/Magazyn_056_04_001_0001.djvu

			Bi


l{d 41361 u 
Toruń 


\
 \ 
 ' 


MIKOŁAJA 
KOPERNIKA 


LOKACJE ŁANÓW 
OPUSZCZONYCH 


g 


OLSZTYN 


1970 


. 


, TU fi I \ 


. -
		

/Magazyn_056_04_002_0001.djvu

			, 


. 


I
		

/Magazyn_056_04_003_0001.djvu

			MIKOŁAJA 
KOPERNIKA 
LOKACJE ŁANOW 
OPUSZCZONYCH
		

/Magazyn_056_04_004_0001.djvu

			INSTITUTUM OLSTINIENSE NOMINI ADALBERTI KĘTRZYŃSKI 
SACRUM 


Disertationes et docum(wta 
Fasc. XXXI 


NIC O LAI 
COPERNICI 
LOCATIONES MANSORUM 
DESERTORUM 


edidit Marianus Biskup 


OLSTINII MCMLXX 


,
		

/Magazyn_056_04_005_0001.djvu

			c
o 


"' 


OŚRODEK BADAŃ NAUKOWYCH IM. WOJCIECHA KĘTRZYŃSKIEGO 
... 
W OLSZTYNIE 


Rozprawy i materialy 
Nr 11 


1\1( llZ O tl\J J\ 
}(O PERN_Il(A 
------ - 


, 
LOKAC E t
ANO"T 
-O P ITSZCZONYCH 
,.. 
 .... 


wydal Marian Biskup 



 
'" 


OLSZTYN 
1970
		

/Magazyn_056_04_006_0001.djvu

			i3G"O 


Redaktor 


WANDA KORYCKA 


Opracowanie graficzne 
ZYGFRYD GARDZIELEWSKI 


Przekłady obcojęzyczne 
GERARD CYGAN (niemiecki). WANDA KORYCKA (angielski). 
KAZIMIERZ PRZYBYSZEWSKI (Irancu.ki). HENRYK SKOK (rosyjski) 


Reprodnkcje tablic 
Alojzy Kuraczyk (Xlll-XV) 
Pracownia Mikrolilmowa Towarzystwa Nankowego w Toruniu (I-XII) 


V\'
\11
		

/Magazyn_056_04_007_0001.djvu

			Opis źródła i sposób jego publikacji 


N iewide materiałów źródłowych dotyczących życia i działalności Mikołaja 
Kopernika dochowało się do naszych czasów. W płynęły na to zarówno zmienne 
losy dziejowe Polski wraz z Warmią, szczególnie w XVII stuleciu (wojny 
ze Szwecją) jak i pragnienie 
olenników Jego wiekopomnego odkrycia posiada- 
nia pamiątek po Wielkim Astronomie. Zabrali oni z Archiwum Kapituły War- 
mińskiej we Fromborku wiele przekazów rękopiśmiennych z Nim związanych 
w jakikolwiek sposób, które później uległy przeważnie zagładzie. Tylko nie- 
liczne ocalały w zbiorach kapituły warmińskiej (obecnie Archiwum Diecezji 
Warmińskiej w Olsztynie). Większość zachowanych materiałów znajduje się 
w zbiorach Riksarkivet w Sztokholmie i w dziale rękopisów Biblioteki Uniwersy- 
teckiej w Uppsali oraz w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie. Zostały one 
zresztą niemal w całości opublikowane, choć często w sposób niedoskonały, 
W szczególności w pracach L. Prowego, M. Curttego, L. A. Birkenmajera 
i J. Wa!siutyńskiego. 
Tym dziwniejszy wydać się musi fakt, że ze skąpej spuścizny rękopiśmiennej 
Kopernika, ocalałej w Archiwum Kapituły Warmińskiej we Fromborku, przez 
dziesiątki lat nie został ogłoszony w całości drukiem autentyczny rękopis 
Kopernika z lat 1516-1521, znajdujący się w serii kapitulnych hiąg gospo- 
darczych z przełomu XV i XVI stuleoia, w tzw. Locationes mansorum 
desertoTum (Lokacje łanów opuszczonych). Obejmował on piętnaście wąskich, 
wydłużonych stron, zapisanych ręką samego Kopernika, ówczesnego administra- 
tora dóbr kapituły warmińskiej. Rękopis znajdował się stale we wspomnianym 
archiwum we Fromborku, pod sygnaturą Schbl. II, nr 55. Zapisy dotyczą 
transakcji majątkowych ludności chłopskiej, w tym i osadzania jej na opuszczo- 
nych gospodarstwach kmiecych w rejonie (tzw. komornictwach) Olsztyna 
i Pieniężna (Melzaku). Zapewne, okoliczność ta wpłynęła na słabe początkowo 
zainteresowanie regionalnych badaczy warmińskich dla tego zabytku, nie 
związanego bezpośrednio z astronomicznymi zainteresowaniami Kopernika. 
Z drugiej zaś strony przez długie lata nie potrafiono docenić istotnej wartości 
tego przekazu. Przy pozornie suchej i stereotypowej treści zapisów jest to 
kapitalny materiał dla biografii Kopernika, dla poznania jego wszechstronnej 
działalności praktycznej i gospodarczej na Warmii, a wreszcie - kontaktów 
Kopernika z ludnością chłopską tego terenu. I tu na szczególną uwagę za- 
sługuje fakt, iż poważny odsetek tej ludności stanowili osadnicy pochodzenia 
polskiego. 
Pierwszym z badaczy, który zwrócił uwagę na lokacje Kopernika był Franz 
H i P l e r, który w roku 1873 (400-1ecie urodzin Kopernika) wykorzystał je 


5
		

/Magazyn_056_04_008_0001.djvu

			przy sporządzaniu tzw. Regesta Copernicana - krótkiego, uproszczonego 
zestawienia danych biograficznych Kopernika, zaczerpniętych z archiwaliów 
fromborskich 1. Hipler przytaczał z Locationes z lat 1516-1519 przede 
wszystkim daty i nazwy miejscowości, w których Kopernik dokonywał zapisów; 
trzy zapisy przedrukował w pełnym brzmieniu. Uwzględnił też dane z lokacji 
poczynionych przez Kopernika w maju 1521 roku, ale spisanych już przez 
jego następcę na urzędzie administratora - Tiedemanna Giesego. Przy tym 
wszystkim jednak Hipler uznał za rzecz zbędną przedruk całości źródła - a to 
dlatego, iż jego zdaniem wszystkie zapisy cechowała stereotypowość (!). Autor 
nie ustrzegł się zresztą przed szeregiem pomyłek przy rozwiązywaniu dat. Jego 
niewątpliwie zasługą było wprowadzenie po raz pierwszy, choć w sposób mocno 
niepełny, infonnacji o tym źródle do literatury kopernikowskiej, a także prze- 
kazanie kolejności chronologicznej poszczególnych zapisów. 
Omawianym przekazem zajął się z kolei Leopold P r o w e w swojej obszernej 
biografii Kopernika (1883), w której zamieścił także przedruki szeregu pozycji 
źródłowych. Docenił on lepiej znaczenie gospodarczej działalności Kopernika 
w świetIle danych Locationes, dając ich znacznie petniejszy opis i usiłując je nieco 
bliżej scharakterywwać 2. I on jednak uznał - z tych samych względów co 
Hipler - przedruk całości źródła za zbędny, poprzestając na podaniu w przy- 
pisie lokacji dotyczących komornictwa pieniężeńskiego (melzackiego ) oraz 
czterech zapis6w dla komornictwa olsztyńskiego - w najlepszym więc razie 
około 1/3 całości źródła. Co gorsze jednak, Prowe popełnił szereg poważnych 
błędów przy odczytywaniu nazwisk; opuszczał też niektóre wyrazy, upraszczał 
daty, błędnie rozwiązywał skróty itp. Trudno więc dzisiaj uznać tę częściową 
edycję za poprawną. Mimo to stała się ona (a ściślej: stać się musiała) na 
dziesiątki lat jedyną drukowaną podstawą przy wykorzystywaniu danych 
dotyczących tej strony działalności gospodarczej Kopernika. Korzystał z niej 
zwłaszcza J. D m o c h o w s k i, który w swojej pracy o ekonomicznym dorobku 
Astronoma (1923) przedrukował teksty zapisów lokacyjnych z książki Prowego, 
dając także ich tłumaczenie w języku polskim, obciążone w konsekwencji 
wszystkimi usterkami ich poprzedniego wydawcy 3. 
Do oryginalnego teJkstu Locationes sięgał natomiast J. Was i u t Y ń s k i (1938) 
referując w zbeletryzowanej formie treść niektórych zapisów; zreprodukował 
on ponadto dwa fragmenty źródła dotyczące komornictwa pieniężeńskiego 
z 1518 roku 4. 
Pierwszym z badaczy niemieckich, który w pełni docenił znaczenie wiado- 
mości zawartych w księgach lokacyjnych kapituły warmińskiej był Hans 
S c h m a u c h, badacz dziejów Warmii w XV i XVI stuleciu. Autor ten 


l F. H i p l er: Spicilegium Copernicanum. Braunsberg 1873, ss. 272-277. 
I L. Prowe: Nicolaus Coppernicus. T. l, cz. 2, Berlin 1883, ss. 90-93. 
· J. D m o c h o w s ki: Mikolaja Kopernika rozprawy o monecie i inne pisma ekonomiczne. 
Warszawa 1923, ss. 193-195 i 208-210 (tłumaczenie polskie). 
· J. Was i u t y ń s k i: Kopernik twórca nowego nieba. Warszawa 1938, ss. 266 i n., 
reprodukcje między ss. 288-289. 


6
		

/Magazyn_056_04_009_0001.djvu

			sięgał do oryginalnego tekstu lokacji, wykorzystując je coraz pełniej od 
1927 roku w swoich pracach dotyczących osadnictwa i stosunków ludnościowych 
Warn1ii na przełomie XV i XVI wieku - pracach wartościowych, choć nie 
pozbawionych wyraźnej tendencji nacjonalistycznej pod wpływem atmosfery 
panującej na terenie ówczesnej prowincji wschodniopruskiej 5. W 1943 roku 
(400-lecie śmierci Astronoma) Schmauch zamieścił w swej publikacji repro- 
dukc ję połowy dwu stron zapisów Kopernika dotyczących komornictwa 
olsztyńskiego z lat 1517-1518 6 . Przede wszystkim jednak wykorzystał fakto- 
grafię ksiąg lokacyjnych w rozprawie z 1941 roku, poświęconej udziałowi 
Kopernika w próbach ponownego zasiedlenia Wannii, czynionych przez kapi- 
tuł
 na przełomie XV i XVI wieku 7. Oprócz pełniejszej analizy treści i war- 
tości wannińskich zapisów lokacyjnych z lat 1481-1519 - ze szczególnym 
uwzględnieniem okresu działalności Kopernika jako administratora dóbr kapi- 
tulnych w latach 1516-1519 (rok 1521 nie został uwzględniony) - 
Schmauch zestawił także dane dla poszczególnych wsi komornictw olsztyńskiego 
i pieniężeńskiego za ten okres, zaczerpnięte z zapisów lokacyjnych, choć tylko 
w postaci krótkich, niemieckich regestów, z rzadka rozszerzonych oryginalnym 
cytatem łacińskim. Na wstępie rozprawy autor zapowiedział zresztą ogłoszenie 
całości kopernikowskich lokacji w dodatku, jednak wycofał się z tego zamiaru 
wyjaśniając w końcowym dopisku, że zostanie on zrealizowany w 1943 roku, 
w ranIach planowanych wówczas przez naukę niemiecką wydawnictw dla 
upamiętnienia 400-lecia zgonu Kopernika 8. Zamiar ten - z niewiadomych 
powodów - nie został jednak zrealizowany. 
Od 1945 roku Locationes przeszły trudną wędrówkę wojenną wraz z pozo- 
stałymi archiwaliami fromborskimi. Podczas tej wędrówki w poważny sposób 
zdefektowany został rękopis lokacji Kopernika. W Archiwum Diecezji War- 
mińskiej w Olsztynie, które od 1957 roku jest posiadaczem zbiorów from- 
borskich, znajdują się dziś zaledwie dwie strony rękopisu Kopernika: jest to 
fragment zapisów lokacyjnych z terenu komornictwa pieniężeńskiego z lat 
1517-1519. Zachowała się nadto jedna strona, stanowiąca całość zapisów 
dokonanych przez Kopernika w 1521 roku na terenie komornictwa olsztyń- 
skiego - ale wprowadzonych do ksiąg ręką Tiedemanna Giesego, następcy 
Kopernika na urzędzie administratora 9. 


6 H. S c h m a u c h: Die Wiederbesiedlung des Ermlandes im 16. Jahrhundert. Zeitschrift 
£iir die Geschichtc und Altcrtumskunde Ermlands (dalej cyt. ZE), t. 23, Braunsberg 1927, 
ss. 542 i n.; t e n ż e: Zur Frage der masurisch-polnischen Bevolkerung im siidlichen Ermkznd. 
Ibidem, ss. 182 i n. 
e H. S c h m a u c h: Nikolaus Kopernikus und der Deutsche Ritterorden. W: Kopernikus- 
-Forschungen. Leipzig 1943, tab!. XXIX (między ss. 216-217). Także R. Ramsauel: 
Nicolaus Coppernicus. Wandler des Weltbildes. Berlin 1943, s. 35 - reprodukował pierwszą 
stronę ( czyli połowę) zapis6w Locationes dla komornictwa pieniężeńskiego (melzackiego ). 
7 H. S c h m a u c h: Nicolaus Coppernicus, und die Wiederbesiedlungsversuche des 
ermliindischen Domkapitels um 1500. ZE. t. 27, Braunsberg 1941, ss. 473-541. 
8 Ibidem, ss. 475-476 i 541. 
D Zapisy poprzedników i następców Kopernika, administrator6w kapitulnych, zachowaly 
się niemal w całości. Oryginalny tekst Kopernika i zapisy T. Giesego zostały zmikrofilmowane 
w Stacji Mikrofilmowej Biblioteki Narodowej w Warszawie pod nr 11144. 


7
		

/Magazyn_056_04_010_0001.djvu

			ł 


W tych warunkach wykorzystywanie przez badaczy znanych już zaplSOw 
lokacyjnych Kopernika mogło odbywać się tylko drogą pośrednią, przez się- 
ganie do częściowych, połowicznych edycji Prowego i Schmaucha oraz fragmen- 
tów ocalałego tekstu. Metodę tę zastosował Jerzy S i kor s k i, który w ten 
sposób opracował działalność osadniczą Kopernika w latach 1516-1521 na 
tereni
 komornictwa olsztyńskiego 10, ustalając szereg nowych, istotnych stwier- 
dzeń. Tenże autor w chronologicznym zestawieniu faktów z życia Kopernika 
na Wannii wykorzystał w ten sam sposób dane Locationes 11. Usterki jego 
zestawienia zawinione były przede wszystkim błędami jego poprzedników 
(szczególnie L. Prowego), choć i sam nie ustrzegł się pomyłek przy rozwią- 
zywaniu miejscowości. 
Ogłoszenie pełnego tekstu zapisów lokacyjnych Kopernika stało się możliwe 
dopiero po odnalezieniu fotokopii ich oryginalnego tekstu, zachowanych w zbio- 
rach Hansa Schmaucha (zmarłego w 1966 roku) w Miinster. Fotokopie te, 
w postaci czytelnych odbitek kserograficznych, zostały mi udostępnione dzięki 
uprzejmemu pośrednictwu dr Annelicse T r i 11 e r i dr. Ernsta Manfreda 
We r m t e r a, za co składam im na tym miejscu podziękowanie. Obejmują 
one czternaście stron rękopisu lokacji; brak tylko pierwszej strony - trzech 
zapisów dla komornictwa olsztY{lskiego z lat 1516-1517 w odniesieniu do 
trzech miejscowości. Ponieważ jednak brakujące teksty znane są z publikacji 
F. Hiplera i z obszernych regestów H. Schmaucha, lukę tę dało się niemal 
w całości uzupełnić. 
Oryginalny, dwustronicowy fragment tekstu lokacji Mikołaja Kopernika znaj- 
duje się'- jak już wspomniano - w Archiwum Diecezji Warmińskiej w Olszty- 
nie, pod sygnaturą II, 55. Stanowi on cz
ć papierowej dutki o r	
			

