Skrwilno i okolice (od czasów najdawniejszych do 1945 r.)

Tabela 13: Wykaz mieszkańców Skrwilna i okolicy, którzy w 1938 roku na- 
byli ziemię dworskq z parcelacji przymusowej od Skarbu Państwa 


: I 


Nazwisko i imię Powierzchnia Cena 
Lp, nabywcy gruntu ha ar nabytego grun- 
tu w zł 
1 Barszcz Stanisław 6 4 5,037 
2 Bednarski Stanisław 4 90 2,031 
3 Błachewicz Stanisław 5 44 2,242 
4 Borowski Paweł 7 77 3,799 
5 Budzich Jan 5 99 4,751 
6 Cegielski Roch - 95 535 
7 Cichorek Franciszek - 95 353 
8 Chełmicki Ignacy 7 21 4,254 
9 Czerwiński Stanisław 1 1 786 
10 Dąbrowski adam 6 14 5,026 
11 Drozdowski Antoni 8 22 5,272 
12 Gąsiorowski Jakub 4 21 2,825 
13 Gębicki Jan 1 14 812 
14 Gębicki Mieczysław 1 1 786 
15 Gmina Skrwilno - 59 368 
16 Góralski Józef - 92 800 
17 Graczyk Władysław - 95 334 
18 Gurtatowski Marian 4 80 1.516 
19 Kleniewski Stanisław 6 52 2,055 
20 Komorowski Konstanty 6 10 5,081 
21 Kraśniewski Stanisław - 90 786 
22 Krawczyk Stanisław 1 19 938 
23 Krukowski Leon 6 87 3,346 
24 Krzemiński adam 4 83 2,682 
25 Kuciński Stefan - 96 580 
26 Liszewska Jadwiga 3 80 2,362 
27 Liszewski Stanisław - 54 184 
28 Malicki Stefan 1 8 509 
29 Malinowski Stanisław 3 35 1.679 
30 Manelski Aleksander 5 29 2,375 
31 Mańkowski Kazimierz - 95 341 
32 Małkowski Franciszek 4 93 2,301 
33 Mazanowski Antoni 4 31 2,242 
34 Mrówczyński Bolesław - 74 561 
35 Nadarzewski Józef 4 20 3,497 
36 Niewiadomski Stanis- 1 1 794 
ław 
37 Nowakowski Kazimierz - 95 593 
38 Nawiński Czesław 7 15 5,670 
39 Parafia Rzymsko-Kato- - 54 173 
licka Skrwilno 


112
>>>
40 Penszyński Marian - 92 746 
41 Pietrocki Stanisław 5 98 4,764 
42 Radomski Leon - 91 714 
43 Rokita Antoni 9 6 3,891 
44 Ronowicz Stanisław 3 33 1.672 
45 Rutkowski Władysław - 96 271 
46 Skarżyński Czesław 5 4 1.608 
47 Skaryszewski Józef 7 - 4,230 
48 Smyczyński Leon 4 80 1.516 
49 Stachurski Władysław 8 74 3,080 
50 Szylka Leon - 84 726 
51 Szymanowski Franci- 7 7 4,602 
szek 
52 Tomaszewski Józef 6 - 4.652 
53 Tuchewicz Bolesław 7 2 4,546 
54 Wawrowska Julianna 3 82 1.679 
55 Wiśniewska Marianna 8 27 4,669 
56 Zając Antoni 6 14 4,138 
57 Ziółkowski Henryk 1 30 622 
58 Ziółkowski Władysław 8 9 4,323 
59 Zurawski Stanisław - 91 786 
60 Zvtowiecki Konstantv - 96 426 
61 Klonowski Stanisław 3 80 2,172 
Razem 204 3,141 136.109 


/ 
'I 


"I 


Zródło:AWKW Rypin,Zbiór dokumentów - Skrwilno, Księga Wieczysta Dz.IL 


Przeprowadzona parcelacja miała niewątpliwie duży wpływ na zmia- 
ny w strukturze wielkości gospodarstw chłopskich w Skrwilnie i okolicy. 
Małorolni chłopi na skutek tej parcelacji stali się średniorolnymi. Wzrósł 
przede wszystkim areał łąk chłopskich, co miało zapewne duży wpływ na 
powiększenie hodowli bydła mlecznego, a w związku z tym i dochodowości 
tych gospodarstw, 


i I 
I 


Dobra ziemskie Przywitowo 


Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Przywitowo wchodziło w 
skład gminy Czermin i w dalszym ciągu stanowiło północną część parafii 
skrwileńskiej. 
25 listopada 1915 roku zmarł Wulf Kronguld, właściciel dóbr Przywi- 
towo, nie sporządzając testamentu. Pozostawił żonę Brandlę i sześcioro 
dzieci, Przed swoją śmiercią Wulf był jedynym właścicielem majątku. War- 
tość szacunkowa tych dóbr wynosiła 51.468 rubli i 159,464 marek 328J , 


:IlU) AWKW Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo, Repertorium nr 1400 z 
1919 roku, 


113
>>>
W 1922 roku współwłaścicielami majątku było aż 23 spadkobierców, po- 
tomków Wulfa Krongulda, z czego 11 mieszkało w Warszawie. a 12 w mająt- 
ku Przywitowo 3291 . Do 1925 roku stosunki własnościowe w tych dobrach 
musiały zostać uregulowane, gdyż pozostało trzech współwłaścicieli: Józef 
i Ignacy Kronguld oraz Szaja Sztolman z domu Kronguld. 
Od 2 lutego 1925 do 2 lutego 1928 roku cały majątek Przywitowo z 
przyległościami został oddany Augustowi de Lazzarini na okres 3 lat pod 
administrację poruczającą. Właściciele majątku dodatkowo jeszcze na okres 
1 roku wydzierżawili 45 morgów na Łabędziunach oraz ogród owocowy, 
Administracja nie obejmowała istniejącej w dobrach cegielni, Krongoldo- 
wie zamieszkali w Warszawie 330 ). 
W latach trzydziestych dzierżawcą Przywitowa był Karski, a następ- 
nie Kretkowski z Sadłowa. Majątek był bardzo zaniedbany, Sytuacja mate- 
rialna służby folwarcznej bardzo trudna. Ordynaria nie były regularnie 
wypłacane. Zaległości sięgały często dwóch, trzech lat. Dwór prowadził 
sprawy sądowe z robotnikami, którzy upominali się o wypłatę zaległych 
uposażeń 331 ) , 
Na początku lat trzydziestych właściciele Przywitowa wystąpili do 
władz państwowych o zezwolenie na parcelację części swoich dóbr ziem- 
skich, Władze państwowe udzieliły zezwolenia na rozparcelowanie 185 ha 
w 1931 roku. Ziemię nabyli rolnicy z Przywitowa i okolic. Do wybuchu II 
wojny światowej właścicielami tych dóbr byli: Józef i Ignacy Kronguld oraz 
Szaja, Leon i Stanisław Sztolman 332J . 


Organizacja majątków ziemskich 


, I 
I 


Okalewo i Skrwilno były w okresie międzywojennym największymi 
majątkami ziemskimi w powiecie rypińskim. W dobrach tych zatrudnieni 
byli administratorzy. Mieli oni do dysopozycji cały aparat urzędniczy, Każ- 
dym folwarkiem kierował rządca podporządkowany służbowo administra- 
torowi. Ponadto zatrudnieni byli kasjerzy, księgowi, pisarze, magazynierzy 
i inni urzędni cy 333). 
W Okalewie mieszkania dla ordynariuszy znajdowały się w kilku bu- 
dynkach stanowiących własność dworu, Dwa długie, parterowe domy służby 
folwarcznej nazywano białą i czerwoną murowanką, pierwszy z nich wznie- 
siony był z białej, drugi zaś z czerwonej cegły, W białej murowance miesz- 


.129) AWK'N Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo, Pismo Wydziału Hipo- 
tecznego Sądu Okręgowego w Płocku z 12 lipca 1922 roku. 
:1,11I) AWK'N Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo. Repertorium nr 354 z 7 
lutego 1925 roku, 
,1:111 Rel.Włodzimierza Mączkowskiego ze Skrwilna, byłego mieszkailca Przywitowa, 
,1:12) AWK'N Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo, Pismo z 1931 roku wy- 
stawione przez Zarząd Ziemski w Warszawie, 
.1:1:1) R, P i o t r o w s k i ,Struktura agrarna,s,27, 


114
>>>
kało 10 rodzin. w czerwonej zlokalizowany był Urząd Gminy i mieszkania 
dla 12 rodzin, Każda rodzina posiadała kuchnię o powierzchni około 16 m 2 , 
pokój wielkości 20 m Z i komorę, czyli zachowanko na różny sprzęt gospo- 
darstwa domowego. Poza tym było jeszcze kilka mniejszych dwu i czteroro- 
dzinnych budynków murowanych, nazywanych czworakami oraz jeden 
budynek drewniany, w którym mieszkał lokaj i furman 334 ). 
W Skrwilnie mieszkania dla robotników stałych mieściły się w czer- 
wonych budynkach murowanych, nazywanych "koszarami". Omawiana 
kategoria robotników folwarcznych, przez swoją długoletnią pracę i miesz- 
kanie w budynkach, należących do dworu, silnie związana była z mająt- 
kiem. 
Dużą grupę pracowników stanowili tzw. komornicy, którzy jeszcze za 
czasów pańszczyźnianych otrzymywali za swoją pracę w majątku kawałek 
ziemi i własne, skromne mieszkanie w budynku należącym do dworu, W 
Polsce okresu międzywojennego zawierali oni umowę o pracę na cały rok, z 
uwzględnieniem czasu potrzebnego na obrabianie własnej działki. 
W majątkach zatrudnieni byli również robotnicy sezonowi wywodzą- 
cy się najczęściej z bezrolnych i małorolnych chłopów, Pochodzili oni z 
okolicznych wsi i mieszkali poza miejscem pracy. Do grupy tej można zali- 
czyć również ludzi z proletariatu wiejskiego, przybywających tu głównie z 
kieleckiego i radomskiego. Robotnicy sezonowi zakwaterowani byli w Oka- 
lewie w dwóch dużych budynkach dworskich, nazywanych przez miejsco- 
wą ludność "benedią". W jednym z tych domów mieszkały kobiety, w dru- 
gim zaś mężczyźni. Ludzie ci w wielu wypadkach pozostawali na stałe, 
wchodząc bądź to w szeregi służby folwarcznej, bądź też w okresie nasilają- 
cych się prac rolnych wynajmowali się do pracy we dworze. W okresie zi- 
mowym dorabiali często pracą w lesie lub u gospodarza 335J . 
Czas pracy w dobrach okalewskich trwał letnią porą od godziny 6 
rano do zachodu słońca, z przerwą przeznaczoną na obiad i podwieczorek, 
w zimie od 7 do 16. Robotnicy stali mieli rodziny i prowadzili własne go- 
spodarstwo domowe, a wysokość ich wynagrodzenia zależała od funkcji. 
jaką pełnili w folwarku. W latach 1936-1939 pracownik rolny w dobrach 
okalewskich, pełniący funkcję parobka, zarabiał 140 zł rocznie w gotówce, 
otrzymywał ordynarię w wysokości 16 kwintali zboża rocznie, drewno opa- 
łowe i torf. Ponadto miał przydzieloną 15-arową działkę w pobliżu miejsca 
zamieszkania i w polu 56 arów ziemi, której lokalizacja zmieniała się pra- 
wie w każdym roku. Chodziło tu prawdopodobnie o stosowanie odpowied- 
niego płodozmianu. Stały pracownik miał też prawo utrzymywania na wik- 
cie dworskim dwóch krów, a furman, ogrodnik i rzemieślnicy dworscy po 3 
krowy, Dla bydła służby folwarcznej zbudowane były specjalne szopy i 
wydzielone paśnikP36 J . 


:1:141 R, P i o t r o w s k i ,Dobra okalewskie.s,79, 
:1:ł5) Tamże,s.79-BO. 
:i:IliJ ReI. Władysławy Błaszczak i Józefa Wesołowskiego, pracowników majątku Okalewo w 
latach trzydziestych, 


115 


,...L.,
>>>
Każdy pracownik w dobrach okalewskich miał zapewnioną bezpłatną 
opiekę lekarską. Dwór zobowiązany był w wypadku choroby pracownika 
sprowadzić lekarza, albo dowieźć go do szpitala. Koszty związane z lecze- 
niem pokrywał dwór 337J . 
Były jednak majątki ziemskie. w których sytuacja materialna pracow- 
ników była bardzo ciężka. Do takich można zaliczyć Skrwilno i Przywito- 
wo, gdzie robotnikom nie wypłacano należnego im uposażenia za pracę i 
stale się z nimi procesowano, W dobrach skrwileńskich robotnicy parcują- 
cy w dworskiej gorzelni uposażenie wypłacane mieli w postaci wódkp'!'H, 


:1:17) Rei. Franciszka Dłutka z Rypina, 
:\:\8) Rei. Mieczysława Mosakowskiego, syna pracownika gorzelni w Skrwilnie 


116
>>>
3.0świata i organizacje społeczne 


Okolice Skrwilna w okres niepodległego bytu narodowego wchodziły z 
wyjątkowo zaniedbanym szkolnictwem początkowym. Szkoły te, nazywane 
także elementarnymi, z reguły o jednym nauczycielu, obejmowały swym za- 
sięgiem niewielką część dzieci w wieku szkolnym, Brak przepisów o egze- 
kwowaniu obowiązku szkolnego był jedną z przyczyn słabego upowszechnia- 
nia szkoły i dużej liczby analfabetów w latach niewoli narodowej. Mała liczba 
nauczycieli i sal lekcyjnych uniemożliwiała objęciem wszystkich dzieci na- 
uczaniem szklonym. Szkoły mieszczące się w wynajętych izbach chłopskich 
chałup, nie odpowiadały warunkom sanitarnym, ani też nie dały nauczycie- 
lowi możliwości odpowiedniego organizowania procesu dydaktyczneg0 33 !J). 
W roku szkolnym 1921/1922 nastąpiło w powiecie rypińskim pod- 
wyższenie stopnia organizacyjnego w niektórych szkołach, Pełną szkołę sied- 
mioletnią otrzymało m.in. Skrwiln0 340 ). Ten pozytywnie zarysowujący się 
proces w rozwoju szkolnictwa został niebawem zahamowany w trudnej sy- 
tuacji gospodarczej państwa. Pogrzebane zostały nadzieje na szybkie prze- 
kształcenie szkół niżej zorganizowanych w pełne szkoły siedmioklasowe, 
Do końca dwudziestolecia międzywojennego w parafii skrwileńskiej prze- 
ważały szkoły o jednym i dwóch nauczycielach 341J , 
Na początku lat dwudziestych kierownikiem szkoły w Skrwilnie był 
Ignacy Bratkowski. W skład grona nauczycielskiego wchodzili wówczas: 
Ignacy Gembicki, Jan Karls, Jan Zajączkowski. W 1925 roku LBratkowski 
przeszedł na emeryturę i kierownikiem szkoły mianowany został Stanisław 
Boros, który pełnił tę funkcję przez okres 5 lat. W 1930 roku przechodzi on 
także na emeryturę a stanowisko kierownika objął Jan Gembicki, który po 
trzech latach przeniósł się do powiatu płońskiego, gdzie wkrótce zmarł na 
gruźlicę płuc. Na jego miejsce powołano Henryka Rybackiego. 
W tym czasie izby szkolne rozproszone były jeszcze w różnych domach 
na terenie wsi. Dopiero w 1934 roku klasy szkolne zlokalizowane zostały w 
jednym budynku, stanowiącym własność skrwileńskiego majątku ziemskie- 
go, Ułatwiło to znacznie organizację procesu wychowania i nauczania. 
Na dwie gminy w parafii Skrwilno i Okalewo była tylko jedna szkoła 
siedmioklasowa, Przeciążenie nauczycieli ilością dzieci w poszczególnych 
oddziałach było bardzo duże. W roku szkolnym 1931/1932 na jednego na- 
uczyciela w gminie Skrwilno przypadało 50,5, zaś w gminie Okalewo 50,4 
uczniów, Ilość dzieci na jednego nauczyciela była tym większa im niższy 
był stopień organizacyjny szkoły, Najbardziej przeciążeni byli nauczyciele 


""!II R, P i o t r o w s ki, Szkolnictwo bylego powiatu rypińskiego,s,235, 
3411) Tamże,236, 
HI) Tamże,s.235. 


i I 
I 
I 


117
>>>
pracujący w szkołach o jednym pedagogu. 


Tabela 14: Stopień organizacyjny szkól powszechnych z 1 grudnia 1931 r. 
Gmina Okalewo 


Liczba Liczba uczniów 
Miejscowość nauczycieli chłop- dziew- Razem 
ców cząt 
Jasiony 1 38 24 62 
MIeczówka 3 70 77 147 
Oka lewo 3 78 66 144 
Okalewko 1 45 40 85 
Płociczna 1 29 26 55 
Zofiewo 1 23 31 54 
Razem 10 283 264 547 


Źródło: AP Toruń,Oddział Włocławek,Zespół akt Inspektoratu w Rypinie 1917-1939. Statysty- 
ka szkolna, Wykaz szkół powszechnych publicznych według stanu z dnia 1 grudnia 1931 
roku; Teczka 1-2. 


. I 


Tabela 15: Stopień organizacyjny szkól powszechnych z 1 grudnia 1931 r. 
Gmina Skrwilno 


.1 


Liczba Liczba uczniów 
Miejscowość nauczycieli chłop- dziew- Razem 
ców cząt 
Chrapań 4 131 101 232 
Czarnia Duża 2 51 58 109 
Pietrzyk 1 35 35 70 
Ruda 2 45 61 106 
Skrwilno 7 200 179 379 
Szczawno 1 28 44 72 
Razem 17 490 478 968 


Źródło: AP Toruń.Oddział Włocławek,Zespół akt Inspektoratu w Rypinie 1917-1939. Statysty- 
ka szkolna, Wykaz szkół powszechnych publicznych według stanu z dnia 1 grudnia 1931 
roku; Teczka 1-2. 


I 
I I 


Dodatkowym problemem trudnym do przezwyciężenia, a mającym 
wpływ na wyniki nauczania była frekwencja uczniów w szkole. Spadała ona 
w okresie nasilających się prac polowych wiosną i jesienią, Wykorzystywa- 
nie dzieci do prac na roli było wówczas powszechne, Poza tym brak obuwia i 
odzieży u dzieci z rodzin chłopów małorolnych i służby folwarcznej także 
wpływał na absencję w szkole, Brak izb lekcyjnych, powszechnie panująca 
bieda wśród rodzin chłopskich, uniemożliwiały realizację dekretu z 7 lutego 
1919 roku o obowiązku szkolnym w większości szkół omawianych gmin, 
Na początku lat trzydziestych szkolnictwo w gminie Okalewo i Skrwil- 
no znalazło się w niezwykle trudnej sytuacji. Do przepełnionych szkół za- 


118
>>>
częły napływać dzieci z powojennego wyżu demograficznego. Warto tu jesz- 
cze nadmienić, że w pierwszym dziesięcioleciu niepodległości nie wybu- 
dowano w obu gminach ani jednego budynku szkolnego. 
Na początku drugiego dziesięciolecia przystąpiono do przeprowadzenia 
w kraju reformy szkolnictwa, 11 marca 1932 roku Sejm uchwalił ustawę o ustro- 
ju szkolnym. Jej twórcą i inicjatorem był Janusz Jędrzejewicz. minister wyznań 
religijnych i oświecenia publicznego RP w latach 1931-1934. Ustawa określała 
kierunek wychowawczy szkolnictwa, jego program i organizację. Podstawę szkol- 
nictwa stanowiła siedmioletnia szkoła powszechna utrzymywana przez pań- 
stwo z samorządem terytorialnym. Pod względem organizacyjnym szkoła po- 
wszechna podzielona została na 3 stopnie i 3 szczeble programowe 342 ). 
Warto tu zaznaczyć, że pod względem organizacji szkolnictwa w gmi- 
nie Okalewo i Skrwilno reforma niewiele zmieniła w stosunku do okresu 
sprzed 1932 roku, Na uwagę zasługuje tylko fakt, że w drugim dziesięciole- 
ciu Chrapoń otrzymała pełną siedmioklasową szkołę powszechną, W koń- 
cu lat trzydziestych na omawianym terenie funkcjonowały już dwie pełne 
szkoły powszechne, 
W okresie siedmiu lat, tj, od roku szkolnego 1931/1932 do 1938/1939, 
liczba uczniów w szkołach gminy Skrwilno wzrosła o 263 dzieci. Tymcza- 
sem nauczycieli powiększyła się tylko o 3 osoby. W gminie Okalewo było 
podobnie. Liczba uczniów w szkołach wynosiła 547 i wzrosła do 844, Przy- 
był natomiast tylko jeden nauczyciel. 


Tabela 16: Stopień organizacyjny szkól po reformie ]ędrzejowicza w 1932, 
Gmina Okalewo 


Stopień Ilość nauczy- Ilość uczniów Ilość uczniów 
organizacyjny cieli w szkołach przypadają- 
szkoły w szkole w roku cych 
Miejscowość przed po w w szkol. 1 938/39 na jednego 
re- re- f. s zk. f.szk nauczyciela 
formą for- 1931 1938/ w roku 
mie 32 39 szkol. 1938/39 
Jasiony l-kl. I 1 1 84 84 
Mieczówka 3-kl. II 3 3 191 51,4 
Okalewo 3-kl. I 3 4 261 60,5 
Okalewko 1-kl. I 1 1 125 125 
Płociczno l-kl. I 1 1 133 133 
Zofiewo l-kl. I 1 1 50 50 
Razem - - 10 11 844 - 


Źródło: AP Toruil, Oddział Włocławek,Zespół akt Inspektoratu w Rypinie 1917-1 939,Statysty- 
ka szkolna. Wykaz szkół powszechnych publicznych według stanu z dnia 1 grudnia 1931 
roku; Okółnik nr 2 z 10 marca 1939 roku, Teczka 1-2, 


342) W,Grabowska,Szkolnictwo powszechne w Polsce w latach 1932-1933,Warszawa 
1967,s.65-70, 


119
>>>
Tabela 17: Stopień organizacyjny szkól po reformie ]ędrzejowicza w 1932, 
Gmina Skrwilno 


I l 


Stopień Ilość nauczy- lIość uczniów Ilość uczniów 
organizacyjn y cieli w szkołach przypadają- 
szkoły w szkole w roku cych 
Miejscowość przed po w w szkol. 1938/39 na jednego 
re- re- r,szk, r,szk nauczyciela 
formą for- 1931 1938/ w roku 
mie 32 39 szkol. 1938/39 
Chrapoń 4-kI. III 4 5 270 54 
Czarnia Duża 2-ki. I 2 2 134 67 
Pietrzyk l-kI. I 1 1 90 90 
Ruda 2-kI. I 2 2 136 68 
Skrwilno 7-kI. III 7 9 500 55 
Szczawno l-kI. I 1 1 101 101 
Razem - - 17 20 1231 - 


Źródło: AP Toruń,Oddział Włocławek,Zespół akt Inspektoratu w Rypinie 1917-1939,Statysty- 
ka szkolna. Wykaz szkół powszechnych publicznych według stanu z dnia 1 grudnia 1931 
roku; Okółnik nr 2 z 10 marca 1939 roku, Teczka 1-2, 


II 


Ustawa z marca 1932 roku właściwie uwsteczniła organizację szkol- 
nictwa w stosunku do okresu wcześniejszego, Młodzież uczęszczająca do 
szkół pierwszego stopnia odczuła skutki tej reformy najbardziej boleśnie, 
zamknięto bowiem przed nią dostęp do szkół średnich i zawodowych, 
Od września roku szkolnego 1933/1934 kierownikiem szkoły w Skrwil- 
nie został Stanisław Malczyk, który obowiązki te pełnił do wybuchu wojny w 
1939 roku, Mianowanie nowego kierownika przyspieszyło starania o budowę 
własnego gmachu szkolnego, Współpraca kierownika szkoły z ówczesnym 
wójtem gminy Stanisławem Liszewskim dawała dobre wyniki. Zintensyfiko- 
wanie wspólnych starań o środki finansowe na budowę szkoły przyniosły 
dobre rezultaty. Z Towarzystwa Budowy Szkół Powszechnych gmina otrzy- 
mała 100.000 zl. Nieokreśloną bliżej sumę pieniędzy przekazał samorząd 
powiatu rypińskiego. Feliks Mieszkowski, właściciel skrwileńskich dóbr ziem- 
skich ofiarował plac pod budowę szkoły o powierzchni 1,74 ha. Ogromny 
wkład robocizny, nie dający się łatwo przeliczyć na pieniądze, dała społecz- 
ność skrwileńska, Kierownictwo szkoły na cele budowlane wprowadziło tzw, 
wpisowe w wysokości 5 zł od ucznia rozpoczynającego naukę szkolną, 
Do pracy przystąpiono w 1936 roku. Budowa trwała 18 miesięcy. Nowy 
rok szkolny 1937/1938 młodzież skrwileńska rozpoczęła już w nowym, wła- 
snym budynku szkolnym, Poza miastem Rypinem był to największy w po- 
wiecie budynek szkoły, posiadający 8 sal lekcyjnych, gabinet kierownika 
szkoły z kancelarią, pokój nauczycielski, kuchnię i dwa trzyizbowe miesz- 
kania dla nauczycieli 343J . 


:14:11 Oddanie nowego gmachu szkolnego w Skiwilnie w powiecie rypińskim,Głos Mazowiec- 
ki,1937,nr 52,s,3, 


120
>>>
W tym samym roku oddany został do użytku piękny murowany budy- 
nek szkoły w Okalewie. W roku szkolnym 1938/1939 na terenie parafii skrwi- 
leńskiej były jeszcze w budowie dwie szkoły powszechne w Chraponi i Przy- 
witowie 3441 . 
W ostatnim roku szkolnym przed wybuchem II wojny światowej w 7- 
klasowej szkole powszechnej w Skrwilnie kierownikiem był Stanisław 
Malczyk. Zatrudnionych było 9 nauczycieli: Maria Gościcka, Edward Kra- 
siński, Jan Kułakowski, Helena Malczyk, Stanisław Nowakowski. Stanisław 
Sochowski, Helena Wardzyńska i Józef Wardzyńskp45 J . 
Szkoła w Skrwilnie stała się dla całej gminy ośrodkiem dokształcają- 
cym dla dorosłych. Zdobywano tu na kursach wieczorowych pełne wykształ- 
cenie z zakresu szkoły siedmioklasowej. W ten sposób dla wielu osób stwo- 
rzone zostały warunki do podjęcia nauki w szkołach średnich i zawodo- 
wych. 
W ostatnich dwóch latach przed wojną zorganizowana została w szkole 
opieka nad dziećmi pochodzącymi z biednych rodzin. Otrzymywali oni 
bezpłatne obiady i korzystali z innych form pomocy346). 


Poza szkołą różnymi formami popularyzacji wiedzy i upowszechnia- 
nia zdobyczy kultury narodowej zajmowały się organizacje społeczne. Dla 
bliższego poznania panującej wówczas atmosfery społecznej i społecznego 
zaangażowania, zarówno mieszkańców Skrwilna jak i całej parafii, trzeba 
choćby w skrótowej formie przedstawić ich działalność. Wszystkie oma- 
wiane organizacje związane były w mniejszym lub większym stopniu z ko- 
ściołem skrwileńskim i pracującym tu duchowieństwem, 
Najliczniejszą organizacją była Ochotnicza Straż Pożarna. Drewniana 
zabudowa wsi i osiedli, krytych słomianą strzechą sprzyjała częstemu wy- 
buchowi groźnych pożarów. Stąd zrodziła się potrzeba zorganizowania to- 
warzystwa strażackiego, które nie tylko stało na straży mienia obywateli, 
ale także popularyzowało polską kulturę narodową i było szkołą patriotycz- 
nego i obywatelskiego wychowania. 
Inicjatorami założenia Ochotniczej Straży Pożarnej w Skrwilnie była 
grupa ludzi dobrej woli. W jej skład wchodzili: Roman Gumiński, Wacław 
Piotrowski, Józef Wierzbowski, Jan Lewandowski i inni. Pod koniec 1916 
roku, w okresie trwającej jeszcze I wojny światowej, wystąpili oni do ów- 
czesnych niemieckich władz okupacyjnych w Rypinie o udzielenie pozwo- 
lenia na zorganizowanie OSP. Na początku 1917 roku oczekiwane pozwole- 
nie otrzymali. Społeczeństwo Skrwilna i okolicy wiadomość tą przyjęło z 
wielką radością. Trzeba zaznaczyć, że była to jedna z pierwszych, dostęp- 


:144) AP Włocławek,Zespół akt Inspektoratu w Rypinie z lat 1918-1939, Statystyka szkolna. 
H5) AP Włocławek,Zespół akt Inspektoratu w Rypinie z lat 1918-1939,Qkólnik Inspektoratu 
w Rypinie nr 7 z 24 maja 1939 roku, 
Hl;) Rei. Heleny Wardzyńskiej, nauczycielki pracującej przed 1939 rokiem w Szkole Po- 
wszechnej w Skrwilnie, 


121
>>>
ROZDZIAŁ I 


Przynależność polityczno-administracyjna 
i rozwój terytorialno-demograficzny 
Skrwilna i okolic
>>>
nych dla wszystkich polska organizacja, rozpoczynająca swoją dzialalność 
jeszcze w latach niewoli narodowej347!. 
Zebranie organizacyjne wyznaczone zostało na 14 lutego 1917 roku w 
sali ówczesnej spółdzielni, która wypełniona została przez mieszkańców 
Skrwilna i okolicy do ostatniego miejsca, Dokonano wyboru pierwszego 
zarządu, Naczelnikiem straży został Jan Lewandowski, a prezesem Józef 
Wierzbowski. Na początku swojej działaność OSP była bardzo liczna, Sku- 
piała w swych szeregach około 140 czynnych strażaków ze wszystkich warstw 
społecznych. Działalność zarządu koncentrowała się głównie na zaopatrze- 
niu organizacji w sprzęt przeciwpożarowy, ćwiczeniach związanych ze 
sprawnością fizyczną strażaków oraz rozwijaniem działalności kulturalno- 
oświatowej i rozrywkowej. 
Pierwsze narzędzia strażackie były bardzo prymitywne, Dwie drabi- 
ny zostały wykonane przez strażaków własnoręcznie. Kilka bosaków i si- 
kawkę ręczną starego typu otrzymano od ówczesnego właściciela majątku w 
Skrwilnie, W 1918 roku urządzono już pierwsze przedstawienia i zabawy, a 
pieniądze na tych imprezach zarobione, przeznaczone zostały na sprzęt. 
Kupiono jedną ręczną sikawkę, 4 beczkowozy drewniane oraz topory i pasy 
bojowe dla drużyny toporników oraz 50 sztuk hełmów mosiężnych. W la- 
tach 1923-1924 straż nabyła nową sikawkę ręczną oraz uzupełniono drobne 
narzędzia przeciwpożarowe. 
W 1935 roku zarząd OSP w Skrwilnie nabył pierwszą motopompę w 
historii wiejskich straży pożarnych w powiecie rypińskim, Zakup ten do- 
konany został częściowo za własną gotówkę, częściowo przy wydatnej po- 
mocy zarządu gminy i Państwowego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych, W 
tym samym czasie powiększono metraż węży strażackich, 
W 1922 roku wybudowana została przez członków OSP nowa, duża 
remiza, w które mieściła się sala teatralna ze sceną dla teatru amatorskiego, 
pomieszczenie na sprzęt przeciwpożarowy, mieszkanie dla kapelmistrza oraz 
salka do ćwiczeń dla orkiestry, Warto tu wspomnieć, że już w 1919 roku 
zostało zakupionych 20 instrumentów dętych i zorganizowano wówczas 
orkiestrę strażacką oraz liczne pod względem osobowym koło dramatyczne 
złożone z doświadczonych już aktorów amatorów. Przedstawienia odbywa- 
ły sie bardzo często przy wypełnionej przez widzów sali teatralnej. Reżyse- 
rem ówczesnego teatrzyku amatorskiego był naczelnik skrwileńskiej OSP 
Wacław Piotrowski. Za pieniądze uzyskane z imprez teatralnych zarząd za- 
kupił materiał drelichowy i dał uszyć mundury dla wszystkich strażaków 
łącznie z orkiestrą, Nie były to jednak mundury zgodne z obowiązującymi 
przepisami, Toteż w 1925 roku straż i orkiestra otrzymała mundury sukien- 
ne, W rok później zakupiony został w Warszawie sztandar, 
W pierwszym dziesięcioleciu działalności powstał w Skrwilnie do- 
brze wyćwiczony, wyekwipowany i zdyscyplinowany oddział OSp, który w 
zawodach strażackich zorganizowanych w 1927 roku przez Okręgowy Zwią- 


:147) Urząd Gminy Skrwilno,Zlota Księga OSP w Skrwilnie,s, 1-2 (maszynopis), 


122
>>>
zek Straży Pożarnych w Rypinie wyróżnił się doskonałą sprawnością, zaj- 
mując jedno z czołowych miejsc w powiecie. 
W drugim dziesięcioleciu istnienia OSP naczelnikami byli Adam Si- 
ciński i Medart Gabryś. Podobnie jak w pierwszej dekadzie czyniono stara- 
nia o środki finansowe na zakup sprzętu, Około 1930 roku nabyto wóz re- 
kwizytowy, na którym umieszczono wszystkie narzędzia przeciwpożaro- 
we, Ułatwiło to i przyspieszyło wyjazdy do pożarów. W tym samym czasie 
wybudowano dwupietrową wspinalnię do ćwiczeń strażackich oraz doko- 
nano zakupu dużej iliości kostiumów teatralnych. 
Pierwsza remiza strażacka wybudowana została za zgodą właściciela 
na gruncie należącym do majątku skrwileńskiego. W 1932 roku Feliks Miesz- 
kowski, właściciel dóbr ziemskich znalazł kupców na ten plac i nakazał 
Zarządowi straży usunąć budynek. W związku z tym władze OSP postano- 
wiły wybudować nową, murowaną remizę na placu otrzymanym od Zarzą- 
du Gminy na terenie targowicy. Naczelnik Adam Siciński sam wykonał pro- 
jekt nowego budynku i postarał się o jego zatwierdzenie przez władze po- 
wiatowe. Cegła na budowę wyprodukowana została w gminnej cegielni. 
Zwieźli ją na plac budowy gospodarze posiadający konie. Za pieniądze stra- 
ży zakupiono i zlasowano wapno. Potrzebne drewno wykorzystano ze starej 
remizy, Blachę na dach ofiarował Państwowy Zakład Ubezpieczeń Wzajem- 
nych, Wszystkie te prace, oprócz fachowych, wykonali własnoręcznie stra- 
żacy, Drzwi i okna zostały zrobione przez miejscowych stolarzy i kołodzie- 
jów bezpłatnie. 
W czasie trwania tych prac naczelnik A.Siciński sprzedał swoją apte- 
kę i wyjechał ze Skrwilna, Nowym naczelnikiem został M,Gabryś, a preze- 
sem straży Stanisław Liszewski. Budowa remizy przebiegała bez większych 
zakłóceń i jesienią 1933 roku budynek został oddany do użytku 348J . 
Ochotnicza Straż Pożarna i jej orkiestra brały udział we wszystkich 
uroczystościach państwowych i świętach kościelnych. Strażacki zespół 
amatorski w okresie swojej działalności wystawił dziesiątki sztuk teatral- 
nych, które obejrzało setki mieszkańców Skrwilna i okolic. 
W okresie dwudziestolecia międzywojennego oddział OSP w Skrwil- 
nie należał pod względem uzbrojenia, wyćwiczenia i umundurowania do 
najlepszych straży wiejskich w powiecie rypińskim 349 ). 
Duża aktywność społeczną wykazywał także oddział Katolickiego Sto- 
warzyszenia Młodzieży żeńskiej i męskiej (KSM). Zorganizował on m.in, 17 
października 1929 roku akademię ku czci Ojca Świętego Piusa XP50). 
16 czerwca 1935 roku odbyło się poświęcenie sztandaru KSM, Udział 
w tej uroczystości brały delegacje z Rypina, Sadłowa, Świedziebni. Żuromi- 
na i KSM z Płocka, przebywające w tym czasie na obozie w lasach skrwileń- 


:14ł1J Tamże,s.3-4. 
.14"1 R, P i o t r o w s k i ,Krótki rys historyczny Ochotniczej Straży Pożarnej w Rypinie. Infor- 
mator, Rypin 1981,s,7, 
"""I Akademia ku czci Ojca Świętego w Skrwilnie,Miesięcznik Pasterski Płocki,1929,nr 
12,s,371, 


123
>>>
, I 
: 
 I 


skich oraz oddział miejscowej straży pożarnej z orkiestrą. Okolicznościowe 
przemówienie wygłosił ksiądz prałat dr Kaczmarek, który dokonał poświę- 
cenia sztandaru. Rodzicami chrzestnymi byli: Maria Chełmicka, właścicielka 
okalewskich dóbr ziemskich z mecenasem Zgliczyńskim z Płocka, Irena i 
Zbigniew Reinhardowie z Okalewa, Stanisław Pędziach, administrator w 
skrwileńskich dobrach ziemskich, wójt Stanisław Liszewski ze Skrwilna i 
wiele innych osób 351 ). 
Dużą aktywność społeczną wykazywał w latach trzydziestych oddział 
Katolickiego Stowarzyszenia Kobiet (KSK) w Skrwilnie, którego prezeską 
była Irena Reinhard z Okalewa. Na kursach organizowanych przez KSK 
wygłaszane były referaty, przyjmowane przez słuchaczki z wielkim zainte- 
resowaniem, Mówiono m.in. na temat zadań KSK, "Co może czynić rodzina 
dla państwa, a kobieta dla rodziny", "Jak prowadzić zebranie i jak przema- 
wiać". Prelegentką była najczęściej Irena Reinhardowa 352 ). 
Według relacji mieszkańców Skrwilna w okresie międzywojennym 
działało jeszcze wiele innych organizacji. Brak źródeł uniemożliwia jednak 
odtworzenie ich nazw i działalności. 
Z przedstawionego wyżej tekstu wynika, że dominowały w Skrwilnie 
organizacje młodzieżowe, związane z działalnością kościoła katolickiego o 
orientacji narodowej. 


, 
ii 


I' 


:'51) Poświęcenie sztandaru KSM w Skrwilnie,Głos Mazowiecki,1935,nr 145,s,3, 
:152) Z działalności KSK w Skrwilnie,Głos Mazowiecki,1935,nr 144,s,3, 


124
>>>
ROZDZIAŁ VIII 


Druga wojna światowa 
(1939-1945)
>>>
1.Eksterminacja i germanizacja 


1 września 1939 roku wojska niemieckie przekroczyły granicę pań- 
stwa polskiego. Rozpoczęła się II wojna światowa. Powiat rypiński zajęty 
- został przez Niemców 7 września 1939 roku, Ziemie polskie oddane zostały 
pod zarząd wojskowych władz okupacyjnych, Teren województwa pomor- 
skiego wszedł w skład obszaru Gdańsk-Prusy Zachodnie, Terytorium to na 
mocy dekretu Hitlera z 8 października 1939 roku wcielone zostało do Rze- 
szy. 26 października władza na okupowanym terenie przekazana została w 
ręce administracji cywilnej. Powiat rypiński włączony został w skład re- 
gencji kwidzyńskiej. Namiestnikiem Rzeszy i przywódcą w tym okręgu Hi- 
tler mianował Alberta Forstera. Pierwszym powiatowym kierownikiem par- 
tyjnym (Kreisleiter) i jednocześnie starostą (Landrat) w okupowanym Rypi- 
nie został Niemiec z Rzeszy Georg Will 353J . 
Organizowanie władz na okupowanych ziemiach polskich rozpoczęli 
hitlerowcy od szybkiego uruchomienia aparatu policyjno-represyjnego. Już 
około 15 września 1939 roku na terenie powiatu dało się zauważyć oddziały 
policji pomocniczej (Hilfspolizei) utworzone z miejscowych Niemców. W 
drugiej połowie września 1939 roku z grupy operacyjnej (Einsetzgruppe SS), 
stacjonującej w Brodnicy oddelegowany został do Rypina i mianowany po- 
wiatowym kierownikiem samoobrony (Selbstschutz) oficer SS Hermann 
Kniffal. Zastępcą jego został August Nikolai, kierownik Szkoły Powszechnej 
w Somsiorach, przeznaczonej w okresie międzywojennym dla dzieci naro- 
dowości niemieckiej354 1 . 
W czasie okupacji administracją powiatową kierował landrat. Powiat 
podzielony został na mniejsze jednostki administracyjne, tzw. obwody urzę- 
dowe (Amstbezirk)., na czele których stali komisarze urzędowi (Amstkom- 
missar). W obwodzie Okalewo i Skrwilno funkcję tę pełnił Gerhard Dre- 
her 3551 . 
Ziemie włączone do Rzeszy, zgodnie z oświadczeniem Hitlera, miały 
być zniemczone w ciągu najbliższych dziesięciu lat. W związku z wolą F-uhre- 
fa dyrektywy kierowniczych czynników Narodowosocjalistycznej Niemiec- 
kiej Partii Robotników (NSDAP) przewidywały usunięcie "wszystkich no- 
sicieli kultury polskiej z ziem wschodu". Toteż już we wrześniu niemiest- 


".'1 J. S z i l i n g ,Ziemia dobrzyńska w Jatach okupacji hitlerowskiej (1939-1945) (w:) Stu- 
dia z dziejów ziemi dobrzyńskiej xv-xx wieku, Warszawa- Poznall-Torurl 1987 ,s,15 7-158, 
,'54) R. P i o t r o w s k i ,Oni byli w pierwszym szeregu, Wrocławski Tygodnik KaŁolików,1976,nr 
47,s.7, 
'55) J. S z i l i n g ,Ziemia dobrzyńska w Jatach okupacji hitJerowskiej,s,160, 


127 


L
>>>
I, 
l 


nik Rzeszy i gauleiter Albert Forster w tajnej instrukcji polecił landratom 
"internowanie polskich przywódców i intelektualistów do których zalicza 
się szczególnie nauczycieli, duchownych, wszystkich ludzi z akademickim 
wykształceniem, oraz ewentualnie kupców"356 1 . 
Masowe aresztowania przeprowadzane przez Selbstschutz i Gestapo 
na terenie powiatu rypińskiego rozpoczęły się już po 15 października 1939 
roku. W pierwszym okresie tj. do około 30 października objęły one przede 
wszystkim nauczycieli, duchowieństwo i ziemiaństwo, Różne stosowano 
metody aresztowania. Jednych wzywano celem uzupełnienia dokumentów, 
innych celem udzielenia pewnych wyjaśnień lub omówienia nowych wa- 
runków zatrudnienia, a jeszcze innych zatrzymywano na ulicy lub w domu 
i pod karabinem prowadzono do aresztu 3571 . 
Pierwszą ofiarą hitlerowskiego terroru na terenie wsi Skrwilno był 
Szczepan Leszczyński, z zawodu stolarz i aktywny członek Polskiego Związku 
Zachodniego, Aresztowany prawdopodobnie przez Selbstschutz przed 20 
października i natychmiast rozstrzelany pod ścianą niedokończonego jesz- 
cze ośrodka zdrowia 3581 . 
W gminie Skrwilno aresztowania miejscowej intligencji przeprowa- 
dzone zostały 22 października 1939 roku, Duchowieństwo skrwileńskie 
aresztowano razem z nauczycielami. W grupie osób zatrzymanych przez 
Selbstschutz i Gestapo byli: ksiądz kanonik Franciszek Flaczyński, proboszcz 
skrwileński i jego wikariusz ksiądz Stanisław Sokołowski z bratem Fran- 
ciszkiem, studentem Uniwersytetu Warszawskiego przebywającym na wa- 
kacjach w Skrwilnie 359 ]. Spośród 20 nauczycieli pracujących w gminie 
Skrwilno w roku szkolnym 1938/1939 aresztowanych zostało 11 osób: Ma- 
ria Gościcka, Edward Krasiński, Helena Malczyk, Jan Kułakowski, Józef 
Wardzyński, Helena Wardzyńska ze Skrwilna, Stanisława Brzezińska z Czar- 
ni Dużej, Janina Grabowska i jej mąż Władysław oraz Tadeusz Mierosław- 
ski z Chraponi i Jan Rumianowski z Rudy. 
Wszystkie wymienione osoby wywiezione zostały do Rypina i osa- 
dzone w areszcie Selbstschutzu i Gestapo przy ulicy Warszawskiej 20, zwa- 
nym obecnie Domem Kaźni. Po wstępnym przesłuchaniu zwolniona zosta- 
ła tylko Helena Wardzyńska, ponieważ zostawiła dwoje dzieci bez żadnej 
opiekP60 1 . 
W piwnicach, gdzie osadzono więźniów działy się dantejskie sceny, 
Naoczny świadek ksiądz Stanisław Dulczewski pisze w kronice Szkoły Pod- 



 I 


,I 
I, 
o 


iii 
:151.1 
:!57) 
:158) 
:15!IJ 
I I 
i 
.lIiII) 


K , M . P o s P i e s z a l s k i ,Stanowisko prawne narodu polskiego pod okupacjq hitlerow- 
skq (w:) W XX rocznicę września,Poznań 1960,s,48, 
R. P i o t r o w s k i ,Oni byli w pierwszym szeregu,s,7, 
List zięcia zamordowanego, Edmunda Wiśniewskiego z Sopotu z 3 listopada 1986 roku 
adresowany do autora; R, P i o t r o w s k i ,Biogramy, s, 167. 
M, M. G r z y b o w s k i ,Martyrologium duchowieństwa diecezji plockiej w latach /I woj- 
ny światowej 1939-1945,Płock 1982,s,57, 
ReI. Heleny Wardzyńskiej z Rypina, nauczycielki Szkoly Powszechnej w Skrwilnie w 
okresie międzywojennym. 


128
>>>
stawowej w Rogowie o swoim pobycie w Domu Kaźni: 
,Widowisko przez szereg dni zaczynało się zawsze tym samym wstę- 
pem. Bito jakiegoś chłopaka, komendanta "Strzelca" z Radzik. Przez szparę 
w drzwiach obserwowałem tę scenę mrożącą krew w żyłach, Na beczce leży 
człowiek. Naokoło stoją Selbstschutze z wycelowanymi w niego lufami ka- 
rabinów. Czarny spec od torturowania wydaje komendę, a czterej oprawcy 
biją na zmianę, Biją metodycznie, wolno, jakby siekierą rąbał. Człowiek wije 
się z bólu jak robak. Szlocha, jęczy, wyje przeraźliwie, I tak aż do utraty 
przytomności.. ,"361). 
W początkowym okresie, tj, do około 25 października, aresztowanych 
bito i maltretowano w piwnicach Domu Kaźni, a następnie samochodami 
ciężarowymi wywożono do lasów skrwileńskich i tam rozstrzeliwano. Kie- 
dy jednak drogi wiodące od Skrwilna do lasów rozmokły i jeden z samo- 
chodów ugrzązł w błocie, a więźniowie usiłowali zbiec, oprawcy postano- 
wili przeprowadzać egzekucje w piwnicach i na więziennym dziedzińcu w 
Rypinie. Do lasów wywożono już martwe ciała 362J . 
Na miejsce masowych egzedkucji wybrany został młody lasek odda- 
lony pd Skrwilano około 2 kilometry, w pobliżu wioski Rak. Przed mający- 
mi odbywać się tam masowymi egzekucjami, przywożono najpierw grupę 
Żydów, którzy pod nadzorem członków Selbstschutzu wykopywali kilka 
dołów pod groby. Oni też pierwsi zostali tam rozstrzelani, 
"Przed przyjazdem samochodów z Rypina, relacjonował Aleksander 
Kułakowski, rybak na jeziorze skrwileńskim, miejscowi Żandarmii, Schil- 
mann i NickeI patrolowali pobliskie drogi, Do każdego, kto chciał podglą- 
dać co robli gestapowcy w lasku, strzelali. Mimo to widziałem wiele, Kilka 
razy obserwowałem egzekucje siedząc na drzewie lub na małej wysepce 
skrwileńskiego jeziora. Kniffal przyjeżdżał zawsze czarnym mercedesem, 
W Skrwilnie wstępował do Skrudalewicza, gdzie zaopatrywał się w narko- 
tyki. Po zakończeniu egzekucji oprawcy udawali się do majątku lub restau- 
racji Cieplińskiego w Skrwilnie na sutą ucztę"363 J , 
Wśród skrwileńskich zbrodniarzy znaleźli się także miejscowi Niem- 
cy, członkowie Selbstschutzu: Otto Grotian, Edmund Gogolin, Bendtke, Karol 
Wunsch, Gustaw Rosentret, Albert NickeI i Brandt 364 ). 
W wyniku zbrodni Selbstschutzu i Gestapo w Domu Kaźni w Rypinie 
i w lasach skrwileńskich zamordowano 61 nauczycieli z terenu powiatu 
rypińskiego, w tej liczbie 10 nauczycieli z gminy Skrwilno, co stanowiło 
50% personelu pedagogicznego pracującego w roku szkolnym 1938/1939 na 
tym terenie. 
Eksterminacja polskiego duchowieństwa katolickiego była częścią skła- 
dową akcji wyniszczania inteligencji polskiej, Aresztowanych księży ze 


J 
I' 


'I 
I 


:lH1) Wspomnienia księdza Stanisława Dulczewskiego z więzienia w rypińskim Domu Kaźni, 
wpisane do Kroniki Szkoły Podstawowej wRogowie. 
:";2) R. P i o t r o w s k i ,Oni byli w pierwszym szeregu ,s, 7. 
:11;;11 M, R e g e l ,Sprawiedliwość nie dosięgla morderców z Rypina,WTK,1961,nr 40,s,5, 
:ł(4) A. Wi t ko w s ki, Mordercy z Selbstschl.ltzu, Warszawa 1986,s.101. 


129
>>>
I 
I' 
I 
I, 


Skrwilna wywieziono najpierw do Rypina i osadzono w Domu Kaźni, a na- 
stępnie po przeprowadzeniu rzekomych badań 30 października internowa- 
no ich w klasztorze 0.0. Karmelitów w Oborach 365J . 
Po przeprowadzeniu przesłuchań kilku kapłanów zostało zwolnionych 
szczególnie pochodzących z diecezji chełmińskiej, których skierowano do 
pracy duszpasterskiej na terenie diecezji płockiej. Wsród nich był ksiądz 
Jan Renk, który przez cały okres okupacji pełnił obowiązki proboszcza para- 
fii Skrwilno. Pozostałych więźniów, a wśród nich księży Franciszka Fla- 
czyńskiego i Stanisława Sokołowskiego 20 lutego 1940 roku przewieziono 
do więzienia w Grudziądzu, 5 marca wywieziono ich do obozu koncentra- 
cyjnego w Stutthofie, następnie do Sachsenhausen i 14 grudnia 1940 roku 
do Dachau. Ksiądz Franciszek Flaczyński zmarł w komorze gazowej 28 maja 
1942 roku. Ksiądz Stanisław Sokołowski przeszedł obozową gehennę i po- 
wrócił po zakończeniu wojny do kraju 366J . 
W tym samym czasie, kiedy aresztowano duchowieństwo i nauczy- 
cieli, Selbstschutz i Gestapo wtargnęło do dworu w Okalewie, Zastali tam 
Marię Chełmicką, współwłaścicielkę dóbr ziemskich wOkalewie, Święto- 
sławiu i Kiełpinach. Kim była, co robiła, jakim była człowiekiem? Skąd w 
niej tyle hartu ducha, patriotyzmu, żarliwego katolicyzmu i miłości dla dru- 
giego człowieka. Warto więc prześledzić, choć w formie skrótowej jej bio- 
grafię. 
Urodziła się 27 kwietnia 1901 roku w Gdańsku. Była córką Janiny z 
domu Chełmickiej i Józefa Wybickiego -lekarza pediatry i wielkiego patrio- 
ty, Jej córka Teresa w artykule pl. "Zawsze kochała ludzi" tak pisała o swojej 
matce: "W rodzinnym domu ukochana jedynaczka, nie była jednak bałwo- 
chwalczą miłością, Wcześnie wdrażano ją do obowiązku służby bliźniemu i 
to było chyba naczelną zasadą Jej życia. Była dumna i nie każdy mógł się 
szczycić jej przyjaźnią, ale każdy mógł liczyć na to, że w miarę swych moż- 
liwości udzieli pomocy lub choćby mądrej rady. Nie mogło być inaczej". 
Była bowiem potomkiem rodu Wybickich, mając za wzór dwóch Józe- 
fów: autora Mazurka Dąbrowskiego i swojego ojca, czynnie zaangażowane- 
go w ruchu niepodległościowym. Przed I wojną światową pełnił on funkcję 
tajnego emisariusza na Miasto Gdańsk. Po odzyskaniu niepodległości zo- 
stał mianowany przez władze odrodzonego państwa polskiego pomorskim 
starostą krajowym w Toruniu i ministrem byłej dzielnicy pruskiej. Matka 
Janina była wspózałożycielką Czerwonego Krzyża w Gdańsku. 
W rodzinnym domu Maria wychowywana była przez swoją matkę dość 
surowo. Jednak obie żyły pod przemożnym wpływem osobowości męża i 
ojca, Gdy dorastała często współpracowała z rodzicami społecznie, niosąc 
pomoc ofiarom I wojny światowej, 
W 1928 roku poślubiła bliskiego kuzyna - Adriana Chełmickiego, wła- 


\ ' 


. -! 


, I 


I I 
, 
'II 
I L 
" II 
i'I'111 


" 
, I, 
I 


'I: 


;maJ W, L i s ,Martyrologia duchowieństwa diecezji plockiej podczas 11 wojny światowej,Stu- 
dia Płockie,1975,t.3,s,388, 
""") M, M, G r z y b o w s k i ,Martyrologium ,s, 58. 


130
>>>
ściciela dóbr ziemskich i osiadła na stałe we wsi Okalewo. Mąż Marii do 60 
roku życia był kawalerem, wychowującym własną córkę, Marię Halinę, któ- 
rej dał swoje nazwisko. Z małżeństwa z Marią Chełmicką urodziłą się jedy- 
na córka Teresa, cierpiąca od dzieciństwa na wiele chorób, począwszy od 
Heine-Medina. 
W 1933 roku zmarł Adrian Chełmicki. Maria pozostała sama z choro- 
witą córką Teresą i pasierbicą oraz mocno zadłużonym, ogromnym gospo- 
darstwem rolnym, Wspólnie z administratorem zarządzała dobrami oka- 
lewskimi ratując je przed ostatecznym upadkiem, W tej sytuacji następuje 
wybuch II wojny światowej, 
Gestapo doskonale musiało się orientować, czyją córką była Maria 
Chełmicka, toteż już pod koniec października 1939 roku funkcjonariusze 
tajnej policji politycznej i Selbstschutzu wtargnęli do dworu wOkalewie. 
Nie nastąpiło jednak aresztowanie. Obiecali, że uczynią to za drugim ra- 
zem. 
"A nas o paradoksie - pisze Teresa Chełmicka - uratował ..,kapitan 
Wehrmachtu, Niemiec stacjonujący wówczas w naszym domu... W czasie 
wojny opiekował się mną nadal i mam dowody, że nie tylko nasza rodzina, 
jako polska, doznała jego pomocy". 
Za swoją moralną postawę wobec podbitego narodu ów anonimowy 
oficer kilkakrotnie był aresztowany i więziony w forcie poznańskim, by w 
końcu zostać zdegradowanym i wysłanym na front wschodni. Od 1943 roku 
wszelki ślad po nim zaginąl. 
Tymczasem Maria Chełmicka nie czekała na powtórną "wizytę" Gesta- 
po, Zabrała swoją córkę i pasierbicę i przy pomocy wspomnianego kapitana 
usiłowała przedostać się na Zachód, drogą przez Berlin. Dotarła do granicy 
niemiecko-szwajcarskiej. Spóźniła się jednak o 48 godzin. Neutralna Szwaj- 
caria zamknęła na dwa dni przed jej przybyciem granicę. Niemiecka nazist- 
ka wydała uciekinierów w ręce Gestapo. 19 marca 1940 roku Maria Cheł- 
micka została osadzona w więzieniu w Charlottenburgu, a następnie po 
dziesięciomiesięcznych przesłuchaniach, w styczniu 1941 roku skierowa- 
na ze swoją pasierbicą do obozu koncentracyjnego dla kobiet w Ravensbriick, 
otrzymując numer obozowy 5359. 
"I tu, dnia 17 marca 1941 roku spotkało ją - pisze córka - jako matkę, 
coś co może zrozumieć tylko matka, tracąc dziecko. Odebrano Jej prawa ro- 
dzicielskie. Na szczęście wiedziała, że córka znajduje się pod opieką kato- 
lickich zakonnic... W 1942 roku Niemcy wpadli na szatański pomysł. Usi- 
łowali matkę zmusić do podpisania obywatelstwa niemieckiego, z racji uro- 
dzenia i mieszkania do czasów I wojny światowej w Gdańsku, Obiecali 
wolność, oddanie dziecka, Matka oczywiście odmówiła". 
Maria Chełmicka wykazała tu wiele hartu ducha, niezłomności cha- 
rakteru i przywiązanie do zasad wyniesionych z rodzinnego domu. Nie dbała 
tylko o własne przetrwanie, prowadziła także walkę o życie innych, szcze- 
gólnie świeżo przybyłych oraz starszych więźniarek. Godną podziwu była 
także postawa M.Chełmickiej wobec więźniarek innych narodowości, np, 


131
>>>
I" 


'I 


Marii Eketz - niemieckiej komunistki, skazanej przez hitlerowców na karę 
śmierci. "Istnieje oficjanie ogłoszony na międzynarodowym zjeździe w Ja- 
szowcu byłych więźniarek w Ravensbriick, list Marii Eketz, która przez 27 
lat poszukiwała mojej matki, by ją odnalazłszy osobiście, a później w liście 
podziękować jej za ocalenie życia, bowiem w czasie gdy Niemcom waliła się 
Tysiącletnia Resza, likwidowali świadków swojej obozowej działalności, w 
tym przypadku Niemki (..,) komunistki siedzącej naj dłużej". 
Z obozu w Ravensbriik, w kwietniu 1945 roku, w ostatniej grupie 
marszowej Maria Chełmicka wyprowadzona została na Zachód. Doszła aż I 
do Lubeki. Tu zastało ją wyzwolenie, Po odnalezieniu córki już 15 maja 1945 
roku wróciła do kraju, Podjęła pracę w Chełmnie nad Wisłą przy porządko- 
waniu książek, a następnie pełniła funkcję sekretarki szkoły muzycznej w 
tym mieście, 
Od lutego 1947 roku do 30 czerwca 1950 roku pracowała jako nauczy- 
cielka języków obcych i muzyki w Szkole Ogólnokształcącej stopnia Liceal- 
nego w Mogoszczu, W roku szkolnym 1950/1951 pracowała w tym samym 
charakterze w Szymanowie koło Warszawy, Zmarła w Toruniu 3 listopada 
1968 roku na skutek choroby poobozowej. Córka Teresa zakończyła życie w 
kwietniu 1980 roku, Pasierbica Maria Halina zmarła prawdopodobnie na 
gruźlicę płuc w 1945 roku w Szwajcarii. W ten sposób wygasła okalewska 
linia rodu Chełmiekich, 
Córka Teresa pisała, że jej matka "nie potrafiła rozgraniczać narodo- 
wości przekonań i poglądów religijnych, Nie potrafiła nienawidzić, A w 
Niemcu, jeśli na to zasługiwał, widziała także człowieka" 367 l, 


I 
! 


11 


, I 


I 
': I 
Iii,. 
I
, 


I I 


Trzy zespoły majątków ziemskich, tj.Okalewo, Przywitowo i Skrwil- 
no zostały opuszczone przez właścicieli jesienią 1939 roku. Znamy już prze- 
życia wojenne właścicielki Okalewa, Marii Chełmickiej, Nie wiemy co się 
stało z właścicielem Skrwilna, Feliksem Mieszkowskim i Przywitowa, bę- 
dącego własnością żydowskiej rodziny Kroguldów, Wiadomo natomiast, że 
już jesienią 1939 roku wszystkie wymienione dobra ziemskie znalazły sie w 
ręku niemieckim. Tak więc już od pierwszych miesięcy okupacji następo- 
wała grabież majątków polskich i germanizacja ziemi, najpierw dużej fol- 
warcznej własności, później zaś własności chłopskiej, 
Przejmowaniem tych gospodarstw zajmowali się miejscowi Niemcy 
zrzeszeni w powiatowej organizacji chłopskiej (Kreisbauerschaft), której kie- 
rownikiem w powiecie rypińskim był Plass, następnie Heinz Miiller. Do 
końca października 1939 roku organizacja ta przejęła w powiecie rypińskim 
większość majątków ziemskich, a wśród nich Okalewo, Przywitowo i Skrwil- 
no, Gospodarstwa te powierzono powiernikom (Treuhander)368 J , W pierw- 


.! 
" 
'j . 


l 


, ;i 


31i7) T. C h e ł fi i c k a . Wspomnienie o matce. Zawsze kochala Judzi, Mojej nieżyjqcej Matce 
Marii z Wybicbch Chelmicbej,Wrocławski Tygodnik Katolicki. 1977,nr 41,s.1.; rel.Fran- 
ciszka Dłutka z Rypina, lekarza medycyny, 
:um} J. S z i l i li g ,Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hillerowsldej,s.184-185; reI. Jana Kra- 
szewskiego, byłego mieszkańca Skrwilna. 


132 


_ t .
>>>
l.Przynależność państwowa i administracyjna. 


Skrwilno już od czasów pierwszych Piastów wchodziło w skład pań- 
stwa polskiego. Gród w Skrwilnie położony był na zachodnim brzegu jezio- 
ra, przez które przepływa Skrwa. Sądzić więc można, że leżał on już na 
terytorium dobrzyńskim. Czy omawiany tu ośrodek grodowy wchodził w 
X-XII wieku w skład rypińskiego okręgu grodowego, nazywanego od końca 
XII stulecia kasztelanią, nie wiemy. 
Okolice Skrwilna położone były we wczesnym średniowieczu na po- 
graniczu Kujaw i Mazowsza, Granicą rozdzielającą te dzielnice był szeroki 
pas bagien, łąk i lasów, występujący po stronach górnej Skrwy. Na północ- 
nym wschodzie od tej linii zamieszkiwały już plemiona pochodzenia bał- 
tyjskiego. Z plemion pruskich najbliższymi sąsiadami Skrwilna byli Sasi- 
ni, osiedleni w okolicach Lubawy, Działdowa i Nidzi cy z7 J . 
Wiek XII zaznaczył się w historii tej ziemi częstymi wyprawami ksią- 
żąt polskich na terytorium Prusów w celu narzucenia im zależności. W dru- 
giej połowie tego stulecia, szczególnie po klęsce Polaków w 1166 roku, Pru- 
sowie coraz bardziej przyjmowali postawę zaczepną, a częstotliwość ich 
napadów odwetowych na ziemie polskie wzrastała, Być może, że w tym 
czasie został ostatecznie zniszczony skrwileński ośrodek grod owy z8 J . 
Koniec XIII i początek wieku XIV to okres niszczycielskich i łupie- 
skich najazdów Litwinów na księstwo dobrzyńskie. Ich skutki były wręcz 
tragiczne. Pozostawili za sobą spalone i wyludnione wsie. Z dokumentu z 
1313 roku dowiadujemy się, że wsie: Strzygi, Sadłowo i Sinino (dziś Su- 
min) były wówczas bezludne Z9 ), Najazdy te nie zagrażały jednak niepodle- 
głości Polski. Zarówno Prusowie, jak i Litwini po ograbieniu napadniętego 
terytorium, wycofywali się z opanowanego przez siebie obszaru. 
W II połowie XIV wieku nastąpiło ostateczne ustalenie się granic zie- 
mi dobrzyńskiej, którą określały rzeki: Wisła, Drwęca i Skrwa. W skład tego 
terytorium wchodziło Skrwilno z okolicą. Granice te nie zmieniły się aż do 
rozbiorów Polski w końcu XVIII wieku, 
Wielkie niebezpieczeństwo dla niepodległego bytu państwa polskie- 
go przyniosły wojny z Krzyżakami. Po opanowaniu Prus rozpoczęli oni pod- 
bój terytoriów polskich. Ziemia dobrzyńska kilkakrotnie znalazła się pod 
ich panowaniem, m.in. w latach 1329-1343, 1351-1356, 1392-1405, 1409- 
1411. 


27) A. B o g li C k i ,Powiat rypiński w średniowieczu (do polowy XV wieku) (w:) Szkice Ry- 
pińskie,Bydgoszcz 1967,S,45, 
28) J, C h li d z i a ko w a ,Tymczasowe wyniki badań (stanowisko 1),s,102, 
2") A. B o g li C k i ,Powiat rypiński w średniowieczu,s.53. 


