelskie osobom, którym w czasie okupacji hitle- 
rowcy narzucili tzw. III i IV grupę obywatelstwa niemieckiego. Wyda- 
rzeniem na skalę województwa było rozpoczęcie w Bydgoszczy wyda- 
wania dziennika Polskiej Partii Robotniczej; uruchomiono też żeglugę 
pasażerską Wisłą z Bydgoszczy przez Toruń do Włocławka 8. 
Dla ludzi nauki i kultury tego terenu najważniejsza była wszakże 


, 


I 


ł "Do Torunia wróciła [...] ob. Helena Piskorska, która od roku 1927 sprawo- 
wała pieczę nad archiwaliami toruńskimi", Robotnik Pomorski, 16 V 1945. 
li AT TNT, 3, s. 147. Protokół sporządzony przez Helenę Piskorską i spisany 
jej ręką. 
I Wszystkie informacje z dziennika Ziemia Pomorska, wychodzącego w Bydgo- 
szczy (z mutacją toruńską) od 9 VI 1945. 


9
		

/Licencje_037_07_012_0001.djvu

			o. 
. 


o 
:r:
 


ło .? o 


,. 
,
 .
. y 


.. =r.-
:,,- ._r",..r ooo 
,. .:; 


':.;;"o-o:
 o
 .. ..."t. .... __ ;-'-_ 
";
 ł\{ 'ńW1; m:1
;r. "5,;'.. 
,- -in. 
"
\' l' ....
 ,,'. 
,
! t
"\\
.* . . .
\
 . ,.
 ", 
"h"
'\\
#: .;':. T'ih:;
1." ;. 
1 ,,, _::.-. . ł'" :Tii::;' ,
 
.. '.'.' \ ';
. ". "łU;
 -, 
.....- -F-. ,<..
. ....:S.
 .\ 
t f \ .- . ','.* '
." . 


OJ 
 


2. Dr Józef Mossakowski, 
jeden z inicjatorów dzia- 
łalności Towarzystwa Na- 
ukowego w r. 1945. Zdję- 
cie z końca lat sześćdzie- 
siątych (fot. K. Porębska) 


-- 
 - 
 -.,. 




 


.... 


-
 


-, .;., y.
 .
 .«;.00 



 .:.s..,. 


. \:- 


--0:+ 


: .1 


. ,. 
.......... 


<. 
 


., .F. 


., 


\ 
. 
-z,;, 


,
"'!'" 
 ,,->- s-t 


" 
.'<._<: 


I 
l 


wiadomość podana przez prasę miejscową w dniu 19 maja. "Robotnik 
Pomorski" donosił: 


...delegacja Komitetu Organizacyjnego Uniwersytetu w Toruniu w osobach 
prezydenta miasta ob. DObrowolskiego i przewodniczącego Miejskiej Rady Naro- 
dowej ob. Chojnickiego uzyskała od Ministerstwa Oświaty zapewnienie,' że za- 
padła uchwała zatwierdzająca powstanie uniwersytetu w Toruniu. 


ł 


Trzynastu ludzi zgromadzonych w budynku przy ulicy Wysokiej 16 
późnym popołudniem we wtorek dnia 12 czerwca 1945 r. wzięło pod 
uwagę także i ten element nowej sytuacji. Oto ich nazwiska w takiej 
kolejności, jak zanotowano je w księdze protokołów: wiceprezes ks. prał. 
Paweł Czaplewski, dr Stanisław Gąsowski, Sylwester Tomaszewski, 
Aleksy Makowski, O. Władysław Szołdrski, dr Stefan Burhardt, Józef 
Mossakowski, Leon Witkowski, ks. dr Franciszek Jank, ppor. Borzęcki, 
Bagiński, Emma Skobejko i Helena Piskorska. Zebranie było uprzednio 
przygotowane: zgromadzono informacje o członkach TNT, którzy postra- 
dali życie w okresie okupacji niemieckiej, i przedłożono listę, o której 
jeszcze wtedy nie wiedziano, że jest niekompletna, gdyż zawierała 46, 
a nie 51 nazwisk. Wiceprezes ks. Czaplewski przedstawił też wspomnie- 


10
		

/Licencje_037_07_013_0001.djvu

			:
_. 


.. . 
. f, 


.... 
,. 
.
 

1? 


,., :
.
4.---i';.
,- 


.."_'''.....,.M 



 


.{.::
=---
 ..'- _ >:>
1
 
.>' "". '
.
-"':
'. . 



.- .. \ . . 



f 


w 


; 
1: 


,.. 


::.:- --. . 


. -
.
 ' 


, 
.., 


, 
ł 


<, . 
, 



 
 


" 


... 


';'.-'f.- 


.
, 


.
 


,,
:. 


-._ ł- 


._'.
'{'1, 


;ł... 
> 


.. ... 
;>l.' 
., . 





.
 £ . 


.. 

J
 .A. 


.--" 
-":'-
l'.. ',,- 


...
 


. 
: 3 


.".:..,; 


..>;....., 


..:. 
:1"""'>: 


i,. 


.\.. : 


.'. 


. 'II'
 


. -. ..:""
 .
:;.:...:, ': -. 
....-. 


iIIiI
,:..£}:,
.."....:.. ,,
.".,. .<
 


" 


,.,
 c,... 

- 
'A 
 .... co:... 


-. _.

 -. 

 


ł 
-'.-.....",-. . 


--. 
..... > 


L 


....y:il!" 


J 


.,. . 



. ...f.< 


.. 
" .- 
'_.
. 
...3..-='>._;"-"-':-'" 


3. Paweł Czaplewski, prezes Towarzystwa Naukowego w latach 1945--1948 
(fot. ze zbiorów rodziny) 


nie o zamęczonym przez hitlerowców w obozie w Stutthofie prezesie 
Towarzystwa ks. Alfonsie Mańkowskim. U czczenie pamięci zmarłych 
nie wypełniło jednak całego programu zebrania, chociaż niewątpliwie 
było jego nutą dominującą; podobnie wznawiały swoją działalność wszy- 
stkie organizacje i stowarzyszenia. 
Hołd dla zmarłych i poległych nie zasłaniał konieczności zajęcia się 
sprawami bieżącymi. Przedstawione przez Helenę Piskorską krótkie 
sprawozdanie przypominające stan prac Towarzystwa, zwłaszcza zaś jego 
Wydziału Historyczno-Archeologicznego, w okresie przedwojennym, sta- 
nowiło punkt wyjścia do zwrócenia się ku sprawom teraźniejszości. Naj- 
ważniejszym problemem było ustalenie składu zarządu. Część obecnych, 
jak Sylwester Tomaszewski i Józef Mossakowski, uważała, że należy 
go uzupełnić przez kooptację i skoncentrować się na werbowaniu no- 
wych członków Towarzystwa. Było to niezupełnie zgodne ze statutem, 
ale zdaniem zwolenników takiej koncepcji odbudowy Towarzystwa uspra- 
wiedliwione nadzwyczajną sytuacją: stratami wojennymi i nowymi oko- 
licznościami okresu powojennego 7. 


7 Brudnopis protokołu ręką H. Piskorskiej. Informacje te nie weszły do czy- 
stopisu, AT TNT 13, s. 432. 


11
		

/Licencje_037_07_014_0001.djvu

			I 


Jako urzędujący wiceprezes ks. prałat Czaplewski stanął na sta- 
nowisku dalszego obowiązywania dotychczasowego statutu, ze wszyst- 
kimi wynikającymi stąd konsekwencjami. Dlatego złożył on deklarację 
o ustąpieniu dotychczasowych członków zarządu z zajmowanych w nim 
stanowisk, gdyż nie tylko upłynęła statutowa kadencja władz, ale _ 
w wyniku strat wojennych - nastąpiło daleko idące zdekompłetowanie 
ich składu osobowego. Jedyną czynnością prawną, do jakiej jeszcze 
zdolny był dotychczasowy zarząd, było jak naj szybsze doprowadzenie 
do zwołania walnego zgrowadzenia członków i dokonanie wyboru no- 
wych władz. Termin tego zebrania zgodnie ustalono na dzień 17 lipca 
1945 r. 
W praktyce jednak czynności przedwojennego zarządu, a raczej tego 
zespołu ludzkiego, który ocalał z wojny, wyszły poza ograniczone ramy 
możliwości statutowych. I tak np. zajęto się ustaleniem wysokości skład- 
ki członkowskiej, przyjmując na rok 1945 kwotę zł 60 (co w przelicze- 
niu na siłę nabywczą oznaczało sumę wyraźnie niższą niż nominalnie 
mniejsza składka z roku 1939), oraz postanowiono przeprowadzić szcze- 
gółową ewidencję ocalałego majątku Towarzystwa. Okazało się bowiem, 
że uratowały się niektóre wydawnictwa, i to w ilościach przekraczających 
sto egzemplarzy poszczególnych tytułów; myślano więc o tym, aby przez 
ich sprzedaż podreperować nie istniejące praktycznie finanse. Nie bra- 
kło też w dyskusji na tym pierwszym posiedzeniu głosów, w których z na- 
ciskiem podkreślano wyłącznie naukowy charakter Towarzystwa oraz 
konieczność zachowania tego charakteru w najbliższej i dalszej przy- 
szłości. 
W okresie przygotowań do walnego zgromadzenia zaczęli zgłaszać się, 
osobiście i listownie, dalsi przedwojenni członkowie i działacze. Nie 
wszyscy jednak czuli się na siłach powrócić do aktywnej działalności 
w Towarzystwie. Tak np. wybitny znawca archeologii Pomorza 
ks. dr Władysław Łęga pisał z Radzynia, tłumacząc swą niemożność za- 
angażowania się w odbudowę Towarzystwa trudnymi warunkami byto- 
wania powojennego: "Jesteśmy tu odcięci po prostu od świata, gdyż nie 
uruchomiono kolei, a koni nie ma" 8. 
Rozpoczęto również zabiegi mające na celu uzyskanie pomocy pań- 
stwowej, bez której nie można było poważnie myśleć o podjęciu przez 
Towarzystwo jakiejkolwiek działalności naukowej. Paweł Czaplewski 
zwrócił się jeszcze w czerwcu 1945 r. do ministra oświaty (był nim wtedy 
Stanisław Skrzeszewski) z podaniem o przyznanie subwencji na rozpoczę- 
cie i wznowienie działalności. Podanie to było zarazem swego rodzaju 
dokumentem programowym, w którym dotychczasowe władze Towarzy- 
stwa deklarowały swój stosunek do Polski Ludowej i zasadniczych jej 
koncepcji państwowych. Dokument ten, podpisany przez ks. prał. Pawła 


8 W. Łęga do TNT 12 VII 1945, AT TNT 13, s. 426. 


12 


1
		

/Licencje_037_07_015_0001.djvu

			Czaplewskiego, a będący niewątpliwie wyrazem poglądów ówczesnych 
władz i członków Towarzystwa, zasługuje na szczególną uwagę. Auto- 
rzy tekstu podkreślili patriotyczną genezę Towarzystwa w latach zaboru 
pruskiego oraz to, że przedmiotem jego zainteresowania są polskie zie- 
mie zachodnie. Widzieli też rolę, jaką Towarzystwo miało do odegrania 
wobec powstającego w Toruniu uniwersytetu, jako czynnik integrujący 
całe regionalne środowisko naukowe g. 
Postanowiono wreszcie przed walnym zgromadzeniem poinformować 
miejscowe społeczeństwo o reaktywowaniu Towarzystwa. W "Robotniku 
Pomorskim", wychodzącym w Toruniu, ukazało się obszerne sprawozda- 
nie z opisanego wyżej zebrania w dniu 12 czerwca 10, a w dalszych ko- 
lejnych numerach tejże gazety ogłaszane były notatki zapowiadające 
walne zgromadzenie i zachęcające osoby zainteresowane do wstępowania 
do Towarzystwa. 
Zebranie, które określono w protokole jako "nadzwyczajne walne ze- 
branie Towarzystwa Naukowego", rozpoczęło się o godzinie 18 w bu- 
dynku przy ulicy Wysokiej 16. Poprzedziło je odprawione o 9 rano w 
kościele Najświętszej Marii Panny nabożeństwo żałobne za zmarłych 
w okresie II wojny światowej członków Towarzystwa. Nabożeństwa w 
dniu walnego zgromadzenia należały do zwyczajów kultywowanych w To- 
warzystwie od czasów prezesury ks. Stanisława Kujota. Było to całkowi- 
cie zrozumiałe w sytuacji Towarzystwa w latach zaboru pruskiego, kiedy 
na skutek liczebnej słabości polskiej inteligencji świeckiej na Pomorzu 
członkami TNT byli przede wszystkim katoliccy duchowni. Często na- 
wet nie zajmowali się oni twórczą pracą naukową, wspierali jednak To- 
warzystwo materialnie i umożliwiali mu przetrwanie. Sytuacja ta zmie- 
niła się tylko w niewielkiej mierze w latach międzywojennych, toteż na- 
dal kultywowano w tym okresie dawne tradycyj e organizacyjne 11. Po- 
czynając od roku 1947 obyczaj ten zaczął zanikać. Pod koniec lat czter- 
dziestych usunięte zostały emblematy religijne z pomieszczeń urzęd.3- 
wych, a w obrębie Towarzystwa Naukowego pojawiły się głosy domaga- 
jące się, aby zwyczaj urządzania nabożeństw w dniu walnego zgromadze- 
nia został zaniechany. Będzie o tym jeszcze mowa poniżej. 
Na walnym zebraniu w dniu 17 lipca 1945 r. obecnych było 25 osób, 
wśród nich pełniący dotąd obowiązki przewodniczącego zarządu ks. prał. 
Paweł Czaplewski, dr Stefan Burhardt, mgr Andrzej Bukowski, Helena 
Piskorska, Janina Przybyłowa, Józef Mossakowski i inni. To konstytu- 


g Kopia bez daty dziennej, w czerwcu 1945: ..Do Obywatela Ministra Oświaty", 
AT TNT 81, k. 124. 
10 Robotnik Pomorski, 15 VI 1945: Przeszło 60 lat w służbie polskiej nauki 
i kultury na Pomorzu. Tekst powtarza niektóre sformułowania protokołu, toteż 
można sądzić, że jego autorką była H. P i s kor ska. 
11 Por. na ten temat szczegółowo Dzieje Towarzystwa Naukowego w Toruniu 
1875-1975. tom l, Toruń 1977, s. 37, a zwłaszcza 79 i następne. 


13
		

/Licencje_037_07_016_0001.djvu

			l. 


ujące gremium składało się w przeważającej części z miłośników historii, 
wśród których było czterech księży katolickich oraz po kilku nauczycieli 
gimnazjalnych, urzędników i przedstawicieli tzw. wolnych zawodów, czyli 
głównie adwokatów. Tylko cztery osoby z tego grona miały w swoim 
dorobku opublikowane drukiem prace naukowe. 
Zebraniu przewodniczył adwokat toruński Ignacy Dziedzic. W pierw- 
szej części ks. Paweł Czaplewski przedstawił swój, napisany jeszcze przed 
wojną, referat pt. "Studia nad regestem Dagome iudex". Intencją pre- 
legenta było niewątpliwie stworzenie w ten sposób pomostu nad okresem 
wojny i okupacji, kiedy Towarzystwo skazane było na milczenie; równo- 
cześnie jednak treść referatu zyskała w momencie jego wygłoszenia nie- 
oczekiwaną wymowę polityczną. Ks. Czaplewski ze szczególnym naci- 
skiem przedstawił sprawę granic państwa polskiego w czasach Mieszka I, 
prawie identycznych w ogólnym zarysie z tymi, jakie postulowała Pol- 
ska Ludowa na rozpoczynającej się dokładnie tego samego dnia konfe- 
rencji w Poczdamie, mającej zadecydować o powojennych losach Nie- 
miec, w tym także o ich granicach. Na fakt ten zwrócono także uwagę 
w dyskusji 12. 
W drugiej, administracyjnej części zebrania sporo uwagi poświęcono 
sprawie odbudowy finansów Towarzystwa. W kasie znajdowało się zale- 
dwie 2600 zł, co nie mogło być podstawą rozpoczęcia jakiejkolwiek dzia- 
łalności wydawniczej. Dlatego w dyskusji zajmowano się przede wszyst- 
kim tą sprawą, szukając sposobów zdobycia pieniędzy. Pojawiła się raz 
jeszcze myśl wypowiedziana przed miesiącem: szybko należy sprzedać 
posiadany zapas przedwojennych wydawnictw. Trudność polegała tylko 
na znalezieniu odpowiednich nabywców. 
Najważniejszą jednak sprawą było przeprowadzenie wyboru nowych 
władz Towarzystwa. Ks. Czaplewski początkowo wzdragał się przed przy- 
jęciem funkcji, ale na koniec uległ namowom mgra Andrzeja Bukow- 
skiego i zgodził się na kandydowanie, co oznaczało w praktyce przyjęcie 
prezesury, albowiem innych kandydatur na prezesa nie wysunięto. W wy- 
borach wyłonił się pierwszy powojenny zarząd Towarzystwa Naukowego 
w Toruniu, dobrze odzwierciedlający jego sytuację w pierwszych powo- 
jennych miesiącach. Wiceprezesem został Sylwester Tomaszewski, któ- 
rego można uznać za reprezentanta mieszczaństwa toruńskiego z okresu 
międzywojennego, sekretarzem Helena Piskorska - kierownik, a następ- 
nie dyrektor Archiwum Miejskiego (później: Państwowego) w Toruniu, 
skarbn:kiem historyk mgr Andrzej Bukowski (później profesor Uniwer- 
sytetu Gdańskiego); członkami zarządu zostali dr Stefan Burhardt (wów- 
czas dyrektor Książnicy Miejskiej, później Biblioteki Uniwersyteck'ej) 
i znany archeolog ks. dr Władysław Łęga z Grudziądza. Powołano także 
komisję re dakcyjną dla przyszłych wydawnictw Towarzystwa, do której 
11 Wszystkie informacje o zebraniu w dniu 17 VII 1945 pochodzą z ręko- 
piśmiennego protokołu, AT TNT 3, s. 149 n. 


14
		

/Licencje_037_07_017_0001.djvu

			- 


weszli: ks. Paweł Czaplewski, ks. dr Władysław Łęga i mgr Andrzej 
Bukowski. 
Na zakończenie zebrania uchwalono wniosek, upoważniający Towa- 
rzystwo do zaciągania pożyczek do wysokości sumy stu tysięcy złotych. 
Nigdy do tego nie doszło, ale uchwała ta wydaje się dość symptomatycz- 
na dla sytuacji, w jakiej Towarzystwo Naukowe w Toruniu wówczas się 
znajdowało. 
Odbycie walnego zgromadzenia umożliwiło załatwienie ważnej fiu.. 
Towarzystwa sprawy, jaką była jego p
nowna legalizacja. Wydane jesz- 
cze w czasie toczących się działań wojennych rozporządzenie ministra 
adm:lnistracji publicmej Rządu Tymczasowego RP z 16 marca 1945 r. 
nakładało obowiązek rejestracji w urzędach wojewódzkich nie tylko sto- 
warzyszeń i organizacji nowo powstających, lecz także takich, które 
istniały już przed wojlJlą, a obecnie wznawiały swoją działallJlość. Pismo 
zgłaszające wznowienie pracy wysłane zostało za pośrednictwem Za- 
rządu Miejskiego w Toruniu do Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego w 
Bydgoszczy już nazajutrz po walnym zgromadzeniu. 
Gdy trwały zabiegi o przywrócenie Towarzystwu jego dawnego kształ- 
tu, następowały jednocześnie wydarzenia, które już w ciągu najbliższych 
miesięcy miały doprowadzić do zasadniczych przeobrażeń w tej organi- 
zacji. 
Od pierwszych lat II Rzeczypospolitej Towarzystwo Naukowe w To- 
runiu było rzecznikiem koncepcji utworzenia w Toruniu uniwersytetu. 
Miało w tym poparcie części społeczeństwa ówczesnego Pomorza polskie- 
go. Realizacja tej idei, dla której Towarzystwo przygotowało grunt, wy- 
dawała się jednak tak odległa, że gdy nagle słowo zaczęło stawać się 
ciałem, i to w dodatku w trudnych i złożonych warunkach pierwszych 
powojennych miesięcy, Towarzystwo stanęło wobec tego faktu w pierw- 
szej chwili cokolwiek bezradnie. 
Wystarczy porównać ze sobą daty wydarzeń ważnych w dziejach po- 
wstawania uniwersytetu toruńskiego i posunięć dokonywanych przez To- 
warzystwo, aby dojść do tego przekonania. Ostateczna decyzja o erygo- 
waniu uniwersytetu w Toruniu, dekret KRN, nosi wprawdzie dopiero 
datę 24 sierpnia 1945 r., ale decyzje praktyczne, które dekret ów poprze- 
dziły, zapadały znacznie wcześniej, i w Toruniu doskonale o tym wie- 
dziano. Swiadczyły o tym dowodnie postanowienia urzędów repatriacyj- 
nych, które od wiosny 1945 r. właśnie do Torunia kierowały pracowni- 
ków naukowych z dawnego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, 
a także z dawnego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Prawie 
w przeddzień walnego zebrania Towarzystwa Naukowego przybyła do 
Torunia duża, blisko osiemdziesięcioosobowa grupa dawnych wileńskich 
profesorów , docentów i asystentów 11, W tym samym dniu, tj. 14 lipca 
11 Robotnik Pomorski, 19 VII 1945: Profesorzy z Uniwersytetu Wileńskiego 
w Toruniu. 


15
		

/Licencje_037_07_018_0001.djvu

			1945 r., minister oświaty Czesław Wycech powołał prof. dra Jana Wil- 
czyńskiego, biologa, na stanowisko delegata ministerstwa oświaty dla 
zorganizowania i uruchomienia uniwersytetu w Toruniu. Prof. Wilczyń- 
ski zjawił się w Toruniu 23 lipca 1945 r. i odbył wiele spotkań z wła- 
dzami miejskimi, a następnie uruchomił pierwsze prowizoryczne biuro 
uniwersyteckie 14. Niebawem miało też powstać biuro delegatury mini- 
stra oświaty do spraw uniwersytetu, które zresztą istniało i funkcjono- 
wało nadal i po formalnym powołaniu uczelni do życia. 
Te i inne wydarzenia dotyczące uniwersytetu. którego realny kształt 
zarysowywał się w ciągu lata 1945 r. coraz jaśniej, nie pozosta- 
wiały początkowo wyraźnych śladów w pracy Towarzystwa. Zajmowało 
się ono w tym czasie głównie odbudowywaniem swej substancji mate- 
rialnej. Myślano także o wznowieniu działalności wydawniczej. Nie były 
to projekty całkiem nierealne, jeśli oceniać je z punktu widzenia możli- 
wości autorskich. W tece redakcyjnej Towarzystwa znajdowały się, po 
części jeszcze ocalałe, pochodzące z okresu przedwojennego, prace auto- 
rów związanych z działalnością TNT, jak Stanisława Tynca, Pawła Cza- 
plewskiego, Andrzeja Bukowskiego, a także Jadwigi Chwalibińskiej i J ó- 
zefa Łangowskiego 15. We wszystkich podejmowanych wówczas projektach 
działalności dostrzegalna jest dziś, z perspektywy minionych od tamtych 
czasów lat trzydziestu, pewna dezorientacja ówczesnych czołowych dzia- 
łaczy Towarzystwa Naukowego. Wynikała ona w znacznej mierze z bra- 
ku rozeznania w perspektywach rozwoju nauki w nowych warunkach 
ustrojowych. Podobne sytuacje można było wówczas obserwować w wielu 
innych środowiskach naukowych, mających za sobą tradycję działania' 
w okresie międzywojennym, a niekiedy nawet dawniejszą - jak np. w 
Poznaniu lub Krakowie 18. Łatwiej dokonywała się adaptacja do nowej 
sytuacji w środowiskach budowanych w Polsce Ludowej od nowa, jak 
np. we Wrocławiu. 
Nie mając możliwości nawiązywania do żadnych nowych wzorów, 
trzymano się znanych i - jak się wydawało - wypróbowanych w prak- 
tyce modeli. Należy wreszcie powiedzieć także i to, że nowe oblicze kla- 
sowe i ideologiczne państwa polskiego powodowało w środowisku daw- 
nych działaczy Towarzystwa Naukowego w Toruniu różnego rodzaju oba- 
wy i uprzedzenia. Choć wówczas, w roku 1945, państwo nie występowało 
jeszcze otwarcie z programem budowy socjalizmu (głosiły ten program, 


14 Robotnik Pomorski, 26 VII 1945: Uniwersytet Pomorski im. Kopernika po- 
wstaje w Toruniu. 
16 Robotnik Pomorski, 27 VII 1945: Prace naukowe o Pomorzu. 
18 Por. W. K o n o p c z y ń s k i, Zadania i potrzeby nauk humanistycZ'nych w 
Polsce, Życie Nauki, t. 1: 1946, nr 2, s. 84--89; M. Wojciechowska, Poznańskie 
Towarzystwo Przyjaciół Nauk po drugiej wojnie 
wiatowej, Roczniki Historyczne, 
t. 23: 1957, S. 509-559. 


16
		

/Licencje_037_07_019_0001.djvu

			jako długoterminowy, tylko partie robotnicze: PPR i PPS), nie było jed- 
nak zwykłą kontynuacją państwa przedwojennego. Było niezwykłe, od- 
mienne, a w wielu sprawach zajmowało stanowisko krytyczne i negatyw- 
ne w stosunku do rzeczy i pojęć, które w dotychczasowej tradycji Towa- 
rzystwa znajdowały się na najwyższych miejscach w skali wartości. Ogól- 
nie, choć z pewnym uproszczeniem, można powiedzieć, że w ideologii de- 
mokratycznego państwa polskiego (którego nie nazywano wówczas jesz- 
cze "ludowym"; przymiotnik ten w owych czasach kojarzył się raczej 
z ruchem chłopskim lub agrarystycznym) elementy antyfaszystowskie (w 
praktyce ówczesnej: antyniemieckie) i patriotyczne stanowiły czynnik 
przyciągający działaczy przedwojennego TNT, natomiast elementy pro- 
gramu socjalnego oraz podstawy filozoficzne ideologii głównej siły obozu 
demokratycznego - Polskiej Partii Robotniczej - funkcji tej nie speł- 
niały. Jest to zrozumiałe, jeśli przypomnimy sobie, z jakiej bazy spo- 
łecznej rekrutowała się większość działaczy Towarzystwa. Wystarczająco 
dużo powiedziano na ten temat w dwóch poprzednich częściach niniej- 
szego opracowania i nie ma powodu, aby jeszcze raz zajmować się szcze- 
gółowo tym zagadnieniem. Na szczęście dla przyszłych losów Towarzy- 
stwa płaszczyzna tradycji walki narodowowyzwoleńczej okazała się wy- 
starczająco mocna, aby udźwignąć ciężar niełatwego początkowo współ- 
działania Towarzystwa z władzami państwowymi - na miejscu i w skali 
krajowej. Dla jasności obrazu dodać należy, że i z drugiej strony współ- 
działanie to nastręczało niemałe problemy do rozwiązania. 
Działacze, i PPR i lewicowego nurtu PPS, z których głównie skła- 
dała się kadra kierownicza władz województwa pomorskiego (nazwa wo- 
jewództwo bydgoskie zaczęła obowiązywać oficjalnie dopiero od 1952 r.), 
oraz lokalne władze toruńskie mieli też liczne powody, aby traktować od- 
budowujące się Towarzystwo Naukowe z niejaką rezerwą - powody na- 
tury społecznej i ideologicznej. W tych warunkach trudno było mówić 
o idealnie układającej się współpracy. Istotna jednak była dobra wola, 
okazywana przez obydwie strony. Taki charakter miał niewątpliwie 
pierwszy publiczny wykład ks. Pawła Czaplewskiego, stanowiący rodzaj 
deklaracji Towarzystwa wobec władz państwowych i opinii publicznej. 
Tak też należy odczytywać życzliwość okazywaną Towarzystwu przez 
lokalne władze partyjne, wyrażającą się m.in. w poświęcaniu mu wiele 
miejsca na łamach ich organów prasowych. 
W tej sytuacji uruchomienie w Toruniu uniwersytetu oznaczało wpro- 
wadzenie do miejscowego środowiska nowego czynnika, który przez sam 
fakt swojego istnienia zmuszał Towarzystwo Naukowe do przestawienia 
działalności na zupełnie nowe tory, Obecność Uniwersytetu Mikołaja 
Kopernika z jego od początku dynamicznym Wydziałem Matematyczno- 
-Przyrodniczym (następnie podzielonym na dwa samodzielne wydziały: 
Matematyki, Fizyki i Chemii, oraz Biologii i Nauki o Ziemi) ogromnie 


,'I\.I.ri
 
"' 


17 


.'.
		

/Licencje_037_07_020_0001.djvu

			ułatwiła i znacznie przyspieszyła proces przystosowania Towarzystwa do 
"nowej rzeczywistości" 17. 
Niemałe znaczenie dla tego procesu miały także posunięcia Tymcza- 
sowego Rządu Jedności Narodowej i Krajowej Rady Narodowej, mające 
na celu przezwyciężenie obaw i wahań występujących w dawnych pol- 
skich instytucjach naukowych. W przeddzień pierwszej rocznicy Mani- 
festu Lipcowego odbyło się w Krakowie pierwsze po wyzwoleniu pu- 
bliczne zebranie najpoważniejszej w kraju instytucji naukowej, Polskiej 
Akademii Umiejętności. Na zebraniu tym w dniu 21 lipca 
945 r. wy- 
stąpił z programowym przemówieniem w imieniu prezydenta Krajowej 
Rady Narodowej, Bolesława Bieruta, minister oświaty Czesław Wycech. 
W przemówieniu jego była mowa o tym, iż rząd "obiecuje polepszyć mo- 
żliwie jak najkorzystniej warunki pracy naukowej, aby mogła ona po- 
dołać swym wielkim zadaniom: rozwojowi poszczególnych gałęzi wiedzy 
i kształceniu nowych pracowników naukowych". Szczególną uwagę zwró- 
ciły w środowiskach naukowych następujące sformułowania zawarte w 
przemówieniu ministra Wycecha: "Rząd uznaje, że dwoma zasadniczy- 
mi warunkami rozwoju nauki są: zachowanie wolności badań naukowych 
oraz stworzenie warunków właściwych dla materialnego rozwoju na- 
uki" 18. Rozproszone zostały w ten sposób liczne w środowiskach nauko- 
wych wątpliwości co do intencji władz państwowych w tych zasadni- 
czych dla nauki kwestiach. 
W dniu 24 sierpnia 1945 r. sprawa utworzenia uniwersytetu w Toru- 
niu została definitywnie przesądzona. Dnia tego Krajowa Rada Narodo- 
wa wydała dekret, powołujący do życia dwuwydziałowy (z możliwością 
kreowania dalszych wydziałów) uniwersytet, któremu nadano imię Miko- 
łaja . Kopernika, W dwa dni później przybył do Torunia prof. dr Ludwik 
Kolankowski, znany historyk, prezes Zarządu Głównego Polskiego To- 
warzystwa Historycznego, aby objąć z nominacji rządowej urząd pierw- 
szego rektora nowego uniwersytetu. 
Obecność w Toruniu Ludwika Kolankowskiego, uczonego o wielkim 
autorytecie i nieprzeciętnej osobowości, zarazem znanego działacza pań- 
stwowego z okresu międzywojennego 18, miała mobilizujący wpływ na za- 
rząd TNT. I tu również ustąpiły wątpliwości co do perspektyw pracy w 
nowych warunkach. Wkrótce po dekrecie KRN, erygującym Uniwersy- 
tet Mikołaja Kopernika, delegacja zarządu TNT złożyła rektorowi oficjal- 
ną wizytę, zapraszając uniwersytet do współpracy 10. Wizyta ta zapocząt- 


17 Określenie to, acz cokolwiek eufemistyczne, bardzo chętnie było używane 
w latach czterdziestych dla oznaczenia całokształtu dokonujących się w kraju 
przeobrażeń. 
18 Cyt. według notatki w Robotniku Pomorskim, 25 VII 1945. 
18 Biogram Ludwika Kolankowskiego, napisany przez A. G i e y s z t o r a, PSB, 
t. 13, s. 289--292. 
10 AT TNT 13, k. 176--177. 


18
		

/Licencje_037_07_021_0001.djvu

			4. Prof. dr Ludwik Kolan- 
kowski, pierwszy rektor 
Uniwersytetu M. Koperni- 
ka i przewodniczący Wy- 
działu I TNT (fot. A. Czar- 
necki) 



 -. ..:-......... 


. 
.;!' i. 


-,

} 


".
--- 


. , 
'. 

.. 
, .. 


.t'';'- 



, 

.-. ...: 


y 
_; t. 

 :

.;:
: 
 
""?'" 
- 
>o. ,"'- 


-: . -- 


;;
;
<
\ 
 


r':'
. y

: 


,; 


..... ... 


..... 
i:. 


,<'I 
-__ 


,£. 



 '." 


. '- .<.
 > . 


."
.' 
 
; 11-". 
. -2 

..




>. 


<. 


":. 


-/
:

;;..:.,.. 
.

-j...:..:..;,... 
". .:. -::' .
-

t 
-.
.

:
.:,:_:-. ."	
			

/Licencje_037_07_022_0001.djvu

			Na zebraniu tym po raz pierwszy w dziejach Towarzystwa zjawili się 
członkowie senatu akademickiego, profesorowie i pracownicy naukowi 
uniwersytetu: rektor Ludwik Kolankowski, dziekan Wydziału Humani- 
stycznego Konrad Górski, dziekan Wydziału Matematyczno-Przyrodni- 
czego Jan Priiffer, astronom Władysław Dziewulski, geolog Edward Pas- 
sendorfer, etnograf Maria Znamierowska-Priifferowa, filozof Tadeusz 
Czeżowski, bibliotekarze Stanisław Lisowski i Stefan Burhardt, rusycy- 
sta Anatol Mirowicz. Miejscowych działaczy Towarzystwa i środowisko 
dawnej toruńskiej inteligencji reprezentowali Ignacy Dziedzic, Józef Mos- 
sakowski, Emil Ogłoza, Helena Steinbornowa, Helena Piskorska, ks. Fran- 
ciszek Jank, I. Łangowska, Emma Skobejko 21. 
Andrzej Bukowski mówił w swoim referacie o tym, że wypadki dzie- 
jowe, zawierające wiele trudnych dla Pomorza polskiego momentów, 
spowodowały wytworzenie się wśród mieszkańców tej dzielnicy postaw 
i cech charakteru zarówno dodatnich, jak i ujemnych. "Jest w charak- 
terze Pomorzan dzielność, energia, przedsiębiorczość [...], ale jest i pe- 
wien partykularyzm, materializm oraz upór [...]. Czynnik gospodarczy 
i materialny odgrywa główną rolę, praca jest w dużej cenie [...]. Nie ma 
znaczniejszych przeciwieństw stanowych: duch demokratyczny głęboko 
przeniknął całe .społeczeństwo" 22. W dyskusji nad tym referatem wypo- 
wiedzieli się Ludwik Kolankowski, Konrad Górski, Tadeusz Czeżowski 
i Maria Znamierowska-Priifferowa. Nie zachowała się informacja o. treś- 
ci ich wypowiedzi 23. Można się jednak domyślać, że cel tego zebrania 
nie był wyłącznie, a nawet, że nie był przede wszystkim naukowy. Cho- 
dziło w nim obydwu stronom: organizatorom i przybyłym pracownikom 
uniwersytetu, o stworzenie płaszczyzny porozumienia i przezwyciężenia 
występujących niekiedy w stosunkach między dawnymi mieszkańcami 
Torunia i Pomorza a repatriantami z dawnych ziem wschodnich obja- 
wów wzajemnego niezrozumienia czy zgoła niechęci. Zjawiska te zanikły 
jednak stosunkowo szybko, a proces integracji repatriantów z ludnością 
miejscową zakończył się w tempie znacznie szybszym niż podobne pro- 
cesy integracyjne na Pomorzu i w Wielkopolsce w czasach II Rzeczy- 
pospolitej. Działo się to zarówno w makro-, jak i w mikroskali społecz- 
nej, a Towarzystwo Naukowe pie stanowiło pod tym względem żadnego 
wyjątku. Swiadomość wielkich strat, osobowych i materialnych, ponie- 
sionych przez Kulturę narodową w latach 1939-1945, dominowała i na- 
kazywała koncentrować całą uwagę na odbudowie. 
Wkrótce po opisanym zebraniu delegacja Towarzystwa Naukowego 
(składu jej nie znamy, ale wolno przypuścić, że' byli to przede wszyst- 


21 Według listy obecności, zawierającej łącznie 33 podpisy, AT TNT 13, k. 406. 
22 Notatka pisana na maszynie, nie podpisana, AT TNT 13, k. 407. 
23 Notatka o tym zebraniu, sporządzona ręką H. Piskorskiej, ma w tym miejscu 
lukę, jak gdyby jej autorka miała zamiar pó1niej uzupełnić tekst streszczeniem 
dyskusji, A T TNT 5 (księga protokołów), s. 3 n. 


20 


-
		

/Licencje_037_07_023_0001.djvu

			kim członkowie zarządu) złożyła w dniu 13 października 1945 r. ponow- 
ną wizytę rektorowi Kolankowskiemu. Celem tej wizyty było przedsta- 
wienie propozycji, aby ktoś z grona profesorskiego uniwersytetu objął 
wiceprezesurę Towarzystwa. Rektor propozycję przyjął i dnia 22 paź- 
dziernika 1945 r. zawiadomił Towarzystwo, że wybór jego padł na osobę 
profesora historii literatury polskiej, Konrada Górskiego 14. 
W niespełna miesiąc później nastąpił dalszy ważny krok w tym sa- 
mym kierunku. Tym razem inicjatywa należała do pracowników uni- 
wersytetu. Osiemnastoosobowa ich grupa złożyła w dniu 9 listopada 
1945 r. zbiorową prośbę o przyjęcie na członków Towarzystwa iii, Szczegó- 
łem charakterystycznym, świadczącym o atmosferze tamtych czasów, jest 
fakt, iż pośród 18 nazwisk pracowników naukowych UMK deklarujących 
chęć wstąpienia do TNT znajduje się nazwisko prof. Konrada Górskiego, 
który już uprzednio został zgłoszony jako kandydat na wiceprezesa. Wi- 
dać stąd, że działania rzeczywiste ceniono wówczas wyżej od zabiegów 
proceduralnych. 
Jednocześnie z tym zasileniem składu osobowego Towarzystwa przez 
pracowników nauki związanych z nowo powstałym uniwersytetem nastą- 
piło wydarzenie może niewielkie, gdyby je oceniać tylko z punktu wi- 
dzenia materialnych skutków, jakie za sobą pociągnęło, ale ważne jako 
sygnał stosunku nowych władz państwowych do odradzającej się toruń- 
skiej instytucji. W dniu 13 września 1945 r., a więc w trzy miesiące po 
rozpoczęciu swej działalności w Polsce Ludowej, otrzymało Towarzystwo 
Naukowe w Toruniu pierwszą subwencję z centralnego budżetu państwo- 
wego: Ministerstwo Oświaty (do którego należały wówczas także sprawy 
nauki i szkolnictwa wyższego) przyznało i przekazało na konto Towarzy- 
stwa w Narodowym Banku Polskim 20 000 złotych z przeznaczeniem na 
subwencjonowanie wydawnictw. Nie była to kwota bardzo wielka, gdyż 
w r. 1945 cena pojedynczego egzemplarza książki naukowej oscylowała 
między 100 i 200 zł, ale subwencja ta miała znaczenie decyzji politycznej 
i tak też została przyjęta w Toruniu". 
Zaczęli też stopniowo odzywać się przebywający w innych miastach 
przedwojenni współpracownicy Towarzystwa. jak np. zasłużony dla ba- 
dania dziejów oświaty w Toruniu Stanisław Tync, który pisząc z Po- 
znania, przypomniał o przygotowanym przez siebie do druku zbiorze 
korespondencji rektora gimnazjum toruńskiego w XVIII w. Piotra Jaeni- 
chena 17. 
Ostatnie dwa miesiące brzemiennego w wielkie wydarzenia historycz- 


14 List rektora UMK do TNT z 22 X 1945, AT TNT 13, k. 393. 
II AT TNT 13, k. 356. 
II Na opisanym wyżej pierwszym po wyzwoleniu posiedzeniu Wydziału I 
w dniu 2 X 1945 wiadomość o tej subwencji została zakomunikowana obecnym, 
A T TNT 5, s. 3 n. 
17 AT TNT 13, k. 398 a: pocztówka S. Tynca z 12 X 1945. 


21
		

/Licencje_037_07_024_0001.djvu

			ne roku 1945 były dla Towarzystwa Naukowego okresem szukania i znaj- 
dywania rozwiązań organizacyjnych, umożliwiających dostosowanie się 
do nowej sytuacji. Kluczowymi problemami było ułożenie współpracy 
z władzami państwowymi i włączenie grona pracowników naukowych 
uniwersytetu do pracy w Towarzystwie. Pierwsza z tych spraw miała 
zasadnicze znaczenie dla dalszej egzystencji Towarzystwa, gdyż bez ma- 
terialnej pomocy ze skarbu państwa nie sposób było wyobrazić sobie ja- 
kiejkolwiek działalności, a zwłaszcza wydawniczej. 
W łonie ówczesnego zarządu zarysowały się na tym tle odmienne 
tendencje: jedna z nich, którą reprezentował głównie prezes, ks. prałat 
Paweł Czaplewski, zajmowała stanowisko wyczekujące, druga, z Heleną 
Piskorską i Andrzejem Bukowskim, skłonna była do aktywniejszych za- 
biegów o pomoc państwową. Ks. Czaplewski przypominał działalność 
Stanisława Kujota, który uczynił Towarzystwo niezależnym materialnie 
dzięki składkom członkowskim masowo przyjmowanych polskich duchow- 
nych z terenu diecezji chełmińskiej. W dniu 13 listopada 1945 r. odbyło 
się w sali posiedzeń Miejskiej Rady Narodowej w Toruniu publiczne po- 
siedzenie Towarzystwa, na którym z okazji setnej rocznicy urodzin Sta- 
nisława Kujota ks. Czaplewski wygłosił referat, omawiający jego prace 
i zasługi 28. W dwa tygodnie później w imieniu zarządu Helena Piskorska 
jako sekretarz i Andrzej Bukowski jako skarbnik zwrócili się do woje- 
wody pomorskiego w Bydgoszczy z prośbą o przyznanie Towarzystwu 
stałej subwencji rocznej w wysokości 100000 złotych na cele wydaw- 
nicze. W motywacji pisma, obok omówienia celów, jakim subwencja mia- 
ła służyć, znalazło się także przypomnienie, że przed wojną Towarzystwo 
otrzymywało już taką roczną subwencję (około 10 000 ówczesnych zło- 
tych) od pomorskich władz wojewódzkich. Pisma tego nie podpisał ani 
prezes ks. Czaplewski, ani żaden z wiceprezesów; w maszynopisie nie 
przewidziano nawet miejsca na taki podpis 2D. W tekście posłużono się 
także jako argumentem na użytek władz wojewódzkich faktem przyzna- 
nia już subwencji przez Ministerstwo Oświaty, nie podając wszakże jej 
wysokości. 
W grudniu 1945 r. znaleziona została na koniec formuła, pozwalająca 
bez naruszenia obowiązującego statutu wprowadzić na stanowisko wice- 
prezesa przedstawiciela środowiska uniwersyteckiego. Na posiedzeniu za- 


28 AT TNT 13, k. 381. 
2D AT TNT 81, k. 110. Casus ten potwierdza spostrzeżenie, że starsza generacja 
inteligencji polskiej na Pomorzu stosunkowo łatwo zaakceptowała Polskę Ludową, 
traktując ją jako prostą kontynuację II Rzeczypospolitej. Powstające nieporozu- 
mienia i tarcia tłumaczono często nie przesłankami ustrojowymi i ideologicznymi, 
lecz odmiennością geograficznego pochodzenia ludzi tworzących kadrę nowej wła- 
dzy. Zjawisko to było znane już z okresu międzywojennego, toteż traktowano je 
jako nieuniknione koszty własne wyzwolenia spod niemieckiego panowania. W su- 
mie było to zjawisko społecznie pozytywne, skracające okres trwania tymczaso- 
wości. 


22 


--
		

/Licencje_037_07_025_0001.djvu

			rządu w dniu 13 grudnia odczytana została rezygnacja dotychczasowego 
wiceprezesa, adwokata Sylwestra Tomaszewskiego (on sam nie przybył 
już na to posiedzenie), po czym czteroosobowy zarząd (ks. Czaplewski, 
S. Burhardt, H. Piskorska i A. Bukowski) dokonał kooptacji prof. dra 
Konrada Górskiego na jego miejsce. To personalne posunięcie nie wy- 
czerpywało jednak zagadnienia. Wstępujący teraz do Towarzystwa profe- 
sorowie i inni pracownicy naukowi uniwersytetu z reguły byli już człon- 
kami akademickich towarzystw naukowych w dotychczasowych swoich 
miejscach pracy i zamieszkania, toteż pragnęli oni przenieść na grunt 
toruński tamtejsze tradycje oraz obyczaje akademickie. Aktywność w tym 
zakresie przejawiał m.in. późniejszy prorektor i rektor UMK, historyk 
prawa prof. Karol Koranyi ze Lwowa, który odbył nawet rozmowę 
z członkiem zarządu TNT Andrzejem Bukowskim w sprawie ewentual- 
nej zmiany paragrafu 7 statutu Towarzystwa, dotyczącego przyjmowa- 
nia członków ao. Można śmiało przypuścić, że profesorowi Koranyiemu 
chodziło o to, aby przez zmianę sposobu przyjmowania członków pod- 
nieść autorytet naukowy i społeczne znaczenie Towarzystwa. Zarząd 
jednak nie był zdecydowany, jak postąpić w tej sprawie. Do tradycji 
TNT należała stosunkowo łatwa jego dostępność i niestwarzanie formal- 
nych barier dla członkostwa także w stosunku do osób nie będących wy- 
łącznymi, profesjonalnymi pracownikami nauki. Rozumiano jednak, że 
profesorskie argumenty nie są pozbawione racji. Ostatecznie postanowio- 
no sprawę odwlec o parę miesięcy, a przez ten czas zasięgnąć wiado- 
mości w innych regionalnych towarzystwach naukowych 81. Nieco później 
przyjął się, dla ograniczenia pełnych praw członkowskich tylko do grona 
samodzielnych pracowników naukowych, termin "akademizacja", który 
był w użyciu przez kilka następnych lat, nawet w urzędowych i oficjal- 
nych wypowiedziach. 
Niejasność i rozbieżności poglądów w sprawie przyszłej struktury 
organizacyjnej TNT zaczęła pod koniec r. 1945 stawać się nawet prze- 
szkodą w całkowitym reaktywowaniu działalności wydziałów. Obawiano 
się bowiem, że utrzymanie charakteru dotychczasowego, tj. zrzeszenia 
miłośników nauk, może doprowadzić do powtarzania tego samego rodzaju 
działalności w TNT i toruńskich oddziałach ogólnopolskich stowarzyszeń 
naukowych. Tak więc powołanie do życia oddziału toruńskiego Towa- 
rzystwa Przyrodników imienia Kopernika, co nastąpiło w grudniu 1945 r., 
spowodowało powstanie w obrębie zarządu wątpliwości, czy wobec tego 
celowe będzie podejmowanie pracy przez Wydział Matematyczno-Przy- 
rodniczy Towarzystwa Naukowego. Ostatecznie zarząd TNT zadecydo- 
wał, aby Wydział ten jednak uruchomić, ale pod warunkiem rozgrani- 


ao Wszystkie wiadomości na ten temat zawiera protokół posiedzenia zarządu 
TNT z 13 XII 1945, AT TNT 3, s. 152 n. 
u Ibid. Informacji miano zasięgnąć w Warszawie, Krakowie i Poznaniu. 


23
		

/Licencje_037_07_026_0001.djvu

			czenia kompetencji i ustalenia zasad współpracy między obydwiema or- 
ganizacjami 12. 
Współdziałanie TNT z uniwersyteckim środowiskiem naukowym ro- 
dziło także problemy innej natury. Należała do nich sprawa biblioteki; 
zastanawianie się nad jej losami, rozpoczęte już w 1945 r., było przez 
kilka lat żelaznym tematem wszelkich dyskusji i pertraktacji prowa- 
dzonych między Towarzystwem i uniwersytetem. Wynikało to ze wspól- 
noty lokalowej i personalnej, jaka istniała między bibliotekami tych in- 
stytucji. Od czasu powstania w Toruniu Książnicy Miejskiej im. Koper- 
nika, tj. od r. 1923, księgozbiór Towarzystwa stanowił część składową 
zbiorów bibliotecznych Książnicy jako trwały depozyt, administrowany 
przez Książnicę, a uzupełniany przez Towarzystwo. Książnica natomiast 
korzystała z budynku będącego własnością Towarzystwa, ponosząc także 
koszty jego eksploatacji i konserwacji. 
Po II wojnie światowej i normalizacji życia w Toruniu, co nastąpiło 
w lecie 1945 r., kiedy Toruń utracił funkcję wojskowego miasta etapo- 
wego, odzyskując gmachy publiczne, użytkowane dotychczas jako sie- 
dziby sztabów, kwatery i szpitale wojskowe, przedwojenny układ stosun- 
ków między Książnicą i Towarzystwem Naukowym został w zasadzie 
przywrócony. Dyrektorem Książnicy od 11 czerwca 1945 r. (do l lutego 
1946 r,) został dr Stefan Burhardt, do r. 1939 kierownik Biblioteki 
im. Wróblewskich w Wilnie (obecnie jest to Biblioteka Akademii Nauk 
Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej). Gdy powołano do ży- 
cia uniwersytet w Toruniu, powierzono Stefanowi Burhardtowi z dniem 
l września 1945 r. obowiązki dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej, któ- 
rej tymczasową siedzibą stał się budynek Towarzystwa Naukowego przy 
ulicy Wysokiej, od przeszło 20 lat użytkowany przez Książnicę (oku- 
panci niemieccy, przemianowawszy Książnicę na Stadtbibliothek Thorn, 
pozostawili ją na miejscu pod niemieckim zarządem, zamykając do niej 
dostęp Polakom). Oczywiście, w tym momencie nie było jeszcze żadnej 
biblioteki uniwersyteckiej. Zaczęto tylko zwożenie do Torunia książek 
pochodzących z różnych dawnych księgozbiorów prywatnych, dworskich 
i szkolnych z terenu województw północnych, w tym także z Warmii, 
Mazur i Pomorza Zachodniego. Z czasem przystąpiono również do remon- 
tu budynku przy ul. Chopina 12-18, który został w stanie surowym 
wzniesiony tuż przed wybuchem II wojny światowej. Planowano tam 
wówczas umieścić Książnicę Miejską imienia Mikołaja Kopernika i Mu- 
zeum Pomorskie imienia Józefa Piłsudskiego. W czasie okupacji znajdo- 
wała się tam niemiecka szkoła inżynierska, a zaraz po wyzwoleniu szpi- 
tal wojskowy. Do tego budynku miała się przenieść teraz, po zakończeniu 
remontu (co nastąpiło w r. 1947), nowa Biblioteka Uniwersytecka. Zanim 
się to jednak stało, trzy instytucje: Towarzystwo Naukowe, Książnica 


II AT TNT 3, S. 153: Protokół posiedzenia zarządu z 19 XII 1945. 


24
		

/Licencje_037_07_027_0001.djvu

			i tworząca się Biblioteka Uniwersytecka, skazane były na współżycie 
przy ulicy Wysokiej 16. Było to współżycie na ogół zgodne i harmonij- 
ne, czasem jednak wynikały sytuacje konfliktowe. 
W grudniu 1945 r. wyłoniła się sprawa wymiany wydawnictw. Jako 
dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej i Książnicy w jednej osobie Stefan 
Burhardt posługiwał się zapasem przedwojennych publikacji TNT dla 
wzbogacenia toruńskiego księgozbioru przez wymianę z innymi instytu- 
cjami naukowymi i bibliotekami. Zarząd TNT zaniepokoił się, czy uzy- 
skane w ten sposób egzemplarze powiększają jego zasób biblioteczny 
(wchodzący organizacyjnie w skład zbiorów Książnicy, a nie Biblioteki 
Uniwersyteckiej) i zobowiązał dyrektora Burhardta - wówczas członka 
zarządu Towarzystwa - aby wszelkich tego rodzaju operacji wymien- 
nych dokonywał za wiedzą i zgodą władz TNT. 
Znacznie bardziej zasadniczy charakter miała sprawa dalszego losu 
księgozbioru TNT wobec zamierzonego połączenia w jedną całość Książ- 
nicy i Biblioteki Uniwersyteckiej. Orędownikiem takiej fuzji i przenie- 
sienia wszystkich księgozbiorów do nowego gmachu bibliotecznego był 
Stefan Burhardt. Zamysł ten wywołał sprzeciw pozostałych członków 
zarządu, których rzecznikiem był ówczesny skarbnik Andrzej Bukowski. 
Większość zarządu z prof. Konradem Górskim stanęła na stanowisku, że 
"zgodnie z tradycją i wolą twórców biblioteki zbiory te tworzą całość, 
której nie można rozrywać". Uznano, że "miejsce [...] i układ książek 
musi pozostać taki, jaki jest, tzn. że księgozbiór Towarzystwa Naukowe- 
go stoi razem, oddzielony od innych książek", Zwrócono też uwagę, za- 
pewne z niejaką egzageracją, że "jakiekolwiek zmiany w tym stanie rze- 
czy przyjęte byłyby przez społeczeństwo pomorskie [...] z dużym nieza- 
dowoleniem i prawdopodobnie reakcją opinii społecznej" ". 
Tak więc rok 1945 kończył się, pozostawiając Towarzystwo przed licz- 
nymi nie rozwiązanymi problemami i przed możliwością otwierania się 
dalszych. Niewesoło przedstawiała się sprawa finansów. Ze składek człon- 
kowskich, które zarząd doraźnie podwyższył do 60 zł rocznie (co było 
równowariością pudełka papierosów), wpłynęło ledwie 710 zł (czyli, że 
wpłaciło je 12 osób), z subwencyjek miejscowego oddziału Narodowego 
Banku Polskiego 1400 zł (co z grubsza pokryło wydatki na koresponden- 
cję), Ministerstwo Oświaty przekazało łącznie 20 000 zł. Ta ostatnia sub- 
wencja uczyniła sprawą realną wydanie numeru "Zapisek". 
Nie wiadomo było dokładnie, co stało się z eksponatami muzealny- 
mi, stanowiącymi własność Towarzystwa. Niektóre z nich weszły do zbio- 
rów TNT jeszcze z darowizn Zygmunta Działowskiego i za prezesury 
Ignacego Łyskowskiego. W 1931 r. całość zbiorów muzealnych oddano 
jako depozyt do Muzeum Miejskiego w ratuszu staromiejskim. Część zbio- 
rów została wywieziona przez okupantów niemieckich pod koniec oku- 


aa Ibid. 


25
		

/Licencje_037_07_028_0001.djvu

			'I.,. I
-:-'" 


..... 
._
 - 
--"', 
: -


 


5. Pro£. dr Konrad Górski 
w okresie pierwszej pre- 
zesury w Towarzystwie 
Naukowym (fot. A. Czar- 
necki) 


-""
 
 -=--,,- 


--
:
:-'-
;--:"'...I,<
- 


t-, - 
 
,:, '!: 


-:..:0:. 
:!? 
 
:> ->'1'" y -- 


>.:
 .'f,.:'" . 

 . 
--ł'-- 
:łjr. 


:::'.:c


 
-
 .
 lt.t':
..:, 


_4-- 
t
 


::;- 

 



 . <--.- 


>y
 


> -'h" 

 ',. 


., A 
'\.- , 
l!:.:' - . 
:. .
r' 
.
 . 


-<;. 

:..,.: 


., 
. i,:.. 
.;i-'


+-. 
. 


'-.
.' . 


.,........--\'" 


-
 -=- -

. 


..<-", 


; , 


}"I_» 
.:
 


..
- 
. . 
 


,,/!,. 


''*''-::1:: 
."'........... 
 
 


. <-
 


",,,...., 

 


ó, 


'\'';:'; 
"''''c;,.
_. 
::.}.:",,---;-
 


:t""'- 
 




< 


'. 
? . 


., 


....,. 



> 
'u.. _
 . 


... 
, 


., 


0_ 
ł': 

. . 


.
 
'; ,,, 


pacji, reszta wymagała uporządkowania po opuszczeniu ratusza przez 
radziecki szpital wojskowy. To samo dotyczyło depozytów archiwalnych 
Towarzystwa w Archiwum Miejskim (obecnie Archiwum Państwowe), 
również mieszczących się w ratuszu. Tylko niewielką część archiwaliów 
należących do Towarzystwa udało się odnaleźć już w 1945 r. 


II. PROBLEMY AKADEMIZACJI 


Dopiero rok 1946 przyniósł wytworzenie się dostosowanych do nowej 
sytuacji form organizacji i działalności TNT. Od stycznia tegoż roku 
znaczną inicjatywę wykazał w tym zakresie nowy wiceprezes, prof. Kon- 
rad Górski. W dniu 15 stycznia 1946 r, zwrócił się on z oficjalnymi pi- 
smami do profesorów: Władysława Dziewulskiego, Jana Priiffera, Edwar- 
da Passendorfera i Mieczysława Limanowskiego, zapraszając ich do pod- 
jęcia prac w celu wznowienia działalności Wydziału Matematyczno-Przy- 
rodniczego. Nadto zamyślał wiceprezes powołać do życia w ramach To- 
warzystwa wydział zupełnie nowy - prawny, i zwrócił się w tym celu 
do profesorów: Michała Wyszyńskiego, Wojciecha Hejnosza, Karola Ko- 


26 


...-
		

/Licencje_037_07_029_0001.djvu

			ranyiego i Władysława Namysłowskiego 14. Pierwszym rezultatem tej 
inicjatywy było wstąpienie do Towarzystwa ośmioosobowej grupy pro- 
fesorów uniwersyteckiego Wydziału Prawno-:Ekonomicznego. Jednocześ- 
nie ożywiła się i zaczęła z wolna wchodzić na nowe tory działalność 
Wydziału I (Historyczno-Archeologicznego). Było to w niemałym stop- 
niu związane z przyjazdem do Torunia prof. Karola Górskiego, przed 
II wojną światową docenta Uniwersytetu Poznańskiego. Jako podporucz- 
nik rezerwy w 7 pułku strzelców konnych brał on udział w kampanii 
wrześniowej 1939 r., był ranny i dostał się do niewoli niemieckiej, a po 
wyzwoleniu wrócił z obozu w Woldenbergu (Dobiegniewie) do kraju. 
W październiku 1945 r. powołano go na Katedrę Historii Ziem Pomor- 
skich i Krajów Nadbałtyckich w uniwersytecie toruńskim. Na posiedze- 
niu I Wydziału TNT w dniu 21 stycznia 1946 r. Karol Górski wystąpił 
z referatem programowym o stanie i potrzebach badań m
d dziejami Po- 
morza, które na szerszą niż dotychczas skalę powinny być podjęte przez 
Towarzystwo Naukowe. Na tym też posiedzeniu zapadła uchwała zorga- 
nizowania w możliwie niedługim czasie ogólnopolskiego zjazdu nauko- 
wego historyków zajmujących się dziejami Pomorza. Podkreślano już 
wówczas konieczność włączenia do programu badań prowadzonych w 
ośrodku toruńskim nie tylko - jak to miało miejsce dotychczas - Po- 
morza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej, lecz również Pomorza Zachod- 
niego i ziem dawnych Prus, a więc przede wszystkim Mazur i Warmii 15. 
Z początkiem lutego 1946 r. zanotowano kolejny zbiorowy akces pro- 
fesorów i pracowników uniwersytetu do Towarzystwa Naukowego. Była 
to grupa historyków, głównie ze Lwowa, ale także z Wilna, Warszawy 
i Pomorza, wśród których znajdowali się historyk kultury Kazimierz 
Hartleb, mediewista Bronisław Włodarski, historyk wojskowości Broni- 
sław Pawłowski, historycy gospodarczy Stanisław Hoszowski i Leonid 
Zytkowicz, oraz Jan Gerlach, Kazimierz 
ilaski i Adam Dygdała 18. Ko- 
lejne przyznanie członkostwa licznym grupom pracowników uniwersy- 
teckich stworzyło już przed następnym walnym zebraniem nową sytu- 
ację w Towarzystwie, w którym przewagę zaczęli uzyskiwać pod każ- 
dym względem pracownicy naukowi związani z uniwersytetem. 
Walne zebranie odbyło się w dniu 19 lutego 1946 r. Przywrócona 
została przy tym dawna tradycja odbywania walnych zebrań Towarzy- 
stwa Naukowego w rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika (była to 473 
rocznica). Zadbano nawet o to, aby wygląd zaproszeń nie odbiegał od 
przedwojennego wzoru. Zachowano też tradycję zawiadamiania o na- 
bożeństwie, odprawianym z rana w dniu walnego zebrania (które orga- 
nizowano w godzinach popołudniowo-wieczornych). Do tradycji należał 
też podział walnego zebrania na dwie części: publiczną z referatem nau- 
kowym, i zamkniętą - organizacyjno-administracyjną. 


14 AT TNT 13, k. 334 n. 


15 AT TNT 5, s. 5 n. 


18 AT TNT 13, k. 355. 


27 


-
		

/Licencje_037_07_030_0001.djvu

			W dniu 19 lutego 1946 r. walne zebranie odbyło się o godzinie 16.15 
w auli Collegium Minus przy Fosie Staromiejskiej l (tzw. "harmonijce"), 
a zebranie publiczne z referatem ks. Pawła Czaplewskiego "O pochodze- 
n:u drobnej szlachty pomorskiej" o godzinie 18 w auli (późniejszej Sali 
Senatu) Collegium Maius przy Fosie Staromiejskiej 3. Zarząd przybył na 
zebranie w zmienionym składzie. Ustąpili z niego ks. dr Władysław 
Łęga i ks. Antoni Liedtke, a tuż przed walnym zebraniem dokooptowa- 
ni zostali: astronom prof. Władysław Dziewulski i historyk prawa prof. 
Michał Wyszyński. Zarząd przygotował też na walne zebranie wniosek 
o zmianę brzmienia paragrafu 23 statutu Towarzystwa, dotyczącego spo- . 
sobu przyjmowania członków 37. . 
Zmiany personalne w zarządzie zostały zaakceptowane przez walne 
zebranie, które zgodnie ze statutem nie było w tym roku zebraniem wy- 
borczym. Było to jednak zebranie doniesłe dla kierunku dalszego rozwo- 
ju Towarzystwa, albowiem na nim właśnie uczyniono pierwszy krok w 
kierunku postulowanej przez nowych członków ze środowiska uniwersy- 
teckiego "akademizacji" TNT. Jednogłośnie (40 głosami) postanowiono 
zmienić nie tylko paragraf 23 statutu, ale także paragrafy 15 i 17. Cho- 
dziło o wprowadzenie do zarządu jako pełnoprawnych jego członków 
przewodniczących wydziałów i odpowiednie określenie uprawnień zarzą
 
duo Zasadnicze jednak znaczenie miało nadanie nowego brzmienia para- 
grafowi 23, podnoszącemu rangę wydziałów i koncentrującemu w nich 
pracę naukową Towarzystwa. Wydziały miały być zreorganizowane. 
Pierwszych czterech członków w każdym z nich miał powołać zarząd, 
a dalsze uzupełnianie składu osobowego wydziału miało się odbywać dro- 
gą wyboru nowych członków przez członków już czynnych. Na czele 
każdego wydziału stanąć miała rada, składająca się z przewodniczącego. 
jego zastępcy i sekretarza. 
Epizodem dość charakterystycznym było uchwalenie na walnym zebra- 
niu w dniu 19 lutego 1946 r., 32 głosami przeciw 5, wniosku pro f. Edwar- 
da Passendorfera w sprawie granicy polsko-czechosłowackiej w Tatrach. 
TNT na podstawie tego wniosku zwróciło się do Rządu Jedności Naro- 
dowej, aby wysunął w odbywających się podówczas rozmowach z rzą- 
dem Czechosłowacji sprawę przyłączenia do Polski terenów Spisza i Ora- 
wy oraz Jaworzyny z przyległym terenem Wysokich Tatr, tak aby gra- 
nica państwowa przebiegała główną granią Tatr. Nie potrzeba dodawać, 
że wniosek ten spoczął następnie w aktach i nie stał się oczywiście 
przedmiotem żadnych rokowań międzynarodowych 3S. 
Po walnym zebraniu ruszyła z wolna praca wydziałów. Wydział I - 
Historyczno-Archeologiczny zbierał się już dość regularnie na swoje 
naukowe posiedzenia. W kwietniu 1946 r. wyłonił on Komisję Archiwal- 


. 


37 AT TNT 13, k. 301 n. 
18 AT TNT 3, S. 156 n. 


28
		

/Licencje_037_07_031_0001.djvu

			ną w składzie sześciu osób, w tym prof. Ryszard Mienicki i Helena Pi- 
skorska ag. Na zebraniach Wydziału I zaczęli się także pojawiać uczeni 
spoza Torunia; w dniu 21 maja 1946 r. prof. Zygmunt Wojciechowski 
z Poznania, który współpracował z TNT już w okresie międzywojennym, 
przedstawił fragment z przygotowywanego przez siebie (i dotąd nie opu- 
blikowanego) opracowania dziejów Polski pt. "Stefan Batory" 40. 
W maju 1946 r. odbyło się równi 
ż pierwsze, inauguracyjne posiedze- 
nie nowego wydziału - Prawno-Administracyjnego, z udziałem licznych 
gości (42 osoby), na którym dr Witold Lis-Olszewski wygłosił odczyt 
o naukowym myśleniu prawniczym na tle rzymskiego prawa prywat- 
nego 41. Na czele Wydziału Prawno-Administracyjnego stanął prof. Mi- 
chał Wyszyński. W ciągu 1946 r. ukonstytuował się Wydział Matema- 
tyczno-Przyrodniczy, który rozpoczął pracę pod koniec roku poprzedza- 
jącego, w dniu 19 grudnia 1945 r. 4a 
W 1946 r. skład władz Towarzystwa ulegał pewnym fluktuacjom, 
które obecnie, zaledwie po 30 latach, nie dadzą się już dokładnie prześle- 
dzić, ponieważ niektóre ze zmian osobowych rejestrowane były w ak- 
tach z opóźnieniem.. Władze administracyjne, ówczesny Zarząd Miejski 
w Toruniu, porządkując ewidencję działających na terenie miasta orga- 
nizacji i stowarzyszeń, trzykrotnie zwracał się do Towarzystwa Nauko- 
wego o podanie aktualnego składu osobowego jego władz. Wezwania te 
odniosły skutek dopiero za trzecim razem, prawdopodobnie dlatego, że 
w pewnym momencie po wielu zmianach osobowych nie wiedziano już 
dokładnie, kto jest we władzach, a kto z nich ustąpił. Według danych 
z października 1946 r. do zarządu wchodzili: ks. Paweł Czaplewski (za- 
mieszkały wówczas w Miłobądzu, powiat Tczew) jako prezes, prof. dr 
Konrad Górski jako wiceprezes, Helena Piskorska jako sekretarz, 
i dr Franciszek Szeliga jako skarbnik. Ponadto do zarządu wchodzili jako 
członkowie: ks. dr Władysław Łęga (wówczas w Sopocie), dr Stefan Bur- 
hardt, ks. dr Antoni Liedtke (Pelplin), mgr Andrzej Bukowski (Byd- 
goszcz). Przewodniczącymi wydziałów byli: prof. dr Karol Górski - 
Wydziału Historyczno-Archeologicznego, prof. dr Michał Wyszyński - 
Prawnego i prof. dr Władysław Dziewulski - Matematyczno-Przyrod- 
niczego. Komisję Rewizyjną tworzyli adwokat dr Ignacy Dziedzic 
i przedsiębiorca Bronisław Hozakowski (tytułowany konsulem, gdyż do 
r. 1939 był konsulem honorowym Republiki Francuskiej w Toruniu). 
Ze składu zarządu wyłoniona została oddzielna Komisja Redakcyjna w 
składzie: ks. Paweł Czaplewski, ks. dr Władysław Łęga, mgr .Andrzej 


ag AT TNT 13, k. 281. 
40 AT TNT 5, S. 8. 
u AT TNT 13, k. 272. 
41 J. P a k u l s k i, Towarzys-two Naukowe w Toruniu po drugie; wojnie świa- 
towej, Acta Universitatis Nicolai Copernici, Historia IX (Nauki Hum.-Społ. 58), 
Toruń 1973, s. 291-307; AT TNT 13, k. 242 n. 


29 


-
		

/Licencje_037_07_032_0001.djvu

			Bukowski. Ze względu na to, że każdy z członków tej komisji mieszkał 
w innej miejscowości, a trudności komunikacyjne wówczas były jeszcze 
niemałe, ograniczyła ona w praktyce swoją działalność do wydania jed- 
nego zeszytu "Zapisek", i to przygotowanego do druku głównie przez 
Andrzeja Bukowskiego 41. 
Nową formą działalności organizacyjnej stały się powoływane w 
r. 1946 komisje w obrębie poszczególnych wydziałów. Utworzenie komisji 
stanowiło dalszy krok w kierunku wspomnianej wyżej "akademizacji" 
TNT, które szło tu zresztą tą samą drogą, co inne polskie towarzystwa 
naukowe mające charakter interdyscyplinarny i działające w ośrodkach 
uniwersyteckich lub posiadających uczelnie wyższe na miejscu. Tak 
było np. w stanowiącym dla toruńskiej placówki od dawna pewnego ro- 
dzaju wzorzec Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, które już w 
październiku 1945 r. formalną uchwałą swojego walnego zgromadzenia 
zaleciło zarządowi przebudowę struktury w kierunku akademizacji 44. 
Akademizacja, czyli upodobnienie Towarzystwa do modelu akademii na- 
uk, musiała oznaczać przejście od dotychczasowej struktury otwartej do 
struktury zamkniętej, tzn. uzupełnianie składu Towarzystwa przez powo- 
ływanie nowych członków mogło się odbywać tylko za pośrednictwem 
osób, które już tę godność miały. Szczęściem dla Towarzystwa toruńskie- 
go okazały się jego już przeszło siedemdziesięcioletnie tradycje, a w każ- 
dym razie ten składnik owych tradycji, który w demokratyczny sposób 
otwierał dostęp do członkostwa nie tylko zawodowym pracownikom na- 
ukowym posiadającym już pewien dorobek badawczy, lecz wszystkim 
osobom przejawiającym autentyczne zainteresowanie nauką. Nawiąza- 
niem do tych tradycji miały się stać właśnie komisje wydziałowe; do 
udziału w nich miano zapraszać znacznie szersze grono osób niż sami 
tylko członkowie wydziałów, w stosunku do których miało obowiązywać 
ostre kryterium posiadania liczącego się w nauce, opublikowanego dorob- 
ku. Pierwszą z komisji była powołana w dniu 19 października 1946 r. na 
Wydziale I Komisja Historyczna, której skład - jak o tym świadczą licz- 
ne dopiski i skreślenia na pierwszej liście jej członków - był przedmio- 
tem dysk usji i wątpliwości 46. 
41 AT TNT 13, k. 242 n. 
44 Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, t. 13 za lata 
1945-1946, s. 122; por. też J. P a k u l s k i, op. cit., przypis 13. 
46 Z nazwisk pierwotnie umieszczonych na liście, a następnie skreślonych, na- 
leży wymienić Pawła Czaplewskiego i Antoniego Liedtkego. Z nazwisk dopisanych: 
Tadeusza Cieślaka i Zbigniewa Zdrójkowskiego (można przypuścić, że o ich dopi- 
sanie upomniał się Karol Koranyi, którego obaj byli uczniami), AT TNT 13. k. 251. 
Ostateczny skład Komisji, na czele której stanął Karol Górski, był następujący: 
Karol Górski, J. Gerlach, M. Gumowski, K. Hartleb, W. Hejnosz, S. Hoszowski, 
L. Kolankowski, K. Koranyi, J. Lechicka, R. Mienicki, B. Pawłowski, H. Piskorska, 
Z. Wdowiszewski, B. Włodarski, M. Wyszyński, L. Zytkcwicz, T. Cieślak, Z. Zdrój- 
kowski. Sekretarzem Komisji miał być najpierw S. Hoszowski, ostatecznie objęła 
tę funkcję H_ Piskorska. 


30 


L 


.-
		

/Licencje_037_07_033_0001.djvu

			Również po zakomunikowaniu władzom administracyjnym oficjalnej 
listy składu władz TNT nie ustały przesunięcia personalne. Z funkcji 
sekretarza zarządu chciała zrezygnować Helena Piskorska, oficjalnie mo- 
tywując to przeciążeniem pracą w Archiwum Miejskim, przy czym 
wolno przypuszczać, iż rzeczywistym powodem rezygnacji było pojawie- 
nie się w zarządzie wielu nowych osób z uniwersytetu. U przedwojen- 
nych działaczy TNT wywoływało to bowiem ambiwalentne uczucia: 
cieszono się z burzliwego rozwoju środowiska, nareszcie akademickiego, 
ale jednocześnie obawiano się, że z dawnego Towarzystwa w nowych 
warunkach nie pozostanie wiele. Zarząd rozumiał te nastroje i starał się 
im przeciwdziałać. Rezygnacja Heleny Piskorskiej nie została przyjęta, 
przeciwnie, uchwalono podwyższyć pobory dla bibliotekarki z Książni- 
cy Miejskiej, Emmy Skobejko, wykonującej obowiązki urzędniczki w 
biurze Towarzystwa, aby mogła ona skuteczniej odciążyć H. Piskorską 
od obowiązków czysto kancelaryjnej natury 48. W tych pozornie drobnych 
i drugorzędnych sprawach odbija się dokładnie sporo problemów znacz- 
nie poważniejszych, jakie nurtowały wówczas Towarzystwo, a nie znaj- 
dujących szczegółowszego odbicia w zapisanych śladach jego działalno- 
ści w tamtych latach. W listopadzie 1946 r. zrezygnował z funkcji 
skarbnika Andrzej Bukowski, przeniósłszy się do Bydgoszczy, gdzie 
znajdowała się siedziba Instytutu Bałtyckiego, którego był współpra- 
cownikiem. Rezygnacja ta została przyjęta, a 5 listopada 1946 r. zarząd 
TNT dokooptował do swego składu dyrektora toruńskiego oddziału Na- 
rodowego Banku Polskiego - dra Franciszka Szeligę i powierzył mu 
funkcję skarbnika 47. 
Zmiany personalne w zarządzie nie odzwierciedlały jednak jeszcze 
w pełni procesu przekształcania się struktury organizacyjnej Towarzy- 
stwa "od dołu", co dokonywało się w wyniku zwiększania liczby zawo- 
dowych pracowników nauki związanych z uniwersytetem pośród człop- 
ków TNT. Powstawały wówczas, nieraz na skutek osobistej inicjatywy 
bardziej energicznych nowych członków, nowe struktury, nie przewi- 
dziane statutem, a będące wyrazem potrzeby organizowania się oraz 
instytucjonalizacji w obrębie niektórych dyscyplin naukowych. Do ta- 
kich aktywnych organizatorów należał prof. dr Zygmunt Czerny, filolog 
romański. Był on inicjatorem powołania oddzielnej komisji lub sekcji, 
która skupiałaby filologów różnych specjalności i w której znalazłoby się 
miejsce również dla historyków sztuki. Komisja ta (lub sekcja, !!dyż 
obu tych nazw używano zamiennie) rzeczywiście powstała z początkiem 
listopada 1946 r. Członkami jej zostali filologowie: Zygmunt Czerny 
(wybrany na przewodniczącego), Konrad Górski, Eugeniusz Kucharski, 
Tadeusz Makowiecki, Stanisław Skimina, Eugeniusz Słuszkiewicz, Ste- 


48 AT TNT 3, s. 162, protokół posiedzenia zarządu z 19 X 1946. 
47 AT TNT 13, k. 206. 


31
		

/Licencje_037_07_034_0001.djvu

			fan Srebrny, historycy sztuki: Kazimierz Bulas i Jerzy Remer, archeolog 
Roman Jakimowicz, etnograf Bożena Stelmachowska. Regulamin tej jed- 
nostki organizacyjnej, z której później wyłonił się Wydział II, nazwano 
początkowo ostrożnie "Wytycznymi", dzięki czemu nie nastąpiło for- 
malne naruszenie statutu. "Wytyczne" nadawały jednak zespołowi filo- 
logicznemu charakter organizacji akademickiej, wprowadzając nawet ab- 
solutny numerus clausus dla członków zwyczajnych, a tylko liczbę człon- 
ków "przybranych" pozostawiając bez ograniczenia. (Pierwszymi człon- 
kami przybranymi byli: Zofia Abramowiczówna, Stefan Burhardt, Ste- 
fan Hrabec, Stanisław Lisowski, Walerian Preisner, Barbara Krysiniel- 
Józefowiczowa, Jan Szczepkowski, Stanisław Urbańczyk, Leon Witkow- 
ski i Jadwiga Puciata-Pawłowska). W ten sposób prof. Czerny stwo- 
rzył precedens organizacyjny, który stopniowo przyjął się w całym To- 
warzystwie, a zwłaszcza na wydziałach 48. Jest to niewątpliwy okres 
kształtowania się nowych struktur, wiele spraw jest nie wyjaśnionych 
i płynnych. Swiadectwem tego są różnice w oficjalnych wypowiedziach 
i dokumentach samych władz Towarzystwa w tym okresie, gdy mowa 
jest o jego strukturze organizacyjnej 49. 
Późną jesienią 1946 r. istniały trzy wydziały: dobrze zorganizowany 
i mający naj dłuższą tradycję Wydział Historyczno-Archeologiczny oraz 
Administracyjno-Prawny i Matematyczno-Przyrodniczy, Oprócz tego były 
komisje: Archiwalna, Historyczna i Filologiczna, a myślano też o powo- 
łaniu Komisji Lekarskiej (do czego jednak nie doszło). 
W dalszym ciągu istniały poważne trudności finansowe. Pierwsza 
w Polsce Ludowej publikacja Towarzystwa Naukowego w Toruniu, ko- 
lejny zeszyt "Zapisek", przedstawiała się jeszcze bardzo skromnie, toteż 
można ją było traktować raczej jako sygnał, że Towarzystwo istnieje 
i wznawia działalność nawiązującą do dawnej tradycji. Jak już wspo- 
mniano, do listopada 1946 r. otrzymało Towarzystwo tylko subwencję 
Ministerstwa Oświaty w łącznej wysokości 20 000 zł oraz 400-złotową 
comiesięczną zapomogę na wydatki kancelaryjne z toruńskiego Oddziału 
NBP, co było skutkiem inicjatywy dyrektora tego Oddziału i zarazem 
skarbnika TNT, dra Szeligi. . 
Mimo to zaczęto, nie oglądając się na brak funduszów, planować 
wyjście Towarzystwa na arenę ogólnopolską w dziedzinie naukowej, 
w której dzierżyło ono bezsporny prymat, tj. w dziedzinie historii Po- 
morza. Z inicjatywą zorganizowania w Toruniu przez TNT zjazdu histo- 
ryków Pomorza z całej Polski wystąpił prof. Karol Górski, a wydatnie 
pomagała w tym Helena Piskorska. Towarzystwo zwróciło się do władz 


48 Materiały i korespondencja dotyczące organizacji Komisji Filologicznej, por. 
AT TNT 13, k. 232 n. 
49 Na przykład protokoły zarządu i pismo TNT do Centralnego Urzedu Pla- 
nowania w Warszawie z 7 XI 1946, AT TNT 13. k. 229. 


32 


-
		

/Licencje_037_07_035_0001.djvu

			:!". 


.

 .:

 
.-.. 


.-
::.. 


, 


...=-'.='-:j:
. 



: <:-'..
.
;o- - . 
;.
 
 .-t_<
 .""_
 .A 
 



 


..,... 


, · !i 

.;: 
 -.: 



 
, .'( ... 
-- -j. 
,. 35., 


. . ".'." ., -- 
f.:'_,..
.:
 


-y_."'!.-,. 


x 



---
 . 


> :"':1 



 .' , ł 


.
_ t 


.. . 
,; 


. '"'" . . -- - 
'
 . -:... 
 ;- 
,'" . .-. ._
_: 



:
 > 
 


>.":.. - 


_...--:
. ..,,",,, 
: 
 > 
.1. 
" 


,. 
.}; 


_ -'.... .t.;._ 
'., 


,.."t 


.,
 
<1=.,;>...... 


..-0> 


.., 


". <;: 


. 
 .
-'4 ,. . 


'1... ." 


,

 


,. . 


.

".
 


.....1' y: 


. 


.


 


6. Prof. dr Karol Górski, współorganizator Wydziału I w pierwszych latach po- 
wojennych, następnie jego przewodniczący, i mgr Krystyna Porębska, kierownik 
Pracowni Mikrofilmowej TNT. Zdjęcie z lat siedemdziesiątych (fot. Archiwum) 


miejskich z prośbą o przyspieszenie w związku z tym porządkowania 
Archiwum Miejskiego. 
Okazało się wkrótce, że niepoddawanie się pesymizmowi było słuszne, 
gdyż jeszcze pod koniec listopada 1946 r. wpłynęła, tym razem znacznie 
poważniejsza, subwencja Ministerstwa Oświaty w łącznej kwocie 
625000 zł. Był to pierwszy, później lepiej już poznany, objaw przy- 
znawania większych kwot z budżetu państwowego w ostatnich miesią- 
cach roku; pieniądze te trzeba było szybko wydatkować, ponieważ rok 
się kończył, a przeniesienie ich na następny nie było możliwe. Zarząd 
podzielił te kwoty między wydziały, które już miały gotowe do druku 
publikacje, tj. Wydział Historyczno-Archeologiczny i Wydział Przyrod- 
niczy. 
p'rzy sposobności doraźnego układania budżetu próbowano uporać się 
z ujednoliceniem i uporządkowaniem narastających "od dołu" nowych 
struktur organizacyjnych. Sprawa była przedmiotem obfitującej w 
akcenty polemiczne dyskusji na posiedzeniu zarządu w dniu 30 listopada 
1946 r. Ostatecznie zarząd uznał aktualnych członków Komisji Histo- 
rycznej, Archiwalnej i Filologicznej za członków Wydziału Historyczno- 
Archeologicznego. Był to dalszy kolejny krok ku "akademizacji". Usta- 


33
		

/Licencje_037_07_036_0001.djvu

			lono przy tym, a właściwie przypomniano zasadę, że członkostwem wyż- 
szego stopnia jest przynależność do Wydziału, a n"ie do komisji, do któ- 
rych - jak stwierdzono - mogą należeć pracownicy naukowi nawet 
nie będący członkami TNT ao. Sprawy te przestały mieć charakter for- 
malny i teoretyczny z chwilą, gdy subwencje państwowe zaczęły umo- 
żliwiać wydawanie przez Towarzystwo książek i czasopism. Zapewnie- 
nie tym wydawnictwom odpowiedniego poziomu naukowego zależało 
bowiem od składu osobowego zespołów, kwalifikujących prace do druku 
i prowadzących czynności redakcyjne. Również prawidłowa gospodarka 
funduszami i środkami materialnymi w warunkach, gdy Towarzystwo 
posiadało jeszcze (podobnie jak wszystkie polskie towarzystwa naukowe) 
uprawnienia instytucji wydawniczej, była zależna wyłącznie od własnych 
agend. 
Dlatego jeszcze w ciągu kończącego się roku 1946 opracowano, nie 
bez pośpiechu, zasady działalności wydawniczej, początkowo w obrębie 
władz Wydziału Historyczno-Archeologicznego. Na posiedzeniu w dniu 
5 grudnia 1946 r. Karol Górski, Kazimierz Hartleb i Zygmunt Czerny 
ustalili skłai komisji redakcyjnej "Zapisek" i opracowali zasady jej 
funkcjonowania. 
Początek roku 1947 również stanął pod znakiem poczynań, do których 
inicjatywa wyszła z Wydziału Historyczno-Archeologicznego. Projekto- 
wany od kilku miesięcy zjazd historyków zajmujących się dziejami Po- 
morza i dawnych Prus wyznaczono na 19 i 20 lutego 1947 r., łącząc 
go w ten sposób, czasowo i organizacyjnie, z dorocznym walnym zgro- 
madzeniem Towarzystwa i zapewniając mu dzięki temu nieco szerszy 
rezonans społeczny. Organizatorzy zjazdu pomorskiego z prof. Karolem 
Górskim na czele zamierzali ponadto wykorzystać sposobność zjazdową 
do publicznego uczczenia ks. Pawła Czaplewskiego. Zarząd Towarzystwa 
miał wręczyć swojemu prezesowi specjalny adres w czasie ceremonii 
otwarcia zjazdu. Zamiary te zostały jednak przekreślone przez wycofanie 
się ks. Czaplewskiego z pracy w Towarzystwie. Zarząd prosił go jeszcze 
pod koniec stycznia 1947 r. w piśmie podpisanym przez Helenę Pis- 
korską i prof. Konrada Górskiego, aby tego nie czynił i pozostał preze- 
sem aż do chwili, "gdy zastępy pracowników naukowych, które zasiliły 
ostatnio szeregi Towarzystwa, na tyle się z historią i tradycją Towa- 
rzystwa zżyją, aby mogły bez szkody dla jego przyszłości odziedziczyć 
ten [...] spadek kulturalny" 61. Ks. Czaplewski jednakże decyzji o swej 
rezygnacji nie zmienił i potwierdził ją w krótkiej, po łacinie pisanej 
pocztówce, skierowanej w dniu 3 lutego 1947 r. na ręce sekretarza za- 
rządu, Heleny Piskorskiej, zapowiadając także, że z powodu niedobrego 
zdrowia ni e przyjedzie na zjazd pomorski ani na walne zgromadzenie 
ao Protokół posiedzenia zarządu z 30 XI 1946, AT TNT 3, s. 114. Tamże infor- 
macje o położeniu finansowym. 
11 AT TNT 13, k. 171, list TNT do Pawła Czaplewskiego z 31 I 1947, 


34
		

/Licencje_037_07_037_0001.djvu

			Towarzystwa 
I. W ten sposób dobiegła końca krótka, ale bardzo znacząca 
prezesura Pawła Czaplewskiego, przypadająca na przełomowy okres w 
dziejach Towarzystwa. Nie ulega wątpliwości, że rezygnacja jego po- 
dyktowana była nie tylko jego własną niemożnością wykonywania 
funkcji prezesa w nowej sytuacji, ale też chęcią ułatwienia Towarzystwu 
znalezienia się w niej z korzyścią dla spraw i wartości nadrzędnych 
a. 
Prace Towarzystwa zaczęły bowiem w tym czasie, z początkiem roku 
1947, nabierać 'coraz większego rozmachu i obejmowały coraz to nowe, 
dawniej zupełnie nie znane dziedziny działalności. Obok rozpoczęcia 
druku przygotowanego już poprzednio pierwszego powojennego zeszytu 
"Zapisek TNT", co stanowiło pod każdym względem kontynuację form 
znanych i praktykowanych od dawna, podjęto pierwsze próby organi- 
zacji i planowania badań. Było to coś nowego. Przez poprzednie 70 lat 
swego istnienia Towarzystwo Naukowe było zrzeszeniem miłośników 
nauki, głównie historii, którzy sami w miarę swoich sił i możliwości 
decydowali o tym, co ma być przedmiotem uprawianych przez nich ba- 
dań. Każdy pracował indywidualnie i nie mogło być inaczej w sytuacji, 
kiedy praca naukowa stanowiła tylko dodatek do podstawowego zajęcia. 
zapewniającego utrzymanie. Zebrania wydziałów i posiedzenia plenarne 
służyły pierwszej prezentacji gotowych już prac, które - jeśli na to 
zasługiwały, i jeśli pozwalał na to aktualny stan finansów Towarzystwa 
- były publikowane drukiem, O planowaniu badań i zespołowym ich 
prowadzeniu oczywiście nie mogło być mowy. 
Pionierska w tej dziedzinie w dziejach Towarzystwa miała się okazać 
inicjatywa Wydziału Matematyczno-Przyrcdniczego, zgłoszona na posie- 
dzeniu zarządu TNT w dniu 29 stycznia 1947 r. Wydział ten, na czele 
którego stał podówczas prof. Władysław Dziewulski, przybyły do To- 
runia z Wilna, zasłużony budowniczy uniwersyteckiego obserwatorium 
astronomicznego, zlokalizowanego w leżących na północny zachód od To- 
runia Piwnicach, był wówczas ośrodkiem, z którego wyszła niejedna 
tego rodzaju nowatorska inicjatywa. Pierwsza z nich, o której tu mowa, 
dotyczyła powołania Komisji do Badań Przyrodniczych Pomorza i Po- 
jezierza Mazurskiego. Miała to być komisja nie znanego dotąd w pracy 
Towarzystwa typu, a mianowicie komisja nie tylko inspirująca bada- 
nia, lecz sama je organizująca i prowadząca. Komisja ta, w składzie: 
prof. dr Rajmund Galon, prof. dr Maria Kiełczewska-Zaleska, prof. dr 
Edward Passendorfer, prof. dr Fryderyk Pautsch, prof. dr Jan Priiffer, 
prof. dr Jan Walas i prof. dr Jan Zabłocki, po zatwierdzeniu jej przez 
zarząd TNT na wspomnianym posiedzeniu w dniu 29 stycznia, ostatecz- 


.. 