/Magazyn_056_04_011_0001.djvu

			dla komornictwa tego brak więc w oryginale tylko pierwszej strony dla 
roku 1517 (Melsac - Libentail), którą uzupełniają fotokopie H. Schmaucha 
(tablica XII). Orygina,lny tekst został spisany przez Kopernika na papierze 
czerpanym, nie posiadającym znaków wodnych; atrament jest koloru jasno- 
brązowego. Obie strony oryginalnego tekstu są tu reprodukowane na tabli- 
cy XIII i XIV. 
Pod sygnaturą L 92 znajdują się zapisy Tiedemanna Giesego, następcy Koper- 
nika na stanowisku administratora dóbr kapitulnych od czerwca 1521 roku. 
Ich pierwsza strona (karta 4 - .Anno Domini MDXXI... - ]omendorf) 
zawiera siedem zapisów z terenu komornictwa olsztyńskiego poczynionych 
jeszcze przez Kopernika w ciągu maja 1521 roku 13. Zostały one wpisane do 
rejestru Locationes już ręką Giesego na podstawie uprzednich notatek .koper- 
nika. Rozmiary i rodzaj papieru są identyczne, jak przy zapisach pochodzących 
z ręki Kopernika - z tym, że widoczny jest skomplikowany filigran. Tekst 
Kopernika-Giesego reprodukowano na tablicy XV. 
Dla wydania pełnego tekstu lokacji Kopernika przyjęto więc następujący 
porządek. Najpierw opublikowano tekst lokacji z komornictwa olsztyńskiego 
za lata 1516-1519. Jest to zgodne - według informacji L. Prowego - 
z pierwotnym układem, w którym zapisy te szły w pierwszej kolejności. Pod- 
stawą publikacji są fotokopie H. Schmaucha, na których widnieje numeracja 
od s. 2 do 12 (tablice I-XI). Tę samą numerację uwidoczniono w druku 
(cyfry na marginesach). Tny początkowe zapisy, których brak, a które 
winny być według tej numeracji na s. 1, uzupełniono z publikac.ji F. Hiplera, 
bądź z regestów H. Schmaucha, co zostało zaznaczone w przypisach teksto- 
wych. 
Dalej następują zapisy lo
acyjne z komornictwa pieniężeńskiego. Ich początek 
(s. l) oparto na fotokopii H. Schmaucha (tablica XII), zaś resztę (s. 2-3) 
na oryginalnym tekście Kopernika w Archiwum Diecezji Wannińskiej w Ol- 
sztynie (sygn. II, 55 - reprodukcja na tablicy XIII-XIV). Na samym 
końcu podano lokacje Kopernika-Giesego z 1521 roku, dotyczące komor- 
nictwa olsztyńskiego, których tekst oznaczono jako s. 1. Oparto go na oryginale 
znajdującym się w Archiwum Diecezji Warmińskiej w Olsztynie (sygn. L 92- 
reprodukcja na tablicy XV). 
Dokładne i szczegółowe odtworzenie tekstu napotykało na sporo trudności 
natury paleograficznej i filologicznej. Czystopis Locationes spisany został bez 
wątpienia z luźnych notatek, robionych uprzednio przez Kopernika na miejscu 
załatwiania poszczególnych czynności. Swiadczy o tym dość jednolita forma 
pisma i szereg oczywistych usterek, będących wynikiem mechanicznego kopio- 
wania notatek, a także stosowanie na przemian cyfr rzymskich lub arabskich 
w datach rocznych. Zdarza się także błędne wpisanie jednej z osad komor
 
nic twa olsztyńskiego przy komornictwie pieniężeńskim (Sząbruk). Niektóre 


11 Według paginacji Stacji Mikrofilmowej Biblioteki Narodowej w Warszawie zapisy te 
znajdują si
 na s. 8 (mikrofilm nr 11144). 


9 


..............
		

/Magazyn_056_04_012_0001.djvu

			z zapisów nie zostały odtworzone do końca, dwa uległy skreśleniu z zaznacze- 
niem przy jednym z nich innym rodzajem pisma przyczyny niezrealizowania 
zaplanowanej transakcji gospodarczej. Rejestr lokacji stanowił podręczną po- 
moc w dalszych czynnościach administratorów dóbr kapitulnych. 
Przy odtwarzaniu tekstu starano się z pietyzmem zachować większość chara,kte- 
rystycznych cech pisowni Kopernika, noszącej jeszcze wyraźnie znamiona śred- 
niowiecznej maniery (obok stylu, np. przy datacji). Zrezygnowano więc z prób 
modernizacji, aby odtworzyć całooć zapisów w możliwie nieskażooej postaci. 
Dotyczy to nie tylko pisowni nazw miejscowych i osób, ale także ortografii 
i gramatyki łacińskiej. Wszędzie zostawiono więc głoskę e, nie zastępując jej 
zmoderniwwaną ae, podobnie jak ], j, zamiast poprawnego I, i. Pozostawiono 
także rzymski sposób pisania cyfr, mimo technicznej trudności z odtwarza- 
niem ,;/2", którą Kopernik oznaczał przez poziome przekreślenie litery j (j). 
Nie poprawiono też niektórych usterek pisowni, zaopatrując je jedynie zna- 
kiem [s] tj. sic (np. habuturus zamiast habiturus, habentem zamiast habens, 
modus zamiast modius itp.). Spowodowane to zostało dążeniem, aby ułatwić 
zadanie badaczom stylu i języJm Kopernika. Pozostawiono także w druku 
dwa skreślone przez Kopernika pełne zapisy, zaopatrując je jedynie w nawias 
kwadratowy i przypis tekstowy; wyjątek zrobiono dla rozpoczętych tylko 
i skreślonych zapisów, których treść znalazła się w przypisach tekstowych. 
Pozostawiono natomiast wS7..elkie rozpoczęte, a nieskrcślone zapisy (np. Dewi- 
ten) . Rozwiązano jedynie skróty, stosowane przez Kopernika w postaci 
suspensji i kontrakcji (ściągnięcia), szczególnie przy jednostkach miary 
(np. modo - modius, modios) , określeniach pokrewieństwa (fr - frater), 
przy przyimkach i przysłówkach ([1 - per, nil. - nihil), na rzecz jasności 
tekstu. Nie budzą one zresztą z zasady żadnych wątpliwości co do poprawnego 
odczytania pełnego brzmienia danego wyrazu. 
W druku zachowano też nie zawsze konsekwentny w oryginale układ treści 
poszczególnych zapisów. Jedynie dla jednolitości nie wyodrębniono tytułowej 
nazwy osady w postaci osobnego nagłówka, co niekiedy występuje w orygi- 
nale. W przypisach literowych (tekstowych) zaznaczono wszelkie drobne skre- 
śleni;;:' czy poprawki tekstu, w przypisach cyfrowych (rzeczowych) objaśniono 
nazwy miejscowości z podaniem ich dzi
iejszej przynależności powiatowej. 
J
śli liczne trudności z odtworzeniem tekstu Kopernika mogły zostać w miarę 
możności pokonane, to jest to zasługą kopistki mgr Ireny Glemmy, a także 
doc. dr Zofii Abramowicz z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. 
która przeprowadziła wnikliwą korektę filologiczną tekstu i wyjaśniła szereg 
wątpliwości. Pragnę Im za to złożyć na tym miejscu wyrazy serdecznej po- 
dzięki. 


W drugiej części niniejszej publikacji zamIeszczono tłumaczenie tekstu 
Locationes Kopernika na język polski, uprzystępniając je w ten sposób po raz 
pierwszy w całości szerszemu odbiorcy. Tłumaczenia tekstu także dokonała 
doc. Z. Ahramowicz, a szeregu cennych uwag udzielił pro£. dr Leonid Żyt- 


10
		

/Magazyn_056_04_013_0001.djvu

			kowicz z Instytutu Historii P.\N, Pracownia w Toruniu, za co składam Mu 
wyrazy podziękowania. 
Przy tłumaczeniu tekstu zastosowano w pełni współczesne naz\\y miejsco- 
wości; modernizowano także imiona (np. ]orge - Jorzy, Aferten - Marcin, 
Michel - Michał, Zcepan - Szczepan, Andreas - Andrzej, Albert - Woj- 
ciech); pozostawiono jednak wszelkie wyjątkowe formy imion, podane w cha- 
rakterystycznej postaci skrótowej lub o charakterze regionalnym (np. Theus, 
Hans, Frantzke, Stentzel). Czytelnik ma zresztą możność każdorazowego 
sprawdzenia właściwej wersji nazwy osady czy fonny imienia w łacińskim 
tekście źródła oraz w indeksach. Tekst polski zaopatrzono tylko w najnie- 
zbędniejsze przypisy rzeczowe, dotyczące na przykład niektórych form datacji 
óraz osób. Ujednolicono także graficznie formę wszystkich zapisów, wysuwając 
dla większej przejrzystości konsekwentnie na ich czoło nazwę miejscowości. 
Wszystkie miejscowości występujące w tekście źródła zostały naniesione na 
mapce'(ryc. 2), obrazującej zasięg działalności Kopernika w rejonach Olsztyna 
i Pieniężna w latach 1516-1519 i 1521. Publikację uzupełniają indeksy osób 
i miejscowości. Obejmują one zarówno dane z łacińskiego tekstu źródłowego, 
jak i tłumaczenia polskiego. 
Publikacja niniejsza została zainicjowana i była przez kilka lat usilnie popierana 
przez Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. 
Za tę wytrwałą pomoc, także finansową, w kilkuletnich, żmudnych kwerendach 
i pracach przygotowawczych pragnę złożyć wyrazy wdzięczności dyrektorowi 
Ośrodka mgr. Władysławowi Ogrodzińskiemu oraz mgr. Jerzemu Sikorskiemu. 
Kierownictwu Archiwum Diecezji Warmińskiej w Olsztynie dziękuję za udo- 
stępnienie oryginalnego tekstu kopernikowskiego. Oby ten skromny przyczynek 
źródłowy stał się trwalszym wkładem młodego ośrodka olsztyńskiego w wielką 
rocznicę obchodów 500-lecia urodzin Mikołaja Kopernika i w jeszcze pełniej- 
szym świetle ukazał mocne więzy łączące Go przez większość Jego życia z regio- 
nem polskiej Wannii! 


--
		

/Magazyn_056_04_014_0001.djvu

			.
		

/Magazyn_056_04_015_0001.djvu

			,------- a ..------
 -----:;---
.
 ..
.--..--------
--... 
........... 
. ....
.':".

 
k. ...
. ....
 -"
M" L :


;r.
;;
;
' 
W; , . 
 I 
.,......
 . .,. ..i! .
 1..-- 
.... 
.., "v. .
ł" -"',,' . -
.... ".' "1":;', .
 - . -ł. .
 .. 
h !..r7, .. :a...,,-' lł
,. ...,.,.
 -po;o.- t- - .- -..... -' :n.
..... ..".t.... . 
 I 
I I...
!! 
c .'. ., 
.
 \.. :- i

. .':
":' .. .. 
 

. ,,,..;i 
 
'- .:;::: . r 
 I. '
.' ) 
,.'. .ę;.,. 
 , '
.,... 
 .
;j 
 
., .. - . _.,.- ?" 
 h ,..
. ".1'
'

!
''''t.';: . .,
'....,.' ....-.. . I 

 ,.,... Ił....,. " ł,!IJ'-. ..-.. 
.r::::" , .. ..-
 '". - .Ił 
 '..:1 
t\..
.. 
 
 _ - .(- 
 .. , 
. , 
 .. .
.:._ . _ -!Jt... _ ....... t.
.1 .. 1_.. \ .:. 
ł .
ł-';"i ..' 
 . "6..lł !. lI o.t.. ....4. s i;"
 
' & 

=' 
;.;. < ':::
iłI
.J
'?' 
 "'''1''. "; ,,;,?
., :,' I I 
. . .1" , 
... 
 -. . 
 .J
 ,... - "'. .'.' ł 
 
. . mf). ,. .t;}...
 .;'" .. "

':
.:. , ':. : ,

:.-ł':
 .. ' 
 
 . '- I 
' :
... r. 
 - ."'ff.;
 
 4. . -::;'-!.. -. '-...-. 
. ... .

. . 
.' 
t. & 
.Q!:;":::;':'.

... ,... 
 l ;(.1: ł I
'" l' '\ '- .." .. s' ';'. : ",_..J. .: ;:,0' + 
.. _ 
 
 ' I 
. ...':.,.............
....., 'IV, .:...'.

i. 
. - 
 _. ..-..
ł.'P'

-... ... l\- 
I .; :.......-..
 ..--"'.... ;,
i"!. :.., ..... I. - . 
o ..' r...."t;. - ł 
- '.fi". I 
. '

:::.!';.'":::::.:;1;:f
;:.:=N . I 
 I.:
 .
 -. ,

'":. '.:_ 

'
 :;:.: 

'. ., ł . /' t ., 

 .:

 i : 
 
 - '.' t'
I 
 
 . _.:.. 

,
:;.
:, ....."'""':':' 
... 
.-? ol" I. 
..........:
 -,,-. \ 
 .;.
, ',
 -I....
...""..\:" ... . 
.- ... 
 I , .....4 '.
.. '.... '_\ .',.'f

.:.....-. 
 {, I 
....... '1[: I. '."'..\::" '",' ...". \ - . "--łł-- ...., 
.. ...... 
 -=- - ;").;..... . 
.
 :\ }

. .:: 

. ..- , .." 
 P I R ,J' I 
.... r-- :..... " .. - '..," -;:. ,_ --I 
 ,,_ 
''Io . . } . .. \
 .. '* 
") ,.... l 
..." .---:;.. " .>1 -:

>ł ....... .... ... I 
. '" ,1.7 ł... . ..,.. '. f.?f:\,Jt " ... u -- ...{ _ 
 I 
.--; _.. ...;.e. - '"'. ;a. ..ł:"'ł. 1 
 
 ..' . 
__I" 
 
... - - - . - L - - - ... 
 - - - - - - - - - - ... -
 --r ___
h_-ł 


.M}. "t 


Ryc. 1. Mapa Wannii J. F. Enderscha z 1755 roku
		

/Magazyn_056_04_017_0001.djvu

			Ogólna charakterystyka treści i znaczenie 
"Locationes" 


Geneza Locationes mansorum desertorum Mikołaja Kopernika tkwi w stosun- 
kach gospodarczo-społecznych i administracyjnych panujących w dobrach ka- 
pituły warmińskiej w początkach XVI stulecia. Kapituła od drugiej połowy 
XIII wieku była pełnoprawnym właścicielem przyznanych jej dóbr ziemskich, 
stanowiących 1/3 całego obszaru Warmii; pozostałe 2/3 tworzyły dominium 
biskupie. Kapituła miała w swoich po
iadłościach wszelkie prawa do dyspono- 
wania ziemią, będąc zwierzchnikiem gruntowym, sądowym i administracyjnym. 
Posiadłości kapituły skupiały się głównie na obszarze południowej Warmii, two- 
rząc tzw. komornictwo (cameratus, Kammeramt) olsztyńskie, oraz środkowej - 
komornictwo pieniężeńs.kie (meIzackie); także region Fromborka z katedrą 
należał do kapituły, tworząc nie\¥ielkie komornictwo fromborskie. Od końca 
XIII wieku kapituła osadzała w swych komornictwach głównie ludność chłop- 
ską, zakładając duże wsie czynszowe. Znacznie mniejszą rolę ('zaledwie około 
15°/0 cało.ki obszaru) odgrywały dobra tzw. wasali: rycerstwa zobowiązanego 
głównie do służby zbrojnej, zgoła zaś podrzędną folwarki kapitulne. W. po- 
czątkach XVI stulecia w komornictwie olsztyńskim znajdowało się 59 wsi 
chłopskich, liczących okrągło 1700 łanów chełmińskich (1 łan = 16,8 ha). 
W komornictwie pieniężeńskim (melzackim ) było 60 wsi o areale około 
1950 łanów. Każda z wsi czynszowych w obu komornictwach przeciętnie 
liczyła około 20-40 łanów l. Wsie te posiadały z reguły prawo chełmińskie 
z własnym samorządem, na którego czele stał sołtys. Zarząd ogółu dóbr kapi- 
tulnych spoczywał w ręku administratora, wybieranego przez kapitułę co 
najmniej na okres jednego roku-do trzech lat, na posiedzeniu generalnym 
odbywającym się zazwyczaj 8 listopada 2. Do obowiązków jego należał zarząd 
nad całością dóbr, a więc zbieranie wszelkich dochodów ze wsi i folwarków, 
troska o ich należyte zagospodarowanie, dalej zwierzchnie sądownictwo nad 
ogółem poddanych, nadzór nad burgrabiami, zarządcami obu zamków kapi- 
tularnych w Olsztynie i Pieniężnie (Melzaku), należytym wyposażeni,em tych 
o<;tatnich itp. Co roku administrator musiał na posiedzeniu kapit
y przed- 
sta wić dokładne sprawozdanie i rozliczenie z całości. swego urzędowania s. 
Był to więc urząd odpowiedzialny, wymagający zaufania ze strony kapituły, 


I H. S c h m a u c h: Nicolaus Coppernicus, ss. 481 i 519; por. też H. Z i n s: Poloienie 
ludności chlopskiej na Warmii w pierwszej polowie XVI wit/ku. Kwartalnik Historyczny, 
t. 62, z. 4/5, Warszawa 1955, ss. 58 i n. 
t Datę tę uprawdopodobnił J. S i kor s k i, Mikołaj Kopernik na Warmii, s. 10. 
t H. Z i n s: W kr,gu Mikolaja Kopernika. Lublin 1966, ss. 238-239; J. S i k o re k i, 
Mikolaj Kopernik w Olsztynie, 
. 67. . 


15 


. 


.-..
		