13
>>>
szych miesiącach okupacji Treuhanderem w Skrwilnie był Karol Rosentret 
z Lubieszowa koło Czernikowa, który pełnił również funkcję nadleśniczego 
w tych dobrach 3691 , 
Bezpośrednie zarządzanie gospodarstwami rolnymi i leśnymi znaj- 
dowało się w gestii Wschodnioniemieckiego Towarzystwa Gospodarowa- 
nia Ziemią (Ostland), które w 1942 roku, przemianowane zostało na Towa- 
rzystwo Rzeszy dla Gospodarowania Ziemią (Reichsland), Potrzeby gospo- 
darcze, związane z prowadzoną wojną, brak wystarczającej liczby osadni- 
ków niemieckich, powstrzymały władze hitlerowskie od masowych wysie- 
dleń polskich rolników także z omawianego tu obszaru, Poddani zostali oni 
jednak ścisłej kontroli okupacyjnych władz powiatowych i zobowiązani do 
oddawania kontyngentów. Na podstawie hitlerowskich zarządzeń pozba- 
wiono ich prawa własności ziemi. Tak więc Polak był tylko siłą roboczą we 
własnym kiedyś gospodarstwie rolnym, będącym obecnie w ręku okupanta 
niemieckieg0 37o ) . 
W pierwszych dniach okupacji został powołany w Rypinie Urząd Pracy 
(Arbeitsamt), którego kierownikiem był Kreysel, a w 1943 roku Schlick. 
Zadaniem tego urzędu było zatrudnianie bezrobotnych i wysyłanie Pola- 
ków na roboty przymusowe do Niemiec, W 1941 roku Urząd Pracy w Rypi- 
nie został zobowiązany przez swoją władzę zwierzchnią dostarczyć około 
5,000 robotników do urzędu w Kwidzynie, Rozpoczęły się wówczas na tere- 
nie całego powiatu "polowania na ludzi". Wysyłano na roboty przymusowe 
setki młodych mężczyzn i kobiet. Ustalenie dokładnej liczby z braku mate- 
riałów archiwalnych jest niemożliwe, wiemy tylko, że ze Skrwilna i okolicy 
wywieziono dużą liczbę osób do niemieckich gospodarstw rolnych w Rze- 
szy37l) , 
Po zniemczeniu ziemi i grabieży mienia polskiego przyszła kolej na 
eliminację języka polskiego z życia publicznego, Już na początku okupacji 
zamknięto biblioteki polskie, a ich zbiory spalono i wywieziono. W języku 
polskim nie wolno było śpiewać, wygłaszać kazań w kościele, modlić się a 
nawet spowiadać. Zmieniono polskie nazwy miejscowości, ulic i placów 
na niemieckie, W powiecie rypińskim, szczególnie na wsi, gdzie znajomość 
języka niemieckiego wśród ludności polskiej była znikoma, tolerowano mowę 
polską, W 1942 roku lub na początku 1943 wszystkie miejscowości w po- 
wiecie otrzymały nazwy niemieckie (zob, tabela nr 18 i19) 


:łIi!l) ReI. Jana Kraszewskiego. Brak źródeł i wiarygodnych relacji uniemożliwia odtworzenie 
nazwisk Treuhanderów w majątkach Okalewo i Przywitowo. 
'171I1 J. S z i l i n g ,Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitIerowskiej,s,185. 
:171) Tamże,s.187-188; Rel.Jadwigi Romanowskiej ze Skrwilna, wywiezionej wówczas na ro- 
boty do Niemiec, 


133
>>>
Tabela 18: Miejscowości w gminie Okalewo wed/ug stanu z 1943 roku, 


Polska Niemiecka Powierzch- Ilość Liczba 
nazwa nazwa nia w ha gospodarstw mieszkań- 
miejscowoś- miejscowoś- domowych ców 
ci CI 
Huta Torłhiitte 391,15 63 276 
Jasion y Eschenfeld 354,38 88 315 
Kipichy Kiepmoor 263,26 69 256 
Mieczówka Molkenflur 511,62 79 303 
Okalewko Oklau 548,47 123 545 
Okalewo Hegen 4418,50 211 908 
Płociczno Plbtzenwas- 509,02 122 479 
ser 
Szustek Schusterfeld 392,91 71 337 
Wierzchow- Hiigelland 91,18 55 229 
nia 
Zatorowizna Ellerwiese 353,82 63 268 
Zdrojki Vielsprind 394,88 72 289 
Zofiewo Sophienfeld 544,91 82 363 
Razem - 8774,10 1098 4568 


Źródło: Gemeinde-und Wohnplatzlexikon des Reichsgaus Dunzig-Weslpreussen,Danzig 
1944.8,109-110, 


Tabela 19: Miejscowości w gminie Skrwilno wed/ug stanu z 1943 r. 


'I. 


Polska Niemiecka Powierzch- Ilość Liczba 
nazwa nazwa nia w ha gospodarstw mieszkań- 
miejscowoś- miejscowoś- domowych ców 
ci ci 
Baba Wernershof 367,12 44 184 
Boguszewiec Gbtzenfeld 432,89 125 479 
Chrapoń Hinterwal- 734,99 196 832 
den 
Czarnia Ou- Oberschar- 515.59 106 458 
ża nen 
Czarnia Mała Unterschar- 254,22 67 267 
nen 
Oembówka Eicheln 383,54 42 197 
Mościska Briicken 264,50 58 213 
Otocznia Schrulhagen 317,59 47 218 
Pietrzyk Ptersmiihle 651,20 120 466 
Rak Krebsen 401,81 86 352 
Ruda Rotenbruch 260,75 70 276 


134
>>>
Skrwilno Reselerwal- 454,05 359 1304 
de 
Szczawno Ampfer- 360.41 98 420 
grund 
Szoniec Posterschanz 384,19 67 311 
Szucie Krahenholz 330,74 60 277 
Zambrzvca Sambritz 354,47 64 245 
Razem - 6468,06 1609 6499 


Zródło: Gemeinde-und Wohnplatzlcxikon des Reichsgaus Danzig-Westpreussen,Danzig 
1944,5,113-114. 


135
>>>
Z.Ruch oporu 


,I 


Od chwili wkroczenia Niemców na teren powiatu rypińskiego we 
wrześniu 1939 roku, ludność polska w różny sposób przeciwstawiała się 
okupantowi. W miarę zwiększającego się terroru i represyjnej polityki na- 
jeźdźcy w stosunku do podbitego narodu rosły wszelkie formy oporu, 
Od pierwszych tygodni okupacji ludność polska w gminach Okalewo 
i Skrwilno podjęła walkę z okupantem tworząc konspiracyjne organizacje o 
różnym charakterze polityczno-ideowym. Już na przełomie 1939 i 1940 roku 
szef policji porządkowej informował swoje władze zwierzchnie o antynie- 
mieckiej postawie ludności polskiej w powiatach lipnowskim i rypińskim, 
donosząc o organizowaniu tajnych zebrań i spotkań oraz wyrażaniu przeko- 
nania o szybkiej odbudowie państwa polskiego 372J . 
Jesienią 1939 roku w okupowanej przez Niemców Łodzi powstała Pol- 
ska Organizacja Zbrojna (POZ), która rozciągnęła swoją działalność rów- 
nież na teren ziemi dobrzyńskiej. W pierwszym półroczu 1940 roku w wie- 
lu gminach powiatu rypińskiego powstały komórki POZ "Znak". Ich orga- 
nizatorem z ramienia władz zwierzchnich na terenie gminy Okalewo i 
Skrwilno był Jerzy Kamiński 373 ). 
27 września 1939 roku powstała w Warszawie konspiracyjna organi- 
zacja o nazwie Służba Zwycięstwu Polsce, W pierwszej połowie 1940 roku 
przekształcona została w Związek Walki Zbrojnej, przemianowana podczas 
akcji scaleniowej w organizację wojskową Armii Krajowej, 
Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) w powiecie rypińskim zorganizowa- 
ny został najwcześniej wOkalewie, Szczutowie i Skrwilnie. Zdaje się, że w 
wymienionych gminach obok POZ rozwinął również swoją działalność 
ZWZ, Na potwierdzenie tego przypuszczenia można przytoczyć fakt, że ko- 
mendantem ZWZ w gminie Okalewo był Stanisław Arent, ps. "Sak", a ko- 
mendantem gminnym POZ Aleksander Stankowski ps, ,,Jan"J74). 
W połowie 1940 roku zorganizowana została komenda powiatowa 
ZWZ, na czele której stanął Marian Borczyński. Powiat rypiński otrzymał 
kryptonim "Borowiki" i w strukturze organizacyjnej ZWZ-AK należał do 
inspektoratu w Brodnicy, 
Od końca 1941 roku do przełomu 1942 i 1943 trwała w powiecie ry- 
pińskim akcja scaleniowa POZ z ZWZ-AK, Podporządkowanie się POZ-u 
Armii Krajowej poważnie wzmocniło tę ostatnią, chociaż już wcześniej obie 


, 
'I 


:172) 
'I :17:1) 
:174) 


J. S z i l i n g ,Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowskiej,s.198, 
Tamże,s.198, 
M _ Kra i e w s ki. W cieniu wojny i okupacji. Ziemia dobrzyńska w latach 1939-1945, 
Rypin 1995,s,335-337, 


136
>>>
te organizacje współpracowały ze sobą, O ożywionej działaności scalenio- 
wej informuje również meldunek nr 4 z 28 maja 1943 roku policyjnych władz 
hitlerowskich wysłany do Gestapo w Grudziądzu o tym, że POZ weszła już 
w skład Armii Krajowej. Wówczas jak donosi cytowany wyżej meldunek 
nastąpiła reorganizacja struktury terenowej AK w powiatach lipnowskim i 
rypińskim. opartej w stopniu zasadniczym na POZ, Wymienione powiaty 
tworzyły inspektorat, a niższymi szczeblami organizacyjnymi były obwody 
(lipnowski i rypiński), podzielone na rejony i komórki miejscowe 375J . 
Jedną z naj aktywniejszych placówek AK w obwodzie Rypin była orga- 
nizacja w Okalewie. Z różnych form działalności AK prowadzonej na tere- 
nie gminy Okalewo i Skrwilno można wymienić m.in. zbieranie i magazy- 
nowanie broni, ratowanie przed niszczycielską działalnością okupanta cen- 
nych zbiorów z biblioteki Chełmickich przez Stanisława Arenta i jego ro- 
dzeństwo, przechowywanie i kolportaż podręczników szkolnych, przezna- 
czonych przez Niemców na zniszczenie. Kolportaż podręczników prowa- 
dzonych przez Stanisława Arenta uwidocznił się szczególnie w gminie 
Skrwilno, na terenie której współpracował on z Henrykiem Liszewskim, 
Aleksandrem Lewandowskim, jerzym Kamińskim z Dzikiego Boru, Aleb.- 
sandrem Krajewskim i Pest ą J76 1, 
Fatalne wręcz, katastrofalne dla ZWZ-AK ziemi dobrzyńskiej mialo 
wydarzenie na początku maja 1943 roku. W pobliżu Lipna dwaj żandarmii 
najechali motocyklem na linkę drucianą rozciągniętą nad szosą. Prowadzo- 
ne przez Gestapo dochodzenie mające na celu wykrycie sprawców dopro- 
wadziło do znalezienia listy członków polskiej organizacji konspiracyjnej, 
Już 5 maja rozpoczl;dy się aresztowania PO Z-AK na terenie powiatu lipnow- 
skiego i rypińskiego, 
W dniach od 8 do 10 maja 1943 roku przeprowadzone zostały areszto- 
wania w gminie Oka lewo i Skrwilno. Zatrzymano wówczas Jana Brudnic- 
kiego, Jana Kucińskiego, Szczepana i Zacheusza Podlińskich, Stanisława 
Różańskiego, Jana Rucińskiego i Jana Sternickiego (wszyscy z Okalewa) oraz 
Bogusława Dudę i Czesława Nowińskiego ze Skrwilna. Organizator komó- 
rek ZWZ-AK w rejonie Okalewo, nauczyciel Stanisław Arent oddany został 
w ręce Gestapo przez konfidentów: nadleśniczego lasów okalewskich Ma- 
łyszkę i sklepikarza jarońskiego, Z gminy Okalewo do obozu koncentracyj- 
nego w Stutthofie zostali zesłani: Leonard Lewandowski, Szczepan i Za- 
cheusz Podlińscy, jan Kuciński, Jan Ruciński i Stefan Różański, Stanisław 
Arent osadzony został w obozie koncentracyjnym Oświęcim, a następnie 
Sachsenhausen i Mauthausen 11 37 7). 
Liczne aresztowania przeprowadzone przez Gestapo osłabiły zapew- 
ne działalność AK, Wielu jej członków zginęło w więzieniach i obozach kon- 


m) J, S Z i l i n g ,Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowskiej,s.ZOO, 
,17") M, Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,114-115. 
.177) M. Kra i e w s ki. W cieniu wojny i okupacji,s.Z66,Z68,Z69.343-348; reI. Janiny Mącz- 
kowskiei ze Skrwilna, córki Jana Kucińskiego, 


137
>>>
centracyjnych, Nie doprowadziło to jednak do zlikwidowania działnośći 
antyhitlerowskiej na omawianym terenie, Armia Krajowa przetrwała tu aż 
do rozwiązania w styczniu 1945 roku. 


Tabela 20: Czlonkowie tajnej organizacji ZWZ-AK gminy Okalewo i Skrwil- 
no (wykaz niepelnyj378 J , 


I . 


1.1 
III 


Nazwisko i imię Zawód Miejsce zamieszkania 
Arent Stanisław nauczyciel Okalewo 
Barański Czesław rolnik Okalewo 
Barcikowski Czesław rolnik Okalewo 
Becmer Antoni rolnik Okalewo 
Brudnicki Jan rolnik Okalewo 
Duda Bogusław urzędnik Skrwilno 
Gembicki stefan elektryk Skrwilno 
Gumiński Józef robotnik Okalewo 
Kaplarny rolnik Zofiewo 
Kuciński Jan rolnik Okalewo 
Lewandowski Leonard rolnik Okalewo 
Lewandowski Zygmunt rolnik Okalewo 
Nowiński Czesław rządca Skrwilno 
Podliński Szczepan rolnik Okalewo 
Podliński Zacheusz zawód nieznany Okalewo 
Różańska Stanisława gospodyni domowa Okalewo 
Różański Stanisław murarz Okalewo 
Rutkowski Stanisław urzędnik Skrwilno 
Rydzyński Stanisław rolnik Okalewo 
Sadowski Stanisław rolnik Okalewo 
Stankowski Aleksander urzędnik Skrwilno 
Sternicki Józef ro lnik Okalewo 
Tatkowski Czesław rolnik Okalewo 
Wiśniewski Czesław rolnik Okalewo 
Wiśniewski Klemens rolnik Okalewo 


j: 


, I 
II 
o l 


łl 

 


,'o 
,d' 


Obecny stan badań i dostępne materiały źródłowe nie stwarzają moż- 
liwości na ustalenie pełnego wykazu wszystkich członków tajnych orgniza- 
cji wojskowych związanych z obozem londyńskim, Długie lata utajniania 
przez tych członków swojej konspiracyjnej przynależności zatarły w pamię- 
ci potomnych czyny ich ojców. 
Agresja Niemiec hitlerowskich na Związek Radziecki zmieniła układ 
sił na arenie międzynarodowej. W kraju nastąpiła aktywizacja i konsolida- 
cja komunistycznego ruchu robotniczego, W styczniu 1942 roku powstała 
Polska Partia Robotnicza, a w kwietniu utworzony został w Płocku Komitet , 
Okręgowy PPR. W skład tego okręgu wszedł także powiat rypiński. W dru- 


mi M, Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,343-348, 


138
>>>
giej połowie 1942 roku utworzono w Rypinie Komitet Powiatowy PPR, któ- 
rego sekretarzem został Stanisław Raczkowski, a po jego śmierci w listopa- 
dzie 1943 roku Władysław DomagalskP79 J , Komitety gminne PPR w powie- 
cie rypińskim zaczęły powstawać dopiero na przełomie 1943 i 1944 roku, 
Praca ich skupiała się głównie na dwóch zadaniach: działalności propagan- 
dowo-ideowej i akcji zbrojnep80 J . 
Prawdopodobnie w 1942 roku powstał w powiecie rypińskim pierw- 
szy oddział Gwardii Ludowej, Dowództwo powiatowe GL utworzone zo- 
stało jednak dopiero w połowie 1943 roku. Komendantem Powiatowym zo- 
stał Lubomir Załęski. Po jego aresztowaniu w lutym 1944 roku funkcję tę 
przejął Czesław WiśniewskP81J. We wrześniu 1943 roku utworzony został 
oddział partyzancki Gwardii Ludowej pod dowództwem Władysława Gu- 
mińskiego, Jego członkowie rekrutowali się z Okalewa, Okalewka i innych 
miejscowości powiatu. W pierwszych dniach października 1943 roku par- 
tyzanci spalili stodołę i kilka stogów w majątku Kowalki. W grudniu grupa 
ta została zlikwidowana przez organy policyjne okupanta 3li2J . 
W lutym 1944 roku utworzono w Rypinie dowództwo powiatowe Ar- 
mii Ludowej na czele z podporucznikiem Czesławem Wiśniewskim, Jego 
zastępcą został Józef Gumiński. W czerwcu tego roku powstał II Batalion 
Armii Ludowej im. Ziemi Rypińskiej, wydzielony z I Batalionu im. Ziemi 
Płockiej, Partyzanci II Batalionu pochodzili przeważnie z powiatu rypiń- 
skiego i sierpeckiego, Jeden pluton utworzony został z byłych jeńców ra- 
dzieckich, Według danych z 15 sierpnia 1944 roku stan osobowy batalionu 
wynosił 70 osób. 2 sierpnia 1944 roku omawiana wyżej jednostka party- 
zancka AL została okrążona w okolicach Okalewka przez przeważające siły 
niemieckie. Doszło do trzygodzinnej zaciętej walki, w której zginęło 3 par- 
tyzantów, a dwóch zostało rannych. Pozostali wydostali się z okrążenia 383J . 
Powstaje pytanie, czy zbrojny ruch oporu hamował terror okupanta, 
czy raczej go intensyfikowal. Wiadomo jednak, że rozwój działań partyzanc- 
kich od wiosny 1944 roku na terenie obu powiatów ziemi dobrzyńskiej nie 
tylko zaskoczył niemiecki aparat policyjny, lecz umocnił jego siły o specjal- 
ne oddziały pościgowe (Jagdkommando) powołane do zwalczania zbrojne- 
go ruchu oporu w okupowanym kraju, 
Jagdkommando w walce z oddziałami partyzanckimi stosowało bru- 
talne metody eksterminacyjne, Bez dochodzenia i sądu dopuszczało się roz- 
strzeliwań domniemanych członków ruchu oporu, a także podejrzanych o 
współpracę z partyzantami. Stosowało terror wobec ludności całych wsi i 


.17"1 J. S z i l i n g ,Ziemio dobrzyńsko w lotach okupacji hitlerowskiej,s,202-204, 
"RIII J. S z i l i n g, Z dziejów ruchu robotniczego no Pomorzu i Kujawach w latach 1939-1945 
(w:) Pod czerwonym sztandarem. Szkice z dziejów klasowego ruchu robotniczego no Po- 
morzu Gdańskim i Kujawach 1871-1948,Bydgoszcz 1968,s,191-192. 
:1111) Tomże,s.192. 
:11\2) B, G a ra s, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945, Warszawa 1963,s,393- 
394, 
,IR3) Tamże,s.399-400, 


139
>>>
II 
I 


okolic. W pacyfikacji wsi Okalewko 28 sierpnia 1944 roku za rzekomą współ- 
pracę z Armią Ludową i PPR rozstrzelano 18 osób: Władysława DomagaI- 
skiego (lat 57), jego syna Zygmunta (17 lat), Stefana Górskiego, rodzinę Bec- 
merów (ojca i 3 córki), Wincentego Łydkę, jego żonę Czesławę, Leokadię 
Kęsicką. braci Czesława i Bolesława Sumeradzkich (lat 19. 21) z Janowa, 
Józefa DomagaIskiego, Stanisława Fedkę, Antoniego Kuza i dwóch Rosjan o 
nieustalonych nazwiskach.l B4J , 
W raporcie rypińskiego Gestapo o pacyfikacji Okalewka czytamy: 
"..,Wszystkich prawie rozstrzeliwań dokonywano w miejscu zamieszkania 
podejrzanych o współpracę z PPR. Dla przykładu rozstrzelano Leokadię 
Kęsicką na oczach jej trojga dzieci. W najbliższych dniach rozpoczniemy 
masową pacyfikację w okolicy gmin Rogowo i Szczutowo"385), 
Prawdopodobnie pacyfikacja Okalewka była odwetem za akcję oddzia- 
łów i grup Armii Ludowej na terenie okręgu w okresie od czerwca do lipca 
1944 roku. 


Tabela 21: Czlonkowie PPR, GL i AL na terenie gminy Okalewv i Shwilno 
w latach 1942-1945 (wykaz niepelny).l86 J . 


Nazwisko i imię Miejsce zamieszkania 
Badaczewski Stanisław Okalewo 
Domagaiska Helena Okalewko 
Domagaiski Antoni Okalewko 
Domagaiski Czesław Okalewko 
Domagaiski Józef Okalewko 
Domagaiski Ludwik Okalewko 
Domagaiski Stanisław Okalewko 
Domagaiski Władysław "Burżuj" Okalewko 
Domagaiski Władysław "Kowal" Okalewko 
Domagaiski Zdzisław Okalewko 
Górski Stefan Okalewo 
Gumiński Józef Okalewo 
Jarosz Józef Wierzchownia 
Kaliszewski Jan Wierzchownia 
Kalinowski Władysław Oka lewko 
Kęsicki Józef Okalewko 
Kęsicki Jan Okalewko 
Kęsicki Stefan Okalewko 
Kurkowski Marian Zofiewo 
Kurkowski Stanisław Zofiewo 
Łydka Cecylia Oka lewo 
Łydka Wincenty Okalewo 


384) M, Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,281, 
385) Cyt. za M. Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,281. 
3"';) M, Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s.348-351 , 


140
>>>
Meller Jan Okalewko . 
Murawski Władysław Okalewko 
Fełka Wiktor Okalewko 
Rakoczv Józef Okalewko 
Rakoczv Stanisław Okalewko 
Swieżawska Helena Zofiewo 
Swieżawski Bolesław Zofiewo 
Wiśniewski Czesław Okalewo 
Wiśniewski Feliks Wierzchownia 
Wojciechowski Marian Okalewo 


W przedstawionym powyżej tekście uderzające jest to, że w gminach 
ze sobą sąsiadujących występowały dwie różniące się między sobą orienta- 
cje polityczne wśród tamtejszej konspiracji. W gminie Okalewo w latach 
wojny istniały obok siebie dwa obozy polityczne: jeden związany z rządem 
emigracyjnym na Zachodzie reprezentowany tu przez ZWZ-AK. drugi zaś z 
lewicą komunistyczną zorganizowaną w Polskiej Partii Robotniczej i GL- 
AL. 
Opierając się na nie pełnych wykazach członków obu orientacji poli- 
tycznych można stwierdzić, że żołnierze ZWZ-AK koncentrowali się przede 
wszystkim w Okalewie, zaś GL-Al we wsiach położonych na północ od 
Okalewa, tj, w Okalewku, Zofiewie i Wierzchowni. Zastanawiającym jest 
również to, że społeczność gminy Skrwilno żarówno w okresie międzywo- 
jennym jak i w latach wojny różniła się tym od społeczności gminy Okale- 
wo. iż nie posiadała na swoim terenie żadnej organizacji o orientacji komu- 
nistycznej, 


141
>>>
3.Gospodarka rolna 


.1 


W pierwszym roku wojny władze niemieckie wydały trzy rozporzą- 
dzenia mające na celu konfiskatę polskiego stanu posiadania, Pierwsze z 
nich pochodzące z 15 stycznia 1940 roku dotyczyło zabezpieczenia majątku 
państwa polskiego, drugie z 12 lutego spraw związanych z publicznym za- 
gospodarowaniem przedsiębiorstw i nieruchomości rolnych i leśnych i trze- 
cie z 12 września majątku byłych obywateli państwa polskieg0 387J . 
W świetle tych zarządzeń mienie polskie podlegało całkowitej konfi- 
skacie. Nie tylko więc większa własność ziemi przejęta została przez Niem- 
ców, ale także chłop polski pozbawiony został w sensie prawnym swojego 
gospodarstwa i stał się na własnym kawałku gruntu niewolnikiem podda- 
nym pod ścisły nadzór urzędników niemieckich. 
Gmina Okalewo i Skrwilno nie zostały dotknięte wysiedleniami miej- 
scowej ludności do Generalnej Guberni. Były tu zbyt słabe gleby, aby osie- 
dlić na nich Niemców z krajów bałtyckich i Besarabii, Prowadzono wpraw- 
dzie na małą skalę rugi wewnętrzne, bądź to w ramach gminy, bądź jednej 
wsi3 88 ), Każda z przesiedlonych rodzin zobowiązana była zarobić na swoje 
utrzymanie, Osoby zdrowe i nadające się do pracy zatrudniane były przy 
melioracji, w lesie albo na folwarkach, wchodzących przed wojną w skład 
klucza okalewskich albo skrwileńskich dóbr ziemskich, Chłop polski, któ- 
ry nie był objęty akcją przesiedleńczą pozostawał na swoim gospodarstwie, 
ale tylko, jak o tym już pisaliśmy, w charakterze robotnika rolnego. 
Plany gospodarcze władz okupacyjnych Okręgu Rzeszy Gdańsk-Pru- 
sy Zachodnie zakładały, że z ziem polskich włączonych do tego okręgu uczy- 
niony zostanie "spichlerz rolniczy" dla III Rzeszy389), Toteż po przejęciu zie- 
mi dworskiej i chłopskiej na omawianym terenie przez władze niemieckie 
rozpoczęto intensyfikowanie gospodarki rolnej. 
W 1942 roku w gminie Skrwilno obsiano żytem 1854 ha, pszenicą 
około 10 ha, jęczmieniem 73 ha, owsem 144 ha, mieszankami zbożowymi 
340 ha, późnymi ziemniakami 688 ha, wczesnymi 122 ha, lnem 26 ha 390J . 
Jak widzimy z powyżej przedstawionych danych liczbowych największa 
część gruntów ornych przeznaczona była na uprawę zbóż, głównie żyta, 
Władze niemieckie od pierwszych miesięcy okupacji dążyły do po- 


" . 
i:' 


.1"7) J, S z i l i n g ,Ziemia dobrzyńska w Jolach okupacji hitlerowsldej,s,184, 
:11'") ReI. Jana Kraszewskiego i Ludwika Sternic kiego, Z powodu braku materiałów źródło- 
wych nie jesteśmy w stanie określić liczby rugowanych rodzin, 
,I"!I) W, J a s t r z ę b s ki, J . S z i l i n g ,Okupacja hitlerowska na PomarZlI Gdańskim w Jalach 
1939-1945, Gdańsk 1979,s,201-207, 
,!!IO) AP Bydgoszcz,Landratura Rypin,Statystyka 1942 roku,sygn.15/50, 


142
>>>
li 
I 
I 


W wyniku I pokoju toruńskiego w 1411 roku omawiane terytorium włą- 
czone zostało ostatecznie do państwa polskiego, gdzie pozostawało do II roz- 
bioru Polski w 1793 roku, Przez cały ten okres ziemia dobrzyńska nie zatraciła 
cech polityczno-administracyjnych równorzędnych województwu 30J . Do II roz- 
bioru w jej skład wchodziły trzy powiaty: dobrzyński, lipnowski i rypiński. 
Skrwilno do 1797 roku stanowiło integralną część powiatu rypińskiego. Nato- 
miast parafia skrwileńska, należąca od 1510 roku do dekanatu rypińskiego, w 
końcu XVIII wieku włączona została do dekanatu bieżuńskiego. Prawdopodob- 
nie w 1804 roku powróciła ponownie do dekanatu rypińskieg0 31J . 
23 stycznia 1793 roku zawarta została konwencja rozbiorowa prusko- 
rosyjska w Petersburgu, Na jej podstawie dokonany został II rozbiór Polski. 
Skrwilno i Okalewo wraz z całą ziemią dobrzyńską zostało wcielone do 
państwa pruskiego, Władze pruskie pozostawiły jeszcze przedrozbiorowy 
podział administracyjny. W skład ziemi dobrzyńskiej nadal wchodziły trzy 
powiaty. Dopiero po stłumieniu powstania kościuszkowskiego i dokonaniu 
III rozbioru w 1795 roku władze okupacyjne przystąpiły do organizowania 
administracji mającej na celu scalenie zagarniętych ziem polskich z monar- 
chią prusk ą 32 J . W 1797 roku zlikwidowany zostaje powiat dobrzyński i ry- 
piński. Z całej ziemi dobrzyńskiej utworzono jeden powiat z siedzibą w 
Lipnie. Tak więc cała parafia skrwileńska włączona została do powiatu lip- 
nowskiego, departamentu płockiego, prowincji Prus Nowowschodnich 33J . 
W okresie przynależności omawianego terytorium do państwa pru- 
skiego naj niższymi urzędnikami wiejskimi byli: sołtys i ławnicy, wyzna- 
czeni przez właściciela dóbr ziemskich i zatwierdzani przez starostę (lan- 
drata). Sołtys wybierany był dla każdej wsi. Do zakresu jego obowiązków 
należało m.in, zbieranie podatków, pomoc przy poborze rekruta, wyznacza- 
nie kwater dla wojska, naprawa dróg i zwalczanie włóczęgostwa 34J . 
7 lipca 1807 roku cesarz Napoleon I i car Rosji Aleksander I podpisali w 
Tylży traktat, który postanawiał z części ziem polskich zaboru pruskiego utwo- 
rzyć państwo o nazwie Księstwo Warszawskie, którego władcą został król 
saski Fryderyk August I. W skład tego państwa włączone zostało także teryto- 
rium dawnej ziemi dobrzyńskiej, Były powiat rypiński stanowił nadal część 
powiatu lipnowskiego, który włączony został do departamentu płockieg0 35J . 


:JO) 


J. S i e m i e ń s k i ,Organizacja sejmiku ziemi dobrzyńskiej,Rozprawy Akademii Umie- 
jętności Wydz,Historyczno- Filozoficzny,t.48, 1906,s.263, 
Z , G li l d o n, W czasach szlacheckiej Rzeczypospolitej - terytorium, ludność i stosunki 
stosunki gospodarczo-spoleczne(w:)Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wiek,pod 
red,M, Woj c i e c h o w s k i e g o ,Warszawa-Poznań-Toruń 1987,s.13-14, 
D , S t a s z e w s ki, A, M a c i e s z a, Zarys historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 
1908,s,8; M, B o r li c k i ,Ziemia kujawska pod względem historycznym, jeograficznym, 
archeologicznym, ekonomicznym i statystycznym opisana,Włocławek 1882,s.33-34. 
M, A s c h k e w i t z ,Geschichte des Dobriner Landes,s.301. 
M, Kra j e w s ki, Rypin w okresie zaborów 1793-1918 (w:) Rypin. Szkice z dziejów mia- 
sta, pod red, M , Kra j e w s k i e g o , Rypin 1994,s,141. 
M , K a II a s , Z przeszlości administracyjnej Kujaw i ziemi dobrzyńskiej{ od rozbiorów do 
utworzenia województwa wlocławskiego),Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie,t,1, 1978,s,197, 


:11) 


:12) 


:13) 
:14) 


:15) 


14
>>>
większenia liczby zwierząt hodowlanych. Poświęcono wiele uwagi szybkie- 
mu zwiększaniu pogłowia świń, Liczba tych zwierząt zmniejszyła się w 
wyniku masowych wysiedleń polskiej ludności rolniczej ziem wcielonych 
do Rzeszy, 


Tabela 22: Liczba zwierząt hodowlanych we wsiach gminy Skrwilno 
z 2 grudnia 1942 roku, 


Liczba 
Miejs- Koni Bydła Owiec Trzody Drobiu Gospo- 
cowość i źreb a- chlew- darstw 
ków ne) domo- 
wych 
Baba 32 109 - 64 376 39 
Bogu- 81 163 - 115 372 64 
szewiec 
Chrap oń 116 346 13 258 1015 150 
Czarni a 56 241 10 126 530 92 
Duża 
Czarnia 26 139 - 72 254 54 
Mała 
Dem- 22 62 1 88 37 32 
bówka 
Mościska 35 90 2 63 270 51 
Otocznia 28 125 - 65 578 50 
Pietrzyk 41 147 2 86 475 57 
Rak 28 220 - 114 723 84 
Ruda 40 116 - 77 499 63 
Skrwilno 56 254 - 202 857 194 
Szczaw- 43 168 - 81 456 95 
no 
Szoniec 55 245 - 104 578 ? 
Szucie 46 114 4 167 406 56 
Zam- 32 133 1 83 663 71 
brzyca 


Źródło: AP Bydgoszcz,Ladratsamt Rippin,Verlaufige Ergebnisse der Viehrzahlung vom 3 Dez- 
ember 1942,sygn. 51. 


Zamieszczone w tabeli liczby wskazują na bardzo niski stan pogłowia 
trzody chlewnej. Tylko w dwóch wsiach, tj, Dembówce i Szuciu na jedno 
gospodarstwo domowe przypadało więcej jak dwie sztuki, Prawdopodob- 
nie dane te były celowo zaniżane przez rolników, Chodziło bowiem o pozy- 
skanie dodatkowych sztuk trzody na własne potrzeby, czyli tzw, tajny ubój. 
W latach okupacji popyt na mięso i jego przetwory na "czarnym rynku" był 
ogromny. Spowodowane to było przede wszystkim niskimi przydziałami 
tego produktu dla ludności polskiej, W 1944 roku na okres 4 tygodni Polak 


143
>>>
I 
, 
i' 


\ 
It, 
I 


do 14 roku życia otrzymywał 400 gram, powyżej 14 lat 800 gram mięsa 391 ). 
Okoliczności te zmuszały ludność polską do popełniania przestępstw go- 
spodarczych. Najliczniejszą ich grupę stanowił nielegalny ubój zwierząt. 
głównie świń. 
W pierwszych latach okupacji sądy hitlerowskie wymierzały za to 
przestępstwo karę wiezienia do 5 lat, Wyrok ten uważano za wyjątkowo 
łagodny. W następnych latach rosła surowość orzecznictwa i zaczęto wy- 
mierzać karę śmierci. W 1942 roku sędziowie Sądu Specjalnego w Toruniu 
wymierzyli karę śmierci 24-letniemu Zygmuntowi Sobocińskiemu z Niem- 
cowizny za ubój 7 świń, W prośbie o ułaskawienie, jak również w czasie 
przesłuchania przez inspektora sądowego oskarżony stwierdził, że został 
skazany niewinnie, Nie wiemy jak zakończyła się ta sprawa i czy wyrok na 
skazanym został wykonany392J. 
Zbliżanie się linii frontu w połowie 1944 roku pogorszyło sytuację 
ludności polskiej. Nastąpiło nasilenie procesu eksterminacji, zwiększyły 
się trudności aprowizacyjne, wzmogła się eksploatacja polskiej siły robo- 
czej, Wprowadzono przymus pracy przy kopaniu rowów przeciwczołgo- 
wych, linii obronnych i umocnień ziemnych. Do prac tych zobowiązana 
była cała ludność polska, w tym dzieci i kobiety, Z terenu całej gminy Oka- 
lewo i Skrwilno wywieziono setki osób do kopania rowów obronnych 393 ). 
W ostatnich miesiącach przed wkroczeniem wojsk radzieckich do 
Skrwilna, przybyła tu i stacjonowała mała jednostka Wehrmachtu, W miarę 
zbliżania się frontu wschodniego coraz więcej wojsk okupacyjnych rozmiesz- 
czono na terenie obu omawianych gmin 394J , 
W nocy z 20 na 21 stycznia 1945 roku Skrwilno zaczęło płonąć, Palił 
się urząd gminy, mający swoją siedzibę w latach okupacji w przedwojennej 
plebanii, dwór skrwileński, gorzelnia i spichlerze dworskie, Ludność wsi 
ogarnęła wojenna trwoga, W godzinach rannych zmieniła się już sytuacja 
militarno-polityczna, Od strony lasu, bez walki, wkroczyły do Skrwilna 
wojska radzieckie 395J . 


, l 


Wiosną 1945 roku dobra ziemskie Skrwilno, Okalewo i Przywitowo 
zostały przejęte przez Wojewódzki Urząd Ziemski w Toruniu, Około 2,520 
ha lasu, należącego przed wojną do dóbr skrwileńskich, przekazane zostało 
w administrację Nadleśnictwa Państwowego w Okalewie z siedzibą w 
Skrwilnie. Z dworu, gorzelni i spichlerza murowanego pozostały tylko ru- 
iny. Przetrwało kilka domów mieszkalnych należących do dworu, tj, bu- 
dynki nadleśnictwa, tartak, kilka stajni i 7 gajówek I96 ). 


1 I 


''"''I Thorner Freiheit nr 166 z 17 lipca 1944 roku; W, J a s t r z ę b s ki. J, S z il i n g. Okupa- 
cja hitlerowska,s,225, 
:i!I2) E, Z a r z y c k i .Hksterminacyjna i dyskryminacyjna działalność hitlerowskjch sądów na 
Pomorzu Gdańskim w latach HJ39-1945.Bydgoszcz 1981,s,129, 
"1:1) ReI.Jadwigi Biedrzyckiej ze Skrwilna i Ludwika Sternic kiego z Okalewa, 
:!!I4) ReI. Jana Kraszewskiego, 
:1'15) ReI. Mieczysława Mosakowskiego i Jadwigi Biedrzyckiej, 
:!!II;) AP Bydgoszcz,Sprawy dotyczące byłych majątków. Powiat Rypin 1945-1951,sygn,6013, 


144
>>>
Niemcy odeszli. Materialne ślady ich zbrodni pozostały koło wsi Rak. 
Leśne groby kryją setki ofiar hitlerowskiego ludobójstwa, 


145
>>>
, 
ZAKONCZENIE
>>>
Skrwilno i okolica należy do tego regionu w byłym powiecie rypińskim, 
o którego przeszłości wiemy bardzo mało. Podjęta przeze mnie próba opra- 
cowania szkicu dziejów tej ziemi miała na celu choćby częściowe wypełnie- 
nie tej luki. Badania archeologiczne i antropologiczne dostarczyły nam dużo 
wiadomości z życia przodków. mieszkańców tej ziemi, Pozwoliły na okre- 
ślenie funkcji, jaką spełniał zbudowany w X wieku gród nad jeziorem skrwi- 
leńskim, Spłonął on w połowie XII wieku. podpalony prawdopodobnie w 
czasie walki z Prusami. Nowa osada wiejska powstała nad rzeką Skrwą. w 
pobliżu obecnego kościoła parafialnego. Osadnictwo na tym obszarze za- 
częło powstawać prawdopodobnie w XIII wieku i zahamowane zostało przez 
najazdy Prusów, Litwinów i Krzyżaków. 
Intensyfikacja zasiedlania Skrwilna i okolicy nastąpiła dopiero na po- 
czątku XVI wieku, Wzrost zaludnienia na tym obszarze wpłynął na utwo- 
rzenie lub wtórne erygowanie parafii skrwileńskiej, Była ona wówczas nie 
tylko jednostką administracji kościelnej ale określała także granice organi- 
zacyjne życia społecznego na zamieszkanym terytorium, 
Wojny XVII i początków XVIII wieku spowodowały ogromne zniszcze- 
nia w całej ziemi dobrzyńskiej. Wystąpił wszechwładnie panujący głód, 
choroby epidemiczne dziesiątkowały ludność wsi i miasteczek. W parafii 
skrwileńskiej spadła znacznie liczba nowo narodzonych dzieci, Stan ludno- 
ści zmniejszył się prawie o połowę, Dopiero pod koniec XVIII wieku nastą- 
piło pewne ożywienie gospodarcze o czym świadczy zwiększająca się liczba 
osad i ludności w parafii. 
Wiek XIX przyniósł dalszy postęp w rozwoju ekonomicznym i społecz- 
nym omawianego regionu, Nastąpiła tu koncentracja ziemi w dwóch du- 
żych majątkach. Okalewskie i skrwileńskie dobra stały się w połowie XIX 
wieku największymi majątkami w powiecie rypińskim. 
Uwłaszczenie chłopów wpłynęło na przeobrażenia w sposobie gospo- 
darowania dużej własności. Darmowa praca chłopa pańszczyźnianego za- 
stąpiona została przez płatną, najemną siłę roboczą, Folwark stawał się stop- 
niowo przedsiębiorstwem rolnym. Wzrosła liczba proletariatu wiejskiego. 
Niewątpliwy wpływ na te procesy miała stopniowa likwidacja stosunków 
feudalnych w życiu gospodarczym i mentalności społeczności skrwileń- 
skiej i okalewskiej, 
Wybuch I wojny światowej zahamował pomyślnie zapoczątkowany roz- 
wój w rolnictwie. przemyśle rolno-spożywczym, rzemiośle i handlu wobu 
omawianych gminach. Poważnie zmniejszyła się przeciętna zbioru płodów 
rolnych z hektara w stosunku do okresu przedwojennego. Zmalało pogło- 
wie bydła i koni. Nastąpiło i tak już duże zadłużenie majątków ziemskich. 
Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku zmieniło sytuację 
ustrojową i polityczno-gospodarczą wsi. Recesja gospodarcza spowodowa- 
na powojenną inflacją, wojną polsko-rosyjską i światowym kryzysem go- 
spodarczym wpływała opóźniająco na rozwój wsi polskiej. Następuje dal- 
sze zadłużenie rolnictwa, głównie gospodarki folwarcznej, W rodzinach 


149
>>>
, I L 


r 
I 


chłopskich szerzy się powszechnie panująca bieda. 
Dopiero od 1935 roku można zaobserwować pewne ożywienie gospo- 
darcze i poprawę sytuacji materialnej w chłopskich gospodarstwach oby- 
dwu gmin, Zwiększyła się przede wszystkim liczba gospodarstw średnio- 
rolnych. Pogorszyła się natomiast sytuacja gospodarcza i finansowa w ma- 
jątkach ziemskich. W okalewskich dobrach zagrożonych egzekucją za długi 
przeprowadzono parcelację prywatną, W dobrach skrwileńskich została 
przeprowadzona parcelacja przymusowa przez Skarb Państwa. 
Druga wojna światowa przerwała pomyślnie zapowiadające się prze- 
miany gospodarcze na omawianym terytorium. Przejęte zostały przez Niem- 
ców okalewskie i skrwileńskie dobra ziemskie, Odebrano ziemię chłopom, 
którzy na własnym gospodarstwie stali się niewolnikami. 
Lasek koło wsi Rak, w pobliżu Skrwilna, jesienią 1939 roku stał się 
miejscem masowych egzekucji przeprowadzanych przez Selbstschutz i Ge- 
stapo na polskiej inteligencji i ludności zydowskiej z Rypińskiego i powia- 
tów ościennych. Spoczęły tu również zwłoki pomordowanych Polaków w 
Domu Kaźni w Rypinie. 
Wczesnym rankiem 21 stycznia 1945 roku do Okalewa i Skrwilna wkro- 
czyły oddziały wojsk radzieckich, Nad wsią unosił się swąd dopalającej się 
plebanii i budynków dworskich, 


I 
I 
I 


150
>>>
Wykaz źródeł i literatury
>>>
Żródła rękopiśmienne, niedrukowane 


Archiwum Diecezjalne w Płocku (AD Płock) 
-Akta metrykalne z lat 1648-1706 parafii Skrwilno 


Archiwum Dziekańskie przy Parafii św. Trójcy w Rypinie (ADz. Rypin) 
-Protokoły tradycyjne z parafii Skrwilno 


Archiwum Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciw Narodowi 
Polskiemu w Bydgoszczy (AOKBZPNP) 
-Kartoteki egzekucji w powiecie rypińskim 


Archiwum Państwowe w Bydgoszczy (AP Bydgoszcz) 
-Zespół Akt Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego w Toruniu. Inspek- 
torat Szkolny w Rypinie 1920-1939, 
-Landratura Rypin 1939-1945 


Archiwum Państwowe w Toruniu (AP Toruń) 
-Kulturamt Thorn (Urząd Kultury Rolnej w Toruniu), Akta dotyczące mająt- 
ków ziemiańskich powiatu rypińskiego pod zarządem niemieckim z lat 1939- 
1944 


Archiwum Państwowe we Włocławku (AP Włocławek) 
-Zespół Akt Inspektoratu Szkolnego w Rypinie z lat 1918-1939 


Archiwum Fundacji "Archiwum Pomorskie Armii Krajowej" w 
Toruniu 
-Własnoręczny życiorys Marii Chełmickiej z Okalewa 


Archiwum Urzędu Gminy Skrwilno 
-Złota Księga Ochotniczej Straży Pożarnej w Skrwilnie 


Archiwum Wydziału Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Rejonowym 
w Rypinie (AWKW Rypin) 
-Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Okalewa, Przywitowa i Skrwilna 
-Stare księgi wieczyste dóbr ziemskich z Okalewa, Przywitowa i Skrwilna 


Wojewódzkie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych we Włocławku 
oddział w Rypinie (WBG Rypin) 
-Operat klasyfikacji gruntów powiatu rypińskiego sporządzony w latach 
1964-1965 


153
>>>
l I 


Wydawnictwa urzędowe, Zródła drukowane 


-Drugi Powszechny Spis Ludności z dn. 9 grudnia 1931 roku ,województwo 
warszawskie,Statystyka Polski, seria C,z.57,Warszawa 1937. 
-Dziennik Urzędowy Guberni Płockiej 1861 
-Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego w TOfimiu 
1945 
-Dziennik Ustaw RP 1919-1939, 
-Księga adresowa Polski (wraz z W.M.Gdańskiem] dla handlu. przemyslu, 
rzemiosl i rolnictwa z 1926 roku, Warszawa 1930, 
-Lauda sejmików ziemi dobrzyńskiej, wyd,F.Kluczycki,Acta historica res ge- 
stas Poloniae illustrantia,1.l0,Kraków 1887. 
-Lustracje województw wielkopolskich i Kujaw 1628-1632,cz,3,wyd. Z. G u I- 
d o n, Bydgoszcz 1975. 
-Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego, 1.1-3, pod red. W. G r a b s k i e- 
g o, Warszawa 1913-1915, 
-Skorowidz miejscowości RP, 1.1 wojew. warszawskie, Warszawa 1925. 
-Sytuacja spoleczno-polityczna i gospodarcza obszaru Okręgu Knrpusu Nr 
VIII w Toruniu w latach 1933-1937, wybór źródeł, wyd.P, S t a w e c ki, 
W.Rezmer, Toruń 1992. 


Literatura 


Publikacje zwarte 
-A j n e n k i e l A., Administracja w Polsce. Zarys historyczny, Warszawa 
1977, 
-A j n e n k i e l A., Polożenie prawne robotników rolnych w Polsce 1918- 
1939, Warszawa 1962. 
-A s c h k e w i t z M., Geschichte des Dobriner Landes, Archiv fUr Landes 
und forschung, Jg.7,1943,H.3. 
-B i l i ń s k i A" Szlachta ziemi dobrzyńskiej za ostatnich Jagiellonów, War- 
szawa 1932. 
- B o jar s k a B" Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu Gdań- 
skim(wrzesień-grudzień 1939),Poznań 1972. 
-B o n i e c k i A., Herbarz Polski. Wiadomości historyczno-genealogiczne o 
rodach szlacheckich, 1.12,cz.l, Warszawa 1908. 
-B o r k o w s kiJ ., Postawa polityczna chlopów polskich w latach 1930- 
1935, Warszawa 1970, 
-B o r u c k i M .,Ziemia kl.ljawska pod względem historycznym, jeograficz- 
nym, archeologicznym, ekonomicznym i statystycznym opisana,Włocławek 
1882, 
-B r o d o w s k a H "Ruch chlopski po uwlaszczeniu w Królestwie Polskim 
1864-1904,Warszawa 1967. 


154
>>>
-B r o d o w s k i F., Zasady ustawodawstwa agrarnego w Królestwie Polskim 
1864-1915, Warszawa 1920, 
-Chełmicki B., Powiat rypiński w latach 1905-1939.Kartki z pamięt- 
nika, wstępem, przypisami i aneksem opatrzył P. G a ł k o w s ki ,Rypin 1997, 
-Corpus Inscriptionum Poloniae,t.4:Województwo wloelawskie. 
opr.A. M i e t z, J, Pa kul s ki ,cz,2: Ziemia dobrzyńska,Włocławek 1987. 
-Diecezja Plocka. Informator, Płock 1977. 
-E l w e r t o w s k i K .,Szkola i życie. Ze wspomnień nauczycieli, Warszawa 
1962, 
-G a ł k o w s k i P" Genealogia ziemiaństwa ziemi dobrzyńskiej XIX-XX wie- 
ku (do 1939 roku},Rypin 1997, 
-G a r a s B" Oddzialy Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945, War- 
szawa 1963. 
-G a war e c k i W. H .,Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, 
Płock 1825. 
-Gemeinde-und Wohnplatzlexikon des Reichsgaus Danzig-Westpreus- 
sen,Danzig 1944, 
-Grabski W., Materialywsprawie włościańskiej,1.2,Warszawa 1907. 
-Grabski W., Wybór pism, oprac. i wstępem opatrzył J, Wojnarow- 
s k i ,Warszawa 1987. 
-G r o n i o w s ki K .,Uwłaszczenie chlopów w Polsce, Warszawa 1976, 
-G r z y b o w s k i M. M ., Martyrologium duchowieństwa diecezji płockiej 
w latach II wojny światowej 1939-1945,Płock 1982, 
-G r z y b o w s k i M, M " Wojna polsko-rosyjska 1920 roku w Płoch, i na 
Mazowszu, Płock 1990, 
-G u l d o n Z .,Mapy ziemi dobrzyńskiej w II poł, XVI wieku,Toruń 1967. 
-Historia chlopów polskich, pod red. S, I n g lot a, 1.2, Warszawa 1972, 1.3, 
Warszawa 1980. 
-Inwentarze lustracyjne królewszczyzn w ziemi dobrzyńskiej z lat 1774- 
1777,wyd. i wstępem oparzyli Z, Gór s ki, A. M i e t z ,Rypin 1988, 
-J a s t r z ę b s k i W., Hitlerowskie wysiedlenia z ziem polskich wcielonych 
do Rzeszy w latach 1939-1945, Poznań 1968, 
-J a s t r z ę b s k i W., S z i l i n g J., Okupacja hitlerowska na Pomorzu 
Gdańskim w latach 1939-1945, Gdańsk 1979. 
-K a j z e r L., H o r o n z i a k A .,Budownictwo obronne ziemi dobrzyń- 
skiej. Wstęp do badań,Włocławek 1995. 
-Karwicka T,. Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, Warszawa-Poznań- 
Toruń 1979, 
-Katalog zabytków sztuki w Polsce, 1.11, z.12, pow,rypiński. Warszawa 1971. 
-K o s t i u s z k oJ. J "Krestianskaja rieforma, Petrsburg 1890, 
-K o z i e r o w s k i S "Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej 
wschodniej Wjelkopolski,1.2,Poznań 1926, 
-K raj e w s k i M .,Powstanie styczniowe między Skrwq a Drwęcq,Włocła- 
wek 1994, 
-K raj e w s k i M., Slownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej(do 1945 roku), 


155
>>>
Dekret Fryderyka Augusta z 23 lutego 1809 roku ustalił zakres obowiąz- 
ków tymczasowej administracji miast i wsi. Najniższym organem władzy pań- 
stwowej był wówczas wójt, którego wyznaczał prefekt a zatwierdzał minister 
spraw wewnętrznych, Sołtysi wyznaczani byli przez wójta, a zatwierdzani przez 
podprefekta zarządzającego powiatem. W myśl wymienionego wyżej dekretu 
obszar gminy powinien pokrywać się z granicami należącymi do jednego wła- 
ściciela. On też powinien pełnić funkcję wójta, względnie obowiązki te powie- 
rzyć zarządcy dóbr, Tak więc na terenie parafii skrwileńskiej było prawdopo- 
dobnie pięć gmin: Oka lewo, Skrwilno, Skudzawy, Przywitowo i Ruda 3G ). 
W 1815 roku na Kongresie Wiedeńskim utworzone zostało Królestwo 
Polskie związane z Cesarstwem Rosyjskim, Ustawa konstytucyjna, nadana 
Polakom przez cara Aleksandra I 27 czerwca 1815 roku, wprowadzała po- 
dział terytorialny kraju na województwa. Z większych pod względem ob- 
szaru powiatów utworzono obwody (po dwa, trzy dawne powiaty). Teren, 
którym się zajmujemy, wchodził w dalszym ciągu w skład obwodu lipnow- 
skiego, województwa płockieg0 37 /. 
Dekret cara Mikołaja I z dnia 23 lutego (7 marca) 1837 roku wprowa- 
dził nazwę guberni w miejsce województwa, zaś ukaz z 29 września (11 
października) 1842 roku przemianował obwody na powiaty nie zmieniając 
przy tym granic tych ostatnich, Następny, trzeci już ukaz dotyczący Króle- 
stwa Polskiego po upadku powstania listopadowego z 9/21 sierpnia 1844 
roku zmniejszył liczbę guberni z 8 do 5, Odtąd Skrwilno i okolica, podobnie 
jak cały powiat rypiński wchodziło w skład powiatu lipnowskiego, guberni 
płockiej, Stan ten bez większych zmian zachowany został do 1867 roku 381 . 
Wprowadzony w czasach Księstwa Warszawskiego ustrój gminny z 
niewielkim i zmianami zachowany został także w Królestwie Polskim, De- 
kret namiestnika z 3 lutego 1816 roku, a następnie ukaz carski z 3 marca 
1859 roku określały organizację i zakres działalności gmin. Terytorium gmi- 
ny obejmowało obszar, na którym znajdowało się co najmniej 50 domów, W 
jej skład mogło wchodzić kilka wsi. Urząd wójta sprawował właściciel dóbr 
ziemskich bezpłatnie lub wyznaczony przez niego zastępca. Do jego obo- 
wiązków należało sprawowanie niższego sądownictwa i nadzór administra- 
cyjny, W każdej wsi był sołtys mianowany przez wójta. Od 1859 roku wpro- 
wadzona została rada gminna wybierana przez mieszkańców gminy i za- 
twierdzana przez właściciela dóbr ziemskich 391 . 


I 
I 
I 
I, 


:1Ii) Archiwum Wydziału Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Rejonowym w Rypinie (dalej:AWKW 
Rypin),Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo, Pismo naczelnika powiatu lip- 
nowskiego do wójta gminy Przywitowo z dnia 18/30 września 1853 roku; M. Kall a s, Z 
przeszlości administracyjnej,s, 125; W. Z a ł u s ki ,Skrwilno,Tygodnik Polski,1900,nr 
34,s,672 podaje, że wójtem w Rudzie w 1810 roku był proboszcz skrwileński ksiądz 
Dobski. 
:071 M, Kall a s , Z przeszlości administracyjnej,s.202. 
:0111 'lbmże,203-204, 
:0'1) B. Wa s i u t Y ń s k i ,Administracja lokalna Królestwa Polskiego wubec samorzqdu 
ziemskiego,Ekonomista,1906,t.l,passim; zob, także K. Kry n i c k i ,Rys geografii KrÓle- 
stwa Polskiego, Warszawa 1902,s,68. 


15
>>>
I I 


Lipno 1992, 
-K raj e w s k i M., W cieniu wojny i okupacji. Ziemia dobrzyńska w la- 
tach 1939-1945, Rypin 1995. 
-K raj e w s k i M., M i e t z A "Zabytki ziemi dobrzyńskiej. Przewodnik bi- 
bliograficzny, Włocławek 1996. 
-K r y n i c k i K "Rys geografii Królestwa Polskiego, Warszawa 1902. 
- K w i a t k o w s k a E., Osadnictwo wiejskie ziemi dobrzyńskiej w świetle 
planów z XVIII i XIX wieku oraz jego przemiany w świetle uwlaszczenia i 
parcelacji, Toruń -1963. 
-L i s s o w s k i C z . ,Powstanie styczniowe w ziemi dobrzyńskiej, Płock 1938. 
-L o r e n t z S" Muzeum Narodowe w Warszawie. Zarys historyczny,War- 
szawa 1938, 
-M a d a j c z y k C z., Burżuazyjno-obszarnicza reforma rolna w Polsce 
(1918-1939), Warszawa 1956. 
-Madajczyk Cz., Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, 1.1, 2,War- 
szawa 1970. 
-M Y ś l i ń s k a J .,Skarb ze Skrwilna, Toruń 1978. 
-N a m a s z c z y ń s k i S., Kronika klęsk elementarnych w Polsce i krajach 
sqsiedzkich 1648-1696,Warszawa 1937. 
-N i e s i e c k i K .,Herbarz polski powiększony dodatkami z późniejszych 
autorów, rękopism,dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep, Bobro- 
wicza, t.7.Lipsk 1841. 
-Pa p r o c k i B., Herby rycerstwa polskiego,Kraków 1584. 
-P o b ó g - M a l i n o w s k i W" Najnowsza historia polityczna Polski. Okres 
1939-1945,Gdańsk 1989. 
-Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, 1.1 - Wielko- 
polska, wyd. A, Pa w i ń s ki, Źródla Dziejowe, 1.12, Warszawa 1883, 
-Polski Slownik Biograficzny,1.27, Warszawa-Kraków-Wrocław 1982. 
-R o s z k o w s k i W., Gospodarcza rola większej prywatnej wlasności ziem- 
skiej w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1986, 
-Rypin, Szkice z dziejów miasta, pod red.M. Kra j e w s k i e g o, Rypin 1994, 
-Slownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów slowiańskich, 
wyd. ESulimierski, B.Chlebowski, W.Walewski, 1.7,9,10, 
Warszawa 1880-1902. 
-Spis majqtków ziemskich w ziemi dobrzyńskiej podlug lustracyi z roku 1789, 
aneks do pracy M , B o r u c k i ,Ziemia kujawska pod względem histOlYcz- 
nym, jeograficznym. archeologicznym, ekonomicznym i statystycznym opi- 
sana.Włocławek 1882, s.35-55, 
-S t a s z e w s k i D" M a c i e s z a A" Zarys histolyczny ziemi dobrzyń- 
skiej. Płock 1908, Aneks: Lista wlaścicieli ziemskich w ziemi dobrzyńskiej z 
roku 1825 i wlaścicieli wlościan z 1530-1564 roku (bez nr stron). 
-s t a s z y ń s k a E., Polityka oświatowa caratu w Królestwie Polskim,War- 
szawa 1968. 
-S t e y e r D .,Eksterminacja ludności polskiej na Pomorzu Gdańskim w la- 
tach 1939-1945, Gdańsk 1967, 


li 
I 


156
>>>
-Stosunld rolnicze Królestwa Kongresowego,pod red. S . J a n i c k i e g o ,War- 
szawa 1918. 
-Stosunld rolnicze Rzeczypospolitej Polsldej, pod, red, S, J a n i c k i e g o, 
Warszawa 1925. 
-S t r o n c z y ń s k i K . ,Monet y Piastów i Jagiellonów,Piotrków 1883. 
-Studia z dziejów ziemi dobrzyńsldej XV--XX wieku, pod red. M . Woj c i e- 
c h o w s k i e g o, Warszawa-Toruń-Poznań 1987. 
-Szldce Rypińslde, Materialy z sesji popularno-naukowej zorganizowanej z 
okazji 9DD-lecia Rypina, opr.zbior., Bydgoszcz 1967. 
-Ś wi e c ki T., Wy b u l t F" Mazowsze ploclde w czasach wojny świato- 
wej i powstania państwa polsldego, Toruń 1932. 
-Treichel A.,Geschichte des Deutschtums Rippin und Umgegend,Thorn 
1942, 
-U r u s k i S" K o s i ń s k i A., W ł o d a r s k i A., Rodzina, Herbarz 
szlachty polsldej, 1.1 ,Warszawa ,1.15, Warszawa 1917, 
-Urzędnicy dawnej Rzeczpospolitej XVII-XVIII wieku. Spisy, pod, red. A. G ą - 
s i o r o w s k i e g o ,1.6,z.2 - Kujawy i ziemia dobrzyńska,Wrocław 1985. 
-Walka z okupantem hitlerowsldm na Kujawach i ziemi dobrzyńsldej, pr. 
zbiorowa, Włocławek 1985. 
-Was z k i e w i c z Z., Ruch robotniczy we Wloclawku i na ziemi dobrzyń- 
sldej w latach 1918-1939, Toruń 1983, 
-W ą s i c kiJ .,Ziemie polslde pod zaborem prusldm,Zielona Góra 1978. 
-W i t k o w s k i A" Mordercy z Selbstschutzu, Warszawa 1986, 
-Witkowski A., Nieukarana zbrodnia, Warszawa 1995. 
-Zabytld architektury województwa bydgosldego,Bydgoszcz 1974, 
-Z a ł u s k i W.,Szkic monograficzny kościolów dekanatu rypińsldego die- 
cezji plocldej,Płock 1909. 
-Z a r z y c k i E .,Eksterminacyjna i dyskryminacyjna dzialalność hitlerow- 
sldch sqdów na Pomorzu Gdańsldm w latach 1939-1945 ,Bydgoszcz 1981. 
-Z i e lon k a B .,Zabytld archeologiczne województwa bydgosldego,Byd- 
goszcz 1939, 
-Żychliński T.,Zlota księga szlachty polsldej,1.16,Poznań 1879. 


Ważniejsze artykuły, studia, szkice 


-B i e n i ak J "Do kogo należal skarb ze Skrwilna,Ilustrowany Kurier Pol- 
ski,1961 z dnia 16 czerwca, 
-B i e n i a k J .,Elita ziemi dobrzyńsldej w późnym średniowieczu i jej ma- 
jqtld (w:) Stolica i region. Wloclawek i jego dzieje na tle przemian Kujaw i 
ziemi dobrzyńsldej,Włocławek 1995. 
-B o g u c k i A .,Grody a osadnictwo drobnorycerskie w ziemi dobrzyń- 
skiej,Przegląd Historyczny,1972,1.63,z.2. 
-B o g u c k i A .,Powiat rypiński w średniowieczu (do polowy XV wieku) (w:) 
Szldce Rypińslde ,Bydgoszcz 1967. 