I AT TNT 13, k. 170 a: .....repet
, nimirum me onus praesidii [...] retenturum 
[...) sed die 19 b.m. conventui nostro me, invalidum [...] non adfuturum esse". 

a Ibid. Wspomniana pocztówka kończyła się słowami: ..quod reliquum est, 
optime Dominationes Vestras valere cupio" - co nie było tylko zwykłym zwro- 
tem grzecznościowym. 


35
		

/Licencje_037_07_038_0001.djvu

			....... 
.
:-::>..-;. 


7. Prof. dr Jan Priiffer, 
organizator Wydziału III 
Towarzystwa Naukowego 
(fot. Archiwum) 


=:......... 

!:,'

UZ:}:,/< ,2
c: .:C
 
; 
 -.:-'
. >..;f"' ".:..-.. :,- 
?'
 


s.>
:;.
- :>_:_ 
-.' '.c. 
 r- 
".... 


-. 'j .':'"\.- 
<.._
.. 
- , . 
.. 
 y:;;t 


'. 


};: :,>'

'
:'.,,< 
;' 
... -
 
-.:J 

_ 
 

..t:. . 


.-:.
 
-.: 
y- 


::-
.r
. 

:';»;
> . 
, "....
 : 


,; 

:
, 


,o> . 


>
. .... 


.-<.. 
4o.....,::r ':..---.::..-. . 
; -, '7

?) 
:" 

..- }-": 
 
'" 


r
 


.>...- ./ ;: 

-.
.- ,.;
.-. 

-:-;;;.-- 
,,,:Ą',; 


r L ; 

. :;- 
 
.:? 
.... 
 -"II' 


-

. 



.
A.
 
 


nie ukonstytuowała się w dniu 30 kwietnia 1947 r., wybierając na swego 
przewodniczącego Jana Priiffera 54. 
Zanim Komisja ta przystąpiła do działania, toczyły się prace zwią- 
zane ze zjazdem historyków Pomorza. Najpoważniejszą trudnością orga- 
nizacyjną było znalezienie kwater dla uczestników zjazdu, albowiem 
hotele służyły wówczas tylko w niewielkiej części swym właściwym 
celom. Problem rozwiązano w ten sposób, że dziesięciu obywateli miasta 
dysponujących lepszymi warunkami mieszkaniowymi użyczyło bezpłat- 
nych noclegów niektórym uczestnikom zjazdu. Pozostałych ulokowano 
w klasztorze' Redemptorystów na Bielanach. 
Zjazd, będący pierwszą po II wojnie światowej większą ogólnopolshą 
imprezą historyczną, rozpoczął się w dniu 19 lutego 1947 r., w rocznicę 
urodzin Mikołaja Kopernika, tradycyjny dzień dorocznych walnych zgro- 
madzeń Towarzystwa. Zebranych powitał w zastępstwie nieobecnego pre- 
zesa ks. Pawła Czaplewskiego, który stosownie do swej zapowiedzi sprzed 
dwóch tygodni na zjazd nie przyjechał - wiceprezes prof. Konrad Gór- 
ski. Przewodniczył obradom plenarnym pierwszego dnia rektor Uni- 


&4 AT TNT 3, s. 166 n., oraz ibid. 13, k. 129. 


36
		

/Licencje_037_07_039_0001.djvu

			! 


wersytetu Mikołaja Kopernika, prof. Ludwik Kolankowski. Na pierw- 
szym posiedzeniu plenarnym referat wygłosił prof. Andrzej Wojtkowski 
z Lublina: "Hołd pruski wedle relacji Maurycego Ferbera, biskupa war- 
mińskiego", Dalsze obrady zjazdu potoczyły się w sekcjach, rozmieszczo- 
nych w różnych pokojach gmachu Collegium Maius uniwersytetu przy 
Fosie Staromiejskiej 3. Sekcje były cztery: l) historii Pomorza Wscho- 
dniego i Prus, 2) historii Pomorza Zachodniego, 3) geografii historycz- 
nej, 4) archiwalno-biblioteczna. Na obradach sekcji w szczegółowych 
referatach zostały omówione stan i potrzeby badań oraz aktualny stan 
zasobów i opracowania pomorskich zbiorów biblioteczno-archiwalnych. 
Dla uczestników zjazdu zorganizowano także zwiedzanie Torunia, jego 
zabytków oraz Archiwum Miejskiego w ratuszu. Kontynuowano obrady 
i podsumowano je na posiedzeniu plenarnym w drugim dniu zjazdu, 20 
lutego 1947 r. Bezpośrednio potem odbyło się doroczne walne zgroma- 
dzenie TNT, któremu nadano charakter wyjątkowo uroczysty i za pro- 
s.lOno na nie uczestników zjazdu 55. 
O t0rminie zjazdu i jego programie organizatorzy zawiadomili za- 
wczasu ówczesne Ministerstwo Ziem Odzyskanych (ministrem był Wła- 
dysław Gomułka). Liczono na to, że uprawiane przez Towarzystwo 
badania nad dziejami tych ponownie po II wojnie światowej zespolonych 
z Polską ziem będą mogły zainteresować wspomniane ministerstwo w 
takim stopniu, że zechce ono subsydiować Towarzystwo w zakresie tych 
badań. Ministerstwo Ziem Odzyskanych nie przysłało jednak zaproszo- 
nego przedstawiciela i ograniczyło się do prośby o przekazanie mu refe- 
ratów i uchwał 56. 
Jednocześnie z rozwojem konkretnych prac badawczych wiosną 
1947 r. pogłębiał się trwający w łonie zarządu swoisty kryzys personal- 
ny. Pocztówki ks. Czaplewskiego nie potraktowano jako formalnej rezy- 
gnacji (może dlatego, że nie była adresowana do zarządu, tylko do 
H. Piskorskiej) i nadal zapraszano go na posiedzenia zarządu, na które 
jednak nie przyjeżdżał pod różnymi pretekstami (ale wśród tych pre- 
tekstów nie było powoływania się na wcześniejszą rezygnację) 57. Wy- 
chodzące pisma i inne dokumenty podpisywał prof. Konrad Górski, 
używając przy tym formuły "za Prezesa". Sprawy te absorbowały zarząd 
o tyle, że nie mógł on poświęcać wystarczającej uwagi niektórym bie- 
żącym sprawom, jak się wydaje dość ważnym z naukowego punktu 
widzenia. I tak np. odmówiono nowo powstałej Komisji do Badań Przy- 
rodniczych Pomorza i Pojezierza Mazurskiego tymczasowej zwrotnej sub- 


55 AT TNT 13, k. 156; 3, s. 182-183. Szczegółowe sprawozdanie ze zjazdu 
zostało wraz z tekstami lub streszczeniami wygłoszonych na nim referatów umie- 
szczone w specjalnym tomie Zapisek TNT (t. 13). 
56 Pismo Ministerstwa Ziem Odzyskanych z 24 II 1947 do TNT, podpisane 
przez naczelnika wydziału Tadeusza Brzcstowskiego, AT TNT 13, k. 153. 
67 Por. AT TNT 13, k.' 131, list P. Czaplewskiego do H. Piskorskiej z 2 V 1947. 


37 


-
		

/Licencje_037_07_040_0001.djvu

			wencji z funduszów przeznaczonych dla Wydziału Historyczno-Archeolo- 
gicznego i odwleczono sprawę wydania akt sejmikowych Prus Królew- 
skich, proponowanego przez ten ostatni Wydział fiS, Rozważano natomiast 
niezbyt realną, jak się miało później okazać, inicjatywę wydania księgi 
pamiątkowej dla uczczenia jubileuszu Uniwersytetu Karola w Pradze. 
W roku 1947 przestał funkcjonować w obrębie Towarzystwa od- 
dzielny Wydział Prawa, który został wchłonięty przez Wydział Histo- 
ryczno-Archeologiczny. W związku z tym nazwa połączonych wydziałów 
brzmiała odtąd przez wiele lat: Wydział I - Nauk Historycznych, Pra- 
wniczych i Społecznych fil. Również Komisja Archiwalna zakończyła w 
tym roku swoje istnienie. Ograniczyła się ona w swej działalności do 
wysłania kilku memoriałów do władz, postulując w nich poświęcenie 
większej uwagi zasobom archiwalnym, zwłaszcza toruńskiego Archiwum 
Miejskiego 80. Powołana została natomiast do życia z inicjatywy prof. Ka- 
rola Górskiego nowa komisja, której początkowo nadano nazwę Komisji 
do przeprowadzania badań historii uczuć religijnych '1, później wystę- 
puje ona także pod nazwą Komisji do badań historii mistyki. Weszli do 
niej obydwaj profesorowie Górscy: Konrad i Karol, potem również inni 
pracownicy nauki, jak kustosz Biblioteki Uniwersyteckiej dr Stanisław 
Lisowski. 
Rozrastanie się agend Towarzystwa powodowało nie unikniony wzrost 
działalności biurowo-kancelaryjnej. Już tylko samo wysyłanie zaproszeń 
na posiedzenia zarządu, wydziałów i komisji stało się zajęciem pochła- 
niającym wiele czasu i wysiłku. Kontakty z władzami i urzędami również 
się nasilały i wymagały prowadzenia coraz obfitszej korespondencji. Nie 
można było dłużej wymagać od pracujących honorowo przewodniczących 
i sekretarzy, aby sami wykonywali czynności kancelaryjne. Dojrzała 
sprawa zorganizowania stałego biura TNT, zatrudniającego fachowe siły, 
które zajęłyby się administracją, korespondencją i księgowością. Po raz 
pierwszy sprawa zorganizowania biura została podniesiona na posie- 
dzeniu zarządu w dniu 7 maja 1947 r.'. Ruszyła także z miejsca praca 
powstałej już wcześniej Komisji do Badań Przyrodniczych Pomorza 
i Pojezierza Mazurskiego, która ukonstytuowała się w dniu 30 kwietnia 
1947 r. i wybrała swoje władze z profesorami Janem Priifferem, Edwar- 
dem Passendorferem i Janem Walasem na czele '1. 
Nie zaprzestano działań mających na celu znalezienie nowej formuły 
organizacyjnej dla Towarzystwa. W czerwcu 1947 r. nawiązano kontakt 
z powstałym po wyzwoleniu Konwersatorium Naukoznawczym Uniwer- 


fiS AT TNT 3, s. 169 n. 
fil Sprawozdania TNT, l: 1949, s. 11. 
.0 Ibid.. s. 12. 
81 Protokół posiedzenia zarządu z 7 V 1947, AT TN'JI 3, s. 170. 
.. Ibid. 
u Ibid. 


38 


,
		

/Licencje_037_07_041_0001.djvu

			sytetu Jagiellońskiego w Krakowie (którego głównym działaczem był 
wówczas Mieczysław Choynowski, a w gronie współpracowników znaj- 
dowali się m.in. Bogusław Leśnodorski i Stanisław Lem). Instytucja ta, 
wydająca bardzo interesujący wówczas miesięcznik "Zycie Nauki", 
z artykułami pisanymi przez najwybitniejszyc:p uczonych polskich z ró- 
żnych dziedzin, miała ambicje wypracowania nowego modelu organiza- 
cyjnego badań naukowych i kształcenia pracowników nauki w Polsce 
w oparciu przede wszystkim o inicjatywę samych środowisk naukowych. 
Prace te zostały przerwane w 1949 r. w związku z przygotowaniami do 
reorganizacji nauki polskiej na podstawie całkowicie odmiennego modelu. 
TNT nawiązując w 1947 r. kontakty z innymi towarzystwami nauko- 
wymi o charakterze akademickim oraz ze wspomnianym Konwersatorium 
Naukoznawczym miało wyraźnie na uwadze zmianę swojego dotychcza- 
sowego charakteru: otwartej organizacji społecznej. 
Swiadczyo tym wymownie opracowana w sierpniu 1947 r. odpowiedź 
na ankietę Ministerstwa Oświaty. Na pytanie o charakter organizacyjny 
Towarzystwa odpowiedziano, że jest ono "akademickie", że interesuje 
się wszystkimi dyscyplinami naukowymi, ale tylko w zakresie nauki te- 
oretycznej (w przeciwieństwie do stosowanej), oraz że nie zajmuje się 
działalnością popularyzacyjną, lecz jedynie naukową (tzn. badawczą) 8ł. 
W momencie redagowania odpowiedzi na ankietę Towarzystwo miało 
w swoich szeregach 89 pracowników nauki, w tym 56 profesorów uni- 
wersytetu. Była to niewątpliwa legitymacja do zaliczania się do grona 
towarzystw akademickich, lecz nie był to jedyny powód do podejmo- 
wania zabiegów w tym kierunku. Spodziewano się, że towarzystwa aka- 
demickie łatwiej będą w stanie samodzielnie zadbać o odpowiedni po- 
ziom prowadzonych badań i ich publikowanych wyników, co z kolei 
zapewni im zaufanie władz, wyrażające się w zachowaniu daleko idącej 
autonomii wewnętrznej oraz subsydiowaniu ze skarbu państwa. Towa- 
rzystwo toruńskie nie było w tym względzie odosobnione; podobne 
stanowisko zajmowały wówczas także inne polskie stowarzyszenia i in- 
stytucje naukowe z Polską Akademią Umiejętności na czele". 
Rok 1947 był okresem rzeczywistego postępu, jeżeli chodzi o wydaw- 
nictwa Towarzystwa, Ukazał się drukiem tom "Zapisek TNT", zawie. 
rający materiały lutowego zjazdu historyków Pomorza i Prus, oraz 
pierwszy po wyzwoleniu tom seryjnego wydawnictwa monografii histo- 
rycznych, noszącego tradycyjną nazwę "Roczników". Pierwszą opubli- 
kowaną po wojnie w tej serii książką była rozprawa doc. Bronisława Pa- 
włowskiego (do 1939 r. docenta Uniwersytetu Warszawskiego): Warsza- 


Ił AT TNT 13, k. 144. 
" Por. M. Woj c i e c h o w s k a, op. cit., s. 524: pojęcie akademickości nie zo- 
stało dotąd wprawdzie formalnie sprecyzowane, ale zwyczajowo za akademickie 
uważa się takie towarzystwo, którego wszyscy członkowie mają kwalifikacje nau- 
kowe i które w budowie wykazuje dwustopniowość. 


39 


,
		

/Licencje_037_07_042_0001.djvu

			wa w roku 1809. Przystąpiono również do druku dalszych prac histo- 
rycznych w tej serii, które ukazywały się stopniowo w latach następnych. 
Znalazła się między nimi pierwsza z drukowanych w Toruniu rozpraw 
doktorskich autorów promowanych na miejscowym uniwersytecie - 
Kazimierza Slaskiego Dzieje ziemi kołobrzeskiej do czasu jej germani- 
zacji, praca Bożeny Osmólskiej-Piskorskiej Towarzystwo Pomocy Nau- ' 
kowej na Pomorzu i częściowo zrekonstruowana przez Stanisława Tynca 
l! część jego Dziejów gimnazjum toruńskiego. 
Wydarzeniem dużej miary było zainaugurowanie przez Towarzystwo 
publikacji prac naukowych z dziedziny nauk matematycznych i przy- 
rodniczych, co również nastąpiło w 1947 r. Pierwsze te publikacje sta- 
nowiły wprawdzie jeszcze swojego rodzaju "remanenty" z wyników ba- 
dań przeprowadzonych przez ich autorów jeszcze przed l! wojną świa- 
tową, niemniej pojawienie się ich oznaczało rzeczywiste przeobrażenie 
TNT ze stowarzyszenia miłośników historii w organizację o charakterze 
ogólnonaukowym. Publikacjami, o których tu mowa, były książki: 
Jana Pru.ffera Studia nad motylami Wileńszczyzny i Janiny Hurynowicz 
Wpływ niektórych środków nasennych i narkotycznych na zmiany chro- 
naksyjnej pobudliwości układu błędnikowego u królików. Specyficzną 
formą publikacji z dziedziny nauk przyrodniczych stał się "Biuletyn 
Obserwatorium Astronomicznego UMK", początkowo firmowany wy- 
łącznie przez uniwersytet, lecz jednocześnie od początku uważany za 
element dorobku Towarzystwa i wykazywany w jego sprawozdaniach 66. 
Zupełną nowością w praktyce wydawniczej Towarzystwa były jednak 
nie tylko publikacje Wydziału II!. Miały one zresztą swoich prekurs'J- 
rów w postaci kilku niewielkich prac stojących na pograniczu popula- 
ryzacji nauki, a wydanych na krótko przed l! wojną światową przez 
ówczesny Wydział Matematyczno-Przyrodniczy TNT. Całkowitym no- 
vum, związanym z postulowaną 'takademizacją" były przygotowywane 
już od r. 1947, a wydane po raz pierwszy w 1949 r., "Sprawozdania To- 
warzystwa Naukowego w Toruniu". Wzorem podobnych publikacji in- 
nych towarzystw i instytucji naukowych w Polsce i na całym świecie 
"Sprawozdania" informują corocznie tak o działalności organizacyjnej 
Towarzystwa, jak też o pracy naukowej i wydawniczej poszczególnych 
wydziałów. Streszczenia prac referowanych na posiedzeniach nauko- 
wych są pierwszymi doniesieniami o wynikach prowadzonych badań, 
ogłaszanymi przed publikacją pełnych tekstów rozpraw, zawierających 
całkowitą dokumentację wysuniętych tez. Ma to szczególne znaczenie 
w naukach matematyczno-przyrodniczych, gdzie wysokie tempo rozwoju 
wymaga możliwie szybkiego udostępniania przez publikację osiągniętych 
w badaniach wyników. 
Znaczenie "Sprawozdań" nie wyczerpuje się na powyższych sprawach. 


ee Sprawozdania TNT, 1, s. 1
16. 


40
		

/Licencje_037_07_043_0001.djvu

			ł 


Publikują one biobibliografie pracowników nauki hędących członkami 
wydziałów Towarzystwa, udostępniając w ten sposób ważne materiały 
do najnowszej historii nauki polskiej. Pierwszymi redaktorami "Spra- 
wozdań" byli prof. Tadeusz Czeżowski, mgr Józef Mossakowski i doc. Le- 
onid Żytkowicz - filozof i dwóch historyków. 
W ciągu 1947 r. posunięto też poważnie naprzód prace nad przygo- 
towaniem do druku rozpraw przeznaczonych do także całkiem nowej 
w dziejach Towarzystwa serii, a mianowicie "Prac Wydziału Filologicz- 
no-Filozoficznego". Zaczęły się one ukazywać od r. 1948, a pierwsze 
z nich, to Jana Rutskiego Doktryna Hume'a o prawdopodobieństwie, 
Ireny Sławińskiej Tragedia w epoce Mlodej Polski, Anatola Mirowicza 
O grupach syntaktycznych z przydawką i Barbary Krysiniel-Józefowiczo- 
wej De quibusdam Plauti exemplaribus Graecis. 
Począwszy od r. 1947 sprawy wydawnicze zajmują coraz więcej miej- 
sca w pracach zarządu oraz wydziałów. Jeszcze nie wykrystalizowały się 
w powojennej Polsce formy organizacyjne ruchu wydawniczego i prze- 
mysłu poligraficznego. Gospodarka papierem, stanowiącym podówczas 
surowiec deficytowy,. podlegała ścisłej reglamentacji państwowej, i to 
na szczeblu centralnym. Wyjednywanie przydziałów papieru na potrze- 
by wydawnicze Towarzystwa wymagało zabiegów w urzędach stołecz- 
nych, toteż nieraz w tych sprawach członkowie zarządu lub delegowane 
przez zarząd osoby, najczęściej Józef Mossakowski, podejmowały podró- 
że do Warszawy 87. 
Stale zajmowano się również przyszłością księgozbioru Towarzystwa. 
Sprawa była aktualna, gdyż nadal myślano o połączeniu Książnicy Miej- 
skiej i Biblioteki Uniwersyteckiej. Głównym promotorem tego pomysłu 
był nadal jego współautor, dr Stefan Burhardt, który nawet na posie- 
dzeniu w dniu 24 listopada 1947 r. złożył votum separatum przeciw 
uchwale zarządu zapowiadającej wyłączenie księgozbioru Towarzystwa 
z Książnicy na wypadek dokonania planowanej fuzji z Biblioteką Uni- 
wersytecką. Zwolennikami połączenia obydwu bibliotek byli także rek- 
tor UMK, prof. Ludwik Kolankowski, i dziekan Wydziału Humanistycz- 
nego tegoż uniwersytetu, prof. Kazimierz Hartleb 88. 
Ważnym wydarzeniem w życiu wewnątrzorganizacyjnym Towarzy- 
stwa było uchwalenie w listopadzie 1947 r. regulaminu wydziałów. Dwu- 
stopniowość (a właściwie nawet trójstopniowość) członkostwa TNT stała 
się odtąd faktem, a uchwalony w 1947 r. regulamin obowiązywał przez 
dwa z górą dziesięciolecia. Postulat "akademizacji". został tym samym 
zrealizowany w jednym z najważniejszych swych punktów 89. Autorem 


I 


e7 Por. na przykład zapis o staraniach w Biurze Informacji i Prasy przy Pre- 
zydium Rady Ministrów: z dnia 24 X] 1947, AT TNT 3, s. 170 n.; zanim uzyskano 
przydział papieru, należało przedłożyć pozwolenie na druk. 
88 AT TNT 3, s. 171 n. 
89 AT TNT 3, s. 172-173. 


41
		

/Licencje_037_07_044_0001.djvu

			"'::

:
-
 
J"--
 


8. Prof. dr Tadeusz Cze- 
żowski, organizator Wy- 
działu II Towarzystwa Na- 
ukowego (fot. A. Czarne- 
cki) 


.. 
:-...- 


,

;,. 


ł, 


..111 


... 
.f'.' 


, , 
'-"- -f
 fi-' 
- "'
;;.' 


,.. 


"f" 'Y, 


'\ ,. 
- ... 


"'Ii ." 


- "'-,--':"-
 


przyjętej wersji regulaminu był prof. Tadeusz Czeżowski, a twórcą je- 
dynej poprawki, przewidującej tajne wybory władz wydziałów bez 
uprzedniego zgłaszania kandydatur (a więc tzw. systemem conclave), był 
prof. Karol Górski. Od uchwalenia regulaminu dalsze porządkowanie 
spraw wydz!ałów pot{)czyło się stosunkowo szybko, gdyż podział człon- 
ków pomiędzy wydziały oraz w obrębie wydziałów na miejscowych, 
czynnych i zamiejscowych został przeprowadzony jeszcze przed zakoń- 
czeniem r. 1947, czyli w ciągu zaledwie kilku tygodni 70. 
Wyjaśniła się także ostatecznie sprawa rezygnacji ks. Pawła Cza- 
plewskiego z prezesury Towarzystwa, wobec czego zarząd postanowił na 
najbliższym walnym zgromadzeniu (na wniosek prof. Karola Górskiego) 
poprzeć kandydaturę prof. Konrada Górskiego na to stanowisko 71. 
Pierwsze składy. {)sobowe wydziałów, wyłonione w ciągu grudnia 
1947 r., przedstawiały się następująco: 
Wydział I (Nauk Historycznych, Prawniczych i Społecznych): człon- 
kowie miejscowi czynni - Paweł Czaplewski (przewodniczący), Karol 
Górski (zastępca przewodniczącego), Marian Gumowski, Kazimierz Hart- 


70 Ibid. 
71 Ibid. 


42
		

/Licencje_037_07_045_0001.djvu

			leb, Wojciech Hejnosz, Stanisław Hoszowski (sekretarz), Roman Jaki- 
mowicz, Ludwik Kolankowski, Karol Koranyi, Ryszard Mienicki, Broni- 
sław Pawłowski, Bronisław Włodarski, Michał Wyszyński; członkowie 
miejscowi - Jan Gerlach, Władysław Namysłowski, Helena Piskorska, 
Bożena Stelmachowska, Zygmunt Wdowiszewski; członkowie zamiejsco- 
wi - Tadeusz Glemma, Józef Kostrzewski, Antoni Liedtke, Władysław 
Łęga, Kazimierz Tymieniecki. 
Wydział II (Filologiczno-Filozoficzny): członkowie miejscowi czynni 
- Zygmunt Czerny (przewodniczący), Tadeusz Czeżowski (sekretarz), 
Henryk Elzenberg, Konrad Górski, Eugeniusz Kucharski, Tadeusz Ma- 
kowiecki, Stanisław Skimina, Kazimierz Sośnicki, Stefan Srebrny (za- 
stępca przewodniczącego), Eugeniusz Słuszkiewicz, Karol Zawodziński; 
członkowie miejscowi - Stefan Burhardt, Andrzej Lewicki, Jerzy Re- 
mer; członkowie zamiejscowi - Kazimierz Bulas, Kazimierz Nitsch, 
Franciszek Sawicki, Stanisław Urbańczyk. 
Wydział III (Matematyczno-Przyrodniczy): członkowie miejscowi czyn- 
ni - Antoni Basiński, Władysław Dziewulski (przewodniczący), Włady- 
sław Gorczyński, Janina Hurynowiczówna, Wilhelmina Iwanowska (se- 
kretarz), Aleksander Jabłoński, Mieczysław Limanowski, Edward Pas- 
sendorfer, Jan Priiffer (zastępca przewodniczącego), Juliusz Rudnicki, 
Jan Zabłocki; członkowie miejscowi - Rajmund Galon, Stanisław Jaś- 
kowski, Maria Kołaczkowska, Jan Walas, Wanda Zabłocka, Witold Za:' 
charewicz 72. 
Jedynym członkiem TNT, który wprawdzie podporządkował się przy- 
jętej procedurze konstytuowania wydziałów, ale zgłosił wobec niej za- 
sadnicze zastrzeżenia, był historyk literatury, prof. Eugeniusz Kuchar- 
ski. Uznał on za niewłaściwą procedurę wyłaniania członków czynnych 
przez wszystkich członków miejscowych wydziału, obawiając się, że 
ustalony numerus clausus zostanie natychmiast wypełniony. Zastrzeże- 
nia jego szły więc jeszcze dalej w kierunku wielostopniowości człon- 
kostwa, niż to przewidywał regulamin opracowany przez Tadeusza Cze- 
żowskiego 78. Zastrzeżenia profesora Kucharskiego, które nie miały na- 
wet charakteru votum separatum, lecz przez niego samego zostały po- 
traktowane jako głos w dyskusji, nie zahamowały jednak procesu "aka- 
demizacji". Przez pewien czas wydawało się nawet, że opuszczą Towa- 
rzystwo jego najdawniejsi toruńscy członkowie. Nie będąc zawodowymi 
pracownikami nauki, nie spełniali oni regulaminowych warunków wej- 
ścia w skład wydziałów i pozostali poza ich nawiasem. Na pierwszym 
ogólnym zebraniu wydziałów w dniu 11 grudnia 1947 r. prof. Konrad 


72 Sprawozdania TNT, l, s. 25--29. Podane są tam również składy osobowe 
komisji: Historycznej, Historii Mistyki, Filologicznej, Badań Przyrodniczych Pomo- 
rza i Pojezierza Mazurskiego. 
78 AT TNT 13, k. 71 n. 


.... 


43
		

/Licencje_037_07_046_0001.djvu

			Górski wystąpił w związku z tym z projektem, aby dawnych pomor- 
skich członków Towarzystwa wprowadzić do komisji wydziałowych "dla J 
zachowania ciągłości i w uznaniu zasług" 74. 
"Akademizacja" była jednak w ówczesnej fazie rozwoju Towarzystwa 
Naukowego w Toruniu konieczna, chociaż mogła powodować u daw- 
nych jego działaczy powstawanie uczucia zniechęcenia i wrażenia, że wy- 
siłki ich w okresie przed r. 1945 nie zostały wystarczająco docenione. 
Konieczność zaś brała się stąd, że w ówczesnym układzie stosunków 
prawo do wydawania własnych drukowanych publikacji naukowych oraz 
przeznaczone na ten cel subwencje ze skarbu państwa przyznawane były 
tylko towarzystwom akademickim. Towarzystw takich (nie licząc Pol- 
skiej Akademii Umiejętności w Krakowie i Polskiej Akademii Technicz- 
nej, mających zasięg ogólnopolski) było wówczas cztery: w Warszawie, 
Wrocławiu, Poznaniu i Łodzi. Towarzystwo toruńskie dołączyło do nich 
pod koniec 1947 r. i zostało nawet zaproszone do organizującego się 
Związku Towarzystw Naukowych. W dalszym rozwoju wydarzeń zwią- 
zek ten nie został powołany do życia, ale fakt zaproszenia TNT do 
udziału w przygotowaniach organizacyjnych miał istotne znaczenie: sta- 
nowił społeczną akceptację przez uczonych polskich nowej pozycji na- 
ukowej, na jakiej dzięki przeprowadzonym przekształceniom wewnętrz- 
nym znalazła się toruńska placówka. 
Tak więc w rok 1948 Towarzystwo Naukowe wkraczało już jako peł- 
nowartościowa organizacja akademicka, mogąca sprostać formalnym 
i merytorycznym wymaganiom prowadzenia w sposób zgodny z ówczes- 
nym stanem prawnym podstawowych rodzajów swojej działalności, tj. or- 
ganizowania badań oraz publikowania drukiem ich wyników - w opar- 
ciu o subwencje finansowe z budżetu państwowego. Subwencje te, do- 
dajmy, wyniosły we wspomnianym 1948 r. przeszło 5 milionów ówczes- 
nych złotych, co umożliwiło wydanie drukiem prac naukowych o łącz- 
nej objętości 118 arkuszy wydawniczych 75. 
U progu tego roku rozstrzygnęła się też ostatecznie sprawa losu księ- 
gozbioru Towarzystwa, a wraz z nim także sprawa dalszej przyszłości 
Książnicy Miejskiej imienia Kopernika jako publicznej biblioteki nauko- 
wej. Wprawdzie zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej (które w ciągu lat 
1946 i 1947 znacznie wzrosły) zostały wiosną 1947 r. przeniesione do bu- 
dynku przy ul. Chopina, gdzie pozostawały aż do r. 1973, nie oznaczało 
to jednak bynajmniej porzucenia zamysłów o fuzji Książnicy z Bibliote- 
ką Uniwersytecką. Dr Stefan Burhardt nadal lansował tę koncepcję, wo- 
bec której Towarzystwo Naukowe zajęło ostatecznie negatywne stanowi- 
sko. Rzecznikiem pozostawienia zbiorów Książnicy w budynku Towarzy- 
stwa przy ulicy Wysokiej stał się adwokat Sylwester Tomaszewski, je- 
den z daw nych miejscowych działaczy TNT. Nie występował on wprost 
74 Ibid., k. 84. 
71 Sprawozdania TNT, 3: 1951, s. 13-14. 


44
		

/Licencje_037_07_047_0001.djvu

			przeciw przeniesieniu, lecz wskazywał jedynie na specyficzny stan praw- 
ny zbiorów Książnicy, składających się z wielu części o różnych tytułach 
własności. Stanowisko to znalazło poparcie zarządu Towarzystwa, który 
w tym duchu starał się wpływać na władze miejskie i na rektora uni- 
wersytetu, zwolennika fuzji obydwu bibliotek. Rychło miało się okazać, 
że było to stanowisko słuszne. Zbiory samej tylko Biblioteki Uniwersy- 
teckiej po niewielu latach przestały się mieścić w magazynach budynku 
przy ulicy Chopina; trzeba tam było na cele magazynowe adaptować pi- 
wnice i sale zaprojektowane jako pomieszczenia wystawowe. Zarząd 
TNT w swym ówczesnym ostrożnym kunktatorstwie okazał się w tej 
sprawie stroną bardziej przewidującą, przyczyniając się do ocalenia od- 
rębności Książnicy; celowość jej istnienia jako samodzielnej placówki nie 
budzi dzisiaj żadnych wątpliwości 78. 
Zwiększony zakres zadań uczynił sprawę zorganizowania stałego biu- 
ra Towarzystwa kwestią nie dającą się już dłużej odkładać. Pierwszym 
kierownikiem biura miał być Józef Mossakowski, wówczas już asystent 
na uniwersytecie, a siłą biurową - Halina Jeśmanówna. Mieli oni pra- 
cować dla Towarzystwa po 2 godziny dziennie i otrzymywać za to 6 lub 
4 tysiące złotych miesięcznie 77. J. Mcssakowski opracował regulamin biu- 
ra, zamówiono pieczęcie i zaczęto się rozglądać za meblami i wyposaże- 
niem kancelaryjnym. Pieniądze na ten cel były, gdyż w ciągu r. 1947 
Towarzystwo otrzymało przeszło 2 miliony ówczesnych złotych jako sub- 
wencje państwowe, a zdołało wydać na publikacje zaledwie pół milio- 
na, ponieważ większość przyznanych z budżetu państwowego kwot wpły- 
nęła dopiero pod koniec 1947 r., a przedtem nie zapowiedziano z góry 
ich wysokości. Czyniło to niemożliwym planowanie poważniejszych wy- 
datków. 
Początek r. 1948 zaktualizował także sprawę walnego zgromadzenia 
Towarzystwa, na którym miano wybrać nowy zarząd. Pełniący funkcję 
prezesa prof. Konrad Górski nadal uważał za prezesa ks. Pawła Cza- 
plewskiego i w styczniu 1948 r. napisał do niego list z prośbą o przyby- 
cie na walne zebranie i wygłoszenie na nim odczytu obrazującego do- 
tychczasową historię Towarzystwa 78. Prośba ta pozostała bez odpowie- 
dzi, toteż, kiedy ustępujący zarząd zebrał się na ostatnim posiedzeniu 
swojej kadencji w mieszkaniu prof. Konrada Górskiegb przy ulicy Byd- 
goskiej 14 w dniu 18 lutego 1948 r., nie wzięto już pod uwagę nazwiska 
Pawła Czaplewskiego przy układaniu listy kandydatów do przyszłego za- 
rządu. Znaleźli się na niej: prof. Konrad Górski jako prezes (co było po- 
twierdzeniem istniejącego od roku stanu faktycznego), prof. Jan Priiffer 
jako wiceprezes, dr Franciszek Szeliga jako skarbnik, Helena Piskorska 


78 Protokół posiedzenia zarządu z 22 XII 1947, AT TNT 3, s. 173. 
17 Ibid. 
78 List Konrada Górskiego do Pawła Czaplewskiego z 15 I 1948, AT TNT 41, 
k. 196. 


45
		

/Licencje_037_07_048_0001.djvu

			jako sekretarz, oraz prof. Tadeusz Czeżowski i adwokaci: dr Ignacy 
Dziedzic i Stefan Michałek 78. Zebranie walne w dniu następnym nie 
wprowadziło żadnych zmian do tej listy i zarząd został wybrany w pro- 
ponowanym składzie 80. Po raz pierwszy pomyślano wówczas również w 
sposób bardziej konkretny o potrzebie naukowego opracowania dziejów 
Towarzystwa, co miało związek z jego zbliżającym się, a przypadającym 
na r. 1950 siedemdziesięciopięcioleciem. Wstępnym krokiem poprzedza- 
jącym wykonanie tego zadania stało się uporządkowanie ocalałych z woj- 
ny akt Towarzystwa. Pracą tą zajęła się dr Bożena Osmólska-Piskorska 
z pomocą studentów 81. 
Nowy zarząd skoncentrował swoją uwagę przede wszystkim na dzia-. 
łalności wydawniczej. Obok wspomnianych wyżej prac naukowych opu- 
blikowanych w nowej, nie mającej swego przedwojennego precedensu 
serii "Prac Wydziału Filologiczno-Filozoficznego", zapoczątkowana zo- 
stała przez Wydział Matematyczno-Przyrodniczy również nowa seria, 
a właściwie równoległy szereg serii wydawniczych pod zbiorczym tytu- 
łem "Studia Societatis Scientiarum Torunensis". Seryjna ta publikacja 
została podzielona na sekcje, z których każda miała obejmować bądź jed- 
ną tylko dyscyplinę naukową, bądź też grupę dyscyplin pokrewnych. 
Oznaczono je początkowymi literami alfabetu. W ciągu r. 1948 ukazały 
się w sekcji A (matematyczno-fizycznej) prace: Stanisława Jaśkowskiego 
Trzy przyczynki do dwuwartościowego rachunku zdań i trzy dalsze pra- 
ce tegoż autora z zakresu logiki matematycznej oraz praca Eugeniusza 
Skorki z dziedziny optyki; w sekcji E (zoologicznej) wydano dwie prace 
entomologiczne Jana Priiffera oraz trzy dalsze prace z tej samej dziedzi- 
ny, których autorkami były Janina Wengris i Eleonora Markiewicz. 
Wznowiono publikację zapoczątkowanej przed II wojną światową serii 
"Prace Prehistoryczne", w której ukazało się studium Włodzimierza Ho- 
łubowicza Studia nad metodami badań warstw kulturowych w pre:tisto- 
rii polskiej. 
Pod tradycyjną nazwą "Roczników TNT" wydawane były prace Wy- 
działu I - Nauk Historycznych, Prawniczych i Społecznych. W ciągu 
r. 1948 wydano w tej serii jako samodzielne książki następujące rozpra- 
wy: Mariana Bartkowiaka Towarzystwo Jaszczurcze w latach 1397-1437, 
Bożeny Osmólskiej-Piskorskiej Towarzystwo Pomocy Naukowej - pół 
wieku istnienia i działalności oraz Jadwigi Chwalibińskiej Ród Prusów 
w średniowieczu. 
Prof. Karol Górski, historyk zajmujący się głównie dziejami państwa 
zakonu krzyżackiego i Prus Królewskich, stał się w owym czasie inicja- 
torem na skalę krajową nowej podówczas w Polsce metody udostępnia- 


78 Protokół posiedzenia zarządu z 18 II 1948, AT TNT 3, s. 178. 
80 Protokół walnego zebrania z 19 II 1948, AT TNT 3, S. 184 n. 
81 Protokół posiedzenia zarządu z 18 II 1948, AT TNT 3, s. 179. 


46
		

/Licencje_037_07_049_0001.djvu

			nia ręłtopiśmiennych źródeł historycznych przez ich mikrofilmowanie 81. 
Wytwarzanie mikrofilmów, na których utrwalono recesy sejmików pru- 
skich z lat 1506-1653, pociągnęło za sobą konieczność urządzenia pra- 
cowni mikrofilmowej. Miała się ona niebawem przekształcić w instytu- 
cję stałą, wykonującą także prace mikrofilmowe na zlecenia z zewnątrz 
i przynoszącą - przynajmniej w niektórych latach - nawet pewien nie- 
wielki doch6d. Od początku swego istnienia znalazła się ona pod kierow- 
nictwem mgr Krystyny Porębskiej. 
Rok 1948 był też pierwszym rokiem funkcjonowania zorganizowa- 
nych na sposób akademicki wydziałów Towarzystwa. Wydział I, liczą- 
cy wówczas 13 członków miejscowych czynnych, 5 miejscowych i 6 za- 
miejscowych, działał pod nominalnym kierownictwem ks. Pawła Cza- 
plewskiego, który wszelako na posiedzenia nie przyjeżdżał, tak iż rze- 
czywistym przewodniczącym był prof. Karol Górski. Sekretarzem Wy- 
działu I był w r. 1948 prof. Stanisław Hoszo
ski. Posiedzenia odbywały 
się co miesiąc, wyjąwszy okresy ferii uniwersyteckich. Były one po- 
święcone referowaniu i kwalifikowaniu do druku prac naukowych tak 
członków, jak i autorów spoza Wydziału. W tym ostatnim wypadku pra- 
cę przedstawiał jeden z członków Wydziału, biorący tym samym na sie- 
bie część odpowiedzialności za jej poziom i wartość naukową. W prak- 
tyce zawartość pracy referował zawsze rzeczywisty jej autor, a "przed- 
stawienie" sprowadzało się do wygłoszenia przez przedstawiającego człon- 
ka Wydziału odpowiedniego słowa wprowadzającego. Zwyczaj ten nie 
różnił stię zresztą od praktyki stosowanej powszechnie przez akademickie 
towarzystwa naukowe. Wydział I zakwalifikował do druku w ciągu 
r. 1948 łącznie 9 prac, w tym l archeologiczną, l prawniczą i 7 histo- 
rycznych. 
Wydział n miał w pierwszym roku swego istnienia (1948) 11 człon- 
ków miejscowych czynnych, 3 członków miejscowych i 4 członków za- 
miejscowych. Przewodniczącym był prof. Zygmunt Czerny, wiceprzewod- 
niczącym prof. Stefan Srebrny, a sekretarzem prof. Tadeusz Czeżowski. 
Posiedzenia Wydziału n odbywały się wprawdzie w r. 1948 tylko raz na 
kwartał, ale za to referowano na każdym z nich po kilka prac, tak że w 
sumie we wspomnianym roku Wydział ten zakwalifikował do druku 22 
prace, w tym l z filozofii, l z pedagogiki, pozostałe 20 z filologii polskiej, 
romańskiej i klasycznej. Procedura przedstawiania prac na Wydziale n 
była analogiczna do stosowanej przez Wydział I. 
Wydział nI w swej nowej od grudnia 1947 r. postaci miał w 1948 r. 
11 członków miejscowych czynnych, 6 członków miejscowych i 3 człon- 
ków zamiejscowych; przewodniczącym Wydziału był prof. Władysław 
Dziewulski , wiceprzewodniczącym prof. Jan Priiffer, a sekretarzem prof. 
81 Por. Karol G 6 r s k i, Zagadnienie produkcji mikrofilmowych odbitek po- 
zytywu w zastosowaniu do źródeł historycznych, Zapiski TNT, 14: 1948, z. '1-4, 
passim. 


47
		

/Licencje_037_07_050_0001.djvu

			Wilhelmina Iwanowska. W ciągu roku odbył on 5 posiedzeń, na któ- 
rych zakwalifikowano do druku 18 prac, w tym 3 z dziedziny astronomii. 
Wydział ten najwcześniej ze wszystkich wydziałów Towarzystwa nawią- 
zał bezpośrednie kontakty z nauką zagraniczną, głównie dzięki inicjaty- 
wie a.;;tronomów, a zwłaszcza prof. Iwanowskiej. Rezultatem tych kon- 
taktów była pierwsza po II wojnie światowej wizyta, złożona Towarzy- 
stwu przez uczonego z zagranicy: był nim sir Harold Spencer Jones, dy- 
rektor obserwatorium astronomicznego w Greenwich 83. 
żywiona działalność wydawnicza przysporzyła zarządowi Towarzy- 
stwa oraz pracownikom nowo zorganizowanego biura wielu nowych, 
przedtem nie znanych probJemów. Trzeba było nie tylko starać się o fun- 
dusze, lecz i o papier OTaz zHwolenia na druk, a także szukać drukarń, 
które byłyby zdolne do wykonywania prac naukowych. Publikacje To- 
warzystwa z tego okresu drukowane były w Toruniu, Włocławku, a na- 
wet Wąbrzeźnie. Kierownik biura, mgr Józef Mossakowski, podróżował 
do stolicy i wyszukiwał możliwości uzyskania subwencji w Ministerstwie 
Oświaty, Ministerstwie Kultury oraz w Ministerstwie Ziem Odzyskanych, 
zasięgając opinii w tych sprawach także w Prezydium Rady Ministrów. 
Trudności papierowe powodowały, że gospodarka papierem na druk prac 
naukowych skoncentrowana została w centralnych władzach i urzędach 
warszawskich 84. Wszystkie te trudności, któl'e zresztą dotknęły nie tyl- 
ko Tow arzystwo Naukowe, miały w latach 1947-1948 charakter trud- 
ności rozwojowych. Swiadczą o tym podstawowe dane liczbowe dotyczą- 
ce działalności Towarzystwa w owych latach. W r. 1946 ukazała się tylko 
jedna pozycja drukowana o objętości 6 arkuszy, w r. 1947 - 3 pozycje 
mające 43 arkusze, a w r. 1948 - 17 pozycji o objętości 123 arkuszy. 
Pewien regres dał się zauważyć dopiero w r. 1949 (11 pozycji, 94 arku- 
sze), ale było to związane z sytuacją ogólną w nauce i szkolnictwie wyż- 
szym. 
t- W maju 1948 r. okazało się, że przeprowadzone zmiany statutowe, 
wprowadzenie nowego regulaminu wydziałów i wielostopniowego człon- 
kostwa, nie przesądzają jeszcze automatycznie z punktu widzenia władz 
państwowych o akademickim charakterze Towarzystwa; potrzebny był 
do tego specjalny dekret prezydenta Rzeczypospolitej, który na wniosek 
ministra oświaty nadaje towarzystwom naukowym charakter akademi- 
cki wraz ze statutem. Zarząd TNT uchwalił 18 maja 1948 r. rozpoczęcie 
zabiegów o taki dekret i upoważnił prezesa, prof. Konrada Górskiego, 
do przeprowadzenia na ten temat wstępnych rozmów w Warszawie 86. 
Jednocześnie jednak zaszły wydarzenia, które znacznie osłabiły po- 
tencjał naukowy uniwersytetu toruńskiego, co niebawem odbiło się tak- 


88 Wszystkie informacje o pracy wydziałów pochodzą ze sprawozdania przed- 
stawionego na walnym zebraniu w r. 1949, Sprawozdania TNT, 3, s. 9--13. 
84 Protokół posiedzenia zarządu z 6 IV 1948, AT TNT 3. s. 188. 
86 AT TNT 3, s. 190. 


48
		

/Licencje_037_07_051_0001.djvu

			że na pracy Towarzystwa. Na uniwersytecie ulegać zaczęły likwidacji, po 
początkowym okresie. dynamicznego rozwoju w latach 1946-1949, po- 
szczególne kierunki studiów (jak filologie języków nowożytnych), a na- 
wet całe wydziały (jak Wydział Prawa). Mówiło się nawet o przeniesie- 
niu uniwersytetu z Torunia do innego miasta 81. Towarzystwo znajdo- 
wało się na skutek tego niejednokrotnie w trudnej sytuacji. Między 
innymi bez rezultatu przebiegły rozmowy przeprowadzone w Warsza- 
wie na temat oficjalnego nadania Towarzystwu charakteru akademic- 
kiego. Prof. Konrad Górski przywiózł z Warszawy odpowiedź, mówiącą, 
"że nie ma instancji kwalifikujących towarzystwa na ściśle naukowe 
i przyjaciół nauk" 87. W podobnej sytuacji znajdowały się także niektóre 
inne towarzystwa naukowe, które pod egidą Polskiej Akademii Umiejęt- 
ności i Towar.zystwa Naukowego Warszawskiego zorganizowały w dniu 
20 listopada 1948 r. w Pałacu Staszica w Warszawie konferencję przed- 
stawicieli polskich towarzystw naukowych. Towarzystwo Naukowe to- 
ruńskie zostało na tę konferencję zaproszone i było na niej reprezento- 
wane przez prof. Konrada Górskiego i Helenę Piskorską. Celem konfe- 
rencji było zajęcie stanowiska wobec projektów zorganizowania kongresu 
nauki polskiej. Przeważało przy tym zdanie, że towarzystwa naukowe 
powinny wystąpić z własną koncepcją organizacji i planowania nauki. 
Przy podziale zadań między reprezentowane na zebraniu ośrodki Towa- 
rzystwu Naukowemu w Toruniu polecono opracowanie planu prac nau- 
kowych dotyczących historii ziem pomorskich oraz programu astrono- 
mii i astrofizyki. Mimo wątpliwości cq do szans realizacji tych zamie- 
rzeń zarząd TNT na posiedzeniu w dniu 26 listopada 1948 r. postanowił 
przydzielone sobie plany opracować, i to jak najlepiej, niezależnie od 
perspektyw realizacyjnych 88. Istniały bowiem obawy, że działalność to- 
warzystw naukowych nie będzie subwencjonowana przez Ministerstwo 
Oświaty, jak się to działo dotychczas. Wyrazem tych obaw były uwagi 
wprowadzające w ułożonym przez prof. Karola Górskiego na polecenie 
Towarzystwa planie badań w zakresie historii Pomorza, gdzie czytamy 
m.in. co następuje: 


Jest rzeczą bardzo istotną, by Ministerstwo Oświaty planując działalność na- 
ukową, pozostawiło miejsce dla sektora inicjatywy społecznej, który się wyraża 
w [...] zrzeszeniach uczonych. Inicjatywa indywidualna, jeśli nie ma być pozbawiona 
wszelkiej kontroli istotnej, może się wyrażać jedynie w formie działalności zrze- 
szeń naukowych. Sądzę, że należy od razu rozróżnić sektor inicjatywy Państwa, 
obejmujący zasięg zagadnień szczególnie doniosłych w danym momencie dziejo- 
wym, oraz sektor inicjatywy naukowców, zrzeszonych w towarzystwach nauko- 
wych. I ten drugi sektor cieszyć się powinien poparciem władz państwowych, a na- 
leży mu zapewnić swobodę twórczą i ni
 zamykać go w ramkach biurokracji 8'. 


81 Ibid. 
87 Protokół posiedzenia zarządu z 15 VI 1948, AT TNT 3, s. 193-194. 
88 Protokół posiedzenia zarządu z 26 XI 1948, AT TNT 3, s. 196 n. 
8' AT TNT 14, k. 22 n. 


49
		

/Licencje_037_07_052_0001.djvu

			Do tych działów pracy Towarzystwa, które w ciągu r. 1948 funkcjo- 
nowały dość sprawnie w nowych formach organizacyjnych, należały ko- 
misje, powołane przez poszczególne wydziały. Wydział I miał ich trzy: 
Komisję Historyczną złożoną z 16 osób, Komisję Historii Mistyki (6 osób) 
oraz Komisję Prawniczą. Ta ostatnia wobec exodusu prawników z To- 
runia, spowodowanego zamierzoną likwidacją Wydziału Prawa na Uni- 
wersytecie, miała trudności ze zorganizowaniem się i prowadzeniem roz- 
poczętej działalności. Wydział II powołał Komisję Filologiczną, do której 
weszło 10 członków oraz 15 współpracowników. Powołana do życia przez 
Wydział III Komisja do Badań Pomorza i Pojezierza Mazurskiego (na- 
zwa jej ulegała kilkakrotnym modyfikacjom) rozpoczęła badania tere- 
nowe wydm pod Toruniem oraz przygotowała plan badań fizjograficz- 
nych. Była to pierwsza jednostka organizacyjna w obrębie TNT, która 
prowadziła zespołowe prace badawcze, W późniejszych latach jednostek 
takich przybyło, także w naukach humanistycznych. 
Dalszy rozrost działalności ?rganizacyjno-administracyjnej i wydaw- 
niczej w r. 1948 spowodował, że zorganizowane niedawno biuro już nie 
mogło jej podołać. Stworzona zatem została nowa funkcja "dyrektora 
wydawnictw", którą objął dotychczasowy kierownik biura mgr Józef 
Mossakowski, natomiast prowadzenie biura powierzono drowi Arturowi 
Hutnikiewiczowi jako "sekretarzowi biura", Opracowano przy tym dość 
skomplikowane rozgraniczenie kompetencji między nimi oraz wypraco- 
wano nie mniej złożony system zależności dyrektora wydawnictw od 
władz wydziałów i od zarządu TNT BO. W związku z wydawnictwami nie 
od rzeczy będzie tu wspomnieć, że w ciągu r. 1948 wypracowane też zo- 
stały przez Towarzystwo zasady honorowania drukowanych prac. Nie 
wchodząc w szczegóły, wystarczy wymienić wysokość średniej stawki 
od arkusza, która wynosiła 8000 ówczesnych złotych. Zasady te przewi- 
dywały także niewypłacanie honorarium w ogóle, jeśli drukowana pra- 
ca była rozprawą doktorską Bł. Zasada ta nawiązywała do zwyczajów uni- 
wersyteckich okresu międzywojennego, kiedy istniał obowiązek druko- 
wania pracy doktorskiej na koszt autora w co najmniej stu egzempla- 
rzach. Stanowiła ona postęp w stosunku do tych zwyczajów, gdyż uwal- 
niała autorów od konieczności pokrywania kosztów druku własnych prac, 
ale w warunkach nowego okresu powojennego odczuwana była przez 
młodych pracowników nauki jako swoista finansowa dyskryminacja. 
Stała się też ona przedmiotem różnych starań i interwencji, zmierzają"; 
cych do równouprawnienia finansowego wszystkich autorów. Nastąpiło 
to jednak znacznie później. 
W r. 1948 mogło Towarzystwo rozpocząć, a właściwie wznowić na 

rszą skalę uzupełnianie swej biblioteki przez wymianę wydawnictw 
własnych z krajowymi i zagranicznymi instytucjami naukowymi. Było 
BO AT TNT 41, k. 29. 
9t A'r TNT 41, k. 38 i 3, s. 198, 


50
		

/Licencje_037_07_053_0001.djvu

			I 
, 1 


to znów możliwe dzięki dysponowaniu przez Towarzystwo nowymi włas- 
nymi publikacjami z różnych dziedzin nauki. Wymiana od razu przy- 
brała stosunkowo szerokie rozmiary i mogła stać się głównym źródłem 
zasilania księgozbiorów nierzadko publikacjami trudnymi do osiągnięcia 
drogą kupna, zwłaszcza jeśli chodzi o zagraniczne. Już w r. 1948 wymia- 
na obejmowała z ośrodków krajowych Warszawę, Kraków, Poznań, Lu- 
blin, Wrocław, Gdańsk, Łódź, Kórnik i Włocławek, a z zagranicznych 
Moskwę, Pragę, Brno, Sofię, Paryż, Rennes, Londyn, Filadelfię, Aleksan- 
drię, Kair, Rzym i Wiedeń. 
Ilość opublikowanych wydawnictw wydawała się jednak niektórym 
działaczom Towarzystwa zbyt mała. Prof. Zygmunt Cz.erny, przewodni- 
czący Wydziału II, wystąpił na krótko przed kolejnym walnym zgroma- 
dzeniem z ostrą krytyką działalności prof. Tadeusza Czeżowskiego 
i mgra Józefa Mossakowskiego, przypisując im odpowiedzialność za zbyt 
powolny druk dostarczanych prac, głównie Wydziału II, i określił stan 
prac wydawniczych jako "katastrofalny" U2. Incydent ten, który wywołał 
zasadniczą dyskusję w łonie zarządu - przypomniano w niej prof. Czer- 
nemu obowiązującą procedurę wydawniczą i trudności jej przyspiesze- 
nia ze względu na czynniki obiektywne - stanowił jednocześnie sygnał 
problemów znacznie poważniejszych, przed którymi Towarzystwo miało 
niebawem stanąć. 
Trudności, o których była wyżej mowa, wiązały się z ogólną sytuacją 
nauki polskiej ówczesnego okresu. Środowisko naukowe polskie po II 
wojnie światowej, działając w warunkach nowego ustroju społecznego 
i państwowego, na ogół życzliwie odnosiło się do dokonujących się prze- 
obrażeń. Nie było też zasadniczej, powszechnej opozycji w odniesieniu 
do proponowanych przez władze polityczne zmian strukturalnych w 
szkolnictwie wyższym i instytucjach naukowych. Z autentycznym za- 
interesowaniem przystępowano także do zapoznawania się z wartościami, 
jakie niósł ze sobą materializm dialektyczny i historyczny, pojmowany 
jako metoda badań naukowych i klucz do poznawania procesów toczą- 
cych się w przyrodzie i społeczeństwie. Istniały jednak równocześnie oba- 
wy przed naciskami administracyjnymi, jakie w praktyce zarządzania 
nauką nieraz zastępowały skuteczniejsze na dłuższą metę oddziaływanie 
rzeczową argumentacją i przykładem udanych rozwiązań. 
W tej atmosferze z pracy na stanowiskach kierowniczych w Towa- 
rzystwie zaczęli wycofywać się działacze, uważający, że dalsze ich pozo- 
stawanie na tych urzędach mogłoby być nie właściwie zrozumiane jako 
chęć uczynienia z TNT swoistych "okopów Świętej Trójcy", co mogłoby 
przynieść szkodę samemu Towarzystwu i reprezentowanemu przez nie 
toruńskiemu środowisku naukowemu -- i tak już osłabionemu przez za- 
pędy likwi datorskie na terenie uniwersytetu. W dniu 10 lutego 1949 r. 
III Pisemne oświadczenie Z. Czernego odczytane na posiedzeniu zarządu 4 II 
1949, AT TNT 3, s. 202 n, 


51
		

/Licencje_037_07_054_0001.djvu

			złożył rezygnację z funkcji wiceprzewodniczącego Wydziału I prof. Ka- 
rol Górski, a na jego miejsce wybrany został w dniu 18 lutego 1949 r. 
prof. Kazimierz Hartleb. Odbyte następnego dnia doroczne walne.....zgro- 
madzenie TNT nie miało w tym roku, zgodnie ze statutem, charakteru 
zebrania wyborczego, toteż skład osobowy zarządu nie zmienił się. Prze- 
wodniczył wówczas prof. Karol Koranyi, a sekretarzem był dr Stefan 
Hrabec. Sprawozdania za r. 1948 zostały na tym zebraniu przyjęte bez 
dyskusji V8. 
Zebranie to stało się przedmiotem krytyki na posiedzeniu zarządu 
w dniu 16 marca 1949 r. Prof. Jan Priiffer w obszernym wystąpieniu do- 
magał się, aby przedkładane na walnym zgromadzeniu sprawozdanie 
roczne sekretarza generalnego było uprzednio udostępnione członkom za- 
rządu. Obok innych uwag krytycznych, dotyczących głównie strony re- 
dakcyjnej wydawnictw Towarzystwa, prof. Priiffer zażądał, aby w przy- 
szłości zaniechano umieszczania na zaproszeniach na walne zgromadze- 
nie wzmianki o odprawianym w związku z tym nabożeństwie; Towarzy- 
stwo Naukowe, jako instytucja ściśle naukowa, nie ma nic wspólnego 
z kultem religijnym V4. 


III. PRÓBY NOWYCH ROZWIĄZAŃ ORGANIZACYJNYCH 


Wkrótce po wspomnianym. posiedzeniu zarządu, na którym najważ- 
niejszym wydarzeniem było wystąpienie prof. Priiffera, odbyło się pod 
przewodnictwem prof. Zygmunta Czernego posiedzenie Wydziału II, w 
dniu 7 kwietnia 1949 r. Posiedzenie to odegrało istotną rolę w najnow- 
szych dziejach Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Zaproszony na nie 
mgr Józef Mossakowski, który jako dyrektor wydawnictw Towarzystwa 
dość często bywał w Warszawie i orientował się w zamierzeniach władz 
centralnych, stwierdził, że dotychczasowa ocena prowincjonalnych to- 
warzystw naukowych nie jest jednoznacznie pozytywna. Władze ocze- 
kują od towarzystw naukowych rozszerzenia ich działalności i nie tylko 
ograniczania się do funkcjonowania w obrębie własnego środowiska nau- 
kowego, lecz wyjścia w teren i popularyzowania wiedzy naukowej VS. 
Prof. Czerny, dotąd występujący jako programowy rzecznik ściśle aka- 
demickiego charakteru TNT, jeszcze na tym samym zebraniu Wydziału 
przedstawił własny projekt, zgodny z postulatami centralnymi, rozsze- 
rzenia działalności Towarzystwa VB. W duchu nowych koncepcji działał 
również wielokierunkowo prof. Michał Wyszyński. 
W niespełna dwa tygodnie później, w dniu 20 kwietnia 1949 r. odbyło 


D8 A T TNT 15, k. 60. 
D4 AT TNT 3, s. 207 n. 
DS AT TNT 15, k. 195. 
VB Ibid. 


52
		

/Licencje_037_07_055_0001.djvu

			się posiedzenie zarządu. Złożyli na nim swoje rezygnacje z piastowa- 
nych funkcji prezes prof. Konrad Górski, wiceprezes prof. Jan Priiffer 
i sekretarz generalny Helena Piskorska. Ustalono w związku z tym termin 
nadzwyczajnego walnego zgromadzenia, na którym miał być przeprowa- 
dzony wybór nowych władz Towarzystwa, na dzień 11 maja 1949 r. 
W płynęła również rezygnacja dra Artura H utnikiewicza i Haliny J e- 
śmanówny ze stanowisk zajmowanych w biurze Towarzystwa. Na tym 
zebraniu prof. Z. Czerny wygłosił dłuższy referat programowy. Uzasadnił 
w nim potrzebę rozszerzenia działalności TNT w kierunku upowszech- 
niania nauki. Wysunął też propozycje dotyczące sposobu urzeczywistnie- 
nia tych projektów. Przewidywały one m.in. wygłaszanie odczytów pu- 
blicznych przy współpracy z wydziałami kultury i oświaty urzędów 
wojewódzkich w Bydgoszczy, Gdańsku, Olsztynie i Szczecinie oraz bi- 
bliotekami i muzeami na tym terenie. Proponował także stworzenie 
poradni naukowej dla badaczy działających na prowincji. W dłuższej 
dyskusji po referacie prof. Czernego wypowiadali .się prawie wszyscy 
obecni członkowie zarządu: profesorowie Kazimierz Hartleb, Jan Priiffer, 
Konrad Górski, Władysław Dziewulski, dr Ignacy Dziedzic oraz sam 
referent. Nie podjęto wprawdzie żadnej uchwały na ten temat, ale nikt 
z obecnych nie miał wątpliwości, że w dziejach powojennych Towarzyst- 
wa Naukowego zaczyna się nowy etap 97. 
Dało się to zauważyć także w publicznych przejawach działalności 
TNT. W dniu 30 kwietnia 1949 r. Towarzystwo zorganizowało uroczyst
 
zebranie, na którym prof. Władysław Namysłowski wystąpił z prelekcją 
na temat obrony pokoju 98. Zebranie to zagaił prof. Konrad Górski prze- 
mówieniem nawiązującym do historycznych tradycji pokojowych narodu 
polskiego i najznamienniejszych wypowiedzi w tej sprawie wybitnych 
twórców literatury polskiej. Z zebrania zostało sporządzone szczegółowe 
sprawozdanie, które bezzwłocznie przesłano do Wydziału Nauki Mini- 
sterstwa Oświaty, zgodnie z życzeniem tego ostatniego 99. 
W tym samym dniu, 30 kwietnia 1949 r., odbyło się także posiedze- 
nie zarządu TNT. Została na nim przedyskutowana sprawa organizacji 
i przygotowania nadzwyczajnego walnego zgromadzenia Towarzystwa 
w celu przeprowadzenia wyboru nowych władz wobec rezygnacji pre- 
zesa, wiceprezesa i sekretarza generalnego. Kandydatem na nowego pre- 
zesa był prof. Władysław Dziewulski, zalecany przez Ministerstwo 
Oświaty. Rozważano także sprawę nowej obsady stanowiska kierownika 


97 AT TNT 3, s. 213 n. 
98 A T TNT 42, k. Hl. 
99 AT TNT 42, k. 140-141: Pismo okólne Ministerstwa Oświaty do towarzystw 
naukowych z 19 IV 1949. Ministerstwo Oświaty ocenia bardzo pozytywnie inkja- 
tywę ujawnioną przez niektóre środowiska naukowe, aby w przeddzień mani- 
festacji pierwszomajowej odbyły się uroczyste zebrania ogólne towarzystw z refe- 
ratami poświęconymi sprawie obrony pokoju. 


53
		

/Licencje_037_07_056_0001.djvu

			biura - w osobie Tadeusza Petrykowskiego. Wyznaczono na koniec 
uposażenie kierownika biura w wysokości około 25 000 zł miesięcznie 100. 

 Ostatnie posiedzenie zarządu w dotychczasowym składzie odbyło się 
w dniu 6 maja 1949 r. Rozpatrywano na nim wyłącznie sprawy związane 
ze zbliżającym się nadzwyczajnym walnym zgromadzeniem, m.in., jak 
to lakonicznie formułuje protokół, "w ożywionej dyskusji [...] wysunięto 
wszystkie momenty korzystne dla Towarzystwa Naukowego" 101. 
Walne zgromadzenie odbyło się w przewidzianym czasie, o godzinie 
18 dnia 11 maja 1949 r. w auli Collegium Maius uniwersytetu. Prze- 
wodniczył prof. Stefan Srebrny. Prof. Konrad Górski poinformował 
zebranych o okolicznościach, w jakich objął kierownictwo TNT w je- 
sieni 1945 r., podkreślając, że za główne swoje zadanie uważał prze- 
kształcenie go ze stowarzyszenia przyjaciół nauk w towarzystwo ściśle 
naukowe o charakterze akademickim. Względy na dobro Towarzystwa 
skłaniają go obecnie do zgłoszenia rezygnacji ze stanowiska prezesa. 
Jednocześnie zgłosił swoją rezygnację pro£. Priiffer, aby umożliwić pełne 
przeorganizowanie prezydium. Natomiast rezygnacja sekretarza, dr He- 
leny Piskorskiej - mówił dalej prof. Górski - jest związana ze wzro- 
stem zajęć zawodowych jako dyrektora archiwum oraz z pogarszającym 
się stanem zdrowia. Na zakończenie swego przemówienia prof. Konrad 
Górski zgłosił w imieniu zarządu kandydatury: prof. Władysława Dzie- 
wulskiego na prezesa, prof. Karola Koranyiego na wiceprezesa i pro£. Ta- 
deusza Czeżowskiego na sekretarza. Bez dyskusji i przez aklamację do- 
konano następnie wyboru nowego prezesa, który złożył z kolei dłuższe 
oświadczenie, odczytane przez prof. Ryszarda Mienickiego, chociaż prof. 
Władysław Dziewulski był obecny w sali obrad. Tłumaczył się jednak, 
że oświadczenia sam wygłosić nie może z powodu chrypki. Oświadczenie 
prof. Dziewulskiego zawierało wyrazy uznania i wdzięczności za do- 
tychczasową pracę, skierowane pod adresem Konrada Górskiego, Jana 
Priiffera i Heleny Piskorskiej. Następnie, w podobny sposób jak prezes, 
zostali wybrani: nowy wiceprezes - Karol Koranyi i nowy sekretarz - 
Tadeusz Czeżowski. Na zebraniu obecnych było trzydzieści jeden osób 102. 
Towarzystwo liczyło w tym czasie osiemdziesięciu trzech członków, w tym 
około dwudziestu zamieszkałych poza Toruniem. 
Oficjalne przejęcie agend Towarzystwa przez nowe władze dokonało 
się dnia 16 maja 1949 r., przy czym pro£. Tadeusz Czeżowski jako nowy 
sekretarz po raz pierwszy użył w swoim podpisie tytulatury "sekretarz 
generalny" 101. Zmiany w zarządzie pociągnęły za sobą także zmianę 


\ 


100 AT TNT 15, k. 115. 
101 AT TNT 3, s. 216. 
102 AT TNT 15, k. 50 i 53-55. Skrócony protokół nadzwyczajnego walnego 
zgromadzenia z 11 V 1949 został umieszczony również jako ostatni zapis w starej 
księdze protokołów, Aktą TNT 3, s. 219. 
108 AT TNT 15, k. 49. 


54
		

/Licencje_037_07_057_0001.djvu

			w Wydziale III. Zamiast Władysława Dziewulskiego, który zastał pre- 
zesem TNT, wybrany został Jan Priiffer, datychczasawy wiceprzewadni- 
czący tego. Wydziału, a na wiceprzewodniczącego wybrana praf. Ed- 
warda Passendarfera. 
Nawe władze Tawarzystwa rozpaczęły działalnaść ad zaangażawania 
nawych pracawników biura. Kierawnikiem jego. został, zgodnie z wcze- 
śniejszymi prajektami, literat taruński Tadeusz Petrykowski, a kance- 
listką Irena Janaszówna, datychczas asystentka w Zakładzie Histarii 
Ziem Pamarskich praf. Karola Górskiego. na uniwersytecie. Na pierw- 
szym pasiedzeniu zarządu w nowym składzie w dniu 15 czerwca 1949 r. 
zatwierdzana umawy z nawymi pracownikami (którzy zresztą tylko. bar- 
dzo. krótka utrzymali się w Tawarzystwie) i zwrócana się .z prośbą da 
wiceprezesa praf. Karala Karanyiego (który nieco. wcześniej został ró- 
wnież mianawany rektarem Uniwersytetu Mikałaja Kopernika), aby in- 
terweniawał u władz centralnych w sprawie trudnaści wydawniczych 104. 
Niezależnie od tych zabiegów pawołana została w spasób niezupełnie 
farmalny ad dzielna Kamisja Finansawa, składająca się po części z człan- 
ków zarządu, a po części z pracawników biurawych TNT (prof. T. Cze- 
żowski, praf. K. Hartleb, prof. S. Hoszowski, praf. E. Passendarfer, 
dr F. Szeliga, mgr J. Massakawski i T. Petrykawski). Miała ona w spa- 
sób bardziej sprężysty, niż to się działa datąd, dbać o prawidłowe i ter- 
minawe wydatkawanie przyznawanych z budżetu państwawega datacji 
araz interweniować u adpowiednich władz w wypadku powstawania 
jakichś zahamawań i trudności 105. Ten interwencyjny styl pracy rów- 
nież stanawił jedną z cech charakterystycznych razpaczynającego się 
w tym mamencie nawego. okresu dziejów Tawarzystwa. Caraz częściej 
mażna się było spotkać z przekonaniem, że najenergiczniejszy i bardziej 
pażyteczny jest działacz umiejący skutecznie interweniawać. Hałdował 
temu przekananiu również nawy prezes Towarzystwa Naukowego, 
praf. Władysław Dziewulski 108. W ówczesnym akresie wytwarzył się w 
Tawarzystwie taki układ stasunków, w którym interwencje w sprawach 
zasadniczych padejmował w Warszawie prof. Koranyi, natamiast bie- 
żące przeprawadzanie przez instancje urzędowe spraw związanych z wy- 
dawnictwami należało do mgra Massakawskiego. Nie mógł an jednak 
padołać zwiększającym się w tym zakresie z każdym miesiącem oba- 
wiązkom i z paczątkiem r. 1950 wycofał się całkawicie z pracy w To- 
warzystwi e, otrzymując uraczyste padziękawanie zarządu. Na jego miej- 
104 AT TNT 15, k. 113. 
105 AT TNT 15, k. 45. 
108 Na walnym zgromadzeniu TNT w dniu 20 II 1950 pro£. W. Dziewulski po- 
wiedział m.in.: "Powołany w maju 1949 r., na tak zaszczytne stanowisko prezesa, 
uprzedziłem od razu, że nie mam do tego kwalifikacji ruJ. Jestem niezmiernie 
wdzięczny J.M. Rektorowi prof. drowi Karolowi Koranyiemu, który jako wicepre- 
zes ułatwia ogromnie pracę, porozumiewając się w różnych sprawach z Minister- 
stwem Oświaty,..", Sprawozdania TNT, 4; 1952, s. 9-10. 


55
		

/Licencje_037_07_058_0001.djvu

			sce przyszedł uczeń i uniwersytecki wpółpracownik prof. Koranyiego, 
dr Stanisław Matysik, natomiast po krótkim kierowaniu biurem Towa- 
rzystwa przez Tadeusza Petrykowskiego funkcję tę objęła mgr Krysty- 
na Swinarska. Obraz wewnętrznej działalności organizacyjnej nie byłby 
kompletny, gdyby nie przypomnieć cichej i skromnej, a zawsze uczyn- 
nej praco\W1ic
 Książnicy Miejskiej, Emmy Skobejko, która szczególną 
pieczą otaczała bibliotekę Towarzystwa 107. Sprawę biblioteki nowy za- 
rząd TNT traktował zresztą analogicznie jak jego poprzednik, tzn. sta- 
nowczo sprzeciwiał się jakimkolwiek próbom poddania księgozbioru za- 
biegom mogącym spowodować jego rozproszenie lub włączenie do innych 
zespołów bibliotecznych 108. Na posiedzeniach zarządu wielokrotnie dy- 
skutowana była ta sprawa, przy czym rzecznikami przekazania księgozbio- 
ru bądź samego tylko Towarzystwa Naukowego, bądź też całości zbiorów 
Książnicy Miejskiej pod zarząd Biblioteki Uniwersyteckiej byli z reguły 
członkowie zarządu ze środowiska uniwersyteokiego .....:.... choć nie wszyscy. 
Ponieważ jednak tego rodzaju podporządkowanie organizacyjne Książni- 
cy wymagałoby wielu decyzji i uzgodnień pomiędzy władzami miejskimi 
i resortem oświaty, a żadna ze stron zainteresowanych nie występowała 
z wiążącymi łmicjatywami, przeto sprawa uległa zwłoce li obydwie biblio- t 
teki zachowały odrębność 109. 
W połowie roku Towarzystwo miało po raz pierwszy po II wojnie 
światowej okazję do publicznego wystąpienia jako instytucja na forum 
zagranicznym. Na zaproszenie Spolecnosti ceskoslovensko-polskeho pia- 
telstvi w Pradze eksponowało swoje publikacje na wystawie książki pol- 
skiej w Pradze. Nie można było wprawdzie wydawnictw tych wysłać 
bezpośrednio do Pragi, tylko za pośrednictwem Biura Międzynarodowej 
Wymiany Wydawnictw przy Bibliotece Narodowej w Warszawie, książki 
jednak dotarły na czas i przez dwa miesiące, od 15 października do 
15 grudnia 1949 r., były wystawione w czechosłowackiej stolicy 110. 
Kontakty zagraniczne były w pierwszych latach powojennych dość 
ubogie. Niemały w tym udział miała także "zimnowojenna" sytuacja 
międzynarodowa, która nie stwarzała korzystnego klimatu do współpracy 
uczonych ponad granicami państwowymi. Wzrastało natomiast, stymu- 
lowane odpowiednio przez władze centralne, zainteresowanie osiągnię- 
ciami nauki radzieckiej. We wrześniu 1949 r. Ministerstwo Oświaty skie- 
rowało do towarzystw naukowych w całym kraju pismo okólne, pod- 
pisane przez ówczesnego dyrektora departamentu, dra Włodzimierza 
Michaj, łowa w którym wezwało do organizowania zebrań z referatami 
poświęconymi zagadnieniom organizacji życia naukowego w ZSRR oraz 


107 Ibid. 
108 Protokół posiedzenia zarządu z 15 VI 1949, AT TNT 15, k. 113. 
108 AT TNT, 15, k. 32-33. 
110 A T TNT 42, k. 58-59. 


56
		

/Licencje_037_07_059_0001.djvu

			osiągnięciom nauki radzieckiej 111, a także do złożenia sprawozdań z tej 
akcji. Zarząd zaprojektował w związku z tym zaleceniem cykl pięciu od- 
czytów dotyczących osiągnięć w różnych dyscyplinach naukowych. Na 
skutek tego, że tylko trzej prelegenci podjęli powierzone im zadanie, 
odmówili natomiast, tłumacząc się nadmiarem innych obowiązków pro- 
fesorowie Ryszard Mienicki i Jan Wilczyński, ostatecznie cykl zamknął 
się w trzech odczytach. Prof. Karol Koranyi wygłosił odczyt: "Najnow- 
sza literatura historyczna w ZSRR", a prof. Zygmunt Czerny: "Organi- 
zacja pracy naukowej w ZSRR". Wygłoszone one zostały na specjalnym 
zebraniu TNT, poświęconym nauce radzieckiej, w dniu 8 listopada 1949 r. 
Na oddzielnym zebraniu w dniu 18 listopada dr Leon Jeśmanowicz mó- 
wił o współczesnych badaniach matematycznych w ZSRR 112. 
Bezpośrednie kontakty nawiązało Towarzystwo w r. 1949 tylko z na- 
uką czechosłowacką; w październiku przybył do Torunia prof. Jaromir 
Bielicz z Ołomuńca, który wygłosił na zorganizowanym przez TNT ze- 
braniu odczyt o problematyce kultury językowej w Czechach w dobie 
odrodzenia. 
Podstawowa działalność naukowa i wydawnicza skupiała się jednak 
w wydziałach. Po wstępnym okresie działania nowe formy organizacyj- 
ne nabrały charakteru instytucjonalnego, utarły się niepisane, lecz prze- 
strzegane obyczaje i praca zaczęła toczyć się w sposób, który najlepiej 
mierzyć osiągniętymi, uchwytnymi wynikami. Wydział I z inicjaty
y 
prof. Karola Górskiego rozpoczął wstępne prace nad wielkim wydawni- 
ctwem źródeł historycznych: aktami sejmików Prus Królewskich z okre- 
su po przyłączeniu ich do Polski. W związku z tymi pracami po raz 
pierwszy na terenie Towarzystwa pojawił się, jako proponowany przez 
prof. Górskiego współpracownik wydawnictwa, ówczesny magister Ma- 
rian Biskup, w kilkanaście lat później sekretarz generalny TNT 
18. Wy- 
dział zrzeszał w tym czasie (i przez wiele lat następnych) nie tylko hi- 
storyków, lecz i prawników, co znajdowało odbicie w tematyce posie- 
dzeń (odbyło się ich w r. 1949 łącznie z posiedzeniami komisji 7), a prze- 
de wszystkim w publikacjach. Ukazały się wówczas Stanisława Tynca 
Dzieje gimnazjum toruńskiego, cz. 2, i Zbigniewa Zdrójkowskiego Prak- 
tyka kryminalna Jakuba Czechowicza. Wydano także tom XV "Zapisek" 
(z. 1-2) i kontynuowano mikrofilmowanie akt stanów pruskich. W cią- 
gu r. 1949 Wydział powiększył swój skład o jedną osobę, licząc 24 człon- 
111 Pismo z 22 IX 1949, AT TN'D 42, k. 51 
Ul W sprawozdaniu zarządu TNT przesłanym wkrótce potem do Ministerstwa 
Oświaty, a mówiącym o wspomnianych zebraniach, znalazła się następująca 
wzmianka: "Obecnych na zebraniu 43 osoby, tj. 2/3 osób zaproszonych. Zdaniem 
Zarządu, frekwencja byłaby wyższa, gdyby nie ulewny deszcz trwający w tym 
czasie", A T TNT 42, k. 52. 
118 Prof. Karol Górski scharakteryzował go lakonicznie: "dobrze czyta pismo 
niemieckie i łacińskie [...] jest pracownikiem sumiennym i zasługującym na zau- 
fanie", AT TNT 15, k. 131-133. 


) 


I 
I 
I 


57
		

/Licencje_037_07_060_0001.djvu

			I 


ków, w tym 13 człpnków miejscowych czynnych. Funkcjonowała w. jego 
obrębie Komisja Historyczna, natomiast Komisja Prawnicza ukonstytu- 
owała się dnia 9 maja 1949 r. z prof. Michałem Wyszyńskim jako prze- 
wodniczącym i drem Zbigniewem Zdrójkowskim jako sekretarzem. O Ko- 
misji Historii Mistyki sprawozdania już więcej nie wspominają. 
W podobny, uporządkowany już sposób, pracował w r. 1949 także 
Wydział II, liczący 18 członków, w tym 11 czynnych. Posiedzeń nauko- 
wych odbyło się 6, drukiem ogłoszono wspomnianą już poprzednio pracę 
B. Józefowiczowej oraz Czesława Zgorzelskiego Duma' _ poprzedniczka 
ballady i Waleriana Preisnera Stosunki literackie polsko-wloskie w la- 
tach 1800-1939 w świetle bibliografii, 
Wydział III mógł również w r. 1949 wykazać się wynikami systema- 
tycznej, regularnej pracy. Mimo przedstawionych wyżej przesunięć per- 
sonalnych w jego władzach, które nastąpiły w terminach nie przewidzia- 
nych przez statut, w pracy Wydziału nie zaznaczyły się poważniejsze per- 
turbacje. Odbyło się 8 posiedzeń naukowych (wliczając w to posiedzenia 
Komisji do Badań Przyrodniczych Pomorza i Pojezierza Mazurskiego), 
kontynuowana była publikacja sekcji A (matematyczno-fizycznej) i sekcji 
B (zoologicznej) "Studia Societatis Scientiarum Torunensis" oraz "Biu- 
letyn Obserwatorium Astronomicznego" (razem 6 zeszytów wydawnictw). 
W sumie Towarzystwo opublikowało drukiem 14 pozycji (książek i to- 
mów wydawnictw ciągłych) o łącznej objętości 116 arkuszy, Zmoderni- 
zowano także, chociaż w skromnym zakresie, lokal biura i wyposażenie 
techniczne Pracowni Mikrofilmowej. Subwencje centralnych władz pań- 
stwowych na te cele przekroczyły w r. 1949 kwotę 7 milionów ówczes- 
nych złotych (czyli 210 tys. zł po reformie walutowej z r. 1950). Wła- 
dze wojewódzkie przyznały w tymże roku Towarzystwu subwencję w 
wysokości 150 tys. zł (czyli 4500 zł po reformie). Subwencja Narodowego 
Banku Polskiego w Toruniu wyniosła 2000 (60) złotych. Z owych prze- 
szło siedmiu milionów złotych Towarzystwo mogło wydać ponad sześć. 
Koszty związane z wydawnictwami były najwyższe, wynosiły blisko 
5 milionów (150 tys.) złotych 114. 
Oprócz tych realnych i uchwytnych rezultatów pracy Towarzystwa 
pojawiały się w ciągu r. 1949 zamysły nie mające już w momencie ich 
powstania żadnych praktycznie szans urzeczywistnienia. Tak na przy- 
kład pod koniec r. 1949 prof. Zygmunt Czerny wystąpił na posiedzeniu 
Wydziału II z projektem wydania przez TNT serii - dla której propo- 
nował nazwę "Biblioteka naj celniejszych obcych autorów" - mającej 
objąć kilkaset tomów przekładów literatury światowej z komentarzami. 
Projekt ten zresztą Wydział II zatwierdził do realizacji, w ogóle nie za- 
stanawiając się nad jego stroną organizacyjną i finansową 115. Jeszcze 


114 ..Sprawozdanie rachunkowe TNT za czas od' l I do 31 XII 1949, przedstawio- 
ne [...] dorocznemu walnemu zebraniu 20 II 1950", Sprawozdania TNT, 4, s. 18-19. 
11& AT TNT 15, k. 167. 