/Magazyn_056_04_018_0001.djvu

			a zarazem znacznej operatywności i sprężystości ze strony każdorazowego 
administratora. 
Te właśnie cechy musiał posiadać Mikołaj Kopernik, piastujący już uprze- 
dnio inne odpowiedzialne urzędy, takie jak kanclerza czy zarządcy zakładów 
gospodarczych kapituły. Wybrała go ona administratorem swoich dóbr po raz 
pierwszy w dniu 8 listopada 1516. Urząd ten sprawował nieprzerwanie przez 
okres trzech lat, a więc do 8 listopada 1519. Ponowny wybór na to stano- 
wisko nastąpił, zapewne także 8 listopada, w 1520 roku, w okresie wojny 
polsko-krzyżackiej, sprowokowanej przez opornego lennika Polski, wielkiego 
mistrza Albrechta Hohenzollerna; wyniszczyła ona zwłaszcza okupowaną czc;- 
ściowo przez Krzyżaków Wannię. Wybór na administratora w takich czasach 
świadczy, że kapituła wysoko oceniła zdolności, wykazane uprzednio przez 
Kopernika na tym stanowisku, trudnym i odpowiedzialnym. Drugi okres 
urzędowania zakończył się przedwcześnie, gdyż już w początkach czerwca 
1521 roku ł. Nastąpiło to z powodu wyboru Kopernika na jeszcze bardziej 
pdpowiedzialny urząd - komisarza Wannii. Jego zadaniem było przywróce- 
nie ładu po zawieszeniu działań wojennych z Zakonem w początkach kwiet- 
nia tego roku. Łącznie więc Kopernik sprawował funkcję administratora 
dóbr kapitulnych przez okres ponad 3,5 roku. Z racji swego urzędu musiał 
w okresie tym przebywać na terenie komornictw kapitulnych. Rezydował 
przeważnie na zamku w Olsztynie, rzadziej w Pieniężnie (Melzaku), ale 
i objeżdżał często wsie chłopskie dla załatwienia spraw gospodarczo-mająt- 
kowych. 
Pierwszy okres urzędowania Kopernika do końca 1519 roku przypada na czas 
intensywnej odbudowy gospodarczej dóbr kapitulnych, zniszczonych w woj- 
nach z drugiej połowy XV stulecia: trzynastoletniej wojny Polski i stanów 
pruskich z zakonem krzyżackim w latach 1454-1466, oraz tzw. wojny księ- 
żej, tj. biskupa wannińskiego Mikołaja Tungena z królem Kazimierzem Ja- 
giellończykiem o tron wanniński w latach 1478-1479. Wojny te, toczone 
w znacznej mierze na obszarach obu komornictw kapitulnych, przyniosły 
poważne wyniszczenie, głównie gospodarstw chłopskich. Skutkiem tego pod 
koniec 1479 roku w komornictwie olsztyńskim ponad 4()% łanów chłopskich 
było nieobsadzonych, w komornictwie pienię:Żeńskim - blisko 300/0 5 . W tej 
sytuacji już od początku lat osiemdziesiątych XV stulecia kapituła podej- 
mowała usilne starania o zagospodarowanie powstałych pustek i o należyte 
użytkowanie istniejących gospodarstw. Troska o to należała do zadań admi- 
nistratorów dóbr kapitulnych. W grę wchodziło zresztą także obsadzenie go- 
spodarstw pmostającyth w rękach nieodpowiednich użytkowników, na przy- 
kład starców czy kalek, bez męskiego potomka, opuszczonych wskutek śmierci 
chłopa lub z powodu zbiegostwa. Wyrazem tych dążeń stało się założenie 
specjalnej serii ksiąg gospodarczych, właśnie Locationes mansorum desertorum, 
prowadzonej przez administratorów kapitulnych już od roku 1481. Na ich 


"Najdokładniej J. S i kOr! k i: Mikolaj Kopernik na Warmii, I. 10. 
I H. S c h m a u c h: Nicolaus Coppernicus, s. 479. 


. t.' 


16
		

/Magazyn_056_04_019_0001.djvu

			I. 


III. 


l ,AAII/{. 
'I"AI1It_ 
I. INII/{TA 
'.IIItIAM_ 
I. Hm/ 
, II/IIN lilIJ" 
,..._, 
,. lAlIr«.,.AT£"_J 
.. _I/M'-.r 



.
1TI ' 

I . .!#:l
f 
r- 

> o, ,___( )/ 
Y 
'\. .. 


\ 


II 


r. 


, 


hlluliel.. doluunliskl, 


9 


, 


II 


r. 
.. 


II. 


9 


\ 


\I 


t 


, 


l 


t 


l. 



 


t 


{ 



 


'. 
, 
\....... 
OIMIIICKW '. 
-T 
11- , 
O ,___...._' 
_lt1II "- lfIIWII' _ '*- " 
O ...__........}AIf.1'WMłiIIft ,/ '... ," 
'\"I"
,,- ---,-t; ",.nicl.. 
\....-....... 
\i61I1.II\I. 


t 


\ 


1 


'\. .. 


t 


.. t. 


, I ,. 


o --ł/II, 
. .- 
'" ,.- 
-.-.- r-""""" 
---- .łł..- k-łli&Iw k6piIIlln/dl i "słupieli 


, I 


,.. 


\0 "'.n'e.... Irnnkl. 


Ryc. 2. Działalność osadnicza Mikołaja Kopernika na Warmii w latach 1516-1521. 
I. Podział Warmii na komornictwa biskupie i kapitulne; II. Działalność osadnicza M. Kopernika 
w komornictwie pieni
żeńskim (melzackim) w latach 1517-1519; III. Działalnoić osadnicza 
M. Kopernika w komornictwie olsztyńskim w latach 1516-1521 
Opracowal Marian Biskup, wykona! Michał Pa.ierb.ki.
		

/Magazyn_056_04_020_0001.djvu

			.
		

/Magazyn_056_04_021_0001.djvu

			podstawie wiadomo, że na przykład w roku 150(:) w komornictwie olsztyń- 
skim jeszcze tylko 400 na około 1700 łanów chłopskich, tj. okrą.gło 1/, całości 
nie była obsadzona 8. 
Po objęciu urzędowania 8 listopada 1516 Kopernik był więc kontynuatorem 
wieloletniej działalności osadniczo-gospodarczej swoich poprzedników, przy- 
chodził już na tereny przeważnie ponownie zasiedlone. Ich wzorem prowadził 
zapisy notując je w Locationes. Pierwszy zapis pochodzi już z 10 grudnia 
1516, ostatni - z 14 sierpnia 1519. W drugim, krótkim okresie urzędowa- 
nia w roku 1521, nie sprzyjającym kontynuowaniu akcji gospodarczo-osadni- 
czej na skutek działań wojennych (do początków kwietnia), pierwszy zapis 
pochodzi z 6 maja, ostatni - z 31 tego miesiąca. Łącznie Kopernik dokonał 
następującej ilości zapisów lokacyjnych: 


Rok Komornictwo Komornictwo 
olsztyńskie pieniężeńskie Razem 
1517 7 2{) , 6 32 
1518 11 3 (H 
1519 16 4 20 
1521 7 7 
60 13 73 


W latach 1517-1519 Kopernik sporządził więc średnio 22 zapisy rocznie; 
dane dla roku 1521 nie mogą być brane pod uwagę, gdyż obejmują zbyt 
krótki okres czasu, zaledwie jeden miesiąc 8. Pod tym względem wykraczał 
nieco poza wyniki uzyskiwane przez swych poprzedników na stanowisku ad- 
ministratora w początkach XVI stulecia (średnio 19 zapisów rocznie), co 
dowodzi jego znacznej ruchliwości. 
Locationes Kopernika odbijają przeobrażenia gospodarczo-społeczne, które za- 
szły na Wannii od pierwszej połowy XV stulecia. Pod wpływem zniszczeń 
wojennych i braku rąk roboczych w całym ówczesnym państwie krzyżackim 
(do którego należała wówczas Warmia) zaznaczyło się żywsze zainteresowa- 
nie właścicieli feudalnych dla spraw osadnictwa i egzekwowania obowiązków 
od ocalałej ludności chłopskiej. W dobrach kapituły wannińskiej obowiązek 
czuwania nad tymi sprawami oraz przeciwdziałanie opuszczaniu gospodarstw 
przez chłopów spadł na administratora. W myśl postanowień prawa chełmiń- 
skiego aż do początków XV wieku chłopi, jako osobiście wolni, po uregu- 
lowaniu świadczeń wobec pana gruntowego i przedstawienia mu następcy, 
mogli swobodnie przenosić się na inne miejsce, do innego właściciela. led- 


· Ibidem, ss. 475 i n.; H. S c h m a u c h: Die Wiederbesiedlung des ErmlandfIs, s. 542, 
przypis 3. 
7 Wliczono tutaj także dwa pierwsze zapisy z grudnia 1516 roku, podobnie jak dwa zapisy 
z listopada 1518 do 1519 roku. 
8 Dane te odbiegają od ustaleń H. S c h m a u c h a, Nicolaus Coppernicus, ss. 476-477, 
który przyjął dla 1518 roku - niewątpliwie błędnie - aż 24 zapisy, natomiast dla 1519 roku 
tylko 19 (traktując zapewne - nieśeiśle - dwa zapisy dla wsi Dywity w komornictwie 
olszytyńskim, jako jedną całość), łącznie dla lat 1517
1519 aż 75 zapis6w. Jest to liczba 
zbyt wysoka, podobnie jak średnia roczna (25) zapisów dla lat 1517-1519. 


19 


.
		

/Magazyn_056_04_022_0001.djvu

			nak, z uwagi na brak rąk roboczych, już od pierwszej połowy XV wieku 
zaczęto w Prusach wprowadzać obowiązek uzyskiwania przez chłopa tzw. 
listu odpuszczającego czyli pisemnego zezwolenia pana wsi; była to zapowiedź 
przywiązania go do ziemi, tj. poddaństwa II. Odtąd też wszelkie zmiany w ob- 
sadzie gospodarstw (zbiegostwo poprzednika, zamiana itp.) wymagały w części 
kapitulnej Wannii współuczestnictwa i akceptacji administratora. Zmuszało 
to go do częstych wyjazdów w teren, gdzie na miejscu, w danej wsi nastę- 
powało spisywanie odnośnego zapisu dotyczącego np. zamiany gospodarstw 
czy osiedlania nowych osadników. W latach 1516-1519 i 1521 Kopernik 
istotnie jeździł z Olsztyna do osad wiejskich obu komornictw, często w porze 
zimowej lub wczesną wiosną, zazwyczaj w towarzystwie swego "chłopca" 
Hieronima oraz sługi Wojciecha Szebulskiego (zapewnie Cebulskiego, a wi
c 
Polaka), czasami kapelana zamku olsztyńskiego, Mikołaja Vickego, lub bur- 
grabiego zamku w Pieniężnie (na terenie tamtejszego komornictwa). Byli 
oni świadkami za:pisów dokonywanych przez Kopernika, niekiedy obok soł- 
tysa danej wsi. Występują także, wraz z okolicznymi chłopami a czasem 
krewnymi, jako poręczyciele zawieranych transakcji (o czym niżej). 
Szczegółowe zestawienie wyjazdów Kopernika do wsi komornictw olsztyńskie- 
go i pieniężeńskiego 10 przedstawia si
 następująco: 


Rok Data Miejscowość Komornictwo Wyjazdów 
w roku 
1516 10 XII Jonkowo O 
11 XII Wójtowo O 2 
1517 7 I Osetmik P 
[8-29 I] Spręcowo O 
przed 30 I Gryiliny O 
30 I Gutkowo O 
511 Skajboty O 
511 Myki 11 O 
1011 Kumajny P 
11 II Pełty P 
26 II Bartąg O 
2 III Sząbruk O 
[po 2 llI-21 X] Lubi	
			

/Magazyn_056_04_023_0001.djvu

			, 
, . 


1517 23 IV Lugwałd O 
8V Porbady O 
14 V Sząbruk O 
17 V Słupy O 
22 V Wołowno O 
25 V LiJkusy O 
4 VI Klebark Mały O 
29 VI Klebark Mały O 
12 VII Wójtowo O 
2 VIII Skajboty O 
21 X l\1iłkowo p 29 
1518 14 III Bartąg O 
po 21 III Sta.re Kawkowo O 
26 III Jonkowo O 
26 III Mą.tki O 
27 III Wołowno O 
27 III Gutkowo O 
27 III Lupstych O 
3 V Zalbki O 
4V Tomaszkowo O 
12 VII GryźHny O 
18 X Naglady O 
22 X Radziejewo p 
24 X Lajsy p 
25 X Lubnowo p 
14 XI Loźnik P 
22 XI Brąswałd O 16 
1519 3 I Pistki O 
101 Naterki O 
28 II Myk! O 
28 II Skajboty O 
28 II Klebark Wielki O 
11 III Wopy p 
12 III Wopy p 
12 III Młyn Kynappcl 
k. Nowego Dworu p 
6 IV GietInwałd O 
6 IV GryHiny O 
10 IV Dywity O 
11 IV Dywity O 
14 IV Mątki O 
14 IV Sząbruk O 
31 V Kieźliny O 
[po 31 V-14 VIII] Klebark Mały O 
14 VIII Lugwałd O 
[po 14 VIII] Wołowno O 18 
1521 6V Likusy O 
6V Jaroty O 
6 V Redyka jny O 
20 V Klebark Wielki O 
23 V Klebark Wielki O 
31 V Jaroty O 6 
21 


.......
		

/Magazyn_056_04_024_0001.djvu

			J ak z powyższego wynika, Kopernik odbył łącznie 71 podróży do osad wie j- 
skich na Warmii (59 w komornictwie olsztyńskim i 12 wpieniężeńskim), 
z tego w 1516 roku - 2, w' 1517 roku - 29, w 1518 roku - 16, w 1519 
roku - 18 i w 1521 roku - 6. Odwiedził 43 osady (w tej liczbie 11 
w komornictwie pieniężeńskim) ; niektóre z nich odwiedzał dwukrotnie w jed- 
nym roku (jak Wójtowo i Klebark Mały), niektóre niemal co roku. Naj- 
większe nasilenie zapisów przypada na zimę i wiosnę każdego roku (zwłaszcza 
luty-maj); wiążo się to z rokiem gospodarczym chłopów warmińskich. 
Charakter zapisów lokacyjnych dla komornictwa olsztyńskiego omówił już 
szczegółowo J. Sikorski 13; jego ustalenia wypada tu pokrótce przytoczyć, 
korygując je miejscami i uzupełniając danymi liczbowymi dla komornictwa 
pieniężeńskiego. Istotnie jest stwierdzenie, że znikoma liczba zapisów Koperni- 
ka dotyczy osiedlania zupełnie nowych osadników i brania pod uprawę ziemi, 
leżącej od lat pustką (niewątpliwie z czasów wojen XV wieku) i porośniętej 
już 'lasem. Tylko dwa takie zapisy występują w komornictwie olsztyńskim 
w roku 1519 w Dywitach; obejmują one łącznie 6 łanów - jest to więc liczba 
znikoma. Natomiast wszystkie pozostałe lokacje dotyczyły gospodarstw, zmie- 
niających tylko użytkownika. Podkreślić jednak trzeba, że niektóre z ruch były 
krócej lub dłużej puste (nawet dowodnie do pięciu lat) na skutek zbiegostwa 
poprzednich użytkowników. Spora część lokacji (na ok. 70 łanów) w początko- 
wym okresie administracji Kopernika istotnie dotyczyła łanów opuszczonych 
(np. we wsiach Jonkowo, Wójtowo, Klebark Mały, Bartąg, Gryźliny w komor- 
nictwie olsztyńskim; Lubianka, Miłkowo w komornictwie pieniężeńskim ) 14, 
stąd 35 zapisów Kopernika odnosi się do obsadzenia gospodarstw opuszczo- 
nych na skutek śmierci lub zbiegostwa użytkoWJI1ików (30 w komornictwie 
olsztyńskim i 5 w pieniężeńskim). Natomiast aż 36 zapisów (w tym 29 w ko- 
mornictwie olsztyńskim) potwierdzało tylko transakcje zawarte przez chłopów 
(zamiana gospodarstw, kupno od niezdolnego do pracy użytkownika). 
(S.rupa 37 zapisów pierwszej kategorii (wliczając także dwa zapisy dotyczące 
obsadzenia wieloletnich pustek w Dywitach) jest najbardziej charakterystyczna 
dla działalności Kopernika jako administratora. Ukazu ją one bowiem jego 
sposób Pf>stępowania przy obsadzaniu opuszczonych z różnych powodów go- 
spodarstw chłopskich. Przede wszystkim przekazywał nowemu użytkownikowi 
tzw. załogę w postaci inwentarza żywego (konie, woły, krowy, świnie) 
i martwego (narzędzia rolnicze), czasami zboża (np. w postaci ziarna na 
zasiewy lub siemienia lnianego). Ponadto udzielał tzw. wolnizny - okresowo 
zwalniał osadnika od płacenia dorocznego czynszu oraz od powinności słu- 
żebnych, tj. szarwarków; zazwyczaj wolnizna wynosiła 3-4 lata. Przy trans- 
akcjach tych z zasady występowali poręczyciele w osobach sołtysa lub okolicz- 


11 Zapis dotyczący tej wsi został później przez Kopernika skreślony. 
11 Zapis dotyczący tej wsi został później przez Kopernika skreślony z wyjaśnieniem przy- 
czyny jego niezrealizowania. 
1. J. S i kor s ki: Mikolaj Kopernik w Olsztynie, ss. 73 i n. 
14 Tego istotnego faktu nie dostrzegł J. S i kor s k i: Mikolaj Kopernik w Olsztynie, s. 73, 
minimalizując więc bezwiednie zasługę Kopernika przy zagospodarowaniu regionu Olsztyna. 


22
		

/Magazyn_056_04_025_0001.djvu

			, 


..
: 



u.
(. 


.... . .. 