157
>>>
-c e l i ń s k a E., O parkach historycznie, Biuletyn Przewodnicki PTTK, 
nr 56, 1988, 
-C h e ł m i c k a T., Wspomnienie o matce. Zawsze kochała ludzi. Moje; nie- 
żyjqcej Matce Marii z Wybickich Chełmickiej,Wrocławski Tygodnik Katolic- 
ki,1977, nr 41, s.l,lO. 
-C h o j n a c kiJ "Cztery portrety wojewodów płockich z XVII i XVIII wie- 
ku,Notatki Płockie,nr 2. 
-C h u d z i a k o waJ .,Skrwilno.Słownik Starożytności Słowiań- 
skich,1975,t.5. 
-C h u d z i a k o waJ "Sprawozdanie z badań na cmentarzysku średnio- 
wiecznym w Skrwilnie, powiat Rypin (stanowisko 3).Komunikaty Archeolo- 
giczne,1972. 
-C h u d z i a k o waJ ., Tymczasowe wyniki badań na grodzisku wczesno- 
średniowiecznym (stanowisko 1) w Skrwilnie, powiat rypiński,Zeszyty Na- 
ukowe UMK w Toruniu,Nauki Humanistyczno-Społeczne,Archeologia 
II,1969,z.33, 
-Fe d e r o w s k i M "Zbiory polskie. Zbiory graficzne Dominika Wittke-Je- 
żewskiego,Ziemia,1912. 
-F lor k o w s k i A., Wstępne badania antropologiczne średniowiecznego 
cmentarza w Skrwilnie,Acta Universtates Nicolai Copernici,Archeologia 
IV,Nauki Humanistyczno-Społeczne, 1973 ,z,58. 
-G e r l i c z R., Praca najemna na roli w większej własności ziemskiej (w:) 
Ziemiaństwo i większa własność rolna, Warszawa 1929. 
-G u l d o n Z., P o w i e r s kiJ .,Podziały administracyjne Kujaw i ziemi 
dobrzyńskiej w XIII-XIV wieku ,Prace Wydziału Nauk Humanistycznych Byd- 
goskiego Towarzystwa Naukowego,Warszawa-Poznań 1974,Seria C,nr 15, 
-G u l d o n Z., W czasach szlacheckiej Rzeczypospolitej - terytorium, lud- 
ność i stosunki stosunki gospodarczo-społeczne(w:)Studia z dziejów ziemi 
dobrzyńskiej XV--XX wiek,pod red.M , Woj c i e c h o w s k i e g o ,Warszawa- 
Poznań-Toruń 1987. 
-G u l d o n Z., Zaludnienie ziemi dobrzyńskiej w końcu XVIII wieku,Zapi- 
ski Historyczne,1974,t.39,z.1. 
-K a b a c i ń s kiR '. Wykaz wsi i łanów spustoszonych w ziemi dobrzyń- 
skiej z około 1673 roku, Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie,t.6,Włocławek 1988, 
-K a II a s M" Z przeszłości administraLyjnej Kujaw i ziemi dobrzyńskiej(od 
rozbiorów do utworzenia województwa wloclawskiegoj,Zapiski Kujawsko- 
Dobrzyńskie,t,l,1978. 
-K a p ł a n B., Z rewolucyjnych tradycji Rypina i powiatu rypińskie- 
go(w:)Szkice Rypińskie.Materiały z sesji popularno-naukowej zorganizowa- 
nej z okazji 9DD-Iecia Rypina,Bydgoszcz 1967,s.127-170. 
-K o s t a n e c k i S .,Odkrycie skarbu w Skrwilnie w powiecie rypińskim,No- 
tatki Płockie,1961,nr 20. 
-K raj e w s k i M., O Chełmickich herbu Nałęcz z ziemi dobrzyńskiej, Biu- 
letyn Przewodnicki PTTK, nr 53, 1988, s.2-6; nr 54, 1988, s.5-8. 
-K raj e w s k i M., Rypin na tle kształtowania się przynależności admini- 


158
>>>
stracyjnej ziemi dobrzyńskiej (w:) Rypin. Szkice z dziejów miasta, pod red. 
M. Kr aj ew s ki eg o, Rypin 1994. 
-K raj e w s k i M., Rypin w okresie zaborów 1793-1918 (w:) Rypin. Szkice 
z dziejów miasta, pod red. M, Kra j e w s k i e g o, Rypin 1994. 
-K raj e w s k i M" Spontaniczny i zorganizowany ruch oporu w latach 
1939-1945 w Rypinie i okolicy. Zarys dziejów (w:) Rypin, Szkice z dziejów 
miasta, pod red, M.Krajewskiego, Rypin 1994, s,341-361. 
-K r u t O" Grody, grodziska,cz,2 - Ziemia Dobrzyńska,Biuletyn Przewod- 
nicki PTTK,1987. 
-L e ś n y J "Skrwa,Słownik Starożytności Słowiańskich,1975,1.5, 
-L i s s o w s k i C z .,Powstanie styczniowe w ziemi dobrzyńskiej,Głos Ma- 
zowiecki, 1938,nr 19. 
-L i s W.,Martyrologia duchowieństwa diecezji plockiej podczas II wojny 
światowej,Studia Płockie,1975,1.3. 
-Ł a s z e w s kiR .,Ziemia dobrzyńska od polowy XV wieku do upadku Rze- 
czypospolitej szlacheckiej(w:)Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV--XX wiek, 
Warszawa-Poznań-Toruń 1987. 
-M i koł a j c z y k A .,Uwagi o obiegu monetarnym na Kujawach i ziemi do- 
brzyńskiej w średniowieczu i okresie nowożytnym,Zapiski Kujawsko-Do- 
brzyńskie,1988,1.6. 
-M li II e r W"Diecezja plocka od II pol. XVI wieku do rozbiorów,Studia 
Płockie,Płock 1975,1.3, 
-Pa c u s k i K . ,Rozwój sieci parafialnej diecezji plockiej w XI-XIV wieku,Stu- 
dia Płockie,1975,1.3. 
-P i o t r o w s kiR., Biogramy aresztowanych przez Selbstschutz, potem za- 
mordowanych jesieniq 1939 roku, aneks do pracy A, W i t k o w s k i e- 
g o ,Mordercy z Selbstschutzu,Warszawa 1986,s.121-142. 
-P i o t r o w s kiR., Biogramy ofiar Sebstschutzu, aneks do pracy 
A. Wi t kow s k i e g o ,Nieukarana zbrodnia,Warszawa 1995,s.144-190. 
-P i o t r o w s kiR., Dobra okalewskie w powiecie rypińskim do 1945 roku, 
Ziemia Dobrzyńska, 1.1, 1989,s.63-89, 
-P i o t r o w s kiR ., Eksterminacja inteligencji ziemi dobrzyńskiej i innych 
tzw. wrogich elementów,Biuletyn Przewodnicki ZW PTTK,1989,nr 61,s,7-9, 
-P i o t r o w s kiR., Krótki rys historyczny Ochotniczej Straży Pożarnej w 
Rypinie. Informator, Rypin 1981. 
-P i o t r o w s kiR., Oni byli w pierwszym szeregu, Wrocławski Tygodnik 
Katolików, 1976,nr 47. 
-P i o t r o w s kiR" Opowieść o skarbie ze Skrwilna,Ziemia Dobrzyń- 
ska,1994,nr 2, 
-P i o t r o w s kiR., Organizacja hitlerowskiego aparatu represyjno-poli- 
cyjnego w pierwszych miesiqcach okupacji ziemi dobrzyńskiej,Biuletyn Prze- 
wodnicki ZW PTTK,1989,nr 62,s.12-14. 
-P i o t r o w s kiR ., Powiat rypiński na przelomie XIX i XX wieku (w:) Szkice 
rypińskie, Bydgoszcz 1967, s,108-126. 
-P i o t r o w s kiR ., Struktura agrarna w powiecie rypińskim w latach 1867- 


159
>>>
, I 


1939, Ziemia Dobrzyńska, 1.3,1995. 
-p i o t r o w s kiR ., Szkolnictwo bylego powiatu rypińskiego w latach 1918- 
1939,Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie,Seria C - Oświata i Kultura,Włocławek 
1980. 
-Po s P i e s z a l s ki K. M .,Stanowisko prawne narodu polskiego pod ok[/- 
pacją hitlerowską (w:) W XX rocznicę września,Poznań 1960, 
-R e g e l M . ,Sprawiedliwość nie dosięgla morderców z Rypi- 
na,WTK.1961,nr 40. 
-Rozwój Skrwilna,Gazeta Rypińska, 1929. 
-S z i l i n g J., Z dziejów ruchu robotniczego na Pomorzu i Kujawach w la- 
tach 1939-1945 (w:) Pod czerwonym sztandarem.Szkice z dziejów klasowe- 
go ruchu robotniczego na Pomorzu Gdańskim i Kujawach 1871-1948,Byd- 
goszcz 1968, 
-S z i l i n g J., Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowskiej (1939- 
1945) (w:) Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV--XX wieku, warszawa- 
Poznań-Toruń 1987. 
-T, Ż . [ Ż e b r o w s k i T,,] .Zabójstwo księdza Cząpskiego w Skrwilnie w 
1658 roku ,Notatki Płockie,1961,nr 20. 
-Was i u t Y ń s k i B .,Administracja lokalna Królestwa Polskiego wobec sa- 
morządu ziemskiego,Ekonomista, 1906,1. 1. 
-Was z k i e w i c z Z., Partie polityczne na Kujawach Wschodnich i ziemi 
dobrzyńskiej w latach 1918-1939 (w:) Z dziejów ruchu robotniczego na Ku- 
jawach i ziemi dobrzyńskiej,pod red.Z. Wa s z k i e w i c z ,Włocławek 1982, 
-Was zkie wic z Z., Z dziejów ziemi dobrzyńskiej w latach 1918-1939 
(w:) Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV--XX wiek, pod red, M, Woj- 
c i e c h o w s k i e g o, Warszawa-Po znań-Toruń 1987. 
-W i e r z c h o w s kiR ..Powstanie styczniowe w powiecie rypińskim (w:) 
Szkice Rypińskie,Bydgoszcz 1967, 
-W i ś n i o w s k i E .,Diecezja plocka u progu czasów nowożytnych (do po- 
lowy XVI Meku},Studia Płockie,1975,1.3. 
- Wspomnienia pośmiertne o Ignacym Chelmickim ,Korespondent Płoc- 
ki,1878,nr 2. 
-Z a ł u s k i W.,Skrwilno i kościól skrwileński,Mazur,1908,nr 47. 
-Załuski W.,Skrwilno,Tygodnik Polski,1900,nr 27-35. 
-Z arę b a R .,Projektowane i istniejące rezerwaty leśne i jeziorowe gostyń- 
sko-wloclawskiego parku krajobrazowego i lasów wloclawsko-gostyńskich,Za- 
piski Kujawsko-Dobrzyńskie,Włocławek 1985. 
-Żądamy specjalnej komisji.Życie Robotnika Rolnego,1934,nr 4,8,14. 


Wykaz skrótów 


-AAK Toruń -Archiwum Fundacji ..Archiwum Pomorskie Armii Krajowej" w Toruniu 
-AOKBZPNP -Archiwum Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu 
w Bydgoszczy 


160
>>>
-AP 
-APar, 
-AWKW 
-h, 
-KHip, 
-mps 
-passim 
-pow, 
-pl. 
-reI. 
-rkps 
-s. 
-L 


-ur. 
-woj. 
-zm, 
-zob, 


-Archiwum Państwowe 
-Archiwum Parafii 
-Archiwum Wydziału Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Rejonowym 
-herb 
-Księga Hipoteczna 
-maszynopis 
-w różnych miejscach 
-powiat 
-pod tytułem 
-relacja 
-rękopis 
-strona 
-tom 
-urodzony 
-województwo 
-zmarł(a) 
-zobacz 


161
>>>
ANEKSY
>>>
Aneks nr 1 


Proboszczowie skrwileńscy 
(wykaz chronologiczny. niepełny) 


Zygmunt Rościszewski, pierwszy znany ze źródeł historycznych pro- 
boszcz skrwileński. Syn Wojciecha, właściciela skrwileńskich dóbr ziem- 
skich i Anny z Wierzbowskich. Erygował na nowo parafię skrwileńską praw- 
dopodobnie w 1605 roku, bogato ją uposażając. W 1609 roku z hojności Ro- 
ściszewskiego stanął w Skrwilnie drewniany kościól. Nie wiemy jak długo 
ksiądz Zygmunt, kanonik płocki i scholastyk wileński. był skrwileńskim 
proboszczem. Być może do śmierci, która prawdopodobnie nastąpiła w Płoc- 
ku około 1612 roku, 


Marcin Ligowski. proboszcz skrwileński od 1612 roku. Był już w 
Skrwilnie za życia księdza Rościszewskiego. W 1616 roku sporządził w kan- 
celarii rypińskiej kopię podziału dóbr skrwileńskich między braci Rości- 
szewskich z 1598 roku, Kopię tę przechowywał w aktach parafialnych, 


Andrzej Koskowski, probostwo objął około 1648 roku, a w dwa lata 
później został mianowany dziekanem rypińskim, Był już w Skrwilnie za 
czasów księdza Rościszewskiego i Ligowskiego. Sporządził pierwszą w pa- 
rafii księgę metryk urodzenia i zaślubin od 1640 roku. W dokumentach tych 
dzisiejsze Skrwilno nazywano "Strquinem" lub "Skrquinem", 


Tomasz Krajewski. od 6 lipca 1652 roku proboszcz skrwileński. Pi- 
sze się proboszczem w Skrwinnie lub Skrwinie. Nie ma pewności czy był 
dziekanem rypińskim. W obawie przed Szwedami prawdopodobnie opu- 
ścił Skrwilno. Pozostawił wówczas na parafii księdza Waleriana Cząpskie- 
go, który zginął męczeńską śmiercią z rąk żołnierzy szwedzkich w 1658 roku, 


Tomasz Lukowski, proboszczem został 18 lutego 1663 roku. Zarzą- 
dzał parafią do 12 marca 1682 roku. W 1665 roku miał proces w sądzie 
piotrkowskim z sukcesorami po braciach Rościszewskich. Sprawę wygrał i 
parafia utrzymała w całości beneficjum skrwileńskie, Ksiądz Łukowski swoją 
siedzibę nazywał Skrwino. 


Sebastian Karwowski, proboszcz skrwileński od 29 sierpnia 1682 
roku. Zarządzał parafią przez lat dziesięć. Brak materiałów źródłowych nie 
pozwala na scharakteryzowanie jego działalności duszpasterskiej i admini- 
stracyjnej. 


165
>>>
Jan Rostkowski, proboszczem został 6 września 1692 roku, Jeżeli 
nie wcześniej, to z pewnością w 1698 roku, został dziekanem bieżuńskim, 
Mieszkał jednak w Skrwilnie sprawując urząd proboszcza. 
Po różnych przemianach językowych, w czasach księdza Rostkowskie- 
go ustaliła się nazwa wsi Skrwilno, która przetrwała do czasów nam współ- 
czesnych. Jak długo ksiądz Jan był proboszczem skrwileńskim nie wiemy. 


Piotr Bełkowski, nie wiemy od kiedy zarządzał parafią skrwileńską, 
Z pewnością w 1739 roku był jeszcze proboszczem w Skrwilnie. W tym 
czasie drewniany kościół z 1609 roku potrzebował natychmiastowego re- 
montu. Nie został jednak odrestaurowany i stał się prawie ruiną, 


Stefan Głuchowski, funkcję proboszcza, którą otrzymał od Kazimie- 
rza z Rokitnicy Rokitnickiego, archidiakona pułtuskiego, kanonika katedral- 
nego płockiego i warszawskiego, objął od września 1740 roku. Ksiądz Głu- 
chowski zmarł w 1763 roku. 


l' 


l' 
I 
J' 


Piotr Biegański, proboszcz od 13 marca 1760 roku, Funkcję tę pełnił 
przez 10 lat. Przeważnie przebywał poza terenem parafii, Zastępowali go 
wikariusze jako komendarze. Zmarł prawdopodobnie w 1773 roku, 


, I 


Grzegorz Zawadzki, proboszczem został w 1776 roku, Kończy on 
pierwszą księgę metryk urodzenia i rozpoczyna drugą od 22 listopada 1776 
roku, prowadząc ją do 27 listopada 1781. Następnie zakłada i prowadzi księgę 
zmarłych i księgę zaślubin od 1781 roku, Ostatni wpis aktu urodzenia do- 
konany przez księdza Zawadzkiego pochodzi z dnia 16 lipca 1786 roku. 


I: 
II 
I 


Sosnowski (imię nieznane), zarządzał parafią od 10 czerwca 1786 do 
1795 roku, Za jego probostwa kościół skrwileński stał się już ruiną. 


I 
I. 
II 
,. 
,I 


Walenty Kawczyński, mianowany proboszczem w 1795 roku. Nie 
remontowany kościół popadł już całkowicie w ruinę, Nie posiadał sklepie- 
nia. W prezbiterium pozostał tylko kawałek podłogi. Na domiar złego w 
nocy 30 października 1799 roku złodzieje okradli kościół z części srebra i 
bielizny, W 1804 roku ksiądz Kawczyński zrzekł się probostwa i wyjechał 
do Warszawy, zabierając ze sobą resztki kościelnego srebra. Po pewnym cza- 
sie srebra te powróciły jednak do kościoła skrwileńskiego. 


Jasiński (imię nieznane), proboszcz od 8 lipca 1804 roku, Objął para- 
fię w złym stanie, Był dziekanem rypińskim, Z pełnym poświęceniem za- 
brał się do podźwignięcia kościoła z upadku, Przeznaczał własne pieniądze 
na reperację światyni i budynków plebanii. 


166 


i'
>>>
Antoni Dobski, administrował parafią od 1815 roku, Zastał kościół i 
beneficjum już podźwignięte częściowo z upadku przez swego poprzedni- 
ka. Zabudowania wymagały jeszcze wiele trudu i pracy. Na całym kościele 
został położony nowy dach kryty dębowym kleńcem. Wykonano podbitki 
sufitu, a nastepnie cały kościół odmalowano. Cmentarz ogrodzony został 
drewnianym parkanem i obsadzony topolami oraz lipami. Dzwonnicę obi- 
to deskami a dach pokryto nowym kleńcem. 
Parafią skrwileńską zarządzał do 1826 roku. 


Bonawentura Świerkowski, urodzony w 1773 roku, wyświęcony 
na kapłana w 1798 roku przez Onufrego Kajetana Szembeka, biskupa płoc- 
kiego. Był wikariuszem w Osieku pod Brodnicą i w Świedziebni. W latach 
1804-1826 zarządzał parafią Osiek, gdzie zarazem piastował urząd dziekana 
i godność honorową kanonika płockiego, Na probostwie osieckim położył 
liczne zasługi, za co otrzymał od biskupa Michała Prażmowskiego kanonię 
honorową i został przeniesiony 7 marca 1826 roku na probostwo skrwileń- 
skie. 
Beneficjum skrwileńskie zastał ksiądz Świerkowski w należytym po- 
rządku po swych poprzednikach. W 1836 roku założył nowy cmentarz grze- 
balny. 


Stanisław Wróblewski, ukończył seminarium duchowne w 1810 
roku w Płocku i wyświęcony został na kapłana przez Antoniego Luberadz- 
kiego, biskupa sufragana. Był przez 11 lat wikariuszem wSadłowie. 30 czerw- 
ca 1840 roku objął probostwo w Skrwilnie i funkcję tę pełnił do 1855 roku, 
Za rządów tego proboszcza został rozebrany stary kościół zbudowany 
jeszcze przez księdza Zygmunta Rościszewskiego. W 1852 roku Marian Cis- 
sowski, dziedzic dóbr skrwileńskich i kolator kościoła wystawił murowaną 
światynię pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny. Z upoważnienia władz 
diecezjalnych kościół ten został pobenedykowany przez dziekana rypińskie- 
go. W krótkim jednak czasie po wykończeniu, budowla ta wymagała grun- 
townej przebudowy, 
Ksiądz Wróblewski ogrodził cmentarz grzebalny założony przez pro- 
boszcza Świerkowskiego. W 1849 roku wykonany został kosztorys na pla- 
nowaną nową murowaną plebanię. 
Ksiądz Wróblewski zmarł 20 października 1855 roku w Skrwilnie. 


Antoni Rychlicki, proboszczem skrwileńskim został 6 czerwca 1856 
roku. Przybył z Karnkowa i pozostał do 1860 roku. Przeprowadził remont, 
powiększył cmentarz i ogrodził go drewnianym parkanem, Bronił praw ko- 
ścioła skrwileńskiego do przynależnych mu jeszcze wówczas lasów, łąk, 
jeziora, paśników i dziesięciny na Chraponi. Kościół posiadał jeszcze w tym 
czasie 18 włók gruntu. 


167
>>>
Po upadku powstania styczniowego nastąpił nowy podział admini- 
stracyjny kraju na 10 guberni. Ziemia dobrzyńska w dalszym ciągu pozosta- 
wała w guberni płockiej początkowo jako powiat lipnowski, z którego w 
1866 roku wyodrębniono drugi powiat - rypiński. W jego skład weszły rów- 
nież gminy Oka lewo i Skrwiln0 40J . 
Działalność gmin uregulowana została ustawą z 1864 roku. Najmniej- 
szą jednostką organizacyjną na wsi stała się gromada, do której należeli chło- 
pi, właściciele gruntów położonych na jej terenie. Obok gromad włościań- 
skich istniały gromady będące w przeszłości miastami, a także odrębnie 
zorganizowane gromady wsi zamieszkałych przez szlachtę zagrodową, Od- 
rębnymi jednostkami były nie wchodzące w skład gromad obszary dwor- 
skie - folwarki 41J . 
Wyższy szczebel w organizacji samorządu wiejskiego stanowiła gmi- 
na, Obejmowała ona większą liczbę wsi, folwarków, dworów i małych mia- 
steczek. O jej sprawach decydowało zgromadzenie mieszkańców, posiada- 
jących co najmniej 3 morgi gruntu, Zebranie wybierało wójta, ławników i 
pisarza oraz kontrolowało ich czynności, podejmowało uchwały w spra- 
wach gospodarczych, rozkładu różnego rodzaju obciążeń nałożonych na 
mieszkańców. Zajmowało się również działalnością dobroczynną i organi- 
zacją szkół, Władzę wykonawczą w gminie stanowił wójt i jego pomocnik - 
pisarz 42J , 
Działalność samorządu gminnego określić można jako tzw. własny i 
poruczony zakres obowiązków, Do pierwszego zaliczyć można m.in, akcje 
dobroczynne, budowę dróg lokalnych, mostów, przygotowanie lokali dla 
klas szkolnych itp. Ponadto samorząd wykonywał funkcje poruczone przez 
władzę państwową, np. ściąganie podatków, przygotowanie spisów rekru- 
ta, przygotowanie kwater dla wojska itp, poczynania, 
W Królestwie Polskim gmina była zarówno jednostką samorządową 
jak i organem administracji państwowej, wypełniała bowiem, jak już wyżej 
pisaliśmy, własne i poruczone funkcje, Struktura jej władzy, sposób wybo- 
ru wójta, rola pisarza, powodowało, że w znikomym stopniu była organem 
samorządowym, w większym zaś jednostką administracyjną silnie uzależ- 
nioną od władz rosyjskich szczebla powiatoweg0 43J . 
Po reaktywowaniu powiatu rypińskiego z dniem 1 stycznia 1867 roku, 
w skład gminy Skrwilno wchodziły następujące wsie: Baba, Boguszewiec, 
Chrapoń, Czarnia Duża, Czarnia Mała, Dąbrówka, Klepczarnia, Mościska, 
Nowa Grobla, Otocznia, Osina, Pietrzyk, Psota, Ruda, Rak, Rogatki, Rudzi- 
ska, Skrwilno, Starcz, Sokółka, Szoniec, Szucie, Szczypiorna i Toki. Gmina 
Skrwilno należała do sądu gminnego III Okręgu, obejmującego 462 domy 


4(1) 


s . A r n o l d, R, Koł o d z i e i c z y k, I. K o s t r o w i c k a, M, Z Y c h o w s k i ,Polska w 
rozwoju dziejowym,Warszawa 1966,s.328, 
M, A s c h k e w i t z ,Geschichte des Dobriner Landes,s,304, 
A, A i n e n k i e l ,Administracja w Polsce. Zarys historyczny, Warszawa 1977,s.13, 
Tamże,s,15. 


411 
421 
4:0) 


16
>>>
I 
'I 
, 
l°, 
i' , 


JózefZołnowski, urodzony 8 grudnia 1819 roku w Mławie. Syn Win- 
centego i Agnieszki z Alczyńskich. Ukończył seminarium duchowne w Płoc- 
ku. Święcenia kapłańskie przyjął 16 stycznia 1843 roku. Był wikariuszem w 
Sierpcu, następnie na farze w Płocku. W 1850 roku przeszedł na probostwo 
w Kuczborku, z którego w 1860 roku przeniesiony został na beneficjum 
skrwileńskie i tu pozostawał przez 11 lat jako proboszcz i dziekan rypiński. 
W 1864 roku ksiądz Józef Żołnowski otrzymał z rąk biskupa płockie- 
go, Teofila Popiela godność kanonika katedry płockiej. Należał do grupy 
księży angażujących się do prac związanych z ruchem patriotycznym. W 
okresie popowstaniowego terroru na zewnętrznej stronie kościoła wywie- 
szony został biały, jednogłowy orzeł, trzymający w szponach pozłacaną ko- 
twicę. Ksiądz proboszcz uważany był przez władze rosyjskie za człowieka 
wrogo usposobionego do rządu rosyjskiego i wpływającego ujemnie na pra- 
womyślność parafian. 
Proboszcz Żołnowski zaopatrzył świątynię skrwileńską w srebra, apa- 
raty i sprzęty kościelne. Za jego zarządu nastąpiła kasacja i zabór majątków 
kościelnych w Królestwie Polskim, Beneficjum w Skrwilnie i Rudzie prze- 
szło w części na rzecz uwłaszczenia, w części zaś dostało się dziedzicom i 
kolatorom skrwileńskim. 
Ksiądz Żołnowski zmarł w szpitalu w Warszawie w 1871 roku, prze- 
żywszy 52 lata, 


I: 
I 
.m 


Łukasz Grabowski, urodzony w 1820 roku w parafii kuczborskiej, 
powiecie mławskim, syn Jacentego i Marianny z Komorowskich, Ukończył 
szkoły w Żurominie u 00. Reformatów, gdzie odbył nowicjat, a następnie 
kursy filozoficzne we Włocławku i teologiczne w Płocku, W 1843 roku przy- 
jął święcenia kapłańskie z rąk biskupa płockiego de Paulo Pawłowskiego. W 
latach 1848, 1852 i 1873 niósł pomoc religijną w czasie epidemii cholery. W 
1861 roku został księdzem świeckim i otrzymał wikariat w Nurze, następ- 
nie był proboszczem w Borzewie i Zawidzu, skąd został przeniesiony na 
probostwo skrwileńskie, którym zarządzał przez 15 lat. Za jego administro- 
wania zbudowana została murowana plebania z piwnicami. Cmentarz grze- 
balny ogrodzony został kamiennym parkanem. W 1880 roku odlane zostały 
w Warszawie 3 dzwony. Zbudowano nową dzwonnicę z drewna i dom dla 
służby kościelnej. Przygotował projekt przebudowy kościoła skrwileńskie- 
go. 
Ksiądz Łukasz Grabowski zmarł w Skrwilnie 24 grudnia 1886 roku i 
pochowany został na miejscowym cmentarzu. Stojący do dziś grobowiec, 
wykonany z piaskowca, ufundowany został przez siostrzeńca, księdza Józe- 
fa Janczewskiego. 


, 
I 


I 
,I 
J 


Donat Jędrzejkowski, urodzony w 1837 roku w Oborach, W 17 roku 
życia wstąpił do klasztoru 00. Reformatów w Warszawie. 16 marca 1862 
roku przyjął święcenia kapłańskie z rąk księdza Zygmunta Felińskiego, ar- 


168 


! '
>>>
cybiskupa warszawskiego. W 1878 roku otrzymał probostwo w Rogowie w 
powiecie rypińskim. Parafią tą zarządzał przez 9 lat. Wykończył tam muro- 
wany kościół z cegły i kamienia. Cała świątynia otoczona została parkanem 
kamiennym. Wzniósł drewnianą plebanię. W 1887 roku otrzymał z rąk bi- 
skupa Henryka Kossakowskiego, administratora diecezji płockiej, nomina- 
cję na probostwo skrwileńskie. 
W 1889 roku parafianie skrwileńscy uchwalili 15,000 rubli na grun- 
towna restaurację i przebudowę świątyni z 1852 roku. Uchwała ta, wraz z 
planami architekta L.Gosławskiego została zatwierdzona przez ministerstwo 
w Petersburgu. Po załatwieniu tych formalności przystąpiono do prac, któ- 
re prowadzone były w latach 1889-1894. Konsekracja dokonana została przez 
księdza Michała Nowodworskiego. biskupa płockiego 1 września 1895 roku, 
Nowa świątynia otrzymała za patronkę św. Annę i tytuł Wniebowzięcia 
Najświętszej Panny. W roku konsekracji kościoła parafia skrwileńska posia- 
dała 6.202 wiernych, 
Ksiądz Donat Jędrzejkowski odszedł na emeryturę prawdopodobnie 
w 1919 roku ze względu na słaby wzrok i słuch. Zamieszkał w obrębie para- 
fii przy kaplicy w Okalewie, a następnie w Płocku gdzie zmarł 23 stycznia 
1927 roku w 90 roku życia. Zwłoki jego na życzenie parafian spoczęły na 
skrwileńskim cmentarzu. 


Teofil Wrzesiński, mianowany został administratorem parafii Skrwil- 
no 17 maja 1918 roku. Funkcję tę pełnił zaledwie kilka miesięcy, a następnie 
przeniósł się do parafii Blichowo. 


Jan Marchewka. przeniesiony został w 1919 roku do Skrwilna z pa- 
rafii Blichowo na miejsce księdza Teofila Wrzesińskiego, W 1924 roku z 
dobrowolnych składek parafian pokrył cały dach kościoła żelazną blachą, 
Był zwolennikiem orientacji narodowej. Doskonałym mówcą i orga- 
nizatorem. W okresie jego zarządzania parafią powstało w Skrwilnie i Oka- 
lewie Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży męskiej i żeńskiej oraz Katolic- 
kie Stowarzyszenie Kobiet. 
31 października 1935 roku ksiądz Jan Marchewka przeniesiony został 
na własna prośbę na probostwo w Tłuchowie, 


Franciszek Flaczyński, urodził sie 29 stycznia 1881 roku w Rawi- 
czu. Był synem Tomasza i Marianny z Czerników. Po ukończeniu szkoły 
średniej w 1897 roku wstąpił do seminarium duchownego w Płocku. Był 
zdolnym i pracowitym studentem, toteż został skierowany na dalsze studia 
do Akademii Duchownej w Petersburgu, W 1906 roku przyjął święcenia 
kapłańskie i otrzymał stopień magistra teologii. Po powrocie do kraju był 
profesorem w seminarium duchownym w Płocku, a następnie kapelanem 
w więzieniu, wikariuszem w katedrze i sekretarzem kurii. Po odzyskaniu 
przez Polskę niepodległości przeszedł do pracy w duszpasterstwie para- 
fialnym, 


169
>>>
II 


W listopadzie 1935 roku otrzymał nominację na proboszcza w Skrwil- 
nie. W rok później odnowione zostało wnętrze kościoła parafialnego, W 1938 
roku zbudowano Dom Katolicki. 
Wybuch II wojny światowej zastał księdza Flaczyńskiego na parafii w 
Skrwilnie. W niedzielę, 20 października 1939 roku został on aresztowany 
ze swoim wikariuszem, księdzem Stanisławem Sokołowskim przez Selbst- 
schutz i Gestapo. Następnie wywieziono ich do Rypina i osadzono w Domu 
Kaźni, gdzie przebywali już księża z innych parafii dekanatu rypińskiego. 
Po kilkudniowym pobycie w areszcie Gestapo w Rypinie ksiądz Flaczyński 
z innymi duchownymi przewieziony został do miejsca internowania w klasz- 
torze Karmelitów w Oborach, Stąd 20 lutego 1940 roku wywiezieni zostali 
do więzienia w Grudziądzu, a następnie do obozu koncentracyjnego w Stut- 
thofie. Po kilku miesiącach wszystkich księży wywieziono do Oranienbur- 
ga pod Berlinem. 11 grudnia 1940 roku księża z dekanatu rypińskiego osa- 
dzeni zostali w obozie koncentracyjnym Dachau, Ksiądz Flaczyński otrzy- 
mał numer obozowy 22468. 
Zmarł śmiercią męczeńską w komorze gazowej 28 maja 1942 roku, 


,I' 


l 


Jan Renk, kapłan pochodzący z diecezji chełmińskiej, Jesienią 1939 
roku został aresztowany i osadzony w klasztorze Karmelitów w Oborach, Po 
krótkim czasie zwolniony i na polecenie władz niemieckich skierowany do 
pracy duszpasterskiej w parafii skrwileńskiej. Obowiązki proboszcza peł- 
nił w Skrwilnie aż do wyzwolenia w 1945 roku. 


I 
'I 


I 
I 
, 
J 


Biogramy proboszczów skrwileńskich opracowano na podstawie: 
-ADz, Rypin,Referat w zwiqzku z 1000-leciem chrześcijaństwa w Polsce opracowany 
przez księdza A.Sadowsldego, proboszcza skrwileńsldego w 1966 roku (maszynopis), 
-Diecezja Plocka, Informator, Płock 1977,s,366-367. 
-M, M , G r z y b o w s ki, Martyrologium,s,56-58. 
-M, Kraj e w s ki ,Rypin w okresie za borów, s , 156. 
-W, Z ału s ki ,Skrwilno,m 27-35. 
-W, Z a ł u s k i ,Skrwilno i kościół skrwileńsld,Mazur, 1 908,m 47, 
-W, Z a ł u s ki ,Szldc monograficzny kościołów,s,58-60, 


11 
II 

 I 


170 


'" 


J. _
>>>
Aneks nr 2 


Mieszkańcy Skrwilna i okolic, którzy zginęli w wyniku eks- 
terminacji w latach 1939-1945. 


Barańska Józefa, urodzona 25 października 1902 roku, córka Anto- 
niego, mieszkała w Okalewie. Aresztowana przez Selbstschutz w paździer- 
niku 1939 roku, Rozstrzelana w lasach skrwileńskich w kilka dni po aresz- 
towaniu. 
* AOKBZHPNP Bydgoszcz,3 c, Ns.592/63, 


Becmer Leon, aresztowany 25 listopada 1944 roku przez żandarmerię 
niemiecką i natychmiast rozstrzelany pod wsią Okalewko. 
*Rel. WGabryszewskiej z Okalewka, M, Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,355, 


Biedrzycki Piotr, urodzony około 1910 roku, syn Józefa, nauczyciel 
szkoły powszechnej w Okalewku, aresztowany w kwietniu 1940 roku, Osa- 
dzony w obozie koncentracyjnym Mauthausen-Gussen, gdzie zmarł 9 kwiet- 
nia 1941 roku, 
*Dz, Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego w Toruniu ,nr 9/45,s.223; rel.J,Bie- 
drzyckiego ze Skrwilna (brat), 


Bielski Andrzej, urodzony 18 stycznia 1879 roku, syn Józefa, rolnik. 
Mieszkał we wsi Rak kJSkrwilna. Aresztowany 12 października 1940 roku 
w miejscu zamieszkania. Osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof, 
gdzie zmarł w 1941 roku. 
* AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c Zg,72/79, 


Brzezińska Stanisława, urodzona 17 maja 1911 roku, nauczycielka 
Szkoły Powszechnej w Czarni Dużej. Aresztowana 22 października 1939 roku, 
Więziona w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20. Rozstrzelana w końcu paź- 
dziernika 1939 roku w lasach skrwileńskich. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,Zg. 48/46; M, Kra j e w s ki. W cieniu wojny i okupacji,s,321: 
R. P i otro w s k i ,1.Jiogramy,s,149, 


Brzozowski Józef, urodzony 23 grudnia 1902 roku, kierownik Szko- 
ły Powszechnej w Skudzawach, Aresztowany w październiku 1939 roku, 
Więziony w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20. Rozstrzelany w końcu paź- 
dziernika 1939 roku w lasach skrwileńskich. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,Zg, 31/46; Dz,U,Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego,nr 9/ 
45,s,223; M , Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s.321; R , P i o t r o w s k i ,Biogmmy,s,149, 


171
>>>
l, 


I 
I 
; I 


Celebucki Zygmunt, urodzony 9 lutego 1921 roku, syn Jana, miesz- 
kał we wsi Chrapoń. Aresztowany w miejscu zamieszkania 23 marca 1944 
roku, Osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof, gdzie zmarł 27 maja 
1944 roku. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Zg, 64/46, 


Domagaiski Czesław, urodzony 8 listopada 1921 roku, mieszkał w 
Okalewku, Żołnierz Armii Ludowej, Poległ pod pokrytkami w walce z żan- 
darmerią niemiecką 20 sierpnia 1944 roku. 
M, Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,356; Okręg Plocld 1942-1945, Z walk PPR. GL- 
AL, pod red, B, Ko b u s z ew s kie go, Warszawa 1974,s,636, 


Domagaiski Józef, urodzony w 1916 roku, syn Antoniego, rolnik, 
mieszkał w Okalewku. Rozstrzelany przez żandarmerię niemiecką 28 sierp- 
nia 1944 roku. 
AGKBZHPNP Warszawa,Ankieta Sądu Grodzkiego w Rypinie.sygn, 24,t.2; M ' Kra j e w s ki, W 
cieniu wojny i okupacji,s,356, 


Domagaiski Władysław, urodzony 8 listopada 1887 roku, syn Jana, 
mieszkał w Okalewku, działacz KPRP-KPP. W latach 1924-1927 członek KP 
NPCh w Rypinie. W okresie okupacji hitlerowskiej działał w lewicowym 
ruchu oporu w powiecie rypińskim. Rozstrzelany przez żandarmerię nie- 
miecką z synem Zygmuntem w Okalewku 28 sierpnia 1944 roku. 
M. Kr a j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,356; Okręg Plocld,s,637; Slownik Biograficzny 
Dzialaczy Polsldego Ruchu Robotniczego, t.1,Warszawa 1978,s,215, 


Domagaiski Zygmunt, urodzony w 1926 roku, syn Władysława, 
Mieszkał w Okalewku. Rozstrzelany w miejscu zamieszkania wraz z ojcem 
za działalność konspiracyjną 28 sierpnia 1944 roku, 
M, Kraj e w s ki ,W cieniu wojny i okupacji,s,356; Okręg Plocld,s,637. 


Flaczyński Franciszek (zob. Wykaz proboszczów,s.) 


Getke Stanisław, urodzony w 1914 roku, rolnik, mieszkał w Oka lew- 
ku, członek konspiracyjnej organizacji "Orzeł Biały". Aresztowany 21 maja 
1941 roku, Osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof, a następnie prze- 
wieziony do więzienia w Upnie i tam powieszony 21 stycznia 1942 roku, 
M, Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,356; reL S,Suszyński z Rypina, 


Gościcka Maria, urodzona 1889, nauczycielka Szkoły Powszechnej 
w Skrwilnie. Aresztowana 22 października 1939 roku. Więziona w Rypinie 
przy ulicy Warszawskiej 20. Rozstrzelana w końcu października w lasach 
skrwileńskich. 
Oz,U.Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego,nr 9/45,s,224; M, Kra i e w s ki. W cieniu 
wojny i okupacji,s,321; R, P i o t r o w s k i ,Biogramy,s,156, 


172
>>>
Grabowska Janina, urodzona w 1903 roku, nauczycielka Szkoły Po- 
wszechnej w Chraponi. Aresztowana 22 października 1939 roku, Więziona 
w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20. Rozstrzelana w końcu października 
1939 roku w lasach skrwileńskich. 
Dz,U,Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego,nr 9/45,s,224: M, Kra i ew s ki ,W ci{miu 
wojny i okupacji,s,321; R, P i o t r o w s k i ,Biogramy,s, 156; reI.H,Wardzyńska z Rypina, 


Grabowski Władysław, urodzony w 1902 roku, kierownik Szkoły Po- 
wszechnej w Chraponi. Aresztowany wraz z żoną Janiną 22 października 
1939 roku. Więziony w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20 i tam zamordo- 
wany 2 listopada 1939 roku. 
Dz, U,Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego,nr 9/45,s,224; M. Kra i e w s ki, W cieniu 
wojny i okupacji,s,322; R, P i o t r o w s ki ,Biogramy,s.157; reI.H.Wardzyńska z Rypina, 


Gumiński Józef, urodzony 20 kwietnia 1919 roku, syn Romana, miesz- 
kał w Okalewie. Początkowo należał do AK. a od 1944 roku przeszedł do AL. 
Pełnił funkcję dowódcy oddziału partyzanckiego AL. Poległ w walce z Niem- 
cami pod Pokrytkami 20 sierpnia 1944 roku, 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,Ns,335/58; M, Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,356: Okręg 
P/ocki,s.640, 


Jaworski Władysław, urodzony 1928, syn Franciszka, mieszkał w 
Szustku. Zbiegł z robót przymusowych, Zastrzelony przez Jagdkommando 
w sierpniu 1944 roku. Po wojnie zwłoki jego ekshumowano i pochowano na 
cmentarzu w Skrwilnie. 
ReI. Janiny Gabryszak z Rypina (siostra), 


Jeżewski Władysław, urodzony około 1920 roku, robotnik, miesz- 
kał we wsi Otocznia. Zmarł w obozie koncentracyjnym Stutthof w począt- 
kach 1945 roku. 
ReI.A.Kruszewskiego ze Skrwilna. 


Kaliszewski Feliks, urodzony 12 stycznia 1917 roku, syn Antoniego, 
mieszkał we wsi Wierzchownia. Wywieziony na przymusowe roboty do 
Gdańska, następnie osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof. Zmarł w 
czasie ewakuacji obozu w Lemborku 4 marca 1945 roku, 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Zg,8/47, 


Kęsicka Leokadia, urodzona 1916 roku, córka Karola, mieszkała w 
Okalewku. 28 sierpnia 1944 roku rozstrzelana przez żandarmerię niemiec- 
ką w okolicznych lasach. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3C, Zg,79/48; M, Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s.357, 


Kosobucki Stanisław, urodzony 9 września 1917 roku, syn Adama, 
mieszkał we wsi Chrapoń. Aresztowany 25 marca 1943 roku. Osadzony w 


173
>>>
I 
I 


obozie koncentracyjnym Stutthof, gdzie zmarł 31 maja 1943 roku. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz.3c, Zg,36/49, 


Krajewski Jan, urodzony 17 października 1907 roku, syn Władysła- 
wa, mieszkał we wsi Szustek. Aresztowany w 1943 roku za nielegalny ubój 
świń. Wyrokiem sądu niemieckiego w Toruniu skazany na karę śmierci. 
Został powieszony w Poznaniu 10 czerwca 1943 roku. Ukazało się publicz- 
ne ogłoszenie o wykonaniu wyroku. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Zg,108/48, 


Krasiński Edward Bolesław, urodzony 10 października 1910 roku. 
Nauczyciel Szkoły Powszechnej w Skrwilnie. Aresztowany 23 października 
1939 roku, Więziony w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20 i tam zamordo- 
wany 2 listopada 1939 roku, 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,Zg.92/48; M, Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupocji,s,322: 
R, P i o t r o w s k i ,Biogramy,s.163; reI.H,Wardzyńska z Rypina, 


I 
1,1 
I 
I" 
ii 


Krauze Antoni, mieszkał w Okalewku, Rozstrzelany 28 sierpnia 1944 
roku w okolicach Okalewka. 
M, Kr a j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,357, 


Kuciński Jan, urodzony 24 sierpnia 1900 roku, syn Leona, rolnik, 
mieszkał w Okalewie, żołnierz AK. Aresztowany przez Gestapo w maju 1943 
roku w miejscu zamieszkania. Osadzony w obozie koncentracyjnym Stut- 
thof. Zmarł czasie ewakuacji obozu 15 marca 1945 roku. 
ReI. Janiny Mączkowskiej ze Skrwilna (córka), 


I I 


Kułakowski Jan, urodzony 1898 roku, nauczyciel Szkoły Powszech- 
nej w Skrwilnie, Aresztowany 22 października 1939 roku, Więziony w Ry- 
pinie przy ulicy Warszawskiej 20. Rozstrzelany w końcu października 1939 
roku w lasach skrwileńskich, 
Dz. D.Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego,nr 9/45,s.224; M _ Kra i e w s ki, W cieniu 
wojny i okupacji,s,322; R, P i o t ro w s k i ,Biogramy,s, 166; reI.H,Wardzyńska z Rypina, 


Leszczyński Szczepan, urodzony 26 grudnia 1890 roku, syn Józefa i 
Wiktorii z domu Dąbrowskiej. W latach 3D-tych okresu międzywojennego 
stałym miejscem jego zamieszkania była Brodnica, Był aktywnym człon- 
kiem Związku Zachodniego i działaczem różnych stowarzyszeń kultural- 
nych. Z zawodu stolarz, później zajmował się handlem, prowadząc przed 
wybuchem wojny sklep w Skrwilnie. Tam został aresztowany i na miejscu 
rozstrzelany w październiku 1939 roku. 
List zięcia zamordowanego, Edmunda Wiśniewskiego z Sopotu z 3 listopada 1986 roku adre- 
sowany do autora, 


Lawręc Czesław, urodzony 28 sierpnia 1908 roku, syn Józefa, rol- 
nik, mieszkał w Skrwilnie, Osadzony w obozie koncentracyjnym Oranien- 


174
>>>
burg. Ostatnia wiadomość nadeszła do żony 19 stycznia 1945 roku. Uznany 
przez sąd za zmarłego. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Zg,57/48, 


Lewandowska Janina, urodzona 10 kwietnia 1916 roku, córka Le- 
ona, mieszkała w Okalewku. Aresztowana 28 września 1944 roku przez żan- 
darmerię niemiecką wraz z rodzicami i dwiema siostrami, Cała rodzina udzie- 
lała pomocy partyzantom. Wywieziono ich w nieznanym kierunku, W 1948 
roku sąd uznał wszystkich z tej rodziny za zmarłych, 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Zg.109/48: M . Kra j e w s ki. W cieniu wojny i okupacji,s,358. 


Lewandowski Leonard, urodzony 28 czerwca 1895 roku, syn Anto- 
niego, rolnik. Mieszkał w Okalewie. Aresztowany przez Gestapo w miejscu 
zamieszkania 8 maja 1943 roku. Więziony w Rypinie i Grudziądzu. a na- 
stępnie osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof. Zginął w początkach 
marca 1945 roku w Wejherowie w czasie ewakuacji więźniów. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Zg,100/48; M, Kra j e w s ki. W cieniu wojny i okupacji,s.358. 


Łydka Czesława, urodzona 20 marca 1912 roku, córka Wiktora, miesz- 
kała w Okalewku, Aresztowana wraz z mężem Wincentym w miejscu za- 
mieszkania 28 września 1944 roku. Podejrzana o udzielanie pomocy party- 
zantom. Zginęła w bliżej niewyjaśnionych okolicznościach. W 1951 roku 
sąd uznał ją za zmarłą. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Ns.I/51; M, Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,358, 


Łydka Wincenty, urodzony 26 sierpnia 1906 roku, syn Jana, rolnik, 
Mieszkał w Okalewku. Aresztowany z żoną Czesławą w miejscu zamieszka- 
nia 28 września 1944 roku. Podejrzany o udzialanie pomocy partyzantom. 
Zginął w bliżej niewyjaśnionych okolicznościach. W 1951 roku sąd uznał 
go za zmarłego. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Ns.I/51: M, Kraj ew s ki .Wcieniu wojny i okupacji,s,358, 


Malczyk Helena, urodzona 26 grudnia 1902 roku w Bereżynie, z domu 
Kubicka, córka Antoniego i Antoniny, nauczycielka polonistka Szkoły Po- 
wszechnej w Skrwilnie, Aresztowana 22 października 1939 roku. Więziona 
w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20 i tam zamordowana 2 listopada 1939 
roku, 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,69/48; List Anny Gabryelskiej, córki H.Malczyk z 22 listopada 1994 
roku do autora, 


Markiewicz Feliks, urodzony 25 sierpnia 1913 roku, robotnik, miesz- 
kał w Skudzawach, Osadzony w obozie koncentracyjnym Dachau, gdzie zmarł 
17 października 1941 roku jako numer obozowy 15613. 
E, C h a r t ,SplS pomordowanych Polaków w obozie koncentracyjnym Dachau,Dachau-Mona- 
chium 1946,s.154, 


175
>>>
Matianowski Ignacy, urodzony około 1884 roku, rolnik, mieszkał 
we wsi Szucie, Zamordowany w więzieniu w Koronowie w 1944 roku, 
Rel.Stanislawa Nadarzewskiego ze Skrwilna, 


Meler Jan, robotnik, żołnierz AL, ps, "Kozioł". Mieszkał w Okalew- 
ku, W styczniu 1945 roku popełnił samobójstwo w chwili, kiedy żandarme- 
ria niemiecka usiłowała go aresztować. 
M, Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji.s.358: reI. S,Suszyńskiego z Rypina, 


Mierosławski Tadeusz, urodzony 1902, nauczyciel Szkoły Powszech- 
nej w Chraponi. Aresztowany 22 października 1939 roku. Więziony w Ry- 
pinie przy ulicy Warszawskiej 20 i tam zamordowany 2 listopada 1939 roku, 
Dz, U,Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego,nr 9/45,s,224; M, Kra i e w s ki, W cieniu 
wojny i okupacji,s, 322; R, P i o t r o w s k i ,Biogramy,s, 172, 


I 
!' 


Noskowski Stefan, urodzony 16 września 1907 roku, Mieszkał w 
Okalewie. W okresie międzwojennym członek KPP. Aresztowany przez Ge- 
stapo w 1943 roku w miejscu zamieszkania, Osadzony w obozie koncentra- 
cyjnym Stutthof, gdzie zmarł w końcu 1944 roku. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,NsJ 387/59; M, Kra i e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,358, 


Nowak Lucjan, urodzony 16 listopada 1916 roku, syn Antoniego, 
Mieszkał w Czarni Dużej. 15 lipca 1942 roku wywieziony na przymusowe 
roboty do Olsztyna. W styczniu 1944 roku został aresztowany w miejscu 
pracy i osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof. Od maja 1944 roku 
nie dał o sobie znaku życia. W 1948 roku sąd uznał go za zmarłego, 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c. Zg,87/48, 


I' 
I 


Ornowski Czesław, urodzony około 1923 roku, robotnik. Mieszkał 
we wsi Szucie, Zmarł w więzieniu w Koronowie w 1943 roku, 
ReI. Antoniego Kruszewskiego ze Skrwilna, 


Orzechowski Adam, urodzony w 1908 roku, syn Józefa, Mieszkał w 
Okalewie. Aresztowany przez żandarmerię. Osadzony w areszcie w Skrwil- 
nie i tam zamordowany. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Ns,77/62, 


Paliński Kazimierz, urodzony około 1922 roku, rolnik. Mieszkał w 
Okalewie. Osadzony w obozie koncentracyjnym Dachau i tam zmarł w li- 
stopadzie 1944 roku. 
ReUgnacego Brzezińskiego z Rypina, 


Paszke Julian, urodzony około 1906 roku, Mieszkał w Szczawnie, 
Aresztowany przez Selbstschutz w paździeniku 1939 roku, Więziony w Ry- 
pinie przy ulicy Warszawskiej 20 i tam zamordowany w listopadzie 1939 


176
>>>
roku. 
ReI. Antoniego Kruszewskiego ze Skrwilna, 


Pędziak de Chateux Stanisław, urodzony około 1890 roku, admi- 
nistrator majątku ziemskiego w Skrwilnie, Aresztowany przez Gestapo wio- 
sną 1943 roku. Więziony w Grudziądzu, a następnie osadzony w obozie 
koncentracyjnym Stutthof, gdzie zmarł w końcu 1943 roku, 
Rel.S,Suszyńskiego i Edwarda Piotrowskiego z Rypina, 


Poliński Szczepan, urodzony około 1900 roku, rolnik. Mieszkał w 
Okalewie. Osadzony w obozie koncentracyjnym Mauthausen-Gussen, gdzie 
zmarł w kwietniu 1945 roku. 
ReI. Stanisława Nadarzewskiego ze Skrwilna, 


Rogowski Stefan, urodzony 26 marca 1904 roku, syn Franciszka, 
Mieszkał we wsi Szucie. Aresztowany we wrześniu 1943 roku, Więziony w 
Koronowie, a następnie w Starogardzie, W końcu 1944 roku wszelki ślad po 
nim zaginąl. W 1952 roku uznany przez sąd za zmarłego. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Ns.I 992/52, 


Rumianowski Jan, urodzony 1 marca 1905 roku, nauczyciel Szkoły 
Powszechnej w Rudzie, Aresztowany 23 października 1939 roku, Więziony 
w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20, Rozstrzelany w końcu października 
1939 roku w lasach skrwileńskich, 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,Zg,13 7/47; RPiotrowski,Biogramy,s,178. 


Rutkowski Władysław, rolnik, mieszkał w Rudzie. Rozstrzelany 
przez Selbstschutz w Kwiatkowie jesienią 1939 roku, 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,Kartoteka egzekucji w powiecie rypińskim, 


Sieradzki Stanisław, urodzony 11 stycznia 1921 roku, syn Józefa. 
Mieszkał w Skrwilnie. Wywieziony na przymusowe roboty do Elbląga. Zgi- 
nął 4 lutego 1945 roku. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Zg,34/49, 


Sokalski Jan, urodzony 26 kwietnia 1896 roku, kierownik Szkoły 
Powszechnej w Przywitowie, Aresztowany 20 października 1939 roku, Wię- 
ziony w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20 i tam zamordowany 2 listopa- 
da 1939 roku, 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,Zg.68/47: R. P i o t r o w s k i ,Biogmmy,s, 182, 


Stalmierski Kazimierz, urodzony 21 października 1900 roku, syn 
Franciszka. Mieszkał we wsi Szucie. Oskarżony o ubój świni. Wyrokiem 
sądu specjalnego w Toruniu z 1943 roku skazany na karę śmierci. 
E _ Z a r z y c k i ,Eksterminacja i dyskryminacja dzia!a]ności hitlerowskich sqdów na Pomorzu 
Gdańskim w leItach 1939-1945,Bydgoszcz 1965,s.129, 


177
>>>
i 4,551 mieszkańców. Obszar wynosił 15,778 morgów gruntu, w tym 316 
morgów nieużytków. Terytorium ówczesnej gminy skrwileńskiej sąsiado- 
wało z gminą Okalewo, na południu z gminą Szczutowo, na zachodzie z 
gminą Czermin i na wschodzie z powiatem sierpeckim 44J . 
W skład gminy Okalewo po 1867 roku wchodziły następujące wsie i 
osady: Brodniczka, Czerwonka, Goliat y, Huta, Jasiony, Kaleje, MIeczówka, 
Niemcowizna, Okalewo, Okalewko, Obórki, Płociczno, Zatorowizna, Zofie- 
wo i Zofiewko. Gmina Okalewo należała do sądu gminnego III Okręgu i 
zajmowała obszar 12.330 morgów użytków rolnych i 186 morgów nieużyt- 
ków. Na jej terytorium około 1867 roku było 229 domów mieszkalnych i 
3.454 mieszkańców. Obszar gminy sąsiadował wówczas na północy z gmi- 
ną Świedziebnia, na południu z gminą Skrwilno, na zachodzie z gminą Czer- 
min i wschodzie z powiatem mławskim 45 ). Stan ten przetrwał do wybuchu 
I wojny światowej w dniu 1 sierpnia 1914 roku. 
Po opanowaniu Królestwa Polskiego przez wojska niemieckie w 1915 
roku utworzone zostało Generalne Gubernatorstwo Warszawskie, Dawna 
gubernia płocka podzielona została na trzy okręgi: płocki, lipnowski i mław- 
ski. W skład okręgu lipnowskiego wszedł przedwojenny powiat rypiński z 
opisywanym terytorium 46J , Na podstawie rozporządzenia Hindenburga z 
21 marca 1915 roku na terenie okupowanych ziem polskich przez wojska 
niemieckie zorganizowane zostało sądownictwo, Powołano sądy gminne, 
okręgowe i Trybunał Najwyższy. Sąd gminny utworzony został także w 
Skrwilnie 47 ! . 
11 listopada 1918 roku nastąpiło na terenie okręgu lipnowskiego zrzu- 
cenie jarzma niewoli, Ziemia dobrzyńska po 123 latach powróciła do odra- 
dzającego się państwa polskiego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległo- 
ści najpilniejszą sprawą stał się podział administracyjny, Prawie cała zie- 
mia dobrzyńska znalazła się w granicach województwa warszawskiego, 
Rozporządzeniem Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 14 stycznia 1919 
roku przywrócono dawny podział rosyjski, W ten sposób nastąpiło reakty- 
wowanie powiatu rypińskiego, w skład którego weszło Skrwilno i okolice, 
Komisarzem RP na powiat został Kazimierz Gorczyński 48J , 
Tak więc Skrwilno i okolica znalazły się po odzyskaniu niepodległo- 
ści powtórnie w granicach powiatu rypińskiego, który w oparciu o ustawę z 
dnia 2 sierpnia 1919 roku włączony został w skład województwa warszaw- 
skieg0 49 ) . 


44) SJownik Geograficzny Królestwa Polsldego i innych krajów slowiańsIdch, wyd, F, S li l i- 
mierski, B,Chlebowski. W, Walewski, t,lO, W11rszawa 1889,s,720, 
.sJ SGKP,t.7,s,421-422, 
4HI T, Ś w i e c ki, F, W Y b li l t , Mazowsze pJocIde w czosm:h wojny światowej i powstania 
pwjstwa polsIdef,o, Płock 1933,s.106-108, 
.'1 Z, Was z k i e w i c z, Z dziejów ziemi doiJrzyńskiej,s, 102, 
4HI Gazeta Urzędowa na Powiat Lipnowski. nr 16 z dnia 20 stycznia 1919 roku,s,2, 
4"1 M, Kall a s , Z przesz/ości administracyjnej,s,207, 


17 


-
>>>
II 


Staszewski Leon, urodzony 12 maja 1902 roku, syn Józefa, Mieszkał 
w Skrwilnie. Wywieziony na przymusowe roboty w okolice Gdyni. a na- 
stępnie do Gdańska. Zmarł na początku 1945 roku, 
AOKBZHPNP Bydgoszcz,3c, Zg.77/48. 


I 
j 


Sumeradzki Bolesław, urodzony w 1916 roku. syn Jana, mieszkał w 
Okalewku. Aresztowany przez żandarmerię niemiecką 13 stycznia 1944 roku, 
Więziony w Górznie. Rozstrzelany w okolicznych lasach 28 sierpnia 1944 
roku. 
M, Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,359; reI. Franciszki Sumeradzkiej z Okalewka, 


Sumeradzki Czesław, mieszkał w Okalewku, Rozstrzelany 2 sierp- 
nia 1944 roku w miejscu zamieszkania. 
M , Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji,s,359, 


Szulc Stanisław, urodzony około 1910 roku. Mieszkał w Mościskach, 
Wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec, gdzie zginął 2 lutego 1942 
roku, Brak danych dotyczących miejsca i okoliczności śmierci. 
ReI. Stanisława Nadarzewskiego ze Skrwilna, 


Szefler Antoni, urodzony w 1917 roku w Kalejach, syn Antoniego i 
Marianny, Aresztowany wraz z rodzicami 9 listopada 1939 roku, Rozstrze- 
lany w lasach skrwileńskich kilka dni po aresztowaniu. 
Archiwum Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie, teczka z korespondencją, Oświadczenie 
Jana Szeflera, syna Antoniego z Ustki z 21 września 1990 roku: R. P i o t r o w s k i ,Biogm- 
my,s.185, 


Szefler Antoni, urodzony w 1889 roku w Kalejach, rolnik. Areszto- 
wany w miejscu zamieszkania 9 listopada 1939 roku. Więziony w Rypinie 
przy ulicy Warszawskiej 20, Rozstrzelany w lasach skrwileńskich kilka dni 
po aresztowaniu. 
Archiwum Muzeum Ziemi Dobrzyl'lskiej w Rypinie, teczka z korespondencją, Oświadczenie 
Jana Szeflera, syna Antoniego z Ustki z 21 września 1990 roku: R, P i o t r o w s k i ,Biogra- 
my,s,185. 


Szefler Kleofas, urodzony w 1920 roku w Kalejach, syn Antoniego i 
Marianny. Aresztowany wraz z rodzicami 9 listopada 1939 roku, Rozstrze- 
lany w lasach skrwileńskich kilka dni po aresztowaniu, 
Archiwum Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie, teczka z korespondencją. Oświadczenie 
Jana Szeflera, syna Antoniego z Ustki z 21 września 1990 roku; R, P i o t r o w s k i ,Biogm- 
my,s,186, 


Szefler Marianna, urodzona 1892 w Zdrojkach, Mieszkała we wsi 
Kaleje, Aresztowana w miejscu zamieszkania wraz z mężem i synami 9 li- 
stopada 1939 roku. Więziona w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20, Roz- 
strzelana w lasach skrwileńskich kilka dni po aresztowaniu. 


178
>>>
Archiwum Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie. teczka z korespondencją. Oświadczenie 
Jana Szeflera, syna Antoniego z Ustki z 21 września 1990 roku; R, P i o t r o w s k i .Biogra- 
my.s.186, 


Torzewski Stefan, urodzony 20 września 1905 roku, syn Józefa. 
Mieszkał w Skrwilnie. Aresztowany przez Selbstschutz 23 listopada 1939 
roku. Więziony w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20. Ślad po nim zaginął. 
Prawdopodobnie rozstrzelany w lasach skrwileńskich, W 1948 roku sąd 
uznał go za zmarłego. 
AOKBZHPNP Bydgoszcz.3c. Zg,89/48, 


Wardzyński Józef, urodzony 7 kwietnia 1901 roku, nauczyciel Szko- 
ły Powszechnej w Skrwilnie. Aresztowany 22 października 1939 roku, Wię- 
ziony w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20. Rozstrzelany w końcu paź- 
dziernika 1939 roku w lasach skrwileńskich, 
M, Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji.s,322; R. P i o t r o w s k i ,Biogramy, s, 188; 
rel.H.Wardzyńskiej z Rypina (żona), 


Wasilewski Adam, urodzony około 1912 roku, rolnik. Mieszkał w 
Skrwilnie. Zamordowany w więzieniu w Koronowie w 1942 roku. 
Rel.Stanislawa Nadarzewskiego ze Skrwilna, 


Wiśniewski Czesław, urodzony 13 czerwca 1911 roku, syn Jana. ps. 
"Wicher". Mieszkał w Okalewie. Na przełomie lat 1943 i 1944 rozpoczął 
działalność w PPR. Od 1944 roku był dowódcą Armii Ludowej w powiecie 
rypińskim. W lipcu tego roku powierzono mu obowiązki dowódcy Batalio- 
nu AL im."Ziemi Rypińskiej". Brał aktywny udział w walce z okupantem na 
terenie 18 okręgu AL. Zginął w potyczce z Niemcami pod Pokrytkami (pow, 
Ciechanów) 20 sierpnia 1944 roku, 
Okręg Plocki,s,674, 


179
>>>
Aneks nr 3 


Właściciele większej własności ziemskiej 
na terenie parafii skrwileńskiej do 1945 roku 


Okalewo 


Okres przyna- Dane biograficzne o właścicielach dóbr ziemskich 
leżności dóbr 
1425 Bronisz 
1506 Feliks Sierpski, podkomorzy płocki 
od lat 20-tych Stanisław z Opolska Piwo h, Prawdzie, syn Andrzeja 
XVII wieku z Opolska i Anny z Gomolińskich, Poślubił Zofię Magdale- 
nę, córkę Jana Loki, h, Rogala, Zmarł 17 stycznia 1649 roku, 
1649-1655 Zofia Magdalena Piwo, wdowa po Stanisławie Piwo. 
1655-1660 Piotr Piwo, h, Prawdzic, sędzia ziemski gostyński, rodzony 
brat Stanisława, podczaszego płockiego, 
1661-1676 Jan Bonawentura vel Jan Dobrogost Krasiński h, Slepowron, 
podpułkownik wojsk królewskich, referendarz koronny, wo- 
jewoda płocki. Zmarł w 1717 roku, 
1676-? Jakub Rokitnicki h. Prawdzic, starosta rypiński i dobrzyński. 
Zmarł w 1689 roku, 
około 1702 do Mikołaj Jan Podoski h, Junosza, chorąży płocki, wojewoda 
września 1762 płocki. Poślubił Mariannę Rokitnicką, córkę Jakuba i otrzy- 
mał w posagu Okalewo z przyległościami. W skład majątku 
Okalewo wchodziły wówczas dobra skrwileńskie. Mikołaj 
Podoski zmarł 3 września 1762 roku. 
1762-1777 Tymoteusz Podoski h, Junosza, syn Mikołaja i Marianny 
z Rokitnickich, podkomorzy i starosta dobrzyński, Otrzymał 
dobra okalewskie po śmierci ojca, Zmarł w 1777 roku, 
1777-1780 Michał Hieronim Podoski h, Junosza, syn Mikołaja i Ma- 
rianny z Rokitnickich, starosta bobrownicki, kasztelan ry- 
piński i dobrzyński. Otrzymał dobra okalewskie po śmierci 
brata Tymoteusza, 
1781-1808 Mikołaj Chełmicki h. Nałęcz, syn Józefa i Ludwiki z Cie- 
chomskich, Dobra okalewskie kupił od Michała Hieronima 
Podoskiego za sumę 220.000 złp, Zmarł w 1808 roku, po- 
chowany został w Toruniu w kościele Reformatów, 
1815-1853 Ignacy Antoni Chełmicki, syn Stanisława i Klary z Nałę- 
czów, bratanek Mikołaja, urodził się 6 grudnia 1793 roku 
w Dobrem, W 1800 roku przeniósł się wraz z matką i siostrą 
do swojego stryja Mikołaja wOkalewie. 
W 1816 roku Ignacy Chełmicki w wyniku działów rodzin- 
nych otrzymał po stryju Mikołaju dobra Okalewo. Ze 
związku z Kordulą z Lasockich pozostawił syna Adolfa, któ- 
remu w 1853 roku przekazał klucz dóbr okalewskich, Zmarł 
11 grudnia 1877 roku, 


180
>>>
1853-1912 Adolf Chełmicki, syn Ignacego i Korduli z Nałęczów, uro- 
dził się 13 czerwca 1825 roku, Poza dobrami okalewskimi 
był właścicielem Lasot od 1862 L, Godziszew od 1875 L, 
Balina od 1880 r, W latach 1872-1898 wykupił od rodziny 
Gockowskich całość dóbr Żałe, Przez małżeństwo z Władys- 
ławą Karnkowską stał się właścicielem Świętosławia w po- 
wiecie lipnowskim, Posiadał także majątek Kleszczyn 
i Kiełpiny, Zmarł 6 marca 1912 roku, Pozostawił syna 
Adriana i czter córki. 
1912-1933 Adrian Chełmicki. syn Adolfa i Władysławy z Karnkows- 
kich, urodził się 12 listopada 1868 roku wOkalewie, 
W 1904 roku ojciec zapisał mu dobra Godziszewy, W 1910 
roku otrzymał Kiełpiny, Po śmierci Adolfa w 1912 roku cały 
majątek odziedziczyły jego dzieci. W wyniku działów ro- 
dzinnych Adrian stał się właścicielem Kiełpin, Okalewa 
i Świętosławia, 
Będąc w stanie kawalerskim Adrian miał córkę Marię Hali- 
nę. Ożenił się dopiero w 1928 roku, Jego żoną została Maria 
Wybicka, córka jego siostry Janiny, Z małżeństwa tego uro- 
dziła się jedyna córka, Maria Teresa Bonawentura, 
Adrian Chełmicki zmarł 10 listopada 1933 roku, Został po- 
chowany na cmentarzu parafialnym w Skrwilnie, Był ostat- 
nim właścicielem okalewskich dóbr ziemskich z męskiej li- 
nii rodzin Chełmickich. 
1933-1939 Maria Chełmicka z domu Wybicka, urodzona 27 kwietnia 
1901 roku w Gdańsku, córka Józefa i Janiny z Chełmickich, 
Ojciec Marii był lekarzem i wybitnym polskim działaczem 
społecznym na Pomorzu, Jego dziadkiem był Józef Wybicki, 
twórca hymnu narodowego, 
Po śmierci męża Maria zwołała radę familijną rodziny 
Chełmickich, która upoważniła ją do sprzedaży części ma- 
jątku w celu spłacenia długów i uznała ją oraz córki za je- 
d ne s adkobiercz nie o Adrianie Chełmickim, 
1939-21 I 1945 Wszystkie majątki należące do Marii Chełmickiej i jej córek 
rze' te został rzez oku ac 'ne władze niemieckie, 
1945 Dobra ziemskie Okalewo należące do Marii Chełmickiej i jej 
córek rze' te został rzez aństwo olskie, 


181
>>>
Przywitowo 


Okres przyna- Dane biograficzne o właścicielach dóbr ziemskich 
leżności dóbr 
1367 Piotr Swinka, stolnik dobrzyński 
1564 Urszula Sierp ska 
1788 Józef Białowiejski 
1789-1811 Andrzej Rokicki h, Rogala, syn Adama, Ożeniony był z Łu- 
cją z Kukowskich, Z małżeństwa tego było dwóch synów: 
Jan i Augustyn. Andrzej Rokicki zmarł około 1825 roku, 
Augustyn zrzekł się praw do dóbr przywitowskich, 
1811-1834 Jan Rokicki, syn Andrzeja, Ożeniony z Salomeą Chełmicką 
miał dwóch synów: Melchiora i Leona Konstantego, Zmarł 
około 1834 roku dzieląc majątek międz,y: synów, 
1834-1843 Melchior Rokicki, syn Jana, Ożeniony był z Julianną z Bia- 
łowiejskich, Zmarł bezpotomnie w 1843 roku. Swój majątek 
zapisał bliżej nieznanemu Feliksowi Olszewskiemu, 
1843-1854 Właścicielami tego majątku byli: Julianna Rokicka, wdowa 
po Melchiorze i Feliks Olszewski. 
1847-1867 Feliks Kisielewski, administrator dóbr poślubił wdowę po 
Melchiorze Rokickim, Juliannę z Białowiejskich i stał się 
współwłaścicielem tego majątku. W 1854 roku wykupili oni 
od F,Olszewskiego pozostałą część dóbr Przywitowo, 
1867-1884 Józef i Wiktoria z Głuchowskich, małżonkowie Suszyccy 
kupili od Julianny i Feliksa Kisielewskich Przywitowo, Borki 
i Budziska, 
1885-1898 Linda Abramowicz Kagan kupiła 1/4 dóbr przywitowskich, 
Adolf Lindenfeld 1/2 tego obszaru, 
1898-1906 Szymon i Szmerek Brzezińscy kupili całość dóbr przywi- 
towskich. 
1906 Dobra te nabyła Pissa Fride, 
1907-1915 Całość dóbr przywitowskich kupił Wulf Krongult. Zmarł 
w 1915 roku, 
1915-1921 Dobra stanowiły współwłasność 7 sukcesorów Wulfa Kron- 
gulta. 
1922-1925 Dobra stanowiły współwłasność 23 sukcesorów, z tego 11 
mieszkało w Warszawie, a 12 w majątku Przywitowo, 
1925-? Uregulowano stosunki własnościowe w tym majątku, do 
którego należało już trzech współwłaścicieli: Józef i Ignacy 
Krongult oraz Szaja Sztolman z domu Krongult. 
lata 30-te XX Do wybuchu II wojny światowej właścicielami tych dóbr by- 
wieku li Józef i Ignacy Krongult oraz Szaja. Leon i Stanisław 
Sztolman, 
1939-1945 W latach wojny dobra te przejęte zostały przez administra- 
cję okupacyjnych władz niemieckich, 
1945 Po wyzwoleniu dobra przywitowskie zostały rozparcelowa- 
ne. 