58
		

/Licencje_037_07_061_0001.djvu

			w lutym 1950 r. powołano komisje mające opracować pIań tego przed- 
sięwzięcia. Bardziej realną, ale również nie doprowadzoną do skutku 
inicjatywą był zamysł opracowania kilku wydawnictw na 75-lecie To- 
warzystwa, przypadające na r. 1950; miała to być monografia życia pol- 
skiego w Toruniu przed r. 1920, historia księgozbioru i kolekcji archi- 
walnych oraz muzealnych Towarzystwa 118. Prof. Jan Wilczyński usiło- 
wał skłonić z kolei zarząd TNT do wydawania serii podręczników akade- 
mickich, powołując się na rozmowy przeprowadzone w Warszawie z dy- 
rektorem biura Komisji Popierania Twórczości Naukowej i Artystycz- 
nej. Proponował przy tym na początek wznowienie dwóch własnych 
podręczników sprzed wojny 117. Skutkiem tej propozycji było przepro- 
wadzenie przez zarząd w ciągu lutego i marca 1950 r. ankiety wśród 
członków. Celem jej było ustalenie, czy znajdą się autorzy gotowi do pi- 
sania podręczników. Zgłosiło się 7 osób, z których jednak tylko Jadwiga 
Lechicka, Marian Gumowski i Rajmund Galon mieli gotowe lub zaawan- 
sowane teksty. Żadna ze zgłoszonych prac nie ukazała się w ramach 
publikacji TNT, a tylko dwie opublikowane zostały w innych domach 
wydawniczych 118. 
Rok jubileuszowy, siedemdziesiąty piąty rok działalności Towarzy- 
stwa, nie zaznaczył się w jego dziejach szczególnymi osiągnięciami. Był 
to niewątpliwy skutek kryzysu, jaki w tym czasie przechodził uniwer- 
sytet toruński, uszczuplony kadrowo i ograniczony w zakresie możliwości 
badawczych i dydaktycznych przez likwidację kilkunastu kierunków 
i specjalności. Ograniczanie toruńskiego środowiska naukowego u progu 
lat pięćdziesiątych było w niemałym stopniu efektem działania powsta- 
jących wówczas na szczeblu centralnym koncepcji organizacyjnych; znaj- 
dowało ono jednak i na gruncie toruńskim zwolenników, zwłaszcza wśród 
niektórych uczonych, sądzących, że uniwersytet dla Polski północnej nie 
powinien był w 1945 r. powstawać w Toruniu, lecz w jakimś innym 
mieście. Paradoksalnym zbiegiem okoliczności do grona ludzi podzielają- 
cych ten pogląd należał drugi rektor UMK, prof. Karol Koranyi, oraz 
prorektor, prof. Zygmunt Czerny - obaj odgrywający pewną rolę rów- 
nież w Towarzystwie Naukowym. Obaj oni opuścili niebawem Toruń 
w związku z likwidacją ich specjalności naukowych na uniwersytecie; 
Karol Koranyi przeniósł się do Warszawy, a Zygmunt Czerny do Kra- 
kowa. 
N owy prezes, pro£. Władysław DziewulSki, z wielkim oddaniem kie- 
rował w ramach możliwości stojących mu do dyspozycji bieżącymi pra- 
cami Towarzystwa. Zapoznał się on z dziejami Towarzystwa i zrozumiał 
istotę oraz sens jego działalności w latach zaborów. Wyraz swej chęci 


U8 Uchwała zarządu z 11 I 1950, AT TNT 16, k. 138. 
117 List J. Wilczyńskiego do zarządu TNT z 11 II 1950, AT TNT 16, karta nie- 
liczbowana w środku fascykułu. 
118 AT TNT 16, lużno w fascykule. 


59 


,
		

/Licencje_037_07_062_0001.djvu

			"' 


9. Prof. dr Władysław 
Dziewulski, prezes Towa- 
rzystwa Naukowego w la- 
tach 1949-1956 (fot. A. 
Czarnecki) 


.-. 


,,!
, 

.

1r r ''''
.-._ 
-r.;:., 


'
; 


:ci---;.-q- 


< 
--

 

:
- 


-. 
-
 


t....: 
J ,,
. 


""1..... 
-< 
'" 
'<- 


-;
 


... 


.
 

,= 


-":--; 


.}:'- 



: I' >:" """I 
.. 
 



 
. - o>: 
__0.- .. '. 
 
t ,






> 

.'!
 


.-_ l .";1. ._<ł' 
'

, ',
 k;:.;-
 
;,. .....- 


'
'.
 -
 


.:
 i>_'.
 


.,. 
-'_"i>_
.:o... 
'-'
.
 


A
' 


.. 
---::.... 

..... :_- 


. . 


.:- -
:. ..
.
':-.

E _< 
¥,

,!;>. 
 
.:-. ,
.....' '"1' 
_ J ". - ;., 
"'
_ 


',,--,,:--":::.<" 



'., 
;....,. 
 <:
-,y - 
y.. 'A".-__ 
:.:....'''". ''':I::..-''
.::.
'- 
.
 . -"
-- 


"9' 

 . . . "'5.Y_
 


---

 '" - 

 '+};: . 
.:'!t. .
-c 


.
-"; 


,. 




...!'""S-"".".
;;':"" "ę' 
:
 


--- -"-;) 
.....-..:,"" 


. _-
 ...
. 'A 
 


kontynuowania najlepszych tradycji TNT dał też w przemówieniu wy- 
głoszonym na dorocznym walnym zebraniu Towarzystwa w dniu 19 lu- 
tego 1951 r., zamykającym dorobek roku jubileuszowego. Powiedział 
wtedy m.in.: 


Nie jestem w stanie wymienić choćby tylko nazwisk tych wszystkich, którzy 
przyczynili się do rozwoju Towarzystwa Naukowego. Podkreślić jednak należy 
warunki, w jakich ci działacze pracowali. Starsi z nas pamiętają je, młodsi znają 
ze słyszenia [...]. Wszelkie objawy życia polskiego i myśli polskiej prześladowano 
brutalnie [...]. Oceniając z tego punktu widzenia prace naszych poprzedników, mo- 
żemy stwierdzić, że wykonali oni bardzo wiele, że z wdzięcznością i uznaniem po- 
winniśmy wymawiać ich czcigodne nazwiska HI. . 


Praca Towarzystwa w r. 1950 zamknęła się prawie całkowicie w ra- 
mach wydziałów i w pewnym stopniu w komisjach wydziałowych. Z im- 
prez publicznych (poza odczytami na walnym zebraniu, mającymi tra- 
dycyjnie charakter publiczny) urządzono tylko w listopadzie 1950 r. se- 
sję naukową z okazji obchodzonego wówczas miesiąca pogłębiania przy- 
jaźni polsko-radzieckiej. Przedstawiono na niej referaty Romana Jaki- 
mowicza "Doniosłość nowych odkryć archeologicznych w Ałtaju", Wła- 
dysława Gorczyńskiego "Słów parę o klimatach w ZSRR", Stefana Hrab- 


HI Sprawozdania TNT, 5: 1953, s. 11-12. 


60 


.
		

/Licencje_037_07_063_0001.djvu

			L 


ca "Podział znaczeniowy rosyjskich nazw miejscowych" i Stanisława J aś- 
kowskiego ,,0 materialistycznym pojmowaniu matematyki w ZSRR". 
Wydziały i ich komisje pracowały z podobnymi wynikami jak w roku 
poprzednim. W Wydziale I sprawował faktyczne przewodnictwo wice- 
przewodniczący prof. Kazimierz Hartleb, natomiast prof. Karol Górski 
znalazł się na czele Komisji Historycznej, której sekretarzem została 
Helena Piskorska. Wydział I i Komisja Historyczna odbyły w r. 1950 
łącznie 7 posiedzeń naukowych. Nie odbyło się natomiast ani jedno po- 
siedzenie Komisji Prawniczej. Wydział ogłosił drukiem książki: Stani- 
sława Matysika Prawo nadbrzeżne (ius naufragii), studium z dziedziny. 
prawa morskiegQ i Włodzimierza Hołubowicza Garncarstwo wiejskie Za- 
chodnich terenów Białorusi oraz przygotowany do druku przez Karola 
Górskiego Inwentarz aktów sejmikowych Prus Królewskich (1600-1674) 
Wydany został także zeszyt 3-4 tomu XV "Zapisek". 
W Wydziale II, którego skład osobowy i władze w ciągu r. 1950 niE; 
zmieniały się, zorganizowana została i formalnie ukonstytuowana w dniu 
23 października Komisja Filozoficzna z prof. Henrykiem Elzenbergiem 
na czele, obok istniejącej już poprzednio Komisji Filologicznej, której 
przewodniczył prof. Tadeusz Makowiecki. Wydział i obydwie komisje 
odbyły w sumie 10 posiedzeń naukowych, a drukiem opublikowano dwie 
książki _ Stefana Srebrnego Critica et exegetica in Aeschylum i Stefa- 
na Hrabca Elementy kresowe w języku niektórych pisarzy polskich XVI 
i XVII wieku. 
Wydział III, który powiększył w r. 1950 swój skład o dwie osoby, 
odbył 3 posiedzenia naukowe. Na każdym z posiedzeń Wydziału refe- 
rowano jednak z reguły po kilka prac, tak że w sumie w ciągu tego roku 
przedstawiono ich 24. Prace z dziedziny nauk matematycznych i przy- 
rodniczych wypowiadające się językiem symboli i wzorów są zazwyczaj 
objętościowo znacznie mniejsze niż prace z dziedziny nauk humanistycz- 
nych i społecznych, używające języka potocznego. Nie oznacza to wszak- 
że, iż ładunek informacyjny rozpraw matematycznych, chemicznych, 
fizycznych czy biologicznych i geograficznych, liczących po kilka lub kil- 
kanaście stron, jest mniejszy od ładunku informacyjnego prac humani- 
stycznych, których objętość rzadko kiedy schodzi poniżej stu stron. Są 
to sprawy pozornie oczywiste, lecz wcale nierzadko budzące nieporozu- 
mienia i dlatego wydaje się rzeczą stosowną przypomnieć o nich w tym 
miejscu. Każda dyscyplina naukowa ma swój własny język, swój kod 
pojęciowy i terminologiczny; jedne z nich są bardziej zbliżone do ję- 
zyka potocznego, inne oddalają się od niego bardzo znacznie. Dlatego 
to prace Wydziału III zajmują na ogół mało miejsca w druku i nie wy- 
magają długiego czasu do ich zreferowania. 
I W r. 1950 zostały zapoczątkowane nowe sekcje seryjnego wydawni- 
ctwa Wydziału III, a mianowicie Sectio D (botaniczna) oraz Supplemen-. 
tum, którego pierwszy tom poświęcono działalności naukowej Mieczy- 


61
		

/Licencje_037_07_064_0001.djvu

			sława Limanowskiego. Łącznie ukazało się 9 zeszytów "Studia Societatis 
Scientiarum" i 2 zeszyty "Biuletynu Obserwatorium Astronomicznego". 
Nadal działała Pracownia Mikrofilmowa; uruchomiona nadto została 
w r. 1950 pracownia wydawnictw źródłowych, w której znalazły prowi- 
zoryczne zatrudnienie dr Leokadia MałunowiczÓwna i dr Zofia Abra- 
mowiczówna - dotąd będące pracownikami naukowymi Katedry Filo- 
logii Klasycznej. 
Dotacje Ministerstwa Oświaty na cele wydawnicze wyniosły 227 ty- 
sięcy (nowych) złotych, a wpływy ze sprzedaży wydawnictw 102 tysiące 
złotych. Towarzystwo Naukowe nie stało się więc jednostką finansowo 
samowystarczalną, gdyż jest to w instytucji tego typu całkowicie niemoż- 
liwe, ale w każdym razie przez osiągnięte dochody potrafiło zmniejszyć 
obciążenie skarbu państwa. Nie było to bez znaczenia w r. 1950, kiedy 
hasło oszczędności wysunęło się na czoło zadań społecznych, stawianych 
przez władze do wykcnania. Mimo trudności odczuwanych przez gospo- 
darkę w związku z rozpoczętymi wielkimi inwestycjami przemysłowymi 
oraz obciążeniem jej potrzebami obronnymi w związku z wybuchem woj- 
ny koreańskiej w czerwcu 1950 r. Ministerstwo Oświaty postanowiło w 
tymże roku wprowadzić zasadę honorowania pracy prezesów i sekretarzy 
generalnych towarzystw naukowych oraz komitetów redakcyjnych cza- 
sopism naukowych 120. Jednakże reforma systemu pieniężnego przepro- 
wadzona w dniu 29 października 1950 r. w stosunku zróżnicowanym 
(banknoty w obiegu w stosunku l zł nowy za 100 dotychczasowych, a ce- 
ny i płace w relacji 3 zł nowe za 100 dotychczasowych) naraziła Towa- 
rzystwo na straty. Na koncie w Narodowym Banku Polskim TNT miało 
w przededniu reformy 5867673 zł. Gdyby kwota ta została przeliczona 
w stosunku 3: 100, wyniosłaby w nowych złotych 176030. Bank zasto- 
sował jednak różne współczynniki przeliczenia i w rezultacie na koncie 
pozostało zaledwie 67 176 zł. Również gotówka w kasie została wymienio- 
na w relacji 1: 100, co dodatkowo powiększyło stratę o 3569 zł. Przy 
ówczesnej sile nabywczej nowego złotego były to sumy duże 121. 
W dniu 5 listopada 1950 r. Towarzystwo wspólnie z uniwersytetem 
urządziło w Toruniu uroczystość z okazji stulecia urodzin pisarza i po- 
ety bułgarskiego Iwana Wazowa. Na uroczystości tej zjawili się przed- 
stawiciele ambasady Bułgarii w Warszawie, a okolicznościowy referat 
wygłosn w języku polskim attache ambasady dr K. Kujew. Prasa lokal- 
na donosiła przy tym, że było to "pierwsze w dziejach Torunia powita- 
nie delegacji bułgarskiej" 122. Trudno potwierdzić lub zaprzeczyć praw- 
dziwości tego stwierdzenia, nie ulega jednak wątpliwości, że w ówczes- 
nym okresie nielicznych tylko bezpośrednich kontaktów kulturalnych 
uroczystoś ć bułgarska w Toruniu mogła był wydarzeniem znaczącym. 
120 Pismo Ministerstwa Oświaty z 15 V 1950, AT TNT 43, k. 128. 
111 AT TNT 17, k. 455. 
122 AT TNT 43, k. 29 i aneks; Ilustrowany Kurier Polski z 6 XI 1950. 


. 


... 
c 
b 


62
		

/Licencje_037_07_065_0001.djvu

			IV. CZASY I KONGRESU NAUKI POLSKIEJ 


Rok 1951 był w dziejach nauki w Polsce Ludowej okresem o szcze- 
gólnym znaczeniu. Przygotowywany stopniowo już od r. 1949 I Kon- 
gres Nauki Polskiej odbył się w dniach 29 czerwca - 2 lipca 1951 r, 
U chwały Kongresu przesądziły w pozytywnym sensie sprawę egzysten- 
cji i miejsca towarzystw naukowych w powstającej nowej strukturze 
organizacyjnej nauki pols'
iej. W programowym referacie przedstawio- 
nym na otwarciu Kongresu znalazło się następujące ważne stwierdzenie: 
Istniejące w różnych miastach towarzystwa naukowe pozostaną jako ośrodki 
jednoczące regionalne życie naukowe; ich wydawnictwa zostaną włączone do ogól- 
nego planu wydawniczego powstającej Akademii Nauk. Towarzystwa mogą i po- 
winny podjąć się opracowania szeregu zagadnień regionalnych, znaleźć nowe for- 
my dla swej działalności 128. 


... 
c 
b 


W ten sposób Kongres, którego uchwały stanowiły razwinięcie i skon- 
kretyzowanie przedstawionych w toku obrad wypowiedzi programowych, 
wskazał na rolę, jaką Towarzystwo winno odgrywać w życiu własnego 
środowiska naukowego. Miała to być zatem rola co najmniej podwójna: 
integrująca poszczególne dyscypliny naukowe uprawiane we własnym 
środowisku oraz inspirująca szerzej rozumiane środowisko, m.in. także 
przez popularyzację nauki (czego dotąd praktycznie nie robiono). TNT 
było reprezentowane na Kongresie przez dwóch delegatów: profesorów 
Zygmunta Czernego i Jana Priiffera. 
W rok 1951 TNT wchodziło z nowym zarządem, wybranym według 
wszelkich wymogów statutowych na walnym zebraniu w dniu 19 lutego 
1951 r. Prezesem zestał ponownie prof. Władysław Dziewulski, wicepre- 
zesem prof. Karol Koranyi, a sekretarzem prof. Tadeusz Czeżowski. 
Przewodniczącymi wydziałów byli: I - prof. Kazimierz Hartleb (do swej 
śmierci w dniu 21 listopada 1951 r.; po nim wybrany został prof. Lu- 
dwik Kolankowski), II - prof. Zygmunt Czerny, i III - prof. Jan Priif- 
fer. W dniu walnego zebrania Towarzystwo liczyło 107 członków, w tym 
73 członków wydziałów oraz 35 współpracowników komisji. Dominacja 
pracowników nauki w szeregach członków stała się główną cechą cha- 
rakterystyczną struktury osobowej Towarzystwa. 
Prace poszczególnych agend nabierały coraz więcej znamion instytu- 
cjonalizacji. Dnia 8 stycznia 1951 r. przyjęty został przez Wydział I 
opracowany przez prof. Wojciecha Hejnosza przy współudziale profeso- 
rów Stanisława Hoszowskiego, WładYf:
9.wa Namysłowskiego, Bronisława 
Włodarskiego, Kazimierza Har"'leba i Bronisława Pawłowskiego regula- 
min druku wydawnictw, Znalazła się w nim przestrzegana zresztą już 
i poprzednio zwyczajowo zasada, iż druk pracy musi być poprzedzoQY 
przedstawieniem wobec odpowiedniego gremium w obrębie Towarzystwa, 


128 l Kongres Nauki Polskie;, Warszawa 1953, s. 77. 


63
		

/Licencje_037_07_066_0001.djvu

			jak wydział czy właściwy komitet redakcyjny. Założeniem naczelnym 
regulaminu było dążenie do zagwarantowania wysokiego poziomu prac 
ukazujących się pod firmą Towarzystwa oraz stworzenie ram organiza- 
cyjnych, w których o kolejności druku zgłoszonych prac decydowałaby 
kolejność ich referowania wobec właściwych gremiów 124. 
Mimo trudności spowodowanych przeprowadzanymi w r. 1951 w skali 
całego kraju reorganizacjami struktury instytucji naukowych wysokość 
przyznanych Towarzystwu przez władze państwowe subwencji nie 
zmniejszyła się, wynosząc w r. 1951 łącznie 270000 zł. Dla porównania 
warto może przypomnieć, że suma uzyskana z wpłaconych składek człon- 
kowskich wyniosła w tym samym okresie 1746 zł, a kwota ze sprze- 
daży własnych wydawnictw 43 897 zł. Zatem Towarzystwo mogło fun- 
kcjonować wyłącznie dzięki subwencjom, wydając w sumie w 1951 r. 
19 pozycji o łącznej objętości 105 arkuszy, w tym dwa tomy "Zapisek 
TNT", dziewięć zeszytów różnych sekcji "Studia Societatis Scientiarum", 
jeden zeszyt "Biuletynu Obserwatorium Astronomicznego", dwa zeszy- 
ty "Sprawozdań", dwa tomy źródeł historycznych w serii "Fontes" oraz 
rozprawę Jadwigi Lechickiej Rola dziejowa Stanisława Leszczyńskiego, 
Już od końca lat czterdziestych Towarzystwo próbowało ze swej ini- 
cjatywy organizować i inspirować badania naukowe, zwłaszcza W zakre- 
sie historii i geografii. W r. 1951 ta'kich inicjatyw pojawiło się więcej 
niż poprzednio. Zł-ożyło się na to kilka jednoC'ześnie działających czynni- 
ków. W okresie poprzedzającym I Kongres Nauki Polskiej Towarzystwo 
toruńskie, działając tu zresztą w sposób analogiczny do poczynań innych 
polskich towarzystw naukowych, próbowało wypracować sobie własną 
koncepcję planu perspektywicznego. Niektóre elementy tego planu we- 
szły następnie do ogólnych założeń planu badań opracowanych na Kon- 
gresie i były realizowane. Ponadto reforma studiów uniwersyteckich, 
która wtedy wprowadziła na wszystkich wydziałach i specjalizacjach 
duże obowiązkowe pensum wykładów kursowych i związanych z nimi 
ćwiczeń oraz oddzieliła studia zawodowe od magisterskich, wprowadza- 
jąc dwustopniowość, spowodowała pewne zahamowanie tempa prac ba- 
dawczych na wyższych uczelniach. Badania naukowe zaczęły się siłą rze- 
czy przenosić do powstających wtedy placówek Polskiej Akademii Nauk 
i innych instytucji nie prowadzących działalności dydaktycznej. Pewną 
rolę odegrały w tym również konkretne sytuacje personalne; niektórzy 
uczeni dysponowali możliwością prowadzenia badań naukowych, ale nie 
wykładali. Zjawiska te, w odpowiednich proporcjach, nie były obce rów- 
nież środowisku toruńskiemu. Powodowały one, że coraz więcej inicja- 
tyw badawczych skupiało się w Towarzystwie Naukowym. W r. 1951 na 
Wydziale I subwencjonowano badania archiwalne i prace edytorskie nad 
źródłami historycznymi do dziej<'1w Pomorza oraz stosunków polsko-cze- 


124 AT TNT 17, k. 232. 



 
1 


64
		

/Licencje_037_07_067_0001.djvu

			, 



 
1 


skich w średniowieczu. Ruszono z mIejsca terenowe badania etnogra- 
ficzne oraz archeologiczne (w Lachmirowicach nad Gopłem). Wydział II 
prowadził, również w terenie, badania dialektologiczne na dawnym po-o 
graniczu pomorsko-pruskim. Wydział III kontynuował swoje badania 
fizjograficzne, koncentrujące się podówczas na terenie rezerwatu ciso- 
wego Wierzchlas, badania przyrody jezior oraz geograficzne badania 
struktury polodowcowej krajobrazu pomorskiego. 
Spóźniło się natomiast, i to znacznie, wydanie księgi pamiątkowej 
z okazji 75-lecia Towarzystwa. Nie zdążyła się ona ukazać ani w roku 
jubileuszu: 1950, ani nawet w roku następnym. Druk nie był ukończo- 
ny nawet w dniu walnego zebrania, 19 lutego 1952 r. 125 Sprawy druku 
prac i utrzymania liczby publikacji na osiągniętym już poziomie spra- 
wiały w r. 1951 sporo trudności i jeszcze bardziej nIż w latach poprze- 
dzających wymagały zabiegów oraz interwencji u władz i urzędów cen- 
tralnych. Zarząd co pewien czas delegował kogoś ze swego grona lub 
spośród członków wydziałów do Warszawy, upoważniając .go do załatwia- 
nia w imieniu Towarzystwa przede wszystkim spraw wydawniczych 128. 
Pod koniec roku na posiedzeniach wydziałów rozważane były możliwości 
wprowadzenia do pracy TNT takich zmian i innowacji, które wycho- 
dziłyby naprzeciw postulatom formułowanym w obrębie organizują- 
cych się placówek Polskiej Akademii Nauk. Akademia miała przejąć w 
nowej strukturze organizacyjnej nauki te funkcje, które dotychczas spra- 
wował znajdujący się wówczas w likwidacji Wydział Nauki Minister- 
stwa Szkolnictwa Wyższego i Nauki 127. Niektóre z wyłaniających się przy 
tej sposobności problemów miały charakter przejściowy, jak np. sprawa 
urzędowego uznania .:za czasopismo naukowe "Zapisek Towarzystwa Na- 
ukowego", która - rozpoczęta w r. 1951 - ciągnęła się jeszcze przez 
kilka lat następnych. Uznanie takie dawało pewne korzyści w procesie 
przygotowywania kolejnych zeszytów do druku, ale jednocześnie pocią- 
gało za sobą reglamentację czynności redakcyjnych, do czego Towarzy- 
stwo nie było przygotowane 128. 
Tradycją lat pięćdziesiątych stały się również publiczne sesje nau- 
kowe lub popularnonaukowe, urządzane corocznie w ramach miesiąca 
pogłębiania przyjaźni polsko-radzieckiej oraz z innych okazji, którymi 


118 Sprawozdania TNT, 6: 195-5, s. 15. 
128 W przeddzień walnego zebrania, 14 II 1951, zarząd delegował do Minister- 
stwa Szkół Wyższych i Nauki prof. R. Galona; AT TNT 17, k. 111. Częste podróże 
odbywał dr S. Matysik, por. AT TNT 44, k. 98 - sprawozdanie z rozmów w Mi- 
nisterstwie Szkół Wyższych i Nauki, Biurze do Spraw Papieru przy Prezesie 
Rady Ministrów i Centralnej Komisji Wydawniczej. Potem prowadziła bieżące sta- 
rania o zezwolenia na druk, przydziały papieru itp. kierowniczka biura TNT, 
mgr K. Swinarska - por. np. jej sprawozdanie z takiej podróży we wrześniu 
1951 r., AT TNT 44, k. 95. 
127 A T TNT 44, k. 95 n. 
UB A T TNT 44, k. 98. 


65
		

/Licencje_037_07_068_0001.djvu

			najczęściej bywały wybrane rocznice historyczne. W dniu 23 stycznia l 
1951 r. odbyła się sesja dla uczczenia 200 rocznicy urodzin Hugona Koł- 1 
.łątaja (urodzonego l IV 1750), przygotowana przez TNT wspólnie z to- 
ruńskim oddziałem Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz Komite- 
tem Organizacyjnym Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków. Na sesji 
tej wystąpili z referatami okolicznościowymi prof. Kazimierz Hartleb, 
prof. Wojciech Hejnosz, doc. Jadwiga Lechicka i dr Adam Dygdała. Sesja 
naukowa w dniu 21 listopada 1951 r. przyniosła referaty profesorów Ro- 
mana Kongiela "Znaczenie prac naukowych Włodzimierza Kowalewskie- 
go dla rozwoju 'paleontologii w Związku Radzieckim", prof. Bronisława 
Nadolskiego "Z tradycji przyjaźni polsko-radzieckiej" i prof. Jerzego Re- 
mera "O architekturze radzieckiej". 
W tym też roku po raz ostatni delegat Towarzystwa wziął udział w 
uroczystych dorocznych zebraniach Polskiej Akademii Umiejętności 
w Krakowie i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Instytucje te 
zakończyły w r. 1951 swoje istnienie: Dorobek ich został przekazany no- 
wo powstałej Polskiej Akademii Nauk, powołanej ustawą sejmową z 30 
października 1951 r.' 
W r. 1952 Polska Akademia Nauk rozpoczęła już swą działalność, 
a Towarzystwo Naukowe w Toruniu poddane zostało nadzorowi z jej 
strony. Był to więc pierwszy pełny rok pracy TNT w nowej strukturze 
organizacyjnej. Subwencje na druk wydawnictw z budżetu państwowego 
wpłynęły w tym roku w podobnej jak w latach poprzednich kwocie 
239 500 złjale wydano drukiem mniej arkuszy i mniejszą liczbę pozycji. 
Nie wynikało to z mniej intensywnej pracy naukowo-badawczej w wy- 
działach. Przedwnie, w r. 1952 ilość prac przedstawionych na posiedze- 
niach wydziałów i komisji osiągnęła pokaźną liczbę 59. Było to rezulta- 
tem włączenia się do prac Towarzystwa naj młodszego wtedy pokolenia 
toruńskich pracowników nauki, z reguły absolwentów i doktorów Uni- 
wersytetu Mikołaja Kopem :ka. W ten sposób miejscowe środowisko włas- 
nymi siłami zaczęło wyrównywać ubytki, spowodowane likwidacją nie- 
których kierunków studiów i badań na uniwersytecie. Procedura druku 
była jednakże wówczas dość uciążliwa, a trudności pogłębiało i to, że 
również drukarstwo przeżywało w tym samym okresie głęboko sięga- 
jące przeobrażenia strukturalne. W praktyce oznaczało to dla Towarzy- 
stwa konieczność lokowania druku swoich wydawnictw w niewielkich 
drukarniach powiatowych, przy czym każde wydawnictwo drukowało 
się gdzie indziej. Zmiany były tak częste, że zaprzestano wykazywania 
w dorocznych sprawozdaniach miejsc druku wydawnictw TNT, co po- 
przednio było przestrzeganym zwyczajem. Mimo tych dość poważnych 
przeszkćd Towarzystwo potrafiło się uporać z większośdą z nich i w su- 
mie wydano drukiem w 1952 r. 11 pozycji o objętości 79 arkuszy, w tym 
na koniec z dwuletnim opóżnieniem Księgę pamiątkową TNT, 3 książki: 
Mariana Biskupa Stosunek Gdańska do Kazimierza Jagiellończyka w 


66
		

/Licencje_037_07_069_0001.djvu

			okresie wojny trzynastoletniej, Tadeusza Cieślaka Bismarckowska usta- \ 
wa antysocjalistyczna i Stani'sława Skiminy Persjusz w Polsce, oraz 4 ze- 
szyty "Studia Societa'tis Scientiarum" z pracami m.in. Rajmunda Galona 
i Eugeniusza Hohendorfa, i l zeszyt "Biuletynu Obserwatorium Astro- 
nomIcznego". ---- 
Coraz większą rolę w działalności Towarzystwa odgryWały planowe 
badania naukowe. Przodował .w tym zakresie zwłaszcza Wydział III. 
Oprócz omówionej już i w dalszym ciągu czynnej Komisji do Badań 
Przyrodniczych Pomorza i Pojezierza Mazurskiego pod przewodnictwem 
profesora Jana Wala'Sa zaczęły działać dalsze. Komisja Astronomiczna 
pod przewodnictwem prof. Władysława Dziewulskiego przystąpiła do 
zespołowych badań nad Drogą Mleczną, Komisja Geograficzna pod prze- 
wodnictwem prof. Rajmunda Galona prowadziła badania przygotowaw- 
cze do geograficznego i regionalnego opracowania ziemi chełmińskiej 
oraz wspólnie z powstałą ad hoc międzywydziałową Komisją Kalendarza 
Drzewnego - nad zagadnieniem znaczenia rocznych przyrostów drzew 
dla ustalenia wahań klimatycznych i chronologii. Istniała także Komisja 
do Badań Psychofizycznego Znużenia i Zmęczenia pod przewodnictwem 
prof. Janiny Hurynowicz oraz Komisja Chemiczna pod przewodnictwem 
prof. Antoniego Basińskiego. W ramach swoich możliwości Towarzystwo 
rozpoczęło również przygotowania do planowanego na r. 1953 Roku Ko- 
pernikowskiego (410 rocznica śmierci astronoma), powołując Komisję 
"Muzeum Kopernika" pod przewodnictwem prof. Władysława Dziewul- 
skiego. Z ramienia tej komisji prof. Karol Górski zapoczątkował bada- 
nia nad dyskusyjną podówczas sprawą ustalenia miejsca, gdzie znajdo- 
wał się w Toruniu dom rodzinny Mikołaja Kopernika. Badania te w osta- 
tecznej fazie uwieńczone zostały przeprowadzohą przez władze konser- 
watorskie i muzealne rekonstrukcją kamienicy Koperników i urządze- 
niem w niej stosownej ekspozycji. 
Wydział I pracował w r. 1952 bardzo intensywnie. Razem z posie- 
dzeniami komisji: Historycznej i Prawniczej odbył 16 zebrań nauko- 
wych, na których przedstawiono łącznie 22 prace. Wiele z nich czekało 
potem na druk przez kilka lat, a niektóre zostały później ogłoszone przez 
inne domy wydawnicze. Powołane do życia w r. 1951 uchwałą Prezy- 
dium .hządu i zarządzeniem ministra szkół wyższych i nauki Państwo- 
we wydawnictwo ]'.jaukowe, którego zadaniem było przejęcie całej pro- 
dukcji wydawniczej książek i czasopism naukowych łącznie z publika- 
cjami prowincjonalnych towarzystw naukowych, znajdowało się in statu 
nascendi i przeżywało zwykłe kłopoty okresu uruchamiania. 
Wydział II przechodził w r. 1952 kryzys, szczególn
e dotkliwy w gro- 
nie iiklogów skupionych w tym Wydżiale. W dniu 6 maja 1952 r. umarł 
prof. Tadeusz Makowiecki, w dniu 12 sierpnia prof. Eugeniusz Kuchar- 
ski. We wrześniu pro!. Zygmunt Czerny zrezygnował z funkcji prze- 
wodniczącego Wydziału i przeniósł się do Krakowa w związku ze zlikwi- 


67
		

/Licencje_037_07_070_0001.djvu

			dowaniem na uniwersytecie toruńskim kierunku filologii romańskiej. 
Tymczasowe prze'wodnictwo Wydziału II objął prof. Stefan Srebrny, ale 
Komisja Filologiczna nie praco'wała w ogóle, jedynie Komisja Filozoficz- 
na pod przewodnictwem prof. Henryka Elzenberga odbyła 3 posiedzenia. 
Na posiedzeniach Wydziału przedstawiono ogółem 6 prac przeznaozonych 
do publikacji; ukazała się jedna. 
Zebrań publicznych z odczytami popularyzującymi wyniki badań 
odbyło się również niewiele. W dniu 4 grudnia lila sesji w ramach mie- 
siąca pogłębiania przyjaźni polsko-radzieckiej referaty wygłosili: Woj- 
ciech Hejnosz "Wkład nauki radzieckiej do badań nad początkami państw 
słowiańskich", Kazimierz Sośnicki "Filozoficzne podstawy pedagogiki ra- 
dzieckiej" i Józef Mikulski "Znaczenie nauki Wiliamsa dla ekologii". 
Poza tą sesją odbyły się jeszcze tylko dwa zebrania naukowe, również 
o charakterze okolicznościowym; poświęcone były uczczeniu pamięci 
zmarłych: Tadeusza Makowieckiego i Eugeniusza Kucharskiego. 
Praca Towarzystwa jako całości, tj. wydziałów, komisji i innych jed- 
nostek organizacyjnych, przebiegała stosunkowo normalnie, choć w 
atmosferze napięcia z po'wodu niepewności co do tego, jak wydawane 
często zarządzenia i wytyczne wpłyną na tok spraw bieżących. W wielu 
dziedzinach wystąpiły jednak też zjawiska regresu. Widać to, gdy po- 
równa się ze sobą niektóre ważniejsze dane liczbowe, dotyczące wyni- 
ków' działalności w poszczególnych latach. Liczba członków nie zmie- 
niła się, stale oscylując koło stu osób, przy czym utrzymywała się nie- 
zwykle wysoka przewaga liczebna członków wydziałów: np. w r. 1953 
Towarzystwo przy ogólnej liczbie 106 członków miało aż 90 członków 
wydziałó'w. .A'kademicki charakter i,nstytucji był wprawdzie tym samym 
zapewniony, równocześnie jednak poza Towarzystwem pozostawała 
wzrastająca kadra asystentów i adiunktów uniwersyteckich. Byli oni 
wprawdzie zapraszani na współpracowników komisji (we wspomnianym 
r. 1953 było takich współpracowników 84), ale wyraźnie gorszy status 
tej kategorii pracowników naukowych w ówczesnej strukturze Towa- 
rzystwa nie stwarzał zachęty do wstępowania w jego szeregi. Wpraw- 
dzie zgodnie ze statutem członkostwo było nadal dostępne i dla miłoś- 
ników nauki, ale słusznie czy niesłusznie, wśród młodszych pracowni- 
ków naukowych w TorUiI1iu upowszechniło się przekonanie, że ze wstą- 
pieniem do niego wypada czekać aż do zdobycia samodzielnego stano- 
wiska w nauce (a właściwie w uniwersyteckiej strukturze organizacyj- 
nej) lub przynajmniej na zaproszenie .ze strony członków odpowiedniego 
wydziału 1łU. Nastroje te sprzyjały utrwaleniu się stanu pewnej izolacji 
Towarzystwa od środowiska naukowego, rozumianego jako grono wszys't- 
kich praco wnikó'w nauki, zwią.zanych z Toruniem miejscem pracy i za- 
1łU Odbiciem tego stanu rzeczy była terminologia stosowana w oficjalnych wy- 
powiedziach i dokumentach TNT; np. w Sprawozdaniach TNT, 8: 1956, s. 12, 
czytamy o zaproszeniu nowych członków. 


68
		

/Licencje_037_07_071_0001.djvu

			mieszkania. Towarzystwo było przede wszystkim traktowane jako insty- 
tucja wydawnicza, umożliwiająca ludziom ze środowiska publikowanie 
prac w druku. Do tego zaś członk
two nie było potrzebne, gdyż prace 
osób nie będących członkami wydziałów i tak musiał wprowadzać i pre- 
zentować ktoś spośród tego grona (tzn. członek wydziału). Stagnacja, 
o której była mowa, dotyczyła jednakże również i tej właśnie, najbar- 
dziej podstawowej dziedziny pracy Towarzystwa. Nie chodzi tu tylko 
o to, że liczba prac drukowanych w ramach serii wydawniczych TNT 
nie zmieniała się w sposób wyraźny przez kilka lat. Zjawisko takie 
może w odpowiednich warun'kach być świadectwem swojego rodzaju 
"stabilizacji produkcyjnej" środowiska, nie zmieniającego się w sposób 
istotny pod względem liczebności, a zatem zdolnego do wytwarzania 
w określonym czasie również określonej liczby prac naukowych nada- 
jących się do druku. Gorzej jest jednak, gdy "zdolność produkcyjna" 
środowiska naukowego znacznie przewyższa możliwości udostępnienia 
wyników badań przez publikację w instytucji do tego powołanej. Wtedy 
instytucja taka przestaje wykonywać należycie swoją funkcję społecz- 
ną, a mówienie o stagnacji zaczyna być usprawiedliwione. 
Taka właśnie sytuacja narastała w Towarzystwie Naukowym w po-- 
czątkach lat pięćdziesiątych. Ilość prac naukowych przedstawianych na ) 
posiedzeniach wydziałów zaczęła wyraźnie wzrastać, a nie odpowiadało j 
temu odpowiednio szybkie zwięk'Szanie się liczby ogłaszanych przez To- 
warzystwo publikacji, zarówno pod względem tytułów, jak i objętości 
arkuszowej. O sporej ilości prac powstałych i całkowicie gotawych do 
druku opinia naukowa dowiadywała się tylko za pośrednictwem ich 
streszczeń, zamieszczanych w "Sprawozdaniach". Tak np. w r. 1953 za- 
mieszczono w "Sprawozdaniach" 31 streszczeń prac gotowych do druku, 
a wydrukowano zaledwie 5 prac o łącznej objętości 61 ,arkuszy. 
Bardzo wydłużył się w tym czasie tz'w. cykl produkcyjny, tj. okres 
dzielący moment złożenia autorskiego maszynopisu od momentu uka- 
zania się gotowej książki na półkach księgaI'lSkich. Jedną z przycz)'1n tego 
zjawiska było wprowadzenie obowiązku oceniania prac zło2Jonych do 
druku w prowincjonalnych towarzystwach naukowych przez centralną 
instytucję naukową, którą stała się Polska Akademia Nauk. Akademia 
powierzała funkcję dokonywania takich ocen wyłącznie niektórym pro- 
fesorom warszawskim, którzy niebawem, przeciążeni tymi obowiązka- 
mi, po prostu nie mogli im podołać. Sprawa ta miała zresztą spe- 
cyficzny akcent dodatkowy, odczuwany czasem dość przykro w ośrod- 
kach poza warszawskich. Opinie o pracy, będące w praktyce .nieodwo- 
łalnym werdyktem decydującym o jej publikowaniu lub niedrukowaniu, 
były anonimowe. Nawet wówc>zas, gdy autor opinii umieścił na niej 
swój podpis, hołdując dobremu zwyczajowi przyznawania się do wła- 
snych poglądów naukowych, urzędnicy Akademii, działając wedle obo- 
wiązujących wówczas przepisów, nie ujawniali jego nazwiska autorowi 


69
		

/Licencje_037_07_072_0001.djvu

			OpIniOWanego tekstu 13°.Praktyka ta miała zresztą i pewne aspekty do- 
datnie. Anonimowość recenzji ułatwiała formułowanie ocen ostrzejszych, 
podwyższających poziom wymagań wobec prac przeznaczonych do publi- 
kacji, nie krępowanych np. względami koleżeńskimi czy towarzyskimi. 
Przeważały jednak strony ujemne, jak np. możliwość wypowiadania 
opilIIii przesadnie krytycmych lub zgoła dyskwalifikujących bez ponosze- 
nia za to odpowiedzialności. Toteż zwyczaj ten nie utrzymał się długo 
i zniknął z naukowej praktyki wydawniczej w drugiej połowie lat pięć- 
dziesiątych. 
Dostrzegalnym postępem w stosunku do lat poprzednich (łącznie 
rz; okresem międzywojennym) było organizowa'nie przez Towarzystwo 
planowanych badań naukowych w rÓŻ1nych dziedzinach oraz szukanie 
najlepszych form popularyzacji nauki. Brak jakichkolwiek wcześniej- 
szych miejscowych doświadczeń w tym zakresie ,był przyczyną, że nie 
wszystkie podjęte inicjatywy zakończyły się pełnym sukcesem. ,Na ogół 
udawały się przedsięwzięcia badawcze oraz imprezy popularyzacyjne, 
które wyrastały z rzeczywistych potrzeb regionu i zmierzały do ich za- 
spokojenia. W r. 1953 np. Komisja do Badań Przyrodniczych Pomorza 
i Pojezierza Mazurskiego miała nie tylko dwunastu stałych członków, 
lecz wciągnęła do Współpracy w badaniach terenowych stosunkowo li- 
czną grupę młodszych pracowników naukowych, a nawet studentów. 
W Komisji do Badań Teorii Pola w Fizyce (na której czele stał prof. Je- 
rzy Rayski) odbywano stałe robocze posied'zenia dyskusyjne, jak to jest 
przyjęte w tej dyscyplinie naukowej (przykładem może tu być słynne, 
I ........... należące już dziś do historii nauki światowej, seminarium Roberta Op- 
'Penheimera). Komisja "Muzeum Kopernika" przybrała nawet charakter 
interdyscyplinarny. Wchodzili do niej atstronomowie i historycy (Wła- 
dysław Dziewulski i Karol Górski). Ta właśnie Komisja była inspira- 
- torką badań archiwalnych, które pozwoliły na stwierdzenie z bardzo 
wysokim stopniem prawdopodobień'Btwa, ie dom w Toruniu przy dzi- 
siejszej ulicy Kopernika nr ,17 jest tym, w którym przyrszedł na świat 
- Mikołaj Kopernik w dniu 19 lutego 1473 r. .Be2Jpośrednim skutkiem tych 
ustaleń było poddanie wspomnianego domu zabiegom konserwatorskim, 
które wydobyły na światło dzienne liczne elementy jego pierwotnego 
gotyckiego kształtu. Dalszym ich rezultatem natomiast stało się prze- 
znaczenie przez władze pańlStwowe tego domu na siedzibę .muzeum 
kopernikowskiego. Otwarcia pierwszej ekspozycji dokonał prze'wodniczą- 
'Cy ,Rady Państwa Aleksander Zawadzki w 1961 r., a gośćmi tego domu 
'zdążyli już być tak radzieccy kosmonauci, jak i selenonauci amerykań- 
scy: Jelisieje'w, Scott i ,Worden. Żywa działalność sześciu spośród sie- 
dmiu komisji Wydziału III w ciągu omawianego r. 1953 tym bardziej 
zasługuje na podkreślenie, że Towarzystwo nie dysponowało wówczas 
180 Fakty te znane są autorowi z autopsji. Por. też M. Woj c i e c h o w s k a, 
op. cit., s. 538. 


70
		

/Licencje_037_07_073_0001.djvu

			nazbyt wielkimi funduszami pochodzącymi z subwencji i było w stanie 
finansować tylko prace dwóch komisji, a mia!ndwicie wspomnianej wy- 
żej Komisji "Muzeum Kopernika" i Geograficznej. Ta ostatnia gro- 
madziła materiały do monografii ziemi chełmińskiej. 
W obydwu wydziałach skupiających "humaniora" działalność ściśle 
naukowa odbywała .się zarówno 'Ila terenie wydziałów jako takich, jak 
i na terenie komisji w ramach tradycyjnych posiedzeń. Wydział I odbył 
ich w r. 1953 raze'm trzynaście, a ,Wydział II dziewięć. .Zreferowano na 
nich 10 rmpraw treści historycznej i 13 filologicznej - opublikowa
o 
natomiast razem 5. Dysproporcja między liczbą prac ,przedstawionych 
i zakwalifikowanych prze'Z wydziały do druku a liczbą prac w tym 
samym czasie rzeC"Zywiście wydrukowanych miała wiele ujemnych skut- 
ków, a naj dotkliwszymi z nich były częściowa dezaktualizacja prac nau- 
kowych już w momoocie pojawiania się ich w księgarniach oraz na- 
rasItanie powiększających się zaległości wydawniczych, czyli prac cze- 
kających na swoją kolejkę do drukarni. - 
, 
Te materialne i organizacyjne trudności nie stały natomiast na prze- 
szkodzie rozwijaniu działalności popularyzatorskiej przez ,T'Owarzystwo. 
Początkowo popularyzacja miała charakter sporadyczny i odbywała 
się w mniejszym stopniu z samodzielnej inicjatywy Towarzystwa, a .ra- 
czej w wyniku realizowania wyraźnych w tym przedmiocie zachęt ze 
strony centralnych ośrOdków kierowniczych życia naukowego w Polsce. 
Z czasem jednak w obrębie Towarzystwa zrodziło się uzasadnione prze- 
konanie, że te zalecone "odgórnie" formy mogą znaleźć zastosowaII'llie 
w zbliżeniu do regionu, z którego intelektualnych potrzeb Towarzystwo 
w swoim czasie wyrosło, a bezpośrednia więź z nim rozluźniła się 
przez zamknięcie się prawie wyłąC'zInie w środowisku akademickim. 
W r. 1953 uczyniono istotny krok w tym kierunku. Zapoczątkowany 
został w terenie cykl wy'kłaldOw o his
orii miast pomortskich związany 
z 500 rocznicą odzyskania Pomorza Gdańskiego. Cykl spotkał się ze 
znacznym zainteresowalIliem społeczeństwa. Akcja objęła trzy ówczesne 
województwa: 'bydgoskie, gdańskie i olsżtyńskie; była też kontynuowana 
w latach następnych. 
W r. 1953 wycofał się z czynnej pracy w Towarzystwie pierwszy 
rektor uniwersytetu toruńskiego, Ludwik KolankdwSki (zmarł w marcu 
1956 r.). Jego miejsce jako prtzewodniczącego Wyd'ziału .I zajął 'prof. 
Bronisław Włodarski. W Wydziale II po ooejściu Zygmunta Czernego 
przewodniczącym został prof. Stefan Srebrny, który - jak to już 
wspomniano - traktował s'Woją funkcję jako tymczasową. Tylko Wy- 
dział III pozostawał nadal pod tym samym kierownictwem - prof. Ja- 
na Priiffera. 
Odejście Ludwika Kolankdwskiego od czynnej działalności zbiegło 
się w czasie z nastaniem w Towarzystwie sytuacji kryzysowej. PrezeS, 
prof. Władysław Dzie'wulski, określił ją nawet jeSzcze ostrzej - jako 


.I 


71
		

/Licencje_037_07_074_0001.djvu

			katastrofę 181. Głównym przejawem tego kryzysu, uwarunkowanego 
przyczynami zewnętrznymi, było załamanie się w r. 1954 działalności 
wydawnicze'j. W roku tym uka'zały się drukiem zaledwie cztery po- I 
zycje o łącznej objętości 44 arkuf3zy. ToruńJskie Towarzystwo l11ie było 
w tym względzie odosobnione. W analogicznej sytuacji znalazło się 
Poznańlskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Wrocła'W
'kie Towarzystwo I 
Naukowe. Przyczyną tego były kolejne posunięcia organizacyjne, prze- 
prowadzane na skalę państwową w strukturze ins1ytucji zajmujących 
się publikowaniem prac nau'kowych. W kwietniu 1954 r. Państwowe 
Wydawlnictwo Naukowe przejęło wydawnictwa W5zytstkich towarzystw 
naukowych w kraju. To nagłe obciążenie placówki nie .mającej dotąd 
doświadczeń w pracy na tak wielką skalę spowodowało zahamowanie 
publikacji regionalnych. Ponieważ oznaczało to zaostrzenie przedstawio- 
nych już powyżej tru(lności wydawniczych, zarząd TNT zastanawiał się, 
czy nie należałaby zorganizować wspólnego wystą'pienia zainteresowa- 
nych to'warzystw naukowych do Polskiej Akademii Nauk z ,Postulatem 
podjęcia przez nią działań mających na celu radykallne uzdrowienie 
sytuacji. Ostatecznie jednak do takiej zbiorowej akcji nie doszło; pró- 
boWano za to poouwać sprawę naprzód doraźnymi interwE
ncjami od 
wypadku do wypadku. Interwencje te były koniecz'ne, jeśli zważyć, 
że o ile w ciągu pierwszych t1"zech i pół miesiąca roku 1954 Towarzyst- 
wo, działając jeszcze według zasad dotychczasowych, zdołało wydru- 
kować trzy pozycje o objętości 29 arkuszy, o tyle przełz pozostałe 
osiem i pół miesiąca r- już w .nowej strukturze pra.cy wydawniczej ;- 
udało się wydać drukiem za'led'wie jedną pozycję o objętości 15,5 ar- 
kusza, Planowanych na ten rok dalszych siedem pozycji utknęło. Re- 
organizacja wydaWnictw pociąglnęła za sobą konieczność przełprowadze- 
nia także w obrębie TowarZystwa pewnych zmian struIrturalnych. Po- 
legały one przede wszystkim na utworzeniu odpowiednich komitetów 
redakcyjnych dla poszczególnych serii wydaWniczych TNT. Wymagało 
to dodatkowego zatwierdzenia przez Polską Akademię Nauk, co też 
nie następowało automatycznie, lecz odwlekało się nieraz przez czas 
dłuższy 111. Ol'iobnym problemem było rozproWadzanie wyda'Wl11ictw To- l 
warzys'tWa przez "Dom Książki"; budziło ono poważne zastrzeżenia. 
Upłynąć musiało również sporo czasu, zanim związane z tym niedoma- 
gania mogły być usunięte, Rozrosła się w tym czasie działalność kan- 
celaryjno-admini
racyjna. Biuro TNT zatrudniało w 1954 r. sześciu 
pracowników, a nadto z Towarzystwem związanych było dwoje praco- 
wników opłacanych bezpośrednio przez Państwowe WydaWnictwo Nau- 
kowe. Dyrektorem biura była wówczas Irena Szarska, a redaktorem 
wydawnicz ym Krystyna Swinarska. 
181 Przemówienie prezesa TNT na dorocznym walnym zebraniu 19 II 1955, Spra- 
wozdania TNT,,9: 1958, s. 9. 
111 Ibid., s. 15. 


72
		

/Licencje_037_07_075_0001.djvu

			Praca wydziałów i komisji, polegająca głównie na odbywaniu po- 
siedzeń naukowych, rÓwnież nieco ,osłabła, lecz nie miało to charakteru 
kryzysowego. Wydział I wraz ze swymi dwiema komisjami odbył w 
1954 r. 10 posiedzeń naukowych. Komisja Prawnicza, znacznie uszczu- 
plona kadrowo, nie miała ani jednego ,posiedze'nia naukowego. Wydział 
II i jego trzy komisje odbyły łącznie 18 posiedzeń naukowych, a Wy- 
dział III i jego sześć komilSji : tylko kilka posiedzeń. Działalność ba- 
dawcza uległa tu zahamowaniu na skutek ograniezenia lub wgtrzyma- 
nia dotacji. I tak np. Komisja Geograficzna musiała wstrzymać ba- 
dania terenowe w ziemi chełmińskiej, znacznie ogrami'e'Zyła :swoje prace 
także K'Omisja do Badań Przyrodniczych Pomorza i Pojezierza Mazur- 
skiego. Komisja Kalendarza Drzewnego oraz Komisja Badań Teorii Pola 
całkowicie zawiesiły swoje funkcjonowanie, a później nie podjęły już 
działalm.ości. NajpowaŻTIiejszą impre'zą Wydziału III o charakterze pu- 
blicznym była w r. 1954 sesja (w dniu 6 kwietnia) poświęcona uczczeniu 
pamięci Marii Racięckiej. Natomiast Wydział I zorganizował wspólnie 
z toruńskim oddziałem Polskiego Towarzystwa Hi1storyc-m.ego w dniu 
6 marca sesję naukową na pięĆis
lecie inkorporacji Pomorza d'O Polski 
z referatami Karola Górskiego "Ucisk krzyżacki w świetle źródeł", Ma- 
riana Biskupa "Polska a Prusy Krzyżackie w połowie XV wieku" 
i Wojciecha Hejnosza "Prawnopań
wo'wy st«jsunek Prus do Korony 
w świetle przywileju inkorporacyjnego z roku 1454". Wreszcie w ra- 
mach miesiąca pogłębiania przyjaźni polsko-radzieckiej odbyła się w 
dniu 7 października sesja z referatami Wojciecha Hejnosza "Profesor 
Borys D. Grekow jako badacz dziejów chłopa wschOdniej Słowańs'zczy- 
my", Bronisława Nadolskiego "Badania radzieckie nad literacką twór- 
czością ludową" i Wilhelminy Iwanowskiej "Wyprawa polskich astro- 
nomów na obserwacje zaćmienia Słońca w ZSRR". 
Sporo odczytów popularnanaukowych, bo aż 42, wygłoszdno dla szer- 
szej publiczności w różnych miastach wojewód'zit'w: by'clgoskiego, ,gdań- 
skiego i olsztyńskiego. Audytorium tych odczytów tworzyły łącznie 
3893 osoby, a tematyka dotyczyła m.in. historii miast pomorskich, teorii 
Pawłowa i jej znaczenia dla wychowania, psychologii nauczania i wy- 
chowania oraz praktycznych zagadnień rolnictwa. Fundus.zów na pro- 
wadzenie akcji odczytowej dostarczyła Polska Akademia Nauk. 
Trzeba tu jednak dla jalsności dodać, że wydatki ma odczyty stano- 
wiły tylko niecałe 9% dotacji z Akademii, wynoszącej w 1954 T. 
190000 zł, wydatki zaś związane z działalnością wydawniczą, choć tak 
znacznie w owym roku uszczupldną, sięgnęły jednak przeszło 31% tej 
kwoty. Dochody ze składek członkowskich równały się 0,9% do"tacji 
z PAN. Wydatki na utrzymanie personelu biurowego i redakcyjnego 
wzrosły 'Znacznie i od'powiadały 41% wspomnianej dotacji. Ta struktura 
wykorzystania subwelncji pokazuje, że -na skutek zafstniałych trudności 
wydawniczych również materialna strona działalności Towarzystwa za- 


73
		

/Licencje_037_07_076_0001.djvu

			c'zęła wykazywać niezdrowe tendencje. W finansach TNT powstał w tym 
roku niedobór przekraCzający 42 000 zł, co prawie dokładnie odpowia- 
dało sumie uzyskanej w tymże roku ze s'przedaży wła'snych wydawnictw 
(bieżących i dawniejszych). 


V. OKRES PRZEZWYCIĘZANIA TRUDNOŚCI 
ORGANIZACYJNYCH I PONOWNEGO ROZWOJU (1955-1956) 


- 


Pierwsze oznaki poprawy sytuacji Towarzytstwa wY'stąpiły w r. 1955. 
Był to w całym kraju i w różnych dziedzinach życia okres stopniowego 
rozstawania się z przyj ę'tym i po r. 1948 schematycznymi strukturami 
i rozwiązaniami problemów społecznych, twórc'zego pos'zukiwania no- 
wych roz'wiązań. W dziedzinie nauki korzystne przeobrażenia szły w 
kierunku decentralizacji i przyw
ócenia kredytu zaufania stowarzysze- 
niom naukowym. Wynikało to ze zmian w polityce wewnętrznej; w 
styczniu 1955 r. II Plenum Komi'tetu Centralnego Polskiej Zjednoczo- 
nej Partii Robotniczej przyjęło uchwałę w sprawie pełnego przestrze- 
gania leninowskich zasad życia partyjnego i kolegialności kierownictwa 
oraz przezwyciężania biurokratycznych wypaczeń w 'pracy partii i w 
aparacie państwowym. Dalszy. rozwój wydarzeń poszedł w tym właśnie 
kierunku, co odbiło się korzystnie na pracy Towarzystwa Naukowego. 
W stosunkowo krótkim czasie potrafiło ono przy sprzyjającej polityce 
państwowej dowieść, że jest instytucją żywą, dynamiczną i potrzebną 
w socjalistycznym społeczeństwie. 
Najważniejszym z posunięć władz, które natychmiast dodatnio po- 
działało na działalność wydawniczą TNT, było zniesienie krępującej in- 
stytucji kontrolowania i opiniowania wszystkich przeznaczonych do 
druku maszynopisów przez Polską Akademię Nauk w Warszawi
 Od 
końca r. 1954 opiniowanie prac od strony naukowej i kwalifikowanie 
ich do druku przejęły komitety redakcyjne, powoływane przez Towa- 
rzystwo i zatwierdzane przez PAN. W ciągu r. 1955 powstało sześć takich 
komitetów, oddzielnych dla każdej serii wydawnictw. Przewodniczą- 
cymi ich zostali: dla "Sprawozdań TNT" prof. Halina Turska, dla "Fon- 
tes" (teksty źródeł historycznych) ówczesny docent Leonid Żytkowicz, 
dla "Roczników" (monografie historyczne) prof. Witold Łukaszewicz, dla 
"Zapisek" (które w r. 1955 przyjęły lepiej odzwierciedlający ich zawar- 
tość tytuł "Zapiski Historyczne") prof. Stanisław Hoszowski i doc. 
Edmund Cieślak, dla "Prac Wydziału Filologiczno-Filozoficznego" prof. 
Halina Turska i dla "Studia Societatis Scientiarum" prof. Henryk Szarski. 
l Ta ostatnia seria składała się w r. 1955 już z sześciu sekcji, których re- 
daktorami byli: prof. Stanisław Jaśkowski (matematyka i fizyka), prof. 
Antoni Basiński (chemia), prof. Rajmund Galon (geografia i geologia), 
prof. Jan Zabłocki (botanika), prof. Jan Pruffer (zoologia) i prof. Wła- 


74 


-
		

/Licencje_037_07_077_0001.djvu

			dysław Dziewulski (astronomia). Wtedy też ustaliły się zasady przyj- 
mowania maszynopisów do druku. Pełnomocnikiem Towarzystwa do- 
spraw wydawnictw stał się redaktor wydawniczy; funkcję tę w 1955 r. 
pełniła mgr Krystyna Swinarska. Komitety redakcyjne po przyjęciu 
pracy przez odpowiedni wydział Towarzystwa wyznaczały redaktora na- 
ukowego dla każdej pracy, kierowały pracę do recenzji, a po zapoznaniu 
się z recenzjami i przyjęciu pracy przekazywały jej maszynopis redak- 
torowi wydawniczemu. Komitety proponowały wysokość honorariów 
autorskich, a decyzję ostateczną w tej sprawie podejmowało Państwowe 
Wydawnictwo Naukowe. Do redaktora wydawniczego należało również 
opracowanie edytorskie maszynopisów i współdziałanie z drukarnią. U re- 
gulowane też zostały podstawy prawne wypłacania wynagrodzeń za co- 
raz bardziej skomplikowane i wielostopniowe prace redakcyjne. Bez 
większej przesady można twierdzić, że dopiero posunięcia organizacyjne 
zapoczątkowane w r. 1955 umożliwiły Towarzystwu Naukowemu w To- 
runiu znalezienie właściwego dla siebie miejsca w życiu naukowym kra- 
ju, regionu i środowiska: To, co się działo na odcinku wydawniczym, 
stanowiło jednak tylko początek przeobrażeń, które sięgnęły do wszyst- 
kich komórek organizacyjnych TNT. Raz jeszcze stanęła na porządku 
dnia także zasadnicza koncepcja Towarzystwa. Znalazło to m.in. wyraz 
w żywej dyskusji na dorocI:nym walnym zebraniu w dniu 19 lutego 
1956 r. Prof. Rajmund Galon wystąpił z przemówieniem odpierającym 
zarzut elitarności, z jakim Towarzystwo spotykało się niejednokrotnie ze 
strony władz Polskiej Akademii Nauk. Reprezentował on pogląd, że dla 
uczynienia tego zarzutu bezprzedmiotowym wystarczyłoby odpowiednie 
uaktywnienie poszczególnych komisji i przyciągnięcie do współpracy 
z nimi młodszych pracowników naukowych. Natomiast występujący w 
tej dyskusji prof. Jan Priiffer uważał, że rozwiązanie takie nie jest wy- 
starczające i że przezwyciężenie elitarności Towarzystwa nastąpić może 
dopiero po wprowadzeniu odpowiednich zmian do statutu 111. Wymiana 
poglądów na ten temat, po raz pierwszy ujawniona publicznie na tym 
zebraniu, trwała następnie w różnych postaciach w łonie Towarzystwa 
aż do r. 1970, kiedy przeprowadzone zostały zmiany statutowe, otwiera- 
jące dostęp do członkostwa wydziałów w szerszym zakresie także młod- 
szym pracownikom naukowym. 
Charakterystycznym zjawiskiem dla roku przejściowego, jakim miał 
się okazać rok 1955, było pewne osłabienie tradycyjnych form pracy w 
obrębie wydziału reprezentującego w Towarzystwie naj dawniejszy, hi- 
storyczny kierunek zainteresowań naukowych. Odbyło się wprawdzie 9 
posiedzeń tego Wydziału, ale np. Komisja Historyczna nie odbyła ani 
jednego posiedzenia. Tłumaczono to złym stanem zdrowia jej przewod- 
niczącego, którym od 30 marca 1955 r. został doc. Bronisław Pawłowski. 


111 Sprawozdania TNT, HJ: 1958, s. 12-13. 


75
		

/Licencje_037_07_078_0001.djvu

			W wydawnictwach Wydziału I, opublikowanych w ciągu tego roku, 
a przygotowanych w latach poprzedzających, dominują prace materiało- 
we i publikacje źródłowe. Ogłoszono wtedy opracowane przez Mariana 
Biskupa i Andrzeja Tomczaka Mapy województwa pomorskiego w dru- 
giej połowie XVI wieku, Mariana Gumowskiego Mennicę bydgoską, wy- 
dane przez Ryszarda Mienickiego Inwentarze dóbr biskupstwa chełmiń- 
skiego z lat 1646 i 1676 oraz I tom Akt stanów Prus Królewskich w edy- 
cji Karola Górskiego i Mariana Biskupa, zapoczątkowujący długą serię 
tej publikacji źródłowej. Wydrukowano także kolejny tom "Zapisek". 
Wydział II pracował podobnie jak w latach poprzednich pod prze- 
wodnictwem Stefana Srebrnego, którego zastępcą był Konrad Górski. 
Odbyły się wprawdzie w r. 1955 tylko trzy posiedzenia naukowe, lecz 
przedstawiono na nich 9 prac. Komisja Filologiczna pod przewodnictwem 
Bronisława Nadolskiego nie odbywała odrębnych posiedzeń, łącząc swoją 
działalność z miejscowym oddziałem Towarzystwa Literackiego im. Mic- 
kiewicza; po sześć posiedzeń naukowych odbyły za to komisje: Filozo- 
ficzna pod przewodnictwem Henryka Elzenberga i Historii Sztuki pod 
przewodnictwem Zbigniewa Hornunga. Powstała też na koniec w ramach 
Wydziału II nowa komisja - Bibliografii i Bibliotekoznawstwa (ukon- 
stytuowana 21 listopada 1955 r.) pod przewodnictwem dra Stefana Bur- 
hardta, która w ciągu krótkiego okresu swego początkowego istnienia 
zdążyła odbyć trzy zebrania i należała przez pewien czas do bardziej 
aktywnych zespołów działających w łonie Towarzystwa. Aktywności or- 
ganizacyjnej Wydziału nie odpowiadała - ze znanych już przyczyn - 
jego produkcja wydawnicza: w r. 1955 ukazały się tylko dwie rozprawy: 
Tadeusza Makowieckiego Muzyka w twórczości Wyspiańskiego i Marii 
Strzałkowej Saint Amant, poete du baroque fran
ais, 
Wspomniane powyżej zmiany w zasadach prowadzenia działalności 
wydawniczej znalazły w r. 1955 najsilniejszy wyraz w pracy Wydziału 
III. Wydział ten i jego komisje odbyły 12 posiedzeń, na których przed- 
stawiono 37 prac, a większość z nich została zakwalifikowana do druku. 
Komisji działało pięć: Komisja do Badań Przyrodniczych Pomorza i Po- 
jezierza Mazurskiego (przewodniczący Jan Walas), Astronomiczna (prze- 
wodniczący Władysław Dziewulski), "Muzeum Kopernika" (przewodni- 
czący Władysław Dziewulski), Geograficzna (przewodniczący Rajmund 
Galon) oraz Komisja do Badań Znużenia i Zmęczenia (przewodnicząca 
Janina Hurynowicz). W swojej serii wydawniczej "Studia Societatis 
Scientiarum" Wydział opublikował w r. 1955 cztery prace: Kazimierza 
Antonowicza Przyrząd do całkowania równania Schrodingera, Janiny 
Gronowskiej Działanie fenolanów na chlorek bornylu, Władysława Gor- 
czyńskiego Czas trwania usłonecznienia w Toruniu na tle usłonecznienia 
Polski i Europy i Ludmiły Roszkówny Moreny czołowe zachodniego Po- 
jezierza Mazurskiego. 
Dziesięciolecie wyzwolenia Torunia i Pomorza uczciło Towarzystwo 


76 


-
		

/Licencje_037_07_079_0001.djvu

			Naukowe, organizując uroczyste posiedzenie w dniu 14 lutego 1955 r. 
z referatami Karola Górskiego "Podstawowe tendencje dziejów Pomo- 
rza" i Adama Dygdały "W dziesiątą rocznicę wyzwolenia Torunia". Od- 
była się również (w dn. 25 października) związana z miesiącem pogłębia- 
nia przyjaźni polsko-radzieckiej sesja okolicznościowa, na której wygło- 
sili referaty: Witold Łukaszewicz "Oddziaływanie rewolucji 1905-1907 r. 
na ruch robotniczy w zaborze pruskim", Wacław Cimochowski "Zagad- 
nienie metodologii językoznawstwa w najnowszych pracach radzieckich" 
i Jerzy Rayski "Organizacja badań atomowych w ZSRR". 
Zanikła natomiast w tym roku zupełnie działalność popularyzacji na- 
uki za pośrednictwem odczytów publicznych, wygłaszanych w Toruniu 
i innych miastach województw północnych. Zanik ten miał jednak, jak 
to pokazały lata następne, charakter przejściowy. Działalność odczyto- 
wa miała już niebawem przeżyć swój wielki renesans, przerwany dopie- 
ro pod koniec lat sześćdziesiątych głównie na skutek uruchomienia na 
Pomorzu nadajników telewizyjnych i generalnego spadku zainteresowa- 
nia społecznego tradycyjnymi formami przekazu informacji. 
Kończący się rok 1955 i zaczynający się 1956 zamknęły jeszcze jeden 
okres w istnieniu Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Liczony w la- 
tach wydawał się on niedługi. W rzeczywistości oznaczał w dziejach To- 
warzystwa przełom zasadniczy, bardziej może znaczący niż poprzedni 
krótki okres "akademizacji". Nie można bowiem rozpatrywać go jedy- 
nie w kategoriach trudności, które ostatecznie zostały przezwyciężone, 
choć zapewne cały proces mógł odbyć się mniejszym kosztem material- 
nym i moralnym. Po r. 1956 nie nastąpił jednak powrót do form daw- 
nych. Był zresztą niemożliwy. Rewolucja socjalistyczna, która zwycię- 
żyła politycznie w Polsce w latach 1944-1945, przeorała społeczeństwo 
dopiero w trudnych latach 1948
1956. Wydarzenia polityczne 1956 r., 
aczkolwiek twierdzenie takie może się wydawać paradoksalne, były do- 
wodem sukcesu socjalizmu w Polsce. Ludzie myśleli wówczas i działali 
odmiennymi kategoriami niż w r. 1948. Zjawiska te i procesy nie omi- 
nęły i toruńskiego Towarzystwa Naukowego. 
W ostatnich miesiącach roku 1956 zarząd Towarzystwa zwrócił się do 
Polskiej Akademii Nauk z memoriałem, zawierającym uwagi krytyczne 
pod adresem centralnych instytucji zarządzających nauką. Nie była to 
akcja odosobniona, gdyż inne regionalne towarzystwa naukowe podjęły 
analogiczne inicjatywy, a szczególną aktywność w tym względzie przeja- 
wiło Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk 184. Ono też reprezento- 
wało TNT na zebraniu delegatów towarzystw naukowych, które odbyło 
się w Akademii w pierwszych dniach grudnia 1956 r. Wiele istotnych 
dla regionalnych ośrodków naukowo-badawczych spraw, zwłaszcza zwią- 
zanych z d ziałalnością wydawniczą, zostało pomyślnie załatwionych. Po- \ 
184 Przemówienie Władysława Dziewulskiego w dniu 19 II 1957, Sprawozdania 
TNT, 11: 1959, s, 13-14. 


77
		

/Licencje_037_07_080_0001.djvu

			stęp w tej dziedzinie dokumentowała najdobitniej liczba wydanych w 
poszczególnych latach pozycji i arkuszy. W r. 1956 liczba ta wzrosła już 
do 20 pozycji i 175 arkuszy, a w r. 1957 - do 200 arkuszy, aby w latach 
następnych zbliżyć się do 30b, a potem oscylować między tą liczbą a 250 
arkuszami. 
Nasiliła się działalność wydziałów, które wobec urealnienia perspek- 
tyw druku referowanych na ich posiedzeniach prac, funkcjonowały te- 
raz bardziej intensywnie. Fydzia
 I, liczący łącznie 37 członków (w tym 
16 zamiejscowych), odbył, wliczając posiedzenia komisji: Historycznej 
i Prawniczej, 10 posiedzeń w r. 1956; przedstawiono na nich 11 prac. 
Znów podjęte zostały prace badawcze w terenie. Wydział kontynuował 
rozpoczęte w latach poprzednich finansowanie prac edytorskich nad źró- 
dłami do dziejów Prus Królewskich, prowincji dawnej Rzeczypospolitej: 
materiałów ekonomii malborskiej oraz akt stanów Prus Królewskich, 
W rezultacie w ciągu r. 1956 mógł się ukazać wydany przez Wojciecha 
Hejnosza I tom 2ródeł do dziejów ekonomii malborskiej oraz przygoto- 
wany przez Karola Górskiego i Mariana Biskupa tom n Akt stanów 
Prus Królewskich. Wydawnictwa źródłowe stanowiły wtedy podstawową 
część dorobku wydawniczego Wydziału Nauk Historycznych, Prawniczych 
i Społecznych. Ukazały się jeszcze inwentarze starostw bytowskiego i lę- 
borskiego, wydane przez Gerarda Labudę; dóbr biskupstwa chełmińskie- 
go, wydane przez Ryszarda Mienickiego; dóbr stołowych biskupstwa 
włocławskiego z xvn wieku, wydane przez Leonida Żytkowicza. Mono- 
grafia historyczna ukazała się tylko jedna - Heleny Piskorskiej Orga- 
nizacja władz i kancelarii miasta Torunia do 1793 roku, gdyż wydana 
w tym samym roku rozprawa Władysława Namysłowskiego Historyczny 
zarys ustroju Policy, autonomicznego obszaru w Dalmacji była napisana 
ze stanowiska prawnohistorycznego. Po raz pierwszy ..,Zapiski=-, ukazały 
się pod zmienionym tytułem: "Zapiski Historyczne", przy czym od dłuż- 
"'--szego czasu także po raz pierwszy dwukrotnie w ciągu jedne o roku. 
- Dotychczas wydawano z reguły po jednym tomie rocznie. 
Wydział n wraz ze swymi czterema komisjami odbył w r. 1956 aż 
21 posiedzeń, aktywność była więc znaczna. Prowadzone były też z ini- 
cjatywy Wydziału prace materiałowe: zebrano materiały do słownika 
rymów Trembeckiego oraz do podobnego słownika rymów Mickiewicza. 
Kontynuowane też były prace nad bibliografią Torunia. .Drukiem zo- 
_ _stałY v;ydane .-eztery pozycje: praca zbiorowa Tadeusz Makowiecki i roz- 
prawy - Marii Walentynowicz Działalność pedagogiczna bibliotekarza, 
Stanisława Gerstmanna Wpływ rodziców na zaburzenia emocjonalności 
uczniów i Artura Hutnikiewicza Zeromski i naturalizm. 
_ WydziaŁ_ nI Matematyczno-Przyrodniczy, dokonał w r. 1956 zmiany 
SWYLh władz. Ustąpił ze stanowiska przewodniczącego prof. Jan Priiffer, 
a na jego miejsce wybrana została prof. Janina Hurynowicz. Zmniejszyła 
się liczba komisji, gdyż rozwiązała się Komisja do Badań Znużenia 


78
		

/Licencje_037_07_081_0001.djvu

			10. Prof. dr Janina Hury- 
nowicz, przewodnicząca 
Wydziału III Towarzystwa 
Naukowego (fot. Archi- 
wum) 


:}'I:ł._-_ 
.

 
Ąt . : , 
 _ 


 .
(:':Ę 
.
 
 '--,
 _-:- :
::-...
 


. r
 _ =-



 .. -


..

 . .. _ .-. _, . . 
.1....::.;:
 _ . . - - 

y
.;

.:>'
:;. 



:__;
 .,
.

:
:.f 
.j 
 . . 


; ,..iI 



; 


;.... 


.". -1
 


)" 


'J 


.. "t... :'::
 



.: "'., - . 


-sr,.
.,
 


'ł". 
".0 :.J\;,;;': >;..-:.,.... 


..,. 
,?:
. 
...;:,.>'>.
 
{ : 
,. 


'1," 


,.
ł.
.'!
A.> /
t 


,;; , 
... \ ' . 

 . 


:. x''5:: 


i 


, 


i Zmęczenia; pozostałe komisje były nadal czynne. Istniała jednak bar- 
dzo bliska współpraca między tymi komisjami a toruńskimi oddziałami 
ogólnopolskich specjalistycznych stowarzyszeń naukowych, np. Komisja 
Geograficzna odbywała swoje posiedzenia jako wspólne imprezy z Od- 
działem Polskiego Towarzystwa Geograficznego; podobnie postępowała 
Komisja Chemiczna, współdziałająca z Polskim Towarzystwem Chemicz- 
nym 186. Z tego m.in. powodu nie da się dokładnie obliczyć posiedzeń na- 
ukowych zorganizowanych w r. 1956 w obrębie Wydziału. Wzrosła nato- 
miast liczba prac opublikowanych drukiem, dochodząc do 9 pozycji. 
Były to następujące rozprawy: L. Roszkówny Zagadnienie zasięgu sta- 
dium pomorskiego nad dolną Wisłą, W. Barczyka O utworach górnokre- 
dowych na Bonarce pod Krakowem, A. Sienickiej Mieszańce fiołków 
(Viola) z grupy Tricolores, F. Błażejewskiego Nowe wiadomości o wystę- 
powaniu biegacza złocistego, G. Brodowej Unaczynienie powierzchni od- 


1.G Sprawozdania TNT, 11, s. 22-23. 


79
		

/Licencje_037_07_082_0001.djvu

			dechowej traszki górskiej, M. Chicewicza The response to light oj the 
white pigmentary cells and xantophores oj the Crustaceans, H. Szarskie- 
go z zespołem Uklad trawienny leszcza oraz dwie prace zbiorowe astro- 
nomów - Visual and photographic observations oj the variable stars 
i A study oj Galactic structure... 
Również Towarzystwo jako całość wzmogło swoją działalność, zwłasz- 
cza w dziedzinie organizowania sesji publicznych o charakterze okolicz- 
nościowym lub popularnonaukowym. Działo się tak obecnie nie tylko 
na skutek zachęt Polskiej Akademii Nauk do uprawiania tego rodzaju · 
działalności. Towarzystwo zaczęło w tym okresie wypróbowywać własne 
koncepcje popularyzacyjne. W dniu 4 września 1956 r. zarząd powołał 
Komisję dla Organizacji Odczytów Publicznych (Karol Górski, Kazi- 
mierz Sośnicki, Stefan Majdanowski). Komisja przystąpiła do pracy z du- 
żą energią, próbując początkowo oprzeć całą akcję na ścisłej współpra- 
cy z instytucją, która wydawała się do tego najbardziej predestynowana, 
tj. Towarzystwem Wiedzy Powszechnej. Okazało się jednak wkrótce, że 
skuteczniejsze jest organizowanie odczytów popularnych we własnym 
zakresie, i tak też odtąd czyniono 1118. Wzrosła też znacznie w r. 1956 liczba 
publicznych sesji z odczytami, mających najczęściej charakter okolicz- 
nościowy. Sesjami takimi uczczono pamięć zmarłych w ciągu 1956 r. 
wybitnych historyków, członków Towarzystwa Naukowego: Ludwika Ko- 
lankowskiego i Ryszarda Mienickiego, oraz zasłużonego działacza Towa- 
rzystwa z lat międzywojennych i pierwszego okresu organizacyjnego po 
II wojnie światowej, adwokata dra Ignacego Dziedzica. Odbyła się rów- 
nież dnia 27 kwietnia 1956 r. publjczna sesja mickiewiczowska z refera- 
tami Konrada Górskiego, Bronisława Nadolskiego, Witolda Łukaszewi- 
cza, Haliny Turskiej i Andrzeja Bukowskiego. W ramach miesiąca pogłę- 
biania przyjaźni polsko-radzieckiej zorganizowana została dnia 6 listo- 
pada 1956 r. niewielka sesja z odczytami Tadeusza Grudzińskiego Stosun- 
ki polsko-ruskie w XI wieku i Stefana Majdanowskiego Charakterystycz- 
ne cechy regionów klimatycznych Związku Radzieckiego. 
Ważnym wydarzeniem w życiu Towarzystwa stało się jego walne ze- 
branie w dniu 19 lutego 1957 r. Przewodniczył mu prof. Henryk Szarski. 
Poddano na nim krytyce w toku dyskusji nad sprawozdaniami ustępu- 
jącego zarządu działalność wydawniczą Towarzystwa i jej zewnętrzne 
ograniczenia. W dyskusji wzięli udział między innymi Marian Gumow- 
ski, Stanisław Hos'lowski, Jan Priiffer, a wyjaśnień udzielali Władysław. 
Dziewulski i Krystyna Swinarska. Domagano się usprawnienia prac re- 
dakcyjnych i wydawniczych; pojawiły się nawet opinie, że należy zer- 
wać współpracę z Państwowym Wydawnictwem Naukowym i podjąć sa- 
modzielnie działalność wydawniczą, jak dawniej. Dyskusja stanowiła 
prolog do wyboru nowego zarządu, którego skład został zresztą zapropo- [ 


118 Ibid., s. 27. 


80
		

/Licencje_037_07_083_0001.djvu

			1 
I - 
I 


r> 


{ 
I 
I 


- 


, 


nowany przez zarząd ustępujący i bez zmian wybrany większością gło- 
sów przez walne zebranie. Nie było więc mowy o konflikcie między ze- 
społem odchodzącym a tym, który obejmował funkcje. Mimo to w prze- 
świadczeniu członków Towarzystwa Naukowego w życiu instytucji roz- 
poczynał się nowy okres. Do nowego zarządu wszedł z poprzedniego tyl- 
ko prof. Bronisław Włodarski (jako I wiceprezes) oraz członkowie za- 
rządu: Marian Niklewski i Jan Zakrzewski. Na prezesa wybrany został 
prof. Konrad Górski, który - jak pamiętamy - pełnił tę funkcję do 
1949 r. Jego powrót do zarządu Towarzystwa Naukowego nastąpił rów- 
nolegle z przywróceniem mu prawa do prowadzenia na uniwersytecie 
zajęć dydaktycznych. Od tego czasu Konrad Górski nieprzerwanie spra- 
wuje urząd prezesa aż po dzień dzisiejszy, wybierany przez kolejne wal- 
ne zebrania. Na sekretarza wybrano prof. An
on
ego Swinarskiego, che- 
mika, którego dynamiczna osobowość miała w najbliższych latach wy- 
cisnąć swoje znamię na działalności Towarzystwa Naukowego i uniwer- 
sytetu (był jego rektorem w lata
h 1962-1965). Skarbnikiem został 
prof. Jerzy Łoś, który jednakże niebawem opuścić miał Toruń. Pewnym 
wydarzeniem było takźe wprowadzenie do składu zarządu historyka Ka- 
zimierza Jasińskiego, pierwszego w tym gronie reprezentanta pokolenia, 
które całe swoje studia uniwersyteckie odbyło w Polsce Ludowej. 
Walne zebranie Towarzystwa Naukowego stanowiło w dziejach tej 
instytucji kolejną cezurę, zamykającą pewien okres jego istnienia i dzia- 
łania. Zmieniła się w nim dawna koncepcja Towarzystwa, jego skład 
osobowy, inaczej też zaczęły rysować się jego społeczne zadania. To, co 
dzieje się w Towarzystwie po roku 1957, stanowi już jego historię współ- 
czesną, która nie może być ani badana, ani przedstawiana metodami, ja- 
kie stosuje się do okresów zakończonych i zamkniętych. Ostatnie kilka- 
naście lat: 1957-1975, to w szerokim tego słowa rozumieniu teraźniej
 
szość Towarzystwa Naukowego, tworzona przez ludzi żyjących i działa- 
jących w dzisiejszym społeczeństwie, poddanych jego prawom i wspólni£ 
biorących udział w rozwiązywaniu jego bieżących problemów. Kronikar- 
ski sposób przedstawiania wydarzeń, jaki zastosowano w rozdziałach 
omawiających pierwsze dwanaście lat pracy Towarzystwa w Polsce Lu- 
dowej, nie może już sprostać potrzebom problemowego omówienia spraw 
dziejących się wczoraj i dzisiaj. 


VI. TOWARZYSTWO NAUKOWE W CZASACH NAJNOWSZYCH 
1957-1975 


Dzieje Towarzystwa Naukowego do r. 1957 przedstawiono na ogół 
według chronologicznego porządku wydarzeń. Pozwalała na to przede 
wszystkim stosunkowo niewielka ilość spraw dziejących się w samym 
Towarzystwie i wokół niego, nawet jeśli czasem sprawy te nabierały dra- 


81
		

/Licencje_037_07_084_0001.djvu

			I 


matycznych wymiarów. Rozwój środowiska naukowego w Toruniu, nie 
pozbawiony załamań i regresów, przebiegał jednak głównym nurtem na 
uniwersytecie, a w Towarzystwie znajdował on jedynie swoje odzwier- 
ciedlenie. Kryzys Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na początku lat 
pięćdziesiątych odbił się w życiu Towarzystwa głównie przez ubytki 
personalne, spowodowane exodusem z Torunia dość licznych przedstawi- 
cieli dyscyplin naukowych, które jako kierunki studiów przestały tu ist- 
nieć. Natomiast własne poważne problemy Towarzystwa zaczęły się do- 
piero wtedy, gdy ograniczeniom musiała z konieczności ulec akcja wy- 
dawnicza. Przezwyciężenie trudności wynikających stąd po r. 1956 spo- 
wodowało bujny, bez mała żywiołowy rozrost agend Towarzystwa oraz 
istniejącą w pewnej mierze do chwili obecnej wielopłaszczyznowość jego 
pracy. Nie' da się ona przedstawić za pomocą prostej chronologicznej 
narracji. 
Działalność Towarzystwa w tym okresie, najbardziej dynamicznym 
ze wszystkich w jego dotychczasowym istnieniu, obejmuje trzy podsta- 
wowe dziedziny: l) inicjowanie i organizowanie badań naukowych, 2) pu- 
blikowanie drukiem wyników badań przez siebie organizowanych oraz 
wyników badań prowadzonych przez członków TNT, 3) popularyzację 
nauki. Oprócz tego Towarzystwo wykonuje prace pomocnicze związane 
z badaniami (np. mikrofilmowanie), zajmuje się wymianą własnych wy- 
dawnictw naukowych z innymi ośrodkami krajowymi i zagranicznymi. 
Każdą z powyższych dziedzin postaramy się przedstawić w sposób zwięz- 
ły, ale uwzględniający wszystkie istotne momenty. 