. ,:.:W '1'7 

 
#o.;,;" 

"trJI 


. 


, . 


'd 


.. 
o"J 



 


" ... 



,.
 
k4

 
.hL r U, 
Uw, 


" 
,,> 
-, 



-... 
) _ _.t 
..-/ 


... 


"" . 


ł . 


-. 



 


- -#. 




 
-. .L 
- f 


I 
I 
I 
ł 


. 


-.- , 'h 
p..in th£/ 


, 


Ryc. 3. Komornictwo olsztyńskie według mapy z połowy XVII wieku (Delineatio geographica 
cameratus Allensteinensis - Archiwum Diecezji Warmińskiej w Olsztynie, sygn. M 21/18). 
Nazewnictwo świadczy o utrwaleniu się polskiego elementu osadniczego w tym rejonie 


.......
		

/Magazyn_056_04_027_0001.djvu

			nych chłopów, niekiedy bliskich krewnych nowego osadnika, którzy gwaranto- 
wali, że nie zbiegnie on z nadanego gospodarstwa; w wypadku zbiegostwa 
zobowiązywali się objąć gospodarstwo z ciążącymi na nim powinnościami aż 
do czasu ponownego jego obsadzenia. Występowanie gwarantów dowodzi za- 
pobiegliwości Kopernika jako administratora. Nie była ona pozbawiona pod- 
staw, czego dowodzi sprawa zbiegłych osadników z Sząhruku i Skajbot (ko- 
mornictwo olsztyńskie) . 
Druga grupa 36 zapisów dotyczy - jak już wspomniano - tyłko akceptacji 
administratora na zmianę użytkownika. Przeważają transakcje dotyczące za- 
miany gospodarstwa wskutek przenoszenia się do innej wsi. Miały one częściej 
charakter nieodpłatny, rzadziej odpłatny. Gospodarstwa znajdujące się w rę- 
kach starców lub kalek zabierano niekiedy bez odszkodowania i przekazywano 
nowym użytkownikom, zapewne na skutek zadłużenia. Kopernik w sposób 
wyraźnie liberalny traktował takie wypadki; dowodzi tego sprawa bezdzietnego 
Urbana Starego, "starego z wieku i nazwiska", ze wsi Wójtowo (komornictwo 
olsztyńskie, rok 1517). Mimo ciążących na nim zaległości zezwolił mu na 
sprzedaż gospodarstwa i swobodne opuszczenie wsi wraz z żoną. Zgrzybiałemu 
Piotrowi Preusowi ze 
 Linowo (także komornictwo olsztyńskie rok 1517) 
Kopernik nie tylko pozwolił na sprzedaż 1,5 łana, ale także przyznał mu do- 
żywotnią rentę od nowego użytkownika w wysokości 1 grzywny z łana. Przy- 
kłady te wskazują wyraźnie na humanitaryzm postępowania Kopernika, przy 
równoczesnej trosce o należyte zabezpieczenie interesów kapituły. O tej ostatniej 
świadczy znaczna liczba zapisów, w których występują poręczyciele a także 
fakt, że Kopernik wymagał gwarancji również wtedy, gdy w grę wchodziło 
odpłatne przejmowanie zagospodarowanej ziemi, niewątpliwie w obawie przed 
zbiegostwem, z którym stykał się w codziennej praktyce. Przy udzielaniu wol- 
nizn wykazywał też wyraźną wstrzemięźliwość. Należy to tłumaczyć stałym 
napływem nowych osadników, gotowych do obejmowania ziemi. 
W każdym razie pozornie suche i monotonne zapisy lokacyjne Kopernika uka- 
zują ścisły jego związek z życiem i praktyką dnia codziennego w stosunkach 
osadniczych, gospodarczo-społecznych i finansowych wsi warmińskiej. Są one 
wyraźnym odbiciem faktu, że "sięgając ku słońcu i gwiazdom" Kopernik mocno 
tkwił w codziennej rzeczywistości i środowisku, czerpiąc z niego doświadczenia 
dla innych swoich zainteresowań - ekonomiczno-monetarnych. Poczynione 
w tych dziedzinach obserwacje um(Y
liwiły mu późniejsze teoretyczne uogólnia- 
nie. Nie można zapominać, że właśnie w okresie spisywania Locationes po- 
wstawały w Olsztynie dwie pierwsze wersje traktatów kopernikańskich o re- 
fonnie monety pruskiej (1517-1519). Nie trzeba też powtarzać, jakie zna- 
czenie mają Locationes dla poznania stosunków gospodarczo-społecznych samej 
Wannii początków XVI stulecia. 
Zapisy lokacyjne pozwalają również poznać kontakty Kopernika z przedsta- 
wicielami polskiej społeczności. Z.zapisów wynika, że znajdowali się oni nawet 
w jego najbliższym otoczeniu; był nim na przykład sługa Wojciech Szebulski 
( Cebulski ). W czasie swoich podróży do wsi kapitulnych w komornictwie 01- 


25
		

/Magazyn_056_04_028_0001.djvu

			sztyńskim Kopernik stykał się z osadnikami polskimi, napływającymi szczegól- 
nie z Mazowsza. Przybywali oni na Warmię już przed połową XV wieku, 
jednak główna ich fala zaczęła napływać na teren wyludnionej południowej 
Warmii od końca tego stulecia. Zmieniała ona w sposób zasadniczy oblicze 
etniczne tego regionu, dotychczas charakteryzującego się przewagą ludności 
pochodzenia staropruskiego, obok kolonistów niemieckich (stosunek obu tych 
grup do połowy XV wieku wynosił zapewne jak 3 : 1 15 ). Zapisy lokacyjne 
Kopernika rejestrują dowodnie osiedlenie się mazurskich chłopów - Wojtków, 
Janów, Szczepanów i Stanisławów w komornictwie olsztyńskim. Administrator 
stykał się z nimi na co dzień i osiedlanie się ich bądź transakcje akceptował. 
Zapisy te są więc cennym źródłem dla ukazania postępującego żywo naprzód 
procesu polonizacji południowej Warmii. W ciągu XVI stulecia proces ten 
dokonał się niemal w pełni. 
Liczba osadników polskich występujących w Locationes jest dość maczna 
i hipotetyczne obliczenia J. Sikorskiego, iż w stosunku do osadników niemiec- 
kich ma się ona jak 2 : 3, wydają się uzasadnione 16. Uderza przy tym fakt, 
że Kopernik zapisując w Locationes imiona i nazwiska chłopów polskich, tak 
jak mu je ustnie zgłaszali w poszczególnych wsiach regionu Olsztyna, naj- 
częściej trafnie odtwarzał fonetyczne znamiona polskiej mowy, tak jak je wów- 
czas w Polsce pisano, choć niekiedy pod wyraźnym wpływem łacińskiej pisowni. 
Tak więc poprawnie odtwarzał imiona czy nazwiska, jak Jan, Andrhe 
(tj. AruWzej), Jan Roman, Bartosch (Bartosz), Martzyn (Marcin), Gregorhs 
Czepan (Grzegorz Szczepan), Martzyn Voyteg lub Voitec (Marcin Wojtek), 
Paweł lub Paveł (Paweł), Czepan Copetz (Szczepan Kopeć), Stanisłaus 
Czichotzinsky (Stanisław Ciechociński). W niektórych wsiach, jak w Nagladach 
(1517) czy N aterkach (1519) Kopernik stykał się wyłącznie z transakcjami 
osadników polskich. Powyższe stwierdzenia pozwalają na wyciągnięcie wniosku, 
że nie tylko znał on język polski, ale nawet posługiwał się nim w codziennej 
praktyce na wsi warmińskiej. Niektóre zapisy Locationes uznać wi
 należy 
za teksty polskie spisane własnoręcznie przez Kopernika. 
Locationes zatem mają doniosłe znaczenie dla poznania osobowości Kopernika, 
jak również roli polskiego elementu w południowej Warmii. Są może tylko cc- 
giełką, ale ważną i istotną, dla pełniejszego zrozumienia jego działalności admi- 
nistracyjnej i gospodarczej na Warmii oraz związków z jej codziennym życiem. 
Zarazem ukazują pełnicj bliższe powiązania wielkiego torunianina z warmińską 
ftpołecznością - w pokaźnej już micrze polską. Była ona przecież częścią spo- 
łecznOŚci Polski szesnastowiecznej, do której Kopernik sam w pełni należał. 


u V. R o h r i c h: Die Besiedelung des Ermlandes mit besonderer Belucksichtigung der 
Herkunft der Siedler, ZE, t. 22, Braunsberg 1925, s. 264; H. Schmauch, Zur Frage, 
s. 182 i n. 
18 J. S i kor s ki: Mikolaj Kopernik w Olsztynie, s. 76, gdzie obszerniejsze uzasadnienie 
obliczeń pochodzenia etnicznego osadnik6w w komornictwie olsztyńskim.
		

/Magazyn_056_04_029_0001.djvu

			Nicholas Copernicus' 
"AlIocations of Deserted Acres" ("Locationes mansorum 
desertorum") in Warmia in the Years 1516-1521 


Summary 


This is the first timc Nicholas Copemicus' manuscript Locationes mansorum 
desertorum ("Anocations of Deserted Acrcs") is published in fun. Thc ma- 
nuscript consists of a number of entries conccrning thc great Astronomer's 
settlemcnt activity at the timc when he actcd as "administrator of thc lands 
commonwealth of the Chapter of Warmia" for the districts (camerati) of 
Olsztyn (Ancnstein) and Pieniężno (Mehlsack, Melsac). Until 1945 the ma- 
nuscript being an integral part of thc colonization rccords of the Chapter 
of Warmia was kept in thc Diocesan Archives at Frombork (Fraucnburg). 
Frombork as wcn as the wholc of Warmia had been annexed by Prussia at the 
first partition af Poland (1772). U ntil 1945 its archives were thcrefore available 
to German histbrians. The first to publish a part of Copernicus' manuscript 
was Franz H i p l e r in his Spicilegium Copernicanum (Braunsberg 1873, pp. 
272-277, that appeared on the 400th anniversary of the Astronomer's birth), 
thcn Leopold P r o w e (Nicolaus Coppernicus, Bd. 1, Tcil 2, Bcrlin 1883, 
pp. 90--93). In thc lattcr publication, howcvcr, there are many errors and 
omissions especiany in thc part conceming the Olsztyn cameratus. Materials af 
Locationes were also used by Hans S c h m a u c h (especially in his work 
Nicolaus Coppernicus und die Wiederbesiedlungsversuche des ermliindischen 
Domkapitels um 1500 in Zeitschrift fur die Geschichte und Altertumskunde 
Ermlands, Bd. 27, Braunsberg 1941, pp. 473-541). He intended to publish 
Copemicus' manuscript in fun but had not yet realized that intention at his 
death in 1966. 
Copcmicus' Locationes consisting originany of 15 pages were badly damagcd 
during the last war. Only two pages with the cntrics concerning thc Pieniężno 
cameratus for the years 1517-1519 and one page in Tiedemann Giesc's hand- 
writing but relating to Copcrnicus' activity were preserved. That is why the 
publication of Locationes was possiblc only aftcr the photostats of its original 
text were found in H. Schmauch's concction at Miinster. Thcy werc madc 
availablc to the author or thc present publication by the intcmlediary of dr 
Anneliese T r i 11 c T and dr Ernst VI/ c r m t c r. Thesc photostats cover 14 pages 
of thc Copemicus' manuscript, thcreforc onc pagc is still missing - thc first 
page with the cntries relating to thc anocations madc in thrce villages of the 
Olsztyn cameratus in the years 1516-1517. But as most of those data were 
published by F. Hipler and also registered in detail in H. Schmauch's abstracts, 
it Was possible to fiU the gap almost completely. 


27 


.......
		

/Magazyn_056_04_030_0001.djvu

			The original two pagcs of Copernicus Locationes arc now in thc Dioccse of 
Wannia Archives at Olsztyn (call No II, 55), whcrc thc fonncr Frombork 
collcction in kept. IŁ is part of a paper volume measuring 10.8 X 32.8 cm, 
parchmcntbound, with tcxts in mcdiacval Latin on thc rcvcrse of thc covcr. 
At thc top of thc obvcrse the inscriptions: Locationes mansorum desertorum 
ab anno 1494 usque ad annum 1520, a littlc lowe.r: Mensae,. and again: 
Mansorum desertorum locaciones ab Anno 1494 ad Annum 1500 mum , writ- 
tcn by anothcr hand at a latcr date. Thc whole manuscript consists now of 
52 lcavcs in sevcral folds. The lcaf with thc cntrics in Copernicus' handwriting 
relating to thc Picniężno cameratus is numbcrcd 42 and can bc found aftcr 
Tiedcmann Giese's entries of 1515 and before thc leaf 44 with Georg von Delau's 
allocations of 1503 for thc Olsztyn cameratus. Thc lcaf 43 is vacant. Coper- 
nicus' manuscript carries thc middlc and final part of his cntries of 1517-1519 
for the Pieniężno cameratus (from Millemberg to Kynappel molendinum). Only 
thc first pagc relating to that cameratus is thcrefore roi$ing (1517, M elsac - 
Libentail). Thcrc cxists, howcvcr, H. Schmauch's photostat of that pagc. Co- 
pcrnicus' original tcxt is writtcn on a papcI' without watcr marks, the ink used 
is light brown in colour. 
Thc entries of Tiedemann Giese, who succeeded Copernicus to the office of 
a
ministrator in June 1521, are found under the cali No L.92. The__sev
.allo- 
cations 'oh the first page(Anno Domini MDXXl... ]omendorf, Olsztyn .camera- 
tus) were marle by Copernicus in May 1521 and entered in the register of 
Locationes by his successor at a latcr date. The dimensions of the paper are 
identical as of that used by Copernicus, but its quality is somewhat different. 
Therefore H. Schmauch's photostats had to be used for the publication of 
Copernicus' text relating to the Olsztyn cameratus (these were numbered 
2-12) and the first three missing entries (page l) were supplemented on the 
grounds of F. Hipler's publication and H. Schmauch's abstracts, which was 
marked in the footnotes. 
As for the Pieniężno cameratus H. Schmauch's photostat was used for thc 
opening cntries (pagc l) and thc original Copernicus' manuscript for thc 
rcmaindcr of thc tcxt (pagcs 2 and 3). Thc Copcrnicus-Gicse tcxt (1521) 
was also numbcrcd pagc l. Thus particular groups of cntrics were distinguished; 
it also found its expression in thc make up of the publication. 
There we re many difficulties of palaeographic and philologic nature in decipher- 
ing the manuscript with accuracy. No doubt when writing his entries in the 
register of Locationes Copernicus copied thcm from loose notes he made on 
thc spot during his visits to Wannian villages. Rather unifonn writing, a num- 
bcr of obvious errors bcing thc result af mechanical copying and also altcrnate 
use of Roman and Arabic numerais in the dates prove it. The fact that one 
village belonging to the Olsztyn cameratus was erroncously recorded in the 
register relating to that of Pieniężno confinns it. A few of Copernicus' entrics 
are unfinished. Two entries were crossed oH by Copernicus himself. In one 
casc he gave thc explanation why the plancd transaction had not been con- 


28
		

/Magazyn_056_04_031_0001.djvu

			cluded (that note is writtcn in diffcrcnt charactcrs). AU the above facts prove 
that in the first place Copernicus madc loose notes and then copicd them in the 
registcr of Locationes. T. Giese, his succcssor to thc office of administrator, 
availed himself of such notes whcn cntering Copernicus' aUocations in thc reg- 
ister. Locationes wcre of grcat help to thc administrators in their work. 
When rcproducing thc text special care was taken to preserve aU the character- 
istics of Copernicus' spelling, which has still distinct marks of mediaeval 
mannerism. That manncrism affccted not only his style but also his dating. 
Modcrnization of the spelling, usuaUy practiced in such publications, has been 
abandoncd in ordcr to rcproduce the tcxt as accurately as possiblc. That relatcs 
not only to the spcllin
 of place-names and namcs but also to Latin ortography 
and grammar. Therefore the lettc
 e has been łeft where it should .have been ae, 
J, j instcad ofthc corrcct I
 i." Roman numerafnmdthe charaeteristie.symbol ł 
. . . 
(1/!) havealSo bCen left.Some spellingmistakcs have not been correet(:d; aftcr 
sueh words thc maa1k [s] for sic was insertcd (ex. habuturus instead of habitu- 
rus, habentem instcad of habens, modus imstead of modius etc.). This was 
donc to faeilitate researeh on Copcrnieus language and stylc. The two eomplete 
cntrics erossed off by Copernieus havc becn publishcd in the tcxt enclosed in 
angular braekets, with special footnotcs. The unfinishcd and crossed off entrics 
havc bcen omited, but their contents ar
 given in footnotes. On thc othcr hand 
the unfinished entries (e. g. Dywity -- Dewiten) that were not erossed off 
have been left in the text. The abbreviations used by Copernieus have been 
expandex:ł, especiaUy where units of measure (e. g. modo - modius, modios), 
definition of kinship (e. g. fr. - frater), adverbs and prep05itions (c. g. p - 
per, nil. - nihil) are roneerned. In principie there is no doubt that they 
have bcen properly expanded. 
In literal footnotcs aU thc eorreetions and caneeUations are marked, in numeral 
footnotes - present names of the villages and thcir administrativc appurtenanee 
are given. 
Thc second part of the present volumc is the Polish translation of Copernieus' 
Locationes, thus mak ing thc fuU text availablc to a larger group of readers for 
the first time. Only the most indispcnsable notes concerning certain persons, 
fonns of dating etc. havc been added to the Polish translation. AU the ineon- 
sistencies of thc tcxt have been correctcd and aU thc clltries in tha! part arc 
hcadcd by the prcscnt name of thc villagc. 
AU the localitics mentioncd in the original tcxt of Locationes have been locatcd 
on a map showing thc sphcrc of Copcrnicus' activity in the rcgion of Olsztyn 
and Picniężno in the years 1516--1519 and 1521. Indcxes of names and 
place-namcs arc attachex:ł at the cnd of thc publication. They refer to Latin 
original text as weU as to the Polish translation. 