182 


I '
>>>
Skrwilno 


Okres przyna- Dane biograficzne o właścicielach dóbr ziemskich 
leżności dóbr 
1530-1564 Paweł, Wojciech i Jan Rościszewscy h. Junosza. Ród ten 
wywodził się z Mazowsza, W tym czasie dobra ziemskie 
Rościszewskich znajdowały się po obu stronach rzeki 
Skrwy, częściowo na ziemi dobrzyńskiej, częściowo zaś na 
Mazowszu, 
1598 Właścicielami dóbr chrapońsko-skrwileńskich po śmierci 
Wojciecha zostali jego synowie: Jan, Jakub i ks, Zygmunt. 
W wyniku podziału tych dóbr Jan i Jakub otrzymali Chra- 
poń ze wszystkimi przyległościami. Ksiądz Zygmunt otrzy- 
mał Skrwilno i Rudę, Do lasów, gorzelni i browaru trzej bra- 
cia zostawili sobie równe prawo, po 1/3 z tych dóbr, 
1605 Ksiądz Zygmunt Rościszewski, proboszcz skrwileński upo- 
saża kościół parafialny we wszystkie dobra przypadające dla 
niego z podziału rodzinnego, W skład tych dóbr weszły: 
Skrwilno i Ruda oraz 1/3 lasów, jeziora, łąk, gorzelni, bro- 
waru i innych uposażeń. Na mocy aktu z 1605 roku sporzą- 
dzonego w Kancelarii Królewskiej w Krakowie dobra te stały 
sie własnością kościoła skrwileńskiego, 
lata 30-te Generał Jan Kampenhausen był prawdopodobnie właścicie- 
XVlIl wieku lem dóbr chrapońskich i szczawieńskich oraz części 
Skrwilna, Być może wszedł w koligacje rodzinne z Rości- 
szewskimi i stał się ich spadkobiercą, Przypuszczać można, 
że nigdy w Skrwilnie nie mieszkał. Swoje majętności posia- 
dał na Wołyniu, gdzie zmarł w 1744 roku, 
lata 50-te Mikołaj Jan Podoski, wojewoda płocki, starosta bobrownic- 
XVlIl wieku, ki, dobrzyński i rypiński stał się właścicielem dużej części 
dóbr skrwileńskich, m.in, części Skrwilna, Czarni Dużej, 
Rudy i Raku, Dobra te łącznie z dobrami okalewskimi sta- 
nowiłv ieden komoleks dóbr ziemskich, 
II POł. XVIII Przez krótki okres właścicielem części dóbr skrwileńskich 
w, był Jan Kalasanty Kampenhausen, Nie wiemy jaki stopień 
pokrewieństwa łączył go z gen, Janem Kampenhausenem, 
Po 1782 roku znikł on ze źródeł. Należy zaznaczyć, że do 
końca XVIII wieku Skrwilno stanowiło kompleks dóbr 
ziemskich należących do kilku osób, 
1762-1777 Tymoteusz Podoski, syn Mikołaja po śmierci ojca odziedzi- 
czył dobra okalewsko-skrwileńskie, Był podkomorzym i sta- 
rostą dobrzyńskim, Zmarł w 1777 roku, 
1781-1808 Mikołaj Chełmicki dobra okalewsko-skrwileńskie kupił od 
Michała Hieronima Podoskiego, 


183
>>>
L
 I 


1811-1817 Marian Adam Cissowski wykupił całość dóbr skrwileńskich 
od Pawła Chmielewskiego, Franciszka Rościsz
wskiego i Ig- 
nacego Chełmickiego za sumę 300.000 złp, Zoną Mariana 
była Katarzyna z Jackowskich, Z małżeństwa tego były dwie 
córki: Ksawera i Elżbieta, między które ojciec podzielił swój 
majątek. Zmarł w 1853 roku i pochowany został na cmenta- 
rzu w Skrwilnie, 
1849-1853 Ksawera Cissowska. córka Mariana i Katarzyny z Jackows- 
kich, ur, w 1828 roku, 25 lipca 1849 roku otrzymała od ojca 
dobra Skrwilno, 
1853-1891 W 1853 roku Ksawera Cissowska poślubiła Florentyna Anas- 
tazego Wittke Jeżewskiego, który stał się właścicielem dóbr 
Skrwilno, Ze związku tego urodziło się dwóch synów: Do- 
minik i August oraz córki: Emilia, Wiktoria i Zofia. Anastazy 
Jeżewski zmarł 10 stycznia 1884 roku i został pochowany 
na cmentarzu w Skrwilnie, 
Żona Anastazego, Ksawera żyła jeszcze do 1916 roku i do- 
piero w 1891 roku przepisała cały majątek na synów: Domi- 
nika i Augusta, 
1891-1923 Dominik i August Jeżewscy byli właścicielami majątku 
Skrwilno, 
1923-1939 Feliks i Antonina z Rutkowskich Mieszkowscy kupili 
w 1923 roku od Dominika i Augusta Jeżewskich majątek 
Skrwilno, Za dobra te zapłacili 230 mln, marek polskich, 
Bracia po sprzedaży tych dóbr wyjechali do Warszawy, Ich 
dalsze losy nie są znane, 
1939-1945 W pierwszych miesiącach II wojny światowej cały majątek 
Skrwilno przejęty został przez administrację okupacyjnych 
władz niemieckich, 
1945 Dobra ziemskie Skrwilno zostały upaństwowione. Mała 
część gruntów ornych, pozostała po parcelacji przymusowej 
w 1938 roku, została rozparcelowana. 


f I 


I 
!I 
ł I 


184 


I I 


II
>>>
Skudzawy 


Okres przyna- Dane biograficzne o właścicielach dóbr ziemskich 
leżności dóbr 
1564 Andrzei i Tan Starorvpińscv 
1789 Franciszek Starorvpiński 
1813-1841 Antoni Romocki h. Prawdzie, syn Kajetana. Zmarł w 1841 
roku i został pochowany w kościele wSadłowie. 
lata 50-te XIX Nastąpił podział dóbr ziemskich: Skudzawy lit. A posiadała 
wieku w 1860 roku Ludwika z Kleczkowskieh Rańkowska, Sku- 
dzawy lit. B. posiadał Adam Gumowski. Skudzawy lit, C 
w 1859 roku należały do Miehała i Katarzyny Dembskich. 
1862 Skudzawy lit. A podzielone były między dziewięciu sukce- 
sorów. 
1990-1910 Dobra ziemskie dzieliły się na kilka odrębnych przysiółków: 
Skudzawy Stare, Wieś, Skudzawy Nowe, dwa folwarki lit. B 
i D oraz osada młynarska, Folwark lit. A po 1873 roku prze- 
stał istnieć, Dwa pozostałe folwarki podzielone zostały mię- 
dzy sukcesorów, Od 1910 roku Skudzawy stały się wsią 
włościańska. 


185
>>>
Aneks nr 4 


Mapy 



 


l' 



 l: 


186 


Gmina Okalewo i Skrwilno w granicach 1939 f. 


'\. 
/-.,....;.'\ 
! \ 
.1 \ :ł: 
I .;./'. 
./ o Ok;,/ewkD '",o//i 
/ 
iczno 
-'T' 
I 
r 
t 
I 
l 
! 


o.Kipitllr 


Zd"!fJ 
b 


o lf/eC(,i1",
 


I 
! 
I 
I- 
i...,., 
.\ oJ
 .-' -..,J 
/ ..,..-; 
. (P - "zczawrro 
I .
. 
. --- . ........,./ 
r'-
cie 
( o . 
i .skrwilno O 
'\ 
i 
. o 
l Bab(l o 
'._.
/"a oz.."",bI'ZYCd 
............--....... ° Du. '" 8 

 
 D!JIISLl!.l¥i
c o 
\. Cum;" 
-, 
\O""'/' 
"-.J" 


o Oka lewo 


o Z"I,rowizna 


-() Rak 


o Rudd 


"'
iS/fil 
o 


. 
C/1 r apon 
o
>>>
Terytorium parafii skrwileńskiej w drugiej połowie XVI wieku. 


Przywitowo 


Pietrzyk 


Zambrzyca 


Czarnia 


t ./ Osada z kościołem parafialnym 

 i należącymi do niego wsiami. 


Źrodło: Z. Guldon, Podziały administracyjne Ziemi Dobrzyńskiej 
w połowie XVI wieku. Mapa. 


187
>>>
Rozporządzenie Rady Ministrów z 28 sierpnia 1919 roku komisarzom 
rządowym w powiatach nadało tytuły starostów, a Urzędom Powiatowym 
nazwę starostwo, Pierwszym starostą w Rypinie został M.Heyman 50J . Na 
terenie powiatu rypińskiego utworzonych zostało 14 gmin wiejskich i 2 
gminy miejskie. Na czele gminy wiejskiej stał wójt, jego zastępca i skarbnik, 
W skład rady gminnej wchodziło od 12 do 14 osób, Zakres kompetencji 
zarządu gminy dzielił się na własne i poruczone. Własny zakres działania 
związany był z bezpośrednimi interesami mieszkańców gminy, o których 
mogły decydować jej organy. Dotyczyło to m.in, zarządu nad majątkiem. 
czuwania nad bezpieczeństwem osób i mienia. budownictwa szkolnego, 
spraw komunikacyjnych, budowy dróg i mostów, nadzoru nad targami, 
spraw zdrowotnych, opieki nad ubogimi itp.51 J . 
W zakresie spraw poruczonych gmina nie mogła działać samodziel- 
nie. Musiała ściśle wykonywać to, co jej zostało polecone, bądź odpowied- 
nimi przepisami, bądź zarządzeniami odpowiednich organów państwowych, 
Do takich spraw należało np, współdziałanie władz gminnych w rejestracji 
poborowych do wojska, załatwieniu spraw meldunkowych, obowiązek do- 
starczania kwater i podwód, zwalczania chorób zakaźnych, udział w ściąga- 
niu podatków itp,52 J . 
Z powodu braku materiałów archiwalnych z okresu międzywojenne- 
go nie jesteśmy w stanie scharakteryzować działalności organów samorzą- 
dowych gmin Okalewo i Skrwilno. Do naszych czasów zachował się tylko 
opublikowany w Kronice Rypińskiej skład osobowy Zarządu i Rady Gminy 
Skrwilno z 1927 roku, Wójtem był wówczas Jan Bukowski z Baby, zastępcą 
Stanisław Liszewski ze Skrwilna, W skład Rady wchodzili: Józef Jóźwiak z 
Nowej Grobli. Antoni Rakoczy z Zambrzycy, Stanisław Śmichewicz z Bogu- 
szewca, Stanisław Klonowski z Szuci. Franciszek Lubomski ze Szczawna, 
Józef Tomaszewski z Otoczni, Augustyn Dołęgowski. Tadeusz Stankowski i 
Madart Gabryś ze Skrwilna, Józef Szcześniak z Mościsk, Adam Jaworski z 
Chraponi i Stanisław Burnacki z Czarni Małej53) . 
Nie wiemy do kiedy zarządzał gminą wymieniony skład Rady. Wiemy 
natomiast, że od połowy lat trzydziestych, aż do wybuchu II wojny świato- 
wej wójtem gminy Skrwilno był Stanisław Liszewski. Według relacji miesz- 
kańców był to człowiek wielce dla gminy zasłużony54J. 
W 1936 roku na terenie gminy Skrwilno mieszkało ogółem 6,234 miesz- 
kańców, w tym mężczyzn 3.026, kobiet 3,208, W tej liczbie osób narodowo- 
ści polskiej było 98.4%, żydowskiej - 1%, niemieckiej - 0,5%, ukraińskiej - 
0,1%. Ponadto jedna osoba była narodowości czeskiej i dwie osoby posiada- 
ły obywatelstwo amerykańskie, Bezrobotnych w Skrwilnie, według stanu z 
31 grudnia 1936 roku było 153. Przewidywano, że liczba ta w marcu 1937 


5111 z, Was z k i e w i c z, Z dziejów ziemi dobrzyńskiej,s,106, 
51) Tamże,s,109, 
52) A, A j n e n k i e l ,Administracja w Polsce,s,65, 
5"1 Z powiatu,Kronika Rypińska,1927,nr 28,s,5, 
541 ReI. Jadwigi Romanowskiej ze Skrwilna, 


18
>>>
Ilustracje
>>>
,; 



.
 


..,. 

. ":!. 
." 


4.- 


,

!'
'S
::"F':;
 
.
...{: .4.
 
:;..,. ,ł 
 'V 


"iIif ' 


': fł
 ' " 
. ,.'t 
Xih' 

, 
, 
' , .,,:0.' , ,. '_ :
 , ,_, . ,, _ -.:,T!: .. 

_
 _i..,""-
';
" :,A -;" :
." :'". . ......V ..
.' -- :1",!;:,
 
"''.o #... '\ ;
 {'ł1 ::.: ): 
?\;'
lil

:
'"o ',';'.:":".
'1, 
:,t
' 
 
 ,..,\;, '4' ,N ' .",' 
' 
 ."... , ';' ,...; 



:.'

;


. ,..
",r-


_:"
:'i
.. 
'


ffĄ:;
 ' 
'
',;f;: "
... ,4..
, 
"'" '," 
. 

 
.'
;
;
_.;-


;;1

(';' ,"." 
 
,;::' ti,
f}\ "',', _ J' ..:;: 
 
'
Jo

 
...;:. ..-- 

Ił _ ..
4- 
""
""'#"'.. 
...
 - 
 ..t:

 
:\:
 
Fot. 1. Palisada skrwileńskiej osady obronnej z IX wieku. 


(
 


 


.. ": 
.:
 : 


".. 
 
. 
.;;.' :"

_'S
' 


':;
 
..


::{

 


t,.,;. 
-t... 
. 
;
;
 
 

.
 
 '." 


'. 


..
: 
i
;- 



 


' (i"':

 " 
.1. m". 
.. '..
 t:, 

 




.
 -', 
?'. 


: 4
;1.ł.
';: '. 


. ..


. - . 


\, 
rJ':f. :: 
.

 . -

!
 
.  ."J; '. 
." - 
't,/;:::, ::łZf't';' 


"'
. 
....Yf :'0.... 
-
 


, .

:,;::t:n,. ':

;",

;:'f.
-' 
:'i'...:.-_
t  ,,'- ;# '"' r.' ' 
. .' '.

: , '- .... " 

 3, ...
,.&. i ł ':- 
.1' ,
. 
:, 
.... 0;". 
. 



. 
. .,. 
. 
.::


 "...-:t--= 


, ' 


.:. ....... 



..-. 


.. f.- .:. 


", UV: ,tii:: 



, 
" ft, 'i
':"c; 
.', łI-:
c , 
+._' 
;1
'
 
 ,
+ ". 
-' :" ." /i:-/'."b" 
", "'
.}!';:;, 
j':

-' 


,., ;
..:
. 


,':-":

 ł;"'" 
'li: .... '.. 



.
:} 


:-".,' 


..-,:.'i-'" 

'
 
. 
"', '-(' ' 


", 


" .... 


'. -.
:.,. , 


. -"'- . ....... . :''-'''.;, 
 
'{' ......,', ;1'" 'W.,
.(4 
.',',' 

 
."':.
_ '''.;..

- "ił,.
5
 


""
 
'"" 


....... 
.". 
"Ił;'.. ,.... 
, ".
{ ']:.t , 
' 

 ....,w-' 
.-:.If: 


:.1:'. 


.. .'1.,. 

.f... 


,,", ,- 

 .
K 
. * 
 
, . 


.
 

 - f4: 
+
':.".j

 


-",'" 


.... 


"( .,)... 


.,
 
 .
 


J...... 


Fot. 2. Przekładkowa konstrukcja wału grodu skrwileńskiego z X wieku 


191
>>>
It" 


.. - 
. 


.

 / i:i.- '. 
.. 


-- .;:;
 
__
_....:- -i' w 
'
y 

'
'
 




 ...:: 


"':o, 


J

, 
.-....,.
 
A
.

.. ._

 


,,

 

 .

 .....;:..ł .c....;.. 

 1Jt. .;:;.,. 


,I 


192 


;. 


, 
m fi' 


_
t.
. ", 


r 



... ... 


..... 
.A. :," 



, 
. -,:,:.. 
{: .
.
:
 ;.
 


j£ 
,...., 


"-.i1': 



... 

,. 


_ 
*' A... 



",.. 


..,;' 


'. i
 


-.. ;. 


. " 

;,,:
:

 :


::;':, 
" 


....... 


.........:! 


.:
: 


"!

:J. 


r.. ... 


: 
 



y-

 ' 


..,{
.f-.:.
}

;'.
 
' L .,01:' ",.
...,.".:«"...ł"" 
..,. 
.r-. "......ł'
 .'.i:
--...
"".:.. 


...---
 "" 


""!' fi.- 
, 



'
17 
.;t:


;.::,
, 


Fot. 3. Fragmenty budynku z X wieku na majdanie grodziska 
skrwileńskiego 


;
. .' 


-" 


;. 


9,' 


:t" 
 :..,ł . .
 
_tI' ',' " 


'
, 


'łJ 


,'..
>>>
j
 

 ' k 
} 'ł.... 

i- 

 
-rf
 


 
!J!ł.. 


(:£.-- 
"'1 W 
ł' , 
., 

. 


'ł 


łt l 
1:. " 

.tk 

 '. 
 
 
a:.u:. . 
, 


 
'!!i
. 
, 
...... 
....-JJ'-:':\ 

t
 

'"i;.. 
%
. 

 
-..- 
"''Y- 

ij 


j
 
JI:Ił:
 


 
..
 
1f;: 


Fot. 4. Złoty łańcuch z pierwszej połowy XVII wieku, 
(z kolekcji skarbu skrwileńskiego) 


193
>>>
I 
,. 
I 
I 


ł 


','."" ,

 
'. . 


'11:.... 
. 
,( , 


,. 


. 
. . """'........4ł" \ 

, -;,,\, 


"1
 
J '.. )'1' 
!) r\' 

 .' . 
, 2).' 

.\\.. I 
"
 J" .u- " 
"., ' 
'" f 
,t 

' . oj. 
,-- 


. 


-'..-- -, 
." \ 
r
', '
,;' " 
, ;';. " ( '. t 
,v: ]. t 
'.. '
'\- . /' , 
.!t ". 


, :,.-- 
o... 


, .. 
.

 . 


II 
!I' 


f 


'-":':A" 


"I 


.\. 


"i., 


, j łł- 
'I" 


- 


Fot. 5, Dzban srebrny złocony wykonany w Augsburgu w 1617 roku. 
(z kolekcji skarbu skrwileńskiego). 


'I 


194
>>>
".
 


,..: 
.,:.. 


,',,\.:
:
i;.:, ' 
. 
 ' 

t
' 
.:: .. 
 '.' .,.if" 1.
 
 
.¥..i'
. "'t.. :J.
...,/\:;' 
Jf1' ," "',;.' .
 '''ii ,"' W 
,
i;
:,:1::::;,; ,', . 

"
,
{.
:.J .' '. 
\. ,'f.', ". ,.'.., ''' , ' ,,\' ,,- 
:r 

 ' . "!;. ,1,.;.
:
 


:1(:(."" 


" ,'
 
,.;:


. 
ł"'''' , 
:
:: .
.:.,A 
"
, ", ' 
;.

'?£.: 
, I"
 
" l, ,c
: : 
,
, .
:,' 
'ji 
',."' , jf 

' 


:, 



--- 


.i;/ .....

 
.;
.:f' 


,- 


...., 


,4;' 


''IJ'.v.
.' 


Fot. 6. Misa wykonana w Augsburgu w 1617 roku. 
(z kolekcji skarbu skrwileńskiego). 


195
>>>
II 


! I 


.II 


I 
II 
l I 
II 
II 


/" 


-' 
" 
.. ,".':" 


. 
; 


'-") 


....r 


., 
, 


- 
, 


.... 


:/-,- 


"' 
, -" 


,'. 
. - 
:
 '


 
to. . 
 .' A ',ił
 


'''J- 


':... ' 
',
- 
,\,- , 


" ,
., 



 { ., 
; .. 
. 


'
 



 


 ' 
-, 


" t 
l' 
, 


...j.. 


Fot. 7. Wisior wykonany około 1600 r. (z kolekcji skarbu skrwileńskiego). 


: :1 
I. I 
! III 


196
>>>
'u t f. 
, ...

, 
;f 
.
._,
 '
4; :-
ł 


t 
I ,; 
 . J ' 
,;1; ' 
-łar" ,; ,.., J 
';i
 
"J;
 
'-, ",
':, 
:' 
'i " 
*' ł
 -"'.;1: ..,.....,....
 I" f.ł,.""} 
, ,,,..,.:,;. 
 _' A ' -.. ".'. ",,
':"""'" 
Z",.;; .

!' r':: .
-:'-'
.{;J.;' - 
 
 . 

'fr(
 
t,1''. \ ,'. ',::, y,. :( , '
 
(i,.-," /", ' , ' 

 lit -: 

 --
__ 
f
,* ..' # 
}f' /;: ...: ,
 ,;
:'::
',

;
" 
;
 '
 
Fot. 8. Mogiła powstańców na cmentarzu parafialnym wSkrwilnie 
poległych pod wsią Ruda w 1863 roku. 


, . 



.;... 


, łf' ' 


,
", 


,
 


. ' ' 


':,łrł 


; 
. . 


,50 


-' ' 
" 
," 


-, 


,ł 



i 
"'Itr ,,
 
'ł. 


 
.t- 



i 


, 
.... 


'. ..ł )j "';:''''
 ';t' 
 1; 


'..", 
rq
 


...' 
}' 


Jtr 


.,:-'\.., 


.' 


" 
" 


.':, y.... 



 .lf' 
?:. 
. 
,J. ' 


r 


... ....:, 


" 


....... 
.', .*...' 
.

._""'ĄI!r ",... 


'..' 


f" łt' 

( 


ł: 
''I:. 
'4 ' 
# ł, 
 
I,' 


.,:, 


.1,,\ 4" 
 , 
(". 


¥ .' 
".j 



 


" "-# 


,o,. 



. !f 

 , ,
 . -.i1- . '. 
.1":- ..
 


" 


ot- 


":
f'
,' :'} :"': 


,i · 
.. ;.... 
.,:

 , 


197
>>>
.t. 



.'
 -?:,F 


" "r ..':

, 
.
 - -.:. 1. :.\_
' 


I I 
I 


,_.- ""- 
 
F ----,."'r.---" -' 
'"' ,... '9---.--. 
, , 


_.,.,............AJ
 IJI ' 
ł----\ - 
_ .. ""'"T '-w - 


.-- - .. 
, 


l' 

:,
 . 


._i' J

 
. 


-
 ---
 
 


-I 



..

t 
P fil 
o" _


'"'''' 
. 


.,,' .... 



. 4- 
 


- 


....' n'_'__ 
I _ 
&.. 


. .

 
 ,.... ..... 



..
'!
';. . 


'''', ".f{JO..;" 



 ':'.:/,., 
'. 
':"A ,."

::t.

..}
.,

 ':":' 
. 
 '-ł:"
i.c
.,.:.";;:"

"-.. .:.:...'" . ../' 


., 


. . :,aI; "!", "-". '1. 


; 
ł 
I I 
, I 
I .....' 
I :; 
I , 
 



... .. " 


.:-i;'-: 


,", 
C ' 
l : 


,.?'-C.: 
...,\..,:

:;',
v;
r 


-: 


- .. -'J- 


." . - .... '.; ": yi":!I.;:
 J: 
,,' 
"....: 
"P" 


"'ł. A.....
 ;;...
. .- 


-
. 


'
 :
' 'W

 .ł. 


Fot. 9, Pałac w Skrwilnie, zbudowany około 1820 r. prawdopodobnie 
przez Mariana Cissowskiego, Zdjęcie z około 1900 roku, 



 


. .' 
 



-:: ;
. 

, 
,\ 


4 



 

 



 


r 

 .' 


\\'0 


.,.. 


" 


l! 
I 


'" 


t 
.
 J.
 ',,,,,
" " 
,jJo.) .
 ""- 


..,..',. ,,\,;',;', 
,oJ 


: :.;0/. 


. .' ".... 
''W 
.'" :'
.."*':0'.
"
:' . ''. 


.... ' 



 ." . 


')'J;.":"""
.. 


'" ..' 


Fot. 10. Kościół parafialny p,w, NMP i W.W. Swiętych z XIX wieku w 
Skrwilnie. Zdjęcie wyk, Stanisław Jocher w 1961 roku. 


198 


I I
>>>
ł 


'... 


t."'' 
i."":
 


.

. 


I- 
.
' 


. "'..."':'"
 


,j 


/VA r
,,: 
' 
",i"." 
', 
'
.llt ;ii
 ? 


:J 
.
 
.( 
...,. -ł'
 
Mo' 
'!'+'. , 



. 


t",!'" 


"M... '...:,:
 

 


Jo 


.....
' . 
. ;
/,..:.: 
!' 


.:." 


-" 


j
 ::
T=-;" 
,1" :i.,', 


....-.-:., 


1:-"" 


. 1':' 



+ 

 t.f
:' 
.,:. ł.ł. 


Fot. 11, Fronton kościoła paraf. p.w. NMP i W.W. Swiętych z XIX wieku 
w Skrwilnie. Zdjęcie z 1997 roku. 


\ ';'1. 
,'
' 
, '

;';
'''ł
..'' 
.ł'


.
 ':;
:. 
. .;;i 


f: 


'"'I-" 
.' 
.. 


ł 


'" 
".ł. 


_, t 


,
.,. 


. .
 "". . 'J..":
 


ił 


",=. 
j, 


.....- - 
"';.P' 
'......,' 
. " 


.," 


t '- 
'f,-: . - _;" 
.' .. ...... 


'. 
... 
 "i( 
(. 
Ji"', 

.J; 1.,,: 


? 



 
 


--I'i 


; .tlt 


" -'i" 
 
.... "'_,r"-
 ;;..' -.
.-'. 

 .
..... 
"""..,. '.' " ... ""-
. f' ,
. ".;j.:-; 


 .
. 


::sE . _ 

':.. 
 
 *-,J -4- 
. 
....!« .
. _;
1+_ 
. łi"b.-=:::
...-:jA.',: '" u'.
.
., . "'" 
_
r':.")..
 c...
 ',-
,,
 .........i.;t..:
...
.._"'"A« "_ '"".K" '

;I' ....
 ';"':."f. 
.
;- )0-'" 

 

 '.. .
 ....t
..... .
4"::..,.",.
 ' :'11


}". ?"''S ......A . .
:,__..-...c. 



, . :
;gf;::

 

- ,
,,
,,:;

:
,;


;

:,,
,
,. 
:: ';i,;,?,.. 


.

. '
,.:.: 
;" 
 ,...., 


,Ą 


;c.q:..c. 




 


Fot. 12. Nekropolia rodziny Chełmickich z Okalewa na cmentarzu 
parafialnym w Skrwilnie 


199
>>>
roku wzrośnie do 200 osób, W tym samym czasie gminę Okalewo zamiesz- 
kiwało 4.217 osób, w tym mężczyzn 2.094, kobiet 2,123, W tej liczbie osób 
narodowości polskiej było 97,4%. żydowskiej - 2%, niemieckiej - 2,50/0. ro- 
syjskiej 2 osoby i ukraińskiej 5 osób 55J . 
Na podstawie ustawy z 12 czerwca 1937 roku przeprowadzone zosta- 
ły z dniem 1 kwietnia 1938 roku zmiany administracyjne w podziale teryto- 
rium kraju, Skrwilno wraz z całym powiatem rypińskim wyłączone zostało 
z województwa warszawskiego i włączone do województwa pomorskiego z 
siedzibą w Toruniu 56 ], 
1 września 1939 roku wybuchła II wojna światowa. Powiat rypiński 
zajęły wojska niemieckie 7 września. Na mocy dekretu Hitlera z 8 paździer- 
nika 1939 roku "O podziale i zarządzie terenów wschodnich" Skrwilno zna- 
lazło się w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig- 
Westpreussen)57 J . W 1942 roku władze okupacyjne dokonały germanizacji 
nazw miejscowości, Skrwilno otrzymało niemiecką nazwę Reselerwalde, 
Oka lewo zaś Hegen 58J . Granice tych gmin w latach okupacji hitlerowskiej 
nie zostały zmienione. Zachowano ich przedwojenny kształt terytorialn y 59 1. 


I, 


""I Sytuacja spoleczllO-politYCZIlQ i gospodarcza obszaru Okręgu Korpusu Nr Vlll w 1bruniu 
w latach 1933-1937, wybór źródeł, wyd,P, S t a w e c ki, W, R e z m er, Toruń 1992,za- 
łącznik nr 1 do dokumentu nr 49, 
"';1 Dziennik Urzędowy RP.193 7 ,nr 46,poz.350, 
571 B,Bojarska . Eksterminacja,s.43, 
5KI Gemeinde-und WohnplatzlexikoIl des Reichsgaus Danzig-Westpreussen,Danzig 
1944,s,109-114, 
5"1 Mappe.Regirungsbezirk Marienwerde Amtliche Enferungskarte, des Kreises Rippin (1944) 


19 


I 
I
>>>
'. 
. 
d 
_ 


,':1
 


. 
. 
: 


"" 
-y 

 "." 


, ,II, 


t., ,' t 
.. -,I ,U,;", , 
i:" :-. ,.
." ...W' ." OL 

,# ..; ..at 
ł 
 ..,... '.:..: 

' 

';' 


" 


..[
 
 


.!(
ii._
 

(:,. . 


."
 :; 


... 
.,......'ł' ,.- 
.:....... 
..--,:: 


.k'. -.' 
i. 


Je, 


.' , 


l,'L,.... ,;. 
1!F::. 

.,': '
;" .... 
7 \o"}ł
f 
 _ ' 
,
!B
 


.
--.. - .;..

 


'
e::. . 
. 
. 


\ 'Ii'" 


» 
.':łłr:"4;;.?:':
;: 
:. 1 


" 




 j, 'h'
 
... 

 .... 


" 


'
1 


;
;;" 


,
  

 ,'; 

::::.
,
:'
f

 ,,,.;(t,
,,'- 
. ,  
 łf'fł'. - " -', ,
.

. 
,
..



:;
F;" ' 


'. - 


. " 
, . 


" 
-.' ,

i)Jłl
;?
 
" 
  A. ...._--r'1!--_" 
ł'
,," T' :_
 
.
 :*..: .
,::
.
 
';'

" ,
....
:'t':\1


":

;'
; ',
 


'd 
" 
-' :"ł:.: 
h

, , 


. .'.-. 


',. 


Fot. 13. Nekropolia właścicieli skrwileńskich dóbr ziemskich na 
cmentarzu parafialnym w Skrwilnie. 


, 

;. 

, 


," 



 "t 
't \....., ,f.. s 
 
.. \ .. -",...',,+,'\ 
.., '", -"" ' 
; "',.... ""' i "'; t -- 
" /1:; #." 
, 
.\ 


"-- 
':- 
..... 


. ....' ".\, ',_ ;i:t :,.i:k 
" '.f,.L."\" 

'Ii!:
..... \10"..  .....!, 

. 
..1: -: ,
';' ¥i..ł..l 
 
:4..". . ", '
#J '.' \.,.." 
I'" . 
\ '
. 
..;',.." '\.... , 
. .. \' \ł" ) , 
. 
'-." i 
 
" ,\, 

 



 .... 
.;,. i: 

 
 



.-:. '
:.. 
\'ł: 
\ , 


. 

:'}'f

, " 
. r-' . 


:
...... 


" ' 


"; \ 


, -w ćsc., 

.pł :\..::, ' 
....., '" 
..

" 
,  
,\., ;'-'0,,-
."7 
J ;:j.J'
:
;"" 
;f, r; 
,., ,T' 


......._A"'...,«- __-.Z'1o- 


'o
 0"ł ," "'" 


-i:.. - ! !'
., 
"
;/o o ,
o
ł. 


.....
. ,f.... 
: , :
1 . ,
i
!\;;.".' k:ł
-' 
- ---', , 
! .. ,,;,,' " ,:
;. 
'-o 
 


..;,
 , 


;) 


,..", :. ,;. .' ;
 , ' , 
,.- 
, ::
,,j!!!'-t ' _ " ' 


, 



::,;".' 

i' 
k 



 .' 
l" 


.I 
'ł 


loo 


o 
- 
o
f' 
o

.; 


 
 


-II , 



b 


; 
(t oo ! 
Ą 


, '\0:1 
" 


t 


l' 


': 
 


I 
II 


,,
-;.- .;;-- 
"""::..--
-
..
, 
... -..." 


",jff, 
"0"'" ... l .' \.
!

. lO" 
\O
w..\
O 
.o ).',0 ...:.-:'.0 .ł-
 
 '
 o 

io
A;ł
 
... ' ....
, 
,r,
 """, 
-0.J\......
' ., 't  ' 
_..o
'

ł€.
 




tf
 

' :fi,
::. 

_
 '

i
::


.

,'#" ¥ 


.. 
"fo.'" 
,l 000;.'0 ..,ł,.0,! 



i-=:":'
: 


Fot. 14. Pałac w Okalewie wzniesiony ok. 1800 roku, przypuszczalnie wg. 
projektu Hilarego Szpilowski, należący do rodziny Chełmickich. 
Zdjęcie wyk. Stanisław Jocher w 1962 roku. 


200 


.j
>>>
- '""";
':?-'_"""
"'. "0 
;,. 
li 
G'ó
 , f' , :

 , ::
",
-t


 ',.i l 
o',: 

Jit'.
'
:;"J
..::";",

",
"
 .

 . ":!4"'&:g
;-' .M. "f:
 
y.-.. 
.,T
'I;":1 "'
:""
ł.q.."",
..

 \t
,
..' 
!,..,,

 
 
":',,', ',. .' .
.,,- o:', ..." "..-
,
... ....' .....,::,,,
 . ''R'
 
, ..' , t ' ,/1 . '.:.
 ___ T
" 
 
f

.';" '
':i,

,, 


- : 

 
f





'
'
 
_op 

::


 , ""'j , t
,' , ;
- :
 o 

' 
 " ':

 " '
:_ , 
 

 , 
 , :. -
.'!.
 
.;.A 
 4:

'

" 
ii

 , 
.. y.
.... 'III '
'y 
ł. 
 ......

. \o
_
'.";
'\"'.. 



 
O. 
 

:". 
....ł.
 
1 
' 
.l' .; 


,. 
,... A 


. 

.
:
 ;- 


'

', 


.

 


:::- ,: 


list 
; .J' 


A+ ': 


.. 
:
.' ;

 


;';.
 a(' 


..
' 


-'r
,, 

.. 



,,:,.":'. 


.............,....... 


'"'-} " 


,r,... 



; .. , :ł.... 0:-' 



?
f';';':

:
 

 .
1ifti
' 


.. :'
'.I ....,y '-
.* 


,t*).. 


:i . 

.

 l:' 




..
::.

 

:..
 
o . 
, ..'.... 
.Ii:"A 


i '
'. 


Fot. 15. Chałupa chłopska w Skrwilnie z początków XX wieku, 


'" 


:
\ 'ji.- ,.:
' 
iI"
 
 
'_
' ..... .. \_ 
 l 
t.. .iI.; :.... \ " . 
..
 ;10.--. ",.
 

"l!t _. \, .... 
, 
__.'" 
 
 ,A . .. '0 
,.
.,oP ".' .
.. 9' \ ".... 
""... "1 0 '\ 
.. "';';,'" '......
'.., 
-,..1.. ..J"

'. 
:;....
 ..v:
_-.ir.... . . 
.,7') .., , P i(.'-" ' 
..... 
 ' 
 J ' L- 
, . '\lo .. tł.. 
... 
-.' "..- ' 


. ' 


" t ,J , " , 
"'U
" 


,; .. 


'..,.....
: -;.' 



 

.' 
".J' 
,.-' 


I 


:..-i.......... 


....' 



. -:-'\IIfI'--''' , 
-... 
:

- 


;' 


. 
.
.' . 

. 
.. , "
' 
"'''
y:' 
" ' .'
 '- 
v"'; 
t: ł," ",. 
 -r
;... 
j : ,.,¥, ł""':ł 't ' ' 
e,,:':";:(; 


 ' 
''f. \ .' t 
,1fS
 .., 


, ... 



. 

-:_.... \
, 'f.
l' 
,
_.. 
:"_. 
 ,. ;:
 

 

 __.:_._ 
 ')r-
.
'.. o 
. ,_ ;"' , rT't't tTT'f _,.. ""-,, '.' 

.' "H, ...., 
-" ,., 

:J!r'1 nr, m nr 'tf' 
-J ,. 
/
. . I"""": . ł!l lU... ,. J:i... 
j;.... : t' ,. 1! 'o '.i::;-';"'" 

:'m:i.'" '..ID' , m\ .;.
 
.
':: I li JJt 
J 

 . .. 



! 


-: 
'.
; 
"f t' 


. 
,
. 
" 
ł: 



:'''''! . 


,;:) , 
'
, 


. ":......: .:-" 
,..." 'lit' 


. ' 
, 


i'" 


'.
.
 J,.-- :
 


. .
__ 
 
""::o . 
"..V., 


, ..,:::--11 


....
H'.:.. '. 


. . .m.
o ; .....;.,..w...
. 


Fot. 16. Budynek Szkoły Podstawowej w Okalewie oddany do użytku 
młodzieży we wrześniu 1938 r. 


201
>>>
I ,,' 
I: 
I 
II 
II 
l, 


4,. 


. ".. 


. . 
.
. 


, 4!.
:.:r. ....," f 
':.tr. 


.. :, " ,4. 
. ,'- . 

:: . 
, '
,' 
 . 
',.,' ' 
 '" ,,' ft- - 
" , , . " 
 , 
.t.. . 

:;;'r::. ....:" ;" . 


.
 


... 



 


","- 


'i. 


.. 


, 
....' 


"

'-" . 


1
. - 


. 
, 
. 


'\a.' 



 


\ 


, . 


'. 


.... 


.... . '" -4
 . 




 


..',.' 


"., 


... 


\,." t" 


, 1'" .
.. 



'-
-
.



-"..., . 


-- 


I
 


;.,:". 


"';.1 


;, 



.-, 
",,:'\1: 


"- '.' 


'A:':'I 
:;.. ......  ....... 
 
,'11.......,. 


.
 
i:
.


:;.. 
.ii: .
. ;.
.. 

" ". 


, ;:.;J,. .;: l" 


:* 


.w' :

. 


. .'.'
.
. . 


c.... 


.
 
 h'" ;....,... 


,,'
 . . 


. 
. 
.
 


. 
:.' .
5 .'
 
 ",.,.:, .
. . 


... Y,_ '--'"-V 
.. .....A .
,.:A 4
 
'......

.
. 
 't:.
,
? ""' 


,,:
 :' 


.", 


. A
 o::' 


Fot. 17. Rak koło Skrwilna. Cmentarz około 2500 Polaków i Zydów 
pomordowanych przez hitlerowców w październiku i listopadzie 1939 r. 


202.
>>>
Spis treści 


Od wydawcy ..................................................... 5 


Wstęp ............................................................ 7 


Rozdział I 
Przynależność polityczno-administracyjna i rozwój 
terytorialno-demograficzny Skrwilna i okolicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 
1. Przynależność państwowa i administracyjna. . . . . . . . . . . . . . . 13 
2. Rozwój osadniczo-demograficzny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 


Rozdział II 
W pomrokach dziejów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 


Rozdział III 
Powstanie i rozwój parafii oraz stosunki własnościowe 
na jej terytorium do końca XVIII wieku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 


Rozdział IV 
Gospodarka, społeczeństwo i kościół skrwileński od końca 
XVIII do połowy XIX wieku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 51 


Rozdział V 
Powstanie styczniowe 1863 roku i jego konsekwencje 
w życiu gospodarczym Skrwilnai okolicy ........................ 65 
1. Potyczki powstańcze 1863 roku pod wsią Ruda 
Skrwileńska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 
2. Uwłaszczenie chłopów i zmiany w strukturze własności ziemi. . 71 
Dobra okalewskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 
Dobra przywitowskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 
Dobra Skudzawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 
Dobra skrwileńskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 


Rozdział VI 
Przemiany społeczno-gospodarcze w II pol. XIX i na początku 
XX wieku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 
1. Życie gospodarcze po uwłaszczeniu chłopów. . . . . . . . . . . . . . . 79 
Majątek Okalewo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 
Majątek Skrwilno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 
Majątek Przywitowo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 
Majątek Skudzawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 


203
>>>
2. Oświata i kultura w latach niewoli narodowej. . .. . . .. . . .. .. . 87 
3. Lata pierwszej wojny światowej ............................ 92 


Rozdział VII 
W dwudziestoleciu międzywojennym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 
1. Stosunki społeczno-polityczne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 
2. Przemiany gospodarcze.... . .. .. . .. ... .. . .. . " ... . . . . .. . ... 101 
Wieś. . .. . ... . . . .. . ..... . ... " .. .. ... .. .. . . ... .. . ... . ... 101 
Dobra ziemskie Okalewo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 103 
Dobra ziemskie Skrwilno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 106 
Dobra ziemskie Przywitowo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 113 
Organizacje majątków ziemskich. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 114 
3. Oświata i organizacje społeczne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 117 


Rozdział VIII 
Druga wojna światowa (1939-1945).............................. 125 
1. Eksterminacja i germanizacja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 127 
2. Ruch oporu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 136 
3. Gospodarka rolna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 142 


Zakończenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 147 


Wykaz źródeł i literatury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 154 


Aneksy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 


Ilustracje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 189 


I I 
I I 


[ [I 


204
>>>
--- 


Ił 


I' 
I 
Ił 
II 
,I 
II 
I II 
II 
! III 
I 


" 
, 
I 
il,1 


II 
I 


ISBN 83-908773-0-9 


I 
:11
>>>
2.Rozwój osadniczo-demograficzny. 


Najazdy ludów bałtyjskich a następnie Krzyżaków zniszczyły wcze- 
snośredniowieczne osadnictwo w okolicach Skrwilna. Opóźnienie w na- 
stępnej fazie zasiedleniowej na tym terenie w stosunku do północno-za- 
chodnich obszaru rypińskiego, spowodowane było zapewne także przez 
warunki natury fizjograficznej, Duże zalesienie okolic Okalewa i Skrwilna 
w wiekach średnich i słabe gleby, przeważnie bielice nie sprzyjały rozwojo- 
wi rolnictwa na tym obszarze, Dopiero w XVI wieku, w okresie rozwoju 
gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej następuje powolny wzrost powsta- 
wania nowych osiedli i osadnictwa na tym terytorium, Pierwsze znane ze 
źródeł podatkowych wsie z połowy XVI wieku to Skrwilno, Przywitowo, 
Skudzawy, Szczawn0 60 ) oraz Pietrzyk. Mościska, Chrapoń, Czarnia i Za- 
mbrzyca, leżące już po lewej stronie rzeki Skrwy poza terytorium ziemi do- 
brzyńskiej, w województwie płockim na Mazowszu, Wszystkie te miejsco- 
wości wchodziły wówczas w skład parafii skrwileńskiej, na terytorium której 
mieszkało prawdopodobnie w 1564 roku nieco ponad 300 osób 61 ). 
Niepokoje wojenne XVII wieku, powszechnie panujący głód i epide- 
mie hamowały przyrost ludności. W połowie tego wieku na terytorium pa- 
rafii mieszkało około 400 osób, a liczba nowo narodzonych w 1694 roku 
wynosiła tylko 9 dzieci, W ciągu całego XVII stulecia na omawianym obsza- 
rze przybyło tylko 8 osad 62 ). 
Wiek XVIII zaznaczył się w okolicach Skrwilna nową fazą osadnictwa 
czynszowego, które w przeciwieństwie do poprzedniego objęło przede 
wszystkim tereny leśne, bagniste oraz piaszczyste. Wśród około 24 osad 
powstałych w XVIII stuleciu występują takie nazwy jak: Budy, Żelazny 
Grunt, Budy Żelazne, Huta, Ruda i Łęg, zapewne osada holenderska i inne 
świadczące o rozwoju produkcji leśnej. Osady te najczęściej powstawały 
wokół starszej zwartej zabudowy wsi. częściowo również w całkowitej izo- 
lacji, wśród lasu względnie podmokłych łąk, gdzie istniały możliwości po- 
zyskiwania rud darniowych. Poszczególni osadnicy zawierali umowę z wła- 
ścicielem dóbr ziemskich, na podstawie której uzyskiwali kawałek gruntu, 
W zamian za to zobowiązani byli we własnym zakresie wykarczować grunta 
przez siebie obrabiane i przygotować je do uprawy63). W związku z intensy- 
fikacją osadnictwa wzrosła znacznie ilość mieszkańców, W 1776 roku licz- 


';11) z, G u l d o n ,Mapy ziemi dobrzyńskiej w II pol, XVI wieku,Toruń 1967, 
';1) W,Zału5ki.Skrwilno,nr 27,5,545, 
"Z) 'Ibmże,nr 29,5,584,nr 31,5,632, 
"") E, K w i a t k o w 5 k a ,Osodniclwo wiejskie ziemi dobrzyńskiej w świetle plonów z XVIII i 
XIX wie/m 01'OZ jego przemiony w świetle uwloszczenio i porcelocji, Toruń -1963,5,20- 
22, 


20
>>>
ba ludności w parafii wynosiła 995 osób, w tym 7 Zydów 64J . Trzeba tu za- 
znaczyć, że wiele osad powstałych w wiekach od XVI do XIX nie istnieje 
już w czasach nam współczesnych, np. Budy Żelazne, Żelazny Grunt, Pes- 
se, Plecówka i inne. Osady te przestały istnieć w związku z upadkiem hut- 
nictwa, któremu towarzyszyło intesywne kurczenie się powierzchni leśnej. 
Ta część osad, która przetrwała, przybrała najczęściej charakter wsi rolni- 
czej, jak np. Ruda koło Skrwilna. 
Do pierwszej połowy XIX wieku lasy zanikały głównie na obszarach o 
glebach przydatnych dla rolnictwa. Tam też powstają, zwłaszcza po uwłasz- 
czeniu włościan, nowe osady chłopskie względnie następuje rozbudowa 
już istniejących. W połowie wieku XIX na terenie parafii skrwileńskiej ist- 
niało już około 45 wsi. W 1895 roku mieszkały tu 6202 osoby65 J . 
Wiek XIX i XX przyniósł na tym obszarze wzrost liczby nowych osad 
włościańskich. Powstały one w wyniku kurczenia się areału gruntów fol- 
warcznych i wzrostu ilości gospodarstw chłopskich, zakładanych przez 
osadników, przybywających na omawiany obszar z innych miejscowości 66 ) 
Brak danych statystycznych uniemożliwia ustalenie ubytku mieszkańców 
na terenie gminy Okalewo i Skrwilno w latach I wojny światowej i wojny 
polsko-rosyjskiej w 1920 roku, Pierwszy spis narodowy w niepodległej Pol- 
sce przeprowadzony został w 1921 roku, Ludność obu gmin przedstawia 
tabela nr 1. 


'
i 
I 


MI Z . G li l d o n . Zaludnienie ziemi dobrzyńskiej w końcu XVIII wieku ,Zapiski Historycz- 
ne,1974,t.39,z,l,s,94, 
I;
J w. Załuski ,Skrwilno, nr 35,5.712. 
liii) R . P i o t r o w s k i ,Strukturo agrarno ,5. 31. 


21
>>>
Roman Piotrowski 


Skrwilno 


. 
l 


okolice 


(od czasów najdawniejszych do 1945 r.) 


.
. .. 


;
' - "
' ':-., 
..... - ..
....;. - 
0"0" -. "'. 


.

 "" :. 


;'--.:..; 
".0"00:" 
'1: , 


.
;):. - 


"." .
'" 


,
-) , 
..:;;=;;. 
llj ;; :;:::.
:::

;'/ : 
);

::1;r
 
.. 


":-:'" ' 


.. ............ -. .' 
....:':.....:..;:.-. ........ 


','.."; :" ",::",:": ,-.:':,..,::
'::'.",'
;:,' 
; ',==}
"" ",' 
. .". .' 
. -..' 
. .... 


.. .b./.....;,.;..:.._..
..._-_._............... 
!-
: t::." 


."." ... 
. . ........ 
",','::":::: :*.ji; ;!:' !
,.; 't,\i' \

 
 
'7t.":' ''' 
:: 
;#: .' 
.)::..::".- '. o'. ....-:::-:,.:: .:". . 
;',.',"',' ,:':..".:.." ...:'
::!
:::::,:,:;,::::::,,:,:,:,,:i!):,;,"',.:::,'. :':,':.,':',.,',',:",:,.,
 
.:-. - 



.:{:.;..
:.:::
 ..:.

...
: :..
(..f.:.:.
.
 

..... -.
.:
'.:..'. 
....:... ... . . . .... ..' ..... 
'I' , "1 



 

 



.
t , ,":, :',:,1:":", 
. . '.'-.:.:-- .. ........ -- :--:- 
"._:'." "". .....:..:.... ."0.0".",.-." 
I" 


":::: I 
[
: 
.. . . ... .. 
. .... .... 
.::.:
;:.:.:-
 
. -. .... 


....:':
. :" 
, ' 



"" 


...:;;;:..::. . :-.-..- :.:..;-j" 


:::
. :.. 


.. 
. . . .... .... . .......... 


.';:.. 
.. 


: . ....(.. ... .. . 


:-.. .. 


"'
, n.
 


.' 
. .-. 
- . .. 
. . .. . . 
-. . ........ ... 
.. .. . 
. ..... . 
:
. . , ' , ' ,', :
 , ::: , ; , ' " ' : : , ,. , if , ; , 
 ,, ' : ' , 
 , ' , . , ' , : :- : ;::: , ' , oo , " , ' , ' , ::
. , : , ' 
' , .....,:' . 'X, .." 
 ' '\
 
,i::?

 
,::¥
l,.::t ',,' "',:"',"',
n;" ",.." '"',,, 
'
;,,"., " ", ':,.', ';", 

' , " ," ," 

._

 ::... ';:ł.:
. 

 
'*f$r: .
 .

 " 


. -... . 
. ..;:. .. 


..'f# .. 


:-:.. 


, , 
, ,-l: :::j:.:M,,:;}li
i:\
;¥B 
.. ....... .... .. ... ....... ..... 
. . . . .- 


.::!Io . 


. ."(.: 
..=:.. 


.: :=::: 


. ...... - ..... 
,-:.,.' 


'!-.: :: 
:.:f. 
:t\ 


..... ... 
..:.:.:.. .... -:. 
,#;, '.'.'"','",, ", 


..
. 


'-"":: . 
...:
f-.. 


...::- 


.. . :.:.... . :.::}'. :::.:.:):
.?:

.::-...:}"::?::?-::::?
.:.::
=::::
:::f
:}{:;:::.

:
::'
:
.:.. ::..::....:.: :.. 
.:.\::::;:
 .-- -:- 


,
 I 
.:: 
..::.. 
. ... . . . . . ... . . 
.. ... . 


Skrwilno 1997
>>>
p;3 
o" 
CD 
.- 
p) 
...... 


:=cnroO 
::3q
:,;", 
0
09' 


t- 

 
g- 
O 
CtĄ 
C), 



 
...... 
::::J 
'-.::: 

 
"- 
CI) 

 


...... 


CI) 

 

 

 
O 

 

 

 
C1Q 
"t:j 

 

....., 



 
::::J 
O 
::::J 
...... 
O 


...... 


::::J 
O 
d 
Q.. 
o 

 
CtĄ 
C) 
...... 


(;;' 
N- 
o 
::::J 
N 
W 
O 

 
N 
CI) 

 
...... 
O 


..... 
c:c 
f\.1 
..... 


d 

 


22 



 
tO 
00 
CI) 


N 
W 
CI) 
Ul 


N 
CI) 
N 
...... 


.;:. 
00 
'-1 
O 


w 
Ul 


...... 


'-1 
N 


00 


.;:. 
tO 
'-1 
'-1 


...... 


00 


CI) 
00 
Ul 


w 
CI) 
Ul 
W 



 
'-1 
'-1 
Ul 


;J Q 
 
'O{!) 
N N- 



 
00 
'-1 
00 


w 
.;:. 
Ul 
...... 



S;;o 
DJ CI N 
:- 6' 


...... 
o 
CI) 


:';'" :=: 
 trJ 
co" C( cp 
 



. 
CI) 

, 
CD CI 
, 


(')......
..... 

,Ef::3'CD 
7" N g '-o 
CD N 


tO 
O 


;J - 

 
 N' 
 DJ .....' 
CD 9 CP
. 
 ('") 
N 


30...
Z 
CD O _._. 
OO,DJCD 
O ,. 


w 
Ul 
00 
W 


tO 


;J 
DJ 
:';'" 8. z...., '1:1 
.Il 
 co' o o 
0...0... 
o DJ 

o...N
"'" 

O' o 
.£ . . o 


Ul 
'-1 



 


...... 
;J 
;J 
.Il 


.;:. 
Ul 
Ul 


&


 

 9 
 
: 


Gl 

 8. 


::3-..... 0 
o j:; CD 
CI'o...
OO 
D. I P 9' 


s:x 
CD o 
..... , 



 


DJ O""' 


- 
;J 
;J 
CD 


CD 


CI '1:1 
:';"'0 
.Il";"" 


"" 


(')o
>>>
Dane statystyczne uzyskane w czasie pierwszego spisu ludności nie 
dają pełnej gwarancji ich wiarygodności, Niemniej jednak dla badacza hi- 
storii regionalnej są do pewnego stopnia zaskakujące, W powiecie rypiI1- 
skim najczęściej wyznanie ewangelickie i mojżeszowe wiązane było z naro- 
dowością niemiecką i żydowską, Tymczasem w gminie Okalewo było 106 
ewangelików, a tylko 9 zdeklarowanych Niemców. Na 90 osób wyznania 
mojżeszowego było, według wymienionego wyżej spisu, tylko 57 Żydów 
(por. tabela 1). Podobnie było w Skrwilnie, gdzie na 35 ewangelików był 
tylko 1 zdeklarowany Niemiec, a na 72 osoby wyznania mojżeszowego nie 
było ani jednej osoby narodowości żydowskiej. Pomimo wymienionych 
wyżej błędów statystycznych, można z całą pewnością stwierdzić, że w obu 
gminach około sto procent ludności stanowili Polacy, 


Tabela 2: Miejscowości i ludność gminy Okalewo wed/ug stanu z 30 wrze- 
śnia 1921 roku. 


Miejscowość Charakter Liczba Liczba 
miejscowości budynków mieszkańców 
Brodniczka Tartak 3 32 
Czerwonka Leśnictwo i wieś 11 63 
Goliat y Kolonia 7 59 
Huta Wieś 12 78 
Jasionv Leśnictwo i wieś 24 139 
Kaleje Leśnictwo i wieś 7 60 
Kipichy Leśnictwo i wieś 25 169 
MIeczówka Wieś 37 263 
Niemcowizna Kolonia 9 74 
Oborki Wieś 7 41 
Okalewko Kolonia, leśnictwo 48 443 
i wieś 
Okalewo Folwark i wieś 46 486 
Piaski Folwark 3 51 
Plociczno Folwark. kolonia 67 576 
i wieś 
Pużyce Kolonia 15 102 
Suchy Grunt Folwark i wieś 11 65 
Szarłaty Kolonia 4 40 
Szucie Kolonia 5 48 
Szustek Folwark i wieś 16 115 
Wierzchownia Wieś 13 106 
Zatorowi zna Wieś 16 122 
Zdrojki Tartak i wieś 38 259 
Zofiewo Kolonia, leśnictwo 31 260 
i wieś 


Zródło: Skorowidz miejscowości RP, LI wojew. warszawskie,gmina Okalewo, Warszawa 
1925,s,158, 


23
>>>
Tabela 3: Miejscowości i ludność gminy Skrwilno wedJug stanu z 30 wrze- 
śnia 1921 roku. 


Miejscowość Charakter Liczba Liczba 
miejscowości budynków mieszkańców 
Baba Wieś 18 110 
Boguszewiec Wieś 31 220 
Chrapań Folwark i wieś 97 621 
Czarnia Duża Wieś 27 147 
Czarnia Mała Wieś 22 198 
Dębówka Folwark i kolo- 8 137 
nia 
Głęboka Wieś 5 35 
Klepczarnia Wieś 17 102 
Mościska Wieś 29 191 
Nowa Grobla Kolonia 2 15 
Osina Kolonia 4 26 
Otocznia Wieś 27 169 
Pietrzyk Wieś 53 286 
Przylasek Kolonia 11 58 
Psota Wieś 7 53 
Rak Kolonia 43 285 
Ruda Wieś 39 239 
Rudziska Kolonia 9 48 
Skrwilno Folwark 15 260 
Skrwilno Wieś 89 697 
Sokółka Kolonia 5 29 
Starcz Wieś 7 47 
Szczawno Folwark 2 53 
Szczawno Wieś 38 251 
Szczypiorna Kolonia 12 49 
Szaniec Folwark 3 102 
Szaniec Osada 1 7 
Szucie Kolonia 29 226 
Toki Kolonia 7 48 
Zambrzyca Wieś 28 204 


Źródło: Skorowidz miejscowości RP,ł.l wojew. warszawskie,gmina Skrwilno, Warszawa 
1925,s,162-163. 


Dla wyjaśnienia podaję, że kolonia to nowa osada lub gospodarstwo 
rolne na gruntach przydzielonych w wyniku uwłaszczenia, parcelacji lub 
komasacji. Tego charakteru miejscowości na omawianym terenie było aż 17 
(zob, tabela 2 i 3), 
Z przedstawionego tekstu tego podrozdziału dochodzimy do wnio- 
sku, że większa własność ziemska na omawianym terenie miała duży wpływ 
na rozwój sieci osadniczo-demograficznej. W wiekach od XVI do początku 


24
>>>
XIX wciąż powiększał się areał ziem uprawnych kosztem ubytków gruntów 
zalesionych. Wskutek tego wzmógł się w XVIII i początkach XIX wieku ruch 
kolonizacyjny, w wyniku którego powstała w obu gminach duża ilość no- 
wych osad rozproszonych na karczunkach leśnych, Reforma uwłaszczenio- 
wa. a następnie komasacja, parcelacja i likwidacja serwitutów miały poważ- 
ny wpływ już w XX wieku na wzrost zaludnienia i powstawanie średnio- 
rolnych gospodarstw chłopskich, 


,I 
I 
I 


25
>>>
ROZDZIAŁ II 


W pomrokach dziejów 


I 
II 
I
>>>
Strkwino lub Skrwino - wieś położona wsród lasów i łąk otrzymała 
prawdopodobnie swą nazwę od rzeki Stkrwa, nad którą jest położona. Są 
także inne jeszcze przypuszczenia związane z etymologią nazwy wsi. Być 
może, że wieś położona w pobliżu południowo-zachodniego krańca jeziora 
Skrwilno, od niego przyjęła swą nazwę. Stąd niektórzy badacze upatrują 
pochodzenie nazwy rzeki Skrwa, jeziora Skrwilno i wsi o tej nazwie 67 !. 
W XVII wieku następuje dość częsta zmiana w pisowni tej miejsco- 
wości. W 1605 roku Skrwilno pisano Strquinno, w 1648 - Strquino, Później 
opuszczono spółgłoskę "t" zmieniając ją na "k". W 1650 roku pisano Skrqu- 
ino, albo jak dawniej Strquino, W 1698 roku po raz pierwszy użyto w pi- 
sowni nazwy Skrwilno, która to przetrwała do czasów nam współczesnych 68J . 
Rzeka Skrwa bierze swój początek z błot lesistych położonych na pół- 
noc od wsi Okalewo, Przepływa przez jezioro Skrwilno i płynie w kierunku 
południowym wpadając do Wisły, Po obu stronach rzeki, począwszy od źró- 
deł do jej ujścia, występowały duże obszary bagien i łąk. Rzeka wzmianko- 
wana w źródłach z 1379 roku występuje pod nazwą Strkwa, Jej odcinek od 
źródeł do miejscowości Ruda występował także pod nazwą Płosznica. Skrwa 
o długości 99 km posiada liczne zakola i płynie w niektórych miejscach 
głębokim łożyskiem otoczonym przez olsy i łęgi lub przez teren lesisty po- 
śród torfiastych łąk. Do Skrwy wpada kilka mniejszych rzek. Największym 
jej lewym dopływem jest rzeka Sierpenica, z prawej strony Maciczna, Czer- 
nica i Bobrownica. W średniowieczu Skrwa stanowiła wschodnią granicę 
ziemi dobrzyńskiej69 J . 
Cała nizina skrwileńska posiada zdecydowanie niekorzystne warun- 
ki dla rozwoju rolnictwa. Tworzą ją bowiem płaskie pola sandrowe, prze- 
ważnie bielice klasy od IV do VI, kawałkami VI B oraz występujący przez 
cały rok deficyt wilgoci 70J . Niemniej jednak rzeka i jezioro stanowiły dogod- 
ne warunki dla rozwoju osadnictwa już w zamierzchłej przeszłości, W la- 
tach 1967 i 1969 grupa archeologów z katedry Archeologii Polski i Powszech- 
nej UMK w Toruniu pod kierunkiem Jadwigi Chudziakowej prowadziła prace 
wykopaliskowe na terenie współczesnej wsi Skrwilno. W badaniach tych 
brali także udział pracownicy Zakładu Antropologii. Odsłonięto wówczas 
groby datowane na okres od XIII do XVI wieku. Omówienie wyników tych 
badań pozostawimy na koniec tego rozdziału. W tej części zajmiemy się 
śladami osadnictwa z czasów znacznie wcześniejszych. 