. 


l. ORGANIZACJA BADAŃ; MATERIALNE PODSTAWY PRACY 
TOWARZYSTWA NAUKOWEGO 


Jakkolwiek od pierwszych dni swego istnienia Towarzystwo nosi w 
swej nazwie przymiotnik "naukowe", to jednak inicjowaniem i organi- 
zowaniem badań naukowych zajęło się ono dopiero w okresie najnow- 
szym. Dawniej z konieczności ograniczało się co najwyżej do inspirowa- 
nia badań i popierania ich w ten sposób, że stwarzało możliwość przed- 
stawienia osiągniętych rezultatów badawczych w postaci referatów na 
posiedzeniach lub - w najkorzystniejszym wariancie - w formie druku. 
Nie było jednak w stanie nie tylko wskazywać problemów do rozwią- 
zania i zlecać prowadzenia badań na proponowane przez siebie tematy, 
ale nawet przez czas długi, obejmujący sporą część międzywojennego 
dwudziestolecia, nie mogło płacić honorariów autorskich. Sytuacja w tym 
względzie zmieniła się na krótko przed końcem tego okresu, ale nie była 
to jeszcze zmiana zasadnicza, pozostała bowiem dawna struktura we- 
wnętrzna samego Towarzystwa, a także struktura społeczeństwa, w obrę- 
bie którego Towarzystwo działało. Natomiast po drugiej wojnie świato- 
wej i wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej obydwie te struktury uległy 


82 


"
		

/Licencje_037_07_085_0001.djvu

			. 


zasadniczym przeobrażeniom. O wielkich przemianach klasowych w spo- 
łeczeństwie polskim nie ma powodu szerzej tu mówić, gdyż są to rzeczy 
znane, natomiast raz jeszcze wypada podkreślić, że przemiany, jakie za- 
szły w Towarzystwie Naukowym, nie polegały przede wszystkim na jego 
tzw. akademizacji, gdyż była ona skutkiem, a nie przyczyną zmian do- 
konanych. Istota zaś tych zmian tkwiła w fakcie, wielokrotnie tu przy- 
pominanym, że Towarzystwo Naukowe w Toruniu z organizacji miłośni- 
ków nauki i uczonych amatorów przekształciło się w zrzeszenie ludzi 
uprawiających badania naukowe nie tylko jako szlachetne powołanie, 
lecz także jako zawód, pozwalający na utrzymanie się z pracy w nim. 
Nie można zatem było liczyć, jak dawniej, na to, że członkowie Towa- 
rzystwa będą z innych, bardziej lub mniej prywatnych źródeł czerpali 
środki na finansowanie badań przez siebie prowadzonych, a kwestia wy- 
nagrodzenia za wykonywaną pracę będzie sprawą wstydliwą, o której 
właściwie nie wypada wspominać. Profesjonalizacja nauki i profesjona- 
lizacja naukowa członków Towarzystwa postawiłyby problem planowa- 
nia i finansowania badań nawet wtedy, gdyby się nie zmieniły ogólne 
warunki ustrojowe. Budowanie ustroju socjalistycznego w Polsce pro- 
ces ten jednak wydatnie przyspieszyło, podporządkowując go zarazem 
szerszym koniecznościom państwowym i społecznym. Był to proces nie- 
uchronny, a Towarzystwo musiało mu się poddać, jeśli nie miało się stać 
społecznym anachronizmem. 
Zrozumiał to dobrze nowy zarząd, bogatszy o niełatwe, ale nieraz 
bardzo instruktywne doświadczenia końcowych lat czterdziestych i po- 
czątkowych pięćdziesiątych, a zrozumienie owo potraktował jako podsta- 
wę swojej działalności. 
Badania naukowe próbowano organizować w obrębie Towarzystwa 
także i przed r. 1957. Przykładem dodatnim mogła tu być omawiana po- 
przednio Komisja do Badań Przyrodniczych Pomorza i Pojezierza Ma- 
zurskiego, która wprawdzie funkcjonowała jako instytucja uzupełniająca 
badania prowadzone przez odpowiednie katedry uniwersytetu, ale. w 
każdym razie działająca z planem mającym na uwadze osiągnięcie zało- 
żonych celów poznawczych. Zorganizowanie przez Wydział I pracowni 
historycznej, w której zapoczątkowane zostały prace nad wielką edycją 
źródłową Akt stanów Prus Królewskich, stanowiło dalszy przykład uda- 
nej inicjatywy w tym zakresie. Także Komisja Geograficzna systema- 
tycznie prowadziła prace, zmierzające do stworzenia zespołowej mono- 
grafii ziemi chełmińskiej. Jednakże badania inicjowane i finansowane 
przez Towarzystwo (rzecz jasna, z funduszów pochodzących z budżetu 
państwowego) były dość skromne, jeśli popatrzy się na nie właśnie przez 
pryzmat wydatkowanych na ten cel kwot pieniężnych. W r. 1956 pro- 
wadzono badania w zakresie 16 tematów (we wszystkich trzech wydzia- 
łach) i wydano na to łącznie 25 316 zł, w r. 1957 liczba tematów i wy- 
datkowane sumy zwiększyły się wprawdzie, ale stanowiły nadal ten 


83
		

/Licencje_037_07_086_0001.djvu

			. 


sam rząd wielkości: 19 tematów i 34292 zł. Nie były one więc dotych- 
czas jednym z centralnych działów pracy Towarzystwa. Swoistym świa- 
dectwem tego stosunku Towarzystwa do organizowanych przez siebie 
badań był fakt, że w oficjalnych sprawozdaniach rocznych, przedkłada- 
nych walnym zgromadzeniom i publikowanych następnie drukiem, nie 
wymieniano nawet tematów, zadowalając !rię jedynie sumarycznymi da- 
nymi liczbowymi 117. Wszystko to uległo zmianie w nowym okresie. 
W sprawozdaniu za r. 1958 pojawiło się już szczegółowe wyliczenie te- 
matów prowadzonych badań wraz z nazwiskami pracowników nauko- 
wych odpowiedzialnych za ich wykonanie. Było tych tematów 19, a zaj- 
mowało się nimi 40 osób; koszt badań wyniósł w r. 1958 już przeszło 
60 tysięcy złotych. Przeważały zdecydowanie tematy humanistyczne, 
zgłoszone przez Wydziały I i II; Wydział III zgłosił i wykonywał tylko 
trzy tematy, wydatkując na ten cel 13 tysięcy złotych. Nie wszystkie 
badania udało się zrealizować w formie druku; niektóre (jak np. biblio- 
grafia miasta Torunia) doczekały się publikacji dopiero po kilkunastu 
latach. Na ogół doprowadzone zostały do końca prace edytorskie - wy- 
dawano kolejne tomy Akt stanów Prus Królewskich (Karol Górski i Ma- 
rian Biskup; potem już tylko ten ostatni), ukazały się źródła do dziejów 
ekonomii malborskiej (Wojciech Hejnosz i Julian Gronowski), inwen- 
tarze dóbr biskupstwa włocławskiego (Leonid Żytkowicz), wyszły także 
z czasem w druku prace Leona Witkowskiego o nowołacińskich poetach 
Gdańska i Torunia oraz Bronisława Nadolskiego o różnych szczegółowych 
zagadnieniach życia literackiego i naukowego na Pomorzu w dobie odro- 
dzenia. W dalszym ciągu geografowie badali i ogłaszali drukiem cząstko- 
we wyniki badań nad ziemią chełmińską. O wzroście znaczenia planowa- 
nych badań naukowych świadczyło także powołanie w r. 1958 Komisji 
do Spraw Zleconych Prac Naukowych, której zadaniem miało być opi- 
niowanie wszystkich wniosków o dotacje na badania i wydaw
nie opinii 
o projektach umów na prace zlecone w ramach badań naukowych. Na 
czele tej komisji stanął ówczesny docent Antoni Swinarski, a weszli do 
niej jako członkowie delegaci wydziałów. Wszedł do niej również, jako 
ekspert finansowy, powołany niedawno na nowe stanowisko dyrektora 
administracyjnego Towarzystwa. mgr Alojzy Kirstein. 
Inicjatywę badawczą, która nie wytrzymała próby czasu - głównie 
na skutek trudności natury technicznej - podjęli botanicy z prof. Janem 
Walasem na czele. Było to uruchomienie Pracowni Palynologicznej, 
prowadzącej badania pyłkowe osadów torfowych - "mające znaczenie 
dla rekonstrukcji szaty roślinnej ostatnich tysięcy lat oraz dla poznania 
pełnego środowiska naturalnego, w którym żył dawny człowiek, ułatwia- 
jąc badania archeologiczne i geograficzne" 118. Był to więc krok w kie- 
:ł: unku zain icjowania badań interdyscyplinarnych, tak ważnych w rozwo- 
137 Sprawozdania TNT, 12: 1960, s. 18. 
188 Sprawozdania TNT, 13: 1961, s. 26. 


84
		

/Licencje_037_07_087_0001.djvu

			1- o,;: 


- 
 -i 


-_
7}::/i - '. 


;-.
... 
i
-' 
;-- 


'
.. _!"_, 


"V
' 
f 


'J.:: 


-' 
.

 
, 


_l 


. -,:",- 
 


..;:"?=.!;
 
<');t 


-;..., 



 


.j 



. 
 



 -.' 


. .. 
. .'\.
A . 


"
 

'. 



,;
 
. 



'''' < ł 
.h-' m .. 
. -- JIił .. 


\ 


11. Mgr Alojzy Kirstein, były dyrektor Biura TNT, otrzymuje z rąk prezesa 
pro£. Konrada Górskiego medal stulecia Towarzystwa w r. 1975 (fot. M. Kokot) 


ju współczesnej nauki. Pracownia Palynologiczna napotykała jednak od 
początku istotne trudności w pracy; zwłaszcza brak odpowiedniej apa- 
ratury i stosownego pomieszczenia stanowiły poważną przeszkodę w :ra- 
cjonalnym zorganizowaniu pracy. 
Natomiast badania z różnych dziedzin nauk humanistycznych oraz ge- 
ografii były prowadzone bez większych zakłóceń. Rozszerzyła się ich te- 
matyka o badania archeologiczne nad grodziskami wczesnośredniowiecz- 
nymi na terenie Kujaw, ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej (Kazimierz 
Zurowski ze współpracownikami), badania nad dialektami tego regionu 
(Halina Turska) oraz o badania z zakresu historii sztuki, m.in. nad iko- 
nografią Torunia (Jadwiga Puciata-Pawłowska). Podjęta została także 
interesująca próba rekonstrukcji krajobrazu okolic Kruszwicy i Bisku- 
pina ze stanowiska geograficznego (Ludmiła Roszkówna). Te osiągnię- 
cia łat 1959-1960 były jednak niewystarczające nawet w stosunku do 
ograniczonych możliwości finansowych. W r. 1960 Towarzystwo dyspo- 
nowało sumą 45 920 zł na badania naukowe, ale nawet tej kwoty nie 
zdołano wydać w całości, lecz tylko w 78 procentach 180. Ten stan rzeczy 
utrzymał się także i w okresie późniejszym. W r. 1961 planowano ba- 
dania w zakresie dziesięciu tematów, a wykonano je w dziewięciu, gdyż 
choroba do c. Kazimierza Zurowskiego uniemożliwiła prowadzenie w tym 
180 Sprawozdania TNT, 14: 1962, s. 24. 


85 


.
		

/Licencje_037_07_088_0001.djvu

			roku badań grodzisk wczesnośredniowiecznych, na które planowano w.ię- 
cej niż połowę całej sumy przeznaczonej na badania. 
Ciągle jednak w grę wchodziły sumy dość skromne, umożliwiające 
jedynie prowadzenie badań z zakresu nauk humanistycznych za pomocą 
naj prostszych i bardzo tradycyjnych środków technicznych. Siedem te- 
matów badawczych, stanowiących kontynuację prac rozpoczętych już 
wcześniej, prowadzonych było przez członków Wydziału I, a tylko dwa 
przez członków Wydziałów II i III. I w tych wypadkach chodziło zresz- 
tą również nie o badania nowe, lecz o kontynuację wcześniejszych. 
Wytłumaczeniem tego stanu r
eczy była polityka oszczędnościowa 
Polskiej Akademii Nauk wobec towarzystw naukowych. Wymagania 
formalne związane ze zgłaszaniem i finansowaniem badań naukowych zo- 
stały z początkiem lat sześćdziesiątych znacznie zaostrzone, a ponadto 
zalecono, aby finansowaniem z budżetu towarzystw objęte były tylko 
prace pomocnicze, i to wykonywane jedynie przez pomocniczych pra- 
cowników. Wyłączeni zostali z subwencjonowania za pośrednictwem to- 
warzystw naukowych kierownicy badań; ponadto nie mogły być przez 
towarzystwa finansowane lub nawet tylko dofinansowywane badania 
figurujące w planach katedr uniwersyteckich, choćby tam nawet nie 
przewidywano subwencji na ich prowadzenie 140. Tendencje do ograni- 
czania działalności towarzystw naukowych zaczęły się ujawniać w prak- 
tycznych posunięciach oraz wystąpieniach czynników miarodajnych na 
terenie Polskiej Akademii Nauk. Już na zgromadzeniu ogólnym człon- 
ków PAN w dniu 25 marca 1960 r. mówiło się o możliwości ogranicze- 
nia samodzielności towarzystw naukowych 14\ przy czym chodziło głów- 
nie o prowadzoną przez nie bezpośrednio działalność badawczą, a także 
wydawniczą. W r. 1960 Towarzystwo toruńskie nie mogło znaleźć fundu- 
szów nawet na czynność tak niewątpliwie techniczno-pomocniczego cha- 
rakteru, jak przepisanie na maszynie nadesłanego z radzieckiej Ukrainy 
i przeznaczonego do opublikowania w wydawnictwach Towarzystwa rę- 
kopisu zasłużonego lwowskiego historyka sztuki, profesora Mieczysława 
Gębarowicza lU. Od r. 1961 zaczęła być aktualna sprawa przejęcia finan- 
sowania prac Towarzystwa przez władze wojewódzkie. W maju 1961 r. 
zastępca sekretarza naukowego Polskiej Akademii Nauk przesłał preze- 
sowi Towarzystwa pismo powołujące się na wcześniejsze rozporządzenie 
Rady Ministrów i sugerujące, aby zarząd TNT porozumiał się z Prezy- 
dium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy co do terminu prze- 
jęcia Towarzystwa pod opiekę władz wojewódzkich: W związku z tymi 
posunięciami zaznaczyło się we władzach Towarzystwa Naukowego pe- 


140 Przemówienie prezesa Konrada Górskiego na walnym zebraniu dnia 19 lu- 
tego 1963 roku, Sprawozdania TNT, 16: 1964, s. 15. 
141 Protokół posiedzenia zarządu, akta TNT (w registraturze TNT, dalej cyt. 
Reg. TNT) Z-02, k.nlb., z 26 III 1960 r. 
142 Reg. TNT, Z-02, protokół z 17 XII 1960 r. 


86 


- 


-
		

/Licencje_037_07_089_0001.djvu

			wne zaniepokojenie o dalsze jego losy. Przejawiło się to zwłaszcza w 
dyskusji na posiedzeniu zarządu' w dniu 11 października 1961 r., kiedy 
profesorowie Szarski, Zabłocki i Hejnosz podnieśli wiele argumentów, 
przemawiających za celowością istnienia Towarzystwa w obecnej formie 
organizacyjnej i kiedy znów szukano uzasadnień dla odparcia ewentu- 
alnych zarzutów elitarności 148, Wiosną 1962 r. powołana została przez 
zarząd dwuosobowa komisja, złożona z docenta Artura Hutnikiewicza 
i skarbnika Towarzystwa, dra Stefana Dembińskiego, która opracowała 
zasady finansowania przez TNT badań naukowych. Ustalono wtedy po- 
dział badań na dwa rodzaje: l) badania zlecone na podstawie uchwały 
zarządu, określającej tematykę; Towarzystwo zastrzegało sobie prawo 
dysponowania materiałami uzyskanymi w toku takich badań; 2) badania 
prowadzone z inicjatywy członka Towarzystwa, które jednak musiały 
być uznane przez właściwy wydział za uzasadnione naukowo i odpowied- 
nio ograniczone w czasie; komisja opracowała tu szereg szczegółowych 
postanowień, dotyczących głównie sposobu składania sprawozdań oraz roz- 
liczania się z przyznanych kwot 144. Restrykcje oszczędnościowe nie za- 
trzymały się jednak w tym punkcie. Polska Akademia Nauk zwołała 
dnia 29 października 1962 r. do Warszawy naradę prezesów regional- 
nych towarzystw naukowych. Zakomunikowano tam decyzję Akademii 
o zmniejszeniu o 15% dotacji dla towarzystw. Decyzja ta nie była wpra- 
wdzie skierowana bezpośrednio przeciw organizowaniu opłacanych z bu- 
dżetu Towarzystwa badań naukowych, skłoniła jednak zarząd do re- 
dukcji wydatków przeznaczonych na badania naukowe, a także na akcję 
wydawniczą 1łs. Taka była geneza przedstawionej powyżej zasady opła- 
cania tylko wydatków rzeczowych oraz prac wykonywanych przez per- 
sonel pomocniczy. 
Ograniczenia te pociągnęły za sobą zmniejszenie ilości tematów bada- 
nych na zlecenie Towarzystwa. Była to redukcja dość drastyczna, gdyż 
w r. 1962 prowadzono badania już tylko w zakresie pięciu, a właściwie 
czterech tematów, zamiast dotychczasowych kilkunastu. Przestano także 
wykazywać sumy asygnowane na tego rodzaju badania jako oddzielną 
pozycję w rocznych sprawozdaniach rachunkowych i tylko w sprawo- 
zdaniu opisowym wymieniono kwotę 28166 zł, znacznie mniejszą od 
sum preliminowanych i faktycznie wydawanych w latach poprzedzają- 
cych. 
Pewna poprawa zarysowała się dopiero w r. 1963. Dotyczyła ona 
jednak tylko strony ilościowo-tematycznej. Liczba podjętych tematów 
wzrosła do sześciu. Wydatkowana na cele badawcze suma uległa jednak 
dalszemu zmniejszeniu i spadła do 21065 zł. Wśród nowo podjętych te- 
matów ba dań znalazły się "Dzieje gimnazjum toruńskiego w latach 
143 Reg. TNT, Z-02, protokół posiedzenia zarządu z 11 X 1961 r. 
144 Reg. TNT, Z-02, protokół posiedzenia zarządu z 31 V 1962 r. 
lłS Reg. TNT, Z-02, protokół posiedzenia zarządu ż 17 XI 1962 r. 


87
		

/Licencje_037_07_090_0001.djvu

			1680-1920" (Zbigniew Zdrójkowski), temat historyczny o niemałym 
znaczeniu dla opracowania dziejów kultury umysłowej regionu. Zaowo- 
cował on w kilka lat później wielotomową monografią gimnazjum aka- 
demickiego w Toruniu z podstawową częścią opracowaną przez Stanisła- 
wa Salmonowicza. Również jako nowe tematy zgłoszone zostały przez 
Rajmunda Galona opracowania geograficzme w ramach badań nad ziemią 
chełmińską: "Morfologia i hydrografia Pojezierza Brodnickiego" oraz 
"Czwartorzęd i rzeźba Wysoczyzny Chełmińskiej". Pozostałe badania 
stanowiły kontynuację tematów dawniejszych. 
Poprawa, . o której tu mowa, nie była jednak zjawiskiem trwałym. 
Już w roku następnym, 1964, wstrzymane zostały wszystkie dotacje Pol- 
skiej Akademii Nauk na prowadzone przez Towarzystwo badania nau- 
kowe. W tej sytuacji wszystkie prace badawcze prowadzone na zlecenie 
TNT musiały być przerwane; jeśli udało się utrzymać ciągłość niektó- 
rych z nich, to stało się tak dlatego, że poszczególnym kierownikom 
badań powiodło się uzyskanie funduszów na ich kontynuację z innych 
źródeł. Tak było np. z pracami nad Aktami stanów. Prus Królewskich 
prowadzonymi przez Mariana Biskupa, które opłacił w r. 1964 Zarząd 
Główny Polskiego Towarzystwa Historycznego w Warszawie. 
Sytuacja pogorszyła się jeszcze bardziej, gdy z początkiem r. 1965 za- 
padła decyzja Sekr'etariatu Naukowego PAN o nieudzieleniu Towarzystwu 
Naukowemu w tym roku jakiejkolwiek dotacji. Zarząd zwrócił się z pro- 
śbą o pomoc finansową do władz wojewódzkich, ale i tam spotkał się 
z odmową. Przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej 
w Bydgoszczy w rozmowie z wiceprezesem TNT prof. Swinarskim pod- 
kreślił niemożność finansowania Towarzystwa w jakiejkolwiek formie 148. 
Oświadczył natomiast wraz z innymi posłami województwa bydgoskiego 
na Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej gotowość poparcia starań 
Towarzystwa o utrzymanie dotychczasowego stosunku Akademii do TNT. 
Sprawa była poważna, gdyż dotyczyła już nie tylko jednego z działów 
pracy Towarzystwa, lecz. podstaw jego działania. W tych warunkach za- 
rząd przyjął w dniu 13 kwietnia 1965 r. rezygnację prof. Mariana Mich- 
niewicza ze stanowiska sekretarza generalnego TNT i wybrał na to sta- 
nowisko dokooptowanego wcześniej do składu zarządu prof. Mariana 
Biskupa 147. Wkrótce potem, w dniu 11 maja 1965 r., odbyła się rozmowa 
prezesa prof. Konrada Górskiego i posła ziemi bydgoskiej prof. Stefa- 
na 2ółkiewskiego z Sekretarzem Naukowym PAN prof. Henrykiem Ja- 
błońskim. Prof. Jabłoński, zapoznawszy się już uprzednio z memoriałem 
TNT, postulującym przywrócenie dotychczasowej formy subwencjono- 
wania Towarzystwa przez Akademię, podtrzymał decyzję o wstrzymaniu 
dotacji, uznając formę dotowania Towarzystwa przez Prezydium Woje- 


-- 
t 


tU Reg. TNT, Z-02, protokół: posiedzenia zarządu z 18 II 1965 r. 
147 Reg. TNT, Z-02, protokół posiedzenia zarządu Zi 13 IV 1965 r. 


88
		

/Licencje_037_07_091_0001.djvu

			"'<;-i.::
.......y.' 
 j 



 


.- _'\to
.._. ,.,..- 
'i....t.. ' 


. 
.
 - 


-0, 


.«.:. 


.. 


." 


-{ 


'> 


, 


t"\. , 


. 'łI>

 
r'
 



,.'" 


.. 
 :: > 


- : ""1>-- 


ł.
 
..:.; 


..: -II:.
..i;_ 



 


-
 



 


< .
..;.- 

 >7- 


... ........
-,...,/:---... , 
._
.
..
;;: .r 


.,
 


.,' 


o.. 


'" 



"""-
-- 
" 
< . 


.1.. 


o, 


I:':" 


..

 


.",. 


.::<"'
:.-:;
.-: :
 


<.:t. 


}< . 


_.
 - ..\' :: 
<;....- 
 1;:
 .-:- 
;..>.
. 

.!.... 
 .{ r
.' 
{

.
. 
. 

-J >1< y'" .
........\-

 
..",. 



. ('; 


"".! 


.>"!:
----" 1ł. > .-!- 
.--... 

. :j 
.. 


12. Prof. dr Antoni Swinarski, wiceprezes Towarzystwa Naukowego 


'
"'"4 


... 


t 



 . 


..........:: 


 =- 


'11'-_' ....-I
 




 



'"
		

/Licencje_037_07_092_0001.djvu

			w6dzkiej Rady Narodowej, przy częściowej tylko pomocy Akademii na 
akcję wydawniczą, za właściwą i nie mogącą ulec zmianie, Podobne 
stanowisko zajął w tym samym czasie dyrektor Biura Prezydialnego 
PAN, Jerzy Zaremba. Z jego oświadczenia, złożonego w rozmowie z se- 
kretarzem generalnym TNT, Marianem Biskupem, wynikało, że dla 
władz Akademii było już sprawą przesądzoną, iż działalność Towarzystwa 
oprzeć się winna głównie na dotacjach ze strony Prezydium Wojewódz- 
kiej Rady Narodowej U8. 
W ciągu drugiej połowy r. 1965 sprawa się wyjaśniła. Prezydium 
WRN w Bydgoszczy, które nie było uprzednio przygotowane na wprowa- 
dzenie dotacji dla Towarzystwa Naukowego do swojego budżetu, mogło 
przyznać subwencję na r. 1965 dopiero w ostatnich jego miesiącach. 
W oparciu o tę subwencję wznowione zostały badania w zakresie trzech 
tematów historycznych i jednego archeologicznego. Rozpoczęto także zle- 
cone przez Towarzystwo prace badawcze i materiałowe związane z nad- 
chodzącą 500 rocznicą urodzin Mikołaja Kopernika. Były to: Henryka 
Baranowskiego "Bibliografia kopernikowska", Leonarda Jarzębowskiego 
"Katalog książek wywiezionych z Warmii do Szwecji w XVII wieku" 
i Karola Górskiego monografia Łukasza Watzenrodego. 
W r. 1966 nastąpiło na koniec tak potrzebne ustabilizowanie pozycji 
materialnej Towarzystwa Naukowego. W swoim wystąpieniu na walnym 
zebraniu w dniu 20 lutego 1967 r. prof. Biskup stwierdził nawet, że 
ostatnio towarzystwa naukowe w Polsce zaczęły przeżywać swoisty re- 
nesans, związany z nawrotem do ich akademickiego charakteru UD. Od- 
biło się to w sposób wyraźny na badaniach. Nie podjęto wprawdzie 
w porównaniu z rokiem poprzedzającym żadnych nowych tematów, ale 
wydana kwota pieniężna wzrosła do wysokości 43 114 zł. Wszystkie te- 
maty, nad którymi prowadzono badania w ciągu r. 1966, były tematami 
histerycznymi. Rozbudowano zwłaszcza prace przygotowawcze i ma- 
teriałowe związane z dziejami Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego 
w XVII i XVIII w. 
Trend ten utrzymał się także w r. 1967. Liczba tematów wzrosła do 
szesnastu, wydatki na ich prowadzenie do 97 480 zł. Kontynuowane były 
wszystkie tematy dawniejsze, a oprócz tego rozpoczęto na dość szeroką 
skalę prace przygotowawcze do opracowania monografii ziemi chełmiń- 
skiej i dobrzyńskiej. Do zespołu prowadzącego te badania weszli: An- 
drzej Tomczak (materiały kartograficzne i archiwalne do dziejów ziemi 
dobrzyńskiej), Jadwiga Klimaszewska (terenowe badania etnograficzne), 
Eugenia Kwiatkowska (stosunki gospodarcze), Kazimierz 2urowski (ba- 
dania wykopaliskowe w ziemi chełmińskiej), Jadwiga Puciata-Pawłow- 
ska (historia sztuki) i Klemens Kępczyński (badania florystyczne Wy- 


148 Reg. TNT, Z-02, protokół posiedzenia zarządu z 25 VI 1965 r. 
UD Sprawozdania TNT, 20: 1968, s. 14. 


90
		

/Licencje_037_07_093_0001.djvu

			soczyzny Chełmińskiej i Dobrzyńskiej). Preponderancja tematykJ. histo- 
rycznej i tym razem była niewątpliwa. Zmieniło się to nieznacznie 
w r. 1968, kiedy w problematyce badań dotyczących ziemi chełmińskiej 
pojawiły się obok wymienionych wyżej także dalsze tematy geograficzne: 
Władysław Mrózek zajął się hydrografią, a Zbigniew Prusinkiewicz ba- 
daniami gleboznawczymi w rezerwatach leśnych województwa bydgo- 
skiego. Jednakże zmniejszyły się znów, choć już nie tak rażąco, jak kilka 
lat temu, sumy wydane na te badania; spadły one do wysokości 68431 zł, 
zużytych na finansowanie dwunastu tematów. Pierwszym etapem prac 
nad projektowanym opracowaniem zbiorowym dziejów miasta Torunia 
były rozpoczęte przez Andrzeja Tomczaka badania nad toruńskimi źró- 
dłami kartograficznymi. W r. 1969 nowych tematów nie podejmowano, 
ale zwiększono subwencję na kontynuowanie dawniejszych do 77 532 zł. 
W r. 1970 zaznaczył się pewien spadek ilościowy w zakresie prac 
kontynuowanych; podjęte jednak zostały nowe tematy historyczne i geo- 
graficzne - kwerendy archiwalne do dziejów Torunia (Jerzy Wojtowicz), 
do dziejów Towarzystwa Naukowego (Andrzej Tomczak, Bożena Osmól- 
ska-Piskorska), do dziejów fortyfikacji Inowrocławia (Marian Biskup) 
i badania geograficzne dotyczące Swiecia (Jan Szupryczyński). Wszystkie 
te badania były prowadzone nadal także w r. 1971, a sumy wydane na 
ten cel wyniosły 43963 i 65600 zł. Jak stąd widać, mimo różnic, i to 
stosunkowo sporych między poszczególnymi latami, kwota wydatkowa- 
na oscylowała w zasadzie około 50 000 zł rocznie. Zrozumiałe, że z takiej 
sumy można było pokrywać tylko wydatki na stosunkowo tanie badania 
humanistyczne. W r. 1971 w planie badań oprócz monografii Inowrocła- . 
wia, Swiecia i powiatu świeckiego znalazły się także prace materiałowe 
poprzedzające przygotowanie wydawnictw związanych ze zbliżającą się 
setną rocznicą założenia Towarzystwa. Zaprojektowana została między 
innymi niniejsza monografia, tom złożony ze szczegółowych biografii 
dawnych działaczy Towarzystwa oraz księga pamiątkowa, zawierająca 
prace różnych autorów. Wydatki na ten cel wyniosły w r. 1972 łącznie 
25 150 zł, w r. 1973 - 30680 zł. W r. 1974 pojawiły się nowe tematy: 
opracowywany przez Janusza Bieniaka "Kodeks dyplomatyczny (zbiór 
dokumentów średniowiecznych) Kujaw i ziemi dobrzyńskiej", przygoto- 
wywana do wydania przez Irenę Janosz-Biskupową "Księga komturstwa 
gdańskiego", Karola Górskiego "Tabliczki woskowe miasta Torunia w 
XV i XVI wieku" oraz Leona Witkowskiego "Kultura muzyczna Torunia 
w okresie międzywojennym". Badania w tym roku dotowane były sumą 
39636 zł. Wszystkie te i poprzednie prace badawcze prowadzono nadal 
i w jubileuszowym roku 1975, lecz ze znacznie mniejszą intensywnością, 
o czym świadczy fakt, iż wydano wtedy zaledwie 22 545 zł na badania, 
w których uczestniczyło 10 pracowników: 8 historyków, l historyk sztuki 
i l archeolog. 


91
		

/Licencje_037_07_094_0001.djvu

			\ 


2. WYDAWNICTWA NAUKOWE 


'" 


Od pierwszych miesięcy wznowienia pracy przez Towarzystwo Nau- 
kowe po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej kładziono w działalności 
kolejnych zarządów, niezależnie od ogólnej koncepcji pracy Towarzystwa, 
wielki nacisk na utrzymanie i rozwijanie własnych wydawnictw nauko- 
wych. Koncepcje zadań i struktury Towarzystwa ulegały fluktuacjom 
i przeobrażeniom, ale zasada podtrzymywania z całą energią działalności 
wydawniczej nie była nigdy ani przez zarządy, ani przez członków TNT 
kwestionowana. Jeśli słyszy się czasem w dyskusjach (np. na niektórych 
walnych zebraniach) uwagi krytyczne dotyczące wydawnictw, to prz,e- 
ważnie mówią one o tym, że w odczuciu członków drukuje się za mało - 
najczęściej w tej dyscyplinie naukowej, którą i sam krytyk uprawia. 
Znaczenie publikacji drukiem (lub za pomocą innych technik poligraficz- 
nych) jest w działalności naukowej sprawą zasadniczą. Mimo wynalezie- 
nia i stosowania różnorodnych środków przekazywania informacji druk 
pozostał (i zapewne na długo pozostanie) głównym sposobem zapisu i 
przekazu treści ustalonych w rezultacie badań. Dla poszczególnych śro- 
dowisk naukowych własne wydawnictwa są ponadto legitymacją ich mi- 
nionego i bieżącego dorobku wobec innych środowisk, co nie jest pozba- 
wio
e poważniejszego znaczenia. Wreszcie: publikacje naukowe są swo- 
istą walutą międzynarodową, gdyż dzięki stosunkom wymiennym mię- 
dzy poszczególnymi instytucjami naukowymi umożliwiają uzyskiwanie 
dla własnej biblioteki, zaspokajającej potrze
y środowiska, wydawnictw 
zagranicznych, i to. bez konieczności dokonywania jakichkolwiek wydat- 
ków dewizowych. 
W r. 1945 Towarzystwo nie mogło się jeszcze zdobyć na jakąkolwiek 
publikację nowych wyników badań, chociaż prace w tym kierunku zo- 
stały już wówczas rozpoczęte. Pierwszym wydawnictwem TNT, które 
ukazało się w Polsce Ludowej, był XII tom "Zapisek Towarzystwa Na- 
ukowego w Toruniu", opublikowany w r. 1946. "Zapiski", które zaczęły 
się ukazywać w r. 1908, były - chociaż w tytule nie było to zaznaczo- 
ne - czasopismem historycznym, poświęconym głównie dziejom Pomo- 
rza, Prus i ziemi chełmińskiej, a tym samym de facto organem nauko- 
wym Wydziału I (zarazem zaś najstarszym czasopismem naukowym Pol- 
ski północnej). Jednocześnie spełniały w ograniczonym zakresie funkcję 
biuletynu zarządu, czyli tę funkcję, którą od r. 1949 miały przejąć "Spra- 
wozdania", Pierwszy powojenny numer, określony przez Komitet Redak- 
cyjny jako "ogniwo między przedwojennymi i powojennymi czasy", za- 
wierał na wstępie listę 51 członków, którzy utracili życie w czasie oku- 
pacji, w większości na skutek akcji eksterminacyjnych dokonywanych 
przez hitlerowców. Zeszyt ten zawierał ponadto napisany przez ks. Pa- 
wła Czaplewskiego nekrolog zamęczonego w obozie w Stutthofie prezesa 
TNT, ks. Alfonsa Mańkowskiego, bibliografię jego prac, a ponadto art y- 


\ 
-. 


92
		

/Licencje_037_07_095_0001.djvu

			kuł ks. Antoniego Liedtkego o archiwach kościelnych na Pomorzu, napi- 
sany przed wojną i ocalały w rękopisie. Jak widać, w treści tego zeszy- 
tu nie zaznaczyła się jeszcze obecność w Toruniu pracowników nauko- 
wych uniwersytetu. Na posiedzeniu zarządu w dniu 30 listopada 1946 r. 
przekazano na wniosek prof. Konrada Górskiego sprawę wyboru nowej 
Komisji Redakcyjnej "Zapisek" Wydziałowi 1 150 . Jednak dopiero tom 
następny można było uznać za rezultat działalności dostosowanej do no- 
wej sytuacji toruńskiego środowiska naukowego. W pierwszych latach 
po wojnie różnego rodzaju trudności spowodowały, że zaniechano wyda- 
wania kwartalnych zeszytów i ograniczono się do publikowania od razu 
całego tomu. Ponieważ działo się to w odstępach mniej więcej rocznych, 
przeto "Zapiski" stały się w latach czterdziestych i początkowych pięć- 
dziesiątych faktycznym rocznikiem, aczkolwiek kolejne zespoły redak- 
cyjne podkreślały prowizoryczność tego stanu rzeczy, zaznaczając na kar- 
tach tytułowych także numerację zeszytów. Pierwszy zespół redakcyjny 
tworzyli: mgr Andrzej Bukowski, ks. Paweł Czaplewski i ks. dr Włady- 
sław Łęga; pierwsza z powołanych przez Wydział Historyczno-Archeolo- 
giczny komisji redakcyjnych również składała się z trzech osób. Tworzyli 
ją już pracownicy naukowi uniwersytetu: prof. Kazimierz Hartleb, prof. 
Karol Górski i mgr Józef Mossakowski. Następna komisja była liczniej- 
sza. Obok trzech wymienionych weszli do niej jeszcze prof. Stanisław 
Hoszowski i doc. Leonid Zytkowicz. Obydwie te komisje zredagowały 
trzy tomy w czterech woluminach, W okresie tym "Zapiski" przybrały 
już zdecydowanie charakter periodyku historycznego, ale nie skrystali- 
zował się jeszcze ich profil tematyczny. Nie wybrano konsekwentnie 
żadnej z zarysowujących się możliwości: czasopisma poświęconego dzie- 
jom regionu pomorsko-bałtyckiego lub czasopisma środowiskowego, 
tj. czasopisma drukującego opracowania różnych problemów, jeżeli tylko 
zostały one napisane przez miejscowych autorów. W latach 1949 i 1950 
po raz pierwszy wystąpili na łamach "Zapisek" jako autorzy absolwenci 
Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, którzy swoje studia w całości lub 
w końcowej części odbyli na tej uczelni. Spotykamy między nimi Ma- 
riana Biskupa, Edmunda i Tadeusza Cieślaków, Tadeusza Grudzińskiego, 
Kazimierza Jasińskiego, Wacława Odyńca i Zbigniewa Zdrójkowskiego. 
W r. 1950 redakcja "Zapisek" poddana została reorganizacji. Powo- ( 
łano Komitet Redakcyjny, w którym z poprzedniego zespołu -został tylko 
Kazimierz Hartleb (zmarł 21 XI 1951 r.). Członkami nowego Komitetu 
Redakcyjnego byli: Karol Koranyi, Bronisław Włodarski, Bronisław Pa- 
włowski, Jadwiga Lechicka, Adam Dygdała, Tadeusz Cieślak i Stanisław 
Matysik. W tym składzie redakcyjnym przygotowano trzy numery "Za- 
pisek", tj. tom XVI za r. 1950 i podzielony na dwa zeszyty tom XVII 
za r. 1952. Kolejna zmiana w składzie Komitetu Redakcyjnego nastąpiła 


1&0 AT' TNT, nr 3, s. 164. 


93 


-
		

/Licencje_037_07_096_0001.djvu

			, 
(" .. 
,. 



.¥ 



 



 
 .- 


13. Prof. dr Bronisław 
Włodarski, przewodniczący 
Wydziału I w latach 1953
 
-1957 oraz wieloletni re- 
daktor wydawnictw To- 
warzystwa Naukowego 
(fot. A. Ciechanowski) 


.> . 


..' 
- ......: ,; ,."- 


\J 
'T- , 


;:. 
, 
-
 ,<. 


... ,r""';: 


\- . .' 
'
;

'7 

,;. 


>.' 
:, 




 . 
,,"" 
f 


"...... ...... 

 y / -t.:""...... . 


"j:-=.:

.:.

 .. -

 
:<-::..
 


;;,,;,;,.: 


'. 


-\ .:o:!..... 


w r. 1952: odszedł prof. Karol Koranyi, a powrócił prof. Hoszowski. 
Wówczas zostało także utworzone stanowisko redaktora naczelnego, po 
raz pierwszy w dziejach "Zapisek" wynagradzane, początkowo zresztą 
kwotą dość skromną. Pierwszym redaktorem naczelnym "Zapisek" zo- 
stał prof. Bronisław Włodarski, który pełnił tę funkcję do r. 1954. Po- 
wołano też po raz pierwszy sekretarza redakcji, którym został dr Adam 
Dygdała. 
W okresie redakcji prof. Włodarskiego "Zapiski" były pismem śro- 
dowiskowym, nie ograniczającym się do problematyki pomorsko-bałtyc- 
kiej, lecz odzwierciedlającym różnorodne indywidualne zainteresowania 
historyków toruńskich. Trudno byłoby znaleźć wówczas wspólny mia- 
nownik dla tych zainteresowań. Każdy z osiadłych po II wojnie świato- 
wej w Toruniu pracowników nauki zajmował się dawniej zagadnienia- 
mi wyrosłymi z potrzeb i możliwości ośrodków, w których się znajdował, 
Przestawienie się na problematykę regionu Pomorza i Morza Bałtyckie- 
go wymagało czasu na zorientowanie się w źródłach i w potrzebach ba- 
d
w(zych. Proces ten ciągnął się m1riej więcej do połowy lat sześćdzie- 
sią tych. 
W r. 1955 nastąpiła zmiana tytułu wydawnictwa. Tytuł pierwotny 
z 1908 r., zachowany' przez 47 lat, odpowiadał pierwotnej konrepcj-i pi_ 


94
		

/Licencje_037_07_097_0001.djvu

			sma jako biuletynu naukowego i sprawozdawczego wydziałów i zarządu. 
Chociaż w praktyce pismo od początku stało się publikacją głównie 
z dziedziny historii, nazwy nie zmieniano. Było to w jakiejś mierze uza- 
sadnione do r. 1949, ponieważ do tego czasu drukowane były w "Za- 
piskach" sumaryczne sprawozdania z bieżącej działalności wszystkich wy- 
działów. Natomiast od r. 1949 Towarzystwo rozpoczęło wydawanie od- 
rębnego organu pod nazwą "Sprawozdania Towarzystwa Naukowego",--" 
gdzie przeniesiono wszelkie tego typu materiały. Zmiana nazwy na "Za- 
piski Historyczne" od tomu XXI była więc logiczną konsekwencją zmian 
w strukturze wydawnictw Towarzystwa Naukowego. Na przeprowadzenie 
tej zmiany zdecydowała się jednak dopiero nowa redakcja, na której czele 
stanęli w r. 1955 Stanisław Hoszowski i Edmund Cieślak, a w jej skład 
weszli Tadeusz Cieślak, Kazimierz Jasiński, Gerard Labuda, Jadwiga 
Lechicka i Witold Łukaszewicz. Redakcja w tym składzie (zmiany za- 
szły w 1956 r. tylko na stanowiskach sekretarzy, kiedy to Adama Dy- 
gdałę i Tadeusza Grudzińskiego zastąpili Kazimierz Jasiński i Antoni Cza- 
charowski) zmieniła nieco układ wewnętrzny poszczególnych _ zeszytów 
"Zapisek", znacznie rozbudowując dział recenzji, a zwłaszcza krótkich 
notatek bibliograficznych\ wzorowanych na "Rocznikach Dziejów Gospo- 
darczych i Społecznych", Ta ostatnia innowacja nie utrzymała się jed- 
nak długo i w latach sześćdziesiątych zniknęła z łamów "Zapisek". Naj- 
większym osiągnięciem redakcji E. Cieślaka i S. Hoszowskiego było 
zwiększenie częstotliwości ukazywania się wydawnictwa do dwóch wo- 
luminów rocznie. Właściwą częstotliwość, tj. cztery zeszyty na rok, osiąg- 
nęło czasopismo dopiero w okresie redakcji Mariana Biskupa, który objął 
funkcję redaktora w r. 1958, poczynając od tomu XXIV i sprawuje ją 
do dziś, mając w swoim dorobku największą ze wszystkich dotychczaso- 
wych redaktorów liczbę wydanych woluminów i arkuszy drukarskich. 
Zmienił się wówczas także Komitet Redakcyjny, do którego weszli Jan 
Gerlach, Kazimierz Jasiński i Witold Łukaszewicz. W r. 1964 zamiast 
Jana Gerlacha wszedł Leonid Zytkowicz i od tego czasu aż do r. 1970 
skład Komitetu Redakcyjnego pozostał ten sam. Zmieniali się natomiast 
sekretarze redakcji: w r. 1958 pełnił tę funkcję Marian Wojciechowski, 
w latach 1958-1964 Jerzy Serczyk, po nim do r. 1968 Mieczysław Woj- 
ciechowski, następnie Hanna Tomaszewska-Nowak i (1971-1975) Jan 
Pakulski. W r. 1970 do Komitetu oprócz wymienionych poprzednio osób 
wszedł jeszcze Donald Steyer. Poważniejsze zmiany w składzie Komitetu 
Redakcyjnego zaszły w r. 1972. Odeszli Kazimierz Jasiński i Donald 
Steyer, a weszli: Antoni Czacharowski, Sławomir Kalembka, Zenon No- 
wak i Kazimierz Wajda, a w r. 1974 także Mieczysław Wojciechowski. 
Pod redakcją Mariana Biskupa "Zapiski" rozpoczęły okres unormowanej 
stabilizacji. Rozszerzony został krąg współpracowników i ustalona pro- 
blematyka. Redakcja zaprasza do współpra{'y również historyków zagra- 
nicznych prowadzących badania nad dziejami Pomorza i regionu bałt y- 


95
		

/Licencje_037_07_098_0001.djvu

			ckiego: z radzieckiej Łotwy i Estonii, ze Szwecji, Danii, Finlandii, NRD 
i RFN. Ogłaszają tu swoje prace z tego zakresu historycy warszawscy, 
poznańscy, krakowscy, gdańscy, śląscy i lubelscy. "Zapiski" stały się 
więc w ostatnim piętnastoleciu czasopismem wykraczającym swym zna- 
czeniem daleko poza granice regionu, którym się zajmują. Stale zamiesz- 
czane spisy treści po rosyjsku i po angielsku oraz niemieckie streszcze- 
nia artykułów przybliżają problematykę pomOl:sko-bałtycką również ba- 
daczom nie znającym języka polskiego. 
Do ważnych osiągnięć ostatniego okresu należy także ogłaszanie jako 
aneksu do każdego rocznika "Zapisek Historycznych" bieżącej bibliogra- 
fii historii Pomorza, opracowywanej od r. 1958 najpierw przez Włady- 
sława Chojnackiego i Henryka Baranowskiego, a następnie już tylko 
przez tego ostatniego, znanego bibliografa. Publikacja w Toruniu biblio- 
grafii pomorskiej przełamała istniejący od 1933 r. monopol, jaki miał 
w tej dziedzinie niemiecki bibliograf Ernst Wermke (do 1944 r. w Kró- 
lewcu, od 1952 r. w Marburgu w RFN) wydający retrospektywne i bie- 
żące bibliografie pod nazwą Bibliographie der Geschichte von Ost- und 
Westpreussen. 
Najdawniejsze wydawnictwo Towarzystwa Naukowego, "Roczniki", 
również było i pozostało publikacją poświęconą problematyce historycz- 
nej Wydziału I. Wznowione dopiero w trzecim roku po wyzwoleniu, pu- 
blikują w każdym tomie, dzielącym się na kolejne numery, po kilka mo- 
nografii, będących z księgarskiego i bibliograficznego punktu widzenia 
samoistnymi pozycjami książkowymi, związanymi ze sobą tylko tradycyj- 
nym wspólnym tytułem serii. Jeśli w pierwszych latach powojennych 
poszczególne pozycje "Roczników" zawierały tylko prace autorów ów- 
czesnego średniego pokolenia, które studia uniwersyteckie odbyło lub 
przynajmniej rozpoczęło jeszcze w okresie międzywojennym, to stop- 
niowo coraz więcej pojawiało się w nich prac autorów wówczas młodych, 
którzy całe swoje studia odbyli w okresie powojennym (Zbigniew Zdrój- 
kowski, Stanisław Matysik, Tadeusz Grudziński, Marian Biskup, Andrzej 
Tomczak, Stefan Cackowski, Bolesław Danilczuk, Stanisław Salmonowicz, 
Zenon Nowak, Bohdan Ryszewski, Krystyna Zielińska, Irena Janosz-Bi- 
skupowa, Stanisław Mrozek i inni). Pośród prac publikowanych w serii 
"Roczników" sporą .grupę stanowiły wyróżniające się prace doktorskie 
i habilitacyjne z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Do momentu urucho- 
mienia własnych wydawnictw przez uniwersytet i zajęcia przez to wyda- 
wnictwo właściwego miejsca pośród podobnych krajowych domów wyda- 
wniczych, co l1lastąpiło z początkiem lat sześódziesiątych, "Roc:m1iki TNT" 
były dla wielu toruńskich autorów prac z zakresu nauk historycznych je- 
dynym praktycznie miejscem, gdzie mogli oni ogłaszać swoje .prace, Tak 
było z wydrukowaną jeszcze w r. 1949 pracą Kazimierza Ślaskiego Dzieje 
ziemi kolobrzeskiej do czasów jej germanizacji. a następnie Tadeusza 
Grudzińskiego Boleslaw Szczodry. część l, Mariana Biskupa Stosunek 


96 


-
		

/Licencje_037_07_099_0001.djvu

			Gdańska do Kazimierza Jagiellończyka w okresie wojny trzynastoletniej 
1454-1466, Andrzeja Tomczaka Walenty Dembiński, kanclerz egzekucji 
(1504-1584) i Kancelaria biskupów wlocławskich w okresie księgi wpi- 
sów (XV-XVIII w.), Zbigniewa Zdrójkowskiego Praktyka kryminalna 
Jakuba Czechowicza, jej źródla i system na tle rozwoju wspólczesnego 
prawa karnego zachodniej Europy, Stanisława Matysika Frawo nad- 
brzeżne (ius naufragii). Studium z historii prawa morskiego, Stefana Ca- 
ckowskiego Go.<;podarstwo wiejskie w dobrach biskupstwa i kapituly 
chelmińskiej w XVII-XVIII wieku, Bolesława Danilczuka Działalność 
SPD i PPS zaboru pruskiego w Poznańskiem w latach 1891-1914, Zeno- 
na Nowaka Polityka północna Zygmunta Luksemburskiego, Jacka Sta- 
szewskiego Stosunki Augusta II z kurią rzymską w latach 1704-1706, 
Krystyny Zielińskiej (Melkowskiej) Zjednoczenie Pomorza Gdańskiego 
z Wielkopolską pod koniec XIII wieku, Bohdana Ryszewskiego Archiwi- 
styka - przedmiot, zakres, podzial i innymi. W "Rocznikach" majdowało 
się miejsce dla rozpraw z pogranicza nauki historycznej, pisanych przez 
przedstawicieli innych humanistycznych dyscyplin naukowych, jak np. 
praca Bożeny Osmólskiej-Piskorskiej Towarzystwo Pomocy Naukowej na 
Pomorzu lub Stanisława Salmonowicza Krystian Bogumił Steiner (1746- 
-1814). Studium z dziejów nauki prawa doby Oświecenia w Polsce. Od _ 
połowy lat pięćdziesiątych prace pisane przez autorów, którzy rozpoczęli 
swoją karierę naukową przed II wojną światową, stanowią już tylko uła- 
mek ogólnej liczby rozpraw historycznych, ogłaszanych w serii "Rocz- 
ników", lecz w dalszym ciągu są w niej obecne, świadcząc. o prowadzo- 
nych nadal twórczych badaniach naukowych. Należą tu takie prace, jak 
Jadwigi Lechickiej Rola dziejowa Stanisława Leszczyńskiego, Heleny Pi- 
skorskiej Organizacja władz i kancelarii miasta Torunia do roku 1793, 
Bronisława Włodarskiego Rywalizacja o ziemie pruskie w połowie XIII 
wieku, Mariana Gumowskiego Herbarz patrycjatu toruńskiego, Karola 
Górskiego Starostowie malborscy w latach 1457-1510. Pierwsze półwie- 
cze polskiego Malborka. W ostatnich latach bezpośrednio poprzedzających 
okres jubileuszu stulecia TNT ilość prac wydawanych rocznie w serii 
"Roczników" zmalała, lecz zarazem pojawiła się w nich nowa zupełnie 
problematyka historyczna, czego przykładem może być praca Stanisława 
Mrozka Prywatne rozdawnictwo pieniędzy i żywności w miastach Italii 
w okresie wczesnego cesarstwa. Problematykę pomorzoznawczą, stale 
obecną w "Rocznikach", reprezentuje praca Ireny Janosz-Biskupowej 
Archiwum Ziem Pruskich. Poza serią, w oddzielnej, subwencjonowanej 
przez Towarzystwo publikacji, ukazała się kontynuacja wydanych w la- 
tach 1928-1949 w "Rocznikach" Dziejów Gimnazjum Toruńskiego pióra 
Stanisława Tynca, doprowadzonych przez autora do r. 1681 (napisanie 
całości uniemożliwiła wojna; jest o tym mowa w innym miejscu niniej- 
szej monografii). Autorem tego opracowania, obejmującego cały braku- 
jący okres działalności Gimnazjum Akademickiego w dawnej Rzeczy- 


97
		

/Licencje_037_07_100_0001.djvu

			pospolitej oraz dalsze dzieje szkoły pod rządami pruskimi w obrębie 
Księstwa Warszawskiego (aż do 1817 r.) jest Stanisław Salmonowicz. 
Rok jubileuszowy 1975 spowodował zaabsorbowanie potencjału wy- 
dawniczego TNT w tak znacznym stopniu, że w "Rocznikach" nie opubli- 
kowano ani jednego tytułu. W przygotowaniu znajdował się jednak tom 
obcojęzycznych studiów Karola Górskiego Communitas, Princeps, Coro- 
na Regni. 
Z dawnych wydawnictw Towarzystwa, związanych po II wojnie 
światowej z Wydziałem I, stosunkowo najpóźniej, bo dopiero w r. 1950 
została wznowiona seria źródeł historycznych "Fontes". W serii tej uka- 
zało się w latach Polski Ludowej ponad trzydzieści samoistnych pozycji, 
w tym niektóre wielotomowe. Publikowano tu inwentarze dóbr ziem- 
skich z czasów przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, będące ważnymi źró- 
dłami do badań nad dziejami gospodarczymi, umożliwiającymi choć w 
pewnym stopniu stosowanie metod kwantyfikacyjnych do okresu feuda- 
lizmu (wydawcą był głównie Leonid Zytkowicz). W serii tej ukazały się 
także publikacje źródeł odnoszących się do innych dziedzin historii, jak 
np. przygotowane do druku przez Bronisława Pawłowskiego Protokoły 
Rady Stanu Księstwa Warszawskiego, edycja Księgi żołdu Związku Pru- 
skiego z okresu wojny trzynastoletniej Antoniego Czacharowskiego czy 
opracowana przez Karolę Ciesielską i Irenę Janosz-Biskupową Księga 
długów miasta Torunia z okresu wojny trzynastoletniej; nadto wydawane 
przez Wojciecha Hejnosza Zródła do dziejów ekonomii malborskiej, 
a szczególnie wydawane od lat pięćdziesiątych przez Karola Górskiego 
i Mariana Biskupa, a ostatnio już tylko przez tego ostatniego Akta sta- 
nów Prus Królewskich, ukazujące działalność reprezentacji stanowej na 
Pomorzu po jego zjednoczeniu z Polską w połowie XV w. W latach sie- 
demdziesiątych w serii "Fontes" poza dwoma kolejnymi tomami Akt sta- 
nów Prus Królewskich ukazała się jeszcze tylko przygotowana do druku 
przez Karolę Ciesielską Księga ławnicza Nowego Miasta Torunia z lat 
1387-1450. 
W r. 1972 powołane zostało w obrębie Wydziału I nowe wydawnictwo, 
nawiązujące do tradycji serii "Prace Prehistoryczne", zapoczątkowanej 
jeszcze w 1938 r. Zgodnie z przyjętą obecnie terminologią naukową nada- 
no jej nazwę "Prac Archeologicznych". Pierwszym przewodniczącym ko- 
mitetu redakcyjnego został Kazimierz Zurowski. Dotąd wydano w tej 
serii prace: Jadwigi Chudziakowej Kultura łużycka na terenie między- 
rzecza Wisły, Drwęcy i Osy oraz Jadwigi Chudziakowej i Andrzeja Koli 
Zródła archeologiczne z terenu zamku krzyżackiego w Toruniu, 
Wspomniano już poprzednio, że wydawnictwa z zakresu nauk przy- 
rodniczych. zostały w obrębie Towarzystwa rozwinięte dopiero po II woj- 
nie światowej. To samo należy powiedzieć także o pracach z dziedziny 
filologii i filozofii; .Wydział II Towarzystwa Naukowego zainaugurował 
swoją działalność wydawniczą w r. 1948 publikacją książki Jana Rut- 


98
		

/Licencje_037_07_101_0001.djvu

			skiego Doktryna Hume'a o prawdopodobieństwie, Ukazała się ona w no- 
wej serii, zatytułowanej w dość stereotypowy sposób: "Prace Wydziału 
Filologiczno-Filozoficznego". Seria ta ma podobną strukturę jak omó- 
wione poprzednio "Roczniki", tzn. każda jej pozycja, nie zależnie od za- 
stosowanego ze względów formalnych podziału na tomy i zeszyty, jest 
samodzielną książką. Seria ta od samego początku prezentuje wielką róż- 
nor()dność tematyczną, spowodowaną tym, że niejako ,pod jednym dachem 
skupiono w niej tak różne dyscypliny naukowe. jak logika, fIilologia pol- 
ska i antycma, historia sztuki i wiele innych. Łączy jednak prawie wszyst- 
kie wydane dotychczas w tej serii prace wielka dbałość o poprawność 
językową, a nawet o walory estetyczne wypowiedzi naukowej." Od lat 
pięćdziesiątych zaczynają w publikowanych "Pracach Wydziału Filolo- 
giczn()-Filoroficznego" ukazywać sJę coraz częściej dzieła autorów po- 
wojennego pokolenia toruńskich pracowników nauki, jak np. Jerzego 
Speiny Powieści Stanisława Ignacego Witkiewicza, Czesława Niedzielskie- 
go O teQretycznoliterackich tradycjach prozy dokumentarnej (podróż-po- 
wieść-reportaż), Mirosława Kasjall1a Przyslowia i metaforyka potoczna w 
twórczości Słowackiego, Witolda Wróblewskiego Arystokratyzm Platona, 
Anny Kulikowskiej Badania eksperymentalne nad sztywnością operacji 
pojęciowych u dzieci w wieku lat 7-10, Teresy Friedelówny Kategoria 
plurale tantum w języku polskim, Anny Krzewińskiej Pieśń ziemiańska, 
antyturecka i refleksyjna, Marii Szupryczyńskiej Syntaktyczna klasyfi- 
kacja czasowników przybiernikowych, Antoniny Bartoszewicz O głów- 
nych teTminach i pojęciach w polskiej krytyce literackiej w pierwszej po- 
łowie XIX wieku, Jerzego Speiny Bankructwo realności. Proza Brunona 
Schulza, Jerzego Z. Maciejewskiego W kłębowisku przeciwieństw. Obraz 
idei w prozie narracyjnej Stanisława Brzozowskiego, Józefa Poklewskie- 
go Swięta Lipka, polska fundacja barokowa na terenie Prus Książęcych 
oraz Zofii Mocarskiej-Tycowej Działalność krytycznoliteracka T, Jeske- 
-Choińskiego, w przygotowaniu zaś znajdują się dalsze opracowania m.in. 
Eugeniusza Klina Pojęcie romantyzmu w "Estetyce" Hegla 151. Przedsta- 
wiciele średniej i starszej generacji uczonych reprezentowani byli w tym 
czasie w serii filologiczno-filozoficznej przez następujące prace: Mieczy- 
sława Gębarowicza Szkice z historii sztuki XVII wieku, Henryka Elzen- 
berga Wartość i człowiek, Artura Hutnikiewicza Twórczość literacka Ste- 
fana Grabińskiego i tegoż autora Zeromski .i naturalizm, Jadwigi Pucia- 
ta-Pawłowskiej Artur Grottger i tejże autorki Józef Mehoffer i Stani- 
sław Wyspiański, Bożeny Osm61skiej-Piskorskiej Powstanie styczniowe 
w twórczości J. I. Kraszewskiego, Tadeusza Czeżowskiego Odczyty .filo- 
zoficzne (książka ta miała dwa wydania), Leona Witkowskie
o Przekaz 
antyku w polskiej zagadce literackiej i ludowej, Izydory Dąmbskiej Zna- 


lU Praca ukazała się w r. 1976. 


99
		

/Licencje_037_07_102_0001.djvu

			ki i myśli, a w przygotowaniu znajduje się praca Artura Hutnikiewicza 
Portrety i szkice literackie 152. 
W obrębie serii "Prac Wydziału Filologiczno-Filozoficznego" ukazuje 
się też w nieregularnych odstępach, w miarę napływu materiałów, wy- 
dawana od 1959 r. oddmelna jak gdyby "podseria" pod nawiązującą do 
dziewiętnastowiecznych jeszcze polskich tradycji konserwatorskich na- 
zwą: "Teka Komisji Historii Sztuki". Do r. 1972 ukazało się pięć tomów 
tego wydawnictwa, w którym ogłaszane są rO:lJprawy o rozmiarach kilku- 
arkuszowych, nie pozwalających jeszcze na ogłoszenie ich jako samoist- 
nej książki, a ważnych naukowo. W ostatnich tomach "Teki" ukazały się 
między innymi prace: Zygmunta Kruszelnickiego Historyzm w sztuce 
Torunia XVIII wieku, Józefa Poklewskriego Kościól i klasztor pobernar- 
dyński w Zamartem kolo Chojnic, Jolanty Goławskiej Snycerka toruń- 
ska w okresie baroku, Jer'zego Frycza Palac w Nawrze - ze studiów nad 
architekturą okola roku 1800 w Polsce, Janiny Kruszelnickiej Dawny 
oltarz Pięknej Madonny toruńskiej, oraz prace Z. Homunga, B. Jakubow- 
skiej, M. Michnowskiej i J. Puciata-Pawłowskiej, których nie możemy tu 
wymienić, odsyłając zarinteresowanego czytelnika (jak Wie wszystklich po- 
dobnych wypadkach) do szczegółowych zestawień bibliograficznych. 
Wydawnict.wa Wydziału III - Matematyczno-Przyrodniczego miały 
w okresie 'Przed II wojną światową tylko bardzo skromnych poprzedni- 
ków w postaoi wydanych dwa lata przed jej wybuchem trzech zeszytów 
serii "Badania PrzyrodlI1icze PomorsikJie", zawierających przyczynki do 
zoologii i bot.aniki ziem ówczesnego polskiego Pomorza. Było to całkowi- 
cie zrozumiałe w środowisku, w którym nie prowadzono żadnych samo- 
dzielnych badań przyrodniczych z braku specjalistów i laboratoriów. Na- 
wet po utworzeniu uniwersytetu sytuacja nie od razu się zmieniła, gdyż 
zorganizowanie od podstaw warsztatów pracy dla biologów, chemików, 
fizyków, geografów i astronomów wymagało czasu, a przede wszystkim 
środków materialnych. O te zaś nie było łatwo w zniszczonym przez woj- 
nę kraju. Przybyli do Torunia pracownicy nauki, przynajmniej niektórzy, 
przywieźli jednak ze sobą wyniki badań przeprowadzonych przed wojną, 
a czasem kontynuowanych w okresie jej trwania. Te właśnie materiały 
danowiły podstawę pierwszych publikacja ogłoszonych przez Wydział III. 
Owe pierwsze wydawnictwa wyszły spod prasy drukarskiej w 1947 r. 
Były to książki Janiny Hurynowicz Wplyw niektórych środków nasen- 
nych i narkotycznych na zmiany chronaksyjnej pobudliwości ukladu 
blędnikowego u królików oraz Jana Pruffera Studia nad motylami Wi- 
leńszczyzny. Po wydaniu tych dwóch monografii Wydział zorientował 
się jednak, że większość jego prac będą stanowiły nie obszerne opraco- 
wania książkowe, lecz rozprawy przedstawiające wyniki bieżąco prowa- 
dzonych badań laboratoryjnych i terenowych. Ten typ prac, dominujący 


1&2 Jw. 


100
		

/Licencje_037_07_103_0001.djvu

			jako forma publikacji w W1iększości dyscY'Plin matematyczno-przyrodni- 
czych, odznacza się zazwyczaj wielką oszczędnością środków wypowie- 
dzi, posługując się często systemem symboli i skrótów. Powoouje to z ko- 
lei' niewielkie rozmiary drukowanych prac naukowych z zakresu tych 
dyscyplin, zwłaszcza w porównaniu z pracami z dziedziny nauk huma- 
nistycznych, posługującymi się przeważnie językiem potocznym, uzupeł- 
nionym tylko w pewnej mierze słownictwem specjalistycznym. Konse- 
kwencją tego stanu \,zeczy musiało być znalezienie dla wydawnictw Wy- 
działu III innego kształtu niż ten, który tradycyjnie stosowano w Wy- 
dziale I, i jaki z niewielkim i modyfikacjami zaprowadzono w Wydziale II 
(a także, po jego zorganizowaniu, w Wydziale IV). Wydział III dał swojej 
serii wydawniczej tytuł łaciński, bardziej zrozumiały dla partnerów w 
międzynarodowych stosunkach naukowych: "Studia Societatis Scientia- 
rum Torunensis". Jest to seria podzielona na sekcje, oznaczone kolejny- 
mi literami alfabetu: Sectio A (matematyka i fizyka), Sectio B (chemia), 
Sectio C (geografia i geologia), Sectio D (botanika), Sectio E (zoologia), 
\ , 
Sectio F (astronomia), S
ctio G (fi.zjologia), uzupełnione "Supplementum", 
przeznaczonym dla wydawnictw nietypowych, nie mieszczących się w 
sekcjach ze względu na objętość, charakter itp. W obrębie każdej sekcji 
seria ta podzielona jest na tomy (woluminy), a te z kolei na poszczególne 
numery. Niektóre z numerów, stanowiących oddzielne jednostki wydaw- 
nicze, zawierają po jednej, niektóre zaś po kilka prac z odpowiednich 
dziedzin nauk matematyczno-przyrodniczych. Wydawanie poszczególnych 
sekcji nie rozpoczęło się jednocześnie, toteż we wcześniejszych tomach, 
pochodzących z lat pięćdziesiątych, sporo prac drukowano w obrębie sek- 
cji już istniejących (jako pierwsze ukazały się tomy sekcji A i E), cho- 
ciaż ich formalny zakres niezupełnie pokrywał się z problematyką puoli- 
kowanych rozpraw, Tak np. niektóre prace astronomiczne (głównie 
z zakresu astrofizyki) zostały ogłoszone w sekcji A (matematyczno- 
fizycznej), której pierwsze tomy wyszły już pod koniec lat czterdziestych, 
gdy tymczasem pierwszy tom sekcji F (astronomicznej) wydano w r. 1956. 
Astronomowie uzyskali jednak już wcześniej organ służący publikowaniu 
wyników bieżących obserwacji i badań w postaci "Biuletynu Obserwato- 
rium Astronomicznego Uniwersytetu M. Kopernika". Jako szczególnie 
prężne wyróżniły się w omawianym okresie sekcje: geograficzno-geoio- 
giczna, botaniczna, zoologiczna, astronomiczna i fizjologiczna (a więc ozna- 
czone literami od C do G). Niemożliwe jest omówienie w tym miejscu tre- 
ści wydawnictw Wydziału III, ponieważ chodzi tu o k i l k a s e t tytułów 
rozpraw z zakresu co najmniej kilkunastu, jeżeli nie kilkudziesięciu spe- 
cjalizacji naukowo-badawczych, i dokonanie jakiegokolwiek wyboru ty- 
tułów mogących się wydawać bardziej reprezentatywnymi musiałoby 
z konieczności doprowadzić do pominięcia wszystkich pozostałych, któ- 
rych walory poznawcze są nie mniejsze. 


101
		

/Licencje_037_07_104_0001.djvu

			Z tym zastrzeżeniem podajemy poniżej wybór tytułów prac opubliko- 
wanych w wydawnictwach Wydziału III, po to, aby ukazać rozległość 
i różnorodność zainteresowań badawczych jego członków. W sekcji A 
ogłoszono m.in.: T. Czeżowskiego Przyczynek do sylogistyki Arystotell!sa, 
W. Hanusowej Oscylator torsyjny, W. Dziewulskiego O wyznaczaniu kie- 
runków wertexów na podstawie ruchów swoistych gwiazd-podkarlów, 
K. Antonowicza Przyrząd do całkowania równania Schrodingera; w sek- 
cji B: H. Konecznego Parametry karbonizacji w procesie sodowym, 
A. Ulińskiej i Z. Mańkowskiego Polimery i kopolimery bromku winylu. _ 
J. Siedlewskiego O własnościach i strukturze węgli aktywowanych w pro- 
cesach katalizy, Z. Czerwińskiego i R. Nowakowskiego Własności elek- 
tryczne warstw adsorpcyjnych na granicy fazy krystalicznej NaH2 P0 4 - 
- H20 i jej roztworu nasyconego, J. Gronowskiej i B. Kupis Barwa a bu- 
dowa pochodnych fluoranu; w sekcji C: R. Galona Morfologia doliny 
i zandru Brdy, W. Gorczyńskiego Czas trwania usłonecznienia w Toru- 
niu na tle usłonecznienia Polski i Europy, W. Niewiarowskiego Formy 
polodowcowe i typy deglacjacji na Wysoczyźnie Chełmińskiej, E. Kwiat- 
kowskiej Osadnictwo wiejskie ziemi dobrzyńskiej w świetle planów 
z XVIII i XIX wieku i jego przemiany pod wpływem uwłaszczenia i par: 
celacji, B. Rosy O rozwoju morfologicznym wybrzeża Polski w świetle 
dawnych form brzegowych, Z. Churskiej Późnoglacjalne formy denuda- 
cyjne na zboczach pradoliny Noteci-Warty i doliny Drwęcy, W. Plichty 
Wpływ wieku na stopień zbielicowania gleb wytworzonych z piasków 
wydmowych mierzei Swiny, A. Tomczakowej Kępa Bazarowa na Wiśle 
w Toruniu w świetle badań geomorfologicznych oraz archiwalnych ma- 
teriałów kartograficznych; w sekcji D: J. Hołowni Badania nad grzybami 
użytkowymi okolic Torunia, J. Zabłockiego Pinus Króli, nowy gatunek 
sosny trzeciorzędowej z pokładów soli kamiennej w Wieliczce, R. Bohra 
Socjologiczne badania perifitonu roślinnego w jeziorze Mamry, J. Wil- 
koń-Michalskiej Halofity Kujaw, J. Berndta Badania anatomiczne drew- 
na krajowych gatunków rodzaju Betula L,; w sekcji E: J. Pruffera 
O peumych swoistościach entomofauny rezerwatu cisowego Wierzchlas, 
M. Gromadskiej Fauna przylżeńców biotopów zagospodarowanych, 
S. Strawińskiego Ptaki podmiejskich zadrzewień Torunia, G. Kriesla 
Badania antropologiczne młodzieży żeńskiej ze szkół średnich ogólno- 
kształcących rejonu Pomorza i Kujaw; w sekcji F: W. Dziewulskiego 
Motions of A-Stars, S. Gąski The Motions of Giant Stars of Populations 
I and II, W. Iwanówskiej i N. Marona Statistical Population Indices of 
Mira Type Variables; w sekcji G: J. Narębskiego Czynność bioelektrycz- 
na mózgu (EEG) królików w poronnych powtarzanych wstrząsach ana- 
filaktycznych w toku przewlekłych stanów uczuleniowych, L. J aniszew- 
skiego Chronaksjometryczna ocena wpływu niektórych stymulatorów na 
obwodowy układ no.czynioruchowy w stanach znużenia i zmęczenia. 
Z ważniejszych prac wydanych w ciągu r. 1974 w ramach serii "Studia 


102 



 


-
		

/Licencje_037_07_105_0001.djvu

			Societatis Scientiarum Torunensis" należy wymienić jeszcze następujące 
prace: K. Kępczyński i I. Zienkiewicz Zbiorowiska ruderalne miasta To- 
runia, J. Priiffer i E. Sołtys Motyle ziemi chełmińskiej i terenów sąsied- 
nich, S. Gorgolewski Solar and sidereal digital clock, S. Gąska The re la- 
tion of a (aj) for the Perseid meteor stream, i inne. W jubileuszawym 
roku 1975 wydano drukiem tylko jedną pozycję. Kilka studiów członków 
Wydziału III ukazało się natomiast w księdze pamiątkowej TNT Z dzie- 
jów nauki polskiej, 
Najpóźniej ruszyły wydawnictwa Wydziału IV, publikowane pod 
nazwą "Studia Iuridica". Wydział ten bowiem powołany został do życia 
dopiero w r. 1964. Wiązało się to ściśle z sytuacją nauk prawnych na 
uniwersytecie toruńskim. W pierwotnej strukturze uczelni, od r. 1946 
do początków lat pięćdziesiątych, istniał na Uniwersytecie Mikołaja Ko- 
pernika Wydział Prawno-Ekonomiczny, któremu następnie władze re- 
sortowe poleciły zawieszenie działalności dydaktycznej. Spowodowało to 
emigrację pracowników naukowych tego wydziału z Torunia do innych 
ośrodków uniwersyteckich i pociągnęło za sobą oczywiście także w obrę- 
bie Towarzystwa Naukowego zanik powstałego jeszcze w maju 1946 r. 
Wydziału Prawniczego. Dopiero reaktywowanie Wydziału Prawa na uni- 
wersytecie, które odbyło się stopniowo u progu lat sześćdziesiątych, 
umożliwiło podjęcie na nowo uprawiania nauk prawnych w Towarzy- 
stwie. Początkowo odbywało się to w ramach Wydziału I i dopiero po 
wzmocnieniu kadry naukowej prawników w środowisku toruńskim moż- 
na było pomyśleć o zorganizowaniu się ich ponownie w osobnym wy- 
dziale Towarzystwa. Niemniej pierwsze prace prawnicze ukazały się w 
"Rocznikach" jeszcze przed wyodrębnieniem organizacyjnym Wydzia- 
łu IV. Prace drukowane w "Studia Iuridica", których do r. 1972 wydano 
12 tomów w 24 zeszytach, objęły do tego momentu 27 tytułów. Są mię- 
dzy nimi prace J. Symonidesa Kontrola międzynarodowa i Terytorium 
państwowe w świetle zasady efektywności, J. Śliwowskiego Wykonanie 
kary w warunkach ograniczonej wolności, W. Szyszkowskiego Walka 
o prawa obywatelskie ludności murzyńskiej w Stanach Zjednoczonych, 
A. Marka Stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu jako podstawa 
umorzenia postępowania karnego, J. Gilasa Zagadnienie rozbrojenia, 
J. Wojciechowskiej Przestępcy hitlerowscy przed specjalnym sądem kar- 
nym w Toruniu (1945-1946), B. Michalskiego Działalność zawodowa 
dziennikarza a ochrona czci obywatela w prawie karnym PRL i K. Bi- 
skupskiego Problemy ustrojoznawstwa. 
Ostatnio w serii prawniczej ukazały się prace Leopolda Steckiego 
Umowa darowizny, Mariana Filara Przestępstwo zgwałcenia w polskim 
prawie karnym oraz Janusza Gilasa Prawne problemy rynku międzyna- 
rodowego. Najbliższa przyszłość przyniesie zapewne rozszerzenie proble- 
matyki wydawnictw Wydziału IV o zagadnienia ekonomiczne. W obrę- 
bie Wydziału powstała bowiem pod koniec 1974 r. Komisja Ekonomiczna. 


103 


-
		

/Licencje_037_07_106_0001.djvu

			. / 
i/ 


14. Wystawa retrospektyw- 
na publikacji Towarzy- 
stwa Naukowego w Ratu- 
szu Staromiejskim w 1975 
roku (fot. Archiwum) 


I 


M ,...
 
i 
'; 
-_o 
 


..{ "j: 


"J 

 


., 
" 


!; l 


ł 
ł 


-t" 


: . . ] , I 

 
 


., 
J)" 
I. 
i': 
 
.! , 
:r 


.1 ... 
'J ,.1 
'; -rr- 

.
. 
t 


i. 


I 'I 


I 


....... 


.,',_i 
, I 


h';;':-
. 


...... 



.
;
:
: 
 
:?, >:"c> 

. 
 
..,. . 
. .
. ;, . ,. 
:1. '
..,i, \. 
 :,
. '\- 
:, 'c: ..
,\, .",;,." 
....": 
:: r-"' 



 


-
.: 

'

l , "... 


(,- 
rł.. 


Oprócz omówionych wyżej wydawnictw czterech wydziałów ukazy- 
wały się także publikacje firmowane przez Towarzystwo jako całość. Do 
tej grupy należą wydawane od r. 1948 "Sprawozdania", wzorowane na 
analogicznych publikacjach akademickich towarzystw naukowych pol- 
skich i zagranicznych. Zamieszczane są w nich trojakiego rodzaju ma- 
teriały: l) roczne sprawozdania z działalności Towarzystwa i protokoły 
walnych zebrań, 2) informacje biobibliograficzne o członkach wydziałów, 
zawierające ich życiorysy i wykazy ogłoszonych drukiem prac, 3) stresz- 
czenia prac naukowych przedstawianych na posiedzeniach wydziałów. 
Do momentu zapoczątkowania publikacji "Sprawozdań" ogłaszano skró- 
cone sprawozdania z bieżącej pracy Towarzystwa w "Zapiskach", nato- 
miast w ogóle nie publikowano danych biobibliograficznych o członkach 
TNT ani też streszczeń prac referowanych przed ich wydrukowaniem in 
extensą.JDwadzieścia siedem tomów "Sprawozdań", wydanych w ciągu 
ostatniego ćwierćwiecza, zawiera szczegółowy obraz pracy całego Towa- 
rzystwa: jego zarządu, wydziałów, komisji i członków wydziałów, przed- 
stawiając tym samym całokształt dorobku środowiska naukowego w To- 
runi
Publikowane' stosunkowo szybko w "Sprawozdaniach" streszcze- 
nia prac naukowych stanowią zarazem pierwszą drukowaną informację 


104 



 


-
		

/Licencje_037_07_107_0001.djvu

			I. 


- 


o tych pracach, a zatem są również zabezpieczeniem priorytetu nowych 
odkryć i ustaleń, co jest szczególnie ważne w naukach matematyczno- 
-przyrodniczych, ale nie jest pozbawione znaczenia także w naukach 
humanistycznych i społecznych. 
Lata sześćdziesiąte przyniosły uruchomienie jeszcze jednej serii wy- 
dawniczej, ważnej z punktu widzenia oddziaływania toruńskiego ośrodka 
naukowego na społeczeństwo. Jest to seria zatytułowana "Prace Popular- 
nonaukowe Towarzystwa Naukowego w Toruniu". Ukazują się w niej 
opracowania z różnych dziedzin wiedzy, jak przykładowo: Jerzego Re- 
mera Toruń,' Historia - ludzie - sztuka, Jana Walasa Swiat roślinny na- 
szych wód i ich brzegów czy praca zbiorowa pod redakcją Jana Grześko- 
wiaka Kruszwica, zarys monograficzny. W serii prac popularnonauko- 
wych ukazała się także książka Artura Hutnikiewicza Od czystej formy 
do literatury faktu, Glówne teorie i programy literackie XX stulecia, 
która przyjęta została jako kompendium obowiązujące na wszystkich 
kierunkach filologicznych w uniwersytetach polskich i miała w związku 
z tym dwa wydania w łącznym nakładzie dziesięciu tysięcy egzemplarzy. 
W związku z pięćsetną rocznicą urodzin Mikołaja Kopernika w ramach 
tej serii wydana została, poczynając od r. 1968, specjalna "Biblioteczka 
Kopernikańska", która zyskała sobie ogólnopolski rozgłos i uznanie. Po- 
biła ona swoisty rekord wysokości nakładów pośród wydawnictw popu- 
larnonaukowych, osiągając ćwierć miliona egzemplarzy. W poszczegól- 
nych jej tomikach najlepsi toruńscy specjaliści przedstawili różne pro- 
blemy związane z życiem i działalnością wielkiego torunianina oraz 
z jego epoką i środowiskiem.. Dwie pozycje "Biblioteczki Kopernikań- 
skiej" zostały wydane również w wersji angielskiej (B. Rymaszewskie- 
go Toruń w czasach Kopernika i praca zespołowa pod redakcją C. Iwani- 
szewskiej Astronomia w Toruniu, mieście Mikolaja Kopernika), a jed- 
na w wersji niemieckiej (M. Biskupa Dzialalność publiczna Mikolaja Ko- 
pernika). 
W r. 1974 ukazała się w serii prac popularnonaukowych tylko jedna 
pozycja, a mianowicie zwriązan€ ze zbliżającym Slię jubileuszem stulecia 
TNT opracowanie Jerzego Serczyka Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 
krótki zarys dziejów, W r. 1975 zainicjowano serię popularną pod nazwą 
"Zabytki polski Północnej" i jednocześnie wydano pierwszą pozycję z tej 
serii - M. Dorawy Katedra św. Trójcy w Chelmży. W przygotowaniu 
znajdują się już dalsze opracowania - J. Sławińskiego Zamek w Golu- 
biu oraz J. Chudziakowej i A. Czacharowskiego Opactwo benedyktynów 
w Mogilnie. Planowane jest też wydawanie popularnej serii poświęconej 
zagadnieniom prawa i ekonomii. 
W!?zystkie wydawnictwa Towarzystwa Naukowego posiadają własne 
komitety redakcyjne, których zmieniające się składy osobowe podawane 
są w ich publikacjach oraz w "Sprawozdaniach". Ponadto ogłaszane w 


105
		

/Licencje_037_07_108_0001.djvu

			ł- 


. - 


,; 


-. -

.;,; 

 


->< 
y. "o' 


U'!'"'I..,.. . '\; 


_
r.<;. 


. 
 łjt" ,;_"S 
:...-. 
,;"
 
-..u-o-..i.' 


« -"j 


4. 
,,
:. 
.. 
 


.0\, 


-' 


f':rJ'" . . 



 -. 
......,.. 


.'.>. ,_A'../io.' 
"i..... :;;''1>. 

 Ł 
 ., 
'.;>.. ::<-.,>:. j 


.t' .._" 


.
:, .-
. .
- 


.-0 


_._
 -
. .'7.
.. 


A

 ' 
,''C
- 


<"'-.. -<-." 


"-;.,.;."",. 


'-. ;-f 


" 
, 


- :
.... . 


.,- 



.. -+
 


" 


. , . :. 
 



 .. 
 :!i- 
ł>. .' 
. '" '\-' ....
 
 


: .'-'.'
 



. 'A" _ 


.
 


. '" 
-. 


',.;i ....' 
'q;:.A"
 


.r'/ _ 


'
...' . 


',",:J" 



.; ". 

 


: :31 


...."'<......_,. 


".':1: 


15. Na wystawie stulecia TNT w Ratuszu. Od prawej: redaktor naczelny prof. Ar- 
tur Hutnikiewicz, małżonka prezesa Marta Górska, wojewoda toruński dr Jan Przy- 
- tarski, prof. Leonid Żytkowicz, prof. Marian Biskup (fot. Archiwum) 


nich prace są referowane bądź na posiedzeniach wydziałów, bądź też 
komisji, a przed ostatecznym zakwalifikowaniem ich do druku są recen- 
zowane przez specjalistów spoza środowiska toruńskiego. Ta wielostop- 
niowa naukowa k9ntrola tekstów prac ma stanowić gwarancję, że w dru- 
ku będą się ukazywały tylko opracowania reprezentujące poziom odpo- 
wiadający wymogom współczesnego warsztatu badawczego. Kontrola ma 
chronić Towarzystwo przed wydawaniem pod jego firmą prac niedobrych, 
nie przedstawiających wartości naukowej. 
Koordynacją prac wszystkich komitetów redakcyjnych, nadzore.l1 nad 
bezpośrednią działalnością wydawniczą, zawieraniem umów z autorami, 
wykonywaniem niezliczonych prac związanych z przygotowywaniem 
maszynopisów do dI'uku zajmowała się Redakcja Wydawnictw, pozosta- 
jąca aż do chwili obecnej pod kierunkiem prof. Artura Hutnikiewicza. 