* 


Copernicus' Locationes have their root In the economic, social and admi- 
nistrativc situation cxisting in the lands of the Chapter of Warmia at the 


29
		

/Magazyn_056_04_032_0001.djvu

			beginning of the 16th century. Since the second half of thc 13th ccntury the 
said Chapter owned 1/3 of the whole territory of Warmia, the remaining 2/3 
belonging to the bishop. Holding superior territorial, judical and administrative 
authority, the Chapter had full right to dispose of its lands. These lands laid 
mainly in southern and central Wannia (see map). The former formed the 
Olsztyn cameratus, the latter the Pieniężno cameratus. Frombor.k with its 
cathedral church and nearest neighbourhood also belonged to the Chapter 
forming a smali Frombork cameratus. Since the end of the 13th century the 
Chapter mainly settled peasants on its lands founding large villages on rent- 
-charges. At the beginning of the 16th century there were 59 villages in the 
Olsztyn cameratus; they covered an area of :roughly 1700 mansorum (mansus- 
measure of land equal to 16.8 ha = 4I1/2 acres). In the Pieniężno cameratus 
there were 60 villages within an area of 1950 mansorum. An average village 
had from 20 to 40 mansorum. As a rule those villages were granted the sa 
called Law of Chełmno (in German: das kulmische Recht). They had their 
own locał govemment with a bailiff on its head. . 
AIl the lands of the Chapter were under the management of an administrator. 
He was chosen for a period from one to several years by the Chapter on its 
annual general meeting held usually on the 8th of November. The administrator 
had the following duties: to coUect the rent fmm aU the viUagers and indi- 
viduał farmers (by intermediary of łower employees), to take care of proper 
husbandry of the land, to supervise the castellans of the two castles of the 
Chapter, at Olsztyn and at Pieniężno, to take care of proper equipment of 
the castles etc. Moreover, he acted as supreme judge for alI the subjects 
of the Chapter. Every year the administrator had to present a detailed re- 
port on his activities at the Chapter's gene:ra:l meeting. It was, therefore, 
a most responsible office. The administrator had to enjoy full confidence 
of the Chapter, he had to be an energetis and fuUy operative man. 
No doubt Nicholas Copemicus had all these qualities. Before becoming the 
administrator of the Chapter lands he held the office of chancellor and that 
of manager of the workshops. Copernicus was chosen for the first time as 
administrator on the 8th November 1516. He held the office for three years, 
i.e. until 8th November 1519. It was offered to him again in 1520, probably 
also on the 8th November, at the time of a war bctween Poland and the 
Teutonic Order. That war, provoked by Albrecht Hohenzollern, the rebelious 
grand master of the Order, had devastated Warmia, especially the part 
temporarily occupied by the Order mercenaries. The fact that Copernicus was 
chosen again for the office of administrator at such a time shows that during 
his first tenure of office he had proved himself a very good manager and that 
the Chapter fully appreciated his abilities. He acted as administrator until the 
beginning of June 1521, when he was offered the still more responsible office 
of commissary for Warmia. His duty was then to restore order, the truce with 
the Teutonic Order having been agreed in April of that year. Therefore 
Copernicus held the office of administrator of the Chapter łands for over 


30
		

/Magazyn_056_04_033_0001.djvu

			3 1 /2 years. During that time the resided at the castle of Olsztyn and some- 
times at Pieniężno, touring the camerati of the Chapter to settle the current 
affairs connected with the tenure of the land. 
The first three years of his administratorship (up to the end of 1519) feli at 
a time of intensive resettlement of the Chapter lands devastated and depopu- 
lated during the wars of the second half of the 15th century : the 13-year war 
between Poland and the Prussian Estates with the Teutonic Order (1454-1466) 
and the 50 called priests' war between Nicholas Tungen, the bishop of Wannia, 
and Casimir IV the king of Poland for the throne of Wannia (1478-1479). 
At the end of 1479 over 40 per cent oC the peasant tenements in the Olsztyn 
cameratus and nearly 30 per cent in the Pieniężno cameratus lay fallow and 
deserted. That is why at the beginning of the eightees of the 15th century 
earnest endeavours to settle new colonists on the desolate land were already 
made. At the same time it was necessary to ensure proper husbandry on the 
parcels occupied by tenants. The above was the duty of the administrator of 
the Chapter lands. Moreover, he had to find new tenants for the parcelIs 
held by unsuitable holders (too old, disabled, with no male descendants etc.) 
as well as to replace dead and runaway tenants. Since 1481 all those activ- 
ities were recorded by the administrators in a special register - Locationes 
mansorum desertorum. It shows that in 1500 of the 1700 mansorum in thc 
Olsztyn cameratus only 400, i.e. about l/4th were still desolate. 
lnstalled in the office of administrator on the 8th November 1516 Coper- 
nicus continued the settlement action of his predecessors, recording the allo- 
cations he made in Locationes. His first entry is dated of the 10th December 
1516 and his last of the 14th August 1519. When chosen for that office in 
1520, he began his settlement activity as soon as the truce was made in 
April 1521. His first entry is dated of the 6th May and his last of the 31st 
May 1521. In the years 1517-1521 Copernicus made 73 entries in all, 60 
concemłng the Olsztyn cameratus and 13 the Pieniężno cameratus. His av- 
erage for the period 1517-1519 was 22 entries per annum while his predc- 
ces5Ors' at the beginning of the 16th century average amounted to 19 entries 
p.a. It shows that Copernicus was an energetic and dilligent man. 
Copernicus had to be present at every occasion when peasant parcels changed 
hands. He therefore often had to go to the country to settle new tenants, 
to approve the proposed exchange of parcels etc. In the years 1516-1519 
and in 1521 he made numerous journeys from Olsztyn to particular villages 
of both camerati. Most of those joumeys were made in winter or in early 

pring. He was usually accompagned by his "boy" (servant) Hieronim and his 
domestic Wojciech Szebulski, a Pole (the man's name was probably Cebulski 
and denived from the word cebula, onion in Polish), 50metimes also by 
Nicolas Vicke, the chaplain ol the Olsztyn castle or by the castellan of the 
Pieniężno castle when the journey was undertaken in that cameratus. They 
witnessed the allocations made by Copernicus, 50metimes together with the 
bailiff of the village. Occasionally they al50 acted as guarantors of the 


31
		

/Magazyn_056_04_034_0001.djvu

			transactions perfonned, together with local peasants or relatives of the allotees. 
Alltogether Copernicus ma.de 71 journeys to the villages of Wannia (59 villages 
in the Olsztyn cameratus and 12 in that of Pieniężno). His most active year in 
that respect was 1517 when he made 29 such journeys. In aU he visited 
43 villages, some of them several times. 
Only a few of the entries made by Copernicus concern new settlers and 
parcels laying waste for many years, where forest had already grown. There 
were only two such allocations made in 1519 in the Olsztyn cameratus 
(Dywity); they concerned an area of 6 mansorum only. All the other 
transactions related to exchanges of tenants. Some of the parcełs concerned, 
however, were desolate for some time (up to 5 years) as previous tenants had 
run away. A considerable number of Copernicus' allocations relate to such 
"deserted acres" (mansorum desertorum). 35 of Copernicus' entries concerned 
allotment of parcels vacated by death or desertion of previous tenants and 
36 entries confinned only the transactions performed by the peasants 
themselves ( exchange of parcels, purchase of a parcel from a disabled 
tenant ) . 
The 37 entries of the first group are most characteristic of Copernicus' activity 
as administrator, because they show his way of allocating desolate parcels. 
Erst of all he had to assign the so ca1led chattels to the new tenant. It consisted 
of livestock and implements and sometimes also of grain and lin seeds. 
Moreover he exempted the new tenants for a certain period (3-4 years) 
from rent and other services. As a rule the bailiff or a local peasant guaranted 
that the new tenant would not desert the parcel alloted to him for several 
years. In some cases those guarantees were for life. These precautions, 
judicious under the circumstances, show that Copernicus was a provident 
manager and wanted to ensure pennanent cultivation of the Chapter lands. 
In the second group of 36 entries - change of tenant owing to voluntary 
resignation, disablement, old age or lack of male descendants - transactions, 
where parcels changed hands because the former tenant wanted to move to 
another village, predominate. Most of these transactions had not the character 
of sale. Sometimes aged and disabled tenants were dispossessed without 
indemnity and their parcels alloted to other tenants. Most probably their debts 
accounted for such procedure. Copernicus, however, was lenient in such cases. 
For instance in 1517 (village of Wójtowo, cameratus of Olsztyn) he pennited 
the childless Urban the Old, old of age and by name (re ac nomine veteranus) 
to sell his parce! and leave the village together with his wife, in spite ol his 
debts. That and other similar examples show that Copernicus was humanitarian 
in his dealings with peasants. On the other hand he was a most trifty 
administrator as guarantors appear even in such cases when the new tenant 
had paid for his parceil. As at that time desertion of the land was very frequent, 
it was a cautious precaution to take. Because there were many prospective 
tenants, Copemicus was reluctant to exempt new tenants from rent and 
services. 


32
		

/Magazyn_056_04_035_0001.djvu

			The apparently plain and monotonous allocation entries show how closely 
Copernicus was connected with the everyday' life and the economic and social 
conditions of the Warmian villages. "Reaching for the sun and stars" he stood 
finn on the ground and had good knowledge of living conditions in Wannia. 
Later he used the observations made during his travels in his works on 
economics and the monetary system. Thus observation of everyday' life led to 
theoretical generalization. 
The entries he made in Locationes also shed light on Copernicus' contacts 
with the Polish population inhabiting Warmia. In appears that there were 
Poles among his servants (the above mentioned Wojciech Szebulski or Cebul- 
ski ). In the villages of the Olsztyn cameratus he had to deal Wlith numerous 
Polish settlers. Peasants of Polish origin, mostly natives of Mazovia, had begun 
to settle in southern Wannia before the 15th cen tury, but their mass influx 
started at the end of the century, when Warmia was depopulated after 
devastating wars. Thus the ethnical stock of the population of Wannia 
underwent a great change. At first it had been of Prussian (Borussian) and 
German descent with the former predominating (until mid 15th century 
the ratio was probably 3 : 1). Copernicus' entries prove that many peasants 
of Mazovaan descent had settled in the Olsztyn cameratus and that he had 
sanctioned their tenure of the Chapter land. These entri
s are therefore also 
a va1uable document attesting the pTOcess of polonization of southern Warmia. 
That process was nearly finished in the 16th century. 
The lIlumber of PoLish peasants appearing in Locationes is consideraMe, and 
J. S i kor s k i's hypothetical :reckoning (Mikołaj Kopernik w Olsztynie - 
Nicholas Copernicus at Olsztyn. Szkice olsztyńskie, Olsztyn 1967, p. 76) that 
they were to the Germans in the ratio of 2 : 3 seems to be well founded. 
It is striking that when inscribing Polish peasants' forenames and Christian 
names Copernicus registered the phonetic characteristics of the Polish language 
correctly, although he was often influenced by Latin spelling. He correctly 
inscribed such Christian names and forenames as: Jan, Andrhe, Jan Roman, 
Bartosch, Martzyn, Gregorhs Czepan, Martzyn V oyteg, V oitec and V oytec, 
Pawel or Pavel, Czepan Copetz, Stanislaus Czichotzinsky. In some villages 
as Naglady (1517) or Naterki (1519) all the transactions entered by Copernicus 
concerned Polish peasants. The above facts permit to suppose that Copernicus 
not only knew the Polish language but spoke it fluently enough to be abile to 
use it in his dealings with Polish peasants. There is also no doubt that his 
contacts with Polish popuJation in Warmia were numerous. 
The above brief characteristic of Locationes mansorum desertorum show that 
they shed light not only on a fragment of Copernicus' life and on his personality, 
but also on the role of Polish settlers in southern Warmia. They help to 
understand better his economic and ad.ministrative activities in Warmia and 
his connexions with everyday' life. At the same time they show how close were 
the great Astronomer's bonds with the Warmian community, at that time 
already Polish to a considerable degree. That community was an integral part 
of the 16th century society of Poland, of which he was a member himseł£. 


33 


........
		

/Magazyn_056_04_036_0001.djvu

			List of i\Iustrations 


I. The map of Wannia by J. F. Endersch of 1755. 
2. Nicholas Copernicus' settlement activity on Wannia in 1516-1521. I. Division of War- 
mia into episcopal and capi tul ar districts; II. Nicholas Copernicus' settlement activity 
in the District of Pieniężno (Mehlsack) il1 1517-1519; III. Nicholas Copernicus' settle- 
ment activity in the District of Olsztyn (Allenstein) in 1516-1521. 
3. The District of Olsztyn from a map of the middIe of 17th century (D
lineatio g
og'a- 
phica cam
'atus All
nst
in
nsis - Archives of the Diocese of Wannia in Olsztyn. Call 
Number M 21/18). The nomencIature testifies the strengthening of the Polish settle- 
ment in this region. 
4. The castle of the Chapter of Wannia in Olsztyn. 
5. The castle of the Chapter of Warmia in Pieniężno.
		

/Magazyn_056_04_037_0001.djvu

			De Nicolas Copernic 


. AIIocations des terres abandonnees" ("Locationes mansorum 
desertorum") en Warrnie dans les annees 1516-1521 


Sommaire 


Le su jet de cette publieation est le manuseript de Nicolas Copemic: "Allocations 
des teJITeS aba.ndonnees" - Locationes mansorum desertorum. qui jusqu'a 
present n'a pas ete publie en ontier. II se eompose d'une serie d'inscriptions 
ayant rapport a l'aetivite colonisatriee du grand Astronome, au tem
 ou il 
remplissait les fonetions. "d'administrateur des biens eommuns du ehapitre 
de la Warmie" dans les cireonscriptions administratives (camerati) de Olsztyn 
(Allenstein ) et de Pieniężno (Mehlsack). 
Jusqu'a 1945 ee manuscript, part integrale des registres coloniaux du ehapitre 
wannien, se trouvait dans les arehives diocesaines de Frombork. La ville de 
. 
:Frombork avec la Wannie entiere ont ete annexees par la Prusse au temps 
du premier partage de la Pologne (1772). Done jusqu'a 1945 les savants 
allemands benćficiaient de ces arehives. Des fragments de ce manuscript ont 
ćte publies pour la premiere fois par Franz H i P l e r dans son SPicilegium 
Copernicanum jubilaire (Braunsbc:rg 1873, pages 272-277; en eette annee 
tombait le 400 e anniversaire de la naissane,e de l' Astronome), ensuite par 
Leopold Pro we (Nicolaus Coppernicus, Bd. 1, Teil 2, Berlin 1883, 
pages 90--93), toutefois avee des fautes et ommissions serieuses, surtout 
concemant la oiToonsoriptJion (cameratus) de Olsztyn. Aussi Hans S c h m a u c h 
se servaiJt du materie l des Locationes, ł'utiJ1Jisant surtout dans son ouvrage 
Nicolaus Coppernicus und die Wiederbesiedlungsversuche des ermliindischen 
Domkapitels um 1500 (Zeitschrift fUr die Geschieht.e und Altertumskunde 
Enn1ands, Bd. 27, Braunsberg 1941, pages 473-541), pourtant jusqu'a sa mort 
(en 1966) il n'a pas reali.se son intention de publier ee manuscript en entier. 
Pendant da seconde guer
e mondiale les Locationes de Copernic, comprennant 
15 pages, ont ete serieusement endommagees. Seulement deux pages coneernant 
la eirconseription de Pieniężno (Mehlsack) des annees 1517-1519 OIlt ete sau- 
vees, ainsi qu'une page d'inscriptions de 1521 faites par Tiedemann Giese, 
mais ayant rapport a I'aetivite de Copernie. La publication du texte cntier 
des inseriptions des allocations de Copemie a ete done possible seulement apres 
que les photocopies de leur texte original fUTent retrouvees dans la colleetion 
. 
de Hans Sehmaueh a Miinster et rendues eeeessibles par l'intennediaire de 
Dr Anneliese T r i 11 e r et Dr Emst W e r m t e r. Ces photocopies com- 
prennent 14 pages du manusoript des Locationes; ił ne manque done que 
la premiere page - le commeneement des inscriptions pour la eirconscription 
de Olsztyn des annees 1516-1517 eouvrant trois loealites. II a ete possible 