II 
i I 


.1 


'I 


7111 


s . Ko z i e r o w s k i ,Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej wschodniej 
Wielkopolski,t.2,Poznań 1926,s,112; A , W rób e l,Z historycznej toponomastyki ziemi do- 
brzyńskiej, Nazwy miast i wsi gminnych jako dawne, najstarsze ślady przeszlości, śre- 
dniowieczne pomniki dziejowe (w:) Z dziejów ziemi dobrzyńskiej, Materialy z sesji popu- 
larno-naukowej w Bobrownikach,pod red, Z, G o ź d z i a ,Dobrzyń nad Wisłą 1997,s. 58; 
W, Z a ł u s k i ,Skrwilno,nr 28,s,565, 
S, Ko z i e r o w s k i ,Badania nazw topograficznych,s,112, 
J, L e ś n y ,Skrwa,Słownik Starożytności Słowiańskich,1975,t.5,s.234. 
R , Z arę b a ,Projektowane i istniejące rezerwaty leśne i jeziorowe gostyńsko-wloclaw- 
ski ego parIa} krajobrazowego i lasów wlodawsko-gostyńskich ,Zapiski Kujawsko-Dobrzyil- 
skie,Włocławek 1985,s,86. 


';71 


liiI) 


li!11 


29 


...I
>>>
Na terenie ogrodu plebanii w Skrwilnie, w pobliżu łąk położonych 
nad rzeką Skrwą, znajduje się niewielkie wzniesienie. Wykonano tam kilka 
wykopów sondażowych, w wyniku których odkryto liczne groby średnio- 
wieczne i odsłonieto ślady osadnictwa ludności kultury łużyckiej (okres 
halsztacki 650-400/350 roku p.n,e.). Ludność tej kultury zajmowała się cho- 
wem zwierząt, myślistwem, zbieractwem i rybołówstwem. Uprawa roli u 
tych plemion nie posiadała jeszcze dominującego znaczenia w ich życiu 71J . 
Nie wiemy jak długo funkcjonowała omawiana osada, Nie wiemy rów- 
nież czy od czasów kultury łużyckiej aż po wczesne średniowiecze trwała 
ciągłość osadnicza na tym terenie, Prawdopodobnie już w IX wieku, w po- 
bliżu jeziora i nad rzeką Skrwą musiały istnieć osady, w których mieszkały 
zorganizowane grupy ludzkie. zdolne do zbudowania grodu, strzeżonego 
przez potężną dwurzędową palisadę, składającą się z pali prosto i skośnie 
wkopanych w torfiastą ziemi ę 72]. Grodzisko to usytuowane zostało około 
1,5 km na północny wschód od dzisiejszej wsi Skrwilno i położone jest nad 
samym brzegiem jeziora po jego północno-zachodniej stronie, Brak wzmia- 
nek w źródach historycznych o tym obiekcie spowodował, że zarówno jego 
ramy chronologiczne. jak i funkcja. określone zostały w oparciu o źródła 
archeologiczne. W trakcie prac wykopaliskowych prowadzonych na grodzi- 
sku w latach 1961-1966, Jadwiga Chudziakowa wyróżniła trzy fazy funkcjo- 
nowania tej warowni: 
-Pierwsza, najstarsza faza datowana jest na pierwszą połowę IX wieku i wiąże 
się z osadą obronną otoczoną podwójnym rzędem palisady. Zabudowania 
wewnętrzne osady ze względu na podmokły teren wzniesione zostały na 
palach. 
-Druga faza przypada na połowę IX wieku i trwa do końca X stulecia, W tym 
czasie zbudowany został wał o konstrukcji rusztowej wzmocniony w dolnej 
części wiązaniami hakowymi. Był on pod względem konstrukcyjnym zbli- 
żony do obwarowań grodu gnieźnieńskiego. Na majdanie. w miejsce do- 
mostw budowanych na palach, wzniesione zostały chaty zrębowe jedno- 
izbowe na fundamencie kamiennym, Cała wolna przestrzeń wyłożona była 
legarami. Do wnętrza osady prowadziła jedna brama od strony południo- 
wej, szerokości 3 metrów. Pod koniec X wieku względnie na początku XI 
wnętrze grodu zostało całkowicie spalone, a wały uległy tylko częściowemu 
zniszczeniu przez pożar. 
-Trzecia i ostatnia faza tego obiektu datowana jest od końca X wieku względ- 
nie początku XI i trwa do końca wieku XII względnie początków XIII. W tym 
przedziale czasowym wnętrze grodu zostało całkowicie odbudowane, a wały 
naprawione. Prawdopodobnie na skutek najazdu Prusów w końcu XII wie- 


l 


71) J ' C h u d z i a k o w a ,Sprawozdanie z badań na cmentarzysku średniowiecznym w Skrwil- 
nie, powiat Rypin (stanowisko 3) ,Komunikat y Archeologiczne,1972,s,152; B, Z i e lon- 
k a ,Zabytki archeologiczne województwa bydgoskiego,Bydgoszcz 1939,s,12. 
n) J, C h u d z i a ko w a ,Skrwilno,Słownik Starożytności Słowiańskich,1975.t.5,s.234-235. 


30
>>>
ku. gród i podgrodzie zostały całkowicie spalone, Jest to koniec funkjono- 
wania obronnego ośrodka osadniczego nad jeziorem Skrwiln0 73 ). 
W XII wieku książęta polscy organizowali częste wyprawy wojenne 
na terytorium Prusów. W walkach tych zapewne brało udział także rycer- 
stwo rypińskie. Być może, że dla niektórych wypraw kasztelania rypińska, 
której siedzibą był gród w dzisiejszej wsi Starorypin, była bazą wypadową, 
jak np, dla najazdu Bolesława Krzywoustego na Sasinów w 1107-1108 roku 
oraz dla Kazimierza Sprawiedliwego w 1191 roku. Wyprawy te wpłynęły na 
powiększenie majątku rycerzy feudałów, którzy osadzali zdobytych niewol- 
ników na nieużytkach, uzyskując w ten sposób zwiększenie areału ziem 
uprawnych, Skutkiem tych najazdów były odwetowe wyprawy Prusów. któ- 
rzy wraz z Pomorzanami najechali Mazowsze, spalili częściowo gród w Sta- 
rorypinie i całkowicie zniszczyli w końcu XII wieku skrwileński ośrodek 
obronno-osadniczy74) . 
Usytuowanie geopolityczne grodu skrwileńskiego na pograniczu pol- 
sko-pruskim wyznaczało jego obronną funkcję. Za militarnym znaczeniem 
tego obiektu zdaniem Jadwigi Chudziakowej, "świadczą potężne wały w ze- 
stawieniu ze stosunkowo bardzo małym obszarem wnętrza, Fakt ten suge- 
ruje wybitnie strażniczą funkcję grodu...toteż odgrywał on ogromną rolę jako 
punkt obronny dla okolicznej ludności"75). 
Inwentarz pozostawiony przez mieszkańców grodu nie pozwala na 
dokładne poznanie życia codziennego jego mieszkańców, Osada obronna 
położona wśród lasów, wód i bagien oraz pól piaszczystych uniemożliwia- 
ła zapewne ludności tam mieszkającej zajmowanie się uprawą roli. Praw- 
rlopodobnie w materialnej egzystencji tej społeczności dużą i znaczącą rolę 
odgrywało łowiectwo, handel i rybołówstwo, Świadczą o tym duże ilości 
kości zwierzęcych odkrytych na grodzisku, wśród których udało się wyróż- 
nić kości dzika, jelenia i bobra, Znacznie mniej było kości pochodzących od 
zwierząt domowych. Duża ilość łusek rybich sugeruje, że w jadłospisie 
ówczesnych mieszkańców osady, ryby odgrywały ważną rolę76). 
Upadek grodu i osadnictwa z nim związanego J, Chudziakowa widzi 
nie tylko w niszczących najazdach ludów pruskich, Za jedną z przyczyn 
uważa także obniżenie się poziomu wód w jeziorze i zwężenie oraz spłyce- 
nie koryta rzeki Skrwy. To prawdopodobnie "zahamowało zupełnie handel 
szlakiem wodnym, nie dając podstaw dla rozwoju ośrodka miejskiego"77). 
Odkrycie w XIX wieku w Skrwilnie i Otoczni skarbu monet wczesno- 
średniowiecznych z X i XI wieku może świadczyć o szerokich kontaktach 


7,1) J ,c h u d z i a ko w a ,Tymczasowe wyniJd badań (stanowisko 1),s,89-102, Podczas badań 
weryfikacyjno-sondażowych funkcjonowanie obiektu określono na XI-XII wiek 
(zob,L, K a j z er, A, H o r o n z i a k ,Budownictwo obronnc ziemi dobrzyńsJdej, Wstęp do 
badań,Włocławek 1995,S,197), 
H) A, B o g u c k i ,Powiat rypiIJsJd w średniowieczu ,s.49, 
75) J ,C h u d z i a k o w a :Jjrmczasuwe wyniJd badań,s,101. 
71;) Tamże,s,100, 
77) Tamże,s,102, 


31
>>>
handlowych ówczesnych mieszkańców Skrwilna 78 ). 
W końcu XII względnie na początku XIII wieku nastąpiła translacja 
całej osady o około 1,5 km na zachód od zniszczonego grodu. Fakt ten po- 
twierdzają badania archeologiczne i antropologiczne prowadzone w latach 
1967 i 1969 na terenie wsi Skrwilno. W czasie tych badań odkryto ślady 
osadnictwa z XIII/XIV wieku 79 ). Przebadano tu bardzo rozległe cmentarzy- 
sko średniowieczne na terenie ogrodu plebanii i na ulicy Kościelnej, Od- 
kryto 232 pochówki szkieletowe, W nielicznych grobach zachowały się śla- 
dy trumien-dłubanek. Badania antropologiczne pozwoliły na określenie 
przybliżonego wieku, płci i przebytych chorób zmarłych przed wiekami osób, 
W 65 grobach znajdowały się szczątki kostne należące do osobników płci 
męskiej, 71 pochówków stanowiły szczątki kostne żeńskie i 96 grobów to 
szczątki zmarłych dzieci 80J . 
Wzrost mieszkańców średniowiecznego Skrwilna można uznać za śred- 
ni. Na materiale kostnym widoczne były ślady po urazach i przebytych cho- 
robach. W czterech przypadkach natrafiono na ślady skomplikowanych zła- 
mań kości kończyn. U pięciu osobników pozostały ślady po chorobach reu- 
matycznych, Badania przeprowadzone na czaszkach pozwoliły na określe- 
nie pewnych cech fizycznych. Byli to osobnicy o wąskiej twarzy, posiadają- 
cy średni nos i dość wysoko osadzone oczodoły. Trzon kręgów piersiowych 
i lędźwiowych, szczególnie u mężczyzn był silnie spłaszczony. Świadczy to 
zapewne o wykonywaniu ciężkiej pracy fizycznej przez badaną grupę osob- 
ników. Długość życia ówczesnych mieszkańców Skrwilna A.Florkowski 
określił na podstawie przybliżonego wieku badanych osobników, Średnia 
dożywalność u mężczyzn wynosiła około 40 lat, u kobiet 34 lata. Zwiększo- 
na śmiertelność młodych kobiet związana była prawdopodobnie z okresem 
okołopłodowym, Przeciętna życia wszystkich osobników, łącznie z dzieć- 
mi, wynosiła 23 lata 811 . 
Spośród 232 pochówków 33 groby wyposażone były w różne sprzęty, 
Do naj ciekawszych należał grób nr 6, w którym pochowana była młoda 
dziewczyna. Na fragmencie jej czaszki znajdowała się skórzana opaska o 
szerkości 2,5 cm przyozdobiona 7 metalowymi blaszkami w kształcie rozet. 
Największą umieszczono w części środkowej, Była ona pokryta cienką war- 
stwą złota. Pozostałe rozetki wykonane były z brązu, a między nimi znajdo- 
wały się 4 rzędy koralików o kolorze zielonym, niebieskim, białym i żółtym. 
Grób nr 13 zawierał szczątki dobrze zachowanego szkieletu kobiety, wypo- 
sażonego w 194 drobne paciorki o różnych kształtach i kolorach. W pięciu 


781 K, S t r o n c z y ń s k i .Monety Piastów i Jagiellonów.Piotrków 1883.s,63; zob, także 
A, M i koł a j c z y k . Uwagi o obiegu monetarnym na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej w 
średniowieczu i okresie nowożytnym,Zapiski Kujawsko-Oobrzyńskie,1988.t.6.s,ll1. 
7!11 J, C h u d z i a k o w a .Skrwilno.s,235, 
80) A, F lor k o w s ki, Wstępne badania antropologiczne średniowiecznego cmentarza w 
Skrwilnie.Acta Universtates Nicolai Coprnici.Archeologia IV,Nauki Humanistyczno-Spo- 
łeczne.1973,z,58.S,253-255, 
81) Tamże,s,254-255, 


32
>>>
grobach odkryto przedmioty kultu religijnego, m.in, krzyżyki wykonane z 
brązu, kilka różańców, w tym jeden we fragmentach z przywieszonym krzy- 
żem maltańskim. Szkielet w grobie nr 106 zawierał złoty medalion. Na awer- 
sie medalionu umieszczona była bardzo słabo widoczna Madonna z Dzie- 
ciątkiem, a na rewersie modląca się postać 82J . 
Szkoda, że nie udało się dokładnie datować czasu pochówków w po- 
szczególnych grobach, J.Chudziakowa uważa, że pierwsze chrześcijańskie 
pogrzeby można wiązać z erekcją pierwszej skrwileńskiej parafii i kościoła, 
która nastąpiła w xv lub XVI wieku, Cały bardzo rozległy teren cmentarzy- 
ska można z dużym prawdopodobieństwem datować na okres od końca XIII 
do końca XVI wieku, a więc do drugiej nowej erekcji parafii i kościoła skrwi- 
leńskieg0 83 ! . 
Przypuszczać można, że nową osadę założyła ludność, która przenio- 
sła się po spaleniu grodu i podgrodzia na południowo-zachodni kraniec 
jeziora i nad rzekę Skrwę. Tu w pobliżu dzisiejszego kościoła powstała nowa 
wieś, na terenie której odkryto warstwy kulturowe z XIII/XIV wieku 84 !. 
Stara i nowa osada skrwileńska aczkolwiek posiada wczesny rodo- 
wód, w źródłach pisanych pojawia się dopiero w XVI wieku. Przyczyną 
tego były zapewne niepokoje na pograniczu polsko-pruskim, które sprawi- 
ły, ze Skrwilno od wczesnego średniowiecza narażone było na często po- 
wtarzające się najazdy plemion pruskich 85 !. 
W II poł, wieku XIII i pierwszych latach XIV stulecia nastąpiło nasi- 
lenie najazdów litewskich na ziemię dobrzyńską, Miały one charakter łu- 
pieski i doprowadziły do wyludnienia i zniszczenia obszaru leżącego w 
trójkącie trzech rzek: Skrwy, Drwęcy i Wisł y 86 J . Ciągłe niepokoje na oma- 
wianym terytorium sprawiły, że sieć osadnicza, szczególnie w południo- 
wo-wschodniej zalesionej części późniejszego powiatu rypińskiego, rozwi- 
nęła się dopiero w późnym średniowieczu. Tak więc rozwój osadnictwa w 
okolicach Skrwilna można dopiero dokładniej prześledzić, począwszy od 
XVI wieku. 


:111 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
I 


II 


"21 J, C h li d z i a k o w a ,Sprawozdanie,s,150-152, 
""I Tamże,s,153. 
M) J. C h li d z i a k o w a ,Skrwilno,s,235, 
",,) O. K r li t ,Grody, grodziska,cz,2 - Ziemia Dobrzyńska ,Biuletyn Przewodnicki 
PTTK,1987,s,7, 
""I A, B o g li C k i ,Powiat rypiński w średniowieczu,s,52-53, 


33
>>>
Skrwilno i okolice 


(od czasów najdawniejszych do 1945 r.)
>>>
" 


ROZDZIAŁ III 


Powstanie i rozwój parafii 
oraz stosunki własnościowe na jej teryto- 
rium do końca XVIII wieku 


-
>>>
Wszystkie opisane w poprzednim rozdziale wydarzenia polityczne 
miały zapewne wpływ na opóźnienie procesu tworzenia organizacji kościel- 
nej na omawianym terytorium. Nie jesteśmy w stanie z braku źródeł ustalić 
daty pierwszej erekcji kościoła i parafii skrwileńskiej. Istnieją, nieliczne 
wprawdzie opracowania, które podają te daty, nie popierając ich jednak 
materiałami źródłowymi. Stąd też informacje te nie satysfakcjonują naszej 
historycznej dociekliwości. Niemniej jednak warto zapoznać się z tymi po- 
glądami, 
K, Pacuski podaje, że biskup płocki Dobiesław erygował nową parafię 
w Postskrwinie (Skrwilnie) w 1379 roku 87J . Wiadomość tę powtórzyli auto- 
rzy Informatora Diecezji Płockiej dodając, że parafia ta powstała z fundacji 
podkomorzego dobrzyńskiego Strenka i prawdopodobnie została odnowio- 
na w 1494 roku przez trzech braci Rościszewskich: Mikołaja, Pawła i Stani- 
sława 881 . 
Pierwsza, źródłowo uzasadniona wzmianka o Skrwilnie występuje w 
wykazie parafii dekanatu rypińskiego z 1510 roku 891 . W odnalezionych przez 
księdza W,Załuskiego dokumentach, pochodzących z XVI i XVII wieku znaj- 
dowała się wiadomość o wtórnej erekcji kościoła skrwileńskiego dokonanej 
w 1543 roku przez ówczesnego właściciela wsi Wojciecha Rościszewskiego, 
brata Pawła i Jana. Wojciech miał trzech synów; Jana, Jakuba i Zygmunta, 
który został księdzem. 
Pierwotny kościółek tej parafii zbudowany był z drewna. Swoimi 
małymi rozmiarami przypominał raczej kaplicę, przy której mieszkał kape- 
lan i odprawiał nabożeństwa. Wojciech Rościszewski umierając zapisał na 
kaplicę w Skrwilnie 100 zl. Suma ta została ulokowana w części dóbr ziem- 
skich Jana, syna zmarłego, z obowiązkiem płacenia kapelanowi 10 zł rocz- 
nie, "aby się ranne nabożeństwo odprawiało itp. aż do jakiej doskonałej fun- 
dacji"90 I . 
Rościszewscy herbu Junosza to stara mazowiecka rodzina szlachecka 
posiadająca w XVI wieku swoje dobra w województwie płockim i ziemi 
dobrzyńskiej. Według Bartosza Paprockiego byli oni licznie rozrodzeni i od 
wsi swoich różne przyjmowli nazwiska. Rościszewscy z Chrapuni (Chra- 
poni) zwali się Chrapuńskimi, ze Stkrwina (Skrwilna) Stkrwińskimi. W 
XVI wieku odziedziczyli oni Skrwilno i Wolę Szczawieńską (Szczawno)91 J , 
W rejestrze poborowym z 1564 roku występuje wieś pod nazwą Stkr- 
wino należąca do trzech braci: Pawła, Jana i Wojciecha Rościszewskich, 


" 


I 
I 
'I 


87) K, Pa c u s k i ,Rozwój sieci parafialnej diecezji płockiej w XI-XW wieku,Studia Płoc- 
kie,1975,t.3,s,63, 
88) Diecezja Płocka, Informator, Płock 1977,s,366, 
8") Z. G u l d o n , J . P o w i e r s k i ,Podziały administracyjne Kujaw i ziemi dobrzyńskiej w 
XIII-XN wieku , Prace Wydziału Nauk Humanistycznych Bydgoskiego Towarzystwa Na- 
ukowego,Warszawa-Poznań 1974,Seria C,nr 15,s,50,54. 
mJ) W.Załuski,Skrwilno,nr 27,5.545. 
"1) B. Pa p r o c ki, Herby rycerstwa polskiego,Kraków 1584 (£otoo£set),s,324; zob, również 
A, B i l i ń s ki, Szlachta ziemi dobrzyńskiej za ostatnich Jagiellonów, Warszawa 
1932,s,168, 


37
>>>
]1 
II 


gospodarujących na 4 łanach (1 łan około 150 ha), Wieś kościelna Skrwilno 
posiadała wówczas karczmarza, 4 zagrodników oraz 8 poddanych: Czyczy- 
nosa, Goglara, Dudę, Feliksa, Gembę, Kempkę, Gościa i Lisa. Opłacali oni 
czynsz w wysokści 2 florenów i 2 groszy92). 
W 1598 roku bracia Rościszewscy, synowie Wojciecha, dokonali mię- 
dzy sobą podziału majątku po zmarłym ojcu, Akt spisany został w Kancela- 
rii Królewskiej w Warszawie, Ksiądz Zygmunt otrzymał Skrwilno i Rudę. 
Janowi i Jakubowi przypadła Chrapoń z wszystkimi przyległościami, Do 
lasów, jeziora. gorzelni. browaru i łąk trzej bracia zostawili sobie równe 
prawo, Poza tym Jan i Jakub w akcie podziału zobowiązali się płacić kościo- 
łowi skrwileńskiemu dziesięcinę i inne opłat y 93 J . 
W 1605 roku w kancelarii królewskiej został sporządzony akt, na mocy 
którego ksiądz Zygmunt Rościszewski uposażył kościół parafialny w Skrwil- 
nie i jego proboszczów na "wieczne czasy". Wszystkie dobra przypadające z 
podziału rodzinnego przekazał w ten sposób jako beneficjum dla parafii. W 
skład tych dóbr weszły "po 3 pola na Skrwilnie i Rudzie, mając razem 51 
dużych włóczek, 7 ogrodów, prócz licznych łąk, domów, pasiek i wspólne- 
go prawa dotyczącego wszystkich obszarów lasów w dobrach skrwileńskich 
i chrapońskich, jeziora, gorzelni, browaru i innych podobnych uposażeń"94 J , 
Ksiądz Zygmunt Rościszewski został obdarzony licznymi funkcjami i 
godnościami kościelnymi. Był scholastykiem i kanonikiem wileńskim, 
Otrzymał również nominację na biskupstwo przemyskie lecz nie objąwszy 
go, umarł 95 ). Jak długo swoje obowiązki proboszczowskie pełnił w parafii 
skrwileńskiej nie wiemy. Według W. Załuskiego, prawdopodobnie aż do 
śmierci. która przypuszczalnie nastąpiła w Płocku 96 ). W 1612 roku jako pro- 
boszcz występuje już ksiądz Marcin Ligowski i współpracujący z nim An- 
drzej Koskowski. Byli oni wcześniej wikariuszami księdza Rościszewskie- 
go, pierwszy jako administrator, drugi jako kapelan 97 ). 
Nie mamy całkowitej pewności, kiedy miała miejsce kolejna erekcja 
kościoła i parafii skrwileńskiej dokonana przez księdza Zygmunta. Wyda- 
rzenie to mogło nastąpić w 1598 roku, kiedy bracia dokonali podziału ojco- 
wizny, czy też w 1605 roku, kiedy ksiądz Rościszewski zapisał swoją część 
na dobro beneficjum skrwileńskiego, czy też w 1609, kiedy stanął duży, 
drewniany kościół, W. Załuski przypuszcza, że najbardziej prawdopodobna 


II 
I 
r 
J2J 
I, !I:I) 
!14) 
!15) 
9Ii) 
!ł7) 
38 


Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t.1 - Wielkopolska, wyd, A. 
Pawiński, Źródła Dziejowe, t.12, Warszawa 1883,s,310: SGKP,t.10,s.720, 
W, Z a ł u s ki ,SkrwiIno,nr 27,s.544, gdzie treść kopii dokumentu z podziału dóbr skrwi- 
leńskich z 1598 roku. 
W, Z a ł u s ki ,Skrwilno,nr 27,s.544, gdzie fragment aktu erekcyjnego kościoła skrwileń- 
skiego z 1605 roku, 
S, U r u s ki, A. Ko s i ń s ki. A, W ł o d a r s k i .Rodzina, Herbarz szlachty pol- 
skiej,t.15.Warszawa 1917,s.249. 
W. Z a ł us ki ,SkrwiIno,nr 27,s,544, 
1bmże,nr 30,s,606,
>>>
data wtórnej erekcji przypada na rok 1605 981 . 
Z aktu podziału dóbr skrwileńskich dowiadujemy się, że już w 1548 
roku na terenie parafii skrwileńskiej istniały następujące wsie: Chrapoń, 
Mościska, Czarne (Czarnia), Zambrzyca, Szczawno, Pietrzyk i Skrwilno, 
Wszystkie te wsie stanowiły własność rodziny Rościszewskich 99 ). 
Warto tu wspomnieć, że w połowie XVI wieku terytorium parafii 
skrwileńskiej było podzielone między dwa powiaty (sierpecki i rypiński) i 
dwie dzielnice historyczne, Granicą oddzielającą ziemię dobrzyńską od wo- 
jewództwa płockiego (Mazowsza) była rzeka Skrwa. Takie wsie jak Chra- 
pań, Zambrzyca, Czarnia, Mościska i Pietrzyk wchodziły w tym czasie w 
skład powiatu sierpeckiego lOoJ . Także dobra ziemskie Rościszewskich znaj- 
dowały się po obu stronach rzeki. Przywitowo będące w połowie XVI wie- 
ku własnością rodziny Sierpskich i Skudzawy należące do Starorypińskich 
wchodziły w skład parafii skrwileńskiepo1J. 
Wiek XVII przyniósł krajowi ciągnące się pasmo nieszczęść. Wojny i 
szerzące się choroby epidemiczne dziesiątkowały ludność północnej i środ- 
kowej Rzeczypospolitej. Prawdopodobnie w tych trudnych czasach dla pa- 
rafii, wsie leżące na jej terytorium zwolnione zostały z płacenia dziesięcin i 
innych świadczeń na rzecz kościoła. Zrzeczenie się przez Henryka Firleja 
(biskupa płockiego w latach 1618-1625) dziesięciny należącej "do stołu bi- 
skupiego" na rzecz kościoła skrwileńskiego świadczy zapewne o trudnej 
sytuacji materialnej ludności 102J . 
Pierwsze niebezpieczeństwo przyniósł najazd Gustawa II Adolfa w 
1622 roku. Ziemia dobrzyńska została bezpośrednio zagrożona pod koniec 
1628 roku, Przegrana bitwa przez wojska polskie pod wsią Ruda koło Górz- 
na pozostawiła ziemię dobrzyńską w ręku wroga, Przemarsze wojsk walczą- 
cych stron pustoszyły małe miasteczka i wsie 103 ), Stanisław Łubieński, bi- 
skup płocki w sprawozdaniu do Rzymu z 1630 roku donosił, że w latach 
wojny najbardziej ucierpiał dekanat rypiński, w którym 10 kościołów para- 
fialnych uległo całkowitemu zniszczeniu. Księża zaś z tych beneficjów po- 
uciekali na inne tereny diecezji 104J . 


II 


I 
i . 


'IH) W, Z a ł u s k i ,Szldc monograficzny kościołów dekanatu rypińsldego diecezji płoc- 
kiej,Płock 1909,s,58; t e n ż e ,Skrwilno,nr 28,s,565, 
!I'I) W, Z a ł u s k i ,Szkic monograficzny kościołów,s,58, 
1110) Atlas historyczny Polski,Mazowsze w II poł, XVI wieku,Warszawa 1973. 
101) Z, G u l d o n, Mapy,s,23 , 
IOl) Dokument o dziesięcinie biskupa Firleja przechowywany był w archiwum dziekańskim 
w Rypinie. Zaginął prawdopodobnie w latach I wojny światowej (zob,W. Z a ł u s ki ,Skrwil- 
no. nr 30,s.606). 
111') R. Ł a s z e w s k i ,Ziemia dobrzyńska od połowy XV wieku do upadku Rzeczypospolitej 
szlacheckiej(w:)Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-xx wiek, Warszawa-Poznań-To- 
ruń 1987,s.85. 
104) W, M li 11 e r ,Diecezja płocka od II połXVI wieku do rozbiorów,Studia Płockie,Płock 
1975,t.3,s,176. 


39
>>>
W wykazie wsi i łanów spustoszonych w ziemi dobrzyńskiej wymie- 
nione są także: Szczawno i Skudzawy w parafii skrwileńskiej, które opusz- 
czone przez ludność w latach 1626-1629 zostały zniszczone l05J . 
Od około 1648 roku proboszczem skrwileńskim został ksiądz Andrzej 
Koskowski, który przez wiele lat pełnił obowiązki kapelana. W dwa lata 
później otrzymał nominację na dziekana rypińskiego. Godność tę w latach 
1650-1871 sprawowali prawie wszyscy proboszczowie skrwileń scy lO6 J . 
Z ksiąg metrykalnych dowiadujemy się, że w 1648 roku w skład para- 
fii wchodziły następujące wsie: Przywitowo, Skrwilno, Chrapoń. Szczaw- 
no, Zambrzyca, Mościska i Skudzawy, W rok później przybyła wieś Łęg, w 
1655 Pesse (wieś dziś nieznana), Kotowy i Rak, w 1660 Zofiewo, Ilość po- 
wstających nowych osad w niewielkim stopniu wpłynęła na powiększenie 
się stanu ludności w parafii. Świadczy o tym niski przyrost naturalny. W 
1648 roku urodziło się tu 22 dzieci, a w 10 lat później tylko 23 107 ). 
Prawdziwą dopiero tragedię spowodowała wojna ze Szwecją w latach 
1655-1660. Okupacja ziem polskich przez Szwedów przyniosła bezwzględ- 
ną eksploatację kraju, grabież i represje, Przemarsze wojsk szwedzkich i 
sojuszniczych spustoszyły kraj, Pasmo tych cierpień dopełniły jeszcze epi- 
demie, klęska nieurodzaju i wszechwładnie panujący głód, 
Ziemia dobrzyńska w latach "Potopu" nie była terenem walk. Spusto- 
szona została głównie przez przechodzące wojska. W pierwszym roku woj- 
ny prawym brzegiem Wisły przez Dobrzyń i całą ziemię przemaszerowały 
wojska szwedzkie dowodzone przez Karola Gustawa i Stenbocka. W kwiet- 
niu 1656 roku tą samą trasą podążali Szwedzi pod wodzą księcia Jana Adol- 
fa, maszerując z Torunia na Zakroczym. Wówczas to została obsadzona Brod- 
nica przez załogę szwedzką. W następnych latach wojny jeszcze wielokrot- 
nie przechodziły przez ziemię dobrzyńską wojska walczących stron l08 ), 
W sposób szczególny represje i grabieże dokonywane przez oddział 
stacjonujący w Brodnicy dotknęły północno-wschodnią część ziemi do- 
brzyńskiej i dotrzeć musiały także na teren parafii skrwileńskiej, Świadczy 
o tym męczeńska śmierć księdza Waleriana Cząpskiego ze Skrwilna. 
Dla lepszego zrozumienia wydarzeń historycznych jakie na parafii 
skrwileńskiej zachodziły w XVII stuleciu, wydaje się konieczne krótkie scha- 
rakteryzowanie stosunków własnościowych tu występujących. W ziemi 
dobrzyńskiej zdecydowaną większość stanowiły wówczas wsie szlachty 
folwarcznej i zagrodowej, W parafii skrwileńskiej zamieszkiwała przede 
wszystkim szlachta folwarczna, Minimalna była natomiast liczba wsi za- 
grodowych 109). W pierwszej połowie XVII wieku największe obszary w pa- 


I(5) R, K a b a c i ń s ki, Wykaz wsi i lonów spustoszonych w ziemi dobrzyńskiej z okolo 1673 
roku, Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie,t.6,Wlocławek 1988,s,298, 
106) W, Z a l u s ki ,Skrwilno,nr 27,s,545, 
1117) ADp, Akta metrykalne parafii Skrwilno z lat 1648-1706, sygn,l139, 
1[11I) R, Ł a s z e w s k i ,Ziemia dobrzyńska,s,86, 
In.) A, B O g U c k i ,Grody a osadnictwo drobnorycerskie w ziemi dobrzyńskiej,Przegląd Histo- 
ryczny,1972,t.63,z,2,s,226. 


40
>>>
rafii zajmowały dobra ziemskie okalewskie należące do rodziny Sierpskich. 
Córka Feliksa Sierpskiego, Anna poślubiła Jana Piwo herbu Prawdzic i otrzy- 
mała w posagu pół Sierpca, Okalewo z przyległościami oraz Kierniozję, małe 
miasteczko leżące między Płockiem a Sierpcem. Z małżeństwa tego urodzi- 
ło się czterech synów: Jędrzej, Adam, Mikołaj i Krzysztof. Jędrzej, starosta 
szczecieński, żonaty był z Anną z Gomulickich, Małżeństwo to miało syna 
Stanisława z Opolska Piwo, który poślubił Zofię Magdalenę, córkę Jana Loki 
herbu Rogala, starosty borzechowskiego. Po swoich krewnych Sierpskich 
otrzymali oni m.in.Okalewo z przyległościami l1 ° J . 
Rodzina Piwów to zamożna szlachta w płockim, bełskim i ziemi do- 
brzyńskiej. Natomiast żona Stanisława Piwo, Zofia Magdalena Loki, pocho- 
dziła z województwa malborskiego l111 . Stanisław Piwo zmarł w 1649 roku. 
Żona pochowała go w kościele benedyktynek na wzgórzu Loret w Sierpcu, 
Wystawiła mu nagrobek z marmuru i alabastru. Łaciński napis na nagrobku 
głosi, że "wspaniały i urodzony Stanisław z Opolska Piwo rodu Prawdzic, 
podczaszy płocki...odznaczył się szczodrobliwością, sprawiedliwością i ła- 
godnością...Zmarł 17 stycznia 1649 Roku Pańskiego, a swojego 53" 112 1. 
W chwili śmierci męża Zofia Magdalena miała 43 lata i była od niego 
o 10 lat młodsza. Małżonkowie przeżyli ze sobą 26 lat. Zamieszkała ona na 
stałe w Okalewie, utrzymując tam znaczny dwór. W księdze metryk parafii 
Skrwilno o podczaszynie płockiej są aż cztery wzmianki. Pierwsza z nich 
pochodzi z maja 1652 roku, a ostatnia z 8 sierpnia 1655 roku, a więc już po 
wkroczeniu Szwedów do Polski 113l . W omawianym tu okresie dwór i wieś 
Okalewo leżały na terenie dzisiejszej wsi Niemcowizna 114J , 
Przenieśmy się teraz z II pol. XVII wieku do czasów nam współcze- 
snych, 27 maja 1961 roku ekspedycja archeologiczna pracująca pod kierun- 
kern J .Chudziakowej na grodzisku wczesnośredniowiecznym w Skrwilnie 
dokonała niezwykłego odkrycia. W płytkim, około 50 centymetrowym wy- 
kopie znaleziono skarb. W skład jego wchodziły przedmioty ze złota, sre- 
bra, względnie srebra złoconego. Biżuteria męska i żeńska stanowiła cenną 
kolekcję wyrobów rzemiosła artystycznego, stojącego na wysokim poziomie 
sztuki złotniczej. Przedmioty te ozdobione były drogocennymi kamienia- 
mi: diamentami, rubinami, szmaragdami, szafirami i turkusami, a ponadto 
51 perłami. Wyroby ze złota ważyły 2 kg, a przedmioty ze srebra około 5 
kg 1151 . 


I' 
I, 


\lO) K, N i e s i e c k i ,Herbarz,t.7,s.318; B. Pa p r o c k i ,Herby,s.622; S, U r u s k i ,Rodzi- 
na,t.14,s,554. 
111) J. M Y ś l i ń s k a ,Skarb ze Skrwilna,Toruń 1978,s,6, 
\12) S, K o s t a n e c k i ,Odkrycie skarbu w Skrwilnie w powiecie rypińskim,Notatki Płoc- 
kie,1961,nr 20,s,33. Autor artykułu czerpał wiadomości o rodzie Piwów z pracy ŁasJd 
cudowne przy kościele sierpsJdm Wniebowzięcia Bogarodzicy (1652,b,m.w.). 
m) ADP Płock,Akta metrykalne z lat 1648-1706 parafii Skrwilno, 
114) Do dnia dzisiejszego pozostały doły po wybranym kamieniu z ław fundamentowych 
prawdopodobnie z dawnego dworu, 
115) S, K o s t a n e c k i ,Odkrycie skarbu w Skrwilnie,s,32; J, M Y ś l i ń s k a ,Skarb ze Skrwil- 
na,s,6-7, 


41
>>>
Rodzi się pytanie, czyją ów skarb był własnością, przez kogo, kiedy i 
w jakich okolicznościach został zakopany? 
Pod względem historycznym skarb zbadany został przez ówczesnego 
kierownika działu historycznego Muzeum Oręgowego w Toruniu, Janusza 
Bieniaka, który na podstwie inicjałów i herbów Rogala i Prawdzic ustalił 
właścicieli tego znaleziska. Na przedmiotach wykonanych ze srebra, misie i 
dzbanie, oprócz herbu Rogala były również inicjały ILSB. Pierwsze dwie - 
to litery początkowe imienia i nazwiska właściciela tych przedmiotów, czy- 
li Jan Loka, ojca Zofii Magdaleny, Następne dwie to jego stanowisko - staro- 
sta borzechowski. Na jednym tylko przedmiocie, a mianowicie na misie 
znajdowała się data 1617. Zarówno dzban, jak i misa wykonana była ze sre- 
bra złoconego przez złotnika z Augsburga 1l6J . 
Przedmioty te były bogato zdobione. Dzban posiadał ornament o mo- 
tywach girland, owoców liści i perełek o kształcie owalnym, natomiast misa 
miała ornament o motywach aniołków, kosza z owocami, wazonu i liści akan- 
tu. Herbem Prawdzic oznaczone były nożyce do obcięcia knotów świecy, 
łyżeczki oraz kufle. Umieszczono tu również obok herbów inicjały: SPPP. 
Pierwsze dwie litery to imię i nazwisko właściciela tych przedmiotów - 
Stanisław Piwo, następne to jego urząd - podczaszy płocki. Występują tu 
jeszcze dodatkowe znaki Z lub ZO - to początkowe dwie pierwsze litery 
imienia żony Stanisława Piwo - ZOfiill7). 
Wyniki badań historycznych bezspornie dowiodły, że skarb był wła- 
snością małżeństwa Stanisława i Zofii Magdaleny Piwo z Okalewa, Być 
może, że część tych przedmiotów to wiano Zofii Magdaleny otrzymane od 
ojca, Świadczyć może o tym herb Rogala i inicjały Jana Loki umieszczone na 
znalezionych przedmiotach, 
J.Bieniak twierdzi, że "bez wahania powiązać można zakopanie skar- 
bu ze szwedzkim najazdem z czasów Jana Kazimierza"llBJ. Do Okalewa do- 
cierały zapewne wieści o poczynaniach Szwedów, którzy szybko zdobyli 
smutną opinię, godną sławy ich króla Karola Gustawa, nazywanego przez 
Stefana Czarnieckiego, "rozbójnikiem Europy". 
8 sierpnia 1655 roku pojawia się, jak już wyżej pisaliśmy, ostatnia 
wzmianka o Zofii Magdalenie Piwo odnotowana w księdze metrykalnej pa- 
rafii skrwileńskiej. Tak więc zakopanie skarbu według S.Kostaneckiego mogło 
nastąpić krótko przed albo zaraz po tej dacie 1l9J . Właścicielka Okalewa mia- 
ła w tym czasie 49 lat. Wydaje się wykluczonym, aby sama przedarła się 
łodzią przez bagna, moczary i oczerety, które w owym czasie okalały ze 
wszystkich stron grodzisko, czyniąc go bardzo trudno dostępnym, Ponadto 
skrzynia, zapewne dębowa, po której pozostał tylko żelazny zamek, mogła 


11 li) J, B i e n i a k ,Do kogo najeżaj skarb ze Skrwilna,Ilustrowany Kurier Polski,1961,nr 138 
z dnia 16 czerwca, 
117) J, M Y ś l i ń s k a ,Skarb ze SkrwiJna,passim, 
118) J, B ie ni a k ,Do kogo należał skarb ze Skrwilna,Ilustrowany Kurier Polski,1961,nr 138 z 
dnia 16 czerwca, 
11!1) S, K o s t a n e c k i ,Odkrycie skarbu w Skrwilnie,s,33 , 


42
>>>
łącznie ze skarbem ważyć około 20 kg. Właścicielka skarbu musiała więc 
być przynajmniej z jeszcze jedną osobą, aby skrzynię przenieść z łodzi na 
miejsce ukrycia. Tak więc powierzyła zapewne swoją tajemnicę jeszcze jed- 
nej osobie. Ale komu? Czy godnym zaufania była służba? Czy można było 
ryzykować tak wielkim majątkiem? 
Na podstawie późniejszych wydarzeń skrwileńskich przypuszczać 
można, że tajemnicę swoją powierzyła Zofia Piwo wikariuszowi parafii 
Skrwilno, księdzu Walerianowi Cząpskiemu, z którym być może wspólnie 
skarb rodzinny zakopała. Co stało się z właścicielką w czasie wojny nie 
wiemy. Być może opuściła ona Okalewo zaraz po ukryciu skarbu chroniąc 
się przed Szwedami za Wisłą 120). Tajemnicę związaną z dalszymi losami Zofii 
Piwo mogłoby wyjaśnić nam zbadanie życia jej dzieci. Niestety, małżeń- 
stwo Piwów zeszło z tego świata bezdzietnie. Prawdopodobnie Zofia Piwo 
nie przeżyła wojny, Powróciłaby zapewne do Okalewa po skarb rodzinny 
zakopany na grodzisku, Wiadomo natomiast, że w latach 1655-1661 właści- 
cielem Okalewa był już Piotr Piwo, rodzony brat Stanisława 121 ). 
Znane są jednak losy domniemanego świadka ukrycia tych bezcen- 
nych przedmiotów, księdza Waleriana Cząpskiego. Nazwisko księdza A.Ko- 
skowskiego już w tej pracy wymienialiśmy. Był on prawdopodobnie od 1648 
roku proboszczem skrwileńskim. Współpracującymi z nim wikariuszami 
byli: W. Cząpski, pochodzenia szlacheckiego ze wsi Cząpsk (dziś Czumsk) 
w dawnym powiecie rypińskim, B,Biczunen i S,Dobrzesielski, Od 6 lipca 
1652 roku i w tragicznych latach "Potopu" proboszczem skrwileńskim był 
ksiądz Tomasz Krajewski, a obowiązki wikariusza sprawował w dalszym 
ciągu ksiądz W. Cząpskp22 J . 
Tragedia jaka miała miejsce w 1658 roku w kościele w Skrwilnie, w 
latach wojny polsko-szwedzkiej, podczas trzyletniej nieobecności probosz- 
cza, została dopiero opisana w 1663 roku przez nowego administratora, księ- 
dza Tomasza Łukowskiego na podstawie relacji złożonej pod przysięgą przez 
kantora Jakuba Rojka. Oto skrócony opis tego wydarzenia w przekładzie z 
łaciny odnotowany w aktach metrykalnych na stronie pierwszej, 
"Roku Pańskiego 1658, podczas wojny szwedzkiej był wikariuszem 
przy tym kościele kapłan nazwiskiem Walerian Cząpski..., który w tym ko- 
ściele Stkrwinnieńskim był schwytany przez Szwedów, gdy przyodziany w 
święte szaty odprawiał mszę świętą, pytany przez nich na różne sposoby 
gdzie są skarby kościelne, wspomniany kapłan odpowiadał im: wiem gdzie 
jest skarb, gdzie kielichy lecz wam nie powiem, W różny przeto sposób 


120) R. P i o t r o w s ki, Opowieść o skarbie ze Skrwilna,Ziemia Dobrzyńska, 1994,nr 2,s.1, 12, 
121) A,Boniecki,Herbarz,t.12,cz,l,Warszawa 1908; S,Uruski,Rodzina,t,14,s,554 po- 
daje, że Zofia i Stanisław Piwo mieli córkę Dorotę, która fundowała klasztor w Łęczycy, 
Informacja ta wydaje się błędna, bowiem współczesny tym wydarzeniom Ł. P a p r o c- 
k i ,Łaski cudowne przy kościele sierpskim Bogarodzicy,Warszawa 1652 stwierdza, że 
Dorota była żoną stryja Stanisława Piwo, Krzysztofa, cześnika płockiego i zmarła w 1640 
roku, 
m) W, Z a ł u s k i ,SkrwiJno,nr 30,s,607. 


43
>>>
I' 


I' 


torturowali go wrogowie, heretyccy lutranie, przy lewej stronie ołtarza św, 
Anny: najpierw palce mu ucieli (chwycił się bowiem rękami ławki stojącej 
blisko ołtarza), wiele uderzeń wrogowie mu zadali, nie wydał jednak sprzę- 
tów kościelnych i tak pochowany w tym kościele spoczął"12J). Morderstwo 
to zostało dokonane prawdopodobnie przez żołnierzy z podjazdu wysłane- 
go przez Szwedów z Brodnicy, którzy zapewne nie oszczędzali także benefi- 
cjum skrwileńskiego. 
Jak już wyżej wspomnieliśmy, wydarzenia te zostały opisane w pięć 
lat po tym tragicznym zajściu. Przeto trudno dziś powiedzieć, czy chodziło 
tu rzeczywiście o skarb kościelny, a może tylko skarb rodziny Piwów z Oka- 
lewa? Warto jeszcze nadmienić, że w żadnym z późniejszych dokumentów 
kościoła skrwileńskiego nie wspomniano o zrabowaniu przez Szwedów skar- 
bów kościelnych. Jeżeli tak, to ksiądz W. Cząpski, oprócz Zofii Piwo mógł 
być jedynym świadkiem ukrycia skarbu, Tajemnicę tę zabrał do grobu, a 
skarb odkryła dopiero łopata archeologa 27 maja 1961 roku, po 296 latach 
od chwili jego ukrycia 124J . 
Pokój podpisany w Oliwie w 1660 roku zakończył wojnę polsko- 
szwedzką. W okresie konfliktów wojennych XVII wieku i towarzyszących 
im epidemii i klęsk głodowych, ludność Rzeczypospolitej zmalała prawie o 
połowę, Podobnie było i w parafii skrwileńskiej125 J . 


Dnia 18 lutego 1663 roku objął zarząd nad parafią ksiądz Tomasz Łu- 
kowski. W okresie jego proboszczostwa dochodzi do procesu sądowego o 
beneficjum skrwileńskie między kościołem a spadkobiercami dziedziców 
skrwileńskich, którzy zabronili księdzu odławiania ryb w jeziorze. Ksiądz 
Łukowski dysponując kopią podziału dóbr między braci Rościszewskich z 
1598 roku i kopią nowej erekcji z 1605, przedstawił te dokumenty trybuna- 
łowi i sprawę wygral. 
"Dekret pomiędzy księdzem T.Łukowskim, proboszczem skrwileńskim, 
a pomiędzy Szczepanem, Ludwikiem i Zygmuntem Rościszewskimi, sy- 
nowcami i wnukami (bratanki ich dzieci) księdza Zygmunta Rościszewskie- 
go, w Szczawnie mieszkającymi, zapadł w Piotrkowie w Trybunale, Feria 3- 
ia post Festum 00. Sanetorum, anno 1665, - który na fundamencie wyrze- 
czonych rezygnacyi i działów, za wzbronienie połowów proboszczowi w 
jeziorze skarał Rościszewskich 3.000 złp i proboszcza w intermissye posse- 
syi i używalności wprowadził"126). 
Z niewiadomych nam przyczyn księdza T.Łukowskiego zastępowali 
często jego pomocnicy, Franciszek Nakwaski, jezuita z kolegium płockiego, 
zastępował proboszcza od 12 kwietnia 1663 roku. Następnie ksiądz Józef 


m) T. Z , [ Z e b r o w 5 k i T _ ] ,Zabójstwo księdza Czqpsldego w Skrwilnie w 1658 roku ,N 0- 
tatki Płockie,1961,nr 20,5,34-35, 
124) S, K o 5 t a n e c k i ,Odkrycie skarbu w Skrwilnie,5,33 , 
125) W, Z a ł li 5 k i ,Skrwilno i kośció/ skrwileńsld,Mazur, 1908,nr 47,5,375, 
nH) Cyt. za W. Z a ł li S k i ,SkrwiJno,nr 31,s.631. 


44
>>>
Godlewski jako komentarz skrwileński. Po nim objął zarząd nad parafią Sta- 
nisław Kłosowicz i ostatni z wikariuszy Piotr Malikowski, który zarządzał 
Skrwilnem od 11 maja 1682 roku i pozostał nadal przy nowym proboszczu 
księdzu Sebastianie Karwowskim 127), 
Od chwili procesu nie ma wzmianki w dokumentach kościelnych, aby 
następni dziedzice dóbr chrapońskich i szczawieńskich odmawiali praw przy- 
należnych proboszczom skrwileńskim. W protokole z wizytacji kościoła skrwi- 
leńskiego, odbytej 10 maja 1667 roku, wynika, że np. dziedzic ze wsi Chrapoń 
oddawał kościołowi skrwileńskiemu 19 kóp i 15 snopów żyta l28J . 
Konflikt, który zaistniał w 1663 roku między plebanem a posesorami 
skrwileńskimi nie był wypadkiem odizolowanym w owych czasach, Świad- 
czą o tym relacje biskupa Baranowskiego skierowane do Rzymu, w których 
z całą otwartością przedstawia swoje trudności ze szlachtą. Przedmiotem 
tych konfliktów były dziesięciny, obsada parafii, zagarnianie mienia kościel- 
nego, niemożność karania winnych przez skorumpowaną władzę świecką 
oraz zawiłości w ówczesnym prawie I29 ). 
Po wojnach szwedzkich własność szlachecka w ziemi dobrzyńskiej 
uległa poważnym zmianom. Część dawnej, jednowioskowej szlachty doro- 
biła się lub przez koligacje rodzinne powiększyła swoje posiadłości tworząc 
znaczne majątki ziemskie. W owym czasie nastąpił także napływ szlachty z 
innych rejonów kraju. Pojawiły się nowe nazwiska, które przedtem nie wy- 
stępowały w ziemi dobrzyńskiej130 J . 
W parafii skrwileńskiej zaszły także zmiany wśród posiadaczy dóbr 
ziemskich. Nie wiemy co się stało z byłą właścicielką Okalewa, podczaszy- 
ną Zofią Piwo, wdową po Stanisławie, podczaszym płockim. Wiadomo na- 
tomiast, że po wojnie polsko-szwedzkiej 1655-1660, właścicielem Okalewa 
był rodzony brat Stanisława, Piotr Piwo, sędzia ziemski gostyński, który w 
1661 roku sprzedał te dobra Janowi Bonawenturze vel Janowi Dobrogosto- 
wi Krasińskiemu herbu Ślepowron, 
Jan Dobrogost był starostą łomżyńskim z cesji ojca w 1660 roku. Ze 
starostwa tego zrezygnował w 1668 roku i otrzymał w zamian starostwo 
warszawskie. Był pułkownikiem wojsk królewskich. W 1668 roku został 
referendarzem koronnym, a w 1688 wojewodą płockim. Zmarł w 1717 
roku I31 ). Był on właścicielm dóbr okalewskich stosunkowo krótko, skoro w 
1676 roku nabył od niego ten majątek za sumę 60.000 złp Jakub Rokitnicki, 
chorąży i starosta dobrzyński. W tym czasie w skład klucza okalewskiego 
nie wchodziło jeszcze Skrwilno I32 ). 


127) Tamże,nr 31,s,631. 
IlU) Tamże,nr 31,s,631. 
"9) W, M li II e r ,Diecezja plocka,s,168, 
!:lO) D, S t a s z e w s ki, A, M a c i e s z a, Zmys,s,35-36, 
m) J, C h O i n a c k i ,Cztery portrety wojewodów plockich z XVII i XVIIl wieku,Notatki Płoc- 
kie,nr 2,s,29-30; S, U r u s k i ,Rodzina,t.15,s,554, 
1.12) R, P i o tr o w s k i ,Dobra okalewskie,s,65; S, Uru s k i ,Rodzina,t.15,s,554, 


45
>>>
Roman Piotrowski 


Skrwilno i okolice 
(od czasów najdawniejszych do 1945 r.) 


Skrwilno 1997
>>>
Nie zatarły się jeszcze ślady zniszczeń w ziemi dobrzyńskiej z czasów 
"Potopu szwedzkiego", gdy wybuchła wojna północna. Przemarsze wojsk 
saskich, szwedzkich, rosyjskich i polskich zrujnowały wsie i miasta, Palili 
i rabowali zagrody chłopskie i dwory szlacheckie. Nakładali wysokie kon- 
trybucje na mieszkańców tej ziemP33J, W 1713 roku Dobrzyniacy wnieśli do 
króla Augusta II skargę, że wojska stacjonujące w Toruniu obrabowały wiele 
miasteczek, wsi i dworów. W dwa lata później oddziały polskie kwaterują- 
ce pod Brodnicą wyrządziły wiele szkód w powiecie rypińskim 134J . 
Szlachta folwarczna coraz bardziej zaniepokojona była ubytkiem siły 
roboczej w swoich włościach. Toteż na sejmiku w Lipnie 5 stycznia 1705 
roku postanowiła: "ażeby żaden z nas chłopa luźnego lub popielarza, albo 
też płci białogłowej osobę bez atestacyi od tego pana, u kóregoby był, albo 
mieszkał, z pieczęcią i podpisem ręki własnej, danej nie przyjmował"135 J . 
Problem zbiegostwa musiał już występować znacznie wcześniej, sko- 
ro z inicjatywy posłów ziemi dobrzyńskiej już w 1567 roku uchwalona zo- 
stała konstytucja, regulująca sprawy związane ze zbiegostwem włościań- 
stwa z Korony do Prus Królewskich. Ziemia dobrzyńska z racji swego poło- 
żenia w pobliżu granicy z Prusami musiała być szczególnie narażona na 
ucieczki poddanych za Drwęcę. Widać stąd, że były tam korzystniejsze wa- 
runki osadnicze dla chłopów. Wprawdzie nie dysponujemy materiałami 
źródłowymi dotyczącymi tego problemu w parafii skrwileńskiej, można jed- 
nak sądzić, że ucieczki te występowały również na omawianym terytorium, 
W trudnej sytuacji materialnej znalazł się także w tym okresie kościół. 
Sprawozdanie księdza Piotra Bełkowskiego, proboszcza skrwileńskiego z 
1739 roku, przedstawione biskupowi płockiemu, Antoniemu Sebastianowi 
Dembowskiemu o stanie kościoła potwierdza nasze przypuszczenie, Pisał 
on, że świątynia skrwileńska "potrzebuje natychmiastowej gruntownej re- 
peracji, a nie ma na to środków". Biskup udzielił pozwolenia księdzu Beł- 
kowskiemu na sprzedaż lasu przez kolatora Jana Kampenhausena, generała 
wojsk polskich, na reperację kościoła. Czy ksiądz Bełkowski dokonał tego 
remontu, nie wiadomo. Opis stanu technicznego z 1776 roku wskazuje na 
to, że budynek ten w owym czasie prawdopodobnie nie został wyremonto- 
wany136J. ' 
W 1740 roku ksiądz Stefan Głuchowski otrzymał probostwo skrwi- 
leńskie od Kazimierza na Rokitnicy Rokitnickiego, kanonika płockiego i war- 
szawskiego. Nowo mianowany proboszcz rozpoczął następną księgę metryk 
chrztu od 1748 roku. W okresie jego zarządzania parafią przybyło kilka no- 
wych wsi: w 1748 Suchy Grunt, w 1749 Borki, w 1751 Budy Jasieńskie i 
Żelazny Grunt, w 1753 Budy Okalewskie, Wólka i Olszyna Szeroka, Przy- 


"':II R, Ł a s z e w s k i ,Ziemia dobrzyńska,s,86-87, 
1:14) Lauda sejmików ziemi dobrzyńskiej,wyd,F, K l u c z y c k i ,Acta historica res gestas Polo- 
niae illustrantia,t.10,Kraków 1887,s,221-222, 
m) Tamże,s,239, 
"'6) W,Załuski,Skrwilno,nr 32,s,651, 


46
>>>
rost ludności był w dalszym ciągu bardzo mały. W 1750 roku w całej parafii 
urodziło się tylko 30 dzieci 137J . 
Od 13 marca 1763 roku proboszczem w Skrwilnie został mianowany 
ksiądz Piotr Bagieński, który kierował następnie parafią przez 10 lat. Z nie- 
znanych bliżej przyczyn proboszcz ten mało rezydował w Skrwilnie, W 
okresie tym przybyło kilka nowych wsi: 1764 Wólka Przywitowska, Zatoro- 
wizna i Placówka (dziś wieś nieznana), w 1771 wymieniona jest wieś Baba 
Żelazna. Po śmierci księdza Bagieńskiego Skrwilno przez 3 lata nie miało 
mianowanego proboszcza. Zarządzali parafią księża z ościennych ośrodków 
parafialnych przez tzw. komendarze. W latach 1773-1775 zarządzał ksiądz 
Stefan Dobek Zalewski, proboszcz z Sadłowa, następnie ksiądz Grzegorz 
Zawadzki, późniejszy proboszcz skrwileński, po nim Józef Woytowicz, za- 
konnik i jako ostatni w tym okresie ksiądz Ignacy Rościszewski, który jako 
komendarz, oddał protokularnie to probostwo w 1777 roku księdzu Grzego- 
rzowi Zawadzkiemu. 
W II pol. XVIII stulecia daje się zauważyć pewną stabilizację w życiu 
gospodarczym i społecznym Skrwilna i okolicy. Świadczy o tym przede 
wszystkim wzrost liczby ludności. W 1791 roku przybyło w parafii 76 no- 
worodków. Powstały nowe wsie: w 1789 Oborczyska, w 1790 Baba, w 1791 
Huta. 
Ze względu na położenie Skrwilna wśród lasów, warto choćby w krót- 
kim zarysie omówić znaczenie i rozmiary przemysłowego osadnictwa le- 
śnego w okolicach tej wsi. Począwszy od XVI wieku osadnictwo było tu 
związane z eksploatacją lasu oraz produkcją szkła i żelaza, wytapianego z 
rud darniowych. Na początku XVI stulecia działała jeszcze kuźnica pod 
Skrwilnem, którą później określono mianem wsi (prawdopodobnie była to 
wieś Ruda). O charakterze tego osadnictwa świadczą nazwy takich wsi jak: 
Ruda, Huta, Żelazki, Żelazny Grunt, Budy i inne. Jeszcze do czasów nam 
współczesnych we wsi Ruda koło Skrwilna można spotkać rudę darniową, 
a o jej eksploatacji i wytopie świadczy występujący na tym terenie żużel 
żelazn y138 J . 
W okolicach Skrwilna spotykamy nazwy miejscowości Budy. W osa- 
dach tych zamieszkiwała ludność nazywana budnikami, która posiadała 
wolność osobistą i zajmowała się produkcja towarów wytwarzanych z drew- 
na, takich jak tarcica, popiół drzewny i smoła. Budy po wyeksploatowaniu 
lasu i przygotowaniu w ten sposób ziemi pod uprawę, dawały początek 
osadom rolniczym 139J . 
Wspomnieliśmy już postać Jana Kampenhausena. Był on kolatorem 
kościoła w Skrwilnie przed 1739 rokiem. Posiadał wówczas dobra chrapoń- 
skie i szczawieńskie. Nie wiemy jednak w jaki sposób wszedł w posiadanie 
tego majątku, Pochodził on ze spolszczonej rodziny szlachty inflanckiej. 


1371 Tamże,nr 32,s,651-652, 
1381 E, K w i a t k o w s k a, Osadnictwo wiejslde ziemi dobrzyńsldej,s,28-29, 
139' Z, G li l d o n ,W czasach szlachecldej Rzeczypospolitej,s.27. 


47
>>>
I 


Swoją wiedzą i umiejętnościami wojskowymi zjednał sobie wysokie uzna- 
nie u króla Augusta II i mianowany został do stopnia generała. Stanowisko 
to wprowadziło go w stosunki rodzinne ze znaczniejszymi rodzinami pol- 
skimi. Za Augusta III przejął komendę twierdzy w Kamieńcu, Wkrótce jed- 
nak zrezygnował ze służby wojskowej i osiadł w majątku swoim w Rybnisz- 
kach, Zmarł w 1744 roku I40J . 
Po śmierci generała dobra chrapońskie i szczawieńskie otrzymał Józef 
Kalasanty Kampenhausen. Nie wiemy czy był to syn, czy dalszy kuzyn po- 
przedniego właściciela. Pozostawił po sobie niechlubne wspomnienia. 25 
stycznia 1782 roku w sądzie ziemskim płockim odbyła się rozprawa pomię- 
dzy księdzem Grzegorzem Zawadzkim, proboszczem skrwileńskim, a J,K, 
Kampenhausenem, "który zabierał siekiery z borów kościelnych mieszkań- 
com poświętnego, w karczmie plebańskiej dopuszczał się gwałtu, także i na 
jeziorze, za co skazany został rygorem Banicyi"141 J . Po tym wydarzeniu 
J.K,Kampenhausen zniknął ze źródel. 
Do początków XVIII wieku właścicielami dóbr ziemskich Skrwilno 
było kilka osób. W tym czasie nastąpiła częściowa koncentracja ziemi na 
tym obszarze. Sąsiednie dobra okalewskie przejął w tym czasie Mikołaj Jan 
Podoski. 
Mikołaj Jan Podoski, cześnik ciechanowski (1701-1713), chorąży płocki 
(1713-1717), wojewoda płocki (1736-1761), starosta bobrownicki, dobrzyń- 
ski i rypiński. Był elektorem z województwa płockiego 1733 roku, Po śmier- 
ci pierwszej żony Teofili Wapowskiej poślubił Mariannę Rokitnicką, córkę 
Jakuba i otrzymał w posagu Okalewo z przyległościami. Potrafił zebrać znacz- 
ny majątek i skupić w swym ręku wiele stanowisk. W młodości był stronni- 
kiem saskim, na starość przeszedł do obozu Czartoryskich, Pogardzał szlach- 
tą zrywającą sejmy i oświadczył publicznie, że "widzi coraz większy upadek 
Rzeczypospolitej, zbliża się jej koniec". Mikołaj Jan Podoski zmarł 3 wrze- 
śnia 1762 roku w swojej dziedzicznej posiadłości w Rusinowie koło Rypi- 
na, Klucz dóbr okalewskich otrzymał jego syn Tymoteusz w roku śmierci 
ojca 142J . Występował on w latach 1748-1777 jako podkomorzy dobrzyński, 
1753-1763 jako starosta dobrzyński, a w 1777 był kasztelanem sierpskim. 
Kilka razy otrzymywał mandat posła z ziemi dobrzyńskiej. W latach 1757- 
1766 był generałem-majorem wojsk koronnych. Ożeniony był z Anną Wik- 
torią z Rupniewskich, córką kasztelana małogoskiego. Zmarł w 1777 roku 143J , 
Dobra okalewskie odziedziczył wówczas jego rodzony brat Michał Hiero- 
nim Podoski, który majątek ten w 1781 roku sprzedał Mikołajowi Chełmic- 
kiemu herbu Nałęcz 144J . 
W końcu XVIII wieku można zaobserwować w dobrach okalewskich 
przeobrażenia w stosunkach społecznych i gospodarczych, Powiększyła się 


140) w. Z a ł li S k i ,SkrwiJno,nr 32,5.652. 
141) Tamże,nr 32,s,652-653, 
1421 S, Ur li s k i ,Rodzina,t.14,s, 153; Z, Zie l i ń s ka ,Podosld Tymoteusz,PSB,t.27,S,182-184. 
14:1) P. G a ł k o w s k i ,Genealogia ziemiaństwa,s.149, 
144) Tamże,s.149-150. 


48
>>>
przede wszystkim ilość nowych osad. Wzrosła liczba ludności. Szczegól- 
nie interesujący w dobrach należących do Mikołaja Chełmickiego wydaje 
się układ stosunków między dworem a wsią. Według lustracji majątków 
ziemskich w ziemi dobrzyńskiej z 1789 roku włościanie z Okalewa i Czarni 
płacili Mikołajowi Chełmickiemu czynsz w wysokości 1398 złp., z rumun- 
ków okalewskich 206 złp 22 gr, z Zofiewa wsi 711 złp, 18 gr, z MIeczówki 
481 zł 12 gr, części Wierzchowni 142 złp, z części Rudy 126 złp, z części 
Szczawna i Skrwilna 79 złp, Wydaje się, że wymienione wsie były osadami 
czynszowymi. Chłopi tam mieszkający opłacali czynsz za użytkowane przez 
siebie ziemie 14sJ . 
W 1789 roku probostwo w Skrwilnie wysiewało 23 korce żyta, W tym 
samym czasie Mikołaj Chełmicki wysiał w Okalewie i Czarni 60,5 korca, na 
rumunkach okalewskich 47,5 korca żyta i 3 korce pszenicy, w Płocicznie 27 
korcy żyta 146J , 
W okresie przynależności dóbr okalewskich do rodziny Podoskich 
wieś i dwór znajdowały się na terenie dzisiejszej Niemcowizny, Po przeję- 
ciu Okalewa przez Mikołaja Chełmickiego nastapiła translacja tego ośrod- 
ka. Został on przeniesiony około 3 km w kierunku północnym. W ostatnich 
latach XVIII stulecia wybudowany tu został piękny pałac w stylu klasycy- 
stycznym, przypuszczalnie według projektu Hilarego Szpilowskiego. W 
1880 roku przebudowany i odnowiony przez ówczesnego właściciela Adol- 
fa Chełmickiego, Front stojącego do dziś budynku jest zwrócony w kierun- 
ku zachodnim, Dwór jest murowany, otynkowany, piętrowy, z portalem w 
fasadzie frontowej147). 
W otoczeniu pałacu założony został park krajobrazowy z mieszanym 
drzewostanem 14BJ . Nie wiemy czy cały ten piękny zespół architektoniczny 
ukończony został za życia Mikołaja Chełmickiego. Prawdopodobnie prace 
wykończeniowe przerwane zostały przez II i III rozbiór Polski oraz wybuch 
powstania kościuszkowskiego, w którym właściciel tych dóbr brał czynny 
udzial. 