106
		

/Licencje_037_07_109_0001.djvu

			3. ODCZYTY PUBLICZNE, KONFERENCJE, SESJE NAUKOWE 


W okresie pierwszych siedemdziesięciu lat swego istnienia Towarzy- 
stwo Naukowe w Toruniu tylko w niewielkim stopniu miało okazję wy- 
stępować w roli organizatora zjazdów i konferencji naukowych oraz od- 
czytów dla szerszej publiczności. Przyczyną tego były nie tylko trudne 
warunki działania pod obcym i nieprzyjaznym panowaniem do r. 1919 
czy też ograniczone możliwości materialne w latach 1920-1939. Czyn- 
nikiem decydującym był przede wszystkim brak wyższej uczelni na pol- 
skim Pomorzu. I w tej dziedzinie erygowanie Uniwersytetu Mikołaja 
Kopernika przyniosło jakościową zmianę sytuacji. Widać to szczególnie 
wyraźnie w pierwszych latach działalności Towarzystwa po wyzwoleniu 
spod okupacji hitlerowskiej. Możliwości finansowe i środki materialne 
były w tych pierwszych powojennych latach znac:zmie mniejsze od skrom- 
nych przecież możliwości okresu międzywojennego, a mimo to obecność 
w Toruniu profesorów, asystentów i studentów uniwersytetu (bo i oni 
przyciągani byli podówczas do współpracy) stwarzała szanse, które wyko- 
rZY3tywano, przezwyciężając rozliczne i niemałe trudności. Wystarczy tu 
przypomnieć omówione już wyżej takie imprezy, jak zjazd historyków 
Pomorza i Prus w lutym 1947 r. czy sesję kołłątajowską z 1951 r. 
Rok 1956 przyniósł wydatne ożywienie działalności Towarzystwa na 
tym polu. W dniu 27 kwietnia odbyła się publiczna sesja nawiązująca 
do przypadającej w roku poprzednim setnej rocznicy śmierci Adama Mic- 
kiewicza. Przedstawiono na niej referaty Konrada Górskiego "Mickie- 
wicz - poeta dla wszystkich", Bronisława Nadolskiego "Postępowy 
i wsteczny romantyzm w Europie", Witolda Łukaszewicza "Emigracja 
polska lat 1830-1834", Haliny Turskiej "Prowincjonalizmy językowe w 
Panu Tadeuszu" i Andrzeja Bukowskiego "Rola Mickiewicza na Pomo- 
rzu". Odbywały się też zapoczątkowane u progu lat pięćdziesiątych po- 
pularne sesje z odczytami propagującymi osiągnięcia różnych dyscyplin 
naukowych w ZSRR, urządzane w miesiącach pogłębiania przyjaźni pol- 
sko-radzieckiej: w r. 1956 były to referaty Tadeusza Grudzińskiego 
"Stosunki polsko-ruskie w XI wieku" i Stefana Majdanowskiego "Cha- 
rakterystyczne cechy regionów klimatycznych Związku Radzieckiego". 
Działalność odczytowa objęła poza tym siedem publicznych wykładów 
popularnych: z historii literatury, prawa rzymskiego, dziejów miast 
pomorskich, klimatologii i zoologii. Zarząd powołał 4 września 1956 r. 
odrębną komisję dla organizacji odczytów publicznych, która po licznych 
przekształceniach i zmianach personalnych istnieje do dnia dzisiejszego. 
Już po jej utworzeniu odbyło się uroczyste zebranie dla uczczenia pięć- 
dziesięciolecia pomorskich prac językoznawczych Kazimierza Nitscha. 
Jubilat wygłosił na nim odczyt "Dialekty małopolskie a dialekty po- 
morsko-pruskie". Działalność Komisji Odczytów Publicznych zamarła 
jednak już w następnym roku z powodu braku funduszów na opłacanie 


107 


-
		

/Licencje_037_07_110_0001.djvu

			honorariów prelegentów. W rezultacie w r. 1957 odbyły się tylko cztery 
publiczne odczyty popularnonaukowe, z tego trzy w ramach miesiąca 
pogłębiania przyjaźni polsko-radzieckiej: Haliny Basińskiej "Twórczość 
naukowa D. 1. Mendelejewa", Ludmiły Roszkówny "Góry Chybińskie 
W świetle naj nowszych badań" i Leszka Moszyńskiego ,,0 słowniku ję- 
zyka Puszkina". Oprócz tego Maria Strzałkowa z Krakowa wygłosiła 
15 listopada 1957 r. odczyt "Adam Klewański (1763-1843) nieznany pi- 
sarz emigracyjny". Jeszcze skromniej wyglądała akcja odczytowa w r. 
1958, kiedy odbył się tylko jeden odczyt: w dniu 23 maja Kazimierz 
Szarski z Wrocławia wygłosił prelekcję "Organizacja szkolnictwa wyż- 
szego we Francji". Rok 1959 także nie był pod tym względem lepszy: 
jedyny odczyt wygłosił Czesław Znamierowski z Poznania "Stefan Ko- 
łaczkowski, sylwetka człowieka". 
W r, 1960 Towarzystwo zorganizowało sesję popularnonaukową zwią- 
zaną z rozpoczynającymi się obchodami Tysiąclecia Państwa Polskiego 
oraz siedem odczytów publicznych 153, co było pewnego rodzaju przezwy- 
ciężeniem kryzysu w tej dziedzinie działalności i oznaczało pierwszą na 
nieco szerszą skalę próbę znalezienia dostosowanych do potrzeb spo- 
łecznych form przekazu treści nau
owych. Były to ostatnie już lata po- 
zostawania regionu toruńsko-bydgoskiego poza zasięgiem telewizji, która 
wyraźnie zmniejsżyła krąg odbiorców żywego słowa naukowego i lite- 
rackiego. Mimo to można było sądzić, że odczyty i inne publiczne wy- 
stąpienia pracowników nauki także w przyszłości będą znajdowały za- 
interesowanych słuchaczy. Stwarzają one bowiem możliwość bezpośred- 
niego kontaktu z ludźmi, którzy sami czynnie tworzą naukę, a nie tylko. 
reprodukują wiedzę z drugiej ręki, jak to czyni wielu profesjonalnych 
prelegentów popularyzatorów. Ma to zasadnicze znaczenie nie tylko dla 
poziomu prelekcji, lecz i dla sposobu przedstawienia omawianego pro- 
blemu. Wielka rezerwa wiedzy, jaką dysponuje prelegent będący zarazem 
czynnym badaczem, pozwala mu na swobodne operowanie materiałem w 
czasie odczytu i dyskusji, a nie na niewolnicze trzymanie się z góry 
przygotowanego tekstu, do czego są zmuszeni prelegenci zawodowi. 
Wychodząc z tych założeń Towarzystwo próbowało z początkiem lat 
sześćdziesiątych aktywizować tradycyjne formy popularyzacji nauki przez 
odczyty i sesje okolicznościowe. W r. 1961 zorganizowano w Inowro- 
cławiu dnia 27 listopada sesję popularnonaukową z okazji Tysiąclecia 
Państwa Polskiego, na której wystąpili z referatami archeologowie i hi- 
storycy: Bonifacy Zielonka, Marian Biskup, Eugenia Kwiatkowska i Ma- 
ria Znamierowska-Priifferowa. Dla uczczenia 250 rocznicy urodzenia Mi- 
chaiła Łomonosowa urządzono też w dniu 6 grudnia uroczyste zebranie 
z okolicznościowymi referatami Konrada Górskiego i Witolda Zachare- 


161 Sprawozdanie z działalności TNT za rok 1960 nie podaje nazwisk prelegen- 
tów ani tytułów tych odczytów, ograniczając się do sumarycznej informacji iloś- 
ciowej. 


108
		

/Licencje_037_07_111_0001.djvu

			wicza. W ciągu roku zorganizowano nadto trzy publiczne odczyty, prze- 
znaczone jednak ze względu na ich wysoce specjalistyczną treść raczej 
dla słuchaczy spośród grona pracowników naukowych: 20 kwietnia Ada- 
ma V
tulaniego z Krakowa "Program i funkcja uniwersyteckiej nauki 
prawa w planach Kazimierza Wielkiego" oraz 14 i 15 czerwca Leona Za- 
wadowskiego z Wrocławia "Związek semantyczny właściwy i pozorny" 
i "Wartość kategorialna konstrukcji gramatycznych". 
W r. 1962 wygłoszono (poza dorocznym walnym zebraniem, w któ- 
rego programie tradycyjnie umieszcza się krótki wykład publiczny na 
jakiś aktualny naukowo temat) znów tylko jeden odczyt przeznaczony 
dla szerszego grona słuchaczy: Kazimierz Wyka z Krakowa mówił "O pa- 
ralelizmach ludowych w poezji Adama Mickiewicza". Z kolei w r. 1963 
zorganizowano sześć odczytów publicznych 154 oraz urządzono wspólnie 
z miejscowym oddziałem Polskiego Towarzystwa Historycznego sesję dla 
uczczenia stulecia Powstania Styczniowego; Stefan Kieniewicz z War- 
szawy wygłosił na niej odczyt omawiający strukturę socjalną uczestni- 
ków powstania. Także w r. 1964 przedstawiono publiczności kilka odczy- 
tów: 15 maja Henryk Szarski "Kryteria oceny badań naukowych", 
23 maja Bernard Garmisch z Berlina (NRD) "Nowe odkrycia archeolo- 
giczne NRD w Sudanie", 29 maja J. Kmieciński "O naj nowszych wyni- 
kach badań archeologicznych w Odrach" , 24 listopada Robert Chatel 
z ambasady francuskiej w Warszawie "Proust et Gide, createurs du 
roman moderne" . Dnia 9 grudnia urządzono w Inowrocławiu wieczorni- 
cę poświęconą Stefanowi Żeromskiemu z referatami Artura Hutnikie- 
wicza, Konrada Górskiego i Bronisława Nadolskiego. Powtórzono ją 11 
grudnia w Toruniu. Dnia 12 grudnia w Grudziądzu została zorganizowana 
sesja popularnonaukowa dla uczczenia XX-lecia Polski Ludowej, z re- 
feratami Donalda Steyera "Powstanie Polski Ludowej", Bronisława Na- 
dolskiego "Szkolnictwo, nauka i kultura w województwie bydgoskim w 
okresie dwudziestolecia Polski Ludowej" i Mieczysława Wojciechowskie- 
go "Ruch młodzieżowy w Polsce Ludowej". Wreszcie, dnia 16 grudnia 
1964 r. urządzono w Chełmnie z tej samej okazji sesję z referatami Bro- - 
nisława Nadolskiego (jak wyżej) i Bogdana Głębowicza "Przemiany spo- 
łeczno-gospodarcze w Polsce Ludowej". 
W r. 1965 rozpoczęła działalność nowa komisja: Upowszechniania 
Nauki, do której weszli Władysław Niewiarowski i Sławomir Kalembka. 
Komisji tej powiodło się stworzenie nowej, nie znanej tu poprzednio for. 
my popularyzacji nauki w postaci tzw. "Studiów wiedzy o regionie"; 
były to swego rodzaju kursy przeznaczone dla lokalnego aktywu kultu- 
ralno-oświatowego i dla innych zainteresowanych słuchaczy. Wykładow- 
cami byli pracownicy nauki - członkowie Towarzystwa Naukowego, . 
znający referowane zagadnienia z własnej pracy badawczej. Walor tej 


tU Sprawozdania nie podają bliższych szczegółów na ten temat. 


109
		

/Licencje_037_07_112_0001.djvu

			nawej pastaci popularyzacji palegał na tym, że stała się ona czynnikiem 
pabudzającym miejscowe śradawiska kulturalne. Inauguracja pierwszego. 
"Studium wiedzy a regionie" adbyła się 10 listopada 1965 r. w Wąbrze- 
źnie. Pierwszy wykład "Pachadzenie i rozwój rzeźby terenu okalic Wą- 
brzeźna" wygłosił Władysław Niewiarawski. Następne wykłady mieli: 
24 listopada bialog Jadwiga Michalska i 8 grudnia historyk Janusz Bie- 
niak. W r. 1966 kontynuowano wykłady w Wąbrzeźnie oraz zorganizo- 
wano podabne studium w Chełmnie. Wygłoszano. na nich łącznie piętna- 
ście wykładów. Poza tymi studiami zorganizawano jeszcze w latach 1965 
i 1966 kilka odczytów publicznych. Dnia 27 stycznia 1965 r. odbył się 
w Chełmnie odczyt Mieczysława Wojciechowskiego "Ruch młodzieżowy 
w Palsce"; 28 stycznia, również w Chełmnie, Artura Hutnikiewicza "Że- 
romski wczoraj i dziś"; 17 lutego 1965 r. zorganizowano w Muzeum 
w Toruniu wieczornicę z referatem Bronisława Nadolskiego "Toruń w 
dobie odrodzenia"; 10 marca Elisabeth Hill z Cambridge mówiła ,,0 no- 
wych kierunkach w wyższym szkolnictwie brytyjskim"; l czerwca Her- 
mann Buddensieg z Heidelbergu wygłosił adczyt "Z zagadnień przekładu 
paetyckiego", W drugiej paławie r. 1965 odczytów publicznych Tawa- 
Il'zystwo nie organizowało, skupiając się na przygotowaniach do uru- 
chomienia "Studiów wiedzy o regionie". Pierwszy adczyt publiczny pa 
dziewięciomiesięcznej przerwie wygłosił dapiero 16 marca 1966 r. Philiph 
Walf z Tuluzy "Obiekty kultury arabskiej w pałudniowej Francji". Dnia 
22 kwietnia 1966 r. urządzono w Chojnicach sesję papularnonaukową 
z okazji pięćsetlecia II pakoju toruńskiego. z referatami Mariana Biskupa 
i Ireny Janosz-Biskupawej. W maju 1966 r. zarganizawana trzy odczyty 
publiczne: Zdzisława Grota z Paznania "Koło Palskie w sejmie pruskim", 
Roberta Chatela "Organizacja i prablemy uniwersytetu we Francji", 
i - w Wąbrzeźnie - Mariana Biskupa "Znaczenie pakaju taruńskiego 
z 1466 r.". Najpoważniejszą imprezą publiczną r. 1966 była przygotowana 
wspólnie z Polskim Towarzystwem Histarycznym sesja w 500 rocznicę 
II pokoju toruńskiego, włączona do ogólnapolskich obchodów milenijnych. 
Sesja zgromadziła ponad 200 historyków z całego kraju oraz z Niemiec- 
kiej Republiki Demokratycznej (Greifswald, Rastock, Lipsk). Była ona 
poświęcona zagadnieniom genezy i znaczenia traktatu toruńskiego 
z 1466 r. oraz problemom dziejów Pomarza Wschodniego. Główne refe- 
raty zostały wydrukowane w "Zapiskach Historycznych". Do rocznicy 
nawiązano jeszcze imprezą papularnonaukową urządzoną w Chełmnie 
dnia 28 października z referatami Mariana Biskupa i Ireny Janosz-Bi- 
skupowej. Dnia 26 października Przemysław Mroczkowski z Krakowa 
wygłosił odczyt "Temat gry życiowej w sztukach Szekspira", W dniach 
7-19 grudnia 1966 r. w związku z pięćdziesiątą rocznicą śmierci Hen- 
ryka Sienkiewicza urządzano trzy wieczornice sienkiewiczowskie: w To- 
runiu z referatami- Konrada Górskiego, Bronisława Nadolskiello i Ar- 
tura Hutnikiewicza, powtórzoną następnie w całości we Włocławku, oraz 


110 


l. 


-
		

/Licencje_037_07_113_0001.djvu

			w Bydgoszczy z referatami Konrada Górskiego i Bronisława Nadol- 
skiego. 
Rok 1967 przyniósł w dziedzinie popularyzacji nauki dalszy rozwoJ 
"Studiów wiedzy o regionie". Nowe studia zorganizowano w Brodnicy, 
gdzie odbyło się 10 wykładów, i w Rypinie - z 12 wykładami. Ponadto 
zorganizowano wiele dalszych odczytów i imprez publicznych: 20 czerw- 
ca odbył się odczyt Gerarda Labudy "Początki biskupstwa włocławskie- 
go", 23 czerwca Ireny Sławińskiej z Lublina "Terminologia teatralna 
Norwida", 25 października Karela Krejciho z Pragi "Stosunki literackie 
polsko-czeskie"; 4 listopada z okazji 50 rocznicy Rewolucji Październi- 
kowej Władysław Lewandowski wygłosił prelekcję "Polskie formacje re- 
wolucyjne w Rosji". W Brodnic} dnia 8 listopada odbyła się z tej sa- 
mej okazji sesja popularnonaukowa z referatami okolicznościowymi Bo- 
gdana Głębowicza i Mieczysława Wojciechowskiego; sesję tę powtórzono 
następnie 11 listopada w Chełmnie. Również z okazji 50-lecia Rewolucji 
Październikowej odbyło się 13 listopada uroczyste posiedzenie Towarzy- 
stwa z referatami Jerzego Holzera z Warszawy "Rewolucja Październi- 
kowa a ugrupowania polityczne w Polsce" i Władysława A. Serczyka 
z Krakowa "Aktualne kierunki badawcze w historiografii radzieckiej". 
Ostatni odczyt publiczny w r. 1967 wygłosił w dniu 22 listopada pt. "Ro- 
man policier" Robert Chatel z ambasady francuskiej. 
W r. 1968 doprowadzono do końca rozpoczęte w roku poprzednim za- 
jęcia na "Studiach wiedzy o regionie" w Rypinie i w Chełmnie oraz 
zapoczątkowano wykłady na kolejnym takim studium, tym razem w Na- 
kle. Poza tym odbyły się następujące odczyty i imprezy o charakterze 
publicznym: 11 maja Karol Górski wygłosił w Wąbrzeźnie odczyt "Woj- 
ciech Kętrzyński na tle swojej epoki", 21 maja Bernhard Topfer z NRD 
"Stanowisko Wyc1ifa i Husa w ruchu reformatorskim w Europie"; 
l czerwca w Koronowie, z okazji 600-lecia miasta, Marian Biskup "Hi- 
storia Koronowa". Dnia 9 września zorganizowano uroczystości 60-lecia 
"Zapisek Historycznych" z udziałem przedstawicieli środowisk historycz- 
nych Warszawy, Krakowa, Poznania, Olsztyna, Gdańska i Łodzi. 
W dniach 12 i 13 września odbyła się sesja naukowa poświęcona 400-le- 
ciu założenia Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego; Towarzystwo Nau- 
kowe było jej współorganizatorem. Materiały sesji zostały opublikowane 
drukiem w Księdze pamiątkowej 400-lecia Gimnazjum. Dnia 16 listopada 
odbyła się w Chełmnie sesja popularnonaukowa z referatami: Mieczy- 
sława Wojciechowskiego "Pięćdziesięciolecie odzyskania niepodległości 
Polski" i Bogdana Głębowicza "Pięćdziesiąta rocznica powstania Komu- 
nistycznej Partii Polski". 20 listopada -na urbczystym posiedzeniu poświę- 
conym pamięci Wojciecha Kętrzyńskiego referaty wygłosili: Kazimierz Ja- 
siński "Wojciech Kętrzyński jako dyplomatyk" i Kazimierz Wajda "Woj- 
ciech Kętrzyński a Towarzystwo Naukowe w Toruniu", 
Rok 1969 przyniósł początek zakrojonej na szeroką skalę akcji popu- 


111
		

/Licencje_037_07_114_0001.djvu

			laryzowania wiedzy o Koperniku w sposób pozwalający na zrozumienie 
znaczenia jego odkrycia i omawiający zarazem nowsze zdobycze nauk 
astronomicznych. Podjęła się tego grupa astronomów z Komisji Koperni- 
kańskiej TNT, składająca się z młodych pracowników naukowych, przy- 
gotowanych do tej akcji na specjalnie zorganizowanym seminarium pod 
kierunkiem Jerzego Dobrzyckiego z Warszawy. N. Maron, A. Stawikow- 
ski, J. Krełowski i Z. Turło wygłosili w Inowrocławiu i Chełmnie po 
cztery referaty z tego cyklu. Liczba imprez publicznych poświęconych 
innym tematom zmniejszyła się w porównaniu z latami poprzednimi. 
Dnia 21 maja odbył się odczyt Wolframa Heitschego z Rostocku "Zum 
Problem der logischen Antinomien in Contors Mengenlehre". Dnia 11 
grudnia Kazimierz Wyka z Krakowa wygłosił odczyt "Wyspiański w Kra- 
kowie". Dnia 17 grudnia odbyło się dla uczczenia 25-lecia Polski Ludo- 
wej uroczyste wspólne posiedzenie TNT, Instytutu Historii UMK i miej- 
scowego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego z 'referatami 
B. Głębowicza "Kształtowanie się władzy ludowej na terenie województwa 
pomorskiego" i J. Rulki "Zjednoczenie polskiego ruchu robotniczego". 
W r. 1970 kontynuowano akcję wygłaszania w miastach regionu od- 
czytów popularnych o Koperniku, którym nadano zbiorczą nazwę "Stu- 
dium wiedzy o Mikołaju Koperniku". Akcją tą objęto Świecie, Gru- 
dziądz, Wąbrzeźno, a także niektóre mniejsze miejscowości. Dnia 13 
marca odbyła się sesja z okazji 50-lecia odzyskania przez Polskę Po- 
morza Gdańskiego; zagaił ją rektor UMK Witold Łukaszewicz, a referaty 
wygłosili: Mieczysław Wojciechowski, Roman Wapiński z Gdańska, Do- 
nald Steyer i Bogdan Głębowicz. Dnia 4 czerwca odbył się odczyt 
Ivana Hlava
ka z Pragi "Czeskie studia nad dyplomatyką w ostatnim 
dziesięcioleciu", Dnia 15 czerwca Jerzy Topolski z Poznania wygłosił 
odczyt "O wyjaśnianiu czynności złożonych w historii". W październiku 
rozpoczęły się wykłady "Studium wiedzy o regionie" w Świeciu nad 
Wisłą. W dniach 5-7 listopada odbyło się zorganizowane wspólnie z 
oddziałem toruńskim Polskiego Towarzystwa Fizycznego seminarium fi- 
zyki matematycznej z referatami Jerzego Plebańskiego "Miejsce teorii 
względności w fizyce współczesnej" i Kazimierza Urbaniaka "Matema- 
tyka zdarzeń przypadkowych". Dnia 18 listopada Leon Jeśmanowicz wy- 
głosił odczyt "Zastosowanie matematyki (cybernetyki) do lingwistyki, 
biologii i medycyny", 
W r. 1971 zakończyły się zajęcia na "Studiach wiedzy o regionie" 
w Swieciu nad Wisłą i w Radziejowie, rozpoczęto je natomiast w Ino- 
wrocławiu. Poza tymi wykładami, których łączna liczba według spra- 
wozdania zarządu z r. 1971 wynosiła 28, nie odbyły się w tym okresie 
żadne inne imprezy publiczne o charakterze popularnonaukowym. No- 
vum w działalności Towarzystwa stanowiła konferencja naukowa prze- 
znaczona wyłącznie- dla specjalistów: Wydział III wspólnie z Instytutem 
Fizyki UMK i Radą Redakcyjną "Reports on Mathematical Physics
' 


112 


.....
		

/Licencje_037_07_115_0001.djvu

			zorganizował w dniach 17-18 marca 1971 r. konferencję z referatami: 
L Białyniekiego-Biruli z Warszawy ,,0 relatywistycznej teorii cząstek 
punktowych", A. Uhlmanna z Lipska "On some entropy inequalities", 
L Todorova z Sofii "Conformal invariant quantum field theory without 
ultraviolet divergencies", tegoż autora "Quasipotential approach to re- 
lativistic 2-body problems", K. Maurina z Warszawy "Twierdzenie Fro- 
beniusa o wzajemności i jego uogólnienia". 
W r. 1972 bardzo rozbudowana została akcja popularyzacji wiedzy 
w terenie w postaci wielu cyklów wykładów. Odbyło się szesnaście wy- 
kładów w ramach "Studiów wiedzy o regionie" w Inowrocławiu, Żninie 
i Aleksandrowie Kujawskim. "Studia wiedzy o Koperniku" zorganizo- 
wano w Chełmnie, Chełmży, Swieciu i Wąbrzeźnie; wygłoszono na nich 
w sumie 19 wykładów. Ponadto z okazji Dni Kopernikowskich w Gru- 
dziądzu wygłoszono tam 3 wykłady. Podczas Dekady Kultury Radzieckiej 
zorganizowane zostały cztery odczyty okolicznościowe w Chełmnie i trzy 
w Wąbrzeźnie. Oprócz tego urządzono dalsze inne wykłady i sesje. Dnia 
18 stycznia odbył się odczyt Rolanda Desne z Reims "Obecne badania 
nad historią literatury XVIII wieku we Francji". W dniu 10 maja 
zorganizowano wieczór autorski Aleksandra Janty-Połczyńskiego, poety 
polskiego pochodzącego z Pomorza, a zamieszkałego w Stanach Zjedno- 
czonych. Dnia 22 września odbyła się sesja naukowa w dwóchsetną 
rocznieę pierwszego rozbioru Polski i zaboru Pomorza przez Prusy, zorga- 
nizowana przez Towarzystwo wspólnie z oddziałami Polskiego Towa- 
rzystwa Historycznego w Poznaniu i Toruniu. W czasie sesji zostały wy- 
głoszone referaty: Jerzego Topolskiego z Poznania "Tło pierwszego roz- 
bioru Polski", Jerzego Wojtowicza "Opinia europejska wobec rozbioru 
Polski", Mariana Drozdowskiego z Poznania "Wczesne skutki pierwszego 
rozbioru" i Kazimierza Wajdy "Rozbiory a ekonomika Pomorza Gdań- 
skiego w XIX i początkach XX wieku". Dnia 6 listopada odbył się odczyt 
Leszka Janiszewskiego "Kierunki rozwoju współczesnej neurofizjologii". 
Wreszcie w dniach 6-9 grudnia 1972 r. Wydział III zorganizował 
wspólnie z redakcją "Reports on Mathematical Physics" oraz Instytutem 
Fizyki UMK kolejne międzynarodowe sympozjum fizyki matematycznej, 
na którym przedstawiono następujące referaty: J. A. Berezanskiego z Ki- 
jowa "Eigenfunction expansions in space of functions of infinite number 
of variabIes", Jerzego Plebańskiego z Wrocławia "A c1ass of the exact 
solutions of the Maxwell-Einstein equations", Armina Uhlmanna i G. Lass- 
nera z Lipska "On opx-algebras of unbounded operators", Jana Łopu- 
szańskiego z Wrocławia "On the local properties of an operator bilinear 
in the free fields" , An.drzeja Kossakowskiego "Quantum dynamical semi- 
groups and Onsager relations", J. Niederlego z Pragi "Contractions of 
representations of Lie groups", V. S. Varadarajana z Los Angeles "Har- 
monie analysis on semisimple Lie groups", A. J. Colemana z Ontario "The 
current status of the N-representability problem", Stanisława Pruskiego 


113
		

/Licencje_037_07_116_0001.djvu

			"An extended l-particle picture for system of N fermions", F. Ch. Schloe- 
gla z Akwizgranu "Statistical thermodynamics near a steady state", 
Jerzego Rayskiego z Krakowa "Refined interpretation of quantum me- 
chanics", N.C. van Kampena z Utrechtu "Foundations of linear response 
theory", W. Weidlicha ze Stuttgartu "Derivation of statistical model of 
the nucleus from the theory of stationary irreversible processes" , 
J. R. Klaudera z New Jersey "Fundamentallimitations of canonical fields" 
i N. A. Wilenkina z Moskwy "Special functions and representation the- 
ory". Rok 1973 był okresem szczególnego nasilenia imprez naukowych 
i popularnonaukowych związanych z 500 rocznicą urodzin Mikołaja Ko- 
pernika. Odbywały się nadal wykłady z serii "Studium wiedzy o Koper- 
niku" oraz sesje popularnonaukowe związane z Kopernikiem. Łącznie 
wygłoszono w Nakle, Wąbrzeźnie, Włocławku, Chełmnie, Białymstoku 
i Mławie 26 wykładów. Doprowadzona została do końca seria "Studiów 
wiedzy o regionie". Ostatnie wykłady z tej serii w liczbie jedenastu od- 
były się na zainaugurowanych jeszcze w roku poprzednim studiach w 
Aleksandrowie Kujawskim i Żninie. Rozpoczęte zostały natomiast nowe 
cykle wykładów popularnych: w ramach cyklu "W pracowniach toruń- 
skich uczonych" odbyło się spotkanie z Romanem Ingardenem w Insty- 
tucie Fizyki UMK, a w cyklu "Współczesne problemy nauk matematycz- 
nych i przyrodniczych" odczyt o problemach chemii wygłosił Antoni 
Swinarski. 
Dnia 19 lutego odbyła się w Ratuszu Staromiejskim zorganizowana 
przez Towarzystwo Naukowe wspólnie z Muzeum Okręgowym, Książnicą 
Miejską i Polskim Towarzystwem Miłośników Astronomii wieczornica 
z wykładami Mariana Biskupa "Toruń w życiu Mikołaja Kopernika" i An- 
drzeja Woszczyka "Świat Kopernika a współczesny wszechświat". To- 
warzystwo wzięło też udział w przygotowaniu wystawy "Kultura arty- 
styczna ziemi chełmińskiej w czasach Kopernika". W dniu 15 majs Ma- 
rian Biskup wygłosił w Pradze Czeskiej z ramienia Komisji Kopernikań- 
skiej TNT odczyt o działalności publicznej Kopernika. Dnia 28 maja od- 
było się uroczyste posiedzenie dla uczczenia 100 rocznicy założenia Pol- 
skiej Akademii Umiejętności w Krakowie z referatem Zbigniewa Ja- 
błońskiego z Krakowa "Główne kierunki działalności Polskiej Akademii 
Umiejętności". Dnia 11 września przy okazji obrad "Colloquia Coperni- 
cana" , zorganizowanych przez Międzynarodową Unię Historii i Filozofii 
Nauki oraz Polską Akademię Nauk, Towarzystwo przygotowało posiedze- 
nie informacyjne dla uczestników. W przemówieniu prezesa TNT prof. 
Konrada Górskiego omówiona została działalność naukowa Polaków w 
okresie niewoli politycznej oraz dzieje polskich Jnstytucji naukowych. 
Sekretarz generalny TNT prof. Marian Biskup wygłosił odczyt "Nouvelles 
recherches sur la biographie de Nicolas Copernic". 
W dniu 12 listopada odbyła się zorganizowana przez Towarzystwo Na- 
ukowe wspólnie z Polskim Towarzystwem Historycznym oraz Instytu- 


114 


l 


-
		

/Licencje_037_07_117_0001.djvu

			l 


tern Historii i Archiwistyki UMK sesja naukowa z okazji 200-lecia po- 
wstania Komisji Edukacji Narodowej, z referatami Jerzego Wojtowicza 
"Koncepcja człowieka w filozofii oświecenia", Stanisława Salmonowicza 
"Szkolnictwo toruńskie w dobie Komisji Edukacji Narodowej" i Maria- 
na Pawlak
 "Wychowanie obywatelskie w Polsce drugiej połowy XVIII 
wieku" . 
Ważnym akcentem naukowym Roku Kopernikowskiego był pokaz 
książek z tzw. biblioteki Kopernika. W wyniku sugestii Ministerstwa 
Spraw Zagranicznych Towarzystwo Naukowe w porozumieniu z władza- 
mi miasta Torunia i dyrekcją Książnicy Miejskiej zwróciło się do rekto- 
ra uniwersytetu w Uppsali z prośbą o wypożyczenie ze zbiorów tamtej- 
szej Biblioteki Uniwersyteckiej zespołu ksiąg dawnej biblioteki kapituły 
warmińskiej, którymi niegdyś posługiwał się Kopernik. Uniwersytet w 
Uppsali przychylił się do tej prośby i udostępnił za pośrednictwem mi- 
nisterstw spraw zagranicznych Szwecji i Polski 44 tomy dzieł z glossa- 
mi marginalnymi i innymi śladami korzystania z nich przez Kopernika. 
W dniu 18 grudnia 1973 r. otwarto w gmachu Książnicy przy ul. Sło- 
wackiego 8 wystawę tych książek w obecności przedstawicieli Ambasady 
Królestwa Szwecji w Warszawie oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych 
PRL. Przed otwarciem wystawy prof. Marian Biskup wygłosił odczyt 
"Znaczenie uppsalskiego księgozbioru Mikołaja Kopernika"; w związku 
z tą uroczystością odbył się koncert dawnej muzyki w wykonaniu Capel- 
la Bydgostiensis pro Musica Antiqua. 
Nie związaną już z Rokiem Kopernika imprezą był zapoczątkowany 
w listopadzie 1973 r, cykl wykładów popularnonaukowych dla pracowni- 
ków Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Książnicy Miejskiej na temat 
dziejów polskiego ruchu robotniczego. Do końca 1973 r. wygłoszono dwa 
wykłady z tego cyklu. 
W r. 1974 uznano, że wobec objęcia "Studiami wiedzy o regionie" 
większości miast powiatowych ówczesnego województwa bydgoskiego 
akcję tę należy już zakończyć. Podjęto natomiast próbę poszukiwania 
nowych form popularyzacji nauki i sztuki. W cyklu "Nauka i muzyka" 
wygłaszano odczyty, którym towarzyszył koncert w wykonaniu zespołu 
kameralnego lub solisty. W r. 1974 odbyły się trzy takie imprezy. Po- 
nadto zorganizowano w Wąbrzeźnie "Studium historii ustroju politycz- 
nego i prawa PRL" z dziewięcioma wykładami, we Włocławku pięć 
"Wieczorów przy samowarze", poświęconych literaturze polskiej ostat- 
niego trzydziestolecia, oraz wspólnie z Klubem Międzynarodowej Prasy 
i Książki w Toruniu siedem wykładów z cyklu "Współczesne problemy 
nauk matematyczno-przyrodniczych", cztery wykłady z cyklu "W pra- 
cowniach toruńskich uczonych" i trzy wykłady z cyklu "Z kart historii 
kształtowania się władzy ludowej", 
W dniach 5-7 grudnia 1974 r. Wydział III wspólnie z redakcją "Re- 
ports on Mathematical Physics" oraz Instytutem Fizyki UMK zorgani- 


115
		

/Licencje_037_07_118_0001.djvu

			zował tradycyjne już Międzynarodowe Sympozjum Fizyki Matematycz- 
nej z następującymi referatami: A. Uhlmanna z Lipska "Transition pro- 
babilities in the *algebra approach and related questions", G. Lindblada 
ze Sztokholmu "Dynamical semigroups", W. Garczyńskiego z Wrocławia 
"On the decay laws of unstable quantum systems". W, Ochsa z Mona- 
chium "On the unique characterization of the entropy as a measure of 
the dispersion of classical and quantum states", J. Łopuszańskiego z Wro- 
cławia "On the algebra of supersymmetry transformations", I. Białyni- 
ckiego-Biruli z Warszawy "The solition: a new model of elementary 
particle". K. Gawędzkiego z Warszawy "Geometric quantization and quan- 
tum mechanical Feynman path integrals for spin". W. Karwowskiego 
z Wrocławia "Application of the positive functionals in Euclidean field 
theory", J. Sławianowskiego z Warszawy "Phase geometry and the quan- 
tum-classical transition". G. Lassnera z Lipska "Coniinuous representa- 
tions of the test function algebra for quantum fields", J. Rzewuskiego 
z Wrocławia "Remarks on composite and unstable objects in quantum 
field theory" i "Algebraic approach to the theory of chronological pro- 
ducts", R. S. Ingardena "Semi-observables and quantum information" oraz 
A. Jadczyka z Wrocławia "Magnetic charge quantization via generalized 
imprimitivity systems". 
W jubileuszowym dla Towarzystwa roku 1975 zaszły pewne zmiany 
w pracy w dziedzinie popularyzacji nauki. Powrócono w nieco zmienio- 
nej postaci do koncepcji studiów wiedzy o regionie. Z okazji Dni Krajny 
urządzono w Nakle "Studium wiedzy o ziemi krajeńskiej" z siedmioma 
wykładami. Cykl "Nauka i muzyka" podzielony został na serię litera- 
cką i historyczną. W serii literackiej wystąpili z odczytami: Stefan Ki- 
sielewski z Warszawy, znany publicysta, muzykolog i kompozytor, oraz 
Artur Hutnikiewicz. W serii historycznej wygłosili odczyty: Marian Bi- 
skup i Jerzy Wojtowicz. 
Z okazji stulecia TNT został zorganizowany cykl wykładów publicz- 
nych o gospodarce i kulturze Torunia, w którym prelegentami byli: Sta- 
nisław Salmonowicz, Jerzy Wojtowicz, Ryszard Kozłowski i Marian Bi- 
skup. Urządzono także wspólnie z Towarzystwem Literackim im. A. Mic- 
kiewicza wieczór literacki dla uczczenia 50 rocznicy śmierci Stefana Ze- 
romskiego. Wykłady wygłosili Konrad Górski i Artur Hutnikiewicz. 
Sympozjum fizyki matematycznej, organizowane corocznie przez Wy- 
dział III TNT wspólnie z "Reports on Mathematical Physics" oraz In- 
stytutem Fizyki UMK, odbyło się w dniach 4-6 grudnia. Wygłoszono 
na nim następujące referaty: J. Rzewuski z Wrocławia "Quantum field 
theory as a group algebra", W. Ochs z Monachium "A characterization 
of entropy on semi-finite W-algebras". A. Wehrl z Wiednia "Continuity 
properties of entropy and density matrices", W. Szczyrba z Warszawy 
"A symplectic structure of the set of Einstein metrics", J. Sławianowski 
z Warszawy "The theory of an affinely rigid body". H. Spohn z Mona- 


116
		

/Licencje_037_07_119_0001.djvu

			" 


,.A. V . 
"J 
. 



 : 


., 
..1 


. 
'"0 ....
 


. 
.. 



 



 


'" - 
. 


l 


. 


'
.... 
.1 


" 


... 


.. . 
.:."t <.- 


.;:.-'-.. 
 , 
. 
\.: '::".? 

"-Y
"i-.t --"'.) '"' . '-ł . 

 . ' . }:
. . ' 
. 
...' .> -oc _.'" :,: L t: _._...._.'!-. . >:. 

... f',_ 'f;
'i,;"', 

 .j:'
 " 
Il _. 


'. 
 


.. 


- ..J- 


". .1f 


\. ., 


'" 




 , 


1 
I 
. , 


c? . 


.. . 
: III 
;...:4. 


". f '\ 


, ......-
 


\,.. 


}f 


., 


.... 



..:;" :.."':
 -- - 

..........:o-- -, <.;..; 


". 


. 
"->.-. 


16. Uroczystości stulecia Towarzystwa Naukowego w Sali Mieszczańskiej Ratusza. 
W pierwszym rzędzie od lewej: prezes PAN prof. Włodzimierz Trzebiatowski, 
I sekretarz KW PZPR w Toruniu Zygmunt Najdowski, sekretarz KW PZPR w Byd- 
goszczy Maria Ewert, wojewoda toruński dr Jan Przytarski (fot. Archiwum) 


chium "Relaxation for finite closed system", W. Garczyński z Wrocła- 
wia "Regeneration problem in a theory of unstable states", W. Ebeling 
i R. Feistel z Rostocku "Stochastic processes im systems of molecular se- 
quences", A. Uhlmann z Lipska "A sharpening of the GKS-correlation 
inequalities", V. S. Varadarajan z Los Angeles "Differential equations 
in semi-simple Lie groups", A. Trautman z Warszawy "Foundations of the 
Einstein-Cartan theory of gravity", V. Gorini z Mediolanu "Dynamics 
of open systems", A. Kossakowski "Sorne aspects of dynamical semi- 
groups", J. A. Berezanski z Kijowa "Self-adjoint operators acting in the 
space of infinite number of variabies", F. Schloegl z Akwizgranu "Bit- 
-number cumulants as non-equilibrium thermodynamical quantities", 
N. C. van Kampen z Utrechtu "Stochastic differential equations", R. S. In- 
garden "Quantum information theory", G. Lassner i G. A. Lassner z Lip- 
ska "On completely positive time evolutions of physica,l systems with 
unbounded observables", J. Kijowski z Warszawy "Geometrical structure 
of quantization", S. Guiasu z Bukaresztu "Sorne aspects of entropy and 


117
		

/Licencje_037_07_120_0001.djvu

			related stochastic processes" oraz J. Rayski z Krakowa "Refined Born 
approximation" . 
Wśród imprez publicznych w r. 1975 szczególne miejsce zajęły uro- 
czystości związane ze stuleciem Towarzystwa. Zostały one zainauguro- 
wane w dniu 19 lutego podczas dorocznego walnego zgromadzenia, na 
którym byli obecni przedstawiciele władz: wojewoda bydgoski inż. E. Leh- 
mann, prezydent m. Torunia inż. S, Stefański, sekretarz Komitetu Miej- 
skiego PZPR w Toruniu mgr H. Góralski. Wojewoda bydgoski przeka- 
zał Towarzystwu odznakę honorową "Za szczególne zasługi dla rozwoju 
województwa bydgoskiego". Na zebraniu tym, urządzonym w sali miesz- 
czańskiej Ratusza Staromiejskiego, wykład "Geneza Towarzystwa Nau- 
kowego w Toruniu" wygłosił doc. Kazimierz Wajda. Główne uroczystości 
odbyły się w dniach 20 i 21 listopada 1975 r. Sprawozdanie zarządu 
przedstawia je następująco: 
"Przybyli [...] liczni przedstawiciele towarzystw naukowych z całego 
kraju. Protektorat nad uroczystościami objął przewodniczący Rady Pań- 
stwa PRL prof. dr Henryk Jabłoński. Komitet Honorowy I
O-lecia re- 
prezentowali podczas uroczystości: prof. dr Włodzimierz Trzebiatowski 
- prezes Polskiej Akademii Nauk, prof. dr Szczepan Pieniążek - wice- 
prezes PAN i przewodniczący Rady Towarzystw Naukowych PAN, Zyg- 
munt Najdowski - I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w To- 
runiu, Maria Ewert - sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Byd- 
goszczy, dr Jan Przytarski - wojewoda toruński, Eugeniusz Jóźwiak - 
wicewojewoda bydgoski, Witold Lassota - przewodniczący Sejmowej 
Komisji Kultury, Karol Szczygieł - wicewojewoda toruński, Zygmunt 
Demicki - I sekretarz Komitetu Miejskiego PZPR w Toruniu, Zygmunt 
Machowski - członek KW PZPR w Toruniu, inż. Marian Rissman - 
prezydent miasta Torunia. 
Pierwszy dzień uroczystości miał charakter roboczy. W godzinach 
przedpołudniowych pod przewodnictwem prezesa TNT Konrada Gór- 
skiego odbyła się sesja naukowa poświęcona problemom ochrony środo- 
wiska naturalnego i kulturowego naszego regionu. Wygłoszono sześć re- 
feratów, a mianowicie: Ryszard Bohr i Marian Boiński ),Rola badań 
ekologicznych w zagospodarowaniu regionu«, Rajmund Galon ),Zadania 
nauk geograficznych w kształtowaniu regionu«, Marian Kutzner ),SpO- 
łeczne funkcje dzieł sztuki i ich ochrona w Polsce współczesnej«, Alfons 
Mykaj ),Udział nauk ekonomicznych i społecznych w kształtowaniu ro- 
zwoju regionu«, Antoni Swinarski i Stanisław Kamiński »Rola nauk tech- 
nicznych w kształtowaniu środowiska«, Maria Znamierowska-Priifferowa 
»Rola etnografii w kształtowaniu życia współczesnego«. 
W dyskusji zabierali głos liczni specjaliści tej dziedziny wiedzy przy- 
byli z całej Polski. Sesja odbyła się w sali mieszczańskiej Ratusza. W go- 
dzinach popołudniowych w "'ali królewskiej Ratusza odbyło się posiedze- 
nie Rady Towarzystw Naukowych PAN pod przewodnictwem wicepre- 


118
		

/Licencje_037_07_121_0001.djvu

			} " 
;. 


..l- 


: '
 



 
 -. 
: z. 
 
',.
 :.j 


t 
 




 - . 


.- !! 
. 


{ 
 "t> 
'II- ..,' { 

 
 



. . 
 =.c 
 . 


:
!...

, 
'\ :/1: :" 
,., i 


...._

 
 



....' 
:"£ --:>
 " 


_ 

 .
 ::J 
i'
 l r P' \ \ 
. 
;

 '-
, ;

r .: 
. --- 
"l-
"" 
'.::;"-
 . 


. <; 
!, 


: 
 


,,'; ? :t:;... __ 


- . : . . 

 '

 :
 
,. 	
			

/Licencje_037_07_122_0001.djvu

			I 


I. t :

 :t:;:-;;
 ""A:::- . 
'-:Y
'J?<'
 - _"!"-:....."'::_:.-

-_ 
: s_
.
:...< "'. >_ 


3


'
_
__
'N* 
 

':i 
-;':
 --

;:



;'ei::). 
.;o,. 


. ';>' ........ :..ł... 't 
...: ..;..' 



'!"
_. 


.' .; " 
. 'I I" 

A ł---_... -::: ."ł't .'::""'
:{'-' :@I"ł 
'. 
. 
 
.(., 
.' ('''..'t ' 
:. 
't t , 
3
ł ;!,- 
L<)
 
I..' '. ,r 
'.J..'J;f i 
., ' ;r' ';. 
'J 



 


.., 


. 


, 

 " ,.-,," ;
 
 

i

 ,,!
 ,
.. 
r:--

 i. __I :; '}f'
k: " 
. - ".
,-,::'_:
!T . . Bł. . . " .J n . , '
. 
f.'. "
_o ,
"" 
".......-.'. 
 f '. ( ,I .) . .1. '
.:
.. "
_o 
lO 0" ..", , 
 
;:.(
 
 _ >


 
 - .; 
- I 
. 
 "'t. ...t,:"' 
"1IP' -'.,......' -' S "-' 

-......... .:.a.," 
. - ' 


,...: . 


18. Wystawa zbiorów bibliotecznych Towarzystwa Naukowego urządzona przez 
Książnicę Miejską im. Kopernika (fot. J. Gardzielewska) 


9 '
Oc; 


:#
 


'\ 


. 


J- 
,'1. 


" - 


, 
-,,," 


I 


I I 
.
 ) 

 I ł l' 
. ,.. f. 
i ' . . I J'
 
 : j 
. ł "/ . . 
,. 
'tI' .. 
!..; 
I..; .ł.,ł 


. 


'_
 1 !. i 


\. 


:......;."'" . ,
 
"f' 
;
.
 : _,; 


"'.::; 


t 


...... ł 
..: ... ; ! 


Ił 


.. 


; .fe.. 


!PI ,. 



.

!" . ." 


',-" .. 
"'IF'>- .; 


i: -',..:: 


L
.:, 


- .:
- "'.;."., ""1 




; :II" 
 ":IIIr,!,:, . 


. A"o ":":'- 'o} 
.
 




 


19 Wystawa 100-lecia TNT w Ratuszu Staromiejskim. Widok sali środkowej (fot. 
Archiwum) 


r 


-
		

/Licencje_037_07_123_0001.djvu

			... 


';., 
p, 


" 


". 

"' 


- 


... 


.- c 
- 
- 
... 

 . 
I .\-' t 


'- -" ..
::.:.
.
.:. 




 


''::':. 


t!,' 


-, 


20. Prezes TNT, prof.. Konrad Górski, wręcza medal stulecia Towarzystwa dyrek- 
torowi Książnicy Miejskiej, mgrowi Alojzemu Tujakowskiemu (fot. M. Kokot) 


medali stulecia TNT członkom Komitetu Honorowego, przedstawicielom 
towarzystw naukowych oraz potomkom założycieli i zasłużonych działa- 
czy naszego Towarzystwa. Ostatnim aktem uroczystości było zwiedzenie 
wystawy IOO-lecia TNT, urządzonej w czterech salach Ratusza. Uroczy- 
stego otwarcia wystawy dokonał prezes Polskiej Akademii Nauk pro f. dr 
Włodzimierz Trzebiatowski. W godzinach popołudniowych na zaprosze- 
nie wojewody toruńskiego dra Jana Przytarskiego odbyło się w hotelu 
»Helios« uroczyste spotkanie towarzyskie zarządu, członków Komitetu 
Honorowego i organizatorów uroczystości. 
Ostatnia uroczystość jubileuszowa odbyła się w dniu rocznicy, a więc 
16 grudnia 1975 r. W sali mieszczańskiej Ratusza Staromiejskiego zgro- 
madziła ona liczne grono członków i sympatyków TNT oraz mieszkań- 
ców miasta. Po przemówieniu wstępnym prezesa prof. dra Konrada Gór- 
skiego odbyła się uroczystość wręczenia medali jubileuszowych instytu- 
cjom i osobom współpracującym z TNT. zasłużonym dla jego rozwoju. 
Otrzymali je także potomkowie zasłużonych działaczy. Sekretarz gene- 
ralny TNT prof. Marian Biskup wygłosił następnie odczyt o dziejach 
i zasługach Towarzystwa. 
Uroczystość zakończyło zwiedzanie czynnej nadal wystawy I
O-lecia 
TNT w toruńskim Ratuszu. Tegoż dnia w godzinach przedpołudniowych 


121
		

/Licencje_037_07_124_0001.djvu

			w Książnicy Miejskiej im. Kopernika w Toruniu otwarta została także 
wystawa obrazująca początki biblioteki TNT i dary założycieli, zasłużo- 
nych działaczy oraz instytucji polskich działających w okresie zabo- 
rów" 155. 


4. ZYCIE WEWNĘTRZNE TOWARZYSTWA. 
DZIALALNOSC ORGANIZACYJNA 


W drugą połowę lat pięćdziesiątych zarząd wszedł w następującym 
składzie, pochodzącym z wyboru dokonanego w dniu 19 lutego 1954 r.: 
prezes - Władysław Dziewulski, wiceprezes - Stanisław Hoszowski (zło- 
żył rezygnację dnia 21 I 1956 r.), wiceprezes od dnia 15 lutego 1956 r. _ 
Bronisław Włodarski, sekretarz - Tadeusz Czeżowski, skarbnik - Sta- 
nisław Jaśkowski, członkowie zarządu - Ignacy Dziedzic (zmarł 23 III 
1956 r.), Rajmund Galon, Jan Zakrzewski, Marian Niklewski (dokoopto- 
wany 4: IX 1956 r.). Do zarządu wchodzili również jako członkowie każdo- 
razowi przewodniczący wydziałów. Komisja Rewizyjna nie miała w 
r. 1956 przewodniczącego. Przy zarządzie działały dwie komisje: Komisja 
Odczytów Publicznych i Komisja Biblioteczna, powołane do życia w 
r. 1956. Na czele redakcji "Sprawozdań Towarzystwa Naukowego w Toru- 
niu" stała Halina Turska. 
. Wydział I: Nauk Historycznych, Prawniczych i Społecznych miał 10 
członków miejscowych czynnych, 11 miejscowych i 16 zamiejscowych. 
Przewodniczącym był Bronisław Włodarski, jego zastępcą Bronisław 
Pawłowski, sekretarzem Karol Górski. Przy Wydziale I pracowały ko- 
misje: l) Prawnicza pod przewodnictwem Wojciecha Hejnosza, licząca 
6 członków i tyluż współpracowników, 2) Historyczna pod przewodni- 
ctwem Bronisława Pawłowskiego, licząca 17 członków i 10 współpracow- 
ników. Przewodniczącymi komitetów redakcyjnych byli: Leonid Żytko- 
wicz ("Fontes"), Witold Łukaszewicz ("Roczniki") oraz Stanisław Ho- 
szowski i Edmund Cieślak ("Zapiski Historyczne"). 
Wydział II: Filologiczno-Filozoficzny miał 7 członków miejscowych 
czynnych, 10 członków miejscowych i 7 zamiejscowych. Przewodniczą- 
cym był Stefan Srebrny, jego zastępcą Konrad Górski, sekretarzem Ta- 
deusz Czeżowski. Przy Wydziale działały cztery komisje: l) Filologicz- 
na pod przewodnictwem Bronisława Nadolskiego, licząca 13 członków 
i tyluż współpracowników, 2) Filozoficzna pod przewodnictwem Henryka 
Elzenberga, mająca 11 członków i 7 współpracowników, 3) Historii Sztuki 
pod przewodnictwem Zbigniewa Hornunga, mająca 9 członków i 4 współ- 
pracowników, 4) Bibliografii i Bibliotekoznawstwa pod przewodnictwem 
Stefana Burhardta, z 7 członkami i 18 współpracownikami. Na czele wy- 


155 Sprawozdanie z czynności TNT w roku 1975, Toruń 1976, s. 19-21 (ma- 
szynopis powielany). 


122 


-
		

/Licencje_037_07_125_0001.djvu

			działowego Komitetu Redakcyjnego "Prac Wydziału Filologiczno-Filozo- 
ficznego" stała Halina Turska. 
Wydział III: Matematyczno-Przyrodniczy miał 16 członków miejsco- 
wych czynnych, 9 członków miejscowych i 18 zamiejscowych. Przewod- 
niczącym Wydziału III był Jan Priiffer, jego zastępcą Aleksander Ja- 
błoński, sekretarzem Henryk Szarski. W ramach Wydziału istniało sześć 
komisji: l) Do Badań Przyrodniczych Pomorza i Pojezierza Mazurskiego 
pod przewodnictwem J ana Walasa - 11 członków i 4 współpracowników; 
2) Astronomiczna pod przewodnictwem Władysława Dziewulskiego - 2 
członków i 6 współpracowników; 3) Muzeum Kopernika pod przewodni- 
ctwem Władysława Dziewulskiego - 3 członków i 5 współpracowników; 
4) Geograficzna pod przewodnictwem Rajmunda Galona - 4 członków. 
i 3 współpracowników; 5) Do Badań Znużenia i Zmęczenia pod przewod- 
nictwem Janiny Hurynowicz - l członek, 5 współpracowników (komi- 
sja ta rozwiązała się 2 VI 1956 r.), i 6) Chemiczna pod przewodnictwem 
Antoniego Basińskiego - 2 członków i 6 współpracowników. Na czele 
Komitetu Redakcyjnego "Studia Societatis Scientiarum TOFunensis" stał 
Henryk Szarski. 
W końcu r. 1956 Towarzystwo miało 169 członków, w tym 104 człon- 
ków wydziałów (wszystkich kategorii, tj. czynnych miejscowych, miej- 
Ecowych i zamiej
cowych). 
W r. 1957 nastąpiły w rezultacie wyborów przeprowadzonych na wal- 
nym zebraniu TNT w dniu 19 lutego zasadnicze zmiany w składzie za- 
rządu. Na prezesa wybrano ponownie, jak w pierwszych latach powojen- 
nych, prof. Konrada Górskiego, a zarząd ukonstytuował się w następu- 
jący sposób: I wiceprezesem został Bronisław Włodarski, II wicepreze- 
sem Jan Priiffer, sekretarzem Antoni Swinarski, skarbnikiem Jerzy Łoś, 
członkami zarządu - Marian Niklewski, Jan Zakrzewski i Kazimierz 
Jasiński. Komisja Rewizyjna składała się z dwóch członków - Wojciecha 
Hejnosza i Janiny Hurynowicz, oraz dwóch zastępców - Wilhelminy 
Iwanowskiej i Eugeniusza Słuszkiewicza. 
Przy zarządzie istniały dwie komisje: Odczytów Publicznych, która 
w r. 1957 nie pracowała z powodu braku funduszów na opłacanie prele- 
gentów, i Biblioteczna z przewodniczącym Walerianem Preisnerem. 
Wydział I miał 20 członków miejscowych i 17 zamiejscowych. Prze- 
wodniczącym był do 4 maja 1957 r. Bronisław Włodarski, który złożył 
rezygnację z urzędu. Jego zastępcą, a następnie urzędującym przewodni- 
czącym był Bronisław Pawłowski, sekretarzem Karol Górski. Wydział I 
miał dwie komisje: Prawniczą z przewodniczącym Wojciechem Hejno- 
szem, która liczyła 5 członków i 10 współpracowników, oraz Historyczną 
pod przewodnictwem (do 27 1111957 r.) Bronisława Pawłowskiego, a na- 
stępnie Leonida 2ytkowicza, liczącą 18 członków i 10 współpracowników. 
W ramach Wydziału pracowały trzy komitety redakcyjne. Na czele Ko- 
mitetu Redakcyjnego "Fontes" stał do 29 maja Leonid 2ytkowicz, a od 


123
		

/Licencje_037_07_126_0001.djvu

			tej daty Karol Górski. Przewodniczącym Komitetu Redakcyjnego "Rocz- 
ników" był Witold Łukaszewicz. Na czele Komitetu Redakcyjnego "Zapi- 
sek Historycznych" stali Stanisław Hoszowski i Edmund Cieślak. 
Wydział II miał 19 członków miejscowych i 7 zamiejscowych. Prze- 
wodniczącymi Wydziału byli: Stefan Srebrny (do l VI 1957 r.) i Tadeusz 
Czeżowski (od tej daty), ich zastępcą był Konrad Górski, sekretarzami: 
Tadeusz Czeżowski (do l VI) i następnie Zbigniew Hornung. W ramach 
Wydziału działały komisje: l) Filologiczna pod przewodnictwem Broni- 
sława Nadolskiego, mająca 15 członków i 11 współpracowników; 2) Filo- 
zoficzna pod przewodnictwem Henryka Elzenberga, licząca 12 członków 
i 6 współpracowników; 3) Historii Sztuki pod przewodnictwem Zbignie- 
wa Hornunga, zrzeszająca 9 członków i 4 współpracowników, 4) Biblio- 
grafii i Bibliotekoznawstwa pod przewodnictwem Stefana Burhardta, ma- 
jąca 7 członków i 17 współpracowników. Na czele Komitetu Redakcyjne- 
go "Prac Wydziału Filologiczno-Filozoficznego" stała nadal Halina Tur- 
ska. 
Wydział III miał 33 członków miejscowych i 17 zamiejscowych. Prze- 
wodniczącą Wydziału była od dnia 4 stycznia 1957 r. Janina Huryno- 
wicz, jej zastępcą Aleksander Jabłoński, sekretarzem Juliusz Czopek. 
W obrębie Wydziału pracowały komisje: l) Do Badań Przyrodniczych 
Pomorza i Pojezierza Mazurskiego z przewodniczącymi - Janem Wa- 
lasem (do 14 XII) i Janem Zabłockim (od tej daty); liczyła 11 członków 
i 3 współpracowników; 2) Astronomiczna pod przewodnictwem Włady- 
sława Dziewulskiego; miała 3 członków i 5 współpracowników; 4) Geo- 
graficzna pod przewodnictwem Rajmunda Galona, miała 3 członków i ty- 
luż współpracowników; 5) Chemiczna pod przewodnictwem Antoniego 
Basińskiego; miała 8 członków. W dniu 18 maja 1957 r, Wydział III po- 
wołał Komisję do Spraw Pracowni Palynologicznej, która postanowiła 
przystąpić do zorganizowania wspomnianej pracowni i powierzyć jej 
kierownrictwo Janowli Walasowi. W olbrębie Wydziału pracował Komitet 
Redakcyjny "Studia Societatis Scientiarum Torunen:sis" pod przewodni- 
ctwem Jana Priiffera. 
W r. 1957 Towarzystwo liczyło 166 członków, w tym 113 członków 
wydziałów. 
W r. 1958 zarząd w dalszym ciągu pracował w składzie wybranym 
na walnym zebraniu w dniu 19 lutego 1957 r. 
Wydział I miał w tym roku 9 członków miejscowych czynnych, 11 
miejscowych i 16 zamiejscowych (razem 36). Przewodniczącym był po- 
nownie Bronisław WłodarskJi, jego zastępcą Bronisław Pawłowski, sekre- 
tarzem Karol Górski. Wydział miał dwie komisje: Historyczną (przewod- 
niczący Leonid 2ytkowicz) z 18 członkami i 19 współpracownikami, oraz 
Prawniczą (przewodniczący Wojciech Hejnosz) z 6 członkami i 9 współ- 
pracownikami. Komitet Redakcyjny "Fontes" był nadal pod przewodni- 
ctwem Wojciecha Hejnosza, a Komitet Redakcyjny "Roczników" pod 


124
		

/Licencje_037_07_127_0001.djvu

			przewodnictwem Witolda Łukaszewicza. Komitet Redakcyjny "Zapisek 
Historycznych" działał pod przewodnictwem Stanisława Hoszowskiego 
i Edmunda Cieślaka do dnia 16 kwietnia 1958 r.; 17 kwietnia Wydział 
powołał nowy Komitet z Marianem Biskupem jako redaktorem. 
Wydział II miał 8 członków miejscowych czynnych, 12 miejscowych 
i 6 zamiejscowych (razem 26). Przewodniczącym był Tadeusz Czeżowski, 
jego zastępcą Konrad Górski, sekretarzem Zbigniew Hornung. W obrębie 
Wydziału działały komisje: l) Filologiczna pod przewodnictwem Broni- 
sława Nadolskiego, mająca 17 członków i 16 współpracowników, 2) Filo- 
zoficzna pod przewodnictwem Henryka Elzenberga, mająca 13 członków 
i 6 współpracowników, 3) Historii Sztuki pod przewodnictwem Zbignie- 
wa Hornunga, mająca 9 członków i 5 współpracowników, 4) Bibliografii 
i Bibliotekoznawstwa pod przewodnictwem Stefana Burhardta, mająca 7 
członków i 19 współpracowników. Komitet Redakcyjny "Prac Wydziału 
Filologiczno-Filozoficznego" działał pod przewodnictwem Haliny Turskiej. 
Wydział III miał 14 członków czynnych miejscowych, 16 miejscowych, 
20 zamiejscowych (razem 50). Przewodniczącą Wydziału była Janina Hu- 
rynowicz, jej zastępcą Aleksander Jabłoński, sekretarzem Juliusz Czopek. 
W ramach Wydziału istniały komisje: l) Do Badań Pomorza i Pojezierza 
Mazurskiego (przewodniczący Jan Zabłocki); miała 11 członków i 3 współ- 
pracowników, 2) Astronomiczna (przewodniczący Władysław Dziewulski); 
2 członków i 6 współpracowników, 3) Muzeum Kopernika (przewodni- 
czący Władysław Dziewulski); 3 członków i 5 współpracowników, 4) Ge- 
ograficzna (przewodniczący Rajmund Galon); 3 członków i 3 współpra- 
cowników; prowadziła badania związane z projektowaną monografią zie- 
mi chełmińskiej, 5) Chemiczna (przewodniczący Antoni Basiński); 8 człon- 
ków. Na czele Komitetu Redakcyjnego "Studia Societatis Scientiarum To- 
runensis" pozostawał Jan Priiffer. 
Towarzystwo liczyło ogółem 169 członków, w tym 112 członków wy- 
działów. 
Dnia l stycznia 1958 r. na podstawie uchwały nr 74/57 Sekretariatu 
Naukowego Prezydium Polskiej Akademii Nauk nastąpiła zmiana toku 
przygotowania i systemu finansowania produkcji wydawniczej. Działal- 
ność wydawniczą, prowadzoną dotychczas przez Państwowe Wydawni- 
ctwo Naukowe, przejęło Towarzystwo, które nie było do tego przygoto- 
wane. Zawarło zatem z Oddziałem Państwowego Wydawnictwa Nauko- 
wego w Łodzi umowę na wykonywanie tych czynności za opłatą. Powo- 
łana też została Redakcja Naczelna Wydawnictw TNT w składzie: re- 
daktor naczelny - Bronisław Włodarski, członkowie - Wojciech Hej- 
nosz, Izabella Mikulska, Artur Hutnikiewicz. Dnia 8 lutego 1958 r. na 
podstawie zalecenia Polskiej Akademii Nauk powołana została Komisja 
do Spraw Zleconych Prac Naukowych. 
Dnia 8 marca 1958 r. władze miejskie Torunia opieczętowały salę 
gotycką w Ratuszu Staromiejskim, gdzie znajdowała się do tej pory Pra- 


125
		

/Licencje_037_07_128_0001.djvu

			cownia Mikrofilmowa Towarzystwa. Na skutek tego była ona nieczynna 
przez miesiąc, 27 marca wprowadzony został w wyniku zarządzenia Mi- 
nistra Finansów nowy system rachunkowości, a 17 kwietnia zarząd upo- 
ważnił wyłonioną na konferencji towarzystw naukowych w Poznaniu 
dnia 22 marca delegację w składzie: W. Świda z Wrocławia, M. Wojcie- 
chowska z Poznania i J. Łoś z Torunia do reprezentowania TNT w spra- 
wach dotyczących ogółu towarzystw naukowych. 
W r. 1959 zarząd działał nadal w składzie wybranym dnia 19 lutego 
1957 r. Zmiana nastąpiła jedynie na stanowisku skarbnika. Po ustąpie- 
niu Jerzego Łosia (30 IX 1959 r.) funkcję tę powierzono Stefanowi Dem- 
bińskiemu. Zarząd miał trzy komisje: Odczytów Publicznych, Bibliotecz- 
ną i Zleconych Prac Naukowych. Na czele tej ostatniej stanął Antoni 
Swinarski. 
Wydział I miał 8 członków miejscowych czynnych, 10 miejscowych, 
18 zamiejscowych (razem 36). Skład władz nie zmienił się. Istn.iały też 
dalej komisje: Historyczna (przewodniczył jej do dnia 7 maja Leonid 
Zytkowicz) i Prawnicza. (z przewodniczącym Wojciechem Hejnoszem) w 
nie zmienionym składzie. 
Wydział II miał 8 członków miejscowych czynnych, 12 miejscowych 
i 6 zamiejscowych. Przewodniczącym był Tadeusz Czeżowski, jego za- 
stępcą Konrad Górski, sekretarzem do dnia 21 listopada 1959 r. Zbig- 
niew Hornung, a odtąd Artur Hutnikiewicz. Skład i liczebność czterech 
komisji wydziałowych nie zmieniły się. 
Wydział III miał 13 członków czynnych miejscowych, 17 miejscowych 
i 20 zamiejscowych. Przewodniczącą była do 7 listopada 1959 r. Janina 
Hurynowicz, a od tego dnia objął przewodnictwo Jan Zabłocki. Zastępcą 
przewodniczącego był Aleksander Jabłoński, sekretarzem do dnia 7 listo- 
pada 1959 r. Juliusz Czopek, a po nim Alina Ulińska. Skład komisji wy- 
działowych nie zmienił się. Na czele Komitetu Redakcyjnego "Studia 
Societatis Scientiarum Torunensis" stał do 30 grudnia 1959 r. Jan Pruffer. 
Dnia 28 lipca 1959 r. rozporządzenie Rady Ministrów uznało Towa- 
rzystwo Naukowe w Toruniu wraz z wieloma podobnymi stowarzysze- 
niami za organizację otrzymującą dotację z budżetu państwa, której ra- 
chunkowość winna być prowadzona zgodnie z zarządzeniem Ministra 
Finansów z 27 marca 1958 r. (por. wyżej). Spowodowało to konieczność 
przeprowadzenia dalszych zmian w administracji i księgowości. 
W r. 1960 zarząd działał w nowym składzie, ukonstytuowanym po wy- 
borze dokonanym na walnym zebraniu Towarzystwa w dniu 19 lutego 
1960 r. Prezesem był Konrad Górski, wiceprezesem Henryk S-..:arski, 
sekretarzem Antoni Swinarski, skarbnikiem Stefan Dembiński, członkami 
z,arządu Artur Hutnikiewicz, Marian N;klewski (do 4 V 1960 r.), Kazi- 
mierz Biskupski (dokooptowany 4 V), Jan Zakrzewski. Do zarządu wcho- 
dzili nadto zgodnie ze statutem przewodniczący wydziałńw. Do Komisji 
Rewizyjnej weszli jako członkowie Wojciech Hejnosz i Wilhelmina Iwa- 


126
		

/Licencje_037_07_129_0001.djvu

			I. 


21. Przewodnicząca Komi- 
sji Kopernikańskiej. TNT, 
prof. dr Wilhelmina Iwa- 
nowska (fot. Archiwum) 


, 

;:
fł-"



 
-...: .: 
'. .....
--
' . - 
+, ł..... : - : 


..
..; 


-
 ,f 


.... 


'it 


.,.....,.... , 


, ..' 


.'- ;. ____
 -.: ":,'!:' .".. 'y 


nowska, a jako zastępcy członków Eugeniusz Słuszkiewicz i Leonid Żyt- 
kowicz. Do Redakcji Naczelnej weszli: jako redaktor naczelny Artur 
Hutnikiewicz, jako członkowie Karol Górski, Wojciech Hejnosz, Halina 
Turska, Bronisław Nadolski, Józef Mikulski i Alina Dlińska. 
Przy zarządzie istniały komisje: l) Do Spraw Zleconych Prac Nauko- 
wych pod przewodnictwem Antoniego Swinarskiego, 2) Do Spraw Zleco- 
nych Prac Nienaukowych pod przewodnictwem Krystyny Porębskiej, 
3) Biblioteczna pod przewodnictwem Waleriana Preisnera i 4) Odczyto- 
wa, która nie miała przewodniczącego. Komitet Redakcyjny "Sprawo- 
zdań TNT" działał w dalszym ciągu .pod przewodnictwem Haliny Turskiej. 
W r., 1960 Towarzystwo Naukowe liczyło 172 członków, w tym 110 
członków wydziałów. 
Wydział I miał 12 członków czynnych, 5 miejscowych i 17 zamiejsco- 
wych. Przewodniczącym był Bronisław Włodarski, jego zastępcą Woj- 
ciech Hejnosz, sekretarzem Karol Górski. Istniały komisje: Prawnicza 
z przewodniczącym Wojciechem Hejnoszem (6 członków i 16 współpra- 
cowników) oraz Historyczna pod przewodnictwem Leonida Żvtkowicza 
(17 członków i 12 współpracowników). 
Wydział II miał 9 członków czynnych, 11 miejscowych i 6 zamiejsco- 
wych. Przewodniczącym był nadal Tadeusz Czeżowski, jego zastęocą 
Konrad Górski, a sekretarzem Artur Hutnikiewicz. W obrębie Wydziału 
funkcjonowały komisje: l) Filologiczna pod przewodnictwem Bronisła- 
wa Nadolskiego z 17 członkami i 16 współpracownikami, 2) Fil0zofkzna 
pod przewodnictwem Henryka Elzenberga z 13 członkami i 6 współpra- 


127
		

/Licencje_037_07_130_0001.djvu

			cownikami, 3) Historii Sztuki pod przewodnictwem Jadwigi Puciata-Pa- 
włowskiej z 9 członkami i 6 współpracownikami, 4) Bibliografii i Biblio- 
tekoznawstwa pod przewodnictwem Stefana Burhardta z 7 członkami 
i 19 współpracownikami. Komitet Redakcyjny "Prac Wydziału Filologicz- 
no-Filozoficznego" działał, jak w latach poprzednich, pod przewodni- 
ctwem Haliny Turskiej. 
Wydział III miał 17 członków czynnych, 13 miejscowych i 20 zamiej- 
scowych. Przewodniczącym był Jan. Zabłocki, jego zastępcą Witold Za- 
charewicz, sekretarzem Alina Ulińska. Skład i liczebność komisji wy- 
działowych były takde same jak rw roku poprzednd.m. 
Dnia 17 marca 1960 r. odbyła się z udziałem przedstawicieli towa- 
rzystw naukowych konferencja w Komisji Wydawniczej Polskiej Akade- 
mii Nauk; podano tam do wiadomości, że począwszy od r. 1961 plany 
wydawnicze towarzystw będą podlegać ścisłej analizie przez Komisję 
Wydawniczą PAN oraz będą wymagać zatwierdzenia z jej strony. 
W r. 1961 Towarzystwo Naukowe miało 256 członków; znaczny przy- 
rost - o 84 nowych członków - spowodowany był wstąpieniem do To- 
warzystwa wielu młodych pracowników naukowych. Członków wydziałów 
było 114; przestali oni stanowić większość na walnym zgromadzeniu. 
Zarząd pracował w składzie: prezes Konrad Górski, wiceprezes Henryk 
Szarski, sekretarz generalny (nazwa ta weszła w użycie dopiero od 
r. 1961) Antoni Swinarski, skarbnik Stefan Dembiński, członkowie: Ka- 
zimierz Biskupski, Artur Hutnikiewicz, Jan Zakrzewski, oraz przewodni- 
czący wydziałów. Skład Komisji Rewizyjnej i pozostałych pięciu komisji 
zarządu pozostał bez zmian. 
Dnia 23 marca 1961 r. zarząd zapoznał się z nowymi wymaganiami 
Polskiej Akademii Nauk dotyczącymi zasad opracowywania planów wy- 
dawniczych i publikowania prac. Dnia 13 maja Sekretarz Naukowy Pol- 
skiej Akademii Nauk prof. Henryk Jabłoński zawiadomił Towarzystwo, 
że powinno ono jak naj rychlej porozumieć się z Prezydium Wojewódz- 
kiej Rady Narodowej W' Bydgoszczy co do terminu przyjęcia go pod 
opiekę władz wojewódzkich. Dnia 11 października na posiedzeniu zarządu 
zalecono sekretarzowi generalnemu, aby wystąpił w dniu 19 październi- 
ka w Warszawie na naradzie poświęconej omówieniu roli towarzystw 
naukowych z poglądem, iż jest celowe dalsze istnienie Towarzystwa Nau- 
kowego w Toruniu w dotychczasowej postaci organizacyjnej. 
Wydział I miał 12 członków czynnych, 9 miejscowych i 17 zamiejsco- 
wych. Przewodniczącym był Bronisław Włodarski, zastępcą Wojciech 
Hejnosz, sekretarzem Karol Górski. W obrębie Wydziału działała Komi- 
sja Prawnicza, której przewodniczył Wojciech Hejnosz, natomiast zama- 
rła działalność Komisji Historycznej, co spowodowało decyzję Wydziału 
o potrzebie jej reorganizacji. 
Wydział II miał 11 członków czynnych, 9 miejscowych i 6 zamiejsco- 
wych. Przewodniczącym był Tadeusz Czeżowski, jego zastępcą Konrad 


128
		

/Licencje_037_07_131_0001.djvu

			--ł!I 


Górski, a sekretarzem Artur Hutnikiewicz. Komisje wydziałowe działały 
w nie zmienionym składzie, jedynie Komisja Filozoficzna powiększyła 
się w r. 1961 o trzech współpracowników. 
Wydział III miał 17 członków czynnych, 13 miejscowych, 20 zamiej- 
scowych. Przewodniczącym był Jan Zabłocki, zastępcą Witold Zachare- 
wicz, sekretarzem Alina Ulińska. W obrębie Wydziału działało w r. 1961 
pięć komisji, których skład pozostawał bez zmian; zahamowaniu uległa 
praca Komisji "Muzeum Kopernika". 
W r. 1961 poza publikacjami w tradycyjnych i nowych seriach wy- 
dawniczych TNT ogłosiło Bibliografię prac Towarzystwa Naukowego w 
Toruniu, opracowaną przez Emmę Skobejko i Irenę Jaworczakową, a obej- 
mującą całość dotychczasowego dorobku wydawniczego TNT. 
W r. 1962 liczba członków TNT wzrosła do 275, w tym 111 członków 
wydziałów. Zarząd pracował w składzie: prezes - Konrad Górski, wi- 
ceprezes - Henryk Szarski, sekretarz generalny - do l listopada An- 
toni Swinarski, a następnie - Marian Michniewicz, skarbnik - Stefan 
Dembiński, członkowie zarządu - Kazimierz Biskupski, Artur Hutni- 
kiewicz, Jan Zakrzewski, oraz przewodniczący wydziałów. Komisja Re- 
wizyjna i pozostałe komisje działały w takim samym składzie jak w roku 
poprzednim. Redaktorem naczelnym wydawnictw TNT był Artur Hut- 
nikiewi
z. 
Dnia 3 maja 1962 r. została otwarta w Pałacu Kultury i Nauki w 
Warszawie wystawa wydawnictw Towarzystwa Naukowego, urządzona 
z okazji dziesięciolecia Polskiej Akademii Nauk. Dnia 31 maja zarząd 
przyjął zasady finansowania badań naukowych opracowane przez Ste- 
fana Dembińskiego i Artura Hutnikiewicza. W dniu 2 października za- 
rząd omawiał sprawę powołania do życia w Toruniu instytutu wydaw- 
niczego; według informacji uzyskanych od dyrektora Państwowego Wy- 
dawnictwa Naukowego, Adama Bromberga, sprawa miała być bliska re- 
alizacji. Na tym samym posiedzeniu przyjęto rezygnację Antoniego Swi- 
narskiego z funkcji sekretarza generalnego w związku z objęciem urzę- 
du rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Zarząd dokooptował do 
swego grona Mariana Michniewicza i powierzył mu funkcję sekretarza 
generalnego. Dnia 17 listopada po decyzji Polskiej Akademii Nauk 
o zmniejszeniu dotacji dla towarzystw naukowych o 15% zarząd posta- 
nowił dążyć do dalszej redukcji wydatków na badania naukowe i na 
akcję wydawniczą. Na tymże posiedzeniu przyjęto do wiadomości infor- 
mację o powołaniu do życia w Toruniu ekspozytury Państwowego Wy- 
da
nictwa Naukowego, której otwarcie przewidziano na styczeń 1963 r. 
Wydział I miał w 1962 r. 10 członków miejscowych czynnych, 10 miej- 
scowych i 18 zamiejscowych. Skład władz Wydziału nie zmienił się. Ko- 
misja Prawnicza (przewodniczący Wojciech Hejnosz) miała 11 członków 
i 10 współpracowników. Komisja Historyczna, której przewodniczącym 
został po reorganizacji Kazimierz Jasiński, miała 17 członków i 11 współ- 


. 


129
		

/Licencje_037_07_132_0001.djvu

			pracowników. Skład komitetów redakcyjnych nie uległ zmianie, Urucho- 
miona została natomiast nowa seria monografii prawniczych "Studia 
I uridica", 
Wydział II miał 8 członków miejscowych czynnych, 7 miejscowych 
i 9 zamiejscowych. Przewodniczącym był Tadeusz Czeżowski, zastępcą 
przewodniczącego do dnia 12 grudnia 1962 r. Konrad Górski, od 13 grud- 
nia Zofia Abramowiczówna, sekretarzem Artur Hutnikie
icz. Kierowni- 
ctwa poszczególnych komisji pozostały nie zmienione, podobnie rzecz się 
miała z Komitetem Redakcyjnym "Prac Wydziału Filologiczno-Filozo- 
ficznego" . 
Wydział III miał 15 członków czynnych miejscowych, 13 miejsco- 
wych, 21 zamiejscowych. Władze Wydziału działały w tym samym skła- 
dzie co w roku poprzednim. Istniały, lecz nie działały w r. 1962 komisje: 
Do Badań Przyrodniczych Pomorza i Pojezierza Mazurskiego, Astrono- 
miczna, Chemiczna, Geograficzna i "Muzeum Kopernika". 
W r. 1963 TNT liczyło 289 członków, w tym 115 członków wydziałów. 
Zarząd działał po wyborach w dniu 19 lutego 1963 r. w zmienionym 
składzie: prezes Konrad Górski, wiceprezes - Antoni Swinarski, sekre- 
tarz generalny - Marian Michniewicz, skarbnik - Stefan Dembiński, 
członkowie - Kazimierz Biskupski, Artur Hutnikiewicz i Henryk Szar- 
ski, oraz przewodniczący wydziałów. Skład Komisji Rewizyjnej nie zmie- 
nił się. Oprócz dotychczasowych komisji zarządu powołana została nowa 
komisja - Kopernikańska, w składzie: Wilhelmina Iwanowska, Karol 
Górski i Bronisław Nadolski. Powierzono jej koordynowanie badań nau- 
kowych i publikacji w związku z przypadającym w r. 1973 pięćsetleciem 
urodzin Mikołaja Kopernika. Międzywydziałowy Komitet Redakcyjny 
"Sprawozdań TNT" powołano w składzie: Bronisław Włodarski, Halina 
Turska i Rajmund Galon, a Komitet Redakcyjny "Prac Popularnonau- 
kowych" w składzie: Jadwiga Lechicka, Walerian Preisner i Wanda Za- 
błocka. Do Redakcji Naczelnej weszli: redaktor naczelny - Artur Hut- 
nikiewicz, członkowie - Wojciech Hejnosz, Tadeusz Grudziński, Broni- 
sław Nadolski, Halina Turska, Józef Mikulski i Alina Ulińska. 
Dnia 26 kwietnia 1963 r. zarząd postanowił ze względu na trudności 
spowodowane brakiem papieru ograniczyć wydawnictwa źródłowe do 
kontynuowania publikacji już rozpoczętych oraz zmniejszyć nakłady in- 
nych publikacji. Zarazem uchwalono wznowić wydawanie "Prac Prehi- 
storycznych" pod zmienionym tytułem "Prace Archeologiczne". Na po- 
siedzeniach w dniach 5 listopada i 21 grudnia 1963 r. zarząd rozważał 
możliwość przekazania na własność Muzeum Okrę
owemu swoich zbio- 
rów, znajdujących się tam w długotrwałym depozycie, ale ostatecznie 
zdecydował się na zatrzymanie dla TNT tytułu ich własności. Dnia 21 
grudnia zarząd podjął też dodatkowe uchwały mające na celu oszczed- 
ności w akcji wydawniczej, m.in. ograniczenie się do wydania w r. 1964 
tylko 260 arkuszy. 


. 


130 


J
		

/Licencje_037_07_133_0001.djvu

			Wydział I liczył 39 członków (w sprawozdaniach od r. 1963 zanie- 
chano oddzielnego podawania poszczeg"ólnych kategorii członków wydzia- 
łów). Przewodniczącym był do dnia 14 stycznia 1963 r. Bronisław Wło- 
darski, a od tej daty Karol Górski, zastępcą przewodniczącego Wojciech 
Hejnosz, sekretarzem do 14 stycznia Karol Górski, odtąd do 24 kwietnia 
Kazimierz Jasiński, zaś od tej.daty Zbigniew Zdrójkowski. Komisja Hi- 
storyczna (przewodniczący Kazimierz Jasiński) miała 12 członków i 28 
współpracowników, a Komisja Prawnicza (przewodniczący Wojciech Hej- 
nosz) - 11 członków i 22 współpracowników. Komitety redakcyjne wy- 
dawnictw Wydziału I działały pod przewodnictwem: Tadeusza Grudziń- 
skiego ("Roczniki"), Wojciecha Hejnosza ("Fontes"), Kazimierza Biskup- 
skiego ("Studia Iuridica") i Mariana Biskupa ("Zapiski Historyczne"). 
Wydział II miał 26 członków. Przewodniczącym był Tadeusz Czeżow- 
ski, zastępcą przewodniczącego Zofia Abramowiczówna, sekretarzem Ar- 
tur Hutnikiewicz. W ramach Wydziału w dalszym ciągu działały komi- 
sje: l) Filologiczna pod przewodnictwem Bronisława Nadolskiego, która 
miała 15 członków i 16 współpracowników, 2) Filozoficzna pod przewod- 
nictwem Henryka Elzenberga z 12 członkami i 16 współpracownikami, 
3) Historii Sztuki pod przewodnictwem Jadwigi Puciata:...Pawłowskiej 
z 11 członkami i 6 współpracownikami, 4) Bibliografii i Bibliotekoznaw- 
stwa pod przewodnictwem Stefana Burhardta z 7 członkami i 19 współ- 
pracownikami. Przewodniczącą Komitetu Redakcyjnego "Prac Wydziału 
Filologiczno-Filozoficznego" była nadal Halina Turska. 
Wydział III miał 50 członków. Skład władz Wydziału w r. 1963 nie 
zmienił się. Komisje pracowały nadal pod dotychczasowym kierowni- 
ctwem, z wyjątkiem Komisji "Muzeum Kopernika", która po zrealizowa- 
niu swych zadań i po śmierci przewodniczącego Władysława Dziewul- 
skiego została rozwiązana. Na czele Komitetu Redakcyjnego serii "Stu- 
dia Societatis Scientiarum Torunensis" stał Józef Mikulski. 
W r. 1964 Towarzystwo liczyło 294 członków, w tym 121 członków 
wydziałów. Zarząd działał w takim samym składzie jak w r. 1963. To 
samo dotyczyło komisji zarządu. Tylko Komisja Kopernikańska pod prze- 
wodnictwem Wilhelminy Iwanowskiej podzieliła się na zespoły: Histo- 
rii - Karol Górski i Marian Biskup; Muzeum - Jerzy Remer i Janina 
Mazurkiewicz; Biblioteki - Maria Puciatowa i Henryk Baranowski; Wy- 
dawniczy - Bronisław Nadolski i Marian Biskup; Astronomii - Wil- 
helmina Iwanowska i grono młod
zych astronomów. Przewodniczącym 
międzywydziałowego Komitetu Redakcyjnego "Sprawozdań TNT" był 
Walerian Preisner, a przewodniczącą Komitetu Redakcyjnego "Prac Po- 
pularnonaukowych" - Jadwiga Lechicka. 
Działalność TNT opierała się na statucie zmienionym uchwałą wal- 
nego zgromadzenia z 19 lutego 1964 r. Dnia 15 stycznia zarząd rozpatrzył 
sprawę zaleconej przez Sekretarza Naukowego Polskiej Akademii Nauk 
rewizji statutu TNT, Ustalono, że nie należy zrywać z dotychczasową 


131
		

/Licencje_037_07_134_0001.djvu

			tradycją przyjmowania do Towarzystwa także osób, które profesjonalnie 
nie pracują naukowo. Wybrana została w celu opracowania projektu po- 
prawek do statutu komisja w składzie: przewodniczący - Kazimierz 
Biskupski, członkowie - Tadeusz Czeżowski i Stefan Dembiński. Pro- 
pozycje zmian miały być przedyskutowane na walnym zebraniu w dniu 
19 lutego, a ostateczne uchwalenie miało. nastąpić na nadzwyczajnym 
walnym zgromadzeniu w końcu marca. W dniach 12 i 17 lutego zarząd 
przedyskutował zaproponowane przez komisję poprawki i postanowił 
przedstawić je walnemu zgromadzeniu. Dnia 19 lutego na walnym ze- 
braniu dyskusja toczyła się prawie wyłącznie wokół projektów zmian sta- 
tutu. Całość projektu zmian uchwalono 62 głosami przy jednym przeciw- 
nym i 9 wstrzymujących się. Zebranie uchwaliło wezwanie zarządu do 
opracowania nowego regulaminu wydziałów. 
Dnia 29 lutego 1964 r. we Wrocławiu odbyła się plenarna sesja Rady 
Towarzystw Naukowych Polskiej Akademii Nauk. Towarzystwo Nauko- 
we toruńskie reprezentował wiceprezes Antoni Swinarski. Sesja zale- 
ciła rozwijanie związków z regionem, popularyzację jego historii, aktu- 
alnych zagadnień jego przyrody, gospodarki i kultury. Na tej podstawie 
zarząd powołał Komisję Sesji i Kontaktów z Terenem w składzie: prze- 
wodnicząca Alina Ulińska, członkowie Ludmiła Roszkówna i Sławomir 
Kalembka. Na tejże sesji we Wrocławiu poddano krytycznej ocenie prak- 
tykę publikowania w wydawnictwach TNT drobnych prac, zwłaszcza 
z zakresu nauk matematyczno-przyrodniczych, które zdaniem przedsta- 
wicieli PAN winny być publikowane w czasopismach towarzystw specja- 
listycznych, a nie w wydawnictwach regionalnych towarzystw nauko- 
wych. 
Dnia 6 marca zarząd powołał komisję w celu opracowania projektu 
regulaminu wydziałów, w składzie: przewodniczący Kazimierz Biskup- 
ski, członkowie - Tadeusz Czeżowski, Jan Krupowicz, Stefan Dembiń- 
ski. Uchwalono też na tym posiedzeniu obniżenie wszelkich honorariów 
do naj niższych przewidzianych w urzędowej tabeli stawek. Rozważano 
również możliwość niepłacenia honorariów za drukowane przez Towa- 
rzystwo prace doktorskie i habilitacyjne. 
Dnia 30 czerwca 1964 r. zarząd postanowił podzielić Wydział I Nauk 
Historycznych, Prawniczych i Społecznych na dwa wydziały, a mianowi- 
cie: Wydział I - Nauk Historycznych i Wydział IV - Nauk Prawnych 
i Społecznych. 
Wydział I liczył przed podziałem 36 członków. Przewodniczącym był 
Karol Górski, zastępcą przewodniczącego Wojciech Hejnosz, sekretarzem 
Zbigniew Zdrójkowski. Istniały komisje: Prawnicza, z przewodniczącym 
Wojciechem Hejnoszem, która miała 9 członków i 21 współpracowników, 
oraz Historyczna, z przewodniczącym Kazimierzem Jasińskim, licząca 
16 członków i 27 współpracowników. Komitety redakcyjne Wydziału 
działały pod dotychczasowymi kierownictwami. 