35
		

/Magazyn_056_04_038_0001.djvu

			de completer cette breche prcsquc en cnticr, comme lcs donnecs pour ces 
inscriptions ont ete publiecs par F. Hiplcr ct decritcs cn detail par 
H. Schmauch. 
Les deux pages du tcxtc original des Locationes de Nicolas Copernic se trouvcnt 
actuellcmcnt, sous la signature II, 55, dans les archivcs du Diocese dc 
Warmie a Olsztyn, oiI sont conservees lcs ancicnncs collections de Frombork. 
C'cst une partic d'un volumc de dimcnsions 1O,8X32,8 cm, recouvcrt dc 
parchemin, portant sur l'cnvcrs des tcxtes latins du moycn agc. Sur le haut 
dc la couvertuTe SIC trouve une inscription ulterieurc: Locationes mansorum 
desertorum ab anno 1494 usque ad annum 1520, plus bas: Mensae et de 
nouvcau: Mansorum desertorum [ocaciones ab Anno 1494 ad Annum 1520 mum . 
Le manuscript cnticr conticnt aujourd'hui 52 fcuillets en plusieurs plis. Lcs 
inscriptions dc Copernic pour la circonscription de Picniężno, qui ont ete 
sauvees, se trouvcnt sur lc feuillet 42, c'est a dire apres les inscriptions de 
Ticdemann Gicse de 1515 et avant le feuillet 44 contenant les allocations 
de Gcorges von Delau pour la circonscription de Olsztyn de 1503. Le fcuil- 
lct 43 est vide. Les in:scriptions de Copernic contienncnt lc milicu ct la fin 
des inscriptions concernant les villages dans la circonscription de Pieniężno 
(Mchlsack) de 1517-1518 (de Millemberg a Kynappel mo[endinum"). Pour 
cette circonscription il ne manque donc dans l'original que la premiere page 
pour 1517 (Me[sac-Libentail) et cette page se trouve pannis les photocopies 
de H. Schmauch. Copernic a ecrit son text original sur du papier sans fili- 
grane, avec l'encre de couleur brun dair. 
Les inscri!ptions de Tiedemann Giesc. le successeur de Copemic au poste 
d'administratcur des bien du chapitre a partir de juin 1521 se trouvent sous 
la signature L 92. La premiere page (Anno Domini MDXXI - Jomendorf) 
contient sept allocations dans la circonscription de Olsztyn. executees par 
Copernic en mai 1521 et inscrites dans le rcgistre des Locationes par Giese. 
qui s'etait servi des notes faites par Copemic. Le format du papier est 
identique a celui use par Copernic. mais sa qualite est quelque peu 
differente. 
Pour l'edition du texte des Locationes. de Copernic il fallait donc prendre 
pour la circonscription de Olsztyn 11 pages photocopiees de H. Schmauch; 
ces pages furent numerotees 2 a 12. Les trois inscriptions manquantes. 
c'est a dire la page 1, furcnt comp1etees de la pub1ication de F. Hipler 
ou des notes faites par H. Schmauch, ce qui a ete mentionne dans les 
annotations. 


. 


La photocopie de H. Schmauch a etć prisc comme base pour le commencement 
des inscription (page 1) concemant la circonscription de Pieniężno (Mehlsack) 
et pour le reste (pages 2 et 3) -les deux pages du texte original, qui sc trom"e 
dans les Archives du Diocese de Wannie a Olsztyn. Le texte Copemic-Giese 
(1521) a aussi ete numerotć comme page 1. De cette fa
on la particularite 
des inscriptions pour les differcntcs circonscriptions et les differentes epoqucs 


36
		

/Magazyn_056_04_039_0001.djvu

			a ete soulignće, ce qui a trouve son expression dans la fonne graphique des 
textcs publićs. 
Le dechiffrement du manuscript causait dcs difficultes considerables au point 
de vue paleographique et philologique. Sans aucun doute le texte du registre 
dcs Locationes a ete copie dcs notcs separecs, faitcs par Copernic sur le lieu ou 
il accomplissait ses fonctions administratives. Peuvent en temoigner: le caractere 
assez unifonne de I'ecriture, plusieurs erreurs evidentcs etant le resultat d'une 
transcription machinale, ainsi que l'emploi alternatif de chiffres romains et 
arabes pour lcs datcs annuellcs. De meme en tĆJnoigne I'enregistrement errone 
d'un village de la circonscription de Olsztyn dans le registre concernant la 
circonscription de Pieniężno. Quelque inscriptions n'ont pas ete tenninees, 
deux ont ete biffecs par Copernic. Dans un cas il avait note (avec I'ecriture 
quelque peu differente) pourquoi la transaction projetee n'a pas ete realisće. 
Tout cela prove que lcs Locationes ont ete transcritcs des notes separees. 
C'est de telles notes que Tiedemann Giese s'est servi lorsqu'il succeda Copernic 
en tant qu'administrateur pour inscrire dans le registre des Locationes les trans- 
actions que son predecesseur avait realisćes en 1521, mais pour certaines raisons 
n'avait pas enregistrees. Le registre des Locationes aidait les administrateurs 
dans I'accomplis.sement de leurs fonctions quotidiennes. 
En reproduisant le texte on essayait avec pietisme de conserver les traits ca- 
racterisqiqucs de l' ortographe de Copernic, comportant les marques distinctivcs 
du mannerisme du moyen age. A part le style, cela concerne aussi la datation. 
On a resigne de la modernisation pratiquee generalement pour reproduire, 
autant que possible, I'ensemble des ses inscriptions dans leur fonne originelle. 
Cela concerne non seulement la maniere d'ecrire les noms des localites et des 
personnes, mais aussi I'ortographe et la grammaire latine. Ainsi donc on laissa 
partout la voyelle e au lieu de la remplacer par ae modernisće, de meme /, 
j fut rCltenue au lieu de I, i correct, ainsi que la fa
on romaine d'ecnre les chiffres 
et le symbole caracteristique ł dont requivalent arabe eS! 1/ 2 . Certaines fautcs 
d'ortographe ne fment pas corrigees. On le marqua avec [s] poUT sic (ex. 
habuturus au licu de habiturus, habentem au lieu de habens, modus au licu de 
modius etc.); c'etait fait pour faciliter la tache des investigateurs du style et 
de la langue de Copernic. On laissa aussi dans I'imprime deux inscriptions 
completes biffees par l' Astronome, lcs pourvoyant d'une parenthese carree et 
d'une annotation. Une exception fut fait pour les inscriptions commencecs et 
barrecs, le contooue desquelles fut donne dans les annotations. Par contre on 
laissa tout.es les notes commencecs et non barrecs (ex. Dywity - Dewiten). On 
etendu les abreviations usees par Copernic, surtout concernant les unites de 
mesure (ex. mod.-modius, modios) , la determination de ila parente (fr.-frater), 
ainsi que les prepositions et les adverbcs ([1 - per, nil. - nihil). En principe 
il n'y a pas de doute que ces mots furent correctement lus. 
Dans les annotations en lettres (textuellcs) on marq ua tous lcs menus biffages ou 
lcs corrections du texte, dans les annotations chifrees (substantives) on explica 
les noms des localites en indiquant leur appartenance administrative actuelle. 


37
		

/Magazyn_056_04_040_0001.djvu

			Dans la deuxibne partie dc la publication on insera la traduction des Locationes 
de Copernic cn langue polonaise, les rcndant de cettc fa
on accessiblc pour la 
premiere fois en cnticr a unc plus large partie prenante. Cc texte fut muni 
seulement des annotations les plus indispensables, conccrnant par e.xemple quel- 
quc fonnes d'ecrire lcs dates ct certaines personnes. On unifia aussi la fonne 
de toutes lcs inscriptions, mcttant consequemment en tete - pour plus dc 
darte - lcs noms des localites dans leur fonne actuelle. 
Toutes les localitees paraissant dans lc tcxte originalont ćte portecs sur une 
carte, qui donnc un apcr
u du rayon d'action dc Copcrnic dans les regions de 
Olsztyn et de Pieniężno (Mchlsack) au cours des annecs 1516-1519 et en 1521. 
La publication est completee par dcs indicateurs de personnes et dc localites. 
lIs comprcnncnt les donnees de l'original tcxte latin ainsi quc de la traduction 
polonaise. * 
Les Locationes de Copernic tirent leur ongme des conditions economiques, 
sociales et administratives cxistant dans les bicns du chapitre wannien au dćbut 
du XVle siecle. Depuis la seconde moitie du XlIIe siede le chapitre etait 
le proprietaire de plein droit des biens fonciers, qui lui etaient accordes et qui 
presentaient l/S de tout le territoire de la Wannie, les autres 2/S appartenant 
a l'eveque. 
Le chapitre avait tout droit de disposer des terres etant le superieur foncier, 
juridique et administratif. Ses proprietes etaient concentrees principalement 
dans deux regions de la Wannie (comparez la carte), formant la circonscription 
( cameratus) de Olsztyn au sud et la circonscription de Pieniężno (Mehlsack) 
au centre de la Wannie. La region de Frombork (Frauenburg) avec la 
cathćdralc, qui appartenait aussi au chapitrc, fonnait la petitc circonscription 
(cameratus) de Frombork. 
Dcpuis la fin du XlIIe siecle le chapitre peuplait ses terrcs principalcment avec 
des paysants, etablissant de grands villages payant le ccns. Au debut du XVle 
sieclc dans la circonscription de Olsztyn il y avait 59 villages comprcnant 
approxinativemcnt 1700 mansorum (mansus - ancienne mcasure agraire 
valant 16,8 ha) et 60 villages avec a peu pres 1950 mansorum dans celle 
de Picniężno. Un village comptait dc 20 a 40 mansorum. Tous les villages 
possćdaient le droit de Chełmno, avec leur propre autonomie dirigee par un 
maire de village. 
La direction des biens du chapitre se trouvait dans les mains d'un 
administrateur. II etait ćlu par le chapitre pour la duree d'au moins un an 
jusqu'a plusieurs annecs. Cette election avait lieu au cours d'une session 
generale tenue d'habitude le 8 novcmbre. II etait responsablc de l'administration 
de tous les biens, il collcctait (par l'intermćdiaire dc fonctionnaires subalternes) . 
le cens des villages et des fennes et surveillait l'exploitation de la terre, il 
exer
ait la juridiction superieure, il etait charge de la surveillance des burgrabes 
des deux chateaux du chapitre, a Olsztyn et a Pieniężno (Mehlsack), devait 
prendre soin de leur equipemcnt etc. Chaquc annee, au cours d'unc session 
. 
du chapitre, l'adrninistrateur rendait un compte dćtaille de l'ensemble dc son 


1 


38
		

/Magazyn_056_04_041_0001.djvu

			activite. C'etait donc un poste responsable, exigeant la confiance du chapitre. 
L'administrateur devait alors ctre un homme entreprenant et plain d'energie. 
Nicolas Copernic possedait sans doute ces dons, comme il avait deja rempli 
des fonctions responsable - de chancelier et d'administrateur des etablissements 
economique du chapitre. Pour la premiere fois le chapitre I'avait elu 
administrateur de ses biens le 8 novembre 1516. II remplissait ces fonctions 
pendant une periode de trois ans, donc jusqu'au 8 novembre 1519. II a ete 
rt
elu a ce poste en 1520, certainement aussi le 8 novembre, pendant la guerre 
entre la Pologne et l'Ordre Teutonique, provoquee par le grand maitre 
recalcitrant Albrecht Hohenzollern. Cette guerre a cause des destructions 
surtout dans la partie de la Warmie occupee par I'Ordre. La nomination 
de Copernic porte donc temoignage de confiance du chapitre pour ses 
capacites, dont ił a fait preuve plus tot a ce poste difficile et responsable. Cette 
deuxieme periode d'activite administrative s'est terminee prematurement deja 
au dćbut de juin 1521. C'ćtait du a la nomination de Copernic a un poste 
encore plus important, celui de commissaire de la Wannie. II devait y retablir 
l'ordre, les hostilites avec I'Ordre Teutonique £ini au debut d'avril de cette 
annee. En tout Copernic a rempli les fonctions d'administrateur des biens 
du chapitre pendant plus de trois ans et demi. Pendant ce temps ił devait 
rester dans les circonscriptions du chapitre, rćsidant surtout au chateau de 
. Olsztyn, plus rareroent a Pieniężno (Mehlsack). De la il visitait dif£ćrents 
villages pour regler les af£aires economiques et financieres des paysans. 
La premiere periode de I'activite de Copernic, jusqu'a la fin de 1519, tombait 
a l'epoque d'une intense reconstruction ćconomique des biens du chapitre, 
ravagćs pendant les guerres de la seconde moitie du XV e siecle: la guerre 
de treize ans de la Pologne et les etats prussiens contre I'Ordre Teutonique 
( 1454-1466) et la ainsi nonunee guerre des pretres entre l' eveque de Warmie 
Nicolas Tungen et le roi Casimir IV pour le trone de la Warrnie (1478-1479). 
En consequence a la fin de 1479 plus de 400/0 des terres itaient abandonnes 
dans la circonscription de Olsztyn et presque 3011/0 dans celle de Pieniężno. 
C'est pourquoi dans la huitieme decade du xve siecle le chapitre fit de grands 
efforts pour fair valoir les terres en £riche et aussi de faire fructifier les terres 
occupees par des paysans. C'etait la tache de I'administrateur des biens du 
. chapitre. En plus il devait remplacer les censitaires qui n' etaient pas 
convenables (trop vieux, infinnes, n'ayant pas de descendant male), ainsi que 
de recolonisef les terres delaissćes par la mort ou la fuite du censitaire. 
En connexion.avec cette action un registre special - Locationes manSOTum 
aeseTtoTum a ete cree par les administrateurs en 1481. 11 demontre par 
exemple, que sur les 1700 manSOTum daru; la oiroonscrip1Jion de Olsztyn, seulement 
400, c'est a dire moins que 1/4 etaient encore vaeants en 1500. 
Apres etre entre en fonction le 8 novembre 1516 Copernic a done ete le 
continuateur de cette aetion colonisatrice et eeonomique de ses predecesseurs, 
enregistrant comme eux ses actes dans Locationes. Sa premiere inscription date 
du 10 deeembre 1516 et la derniere du 14 aout 1519. :E:lu pour la deuxieme 


39 


........
		

/Magazyn_056_04_042_0001.djvu

			fois, Copernic reprit cette activite colonisatrice aussitot la fin des hostilites 
en avri11521. Sa premiere allocation a eu lieu le 6 mai et la demiere le 31 mai 
de cette annee. En tous dans les annees 1517-1521 Copemic fit 60 allocations 
dans la circonscription de Olsztyn et 13 dans cetle de Pieniężno (Mehlsack), 
donc 73 en tout. Sa moyenne annuelle pour les annees 1517-1519 est de 22, 
tandis que celle des ses predecesseurs au poste d'administrateur au debut 
du XVle siec1e de 19 seulement, ce qui demontre qu'il etait un homme bien 
active. 
Copemic etait oblige d'etre present a tout changement de censitaire, ce qui 
l'obligait a de frequentes visites au pays, ou sur place, dans le village il 
inscrivait les details des allocations executees, par exernple du changement 
de terre ou d'instalation du nouveau colon. Au cours des annees 1516-1519 
et en 1521 Copemic a, en effet, visite plusieurs villages des deux circon- 
scriptions, souvant en hiver ou au debut du printemps, accompagne de son 
gar
on (serviteur) Hieronim et de san domestique Wojciech Szebulski, un 
polonais (son nom etait probablernen.t Cebulski et dćrivait du mot cebula, 
oignon en polonais), quelquefois du chapelain du chateau de Olsztyn Nicolas 
Vicke ou du burgrave du chateau de Pieniężno (dans les biens de cette 
circonscription). lIs ont ete quelquefois, avec le maire du villagc, temoins 
des allocations faites par Copernic. lis agissaient aussi, avec des paysants du 
voisinage et parfois avec des parents, comme garants des transactions. En tout. 
Copemic a visite 71 fois les villages de Wannie, 59 dans la circonscription 
de Olsztyn et 12 dans cetle de Pieniężno (le plus en 1517 - 29). En tout il 
a visite 43 villages, quelques' uns plusieurs fois. 
Tres peu d'inscriptions de Copernic concement l'instalation de nouveaux 
colons et la prise en culture de terres abandonnees depuis longtemps et deja 
recouvertes de bois. Ił n'y avait que deux atlocations de ce genre dans la 
circonscription de Olsztyn (1519, Dywity), comprennant seulement 6 manso- 
rum. Toutes les autres inscriptions concernaient les terres qui changeaient 
de censitaire. Cependent il faut souligner, que quelques'unes de ces mansi 
etaient en friche paur un certain temps (jusqu'a 5 ans) a cause de fuite 
des censitaires precedents et qu'une partie considerable des allocations de 
Copemic (environs 70 mansorum) concemaient des terres abandonnees 
(mansorum desertorum). Dans 35 cas les inscriptions de Copemic concernaient 
des allocations des terres abandonnees a cause de mort ou de fuite des 
censitaires, tandis que 36 inscriptions confirmaient des transactions conc1ues 
entres des paysants (echange de terre, achat d'un censitaire .dćja incapable 
de travailler). 
Le groupe de 37 inscriptions de la premiere categorie est le plus caracterisqique 
pour l'activite de Copernic comme administrateur. Elles mont rent sa fa
on 
de proceder en allouant la terre abandonnee pour different raisons. Avant tout 
il devait transferrer au nouveau censitaire le cheptel et les instruments 
aratoires, quelquefois aussi du froment our de la graine de lin. A part cela 
Copemic dispensait les colons pour une periode detenninee de paicment du cens 