I, 


l! 


H5) Spis majątków ziemskich w ziemi dobrzyńskiej podług lustracyi z roku 1789. aneks do 
pracy M, B o r u c k i ,Ziemia kujawska pod względem historycznym. jeograficznym, ar- 
cheologicznym, ekonomicznym i statystycznym opisana,Włocławek 1882,s.43-44. 
]41;) Spis majqtków,s.43-44, 
'47) Katalog zabytków sztuki w Polsce, 1.11, z,12, pow.rypiński, Warszawa 1971,s.4; M, Kra- 
i e w s ki, A, M i e t z ,Zabytki ziemi dobrzyńskiej.Przewodnik bibliograficzny, Włocła- 
wek 1996,s,109, 
]4H) Zabytki architektury województwa bydgoskiego , Bydgoszcz 1974,s,200, 


49
>>>
ROZDZIAŁ IV 


Gospodarka, społeczeństwo 
i kościół skrwileński od końca XVIII 
do połowy XIX wieku.
>>>
W wyniku II rozbioru Polski ziemia dobrzyńska znalazła się pod za- 
borem pruskim. W rok później wybuchło powstanie kościuszkowskie. W 
początkach sierpnia objęło ono ziemie polskie zaboru pruskiego. Mikołaj 
Chełmicki został w czasie insurekcji organizatorem konfederacji zbrojnej 
ziemi dobrzyńskiej, Przeprowadził udany atak na garnizon pruski w Rypi- 
nie. Następnie połączył się z konfederacją kujawską dowodzoną przez gene- 
rała Dionizego Mniewskiego i brał udział w walkach o Bydgoszcz, Według 
tradycji rodzinnej za swą waleczność został generałem Wojska Polskiego. 
Po upadku powstania ukrywał się u podkomorzego Glinki w Szczawinie 
koło Łomży pod przybranym nazwiskiem Pawłowskp 49 1. W tym czasie gro- 
ziło mu ze strony władz pruskich uwięzienie. Ogłoszono bowiem 24 wrze- 
śnia 1794 roku patent królewski zapowiadający, że uczestnicy powstania 
"...na życiu, na klejnocie szlacheckim lub innych uwięzieniem i konfiskatą 
dóbr karani będą"150). 
Mikołajowi Chełmickiemu skasowano chwilowo dobra okalewskie za 
udział w powstaniu i obciążono kontrybucją. Przez bliżej nieokreślony czas 
więziony był przez władze pruskie w Toruniu. Zasądzono mu karę 2,000 
dukatów, po zapłaceniu których został wypuszczony z więzienia i przywró- 
cono mu majątek Okalewo 1511 . Mimo ogromnych wydatków związanych z 
budową nowego dworu jego właściciel nie był nadmiernie zadłużony. Suma 
jego wierzytelności w chwili śmierci wynosiła 92.720 złp, zaciągniętych 
jeszcze przed 1800 rokiem od brata Stanisława, skarbnika dobrzyńskiego, a 
następnie miecznika rypińskiego, dziedzica majątku Dobre 152 ]. 
Mikołaj Chełmicki zmarł w stanie bezżennym w 1808 roku, Pochowa- 
ny został w Toruniu w kościele Reformatów na Podgórzu. Po śmierci wła- 
ściciela zarząd nad dobrami okalewskimi sprawowała wdowa po Stanisła- 
wie Chełmickim, Klara z Nałęczów Chełmicka, szwagierka zmarłego dzie- 
dzica 153). 
4 maja 1816 roku w Okalewie w obecności pisarza aktowego powiatu 
lipnowskiego zebrała się Rada Familijna rodziny Chełmickich. Postanowio- 
no wszystkie dobra okalewskie, ruchome i nieruchome przekazać w całości 
z prawem dziedziczenia Ignacemu Chełmickiemu pod warunkiem, że spła- 
ci dług swojego stryja Mikołaja i współsukcesorów. Cała spłata jaką obcią- 
żony został Ignacy wynosiła 424,194 złp. 
Warunki tej spłaty określone przez Radę Familijną były dogodne dla 
młodego gospodarza. Jej zapoczątkowanie miało nastąpić dopiero od 1819 
roku. W wypadku złej koniunktury w rolnictwie, względnie niepowodzeń 


II 
1 
1 
I 


i 
I 


II 


14!1) I, C h e ł m i c k i ,Kronika Domu Chelmickich z roku 1867,rękopis zdeponowany w Bi- 
bliotece Ossolineum we Wrocławiu, 
"'") J, Wą s i c k i ,Ziemie polskie pod zaborem pruskim,Zielona Góra 1978,s.61. 
151) M. Kra i e w s ki ,SJownik,s.67, 
15l) AWKW w Rypinie,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Okalewo, Rękopis notarialny z 4 
maja 1816 roku; Urzędnicy dawnej Rzeczpospolitej XVll-XVlll wieku,Spisy, pod, red, 
A, G ą s i o r o w s k i e g o ,t.6,z,2 - Kujawy i ziemia dobrzyńska , Wrocław 1985,s,209. 
15:1) p, G a ł ko w s k i ,Genealogia ziemiaństwa,s.33 , 


53 


L
>>>
1:1 
I 
II 


w gospodarowaniu mogła być odroczona na dalsze lata. Wszystkie sumy 
spadkowe zabezpieczone zostały hipotecznie na dobrach okalewskich, Sza- 
cunek wartości całego majątku w 1816 roku wynosił 700.000 zł p 154). 
Ignacy Chełmicki urodził się 6 grudnia 1793 roku w Dobrem, Pochodził 
ze starej rodziny szlacheckiej osiadłej w ziemi dobrzyńskiej od XIV wieku, 
Był jedynym synem Stanisława i Klary z Nałęczów, małżonków Chełmickich, 
Kiedy miał 7 lat zmarł mu ojciec. Wraz z matką osiedlił się w majątku swojego 
stryja Mikołaja w Okalewie. Następnie oddany został na wychowanie do stryja 
Onufrego w Płomianach, gdzie jego nauczycielem był ksiądz Iżycki, Do szko- 
ły średniej uczęszczał w Warszawie. Rektorem tego liceum był wówczas wy- 
bitny językoznawca, twórca pierwszego słownika języka polskiego, Samuel 
Bogumił Linde, Po ukończeniu szkoły średniej, podjął studia na wydziale 
prawa i administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Zgodnie z wykształce- 
niem właścicielOkalewa pełnił różne funkcje społeczne, Był m.in prezesem 
Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w województwie płockim. 
W 1818 roku zawarł związek małżeński z Kordulą z Lasockich, Ze 
związku tego urodziło się troje dzieci: syn Adolf i dwie córki: Marianna i 
Karolina 155). 
W latach trzydziestych XIX stulecia nastąpiła rozbudowa wsi. W 1827 
roku liczba domów w samym tylko Okalewie wzrosła do 58, zaś liczba miesz- 
kańców do 341 osób 156J . W 1846 roku w ogrodzie dworskim wybudowana 
została kaplica w formie krzyża w stylu neoromańskim. Wykonano ją z ce- 
gły i kamienia polnego. Koszty związane z budową sfinansował właściciel 
dó br okalewskich 157). 
W 1859 roku Ignacy i Kordula Chełmiccy ustanowili stypendium swo- 
jego imienia dla trzech studentów w wysokości 30,000 rubli, które zabezpie- 
czyli notarialnie na dobrach okalewskich. Byli również założycielami szkoły 
początkowej w Okalewie, W tym samym roku Ignacy wydał własnym kosz- 
tem pracę pl. Uwagi i myśli zmierzające do udoskonalenia moralnego, a pie- 
niądze ze sprzedaży tej książki przeznaczył na budowę szpitala w Rypinie, 
Był również autorem Tablic genealogicznych do historii Polski i Ćwiczeń re- 
ligijno-moralnych, Spisał także Kronikę Domu Chełmickich w 1867 roku 158 ). 
W 1826 roku Ignacy przystąpił do Towarzystwa Kredytowego Ziem- 
skiego w Warszawie z oświadczeniem, że dobra jego zajmowały przestrzeń 
500 włók miary polsko-chełmińskiej, w skład których wchodziło Okalewo, 
Okalewko, MIeczówka, Zofiewo, Suchy Grunt, Kipichy, Zdrojki. Żelazki, 
Płociczno, Wierzchownia, Borki i Szustek 159J . Prawdopodobnie z części tych 


1541 AWK'vV w Rypinie,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Okalewo,rękopis z 1816 roku, 
m) p, G a ł ko w s k i ,Genealogia ziemiaństwa,s.35; M, Kra i e w s k i ,Slownik,s,61-62. 
151i) SGKP,t.7,s.421-422. 
157 1 Wspomnienia pośmiertne o Ignacym Chełmickim,Korespondent Płocki,1878,nr 2,s,3, 
15BI R, P i o t r o w s k i ,Dobra okaIewskie,s,70, 
15!1) AWK'vV Rypin,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Okalewo,nr 568; zob,Lista właści- 
cieli ziemskich w ziemi dobrzyńskiej z roku 1825 (bez nr stron) Aneks do pracy: D, S t a- 
s z e w s ki, A. M a c i e s z a ,Zarys historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1908,nr 354- 
369, 


54
>>>
wsi już w czasach Mikołaja Chełmickiego chłopi płacili czynsz. Do oczyn- 
szowania pozostałych dóbr Ignacy Chełmicki przystąpił prawdopodobnie 
w 1845 roku 160J . 
24 czerwca 1853 roku Ignacy i Kordula Chełmiccy spisali akt notarial- 
ny, na mocy którego przekazali swoje dobra synowi Adolfowi, córki zaś 
Marianna i Karolina, otrzymały posag po 100.000 złp. Na podstawie istnie- 
jących dokumentów można przypuszczać, że sprawy finansowe całego ma- 
jątku prowadził po przekazaniu go synowi, Ignacy Chełmicki. Świadczy o 
tym zaciągnięta przez niego pożyczka w 1854 roku z Towarzystwa Kredyto- 
wego Ziemskiego. 
W sporządzonym testamencie Ignacy Chełmicki zastrzegł dla siebie i 
żony prawo dożywocia na dobrach okalewskich na sumę 100,000 złp i zo- 
bowiązał swojego syna do wystawienia przy pałacu oficyny, w której spad- 
kodawcy mieli zamieszkać 161J . Małżonkowie Chełmiccy doczekali sędziwe- 
go wieku. Ignacy zmarł 11 grudnia 1877 roku, przeżywszy 84 lata, jego żona 
Kordula dwa lata wcześniej, tj. 22 marca 1875 roku, Pochowani zostali na 
cmentarzu parafialnym w Skrwilnie 162J . 
Na początku XIX wieku dobra skrwileńskie należały w częściach do 
trzech właścicieli: Pawła Chmielewskiego, Ignacego Chełmickiego i Fran- 
ciszka Rościszewskiego. 28 czerwca 1811 roku Marian Cissowski nabył za 
sumę 40.000 złp majątek należący do Chmielewskiego: z częścią na Szczaw- 
nie, przyległościami Ruda i nowo erygowanymi koloniami Szucie, Szczy- 
piorna, Baba, Kotorz, Otocznia, Oborczyska, Przystań, część na Zambrzycy 
i Rak. Franciszek Rościszewski sprzedał 20 czerwca 1816 roku Marianowi 
Cissowskiemu część dóbr na Szczawnie i część Zambrzycy163J. W 1817 roku 
Ignacy Chełmicki zawarł kontrakt z Cissowskim w sprawie zamiany części 
dóbr ziemskich Skrwilno, Dotychczasowy właściciel przekazał na rzecz dóbr 
wOkalewie Zambrzycę z przyległościami, Czarnię Dużą i Małą oraz część 
na dobrach chrapońskich. W zamian za to Chełmicki odstąpił Cissowskie- 
mu kolonię Szustek, Pólko i las naprzeciw jeziora 164J , 
W ten sposób obok okalewskich dóbr ziemskich wyłonił się nowy 
skrwileński klucz majątków skoncentrowany w ręku jednego właściciela, 
Niewielka tylko część w tych dobrach stanowiła jeszcze własność probosz- 
czów skrwileńskich 165J . W 1821 roku Marian Cissowski zapisany został w 
księgach hipotecznych jako właściciel całych dóbr Skrwilno z przyległo- 
ściami Szczawno, Szucie, Ruda-Szczypiorna, Baba, Rak, Kotorz, Otocznia, 
Oborczyska, Przystań, Czarnia Mała, Czarnia Duża, część na Zambrzycy, 


II 
I 


11;111 AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Okalewo, Pismo z dnia 10 czerwca 
1860 roku i 19 sierpnia 1861. 
11;1) AWKW Rypin,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Okalewo, Zbiór dokumentów, Te- 
stament Ignacego i Korduli Chełmickich, 
";2) Inskrypcje nagrobne na cmentarzu w Skrwilnie, 
11;:1) AWKW Rypin, Stara księga wieczysta skrwileńskich dóbr ziemskich, 
";4) Tamże, Dokument nr 1817. 
Hi!i) W. Z a ł u s k i ,Skrwilno,nr 33,5.672. 


55 


......
>>>
)
 


Boguszewiec, Mościska i Pietrzyk 1661 . W wyniku wykupienia tzw. dóbr skrwi- 
leńskich z rąk kilku właścicieli utworzony został nowy, potężny klucz dóbr 
ziemskich w sąsiedztwie Okalewa. 
Marian Adam Cissowski herbu Sas był synem Tomasza i Franciszki z 
Mączyńskich. W 1813 roku otrzymał od ojca dobra Długie. W latach 1811- 
1817 wykupił dobra Skrwilno. W 1815 roku po zmarłym bezdzietnie stryju 
Juliuszu, otrzymał bardzo duże dobra Strzygi o wartości 560,000 złp, które 
w 1826 roku sprzedał Praksedzie z Chełmickich Zboińskiej, W 1825 roku 
posiadał na terenie powiatu rypińskiego 28 wsi. 
Marian Cissowski ożeniony był z Katarzyną Jackowską (zm. w 1863 
roku i pochowana na cmentarzu parafialnym w Skrwilnie). Pozostawił dwie 
córki: Ksawerę i Elżbietę, między które podzielił swój majątek, tj, Długie i 
Skrwilno, Zmarł jesienią 1853 roku i pochowany został na cmentarzu w 
Skrwilnie. W Długiem zbudował pałac w stylu późnoklasycystycznym i 
założył park. W Skrwilnie ufundował kościół parafialny pod wezw. Naj- 
świętszej Marii Panny i Wszystkich Świętych 1671 . 
W 1825 roku w skład klucza skrwileńskiego wchodziły następujące 
osady: Chrapoń posiadająca 36 dymów, Pietrzyk 16, Skrwilno 27, Ruda 20, 
Potocznia (obecnie Otocznia) 3, Baba 6, Klepczarnia 2, Rudziska 1, Szczaw- 
no 11, Czarnia 19 i Szczypiornia 6 166 ), 
Skrwilno na początku XIX wieku musiało się dość szybko rozbudo- 
wywać. W ciągu dwóch lat pobudowano 9 nowych domów, W 1827 roku 
mieszkało tu 279 osób. Dominowało przede wszystkim budownictwo drew- 
niane. Powstał wówczas prawdopodobnie nowy układ urbanistyczny wsi o 
charakterze miejskim z prostokątnym placem 169J . A może wówczas właści- 
ciel wsi myślał o utworzeniu miasta prywatnego. 
Obszar lasów i borów skrwileńskich wynosił w I pol. XIX wieku oko- 
ło 6.000 morgów. Na terenie dworskim znajdował się obszerny pałac z pięk- 
nym parkiem krajobrazowym i starannie prowadzonym ogrodem owoco- 
wym. Folwark posiadał własny koński młyn, a we wsi wielu czynszowni- 
ków 170J . Kto inwestował w budowę pałacu i kiedy on został wzniesiony, nie 
wiemy. P. Gałkowski przypuszcza, że wybudował go Marian Cissowski 1711 . 
W.H.Gawarecki podaje, że w 1825 roku był już w Skrwilnie pałac nowo 
wybudowany172l. 
W 1847 roku w skład dóbr skrwileńskich wchodziły następujące wsie: 
Skrwilno, Szczawno, Ruda, Szczypiornia, Baba, Rak, Kotorz, Otocznia, Obor- 
czyska, Przystajnia, Czarnia Duża, Czarnia Mała, Zambrzyca, Boguszewiec, 


1m;) AWKVV Rypin. Stara księga wieczysta skrwileńskich dóbr ziemskich, 
107) P. Gał ko w s k i ,Genealogia ziemiaństwa,s.50-51, 
WO) Lista w!aścicieli,nr 558-572. 
Hi!l) Katalogzabytków,t.l1, z.12,s.19. 
1701 SGKP,t.10,s.720; W, Z a ł u s ki ,Skrwilno,nr 28,s.565. 
1711 P,Gałkowski,Genealogia ziemiaństwa,s,51, 
1721 W. H . G a war e c k i ,Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 
1825,s,126, 


56
>>>
Mościska, Pietrzyk oraz dobra chrapońskie i część wsi Przeradz Mały. 
Na obszarze tym było wówczas 6 folwarków: 
-Skrwilno posiadało 712 morgów użytków rolnych i 12 morgów nieużyt- 
ków. Razem 724 morgi, czyli 405,44 ha. 
-Rak posiadał przestrzeń 536 morgów użytków rolnych i 7 nieużytków, ra- 
zem 543 morgi, czyli 304,08 ha. 
-Zambrzyca - 444 morgi użytków rolnych i 8 nieużytków, razem 457 mor- 
gów, czyli 225,92 ha. 
-Ruda - 364 morgi użytków rolnych i 13 nieużytków, razem 377 morgów, 
czyli 211,12 ha. 
-Baba - 376 morgów uzytków rolnych i 12 nieużytków, razem 688 morgów, 
czyli 379,28 ha. 
-Szczawno - 250 morgów ogólnej przestrzeni, czyli 140 ha 173 ). 
Stosunki między proboszczami i właścicielami okalewskimi, a przede 
wszystkim skrwileńskimi, układały się różnie. Najczęściej były one złe. 
Główną przyczyną konfliktu była wspomniana już fundacja księdza Zyg- 
munta Rościszewskiego uczyniona na rzecz parafii w 1606 roku, Dziedzice 
skrwileńscy dążyli do powiększenia swoich dóbr kosztem kościoła, W wie- 
lu wypadkach dochodziło do spraw sądowych, nieustannych kłótni, bójek, 
napadów z bronią i siekierami na ludzi pracujących na plebańskich polach. 
Około 1839 roku dziedzic części dóbr chrapońskich zbuntował się i oświad- 
czył, że nie będzie oddawał dziesięciny, która wynosiła 19 kóp żyta i 15 
snopów. Swoją odmowę motywował tym, że dobra te otrzymał dekretem 
subhastacyjnym 174). 
Były też okresy, kiedy stosunki między dworem, a plebanią układały 
się pomyślnie. W czasach probostwa księdza Wróblewskiego (1840-1855), 
kolatorem kościoła w Skrwilnie był Marian CissowskP75). Waląca się wów- 
czas świątynia skrwileńska, zbudowana jeszcze z drewna w 1609 roku, nie 
nadawała się już do remontu. Dziedzic Skrwilna podjął decyzję wybudowa- 
nia nowego, murowanego kościoła. 
Świątynia miała długość 100, szerokość 57, i wysokość 35 stóp (1 sto- 
pa=28,8 cm), Posiadała 3 nawy, przedzielone od głównej 10 filarami z ce- 
gły, na których spoczywały belki i podbitka oraz dwie loże nad dwiema 
zakrystiami i kopułę z drewna, krytą kleńcem, podobnie jak cały dach ko- 
ścioła 176 ), Kolator na budowę świątyni wyłożył sumę 5.217 rubli i 20 kopie- 
jek, parafianie zaś dali robociznę i w gotówce 1.231 rubli 70,5 kopiejki. Ko- 
ściół ten był pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, 
Budowę ukończono w 1852 roku. Z upoważnienia władz diecezjalnych ko- 
ściół został pobenedykowany przez dziekana rypińskiego. Stara, drewniana 
świątynia została rozebrana w 1867 roku, sprzedana, czy też darowana na 


I: 


173) AWK).N Rypin, Stara księga wieczysta skrwileńskich dóbr ziemskich,dział L 
174) W, Z a ł u s k i ,Skrwilno,nr 33,s.671. 
175) Tamże,nr 33,s.671. 
176) M, Kra i e w s ki, A , M i e t z ,Zabytki.s.tS8, 


57
>>>
Recenzent 
dr Piotr Gałkowski 


Korekta 
Małgorzata Ślesińska 


ISBN 


83-908773-0-9 


Wydano z subwencji 
Zarządu Gminy Skrwilno 


Druk: 


P.H.U. " MULTIKRAM " 
87-500 Rypin, ul. Mławska ZOD 
teL/fax (O-54) 80 2206, e-mail multik@polbox,com
>>>
budowę szpitala w Rypinie 177 ]. 
W latach 1856-1860 proboszczem w Skrwilnie był ksiądz Antoni Ry- 
chlicki. Zajął się on remontem budynków gospodarczych w Skrwilnie i na 
Rudzie, zwłaszcza stodół należących do beneficjum skrwileńskiego, Bronił 
on również gorliwie praw przynależnych parafii. Konflikt jaki wówczas za- 
istniał między kolatorem a proboszczem na tle służebności, dzięki dobrej 
woli obu stron, rozstrzygnięty został na drodze dobrowolnej ugody za po- 
średnictwem Komisji Rządzącej Spraw Wydatków i Dochodów na korzyść 
kościoła. Areał dóbr ziemskich należących jeszcze wówczas do probostwa 
zajmował przestrzeń 18 włók, czyli 302,4 ha 178 ). 
25 lipca 1849 roku Marian Cissowski zapisał cały swój ogromny ma- 
jątek córce Ksawerze. Akt hipoteczny sporządzony został 5/17 maja 1853 
roku. Od tego czasu została ona prawną właścicielką Skrwilna z przyległo- 
ściami. W lipcu lub sierpniu tego roku Ksawera poślubiła Florentyna Ana- 
stezego Jeżewskiego, "obywatela Królestwa Pruskiego, mieszkającego we wsi 
Topolno, w powiecie świeckim, departamentu kwidzyńskiego". Od sierp- 
nia 1853 roku zamieszkał on na stałe w Skrwilnie 1791 . 
Anastazy Florian Wittke Jeżewski herbu Lis był synem Nikodema, 
Urodził się w 1823 roku. Po matce posiadał majątek Głębokie na Pomorzu, 
gdzie zgromadził cenne zbiory sztuki. Z małżeństwa z Ksawerą Cissowską 
miał 5 dzieci: Dominika i Augusta oraz 3 córki: Zofię, Wiktorię i Emilię, 
Zmarł 10 stycznia 1884 roku i pochowany został na cmentarzu w Skrwil- 
nie 180 ] . 


li 
,11 


Dobra okalewskie i skrwileńskie stanowiły największe majątki ziem- 
skie na omawianym terytorium. Znacznie mniejsze pod względem obszaru 
były majątki w Przywitowie i Skudzawach, 
Pierwsza wiadomość o wsi Przywitowo pochodzi z 1367 roku i znaj- 
duje się w dokumencie wystawionym przez Kazimierza Wielkiego dla stol- 
nika dobrzyńskiego, Piotra Świnki ze Strzyg. W akcie tym wymienionych 
jest kilka wsi, których właściciele otrzymali od króla polskiego prawo dzie- 
dziczenia 181). 
Więcej wiadomości o Przywitowie dostarcza nam rejestr poborowy z 
1564 roku. Wieś ta stanowiła w tym czasie własność Urszuli Sierpskiej, 
Powierzchnia dóbr przywitowskich wynosiła wówczas 8 łanów, tj. około 
130 ha. Na terenie wsi mieszkało 7 włościan: Borkowicz, Marek, Kociełkie- 
wicz, Pręczkowski, Wieczorkowicz, Rzeszotowicz i Rzoszosk 182 ), 


177) 
17ł1) 
I7!)) 
180) 
181J 
182) 
58 
,f 


W, Z a ł u s ki ,Skrwilno,nr 33,s,672; t e n ż e ,Szkic monograficzny kościoJów, s ,58, 
AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno. Pismo nr 462 z dnia 11 
kwietnia 1858 roku. 
Tamże,Dokument nr 2033 z dnia 5/17 maja 1853 roku, 
A, B o n i e c k i ,Herbarz,t,9,s,60; Inskrypcja nagrobna na cmentarzu w Skrwilnie, 
J, B i e n i a k ,Elita ziemi dobrzyńskiej w późnym średniowieczu i jej majątki (w:) Stolica 
i region. WJoclawek i jego dzieje na Ue przemian Kujaw i ziemi dobrzyńskiej,Włocławek 
1995,S,44. 
Polska XVI wieku,s,310,
>>>
W 1789 roku Przywitowo było własnością Andrzeja Rokickiego. który 
z dóbr tych pobierał 519 złp czynszu i wysiewał 29,5 korca żyta i 2,5 korca 
pszeni cy 183 1 . Posiadłość tę Andrzej i Łucja z Kukowskich, małżonkowie Ro- 
kiccy kupili od Józefa Białowiejskiego za sumę 50 tynfów 184J , 
Z małżeństwa tego urodziło się dwóch synów: Jan i Augustyn, W 
czerwcu 1811 roku małżonkowie Rokiccy aktem notarialnym przekazali cały 
swój majątek synowi Janowi i jego żonie Salomei z Chełmickich. Augustyn 
Rokicki zrzekł się swojego prawa do dóbr przywitowskich. Ojciec obu braci 
miał już w tym czasie 70 lap851. 
Andrzej Rokicki zastrzegł sobie w akcie notarialnym pobierać aż do 
śmierci z dóbr Przywitowo wszystkie czynsze i daniny, Natomiast Łucja, 
żona Andrzeja nie chciała mieszkać razem z młodymi i w związku z tym 
przeniosła się do budynku browaru w Przywitowie, oświadczając, że aż do 
śmierci pobierać będzie dla siebie pensję i ordynarię: "pieniędzy talarów 
100, pszenicy korców warszawskich 2, żyta 4, jęczmienia 2, gryki 2, grochu 
l, wieprza karmionego 1, gęsi od czynszowników karmionych 10, kapło- 
nów 10, gorzałki garncy 2 i chowanie corocznie na paszy gruntowej (dwor- 
skiej) 5 krów" 1861 . 
W 1824 roku Jan Rokicki sporządził testament. Miał wówczas 46 lat i 
żona jego Salomea w tym czasie już nie żyła, Z małżeństwa tego było 5 dzie- 
ci: 3 córki i 2 synów. Joanna wyszła za mąż za Przeradzkiego, dziedzica 
Kiełpin. Józef, Honorata i Melchior byli jeszcze niepełnoletni. Leon miał 24 
lata. Rodzice Jana już w tym czasie nie żylp87 J . 
W skład dóbr przywitowskich wchodziła wówczas wieś Borki, w któ- 
rej utworzone zostało gospodarstwo folwarczne. Wartość szacunkowa w 
chwili otrzymania tych dóbr przez Jana Rokickiego wynosiła 60.000 złp. Do 
roku 1824 wzrosła do 100.000 złp. Jan zmarł około 1834 roku 1881 . Majątek 
odziedziczył jego syn Melchior, który żonaty był z Julianną z Białowiej- 
skich. Prawdopodobnie czując zbliżającą się śmierć sporządził testament, 
w którym uczynił uniwersalnym spadkobiercą swego siostrzeńca, Feliksa 
Olszewskiego. Treść tego testamentu nie jest znana. Według oświadczenia 
Olszewskiego dokument ten został celowo zniszczony przez pozostałych 
sukcesorów, tzn. rodzeństwo Melchiora Rokickiego. Melchior zmarł bez- 
dzietnie 3/15 października 1843 roku, 
Sprawa o sukcesję po Melchiorze Rokickim została skierowana przez 



 


"1:11 Spis majqtków,s,44, 
lH4) AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo, Akt hipoteczny z 1 grud- 
nia 1809 roku, 
1"51 Tamże,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo, Akt hipoteczny z 1 czerwca 
1811 roku, 
'"'1) Tamże , Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo, Akt hipoteczny z 1 czerwca 
1811 roku, 
187) Tamże,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo, Testament Jana Rokickiego spi- 
sany 14 czerwca 1824 roku, 
1"8) Tamże,Pismo powiadamiające o śmierci Jana Rokickiego z 1835 roku, 


59
>>>
Feliksa Olszewskiego do Trybunału Płockiego, a następnie Sądu Apelacyj- 
nego, Wyrokiem wyżej wymienionych instancji w październiku 1854 roku 
część dóbr Przywitowo przysądzone zostało na własność Feliksa Olszew- 
skiego, jako testamentowego sukcesora 1B9 ), Pozostałą część posiadała po 
swym zmarłym mężu Joanna Rokicka l901 . 
, Dobra ziemskie Przywitowo w chwili śmierci właściciela obciążollf' 
były licznymi wierzytelnościami. Administratorem tego majątku był wów- 
czas Feliks Kisielewski. Wydaje się, że jego sytuacja materialna była znacz- 
nie lepsza niż właściciela tych dóbr, W 1843 roku brat Melchiora, Leon Ro- 
kicki był dziedzicznym właścicielem wsi i folwarku Borki. W kilka lat póź- 
niej dobra te stały się własnością Feliksa Kisielewskiego łącznie ze wsią 
Budziska. Prawdopodobnie w Przywitowie posiadał on także znaczniejszą 
ilość gruntów skoro wybudował tam największą w tych dobrach stodołę 
stanowiącą jego osobistą własność. 
W 1847 roku Feliks Kisielewski poślubił ]ulial1lW z Białowiejskich, 
wdowę po Melchiorze Rokickim 191J . W rok później liczni wierzyciele Przy- 
wit owa z braku możliwości wycofania swych walorów skierowali sprawę 
do Trybunału Cywilnego I Instancji Guberni Płockiej. Dnia 12/24 stycznia 
1849 roku nastąpiło zajęcie tych dóbr przez komornika Trybunału Cywilne- 
go192). 
Opis majątku dokonany przez urzędnika sądowego pozwala na po- 
znanie nie tylko dóbr materialnych, ale także stosunków panujących mię- 
dzy dworem a społecznością wiejską. Według tego dokumentu obszar dóbr 
ziemskich Przywitowo w 1849 roku wynosił 1.375 morgów, w tym: 
-gruntów ornych dworskich - 410 morgów 
-gruntów ornych włościan czynszowników - 296 morgów 
-łąk dworskich - 163 morgi 
-ogrodów dworskich i wiejskich 34 morgi 
-placów pod zabudowę budynków dworskich i wiejskich - 5 morgów 
-borów lasów i zarośli - 410 morgów 
-nieużytków, wód i rowów - 57 morgów 
Wszystkie zabudowania dworskie, zarówno mieszkalne jak i gospo- 
darcze, zbudowane były z drewna. Stary dwór wzniesiony został na pod- 
murówce. Komin wymurowany był z cegły palonej, Dach pokryty kleńcem. 
Budynek dworski posiadał 4 pokoje, 2 sienie, 2 spiżarnie, izbę czeladnią z 
kuchnią i drugą kuchnię od tyłu dworu z przedsionkiem wychodzącym na 
ogród. Ściany w pokojach były otynkowane, Podłogi i pułap wykonane zo- 
stały z desek. Oficyna podobnie jak dwór posiadała podmurówkę i dach 


18"1 Tamże,Zbiór dokumentów dóbr ziemskch Przywitowo. Pismo Sądu Pokoju Okręgu Lip- 
nowskiego z dnia 13/30 listopada 1843 roku; zob,P, G a ł k o w s k i ,Genealogia ziemi ań- 
stwa,s,164, 
!!III) Tamże,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Przywitowo, 
!!11) Tamże,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Przywitowo, 
l"') Tamże,Pismo Trybunału Cywilnego I Instancji Guberni Płockiej z dnia 23 X/4 XI 1843 
roku, 


60
>>>
pokryty kleńcem. W budynku mieściło się 5 pokoi, kuchnia i sień oraz mały 
pokoik stanowiący dworską kaplicę. Podłogi i pułapy wykonane były z de- 
sek. Ściany otynkowano zaprawą z gliny i wapna, 
Dworskie budynki gospodarcze w Przywitowie składały się z kurni- 
ka, kloaki czyli wychodka, stajni, wozowni, stodoły dworskiej o jednym 
klepisku i drugiej nowej należącej do administratora Feliksa Kisielewskie- 
go, która nie podlegała zajęciu przez komornika, Jedna owczarnia, wozow- 
nia ze stajnią wzniesione były na podmurowaniu i kryte słomą. 
We wsi występowała wyłącznie architektura drewniana, Czternaście 
chałup wybudowanych było po obu stronach drogi. Większość z nich usta- 
wiona szczytami do traktu przebiegającego przez wieś. Każda chałupa po- 
siadała komin z cegły surowej bądź wypalanej. Dwa budynki były jedno- 
izbowe, 11 o dwóch i jedna o 4 izbach. W każdej chałupie była komora (izba 
bez okna) i sień. W pomieszczeniach znajdowały się po jednym lub dwa 
okna. Wszystkie dachy na chałupach były kryte słomą. Pięć chałup nie po- 
siadało żadnych zabudowań gospodarczych, przy dwóch były tylko szopki, 
przy sześciu chlewiki, przy czterech małe stodółki. Jedno gospodarstwo 
posiadało stodołę, szopkę i chlewik. Najczęściej zabudowania gospodarcze 
dobudowywane były do szczytów domów mieszkalnych, 
Przy głównym trakcie prowadzącym do wsi stała karczma, Posiadała 
ona izbę szynkową o dwóch oknach i alkierz bez podłogi. Pod jednym po- 
mieszczeniem był sklep (piwnica) na ziemniaki. Po prawej stronie sieni 
znajdowała się izba posiadająca dwa okna i komorę, również bez podłóg. 
Dach karczmy kryty był słomą. Do bocznej ściany budynku karczemnego 
dobudowano szopkę i chlewik. Przed karczmą znajdowała się studnia wy- 
cembrowana drewnem dębowym, bez żurawia z kulką do pobierania wody. 
W pobliżu karczmy stała chałupa o czterech izbach, czterech komorach i 
dwóch sieniach. Obok tych zabudowań znajdowała się kuźnia. Posiadała 
ona komin i kotlinę z cegły palonej. 
W jednej z osad włościańskich Przywitowa, nazywanej Szeroką Ol- 
szyną, znajdowało się 6 chałup o podobnej konstrukcji jak opisane wyżej, 
Przy każdej zagrodzie stał budynek gospodarczy. Każde gospodarstwo po- 
siadało stodołę o jednym klepisku, Z opisu zabudowań można sądzić, że 
mieszkała tu bardziej zamożna ludność włościańska. Byli to prawdopodob- 
nie chłopi, którzy za użytkowaną przez siebie ziemię opłacali czynsz na 
rzecz dworu. W innej osadzie o nazwie Wólka były 3 chałupy i karczma z 
podobnymi zabudowaniami do wyżej opisanych, 
Główną kategorię ludności w dobrach przywitowskich stanowili za- 
grodnicy. Byli to włościanie posiadający dom i morgę ziemi pochodzącą z 
nadziału dworu. Otrzymywali również kawałek gruntu pod kapustę i paro- 
konną furę siana. Ogródek obrabiany był sprzężajem dworskim. Każdy za- 
grodnik musiał od połowy czerwca do końca września wypracować na rzecz 
dworu 3 ruble 60 kopiejek. W pozostałe dni roku otrzymywał za swoją pra- 
cę po 7,5 kopiejki za dniówkę, Spośród tej kategorii ludności rekrutowała 
się służba folwarczna i rzemieślnicy wiejscy, 


I 
I 
l! 


I 
l! 
I 


61
>>>
Ze wspomnianego wyżej opisu znanych jest kilka nazwisk zagrodni- 
ków z 1849 roku, mieszkających w Przywitowie, m.in, Józef i Szymon Pio- 
trowscy, Wawrzyniec Nawrocki, Jakub Maron, Antoni Falkowski, Maciej 
Celebucki, Anna Chojnacka, Franciszek Zaborowski, Franciszek Pietruszew- 
ski, Maciej Zdunowski, Tomasz Celebudzki, Antoni PikuIski, Jakub Szy- 
mański i Wojciech Wiśniewski. 
W dobrach przywitowskich mieszkali także chłopi zwani czynszow- 
nikami, którzy za użytkowana przez siebie ziemię dworską płacili dziedzi- 
cowi czynsz, W przypadku opisywanych dóbr poza opłatą pieniężną wyko- 
nywali jeszcze darmową pracę na rzecz dworu i świadczyli określone dani- 
ny. Czynszownik Mateusz Dąbrowski z Szerokiej Olszyny posiadał 45 mor- 
gów gruntu, Płacił dworowi rocznie 13,5 rubla czynszu. Ponadto zobowią- 
zany był do wykopania 40 redlin ziemniaków, dostarczenia do dworu 2 gęsi, 
2 kapłonów i 2 medli jaj, Płacił również 3 ruble 60 kopiejek podatku. W 
osadzie Szeroka Olszyna poza czynszownikami mieszkało 9 kolonistów, 
Każdy z nich posiadał 30 morgów ziemi i dom z ogrodem, Z przyczyn nie- 
znanych koloniści osadę tę opuścilp93 J , 
We wrześniu 1853 roku Feliks Kisielewski był jeszcze sądowym ad- 
ministratorem Przywitowa, Wynika stąd, że wierzytelności jakimi obciążo- 
ne były omawiane dobra nie zostały jeszcze zaspokojone. Do grudnia 1854 
roku tytuł własności na dobrach Przywitowo posiadał Feliks Olszewski. 7/ 
19 grudnia tegoż roku przekazł on swoją część tych dóbr Juliannie i Felikso- 
wi małżonkom Kisielewskim po zapłaceniu przez nich sumy 45.000 rubli. 
W skład tego majątku w 1856 roku wchodziło Przywitowo, Wólka Przywi- 
towska, czyli Szeroka Olszyna i Jędrzejowizna 194J . 
W 1857 roku Feliks i Julianna Kisielewscy, nosząc się prawdopodob- 
nie z zamiarem sprzedaży majątku, pragnęli uregulować ciążące jeszcze za- 
dłużenia. W tym celu sprzedali 922 sztuki drewna sosnowego z lasów przy- 
witowskich za sumę 5.065 rubli. Ich zadłużenie wynosiło w tym czasie 4.280 
rubli 195J . 
W Przywitowie przeważała ludność nazywana zagrodnikami, Ta kate- 
goria społeczności wiejskiej pozbawiona była jakiejkolwiek własności, 
Umowy między czynszownikami i zagrodnikami a administracją dworską 
zawierane były na podstawie ustnego porozumienia. Ludność pracująca i 
użytkująca ziemię dworską nie stanowiła grupy rolników producentów, 
Najgorszym skutkiem ustroju - pisze W, Grabski - "było całkowite pozba- 


HI:I) Talnże,Zbiór dokulnentów dóbr ziemskich Przywitowo. Opis dóbr Przywitowo wykona- 
ny przez komornika Trybunału Cywilnego I Instancji Guberni Płockiej z dnia 12/24 
stycznia 1849 roku; Zob.T.Karwicka,Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej,Warszawa-Po- 
znań-Toruń 1979,s,97-109, 
194) Tamże,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo, Akt kancelarii ziemiańskiej w 
Płocku z 7/19 grudnia 1854 roku; Pismo Dyrekcji Głównej TKZ w Warszawie z 6/18 
czerwca 1856 roku, 
HI5) Tamże,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo,Umowa sprzedaży z 1857 roku; 
Dziennik Urzędowy Guberni Plockiej nr 35 z 19/31 sierpnia 1863 roku,s.436, 


62
>>>
wienie wsi wszelkiej samodzielności gospodarczej...", Wieśniak pragnący 
wyżywić i utrzymać własną rodzinę z wydzielonego mu przez dwór kawał- 
ka gruntu zmuszony był do ciężkiej pracy na rzecz dworu'96J. 
W Przywitowie pańszczyzna odrabiana przez włościan w połowie XIX 
wieku przeliczana była na pieniądze. Z braku wiadomości źródłowych nie 
wiemy co stanowiło podstawę do naliczania zagrodnikom wysokości rocz- 
nej pańszczyzny. Natomiast wysokość czynszu i pańszczyzny dla włościan 
czynszowników naliczana była od ilości ziemi przez nich użytkowanej, Czyn- 
szownik płacił czynsz a ponadto wykonywał pracę ręczną lub sprzężajem 
na rzecz dworu, Obowiązywała go również danina w produktach żywno- 
ściowych, której roczna wysokość określana była przez dwór l97J . 
16 maja 1861 roku wydany został tzw, ukaz o okupie, czyli oczynszo- 
waniu chłopów, którego autorem był margrabia Aleksander Wielopolski. 
ówczesny dyrektor Komsji Sprawiedliwości. Zarządzenie to wprowadzone 
od jesieni 1861 roku dotyczyło gospodarzy użytkujących przynajmniej 3 
morgi gruntu. W powiecie lipnowsko-rypińskim większość chłopów ze 
względu na wysokość okupu za użytkowaną przez siebie ziemię pozostała 
przy pańszczyźnie l 98). 
Warto tu zwrócić uwagę, że ogół włościan składał się z kilku kategorii, 
różniących się co do rodzaju dochodów i obowiązków. Różnice te nie miały 
istotnego znaczenia, W.Grabski stwierdza, że "wszyscy byli bliscy sobie ze 
względu na biedę powszechną, zależność ekonomiczną od dworu i brak ja- 
kichkolwiek praw"199 J . 
Wiadomości źródłowe o dobrach ziemskich w Skudzawach są bardzo 
skąpe, Zachoawały się tylko nieliczne dokumenty hipoteczne dotyczące tego 
majątku, Pierwsza znana ze źródeł wiadomość o tej miejscowości pochodzi 
z 1564 roku. Skudzawy były wówczas własnością Andrzeja i Jana Starory- 
pińskich, którzy posiadali trzech poddanych: Czajkę, Szymona i Wieprz- 
ka 2ooJ . 
W 1789 roku Skudzawy pozostawały jeszcze w rękach rodziny Staro- 
rypińskich. Ówczesny właściciel Franciszek Starorypiński pobierał z czyn- 
szów i arend 540 zł p 201 J . W pierwszej połowie XIX stulecia zaczęły następo- 
wać częste zmiany wśród właścicieli omawianych dóbr. W 1825 roku Sku- 
dzawy należały do Antoniego Romockiego, posiadającego 17 dymów, Praw- 
dopodobnie w latach 50-tych nastąpił podział majątku na trzy części, Naj- 
większą posiadała Ludwika z Kleczkowskich Rańkowska, Wartość jej mająt- 


]1 
I 


1%) w, G r a b s ki, Wybór pism, oprac, i wstępem opatrzył J ' Woj n a r o w s ki, Warszawa 
1987,s,98. 
'''7) AWI0N Rypin'zbiór dokumentów dóbr ziemskich Przywitowo, Opis dóbr Przywitowo 
wykonany przez komornika Trybunału Cywilnego I Instancji Guberni Płockiej z dnia 12/ 
24 stycznia 1849 roku. 
1']6) K,Groniowski,Uwlaszczenie chlopów w Polsce,Warszawa i976,s.128-130, 
1"']1 W. G ra b s k i ,Wybór pism,s.95. 
211I]) Polska XVI wieku,s.310. 
1111) Spis majqtków,s.45, gdzie błędnie podano nazwę wsi - Kudzawy. 


63
>>>
I 
'I I 


ku wyceniono w 1860 roku na sumę 27,000 złp. Powierzchnia obejmowała 
obszar 1.382 morgów. W 1862 roku nastąpił podział tych dóbr na 10 sukce- 
sorów. Nie byli oni jednak w pełni prawnymi właścicielami skoro w 1867 
roku odszkodowanie za uwłaszczenie chłopów otrzymała jeszcze Ludwika 
Rańkowska, 
Drugą mniejszą część Skudzaw posiadał Paweł Tarnowski, od którego 
majątek ten kupił Antoni Gumowski za sumę 25,105 złp, Trzecia część nale- 
żała do Józefa ]arzyńskiego, który w 1859 roku sprzedał ją Michałowi i Kata- 
rzynie z Komorowskich, małżonkom Dembskim. Dobra te posiadały wów- 
czas powierzchnię 105 morgów, wartości 14,000 zł p 202 J . 
Reasumując wyżej przedstawiony tekst, można zauważyć. że zarówno 
dobra okalewskie jak i skrwileńskie w pierwszej połowie XIX stulecia prze- 
żywały okres dobrej koniunktury gospodarczej. Właściciele tych dóbr sta- 
rali się zachować swoje majątki w rękach własnych potomków lub rodzin z 
nimi spokrewnionych, Zarówno w Skrwilnie jak i w Okalewie następuje w 
latach 40- i 50-tych znaczna poprawa we współżyciu właścicieli tych dóbr z 
proboszczami skrwileńskimi. Świadczy o tym wybudowana przez Ignacego 
Chełmickiego kaplica w Okalewie i Mariana Cissowskiego nowego, muro- 
wanego kościoła w Skrwilnie, Rośnie zainteresowanie ze strony dziedzica 
Okalewa oświatą ludową. Powstaje tam pierwsza szkoła wiejska. utworzo- 
ne zostaje stypendium dla 3 studentów. 
Gorzej wyglądała sytuacja ekonomiczna dóbr ziemskich Przywitowo i 
Skudzawy, Następują tu częste zmiany właścicieli. Dominuje gospodarka 
czynszowo-pańszczyźniana z przewagą pańszczyzny i różnych danin w na- 
turze świadczonych na rzecz dworu przez ludność. Rośnie zadłużenie tych 
majątków. Z przedstawionego materiału widać w tych dobrach ubóstwo 
wśród ludności włościańskiej. Tworzy się proletariat wiejski. 


i 
,I 


'I 


2112) AWKW Rypin,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Skudzawy 


64
>>>
ROZDZIAŁ V 


Powstanie styczniowe 1863 roku 
i jego konsekwencje w życiu gospodarczym 
Skrwilna i okolic.
>>>
1. Potyczki powstańcze 1863 roku pod wsią Ruda 
Skrwileńska 


II 


Z 15 na 16 stycznia 1863 roku powstał Tymczasowy Rząd Narodowy, 
który podjął decyzję o wybuchu powstania zbrojnego przeciwko zaborcy 
rosyjskiemu, Termin rozpoczęcia walk zbrojnych ustalono na noc z 22 na 
23 stycznia. Rząd wydał manifest wzywający do walki oraz ogłosił dekret o 
uwłaszczeniu chłopów. Noc styczniowa zapoczątkowała zbrojna walkę na- 
rodu o niepodległość z przeważającymi wielokrotnie siłami wojsk rosyj- 
skich, Słabo uzbrojone oddziały, nazywane też partiami powstańczymi, przy- 
jęły taktykę wojny partyzanckiej, 
W czasie działań wojennych teren ziemi dobrzyńskiej ze wzgledu na 
swe przygraniczne położenie stał się obszarem ważnym strategicznie, Przez 
rzekę Drwęcę dokonywany był przerzut broni i amunicji oraz uzbrojonych 
grup polskich ochotników 203 ). 
W okolicach Skrwilna pierwsi powstańcy pojawili się 11/23 lutego 
1863 roku i rozbili obóz pod wsią Ruda koło osady o nazwie Baba 204J , Przy 
opisie potyczki z wojskami rosyjskimi i stosunku ludności cywilnej do po- 
wstańców posłużymy się materiałami źródłowymi, odtwarzającymi atmos- 
ferę tych dni, 
Zarządzenie naczelnika wojennego powiatu lipnowskiego z 31 stycz- 
nia/14 lutego 1863 roku polecało sołtysom wsi pod groźbą ciężkich kar z 
chwilą przybycia powstańców, natychmiast schwytać ich i powiązać, a na- 
stępnie powiadomić wójta. Wójtowie mieli zaś obowiązek zawiadomić wła- 
dze powiatowe o miejscu zbiórki, postoju i przemarszu powstańczych 
wojsk 205 ). Wójt gminy Skrwilno, Litkiewicz w obawie przed represjami ze 
strony władz rosyjskich, powiadomił naczelnika wojennego w Lipnie o prze- 
bywaniu na terenie jego gminy oddziału powstańczego, W raporcie z 11/23 
lutego 1863 roku donosił: 
"W dniu dzisiejszym o godzinie 4 po południu przybyło do wsi Skrwil- 
no pieciu młodych ludzi, uzbrojonych w karabiny. rewolwery i pałasze, 
cywilnie ubranych, na koniach i udali się wprost do dworu. Sołtys wsi, 
spełniając mój rozkaz natychmiast przeszedł wieś i nakazał mieszkańcom 
ażeby uzbrojonych pojmali i powiązali. wskutek czego przyszło do kancela- 
rii mojej kilkunastu włościan, a na czele ich Olżyński Bartłomiej, morgow- 


I I 
, I 


i I 
I 
: I 
I 


20:1) R,Wierzchowski,Powstanie styczniowe w powiecie rypińskim (w:) Szkice Rypiń- 
skie,Bydgoszcz 1967,s,97, 
2114) M, Kraj ewsk i ,Powstanie styczniowe między Skrwq a Drwęcq,Włocławek 1994,s,61, 
2U5} Tamże,s.52. 


II 
, I 
II 


67
>>>
nik, odezwał się do mnie tymi słowami: "Uzbrojonych łapać nie będziemy, 
bo nikt nie chce dostać kulą w łeb, ani wsi wystawić na spalenie". Wielu 
innych włościan powtórzyło to samo i z kancelarii mojej odeszli", 
O godzinie 5 po południu, pisze wójt Litkiewicz, "jechała ode dworu 
bryka w półkoszkach, parą koni zaprzężona, a w niej nakładzione było chle- 
ba i bułek, za bryką postępowało pięciu uzbrojonych ludzi na koniach, któ- 
rzy na drodze wprost kancelarii mojej przystanęli: z tych jeden zawołał do- 
nośnym głosem: Panie wójcie! Na ten głos wyszedłem przed kancelarię, a 
mianowany od innych naczelnikiem przemówił do mnie: 
"Kazałeś Pan chłopom, ażeby nas pojmali. To nie Polak tak postępuje. 
Jeżeli się Panu jeszcze raz tak trafi, to inaczej ze soba pomówimy, Adie! 
I ruszyli przez wieś ku wsi Ruda. Żadnego z nich nie znam i nikt nie zna, 
Dokąd się udali, nie wiadomo, bo nikt nie śmiał pytać ich o to". 
Po ich odjeździe, pisze dalej wójt, "wszedł zaraz do kancelarii mojej 
Łęcki Aleksy, pisarz dworski i wniósł do kasy dworskiej rubli srebrem trzy 
za chleb i bułki, które uzbrojeni zabrali, mówiąc, że od nich takowe dostał. 
O godzinie 6 rano wszedł do kancelarii mojej Sławiński Leon, rządca dóbr 
Skrwilno, a za nim Bednarki Jakub i Oleksiak Jakub, włodarze dworscy i 
Sławiński oświadczył: ,W tej chwli wróciłem z folwarku Szucie, a oto ci 
włodarze, którzy tu są ze mną, powiedzieli mi, że do zabudowań dworskich 
przed paru godzinami przybyło jakichś pieciu ludzi uzbrojonych na koniach, 
zabrali ze stajni dworskiej trzy konie, dwa siodła i dwa worki owsa, Uwia- 
damiam pana o tym, abyś i to w raporcie swoim zamieścił". 
Wieczorem 11 lutego wójt Litkiewicz wezwany został do dworu, "Pani 
Cissowska, matka Pani Jeżewskiej, dziedziczki dóbr, żądała, ażebym i to ra- 
portem doniósł, że ci uzbrojeni sposobem przymusu i pogróżek śmiercią, 
zabrali ze sobą trzech służacych dworskich, tj, Małżewskiego Józefa, ogrod- 
nika, Łażewskiego Józefa, ogrodowczyka i Nowakowskiego Juliana, kuchci- 
ka"206j. 
17 lutego dostarczona została do Rypina broń z zaboru pruskiego dla 
walczących oddziałów. Kierownikiem tej akcji przerzutowej był ówczesny 
wikariusz rypiński ksiądz Józef Nawrocki, pełniący funkcje skarbnika Rzą- 
du Narodowego na tym obszarze. Tego samego dnia wieczorem wezwał 011 
do siebie trzech młodych ludzi z miasta z poleceniem dostarczenia 50 kara- 
binów i 25 pałaszy na plebanię w Skrwilnie, W niedzielę 18 lutego około 
południa broń dotarła do określonego miejsca, Według Cz,Lissowskiego od- 
dział stacjonujący pod Rudą został zawiadomiony o transporcie broni, Kil- 
ku powstańców z oddziału przybyło na plebanię, oddało pokwitowanie z 
odbioru karabinów i pałaszy dla księdza Nawrockiego a broń zabrało do 
oddziału 20 7] . 
O postoju grupy powstańców w okolicach Skrwilna dowiedział sie 
generał-pułkownik Semeka. Przeciwko tej parii wysłał 25 lutego podpuł- 


2UfiJ Cyt. za C z. L i s s o w s k i ,Powstanie styczniowe w ziemi dobrzyńsldej, Płock 1938,s.52. 
2(17) C Z ' L i s s o w s k i ,Powstanie styczniowe,s,48-49, 


68
>>>
Od Wydawcy 


Dzieje Skrwilna i okolicy nie doczekały się do czasów nam współcze- 
snych opracowania historycznego, Poznane zostały wprawdzie przez naukę 
dzieje najdawniejsze, dzięki prowadzonym tu badaniom archeologicznym, 
ale ich wyniki nie zostały upowszechnione. Tak więc wiedza o przeszłości 
tej ziemi wśród miejscowego społeczeństwa jest nadal skromna. 
Mając na uwadze chęć przybliżenia tutejszym mieszkańcom, a w szcze- 
gólności młodzieży, dawnych dziejów parafii i gminy w której żyją, Rada 
oraz Zarząd Gminy skorzystały z propozycji autora tej pracy i zleciły napi- 
sanie szkicu historycznego. 
Wydawca prezentując to opracowanie ma nadzieję, że każdy kto po 
nie sięgnie, poszerzy swoją wiedzę o życiu, walce i pracy naszych przod- 
ków. 
Pragniemy aby ta pozycja, pierwsza o tej tematyce, finansowana z bu- 
dżetu gminy, spotkała się z życzliwym przyjęciem Czytelnika, Autorowi, 
recenzentowi i wszystkim osobom, które przyczyniły się do jej opracowa- 
nia i wydania składamy serdeczne podziękowania. 


Przewodniczący 
Rady Gminy 


Wójt 


mgr Stanisław Lipiński 


mgr Andrzej Tatkowski 


Skrwilno, grudzień 1997 roku. 


5
>>>
kownika Rediczkina z dwoma rotami piechoty, 50 kozakami i 60 żołnierza- 
mi innych rodzajów wojsk, Duża liczba Rosjan spowodowana była mylny- 
mi informacjami donoszącymi jakoby pod wsią Ruda stacjonował oddział 
powstańców liczący 500 żołnierzy, W rzeczywistości w oddziale tym było 
70 osób bardzo słabo uzbrojonych. Posiadali tylko 8 dubeltówek, 7 pojedy- 
nek i 10 kos 2 0 8J . 
Rediczkin przybywszy do Skrwilna dowiedział się od mieszkańców 
wsi, sołtysa i wójta, że oddział partzancki wyruszył ze wsi Ruda do pobli- 
skiego lasu. Udał się więc w pościg za powstańcami, Ponieważ las prze- 
dzielony był długim, błotnistym bagnem z oddziału wojsk rosyjskich Ra- 
diczkin utworzył dwie grupy. Jedna składała się ze zwodu Niżegrodzkiego 
Pułku Piechoty i 30 kozaków, dowodzonych przez podporucznika Sakowi- 
cza, druga z 4 roty Murmańskiego Pułku Piechoty i 30 kozaków z kapitanem 
sztabowym Wołonszczewiczem na czele. 
Około południa 25 lutego podpułkownik Rediczkin natrafił w lesie 
na oddział powstańców. Kozacy uderzyli na nich z jednej strony bagna, a 
piechota z drugiej. Przeważające znacznie siły wojsk rosyjskich zmusiły po- 
wstańców do ucieczki w różne strony lasu, 
W raporcie z tej potyczki podpułkownik Rediczkin donosił, że zabi- 
tych zostało około 30 ludzi, do niewoli wzięto 7 osób, jednego powstańca 
przyprowadzili mieszkańcy Rudy. Rosjanie zdobyli 8 fuzji, 1 pistolet, 26 
kos, 2 torby myśliwskie, 1 formę do lania kul. 4 łańcuchy żelazne, 2 kotły, 3 
dywany, 8 koni, 4 wozy z dużą ilością artkułów spożywczych 209J . 
Po rozbiciu oddziału pod wsią Ruda, uciekających w kierunku Słupi 
powstańców, ścigali kozacy i piechota rosyjska. W czasie tej ucieczki pole- 
gło 11 powstańców, Spoczęli oni we wspólnej mogile na cmentarzu w Szczu- 
towie. 
Informacja podpułkownika Rediczkina dotyczyła prawdopodobnie 
liczby wszystkich poległych powstańców pod wsią Ruda i Słupia, Według 
Cz,Lissowskiego pod wsią Ruda zginęło 8 osób. Ustalono nazwiska dwóch 
poległych powstańców. Jednym z nich był Szymon Strzelecki, lat 21, uro- 
dzony w Golubiu, syn Franciszka i Janiny. Zostawił żonę Kordulę z Gut- 
kowskich, Mieszkał w Rypinie, Drugim powstańcem był Damazy Łopaciń- 
ski, lat 20. urodzony w Rypinie, syn Pawła i Anny, Pozostałych sześciu po- 
ległych powstańców nie rozpoznano. 
Do niewoli w tej potyczce zostali wzięci: 
- Mieczysław Wolski, szlachcic z Tłuchowa, oficer partii, lat 24. obiecał on 
Rediczkinowi, że dużo powie, jeżeli potraktowany zostanie łagodnie. Na 
mocy wyroku Audytoriatu Polowego z 20 maja 1863 roku zatwierdzonego 
przez Namiestnika, został on pozbawiony szlachectwa i oddany do wojska, 


I 
II 


I 
, I 
I 


I 
I 
II' 


'I 


l1l6) M, Kra j e w s k i ,Powstanie styczniowe.s,62. Słuszna wydaje się uwaga autora, jakoby 
broil przesłana z zaboru pruskiego za pośrednictwem księdza Nawrockiego nie trafiła do 
oddziału stacjonującego pod Rudą, Być może została ona przekazana innej grupie po- 
wstańczej. 
lll!l) C z , L i s s o w s k i ,Powstanie styczniowe,s,55, 


69 


d 
;1
>>>
-Julian Nowakowski, lat 19. kuchcik ze Skrwilna, za pobyt w partii na mocy 
wyroku sądowego zatwierdzonego przez Płockiego Wojennego Naczelnika 
14 marca 1863 roku został wcielony do wojska. 
-Napiórkowski Julian Maciej, urodzony 1 lutego 1843 roku, mieszkał w Ko- 
brzyńcu. Kształcił się u Bernardynów w Skępem. Na mocy decyzji Płockie- 
go Wojennego Naczelnika z 30 marca 1863 roku został zwolniony z aresztu 
i oddany pod nadzór policji. 
Ponadto do niewoli dostali się: Tomasz Maszkowski. Stefan Bąblew- 
ski, Adolf Bielecki i Adam BelkowskFlO J ,Według ustaleń M,Krajewskiego w 
potyczce pod Rudą zginęło 13 kozaków 211 ). 
Raport wójta gminy Skrwilno, Litkiewicza, ukazuje niezwykle złożo- 
ną sytucję polityczną mieszkańców wsi, dworu i okolicy. Włościanie uchy- 
lali się od wykonywania poleceń władz rosyjskich zawartych w reskrypcie 
naczelnika wojennego powiatu lipnowskiego. Stosunek niektórych dowód- 
ców oddziałów powstańczych do ludności, szczególnie w pierwszych mie- 
siącach walk, bywał często niewłaściwy, Przykładem tego jest zabranie z 
dworu skrwileńskiego, pod groźbą śmierci, trzech służących, Stąd zalece- 
nie Rządu Narodowego dla dowódców partii powstańczych. aby ich stosu- 
nek do ludności cywilnej, a szczególnie młodzieży był bardziej braterski, 
"gdyż jak dotąd to z większą arogancją wszędzie występowali, aniżeli nawet 
kozacy, przez co zniechęcają ogół mieszkańców nie tylko do siebie ale do 
sprawy, a przez to nieobliczalne szkody wyniknąć mogą"212 J . 
W trudnej sytuacji znalazł się również dwór i administracja folwar- 
ków wchodzących w skład dóbr skrwileńskich, W obawie o posądzenie przez 
władze carskie o współpracę z powstańcami mogła grozić zapowiadana już 
w reskrypcie konfiskata dóbr. Stąd też stosunek do powstania skrwileń- 
skich właścicieli majątku był nacechowany ostrożnością i powściągliwo- 
ścią. Należy tu nadmienić. że ziemiaństwo w parafii skrwileńskiej nie an- 
gażowało się do bezpośredniego udziału i wspierania insurekcji stycznio- 
wej, 
Inny był stosunek duchowieństwa skrwileńskiego do powstania, 
Świadczy o tym choćby fakt istnienia na plebanii punktu przerzutowego 
broni do oddziałów powstańczych, 
Latem 1864 roku wygasły ostatnie walki powstańcze na terenie całej 
ziemi dobrzyńskiej, 


21(1) 1amże,s.56-60. 
m) M, Kra i e w s k i ,Powstanie styczniowe,s.52, 
212) Cyt. za M, Kra i e w s k i ,Powstanie styczniowe. s, 134, 


70
>>>
2. Uwłaszczenie chłopów i zmiany w strukturze własności 
ZłemI. 


Wybuch powstania styczniowego 1863 roku i uwłaszczenie chłopów 
przez Rząd Narodowy zmusił ówczesnego cara Aleksandra II do zajęcia się 
sprawą chłopską, Głównym celem caratu było odciągnięcie chłopów od walk 
narodowo-wyzwoleńczych, 
2 marca 1864 roku wydane zostały cztery ukazy w sprawie reformy 
stosunków wiejskich w Królestwie Polskim. Pierwszy z tych dokumentów 
traktujących o urządzeniu chłopów stwierdzał, że uwłaszczeniu podlegają 
wszystkie użytkowane przez chłopów grunty oraz osady będące we włada- 
niu kolonistów, niezależnie od ich wielkości, rodzaju i wysokości świad- 
czeń. Własność obszarów serwitutowych przyznana została dzeidzicom, 
Chłopi otrzymali jedynie prawo ich użytkowania, 
Ukaz carski z 1864 roku nadał chłopom pańszczyźnianym ziemię na 
własność bez żadnego okupu. Oprócz włościan gospodarzy, uwłaszczenie 
objęło część służby dworskiej i bezrolnych, którzy dotychczas uprawiali 
kawałki ziemi jako wynagrodzenie w naturze za pracę na folwarku LIJJ , 


Dobra okalewskie 


Majątek Okalewo w okresie przeprowadzania reformy uwłaszczenio- 
wej posiadał strukturę gospodarstwa leśno-hodowlanego, Powierzchnia la- 
śów zajmowała obszar 1.919 ha, które stanowiły ponad 30% ogólnego are- 
ału, Nadziały ziemi dla chłopów w dobrach okalewskich były większe w 
tych wsiach, w których występowały gleby piaszczyste i podmokłe, toteż 
otrzymywali oni od 10 do 24 ha gruntu. Do wsi tych można zaliczyć Hutę, 
Kipichy, MIeczówkę, Goliat y, Porzeczki (dziś Purzyce), Jasiony, Niemcowi- 
znę, Szarłaty, Zdrojki, Zofiewo i Zatorowiznę. W Okalewie, Suchym Grun- 
cie i Szustku istniały wówczas folwarki. Toteż służba użytkująca małe skrawki 
ziemi przed 1864 rokiem otrzymała je na własność po uwłaszczeniu, two- 
rząc bardzo małe gospodarstwa o areale 1-3 ha. Wyjątek stanowiła tu wieś 
Płociczno, osadzona wcześniej przez kolonistów, w której był także folwark, 
a przeciętna nadziału gruntu dla 39 uwłaszczonych chłopów wynosiła 8,8 
ha dla każdego gospodarstwa (zob, tabela nr 4). 