132
		

/Licencje_037_07_135_0001.djvu

			Wydział II miał 31 członków. Władze Wydziału i poszczególne ko
 
misje funkcjonowały w dotychczasowym składzie także w ciągu 1964 r. 
Podobnie było w Wydziale III. . 
W r. 1965 liczba członków Towarzystwa nie zmieniła się. Nadal było 
ich ogółem 294, w tym 121 członków wydziałów. Nastąpiła natomiast 
zmiana w łonie zarządu na stanowisku sekretarza generalnego. Dnia 13 
kwietnia ustąpił z tej funkcji Marian 'Michniewicz, pozostając nadal człon- 
kiem zarządu. Na sekretarza generalnego wybrano z dniem 14 kwietnia 
Mariana Biskupa. Obok dotychczasowych komisji utworzono Komisję 
Upowszechniania Nauki w składzie: Władysław Niewiarowski i Sławo- 
mir Kalembka. Po śmierci przewodniczącej Komitetu Redakcyjnego "Prac 
Popularnonaukowych" (20 IV 1965 r.) na stanowisko to powołany został 
Andrzej Tomczak. Redakcja Naczelna składała się z redaktora naczel- 
nego, którym był nadal Artur Hutnikiewicz, oraz z sześciu, a od 9 mar- 
ca z ośmiu członków, przedstawicieli poszczególnych wydziałów. 
Wydział I - Historyczny miał 34 członków (19 miejscowych i 15 za- 
miejscowych). Władze pozostały bez zmian, podobnie i komitety redak- 
cyjne. Wydział II - Filologiczno-Filozoficzny liczył 32 członków (22 
miejscowych i 10 zamiejscowych). Władze, komisje i komitet redakcyj- 
ny nie zmieniły się. Wydział III - Matematyczno-Przyrodniczy miał 54 
członków (36 miejscowych i 18 zamiejscowych). I tu władze oraz ko- 
misje i komitet redakcyjny pozostały bez zmian. Nowy wydział (IV): 
Prawno-Społeczny miał w 1965 r. 9 członków miejscowych. Przewodni- 
czącym był Kazimierz Biskupski, wiceprzewodniczącym Jerzy Śliwowski, 
sekretarzem Wacław Szyszkowski. Komisja Prawnicza pod przewodni- 
ctwem Wojciecha Hejnosza liczyła 9 członków i 21 współpracowników. 
Komitet Redakcyjny "Studia luridica" działał nadal pod przewodnictwem 
Kazimierza Biskupskiego. 
W r. 1965 Polska Akademia Nauk po raz pierwszy nie udzieliła To- 
warzystwu dotacji na wydawnictwa, lecz przekazała zlecenia na określo- 
ne pozycje wydawnicze do łącznej kwoty 883 tysięcy złotych. O dotację 
na inne rodzaje działalności Towarzystwa, jak badania, popularyzacja 
nauki i koszty administracyjne, zalecono zwrócić się do Prezydium W 0- 
jewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy. Podjęte starania o anulowa- 
nie tej decyzji nie odniosły skutku. Władze wojewódzkie miały trudności 
w udzieleniu pomocy finansowej, gdyż w budżecie nie przewidziano sum 
przeznaczonych na ten cel. Dopiero w końcu r. 1965 Pr
ydium WRN 
w Bydgoszczy mogło udzielić subwencji 120 tysięcy złotych na pokrycie 
najpilniejszych potrzeb. Nadto Powiatowa Rada Narodowa w Chełmnie 
przyznała 20 tysięcy złotych. 
Dnia 18 lutego 1965 r. na posiedzeniu zarządu sprawy te zostały 
szczegółowo przedyskutowane i ustalono plan zabiegów o uzyskanie do- 
tacji państwowych, umożliwiających działalność Towarzystwa. Po 
rozmowach przeprowadzonych w czerwcu przez nowego sekretarza ge- 


133 


"--
		

/Licencje_037_07_136_0001.djvu

			neralnego, Mariana Biskupa, z władzami Polskiej Akademii Nauk 
w Warszawie stało się jasne, iż działalność TNT oprzeć się winna głównie 
na dotacjach władz wojewódzkich, gdyż Akademia zamierzała tylko do- 
finansowywać Towarzystwo w ograniczonych ramach w postaci zleceń 
wydawniczych. 
Dnia 22 grudnia zarząd uchwalił nowy regulamin wydziałów. Przy- 
jęto w nim zasadę podziału członków wydziałów na miejscowych i za- 
miejscowych bez dotychczasowej dwustopniowości w grupie członków 
miejscowych. Uregulowano także tryb powoływania nowych członków 
wydziałów (rekomendacja dla kandydata ze strony trzech członków właś- 
ciwego wydziału, dwuetapowe głosowanie na ogólnym zebraniu wszyst- 
kich członków miejscowych wszystkich wydziałów). Ustalono też ka- 
dencję władz wydziałów na trzy lata. 
W r. 1966 Towarzystwo Naukowe liczyło 325 członków, w tym 136 
członków wydziałów. Zarząd działał w składzie wyłonionym po walnym 
zgromadzeniu w dniu 19 lutego 1966 r.: prezes - Konrad Górski, wice- 
prezes - Antoni Swinarski, sekretarz generalny - Marian Biskup, 
skarbnik - Stefan Dembiński, redaktor naczelny - Artur Hutnikiewicz, 
członkowie - Tadeusz Grudziński, Wiktor Kornatowski, Henryk Szar- 
ski, oraz przewodniczący wydziałów. Komisja Rewizyjna pozostała w do- 
tychczasowym składzie. Z komisji zarządu całkowicie zmieniła swój skład 
Komisja do Spraw Zleconych Prac Naukowych, co nastąpiło 17 listopada 
]966 r. Weszli do niej: Zofia Abramowiczówna, Barbara Józefowiczowa, 
Stanisław Ifa1cerzyk i Zygmunt Prusinkiewicz. Pozostałe komisje dzia- 
łały w nie zmienionej postaci. Po śmierci Waleriana Preisnera (22 VI 
1966 r.) przewodniczącą Komitetu Redakcyjnego "Sprawozdań TNT" zo- 
stała od 20 września tegoż roku Bożena Osmólska-Piskorska. 
Wydział I miał 34 członków 
19 miejscowych i 15 zamiejscowych). 
Przewodniczącym był Karol Górski, zastępcami przewodniczącego Bro- 
nisław Włodarski i Wojciech Hejnosz, sekretarzem do 21 marca Zbig- 
niew Zdrójkowski, a od tej daty Andrzej Tomczak. Komisja Historyczna 
i komitety redakcyjne pozostały pod dotychczasowymi przewodnictwa- 
mi. Wydział II miał 30 członków (w tym 20 miejscowych). Władze i skład 
komisji wydziałowych oraz komitetu redakcyjnego nie zmieniły się. Wy- 
dział III miał 62 członków (w tym 43 miejscowych). Przewodniczącą była 
Alina Ulińska, zastępcą Juliusz Czopek, sekretarzem Władysław Niewia- 
rowski. Działały komisje: l) Astronomiczna pod przewodnictwem Wilhel- 
miny Iwanowskiej (3 członków i 12 współpracowników), 2) Geograficzno- 
-Geologiczna pod przewodnictwem Rajmunda Galona (8 członków i 23 
współpracowników). Komitet Redakcyjny "Studia Societatis Scientia- 
rum Torunensis" pracował pod przewodnictwem Jana Walasa. Wydział 
IV miał 9 członków. Skład jego władz, komisji i komitetu redakcyjnego 
pozostały bez zmiany. . 
W r. 1967 TNT liczyło 343 członków, w tym 138 
złonków wydziałów. 


134 



 


-
		

/Licencje_037_07_137_0001.djvu

			A'
'
-.1Io
;:'-,('''' . 


:F;;}¥:(
 


.j 
. .
 


.' ... 
 ...' 
 
... .. 



. -, -'<",;",,. 


,...... 
...ł- 


. ;';'-
:. 


r 


. 
,

 


. :
 


'. 


, . 


..-/
.. 
'
! !.' i;
:ć 
.
.III, ł: 
"< :"'I:.:It.,._ 



.
. 


ry 



 


.
 



 


.:
 


....\ 
. :
 
A" .' f\."
 
 
.. r '" .'
" .''' . '1. , . 
, ".'.i:t'. 

,' '
.
,i
.
.: ,,
 



. 


, 
" 


: ]i. 
 


. 



 


4" 
 .....' 


e 


.' 
: 
 ; 


. 


'.<,,- 


'" 
-,,:r 


.' . 


. .
. 


( 
f. ' ... '... 


-, {;: . 



 


""' 


...... 


22. Prof. dr Alina Ulińska, długoletnia przewodnicząca Wydziału III. w czasie 
zebrania z okazji stulecia Towarzystwa (16 XII 1975 r.). Obok doc. dr Mirosław Ne- 
sterowicz, skarbnik TNT, i dr Tadeusz Zakrzewski, dyr. Biura TNT (fot. M. Kokot) 


Zarząd, Komisja Rewizyjna, komisje zarządu i komitety redakcyjne oraz 
Redakcja Naczelna działały w tym samym składzie, co w roku p.oprzed- 
nim. 
Wydział I miał 35 członków (w tym 20 miejscowych). Władze Wy- 
działu nie zmieniły się. Komisja Historyczna pod przewodnictwem Ka- 
zimierza Jasińskiego liczyła 20 członków i 29 współpracowników. Komi- 
tet Redakcyjny ..Roczników" zmienił przewodniczącego: do 3 paździer- 
nika 1967 r. był nim Tadeusz Grudziński, odtąd Bronisław Włodarski. 
Pozostałe komitety redakcyjne Wydziału I pracowały w dotychczasowych 
składach. Wydział II miał 30 członków (w tym 19 miejscowych). Prze- 
wodniczącym był Tadeusz Czeżowski, zastępcą przewodniczącego Kon- 
rad Górski, sekretarzem Artur Hutnikiewicz. Działały komisje: l) Filo- 
logiczna (przewodniczący Bronisław Nadolski) mająca 15 członków i 29 
współpracowników; 2) Filozoficzna (przewodniczącym został po śmierci 
Henryka Elzenberga doc. Leon Gumański) z 12 członkami i 9 współpra- 
cownikami; 3) Historii Sztuki (przewodnicząca Jadwiga Puciata-Pawłow- 
ska) z 9 członkami i 21 współpracownikami; 4) Bibliografii i Biblioteko- 


135 


/ 


-
		

/Licencje_037_07_138_0001.djvu

			. 


znawstwa (przewodniczący Stefan Burhardt) z 6 członkami i 15 współ- 
pracownikami. Na czele Komitetu Redakcyjnego "Prac Wydziału Filo- 
logiczno-Filozoficznego" stała nadal Halina Turska. Wydział III miał 64 
członków (w tym 43 miejscowych). Skład władz, komisji i komitetu re- 
dakcyjnego nie zmienił się. Wydział IV miał 9 członków miejscowych. 
Przewodniczącym był do 7 czerwca 1967 r. Kazimierz Biskupski, a se- 
kretarzem Wacław Szyszkowski, który po śmierci K. Biskupskiego peł- 
nił obowiązki przewodniczącego. Komisja Prawnicza nie działała. 
W dniu 17 lutego 1967 r. na miejsce Henryka Szarskiego, który prze- 
niósł się do Krakowa, został dokooptowany do zarządu Rajmund Galon. 
20 lutego 1967 r. odbyło się doroczne walne zebranie, na którym sekre- 
tarz generalny Marian Biskup przedstawił sprawę odzyskania dla Towa- 
rzystwa Naukowego budynku przy ulicy Wysokiej w związku z projek- 
tem budowy nowego gmachu dla Książnicy Miejskiej. Stwierdził też, że 
ustabilizowała się pozycja materialna Towarzystwa, nieco zachwiana w 
okresie przechodzenia z budżetu Polskiej Akademii Nauk na dotacje z bu- 
dżetu Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy. W wyniku tej sta- 
bilizacji nastąpiło nawet pewne polepszenie warunków finansowych dla 
autorów, 
W r. 1968 TNT miało 357 członków, w tym 145 członków wydziałów. 
Skład zarządu nie zmienił się. Po śmierci przewodniczącego Wydziału 
IV, Kazimierza Biskupskiego, Wydział ten reprezentował. w zarządzie 
jego sekretarz, Wacław Szyszkowski. 
Wydział I, Historyczny, liczył 35 członków, w tym 22 miejscowych. 
Władze Wydziału, komisja i komitety redakcyjne działały w nie zmie- 
nionym składzie. Wydział II, Filologiczno-Filozoficzny, miał 30 członków, 
w tym 19 miejscowych. Władze Wydziału, komisje i komitet redakcyjny 
pozostawały w dotychczasowym składzie. Wydział III, Matematyczno- 
Przyro?niczy, miał 67 członków, w tym 46 miejscowych. Władze Wy- 
działu oraz jego komitety i komisje pozostały te same. Wydział IV, Praw- 
no-Społeczny, miał 13 członków, w tym 12 miejscowych. Obowiązki 
przewodniczącego pełnił nadal Wacław Szyszkowski, a od 19 listopada 
1968 r. objął je nowo wybrany przewodniczący Jan Krajewski. Zastęp- 
cą przewodniczącego był Wiktor Kornatowski, a sekretarzem pozostał 
W. Szyszkowski. Występująca pod nową nazwą Komisja Prawa i Socjo- 
logii nie przejawiała w r. 1968 żadnej działalności ze względu na zde- 
kompletowanie władz. Komitet Redakcyjny "Studia Iuridica" pracował 
w niekompletnym, dwuósobowym składzie, bez przewodniczącego. 
Dnia 19 'lutego 1968 r. na dorocznym walnym zebraniu wręczono pre- 
zesowi TNT, Konradowi Górskiemu, Księgę pamiątkową, wydaną z oka- 
zji 75-lecia Jego urodzin i 45-lecia pracy twórczej (jubileusz ten obcho- 
dzono w 1965 r.). 
W r. 1969 Towarzystwo Naukowe miało 374 członków, w tym 156 
członków wydziałów. Zarząd pracował w składzie wybranym na walnym 


136 


-
		

/Licencje_037_07_139_0001.djvu

			zebraniu w dniu 19 lutego: prezes - Konrad Górski, wiceprezes - An- 
toni Swinarski, sekretarz generalny - Marian Biskup, skarbnik - Ste- 
fan Dembiński, redaktor naczelny - Artur Hutnikiewicz, członkowie za- 
rządu - Rajmund Galon, Stanisław Salmonowicz, Jan Szupryczyński, 
oraz przewodniczący wydziałów. Komisję Rewizyjną wybrano w składzie: 
przewodniczący Wojciech Hejnosz, członkowie: Leonid Zytkowicz, Wa- 
cław Szyszkowski. Powołano na nowo komisje zarządu: l) Do Spraw 
Zleconych Prac Naukowych (osiem osób, po dwie z każdego wydziału, 
bez przewodniczącego); 2) Do Spraw Zleconych Prac Nienaukowych (trzy 
osoby, bez przewodniczącego); 3) Upowszechniania Nauki (przewodniczą- 
cy Władysław Niewiarowski); 4) Kopernikańska (przewodnicząca Wilhel- 
mina Iwanowska), która działała w pięciu grupach - historii, bibliogra- 
fii, muzealnej, wydawnictw, astronomii. Na czele Komitetu Redakcyj- 
nego "Sprawozdań TNT" pozostała Bożena Osmólska-Piskorska, a na 
czele Komitetu Redakcyjnego "Prac Popularnonaukowych" - Andrzej 
Tomczak. 
Wydział I miał 37 członków, w tym 25 miejscowych. Władze Wydzia- 
łu i kierownictwa komitetów redakcyjnych nie zmieniły się, z wyjątkiem 
Komitetu "Roczników", na którego czele stanął Jerzy Wojtowicz. Wy- 
I dział II liczył 30 członków, w tym 19 miejscowych. Skład władz i komisji 
oraz komitetu pozostał nie zmieniony. Wydział III miał 73 członków, 
w tym 48 miejscowych, a jego władze, komisje i komitet redakcyjny po- 
zostały takie same, jak poprzednio. W Wydziale IV, liczącym już 16 
członków, w tym 15 miejscowych, władze pozostały bez zmian, natomiast 
na czele Komitetu Redakcyjnego "Studia Iuridica" stanął Wacław Dawi- 
dowicz. 
W r. 1969 na skutek kontrowersji wynikłych między Towarzystwem 
Naukowym i Komitetem 400-lecia Gimnazjum Toruńskiego w związku 
z finansowaniem przez TNT badań nad dziejami gimnazjum, a wydaniem 
ich następnie przez inną instytucję, przyjęto zasadę, że odtąd wyniki ba- 
dań prowadzonych z funduszów TNT mogą być wykorzystywane wyłącz- 
nie do publikacji w jego wydawnictwach. 
Na dorocznym walnym zebraniu w dniu 19 lutego 1969 r. przepro- 
wadzono dyskusję nad zmianą sposobu powoływania członków wydzia- 
łów. Na wniosek Sławomira Kalembki i Jana Szupryczyńskiego walne 
zebranie powołało komisję dla opracowania projektu zmian w regula- 
minie wydziałów, w składzie: Marian Biskup, Janusz Gilas, Sławomir Ka- 
lembka, Mirosław Kasjan, Jan Szupryczyński. Następnie przeprowadzono 
w tajnym głosowaniu wybór nowych władz TNT na podstawie listy zgło- 
szonej przez ustępujący zarząd i uzupełnionej z sali. Poszczególni kan- 
dydaci otrzymali niejednakową liczbę głosów. Komisja Rewizyjna zosta- 
ła wybrana jednogłośnie. Dnia 16 kwietnia zarząd wystosował pismo 
okólne do wydziałów i komisji z apelem o zwiększenie aktywności, a zwła- 
szcza częstotliwości posiedzeń. Zalecono też wydziałom, aby przy refe- 


137 


-
		

/Licencje_037_07_140_0001.djvu

			rowaniu prac do druku byli obecni autorzy oraz by w czasie przyjmowa- 
nia nowych członków wydziałów (od stopnia doktorskiego wzwyż) kiero- 
wano się jedynie rzetelnym dorobkiem naukowym kandydata. 
W r. 1970 Towarzystwo Naukowe liczyło 379 członków, w tym 170 
członków wydziałów. Zarząd działał w składzie z r. 1969, podobnie 
komisje i redakcje przy zarządzie. Wydział I - Nauk Historycznych 
(nowa nazwa od 1970 r.) miał 42 członków. Władze Wydziału, komisja 
i komitety pozostały nie zmienione. Wydział II miał 30 członków, w tym 
18 miejscowych. Władze, komisje i komitet redakcyjny pracowały w do- 
tychczasowych składach. Wydział III miał 81 członków, w tym 56 miej- 
scowych. I tu również nie zaszły zmiany w obsadzie władz, komisji i ko- 
mitetów. Podobnie było w Wydziale IV, który miał 17 członków, w tym 
13 miejscowych. 
W r. 1970 po raz pierwszy sprawozdanie za rok ubiegły zostało przed 
walnym zebraniem, odbytym w dniu 19 lutego, rozesłane wszystkim 
członkom. Dyskusja na walnym zebraniu dotyczyła głównie zmiany sta- 
tutu. Komisja pod przewodnictwem Jana Szupryczyńskiego, wybrana 
przed rokiem, przedstawiła opracowany przez siebie projekt. Zebranie 
uzupełniło go poprawkami. Dnia 13 maja Prezydium Wojewódzkiej Rady 
Narodowej w Bydgoszczy zatwierdziło te zmiany w statucie; dotyczą one 
 
osobistego referowania w wydziałach i komisjach własnych prac nauko- 
wych przez ich autorów, kwalifikacji kandydatów na członków wydzia- 
łów, obowiązku informowania przez przewodniczących komitetów re- 
dakcyjnych swego macierzystego wydziału i autorów o przebiegu prac 
wydawnlCzych itp. 
Dnia 12 marca 1970 r. zapadła decyzja wojewódzkich władz konserwa- 
torskich o uznaniu budynku Towarzystwa Naukowego w Toruniu przy 
ulicy Wysokiej 16 za obiekt zabytkowy. 
W r. 1971 TNT osiągnęło liczbę 408 członków, w tym 185 członków 
wydziałów. Zarząd pracował w takim samym składzie jak w roku po- 
przednim. Dotyczyło to również komisji zarządu, z wyjątkiem Komisji 
do Spraw Zleconych Prac Nienaukowych, która zawiesiła działalność. 
Redakcja Naczelna pod kierunkiem Artura Hutnikiewicza starała się 
przeciwdziałać ograniczeniom planów wydawniczych (w r. 1972 plan 
miał być zmniejszony o 20%, w r. 1973 o 25%), szczególnie ze wzglę- 
du na pozycje kopernikowskie w roku jubileuszowym. 
Wydział I, Nauk Historycznych, miał 47 członków, w tym 32 miejsco- 
wych. Przewodniczącym był nadal Karol Górski, zastępcą przewodni- 
czącego Bronisław Włodarski, sekretarzem został Stefan Cackowski. Ko- 
misja Historyczna pod przewodnictwem Kazimierza Jasińskiego liczyła 
25 członków i 33 współpracowników. Komitety redakcyjne istniały w 
dotychczasowych obsadach. Wydział II, Filologiczno-Filozoficzny, miał 
33 członków (w tym 21 miejscowych). Zarząd i komisje nie zmieniły się. 


138
		

/Licencje_037_07_141_0001.djvu

			. 


Podobnie było w Wydziale III (84 członków, w tym 58 miejscowych) 
oraz w Wydziale IV (21 członków, w tym 15 miejscowych). W IV kwar- 
tale r. 1971 Pracownie Konserwacji Zabytków w Toruniu rozpoczęły 
inwentaryzację budynku przy ulicy Wysokiej. Projekt odnowienia prze- 
widywał przywrócenie na parterze sali na około 150 osób oraz skoncentro- 
wanie w gmachu wszystkich. agend Towarzystwa Naukowego, gdyż od 
wielu lat Biuro, Redakcja Wydawnictw i Pracownia Mikrofilmowa mie- 
szczą się w różnych punktach miasta. 
W r. 1972 TNT liczyło 435 członków, w tym 194 członków wydziałów. 
Zarząd podjął pracę w składzie wybranym przez walne zebranie w dniu 
19 lutego 1972 r.: prezes - Konrad Górski, wiceprezes - Antoni Swi- 
narski, sekretarz generalny - Marian Biskup, redaktor naczelny - Ar- 
tur Hutnikiewicz, skarbnik - Mirosław Nesterowicz, oraz przewodniczą- 
cy wydziałów. Członkowie zarządu: Leszek Janiszewski, Jan Szupryczyń- 
ski, Jerzy Wojtowicz; Komisja Rewizyjna: przewodnicząca' - MelJityna 
Gromadska, członikowie - Leonid ZytkQlwicz, Jerzy ŚHwowski. Komisje 
zarządu działały w następującej obsadzie: l) Upowszechniania Nauki 
- przewodnicząca Eugenia Kwiatkowska, sekretarz Janusz Małłek; 2) 
Kopernikowska - przewodnicząca Wilhelmina Iwanowska. Obsada ko- 
mitetów redakcyjnych "Sprawozdań TNT" i "Prac Popularnonaukowych" 
pozostała nie zmieniona. 
Wydział I miał 48 członków, w tym 33 miejscowych. Przewodniczącym 
był nadal Karol Górski, zastępcą. przewodniczącego został Tadeusz Gru- 
dziński, sekretarzem Stefan Cackowski. Komisja Historyczna i komitety 
redakcyjne Wydziału I pozostały pod dotychczasowym kierownictwem. 
Wydział II miał 35 członków, w tym 23 miejscowych. Przewodniczącym 
był Tadeusz Czeżowski, zastępcą przewodniczącego Leon Gumański, se- 
kretarzem Bożena Osmólska-Piskorska. Istniały komisje: l) Filologiczna 
pod przewodnictwem Bronisława Nadolskiego (23 członków); 2) Filozoficz- 
na pod przewodnictwem Leona Gumańskiego (10 członków i 7 współpra- 
cowników); 3) Historii Sztuki pod przewodnictwem Jadwigi Puciata-Pa- 
włowskiej (9 członków i 25 współpracowników); 4) Bibliografii i Biblio- 
tekoznawstwa pod przewodnictwem Henryka Baranowskiego (20 człon- 
ków i 18 współpracowników). Komitet Redakcyjny "Prac Wydziału Fi- 
lologiczno-Filozoficznego" pracował pod przewodnictwem Zofii Abramo- 
wiczówny. Wydział III miał 87 członków (w tym 59 miejscowych). Prze- 
wodniczącą była Alina Ulińska, zastępcą Władysław Niewiarowski, se- 
kretarzem Andrzej Wilczyński. Działały komisje: Astronomiczna pod 
przewodnictwem Wilhelminy Iwanowskiej, z 10 członkami i 13 współ- 
pracownikami, oraz Geograficzno-Geologiczna pod przewodnictwem Raj- 
munda Galona, z 11 członkami i 30 współpracownikami. Komitetowi Re- 
dakcyjnemu "Studia Societatis Scientiarum Torunensis" przewodniczył 
Edmund Strzelczyk. Wydział IV miał 27 członków, w tym 20 miejsco- 
wych. Przewodniczącym był Wacław Szyszkowski, zastępcą Jerzy Śli- 


139 


---
		

/Licencje_037_07_142_0001.djvu

			wowski, sekretarzem Andrzej Bulsiewicz. Na czele Komitetu Redakcyj- 
nego "Studia luridica" stanął Wiesław Daszkiewicz. 
W r. 1973 Towarzystwo Naukowe miało 434 członków, w tym 203 
członków wydziałów. Zarząd pracował w takim samym składzie jak w r. 
1972. Szczególnie aktywna była w tym roku Komisja Kopernikańska. 
Wydział I miał 49 cz)onków, w tym 33 miejscowych. Władze, Komisja 
Historyczna i komitety redakcyjne nie zmieniły się. Powstał natomiast 
nowy komitet redakcyjny: "Prac Archeologicznych", na którego czele sta- 
nął Kazimierz Zurowski. Wydział II miał 38 członków, w tym 25 miej- 
scowych. Władze, komisje i komitet redakcyjny pozostały bez zmian. 
Wydział III miał 93 członków, w tym 69 miejscowych. I tu nie nastą- 
piły zmiany w składzie władz, komisji i komitetu redakcyjnego, podobnie 
jak w Wydziale IV, liczącym 29 członków, w tym 23 miejscowych. 
W r. 1973 doroczne walne zebranie odbyło się wyjątkowo 28 lutego, 
ponieważ w dniu 19 lutego, zwyczajowym terminie zebrań walnych - 
rocznicy urodzin Kopernika, nagromadziło się wiele ogólnopolskich im- 
prez kopernikańskich odhywanych w Toruniu. Na walnym zebraniu 
uchwalono dobrowolne jednorazowe opodatkowanie się członków TNT 
celem zebrania funduszu na odnowienie znajdującego się w Grzybnie 
koło Unisławia uszkodzonego grobowca prezesa Towarzystwa w latach 
niewoli pruskiej, Stanisława Kujota. Do wykonania uchwały jednak nie 
doszło, gdyż odnowieniem grobowca zajęły się środowiska spoza Towa- 
rzystwa Naukowego. 
W jesieni 1973 r. nastąpiła tymczasowa przeprowadzka Biura TNT 
z ulicy Wysokiej 16 do nowego gmachu Książnicy Miejskiej przy ulicy 
Słowackiego 8. Otrzymało ono salę i pokój na drugim piętrze, księgozbiór 
umieszczono w osobnym magazynie na szóstym piętrze, magazynowym, 
a magazyn wydawnictw tamże na siódmym piętrze. 
W r. 1974 TNT liczyło 492 członków, w tym 198 członków wydziałów. 
Zarząd i komisje działały w składzie wybranym w 1972 r. Komitet Re- 
dakcyjny "Prac Popularnonaukowych" pracował pod przewodnictwem 
Mariana Arszyńskiego. Wydział I miał 41 członków, w tym 26 miejsco- 
wych. W r. 1974 członkowie tego Wydziału brali czynny udział w pra- 
cach związanych z organizacją XI Powszechnego Zjazdu Historyków Pol- 
skich, który odbył się w Toruniu w dniach 7-13 września. Komisja Hi- 
storyczna i komitety redakcyjne pracowały w dotychczasowych obsadach 
personalnych. Dotyczyło to również władz i innych gremiów pozostałych 
wydziałów, których liczebność wynosiła: w Wydziale II 38 członków, 
w tym 25 miejscowych, w Wydziale III 89 członków, w tym 65 miejsco- 
wych, i w Wydziale IV 29 członków, w czym 23 miejscowych. Komitet 
Redakcyjny "Studia I uridica" zmienił przewodniczącego, którym do dnia 
22 kwietnia był Wiesław Daszkiewicz, a od tej daty Wacław Szyszkowski. 
Dnia 6 stycznia 1974 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków w Byd- 
goszczy przejął na siebie obowiązki inwestora budynku TNT i zlecił 


140
		

/Licencje_037_07_143_0001.djvu

			23. Gmach Towarzystwa 
Naukowego w Toruniu w 
r. 1973, ostatnim roku użyt- 
kowania go przez Książnicę 
Miejską im. Kopernika (fot. 
K. Porębska) 


.. 


. ... 
:-r
.
__ ......
. 
.
.- . +. 
A ,__ 
 . .. 


. 


.-.


 



/ 


" 


\


 
..... ,.,--.- 



;
 
'=: 
, , 


l' 


'<. 
"'.
 


., 


. . 


. ,.,,: 


. < . . 
....-".....-
.' _.
. 
; e;>
.
' _ . .. .;, 
.
,.. ",.. . . 
. ".-ot '-, .0 
j ", .';;'H.'/
.';l', 
-;-:



, 
',>,
": 
:.
, 
 
';< :}
 :i:

 ;': 4-: 
1\ . ,.,.-.-. 
"'
 .
 . .c"\;
:' :';:f. , 
 . .
 . :
1 . -:. . C.;;,. 
..... .... ł.
;' . 
......1 ._.
<>. "'"1- 


:. .... 
..' 
. 
 


. 

"S'.,


.'
. 
. .. 




. 
 . 


..


:.:.. ", 
......AI;"' . 

- 

. '.
. 
". 


;;
 <
., <>':0 2 : ',1 
. . . 
:- l -j . .. ."::.(,- o'.,.. 
"-.-; ;."""""'"", 
. 
 ;-
.::.
 . 


.:>
- 


... ' 


J.. ''iI>'
' 


-.- 


- 
:.

.....,.. 


. ,,'" 


toruńskim Pracowniom Konserwacji Zabytków przyjęcie inwestycji do 
swego planu na lata 1975-1976. W dniu 20 lutego walne zebranie podjęło 
większością głosów uchwałę o przedłużeniu kadencji zarządu o jeden 
rok, tak aby przygotowanie jubileuszu stulecia Towarzystwa Naukowego 
pozostawało w rękach tego samego zespołu. W listopadzie 1974 r. utwo- 
rzony został Komitet Honorowy jubileuszu stulecia TNT. Protektorat nad 
jubileuszem przyjął dnia 25 listopada przewodniczący Rady Państwa 
prof. dr Henryk Jabłoński. 
Dnia 27 listopada w obrębie Wydziału IV powołana została do życia 
Komisja Ekonomiczna z 'przewodniczącym Witoldem Sudołem. Przewi- 
duje się w przyszłości utworzenie Wydziału V, Ekonomicznego. 
W jubileuszowym roku 1975 liczba członków TNT wynosiła 499, w 
tym 215 członków wydziałów. Zgodnie z uchwałą walnego zebrania z roku 
poprzedniego nie przeprowadzono w tym roku wyborów zarządu i władz 
wydziałów. Wyjątek stanowił Wydział IV, w którym na skutek wy- 
jazdu z Torunia Wacława Szyszkowskiego dokonano w dniu 5 czerwca 
1975 r. wyboru nowego przewodniczącego w osobie Zbigniewa Zdrój- 
kowskiego, który w związku z tym przeszedł z Wydziału I do IV. W Wy- 
dziale IV wybrano również nowego sekretarza - Janusza Justyńskiego, 
oraz przewodniczącego Komitetu Redakcyjnego "Studia luridica" - Ja- 
nusza Gilasa. W grudniu 1975 r. ekipy robocze Państwowego Przedsię- 


141 


-
		

/Licencje_037_07_144_0001.djvu

			. 


.,--;.-A....< 
i-
 ' 


i 


::;: r 
,':; ,""; 


-,-o 4" 


;-f 


".. 


,;.: 


7- 


" 


'., 


-,
.. . 



 
:::......:;. 


:i "_- 
, 


>("',:;.. 


---{ 


!>:c- .. 
... 


. - :
+),. "'., 
--*,"- 


."".-..... 


". 


..: <..., . 


" 


-. A,.--- 



 
. 


-
 ,...... 
-

. 
( 


", -. 


.,
 
, ... .,,,,",., 
-" '. 


. <1 


'. ." 


- . 


. 
-..' 


-:{::,", .- 
 
.' . . . .. .. . ... . J. . 
.,. 

.
: 


.', <. , 
--
 - - 


. ">" \
:.- 


.""'
'
;
 


.Q 


. . .... (ot:" 


---.

--.. 
.- 
;:..:AZ'
'
'
 


. o;,. 
"1...:0--. - ,= 



.;:
-"::;'.......- 



.


< 


-. ;...:C
 _ _
 /
{; .---_ 


24. Pracownicy Towarzystwa Naukowego na uroczystości otwarcia wystawy "Bi- 
blioteka Kopernika" w r. 1973. Pośrodku dyrektor biura dr Tadeusz Zakrzewski 
(fot. M. Kokot) 


biorstwa Pracownie Konserwacji Zabytków rozpoczęły wstępne prace 
w budynku Towarzystwa przy ulicy Wysokiej. 


5. AGENDY ADMINISTRACYJNE, REDAKCYJNE 
I PRACOWNIE TOWARZYSTWA 


Bieżące codzienne prace Towarzystwa Naukowego obejmują tak sze- 
roki zakres działalności, że nie sposób byłoby im podołać bez istnienia 
stałych agend w postaci biura i pracowni zatrudniających etatowych 
lub półetatowych pracowników. Przy zrozumiałej tendencji do ograni- 
czania wydatków na cele administracyjne nie można się obyć bez nie- 
wielkiego choćby zespołu pracowników załatwiających obfitą bieżącą 
korespondencję, prowadzących coraz bardziej komplikującą się rachun- 
kowość, utrzymujących łączność z wydawnictwami i drukarniami, zajmu- 
jących się rozprowadzaniem wydawnictw Towarzystwa, wymianą krajo- 
wą i zagraniczną i tak dalej. 
Kierownikiem Biura Towarzystwa była do dnia 31 stycznia 1956 r. 
Irena Szarska. Cd 1 lutego 1956 r. do końca r. 1957 funkcję tę sprawował 
Stanisław Wasilewski. Od r. 1958 do odejścia na emeryturę, co nastąpiło 


142 


J
		

/Licencje_037_07_145_0001.djvu

			I 


.. 


_ _
;ł
_.'
 
.: .-',. ..,,
 - , . - 
., ir
J,: 

 
-
 


'i '. 41\\ 
, 
<,- 
,-. .

,;,
:: " 
-.- -. 


op 


.. 


"?<-..,,;.- -' 
k-. 


. 
-< 


. .:' .
«
: 


, 
,: . - <_

- s 
,.. 
-=- 'I- 


\ 
:
 !',-< 


"-="" 
.-L 
 
--t. 


- .' - "J, 


fł 


'
...
-:;;' . , :MM 


A 
';,c 
 


>. 
, .."- 

';
:Y:>
:'f . 
.- - _r" 
-oQ. 


'... -:.. 


1 
I 


'\ 


'" !i 
 
"'.-;--!;.;.
 -

 


"if
f

<
 


, f> j>.:

-.t_ 


.. 


-- - '-.!) .. 
- -:t ->"> 


"" 



- 


--
c"_' 


';.
' 


---- 
- 


- 


- I 


,

, 


'...: 


25. Redakcja Wydawnictw TNT: prof. dr Artur Hutnikiewicz, mgr Amalia Rosiń- 
ska, mgr Bożena Sołtys (fot. autora) 


w dniu l lipca 1971 r., dyrektorem administracyjnym był mgr Alojzy 
Kirstein, pracownik doświadczony i szczerze oddany sprawom Towarzy- 
stwa. Znalazł on godnego siebie następcę w osobie dra Tadeusza Zakrzew- 
skiego, który objął dyrektorstwo VI sierpniu 1971 r. i sprawuje je do dnia 
dzisiejszego. 
Ważną funkcją jest praca redaktora wydawnictw. Wykonywała ją do 
31 lipca 1958 r. mgr Krystyna Swinarska, następnie mgr Jadwiga Kompa- 
nowska, a od l lipca 1959 r. kieruje tym odcinkiem działalności Towa- 
rzystwa w sposób wzorowy mgr Amalia Rosińska przy współpracy re- 
daktor mgr Bożeny Sołtys. Wśród pozostałych zasłużonych pracowni- 
ków Towarzystwa należy tu wymienić nieżyjące już Madę Chełmicką, 
która prowadziła Dział Wymiany Wydawnictw do r. 1965, oraz długo- 
letniego sekretarza Biura TNT Helenę Jeśmanową. 
Gdy mowa o działalności wydawniczej Towarzystwa Naukowego, nie 
sposób nie wspomnieć o działających przez długie lata w dziedzinie 
przygotowania edytorskiego wszystkich publikacji TNT pracownikach 
Ekspozytury PWN w Toruniu - mgr Zofii Kędzierskiej i niezwykle su- 
miennym w tym zakresie Franciszku Horyzie - zasłużonych w trosce 
o szatę zewnętrzną i właściwą oprawę poligraficzną. 


143 


---
		

/Licencje_037_07_146_0001.djvu

			trł:.:
 


. 
, 


,. 



 .. 
_ ty ... 


...,-,
,' 
- = - 
 ...c.' 


.:
.'. 
-,..
* 


"t. 


..C. .. -.. 
_-,_o"' !'!<' _...._ ..:> 'I.
. 
'\

j-"
l
 .
 


'. . 
 . ,;; - " 


 " < - 
., ..«

._.
..
 " 


, 


. .Ą.: -;"':'"....... 
_._,,-,<,.<__.:.-, --->.
, 
.r.- 


- 
- 
.:-' .. . ;a 
'''''.'!- ....... 
. b;" ; :- . .r:": 
 ,.. 
, -' 


-t --
 _!
. -
;, 
 -. 

. 4-.,.<....
. 


. , 
." 



-
,-

 > 



i. > 


.... 
'. 


, 
..ł:.< 


.-::.._

zo, 
-:'1>: 


: 


.,""'- "_L- 


.
-r'-., . 
. --::
;'l 


-:1;...... 


 h'.>.:;--'! 
_.. . ':-:11.: 


:." _A. 


, 
.L 
:
Ł- 


>-: 


-, 


.. 
-
 . łP 
" 'A Y }. 
-ł
-: h.'
. .!. 
..",:,';
"';
 I '. 


i>. . 


" 


t 
.:11=.- 


..,!;: 

f 


l! 


>, 
<
J 


i'" 
.
:ł. 

 
........ 


-(-:.-, 


-. 


.... 



 -::.} 


,- -- 
"'" 


'9; 
 :-. 
._
::;<,....'IF .-'''-:Y.
_.-''.-_-f.::-:P''
 


: I 


_. 


,,
:." 


26. Pracownicy Ekspozytury PWN w Toruniu: mgr Zofia Kędzierska i red. Franci- 
szek Horyza, od początku lat powojennych ściśle współpracujący z TNT (fot. 
utora) 


Na stanowisku kierownika Pracowni Mikrofilmowej od chwili jej pow- 
stania, a więc już od 28 lat, pracuje ofiarnie i z wielkim znawstwem 
mgr Krystyna Porębska. 
W ciągu ostatniego dwudziestolecia Towarzystwo zatrudniało od 11 
do 14 pracowników, w tym część w niepełnym wymiarze godzin. W roku 
jubileuszowym stan zatrudnienia wynosił 12 osób, z czego w Biurze 
7 osób (w tym 3 na półetacie), w Redakcji Wydawnictw 2 osoby i w Pra- 
cowni Mikrofilomowej 3 osoby (w tym l na półetacie). 


. 


Uroczystości jubileuszu stulecia Towarzystwa Naukowego w r, 1975 
zakończyły zarazem trzydziestoletni okres jego działalności w Polsce 
Ludowej. U progu tego trzydziestolecia przed Towarzystwem otwarły się 
nowe perspektywy, które jednak mieściły w sobie także zapowiedź niema- 
łych trudności i :poważnych problemów do rozW1iązaJl1Iia. Zasługą ówczes- 


144 


L 


-
		

/Licencje_037_07_147_0001.djvu

			nych działaczy i członków TNT było przede wszystkim to, że nie ulękli 
się tych trudności ani problemów, lecz uznali za sprawę najważniejszą 
utrzymanie i rozwinięcie działalności owej jedynej dotąd na tym terenie 
polskiej placówki naukowej, a także kierowanie się w dalszym ciągu 
zasadą służenia społeczeństwu: poprzez działalność naukową, pojmowaną 
wszechstronnie - od poznania w drodze badań do uprzystępnienia wy- 
ników przez publikację i popularyzację. Ta naczelna dyrektywa była 
słuszna w r. 1945 (podobnie, jak była nią siedemdziesiąt lat wcześniej) 
i pozostała taką w r. 1975. Rzeczywistość - zmieniająca się i rozwijająca 
- nadawała owemu wskazaniu coraz to nową konkretną treść. Na po- 
czątku drugiego stulecia Towarzystwo Naukowe w Toruniu może spo- 
glądać na swój dotychczasowy dorobek z poczuciem dokonania w la- 
tach, które minęły, rzeczy ważnych i użytecznych dla społeczeństwa, a za- 
razem z przeświadczeniem, że i w przyszłości wkład w sprawy nauki 
i kultury będzie zawsze owocny. Przed stu laty było TNT jedyną polską 
placówką n a u k o w ą na całym Pomorzu od Odry do Wisły, wysepką 
polskiej myśli naukowej wśród morza nacjonalistycznie nastawionej niem- 
czyzny. Dziś działa ono w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w mieście 
uniwersyteckim, stolicy województwa, cały zaś region pomorski ma dziś 
także uniwersytet w Gdańsku, a ponadto wyższe uczelnie w Szczednie, 
Bydgoszczy, Koszalinie, Słupsku i Olsztynie, dysponuje kilkunastoma 
regionalnymi stowarzyszeniami kulturalnymi, kHkoma ogólnymi towarzy- 
stwami naukowymi, licznymi instytutami i innymi placówkami badawczy- 
mi, związanymi z Polską Akademią Nauk oraz z różnymi resortami gospo- 
darki i kultury narodowej. Nie może być wątpliwośc'i, że mamy tu do 
czynienia z sytuacją jakościowo odmienną od tego, co było sto lat temu, 
a także różniącą się w spD.SÓb bardzo istotny od sytuacji ds1miejącej w pierw- 
szych dniach budowania władzy ludowej w Polsce. Wynikają stąd konsek- 
wencje dla pracy Towarzystwa Naukowego, które przeobraża się wraz 
z całym krajem, dostosowując swe programy działania do wzrastających 
potrzeb życia naukowego. A jeooak, mimo tych tak zasadniczych prze- 
obrażeń, z dawnych tradycji pozostała nie tylko nazwa. Pozostało też to, 
co nadal wydaje się najważniejsze: nueustanna dążność do służenia społe- 
czeństwu przez poznawanie rzetelnej prawdy naukowej i udostępnianie 
jej coraz większemu gronu odbiorców. 


-
		

/Licencje_037_07_149_0001.djvu

			Aneksy 


opracował Jan Pakulski 


I 


WYKAZ CZŁONKOW TOWARZYSTW A NAUKOWEGO W TORUNIU 
W LATACH 1875-1975 


W wykazie nie uwzględniono funkcji tzw. współpracowników komisji, jak równie:!: okre- 
sów "współpracownictwa" w przynaletności do Towarzystwa, funkcje natomiast pełnione w za- 
rządzie pOdaje aneks VI. 
Miejscowości oznaczają miejsce zamieszkania w okresie wstępu do TOwarzystwa lub przy 
przejściu do innej kategorll członkostwa. 
przy ustalaniu lat członkostwa opierano Bię na materiałach publikowanych oraz na Wy_ 
kazach płaconych składek. 


Przynależność Lata 
Nazwisko i imię społeczno- Miejscowość członko- Kategoria · 
zawodowa stwa 
l 2 3 4 5 
Abramowicz Marian oficer Toruń 1923-1924 z 
Abramowiczówna Zofia pr. nauk. Toruń od 1953 z, mB, od 
1961 mA 
Abt Leopold Tczew 1928 z 
Adamiak Jan pr. nauk. Toruń 1974 z 
Adamanis Feliks nauczyciel Brodnica 1925 z 
Adamski Stanisław ksiądz Poznań 1916-1938 z 
Adamski Walerian ksiądz Pelplin 1918-1920 z 
Adasiewicz Fryderyk . Toruń 1926-1928 z 
Alexandrowicz Maria nauczyciel Toruń od 1955 z 
Alkiewicz . Oboczin 1911-1912 z 
Ambrosz:kiewicz Karol dentysta Toruń 1913-1927 z 
Ampel Roman pr. nauk. Toruń, od 1955 z, od 1965 
Rzeszów mB, od 
1966 zam. 
Amrogowicz Walery sekr. sądu Sopot, - 1908-1931 Z, od 1909 d 
Kościerzyna 


. Skróty na oznaczenie poszczególnych kategorll członków: d - dożywotni, h _ honorowy, 
k - korespondent, mA - wydziału miejscoWy czynny, mB - Wydziału miejscowy bierny, 
w - wYdziału, z - zWyczajny, zam. - zamiejscoWy. Podział na członków miejscoWych bier- 
nych i czynnych obowiązywał w latach 1945-1970. 


147
		

/Licencje_037_07_150_0001.djvu

			'- 


l 


2 


3 


4 


5 


Andrych Maksymilian ksiądz Chojnice 1920-1921 z 
Andrzejewski Henryk pr. nauk. Toruń od 1968 z 
Antkowski M. kupiec Gdańsk 1908-1911 z 
Antonowicz Kazimierz pr. nauk. Toruń od 1963 z, od 1909 
mB 
Archiwum Państwowe - Gdańsk 1910-1916 z 
Arczyński M. K. dyr. banku Tczew 1917-1918 z, od 1918 d 
Arendt Wiktor dr med. . Toruń 1909-1928 
z 
Arentowicz Zdzisław księgarz Włocławek 1920-1921 z 
Arkuszewski Józef urzędnik Toruń 1946 z 
Armon Witold bibliotekarz Toruń od 1967 z 
Arndt Jan rzemieślnik Toruń 1880-1881 z 
Arnold Stanisław pr. nauk. Warszawa 1937-1938 z 
Arszyński Marian pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Assmann Paweł ksiądz Grudziądz 1910-1914 z 
Au Mieczysław dyr. banku Toruń 1919-1920 z 
Babiński Wacław student Warszawa 1908-1911 z 
Babiński Zygmunt pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Babski nauczyciel Grudziądz 1921 z 
Badura Kazimierz wizytator Toruń 1921 z 
Bagiński Mieczysław Toruń 1945 z 
Balcer Edward ksiądz Golub 1916-1921 z 
Balcerski kupiec Wąbrzeźno 1906-1911 z 
Balcerski Kazimierz sędzia Wąbrzeźno 1926--1938 z 
Balcerzyk Stanisław pr. nauk. Toruń od 1964 z, mB 
Balewski J6zef dr Starogard Gd. 1926-1938 z 
Baliński Eugeniusz nauczyciel Toruń 1920 z 
Bałłach Melchior ksiądz Chwaszczyn 1900-1921 z 
Banach Mieczysław inżynier Toruń od 1971 z 
Bandura Ludwik pr. nauk. Toruń, Gdańsk od 1964 z, mB, od 
1966 zam. 
Baniecki Feliks ksiądz Kielno 1917-1928 z 
Baniecki Teofil . Zdrada 1915---1920 z 
Barański Anastazy ksiądz Czarnylas 1904-1911 z 
Barański Anastazy insp. pow. Kartuzy 1921 z 
Baranowski Edmund aptekarz Łasin 1916-1928 z 
Baranowski Henryk bibliotekarz Toruń od 1966 z 
Baranowski Otton ksiądz Miłobądz 1922-1925 z 
Baranowski P. 1880 z 
Bardzki ziemianin Brodnica 1913-1915 z 
Bargiel Zofia pr. nauk. Toruń od 1972 z, w 
Bartkowski Juliusz ksiądz Pelplin 1905---1937 z 
Bartkowski Tadeusz ksiądz Sopot 1906--1921 z 
Bartoszewicz Antonina pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1972 w 
Bartoszkiewicz Jan ksiądz Szynych 1877-1900 z 
Bartynowski Marian kustosz Kraków 1912-1920 z 
Barycz Henryk pr. nauk. Kraków 1947 z 
Basińska Ewa Maria pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Basińska Halina pr. nauk. Toruń od 1957 z, od 1963 
mB 


148 


-
		

/Licencje_037_07_151_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


Basińska Stanisława artystka Toruń 1926-1928 z 
Basiński Antoni pr. nauk. Toruń od 1947 z, mA 
Basiński Lucjan urzędnik Toruń 1927-1928 z 
Batke Jan ksiądz Radomno 1897-1916 z 
Batke E. kupiec Chełmno. 190
1913 z 
Bauer Ryszard pr. nauk. Toruń od 1972 z, od 1973 w 
Bączkowski Bernard ksiądz Gdańsk 1909-1931 z 
Bączkowski Teofil ksiądz Mechowo 1900-1925 z 
Bączyk Józef pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Bączyński Andrzej pr. nauk. Toruń od 1972 z, od 1973 w 
Bączyński Sylwester asyst. 
pocztowy Poręba 1909-1911 z 
Bednarek Andrzej inżynier Toruń od 1974 z 
Begdon Piotr Toruń 1907-1911 z 
Behrendt August ksiądz Sopot 190
1921 z 
Behrendt Erwin Wejherowo 1921 z 
Belakowicz Michał ksiądz Ostrowite 1897-1925 z 
Beński Włodzimierz pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Bereżewski Walerian nauczyciel Brodnica 1925 z 
Berger Adam dyrektor Toruń 1921 z 
Berger Leon Chojnice 1921 z 
Berkan Władysław kupiec . Poznań 1913-1939 z 
Berndt Jerzy pr. nauk. Toruń od 19th z 
Betlejewski Antoni ksiądz Tylice 1897-1914 z 
Betlcjewski Jan asyst. lek. Piła 1916-1931 z 
Beyer - 187
1876 z 
Białk Michał ksiądz 187
1884 z 
Biały Kazimierz pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Biber Engelbert ksiądz Brusy 1906-1910 z 
Biblioteka 
Nauczycielska - G:1iew 1928 z 
Biederman-Kowalska 
Maria nauczycielka Toruń 195
1963 z 
Biedowicz Franciszek Kościerzyna 1919-1931 z 
Biedowiczówna Maria Kościerzyna 1927 z 
Bielawski Bronisław Lubawa 1921 z 
Bielicki Arnim ksiądz Pelplin 1897-1904 z 
Bielicki Józef ksiądz Zukowo 1900-1921 z 
Bieliński Józef ziemianin Siarcza 1890-1900 z 
Bielski Antoni ksiądz Grzybno 1901-1920 z 
Bieniak Janusż pr. nauk. Toruń od 1962 z, od 1969 
mB 
Bieszk Ferdynand dyr. gimn. Chojnice 1920-1925 z 
Bieszk Kazimierz ksiądz Toruń 1920-1938 z 
Bieszk Stefan urzędnik Chojnice 1920-1926 z 
Bilewicz-Stankiewicz B. urzędnik Toruń 1925 z 
Bilikiewicz Tadeusz pr. nauk. Gdańsk 1953-1957 zam. 
Binerowski Ignacy ksiądz Rajkowy 1897-1909 z 
Binnek Konrad Kierwałd 1919-1928 z 
Birkenmajer Ludwik pr. nauk. Kraków 1928-1929 h 


149
		

/Licencje_037_07_152_0001.djvu

			- 
l 2 3 4 5 
Bischoff nauczyciel Grudziądz 1921 z 
Biskup Marian pr. nauk. Toruń od 1955 z, mB, od 
1960 mA 
Biskupski Ignacy Toruń 1928-1932 z 
Biskupski Kazimierz pr. nauk. Toruń 1960-1967 z, od 1961 
mB, od 
1963 mA 
Bittel Leon pr. nauk. Toruń 1961-1966 z 
Bizan Sylwester Brodnica 1917-1931 z 
Bizańska Brodnica 1927-1931 z 
Blericq Jan ksiądz Grudziądz 1920-1925 z 
Blewicz Jan ksiądz Grudziądz 1927 z 
Blocha Atanazy ksiądz Tyłowo 1899--1937 z 
Block Józef ksiądz Swiecie 1887-1909 z 
Block Wojciech ksiądz Zarnowiec 1897-1909 z 
Błażejewski Franciszek pr. nauk. Toruń od 1955 z, od 1969 
mB 
Błażkowski Edmund nauczyciel Rywałd 1921 z 
Błeński Teofil wizytator Toruń 1921 z 
Błędzki Franciszek ksiądz Gruczno 1906-1933 z 
Błoński Toruń 1945 z 
Bochniewicz Stanisław nauczyciel Grudziądz 1925 z 
Bocian Feliks ksiądz Poznań 1916-1920 z 
Boenigk Tadeusz pr. nauk. Toruń 1961-1964 z 
Bogucki Ambroży nauczyciel Rypin 1969 z 
Bogusławska Maria nauczycielka Toruń 1925 z 
Bogusławski Witold nauczyciel Chełmno 1925 z 
Bohr Ryszard pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1969 
mB 
Boińska Urszula pr. nauk. Toruń od 1967 z 
Boiński Marian pr. nauk. Toruń od 1967 z 
Bojarski Władysław pr. nauk. Toruń od 1967 z, od 1971 
w 
Bolt Feliks ksiądz Brusy 1897-1920 z 
Bolt Antoni prezydent m. Toruń 1926--1941 z 
Bolt Marian adwokat Grudziądz 1926--1946 z 
Bona Jan ksiądz Jabłonowo 1897-1924 z 
Bonin Adam kupiec Czersk 1904-1909 z 
Bonin Jan ksiądz Chwaszczyn 1875-1901 z 
Borawska Teresa pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Borecka Helena Wejherowo 1921 z 
Borek Wawrzyniec Wejherowo 1921 z 
Borkowa Anna Wejherowo 1921 z 
Born Wiktor 1875-1879 z 
Borna Aleksander ksiądz Puck 1899-1919 z 
Borowik Józef pr. nauk. Bydgoszcz 1931
1946 z 
Borowska Wola 1921 z 
Borowski ksiądz 1887 z 
Borowski Czesław dentysta Chełmża 1918-1928 I : 
Borowski Marceli ziemianin 1880 
150
		

/Licencje_037_07_153_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


B 


Borowski Teodor ksiądz Zblewo 1905-1928 z 
Borowski Władysław , 1880 z 
Borschki Paweł ksiądz Lębork 1906--1917 z 
Boruchowski Jakub 1900 z 
Borucki Stefan 1927 z 
Borus Kazimierz kupiec Brodnica 1910-1914 z 
Borzestowski Bronisław Toruń 1933-1934 z 
Braun Hipolit dyr. banku Chełmno 1925 z 
Braunek Tadeusz ziemianin Garczyn 1926-1934 z 
Brejski Antoni literat Toruń 1897-1921 z 
Brejski Izydor dr med. Toruń 1927-1931 z 
Brejski Jan wojewoda, red. Toruń 1897-1921 z 
Brejski Jan dr, adwokat Toruń 1902-1935 z 
Brejski Józef ziemianin Rąbarg 1908-1921 z 
Broeckere Włodzimierz Poznań 1906--1908 z 
Brocki Antoni ksiądz Barłożno 1910-1928 z 
Brodniewicz Irena pr. nauk. Poznań od 1968 z 
Broel ziemianin Balowice 1920 z 
Broma Teodor rzemieślnik Chełmża 1908-1919 z 
Bronk adwokat Kościerzyna 1908-1921 z 
Brońkański ksiądz Dąbrówka 1899-1907 z 
Bros Kazimierz dr med. Kołdrąb 1917-1928 z 
Brownsford Kazimierz adwokat Poznań 1916--1920 z 
Brozdowicz Józef literat Toruń 1877 z 
Bruski Jan ksiądz Radownica 1908-1928 z 
Bruski Leon dr med. Kartuzy 1895-1929 z 
Brusski dr 1878 z 
Brzeski A. kupiec Subkowy 1897-1911 z 
Brzeski B. Chełmża 1920-1921 z 
Brzeski Feliks nauczyciel Wąbrzeźno 1920-1921 z 
Brzeska Wanda Krotoszyn 1917-1920 z 
Brzeziński Marceli ksiądz Wrocki 1897-1928 z 
Brzeziński Włodzimierz inżynier Warszawa 1937 z 
Brzozowski Bernard Tczew 1928 z 
Brzozowski Edmund dr med. Chełmża 1918-1944 z 
Buczkowski rolnik Tylice 1917-1920 z 
Buczkowski Florian ziemianin Lisewo 1905-1921 z 
Buczkowski Józef dentysta Chełmno 1925 z 
Budkowska Janina pr. nauk. Toruń od 1953 z 
Budzyński dr med. Krotoszyn 1911-1920 z 
Bukolt August ksiądz Piaseczno 1899-1920 z 
Bukowska Janina . Toruń 1945-1962 z 
Bukowski Aleksander ksiądz Łęg 1906-1928 z 
Bukowski Alojzy ksiądz Warszawa 1926--1937 z 
Bukowski Andrzej pr. nauk. Toruń 1937-1957 z, od 1954 
mB, od 
1960 zam. 
Bulas Kazimierz pr. nauk. Rzym 1947-1949 zam. 
ulsiewicz Andrzej pr. nauk. Toruń od 1965 Z, od 1970 
mB 


151
		

/Licencje_037_07_154_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


Burandt Bernard ksiądz Winona 1909-1910 z 
Burek Władysław dr, adwokat Toruń 1927-1932 z 
Burhardt Stefan bibliotekarz Toruń. od 1945 z, od 1947 
mB 
Burnicki Alojzy pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Burtschik Jan ksiądz Toruń 1902-1924 z 
Burzacka Irena pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Buszczyński dr Poznań 1909-1926 z 
Buszczyński Sylwester drukarz Toruń 1886-1896 z 
Buszczyński Józef drukarz Toruń 1875-1887 z 
Buszczyński Sylwester kupiec Toruń 1897-1939 z 
Byczkowski Adolf ksiądz Lubiech6w 1913-1914 z 
Bystram Kazimierz inżynier Toruń od 1964 z 
Cackowski Stefan pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1970 
mB 
Całbecki Franciszek kupiec Grudziądz 1913 z 
Cecniowski Konstanty nauczyciel Toruń 1927-1931 z 
Cegielski Edward rolnik Wćdki 1907-1915 z 
Celewicz nauczyciel Tuchola 1920 z 
Celmer Tadeusz pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Ceynowa-Giełdon 
Mirosława pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Chajęcki Andrzej pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Chełmicka Irena Wałcz 1918-1921 z 
Chełmicka Maria pr. Biura TNT Toruń 1958-1968 z 
Chełmicki Stanisław Wałcz 1918-1919 d 
Chłopowski Franciszek dr Poznań 1917-1918 z 
Chmarzyński Gwidon pr. nauk. Toruń, 1931, z, od 1963 
Poznań 1963-1973 mB, od 
1970 zam. 
Chmielecki Aleksander kupiec Starogard Gd. 1906-1910 z 
Chmielecki Jakub ziemianin Brzusce 1905-1914 z 
Chmielecki Kazimierz ksiądz Chełmno 1903-1921 z 
Chmielecki Jan ksiądz Lidzbark 1918-1938 z 
Chmielecki Jan ksiądz Wilno 1916-1926 z 
Chmielecki Michał rentier Grabowo 1905-1914 z 
Chmielecki Stanisław dr Toruń 1925 z 
Chmielewski ksiądz Wabcz 1887-1896 z 
Chmielewski Poznań 1910 z 
Chmielewski Alfons sędzia Sopot 1909-1934 z 
Chmurzyńska Anna naucz. Chojnice 1920 z 
Chojnacki Władysław pr. nauk. Poznań 1955-1961 z 
Chotkowski Władysław ksiądz Kraków 1897-1926 z, od 1901 h 
Chrzanowska Zofia Lubawa 1921 z 
Chrzanowski Zbeniny 1918-1925 z 
Chrzanowski Antoni 1875-1880 z 
Chrzanowski Bernard adwokat Poznań 1916-1937 z 
Chrzanowski Ignacy Poznań 1884-1899 z 
Chudziakowa Jadwiga pr. nauk. Toruń od 1970 z 
Chudziński Jerzy ksiądz Kamień 1908-1939 z 


152
		

/Licencje_037_07_155_0001.djvu

			Chudziński Konrad nauczyciel Toruń 1937-1945 z 
Churska Zofia pr. nauk. TOI'uń od 1966 z 
Churski Zygmunt pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1974 w 
Chusielewski ksiądz 1927 z 
Chwalibińska Jadwiga bibliotekarz Toruń 1939-1944 z 
Chylarecki Stanisław ksiądz Chełmża 1915-1926 z, od 1919 d 
Chylewski ksiądz Wąbrzeźno 1922-1925 z 
Chyliński Gracjan ksiądz Gdańsk 1902-1927 z 
Chyliński Jan nauczyciel Wejherowo 1921-1926 z 
Chyliński Ludwik ksiądz Rumian 1909-1921 z 
Ciążyński Ignacy kupiec Toruń 1916--1919 z 
Cichocki Jan ksiądz St. Grabowo 1897-1928 z 
Cichocki Kazimierz Zapluskowęsy 1906-1919 z 
Cichowski rolnik Sumin 1902-191.9 z 
Ciechanowski Konrad oficer Gdańsk od 1963 z 
Cienciała Jan Pogódki 1926-1932 z 
Ciesielska Karola archiwista Toruń od 1954 z, od 1973 w 
Ciesielska Slawomira pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Ciesielski Jerzy nauczyciel Bydgos7;cz od 1968 z 
Cieszkowski A. ziemianin Wierzenica 1909-1911 d 
Cieszyński Ildefons Bukowiec 1931-1934 z 
Cieszyński Nikodem ksiądz Poznań 1915-1921 z 
Cieślak Edmund pr. nauk. Gdańsk od 1951 z, od 1955 
- mB, od 
1966 zam. 
Cieślak Tadeusz pr. nauk. Warszawa od 1951 z 
Cieślewicz Jakub dr med. Strzelno 1877 z 
Cieśliński Marcin urzędnik Toruń 1926-1928 z 
Cimochowski Wacław pr. nauk. Toruń od 1957 z, mB, od 
1961 mA 
Czacharowski Antoni pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1969 
mB 
Czajkowski Franciszek dr med. Toruń 1918 z 
Czapiewski Józef ksiądz Tczew 1910-1932 z 
Czapla Brunon ksiądz Pelplin 1899-1926 z 
Czapla Franciszek dr med. Chełmno 1877-1890 z 
Czaplewski Jan ksiądz Chełmża 1899-1906 z 
Czaplewski K. I ziemianin Zblewo 1916--1924 z 
Czaplewski Paweł ksiądz Zblewo 1900-1963 z, od 1918 d 
Czapliński Aleksander 1926-1927 z 
Czapliński Franciszek ksiądz Sypniewo 1927-1932 z 
Czapliński Władysław pr. nauk. Wrocław od 1953 zam. 
Czapski Jan dr med. Tuchola 1880-1899 z 
Czarliński Adam ziemianin Zakrzewko 1905-1929 z 
Czarliński Emil ziemianin Brąchn6wko 1875-1911 z 
Czarliński Lech Toruń 1939 z 
Czarliński Leon ziemianin Zakrzewko 1875-1919 z 
Czarliński Roman Gdańsk 1918-1922 z 
Czarliński Wincenty ziemianin Brąchnówko 1904-1918 z 
Czarnecki dr med. Kościerzyna 1877-1890 z 


l 


2 


3 


4 


5 


153 


, 


-
		

/Licencje_037_07_156_0001.djvu

			D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 


Czarnecki Jan kupiec Toruń 1905-1912 z 
Czarnecki Józef ksiądz Krajanka 1917-1921 z 
Czarnocki Wilhelm pr. nauk. Gdańsk 1953-1963 zam. 
Czarnowski Antoni ziemianin Kawka 1903-1919 z 
Czarnowski Franciszek Jakubowy 1908-1910 z 
Most 
Czarnowski Marceli ksiądz Skórcz 1916-1924 z 
Czarnowski Tadeusz Gdańsk 1926-1931 z 
Czechanowski Wolental 1921 z 
Czechowski Anastazy rzemieślnik Toruń 1917-1919 z 
Czerniawski Marian pr. nauk. Toruń od 1966 z, od 1967 
mB 
Czerny Zygmunt pr. nauk. Toruń, 1946-1975 z, od 1947 
Kraków mB 
Czerwiński Zenon pr. nauk. Toruń od 1957 z, mB, od 
1963 mA 
Czetwertyński -Sytnik 
Lesław pr. nauk. Toruń od 1975 z 
zeżowski Tadeusz pr. nauk. Toruń od 1946 z, od 1947 
mA,od 
1975 h 
zopek Juliusz pr. nauk. Toruń od 1957 z, od 1963 
mA 
zopkowa Grażyna pr. nauk. Toruń . od 1968 z 
zubek Józef ksiądz Radowiska 1908-1933 z 
yra Ignacy ksiądz Drzycim 1897-1913 z 
ysewski Jan ksiądz Oliwa 1913-1925 z 
albor Edmund arcybiskup Poznań 1918 z 
andelski Zdzisław dr med. Toruń 1913-1932 z 
anielewicz Walenty kupiec Tczew 1910-1923 z 
anielewski Ignacy dziennikarz Toruń 1875-1907 z 
anilczuk Bolesław pr. nauk. Toruń 1963-1973 z, od 1971 w 
anilczuk Eleonora pr. nauk. Toruń od 1963 z 
aszkiewicz Wiesław pr. nauk. Toruń, od 1962 z, od 1965 
Poznań mB 
awidowicz Wacław pr. nauk. Toruń, od 1961 z, od 1961 
Sopot mB, od 
1963 mA 
ąbrowska Krystyna pr. nauk. Toruń od 1962 z 
ąbrowski nauczyciel Grudziądz 1921 z 
ąbrowski Bolesław ksiądz Pelplin 1928 z 
ąbrowski Kazimierz ksiądz Pelplin od 1963 z 
ąbrowski Marian ksiądz Rywałd 1897-1911 z, od 1910 d 
ąbrowski Marian ksiądz Chełmno 1926-1928 z 
ąbrowski Roman pr. nauk. Szczecin od 1969 z 
ąbrowski Walenty ksiądz Wejherowo 1901-1931 z 
ąmbska Izydora pr. nauk. Kraków od 1953 zam. 
ąmbski Janusz ziemianin Ludziska 1918-1921 z 
egórski Józef aptekarz Toruń 1906-1919 z 
eja Alojzy ksiądz Pelplin 1927-1928 z 


l 


2 


3 


4 


5 


C 


C 


C 
C 
C 
C 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 


D 


154 


-
		

/Licencje_037_07_157_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


D 


Dekowski Jakub ksiądz 1877-1892 z 
Dekowski Franciszek ksiądz Nowe 1906-1939 z 
Dembek Bernard biskup Lomża 1903-1937 z 
Dembińska Anna archiwista Gdańsk 1953-1954 zam. 
Dembiński nauczyciel Lwów 1905--1908 z 
Dembiński Antoni ziemianin . 1875--1880 z 
Dembiński Bronisław pr. nauk. Poznań 1938-1939 h 
Dembiński J6zef ksiądz Koronowo 1908-1926 z 
embiński Roman ksiądz Toruń 1901-1921 z 
Dembiński Stanisław pr. nauk. Toruń od 1961 z od 1970 mB 
Dembiński Stefan dr, prawnik Toruń od 1956 z, od 1973 h 
Dembiński Wincenty ziemianin Zalesie 1875-1880 z 
Dembski Norbert ksiądz Wielka Ląka 1927-1928 z 
emby Stefan dyr. BN Warszawa 1928-1939 h 
emel Kazimierz pr, nauk. Gdynia od 1953 zam. 
epczyński Jan ksiądz Papowo 1897-1899 z 
epkówna nauczycielka Skórcz 1921 z 
erc Jakub ksiądz Prątnica 1881-1908 z 
erczyński 1945 z 
eregowski kupiec Wąbrzeźno 1905-1921 z 
eskowski Antoni Tczew 1928 z 
es Loges Marian bibliotekarz Gdańsk 1955--1958 zam. 
ettloff Jan ks. pr. nauk, Poznań 1917-1921 z 
ienstl-Dąbrowa 
Marcin wojsk. Grudziądz 1920 z 
moch Irena pr. nauk. Toruń od 1967 z 
obbek ksiądz Szwarcenowo 1900-1921 z 
Dobrzycki Bogusław inż. Toruń 1936-1937 z 
oerffer 1926 z 
oering Jan ksiądz Brodnica 1899-1928 z, od 1917 d 
okurno Zygmunt pr. nauk. Toruń 1961 z 
olny Edward pr. nauk. Toruń od 1974 z 
omachowski 
Apolinary ksiądz Tczew 1902-1909 z 
omachowski Ignacy Gniew, Chełm. 1898-1929 z 
omachowski Józef ksiądz Toruń 1905--1940 z 
omański dr med. Chełmno 1905--1910 z 
omański Adam . pr. nauk. Toruń od 1972 z 
omański Bolesław ksiądz Zakrzewo 1905-1921 z 
omaradzki Bolesław ziemianin Przysiersk 1900-1921 z 
ominik Konstanty ksiądz Pelplin 1899-1943 z 
onarski Władysław Nawra 1918-1921 z 
onderski Antoni ksiądz Oliwa 1904-1915 z 
onimirska Anna ziemianka Lysomice 1904-1921 z, od 1912 d 
onimirska Ewa ziemianka Gawłowice 1918-1921 z 
onimirska Helena ziemianka Lysomice 1912 d 
onimirski Antoni dyr. banku Toruń 1875--1880 z 
onimirski Bolesław ziemianin Tylice 1897-1921 z 
onimirski Edward ziemianin Gawłowice 1910-1921 z 
onimirski Edward ziemianin Lysomice 1875-1907 z 


II 


D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 


D 
D 


D 
D 
D 
D 
D 


D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 
D 


155
		

/Licencje_037_07_158_0001.djvu

			,1 


2 


3 


4 


5 


Donimirski Jan ziemianin Telkwice 1875-1919 z 
Donimirski Jan ziemianin Łysomice 1915-1939 z 
Donimirski Józef ziemianin Cygusy 1912-1913 z 
Donimirski Kazimierz ziemianin Ramzy 1906-1919 z 
Donimirski Ludwik ziemianin Buchwałd 1875-1888 z 
Donimirski Teodor ziemianin Buchwałd 1876-1884 z 
Donimirski Witold ziemianin 1906--1919 z 
Donimirski Zygmunt ziemianin . 1878-1883 z 
Doriizalski Gniew 1898-1899 z 
Dorozalski 1908-1911 z 
Dorszewski Ludwik dr med. Toruń 1897-1898 z 
Dorszyński Jan ksiądz Łasin 1902-1916 z 
Dorszyński Marceli ksiądz Prątnica 1906-1921 z 
Dowlasz Stanisława bibliotekarz Toruń od 1961 z 
Dragan Marcin archiwista Gdańsk 1955-1966 z 
Dramiński Antoni 1900 z 
Drapiewski Edmund ksiądz Swornigacie 1901-1927 z 
Drążkowski Józef dr med. Lidzbark 1916-1919 z 
Drążkowski Walery ksiądz Barłożno 1910-1919 z 
Drohojewska Maria Polne 1916-1919 z 
Drost Franciszek ksiądz Zukowo 1916-1921 z 
Drownik 1926 z 
Drozdowicz 1926 z 
Drozdowski Arnold pr. nauk. Toruń od 1965 z, od 1971 w 
Drozdowski Eugeniusz pr. nauk. Toruń od 1970 z 
Drzycimski dr med. Osie. 1915-1917 z 
Drzymalski Franciszek ksiądz Chmielno 1910-1921 z 
Dubikajtis Lech pr. nauk. Toruń, od 1960 z, mB, od 
Katowice 1964 mA, 
od 1972 
'Zam. 
Duda Franciszek pr. nauk. Kraków 1909 z 
Dudzik nauczyciel Grudziądz 1921 z 
Dunaj6wna Maria bibliotekarz Toruń 1961 z 
Dunajski zie.mianin Jedwabno 1913-1919 z 
Dunajski kleryk Pelplin 1921 z 
Dunajski Maksymilian ksiądz Mszanno 1918-1939 z 
Dunajski Paweł ksiądz Łąkorz 1902--;1938 z 
Dunajski Piotr ksiądz Zblewo 1898-1920 z 
Duszyński nauczyciel Brzeźno 1921 z 
Duszyński Witold kupiec Toruń 1880-1888 z 
Dutkowski Józef nauczyciel Toruń 1928-1934 z 
Dybalski nauczyciel Kałdus 1905 z 
Dybkowski Leopold pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Dygdała Adam pr. nauk. Toruń 1949-1969 z 
Dygdała Jerzy pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Dykier Wacław pr. nauk. Toruń 1932-1944 z 
Dylewski Antoni ksiądz Gowidlino 1902-1921 z 
Dyniewicz Bernard Wąbrzeźno 1920-1921 z 
Dyrekcja Sem. Naucz. - Grudziądz 1921 z 


156 


-
		

/Licencje_037_07_159_0001.djvu

			. 