I 


r 


40 


I, 
ł 
.lt 


\
		

/Magazyn_056_04_043_0001.djvu

			et des services (pour 3-4 ans). En principe le maire du village ou des paysants 
du voisinage etaient garants pour ces transactions. Ils garantissaient que le 
nouveau censitaire ne dćlaisserait pas la terre allouee. L'introduction de ces 
garants demontre la prevoyance de Copernic comme administrateur des bicns 
du chapitrc. En fait elle n'etait pas depourvue de fondemcnts. 
Les 36 inscriptions du second groupc concernent le changement du censitairc 
par suite de rcnonciation volontaire a la terrc, d'incapacite de la cultiver a cause 
de vicillesse ou d'infirmite et du manque de descendant male. Les transactions 
ou I'echange de tcrre etait causec par lc changemcnt de village predominaient 
ki. En general ces transactions n'avaient pas de caractere d'achat-vente. Parfois 
on reprenait sans indemnite la terre des paysants vieux ou infirmes ct la 
transmcttait a un autre censitaire. Sans doute leur cndettemcnt cn etait la cause. 
Mais Copemic traitait ces cas d'une fac;on bien liberale, comme Ic montre le cas 
de Urban le Vieux - vicux d'age et de nom (re ac 1łomine veteranus) 
du village de Wójtowo (circonscription de Olsztyn, 1517). Malgre ses dettes, 
Copemic lui a permis de vcndrc sa terre et de quittcr lc village avec sa fcmmc. 
Cct cxcmplc, a cote d'autres, montrc que Copernic etait humanitaire dans ses 
rćlations avcc les paysans. En mcmc temps ił gardait bien les interets du ch:;-.pitre. 
Plusieurs fois les garants apparaissent dans des transactions ou les nouvcaux 
colons avaient paye pour la terre, ce qui prove qu'il etait un administratcur 
bien prevoyant: il voulait etre sur, qu'ils ne delaissront pas leur terre. C'etait 
aussi bien rare, qu'il dispensait les paysants du cens et des services, car en ce 
tcmps bcaucoup de nouveaux colons arrivaicnt en Warmie ct etaicnt prets 
a occuper la terre. 
En tous ces cas les inscriptions d'allocations de Copernic, en apparence seche 
et monotones, demontrent ses liens avec la vie quotidienne et la situation colo- 
nisatrice, economique, sociale et financiere de la campagne warmicnne. Elles 
sont le net reflet du fait, que "voulant atteindre le soleil et les etoiles" Coper- 
nic etait plante profondement dans la realite quotidienne et dans le milicu, 
en tirant I'experience pour ses interets economiques et monetaires. Les expe- 
ricnces acquises de cctte fac;on ront conduit plus tard a des generalisations 
theoretiq ues. 
Les inscriptions d'allocations de Copernic pcrmcttent aussi de tirer certaines 
consequcnces au sujet de ses contacts avec la population ethniquement polo- 
naise de la Warmie. On peut constater qu'il y avait des polon ais meme parmis 
ses domcstiques (le deja mentionne Wojciech Szebulski ou Cebulski). Coper- 
nic rencontrait des colons polonais surtout dans les villages de la circonscrip- 
tion de Olsztyn. Ils venaient en Warmie, principlement de la Masovie, deja. 
avant la premiere moitie du XVe siecle, mais ils avaient commence a affluer 
en masse sur les terrains depeuplćes de la Warmie des la fin de ce siecle. Cela 
changeait d'une fac;on fondementale I'aspect ethnique de la region, jusqu'i\ 
ce temps habitee par une population d'origine vieux prussienne et d'origine 
allemande, avec la premiere predominante (le rapport de ces deux groupes, 
jusqu'a la moitie do XVe siecle etait probablement de 3 : l). Les inscriptions 


41 


........
		

/Magazyn_056_04_044_0001.djvu

			de Copernic prouvent, que des paysans de Masovie s'
tablissaient en Warmie. 
L'administrateur etait souvant en contact avec eux et acceptait leur etablisse- 
ment et leurs transactions. Ces inscriptions sont donc aussi une source valuable 
pour demontrer, que la poloni
ation du sud de la Warmie progressait vite. 
Au cours du XVle siecle cette action etait presque terminee. 
Le nombre de colons polonais paraissant dans les Locationes est considerable 
et le calcul hypothetique de J. S i kor s k i (Mikołaj Kopernik w Olsztynie- 
Nicolas Copernic a Olsztyn, dans Szkice Olsztyńskie, Olsztyn 1967, page 76), 
qui estime que leur rapport aux colons allemands etait de 2 : 3, semble pro- 
babIe. Un fait est frappant: Copernic, inscrivant les prenoms et les noms des 
paysans polon ais comme ils les lui enoncerent oralement dans des villages de 
la region de Olsztyn, enregistra tout a fait correctement les c
..ractćristiques 
phonetiques de la langue polonaise, bien que quelquefois on voit l'influence 
de l'orthographe latine. Ainsi donc il inscrivit correctement les prenoms et les 
Iloms comme: Jan, Andrhe, Jan Roman, Bartosch, Martzyn, Gregorhs Czepan, 
JUartzyn Voyteg, Voitec et Voytek, Pawel, Oll Pavel, Czepan Copetz, Stani- 
slaus Czichotzinsky. Dans certains vnIages, comme a Naglady (1517) ou Na- 
terki (1519), Copemic n'etait en contact qu'avcc des colons polonais. Les 
constatations ci-dessus permettent de conclure, que Copernic non seulement 
connaissait la langue polonaise, mais pouvait l'user dans sa pratique quoti- 
dienne dans les villages warmiens. Ces constations demontrent aussi, que les 
contacts de Copernic avec la population polonaise en Warmie etaient bien 
nombreux. 
Cette caract6r.istique generale du contenu des Locationes mansorum desertorum 
demontre leur valeur pour la connaissance de la personalite de Nicolas 
Copemic et d'un fragment de sa vie, ainsi que du role de l'element polonais 
dans le sud de la Warmie. Elles ne sont qu'une pierre, petite mais impor- 
tante, a la conception de l'activite administrative et economique de Copernic 
en Warmie et de ses liens avec la vie quotidienne de cette region. Elles de- 
montrent aussi les liens du grand Astronome avec la societe warmienne s deja 
polonaise en sensible partie. Elle faisait pourtant une partie de la societe de 
la Pologne du XVI e siecle, a laquelle Copernic lui-meme appartenait. 


TabIe des iIlustration 


l. La carte de Warrnie par J. F. Endersch du 1755. 
2. L'action coloniale de Nicolas Copernic en Warmic au cours des annees 1516-1521. 
I. Partage de Warmie pour les circonscriptions administratives (camerati) episcopals et 
des chapitres. II. L'action coloniale de Nicolas Copernic da11S la circonscription admini- 
strative de Pieniężno (Meh!sack) au cours des annees 1517-1519. III. L'action colo- 
niale de Nicolas Copernic dans la circonscription administrative d'Olsztyn (Allenstein) 
au cours des annees 1516-1521. 
3. La circonscription administrative (cameratus) d'Olsztyn apres la carte de la moitie du 
XVII esiecle (Delineatio geographica cameratus Allenstcinensis - Les Archives du Dio- 
cese de Wannie a Olsztyn. Signe M 21(18). La designation concerne les elements colo- 
nials polonais qui se sont consolides dans cette region. 
4. Chateau du chapitre warmien a Olsztyn. 
5. Chiiteau du chapitre wannien a Pieniężno.
		

/Magazyn_056_04_045_0001.djvu

			Nikolaus Kopernikus' 
"Besiedlung verlassener Rufen" ("Locationes mansorum 
desertorum") in den Jahren 1516-1521 in Ermland 


Zusammenfassung 


Gegenstand vorliegender Veroffentlichung ist ein Manuskript von Nikolaus 
Kopernikus "Besiedlung verlassener Hufen" - Locationes mansorum deserto- 
rum. AIs Ganzes wurde es bisher nicht veroffentlicht. Es enthalt eine Reihe 
von Aufzeichnungen, die sich auf die Siedlungstatigkeit des grossen Astrono- 
men in Ermland beziehen. Diese Handschrift stammt aus jcner Zeit, aIs Ko- 
pernikus das Amt des Kapiteladministrators bekleidct und gesamten Giiter 
des ermIandischen Domkapitdls in den Karnrncramtem (camerati) Olsztyn 
(Allenstein) und Pieniężno (Mehlsack) verwaltet hat. AIs integraler Teil der 
Siedlungsurkunden des Domkapitels von Emlland befand sich die Handschrift 
bis zum Jahre 1945 im Diozesanarchiv in Frombork (Frauenburg). Wie ganz 
Ermland wurde diese Stadt wahrend der ersten Teilung Polens im Jahre 
1772 von PreuBen annektiert. Das Archiv war also praktisch bis zum Jahre 
1945 hauptsachlich deutschen Forschern zuganglich. Bruchstiicke der Hand- 
schrift W1Urden erstmalig von Franz H i P l e r in seiner Jubilaumsausgabe 
veroffentlicht (Spicilegium Copernicanum, Braunsberg 1873, S. 272-277; 
es jahrte sich damals zum 400-ten Mal der Geburtstag des Astronomen ). Eine 
weitere Veroffentlichung besorgte Leopold P r o w e (Nicolaus Coppernicus, 
Bd. 1, Teil 2, Berlin 1883, S. 90-93). Diese Ausgabe ist jedoch - beson- 
ders in den Aufzeichnungen iiber das Kammeramt (cameratus) Olsztyn- 
liickenhaft und weist grobe Fehler auf. Auch Hans S c h m a u c h stiit7te 
sich auf die im Lokationsregister vermerkten Ein:zelheiten (Nicolaus Coppernicus 
und die Wiederbesiedlungsversuche des ermliindischen Domkapitels um 1500, 
Zeitschrift fiir die Geschichtc und Altertumskunde Ermlands, Bd. 27, Brauns- 
berg 1941, S. 473-541). Dach die Absicht, 	
			

/Magazyn_056_04_046_0001.djvu

			t e r zuganglich gcmacht. Diese Photokopien umfassen 14 Seitcn des Lokations- 
registers. Es fehlt also nur die erste Seite der Handschrift, die Aufzeichnungen 
iiber drei Dorfer aus dem Kammeramt Olsztyn fUr die Jahre 1516/1517 
enthalt. Da jedoch F. Hipler diese Notizen groBtenteils veroffentlicht und 
H. Schmauch umfangreiche Regesten hinterlassen hat, ist es gelungen, diese 
Liicke fast vollkommen auszu£Ullen. 
Der 7JWeaseitige Urtext der Locationes mansorum von Nikolaus Kopernikus 
befindet sich gegenwartig im DiOzesanarchiv in Olsztyn. Hier wird der fru- 
here Archivbestand aus Frombork unter der Signatur II, 55 verwahrt. Das Lo- 
kationsregister, geschrieben in Hochoktavformat (1O,8X32,8 cm), besitzt einen 
Pergamentumschlag, dessen Ruckseite mit mittelalterlichen lateinischen Tex- 
ten beschrieben ist. Der obere Teil des Umschlags enthalt die in spaterer Hand- 
schrift geschriebene Aufschrift Locationes mansorum desertorum ab anno 1494 
usque ad annum 1520, etwas niedriger steht: Mensae, und dann wieder: 
Mansorum desertorum locaciones ab Anno 1494 ad Annum 1520"' u ",. Insgesamt 
zahlt dieses Manuskript heute 52 zusammcngcfaltete BIatter. Die von Koper- 
nikus geretteten Aufzeichnungen ubcr das Kammeramt Pieniężno befinden 
sich auf dem Blatt 42, also zwischcn den Notizen von Tiedemann Giese 
£Urs Jahr 1515, und Blatt 44 (Blatt 43 ist frei), auf deni Georg von Delau 
seine Notizen uber das Kammeramt Olsztyn fUr das Jahr 1503 eii1getragen 
hat. Die Aufzeichnungen von Kopcrnikus umfassen den mittleren und den 
Endteil der Ortschaften aus dem Kammeramt Pieniężno (von Millemberg bis 
Kynappel molendinum); sie betreffen die Jahre 1517-1519. Im Original fehlt 
also nur die erste Seite fUr das J ahr 1517 (M elsac-Libentail). Sie ist 
gliicklicherweise aIs Photokopie im NachlaB von H. Schmauch entdeckt 
worden. Kopernikus zeichnete den Originaltext auf Papier aufs welches Wasser- 
zeichen in Form von langen Streifen atifweist; die Tinte hat einen hellbraunen 
Farbton. 
Unter der Signatur L 92 sind Tiedemann Gieses Aufzeichnungcn zu £inden. 
Er ubernahm den Posten des Landpropstes von Kopernikus im Juni 1521. 
Die CIl"Ste Seite (Anno Domini MDXXl... - ]omendorf) reines Registers 
enthalt 7 Eintragungen ubcr das Kammcramt Olsztyn, dic von Kopernikus 
noch im Mai 1521 aufgezeichnct wordcn sind. Gicse hat sic dann auf Grund 
fruhcrer Notizen des Verfasscrs eigenhandig ins Lokationsregister eingetragen. 
PapierausmaBe sind mit den fruheren identisch. 
Ais Grundlage fur den Abdruok des ikopernikanischen Tcxtes der Locationes 
mansorum muBten also £Ur das Kanuneramt Olsztyn 11 Photokopienseiten 
von H. Schmauch dienen. Sie wurden von 2 bis 12 nummeriert. Die fehlen- 
den ersten 3 Aufzeichnungcn, die crstc Seite ausmachten, wurden der Verof- 
fcntlichung von F. Hipler bzw. den Rcgesten von H. Schmauch entnommen. 
Dies wurde in den Anmerkungen zum Text vermerkt. 
Fur die Aufzeichnungen ubcr das Kammeramt PienięLno wurdc dem Anfang 
(S. l) des Abdrucks H. Schmauchs Photokopie unterlegt. Dem Abdruck 
weiterer Aufzeichnungen, bezeichnet aIs Seiten 2 und 3, dienten aIs Grundlage 


44
		

/Magazyn_056_04_047_0001.djvu

			'1 


2 Seiten des Originaltextes aus dem Diozesanarchiv in Olsztyn. Auch der 
Text von Kopernikus-Giese (1521) wurde als Seite l bezeichnct. Auf diese 
Weise trug man den Besonderhciten der Eintragungen flir einze1ne Kammer- 
amter und Perioden Rechnung. Dies fand auch in dcr graphischen Gestal- 
tung des Abdrucks scincn Ausdruck. 
Beim Ablcsen der Handschrift sticB man ofter auf Schwiorigkeitcn paleo- 
graphischcr und philologischc:r Natur. Dic Aufzei-chn\lJTlgen der Locationes 
mansorum wurdcn ohne ZwcifeJ. auf Grund cinzelner Notizen, die Kopernikus 
gcwiB an Ort und Stcllc wahrcnd scincr administrativen Tatigkcit vcrfaBt haben 
muBtc, ins Rcinc geschricbcn. Davon zcugcn: die zicmlich cinhcitlichc Schrift; 
cine Reihe offcnbarcr unbcdcutendcr Fchlcr - das Ergebnis mcchanischcn 
Kopicrcns der Notizcn; zur Bczcichnung dcs Jahres abwcchselnd angcwandtc 
romischc oder arabische Ziffcrn; die ins Pieniężno-Register irrtlimlich eingc- 
tragcne Ortschaft aus dcm Kanlmeramt Olsztyn. Einige der eingctragcncn 
Aufzcichnungen wurdcn im Register nicht beendet. Zwei Aufzeichnungcn wur- 
dcn gcstrichcn. Dafiir gibt Kopernikus in cincm Falle (in anderen Schriftzli- 
gen) di(: Ursache an, die besagt, weshalb die vorgesehcne wirtschaftliche 
Transaktion nicht zustande gekommcn ist. AlI dics spricht unbeirrbar dafiir, 
daB d
e Aufzcichnungcn dca- Locationes mansorum von ein.zelnoo Notizen 
abgcschrieben worden sind. Solche losen Blatter muBten Tiedemann Giese 
zur Verfiigung gestandcn haben, ais er nach der Amtslibernahme das Loka- 
tionsrcgister mit dcn von Kopernikus vcrfaBten Aufzcichnungen erganzte. 
Giese beschrieb damais diejcnigen Lokationsveranderungcn, die Kopcrnikus 
im Jahre 1521 vorgcnommcn hatte, die jcdoch aus unbckanntcm Grundc 
nicht sofort aufgczcichnct wurden. Das ins Rcinc geschriebcne Lokationsrcgistcr 
dientc dcn Landpropstcn ais Nachschlagswerk in ihrcn weitcrcn Amts- 
handlungcn. 
Mit aller Sorgfalt bemlihtc man sich, dcn Tcxt mit allcn charaktcristischen 
StilmerkmaIen von Kopernikus wiederzugebcn. Seine Schreibart kennzeichnen 
nfunlich dcutłich mittelaltcrliche Eigcntlimlichkcitcn, die nicht nur im Stil 
selbst, sondcrn z. B. auch in der Datierung hcrvortrcten. Von der sonst liblichcn 
Modcrnisierung wurdc absichtlich Abstand gcnommen, um allc Aufzcichnungcn 
moglichst In natlirlicher Form erscheinen zu lasscn. Dahcr sind 
sowohl Orts- und Pcrsoncnnamen ais auch Rcchtschrcibung und latcinische 
Grammatik unverandert geblieben. Man crsetzte also nicht den V okal e durch 
das neucre ae sowie ], j durch das korrekte I, i. Ungdindert b1ieb auch die 
romischc Art dcr Zahlenangabe und im Zusammenhang damit auch das 
charakteristische Symbol ;, dem das arabische 1/ 2 entspricht. Manche Rccht- 
schrcibefehlcr wurdcn auch nicht vcrbessert; sie Wl.JUden mit [s] d. h. sic ge- 
kennzcichnet (z. B. habuturus st:aJtt habiturus, habentem statt habens s modus 
statt modius usw.). Durch dieses V orgehen wolltc man den Stil- und Sprach- 
forschcrn ihre Aufgabe erleichtern. Abgedruckt wurden auch - aIlcrdings 
in Klammcrn - zwei von Kopernikus gestrichcncn Eintragungen; sic wurdcn 
mit entsprechendcn Anmcrkungcn vcrsehen. Lcdiglich nur begonncne und 


45 


..30....
		