:.n:I) H. B r o d o w s k a, J-listoria spoJeczno-gospodorczQ chJopów pols/dch w zaborze rosyj- 
s/dm (w:) Historia chlopów pols/dch,t.2,pod red, S, I n g lot a. Warszawa 1972,s,393- 
394, 


71
>>>
l 


Tabela 4: Uwlaszczenie cl1lopów w dobroci? Okalewo 


Liczba Wielkość nadziałów Przeciętnie 
uwłasz- U żyt - Nieu- ha 
Nazwa wsi czonych ków żytków Razem na jedno 
gospo- rolnych rolnych ha gospodars- 
darstw two 
Czerwonka 7 14,6 0,3 14,9 2,1 
Goliat y 6 83,6 1,2 84,8 14,1 
Huta 9 111,1 3,6 114,7 12,7 
Jasiony 14 171,7 5,9 177,5 13,0 
Kipichy 12 210,6 3,8 214,4 17,9 
MIeczówka 28 413,0 6.4 419,9 15.0 
Niemcowizna 4 87,7 1,2 88,9 22,2 
Okalewo 61 104,7 1,1 105,8 1,7 
Okalewko 28 461,0 6,9 467,9 16,7 
Płociczno 39 334,9 7,3 342,1 8,8 
Porzeczki 6 121,5 3,1 124,6 20,8 
Suchy Grunt 7 11,6 0,3 11,9 1,7 
Szarłaty 3 72,3 4,6 76,9 25,6 
Szucie 5 85,0 1,2 86,3 17,25 
Szustek 21 53,3 0,6 53,9 2,6 
Wierzchow- 
nla 8 61,8 1,6 63.4 7,9 
Zatorowi zna 11 216,1 1.9 218,0 19,8 
Zdrojki 17 304,9 5,5 310,0 18,2 
Zofiewo 15 339,8 21,0 360,8 24,0 
Razem 301 3259,6 77,7 3336,9 11,1 


Źródło: AWK'N Rypin.Księga wieczysta dóbr ziemskich Okalewo: R, P i o t r o w s k i ,Vo/ml 
uJ...(1/ewskic, s , 72, 


Dobra przywitowskie 


W 1864 roku majątek był własnością Feliksa i Julianny, małżonków 
Kisielewskich, W ich dobrach uwłaszczenie chłopów przeprowadzone zo- 
stało w latach 1866-1867, Bardzo niskie nadziały ziemi w wyniku reformy 
uwłaszczeniowej otrzymała służba folwarczna i zagrodnicy, Posiadali oni 
bowiem przed reformą w swym użytkowaniu najczęściej poniżej 3 morgów 
ziemi. W nielicznych tylko wypadkach włościanie-czynszownicy użytko- 
wali większe areały pó}214 J , Stąd też przeciętny obszar otrzymanych z refor- 
my gruntów na jedno gospodarstwo uwłaszczone wynosił tylko od 2,59 do 
2,70 ha,(zob. tabela 5). 


214) AWK'N Rypin,Zbiór dokumentów hipotecznych dóbr ziemskich Przywitowo, 


72
>>>
Tabela 5: Uwlaszczenie chlopów w dobrach przywitowskich 


Liczba Przecięt- 
uwłasz- Wielkość nadziałów nie na 
Nazwa czonych Razem jedno 
wsi gospo- Użytków Nieużyt- w ha gospodar- 
darstw rolnych ków rol- stwo 
chłop s- wha nych wha 
kich wha 
Przywi- 31 84,00 - 84,00 2,70 
towo 
Wólka 64 166,32 - 166,32 2,59 
Razem 95 250,32 - 250,32 - 


Źródło: AWKW Rypin,Zbiór dokumentów hipotecznych dóbr ziemskich Przywitowo. Tabele 
likwidacyjne. 


Dobra Skudzawy 


W majątku Skudzawy, należącym do Ludwiki Rańkowskiej uwłasz- 
czenie zostało przeprowadzone w latach 1866-1867, Oprócz zagrodników i 
służby folwarcznej występowały tu także czynszowe gospodarstwa włościań- 
skie i koloniści, którzy w wielu wypadkach użytkowali ponad 20 morgów 
gruntu 215 ). Przeciętna powierzchnia każdego uwłaszczonego włościanina lub 
kolonisty była wysoka. (zob.tabela 6), 


Tabela 6: Uwlaszczenie chlopów w dobrach Skudzawy. 


Liczba Przecięt - 
llwłasz- Wielkość nadziałów me na 
Nazwa czonych Razem jedno 
WSI gospo- Użytków Nieużyt- w ha gospodar- 
darstw rolnych ków rol- stwo 
chłops- w ha nych wha 
kich wha 
Skudzawv 53 805 - 805 8,5 


Źródło: AWKW Rypiu,Zbiór dokumentów hipotecznych dóbr ziemskich Skudzawy, Tabele 
likwidacyjne, 


Dobra skrwileńskie 


Właścicielami Skrwilna w okresie przeprowadzanej reformy uwłasz- 
czeniowej w latach 1866-1887 była Ksawera i jej mąż Florian Augustyn Wit- 
tke Jeżewscy, Wydaje się, że w majątku tym proces uwłaszczenia chłopów 


mi AWKW Rypin,Zbiór dokumentów hipotecznych dóbr ziemskich Skudzawy. Tabele li- 
kwidacyjne. 


73
>>>
różnił się nieco od nadziałów w dobrach okalewskich. Zadecydowała o tym 
prawdopodobnie przewaga obszarów leśnych i szczególne nastawienie wła- 
ścicieli na gospodarkę leśną. 
W 1827 roku lasy i bory skrwileńskie obejmowały obszar około 6,000 
morgów, tj, 3.360 ha, co stanowiło ok. 70% ogólnej powierzchni tych dóbr. 
Gospodarka leśna była tu podstawą egzystencji materialnej majątku. Już w 
XVIII wieku właściciele tych dóbr zwracali szczególną uwagę na rozwój 
osadnictwa leśneg0 216J . W osadach tych czynszownicy użytkowali dość znacz- 
ne obszary, prawdopodobnie pozyskiwane po wyrębie lasu, Jako przykład 
może tu służyć osada o nazwie Baba, Rak i Zambrzyca, w których nadzialy 
gruntów były stosunkowo duże wynoszące od 9,82 ha do 18,34 ha, Znacz- 
nie mniejsze obszary gruntów otrzymali chłopi w tych wsiach, w których 
folwarki były nastawione raczej na produkcję roślinną i hodowlę, Przecięt- 
ny obszar nadziału wynosił tu od 3,61 do 3,79 ha, (zob, tabela 7), 


Tabela 7: Uwlaszczenie chlopów w dobrach skrwileńsbch. 


Liczba Przecięt - 
uwłasz- Wielkość nadziałów nie na 
Nazwa czonych Razem jedno 
wsi gospo- Użytków Nieużyt - wha gospodar- 
darstw rolnych ków rol- stwo 
chłops- wha nych w ha 
kich wha 
Baba 21 378,56 6,72 385,28 18,34 
Rak 21 300,16 3,36 303,52 14,45 
Ruda 27 203,84 6,72 210,56 7,79 
Skrwilno 105 398,72 6,72 405,44 3,86 
Szczawno 39 138,88 1,12 140,00 3,61 
Zambrzy- 26 251,44 3,92 255,36 9,82 
ca 
Razem 239 1671,6 28,6 1700,2 - 


Źródło: AWKW Rypin,Wykaz hipoteczny dóbr ziemskich w Skrwilnie, Stara księga wieczy- 
sta,dział I. 


Około 1858 roku dobra kościelne w Skrwilnie i Rudzie choć niepo- 
miernie już uszczuplone w końcu XVIII wieku, a zwłaszcza w I pol. XIX, 
wynosiły jeszcze 302,4 ha gruntów, Na mocy dekretu uwłaszczeniowego z 
1864 roku pewna część tych dóbr przeszła na rzecz chłopów, Pozostałe zaś z 
licznymi prawami do 1/3 łąk, lasów, jeziora, gorzelni i innych, prawdopo- 
dobnie za wiedzą i z upoważnienia konsystorza płockiego, jeszcze przed 
uwłaszczeniem przejęte zostały przez dziedziców i kolatorów skrwileńskich, 
Proboszczowie zaś pozostali przy ogólnym uposażeniu, jakie im przyniósł 


mI w, Z a ł II S k i ,Skrwilno,passim, 


74
>>>
1865 rok 217 ). 
Z braku w materiałach źródłowych tabel likwidacyjnych nie jesteśmy 
w stanie ustalić liczby uwłaszczonych chłopów w dobrach kościelnych w 
Skrwilnie i Rudzie. 


Tabela 8: Ilość i wielkość gospodarstw chlopskich powstalych w wyniku re- 
formy uwlaszczeniowej w dobrach Okalewo, Skrwilno, Przywitowo i Sku- 
dzawy (bez dóbr kościelnych), 


Wielkość gospodarstw Liczba 
chłopskich w ha gospodarstw % 
1-5 335 48,7 
6-10 153 22,2 
11-15 78 11,3 
16-20 94 13,7 
powyżej 20 28 4,1 
Razem 688 100 


II 


Źródło: Zob tabele 4-7. 


W wyniku przeprowadzonej reformy uwłaszczeniowej powstała znacz- 
na liczba gospodarstw małorolnych, niezdolnych do wyżywienia swych 
właścicieli. Zmuszeni byli oni szukać dodatkowego zarobku za bardzo ni- 
ską opłatą, obniżając w ten sposób poziom dochodów robotników rolnych, 
Niemniej jednak gospodarstwa chłopskie po uwłaszczeniu, uwolnione od 
więzów krepujących ich samodzielność, produkujących już na własny ra- 
chunek, zyskały swobodę organizacji produkcji rolnej i bodźce do jej zwięk- 
szania, Wchodziły one coraz bardziej w orbitę stosunków kapitalistycznych, 
uzupełniając jako drobni wytwórcy rynek w artykuły rolno-spożywcze. 
Warto tu zwrócić uwagę, że w czterech folwarkach klucza skrwileń- 
skich dóbr ziemskich według sporządzonego w 1890 roku spisu inwentarza 
żywego, nie spotykamy ani jednej sztuki trzody chlewnej, Sądzić więc moż- 
na, że w II pol. XIX wieku jej hodowlą zajmowały się gospodarstwa chłop- 
skie, które były w omawianym okresie głównymi dostawcami wieprzowiny 
na rynek 218 ). 
Wspomnieliśmy już, że ukaz carski z 2 marca 1864 roku o uwłaszcze- 
niu chłopów przyznawał obszary serwitutowe dziedzicom, a chłopom zo- 
stawiono prawo ich użytkowania. Spór o służebności między wsią a dwo- 
rem stawał się przyczyną wielu nieporozumień i konfliktów, 
Po zatwierdzeniu tabel likwidacyjnych doszło w gminie Skrwilno do 


mi AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno. Pismo Komisji Rządzącej 
Spraw Wydatków i Dochodów z 21 IV/3 V 1858 roku; W.Zaluski,Skrwilno,nr 34,s.692. 
218) AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno. Spis inwentarza żywego i 
martwego w folwarkach Skrwilno i Szczawno z 1 lipca 1890 roku, 


75
>>>
masowych wystąpień chłopskich z powodu zmniejszenia w 1871 roku ser- 
witutu leśnego gospodarzom 17 wsi. Poszkodowani chłopi odmówili przy- 
jęcia biletów otrzymywanych co roku od właściciela folwarku. gdyż w wy- 
niku zatwierdzenia praw serwitutowych mieli otrzymywać mniejsza ilość 
drewna. Jednocześnie podjęli samodzielny wyrąb w lesie dworskim, Wła- 
ściciel Anastazy Jeżewski uzyskał pomoc władz dla uśmierzenia samowoli 
chłopów. Do wsi weszła secina kozaków. Aresztowano 15 chłopskich przy- 
wódców, a sołtysów z 8 wsi obłożono karą po 5 rubli i po 7 dni aresztu, 
Wystąpienia miały miejsce w 17 wsiach skrwileńskich dóbr ziemskich, Bra- 
ło w nich udział około 400 chłopów. Tego rodzaju bunt chłopski w owych 
czasach należał do wyjątków mJJ , 
W 1883 roku dochodzi do wystąpień chłopskich w małej wsi Pietrzyk. 
do której wkroczył oddział wojsk rosyjskich liczący 100 żołnierzy na ko- 
niach. Przyczyna niezadowloenia chłopów, podobnie jak w 1871 roku, było 
zmniejszenie serwitutu leśnego. Kosztami zwiazanymi z utrzymaniem tego 
oddziału obciążona została ludność wsi. Ponadto każdy gospodarz musiał 
zapłacić po 6 rubli kary za wyrąb drzewa z dworskiego lasu, Tego rodzaju 
ekspedycja karna wojska lub żandarmerii trwała po kilka dni i doprowadza- 
ła do zubożenia wiejską społeczność 220J , 
Wystąpienia chłopskie, choć w pełni uzasadnione, zapewne w jakimś 
stopniu opóźniły proces likwidacji serwitutów w gminie Skrwilno. Kon- 
flikty w sprawie służebności między dworem a wsią trwały długo i porozu- 
mienie obu stron w sprawie likwidacji natrafiało ciągle na rodzące się nowe 
trudności. 


.II 


l1!'J I. I , K o s t i li S z k o ,Kriestionskojo rie/ormo ,Petersburg 1890,s,345: H, B r o d o w- 
s k a ,RLIch ch/opski po uw/oszczeniLi w Królestwie Polskim 18(;4-1904. Warszawa 
1967,s.77, 
2211) Gazeta Świąteczna,1883,nr 139,s,1, 


76
>>>
ROZDZIAŁ VI 


Przemiany społeczno-gospodarcze 
w II pol. XIX i na początku XX wieku
>>>
1. Życie gospodarcze po uwłaszczeniu chłopów 


W związku z przeobrażeniami w strukturze własności ziemi i likwi- 
dacją systemu pańszczyźnianego daje się zauważyć zmiany w sposobie go- 
spodarowania, zarówno w chłopskiej jak i folwarcznej własności, Folwark, 
który do 1864 roku czerpał główne dochody z uprawy zbóż, lasu i hodowli, 
zmienił profil produkcji, przechodząc stopniowo do rozszerzania powierzch- 
ni uprawy ziemniaków i do uprzemysławiania gospodarstwa, Większa wła- 
sność stawała się przedsiębiorstwem rolnym zmuszonym do wypracowa- 
nia własnych zysków w oparciu o kapitalistyczną kalkulacj ę 221 J , Częściowy 
wpływ na przeobrażenia w sposobie gospodarowania tej własności miały 
zapewne odszkodowania z tytułu uwłaszczenia chłopów. Odegrały one szcze- 
gólnie ważną rolę w pierwszym okresie kapitalistycznego rozwoju folwar- 
ku. Odszkodowania te jednak nie zawsze były celowo zainwestowane, Znacz- 
na ich część została przez ziemiaństwo po prostu "przejedzona", Przykła- 
dem dobrego i celowego zagospodarowania posiadanej gotówki, uzyskanej 
m.in, z tytułu odszkodowań i zaciągniętych pożyczek, mogą być dobra oka- 
lewskie i skrwileńskie, złego zaś majątek w Przywitowie i Skudzawach, 


'I 


Tabela 9: Areal majątków ziemsldch w okolicy Skrwilna po reformie uwlasz- 
czeniowej 1864 roku (bez gruntów kościelnych). 


Odpadło na Pozostało grun- Wysokość od- 
Dobra ziemskie uwłaszczenie tów po uw łasz- szkodowań 
wha czeniu w ha (w rublach) 
Okalewo 3,336,95 5,064,04 54,615 
Przywitowo 250,32 611,52 4,071 
Skudzawy 805,00 224,91 6,037 
Skrwilno 1. 700,02 5,237,68 41.000 
Razem 6,092,29 11.138,15 105,723 


Źródło: AWKW Rypin,Zbiór dokumentów hipotecznych i stare księgi wieczyste dóbr ziem- 
skich Okalewo, Przywitowo, Skudzawy i Skrwilno; SGKP,t.10,s,720, 


Majątek Okalewo 


Okalewo w okresie reformy uwłaszczeniowej należało już do Adolfa 
Chełmickiego, syna Ignacego i Korduli. Pieniądze otrzymane ze Skarbu Pall- 
stwa w formie odszkodowania za grunty posłużyły częściowo na uprzemy- 
słowienie dóbr. Były jeszcze kapitały własne i zaciągnięte kredyty, Tak więc 


mI W, G ra b s ki, Malerialy W sprawie w/ościańskiej,t.2,Warszawa 1907,s,14-15, 


79
>>>
Wstęp 


Praca niniejsza jest pierwszym, szerszym opracowaniem dziejów 
Skrwilna i okolicy. Jej zakres terytorialny pokrywa się w przybliżeniu z gra- 
nicami parafii skrwileńskiej z okresu międzywojennego. Na omawianym 
obszarze znajdowały się cztery majątki ziemskie: Okalewo, Przywitowo, 
Skrwilno oraz Skudzawy, które po 1910 roku stały się wsią włościańską. 
Klucz okalewskich i skrwileńskich dóbr ziemskich należał wówczas do 
największych majątków ziemskich w powiecie rypińskim, 
Jak dotąd dość dobrze poznane zostały dzieje prehistoryczne Skrwil- 
na. W latach 1961-1966 prowadzone były badania archeologiczne na gro- 
dzisku wczesnośredniowiecznym typu pierścieniowatego i na cmentarzy- 
skul. 
Podstawę źródłową do badań historycznych omawianego terytorium 
stanowią przede wszystkim akta archiwalne. Cennym źródłem jest naj star- 
sza księga metrykalna parafii Skrwilno przechowywana w Archiwum Die- 
cezjalnym w Płocku. Zawiera ona akty chrztu od 1648 do 1706 roku 2 . 
Drugą grupę archiwaliów stanowią stare księgi wieczyste i dokumen- 
ty hipoteczne przechowywane w Archiwum Wydziału Ksiąg Wieczystych 
przy Sądzie Rejonowym w Rypinie. Akta te, dotyczące omawianych dóbr 
ziemskich obejmują przeważnie okres od 1818 roku do reformy rolnej prze- 
prowadzonej w 1945 roku. Dość często w dokumentach hipotecznych moż- 
na znaleźć wcześniejsze informacje dotyczące spraw spadkowych. zawiera- 
nych związków małżeńskich, potomstwa i dalszego pokrewieństwa, Na 
podstawie działu II ksiąg wieczystych ustalone zostały m.in, nazwiska wła- 
ścicieli ziemskich od początków XIX wieku, aż po 1945 rok. W dziale III 
istnieją informacje o darowiznach, różnych zobowiązaniach na rzecz insty- 
tucji i osób fizycznych oraz przeprowadzonych parcelacjach, Dział IV do- 
starczył wiadomości o zadłużeniach hipotecznych oraz licytacjach omawia- 
nych majątków 3 . 


l) 


J ' C h u d z i a k o w a ,Tymczasowe wyniki badań na grodzisku wczesnośredniowiecznym 
(stanowisko l) w Skrwilnie, powiat rypiński,Zeszyty Naukowe UMK w Toruniu,Nauki 
Humanistyczno-Społeczne,Archeologia 1I,1969,z.33; A, F lor ko w s ki, Wstępne bada- 
nia antropologiczne średniowiecznego cmentarza w Slawilnie,Acta Universtatis Nicolai 
Copernici,Archeologia IV,Nauki Humanistyczno-Społeczne, 1973.z.58, 
Archiwum Diecezjalne w Płocku (AD Płock),Akta metrykalne z lat 1648-1706 parafii 
Skrwilno,sygn,1139, 
Badania naukowe w archiwum notarialnym ułatwia literatura o charakterze prawni- 
czym, Z punktu widzenia historycznego przydatna okazuje się praca J, K a z i m i e r- 
s k i ,Akta notarialne i ich znaczenie dla badań histol)'cznych,Studia Źródłoznaw- 
cze.t.4,1959,s,114-123, 


2) 


'I 


7
>>>
I, 
ił 


ponad 54.000 rubli uzyskane za nadzieloną chłopom ziemię dworską sta- 
nowiło zapewne poważną pozycję w przestawieniu majątku na kapitalistycz- 
ną produkcję. 
W 1867 roku wybudowano w Okalewie zmechanizowaną gorzelnię, 
W 1869 powstał nowoczesny młyn parowy, a w kilka lat później tartak, 
Rozwinięte tu w połowie XIX wieku owczarstwo, pod koniec tego stulecia 
zaczęło tracić na znaczeniu w tych dobrach, W 1903 roku dziedzic Okalewa 
wybudował w Rypinie mleczarnię, Z bliżej nieznanych przyczyn nie zosta- 
ła ona jednak uruchomiona. W dobrach okalewskich była wzorowo prowa- 
dzona stadnina koni arabskich, Coraz większego znaczenia nabierała gospo- 
darka leśna, bowiem w końcu XIX i na początku XX wieku wzrosły znacz- 
nie ceny drewna 2221 . 
Adolf Chełmicki zmarł 6 marca 1912 roku. Miał pięcioro dzieci: syna 
Adriana i cztery córki - Antoninę, Annę, Gabrielę i Janinę, 
Antonina wyszła za Antoniego Gniazdowskiego, właściciela Radzik 
Małych i Łapinóżka. Wyróżniała się swoją pracą społeczną w Polskiej Ma- 
cierzy Szkolnej i innych organizacjach społecznych. Zginęła w Rypinie z 
rąk Selbstschutzu w październiku 1939 roku, Anna poślubiła Alfreda Bar- 
thla, właściciela Nadroża. Gabriela wyszła za swojego kuzyna Stanisława 
Chełmickiego. Janina była żoną Józefa Wybickieg0 223 !. 


l 
I 


Majątek Skrwilno 


W tym samym czasie nastąpiło także uprzemysłowienie skrwileńskich 
dóbr ziemskich należących od 1891 roku do Augusta i Dominika Jeżew- 
skich, synów Anastazego i Ksawery z Cissowskich, Skrwilno było wówczas 
jednym z najlepiej urządzonych gospodarstw rolnych w powiecie a4J , Ist- 
niała tu gorzelnia z aparatami kolumnowymi systemu Chapina i kotłem, 
maszyną parową i parownikiem. Wybudowany został także młyn parowy o 
trzech kolumnach, wzniesiony w latach 80-tych XIX stulecia 2251 . Olejarnia 
istniejąca w tych dobrach już w I pol. XIX wieku musiała dawać nie złe do- 
chody226!. 


m) AWKW Rypin,Księga wieczysta dóbr ziemskich Okalewo: R, P i o t l' o W s k i ,Dobra oka- 
lewslde,s,74; SGKP,t.7,s,421-422, 
m) p, G a ł k o w s k i ,Genealogia ziemiaństwa,s,36: M, Kra i e w s k i ,SJownik,s,58; 
R, p i o t 1'0 W s ki ,Dobra okalewslde,s.75; S. U l' U s ki ,Rodzina,t.2,s.162, 
224) AWKW Rypin,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Skrwilno: M, Kra i e w s ki ,SJow- 
nik,s,134, 
2251 SGKP,t.l0,s.720. Powstanie tego obiektu znajdowało w ówczesnych warunkach pełne 
uzasadnienie ekonomiczno-polityczne i gospodarcze. Traktat handlowy rosyjsko-niemiecki 
stwarzał bowiem pomyślne warunki dla powstania młynarstwa wzdłuż granicy między 
państwami (zob.Stosunki rolnicze Królestwa Kongresowego,pod red, S, J a n i c k i e- 
g o ,Warszawa 1918,s,35), 
ZZlil SGKP,t.l0,s.720. Słabo rozwinięte olejarstwo wewnątrz kraju nie bylo w stanie pokryć 
zapotrzebowania rynku wewnętrznego. Toteż ceny na olej utrzymywały się na wysokim 
poziomie (zob.Slosunld rolnicze Króleslwa Kongresowego,s,35), 


80
>>>
Ponadto istniał tu również tartak z dwoma gatrami, systemu Panck- 
scha i Koscha, kotłem i maszyną parową, mieszczącą się częściowo w bu- 
dynku murowanym, częściowo drewnianym. Większość drewna pozyski- 
wanego z własnych lasów przecierano we własnym tartaku 227J . 
W spisie inwentarza żywego i martwego z 1891 roku wyszczególniona 
jest cała zabudowa mieszkalna i gospodarcza folwarku skrwiler'lskiego, W 
jego skład wchodził: dwór murowany o dwóch piętrach, o którym już pisa- 
liśmy w poprzednim rozdziale, stajnia fornalska z oborą murowaną, stodo- 
ła murowana, owczarnia z cegły, spichlerz murowany z magazynami okowi- 
ty, stajnia cugowa drewniana, stajnia gościnna, przystawka do lokomobili, 
przystawka murowana dla sieczkarni i składu żelaza oraz apteczki gospo- 
darczej, Ponadto występowały w spisie budynki dla służby dworskiej: dom 
murowany dla gorzelanego, domy drewniane dla kasjera, rządcy i leśnicze- 
go oraz służby tartacznej i gospodarczej, 
Na terenie zabudowań dworskich istniały dwie oranżerie oraz wia- 
trak z dwoma kamieniami. W końcu XIX stulecia Jeżewscy rozpoczęli na 
swój koszt budowę punktu lekarskiego dla okolicznej ludnoścF28J. 
Pałac skrwileński otoczony był ogrodem urządzonym w stylu angiel- 
skim. Zajmował on przestrzeń około 3,36 ha powierzchni. Przy urządzaniu 
tego typu ogrodów opierano się na pięknie form naturalnych powiązanych 
z otaczającym krajobrazem. Drogi dostosowano do rzeźby terenu lub wy- 
znaczono je po liniach krzywych. Szczególną uwagę zwracano na ukształto- 
wanie najbliższego otoczenia domu mieszkalnego. Kilkadziesiąt metrów 
przed frontonem pałacowym, od strony południowo-zachodniej wkompo- 
nowany był kanał rybny o powierzchni około 0,7 ha, 
Skrwileński ogród łączył w sobie walory estetyczne z praktyczną uży- 
tecznością, W pewnym oddaleniu od parku krajobrazowego znajdowało się 
ok. 2,35 ha ogrodu owocowo-warzywnego i ok, 1,12 ha szkółki drzew owo- 
cowych i egzotycznych. Główny dochód pochodził ze szczepów drzewek i 
krzewów oraz warzyw. 
Sad i warzywnik usytuowane były na niskim, zimnym i podmokłym 
gruncie. Przyjęta została więc nowa metoda, przy sadzeniu drzewek owoco- 
wych i uprawach szkółkarskich. Drzewka sadzone były na wybrukowanym 
spodzie, ażeby nie dopuścić korzeni do wody, która znajdowła się na głębo- 
kości około 90 cm od powierzchni. Korzenie doszedłszy do bruku, zmienia- 
ły swój kierunek, rozrastając się w ścianach bocznych dołków. Spośród drzew 
i krzewów dobierano takie gatunki, które znosiły miejscowe warunki kli- 
matyczne i nie wymarzały. Z grusz sadzone były Bery, Szare Bery, Sapie- 
żanki, Kalebassy, Bergamotty Jesienne, Winiówki i Forelle, Z jabłoni wystę- 
powały: Bursztynówki, Kalwille, Oliwne, Reinetty, Szczecir'lskie, Włochy i 
inne odmiany, Ze śliw obok odmian różnych uważano za najlepsze i najbar- 


I 
II 


m) SGKP,t.10,s,720, AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilllo, Spis in- 
wentarza żywego i martwego w folwarku Skrwilno z 1 lipca 1891 roku, 
mI SGKp, t. 10, s,720 


Hl
>>>
I' 


dziej pokupne: Reine Claude zielone i żółte oraz Węgierkę Wielką. 
Zbyt owoców letnich znajdował chętnych nabywców wśród włościan, 
Znaczącą rubrykę w dochodzie ogrodu stanowił agrest, natomiast owoce 
zimowe zużywane były dla potrzeb dworu, Oprócz sadownictwa i warzyw- 
nictwa zajmowano się także produkcją nasion roślin kapustnych, ogórków i 
buraków cukrowych, które sprzedawano z dużym zyskiem zz9J , 
Do końca lat 80-tych XIX wieku skrwileńskie gospodarstwo folwarcz- 
ne było zamożne i starannie prowadzone, Piękny inwentarz, produkcja na- 
biału, gorzelnia, olejarnia, młyn i tartak, przynosiły zapewne niezłe docho- 
dy, Włościanie skrwileńscy byli "zamożni i przemyślni"z30 J . 
Poczynaniom inwestycyjnym sprzyjała dobra koniunktura rynkowa 
lat 60-tych i 70-tych XIX wieku, a także zaciągane pożyczki, W 1854 roku 
Ksawera i Anastazy ]eżewscy zaciągnęli pożyczkę w Banku Polskim w wy- 
sokości 23.415 rubli. Dług ten został w całości spłacony już w 1867 roku, 
Prawdopodobnie w tym samym czasie zaciągnięta została pożyczka w To- 
warzystwie Kredytowym Ziemskim na 3 folwarki: Skrwilno - 54,400 rubli, 
Szoniec - 17.570 rubli i Chrapoń - 14.897 rubli 2311 . 
Europejski kryzys rolny z lat 1874-1893 zahamował pomyślnie roz- 
wijającą się gospodarkę w dobrach skrwileńskich, a poczynania inwesty- 
cyjne nie przynosiły spodziewanych dochodów. Obniżka cen na produkty 
rolne, podrożenie robocizny i konieczność płacenia odsetek od zaciągnię- 
tych kredytów coraz głębiej pogrążały majątek w otchłań rosnącego zadłu- 
żenia, O trudnościach tego okresu świadczyć może fakt dwukrotnego wy- 
stawiania przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie dóbr skrwileńskich na 
przymusową licytację za niewywiązywanie się ze spłat zaciągnietych poży- 
czek, Licytację pierwszą przymusowej sprzedaży dóbr skrwileńskich TKZ 
wyznaczyło na dzień 13/25 maja 1890 roku, drugą na 25 marzec/6 kwiecień 
1893 roku z3zJ . Licytacje te doszły do skutku. W 1886 roku dobra skrwileń- 
skie posiadały jeszcze 5.237,68 ha powierzchnF33 J , Według rejestru pomia- 
rowego wykonanego w 1905 roku powierzchnia tych dóbr wynosiła już 
4,272,24 ha, a zatem uległa zmniejszeniu o 965,44 ha 234J , 
Skrwilno nie stanowiło w tym względzie osobliwego wyjątku. W 1905 
roku w powiecie lipnowskim było aż 17, a w rypińskim 11 majątków ziem- 
skich wystawionych przez TKZ na licytacj ę z35 J , 
Tak więc w końcu XIX stulecia zaznaczył się stopniowy upadek go- 


22!11 Encyklopedia RoJnictwa,t.2,Warszawa 1878,s,1019-1020, 
2.11I) SGKP,t.l0.s.720. 
2:11) AWKW Rypin.Zbiór dokunlentów dóbr zieluskich Skrwilno. PiSlllO Banku Polskiego w 
Warszawie z 16/28 maja 1967 raku; Pismo Dyrekcji Szczegółowej TKZ w Płocku z 5/17 
listopada 1890 raku, 
mI AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno,Pismo Dyrekcji Szczegóło- 
wej TKZ w Płocku z 5/17 listopada 1890 roku, 
2:1:1) SGKP,t.lO,s.720, 
mJ AWKW Rypin,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Skrwilno, 
2351 Echa Płockie i Włocławskie,nr 47 z dnia 1 marca 1905 roku,s,5, 


82
>>>
spodarczy dóbr skrwileńskich, W porównaniu z latami 60-tymi nastąpił 
przede wszystkim spadek w produkcji inwentarza żywego, Nie dysponuje- 
my wprawdzie wcześniejszymi danymi statystycznymi, ale na podstawie 
Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego można przypuszczać, że w 
latach 70-tych Skrwilno dysponowało jeszcze pięknym inwentarzem ży- 
wym dającym dużą produkcję nabiału 236J , 
Załamanie ekonomiczne nastąpiło w latach gO-tych, Zmniejszenie się 
powierzchni dóbr ziemskich, rosnące zadłużenie i spadek hodowli świad- 
czyć mogą o stopniowym upadku tego majątku, (zob. tabela 10), 


Tabela 10: Inwentarz żJmY w skrwileńskich dobrach ziemskich w 1890 roku 


Konie Źre- Kro Jało- Stad- Osły Owce Woły 
Folwar- baki wy wizna niki 
ki (szt.) (szt.) (szt.) (szt.) (szt.) (szt.) (szt.) (szt.) 
Skrwil- 37 4 17 12 2 4 315 - 
no 
Szczaw 4 - 2 - - - 180 14 
no 
Chra- 18 15 2 - - - 528 14 
poń 
Szaniec 19 3 3 - - - 400 17 
Razem 78 22 24 12 2 4 1423 45 


Źródło: AWK'N Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno,Spis inwentarza żywego i 
martwego w folwarkach klucza skrwileńskiego w 1890 roku. 


Wykazane w tabeli 10 ilości inwentarza żywego wydają się stosunko- 
wo małe do istniejących w tych dobrach możliwości paszowych, Poza łąka- 
mi, miejscowy przemysł rolno-przetwórczy dostarczał dla hodowli wiele 
cennych odpadów paszowych. Samo gorzelnictwo przerabiające ziemniaki 
lub inne surowce na alkohol dostarczały wywaru, zawierającego dużo pier- 
wiastków odżywczych. Istniejący młyn parowy i olejarnia dostarczały także 
wiele cennych pasz dla inwentarza żywego. Tak więc w dobrach tych w 
niepełni wykorzystane zostały możliwości paszowe 237J , 
W ostatnich latach XIX wieku August i Dominik Jeżewscy większą 
część swojego życia spędzili poza dobrami skrwileńskimi. W ich imieniu 
majątkiem zarządzał administrator Feliks Mieszkowski, który wkrótce stał 
sie właścicielem tych dóbr 23Bj . 
Powróćmy teraz do spraw związanych z rozbudową obiektu sakralne- 
go, Od chwili wybudowania przez Mariana Cissowskiego kościoła w Skrwil- 
nie nie zostały tu dokonane żadne zmiany zewnętrzne, ani wewnętrzne, to- 
też jego wygląd sprawiał wrażenie opuszczonej i zaniedbanej świątyni, led- 


2.1Ii) R. P i o t r o w s k i ,Struktura agrarna,s.33. 
m) Tamże,s,33, 
2,1"1 AWK'N Rypin,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Skrwilno 


83
>>>
I' 


ną z przyczyn tego stanu był podział parafian na zwolenników gruntownej 
przebudowy starego i zwolenników budowy nowego kościoła, Tak więc ani 
jedni, ani drudzy nie robili nic aby istniejącą światynię utrzymać w należy- 
tym stanie 239 ), 
W lipcu 1860 roku proboszczem skrwileńskim został ksiądz kanonik 
Józef Żołnowski. Był on ostatnim dziekanem rypińskim z proboszczów tu- 
tejszej parafii aż do lat 80-tych naszego stulecia, Pozostawał na tym stano- 
wisku do 1872 roku, W tym czasie zaopatrzył kościół w srebra, aparaty, bie- 
liznę i inne sprzęty kościelne. 
W okresie zarządzania parafią przez księdza Żołnowskiego nastąpiła 
kasacja majątków kościelnych w Królestwie Polskim. Niepomiernie już 
uszczuplone dobra kościelne w latach poprzednich, uległy w tym czasie 
całkowitej likwidacji, 
Po śmierci księdza ].Żołnowskiego proboszczem został mianowany 
Łukasz Grabowski, który zarządzał parafią przez 15 lat. W okresie tym wy- 
budowana została plebania, nowe zabudowania gospodarcze i studnia, Po- 
nadto ogrodzono kamiennym parkanem cmentarz grzebalny o powierzchni 
prawie 8 morgów, W 1880 roku odlane zostały w Warszawie 3 dzwony 
umieszczone w nowo wybudowanej dzwonnicy z drewna. Pragnieniem księ- 
dza Ł,Grabowskiego była przebudowa kościoła skrwileńskiego, Niestety cięż- 
ka choroba płuc i przedwczesna śmierć tego kapłana nie dała mu urzeczy- 
wistnić ambitnych planów, Zmarł 24 grudnia 1886 roku i pochowany zo- 
stał na cmentarzu skrwileńskim
40), 
W styczniu 1887 roku proboszczem w Skrwilnie został ksiądz Donat 
]ędrzejkowski. Podobnie jak jego poprzednik obdarzony umiejętnościami 
organizacyjnymi, wielką pracowitością i sposobami zdobywania parafian 
dla realizacji wspólnych celów. 
W 1889 roku parafianie skrwileńscy podjęli uchwałę przeprowadze- 
nia gruntownej restauracji i przebudowy istniejącego kościoła, Na realiza- 
cję tego zamierzenia opodatkowali się sumą 15,000 rubli. Ówczesny właści- 
ciel okalewskich dóbr ziemskich Adolf Chełmicki prócz części składek na 
niego przypadających ofiarował dobrowolnie 40,000 sztuk cegły, Podobnie 
uczynił właściciel klucza skrwileńskiego, August ]eżewski, który prócz skła- 
dek i 1/10 części ofiary kolatorskiej dał jeszcze 40.000 sztuk cegły. Dużą 
pomocą księdzu ]ędrzejkowskiemu służył swoją radą przy przebudowie 
kościoła Suszycki z Przywitowa, który również ofiarował 20.000 sztuk ce- 
gł y 241 J . 
Tak więc w latach 1888-1894 dzięki ogromnej ofiarności parafian i 
staraniom księdza proboszcza nastąpiła całkowita przebudowa świątyni wy- 
konana według projektu architekta Gocłowskieg0 242J , 


l 
I 


z:m) Przegląd Pasterski Płocki z 30 sierpnia 1886 roku,nr 10,5.8. 
24UJ W. Załuski ,Skrwilno, nr 34,5.692. 
W) Tamże,nr 34,5,693. 
2421 Katalog zabytków,t.ll,z.12,5,20, 


84
>>>
Do frontowej ściany kościoła z 1852 roku dobudowano dwie romaI1- 
skie wieże, wzniesione od fundamentów z cegły do wysokości 28,5 metra, 
kryte blachą cynkową. Na szczytach tych wież umieszczono dwa żelazne 
krzyże, Na czterech jońskich kolumnach wzniesionych z cegły, jeszcze przy 
pierwszej budowli wznosił się szczyt frontonu kościoła, ozdobiony napi- 
sem "Dom mój- domem modlitwy jest". W ścianie frontowej świątyni znaj- 
duje się troje drzwi i siedem okien obsadzonych w żelazne ramy. Ściany 
boczne budynku zostały otynkowane, Mają po pięć okien, prezbiterium po 
dwa, a zakrystia po jednym, 
Wnętrze kościoła jest podzielone na trzy obszerne nawy, Każda z naw 
jest oddzielona od siebie przez osiem jońskich kolumn z cegły, na których 
opiera się sufit i prezbiterium z ozdobnym ołtarzem romańskim, Długość 
kościoła wynosi 20,8 m, szrokość 11,4 m. Prezbiterium ma długość koło 8,5 
m, szerokości 6,2 m i wysokości 9,5 m. Budynek jest w stylu późnoklasycy- 
stycznym. Wyposażenie wnętrza zostało wykonane w stylu neogotyckim, 
Przebudowana świątynia całkowicie zatarła układ kościoła z 1852 roku 243 ], 
1 września 1895 roku ksiądz biskup płocki Michał Nowodworski przy 
licznie zebranej społeczności parafialnej uroczyście pokollSekrował tą świą- 
tynię. 
W 1918 roku ksiądz Donat Jędrzejkowski odszedł na emeryturę. Na 
jego miejsce 17 maja 1918 roku został mianowany administratorem parafii 
ksiądz Teofil Wrzesiński. Wolał on jednak pracować w parafii Blichowo, w 
której proboszczem był ksiądz Jan Marchewka. Toteż wkrótce za obopólnym 
porozumieniem ksiądz Wrzesiński przeszedł na probostwo do Blichowa, a 
ksiądz Jan Marchewka objął probostwo w Skrwilnie 244 ]. 


Majątek Przywitowo 


Po upadku powstania styczniowego i reformie uwłaszczeniowej daje 
się zauważyć upadek ekonomiczny dóbr ziemskich w Przywitowie, Częste 
zmiany właścicieli w tym majątku, a następnie podziały rodzinne, dopro- 
wadziły te dobra do upadku. W 1867 roku Przywitowo stanowiło jeszcze 
wspólna własność małżonków Kisielewskich, Obszar tych dóbr wynosił 
wówczas 611,52 ha, Ponadto Borki i Budziska w całości były wyłączną wła- 
snością Feliksa Kisielewskiego, W drugiej połowie tego roku Kisielewscy 
sprzedali Przywitowo i oddzielnie Borki i Budziska, Dobra te łącznie z in- 
wentarzem żywym i martwym kupili Józef i Wiktoria z Głuchowskich, mał- 
żonkowie Suszyccy za sumę 72.000 rubli srebrem, czyli 480,000 złp. W wy- 
mienioną kwotę wchodziła również wartość posesji w Warszawie, wyno- 
sząca 45,000 rs 245 ). 


" 


mI Tamże,s,20, 
2441 ADziek. W Rypinie,referat księdza Sadowskiego, proboszcza skrwileńskiego, 
2451 AWKW Rypin,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Przywitowo, 


85
>>>
Do 1884 roku Przywitowo z przyległościami pozostawało własnuścićj 
Suszyckich, W 1885 roku majątek ten wystawiony został za długi na pierw- 
szą przymusową sprzedaż przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie. W 1885 
roku odbyła się licytacja, w której brały udział dwie osoby: Lina Abramo- 
wicz Kagan kupiła 1/4 dóbr przywitowskich i Adolf Lindenfeld nabył 1/2 
tego obszaru. Od tej chwili Przywitowo przeszło w ręce żydowskie i stało 
się przedmiotem handlu i podziałów rodzinnych, 
W 1898 roku Szymon i Szmerek Brzezińscy kupili całość dóbr od po- 
przednich właścicieli w równych częściach, W osiem lat później Przywito- 
wo nabyła Pissa Fride z domu Alter, od której w 1907 roku całość dóbr kupił 
Wulf Kronguld 24 (j), 


Majątek Skudzawy 


Po reformie uwłaszczeniowej największa część Skudzaw należała do 
Ludwiki Rańkowskiej, która otrzymała od państwa 6,037 rs w formie od- 
szkodowania za nadziały ziemi dla chłopów. W tym czasie dobra te zadłu- 
żone były aż u 17 wierzycieli, m.in, Jana Karnkowskiego z Karnkuwa, Gusta- 
wa Zielińskiego ze Skępego, Franciszka Ostrowskiego ze Złotopola, Wie- 
rzyciele ci wystąpili przeciwko dłużniczce do Trybunału Cywilnego w Płocku 
o zwrot zaciągniętych pożyczek. Na mocy wyroku z 1873 roku grunta fol- 
warczne zostały rozsprzedane między 30 nabywców, Dla 17 włościan wy- 
dzielono grunty za serwitut y 247 J . 
Około 1890 roku Skudzawy pod względem administracyjnym dzieliły 
się na kilka części: Skudzawy Stare, Wieś, Skudzawy Nowe, Kolonia, 2 fol- 
warki o powierzchni 333 morgów gruntu oraz osada młyńska. Majątki na 
publicznej sprzedaży kupił Józef Ronowicz za sumę 1.341 rubli srebrem, W 
1910 roku dobra te przekazał w spadku swojej córce Stanisławie z męża 
Odrowskiej oraz synom: Antoniemu, Adamowi, Józefowi i Franciszkowi. 
Tak więc w początkach naszego stulecia Skudzawy stały się wsią włościai1- 
ską. Po I wojnie światowej nie istniała tu już własność folwarczna L4 !!J, 


l41;) Tamże,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Przywitowo. 
m) AWKW Rypin,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Skudzawy. 
Z411) Tamże,Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Skudzawy, 


86
>>>
2. Oświata i kultura w latach niewoli narodowej 


Znajomość sztuki pisania i czytania wśród parafian skrwileńskich 
musiała być bardzo mała. Nie wiemy, czy w XVIII wieku na terenie parafii 
funkcjonowała szkoła parafialna, Dopiero z 1817 roku pochodzi pierwsza 
wiadomość o szkole w Skrwilnie występująca w aktach wizytacji kościel- 
nej, Do szkoły uczęszczało wówczas 17 dzieci (15 chłopców i 2 dziewczyn- 
ki). Nauczycielem był Leśniewski. Zarówno proboszcz jak i właściciele 
skrwileńskich dóbr ziemskich popierali utworzenie i działalność szkoły. 
Mieściła się ona w jednej wynajętej izbie prywatnego budynku 249J , 
W tym samym czasie istniała prawdopodobnie przez krótki okres szko- 
ła w Rudzie zalożona przez proboszcza Dobskiego, Warto wspomnieć, że 
Ruda stanowiła wówczas własność kościelną, a proboszcz pełnił obowiązki 
wójta na terenie dóbr ziemskich stanowiących własność parafii, O Rudę od 
dłuższego czasu toczyła się walka między dworem skrwileńskim, a pleba- 
nią, Toteż ksiądz Dobski utrzymywał nauczyciela tak długo, dopóki dom, w 
którym mieściła się szkoła nie został siłą obsadzony przez parobków dwor- 
skich 250). 
Z akt wizytacji kościelnej z 1843 roku dowiadujemy się, że w Skrwil- 
nie była wówczas szkoła, w której uczył Ignacy Szymański określony przez 
wizytatora jako człowiek "zdatny i dobrych obyczajów", Do szkoły uczęsz- 
czało wówczas 12 dzieci, latem zaś znacznie mniej, Nauczyciel opłacany 
był ze składek rodziców 251 !. Nie wiemy, czy szkoła ta funkcjonowała przez 
dłuższy okres czasu, Zależało to prawdopodobnie od rodziców i ich zamoż- 
ności. W każdym razie w tamtych czasach szkoła była instytucją elitarną 
przeznaczoną dla wyjątkowo wąskiej grupy skrwileńskiej społeczności, 
Świadczy o tym bardzo wysoki procent analfabetów wśród młodzieży w 
wieku szkolnym, W 1909 roku w gminie Skrwilno wynosił on 90%, a w 
gminie Okalewo 84%252). Duża liczba analfabetów zależna była nie tylko od 
sytuacji materialnej rodziny. Biorąc pod uwagę brak przepisów o obowiąz- 
ku szkolnym, niski próg świadomości wśród rodziców, kształcenia swoich 
dzieci, choćby na poziomie szkoły elementarnej, wyjaśnia nam do pewnego 
stopnia istniejący stan oświaty. 
W roku szkolnym 1896/1897 w szkole elementarnej w Chraponi pra- 
cował Kazimierz Elwertowski. Był on synem nauczyciela pochodzącego ze 
Skępego. Seminarium nauczycielskie ukończył w Wymyślinie, W swych 


14!1) ADP,Akta wizytacji parafii skrwileńskiej z 1817 roku. 
150) W, Z a ł u s ki ,Skrwilno,nr 34,s.692, 
mI ADp,Akta wizytacji parafii skrwileńskiej z 1843 roku, 
'''li Wystawa ziemi dobrzyńskiej w Lipnie,Tygodnik Ilustrowany,1909,nr 27,s.544-545. 


87
>>>
II 


wspomnieniach z pracy nauczycielskiej w Chraponi pozostawił nam opis 
budynku szkolnego, sytuacji materialnej tamtejszej społeczności oraz wa- 
runków pracy i życia nauczyciela, 
"Budynek szkolny - pisze Elwertowski - niewiele różnił się od innych 
chat na wsi, był tylko nieco większy i bardziej okazały. Składał się z dużej 
izby szkolnej, oddzielonej od 3-izbowego mieszkania nauczyciela obszerną 
sienią. W izbie lekcyjnej wisiał portret cara, carowej i następcy tronu oraz 
mapa.(u,) Na ścianie umocowany był wieszak na palta. Naprzeciwko ławek 
stała duża czarna tablica, a obok wejścia obszerna szafa, w której mieściły 
się akta szkolne, dzienniki klasowe (.u) i kilkadziesiąt starych, zniszczo- 
nych rosyjskich podręczników. W bibliotece szkolnej nie było ani jednej 
polskiej książki. 
Praca nauczyciela - stwierdza Elwertowski - nie dawała mi zadowole- 
nia. Nauczanie dzieci polskich w języku rosyjskim stanowiło dla mnie dużą 
przykrość, Postępy uczniów, uczęszczających do szkoły tylko w zimie, były 
w zasadzie niewielkie, Z efektów takiej nauki nie miałem żadnej satysfak- 
cji, Praca w przeludnionej zimą szkole była nieproduktywna i męcząca, 
Warunki bytowe trudne. (...j Książki do czytania zdobywałem z wielkim 
trudem, gazety otrzymywałem raz na tydzień, albo rzadziej, W wolnych 
chwilach przy pomocy księdza Zar'ęby z Lutocina przerabiałem gimnazjal- 
ny kurs łaciny. 
Ludność wieśniacza w Chraponi - wspomina Elwertowski - żyła w 
ubóstwie i zaniedbaniu, niemal w warunkach pierwotnych, Jedynym we 
wsi miejscem spotkań chłopów, spełniającym do pewnego stopnia funkcję 
świetlicy wiejskiej, był sklep spożywczy Lisowskiego. Wieczorem, po za- 
kończonej pracy przychodzili tu chłopi po drobne zakupy, szczególnie po 
machorkę i zapałki, Izba była duża, więc gromadnie obsiadali wolne ławki i 
stołki, palili papierosy i prowadzili ożywione rozmowy"253). 
W Chraponi był duży, dobrze prowadzony folwark, wchodzący w skład 
klucza skrwileńskiego, Majątkiem tym administrował Litwiński, który - 
według Elwertowskiego - "do szkoły odnosił się z obojętnością a do nauczy- 
ciela z wielką pyszałkowatością"254 J . 
W roku szkolnym 1896/1897 w Czarni Dużej pracował nauczyciel Za- 
boklicki, w Skrwilnie Bartkowski, a wOkalewie Piwnicki. Ten ostatni za- 
sługuje na skromną charakterystykę swojej osobowości. Należał do ludzi 
technicznie uzdolnionych. Zajmował się mechaniką i elektrycznością, Za- 
prowadził w budynku szkolnym dzwonek elektryczny, a w swoim mieszka- 
niu prywatnym oświetlenie elektryczne, co na owe czasy budziło wśród 
mieszkańców wsi wielkie zdziwienie. Wykonał własnoręcznie wiele pomo- 
cy dydaktycznych do nauczania arytmetyki, geometrii i fizyki, 
Z przyczyn bliżej nieznanych szkoła w Okalewie została zamknięta, 
Jej działalność w 1914 roku z własnych funduszów reaktywował właściciel 


25JJ K, E l w e r t o w s k i ,Szkoła i życie,Ze wspomnień nauczycieli,Warszawa 1962,s.80-83, 
254) Tamże,s,81. 


88
>>>
dóbr okalewskich Adrian Chełmicki i administrator Gertych 255J . 
Przed I wojną światową z funduszów właścicieli skrwileńskich dóbr 
ziemskich, Augusta i Dominika Jeżewskich, założona została w Skrwilnie 
odchronka dla dzieci w wieku przedszkolnym, W pierwszym okresie jej 
istnienia wieś nie wyrażała wielkiego entuzjazmu z racji powstania tej pla- 
cówki. Początkowo mieszkańcy wsi uważali, że "ochronka bałamuci ich dzie- 
ci, że to strata czasu". W pierwszych tygodniach uczęszczało do niej bardzo 
mało dzieci. Z biegiem czasu oporne początkowo matki zaczęły także posy- 
łać swoje pociechy, Duże zasługi dla popularyzacji tej placówki położyła 
ochroniarka Niewiarowska 2561 . 
W wyniku rewolucyjnych wystąpień społeczeństwa polskiego w la- 
tach 1905-1907 władze rosyjskie zezwoliły w Królestwie Polskim na założe- 
nie instytucji oświatowej pod nazwą Polska Macierz Szkolna, którą zalega- 
lizowano w 1906 roku, Skupiała ona w swych szeregach działaczy oświato- 
wych i duchowieństwo, które z racji swej pozycji społecznej odegrało decy- 
dującą rolę w jej rozwoju 257J . 
We wrześniu 1906 roku ówczesny właściciel skrwileńskich dóbr ziem- 
skich, August Jeżewski i hrabia Broel Plater założyli w Skrwilnie koło Pol- 
skiej Macierzy Szkolnej, liczące ponad 30 członków, Z inicjatywy tej organi- 
zacji powstała w Skrwilnie szkoła początkowa, Jej uczniami były dzieci chętne 
do nauki, dla których zabrakło miejsca w szkole gminnej, Lokal szkolny 
mieścił się w budynku należącym do właściciela majątku. Nauczycielką w 
tej szkole była Szewczykowska. Wszystkie przedmioty nauczane tu były w 
języku polskim. Pomyślny rozwój polskiego szkolnictwa prywatnego nie- 
zgodny był jednak z zamiarami władz rosyjskich i z tego powodu w grudniu 
1907 roku Polska Macierz Szkolna została rozwiązana 258J . 
Po krótkim okresie działalności Polskiej Macierzy Szkolnej wzrosło 
zainteresowanie społeczności skrwileńskiej polską książką i czasopismem, 
Świadczyć może o tym zapoczątkowanie prenumeraty czasopism przez nie- 
które rodziny w Skrwilnie i okolicy, Na początku 1914 roku Gazetę Świą- 
teczną abonowały 34 rodziny, Głos Wiary 32, Miesięcznik dla Młodzieży 
24, Mazura 5, Polak - Katolik 2, Naród 1, Zorza 1 i Przewodnik Kółek Rolni- 
czych 1, Właściciel majątku, widząc zainteresowanie czasopismami miesz- 
kańców Skrwilna, otworzył dla nich bezpłatną czytelnię różnych gazet2 59J , 
Od 1891 roku właścicielami dóbr ziemskich w Skrwilnie iGłębokiem 
koło Kruszwicy byli dwaj bracia: Dominik i August Wittke Jeżewscy, którzy 
majątek ten odziedziczyli po swoich rodzicach, Zarówno Dominik jak i 
August należeli do znanych działaczy społeczno-kulturalnych, Dominik już 
przed I wojną światową był członkiem Towarzystwa Naukowego Płockiego 
i należał do znanych zbieraczy i kolekcjonerów dzieł sztuki. August po utwo- 


255) ,/bmże,s,80; Szkola w Okalewie,Głos Płocki,1914,nr 4,s,2, 
2511) Ochronka w Skrwilnie,Głos Płocki,1914,nr 3,s,2, 
Z57) E, S t a s zy ń s ka, Polityka oświatowa caratu w Królestwie Polskim ,Warszawa 1968,s,56. 
'''KI Polska Macierz Szkolna w Skrwilnie,Głos Płocki,1908,nr 15,s.5, 
Z5!'1 Czytelnia w Skrwilnie,Głos Płocki,1914,nr 6,s.4. 


H!I
>>>
Wśród akt niedrukowanych przechowywanych w Archiwum Państwo- 
wym w Bydgoszczy, a dotyczących m.in. szkolnictwa, można znaleźć mate- 
riały statystyczne, okólniki, sprawozdania i inne pisma z interesującego nas 
terytorium. Szkoda, że dokumenty te pochodzą tylko z jednego roku szkol- 
nego 1938/1939. Różne dokumenty dotyczące szkolnictwa powszechnego w 
powiecie rypińskim przechowywane są także w Archiwum Państwowym 
we Włocławku. Wsród tych materiałów są statystyki dotyczące Skrwilna i 
okolic, które obejmują okres od 1918 do 1939 roku. 
Do ważnych, niestety mocno zdekompletowanych zasobów Archiwum 
Państwowego w Bydgoszczy należy zespół akt Landratury w Rypinie z lat 
1939-1945. Znajdujemy tam m.in. zestawienia statystyczne z końca 1942 
roku dotyczące stanu hodowli i zasiewów w gminie Skrwilno. 
Cenne materiały źródłowe z lat II wojny światowej przechowywane 
są w zasobach Archiwum Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciw 
Narodowi Polskiemu w Bydgoszczy. Znajdują się tam m.in. wyniki ankiety 
przeprowadzanej przez Sąd Grodzki w Rypinie. Na podstawie tych doku- 
mentów sporządzona została kartoteka egzekucji w powiecie rypińskim w 
latach 1939-1945, Niestety, zagadnienia strat wojennych na obszarze obu 
omawianych gmin nie zostały w tym opracowaniu wyczerpująco przedsta- 
wione ze względu na brak materiałów źródłowych, 
Spośród źródeł drukowanych na szczególną uwagę zasługują Lauda 
sejmików ziemi dobrzyńskiej4 J . Cenne źródło stanowią również spisy ma- 
jątków ziemskich dokonane w 1789 roku, uwzględniające także interesujące 
nas dobra ziemskie 51 . Następne zestawienie majątków ziemskich i ich wła- 
ścicieli pochodzi z 1825 roku 61 . 
Literatura dotycząca interesującego nas tematu jest stosunkowo uboga, 
Pierwsze znane opracowanie popularno-naukowe Skrwilna i okolicy ukazało 
się dopiero na początku naszego stulecia i dotyczyło przede wszystkim para- 
fii skrwileńskiej od jej pierwszej erekcji do końca XIX wieku. Autorem arty- 
kułu był ksiądz Walenty Załuski, wikariusz parafii skrwileńskiej w końcu 
XIX wieku, a następnie proboszcz parafii Osiek w powiecie rypińskim, War- 
tość historyczna tego artykułu polegała na tym, że autor opierał się na auten- 
tycznych dokumentach, które wówczas jeszcze istniały i przechowywane były 
w Achiwum Dziekańskim przy Parafii św, Trójcy w Rypinie 7 ). W szerszym 


4) 


Lauda sejmików ziemi dobrzyńskiej,wyd,F, K l u c z y c k i ,Acta historica res gestas Polo- 
niae illustrantia,t.10,K1:aków 1887, 
Spis majqtków ziemskich w ziemi dobrzyńskiej podlug lustracyi z roku 1789, aneks do 
pracy M, B o r u c k i ,Ziemia kujawska pod względem historycznym, jeograficznym, ar- 
cheologicznym, ekonomicznym i statystycznym opisana,Włocławek 1882, s.35-55, 
D, S t a s z e w s ki, A, M a: c i e s z a, Zarys historyczny ziemi dobrzyńskiej,Płock 1908, 
Aneks: Lista wlaścicieli ziemskich w ziemi dobrzyńskiej z roku 1825 i wlaścicicli wlo- 
ścian z 1530-1564 roku (bez nr stron). 
W, Z a ł u s ki ,Skrwilno,Tygodnik Polski,1900,nr 27-35. 


'I 


61 


7J 


8
>>>
I I 
, I I 
I I 


rzeniu w Rypinie Rady Opiekuńczej Powiatowej w 1916 roku był członkiem 
komisji gminnej w Skrwilnie oraz działaczem reaktywowanej w tym czasie 
Polskiej Macierz Szkolnej260 J . 
Poza zainteresowaniami rolniczymi i urządzaniem dóbr Dominik Wit- 
tke Jeżewski już od 1898 roku zaczął gromadzić kolekcję dzieł sztuki, W 
czasie swych wędrówek po kraju i poza granicami poszukiwał przede 
wszystkim przedmiotów sztuki związanych z kulturą polską, Celem tych 
podróży było wykupywanie i kompletowanie oraz ochrona zagrożonych dzieł 
sztuki narodowej przed dostaniem sie w obce ręce. Penetrował więc anty- 
kwariaty i składnice Warszawy, Krakowa, Lwowa, Poznania, Monachium, 
Paryża, Wiednia, Drezna, Frankfurtu i Wrocławia. Z wypraw tych wracał ze 
wspaniałymi dziełami sztuki. 
Zbiory Dominika Jeżewskiego przechowywane były w trzech różnych 
miejscach. Jeden duży zbiór znajdował się w Skrwilnie, dwa mniejsze w 
Warszawie, Zbiór główny umieszczony został w Głębokiem pod Kruszwi- 
cą. Zamierzeniem kolekcjonera było skoncentrowanie wszystkich dzieł w 
Warszawie, Istniały jednak trudności ze znalezieniem odpowiedniego loka- 
lu 261J . Krótko przed wybuchem I wojny światowej cały zbiór dzieł sztuki 
Jeżewskiego zgromadzony został w Warszawie 262J . 
Od 1917 do 1938 roku Dominik Jeżewski przekazywał swoje zbiory 
do Muzeum Narodowego w Warszawie, Składały się one z siedmiu głów- 
nych działów: 
l.Zbiór graficzny, w skład którego wchodziły ryciny polskie, szkice, mapy, 
wzory, filigrany, plany itp, dzieła, 
2.Zbiory akwarel, wykonanych przez artystów polskich, 
3.0brazy, 
4,Kolekcje polskich blach rytowniczych, 
5,Zbiory rękopisów w zakresie sztuki polskiej (autobiografie artystów 
polskich, pamiętniki, autografy, imionniki), 
6,Kolekcje polskich znaków bibliotecznych, 
7,Zbiór książek traktujących o sztuce łącznie z albumami i wydawnictwami 
obrazkowymi. 
Wśród dzieł przekazanych do Muzeum Narodowego przez Dominika 
Jeżewskiego znajdowały się m.in,: obrazy Kwiatkowskiego, Matejki, Kossa- 
ka, Lentza, Stachowicza, Suchodolskiego, Tetmajera, Wyczółkowskiego i 
B,Dennera; kilkadziesiąt wycinków drzeworytów z druków XVI i XVII wie- 
ku; drzeworytów ludowych; drzeworytów z XIX i XX wieku; około 3000 
miedziorytów, kwasorytów i stalorytów od XVI do XX wieku; ryciny Zian- 
ki, większe zespoły rycin Falcka, Hondiusa, Norblina, Płońskiego, Olesz- 
czyńskiego, z grafik nowszych Jasińskiego, Pankiewicza, Łopieńskiego, Stan- 


;11 


;'HiU) P. G a ł k o w s k i ,Genealogia ziemiaństwa ,s.82-83; T. S w i e c ki, F _ W Y b li l t ,lvlazow- 
sze,s,95. 
2Bl) M. Fe d e r o w s k i ,Zbiory polskie. Zbiory graficzne Dominika Willke-JeżewsJdego.Zie- 
mia,1912,s.3, 
21j2) Glos Płocki,1914.nr 29,5.3. 


90
>>>
kiewiczówny, około 1,000 rycin artystów obcych od XVI do XX wieku; ma- 
teriały do historii litografii w Polsce; ponad 100 płyt rytowniczych, m.in, 
Norblina, Płońskiego, Frega; około 100 portretów graficznych wybitnych 
osobistości polskich od XVII do XIX wieku; około 1000 widokówek graficz- 
nych miejscowości polskich, w tym około 200 rycin dotyczących Warsza- 
wy, kilkaset scen ilustrujących historię Polski; ikonografię Kościuszki za- 
wiearającą ponad 100 rycin, księcia Józefa Poniatowskiego około 120 rycin; 
plik materiałów graficznych dotyczących teatru w Polsce; wycinki z pism 
dotyczące grafiki polskiej, 
W zbiorze Dominika Jeżewskiego znajdowało się również kilka tysię- 
cy wycinków z czasopism ilustrowanych; około 150 druków ilustrowanych 
od XVI do XX wieku; kilkadziesiąt albumów, map i plakatów; ponad (JOD 
filigranów papierni polskich, kilkanaście luźnych rysunków i 44 szkicow- 
niki; sztambuchy i albumy, zawierające prawie 200 rysunków artystów pol- 
skich; 146 dokumentów sulejowskich począwszy od 1228 roku; liczne dy- 
plomy, trzysta kilkadziesiąt rękopisów artystów polskich z XIX i XX wie- 
ku; materiały do historii sztuki w Polsce, obejmujące m.in, kilka tysięcy 
wycinków, dotyczących różnych miejscowości Polski, w tym około 1000 
Warszawy; kilkadziesiąt fotografii artystów polskich, kilkaset książek i al- 
bumów z zakresu sztuki polskiej i obcej, 
Ponadto w depozycie Muzeum Narodowego złożył Dominik Jeżewski 
około 150 obrazów malarzy polskich i 2000 ekslibrysów polskich i obcych 26JJ . 
Zbiór przekazany przez Dominika Jeżewskiego dla Muzeum Narodo- 
wego w Warszawie stał się nieocenioną skarbnicą dla badaczy dziejów oj- 
czystych sztuki i krajoznawstwa. Do czasów nam współczesnych zbiory te 
są przechowywane i udostępniane dla zwiedzających. 


li;:! 1 M, Fe d e r o w 5 k i ,Zbiory poJsJde,5,34-35; S. L o r e n t z, Muzeum N(/J'()(lowe w \i\łlr- 
sza wie, Zarys hislOlyczny,War5zawa 1938.5,34-35, 


91
>>>
3. Lata pierwszej wojny światowej 


W sierpniu 1914 roku wybuchła I wojna światowa, Powiat rypiński 
położony na pograniczu rosyjsko-niemieckim znalazł się na pierwszej linii 
frontu, Bywało, że w ciągu jednego dnia Rypin i jego okolice przechodziły z 
rąk do rąk walczących wojsk, Według relacji księdza Władysława Mąkow- 
skiego, datowanej na 11 października. w Rypinie "ciągły kinematograf. Rano. 
Guten Morgen, po południu zdraswujtie", Ostatecznie niemiecka okupacja 
powiatu rypińskiego ustaliła się w listopadzie 1914 i trwała do 11 listopa- 
da 1918 roku 264J . 
W nowych warunkach politycznych następuje dynamiczny rozwój 
szkolnictwa polskiego. W celu jego zahamowania naczelny dowódca nie- 
mieckich sił zbrojnych na wschodzie, feldmarszałek Hindenburg wydał w 
dniu 24 sierpnia 1915 roku "Rozporządzenie o organizacji szkolnictwa pol- 
skiego". Z tą chwilą zakładanie szkół, mianowanie nauczycieli, tworzenie 
miejscowych władz szkolnych mogło odbywać się za zezwoleniem niemiec- 
kiej administracji. Władze okupacyjne starały się uruchomić przede wszyst- 
kim te szkoły ludowe, nazywane także elementarnymi, które czynne były 
przed wybuchem wojny, W latach okupacji niemieckiej wszystkie szkoły 
początkowe utrzymywane były ze składek rodziców. Ich wysokość wyzna- 
czały dozory szkolne. Dzieci z rodzin biednych zwolniono od opłat szkol- 
nych przez zarządy gmin 265J . 
W 1916 roku reaktywowała swoją działalność Polska Macierz Szkol- 
na, zlikwidowana przez władze carskie w 1907 roku, Na terenie powiatu 
rypińskiego zaczęły powstawać liczne koła tej organizacji, W stosunkowo 
krótkim okresie PMS z różnego rodzaju imprez zgromadziła środki finanso- 
we, z których zakładano i utrzymywano wiele szkół początkowych 2fi6J . 
Na terenie parafii skrwileńskiej powstały dwa koła gminne. Polska 
Macierz Szkolna w Okalewie została założona we wrześniu 1916 roku i po- 
siadała 40 członków, Prezesem zarządu został ksiądz Wacław Maliński, pro- 
boszcz parafii Syberia, wiceprezesem Mieczysław Giertych, skarbnikiem 
Jadwiga Stawska, sekretarzem Jan Lewandowski oraz członkiem zarządu 
B,Kwiatkowski. Koło zorganizowało i utrzymywało szkołę początkową w 
Jasionach i Płocicznie. Ludność gminy Okalewo była do PMS usposobiona 
raczej nieprzychylnie 267 ). 


lli4) T.Swiecki,F. Wybult,Mazowsze,s.54. 
:lU!)) R. P i o t r o w s k i I Szkolnictwo by/ego powiatu rypińskiego w lutach 191 B-193!J,Zapiski 
Kujawsko-Dobrzyńskie.Seria C - Oświata i Kultura,Włocławek 1980.s,237, 
lhb) T. Świec ki, F. Wyb u l t ,!vl11Z0Wszc,s.161. 
.lIi]) r{umże,s.161. 