Dysarz nauczyciel Sk6rcz 1921 z 
Dytkiewicz Wacław Tczew 1928 z 
Działowski Alfred dr med. Toruń 1905-1932 z 
Działowski Apolinary ziemianin U ciąż 1876-1909 z 
Działowski Eustachy ziemianin Działowo 1905-1918 z 
Działowski Eustachy ziemianin Mirakowo 1875-1909 z 
Działowski Gustaw ksiądz Chełmno 1900-1940 z 
- 
Działowski Leon ziemianin Mgowo 1876-1921 z 
Działowski Roman ziemianin Jaguszewice 1908-1919 z 
Działowski Stanisław ziemianin Mirakowo 1905-1921 z 
Działowski Zygmunt ziemianin Mgowo 1875-1878 z 
Działowski Zygmunt ziemianin Dembiniec 1901-1916 z 
Dziarnowski Piaseczno 1898-1906 z 
Dziarnowski Skórcz 1921 z 
Dziedzic Ignacy adwokat Toruń 1925-1956 z 
Dziedzic Jan nauczyciel Chełmno 1920 z 
Dzienieszewski Alf. . ksiądz Koczała 1905-1906 z 
Dziewulski Władysław pr. nauk. Toruń 1946-1962 z, od 1947 
mA 
Dziębaszewski Edmund kupiec Chełmża 1917 z 
Dzięgielewski Bolesław kupiec Chełmża 1905-1921 z 
Dzięgielewski Stanisław ksiądz Pelplin 1900-1918 z 
Dzionara ksiądz Przechlewo 1905-1927 z 
Dziuba Stanisław pr. nauk. Toruń 1961 z 
Ebłowski Franciszek rentier Chełmno 1905-1921 z 
Ebłowski Stanisław rzemieślnik Chełmno 1905-1909 z 
Eckman Jan nauczyciel Toruń 1926-1938 z 
Eckert Jan dyr. banku Bytom 1916-1921 z 
Elzenberg Henryk pr. nauk. Toruń 1946-1967 z, mA 
Englich adwokat Poznań 1909-1921 z 
Erzepki Bolesław pr. nauk. Poznań 1928 h 
Ewert Krzemieniewski 
Hipolit Gdynia 1927-1932 z 
Faber Kazimierz nauczyciel Chełmno od 1966 z 
Falkowski Jan pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Fałat Julian malarz Toruń 1920-1929 d 
Fankidejski Jakub ksiądz Nowe 1922 z 
Lipnowy - 
Feldheim ksiądz St. Zjedno- 1922 z 
czone AP 
Felski Jan ksiądz Góra 1901-1928 z, od 1917 d 
Ferencowicz Maria Warszawa 1920 z 
Fethke Jan ksiądz Wiele 1880-1904 z 
Fiałek Walenty księgarz Chełmno 1897-1932 z 
Fiałkowski Ryszard urzędnik Starogard od 1974 z 
Gdański 
Fijałek Jan ks. pr. nauk. Lwów 1898-1909 z 
Filar Marian pr. nauk. Toruń od 1972 z, od 1975 w 
Filarski Bernard dentysta Gdańsk 1906-1928 z, od 1919 d 
Filarski Franciszek ksiądz Golub 1899-1928 z 


l 


2 


3 


4 


5 


157
		

/Licencje_037_07_160_0001.djvu

			Filipowicz A. , 1900 z 
Filipowski Julian nauczyciel Nowe Miasto 1925 z 
n. Drwęcą 
Firyn Jan ksiądz Miłobądz 1897-1932 E 
Fischeder Władysław ksiądz SzoUand 1906-1911 oz: 
Fittkau Edmund ksiądz Zarnowiec 1907-1935 z 
Flizikowski Waldemar rolnik Kamela 1907-1918 z 
F.M. , T. 1902-1903 z 
Formanowicz Leon ksiądz Modliszewko 1911-1932 z 
Fornagiel Józef , Wejherowo 1921 z 
Frankiewicz Czesław naucz. gimn. Chełmno 1928 z 
Frankiewicz L. . Poznań 1917-1921 z 
Frąckowiak Danuta pr. nauk, Toruń, od 1966 z, mA, zam. 
Poznań 
Frąckowiak Mieczysław pr. nauk. Toruń, 1966--1974 z, mA 
Poznań 
Frąckowiak Wacław , Włocławek 1920-1921 z 
Freibiszowa Chełmża 1921 z 
Frendl Agenor dr, sędzia Toruń 1927-1928 z 
Friedelówna Teresa pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Friedland J. Lubawa 1921 z 
Froń Józef urzędnik Toruń 1925 z 
Frost Antoni ksiądz 1876--1893 z 
Frost Sylwester ksiądz Niewieścin 1916--1921 z 
Frunhjelm August wojskowy Toruń 1920 z 
Frycz Jerzy pr. nauk. Toruń od 1955 z 
Frydrychowicz F. rzemieślnik Tuchola 1902-1907 z 
Frydrychowicz 
Ksawery adwokat Tczew 1927-1928 z 
Frydrychowicz Michał ksiądz Oliwa 1908-1914 z 
Frydrychowicz 
Romuald ksiądz Pelplin 1904-1932 z, od 1927 h 
Fryntkowski Tomasz ksiądz Chełmża 1900-1924 z 
Gabryś Mieczysław ksiądz Lasin 1919 z 
Gadebusch Ksawery kupiec Poznań 1917-1935 z 
Gaj Adam Tczew 1928 z 
Gajdus Danuta pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Gajewska Inka ziemianka Turzno 1918-1921 z 
Gajewska Lucja ziemianka Turzno 1889-1899 z 
Gajewska Maria nauczycielka Osiek 1921 z 
Gajewski Józef ziemianin Piątkowo 1877-1889 z 
Gajewski Stanisław . Wałcz 1895-1902 z 
Gajewski Władysław ziemianin Turzno 1892-1925 z 
GaUński Marian ksiądz Skórcz 1897-1902 z 
Galla Antoni ksiądz Mszano 1902-1904 z 
Galla Franciszek organista Subkowy 1908-1917 z 
Galon Rajmund pr. nauk, Toruń od 1935 z, od 1947 
mA 
Gapiński Maksymilian ksiądz . 1876-1878 z 
Garbowski Ludwik inżynier Bydgoszcz 1950-1954 zam. 


l 


2 


3 


4 


5 



 


158
		

/Licencje_037_07_161_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


G 
G 


Garczyński Józef I 
uPiec Mokre 1906-1912 z 
Gardzielewski ksiądz Przodkowo 1897-1904 z 
Gardzielewska Janina art. fot. Toruń od 1955 z 
Garwoliński 
Aleksander Warszawa 1920-1925 z 
aszkowski Alfons dr med. Starogard Od. 1920 z 
awin-Gostański Leon ksiądz Fordon 1928-1932 z 
Gąsiorowski Eugeniusz pr. nauk. Toruń 1955-1971 z 
Gąska Stanisław pr. nauk. Toruń od 1955 z od 1969 mB 
Gąsowski Wacław kupiec ChełIDŻa 1917-1925 z 
Gąssowski Stanisław dr praw, Toruń 1932-1945 z 
wicestar06ta 
Gburkowski Konrad ksiądz Puck 1899-1919 z 
Gdaniec nauczyciel Brzeźno 1921 z 
Geray Maksymilian urzędnik Brodnica 1921 z 
Gerlach Jan pr. nauk. Toruń od 1947 z, mB, od 
1963 mA 
Gerstmann Stanisław pr. nauk. Toruń, Lódź od 1957 z 
Gębarowicz Mieczysław pr. nauk. Lwów od 1964 zam, 
Giełdoń nauczyciel Zelgoszcz 1921 z 
Giełdziński Adolf kupiec Toruń 1876-1882 z 
Giełdziński L. kupiec Toruń 1880-1881 z 
Gierszewska Zofia Tuchola 1918-1921 z 
Gierszewski Józef dr med. Tuchola 1906-1921 z 
Gierszewski Stanisław pr. nauk. Gdynia od 1975 z 
Gierszewski Teodor ksiądz Ugoszcz 1897-1906 z 
Gilas Janusz pr. nauk. Toruń od 1965 z, od 1969 
mB 
Gimnazjum Państwowe - Swiecie 1921 z 
Giziński Andrzej pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1974 w 
Giżycki Jan pr. nauk. Kraków 1912-1917 z 
G lazik Józef . Gardeja 1920-1921 z 
G lazik Ryszard pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Glemma Tadeusz ksiądz Wrzeszcz 1918-1958 zam. 
Glinkiewicz Józef redaktor Toruń 1878 z . 
G liszczyński ksiądz Linowo 1897-1925 z 
Głębocki Robert pr. nauk. Gdańsk 1966-1969 z 
Głębowicz Bogdan pr. nauk. Toruń 1962-1974 Z, od 1968 
mB 
Głowacki Wincenty , Strzelce 1918-1921 z 
Głowienke Feliks ksiądz Grudziądz 1916--1917 z 
Głowińska Joanna pr. nauk. Toruń od 1969 z 
Główczewski Stanisław ksiądz Toruń 1928-1932 z 
Główczyńska Maria , 1927 z 
Głuchowski Jan pr. .nauk. Toruń od 1965 z, od 1970 
mB 
Głuchowski Władysław naucz. gimn. Toruń 1928 z 
Godziszewski Bohdan pr. nauk. Toruń od 1974 z 
GoUnick Feliks ksiądz Toruń 1897-1921 z 
Goławska Jolanta bibliotekarz Toruń od 1974 z 


- 


159
		

/Licencje_037_07_162_0001.djvu

			l 2 3 4 5 
Gołembiewski Józef ksiądz Zarnowiec 1910-1922 z 
Gołębiowski Hieronim ksiądz Szynwałd 1876-1912 z, od 1909 d 
Gołkowski rentier Toruń 1887-1914" .Z 
Gołomski Bernard ksiądz Lisewo 1916-1921 z 
Gończ Bernard ksiądz Radownica 1906-1921 z 
Gorczyński Feliks kupiec Toruń 1904-1918 z 
Gorczyński Jan ksiądz Pelplin 1902-1928 'Z, od 1917 d 
Gorczyński Władysław pr. nauk. Toruń 1947-1953 z. mA 
Gordon Bolesław ksiądz Skórcz 1910-1934 z 
Gorgolewski Stanisław pr. nauk. Toruń od 1965 z, mB 
Goronowski Wacław pr. nauk. Toruń od 1950 z 
Górny Bronisław urzędnik Puck 1921 z 
Gółkowski Jan Warszawa 1914 z 
Górska Halina pr. nauk.
 Toruń od 1961 z 
G6rski weterynarz Chełmża 1912-1921 z 
Górski rolnik Mirotki 1892-1921 z 
G6rski Ignacy Chełmno 1897-1911 z 
Górski Karol pr. nauk. Toruń od 1946 z od 1947 mA, 
od 1975 h 
Górski Konrad pr. nauk. Toruń od 1945 z,od 1974 mA 
Górski Michał ksiądz Zbąszyń 1903-1917 z, od 1917 d 
Gosk Tomasz ksiądz Grzybno 1900-1926 z 
Gostomski Leonard ksiądz Fordon 1909-1927 z 
Gofdziewicz Józef dziennikarz Toruń 1910-1911 z 
Grabiszewski Brusy 1877 z 
Grabowski Jan nauczyciel Wycinki 1921-1928 z 
Grabowski Witold pr. nauk. Gdańsk 1953-1963 zam. 
Grabski Lucjan dziennikarz Inowrocław 1897-1900 z 
Grabski Stefan dyr. cukrowni Kruszwica 1917-1921 z 
Gracz Jakub nauczyciel Suchary 1923-1925 z 
Gracz Szczepan weterynarz Grudziądz 1916-1925 z 
GraU Aleksander 1900 z 
Graff Karol dr, redaktor Toruń 1888-1902 z 
Grajewski Józef Byszewo 1911-1921 z 
Grajewski Franciszek ksiądz Błędowo 1902-1905 z 
Gramse Rudolf ksiądz Pelplin 1876-1878 z 
Gregorkiewicz 
Kazimierz ksiądz Matarnia 1900-1939 z 
Gregorkiewicz Leon ksiądz Przysiersk 1900-1939 z 
Grelus kupiec Czersk 1905-1909 z 
Grochocki nauczyciel Łęska Kol. 1921-1925 z 
Grochocki Władysław ksiądz Złotów 1900-1921 z 
Grochowski nauczyciel Barłożno 1922-1926 z 
Grochowski M. ksiądz Godziszewo 1900-1925 z 
Grochowski Stanisław insp. pow. Chojnice 1921-1925 z 
Grono nauczycielskie 
Szkoły Wydz. Męskiej Toruń 1927-1935 z 
Grono nauczycielskie 
Szkoły Wydz. Zeńskiej Toruń 1927-1934 z 
160
		

/Licencje_037_07_163_0001.djvu

			..1 2 3 4 5 
Gromadska Melityna pr. nauk. Toruń od 1955 z, od 1"963 
mA 
Gronowska Janina pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1970 
w 
Grudzińska Stefania pr. nauk. Toruń od 1955 z, od 1972 
w 
Grudziński Tadeusz pr. nauk. Toruń od 1954 z, od 1955 
mB, od 1960 
mA 
Griining Bernard ksiądz Gdańsk 1903-1921 z 
Grutzmucher T. dentysta Bydgoszcz. 1909-1910 z 
Grządziel Ludwik nacz. sądu pow. Toruń 1920-1921 z 
Grzegorz Maksymilian pr. nauk. Toruń od 1963 z 
Grześkowiak Alicja pr. nauk. Toruń od 1973 z 
Grześkowiak Jan pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Grzywaczewska nauczycielka Osiek 1921 z 
Guldon Zenon pr. nauk. Toruń, Kielce od 1961 z, od 1969 
mB 
Gulgowski Polikarp ksiądz Toruń 1897-1921 z 
Gumański Leon pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1965 
mB 
Gumowska Eugenia nauczycielka Toruń od 1964 z 
Gumowski Marian pr. nauk. Toruń 1946-1974 z, od 1947 
mA,od 
1972 h 
Gupieniec Anatol pr. nauk. Ł6dź 1954-1962 z 
Gutowski Wojciech pr. nauk. Toruń od 1969 z 
Guziński Jan ksiądz 1880-1888 z 
Gwiazda Adam pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Haecker Robert ksiądz Wodzisław 1902-1920 z 
Haillant adwokat Bydgoszcz 1898-1911 z 
Haller Józef generał Toruń 1920 z, d 
Haławiński Kazimierz Kraków 1927 z 
Hamerski Jan ksiądz Człuchów 1906-1934 z 
Hanasz Jan pr. nauk. Toruń 1961-1966 z 
Hanicki Witold Nowowaniewki 1900 z 
Hanusowa Wanda pr. nauk. Toruń 1956-1973 z,w 
Hartleb Kazimierz pr. nauk. Toruń 1946-1951 z, od 1947 
mA 
Hartwich Maksymilian kupiec Toruń 1906-1908 z 
Hasse Augustyn ksiądz Papowo Tor. 1906-1921 z 
Hasse Józef Gogolewo 1898-1899 z 
Haupe ksiądz Gniewkowo 1917-1921 z 
Hebanowski Stanisław architekt, ziem. Rulewy 1875-1880 z 
Hebel 1877 z 
Heck Walerian nauczyciel Trembowla 1910-1914 z 
Heese Bolesław ksiądz Nowy Port 1899-1921 z 
Hejnosz Wojciech pr. nauk, Toruń 1946-1976 z, od 1947 
mA, od 1972 
h 
161
		

/Licencje_037_07_164_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


Herbst Stanisław pr. nauk. Warszawa 1934-1973 z 
Herrmann Franciszek ksiądz Ostróda 1906-1921 z 
Herstowski H. nauczyciel Oliwa 1913-1920 z 
Hertz Józef przemysłowiec Warszawa 1877-1878 z 
Hevelke Aleksander ksiądz Oliwa 1916-1921 z 
Heyke Leonard ksiądz Chmielno 1918-1929 z 
Hildebrandt Norbert ksiądz Lipusz 1906-1921 z 
Hillar Franciszek ziemianin Rajkowy 1906-1921 z 
Hiller Stanisław pr. nauk. Gdańsk 1953-1965 zam. 
Hoffman insp. pow. Brusy 1921 z 
Hoffman Alfons inżynier Toruń 1913-1932 z 
Hoffman Bogumił nauczyciel Chojnice 1926-1932 z 
Hoffman Konrad ksiądz Swiecie 1897-1938 rz, od 1919 d 
Hoffman Stanisław ksiądz Łążyn 1906-1921 z 
Hołownia Irena pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Hoppe Michał dr med. Bukowiec 1897-1901 z 
Hoppe Teodor Tryszczyn 1877-1880 z 
Hornung Zbigniew pr. nauk. Toruń, Wrocław od 1954 z od 1962 zam. 
Horyza Franciszek red. techn, Toruń od 1961 z 
PWN 
Hoszowski Stanisław pr. nauk. Toruń, od 1946 z, od 1947 
Kraków mA, od 
1962 zam. 
Hozakowski Władysław ksiądz Poznań 1909-1921 z 
Hozakowski Bronisław kupiec Toruń 1886-1921 z 
Hrabec Stefan pr. nauk. Toruń 1947-1973 z, mB, od 
1957 zam. 
Hulewicz Wacław ziemianin Gajewo 1917-1928 z 
Hulewicz Witold dr 1884-1896 z 
Hulewiczowa 
Władysława ziemianka Warszewice 1897-1932 z 
Hulewicz6wna Maria rze1biarka, Warszewice 1908-1921 z 
ziem. 
Hulewiczówna Zofia ziemianka Warszewice 1915-1919 z 
Hundsdorf Fryderyk ksiądz Pelplin 1906-1914 z 
Huppenthal Karol urzędnik Toruń 1928 z 
Huppenthal Lesław pr. nauk. Toruń od 1968 z, od 1969 
mB 
Hurynowicz Janina pr. nauk. Toruń 1946-1967 z, od 1947 
mA 
Hutnikiewicz Artur pr. nauk. Toruń . od 1950 z, od 1957 
mB, od 
1961 mA 
Ingarden Roman pr. nauk. Toruń od 1967 z, od 1968 
Stanisław mB,mA 
Isbrandt Wawrzyniec ksiądz Le
no 1903-1914 z 
Iwaniszewska Cecylia pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1970 
mB 
Iwaniszewski Henryk pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Iwanowska Inka , Turzno 1918-1931 z 


162 


-
		

/Licencje_037_07_165_0001.djvu

			l 2 3 4 5 
Iwanowska Wilhelmina pr. nauk. Toruń od 1946 z, od 1947 
mA 
Iwicki Mieczysław dr Toruń 1926-1945 z 
Jabłoński Aleksander pr. nauk. Toruń od 1947 z, mA, od 
1973 h 
Jachimowicz Adam 1917-1920 z 
J ackowiak Czesław pr. nauk. Toruń od 1967 z, od 1968 
mB 
Jackowski dr med. Wronczyn 1918 z 
Jackowski adwokat Starogard Gd. 1908-1915 z 
Jackowski Józef 1882-1890 z 
Jackowski Teodor ziemianin Jabłowo 1875-1883 z 
Jacobson Bohdan adwokat Starogard Gd. 1921-1939 z 
Jacobson Gorgoniusz dr med. Starogard Gd. 1909-1918 z 
Jaczynowska Maria pr. nauk. Toruń od 1966 z, od 1966 
mA 
Jagalski ksiądz Bydgoszcz 1906-1913 z 
JagaIski Wiktor burmistrz Toruń 1937-1939 z 
J akimowicz Roman pr. nauk. Toruń 1947-1950 z, od 1947 
mA 
Jakubowska Bogna pr. muteum Malbork od 1963 z 
Jakubowski insp. pow. Skarszewy 1921 z 
Jakubowski Józef 1900 I Z 
Janiszewski Janusz pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Janiszewski Leszek pr. nauk. Toruń od 1955 z, od 1966 
mA 
Jank Franciszek ksiądz Toruń 1936--1945 z 
Jankowski Franciszek dr med. Toruń 1886-1917 z 
Jankowski Jan ksiądz Toruń 1899-1921 z 
Jankowski J6zef ksiądz Głubczyn 1897-1921 z 
Jankowski Józef kupiec Toruń 1906-1907 z 
Jankowski Karol pr. nauk. Toruń od 1972 z, od 1973 w 
Jankowski Paweł ksiądz Przysiersk 1876--1886 z 
Janosz-Biskupowa Irena pr. nauk. Toruń od 1962 z, od 1970 w 
Janowski asesor 1927 z 
Janowski Tadeusz wojskowy,dent. Toruń 1897-1934 z 
Januszkiewicz Edward Toruń 1926-1932 z 
Jaranowski ksiądz Wiele 1914-1926 z 
J arczewski Tadeusz kupiec Chełmno 1917-1921 d 
Jaroszyński Edward ziemianin Kuna 1897-1907 z 
Jaruszewski Franciszek ksiądz Osieisk 1901-1921 z 
Jaruszewski Waldemar Bydgoszcz 1913-1921 z 
Jarzębowski Leonard bibliotekarz Toruń od 1960 z 
Jarl'ębowski Witold pr. nauk. Toruń od 1974 z, od 1975 w 
Jarzębski Stanisław ksiądz Kielno 1902-1928 z 
Jasiński Kazimierz pr. nauk. Toruń od 1954 Z, od 1955 
mB, od 
1960 mA 
Jasiński Ludwik I Łęczyca 1920-1938 z 
Jasiński Wiktor ksiądz Zamarte 1913-1921 z 
163 


-
		

/Licencje_037_07_166_0001.djvu

			l 2 3 4 5 
J aśkiewicz Zbigniew pr. nauk. . Toruń, Sopot od 1967 z, od 1968 w 
od 1970 zam. 
Jaśkowski Stanisław pr. nauk. Toruń 1945-1965 mB, od 1951 
mA 
Jastak Hilary ksiądz, dr Grudziądz 1918-1919 z 
Jastrzębski Bolesław ksiądz Liszkowo 1898-1920 z 
Jaworczakowa Irena bibliotekarz Toruń od 1958 z 
Jaworowicz Witold dr med. Toruń 1892-1904 z 
Jaworska Halina pr. nauk. Toruń od 1966 mA, od 
1969 zam. 
Jaworski Julian Sas ziemianin Lipinki 1897-1928 z 
Jażdżewski Konrad pr. nauk. L6d1 1955-1967 z 
Jeleński Antoni ksiądz 1876-1885 z 
J enk Franciszek ksiądz 1945-1946 z 
J esionowski Ernest ksiądz Gdańsk 1914 z 
Jeśmanowicz Leon pr. nauk. Toruń od 1955 mB, od 
1964 mA 
J ewniewicz Rylsk 1900 z 
Jezierski Jan ksiądz Gdańsk 1897-1921 z 
Jezierski Jerzy pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Jeziorański Władysław Toruń 1917 z 
Jeż-Ludwichowska 
Maria pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Jeż Mateusz ksiądz Krak6w 1899-1916 z 
J eżewska Halina 1925 z 
Jędryczkówna 
Klementyna 1926-1927 z 
Jędrzejczyk Waldemar lekarz · Toruń od 1974 z 
Jędrzejewski Stanisław pr. nauk. Toruń od 1974 z, od 1975 w 
Jordan Henryk pr. nauk. Kraków 1899-1903 z 
Józefowicz Edmund bibliotekarz Toruń od 1961 z 
Juński Stanisław Chojnice 1926-1932 z 
Justyński Janusz pr. nauk. Toruń od 1973 z, od 1975 w 
Ju1dziński Kazimierz Grudziądz 1920 z 
KacheUek Paweł ksiądz Starogard 1912-1915 z 
Kacki 1897-1906 z 
Kacki Jan ksiądz Wałdowo 1891-1910 z 
Kacki Franciszek ziemianin Dzierząźno 1898-1921 z 
Kaczmarzyk Dariusz bibliotekarz Warszawa od 1974 z 
Kaczor Jan nauczyciel Chojnice 1920 z J 
Kaczyński Stanisław dr med. Toruń 1928-1933 z 
Kalembka Sławomir pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1970 
mB 
Kaliski Tadeusz archiw. Inowrocław od 1961 z 
Kalisz ksiądz Grabowo 1903-1921 z 
Kalitowski ksiądz Pelplin 1920 z 
Kalkstein Antoni ziemianin Pluskowęsy 1876-1917 z 
Kalkstein Antonina ziemianka Pluskowęsy 1926-1940 z 
Kalkstein Michał ziemianin Klonówka 1876-1910 z 
Kalkstein Teodor ziemianin Poznań 1877-1900 z 
164 J
		

/Licencje_037_07_167_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


KaUas Krystyna pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Kallas Marian pr. nauk. Toruń od 1963 z 
Kaluba , , 1877 z 
. 
Kałdowski Jerzy Chełmno od 1966 z 
Kamińska nauczycielka Osiek 1921 z 
Kamińska Maria korektor PWN Toruń 1971 z 
Kamiński Chełmża 1897-1898 z 
Kamiński Mieczysław ksiądz Golub 1881-1903 z 
Kamiński Aleksander dr Smigiel 1901-1928 z, od 1917 d 
Kamiński Heliodor rentier Chełmno 1906-1907 z 
Kamiński Konrad insp. pow. Poznań 1918-1928 z 
Kamiński Michał dr med. Rakoniewice 1918 z 
Kamiński Mieczysław ksiądz Komorsk 1902-1932 z 
Kami1'iski Rajmund dr med. Gniew 1917-1938 z 
Kamiński Władysław ksiądz Cekcyn 1905--1914 z 
Kampa ksiądz Konojad 1921 z 
Kanabus- Nowakowska 
Elżbieta pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Kanaszewski 
Włodzimierz pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Kanduiski ksiądz Toruń 1898-1900 z 
Kank Tomasz nauczyciel Juszki 1920 z 
Kaniecki Antoni ksiądz Zamarte 1897-1925 z, od 1917 d 
Kantak Kamil ksiądz, dr Trzemeszno 1909-1925 z 
Kantak Antoni 1876-1896 z 
Kantrzonki Stanisław nauczyciel Wejherowo 1921 z 
Kapelski J6zef dr Złotowo 1897-1935 z 
Kapuścińska Janina bibliotekarz Toruń 1961-1963 z 
Karasiewicz Kazimierz dr Tuchola, Pozn. 1898-1926 z 
Karasiewicz Stanisław ziemianin Sierosławek 1915 z 
Karabasz Anastazy ziemianin Wejherowo 1921-1925 z 
Karbowiak Antoni pr. nauk. Krak6w 1899-1903 z 
Karczewski Józef ksiądz Wielkołąka 1917-1928 z 
Karczyński Alojzy ksiądz Toruń 1917-1925 z . 
Karczyński Cyryl ksiądz Luzin 1908-1925 z 
Karczyński Marian ksiądz Chełmża 1903-1921 z 
Karmiński Felicjan pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Karnowski Apolinary ksiądz Swiecie 1900-1921 z 
Karnowski Jan sędzia Toruń 1921-1925 z 
Karnowski Jan adwokat Chojnice 1925--1939 z 
Karpiński adwokat, dr Frankfurt 1917-1918 z 
Karpiński Antoni ksiądz Lidzbark 1898-1921 z 
Karpiński Władysław ksiądz Więcbork 1897-1939 z 
Karwat J 6zef dr med. Wich ulec 1876-1917 z 
Karwat Józef (junior) ziemianin Kawki 1911-1915 z 
Karwat Marian dr med. Brodnica 1898-1925 z 
Karwat Stefan wojskowy Toruń 1920 z 
Karwat Zygmunt ziemianin Wichulec 1917-1921 z 
Karwicka Teresa pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Karwowska Maria Anna pr. nauk. Toruń od 1974 z 


,- 


165 


L
		

/Licencje_037_07_168_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


Karwowski Adam dr med. Poznań 1917-1921 z 
Karwowski Mieczysław sędzia Czersk 1925-1927 z 
Kar\Vowski Stanisław pr. nauk. Poznań 1917 z 
Kasjan Jan Mirosław pr. nauk. Toruń od 1965 z, od 1971 w 
Kasperczuk Stanisław pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Kasprowicz Antoni lek. dent. Toruń 1876-1878 z 
Kasprowicz Armand pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Kasprzycki Antoni ksiądz Gdańsk 1899-1909 z 
Kasyna Leon ksiądz Lubawa 1899-1942 z 
Kaszej Leon nauczyciel Chełmno 1927 z 
Kaszubowski Alojzy ksiądz Skórcz 1909-1937 z 
Kaszubowski Henryk kupiec Bydgoszcz 1915--1921 z 
Katke Anastazy dr med. Oliwa 1909-1928 z 
KaUewski Bronisław ksiądz Turowo 1903-1907 z 
Kawczyński Maksymil. pr. nauk. Kraków 1900-1905 z 
Kawczyński Wincenty aptekarz Toruń 1897-1921 z 
Kawęczyńska A. ziemianka Linowiec 1917-1921 z 
Kaznowski Stanisław dr, adwokat Tczew 1927-1928 z 
Kazubski Karol 1886-1891 z 
Kaźmierczak Włady- 
sław Kościan 1918-1921 z 
Kądziela Wojciech pr. nauk. Toruń od 1966 z 
Kąsinowski August dr med. Toruń 1875-1877 z 
Keister Edward ksiądz Biskupice 1915-1921 z 
Keiter Józef , Brodnica 1927 z 
Kenher 1926 z 
Kensbock ksiądz Szombark 1915-1921 z 
Kentzer Tadeusz ziemianin Lipniczki 1917-1940 z 
Kędzierska Zofia red. wyd. Toruń od 1961 z 
PWN 
Kędzierski Aleksander dr wet. Toruń, Gdańsk 1916-1921 z 
Kędzior Edward nauczyciel Toruń 1927-1929 z 
Kępczyński Klemens pr. nauk. Toruń od 1966 mA 
Kępiński ksiądz Łąki 1927 z 
Kępiński Felicjan pr. nauk. Warszawa 1956-1966 zam. 
Kęsik Maria pr. nauk. Szczecin od 1966 zam. 
Kętrzyński Stanisław pr. nauk. Warszawa 1899-1954 z 
Kętrzyński Wojciech pr. nauk. Lw6w 1879-1917 z 
Keyser Erich , Oliwa 1928-1937 z 
Kiedrowski Leon ksiądz Tuchola 1897-1916 z 
Kiełczewska Maria pr. nauk. Toruń, War- od 1951 mB, od 
szawa 1965 zam. 
Kierski Zygmunt Gdańsk 1918 d 
Kiljahn Marcin ksiądz . 1877 z . 
Kirstein Paweł ksiądz, dr Chojnice 1920-1921 z 
Kirstein Alojzy dyr. adm. Toruń od 1950 z 
TNT 
Kistowski Diisseldorf 1913-1914 z 
Kitowska nauczycielka Osiek 1921 z 
Kitzerman Franciszek ksiądz Leśno 1907-1921 z 


" 


166
		

/Licencje_037_07_169_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


Kiżuk Roman pr. nauk. Toruń od 1974 z 
K. J. . Zarnowiec 1897-1903 z 
Kladziński Bronisław rzemieślnik Toruń 1922-1925 z 
Klatt Wojciech ksiądz Lidzbark 1898-1938 z, od 1913 
Klein Franciszek nauczyciel Swarzewo 1920-1928 z 
Kleina Edward ziemianin Subkowy 1908-1921 z 
Kleniecki D. ziemianin Kluczkowice 1902-1903 z 
Klerkiewicz dr med. Unislaw 1900-1921 z 
Klerycy - Pelplin 1910-1919 z 
Klimaszewska Jadwiga pr. nauk. Toruń, Kraków od 1965 z, mB 
Klimecki Franciszek Lubawa 1921 z 
Klimek Franciszek Lubawa 1921 z 
Klin Eugeniusz pr. nauk. Toruń od 1971 z, od 1973 
KUnk Alojzy ksiądz Skarszewy 1917-1921 z 
Kliński Kłodnica 1902-1912 z 
Kloka Jan ksiądz 1876-1879 z 
Kloka Władysław ksiądz Rożental 1902-1918 z 
Klunder Jan ksiądz Grudziądz 1919-1938 z 
Klunder Jakub "ksiądz biskup Pelplin 1897-1927 z 
Kłosowska Danuta pr. nauk. Bydgoszcz od 1966 z 
Kłossowski Jerzy urzędnik Toruń 1937-1939 z 
Kmieciński Jerzy pr. nauk. Łódź od 1957 z 
Knast Dionizy ksiądz Kościerzyna 1881-1888 z 
Knitter Bolesław ksiądz Zblewo 1928 z 
Knuth Paweł nauczyciel Toruń 1925 z 
Kobyliński Alf. dr med. Brusy 1907-1925 z 
Kobyliński Franciszek ziemianin Kijewo 1875-1885 z 
Kobyliński Władysław Tczew 1928 z 
Kochanowski Aleksan- ksiądz Parchowo 1902-1904 z 
der 
Kocikowski Paweł nauczyciel Chełmno od 1966 z 
Kociurski Roman nauczyciel Toruń 1927-1939 z 
Koczorowski K. Broniewo 1918 d 
Koczwara Tadeusz kupiec Toruń 1897-1917 z 
Kokociński Wiesław pr. nauk. Toruń od 1966 z 
Kola Andrzej pr. nauk. Toruń od 1969 z .. 
Kolasiński Jan ksiądz Łopa tki 1898-1925 z 
Kolasiński Krzysztof pr. nauk. Toruń od 1968 z 
Kolankowski Ludwik pr. nauk. Toruń 1946-1956 z, od 1947 
mA 
Kołaczkowska Maria pro nauk. Toruń od 1947 mB 
Koło Historyczne - Grudziądz 1926--1927 z 
Koło Przyjaci6ł TNT - Tczew 1926--1927 z 
Kołpacki Franciszek nauczyciel Łążyn 1921-1925 z 
Kołwiński Feliks nauczyciel Tuchola 1920 z 
Komendziński Jan R6wienica 1915-1921 z 
Komierowski Roman ziemianin Nieżychowo 1878-1911 z, od 1909 
Komierowski Tomasz ziemianin Komierowo 1927 z 
Komierowski Włady- ziemianin 1876-1884 z 
sław 


d 


w 


d 


167 


"---
		

/Licencje_037_07_170_0001.djvu

			l I 2 I 3 I 4 I 5 ! 
I 
Komorowski Bronisław ksiądz Gdańsk 1914-1923 z 
Kongiel Roman pr. nauk. Toruń 1947-1960 z, od 1953 
mB 
Konig Michał . Tczew 1928 z 
Konitzer Paweł ksiądz Tuchola 1904-1927 z 
Konkolewski Feliks urzędnik Toruń 1932-1938 z 
Konkolewski Leon dr med. Toruń 1955-1958 z 
Konopczyński Włady- pr. nauk. Kraków 1935-1952 h 
sław 
Kontrowicz Władysław kupiec Poznań 1917-1918 z 
Kopaczewski Anastazy ksiądz Pogćdki 1900-1915 z 
Kopcewicz Jan pr. nauk. Toruń od 1970 z, od 1975 
w 
Koralkowski ksiądz Rytel 1927 z 
Koranyi Karol pr. nauk. Toruń, War- 1946-1964 2, od 1947 
szawa mB 
Kord6wna Skórcz 1921 z 
Kornatowski Wiktor pr. nauk. Toruń 1962-1975 z, od 1963 
mA 
Korytkowski Maksymi- Tczew 1928 z 
lian 
Korzeniewski Adam kupiec Grudziądz 1928 z 
Korzeniewski Kazi- Grudziądz 1928 z 
mierz 
Korzeniewski Wacław kupiec Nowe 1911-1919 z 
Korzeniewski Witold Warszawa 1926--1928 z 
Kosiedowski Wojciech pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Kosman Stanisław Toruń 1927-1928 z 
Kossakowski Andrzej pr. nauk. Toruń od 1972 z, w 
Kossowski Bolesław ziemianin Gajewo 1876-1892 z 
Kostkiewicz dr med. Poznań 1921 z 
Kostrzak Jan pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Kostrzewski J 6zef pr. nauk. Poznań 1908-1969 z, od 1939 k 
Kościński Konstanty literat Poznań 1906-1913 z 
Kotarski Edmund pr. nauk. Toruń od 1969 z 
Kowalewski Józef Toruń 1921-1928 z 
Kowalewski M. F. Sępólno 1897-1898 z 
'Kowalewski Zygmunt dr Toruń 1950-1963 z 
Kowalkowski Antoni ksiądz Czersk 1897-1932 z 
Kowalski starosta Kościerzyna 1927 z 
Kowalski Anastazy ksiądz Piaseczno 1898-1912 z, od 1912 d 
Kowalski-Alek Tadeusz pr. nauk. Poznań od 1974 zam. 
Kowalski Gerard ksiądz Mogiła 1917 z 
Kowalski Leon starosta Swiecie 1928-1932 z 
Kowalski Nikodem ksiądz Zwiniarz 1898-1912 z, od 1912 d 
Kowalski Stanisław nauczyciel Toruń 1928 z 
Kowalski Władysław nauczyciel Toruń 1920 z 
Kownacki Bronisław ksiądz Toruń 1915-1921 z 
Kownacki Marcin ksiądz Kamień 1916-1921 z 
Kozakiewicz Władysław , Tczew 1928 Iz 
168
		

/Licencje_037_07_171_0001.djvu

			Kozierowski Stanisław ksiądz, prof. Sk6rzewo 1917-1928 z 
Kozłowska . Skórcz 1920-1921 z 
Kozłowski Anastazy kupiec Toruń 1906--1907 z 
Kozłowski Bernard ksiądz Borzyszkowy 1906--1916 z 
h.ozłowski Jerzy ksiądz, dr Poznań 1916--1920 z 
Kozłowski Kazimierz dr med. Toruń 1926-1932 z 
Kozłowski Leon ksiądz Toruń 1916-1938 z 
Kozłowski Tomasz ksiądz Radowiska 1876-1911 z 
Koźlikowski Jan ogrodnik Nieszawka 1916-1921 z 
Krajewski A. kupiec Płowęż 1897-1925 z 
Krajewski Jan pr. nauk. Toruń od 1966 z od 1967 mA 
Krasucki Adam dr Bydgoszcz 1950 z 
Krause Władysław ksiądz Jeżewo 1907-1921 z 
Krawczyk Stanisław pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Kraziewicz Julian dzierżawca Tymawa 1880-1884 z 
majątku 
Krażewski Stanisław pr. nauk. Toruń od 1965 z 
Kręcka Maria Wejherowo 1921 z 
Kręcki August ksiądz Kiszewa Stara 1877-1880 z 
Kręcki Franciszek dr med. Gdańsk 1910-1921 z 
Kręcki Leon ksiądz Papowo Bi- 1897-1918 z 
skupie 
Krebs dr Nowe Miasto 1906-1913 z 
Krefft dr med. Chełmno 1905-1920 ,z 
Krefft Konstanty ksiądz, dr Sopot 1901-1940 z 
Krełowski Jacek pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Krempeć Janina pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Kręgiel Andrzej pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Kriesel Guido pr. nauk. Toruń od 1965 z, od 1973 w 
Kroi Joachim ksiądz Pelplin 1927-1928 z 
Kroplewski Albin ksiądz Kościerzyna 1903-1942 z 
Królikowski Janusz inżynier Toruń 1925 z 
Krzesińska Krystyna Warszawa 1920 z 
Krzeszewski Teofil k-eiądz Jabłonowo 1877-1882 z 
Kruczyński Jan ziemianin Drzycim 1905-1913 z 
Krupianka Aleksandra pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Krupocki Kornatowo 1906 z 
Krupowicz Jan pr. nauk. Toruń, Lublin od 1955 z od 1957 mB, 
od 1963 mA, 
od 1965 zam. 
Kruszelnicka Janina kustosz muze- Toruń od 1975 z 
um 
Kruszelnicki Tadeusz radca Toruń 1946-1955 z 
Kruszelnicki Zygmunt pr. nauk. Toruń od 1955 z. od 1966 
mA 
Kruth urzędnik . 1926-1927 z 
Kryn Mikołaj ksiądz Oliwa 1900-1903 z 
Krysiniel-J ózefowiczo- 
wa Barbara pr. nauk. Toruń od 1947 z,od 1953 mB 


l 


2 


3 


4 


5 


169
		

/Licencje_037_07_172_0001.djvu

			l I 2 I 3 I 4 I 5 
 

 
Krysiński Jan ksiądz Kościerzyna 1928-1932 z 
Kryszak Janusz pr. nauk. Toruń od 1969 z 
Kryszewski Warszawa 1909 z 
Kryzan Jan dziennikarz Toruń 1913-1923 z 
Kryziński Józef . 1929-1933 z 
KrzYŻ8nkiewicz Włodz. adw., dr praw Toruń 1916-1921 z 
Krzyżanowski Propst ksiądz Kamieniec 1899-1921 z 
Kubacki W. Ottawa 1918 z 
Kubacz Franciszek dr med. Gdańsk 1908-1929 z 
Kubliński Stefan aptekarz Toruń 1916-1917 z 
Kuchanny dr Swiecie 1922-1926 z 
Kucharski Eugeniusz pr. nauk. Toruń 1947-1952 z, mA 
Kucharski Kazimierz Wąbrzeźno 1877-1882 z 
Kuczyński Teofil ksiądz Lubiszewo 1897-1924 z 
Kuczyński Bolesław kupiec Toruń 1916-1927 z 
Kuich Franciszek nauczyciel Bierzgłowo 1920 z 
Kujawa Piotr ksiądz Subkowy 1902-1919 z 
Kujot adwokat Ber lin 1900-1916 z 
Kujot Stanisław ksiądz, dr Grzybno 1876-1914 z, od 1907 d 
Kukier Ryszard pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Kukla Jerzy pr. nauk. Gliwice od 1968 z,zam. 
Kukliński Leon ksiądz Gruta 1905-1914 z 
Kukowski Witold dyr. banku Bydgoszcz 1916-1921 z 
Kukuliński Antoni . . 1877 z 
Kulerski Jan adwokat Toruń 1926-1938 z 
Kulerski Wiktor dziennikarz Grudziądz 1901-1928 z, od 1916 d 
Kulicki Mariusz pr. nauk. Toruń od 1969 z 
Kulikowska Anna pr. nauk. Toruń od 1966 z 
. Kulwieć Kazimierz redaktor Toruń 1933-1937 z 
Kulwieć Zyg. aptekarz Włocławek 1920 z 
Kunicka-Michalska pr. nauk. Toruń, War- od 1967 z, od 1970 
Barbara szawa mB 
Kunicki Aleksander pr. nauk. Lublin od 1962 z, od 1965 
mB od 
1968 zarn. 
Kunth Paweł . Brodnica 1925 z 
Kupczyński Aleksander ksiądz Chełmża 1897-1928 z 
Kupis Barbara pr. nauk. Toruń od 1969 z 
Kupke Julian urzędnik Toruń 1925 z 
Kurek wojskowy Kamlarsk 1911-1919 z 
Kurlandt Stanisław ksiądz Zamarte 1876-1911 z 
Kurlenda Zygmunt pr. nauk. Toruń od 1966 z 
Kurnatowska Maria ziemianka Wielki Goście- 1917-1921 z' 
szyn 
Kurnatowski Zygmunt ziemianin Wielki Goście- 1917-1921 z 
szyn 
Kuroczkin Danuta pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Kurowski Anastazy ksiądz Brusy 1917-1925 z 
Kurowski Leon ksiądz Łasin 1897-1939 z 
Kurowski Leon pr. nauk. Warszawa od 1949 z od 1954 zam 
170 
....
		

/Licencje_037_07_173_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


Kurowski Paweł ksiądz Pelplin 1899-1939 z 
Kurowski Wacław artysta Toruń 1911-1915 z 
Kurzecki Józef 1900 z 
Kurzętkowski Adam adwokat Toruń 1927-1932 z 
Kurzętkowski Marceli adwokat Lubawa 1890-1918 z 
Kus Andrzej pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Kusztelski Leopold dr med. Toruń 1937-1939 z 
Kutowski J. ksiądz Lwów 1909-1914 z 
Kutrzeba Stanisław pr. nauk. Kraków 1935-1946 k 
Kutzner dr med. Ostrowo 1877-1899 z 
Kużel Rudolf ksiądz Sarnowo 1897 z 
Kwiatkowska Eugenia pr. nauk. Toruń od 1955 z, od 1971 w 
Kwiatkowski 1945 z 
Kwiatkowski Marian . , 1926-1933 z 
Kwiatkowski Mieczy- nauczyciel Toruń 1928-1940 z 
sław 
Kwiatkowski Stefan pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Kwieciński Wojciech kupiec Chełmża 1897-1921 z 
Kwieciński Jerzy nauczyciel Łódź 1956 z 
Kwiekowa J. Grudziądz 1921 . 
. z 
Labuda Gerard pr. nauk. Poznań od 1953 zam., w. 
Lachowski dr med. Radzyń 1917-1921 z 
Laffont Franciszek ksiądz Zukowo 1908-1925 z 
Lamparski dr med. Lubawa 1897-1917 z 
Lampkowski Franciszek nauczyciel Grębocin 1945-1946 z 
Lang Wiesław pr. nauk. Toruń od 1967 z 
Lange pr. nauk. Sopot 1917-1926 z 
Lange Franciszek ksiądz, dr Bobowo 1897-1912 z 
Lange Gerard kierownik Lubiechowo 1921 z 
Lange Jerzy ksiądz Trąbki 1898-1925 z 
Lange Stefan ksiądz Chełmonie 1876--1909 z 
Langowski adwokat Gdańsk 1914 z 
Lankau dr, konserw. Toruń 1921 z 
Larisch ziemianka Kraków 1911-1920 z, od 1920 d 
Larisch Józef ksiądz Pińczyn 1876-1919 z 
Latos Kazimierz ksiądz Unisław 1898-1934 z 
Laubitz Antoni ksiądz Inowrocław, 1916-1921 z 
Gniezno 
Lauca Walenty Zielona Góra 1921 z 
Laudowiczowa Wanda nauczyciel Toruń 1928-1932 z 
Lechicka Jadwiga pr. nauk. Toruń 1946-1965 z, od 1950 
mA 
Lechowicz rolnik Lisewo 1905-1915 z 
Ledóchowski Józef ksiądz Strzepcz 1900-1918 z, od 1917 d 
Ledóchowski Zygmunt pr. nauk. Gdańsk 1953-1965 zam. 
Lehman nauczyciel Głuche 1921-1927 z 
Leitgeber Jan księgarz Poznań 1919 d 
Lendzion Wincenty ksiądz Rajkowy 1897-1917 z, od 1913 d 
Lenga Władysław ksiądz Gruczno 1914-1921 z 
Lepszy Kazimierz pr. nauk. Kraków 1953-1964 z 


171
		

/Licencje_037_07_174_0001.djvu

			. 


l 2 3 4 5 
Lesiak Tadeusz pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1967 
mA 
Lesiński Aleksander ksiądz Złotów 1902-1921 z 
Lesiński M. ksiądz, dr Subkowy 1916-1919 z 
Lessel Paweł ksiądz Kamień 1904-1919 z 
Leśniewicz Wiktor Chełmża 1921 z 
Leszczyński Stanisław dyr. banku Chełmno 1925 z 
Lewandowski Feliks ksiądz Czerniowce 1909-1911 z 
Lewandowski Włady- pr. nauk. Toruń od 1961 z 
sław 
Lewandowski Zygmunt sędzia Toruń 1927-1928 z 
Lewicki dr Sztum 1876--1882 z 
Lewicki J. 1891-1896 z 
Lewicki Jerzy Andrzej pr. nauk. Toruń, Poznań 1947-1973 mA, od 
1962 zam. 
Libelt Karol Toruń 1916-1927 z 
Liberacki Mieczysław pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Liczkowski Jerzy pr. nauk. Toruń od 1974 z, od 1975 w 
Licznerski Jan ksiądz Pelplin od 1928 z 
Licznerski Konstanty dr med. Tczew 1906-1921 z 
Liedtke Antoni ksiądz Pelplin od 1931 z, od 1947 
zam. 
Ligocka Olimpia Grudziądz 1920 z 
Ligocki Edward Grudziądz 1920 z 
Likowski Antoni pr. banku Toruń 1917-1921 z 
Limanowski Mieczysław pr. nauk. Toruń 1946-1948 z, od 1947 
mA 
Linde Alina pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Lipiński Stanisław Sk6rcz 1906-1919 z 
Lipiński Stefan ksiądz Toruń 1906-1918 z 
Lipkowski Jan ksiądz Gdańsk 1908 z 
Lipowska Maria pr. nauk. Toruń od 1970 z, mB 
Lipski Leon ksiądz Starogard Gd. 1904-1921 z 
Lipski Teodor ksiądz Garczyn 1897-1921 z 
Lisiński Feliks ksiądz Biskupiec 1898-1908 z 
Lis-Olszewski Witold pr. nauk. Toruń od 1955 z 
Lisowska Jadwiga bibliotekarz Toruń 1961-1974 z 
Liss Jan ksiądz, dr Rumian 1897-1925 z 
Lissewski dr med. 1877-1878 z 
Lissowski Leon Kijaszkowo 1910 z 
Liszkowski rolnik Lipinki 1908-1911 z 
Literski dr med. 1877-1878 z 
Litewski Franciszek ksiądz Fordon 1906-1920 z 
Litewski kupiec Sk6rcz 1921 z 
Litewski dr med. Gdańsk 1908-1919 z 
Litowski Gotfryd pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Lniski Leon kupiec Kościerzyna 1908 z 
Loga Wiktor kupiec Toruń 1899-1915 z 
Lorenz Adam ksiądz Giembice 1897-1925 z 
Lorkowski Mieczysław Mechowo 1916-1921 z 
172
		

/Licencje_037_07_175_0001.djvu

			1 


2 


3 


4 


5 


Lubiński Jan ksiądz Chełmno 1914-1925 z 
Ludwieki Ryszard pr. nauk. Toruń 1963-1966 z 
Lukanowski Edmund prokurator Toruń 1921-1925 z 
Lutman Roman dr med. Toruń 1931-1935 z 
Liidtke Klemens ksiądz Pelplin 1897-1908 z 
Łabujewski Aleksander ksiądz Donaborów 1915-1929 z 
Łabuński Franciszek ksiądz Kowalewo 1897-1921 z 
Łangowska Irmina nauczycielka Toruń 1945 z 
Łangowski adwokat Sztum 1887-1919 z 
Łangowski Antoni ksiądz Wudzyn 1897-1925 z 
Łangowski Bolesław notariusz Gdańsk 1931-1938 z 
Langowski Jan nauczyciel Toruń 1921 z 
Łapiński Henryk pr. nauk. Wrocław 1974-1975 z 
Łaski Alojzy ksiądz Chmielno 1903-1921 z 
aszewski Heliodor ksiądz D1wierzchno 1897-1920 z 
Łaszewski Leon 1880 z 
Łaszewski Ryszard pr. nauk. Toruń od 1974 z, od 1975 w 
Łaszewski Stanisław ziemianin 1880 z 
Laszewski Stefan adw., woj. pom. Grudziądz 1897-1924 z 
Łaszewski Walery . 1880 z 
Łącki Jan dr Wejherowo 1919-1938 z 
Łącki Wincenty star. kraj. pom., Grudziądz 1928-1938 z 
prawnik 
Łebiński August ksiądz Fordon 1903-1916 z 
Łebiński Władysław dr, dziennikarz Poznań 1880-1886 z 
Łęga Władysław ksiądz, dr Grudziądz, 1928-1960 z, od 1947 
Gdańsk zam. 
Łęgowska Halina 
[Michalina] nauczycielka Toruń 1925 z 
Łęgowski nauczyciel Kroboraj 1919-1921 z 
Łęgowski J 6zef pr. nauk. Poznań 1915-1929 z 
Łęgowski Stanisław pr. nauk. Toruń od 1969 z, od 1970 mB 
ęgowski Władysław ksiądz, dr Toruń 1908-1941 .z 
obocki Jan dr, wojskowy Bydgoszcz 1962-1968 Z 
odzińska Alicja pr. nauk. Toruń od 1968 z, w 
okcikowska Janina Warszawa 1920 z 
opuski Andrzej pr. nauk. Toruń od 1971 z, od 1972 w 
osiński nauczyciel Grudziądz 1921 z 
osiński Bernard ksiądz Sierakowice 1897-1935 z, od 1917 d 
oś Jerzy pr. nauk. Toruń, War- od 1953 z, od 1962 
szawa zam. 
oś Maria nauczycielka Toruń 1958-1965 2 
oś Stanisław , Niemce 1933-1938 rL 
owicki Franciszek ksiądz Oliwa - 1899-1937 2 
oziński , Grudziądz 1921 z 
ożykowski Henryk pr. nauk. Toruń od 1972 z,w 
ubieńska Zofia nauczycielka Toruń 1946-1956 IZ 
ubieński Bogusław ziemianin Kiączyn 1918 z 
ubieński Jan ksiądz Kościerzyna 1928 II: 
ubieński T. . 1886-1889 2 


i:... 


Ł 
Ł 
Ł 
Ł 
Ł 
Ł 
Ł 
Ł 


Ł 
Ł 
Ł 
Ł 
Ł 
Ł 
Ł 
Ł 
Ł 


173
		

/Licencje_037_07_176_0001.djvu

			.,. 
l I 2 I 3 I 4 I 5 
Lubieński Zenon ziemianin Górki 1928 z 
Luczkowski Mateusz pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Lukaszewicz Witold pr. nauk. Toruń 1955-1975 Z, mB, od 
1963 mA 
Lukomski Zbigniew student Pelplin 1921 z 
Lukomski Zenon urzędnik Chełmża 1910-1921 z 
Lukowicz Jan dr med. Chojnice 1897-1898 z 
Lukowicz Jan Paweł dr med. Chojnice 1925---1932 z 
Lukowicz Marceli dr med. Toruń 1936-1957 z 
Lukowicz Mieczysław ksiądz Czarnowąs 1900-1920 z 
Lukowicz Stanisław ksiądz Grudziądz 1909-1919 Z 
Lukowska Wanda Warszawa 1920 z 
Luniewicz- Koper 
Danuta pr. muzeum Toruń od 1975 z 
Luniewski Piotrków 1906 z . 
Lusakowska Wanda Woronowice 1900 z 
Lyczywek Bolesław kupiec Toruń 1915---1918 z 
Lyczywek Mieczysław kupiec Kowalewo 1918-1919 d 
Lyskowska Anna rencistka Toruń od 1961 z 
Lyskowski pr. nauk. Lwów 1903-1918 z 
Lyskowski Ignacy ziemianin Mileszewy 1876-1886 z 
Lyskowski Ignacy pr. nauk. Warszawa 1926--1937 z 
Lyskowski Konstanty rencista Toruń 1961-1963 z 
Lyskowski Konstanty pr. nauk. Toruń od 1963 z 
Lyskowski Mieczysław ziemianin Poznań 1876-1889 z 
Lyskowski Stanisław 1877-1878 IZ 
Lyskowski Tomasz Jelitowo 1907-1917 z, od 1916 d 
Lyskowski Wilhelm 1876 z 
Maciejewska nauczycielka Starogard Gd. 1921 z 
Maciejewska Maria pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Maciejewski Jerzy pr. nauk. Toruń od 1962 z, od 1973 w 
Maciejewski Jerzy pr. nauk. Toruń od 1968 z 
Zbigniew 
Maciejewski Władysław Tczew 1928 z 
Machalewski Ludwik ksiądz Luzin 1897-1919 z 
Machorski Stanisław ksiądz Lisewo 1897-1899 z 
Maczkowski . Ełk 1900-1901 z 
Maćkowiak dr . 1926-1927 z 
Maćkowski dr Kowalewo 1919-1923 z 
Maćkowski Jakub ksiądz Toruń 1897-1905 z 
Magdański Marian archiwista Ostrów Wlkp 1933-1939 z 
Magiera Michał dyrektor Poznań 1925 z 
Magistrat - Brodnica 1926 z 
Magistrat - Chełmno 1926-1933 z 
Ma
istrat - Chojnice 1928-1934 z 
Magistrat - Gniew 1926 z 
Magistrat - Kamień Kraj. 1926-1928 z 
Magistrat - Kartuzy 1928 z 
Magistrat - Kościerzyna 1926 z 
Magistrat - Lidzbark 1928 z 
174 
.........
		

/Licencje_037_07_177_0001.djvu

			I 
\ l I 2 I 3 I 4 I 5 
I 
Magistrat - Lubawa 1926--1932 z 
Magistrat - Puck 1928-1932 z 
Magistrat - Starogard 1926-1932 z 
Magistrat - Swiecie 1928-1932 (l 
Magistrat . - Toruń 1928-1932 z 
Magistrat - Wejherowo 1928-1933 z 
Maj Kazimierz dr med. Starogard 1897-1932 z 
Majdanowski Stefan pr. nauk. Toruń 1955-1957 z, od 1956 
mB 
Majka Franciszek ksiądz Wiele 1897-1934 z 
Majkowski Aleksander dr med. Kościerzyna 1908-1911 z 
Majkowski Edmund ksiądz Kórnik 1917-1932 z 
Makowiecki Tadeusz pr. nauk. Toruń 1947-1952 mA 
Makowski Aleksy Toruń 1928-1934 z 
Makowski Bolesław ksiądz Gdańsk 1904-1934 z 
Makowski Bronisław ksiądz Lipusz 1915-1921 z 
Makowski Ludwik kupiec Toruń 1927-1932 z 
Malecki Jakub ksiądz Pelplin 1897-1917 z 
Malenda Walenty insp. pow. Swiecie 1921 z 
Malewski Gustaw Tczew 1928 z 
Maliński Józef adwokat Ostrów 1919-1921 z 
Maliński Michał ksiądz Mroczno 1898-1910 z 
Maliszewski Jan ksiądz Zamarte 1897-1921 z 
Maliszewski Julian weterynarz Inowrocław 1916-1926 z 
Maliszewski Kazimierz pr. nauk. Toruń od 1975 z 
Małłek Janusz pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1974 w 
Małowist Marian pr. nauk. Warszawa od 1953 zam. 
Mandybur Władysław Toruń 1962-1963 z 
Mansfeld Bogusław pr. nauk. Toruń od 1975 z 
Mańkowski Lipno 1906 z 
Mańkowski Alfons ksiądz Przysiersk, 1897-1943 z, od 1911 d, 
Lembarg od 1928 h 
Mańkowski Jan kupiec Ulnowo 1906-1910 z 
Mańkowski Józef ksiądz Grudziądz 1928-1934 z 
Mańkowski Teodor ksiądz Zukowo 1903-1921 z 
Marchlewski dr med. Griebenau 1876-1884 z 
Marchlewski Jan kupiec Grudziądz 1897-1919 z 
Marchlewski Leonard ksiądz Białuty 1909-1928 z, od 1918 d 
Marchlewski Oskar redaktor Poznań 1917-1921 z 
Marchlewski Paweł ksiądz Lubawa 1911-1939 z 
I Marchlewski Wiktor kupiec Grudziądz 1897-1918 z 
Marciniak Józef ksiądz Bydgoszcz 1908-1928 z 
Marcińczyk Adolf . 1900 z 
Marcińczyk Celestyn , , 1900 z 
Marcińczyk Edward . 1900 z 
1 Marczewski Edward pr. nauk. Wrocław od 1955 zam. 
Marek Andrzej pr. nauk. Toruń od 1968 z, od 1971 w 
I Marjański ksiądz Gruczno 1902-1909 z 
Markowicz Aleksander redaktor Grudziądz 1921-1936 z 
I Markowski Feliks pr. nauk. Gdańsk od 1955 z 
175 
--
		

/Licencje_037_07_178_0001.djvu

			I 


l 


2 


3 


4 


5 


Markowski Hieronim dr Wąbrzeźno 1920-1925 z 
Maron Napoleon pr. nauk. Toruń od 1966 z 
Marszałkowa I. , Rynek 1914-1921 z 
Marszałkowska Maria pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Marwitz Fryderyk ksiądz Pelplin 1880-1906 z 
Masłowski August ksiądz Osie 1907-1921 z 
Masłowski Piotr pr. nauk. Toruń od 1972 z, w 
. 
Maślanka Ziemowit nauczyciel Radzyń od 1961 z 
Chełmiński 
Matawowski Aleksander pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Maternicki Władysław ksiądz Lutowo 1903-1921 z 
Matkowski Karol oficer Toruń 1935 z 
Matysik Stanisław pr. nauk. Toruń, Sopot 1950 z, od 1968 w, 
zam. 
Mazella Jan ksiąd:>: Brusy 1911-1926 z 
Mazur Leopold pr. nauk. Toruń 1967-1972 z 
azurkiewicz Antoni kupiec Toruń 1880-1887 z 
Mazurowski Józef ksiądz 1876 ' z 
ayer Piotr dr med. Grudziądz 1919-1920 z 
ączyński Tadeusz dr Nowy Sącz 1931-1938 z 
egger Trzeciewiec 1903 z 
egger Antoni Tczew 1928 z 
eUer Jan Staw 1906-1929 z 
eUer Marian urzędnik Toruń 1921 z 
ellin Ignacy urzędnik Kościerzyna 1921-1923 z 
ellin Kazimierz ksiądz Kuczwały 1876-1907 z 
ellin Karol ziemianin Zalesie 1911-1920 z, d 
ellin Krystyna pr. nauk. Gdańsk od 1955 zam. 
ellin Zygmunt ziemianin Zalesie 1916-1932 z 
ellinowa Teodora ziemianka Kuczwały 1914-1928 z 
erk Wiktor Wąbrzeźno 1920 z 
eysztowicz Maria . Piecewok.Jabł. 1938-1939 z 
eyza Wacław . Inowrocław 1918-1921 z 
ęczykowski Jan ksiądz Toruń 1902-1916 z 
ianowski dr med. Gdańsk 1921 z 
iaskowski Kazimierz ksiądz Ostrowo 1928-1935 !Z 
ichalska Ewa pr. nauk. Toruń od 1967 z 
ichalski Bogdan pr. nauk. Olsztyn od 1965 z 
ichalski Franciszek ksiądz Pelplin 1928-1936 z 
ichalski Jerzy nauczyciel Chełmno od 1966 'Z 
ichalski Leszek pr. nauk. Toruń od 1962 z 
ichalski Ludwik dr med. Wąbrzeźno 1880-1900 'Z 
ichałek 1887-1895 z 
ichalek Stefan adwokat Toruń 1926-1955 z 
ichałowski Pelplin 1900-1904 z 
ichałowski L. Monachium 1908 .z 
ichniewicz Marian pr. nauk. Toruń od 1959 mB, od 1963 
mA 
ichno-Zatorska Zofia pr. nauk. Toruń od 1961 z 
ichnowska Maria pr. nauk. Toruń od 1962 z 


M 


M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 


M 
M 


176 


--
		

/Licencje_037_07_179_0001.djvu

			1 2 3 4 :> 
Michnowski Marcin ksiądz Piaseczno 1906-1940 z 
Mieczkowska Piecewo 1910-1918 z 
Mieczkowska Kazimiera Toruń 1925 z 
Mieczkowski Wałcz 1904-1907 z 
Mieczkowski August ziemianin Dobieszewice 1877-1916 z 
Mieczkowski Józef ziemianin Cibórz 1878-1924 z 
Mieczkowski Leon dr med. Poznań 1880-1921 z 
Mieczkowski Stanisław ziemianin Niecieszewo 1876--1916 z 
Mieczkowski W. ziemianin Niedźwiedź 1902-1925 z 
Mieczkowski Zygmunt ziemianin Piecewo 1899-1908 z 
Miecznikiewicz 1892-1896 z 
Miejsztowicz Józef ziemianin Piecewo 1917-1935 d 
Miejsztowiczowa Maria ziemianka Piecewo 1917-1937 d 
Miejsztovviczovva 
Mariola ziemianka Pójście 1919 z 
Miejsztowicz6wna 
Oleńka ziemianka Pójście 1919 z 
Mie1carzewicz Witold adwokat Toruń 1903-1927 z 
Mi€']żyńska Konstantyna ziemianka Kotowo 1917-1921 z 
Mienicki Ryszard pr. nauk. Toruń 1946-1956 z, od 1947 
mA 
Mierzwa Zbigniew dr Gdańsk od 1969 z 
Mięsk?wski ksiądz 1927 z 
Miksiewicz Aleksander inż. rot, naucz. Kowalewo 1925 z 
Mikołajska Janina Olsztyn od 1966 z 
Mikulska IzabeUa pr. nauk. Toruń od 1956 mB od 1963 mA 
Mikulski Józef pr. nauk. Toruń od 1949 mB, od 1954 
mA 
Mikulski Stefan leśnik Toruń 1926 z 
Milucki ksiądz Swiekatowo 1902-1903 z 
Mincer Wiesław bibliotekarz Toruń 1961-1968 z 
Mirowiczowa Anna nauczycielka Toruń 1945 z 
Misińska 1926 z 
Misz Henryk pr. nauk. Toruń 1961-1968 z 
Miszewski ksiądz Gniew 1913-1921 z 
Miśkiewicz Tadeusz nauczyciel Toruń 1949-1955 z 
Mitręga Franciszek ksiądz Lasin 1910-1940 z 
Mizerski Edmund pr. nauk. Toruń od 1973 z,od 1974w 
Mizerski Ludwik literat 1876-1892 z 
Młoszewski 1900 z 
Młyński Władysław ksiądz Tczevv 1927-1932 z 
Mocarska-Tycovva Zofia pr. nauk. Toruń od 1969 z 
Mocarski Zygmunt bibliotekarz Toruń 1923-1941 z 
Mochliński nauczyciel Zabno 1921 z 
Moczyński adwokat Bydgoszcz 1897-1918 z 
Modrzewski Ignacy insp. pow. Brodnica 1927 z 
Moese Henryk pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Mołodcówna Zofia pr. nauk. Toruń od 1973 z 
Morawski dr med. Sztum 1900-1918 z 
Morawski Feliks ksiądz 1876-1893 z 
177
		

/Licencje_037_07_180_0001.djvu

			l 


2 


5 


3 


4 


Morawski Jan . Tczew 1928 z 
Morawski Jan Wacław pr. nauk. Warszawa 1963 z 
Morawski Michał ksiądz Włocławek 1928 z 
Morawski Paweł . Kaczkowo 1918 z 
Moroń Bogusław pr. nauk. Toruń 1965 z 
Mosiński Władysław ksiądz Łącko 1898-1921 z 
Mossakowski August nauczyciel Toruń 1916-1921 z 
Mossakowski Józef ziemianin, Rówienica, 1934-1972 z 
pr. nauk. Toruń 
Moszczyński Alfons . 1876-1878 z 
Moszyńska Danuta pr. nauk. Toruń, Gdańsk od 1961 z 
Moszyński Leszek pr. nauk. Toruń, Gdańsk od 1961 z od 1964 mA, 
od 1976 zam. 
Mozołowski Bolesław sędzia Puck 1926-1928 z 
Mozołowski Włodz. pr. nauk, Gdańsk 1955-1975 zam. 
Mroczkowski Ludwik , Poznań 1917-1921 z 
rozek Stanisław pr. nauk, Gdańsk od 1965 z, od 1971 w 
rózek Andrzej pr. nauk, Toruń od 1970 z,w 
rózek Władysław pr. nauk. Toruń od 1955 z, od 1970 
mB 
uchowski Antoni I ksiądz Stężyca 1904-1917 z 
uchowski Antoni II ksiądz Oksywie 1880-1914 z 
undkowski J6zef insp. pow. Toruń 1921 z 
urawski Konrad , Tczew 1928 z 
urawski Tadeusz geograf Toruń od 1961 z 
uszyński Jan ksiądz Nowe 1901-1911 z 
iiller Teodor ksiądz Pluskowęsy 1897-1915 z 
iinnich Adam nauczyciel Toruń 1919-1928 z 
ykaj Alfons pr. nauk. Toruń od 1974 z 
.Z. ksiądz 1898 z 
adoiski Bronisław pr. nauk. Toruń od 1951 z, mB, od 
1960 mA 
adwordzka Helena . Grudziądz 1925 z 
agórski C, kupiec Starogard 1909-1921 z 
ag6rski Paweł ksiądz . 1905-1906 z 
ahlik Stanisław pr. nauk, Toruń 1962-1963 z 
ajdrowski ksiądz Chełmno 1899 z 
alazek . , 1926 z 
amysłowski Stefan dr, chemik Toruń 1928-1937 z 
amysłowski Włady- pr. nauk. Toruń 1947-1957 mA 
sław 
arębska Anna pr. nauk. Toruń od 1968 z, od 1969 w 
arębski Juliusz pr. nauk. Toruń od 1955 z, od 1966 
mA 
arębski Stefan pr. nauk. Toruń 1963-1966 mA 
arzymski Tadeusz ziemianin Jabłonowo 1917-1921 z 
awacki Ignacy ksiądz Kościerzyna 1897-1921 z 
awrocki adwokat Chełmno 1897-1907 z 
.D. . . 1887-1888 z 
. CZ. . . 1887-1921 z 


M 
M 
M 


M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
M 
N 


N 
N 
N 
N 
N 
N 
N 
N 


N 
N 


N 
N 
N 
N 
N 
N 


178 


-
		

/Licencje_037_07_181_0001.djvu

			-..- 
1 I 2 I 3 I 4 I 5 
Nelke Piotr ksiądz Łasin 1898-1904 z 
Nelke Leon ksiądz, dr Pelplin 1899-1921 z 
Nesterowicz Mirosław pr. nauk, Toruń od 1968 z, od 1973 w 
Neubauer Antoni ksiądz Pelplin 1876--1914 . 
z 
Neumann kupiec Swiecie 1907-1921 z 
Neumann Józef dr med, Toruń 1892-1910 z 
Neumann Wojciech ksiądz Rogoźno 1900 z 
Neymann L. Papowo Tor. 1908-1921 z 
Niedojadło Piotr nauczyciel Toruń 1927-1928 z 
Niedzielski Czesław pr. nauk. Toruń od 1961 Z, od 1971 w 
Niemierkiewicz księgowy Poznań 1913-1921 z 
Niemira Stencel dr med. Berno 1920 z 
Nierzwicki Jan dentysta Chełmno 1906--1928 z 
Niesiołowski Kazimierz ksiądz Pleszew 1916--1921 z 
Niesiołowski Marian ziemianin Gliczno 1917-1925 z 
Niewiarowski Włady- pr. nauk, Toruń od 1960 z, od 1966 
sław mA 
Niewczas Ryszard pr. nauk, Toruń od 1974 z 
Niklas Ignacy ksiądz Janowo 1900-1910 z 
Niklewski aptekarz Brusy 1907-1926 z 
Niklewski Feliks ksiądz Chojnice 1927-1935 z 
Niklewski Marian adwokat Toruń 1946--1970 z 
Nikonowicz Olga pr. muzeum Toruń od 1974 z 
Nitecki Czesław pr. nauk. Toruń od 1968 z 
Nitsch Kazimierz pr. nauk. Krak6w 1904-1958 z,od 1928h 
Niwiński Marian pr. nauk. Kraków 1926 z 
N, . . 1880 z 
N. K. . . 1887-1889 z 
N.M. , . 1888 z 
N, N. dr N. 1900-1904 z 
N. N. . . 1883--'1886 z 
N. N. ksiądz P. 1900-1902 z 
N. N. . P. 1897-1899 z 
N. N. . O. 1908 z 
N. P. . . 1887 z 
Noryśkiewicz Andrzej pr. nauk. Toruń od 1975 z 
Nostiz-Jackowska 
Felicja urzędnik Toruń od 1962 z 
Nowacki Józef ksiądz Koronowo 1902-1917 z 
Nowak Franciszek ksiądz Czarnowo 1898-1934 z 
. 
Nowak Kazimierz pr. nauk. Toruń, Kato- od 1963 mB, od 1970 
wice zam. 
Nowak Zenon pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1971 w 
Nowakowski Rafał pr. nauk. Toruń od 1967 . z 
Nowicki Michał . Chełmno 1910-1921 z 
Nowicki Paweł ksiądz, dr, Pelplin 1917-1921 z 
prac. nauk. 
I Nowicki Piotr nauczyciel Wabcz 1912-1932 z 
Obuchowska-Duś 
Barbara . Koszalin 1967-1970 z 
179 
-- I
		

/Licencje_037_07_182_0001.djvu

			. , 
i 
Ochendowski Eugeniusz pr. nauk. Toruń od 1971 z,od 1972 w 
Odrowska . Starogard 1921 z 
Odrowski Franciszek ksiądz Nawra 1897-1910 z 
Odrowski J óz
f ksiądz Toruń 1878-1908 z 
Odya Alfons dr med. Czersk 1916--1932 z 
Odya Julian kupiec . Toruń 1919-1926 z 
Odyniec Wacław pr. nauk. Gdańsk od 1955 zam. od 1975 w . I 
Ogińska księżna Jabłonowo 1907-1915 z 
Ograbiszewski Ignacy ksiądz Pelplin 1876-1912 z 
Okoniewski Stanisław biskup Pelplin 1900-1944 z 
Olejarczukowa Geno- pr. nauk. ;" . Toruń 1955-1963 z 
wefa 
OlIech Ignacy kupiec Toruń 1927-1939 z 
OUech Jan urzędnik Toruń 1926-1932 z 
Olszewicz Bolesław pr. nauk. "' Warszawa 1921 z 
Olszewicz Wacław dyr. Katowice 1927-1938 z 
Olszewski Jan ksiądz Osiek 1897-1920 z 
Olszewski Jan . Gdynia 1919-1921 z 
Olszewski Leon ksiądz Subkowy 1906-1921 z 
Olszewski Piotr dr mea. Włocławek 1920 7- 
Olszewski Witold pr. nauk. Toruń od 1950 z 
Omańkowski Tadeusz ksiądz , Kamień Kraj. 1898-1915 z 
Opieńska Blauth Janina dr Toruń 1925 z 
Oracki Tadeusz nauczyciel Ostróda od 1961 z 
Orcholski Władysław kupiec Tczew 1917-1921 z 
Orliński Anastazy ksiądz Pelplin 1876-1881 z 
Ornas . Oliwa 1911-1918 z 
Orylska Krystyna pr. nauk. Toruń od 1966 z 
Orylski Zenon pr. nauk. Toruń od 1966 z 
Osiewacz ksiądz Berlin 1917-1918 z 
Osiński ksiądz Sierakowice 1921 z 
Osm61ska - Piskorska pr. nauk. Toruń od 1950 z, od 1964 
Bożena mA 
Osowska Danuta pr. nauk. Toruń od 1975 z 
Ossowski , Goryń 1901-1906 z 
Ossowski Leon starosta Grudziądz 1908-1921 z 
Ossowski Bolesław ziemianin Montowo 1897-1921 z 
Ossowski Feliks ziemianin Najmowo 1880-1890 z 
Ossowski Gotfryd archeolog Mgowo 1876-1878 z 
Ossowskl Henryk ksiądz Kościerzyna 1899-1921 z 
Ossowski Paweł dr, adwokat Toruń 1912-1939 z 
Ossowsl{i Stanisław wojskowy Najmowo 1897-1923 z 
Ossowski Walerian ksiądz Chełmno 1919-1925 z 
Ossowski Władysław ziemianin Montowo 1875-1896 z 
Osten-Sacken Teodor sędzia Toruń 1928-1934 z 
Oszwałdowski dr med. Lasin 1916-1921 z 
Oślizło Józef nauczyciel Toruń 1935-1941 z 
Owsiany Tadeusz Rakowice 1905-1921 z 
Owsiany Z. . Uboga 1906-1914 z 
Ozga Alojzy nauczyciel Nowe Miasto 1925 z 


l 


!' 


I 
 


2 


3 


4 


I' 


5 


180 


-
		

/Licencje_037_07_183_0001.djvu

			P. K. , T. 1898. z 
Pabusch Jerzy ksiądz Dzwierzchno 1918-1921 z 
Pachoiski ksiądz Winona 1908-1911 z 
Paczkowski Jan kupiec Poznań 1897-1925 z 
Pająkowski Jan pr. poczty Bydgoszcz . 1935 z 
Pakulski Jan pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Palędzki Józef adwokat . Toruń 1897-1903 z 
Paliszewski , Gębice 1918-1921 z 
Paliszewski Stefan . Hutka 1917-1921 z 
Paluchowski F. . Rakowiec 1898-1899 z 
Pałczyński Jan ksiądz Klonówka 1900-1910 z 
Pałyga Edward pr. nauk. Toruń od 1973 z 
Pampuch Andrzej dr med. Chełmno 1920 .z 
Paneck dr med. Wejherowo 1905-1921 z 
Panecki Władysław dr med. Gdańsk 1897-1919 z, od 1919 d 
Panglisz Mieczysław kupiec Złotów 1908-1928 z 
Pankowski Marek pr. nauk. Toruń od 1972 Ż 
Panske Paweł ksiądz Pelplin 1902-1936 z 
Państwowe Gimnazjum - Chełmno 1920 z 
Pape Klemens ksiądz Nowe Miasto 1916-1921 z 
Parczewski Bogusław dr med. Bytom 1916--1919 z 
Parczewski Erazm ziemianin Belno 1876-1914 z 
Parczewski Ignacy Oliwa 1915-1921 z 
Parczewski Tadeusz ziemianin Belno 1911-1921 z 
Partyka Bolesław ksiądz Pelplin 1916-1928 z 
Passendorfer Edward pr. nauk. Toruń, od 1947 mA,od1958 
Warszawa zam. 
Pastwa Antoni ksiądz Pelplin 1927-1932 z 
Paszki Władysław ksiądz Stawianowo 1906-1921 z 
Paszkiet 1891-1898 z 
Paszkiewicz Henryk pr. nauk. Warszawa 1921 z 
Paszota Józef I ksiądz Kłodawa 1902-1948 Z, od 1918 d 
Paszota Józef II ksiądz wikary Komorsk 1906-1926 z 
Pater January ksiądz, dr Kamień 1908-1924 z 
Patrek Jan urzędnik Sulęczyno 1921 z 
Pautsch Fryderyk pr. nauk. Gdańsk od 1947 zam. 
Paweleck Władysław nauczyciel Wąbrzeźno 1920-1921 z 
Pawlak Marian pr. nauk. Toruń od 1964 z 
Pawłowska nauczycielka Zelgoszcz 1921 z 
Pawłowski Bronisław pr. nauk. Toruń 1947-1962 z,mA 
Pawłowski Stanisław pr. nauk. Poznań 1920 z 
Pazdro Zdzisław pr. nauk. Gdańsk od 1953 zam. 
Pele Janusz pr. nauk. Warszawa od 1963 z 
Pelczar Marian pr. nauk. Gdańsk od 1953 zam. 
Pellowski dr med. Kościerzyna 1905-1921 z 
Pellowski Jan ksiądz Złotów 1905-1919 z 
Pełka ksiądz Grabowo 19OQ-1921 z 
Pełka Leon ksiądz Wałcz 1911-1927 z 
Pełka Stanisław ksiądz Swarzewo 1901-1928 z 
PenkaUa kupiec Charlottenburg 1908-1909 z 


1 


2 -. 


3 


4 


I: 


5 


181
		

/Licencje_037_07_184_0001.djvu

			l I 2 I 3 I 4 I 5 
Pepłowski Franciszek pr. nauk. Toruń od 1966 Z, od 1971 w 
Perkal Witosław nauczyciel Tczew 1928 z 
Pernaczyński Stanisław dr med. Poznań 1917-1921 z 
Peszkowski Kazimierz nauczyciel Toruń 1921 z 
Petlewski ksiądz Złotów 1905--1919 z 
Pękała kupiec Tuchola 1905-1908 z 
Pfont . . 1945 z 
Piasecki Jan ziemianin Szynych 1919-1921 z 
Piasecki Władysław dr med. Toruń 1927-1928 z 
Piątkowska Barbara pr. nauk. Toruń od 1966 z 
Piechocka Maria . Chełmno 1927-1928 z 
Piechocki Julian ksiądz Zakrzewo 1906-1921 z 
Piechowski Marceli ksiądz Koronowo 1903-1921 z 
Piechowski Walery ksiądz Lubawa 1903-1928 z 
Pieniążek nauczyciel Grudziądz 1921 z 
Pietrucień Czesław pr. nauk. Toruń od 1967 z 
Pietrykowski Tadeusz sędzia Toruń 1927-1940 z 
Pikarski Leopold , Karsznice 1877 z 
Pikarski Stanisław ksiądz Sianowo 1897-1921 z 
Pilatowski Stanisław dr med. Chełmża 1897-1928 z 
Pińska Zofia ziemianka Wysoka 1913-1921 z 
Piosik Roman nauczyciel Swiecie 1920-1932 z 
Piotrowicz Antoni art. maI. Chełmno 1917-1921 z 
Piotrowicz Stanisław rzemieślnik Toruń 1928 z 
Piotrowski J. , Ryńsk 1897-1916 z 
Piotrowski Stanisław urzędnik Nowe Miasto 1921 z 
Piotrowski Władysław , Sopot 1897-1903 z 
Piottuch-Kublicki 
Włodzimierz ziemianin Topolno 1876-1885 z 
Pisarski . . 1926 z 
Pisarzewska Stanisława nauczycielka Grudziądz 1921-1932 z 
Pischinger Ernest pr. nauk. Toruń, od 1957 mB, od 1966 
Poznań mA 
Piskorska Helena archiwista Toruń 1921-1973 z, od 1947 
mB 
Piskorski Jan kupiec Toruń 1901-1921 z 
Piskorski Marcin , Bydgoszcz 1926-1945 z 
Piskorski Piotr Paweł dr med. Toruń 1908-1921 z 
Piszczek Józef pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1973 w 
Piwarski Kazimierz pr. nauk. Poznań 1953-1968 z 
Piwonka Arnold nauczyciel Konarzyny 1907-1914 z 
Pieśniarski Bolesław pr. nauk. Toruń od 1962 z 
Plichta Witold pr. nauk. Toruń od 1968 z 
Pluciński inżynier Chełmno 1905--1906 z 
Pobłocki Gustaw ksiądz Kokoszkowy 1891-1914 z 
Pobłocki Julian ksiądz Chełmno 1897-1914 z 
Pobłocki Wojciech ksiądz, dr Nied1wiedf 1897-1924 z 
Poczwiardowski nauczyciel Skórcz 1921 z 
Poćwiardowski Paweł ksiądz 1876-1889 z 
Podgajnik Edmund ksiądz Izbica 1920-1921 z 
182 
.....-.
		

/Licencje_037_07_185_0001.djvu

			Podia szewska Krystyna bibliotekarz Toruń od 1972 z 
Podlaszewski Franciszek ksiądz Dziemiony 1931-1935 z 
Podlaszewski Konstanty ksiądz Osie 1898-1921 II: 
Podlewski M. . Rotembark 1920 z 
Podoba nauczyciel Grudziądz 1921 z 
Poeplau Józef ksiądz Papowo Bisk. 1900-1906 z 
Pogonowski . Tuchola 1920-1921 z 
pohiman Zdzisław . Wejherowo 1921 z 
Poklewski Józef pr. nauk. Toruń od 1975 z 
Pokorski Bolesław ksiądz Płochocin 1902-1907 z 
Pokorski Bronisław ksiądz Zakrzewo 1902-1919 z 
Polewski dr med. Chełmno 1903 z 
Pollak Roman pr. nauk, Bydgoszcz 1920 z 
Polskie Tow. Krajo- 
znawcze - Grudziądz 1928-1944 z 
Połczyńska A. ziemianka Mała Komorza 1897-1925 z, od 1912 d 
Połczyński ziemianin Zabiczyn 1903-1915 z 
Połczyński ziemianin Wysoka 1897-1912 z 
POłczyński Adam ziemianin Bagienica 1878-1900 z 
Połczyński Leon Janta dr, ziemianin Wysoka 1921-1944 z,d 
Połom ski Ksawery ksiądz Wąbrzeźno 1875-1921 z 
Połomski Leon ksiądz Postolin 1913-1915 z 
Połomski Lucjan ksiądz Puck 1904-1921 z 
Pomierski dr med. Rywałd 1897-1912 !Z 
Ponczek Marian ksiądz Toruń 1913-1919 z 
Popławski Wojciech pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Porębska Krystyna historyk Toruń od 1955 z 
Porębski Józef , , 1900 z 
Poszwiński Adam dziennikarz Inowrocław 1918-1921 z 
Potocki Jan . , 1900 z 
Potocki Oswald ziemianin Piątkowo 1894-1918 z, od 1917 d 
Potocki Stanisław pr. nauk. Gdańsk od 1963 z 
Potrykus Józer ksiądz Tczew 1897-1928 z, od 1918 d 
Powałła nauczyciel Chełmno 1925 z 
Powierski Jan pr. nauk. Toruń od 1967 z, od 1972 w 
Prabucki Józef ksiądz Boluminek 1902-1914 z 
Prabucki Władysław ziemianin Nowy Dwór 1908-1932 z 
Prauziński Mieczysław nauczyciel Toruń 1917-1921 z 
Prądzyński ziemianin Skarpa 1900-1908 z 
Prądzyński ziemianin Bralewnica 1900-1915 z 
Prądzyński Edward starosta Chełmno 1925 z 
Prądzyński Franciszek ksiądz 1876-1894 z 
Prądzyński Józef ksiądz Poznań 1918-1921 z 
Prądzyński Lucjan ziemianin Skarpa 1910-1921 z 
Prądzyński Robert ksiądz Tczew 1903-1931 z 
Preisner Walerian pr. nauk. Toruń 1947-1966 z, od 1951 
mB,od 
1963 mA 
Prejbisz . Krzaczki 1898-1921 z 
Prejbisz kupiec Chełmża 1917-1921 z 


1 


2 


3 


4 


5 


183
		

/Licencje_037_07_186_0001.djvu

			l 2 3 4 5 
Prejbiszowa Maria Chełmża 1927 z 
Prejbiszowa Anna księgowa Chełmża 1918-1928 z 
Prengel Karol ksiądz Czyste 1898-1916 z 
Promiński Zenon ksiądz Boluminek 1918-1921 z 
Pronobis Aleksander ksiądz Brodnica 1916-1928 z 
Pronobis Wojciech ksiądz Wąbrzeźno 1903-1921 z 
Prohnke J 6zef ksiądz Łeńsk 1917-1931 z 
Prusak Feliks pr. nauk. Toruń, W-wa od 1968 z od 1970 zam. 
Prusinkiewicz Zbigniew pr. nauk. Toruń od 1964 z, mB 
Pruski Jan ksiądz Nowogródek 1914 z 
Pomorski 
Pruski Stanisław pr. nauk. Toruń od 1969 z, od 1970 
mB 
Pruszak I. ziemianin Tymawa 1905---1919 z 
Pruszkowski Klemens dr, adwokat Swiecie 1932 z 
Priiffer Jan pr. nauk. Toruń 1946-1959 z, od 1947 
mA 
Przeworski Stefan dr, adwokat Skarszewy 1939 z 
Przewoski dr med. Swiecie 1907-1923 'z 
Przewoski Julian wydawca 1921 z 
Przewoski Klemens ksiądz Zblewo 1919-1921 z 
Przewoźna Krystyna pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Przybyłowa Janina dyr. Książnicy Toruń 1945 z 
Przybyszewski Bolesław ksiądz Kazanice 1905---1944 z 
Przybyszewski Kazi- bibliotekarz Toruń od 1974 z 
mierz 
Przyjemski Feliks wizytator Toruń 1920 z 
Ptaszyk Marian bibliotekarz Toruń od 1974 z 
Puciata-Pawłowska pr. nauk. Toruń od 1956 mB, od 1963 
Jadwiga mA 
Puciatowa Maria bibliotekarz Toruń od 1961 z 
Pułło Andrzej pr. nauk. . Toruń od 1974 z 
Puppel Alojzy ksiądz Komorsk 1904-1939 . z 
Putiatycki drukarz Poznań 1900 z 
Puzanowska - Tarasie- 
wicz Helena Białystok 1968 z 
Pyszkowski Wilhelm Wejherowo 1921 z 
Pytlik Leon adwokat Złotów 1906--1918 z, od 1918 d 
Raabe Czesław Ragneta 1902-1904 z 
Ratz ksiądz Gniezno 1900-1916 z 
Rabski Jan Toruń 1919 z 
Raczyński Stanisław dr 1926-1927 z 
Radkiewicz Ignacy ziemianin 1876-1878 z 
Radkiewicz Władysław ziemianin 1876-1878 z 
Radomska Ewa pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Radomska Irena nauczycielka Toruń od 1946 z 
Radomski Wiesław pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Radoński kupiec Starogard 1900-1912 z 
Radoński Karol ksiądz Poznań 1916-1918 z, od 1918 d 
Radtke Otto ksiądz Walichnowy 1901-1908 z 
184
		

/Licencje_037_07_187_0001.djvu

			Radtke Rafał dr med. Oliwa 1927 z 
Raduński Edmund urzędnik Tczew 1920-1937 z 
Radziejewska Waleria Tczew 1928 z 
Rajewski Bogdan Poznań 1917-1918 z 
Rakowiecki Tadeusz dr Hajnówka 1956-1965 z 
Ramułt Stefan pr. nauk. Lwów 1897-1901 z 
Ratajski Cyryl adwokat Poznań 1917-1918 z 
Raszeja Leon prezydent m. Toruń 1926-1939 z 
Raszeja Maksymilian ksiądz Pelplin 1928-1939 z 
Raszkowski Leon . Krzemieniewo 1917-1919 z 
Rayski Jerzy pr. nauk. Toruń, od 1950 z, od 1954 
Kraków mA, od 
1958 zam. 
Rąbca Franciszek ksiądz , 1876-1882 z 
Rediger . Chełmno 1922 z 
Redmer L. ksiądz Cleveland, Ohio 1914-1919 z 
Redmer W. dr med. Gdańsk 1897-1919 z 
Redo Sławomir pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Reich Juliusz księgarz Toruń 1906-1925 z 
Reich Kurt ksiądz Zarnowiec 1903-1921 z 
Reicher kupiec Aleksandr6w 1899-1911 z, od 1911 d 
Reicher Michał pr. nauk. Gdańsk 1953-1974 zam. 
Reimer Jan wizytator Toruń 1920-1925 z 
Reimer Leon ksiądz Przodkowo 1901-1920 z, od 1919 d 
Reinholz Józef . Lobżenica 1931-1944 z 
Reiske Otto ksiądz Skarszewy 1897-1900 z 
Reiski Artur urzędnik Wąbrzeźno 1920 z 
Reiss Witold pr. nauk. Toruń 1946--1947 z 
Reiter Józef Brodnica 1927-1932 z 
Rejewski Marian pr. nauk. Toruń od 1967 z 
Rekowski Aleksander ksiądz Okonin 1897-1915 z 
Rekowski Jan nauczyciel Chojnice 1920 z 
Remer Jerzy pr. nauk. Toruń . od 1947 mB 
Repiński Alojzy ksiądz Zblewo 1908-1921 .z 
Reymann Władysław ksiądz Pruszcz 1901-1921 z 
Riemer dr med. Kruszwica 1907-1914 z 
Riemer Jan Warszawa 1927-1944 z 
Riess Stanisław nauczyciel Toruń 1920 z 
Rietz Henryk pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Rochon Teofil kupiec Chełmża 1905-1921 z 
Rochoń Edward urzędnik Lasin 1920 z 
Roehle Stanisław ksiądz Papowo 1917 z 
Biskupie 
Rogacki Ludwik ksiądz Wabcz 1891-1932 z 
Rogala dr med. Kamień Kraj. 1876--1904 z 
Rogala Zygmunt ksiądz Pelplin 1905-1932 z 
Rogalecki Bobowo 1921 z 
Rogaliński Bernard kupiec Toruń 1878-1885 z 
Rogalski Jan I ksiądz Srebrniki 1911-1939 z 
Rogalski Jan II ksiądz Piaseczno 1903-1921 z 


1 


2 


3 


4 


5 


185
		

/Licencje_037_07_188_0001.djvu

			.1 


2 


3 


4 


5 


Rogowski . Turznice 1906-1910 z 
Rogowski Józef ziemianin Waplewo 1906-1911 z 
Rogowski Sławomir pr. nauk. Toruń, Sopot 1963r--1975 z 
Rohloff Konstanty urzędnik Toruń 1922-1927 z 
Rohowski Karol ksiądz Skarlin 1897-1898 z 
Rohoziński Ernest , , 1900 z 
Rolski Michał ksiądz Góra 1916--1921 z 
Roman Stanisław . , 1876-1885 z 
Roman Stanisław dr med. Toruń 1916-1958 z 
Romański Jerzy pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Romer Eugeniusz pr. nauk. Lwów 1905-1928 z, od 1925 h, 
od 1928 d 
Romja Hubert , 1921 z 
Rompa W. nauczyciel Brzeźno 1919-1921 z 
Rook Jan ksiądz Miłobądź 1898 z 
Rosentreter Augustyn biskup Pelplin 1899-1926 z 
Rosińska Amalia red. wyd. TNT Toruń od 1961 z 
Rosiński Kazimierz wojskowy Toruń 1920 z 
Roskwitaiski Józef ksiądz Grudziądz 1919-1920 z 
Rosochowicz Antoni kupiec Toruń 1906-1911 z 
Rosochowicz Tadeusz ziemianin Kocborowo 1931-1944 z 
Roszak Jan dr med. Toruń 1919-1921 z 
Roszczynialski Edmund ksiądz Drzycim 1915-1944 z 
Roszczynialski Piotr ksiądz Gostoczyn 1876--1909 z 
Roszkówna Ludmiła pr. nauk. Toruń od 1955 z, od 1956 
mB 
Rozental Leopold bibliotekarz Toruń od 1961 z 
Rozwadowski K. ziemianin Mazanki 1917-1921 z 
Rożej Antoni pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Różycki Bolesław , Wlewsk 1903-1921 z 
Różycki Leopold Ludwik dr med. Toruń 1876-1883 z 
Różycki Stefan ziemianin Wlewsk 1910-1915 z 
Różycki Teofil ziemianin 1876-1885 z 
Różycki Władysław Swiecie 1881-1913 z 
Różycki Zygmunt ksiądz Chełmno 1906-1921 z 
Różyński , , 1891-1895 z 
Różyński Franciszek ksiądz Pelplin 1927-1928 z 
Ruchniewicz Jan właśc. fabryki Toruń 1917-1921 z 
Ruchniewicz Alojzy kupiec Grudziądz 1897-19i2 z, od 1920 d 
Ruchniewicz Bernard ksiądz Pelplin 1880 z 
Ruchniewicz Filip ksiądz Grudziądz 1878-1917 z 
Ruchniewicz Hugo ksiądz Pelplin 1928 z 
Ruchniewicz Jan ksiądz Pelplin 1876 z 
Ruciński Franciszek ksiądz Poznań 1916-1921 z 
Rudawski kupiec Kościerzyna 1905-1911 z 
Rudnicki Jan ziemianin Papowo Bisk. 1913-1921 z 
Rudnicki Juliusz pr. nauk. Toruń 1946-1947 z 
Rudolf Juliusz ksiądz Goręczyno 1880-1883 z 
Rudowski Wacław , Klonówka 1918-1925 z 
Rudy Bronisław dr med. Toruń od 1955 z 


186
		

/Licencje_037_07_189_0001.djvu

			- 
1 I 2 I 3 I 4 I 5 
Rujniewicz Antoni dr med, Chełmno 1920 z 
Rumiński Józef archiwista Gdańsk 1955 z 
Rupiński Teodor , , 1886-1893 z 
Rutkowski Bolesław dr med. Toruń 1909-1914 z 
Rutkowski Bronisław ksiądz Chełmża 1897-1916 z 
Rutkowski Bernard , Starogard 1918-1919 z 
Rutkowski Franciszek ksiądz Rożental 1919-1921 z 
Rybicki aptekarz Chełmno 1897-1921 z 
Rybiński Leon ziemianin Dębiniec 1877-1894 z 
Rychcik Wiesław pr. nauk. Olsztyn od 1969 z 
Rydlewski Zygmunt ksiądz Toruń 1920-1922 z, d 
Rydzewski Franciszek ksiądz Tczew 1928-1945 z 
Rydygier Ludwik prac. nauk. Chełmno 1875-18
4 z 
Rygielski Władysław ksiądz Brusy 1907-1921 z 
Rymaszewski Bohdan konserwator Toruń od 1961 z 
Rynkiewicz . , 1926 z 
Rynkowski Jan ksiądz Goręczyno 1897-1905 z 
Ryszewski Bogdan pr. nauk. Toruń od 1969 z 
Ryziński . 1926 z 
Rzemski Jan pr. nauk. Toruń 1950 z,mB 
Rzeniecka , Starogard 1921 z 
Rzepnikowski Teofil dr Lubawa 1875-1912 z, od 1912 d 
Rzewuski Jan pr. nauk. Toruń, 1955 z, od 1958 
Wrocław zam, 
Rzewuski Mieczysław ksiądz Pelplin 1903-1929 z 
Rzyski Jan urzędnik Toruń 1927-1928 z 
S. . Toruń 1897-1903 z 
S. ksiądz Pelplin 1898-1904 z 
Sadowski Anastazy ksiądz Chmielno 1900-1944 z 
Sadowski Jan Nep. redaktor Kraków 1879 z, od 1879 h 
Sagan nauczyciel Wola 1921 z 
Salmonowicz Stanisław pr. nauk. Toruń od 1963 z, od 1968 w 
Samborski Wacław , Tczew 1928 z 
Sampławski Julian ziemianin Sampława 1875-1880 z 
Sanajcówna Stanisława nauczycielka 1927 z 
Santowski Jan ksiądz Kaszczorek 1905-1914 z 
Sapek Andrzej pr. nauk. Koszalin 1968 zam. 
Sarnecki Franciszek ziemianin Staw 1905-1921 z 
Sarnowski Robert ksiądz Serock 1901-1921 z 
Sartowski Dawid II ksiądz Borowy Młyn 1925-:-1927 z 
Sartowski Dawid I ksiądz Pelplin 1897-1898 z 
Sas , Trzebiechowo 1921 z 
Sauk Julian pr. nauk. Toruń od 1968 z, od 1969 
mB 
Sawatzki Antoni ksiądz Gdańsk 1908-1918 z 
Sawicki Franciszek ksiądz, dr Pelplin 1927-1952 z, od 1947 
zam. 
Sąsiada Edward pr. nauk. Toruń od 1964 z, mB 
Scharmer Franciszek ksiądz Pelplin 1909-1916 z 
Scheffs Bolesław ksiądz Luzin 1897-1898 z 
187 
...-.
		

/Licencje_037_07_190_0001.djvu

			Scheffs Marceli Inowrocław 1917-1920 z, d 
Schleger VViktor ksiądz Gniezno 1897-1912 z, od 1911 d 
Schmeja Emil ksiądz, dr Toruń 1878-1907 z 
Schmidt Julian ksiądz, dr Fordon 1900-1921 z 
Schmidt Natalia 1900 z 
Schoenke Paweł ksiądz, dr Krajenka 1901-1919 z 
Schornak nauczyciel Skórcz 1921 z 
Schreiber Władysław Chojnice 1919-1921 IZ 
Schroeder Franciszek Brodnica 1876-1885 z 
Schroeder Z. dr med. Gdańsk 1895-1916 z 
Schulz Alfons ksiądz Oliwa 1897-1921 z 
Schulz Bruno ksiądz Kruszyny 1905-1911 z 
Schulz Edward ksiądz Sypniewo 1897-1917 z 
Schulz Konrad ksiądz Czersk 1904 z 
Schwanitz August ksiądz Pelplin 1900-1912 z 
Schwarz Leon Wąbrzeźno 1928 z 
Schwedowski Apolinary ksiądz Koronowo 1916-1921 z 
Sczaniecka Bogusława ziemianka Nawra 1918 d 
Sczaniecka Irena ziemianka Nawra 1918-1919 z 
Sczaniecki Jan ziemianin Nawra 1905-1952 z, od 1912 d 
Sczaniecki Michał ziemianin Nawra 1876--1920 z, od 1912 d, 
od 1916 h 
Sczaniecki Stanisław ziemianin Nawra 1882-1883 z 
Sczaniecki Stanisław ziemianin Jaworowo 1916-1918 z 
SeU Jan ksiądz Lisewo 1905-1919 z 
Semrau Józef ksiądz Osie 1898-1903 z 
Semrau Mieczysław Tczew 1928 z 
Semrau Wojciech ksiądz Wiele 1877-1878 z 
Sentkowski ksiądz Skarszewy 1899-1925 z 
Sentkowski Alfons dr med. Grudziądz 1918 z 
Serczyk Barbara bibliotekarz Toruń od 1961 z 
Serczyk Jerzy pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1971 
mB 
Sękowski Antoni Czersk 1917-1920 z 
Sheban Anastazy kupiec Chełmno 1925 z 
Siankowa Ludmiła pr. nauk, Toruń od 1965 z 
Siechowski ksiądz Tyłowo 1924 z 
Siedlewski Janusz pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1967 w 
Sieg Jan I ksiądz Ostróda 1905-1926 z 
Sieg Jan II ksiądz Niedamowo 1916-1944 z 
Sieg Michał ksiądz Pelplin 1876-1896 z 
Siegmund Walery ksiądz Raciąż 1903-1919 z 
Sieklucki J. Warszawa 1900 z 
Sieniawski K. pr. nauk. Diisseldorf 1901-1921 h 
Sienicka Antonina pr. nauk. Szczecin od 1949 z 
Sienkiewicz Henryk pisarz Warszawa 1901-1916 h 
Sienkiewicz Konrad pr. nauk. Toruń od 1974 z, ad 1975 w 
Sierakowska Helena ziemianka Waplewo 1913-1918 d 
Sierakowska Maria ziemianka Waplewo 1916-1928 z, d 
Sierakowski Adam ziemianin Waplewo 1876-1912 z, od 1909 d 


3. 


2 


3 


4 


5 


188
		

/Licencje_037_07_191_0001.djvu

			--- 


l 


2 


3 


4 


5 


Sierakowski Stanisław ziemianin Waplewo 1916-1918 z 
Sierzputowski pr. nauk. Toruń 1945 z 
Sikora Chełmno 1905--1921 z 
Sikorski Ignacy Leśno 1900-1921 z 
Sikorski Kazimierz dr med. Chojnice 1900-1911 z 
Sikorski Stanisław ziemianin Wielkie Chełmy 1909-1929 z 
Siła Bronisław pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Siuchniński Kazimierz ksiądz Podgórz 1876-1885 z 
Siuda Walery nauczyciel Chełmno 1920 z 
Siudowski ziemianin Strużal 1897-1900 z 
Siudowski Anastazy kupiec Toruń 1912-1921 z 
Siudowski Czesław ziemianin Pniewite 1897-1921 z 
Siwicki W. inż. elektr. Toruń 1936 z 
Skałkowski Adam pr. nauk. Poznań 1939-1950 k 
Skarżyńska Kazimiera nauczycielka Kawęczyn 1911-1920 z 
Skawińska Eulalia pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Skąpski Stanisław adwokat Toruń 1926--1933 z 
Skąpski Tomasz pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Skierkowska Kazimiera Włocławek 1920 z 
Skimi.na Stanisław pr. nauk. Toruń 1947-1962 mA 
Skobejko Emma bibliotekarka Toruń 1945-1965 z 
Skowronek Kr61ewiec 1910 z 
Skowroński Stanisław ksiądz Ostrowo 1918-1921 z 
Skórzewski ziemianin Dębiny, Komo- 1905--1921 z 
rza 
Sk6rzewski Leon ziemianin Lubostroń 1881-1902 z 
Skraga Jan pr. nauk. Bydgoszcz od 1965 z, mB, od 
1969 zam. 
Skrzypek Włodzimierz inżynier rolno Toruń 1925 z 
Skrzypkowska-Luto- 
wicz Krystyna pr. nauk. Toruń 1961-1966 z 
Skubalanka Teresa pr. nauk. Toruń od 1962 z 
Sławiński Ireneusz konserwator Toruń od 1962 z 
Słodowski Władysław Chełmno 1925 z 
łomiński Józef pr. nauk. Toruń od 1962 z od 1963 mB 
łotwiński W. . 1900 z 
łupski Swiętopełk Szamotuły 1918 z 
łuszkiewicz Eugeniusz pr. nauk. Toruń 1946-1970 z od 1947 mA 
moliński inżynier leśno Wierzchlas 1925 z 
moliński Jan pr. nauk. Toruń od 1966 z 
myczyński . aptekarz Chełmno 1906 z 
obiecki Alfons aptekarz Toruń 1917-1940 z 
Sobiecki Jan adwokat Kartuzy . 1912-1927 z 
obiecki Władysław I ksiądz Łobdowo 1897-1921 z 
obiecki Władysław II ksiądz Fordon 1900-1920 z 
obiecki Walery adwokat Toruń, Gniezno 1919-1944 z 
obierajczyk dr med. Złotów 1906-1921 z 
obierajczyk Alfons ksiądz Radowiska 1899-1919 z 
Sobieski Walenty prokurator Gniezno 1927, 1937- z 
-1938 


S 
S 
S 
S 
S 
S 
S 
S 


S 
S 
S 
S 
S 


189
		

/Licencje_037_07_192_0001.djvu

			-l 2 3 4 5 
Sobków Czesław pr. nauk, Toruń od 1974 z 
Sobociński Władysław pr. nauk. Warszawa od 1963 z 
Soboczyńska Janina pr. nauk. Olsztyn od 1968 z 
Sochaniewicz Kazi- 
mierz archiw., dr Lwów, Toruń 1920-1930 z 
Sojecki dr med. Pelplin 1910-1914 z 
Sokołowski Kazimierz pr. nauk. Toruń od 1970 z, od 1971 w 
Soldenhoff Stanisław pr. nauk. Toruń od 1970 Z, od 1971 w 
Sołtan ziemianin Waplewo 1891-1900 z 
Sołtys Bożena red. wyd, Toruń od 1971 z 
TNT 
Sołtys Edward pr. nauk, Toruń od 1972 z 
Sosnowski Piotr ksiądz Pelplin 1927-1928 z 
Sośnicki Kazimierz pr. nauk. Toruń, od 1947 z, mA, od 
Gdańsk 1972 zam, 
Sowiński właściciel Chojno 1902 z 
gorzelni 
Sowiński Józef urzędnik Sęp61no 1920 z 
Spandowski Paweł dr ekonom, Chełmno 1908-1917 z 
Speina Jerzy pr. nauk, Toruń od 1961 z, od 1972 w 
Spitza Franciszek ksiądz Rumian 1899--1925 z 
Splonskowski Maciej ksiądz Byszewo 1913-1915 z 
Sprengel Kazimierz ksiądz Czersk 1914-1921 z 
Srebrnicki urzędnik Poznań 1914-1918 z 
Srebrny Stefan pr. nauk. Toruń 1946-1962 z, od 1947 
mA 
Stablewski Karol bankowiec Toruń 1876 z 
Stabrowski Z. ziemianin Wygoda 1918-1921 z 
Stachowski Jan pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Stachowski Władysław kupiec Kościerzyna 1897-1921 z 
Stachurski Aleksander dentysta Brusy 1919-1926 z 
Staniszewski Tadeusz Warszawa 1920 z 
Stankiewicz Janina pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Stankiewicz Marek 
Jacek pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Stankowski Brodnica 1911-1914 z 
Stark dr med. Toruń 1897-1930 z 
Staszewski Jacek pr. nauk. Toruń od 1965 z, od 1972 w 
Staszewski Janusz archiwista Poznań 1931-1944 z 
Staszewski Wacław pr. nauk. lublin od 1947 zam. 
Stawikowski Antoni pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1970 
mB 
Stawiński Stefan ;, Brodnica 1909-1912 z 
Stec ki Leopold pr. nauk. Poznań od 1971 z, od 1972 w 
Stefański Paweł ksiądz Jastarnia 1905-1921 z 
Steinborn Otton dr med. Toruń 1901-1936 z, od 1916 d, 
od 1928 h 
Stelmachowska Bożena pr. nauk. Toruń 1947-1956 mB 
Steyer Donald pr. nauk. Toruń od 1962 mB, od 1972 
zam. 
190 


---
		

/Licencje_037_07_193_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


Stęślicka Wanda pr. nauk. Toruń od 1962 z od 1963 mA 
Stock Józef ksiądz Lubiechowo 1900-1921 z 
Stolerzewicz Ludwik dr med. Chełmno 1920 z 
Strawiński Stefan pr. nauk. Toruń, od 1955 z od 1964 mB, 
Gdynia od 1969 zam. 
Strehl Michał ksiądz Ostróda 1911-1921 z 
Strobel Andrzej pr. nauk. Toruń od 1966 . z 
Strogulski Leopold ksiądz Strzepcz 1908-1921 z 
Strojny Mieczysław . Tczew 1911-1914 z 
Strzelczyk Edmund pr. nauk. Toruń od 1966 z,mA 
Struck nauczyciel Barłożno 1921 z 
Strutyński Rudolf . Tczew 1928 z 
Stryjkowski Stanisław urzędnik Gniew 1920 z 
Strzelecki Stanisław . Chełmża 1913-1921 z 
Styczyńska Adela lektorka Toruń, Lód! od 1961 z 
Sucharski Jan ksiądz Borzyszkowy 1897-1907 z 
Suchowiak Jan nauczyciel Poznań 1909-1921 z 
Sudoł Stanisław pr. nauk. Toruń od 1974 z, od 1975 w 
Sudziński Ryszard pr. nauk, Toruń od 1974 z 
Sujkowski dr med. Grudziądz 1919-1920 z 
Sumiński dr Nowe Miasto 1875 z 
Sumiński Artur ziemianin Ryńsk 1875 z 
Surowy . Oliwa 1900-1901 z 
Suwiński Aleksander ksiądz Przysiersk 1897-1921 z 
Swinarska Krystyna dyr. Biura Toruń 1950-1960 z 
TNT 
Swinarska Maria . Toruń 1919 z 
Swinarski Antoni pr, nauk. Toruń od 1955 z od 1957 mB, 
od 1960 mA 
Swinarski Emil dr med. Toruń 1899-1921 z 
Swoboda Michał pr. nauk. Inowrocław od 1960 z 
Sychowski Stanisław ksiądz Sliwice 1903-1920 z 
Sychowski Teofil ksiądz Boleszyn 1900-1934 z 
Sydow Marian dziennikarz Toruń 1945-1948 z 
Sylwanowicz Witold pr. nauk. Gdańsk od 1947 zam. 
Symonides Ewa pr. nauk. Toruń, od 1967 z, od 1974 
Warszawa zam. 
Symonides Janusz pr. nauk. Toruń, od 1963 z, od 1969 
Warszawa mB,od 
1974 zam, 
Synak Alojzy Tczew 1928 z 
Sypniewski . . 1926 z 
Szaad Albert dr Toruń 1928-1944 z 
Szabuniewicz Bożydar pr. nauk. Gdańsk od 1953 zam. 
Szarmach Marian pr, nauk. Toruń od 1974 z 
Szarski Henryk pr. nauk. Toruń, od 1949 mB, od 1954 
Kraków mA ,od 
1967 zam. 
Szczepanowski Józef pr. nauk. Toruń 1946 z 
Szczepańska Elżbieta pr. nauk. Toruń od 1974 z 


191 


---
		

/Licencje_037_07_194_0001.djvu

			-- 
l I 2 I 3 I 4 I 5 
Szczepańska-Sadowska 
Ewa pr. nauk. Warszawa od 1974 z 
Szczepański M. . Lubawa 1921 z 
Szczepański Waldemar pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Szczepiński Jan nauczyciel Tuchola 1920 z \ 
Szczukowski Kościerzyna 1905 z 
Szczurkiewicz Tadeusz pr. nauk. Toruń 1958-1968 mB 
Szczygłowski Bolesław dr med. Toruń 1906-1912 z 
Szczypiński Jan nauczyciel Tuchola 1920 d 
Szelbracikowski 
Anastazy ksiądz PrrLysiersk 1902-1929 z 
Szeliga Franciszek dr praw Toruń 1939-1952 z 
Szembek Bogdan ziemianin Wysocko 1908-1918 z, od 1918 d 
Sziling Jan pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Szlosowski Jan rolnik Grzybno 1906-1921 z 
Szlosowski Kazimierz Grudziądz 1913-1914 z 
Szmańda Jan Poznań 1917-1918 z 
Szmyt Jan Chełmno 1925 z 
Szołdrski Władysław ksiądz Toruń 1928-1946 z 
Szopieraj Jan ksiądz Lążyn 1897-1908 z 
Szotowski Józef ksiądz Chmielno 1876-1910 z 
Szpitter dr med. Gdańsk 1900-1918 z 
Szpitter Jan ksiądz Klon6wka 1927-1934 z 
Szreder nauczyciel Bobowo 1921 z 
Szromek Emil ksiądz Katowice 1931-1944 z 
Szturmowski Feliks ksiądz Lembarg 1900-1901 z 
Szuchmielski ksiądz Strzelno 1911-1921 z 
Szuchmielski Leon nauczyciel Chełmno 1920-1923 z 
Szu1c-Rembowski Leon Tczew 1928 z 
Szuman Antoni inżynier Szczecin 1916-1918 z 
Szuman Henryk ksiądz Lubiechowo 1908-1939 z 
Szuman Jan Nep. dr med. Grodzisk 1916-1921 z 
Szuman Jerzy pr. nauk. Toruń 1916-1921 z I 
Szuman Kazimierz chemik Poznań 1915-1920 z I 
Szuman Leon dr med. Toruń 1880-1921 z, od 1918 d 
Szuman Marian dyr. Orzeszkowo 1916-1921 z 
Wlkp. 
Szuman Stanisław dr med. Poznań 1916-1918 z 
Szu,man Władysław adwokat Toruń 1902-1915 z 
Szuman Wanda wizytator Toruń 1918-1921 z 
Szumiński Ludwik Tczew 1928 z 
Szupryczyńska Maria pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Szupryczyński Jan pr. nauk. Toruń od 1962 z, od 1969 
mB 
Szyc Jan nauczyciel Toruń 1955-1969 z 
Szydzik Józef ksiądz Chełmża 1906-1939 z 
Szyfter Paweł Wiry 1918-1921 z 
Szykowski nauczyciel Zelgoszcz 1921 z 
Szyman dr med. I Jeleń 1876-1898 z 
Szyman Aleksander dr med. Golub 1878-1914 z 
192 
..........
		

/Licencje_037_07_195_0001.djvu

			l 2 3 4 5 
Szyman Józef ziemianin Karolewo 1911-1921 z 
Szymański Aleksander adwokat Chełmno 1925 z 
Szymański Antoni urzędnik Wejherowo 1920 z 
Szymbarsk (wójtostwo) 1926 z 
Szymkiewicz Jan nauczyciel Tuchola 1933-1944 z 
Szypniewski Władysław ksiądz Chełmno 1901-1939 z 
Szyszkowski Wacław pr. nauk. Toruń, od 1963 z, od 1965 
Zakopane mB 
Szwaba Stanisław Iława 1915-1918 z 
Szwarc Leon Wąbrzeźno 1926-1927 z 
Szwcdowski SzoUand 1908-1916 z 
Szwcdowski Ignacy ksiądz Kijewo 1897-1921 z 
Szwedowski Zygmunt Kościerzyna 1926-1928 z 
Szwemin Jan kurator Toruń 1926-1928 z 
Slas Adam nauczyciel Chełmno 1920 z 
Slaska Anna ziemianka Wabcz 1918-1944 z 
Ślaska Helena ziemianka Wabcz 1912-1921 z 
Slaska Maria ziemianka Trzebcz 1906-1925 z 
Ślaska Zofia ziemianka Trzebcz 1915-1925 z 
Ślaski Jan ziemianin Trzebcz 1919-1944 z 
Slaski Jerzy ziemianin Orłowo 1906-1939 z, d 
Ślaski Kazimierz ziemianin Orłowo 1876-1905 z 
Slaski Kazimierz pr. nauk. Poznań od 1950 zam. 
Slaski Ludwik (senior) ziemianin Trzebcz 1875-1898 z 
Ślaski Ludwik ziemianin Trzebcz 1885-1906 z 
Slaski Stanisław ziemianin Trzebcz 1887-1888 :!: 
Slaski Witold ziemianin, dr Wabcz 1905-1924 z, od 1916 d 
Sliwowski Jerzy pr. nauk. Toruń od 1963 mA 
Spica Paweł nauczyciel Swiecie 1961-1973 z 
Swiacki K. ksiądz Bielice 1906-1908 z 
Swieczkowski 
Aleksander ksiądz Zarnowiec 1900-1928 z, od 1918 d 
Świetlik dr med. 1899-1908 z 
Swięcicki Heliodor pr. nauk. Poznań 1917-1921 z 
Tadeuszewski Antoni wizytator TQruń 1921-1925 z 
Tarnowska Zofia Toruń 1918-1923 z 
Tarnowski Kazimierz dr med. Toruń 1905-1941 z 
Tejkowski Czesław Gd
ńsk 1931-1944 z 
Tempski 1882-1888 z 
Tempski Ignacy dr med. Skarszewy 1909-1921 z 
Tempski Stanisław dr., adwokat Toruń 1926-1937 z 
Thisl Mileszewy 1885 z 
Thokarski Feliks ksiądz Pogódki 1897-1912 z 
Tkaczyk Juliusz Tczew 1928 z 
Tłokiński Waldemar pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Tokarz Emil pr. nauk. Toruń od 1969 z 
Tomachowski 1926 z 
Tomala Jerzy pr. nauk. Toruń od 1974 z, od 1975 w 
Tomaszewska-N owak 
Hanna pr. redakcji Toruń od 1963 z 
193 


--
		

/Licencje_037_07_196_0001.djvu

			l 2 3 4 5 
Tomaszewski Poznań 1911-1914 z 
Tomaszewski Sylwester adwokat Toruń 1928-1955 z 
Tomczak Andrzej pr. nauk. Toruń od 1962 z, od 1965 
mB 
Tomczak Anna pr. nauk. Toruń od 1968 z 
Tomczak Edward pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Topoliński Wojciech Rzym 1936 z 
Torczyński ksiądz Swierczynki 1917 z 
Trawicka Barbara pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Treder Konstanty ksiądz Koronowo 1898-1915 z 
Trepiński dr med. Sopot 1897-1908 z 
Trepnau Jan ksiądz 1876-1884 z 
Tretkowski Gracjan ksiądz Bonin 1914 z 
Trętowski Hieronim ksiądz Zblewo 1876-1909 z 
Trojanowski Edward Aleksandrów 1905-1906 z 
Truszczyński dr med. Inowrocław 1921 z 
Trzaska Władysław dr med. Toruń 1926-1944 z 
Trzciilski Edward ziemianin Gocanówko 1918-1921 z 
Trzciński Juliusz dr med. Ostrowo 1918-1921 z 
Trzęsiek Michał ksiądz Golub 1907-1908 z 
Trzysiecki 1926 z 
Trypolski Henryk 1900 z 
Tuchołka ksiądz Marcinkowo 1897-1921 z 
Tujakowski Alojzy dyr. bibliot. Toruń od 1958 z 
Tulikowski Fryderyk ksiądz Tuchola 1901 z 
Turło Zygmunt pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Turska Halina pr. nauk. Toruil od 1949 z, od 1957 
mB 
Tychnowski Leon ksiądz Chełmża 1907-1921 z 
Tylenda Romuald pr. nauk. Toruń od 1971 z 
Tylzanowska Danuta pr. nauk. Warszawa 1967-1969 z 
Tyczyński Franciszek ksiądz Starzyno 1906-1921 z 
Tymecki Władysław ksiądz Radzyń 1907-1921 z 
Chełmski 
Tymicz Jadwiga pr. nauk. Toruń od 1973 z 
Tymieniecki weterynarz Poznań 1926--1927 z 
Tymieniecki Kazimierz pr. nauk. Poznań 1926-1968 z, od 1935 k 
Tync Stanisław pr. nauk. Wrocław 1921-1964 z 
Tyszkowski Wilhelm nauczyciel Wejherowo 1921-1925 oz 
Ulatowski Fabian ksiądz Konarzyny 1901-1927 z 
Ulatowski Kazimierz inżynier Toruń 1927-1944 z 
Ulatowski Władysław dr med. Sopot 1917-1920 z 
Ulińska Alina pr. nauk. Toruń od 1955 z, od 1957 
mB, od 1963 
mA, od 1976 
h 
Umiński Janusz pr. nauk. Bydgoszcz od 1968 z 
Unierzyski Lewiczyn 1902 z 
Unrug Józef ziemianin Iwno 1909-1928 z 
Unrug Zygmunt ziemianin Włodćwko 1900 z 
194 


---
		

/Licencje_037_07_197_0001.djvu

			l 2 3 4 5 
Urban Paweł Chojnice 1920 z 
Urbanek Michał nauczyciel Wejherowo 1921 z 
Urbanczyk Stanisław pr. nauk. Kraków 1947 z 
Urbańska Halina bibliotekarka Toruń 1927-1942 z 
Urbański Florian kupiec Toruń 1906-1914 z 
Urbański Jerzy Grudziądz 1928-1944 z 
Uzarewicz Arkadiusz pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1966 
mB 
Vistula (Tow. Akad.) Monachium 1906--1909 z 
Wachowiak Stanisław dr med. Inowrocław 1918-1944 z 
Wachowski Franciszek ksiądz Zukowo 1897-1927 z 
Wachowski Jan weterynarz Nowe Miasto 1908-1918 z 
Lubawskie 
VVagner Aleksander ksiądz Papowo Tor. 1909-1921 z 
Wagner Marian ksiądz Wrzeszcz 1914-1921 z 
Wajda Kazimierz pr. nauk. Toruń od 1967 z od 1970 mB 
Walas Jan pr. nauk. Toruń, od 1947 mB, od 1960 
Kraków mA zam. 
Walich ksiądz Góra 1913-1921 z 
Walicki Kazimierz 1900 z 
VValiszewski Józef 1876-1880 z 
Wałdowski Polidor ziemianin Michnowo 1880-1883 z 
VVałęga Stanisław nauczyciel Toruń, Tarnów 1934-1939 z, od 1962 
zam. 
Wapiński Roman pr. nauk. Gdańsk od 1974 zam., od 
1975 w 
Warczak Alfons nauczyciel Tuchola 1920 z 
Warczyński Stefan Sierakowice 1906-1910 z 
Warkałło Witold pr. nauk. Warszawa 1962 z 
Wasiakowski kupiec Chełmża 1905-1921 z 
Wasielewski Franciszek Chełmno 1925 z 
Wasielewski Tadeusz ksiądz 1922-1924 z 
Wasilewski Stanisław dyrektor Torun od 1956 z 
adm. TNT 
Waszkicwicz Zofia pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Waszyński Poznań 1918 z 
Wawrowski Roman adwokat Swiecie 1916-1921 z 
Wawrzyniak nauczyciel Tuchola 1920 z 
Wdowiszewski Zygmunt pr. nauk. Toruń, 1928-1957 z, od 1947 
Warszawa mA,od 
1952 zam. 
Weber Ewelina pr. nauk. Toruń 1961 z 
VVegner Walter pr. nauk. Toruń od 1973 z 
VVeilandt Antoni ksiądz Sulęczyn 1897-1919 z 
Weisolowski Zblewo 1884 z 
W encel- Kalembka 
Urszula pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Wenecki Jan ksiądz Pelplin 1927-1934 z 
Wermuth Julian ksiądz Szembruk 1897-1907 z 
Wesołowski Franciszek kupiec Chełmno 1916-1918 z 
195 


---
		

/Licencje_037_07_198_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


Wesołowski Konstanty nauczyciel Chełmno 1905-1913 :: 
Wesołowski Wincenty kupiec Chełmno 1917-1925 z 
Węsierski Robert adwokat Poznań 1916-1920 z 
Węsierski Roman ksiądz Radziejów 1909-1914 z 
Wicher Czesław pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Wicherkiewicz Bolesław pr. nauk. Kraków 1899-1906 z 
Wicherkiewicz Bogdan dr med. Poznań 1891-1920 z 
. 
Wichliński Helenowo 1918-1925 z 
Wichliński Lucjan ziemianin Tuczno 1918-1921 z 
Wiecki J6zef ksiądz Zukowo 1899-1925 z 
Wieniawa Bronisz 
Ryszard ziemianin Otocznia 1918 z 
Wierciński Jan ksiądz Wysin 1903-1910 z 
Wierzbicki 
Maksymilian ksiądz Niezabyszewo 1897-1899 z 
Wierzbowski Błażej pr. nauk. Toruń od 1975 z 
Wierzbowski 
Franciszek ksiądz 1876-1883 z 
Wierzbowski J. dyr. cukrowni Krus7;wica 1916-1918 z 
Wierzchosławski 
Szczepan pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Wierzchowski Fabian ksiądz Strzebcz 1916-1921 z 
Wietrzychowski Ignacy ksiądz Lążyn 1900-1921 z 
Wikierski Bogdan pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Wilczewska Krystyna pr. nauk. Toruń 1965 z 
Wilczewski F. Więcbork 1891-1914 z 
Wilczyńska Czesława urzędnik Toruń 1931-1934 z 
Wilczyński Andrzej pr. nauk. Toruń od 1970 Z,w 
Wilczyński Jan pr. nauk. Toruń 1950 z 
Wilemski Czesław nauczyciel Sliwice 1959 z 
Wilemski Jan ziemianin Wiele 1909-1914 z 
Wilemski Władysław urzędnik Lubawa 1921 z 
Wiliński 1900 z 
Wilkans Wacław ksiądz Gowidlino 1897-1921 z 
Wilke Maria pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Wilkoń-Michalska 
Jadwiga pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Wilkoszewski 
Aleksander nauczyciel Toruń 1945-1953 z 
Willertówna Maria Toruń 1918-1921 z 
Willma nauczyciel Zamek 1920 z 
Kiszewski 
Winiarz Jan pr. nauk. Toruń od 1971 z, od 1972 w 
Winkei dr med. Wąbrzeźno 1877 z 
Winklewski dr med. Kowanówko 1899-1904 z 
Winter Teodor ksiądz Miłobądz 1908-1909 z 
Wiśnicki Władysław ksiądz Kościelna Jania 1901-1928 z 
Wiśniewski ksiądz Gniew 1928 z 
Wiśniewski J. dr Toruń 1878 z 
Wiśniewski Edward pr. nauk. Toruń od 1971 z 


196 


--
		

/Licencje_037_07_199_0001.djvu

			Wiśniewski Jan pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Wiśniewski Józef adwokat Kwidzyn 1919-1926 z 
Wiśniewski Roman ksiądz Wielka Łąka 1897-1915 z 
Wiśniewski Zenon pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Witerowa 1926 z 
Witowicz Władysław 1900 z 
Witkowsil i Bolesław ksiądz Radowiska 1897-1921 z 
Witkowsld Jan nauczyciel Toruń 1925-1928 z 
Witkowski Józef pr. nauk. Poznań od 1956 zam. 
Witkowski Leon pr. nauk. Toruń od 1950 z, od 1968 
. mA 
Witkowski Tadeusz pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Witkowski Władysław kupiec Chełmno 1905-1921 z 
Witosławski Edmund Tczew 1928 z 
Witwicki Tadeusz pr. nauk. Toruń 1961-1970 z, od 1964 
mA 
Wiźnicki Aleksander ziemianin Karborowo 1925 z 
Włodarski Bronisław pr. nauk. Toruń 1946-1974 z, od 1947 
mA od 
1972 h 
Włoszczyński Marian ksiądz Łążyn 1908-1921 z 
Włoszczyński Zenon ksiądz Lubiewo 1897-1928 z 
Wodziński Stefan ziemianin 1876--1888 z 
Wodziński Leon (senior) ziemianin Stanisławie 1876-1885 z 
W odziński Leon ziemianin 1876-1888 z 
Wojciechowska Janina pr. nauk. Toruń, od 1963 z, od 1970 
Warszawa zam. 
Wojciechowski Jan pr. nauk. ŁM1 od 1965 z,mB 
Wojciechowski Marian pr. nauk. Toruń, od 1958 z, od 1967 
Warszawa mA,od 
1970 zam. 
Wojciechowski 
Mieczysław pr. nauk. Toruń od 1963 z, od 1971 w 
Wojciechowski Wacław ksiądz Kazanice 1909-1934 z 
Wojciechowski Zygmunt pr. nauk. Poznań 1935-1953 k 
Wojciechowski Zygmunt ksiądz Parlin 1917-1944 z 
Wojczyński Stefan burmistrz Tczew 1928 z 
Wojewoda Konrad ksiądz Lichnowy 1915--1933 z 
Wojkowski Bolesław kupiec Inowrocław 1918-1921 z 
Wojnowski Stanisław ziemianin Kończyce 1912-1921 z 
Wojnowski Kazimierz ziemianin Wierzchy 1907-1916 z 
Wojnpwski Leon ziemianin Koszelewy 1907-1912 z 
Wojnowski P. zie:nianin Lisewo 1911-1912 z 
Wojtas nauczyciel Zelgoszcz 1921-1925 z 
Wojtaszewski Andrzej ksiądz Piaseczno 1897-1919 z 
Wojtaszewski 
Aleksander ziemianin Wymysłowo 1918 z 
Wojtaszewski Jan ksiądz Szczuka 1900-1921 z 
Wojtaszewski 
Kazimierz ksiądz Rajkowy 1914-1921 z 


l 


2 


3 


4 


5 


197
		

/Licencje_037_07_200_0001.djvu

			l 


2 


3 


4 


5 


w 


Wojtczak Zbigniew pr. nauk. Toruń od 1974 z, od 1975 w 
Wojtowicz Jerzy pr. nauk. Toruń od 1961 z, od 1965 
mB 
Wolniewicz Lutosław pr. nauk. Toruń od 1969 z, od 1970 
mB 
Wolnikowski Adam urzędnik Grudziądz od 1962 z 
Wolski 1881 z 
Wolski Bolesław aptekarz Biskupice 1919 z 
Wolski Stanisław Lubawa 1927-1938 z 
W olszczan Aleksander pr. nauk. Toruń od 1972 z 
Wolszlegier Antoni ksiądz Dąbrowno 1887-1921 z 
Wolszlegier Bolesław dr med. Toruń 1894-1926 z 
Wolszlegier Władysław zicmianin Cołdanki 1886-1918 z 
Wołłosowicz Stanisław Warszawa 1920 z 
Wołowczyk Arkadiusz pr. nauk. Toruń od 1974 z, od 1975 w 
Wołowski Krzysztof pr. nauk. Toruń, Gdańsk od 1969 z 
orzałła August ksiądz Lęg 1897-1903 z 
Woszczyk Andrzej pr. nauk. Toruń od 1966 z, od 1972 w 
oyda Stanisław dr, woj. pom. Toruń 1921-1940 z 
oyke Antoni kupiec Kruszwica 1916-1917 z 
oyton Zygmunt Warszawa 1933-1935 z 
o1niacki . Toruń 1921 z 
Woźnicki Aleksander Starogród 1907-1911 z 
Woźnicki Wiesła\\j pr. nauk. Toruń od 1969 z, od 1970 
mB 
Woźniczka Bronisława nauczycielka Toruń od 1975 z 
rem bel Witold dr med. Toruń 1916-1944 z 
róblewska nauczycielka Osiek 1921 z 
róblewska Elwira bibliotekarz Toruń od 1961 z 
Wróblewski Alojzy ksiądz Pelplin 1897-1928 z 
róblewski Franciszek ksiądz Lipinki 1928-1944 z 
róblewski Witold pr. nauk. Toruń od 1974 z 
rycza Józef ksiądz Wielc 1908-1944 z 
ybicki Józef dr med., star. Gdańsk, Toruń 1906-1929 z 
kraj. porno 

czyński Władysław adwokat Brodnica 1888-1906 z 
ydział Powiatowy - Brodnica 1926 z 
ydział Powiatowy - Grudziądz 1926-1932 z 
ydział Powiatowy - Kartuzy 1928-1939 z 
ydział Powiatowy - Nowe M. Lub. 1928-1939 z 
ydział Powiatowy - Sępólno 1928-1939 z 
ydział Powiatowy - Starogard Gd. 1926-1939 z 
ydział Powiatowy - Swiecie 1926 z 
ydział Po}Viatowy - Tczew 1928-1939 z 
ydział Powiatowy - Toruń 1931-1939 z 
ydział Powiatowy - Tuchola 1928-1939 z 
ydział Powiatowy - Wejherowo 1931-1939 z 
ygocki Jan ksiądz Lignowy 1897-1915 z 
yka Andrzej nauczyciel Wejherowo 1920 z 
yrembalska Halina nauczycielka Chełmno 1920 z 


W 
W 
W 
W 


W 
W 
W 


W 
W 
W 
W 


W 
W 
W 
W 
W 
W 
W 
W 
W 
W 
W 
W 
W 
W 
W 


198 


.-.
		

/Licencje_037_07_201_0001.djvu

			l 2 3 4 5 
Wyrembalski Jan urzędnik Chełmno 1921 z 
Wyrzykowski ksiądz Podgórz 1901-1910 z 
Wysiński Józef ksiądz Turowo 1906-1936 z 
Wysocki dziennikarz Czersk 1904-1910 z 
Wysocki Maksymilian urzędnik Kowalewo 1920 z 
Wyszyński Michał pro nauk. Toruń, Wro- 1946-1973 z, od 1947 
cław mA, od 1952 
zam. 
Vetulani Adam pr. nauk. Kraków od 1955 zam. 
Z. N. 1897-1898 z 
Zabłocka Wanda pr. nauk. Toruń od 1947 z, mB, od 
1960 mA 
Zabłocki Jan pr. nauk. Toruń od 1947 z, ;:nA, od 
1973 h 
Zabłocki Kazimierz księgarz Toruń 1898-1913 z 
Zaborowski Józef ksiądz Starogard Gd. 1899-1902 z 
Zabrocki Stanisław ksiądz Iława 1914-1921 z 
Zabujewski 1926 z 
Zacharewicz Witold pr. nauk. Toruń 1917-197-1 z, mB, od 
1960 mA 
Zagórski Józef nauczyciel Toruń 1926-1933 z 
Zakryś Jan ksiądz Klonówka 1910-1925 z 
Zakryś Piotr ksiądz Starogard Gd. 1900-1911 z 
Zakryś Stanisław ksiądz Tyłowo 1901-1921 z 
Zakrzewski dr med. Mirosławice 1907-1918 z 
Zakrzewski Jan notariusz Toruń 1949-1963 3- 
Zakrzewski Stanisław pr. nauk. Lwów 1927-1932 z 
Zakrzewski Tadeusz ksiądz Poznań 1916-1921 z 
Zakrzewski Tadeusz dyr. Biura Toruń od 1973 z 
TNT 
Zaleski Leszek pr. nauk. Toruń od 1966 z 
Załęski Leon ziemianin Bożepole 1918-1920 z 
Królewskie 
Zaorski Remigiusz pr. nauk. Toruń, od 1965 z, mB, od 
Gdynia 1970 zam. 
Zapałowski Bernard dr med. Toruń 1913-1944 z 
Zapałowski Edmund ksiądz Grudziądz 1903-1932 z 
Zapaśnik dr, dyr. gimn. Toruń 1921 z 
Zapaśnik dr Chełmno 1921 z 
Zaremba Feliks ksiądz Toruń 1899-1920 z 
Zaremba Jan ksiądz Pelplin 1918-1933 z 
Zassorska Maria nauczycielka Toruń 1920 z 
Zassowski nauczyciel Grudziądz 1921 z 
Zatorski J. Tuchola 1920-1921 z 
Zawadzki kupiec Grudziądz 1905-1921 z 
Zawadzki Henryk adwokat Toruń od 1974 z 
Zawadzki Stanisław burmistrz Chełmno 1925-1928 z 
Zawadzki Zdzisław pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Zawisza Alfred ziemianin Warszewice 1886-1889 z 
Zawodny Marian Chełmno 1926--1928 z 
199
		

/Licencje_037_07_202_0001.djvu

			l 2 3 4 5 
i 
I 
Zawodziński Karol pr. nauk. Torui! 1947-1949 mA 
Zbichorski Kazimierz Toruń od' 1955 z 
Zboromski Hiacynt ksiądz Orzechowo 1900-1917 z 
Zdr6jkowski Zbigniew pr. nauk. Toruń od 1951 z, od 1961 
mB, od 
1963 mA 
Zegarski Stanisław ksiądz Wąbrzeźno 1913-1921 z 
Zegarski Teofil dr, urzędnik Toruń 1921-1928 z 
Zgorzelska Halina pr. nauk. Toruń od 1961 z 
Zielińska- Melkowska 
Krystyna pr. nauk. Toruń od 1966 z 
Zieliński nauczyciel Tuchola 1920-1921 z 
Zieliński Bronisław dr med. Czcrslt 1904-1921 z 
Zieliński Henryk kier. Eksp. Toruń od 1967 z 
PWN 
Zieliński Ignacy ksiądz Pelplin 1876 z 
Zieliński Jan ksiądz Gruta 1912-1927 z 
Zieliński Jan aptekarz Rzęczkowo 1918-1944 z 
Zieliński Jan ksiądz Pelplin 1876-1921 z 
Zieliński Józef 1880-1893 z 
Zieliński Klemens ksiądz Kosztowo 1918-1933 z 
Zielonka Bonifacy pr. nauk. Toruń 1957-1974 z 
Zielonkowski Mateusz Chełmża 1920 z 
Zielski Andrzej Piotr pr. nauk. Toruń od 1975 z 
Zielmiński ziemianin Grążawy 1898-1910 z 
Ziemkowski ksiądz Subkowy 1897-1921 z 
Ziemkowski Pankracy ksiądz Rożental 1915-1918 z 
Ziemman Wojciech ksiądz Subkowy 1899-1915 z 
Ziemski Aleksander ksiądz Wiecki 1939--1940 z 
Ziętarska nauczycielka Bobowo 1921 z 
Ziętarski ksiądz Kowalewo 1916-1925 z 
Ziętarski Zygfryd ksiądz Łążyn 1918-1921 z 
Zimann Pszczyna 1904-1921 z 
Zimmerman Wacław ksiądz, dr Poznań 1901-1918 z 
Ziółkowski Jan ksiądz Borzyszkowy 1914-1921 z 
Znamierowska - Prtiffe- pr. nauk. Toruń od 1949 z, od 1956 
rowa Maria mB 
Znaniecka ziemianka 1887-1893 z 
Zobolewicz Jan konserwator Toruń od 1974 z 
Związek Polaków z 
Ameryki w Polsce 1926 z 
Zwoliński 1877-1878 z 
Zych Marian Nowe 1926-1928 z 
Zygarłowski 
Franciszek fabrykant Poznań 1926-1928 z 
Zygmanowski Alojzy ksiądz Pokrzydowo 1905-1907 z 
Zygmanowski Marian ksiądz Nowe Miasto 1917-1925 II: 
Zaczek dr med. Oliwa 1881 z 
Zelazny urzędnik Toruń 1921 2 11 
Zelazny Marceli ksiądz Wabcz 1920-1928 d 
 
200
		

/Licencje_037_07_203_0001.djvu

			- 
I 
, I I I I 
l 2 3 4 5 
Zelewski ksiądz Czerniowce 1902-1912 1= 
Zelewski Marian urzędnik Nowe 1921 
Żeromski Stefan pisarz Warszawa 1925 h 
Zmudziński Leon art. maI. Swiecie 1915-1918 z 
Zmudziński Seweryn kupiec Toruń 1921 z 
Z6łtowska Jadwiga . Warszawa 1920 z 
Z6łtowski Jan ksiądz Niechanowo 1897-1902 z 
Z6łtowski Leon ziemianin Niechanowo 1904-1908 z 
I Zćrawski Franciszek ksiądz Jastrzębie 1897-1906 z 
Zukowicz 1926 z 
Zukowski Ryszard pr. nauk. Toruń od 1974 z 
Zukrowski Antoni nauczyciel Chełmno 1920 z 
Zuławski Jan ksiądz Grzywna 1899-1925 z 
Zurawski Klemens aptekarz Toruń 1906-1912 z 
Zurawski Piotr ksiądz Czarże 1903-1912 z 
Zurowski Kazimierz pr. nauk. Toruń od 1954 z, od 1954 
mB,od 
1963 mA 
Zyczkowski Stanisław Toruń 1926-1927 .z 
Zyłła Karol ksiądz 1908-1911 z 
Zynda Franciszek ksiądz Wiele 1919-1925 z 
Zynda Jan Hugo dr med. Sk6rcz 1905-1925 z 
Zynda Józef dr med. Puck 1905-1921 z 
Zytkowicz Leonid pr. nauk. Toruń od 1950 z, od 1951 
mB,od 
1953 mA 
11 

 
. 
.-.
		

/Licencje_037_07_204_0001.djvu

			II 


KATEGORIE CZŁONKOW TNT 
(1875-1975) 


Rok 


W tym 
Liczba korespon- 
zwyczajni honorowi dożywotni den ci wydziałów 
2 3 4 5 6 7 


l 


1875 56 a - - - - - 
1876 138 - - -- - - 
1877 140 - - - -- - 
1878 136 - - - -- - 
1879 138 - l - - - 
1880 136 - - - - - 
1881 118 - - - - - 
1882 112 - - - - - 
1883 108 - - - - - 
1884 100 - - - - - 
1885 93 - - - - - 
1886 102 - - - - - 
1887 98 - - - - - 
1888 100 - - - - - 
1889 89 - - - - - 
1890 85 - - - - - 
1891 91 - - - - - 
1892 92 - - - -- - 
1893 88 - - - - - 
1894 80 - - - - - 
1895 76 - - - - - 
1896 74 - - - - - 
1897 226 b - - - - - 
1898 264 - - - - - 
1899 287 - - - - - 
1900 366 - - - - - 
1901 358 c 356 2 - - - 
1902 376 372 4 - - - 
1903 411 397 4 - - - 
1904 410 406 4 - - - 
1905 458 454 4 - - - 
1906 513 509 4 - - - 
1907 515 511 4 - - - 
1908 554 550 4 - - - 
1909 582d 572 4 6 - - 
1910 593 582 4 7 - - 


202 


ł 

 


I 

 



 



 
I
		

/Licencje_037_07_205_0001.djvu

			, 
I> 


g 
"/ 


........ 


l 


2 


3 


4 


5 


6 


7 


1911 557 544 -4 9 - - 
1912 558 537 e 4 17 - - 
1913 567 546 4 17 - - 
1914 574 551 4 19 - - 
1915 578 556 4 18 - - 
1916 603 576 4 23 - - 
1917 605 581 4 20 - - 
1918 690 644 4 42 - - 
1919 708 654 3 50 - - 
19'20 782 f 718 3 61 - - 
1921g 3 - - - 
1922 h - 
. 3 - - 
1923 2 22 - - 
1924 224 i 200 2 22 - - 
1925 242 219 2 21 - - 
1926 193 172 l 20 - - 
1927 243 223 l 19 - - 
1928 364 336 9 19 - - 
1929 358 343 8 7 - - 
1930 352 338 7 7 - - 
1931 240 229 4 7 - - 
1932 214 203 4 7 - - 
1933 207 199 4 4 - - 
1934 187 179 4 4 - - 
1935 178 167 4 3 4 - 
1936 175 165 3 3 4 - 
1937 137 128 3 3 3 - 
1938 136 126 4 3 3 - 
1939 110j 99 2 3 6 - 
1940 99 88 2 3 6 - 
1941 93 83 l 3 6 - 
1942 89 79 l 3 6 - 
19,13 89 79 l 3 6 - 
1944 86 77 l 2 6 - 
1945 84 k 75 l 2 6 - 
1946 87 79 l 2 5 - 
1947 85 77 l 2 5 49 
1948 84 76 l 2 5 47 
1949 83 75 l 2 5 51 
1950 81 73 l 2 5 66 
1951 110 103 l 2 4 73 
1952 104 99 l l 3 70 
1953 '106 101 l l 3 90 
1954 108 103 l l 3 90 
1955 162 158 l l 2 98 
1956 169 165 l l 2 104 
1957 166 162 l l 2 113 
1958 169 165 l l 2 112 
1959 171 167 l l 2 112 
1960 172 168 l l 2 110 


203
		

/Licencje_037_07_206_0001.djvu

			l 


2 


3 


4, 


5 


6 


7 


1961 256 252 l l 2 114 
1962 275 272 - l 2 111 
1963 289 174 - - - 115 
1964 294 173 - - - 121 
1965 304 175 - - - 129 
1966 325 189 - - - 136 
1967 343 205 - - - 138 
1968 357 212 - - - 145 
1969 374 218 - - - 156 
1970 379 209 - - - 170 
1971 408 227 - - - 181 
1972 435 241 3 - - 194 
1973 434 231 6 - - 203 
1974 492 294 4 - - 198 
1975 499 284 4 - - 215 


a Dane za lata 1875-1896 ustalano na podstawie list opłaconych składek członkowskich, 
AT TNT, nr 67_9. 
b Dane za lata 1897-1907 opracowano na podstawie spisów członków, publikowanych 
w Rocznikach TNT. 
c W 1901 r. wprowadzono podział na członków zwyczajnych i honorowych. 
d Wprowadzono kategorię członków dozywotnich. . 
e Zapiski TNT, t. 2: 1913, z. 3, 1\. 191-192, podają tu liczbę 526, co n;e jeS't zgodne z ze- 
stawieniami w iródłach. 
f Ustalenia za lata 1908-1920 opracowano na podstawie spisów członków - zob. Zapiski 
TNT i Akta TNT nr 89. 
g Brak danych zarówno publikowanych. jak i archiwalnych. 
h 12 II 1922 r. postanowiono wstrzymać przyjmowanie członków dotywotnich. 
i Ustalenia za lata 1924--1975 opracowano na podstawie Akt TNT nr 74, 75, sprawozdań 
publikowanych w Zapiskach TNT oraz Sprawozdaniach TNT. 
j Przyjęto, ze dr M. Magdański zginął w 1939 r. (okoliczności śmierci nieznane). 
k Przy ustalaniu liczby członków dla lat 1939-1945 uwzględniono straty osobowe Towa- 
rzystwa publikowane w Zap. TNT, t. 11: 1938-1940, B. 108-107.
		

/Licencje_037_07_207_0001.djvu

			III 


WYDAWNICTWA TNT W LATACH 1875-1975 


Rok I Pozycje I Arkusze Rok I Pozycje I Arkusze 
1875 - - 1915 5 40,80 
1876 - - 1916 6 25,00 
1877 - - 1917 6 26,00 
1878 l . 6,00 1918 6 22,00 
1879 - - 1919 5 16,00 
1880 l' 9,40 1920 3 4,50 
1881 - - 1921 4 20,00 
1882 - - 1922 4 4,20 
1883 - - 1923 3 3,70 
1884 l 9,50 1924 2 3,00 
1885 - - 1925 6 59,00 
1886 - - 1926 5 39,00 
1887 - - 1927 5 45,50 
1888 - - 1928 5 16,60 
1889 - - 1929 5 56,60 
1890 - - 1930 5 36,50 
1891 - - 1931 4 18,00 
1892 - - 1932 3 12,40 
1893 - - 1933 4 58,00 
1894 - - 1934 2 17,25 
1895 - - 1935 4 26,00 
1896 - - 1936 5 56,50 
1897 2 19,60 1937 3 33,60 
1898 2 20,00 1938 7 64,80 
1899 2 25,50 1939 2 51,50 
1900 2 24,00 1940 - - 
1901 2 27,60 1941 - - 
1902 2 22,00 1942 - - 
1903 2 25,50 1943 - - 
1904 2 28,50 1944 - - 
1905 2 38,80 1945 - - 
1906 2 40,00 1946 . l 6,20 
1907 2 24,70 1947 3 43,50 
1908 6 31,30 1948 17 123,30 
1909 6 32,20 1949 11. 94,60 
1910 6 42,00 1950 18 117,75 
1911 6 29,00 1951 11 83,30 
1912 6 33,80 1952 11 79,25 
1913 6 40,40 1953 15 104,00 
1914 5 36,60 1954 4 44,00 


205
		

/Licencje_037_07_208_0001.djvu

			l 
Rok I Pozycje I Arkusze Rok I Pozycje I Arkusze I 
1955 12 159,50 1966 27 301,75 
1956 20 . 175,00 1967 27 271,25 
1957 12 200,75 1968 27 327,00 
1958 18 156,25 1969 22 248,00 
1959 28 297,30 1970 24 247,75 
1960 28 261,20 1971 24 240,00 
1961 26 276,50 1972 24 210,70 
1962 25 291,00 1973 24 278,75 
1963 34 341,25 1974 24 288,50 
1964 24 266,00 1975 13 213,50 
1965 17 213,80 
IV 
KSIĘGOZBIÓR TNT ł 
I . I I 
Rok Woluminy Rok Woluminy Rok Woluminy I 
1948- 18 102 1958 29 776 1968 39 000 I 
1949 22 825 1959 30 721 1969 41 500 
1950 23 368 1960 31741 1970 44 000 J 
1951 24183 1961 33 415 1971 43 800 
1952 24 730 1962 34 766 1972 44749 
1953 25 579 1963 35 000 1973 46 250 
1954 26 368 1964 35513 1974 48916 
1955 27143 1965 36 459 1975 50 328 
1956 28 080 1966 37 000 
1957 28974 1967 38 377 
_ Brak danych za okres wczeinlejszy. 
. 
...........
		

/Licencje_037_07_209_0001.djvu

			"li I 
. 
I 
. 
V 
PRODUKCJA MIKROFILMOWA TNT 
Liczba jednostek Liczba jednostek 
Pozy- Pozy- 
Rok tywy, tywy, . 
powięk- Rok powięk- 
Negatywy Razem Negatywy Razem 
I szenia, szenia, 
I przez- przez- 
rocza rocza 
, 1948 499 - 499 1962 40031 6584 46615 
1949 753 - 753 1963 41 637 10815 52 452 
1950 4191 - 4191 1964 43 388 12 359 55747 
. 
1951 7375 164 7 539 a 1965 55 067 8223 63 290 
1952 9840 506 10346 1966 35 100 7522 42 622c 
I 1953 13 098 1036 14 101 1967 19 375 7457 26 832 
1954 15 440 559 15 999 b 1968 12 943 15 398 28341 
I 1955 26 792 1323 28 115 1969 12 105 16 824 28 929 
1956 57 161 9401 66 562 1970 12 000 16 274 28 274 
1957 65 739 4106 69 845 1971 12789 18 393 31 182 
1958 57 345 4174 61 519 1972 18 223 22 643 40 866 
1959 72 633 4675 77 308 1973 10 870 11 128 21998 
1960 44 827 16 000 60 827 1974 13 700 12 396 26 096 
1961 63 415 9834 73 249 1975 24 596 21 874 46 470 
a Dane mają charakter orientacyjny, sumują bowiem w wielu wypadkach Jednostki ró:tne 
co do wartości. 
b W latach 1954-1965 mikrofilmowano głównie zasoby archiwalne na zlecenie Naczelnej 
Dyrekcji Archiwów Państwowych i (pó:l:nlej) Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w War- 
szawie. 
c Od tego roku wzrasta wyra:l:nie liczba przezroczy i fotokopii - pozycji bardziej czaso- 
chłonnych I drotszych, stąd obnitenie liczby jednostek nie oznacza wcale spadku wartości 
produkcji. 
I 
I 
...-..
		

/Licencje_037_07_210_0001.djvu

			Wybór 


l 


16.12.1875 


1878 


6.11.1882 
16.3.1884 


28.3.1886 


30.6.1889 


1892 (1) 


20.5.1897 


1902 


19.2.1906 


1909 


1912 


19111 


4.2.1918 


23.6.1920 


14.9.1921 


16.5.1923 


15.3.1926 


19.2.1930 


20.2.1933 


19.2.1936 


20.2.1939 


208 


prezes 


2 


Ignacy 
Łyskowski 


-"- 


--"-- 


Leon 
Szuman 


Witold 
.Jaworowlcz 
Stanisław 
Kujot 


Brunon 
Czapla 
Paweł 
Czaplewski 


.Józef 
Łęgowski 


Alfons 
Mańkowski 


VI. ZARZĄDY TOWARZYSTWA NAUKOWEGO 


I wice:rezes 


Ksawery 
Połomski 


Adam 
Sierakowski 


Michał 
Sczanieckl 


-"- 


Oswald 
Potocki 


Bolesław 
Makowski 


Artur 
Górski 


Otton 
Steinborn 


Paweł 
Czaplewski 


sekretarz 


4 


August 
Kąsinowski 


Leopold 
Różycki 


-"- 


Bernard 
RogaUńskl 


Karol 
Kazubski 


Leon 
Szuman 


Hieronim 
Gołębiowskl 
otton 
Stelnborn 


-"- 


Witold 
Slaski 


Bolesław 
Makowski 


zygmunt 
Mocarskl 


--'- 


I wlcese:retarz I 


Bernard 
Dembek 


Sylwester 
Grabowski 


Zygmunt 
Mocarskl 


Gwidon 
Chmarzyński 


Skład 


'" 


skarbnik 


& 


Michał 
Sczanieckl 


-"- 


-"- 


-"- 


-"- 


-"- 


\yitold 
.Jaworowicz 


Hieronim 
GOlębiowski 


Kazimierz 
Chmlelecki 
Henryk 
Szuman 


Bernard 
Dembek 


Szczepan 
Gracz 


Stanisław 
Woyda 


-"- 


-"- 


_'1- 


Andr7.ej 
Bukowski 


........
		

/Licencje_037_07_211_0001.djvu

			zarządów 


W TORUNIU W LATACH 1875-1975 


członkowie 


\ Zm iany w składzie zarządów 
10 


7 


9 


kustosz 


redaktor 


8 


Karol 
Graff 


Otton 
Steinborn 


-"- 


_1'- 


_1'- 


Jan 
Karnowski 


Kazimierz 
Sochaniewicz 
Kazimierz 
Mlaskowski 


Alfons 
Mańkowski 


Władysław 
Łęga 


-"- 


-"- 


od 23 III 1877 sekretarz Leo- 
pold Ró:!:yckl 


od 31 X 1886 prezes Leon Szu- 
man 


od 30 VII 1888 sekretarz Karol 
Kazubskl 


od 1901 sekretarz Hieronim 
Gołębiowskl 


w 1906 krótko skarbnik Lud- 
wik Slaski (młodszy) 
od 1911 skarbnik Stanisław 
Kujot 


od 1914 r. prezes Brunon 
Czapla 


od 28 IX 1921 wiceprezes 
Leon Janta-Połczyński 
od 17 III 1924 w1cesekretarz 
Zygmunt Mocarski, a od 24 II 
1925 skarbnik Stanisław Woyda 
od 19 II 1931 blblloteka€z 
Kazimierz Mlaskowski 


Paweł Czaplewski, Kazimierz od 30 X 1936 wiceprezes Paweł 
Kulwieć, Władysław Łęga Czaplewski, a od 6 IV 1938 
skarbnik Andrzej Bukowski 


Mieczysław Kwiatkowski, 
Antoni Lledtke, Władysław 
ł.ęga 


209
		

/Licencje_037_07_212_0001.djvu

			2 3 4 li 6 
17.7.1945 Paweł Sylwester Helena -- 
Czaplewski Tomaszewski Plskorska 


19.2.1948 Konrad Jan Helena Franciszek 
Górski Prilffer Plskorska Szel1ga 
11.5.1949 Władysław Karol Tadeusz _1'_ 
Dziewulski Koranyi Czetowski 
19.2.1951 _"- " -- Stanisław 
Jaśkowski 


19.2.1954 " Stanisław -- " 
Hoszowski 
19.2.1957 Konrad Bronisław Antoni Jerzy 
Górski Włodarski Swinarskl Łoś 
Jan Prtiffer 


19.2.1960 


Henryk 
Szarski 


-"- 


Stefan 
Dembiński :t 


19.2.1963 " Antoni Marian -"- 
Swinarski Mlchniewicz 
19.2.1966 " -- Marian " 
Biskup 


19.2.1969 


-"- 


19.2.1972 


Mirosław 
NesterowlcJ: 


210 


---
		

/Licencje_037_07_213_0001.djvu

			7 


8 


9 


10 


Bronisław 
Włodarski 


Artur 
Hutnlkiewicz 


Stefan Burhardt, Antoni 
Liedtke, Władysław Łęga 


Ignacy Dziedzic, Stefan 
Michałek, Paweł Czaplewski, 
Zygmunt Czerny, Władysław 
Dziewulski 


Ignacy Dziedzic, Stefan Mi- 
chałek, Paweł Czaplewski, 
Zygmunt Czerny, Jan PrOf- 
fer 


od 13 XII 1945 wiceprezes Kon- 
rad Górski, 19 II 1946 zamiast 
Antoniego Lledtkego I Włady- 
sława Łęgi Władysław Dzie- 
wulskl i Michał Wyszyński, 
od 19 X 1946 skarbnik Franci- 
szek Szeliga 


Ignacy Dziedzic, Rajmund od 13 IX 1952 przewodniczący 
Galon, Jan Zakrzewski, Lud- Wydziału II Stefan Srebrny, 
wlk Kolankowski, Zygmunt od 17 II 1953 wiceprezes Sta- 
Czerny, Jan PrUffer nlsław Hoszowski, od 15 XII 
1953 przewodniczący Wydziału 
I Bronisław Włodarski 


Ignacy Dziedzic, Rajmund od 15 II 1956 wiceprezes Bro- 
Galon, Jan Zakrzewski, Bro- nisław Włodarski, a od 4 IX 
nisław Włodarski, Stefan 1956 członek zarządu Marian 
Srebrny, Jan PrUffer NIklewski 


Marian Niklewski, Jan Za- od 1959 skarbnik Stefan Dem- 
krzewski, Kazimierz Jasiń- blńskl, Jan Prilffer II wicepre- 
ski, Tadeusz Cze:l:owski, Ja- zes do 15 V 1959, od l VI 1957 
nina Hurynowicz przewodniczący Wydziału II 
Tadeusz Czetowski, od l I 1958 
redaktor naczelny Bronisław 
Włodarski 


Artur Hutnikiewicz, Marian od 2 XI 1962 sekretarz Marian 
Niklewski, Jan Zakrzewski, Michniewicz, członek zarządu 
Bronisław Włodarski, Ta- zamiast Mariana Niklewskiego 
deusz CZe:!:owskl, Jan Za- Kazimierz BIskupski 
błocki 


Kazimierz Bisk
pskl, Artur od 14 I 1963 przewodniczący 
Hutnikiewicz, Henryk Szar- Wydziału I Karol Górski, od 
ski, Karol Górski, Tadeusz 13 IV 1965 sekretarz generalny 
CZe:!:owski, Jan Zabłocki Marian Biskup 


Henryk Szarski, Tadeusz od 18 II 1967 zamiast Henryka 
Grudziński, Wiktor Korna- Szarsklego członek zarządu 
towski, Karol Górski, Ta- Rajmund Galon 
deusz CZe:!:owski, Alina Uliń- 
ska, Kazimierz Biskupski 


Rajmund Galon, Stanisław 
Salmonowicz, Jan Szupry- 
czyński, Karol Górski, Ta- 
deusz Czetowskl, Alina Uliń- 
ska, Jan Krajewskl 


Leszek Janiszewski, Jan Szu- 5 III 1975 przewodniczący Wy- 
pryczyński, Jerzy WOjtowicz, działu IV zamiast Wacława 
Karol Górski, Tadeusz Cze- Szyszkowskiego Zbigniew 
:l:owski, Alina Ullńska, Wa- Zdrójkowskl 
cław Szyszkowskl 


211
		

/Licencje_037_07_215_0001.djvu

			I 


Indeks osób 


opracował Jer z y D Y g d a ł a 


(Indeks nie obejmuje aneksów) 


Abramowiczówna Zofia 32, 62, 130, 131, 
134, 139 
Antonowicz Kazimierz 76, 102 
Arszyński Marian 140 


Bagiński Mieczysław 10 
Balcerzyk Stanisław 134 
Baranowski Henryk 90, 96, 139 
Barczyk Wiesław 79 
Bartkowiak Marian 46 
Bartoszewicz Antonina 99 
Basińska Halina 108 
Basiński Antoni 43, 67, 74, 123-125 
Berezański Jurij A. 113, 117 
Berndt Jerzy 102 
Białynicki-Birula Iwo 113, 116 
Bielicz Jaromir 57 
Bieniak Janusz 91, 110 
Bierut Bolesław 9, 13, 18 
Biskup Marian 57, 66, 73, 76, 7B, 84, 88, 
90, 91, 93, 95-98, 105, 106, 108, 110, 111 
114-116, 119, 121, 125, 131, 133, 134, 136, 
137, 139 
Biskupski Kazimierz 103, 126, 128-133, 
136 
Błażejewski Franciszek 79 
Boiński Marian llB 
Bohr Ryszard 102, 118 
Bo:rzęcki ppor. 10 
Brodowa Grażyna 79 
Bromberg Adam 129 
Buddensieg Hermann 110 
Bukowski Andrzej 13-16, 19, 20, 22, 23, 
25, 29-31, 80, 93, 107 
Bulas Ka
imierz 32, 43 
Bulsiewicz Andrzej 140 
Burhardt Stefan 8, 10, 13, 14, 20, 24, 25, 


29, 32, 41, 43, 44, 76, 122, 124, 125, 128, 
131, 136 


Cackowski Stefan 96, 97, 138, 139 
Chatel Robert 109-111 
Chełmicka Maria 143 
Chicewicz Mirosław BO 
Chojnacki Władysław 96 
Chojnicki Zygmunt 10 
Choynowski Mieczysław 39 
Chudziakowa Jadwiga 98, 105 
Churska Zofia 102 
Chwalibińska Jadwiga 16, 46 
Ciesielska Karola 98 
Cieślak Edmund 74, 93, 95, 122, 124, 125 
Cieślak Tadeusz 30, 67, 93, 95 
Cimochowski Wacław 77 
Coleman A. J. 113 
Czacharowski Antoni 95, 98, 105 
Czaplewski Paweł 8, 10, 12-17, 22, 23, 
28-30, 34, 35, 37,42,45, 47,92, 93 
Czerny Zygmunt 31, 32, 34, 43, 47, 51--53, 
57--59,63,67,71 
Czerwiński Zenon 102 
Czeżowski Tadeusz 20, 41-43, 46, 47, 51, 
54, 55, 63, 99, 102, 122, 124--128, 130-- 
,-132, 135, 139 
Czopek Juliusz 124--126, 134 


Danilczuk Bolesław 96, 97 
Daszkiewicz Wiesław 140 
Dawidowicz Wacław 137, 140 
Dąmbska Izydora 100 
Dembiński Stefan 87, 126, 128-130, 132, 
134, 137 
Demicki Zygmunt 118 
Desne Roland 113 
Dobrowolski Władysław 10 
Dobrzycki Jerzy U2 


213
		

/Licencje_037_07_216_0001.djvu

			Dorawa Marian 105 
Drozdowski Marian 113 
Dygdała Adam 27, 66, 76, 93-95 
Działowski Zygmunt 25 
Dzi
zic Ignacy 14, 20, 29, 46, 53, 80, 122 
Dziewulski Władysław 20, 26, 28, 29, 35, 
43, 47, 53--55, 59, 60, 63, 67, 70, 71, 74, 
76, 78, 80, 102, 122-125, 131 


Ebeling Werner 117 
Elzenberg Henryk 43, 61, 68, 76, 99, 122, 
124, 125, 127, 131, 135 
Ewert Maria 118 


Feistel R. 117 
Filar Marian 103 
Friedelówna Teresa 99 
Frycz Jerzy 100 


Galon Rajmund 43, 59, 67, 74-76, U8, 
122, 130, 134, 136 
Garczyński Włodzimierz 116, 117 
Garmisch Bernard 109 
Gawędzki Krzysztof 116 
Gąska Stanisław 102, 103 
Gąsowski Stanisław 10 
Gerlach Jan 27, 30, 43, 95 
Gerstmann Stanisław 78 
Gębarowicz Mieczysław 86, 99 
Gilas Janusz 103, 137, 141 
Glemma Tadeusz 43 
Głębowicz Bogdan 109, 111, 112 
Goławska Jolanta 100 
Gomułka Władysław 9, 37 
Gorczyński Władysław 43, 60, 76, 102 
Gorgolewski Stanisław 103 
Gorini Vittorio 117 
Góralski Hieronim 118 
Górska Marta 106 
Górski Karol 27, 29, 30, 32-34, 38, 42, 46, 
47, 49, 52, 55, 57, 61, 67, 70, 73, 76-78 
80, 84, 90, 91,_ 93, 97, 98, lU, 122-124, 
127, 128, 130--134, 138 
Górski Konrad 20, 21, 23, 25, 26, 29, 31, 
35, 37, 38, 42, 43, 45, 48, 49, 53, 54, 76, 
80, 81, 85, 86, 88, 93, 107-110, 114, J,:l6, 
118, 119, 121-130, 134-137, 139 
Gromadska Melityna 102, 139 
Gronowska Janina 76, 102 
Gronowski Julian 84 


214 


Grot Zdzisław 110 
Grudziński Tadeusz 80, 93, 96, 97, 107, 
130, 131, 134, 135 
Grześkowiak Jan 105 
Guiasu Silviu 117- 
Gumański Leon 135, 139 
Gumowski Marian 30, 42, 59, 76, 80, 97 


Hanusowa Wanda 102 
Hartleb Kazimierz 27, 30, 34, 41, 42, 52, 
53, 55, 61, 63, 66, 93 
Heitsche Wolfram 112 
Hejnosz Wojciech 26, 30, 43, 63, 66, 68, 
73, 78, 84, 87, 98, 122-134, 137 
Hill Elisabeth 110 
Hlava
ek Ivan 112 
Hohendorf Eugeniusz 67 
Holzer Jerzy 111 
Hołownia Irena 102 
Hołubowicz Włodzimierz 61 
Homung Zbigniew 76, 100, 122, 124-126 
Horyza Franciszek 143, 144 
Hoszowski Stanisław 27, 30, 43, 47, 55, 
74, 80, 93, 94, 96, 122, 124, 125 
Hozakowski Bronisław 29 
Hrabec Stefan 32, 52, 60 
Hurynowicz Janina 40, 43, 67, 76, 78, 79, 
100, 123-126 
Hutnikiewicz Artur 50, 53, 78, 87, 99, 100, 
105, 106, 109, 110, 116, 125--131, 133-- 
- 135, 137-139, 143 


Ingarden Roman Stanisław 114, 116, 117 
Iwaniszewska Cecylia 105 
Iwanowska Wilhelmina 43, 48, 73, 102, 
123, 126, 127, 130, 131, 134, 137, 139 


Jabłoński Aleksander 43, 123-126 
Jabłoński Henryk 88, 118, 119, 128, 141 
Jabłoński Zbigniew 114 
Jadczyk Arkadiusz 116 
Jakubowska Bogna 100 
Jakimowicz Roman 43, 60 
Janiszewski Leszek 102, 113, 139 
Jank Franciszek 10, 20 
Janosz-Biskupowa Irena 55, 91, 96-98, 
110 
Janta Połczyński Aleksander 113 
Jarzębowski Leonard 90 
Jasiński Kazimierz 81, 93, 95, 111, 123, 
129, 131, 132, 135, 138
		

/Licencje_037_07_217_0001.djvu

			Jaśkowski Stanisław 43, 46, 61, 74, 122 
Jaworczakowa Irena 129 
J elisiejew Aleksiej 70 
Jeśmanowicz Leon 57, 112 
Jeśman Halina 45, 53, 143 
Jones Harold Spencer 48 
Józefowiczowa Barbara 32, 41, 58, 134 
J61wiak Eugeniusz 118 
Justyński Janusz 141 


Kalembka Sławomir 95, 109, 132, 133, 137 
Kamiński Stanisław 118 
Kampen van Nicolas C. 114, U7 
Karwowski Witold 116 
Kasjan Mirosław 99, 137 
Kędzierska Zofia 143, 144 
Kępczyński Klemens 90, 103 
Kiełczewska-Zaleska Maria 35 
Kieniewicz Stefan 109 
Kijowski Jerzy 117 
Kirstein Alojzy 84, 85, 143 
Kisielewski Stefan 116 
Klimaszewska Jadwiga 90 
Klin Eugeniusz 99 
Kmieciński Jerzy 109 
Kola Andrzej 98 
Kolankowski Ludwik 18-21, 30, 37, 41, 
43, 45, 63, 71, 80 
Kołaczkowska Maria 43 
Kołodziejski Henryk 9 
Kompanowska Jadwiga 143 
Koneczny Henryk 102 
Kongiel Roman 66 
Koranyi Karol 23, 26, 27, 30, 43, 52, 54, 
55, 57, 59, 63, 93, 94 
Kornatowski Wiktor 134, 136 
Kossakowski Andrzej 113, 117 
Kostrzewski Józef 43 
Kowalski Władysław 9 
Kozłowski Ryszard U6 
Krajewski Jan 136 
Krejl'iho KareliiI 
Krełowski Jacek 112 
Kriesel Guido 102 
Krupowicz Jan 132 
Kruszelnicka Janina 100 
Kruszelnicki Zygmunt 100 
Krzewińska Anna 99 
Krzyżanowski Adam 9 
Kucharski Eugeniusz 31, 43, 67, 68 
Kujew K. 62 
Kujot Stanisław 13, 22, 140 


Kulikowska Anna 99 
Kupis Barbara 102 
Kutrzeba Stanisław 9 
Kutzner Marian 118 
Kwiatkowska Eugenia 90, 102, 108, 139 


Labuda Gerard 78, 95, 111 
Lassner Gerd U3, 116, 117 
Lasota Witold 118 
Lechicka Jadwiga 30, 59, 64, 66, 93, 95, 
97, 130, 131, 133 
Lehmann Edmund 118 
Lem Stanisław 39 
Leśnodorski Bogusław 39 
Lewandowskii Władysław 111 
Lewicki Andrzej 43 
Liedtke Antoni 28-30, 43, 93 
Limanowski Mieczysław 26, 43, 62 
Lindblad GQran 116 
Lis-Olszewski Witold 29 
Lisowski Stanisław 20, 32, 38 


Langowska Irmina 20 
Langowski Józef 16 
Lęga Władysław 12, 14, 15, 28, 29, 43, 93 
LopuszańskJi. Jan 113 
Loś Jerzy 81, 123, 126 
Lukaszewicz Witold 77, 107, 124, 125 
Lyskowski Ignacy 25 


iMachowski Zygmunt 118 
Maciejewski Jerzy Zbigniew 99 
Majdanowski Stefan 80, 107 
Makowiecki Tadeusz 31, 43, 61, 67, 68, 
76, 78 
Makowski Aleksy 10 
Małłek Janusz 139 
Małunowicz Leokadia 62 
Mańkowski Alfons 7, 11,92 
Mańkowski Zbigniew 102 
Marek Andrzej 103 
Markiewicz Eleonora 46 
Maron Napoleon 112 
Matysik Stanisław 56, 61, 65, 93, 96, 97 
Maurin Krzysztof 113 
Mazurkiewicz Janina 131 
Michajłow Włodzimierz 56 
Michalski Bogdan 103 
Michałek Stefan 46 


215
		

/Licencje_037_07_218_0001.djvu

			Michniewicz Marian 88, 129, 130, 132 
Michnowska Maria 100 
Mienicki Ryszard 29, 30, 43, 54, 57, 76, 78, 
80 
Mikołajczyk Stanisław 9 
Mikulska IzabeUa 125 
Mikulski Józef 130 
Mirowicz Anatol 20, 41 
Mocarska-Tycowa Zofia 99 
Mocarski Zygmunt 7 
Mossakowski Józef 8, 10, U, 13, 20, 41, 

5, 48,50-52, 55,93 
Moszyński Leszek 108 
Mroczkowski Przemysław 110 
Mrozek Stanisław 96 
Mrózek Władysław 91 


Nadolski Bronisław 66, 73, 76, 80, 84, 107, 
109, UO, 122. 124, 125, 127, 130, 131, 135, 
139 
Najdowski Zygmunt U7, U8 
Namysłowski Władysław 27, 43, 53, 63, 
78 
Narębski Juliusz 102 
Nesterowicz Mirosław 135, 139 
Niederle Jifi U3 
Niedzielski Stefan 99 
Niewiarowski Władysław 102, 109, 110, 
133, 134, 137, 139 
Niklewski Marian 81, 122, 123, 126 
Nitsch Kazimierz 43, 107 
Nowak Zenon 95-97 
Nowakowski Rafał 102 


Ochs Wilhelm U6 
Odyniec Wacław 93 
Ogłoza Emil 20 
Oppenheimer Robert 70 
Osmólska-Piskorska Bożena 40, 46, 91, 
97, 99, 134, 137, 139 . 
Osóbka-Morawski Edward 9 


Pakulski Jan 95 
Passendorfer Edward 20, 26, 28, 35, 38, 
43,55 
Pautsch Fryderyk 35 
Pawlak Marian 115 
Pawłowski Bronisław 30, 39, 43, 63, 75, 
93, 98, 122-124 
Petrykowski Tadeusz 54-56 


216 


Pieniążek Szczepan 118, 119 
Piskorska Helena 6, 8-11, 13, 14, 20, 22, 
23, 29-32, 34, 37, 43, 45, 49, 53, 54, 61, 
78,97 
Plebański Jerzy 112, U3 
Plichta Witold 102 
Poklewski Józef 99, 100 
Porębska Krystyna 33, 47, 127, 144 
Preisner Walerian 32, 58, 127, 130, 131, 
134 
Prusinkiewicz Zbigniew 91, 134 
Pruski Stanisław 113 
Pruffer Jan 20, 26, 35, 36, 38, 40, 43, 45- 
-47, 52--55, 63, 71, 74, 75, 80, 100, 102, 
103, 123-126 
Przybyłowa Janina 13 
Przytarski Jan 106, U7, 118, 121 
Puciata-Pawłowska Jadwiga 32, 85, 90, 
99, 100, 127, 131, 135, 139 


. 


Racięcka Maria 73 
Rayski Jerzy 70, 77, 114, 118 
Remer Jerzy 32, 43, 66, 105, 131 
Rissman Marian 118 
Rosa Bogusław 102 
Rosińska Amalia 143 
Roszkówna Ludmiła 76, 79, 85, 108, 132 
Rudnicki Juliusz 43 
Rulka Janusz 112 
Rutski Jan 41,99 
Rymaszewski Bohdan 105 
Ryszewski Bohdan.96, 97 
Rzewuski Jan 116 


Salmonowicz Stanisław 88, 96-98, 115, 
116, 137 
Sawicki Franciszek 43 
Schloegl Franz U4, 11'7 
Scott David 70 
Serczyk Jerzy 95, 105 
Sienicka Antonina 79 
Skimina Stanisław 31, 43, 67 
Skobejko Emma 10, 20, 31, 56, 129 
Skorka Eugeniusz 46 
SkTzeszewski Stanisław 12 
Sławianowski Jan Jerzy 116 
Sławińska Irena 41, 111 
Sławiński Ireneusz 105 
Słuszkiewicz Eugeniusz 31, 43, 12:i, 127 
Serczyk Władysław Andrzej 111 
Sołtys Bożena 143
		

/Licencje_037_07_219_0001.djvu

			. 


Sołtys Edward 103 
Sośnicki Kazimierz 43, 68, 80 
Speina Jerzy 99 
Spohn Herbert 116 
Srebrny Stefan 32, 43, 47, 54, 61, 68, 71, 
76, 122, 124 
Stańczyk Jan 9 
Staszewski Jacek 97 
Stawikowski Antoni 112 
Stecki Leopold 103 
Steinborn Helena 20 
Stefański Stefan 118 
Stelmachowska Bożena 32, 43 
Steyer Donald 95, 109, 112 
Strawiński Stefan 102 
Strzałkowa Maria 76, 108 
Strzelczyk Edmund 139 
Sudoł Witold 141 
Swinarska Krystyna 56, 65, 72, 75, 80, 
143 
Swinarski Antoni 81, 84, 88, 89, 114, 118, 
119, 123, 126--130, 132, 134, 137, 139 
Symonides Janusz 103 
Szarska Irena 72, 142 
Szarski Henryk 74, 80, 87, 109, 123, 126, 
128-130, 134, 136 
Szarski Kazimierz 108 
Szczepkowski Jan 32 
Szczyrba Wiktor 116 
Szczygieł Karol 118 
Szeliga Franciszek 29, 31, 32, 45, 55 
Szołdrski Władysław 10 
Szupryczyńska Maria 99 
Szupryczyński Jan 91, 137-139 
Szyszkowski Wacław 133, 136, 137, 139- 
-141 


Slaski Kazimierz 27, 40, 97 
Sliwowski Jerzy 103, 133, 139, 140 
Swida Witold 126 


Tejchma Józef 119 
Todorov Ivan 113 
Tomaszewska-Nowak Hanna 95 
Tomaszewski Sylwester 10, 11, 14, 23, 44 
Tomczak Andrzej 76, 90, 91, 96, 97, 133, 
134, 137 
Tomczak Anna 102 
Topolski Jerzy 112, 113 
Topfer Bernhard 111 
Trautman Andrzej 117 


. 


Trzebiatowski Włodzimierz 117, 118, 121 
Tujakowski Alojzy 121 
Turło Zygmunt 112 
Turska Halina 74, 80, 85, 107, 123-125, 
127, 130, 131 
Tymieniecki Kazimierz 43 
Tync Stanisław 16, 21, 40, 57,97 


Uhlmann Armin 113, 116, 117 
Ulińska Alina 102, 126--130, 132, 134, 135, 
139 
Urbaniak Kazimierz 112 
Urbańczyk Stanisław 32, 43 


\ 


Varadarajan V. S. 113, 117 
Vetulani Adam 109 


Wajda Kazimierz 95, 111, 112, 118 
Walas Jan 35, 38, 43, 67, 76, 84, 105, 123, 
124, 134 
Walentynowicz Maria 78 
Wapiński Roman 112 
Wasilewski Stanisław 142 
Wdowiszewski Zygmunt 30, 43 
Wehrl Alfred 116 
Weidlich W. 114 
Wengris Janina 46 
Wermke Ernst _96 
Wilczyński Andrzej 139 
Wilczyński Jan 16, 57, 59 
Wilenkin Nikołaj A. 114 
Wilkoń-Michalska Jadwiga 102, 110 
Witkowski Leon 10, 32, 84, 91, 100 
Witos Wincenty 9 
Włodarski Bronisław 27, 30, 43, 63, 71, 
81, 94, 97, 122-125, 127, 128, 130, 131, 
134, 135, 138 
Wojciechowska Janina 103 
Wojciechowska Maria 126 
Wojciechowski Marian 95 
Wojciechowski Mieczysław 95, 110-1l2 
Wojciechowski Zygmunt 29 
Wojtkowski Andrzej 37 
Wojtowicz Jerzy 91, 1l3, 115, 116, 137, 139 
Wolf Philiph 110 
Worden 70 
Woszczyk Andrzej 114 
Wróblewski Witold 99 
Wycech Czesław 16, 18 
Wyka Kazimierz 109, 112 


217
		

/Licencje_037_07_220_0001.djvu

			Wyszyński Michał 26, 28, 29, 30, 43, 52, 
58 


Zabłocka Wanda 43, 130 
Zabłocki Jan 35, 43, 74, 87, 102, 124--126, 
128, 129 
Zacharewicz Witold 43, 108, 128, 129 
Zakrzewski Jan 81, 122, 123, 126, 128, 129 
Zakrzewski Tadeusz 125, 142, 143 
Zaremba Jerzy 90 
Zawadowski Leon 109 
Zawadzki Aleksander 70 
Zawodziński Karol 43 
Zdrójkowski Zbigniew 30, 57, 58, 88, 96, 
97, 131, 132, 134, 141 


Zgorzelski Czesław 58 
Zielińska-Melkowska Krystyna 96, 97 
Zielonka Bonifacy 108 
Zienkiewicz Irena 103 
Znamierowska-Priifferowa Maria 20, 
108, U8 
Znamierowski Czesław 108 


I 
, 


Zarkowski Julian 9 
Zółkiewski Stefan 88 
Zuławski Zygmunt 9 
Zurowski Kazimierz 85, 90, 98, 140 
Zytkowicz Leonid 27,30,41, 74, 78, 84, 93, 
95, 98, 106, 122-124, 126, 127, 137, 139 


W indeksie do tomu l Dziejów Towarzystwa Naukowego w Toruniu (s. 282) połą- 
czono w jedną postać dwóch Ludwików Slaskich. Prawidłowo powinno być: 
Slaski Ludwik (ojciec) 26, 34, 37, 50, 67 
Slaski Ludwik (syn) 72, 75, 82 


,'I LI CI I 


., 


, 


ł 
I 


.
		

/Licencje_037_07_221_0001.djvu

			Spis treści 


Jerzy S e r c z y k - W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej 1945-1975 


5 


I. Odbudowa Towarzystwa Naukowego 
II. Problemy akademizacji 


li 
26 


III. Próby nowych rozwiązań organizacyjnych 52 
IV. Czasy I Kongresu Nauki Polskiej . 63 
V. Okres przezwyclętania trudności organizacyjnych I ponownego rozwoju (1955- 
-1956) . 74 


VI. Towarzystwo Naukowe w czasach najnowszych (1957-1975) . ClI 
1. Organizacja badań; materialne podstawy pracy Towarzystwa Naukowego 82 
2. Wydawnictwa naukowe . 92 
3. Odczyty pUbliczne, konferencje, sesje naukowe . 107 
4. Zycie wewnętrzne Towarzystwa. Działalność organizacyjna 122 
5. Agendy administracyjne, redakcyjne i pracownie Towarzystwa 142 


Aneksy (oprac. Jan Pakulski) . 147 
I. Wykaz członków Towarzystwa Naukowego w Toruniu w latach 1875-1975 1.17 
II. Kategorie członków TNT (1675-19711) 202 
III. Wydawnictwa TNT w latach 1875-1975 205 


IV. Księgozbiór TNT 
V. Produkcja mikrofilmowa TNT 
VI. Zarządy Towarzystwa Naukowego w Toruniu w latach 1875-1975 


2M 


Indeks osób (oprac. Jerzy Dyodala) 


207 
200 
213
		

/Licencje_037_07_222_0001.djvu

			. 


.
		

/Licencje_037_07_223_0001.djvu

			-- 


...""J
		

/Licencje_037_07_224_0001.djvu

			Biblioteka Główna UMK 
'11111111111111111'111 'III 'II 'II 'II III lilii III 'I 'II 'III 
300044493635 


" 


:
iblioteka 

łówna 
UMK Toruń I 


.) 4 " 1 

 ..Jo.. 



t:'JAłI 
 
U.!--