92
>>>
Koło gminne w Skrwilnie zorganizowano we wrześniu 1916 roku, Pre- 
zesem zarządu został Feliks Mieszkowski, wiceprezesem ksiądz Zygmunt 
Mosielski. skarbnikiem E.Eichler, sekretarką H,Sikorska i członkiem zarzą- 
du Piwowarski. Koło zorganizowało i urzymywało cztery szkoły początko- 
we: w Skrwilnie, Mościskach, Czarni Małej i Szczawnie. Do szkół tych uczęsz- 
czało razem 250 dzieci. Ponadto istniała w Skrwilnie bezpłatna dla człon- 
ków PMS biblioteka i czytelnia. W celu pozyskania środków finansowych 
organizowano kwesty majowe i wspólnie ze strażą pożarną loterie fantowe. 
Imprezy te w 1918 roku przyniosły zysk w wysokości 1500 marek. Koła 
PMS zajmowały się także organizowaniem kursów dla analfabetów, utrzy- 
mywaniem ochronek, bibliotek, czytelni i domów ludowych, Prowadziły 
różnego rodzaju odczyty i pogadanki. We wrześniu 1918 roku wszystkie 
szkoły założone przez PMS przekazane zostały urzędom gminnym 268J . 
Wielkie szkody spowodowała wojna w stanie zalesienia. Okupant pro- 
wadził bowiem rabunkową gospodarkę leśną. Istniejące w powiecie rypiń- 
skim tartaki pracowały dzień i noc, a tarcicę wywożono w głąb Niemiec. 
Aby zapobiec temu rabunkowi w październiku 1918 roku Komenda Okręgu 
Polskiej Organizacji Wojskowej wydała rozkaz podległym sobie oddziałom 
zniszczenia tartaków w powiecie rypińskim, Tartaki te nie zostały jednak 
spalone z braku odpowiednich materiałów palnych do przeprowadzenia 
akcji dywersyjnej. Na czele Komendy Gminnej POW w Skrwilnie stał wów- 
czas Ignacy Szewczykowski, a w Okalewie Stanisław Wilczyński 269J , 
Od chwili ustalenia się okupacji zaczynają spadać na ludność polską 
różnego rodzaju represje, m.in, przymusowy wywóz polskich robotników 
do pracy w Niemczech, Ciągłe rekwizycje bydła groziły zupełnym zniszcze- 
niem miejscowej hodowli. Niemcy w sposób bezwzględny, nie licząc się z 
interesami gospodarczymi i możliwościami wsi, ściągali wysokie kontyn- 
genty i zarządzali masowe rekwizycje płodów rolnych. W czasie wojny 
zmniejszyły się przeciętne zbiory z hektara w stosunku do okresu przedwo- 
jennego. Wynikało to przede wszystkim z braku koni, które zarekwirowane 
zostały przez wojska okupacyjne 27oJ . W następstwie zmniejszania się pogło- 
wia inwentarza żywego, wystąpił brak obornika niezbędnego do nawożenia 
pól. Wysiew nawozów sztucznych uległ znacznemu zmniejszeniu w latach 
wojny. Jeszcze w 1923 roku dochodził zaledwie do 25% stanu przedwojen- 
nego, Z braku siły pociągowej, jaką w owym czasie stanowiły wyłącznie 
konie i woły, setki hektarów gruntów ornych stało odłogiem 271J . 
Najbardziej przykre i długotrwałe konsekwencje okresu lat wojny to 
dalsze zadłużenie tak okalewskich jak i skrwileńskich dóbr ziemskich u 
licznych wierzycieli prywatnych. Tak więc rolnictwo na terenie powiatu 
rypińskiego w okres niepodległego bytu państwowego wkroczyło w stanie 
całkowitego upadku, 


I 
II 
I 


l""1 1bmże,s,162, 
lli!l) 7bmże,s.258,280. 
WI) R,Piotrowski, Powiatrypiński,s,113,115, 
mi T, Ś W i e c ki. F, Wy b LI l t ,Mozowsze,s,88-89, 


93
>>>
ROZDZIAŁ VII 


W dwudziestoleciu międzywojennym 


, 
I 
I 


II
>>>
1. S tasunki spałeczna- pali tyczne 


Listopad 1918 roku stanowił przełom w życiu narodu polskiego. któ- 
ry po 123 latach niewoli odzyskał wolną i suwerenną ojczyznę, Od pierw- 
szych 'miesięcy niepodległości na terenie powiatu zaczęły się kształtować 
nowe stosunki społeczno-polityczne na wsi. Powstają partie i organizacje 
społeczne. 
Dużą aktywność w czasie przygotowań do pierwszych wyborów w 
wolnej Polsce, które odbyły się 26 stycznia 1919 roku, wykazały istniejące 
już na terenie powiatu partie i ugrupowania polityczne różnych orientacji. 
Wielki wysiłek włożono, by pozyskać dla swojej partii największą ilość sym- 
patyków. 
Już w 1918 roku utworzona została w Rypinie Akcja Katolicko-Naro- 
dowa, na czele której stanął notariusz Władysław Żochowski oraz ksiądz 
Władysław Mąkowski, dyrektor Progimnazjum Męskiego, Utworzone zo- 
stały chrześcijańsko-narodowe komitety wyborcze, zarówno okręgowe jak i 
gminne 272J . 
W Skrwilnie od 1919 roku proboszczem był ksiądz kanonik Jan Mar- 
chewka, zwolennik orientacji narodowej, dobry mówca i świetny organiza- 
tor. Potrafił więc pozyskać znaczną część swoich parafian dla wyznawanej 
przez siebie narodowej doktryny politycznej, Sądzić można, że Związek Lu- 
dowo-Narodowy (od 1928 Stronnictwo Narodowe) choć nie posiadało żad- 
nej organizacji na terenie parafii, to jednak utrzymywało swoje wpływy przez 
cały okres dwudziestolecia międzywojenneg0 273J . Szeroko była tu rozwinię- 
ta działalność Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej i Żeńskiej 
oraz Katolickiego Stowarzyszenia Kobiet, w których endecja obok kościoła 
posiadała znaczące wpł ywy 274). 
Warto tu nadmienić, że w czasach II Rzeczypospolitej nie było na te- 
renie gminy Skrwilno organizacji o rodowodzie komunistycznym. 
Latem 1918 roku powstała w Rypinie Polska Partia Socjalistyczna, W 
grudniu został zorganizowany Związek Zawodowy Robotników Rolnych. 
Bardzo szybko rozszerzył on swoje wpływy na wszystkie majątki ziemskie 


l721 z, Waszkiewicz,Z dziejów ziemi dobrzyńskiej w latach 1918-1939 (w:) Studia z 
dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wiek, pod red, M,Wojciechowskiego. Warszawa-Po- 
znań-Toruń 1987,s,122, 
mi Sytuacja spoleczno-polityczna i gospodorcza obszoru Okręgu Korpusu Nr VIll w Toruniu 
wlatoch 1933-1937, wybór źródeł, wyd,P, S t a w e c ki, W, R e z m er, Torui11992,s,117, 
mJ Dzień w obozie KSM w Skrwilnie, Głos Mazowiecki,1935,nr 40,s.3; Katolicki ruch kobiecy 
w Rypińskim,Głos Mazowiecki,1935,nr 139,s,3; Z uroczystości poświęcenio sztondnru 
KSM w S/awilnie ,Głos Mazowiecki, 1935 ,nr 141,s,1; Rei. Jadwigi Romanowskiej ze Skrwil- 
na, przewodniczącej KSM żei1skiej w okresie międzywojennym. 


97
>>>
'I' 


w powiecie, w tym w Okalewie i Skrwilnie, W czasie wojny polsko-rosyj- 
skiej 1920 roku związek ten przez pewien czas prowadził akcję werbunko- 
wą do armii polskiej275 J . 
Szerzący się w powiecie ruch o orientacji lewicowej najwięcej swoich 
zwolenników znalazł wśród robotnków rolnych pracujących na folwarkach, 
Najwczęśniej rozwinął się w północno-wschodniej części powiatu, wśród 
robotników folwarcznych majątku Okalewo. 
16 sierpnia 1920 roku w godzinach porannych wkroczyły do Rypina 
wojska bolszewickie, Przebywały one tu krótko. bo tylko do 20 sierpnia. 
Niemmniej jednak pod wpływem propagandy bolszewickiej zaostrzyły się 
i tak już napięte stosunki między służbą folwarczną a dworem. W tym cza- 
sie, m.in, i w Okalewie powstał Rewolucyjny Komitet Folwarczny, którego 
oragnizatorami byli Marian Wojciechowski i Tadeusz Bruzdewicz. członko- 
wie Komunistycznej Partii Robotniczej Polski. Istniał on tu bardzo krótko i 
po wycofaniu się wojsk rosyjskich z powiatu rypińskiego został rozwiąza- 
ny276) . 
W 1923 roku powstała w Okalewie komórka Komunistycznej Partii 
Robotniczej Polski (od 1925 roku KPP). Jej organizatorami byli Marian Woj- 
ciechowski i Władysław DomagalskF77 J . 
W lutym 1925 roku zorganizowana została w Rypinie Niezależna Par- 
tia Chłopska związana ideologicznie z ruchem komunistycznym. Przewi- 
dywano, że jej koła będą organizowane w miejscowościach, w których ist- 
niały już komórki KPP. W tym samym roku założone zostało koło NPCh w 
majątku Okalewo, którego przewodniczącym został Marian Wojciechowski. 
Istniało ono do 1927 roku i zlikwidowane zostało przez władze państwo- 
we 278 ] . 
W końcu 1930 roku nastąpiło ożywienie działalności KPP na wsi, 
Szczególnie aktywne były komórki partyjne w Okalewie i Okalewku, kiero- 
wane przez Władysława DomagaIskiego. Mariana Wojciechowskiego i Ot- 
tona Hajnego. Zwracano przede wszystkim większą uwagę na działalność 
wśród młodzieży wiejskiej279 J . 
W 1936 roku istniały na omawianym terenie cztery komórki KPp, dwie 
w Okalewie i dwie w Okalewku. W skład komórki I w Okalewie wchodzili: 
Władysław Wojciechowski, syn Jana i Antoniny, ur, w 1871 roku, rolnik, 
pełnił funkcje prezesa; Adam Gołębiewski, syn Antoniego i Wiktorii, Uf, 


II 


75) B. K a p ł a n, Z rewolucyjnych tradycji Rypina i powiatu IYpińskiego(w:)Szkice Rypi11- 
skie.Ma terialy z sesji popularno-naukowej zorganizowanej z okazji 900-lecia Rypina,Byd- 
goszcz 1967,s,128-129; M, M, G r z y b o w s ki, Wojna polsko-rosyjska 192U roku w Ploc- 
ku i na Mazowszu, Płock 1990,s.99, 
mi B, K a p ł a n ,Z rewolucyjnych tradycji,s.131: M , M, G r z y b o w s ki. Wbjna polsko-rosyj- 
ska.s,100-101. 
771 B , K a p ł a n .z rewolucyjnych tradycji,s.136. 
2711) Tamże.s.138. 
""'I Z, Was z k i e w i c z ,Partie polityczne na Kujawach Wschodnich i ziemi dobrzYllskiej w 
latach 1918-1939 (w:) Z dziejów ruchu robotniczego na Kujowach i ziemi dobrzyńsJdej,pod 
red.Z, Wa s z k i e w i c z .Włocławek 1982,s,l17. 


98
>>>
1907, robotnik, członek; Marian Wojciechowski,ps. "Rękiel", syn Włady- 
sława i Franciszki, ur. 1901, robotnik, członek; Stefan Noskowski, syn Jaku- 
ba i Katarzyny, ur. 1907, rolnik, łącznik. 
W skład komórki II w Okalewie wchodzili: Władysław Murawski, ps. 
"Pakuła", syn Franciszka i Katarzyny, ur, 1897, rolnik; Władysław Kozłow- 
ski, syn Karola i Marii, ur, 1898, rolnik; Franciszek Wojciechowski, syn 
Władysława i Franciszki, ur. 1914, robotnik. 


Komórka I w Okalewku: Władysław DomagaIski, ps, "Stary", syn Jana i 
Marianny, ur, 1887, rolnik, prezes; Julian DomagaIski. syn Jana i Marianny, 
Uf, 1907, robotnik; Józef Rakoczy, syn Jana i Heleny, ur. 1909. kowal: Józef 
DomagaIski, syn Władysława i Janiny, ur. 1916. bez zawodu: Władysław Do- 
magaIski, ps. "Kowal", syn Józefa i Marianny, ur, 1905, kowal, sekretarz. 
Komórka II w Okalewku: Filip Hajn, ps, "Szwab", syn Józefa i Ludwi- 
ki, ur, 1892, rolnik; Hajn, syn Filipa i Berty, ur. 1912, stolarz; Artur Hajn, 
syn Filipa i Berty, ur, 1913, koszykarz 2BoJ . 
Najlepszym źródłem poznania popularności orientacji politycznej 
wśród ludności są dane liczbowe uzyskane w czasie wyborów parlamentar- 
nych, Dysponujemy jednak tylko statystyką z terenu gminy Okalewo i Skrwil- 
no z wyborów przeprowadzonych w 1930 roku, Największą ilość głosów w 
obu gminach otrzymały stronnictwa zblokowane w Centrolewie. Odniosły 
one zdecydowane zwycięstwo nad Bezpartyjnym Blokiem Współpracy z Rzą- 
dem (BBWR). 
Na Centrolew w gminie Okalewo oddanych zostało 685 głosów, na 
BBWR 449, W gminie Skrwilno Centrolew uzyskał poparcie 1458 głosują- 
cych, a BBWR 395. Zjednoczenie Lewicy Chłopskiej "Samopomoc" i Zjed- 
noczenie Ruchu Chłopsko-Robotniczego, współpracujące z Komunistyczną 
Partią Polski uzyskały najmniejszą ilość głosów, Pierwsza z nich otrzymała 
wOkalewie 158, a druga 7. W Skrwilnie na pierwszą padło 37 głosów, na 
drugą tylko 2 2B11 . 
WOkalewie nieznaczne, ale większe poparcie niż w Skrwilnie, miały 
organizacje związane z komunistyczną lewicą. W gminie Skrwilno zdecy- 
dowaną większość uzyskały stronnictwa będące w opozycji do sanacji i zblo- 
kowane w Centrolewie, Wynikało to prawdopodobnie również stąd, że w 
skład tego ugrupowania wchodziła Chrześcijańska Demokracja, popierana 
przez duchowieństwo katolickie. 
W latach 1937-1939 na terenie Skrwilna istniał Związek Młodej Pol- 
ski. Była to organizacja młodzieżowa Obozu Zjednoczenia Narodowego, 
skupiającego grupy młodzieży o poglądach narodowo-radykalnych zB2J . 


"'''I Syluacja obszaru Ukręgu KOIpllSll Nr VIlI w Tonmiu,s,122-124, W skład wymienionych 
komórek KPP wchodziło razem tylko 15 członków, Okalewo i Okalewko były jedynymi 
wsiami na terenie powiatu rypińskiego, gdzie działały komórki KPP. 
21111 Slotystyka wyborów do Sejmu j Senalu RP z 1930 roJ..l1,Warszawa 1931,U,s,lO, 
2H2) ReI. Jadwigi Romanowskiej i Jana Kraszewskiego, mieszkańców Skrwilna w okresie 
międzywojennym, 


99
>>>
Poza podziałami natury politycznej istniało jeszcze w społeczności 
wiejskiej rozwarstwienie spowodowane czynnikami natury historycznej, 
Ludność zamieszkująca Skrwilno i okolicę składała się z służby folwarcz- 
nej, chłopów, chłop o-rzemieślników i kupców. Najbiedniejszą warstwę sta- 
nowiła służba folwarczna, Dystansowały się od niej zarówno w życiu go- 
spodarczym, jak i towarzyskim, pozostałe grupy ludności skrwileńskiej28J J , 
Na terenie obu omawianych gmin były zapewne jeszcze inne ugrupo- 
wania polityczne, Ich nazwy i działalność nie zachowały się jednak w pa- 
mięci mieszkańców. Zaginęły również w latach II wojny światowej doku- 
menty pisane, świadczące o ich istnieniu. 


l 


'I 


211:1) ReI. Jadwigi Romanowskiej i Jana Kraszewskiego oraz innych mieszkańców Skrwilna 


100
>>>
Z.Przemiany gospodarcze 


Wieś 


Sytuacja polityczna i gospodarcza niepodległej Polski po I wojnie 
światowej była niezwykle trudna. W kraju wyniszczonym gospodarczo przez 
wojnę i obrabowanym przez okupantów znacznie obniżyła się stopa życio- 
wa w stosunku do okresu przedwojennego, Na wsiach i w miastach wzrosła 
liczba bezrobotnych, Wojna polsko-rosyjska pogłębiła jeszcze pasmo nie- 
szczęść spadających na kraj i zaostrzyła konflikty społeczne. 
W latach wojny i najazdu bolszewickiego gospodarstwa chłopskie i 
prawie wszystkie dwory w powiecie rypińskim zostały obrabowane z in- 
wentarza, zapasów żywności, koni, ubrań i bielizny, W dobrach okalew- 
skich podupadły prawie wszystkie folwarki, Podobnie było w kluczu dóbr 
skrwileńskich 284J . 
Skrwilno w tym czasie leżało poza szlakami komunikacyjnymi. Słaby 
rozwój gospodarczy tego ośrodka zdeterminowany był przede wszystkim jego 
niekorzystnym położeniem, całkowicie pozbawionym dróg bitych i linii ko- 
lejowej, W związku z trudną sytuacją komunikacyjną w całym powiecie, a 
szczególnie w jego południowo-wschodniej części, sejmik powiatowy w Ry- 
pinie podjął uchwałę o budowie kolei wąskotorowej na odcinku Skrwilno- 
Rypin kosztem 257.000 zl. Pragnąc połączyć ten odcinek z Sierpcem, sejmik 
przejął bocznicę łączącą Skrwilno ze Szczutowem, Był on przedłużeniem pań- 
stwowej kolei wąskotorowej prowadzącej z Lubicza przez Lipno i Sierpc do 
Szczutowa, W ten sposób w 1930 r, Skrwilno otrzymało połączenie z mia- 
stem powiatowym Rypinem i koleją normalnotorową w Sierpcu 2851 . 
W tym samym czasie Zarząd Gminy Skrwilno pobudował szosę na 
odcinku Skrwilno-Okalewo uzyskując połączenie szosowe z miastem po- 
wiatowym 286J . 
Na początku lat trzydziestych nastąpił dynamiczny rozwój gospodar- 
czy Skrwilna. Przyczyniła się do tego zapewne wybudowana kolej wąskoto- 
rowa jak również połączenie szosowe z Rypinem, 
Ogromne znaczenie gospodarcze dla życia wsi i okolicy miały bez 
wątpienia czwartkowe targi końskie. Zjeżdżali tu kupcy z całego kraju i sp 0- 


21141 T, S w i e c ki, F, Wy b li l t ,Mazowsze,s,369-370; Inwazja bolszewicka,Kurier Pol- 
ski, 1920,nr 203,s.4; B, C h e ł m i c k i ,Powiat rypiński w lalach 1905-1939,Kartki z 
pamiętnika,wstępem, przypisami i aneksem opatrzył P, G a ł k o w s k i ,Rypin 1997,s,55; 
W sierpeckim,Przegląd Ziemiański,1920,nr 7-9,s,2, 
2115) Wielkie dzido Sejmiku Rypińskiego,Mazowsze Płockie i Kujawy, 1928,nr 1,s,8-9; R, P i o - 
t r o w s k i ,Od polnego traktu do kolei żelaznej,Kronika Rypiilska,1 997 ,nr 1,s,10-11- 
lHI;) Rozwój Skrwilna,Gazeta Rypiilska,19Z9,nr 11,s,2, 


101
>>>
opracowaniu dotyczącym dekanatu rypińskiego W.Załuski zajął się także ko- 
ściołem skrwileńskim, uwzględniając wydarzenia z życia wsi 8J . 
Tematyka Skrwilna na szerokim tle historycznym w czasie wojen pol- 
sko-szwedzkich w latach 1655-1660 poruszona została przez S,Kostanec- 
kieg0 9 ) i księdza T.Żebrowskiego IOJ . W latach "Potopu" na grodzisku wcze- 
snośredniowiecznym w Skrwilnie ukryty został skarb rodziny Piw ów z 
Okalewa. Katalog przedmiotów tam odnalezionych opracowany został przez 
J.Myślińsk ą l1 J . 
Wydarzenia związane z powstaniem styczniowym opisał Cz,Lissow- 
skP2J i M.Krajewski 13J . 
Cenne źródło genealogiczne stanowią herbarze szlachty polskiej. Wsród 
nich najbardziej przydatną okazały się prace ABonieckiego 14 ) oraz S,Uru- 
skiego, AKosińskiego i AWłodarskiego 15J , w których występują rody szla- 
checkie z omawianego obszaru. Kilka intersujących nas postaci posiada swoje 
życiorysy w słownikach biograficznych i opracowaniach genealogicznych. 
Niektóre sylwetki tych osób wymienione zostały przez M,Krajewskiego 16J . 
P.Gałkowski w swojej pracy wymienia całe rody szlacheckie byłych właści- 
cieli okalewskich i skrwileńskich dóbr ziemskich 17), 
Doskonały materiał poznawczy stanowią inskrypcje nagrobne. Na 
cmentarzu parafialnym w Skrwilnie zachowały się dwie, w dobrym stanie, 
nekropolie rodów ziemiańskich z Okalewa i Skrwilna. Czytelne napisy po- 
zwoliły na dokładne ustalenie nazwisk członków tych rodzin. 
Cenny materiał do historii szkolnictwa w Skrwilnie uzyskałem ze 
wstępu do pracy magisterskiej L.Sternickiego 18J . Za udostępnienie maszy- 
nopisu składam autorowi serdeczne podziękowanie, 
Pracę niniejszą poprzedziły moje badania dotyczące stosunków agrar- 
nych w byłym powiecie rypińskim 19). Podjęta została tu próba oceny dzia- 


HI 


W, Z a ł u s k i ,Szkic monograficzny kościołów dekanatu rypińskiego diecezji płockiej,Płock 
1909, 
S. Ko s t a n e c k i ,Odkrycie skarbu w Skrwilnie w powiecie rypińskim,Notatki Płoc- 
kie.1961,nr 20,s,32-34, 
T. Ż , [ Ż e b r o w s k i T,,] ,Zabójstwo księdza Czqpskiego w Skrwilnie w 1658 roku ,No- 
tatki Płockie,1961,nr 20. 
l, Myślińska ,Skarb ze Skrwilna, Tor 1 1ń 1978, 
C z . L i s s o w s k i ,Powstanie styczniowe w ziemi dobrzyńskiej, Płock 1938, 
M. Kra i e w s k i ,Powstanie styczniowe między Skrwq a Drwęcq, Włocławek 1994, 
A, B o n i e c k i ,Herbarz Polski, Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szla- 
checkich, t.12,cz.l, Warszawa 1908, 
S.Uruski, A,Kosiński, A,Włodarski, Rodzina, Herbarz szlachty polskiej, 
t.13,Warszawa 1916, 
M, Kra i e w s k i ,Słownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej(do 1945 roku), Lipno 1992, 
P. G a ł k o w s k i ,Genealogia ziemiaństwa ziemi dobrzyńskiej XIX-XX wieku (do 1939 
roku),Rypin 1997, 
L, S t e r n i c k i ,Funkcjonowanie zbiorczej szkoły gminnej w Skrwilnie,Bydgoszcz 
1979,(praca magisterska). 
R, P i o t r o w s k i ,Dobra okalewskie w powiecie IYpińskim do 1945 roku, Ziemia Do- 
brzyńska, t.l, 1989,s,63-89: t e n ż e ,Struktura agrarna w powiecie IYpińskim w Jatach 
1867-1939, Ziemia Dobrzyńska, t.3,1995, 


H) 


1111 


11) 
Ił) 
131 
141 


15) 


11,) 


171 


IH) 


l!IJ 


9
>>>
r, 


za jego granic, głównie Włosi. Handlowano także trzodą chlewną, bydłem, 
artykułami przemysłowymi a także zbożem, 
Ze względu na swe walory turystyczne Skrwilno stawało się stopnio- 
wo ośrodkiem wczasowym dla mieszkańców dużych miast. Zjeżdżali tu w 
okresach urlopowych tzw. letnicy, głównie mieszkańcy Warszawy287), W 
związku z tym wzrastała zamożność mieszkańców. W samej wsi wzmógł się 
ruch budowlany, W 1929 roku pobudowano 5 domów murowanych z czego 
dwa piętrowe i 3 parterowe z oficynami. Skrwilno zdobyło się na budowę 
rzeźni, która w 1929 roku stała już pod dachem, Z braku funduszów inwe- 
stycja ta została wstrzymana i dokończona dopiero w połowie lat trzydzie- 
stych 288J , Dzięki kolejce ożywiony został ruch osobowo-towarowy, Powstało 
wiele instytucji usługowych, W 1930 roku Skrwilno posiadało aptekę, pro- 
wadzona przez W,Piotrowskiego, lekarza medycyny W,Sienieckiego i aku- 
szerkę ALatowską. W osadzie było kilkunastu rzemieślników różnych branż: 
bednarz D,Rychter, blacharz M.Kubaszka, kamasznik J .Kukuszka, kołodzieje 
J,Bytner i F.Cegłowski, kowale S ,Bratkowski, H.Cichewicz i S.Kucharski, 
murarze AGembicki i W.Gencel, piekarze J,Hecht, rzeźnicy K.Błachowicz, 
K.Mańkowski i L.Tangruza, stolarze W.Graczyk i T.Stankowski, szewcy 
S.Brzuzka, W.Brzuzka, J.Kłos, W.Manelski, J.Pawłowski, J,Rydzyński, J,Szulc 
i W. Wileński. 
We wsi istniało kilka zakładów produkcyjnych różnych branż: 3 ce- 
gielnie - Felickiego, Krzewińskiego i Sobieckiego, wyroby ceramiczne nale- 
żące do spółki Z,Kamińskiego i J ,Nowińskiego, gorzelnia dworska F.Miesz- 
kowskiego, Spółdzielnia Mleczarska "Zorza", młyn Spółdzielczy Rolniczy, 
tartak dworski F.Mieszkowskiego, wiatraki J .Pepela i AKąkolewskiego w 
Szczawnie. 
W 1930 roku w osadzie było kilkanaście sklepów detalicznych róż- 
nych branż: kolonialne M.Borensztajna, M.Gabrysia i K.Żytowieckiego, han- 
del mąką S,Nowińskiego, skórzany M,Szlesingera, skład węgla W.Sobiec- 
kiego, naczyń kuchennych S,Liszewskiego, Czynne były restauracje J,Jan- 
kowskiego, J.Liszewskiego, Z,Nowakowskiego oraz wyszynk trunków B.Cie- 
plińskiego i herbaciarnia S.Rutkowskiej289 J . 
Zgromadzenie Gminne i Rada Gminna Skrwilna już od 1927 roku po- 
dejmowały starania o przekształcenie wsi na osadę, Rozpoczęto w związku 
z tym brukowanie ulic, zakładanie przydomowych ogródków kwiatowych 
celem nadania osiedlu wyglądu miasteczka 290J . 
Na podstawie przedstawionej struktury gospodarczej i zajęć ludności 
wsi można sądzić, że czerpała ona środki swojej materialnej egzystencji z 
pracy na roli oraz z handlu i rzemiosła, Społeczność tą można zatem zali- 
czyć do warstwy drobnomieszczańskiej, 


I 
'I 
I: 
I, , 
.I 


2871 Rei. Jana Kraszewskiegi i Jadwigi Romanowskiej mieszkańców w okresie międzywojen- 
nym, 
2 11I1 1 Rozwój Skrwilna,Gazeta Rypińska,1929,nr 11,s.2. 
28") Skrwilno,Księga Adresowa Polski,Warszawa 1930,s.2041-2042. 
2!IO) Rozwój Skrwilna,Gazeta Rypińska,1929,nr l1,s,2. 


102
>>>
Dobra ziemskie Okalewo 


Pierwsza wojna światowa zubożyła znacznie folwarki klucza okalew- 
skiego. Trzeba było dobrego gospodarza aby podźwignąć je z upadku, Nie- 
stety Adrian Chełmicki nie spełniał tych warunków. Świadczy o tym cho- 
ciażby niefortunnie zawarta 22 października 1922 roku umowa z Bronisła- 
wą ]ezierską z Warszawy na sprzedaż 25.000 metrów sześciennych drewna 
użytkowego z przestrzeni przeznaczonej do wyrębu w lasach okalewskich. 
Cała należność wypłacona Adrianowi Chełmickiemu wynosiła 200 milio- 
nów marek polskich. Sprzedaż ta nie budziłaby wątpliwości w normalnie 
funkcjonującej gospodarce państwa, ale był to okres, w którym rozpoczęła 
się inflacja. Transakcja ta jednak, jak dowiadujemy się z zapisu hipoteczne- 
go, obustronnie została zerwana, ]ezierska zrezygnowała w 1923 roku z wy- 
rębu lasu, a Chełmicki zwrócił jej kwotę 200 milonów marek. Jak doszło do 
tak dobrodusznego załatwienia sprawy nie wiemy. W każdym razie Cheł- 
micki miał dużo szczęścia 291J . 
Poważnym problemem do rozwiązania, zarówno dla dworu jak i dla 
wsi, była likwidacja służebności, Wiązało się to nie tylko z rezygnacją wło- 
ścianina z użytkowania dworskich lasów i pastwisk, ale także z zawarciem 
ugody dotyczącej separacji gruntów chłopskich od pól dworskich. Umowa 
taka wiązała się często z przenoszeniem zagród chłopskich na nowe grunta, 
co nie było chętnie przyjmowane 292 ). 
Pierwszą wsią w dobrach okalewskich, w której zniesiono służebno- 
ści był Suchy Grunt. 12 maja 1923 roku doszło tam do podpisania umowy 
między chłopami, a pełnomocnikiem dziedzica. Masowa likwidacja sewr- 
witutów w tych dobrach nastąpiła dopiero po 1927 roku, 
Na podstawie ustawy o likwiadcji służebności dla byłego Królestwa 
Kongresowego z 1920 roku chłopi zrzekli się wszystkich praw do serwitu- 
tów pastwiskowych i leśnych 293 ). Chłopi z Okalewa otrzymali za to z grun- 
tów dworskich na własność indywidualną i zbiorową po kawałku ziemi. Z 
reguły jednak właściciel starał się wydzielić chłopom ziemię najgorszą, 
zwykle po wykarczowanym lesie 294 ). Nic więc dziwnego. że pertraktacje 
między dworem a wsią ciągnęły się czasem przez wiele lat. W dobrach oka- 
lewskich trwały do 1935 roku 295 ). 
Duże bogactwo dla dóbr okalewskich stanowiły lasy. Ich powierzch- 
nia wynosiła około 2.000 ha. Nadleśnictwo i tartak miały swoją siedzibę w 
folwarku Płociczno. Nadzór nad całością gospodarki leśnej sprawował nad- 


"") AWKW Rypin,Zbiór dokumentów notarialnych Okalewo, Akt z 22 października 1922 
roku, nr 1327 i inne, 
2!12) C z , M a d a i c z y k . Burżuazyjno-obszarnicza reforma rolna w Polsce (1918-1939), War- 
szawa 1956,s.144-145, 
2!1"1 Tamże,s,144-145, 
2!14) Rel.S,Arenta, byłego mieszkańca wsi Okalewo, 
2!15) AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Okalewo, 


103
>>>
leśniczy, któremu podporządkowanych było dwóch leśniczych, a im z kolei 
gajowi. Lasów strzegło około 30 strażników, umundurowanych i uzbrojo- 
nych w broń myśliwsk ą 296 J . Lasy odgrywały w kulturze ziemiańskiej ważną 
rolę jako miejsce polowań i spotkań towarzyskich. 
Światowy kryzys gospodarczy w latach 1929-1934 bardzo boleśnie 
dotknął polskie rolnictwo, Okalewo w sposób szczególny odczuło ten okres, 
gdyż już przedtem borykało się z dużymi trudnościami finansowymi. Świad- 
czą o tym nie tylko wciąż zaciągane nowe pożyczki, ale także niewywiązy- 
wanie się ze zobowiązań wobec wierzycieli prywatnych, państwowych i 
samorządowych 297). 
Trudności finansowe w gospodarce okalewskiej w omawianym okre- 
sie starano się łagodzić przez dobre i racjonalne planowanie produkcji rol- 
nej i leśnej, W pięciu folwarkach (Okalewo, Piaski, Płociczno, Suchy Grunt, 
Szustek) uprawiano zboża, ziemniaki, buraki pastewne i inne rośliny, Pro- 
wadzono dużą hodowlę krów, owiec i stadninę koni arabskich. Okalewo 
posiadało piękną oranżerię, w której rosły m.in. drzewka cytrusowe, W sze- 
ściu własnych tartakach przecierano drewno na tarcicę. W młynie mielono 
zboże własne i chłopskie, W dworskiej gorzelni otrzymywano alkohol z 
surowców pochodzących z pól majątku okalewskiego i ziem chłopskich 298J . 
W okresie tym przeprowadzono nowe przedsięwzięcia inwestycyjne, 
Założono stawy rybne, poczyniono starania o połączenie Okalewa linią ko- 
lejową z Sierpcem i Rypinem, Cel ten osiągnięto w latach 1929-1930 Lml ), 
Udział pieniężny w tej inwestycji oraz wkład robocizny dziedzica Okalewa, 
jak i innych właścicieli ziemskich, był znaczny. Ale i te inwestycje prowa- 
dzone były za nowo zaciągnięte pożyczki, gdyż zadłużenie hipoteczne dóbr 
okalewskich wciąż niebezpiecznie wzrastało JOO ). 
Od 1918 roku proces zadłużania można prześledzić dość dokładnie 
na podstawie wpisów dotyczących obciążeń dłużniczych dóbr będących 
własnością Adriana Chełmickiego. W dziale IV księgi wieczystej odnoto- 
wane są sumy i nazwiska wierzycieli. 
W 1918 roku A.Chełmicki pożyczył od Wilhelma Landaua z Warsza- 
wy sumę 20.000 rubli carskich, odpowiadającą według kursu urzędowego 
sumie 432.000 marek. Kwotę tę zabezpieczono na hipotece dóbr okalew- 
skich. Towarzystwo Kredytowe Ziemskie 16 sierpnia 1921 roku przyznało 
na dobra okalewskie pożyczkę w wysokości 784.500 marek. W 1926 roku 
dobra okalewskie obciążone były pożyczką TKZ w wysokości 560.300 zł. 
Wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 18 maja 1928 roku Do- 
rze Bergsonowej z Warszawy zabezpieczono na hipotece dóbr okalewskich 
kwotę 15.312 zł, z procentami i kosztami, a na dobrach Świętosław w po- 


2!łI;) R, P i o t r o w s k i ,Dobra okalewskie,s, 79, 
2!J7) AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Okalewo. Pismo Prokuratury General- 
nej RP z 11 lipca 1930 roku, 
2!J8) ReI. I.Wesołowskiego i L.Sternickiego z Okalewa, 
2'1!1) Wielkie dzielo Sejmiku Rypińskiego,Mazowsze Płockie i Kujawy,1928,nr 1,s,8-9, 
,III") AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskch Okalewo, Pismo z 28 marca 1932 roku, 


104
>>>
wiecie lipnowskim kwotę 15.398 zł z procentami i kosztami sądowymPOl). 
Urząd Skarbowy w Rypinie decyzją z 13 czerwca 1930 roku wystąpił 
do prokuratury o zabezpieczenie hipoteczne w księdze wieczystej dóbr Oka- 
lewo sumy 126,174 zł z tytułu nieopłacanych podatków. 21 kwietnia 1931 
roku w księdze wieczystej na rzecz Skarbu Państwa zabezpieczono sumę 
65,333 zl. Zaległości w spłacie rat na rzecz TKZ wyniosły w grudniu 1931 
roku 106.567 ZP02) , 
Po śmierci męża Maria Chełmicka z córką Teresą i pasierbicą Marią 
Haliną odziedziczyły Okalewo, Godziszewy, Kiełpiny i Świętosław oraz ol- 
brzymie zadłużenie tych dóbr 303J . Ówczesny administrator Okalewa, Zbi- 
gniew Reinhard widząc trudne położenie finansowe tego majątku, radził 
właścicielce rozsprzedać część ziemi i spłacić najbardziej pilnych wierzy- 
cieli. W tej sytuacji Maria Chełmicka zdecydowała się na zwołanie Rady 
Familijnej - instytucji doradczej i opiniodawczej, złożonej z bliższych i dal- 
szych krewnych rodziny Chełmickich, 
Posiedzenie odbyło się w Sądzie Grodzkim w Rypinie 24 lipca 1936 
roku. Rada upoważniła Marię Chełmicką, wdowę po Adrianie, do następu- 
jących przedsięwzięć: 
1, "Sprzedać majątek Godziszewy w całości lub w drodze parcelacji. 
2, Sprzedać 178 ha z majątku Świętosław w powiecie lipnowskim, 60 ha z 
majątku w Kiełpinach i 220 ha z majątku wOkalewie", 
Przy powzięciu powyższych decyzji Rada Familijna kierowała się na- 
stępującymi uwarunkowaniami: 
1. "Zadłużenie dóbr Okalewo, stanowiących współwłasność nieletnich Te- 
resy Bonawentury Marii i Marii Haliny Chełmickich oraz głównej opiekun- 
ki, Marii Chełmickiej, jak widać ze spisu i jak wiadomo członkom Rady jest 
nadmierne i wynosi 2,500,000 zł, 
2, Uregulowanie tych długów z bieżących dochodów jest niemożliwe, gdyż 
dobra dochodów nie dają i w dzisiejszej koniunkturze dawać nie mogą, 
3. W tych warunkach majątek nieletnich narażony jest na wielkie niebez- 
pieczeństwo w postaci przymusowej egzekucji, która musiałaby doprowa- 
dzić do całkowitej likwidacji dóbr. 
4. Najniebezpieczniejszymi wierzycielami są: Dora Bergsonowa z Warsza- 
wy, posiadająca na majątku Okalewo sumę 256.313 zł, na Świętosławiu 
242,897 zł oraz spadkobiercy Kohna, posiadający ogółem na wszystkich 
majątkach sumę 90,000 dolarów, obecnie około 500,000 zł. 
5, Wejście w porozumienie z tymi wierzycielami i zaspokojenie ich, jeśli 
nie w całości, to co najmniej częściowe, jest bezwzględnie konieczne, gdyż 
można się spodziewać ze strony tych wierzycieli wyroków sądowych, a 
następnie egzekucji. 


:1111) AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskch Okalewo, Pismo Dyrekcji Szczegóło- 
wej TKZ w Płocku z 16 sierpnia 1921 roku i inne pisma, 
:11121 AWKW Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskch Okalewo, Pismo Prokuratury General- 
nej z 11 lipca 1930 roku. Warunki licytacji sprzedaży przymusowej z 1931 i 1932 roku, 
'111:1) AWKW Rypin,Stara księga wieczysta dóbr ziemskch Okalewo, 


105
>>>
6, W razie niedokonania parcelacji dobrowolnej zagraża dobrom parcelacja 
przymusowa 
7. Jedynym sposobem porozumienia się może być tylko zapłata, gdyż ina- 
czej wierzyciele do rozmów nie przystąpią. 
8. Środki pieniężne na powyższe cele mogą być zdobyte tylko przez częścio- 
wą sprzedaż gruntów, 
9, W tych warunkach Rada Familijna uznaje wniosek głównej opiekunki, 
Marii Chełmickiej nie tylko za celowy, lecz konieczny i naglący"304 J 
Pierwsza wojna światowa, krysys lat 1929-1935, brak większego zain- 
teresowania Adriana Chełmickiego gospodarką rolną, doprowadziły w la- 
tach trzydziestych klucz okalewski do stanu ruiny finansowej, Powierzch- 
nia gruntów wynosząca po uwłaszczeniu 5.044 ha, w tym 1919 ha lasów, 
zmniejszyła się do 1939 roku, a więc w ciągu 75 lat o 1613 ha tylko w kluczu 
okalewskim, nie licząc folwarków w Godziszewach, Świętosławiu i Żałem. 
Majątek w Godziszewach, zgodnie z uchwałą Rady Filmilijnej został po- 
dzielony w drodze parcelacji prywatnej, W latach 1936-1938 z majątku w 
Kiełpinach sprzedano 60 ha. Do sierpnia 1939 roku pozostało jeszcze 552 
ha 305J . Majątek Świętosław w 1930 roku posiadał powierzchnię 872 ha 306 !. 
Nie wiemy czy do 1939 roku postanowienia Rady Familijnej o sprzedaży 
178 ha gruntów zostały wykonane. 
Wybuch II wojny światowej przerwał zachodzące zmiany w struktu- 
rze własności okalewskich dóbr ziemskich. 


Dobra ziemskie Skrwilno 



 


Majątek Skrwilno pod względem obszaru należał do największych w 
powiecie rypińskim, Dobra te w 1922 roku stanowiły własność Augusta i 
Dominika Jeżewskich i posiadały 4.354 ha 307J . 
W skład nieruchomości ziemskich wchodziły: Baba, Boguszewiec, 
Chrapoń z przyległościami, Czarni a Duża, Czarnia Mała, Dębówka, Kotorz, 
Mościska, Oborczyska, Pietrzyk, Przyklejnia, Rak, Ruda, Szczawno, Szczy- 
piornia i Zambrzyca 30BJ . 
Dobra te na mocy aktu notarialnego z 22 listopada 1922 roku August i 
Dominik Jeżewscy sprzedali Feliksowi i Antoninie Mieszkowskim, Kontrakt 
kupna i sprzedaży podpisany został 18 lipca 1923 roku 309j , Małżonkowie 


:11I41 AWKVV Rypin,Zbiór dokumentów dóbr ziemskch Okalewo, Protokół z posiedzenia i uchwa- 
ły Rady Familijnej odbytej w Sądzie Grodzkim w Rypinie 24 lipca 1936 roku, 
:1 05 1 R, P i o t r o w s k i ,Struktura agrarna,s.48, 
:101;) Księga Adresowa,1930, 
:1"7) Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr VIII w Toruniu,s, 115, 
:11I8) AWKW Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno, Pismo Okręgowej Komisji 
Ziemskiej w Płocku z 12 sierpnia 1922 roku, 
:109) AWKW Rypin, Stara księga wieczysta dóbr ziemskich Skrwilno, 


I I 


106
>>>
Mieszkowscy zobowiązali się dostarczyć Augustowi i Dominikom Jeżew- 
skim 18.300 cetnarów metrycznych żyta, względnie zapłacenia równowar- 
tości tej ilości według cen giełdowych wraz z procentami w następujących 
ratach 13.500 cetnarów metrycznych żyta w dniu 22 listopada 1923 roku i 
4,800 cetnarów przez 10 lat w 120 ratach miesięcznych. Oprócz wartości 
określonej w cenie giełdowej żyta małżonkowie Mieszkowscy zapłacili bra- 
ciom Jeżewskim łączną sumę 663,241.095 marek polskich. Jeżewscy nato- 
miast zlikwidowali swoje zadłużenia ciążące na dobrach skrwileńskich w 
postaci pożyczki zaciągniętej z Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego na 
sumę 176.433 rubli. W ten sposób nabywcy kupili majątek nie obciążony 
żadnymi wierzytelnościamPlO J . 
Skrwileńskie dobra ziemskie należały do najbardziej zalesionych go- 
spodarstw folwarcznych w powiecie rypińśkim. Stąd też szczególną uwagę 
ich właściciele już od połowy XIX wieku zwracali na planową gospodarkę 
leśną311J. W latach okresu międzywojennego administracja w lasach należą- 
cych do ziemiaństwa spoczywała w ich ręku, W dużych zespołach leśnych 
zatrudnieni byli specjaliści posiadający wyższe wykształcenie, Leśnicy koń- 
czyli studia rolnicze, zwłaszcza w Instytucie Puławskim 312J . 
W dobrach Skrwilno pracowało przeważnie siedmiu leśniczych, któ- 
rzy do ochrony drzewostanu posiadali strażników leśnych, Wyręby prze- 
prowadzano za pomocą własnych robotników, najczęściej jednak drewno 
sprzedawano "na pniu" pośrednikom żydowskim. a całość czynności zwią- 
zanych z transportem i przerobem spoczywała na nabywcy313l. 
Nadzór nad lasami prywatnymi w Polsce w latach 1918-1939 sprawo- 
wany był przez władze administracji państwowej. Zatwierdzały one plany 
zagospodarowania dóbr leśnych i udzielały zezwoleń na większe wyręby, 
Zbiór runa leśnego nie odgrywał żadncj roli w dochodach ziemiańskich, 
natomiast same lasy stanowiły pewne i zasobne źródło dochodów 314 ]. 
Skrwileńskie zasoby leśne musiały stanowić poważną pozycję w do- 
chodach, skoro uposażenie zarządcy było tu bardzo wysokie, Umowa za- 
warta 20 czerwca 1930 roku miedzy Feliksem Mieszkowskim, właścicielem 
dóbr i Wincentym Rohtkochlą, zarządcą lasów i tartaków w Skrwilnie, okre- 
ślały wysokość uposażenia. Na mocy tejże umowy zarządca otrzymywał 
miesięcznie 900 zł i roczną ordynarię w wysokości 14 metrów 20 kg żyta, 6 
metrów pszenicy, 4 metrów jęczmienia, 67 metrów ziemniaków, 12 litrów 
mleka dziennie, kawałek ziemi pod wczesne ziemniaki, opał, mieszkanie, 
światło i 1200 zł rocznej gratyfikacji. 


,lilii AWI0N Rypin, Repertorium nr 2476 z 1923 roku. Dobra ziemskie Skrwilno, 
J1II AWI0N Rypin, Plan gospodarstwa leśnego na lasy majątku Skrwilno z 1893 roku Nowy 
plan sporządzony zostal w 1921 roku, Protokół objaśniający urządzenia lasów dóbr Skrwil- 
no obciążonych serwitutami. 
m) J, M i k l a s z e w s ki, Lasy (w:)Stosunki rolnicze RP, t. I pod red, S, Janickiego, Warsza- 
wa 1925, s, 198, 
:mJ AWI0N Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno, 
.114) J, Miklaszewski,Lasy,s,214 


107
>>>
I 


Umowa ta nie była jednak systematycznie realizowana przez właści- 
ciela dóbr. W związku z tym w 1932 roku zarządca lasów i tartaku skierował 
sprawę o zapłatę do Sądu Okręgowego w Płocku, Sprawa z powództwa W,Ro- 
thkochla odbyła się w dniach 11-25 października 1932 roku, Sąd zasądził 
od pozwanych F. i A. Mieszkowskich na rzecz W, Rothkochla sumę 9.240 zł 
oraz tytułem odsetek zwłoki 1.998 zł i 10% od obu tych sum od 7 stycznia 
1932 roku, Pozwani wnieśli skargę o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego. 
Motywowali ją tym, że nie płacili powodowi pensji, gdyż zaniedbywał swoje 
obowiązki 315J . Nie wiemy ostatecznie jak zakończyła się ta sprawa, Prawdo- 
podobnie wygrał ją zarządca lasów. 
Na właściciela dóbr ziemskich w Skrwilnie, Feliksa Mieszkowskiego 
skarżyli się również robotnicy rolni, kierując liczne skargi do Komisji Roz- 
jemczej. "Życie Robotnika Rolnego" z 1934 roku donosiło, "że prowadzona 
tam jest gospodarka rabunkowa, co bardzo ujemnie odbija się na robotni- 
kach. Majątek zaciągał długi na lewo i prawo, a książki prowadzone były 
tak, że dziś nie wiadomo co komu z majątku się należy. Spałacając wierzy- 
cieli, majątek nie płaci robotnikom, z którymi bezustannie się procesuje"316 J . 
Stan dóbr ziemskich Skrwilno oceniony został negatywnie w rapor- 
cie władz wojskowych o sytuacji społeczno-politycznej i gospodarczej z lat 
1933-1937. Stwierdzono, że stan gospodarczy majątku jest zł y 317 J . 
Omawiane tu dobra nie należały pod tym względem do wyjątków. 
Wszystko zależało od tego, jakim człowiekiem był właściciel. Doskonale 
warstwę ziemiańską charakteryzuje w swoim pamiętniku Bogdan Chełmic- 
ki, pisząc "że ziemiaństwo dzieli się na szereg grup i koterii wedle stanu 
zamożności, stosunków towarzyskich, a nieraz snobistycznych kryteriów. 
Posiadało całą gamę różnych typów od hulaków i snobów, spędzających 
zimę na Riwierze, poprzez dobrych zapracowanych gospodarzy do ludzi z 
szerszym poglądem, a czasem społeczników... Robotnicy folwarczni czyli 
tzw. służba, żyła uzależniona całkowicie od dziedzica, stąd zależnie od in- 
dywidualności takowego, egzystują bądź w biedzie, bądź też w znośnych 
patriarchalnych warunkach. Lepiej ma się w majątkach bogatszych właści- 
cieli z lepszymi tradycjami..."318 J . 
Właściciel dóbr skrwileńskich widząc trudną sytuację finansową w 
jaką wprowadził swój majątek, usiłował się jeszcze ratować przed ostatecz- 
nym bankructwem. Wszedł w układ handlowy z Towarzystwem Eksploata- 
cji Lasów "Skrwa". które było spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, 
mającą swoją siedzibę w Warszawie, W imieniu tej spółki występował Moj- 
żesz vel Michał Wolplin, Był on upoważniony do nabycia na rzecz towarzy- 
stwa od Feliksa Mieszkowskiego i jego małżonki lasu na wyrąb z majątku 


I :115) 
" 
 :11") 
:117) 
3111) 
, II 
I 
108 


AWKW Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno. Odpis wyroku Sądu Apela- 
cyjnego w Warszawie z 28 czerwca 1933 roku, 
Życie Robotnika Rolnego,1934,nr 4,s,14, 
Sytuacja obszaru Okręgu Korpusu Nr VIII w Toruniu,s,153. 
B , C h e ł m i c k i ,Powiat rypiński w latach 1905-1939, Kartki z pamiętnika, wstępem, 
przypisami i aneksem opatrzył P.Gałkowski,Rypin 1997,s,17
>>>
Skrwilno, Ponadto M.Wolplin prowadził rozmowy w sprawie wydzierża- 
wienia dla spółki znajdującego sie w Skrwilnie tartaku oraz placów na skład 
materiałów drzewnych 319 ). Treść tego pisma była właściwie dyktatem na- 
rzuconym przez Wolplina, który widział upadek gospodarczy dóbr skrwi- 
leń ski ch i usiłował przeforsować warunki dzierżawy i kupna drewna naj- 
bardziej korzystnie dla towarzystwa, Z braku źródeł nie wiemy, czy doszło 
do zawarcia umowy dzierżawnej. 
W dobrach skrwileńskich całkowita likwidacja serwitutów nastąpiła 
dopiero w 1937 roku 320J . Wielkość odszkodowań za zrzeczenie się służebno- 
ści w niektórych wsiach gminy Skrwilno przedstawia tabela nr 11, 


Tabela 11: Likwidacja serwitutów w dobrach ziemsldch SkJwilno 


Nazwa Wielkość gruntów przydzielonych na Data wpisu 
własność 
wsi Indywidualną W spólną w ha hipotecznego 
wha 
Baba 88,49 - 1.12,1934 
Boguszewiec 12,72 - 25,03.1935 
Czarnia z ru- 128,97 - 25,03.1935 
munkami 
Pietrzyk 281,81 - 13,04,1935 
Rak 7,89 154,47 30,11.1932 
Skrwilno 17,39 - 15.09,1938 
Szczawno 161,49 - 29,12,1927 
Zambrzyca 43,67 - 22,12,1934 


Źródło: AWKW Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich SkrwihlO. Dawna księga wIeczysta, 


Znoszenie serwitutów wiązało się ze wzrostem areału gospodarstw 
małorolnych. W związku z tym powiększyła się ilość gospodarstw średnio- 
rolnych, Na obszarach piaszczystych, np. w okolicach Skrwilna, gospodar- 
stwa od 8 do 12 ha miejscowa ludność zaliczała do średniorolnych 321J . 
15 marca 1934 roku zmarła w Szpetalu Antonina z Rutkowskich Miesz- 
kowska, właścicielka dóbr Skrwilno. Miała 41 lat. Była córką Zdzisława 
Rutkowskiego i Emilii z domu Wittke Jeżewskiej, Pozostawiła po sobie męża 
Feliksa i syna Zdzisława 322J . 
Od kilku lat przed śmiercią żony Feliks Mieszkowski mieszkał na sta- 
łe w Warszawie, ona zaś w Szpetalu Górnym u swoich rodziców, Nie panu- 
jąc już nad sytuacją ekonomiczną majątku w Skrwilnie, Mieszkowski obda- 
rzył w 1934 roku nieograniczonymi pełnomocnictwami do zarządzania nim 


,I!!I) AWKW Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno. 
:12(1) AWKW Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno. 
3211 T, Kar w i c k a, Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej,s.ZZ, 
:1221 AWKW Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno, Akt śmierci wystawiony 
przez proboszcza Parafii św, Trójcy w Warszawie, Księga stanu cywilnego za 1934 
rok,poz,56. 


109
>>>
swojego szwagra Artura Rutkowskiego, właściciela dobrze prosperujących 
dóbr Szpetal w powiecie lipnowskim 323J . 
Administratorem dóbr skrwileńskich był już w tym czasie Stanisław 
Pędziach. prawdopodobnie mianowany na to stanowisko przez władze pań- 
stwowe 324J . Sytuacja finansowa tego majątku była już tragiczna. Nie było 
mowy o wyprowadzeniu gospodarstwa z długów zaciągniętych przez wła- 
ściciela, nawet przy zwiększonych dochodach. Już w 1933 roku wierzycie- 
lami F.Mieszkowskiego byli: Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w Warsza- 
wie, Skarb Państwa w osobie Prokuratury Generalnej RP, Kościół w Skrwil- 
nie, Skarb Państwa w osobie Urzędu Skarbowego w Rypinie, Związek Sa- 
mopomocy w Rypinie, Bank Gospodarstwa Krajowego w Warszawie, Bank 
Spółdzielczy w Sierpcu, Bank Ziemiański w Warszawie, Zakład Ubezpie- 
czeń od Wypadków we Lwowie, Związek Komunalny Powiatowy w Rypi- 
nie, Bank Gospodarstwa Krajowego oddział we Włocławku, Jan Buniński z 
Torunia, Zygmunt Raciencki zamieszkały w Zgagowie, pow, Sierpc, Maksy- 
milian Drosete z Tczewa 325 ). 
Ustalenie całej wysokości zadłużenia majątku skrwileńskiego jest nie- 
możliwe, Brak bowiem wszystkich dowodów potwierdzających zaciągnięte 
przez Mieszkowskiego długi, Z tego też względu w zamieszczonej poniżej 
tabeli podajemy tylko wysokość tych zadłużeń z lat 1919-1935, na które znaj- 
dują się potwierdzenia w księgach hipotecznych, Poza złotówkowym zadłu- 
żeniem u osób prywatnych wykazanych w tabeli 12 istniały jeszcze wierzy- 
telności w walucie zagranicznej wynoszące łącznie 62.463 dolary USA 3 26). 
"Przejedzenie" przez właściciela zaciągniętych długów i trudności w zbycie 
artykułów rolnych spowodowane w owym czasie światowym kryzysem 
gospodarczym pogłębiły jeszcze zapaść finansową tego majątku. 


323) AWI0N Rypin. Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno, Repertorium nr 1745 z 25 
lipca 1934 roku; P. G a ł ko w s k i ,Genealogia ziemiańslwa.s,181-182, 
:OZ4) ReI. Edwarda Piotrowskiego i Stanisława Suszyńskiego z Rypina, 
m) AWI0N Rypin, Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno.Pismo Sądu Okręgowego w 
Płocku z 26 września 1933 roku, 
:1211) AWI0N Rypin. Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno,Pismo Sądu Okręgowego w 
Płocku z 26 września 1933 roku, 


110
>>>
Tabela 12: Zadlużenie majątku Skrwilno w latach 1919-1935 


Zadłużenie dóbr u wierzycieli 
Państ- Samo- W ban- TKZ U osób innych 
Rok wowych rządo- kach pry- 
wych państ- wat- 
i ubez- wowych nych 
piecze- i spół- 
nio- dziel- 
wvch czych 
1919 - - - - 150000 - 
mk 
1926 52503 zł - - 239300 - - 
zł 
1929 108910 - - - 155420 - 
zł zł 
1930 - - - - - - 
1931 - 4385 zł 42010 zł - 6820 zł - 
1932 - - - - - - 
1933 - - - - - - 
1934 335,955 9257 zł - - 28900 zł - 
zł 
1935 - - - 307200 60000 zł 12900 zł 
zł 


Źródło: AWKVV Rypin. Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno, 


Prowadzone egzekucje z ruchomego majątku dłużnika nie dały spo- 
dziewanych wyników. Władze skarbowe uważały, że dalsze wdrażanie eg- 
zekucji z ruchomości będzie również bezskuteczne. W związku z tym Dy- 
rekcja Izby Skarbowej Okręgowej w Warszawie wystąpiła 16 maja 1934 roku 
do Wojewody Warszawskiego z wnioskiem o wszczęcie postępowania ce- 
lem przejęcia na własność Państwa gruntów z nieruchomości dóbr ziem- 
skich Skrwilno z przyległościami, Stan zadłużenia wobec Państwa z tytułu 
podatków, danin państwowych i samorządowych, wraz z należnymi kara- 
mi za zwłokę oraz odsetkami wynosił 1 lipca 1934 roku 694,173 zl. 
Zgodnie z postanowieniem Wojewody Warszawskiego ostateczną SUlllę 
należności, za którą miały być przejęte grunty, miano ustalić po przeprowa- 
dzeniu szacunku nieruchomości i wniesieniu ostrzeżenia o wszczęciu po- 
stępowania. W 1936 roku w dobrach tych została przeprowadzona przymu- 
sowa parcelacja. Skarb Państwa przejął na własność 350 ha gruntów dwor- 
skich, Zgodnie z ustawą o reformie rolnej z 1925 roku pierwszeństwo w 
nabywaniu parcelowanej ziemi mieli rolnicy, którzy powiększali areał swo- 
ich gospodarstw oraz robotnicy rolni pracujący w parcelowanym majątku 
przez określoną ilość lat 327 ). 


mI AWKVV Rypin. Zbiór dokumentów dóbr ziemskich Skrwilno, Decyzja Wojewody War- 
szawskiego z 27 czerwca 1934 roku i 15 października 1935 roku, Wniosek z 13 maja 
1936 roku, 


111
>>>
łalności gospodarczej oraz roli politycznej, kulturalnej i społecznej, jaką 
odegrało ziemiaństwo. 
Ważną pracą dla poznania historii regionalnej z czasów niepodległej 
Polski jest opracowanie T.Świeckiego i F.Wybulta 20J . Dużą wartość poznaw- 
czą posiadają artykuły Z,Waszkiewicz 21J . 
Całościowe ujęcie dotyczące okupacji hitlerowskiej na terenie Skrwil- 
na i okolicy do chwili obecnej nie doczekało się jeszcze opracowania. W 
wielu pracach wydarzenia z okolic Okalewa i Skrwilna w latach wojny zo- 
stały jednak uwzględnione. Problem eksterminacji opisywanego terenu po- 
ruszają w swoich badaniach historycznych B,Bojarska 221 , W.JastrzębskF3 J , 
M,Krajewski 24J i J,Sziling 25J . Tematyką tą zajmował się także autor niniejsze- 
go szkicu 261 , 
W przedstawionym przeglądzie źródeł i literatury znajdują się nie- 
liczne tylko pozycje zamieszczone w tej pracy, Całościowy ich wykaz Czy- 
telnik znajdzie na końcu niniejszego szkicu. 
Chciałbym na zakończenie wyrazić podziękowanie Panu dr A. Boguc- 
kiemu za cenne uwagi. Serdecznie dziękuję również Panu dr P. Gałkowskie- 
mu za wnikliwą recenzję i życzliwe spostrzeżenia. 
Bardzo dziękuję Wójtowi Panu mgr A.Tatkowskiemu oraz Radzie i Za- 
rządowi Gminy Skrwilno za pełne zrozumienie konieczności opublikowa- 
nia tej pracy, 


Autor 


ZII) 


T, Ś w i e c ki, F, Wy b li l t ,Mazowsze ploclde w czasach wojny światowej i powstania 
państwa polsldego,Toruń 1932, 
Z, Was z k i e w i c z ,Partie polityczne na Kujawach Wschodnich i ziemi dobrzyńsldej w 
latach 1918-1939 (w:) Z dziejów ruchu robotniczego no Kujawach i ziemi dobrzyńsldcj,pod 
red,Z, Was z k i e w i c z ,Włocławek 1982; t e i ż e ,Z dziejów ziemi dobrzyńsldej w la- 
tach 1918-1939 (w:) Studia z dziejów ziemi dobrzyńsldej XV-XX' wiek, pod red, M. Woj- 
ciechowskiego' Warszawa-Poznań-Toruń 1987, 
B , B o i a r s k a ,Eksterminacja inteligencji polsldej na Pomorzu Gdańsldm(wrzesień-gru- 
dzień 1939),Poznań 1972, 
W, J a s t r z ę b s ki, J ' S z i l i n g ,Okupacja hitlerowska na Pomorzu Gdańsldm w latach 
1939-1945, Gdailsk 1979, 
M, Kra j e w s ki, W cieniu wojny i okupacji. Ziemia dobrzyńska w latach 1939-1945, 
Rypin 1995, 
J, S z ił i n g ,Ziemia dobrzyńska w latach okupacji hitlerowsldej (1939-1945) (w:) Stu- 
dia z dziejów ziemi dobrzyńsldej XV-XX' wieku, Warszawa-Poznail-Toruń 1987, 
R, P i o t r o w s k i ,Biogmmy aresztowanych przez Selbstschutz, potem zamordowanych 
jesienią 1939 roku, aneks do pracy A, Wi tko w s kie go ,Mordercy z Selbstschutzu,War- 
szawa 1986,s,121-142; t e n że ,Biogramy ofiar Sebstschutzu, aneks do pracy A, Wi t- 
k o w s k i e g o ,Nieukamna zbrodnia,Warszawa 1995,s,144-190; t e n ż e ,Eksterminacja 
inteligencji ziemi dobrzyńsldej i innych tzw, wrogich elementów,Biuletyn Przewodnicki 
ZW PTTK,1989,nr 61,s,7-9; t e n ż e ,Organizacja hitlerowsldego apamtu represyjno-po- 
licyjnego w pierwszych miesiącach okupacji ziemi dobrzyńsldej,Biuletyn Przewodnicki 
ZW PTTK, 1989,nr 62,s,12-14; t e n ż e ,Oni byli w pierwszym szeregu, Wrocławski Tygo- 
dnik Katolików, 1 976,nr 47; t e n ż e ,Opowieść koronnego świadka, Tmgiczna jesień 1939 
roku w Rypinie,WTK, 1972,nr 5, 


211 


22) 


Z:I) 


24) 


25) 


:lIi) 


10
>>>