/Magazyn_056_04_048_0001.djvu

			wieder gestrichene Notizen, dcren Inhalt in den Textanmcr,kungcn wicderge- 
geben wurde, gelangten nicht zum Abdruck. Aber alle angefangenen und nicht 
gestrichenen Aufzeichnungen wurden in diese Ausgabe iibernommen (z. B. 
Dewiten). Die von Kopernikus gebrauchten Abkiirzungen in Gestalt von 
Suspensionen und Kontraktionen wurden erlautert. Wir finden sie besonders 
bei MaBeinheiten (z. B. modo - modius, modios), Bezeichnungen des Ver- 
wandschaftsgrades (fr. - frater), Verhaltnis- und Umstandswortern (P - 
per, nil. - nihil). In der Regel gab es keine Zweifel iiber den vollen Wort1aut 
der gegebenen Abkiirzung. 
Die mit Buchstaben versehenen Textanmerkungen beriicksichtigen alle ge- 
ringsten Streichungen oder Korrckturcn, die beziffcrtcn Sachanmerkungcn 
erIautern Ortsnamen und geben ihre heutige administrative Zugehorigkeit 
ano 
Dcr zweite Teil dieser Vcroffentlichung entlililt die polnische tlbcrsetzung 
der Locationes mansorum. Au£ diese Weise wollte man den Text des Loka- 
tionsregisters von Kopernikus einem groBercn Publikum zuganglich machen. 
Diesern Text wurden nur die unentbehrlichsten Anmerkungen beigefiigt, dic 
z. B. einige Datcn oder Pcrsoncn betrcffen. Auch dic graphische Gestaltung 
aJler Au£zeichnungen wurde vercinhcitlicht. Zwccks besserer tlbcrsi
ht wurdcn 
allc Ortsnamen im heutigcn Wortlaut konsequcnt an dcn An£ang gcstellt. 
Dic im Urtext erwahnten Ortschaftcn wurdcn auf cine Landkarte gczeichnct. 
Sic vcranschaulicht dcn Umfang dcr Tatigkcit dcs Kapiteladministrators in 
dcn Kammcramtern Olsztyn und Pieniężno w,ahrend dcr Jahre 1516-1519 
und 1521. Diese Vcroffcntlichung ist durch cin Pcrsoncn- und cin Ortsna- 
menregister erganzt worden. Darin sind Angaben zu £inden, die sowohl aus 
dem latcinischen U rtext als auch aus der polnischen tlbcrsetzung stammen. 


* 


Die Entstehung der Locationes mansorum von Kopernikus vcrdanken wir den 
wirtschaftlich-sozialcn und administrativcn V crhaltnissen, die anfangs des XVI. 
J ahrhunderts in dcn Giitern dcs Domkapitels von Ennland hcrrschtcn. Das 
Domkapitcl nannte rechtsmaBig seit dcr zwciten Half te des XIII. J;lhrhun- 
dcrts cin Drittel dcs Tcrritoriums von Wannia sein Eigcntum. Dic andcrcn 
zwci Drittel der Flache gehorten dem Bischof. Da das Kapitel Bcsitzer der 
Grundstiicke war, hatte es natiirlich das Rccht, dariiber nach eigenem Er- 
messen zu vcrfiigen. Im Namen des Domkapite1s iibte dcr jeweilige Land- 
propst die landesherrliche Gcwalt in den ihm unterstchenden Kammeramt
rn 
aus. Der Besitz dcs Domkapitels (verglcich Landkarte) konzentrierte sich 
hauptsachlich im Siidcn, wo das Kammeramt Olsztyn lag, und in Mittel- 
ennland mit dem Kammcramt Pieniężno. Auch das Gebiet um Frombork 
und dcr dortige Dom waren Eigcntum des Domkapitels. Vom Ende des XIII. 
J ahrhundcrts wurden in dcn genanntcn Kammeramtern groBe Zinsdorfer mit 
Ncusiedlern gegriindct. Anfangs des XVI. Jahrhunderts gab es im Kammcramt 
Olsztyn 59 Bauerndorfcr mit rund 1700 Kulmer Hufen (1 Hufc = 16,8 ha). 
Zur gleichen Zcit gab es im Kammeramt Pieniężno 60 Zinsdorfer mit einer 


46
		

/Magazyn_056_04_049_0001.djvu

			FHiche von rund 1950 Hufen. Im Durchschnitt entfielen auf jedes Dorf etwa 
20--40 Hufen. In der Regel galt in den Ortschaften das Kulmer Recht. 
Der Dorfschulze stand an der Spitze der Selbstverwaltung. 
Wie schon erwahnt, ruhte die landesherrliche Gewalt in den Handen des 
Kapiteladministrators. Er wurde vom Domkapitel wenigstens flir ein oder auch 
mehrere Jahre gewahlt. Dies erfolgte in der Genera1versammlung, die gewohn- 
lich am 8. November statt fand. Zugleich mit seinem Posten iibemahm der 
jeweilige Landpropst ziemlich umfangreiche Pf1ichten: Seine Hauptsorge galt 
zunachst der Einziehung des Grundzinses und der anderen Abgaben, die dem 
Kapitel aus seinen Dorfem und Vorwerken zustanden. Er muBte flir eine gute 
Wirtschaft in den Dorfem sorgen. Er iibte die hochste Gerichtsbarkeit unter 
den Untertanen aus. Er beaufsichtigte die beiden Burggrafen, die die Burgen 
des Domkapitels in Olsztyn und Pieniężno verwalteten. Er sorgte auch flir 
eine entsprechende Ausriistung der Burgen. Uber Einnahmen und Ausgaben 
sowie iiber seine Amtstatigkeit hatte der Landpropst dem Kapitel jahrlich 
in schriftlicher Form Bericht zu erstatten und Rechenschaft abzulegen. Es 
war also ein verantwortungsvolles Amt. Der jeweilige Landpropst muBte also das 
volle Vertrauen des Domkapitels be."itzen. Um dies zu erreichen, muBte er vor 
allem tatkraftig und energisch sein. 
Diese Charakterziige muBte Nikolaus Kopernikus besessen haben, da er zuvor 
schon andere verantwortliche Amter bekleidet hatte. So war er Z. B. Kanzler 
des Kapitels, dann V orsteher der wirtschaftlichen Betriebe. Erstmalig wurde 
er am 8. November 1516 zum Landpropst des Kapitels gew:ahlt. Er bekleidete 
dieses Amt ununterbrochen 3 Jahre hindurch, also bis zum 8. November 1519. 
Im Jahre 1520 wurde Kopernikus nochmals zum Administrator gewahlt. 
Die Wahl erfolgte wahrscheinlich auch am 8. November, also wahrend des 
Krieges zwischen Polen und dem Kreuzritterorden, der durch den widerspen- 
stigen Hochmeister Albrecht von Hohenzollern hervorgerufen wurde. Durch 
Kampfhandlungen wurde besonders das teilweise von Kreuzritterorden besetzte 
Gebiet von Ennland verwiistet. Die Wiederwahl beweist, daB Kopernikus volles 
Vertrauen des Domkapitels genossen hat. Seine zweite Amtsperiode ist vor- 
zeitig, namlich schon anfangs Juni 1521 abgebrochen worden. Die Ursache 
hierfiir lag in der Berufung seiner Person auf einen noch verantwortlicheren 
Posten. AIs Kommissar flir Ennland hatte er - nach Einstellung der Kampf- 
handlungen anfangs April dieses Jahres - die Aufgabe, flir Ordnung und gere- 
gelte Zustande im Lande zu sorgen. Das Amt des Landpropstes bekleidetc 
Kopernikus also insgesamt iiber 3,5 Jahre. Dieser Posten veran1aBte ihn, sich 
zu jener Zeit im Raume der beiden Kamme
amter aufzuhalten. Von allem 
residierte er in der Burg zu Olsztyn, seltener in Pieniężno. Natiirlich hat er 
sehr oft die einzelnen Dorfer besuchen miissen, um iiber Wirtschafts- und 
Vennogensfragen der Landleute zu entscheiden. 
Die erste Amtsperiode von Kopernikus, die im November 1519 endete, fiel 
in eine Zeit, in der man bemiiht war, die wahrend der verherrenden Kriegc 
der zweiten Half te des XV. Jahrhunderts entstandenen Verwiistungen, so 


47
		

/Magazyn_056_04_050_0001.djvu

			schnell wie m6glich zu beheben. InfoIge der Kampfhandlungen w.ahrend des 
13-jahrigen Krieges, der sich zwischen PoIen und den PreuBischen Standen 
auf der einen und dem Deutschen Orden auf der anderen Seite 1454-1466 
abspielte, sowie des sog. Pfaffenkrieges, den der ennl1indische Bischof, Niko- 
Iaus von Tungen, gegen den K6nig Kasimir Jagiellończyk um den Tron von 
EnnIand 1478-1479 flihrte, Iagen Ende 1479 im Kammeramt Olsztyn iibcr 
40% des Bodens brach, im Kammeramt Pieniężno fast 30%. Das Domka- 
pitel be:miihte sich daher redlich schon anfangs der achtziger J ahre um die 
Wiederbewirtschaftung des verwiisteten Landes und iiberhaupt um die rich- 
tige Fiihrung der noch bestehenden Geh6fte. Dafiir zu sorgen, war seitdem 
Hauptaufgabe des Kapiteladministrators. Ferner gaIt seine Sorge denjenigen 
Grundstiicken, die aus anderen Griinden frei geworden sind (z. B. hohes Alter 
oder Tod des Inhabers offenbar ohne geeignete mannliche Erben, vorliegende 
FIucht vom Geh6ft usw.). Sie muBten dringend neu besetzt werden. Diese 
Seite der Verwaltungstatigkeit des jeweiligen Landpropstes spiegelte sich in 
der Tatsache wieder, daB er iiber alle Lokationsvedinderungen eigcnhandig 
sorgfaltig Buch zu fiihren hatte. Auf diese Weise enstanden die Locationes 
mansorum desertorum, deren erste Aufzeichnungen aus dem Jahre 1481 stam- 
men. Aus diesem Register eńahrcn wir z. B., daB um 1500 im Kammeramt 
Olsztyn von 1700 Hufen nur noch 400, aIso rund 1/4 der Gesamtflache, wiist 
lagen. 
Kopernikus setzte nach der Amtsiibernahme am 8. November 1516 die mehr- 
jahrigen Bemiihungen seiner Vorganger fort. Ihrem Beispiele folgend zeichnete 
er aIle Veranderungen im Besitzstand, alle Neuansied1ungen gewissenhaft in 
den Locationes mansorum au£. Seine ersten Aufzeichnungen trug er schon am 
10. Dezember 1516, die letzten am 14. August 1519 ein. In seiner zweiten, 
kurzen Amtsperiode nahm Kopernikus sofort nach Einstellung der Kampf- 
handlungen im April 1521 die Siedlungsaktion wieder auf. Die erste Ein- 
tragung wurde am 6., die Ietzte am 31. Mai dieses J ahres vorgenornmen. 
Insgesamt finden wir im Lokationsregister 73 eigenhandige Vermerke von Ko- 
pernikus; davon beziehen sich 60 auf da.s Kammeramt Olsztyn und 13 auf das 
Kammeramt Pieniężno. Im Durchschnitt wurden flir 1517-1519 jahrlich 
22 Notizen eingetragen. In dieser Hinsicht iiberragte er um ein Weniges seine 
Amtsvorgiinger, die mit 19 Aufzeichnungen den Jahresdurchschnitt leisteten. 
Kopernikus muBte aIso ziemlich regsam sein. 
Da der Landpropst verpflichtet war, jeder Veranderung im Besitzstande der 
zinspflichtigen Grundstiicke beizuwohnen, muBte Kopernikus sehr oft aufs 
Land fahren. Im Doń, aIso an Ort und Stelle verfaBte er dann eine entspre- 
chende Notiz, die besagte, welches Geh6ft verkauft, welches Grundstiick ge- 
tauscht oder welche Hufen neu besetzt wurden. Tatsachlich reiste Kopernikus 
wahrend der Jahre 1516-1519 und dann 1521 ort iibers Land zu den Ort- 
schaften beider Kammeramter. Dies geschah oft im Winter oder Vońriihling 
gew6hnlich in Begleitung seines "Jungen" Hieronymus und des Knechtes 
Wojciech Szebulski (sicherlich "Cebulski" - wahrscheinlich von "cebula", 


48
		

/Magazyn_056_04_051_0001.djvu

			polnisch "Zwiebel" , ahgeleiteter N ame). Manchmal begleitete der Burgkaplan, 
Nikolaus Vicke, aus Olsztyn ocIer der Burggraf aus Pieniężno (auf dem Gebiet 
des dortigen Kammeramtes) Kopernikus. Des ofteren waren sie zusammen mit 
dem Dorfschulzen Zeugen der eingetragenen Aufzeichnungen. Wiederholt 
treten sie auch zusammen mit Anverwandten oder Nachbarn aIs Biirgen der 
abgeschlossenen Geschafte au£. Insgesamt reiste Kopernikus 71 MaI iibers 
I
and; die Dorfer im Kammeramt Olsztyn besuchte er 59 MaI, die im Kanuner- 
amt Pieniężno 12 MaI. Am aktivsten muBte er 1517 gewesen sein, denn er 
verlieB Olsztyn damais sogar 29 MaI. Insgesamt konnen sich 43 Dorfer in Erm- 
land seines Besuches riihmen; einige davon besuchte Kopernikus sogar mehr- 
maIs. 
Nur in wenigen Aufzeichnungen befaBt sich Kopernikus mit vollig neuen 
Siedlern und der Vergebung von unbebauten Hufen, die sogar schon mit WaId 
bewachsen waren. Es sind ihrer zwei an der ZahI und beziehen sich ausschlieB- 
lich auf das Kammer
t Olsztyn, wo im Jahre 1519 (Dywity-Diwitten) 
6 Hufen vergeben wurden. AIIe anderen Vermerke befassen sich mit Geh6ften, 
deren Inhaber gewechselt wurden. Es ist jedoch hervorzuheben, daB einige 
dieser Bauernh6fe kiirzer oder Uinger verlassen dalagen (sogar bis zu 5 Jahren)s 
weiI ihre ehemaligen NutznieBer entlaufen waren. Zum gr6Bten Teil befassen 
sich also die Aufzeichnungen von Kopernikus tatsachlich mit "verlassenen 
Hufen" (Grundstiicken) (mansorum desertorum). In 35 FaIIen handelte es 
sich a1so um Neubesetzungen von Geh6ften (Hufen), deren ehemalige Inhaber 
verstorben oder entlaufen waren. In 36 FaIIen sind es Bestatigungen von schon 
abgewickeIten Geschiiften, die direkt von den Bauern geschlossen wurden 
(Tausch des Geh6ftes, Kauf vom arbeitsunfahigen Inhaber usw.). 
Die ersterwahnten 37 Aufzeichnungen kennzeichnen am besten des Land- 
propstes Kopernikus Tatigkeit. Sic gewahren uns namlich einen Einblick in sein 
Handeln bei N eubesetzungen der aus verschiedenen Griimien verIassenen Ge- 
h6fte. Der neu angesiedeIte Bauer erhieIt totes und lebendiges Inventar, manchmai 
Saatgetreide ocIer Leinsamen. Kopernikus war auch flir die Lange der sog. Frei- 
jahre zustandig, d. i. die Zeitspanne (3-4 Jahre), wahrend der der Neusiedler 
von der Zahlung des Grundzinses oder anderen VerpfIichtungen, wie z. B. von 
der Leistung des Scharwerks ganz oder teilweise befreit war. In soIchen 
Aufzeichnungen sind 6fter der DorfschuIze, die Nachbarn oder Anverwandten 
angegeben, die flir den Neusiedler Biirgschaft leisten l11uBten. Dicse MaB- 
nahmen solIten gew.ahrleisten, daB der neue Inhaber vor Ablauf einiger Jahre 
nicht entlief. Es gab au ch lebensIangliche Biirgschaften. In der Praxis scheint 
das Vorgehen des Landpropstes Kopernikus nicht unbegriindet gewesen zu 
sein. Sicherlich ist diese Vorsorge zur voIIen Zufriedenheit des GesamtkapiteIs 
ausgefaIIen. 
Die anderen 36 Aufzeichnungen befassen sich iiberwiegend mit dem WechseI 
der Geh6ftsinhaber. Dies geschah oft auf eigenen Wunsch, ferner faIIs der Bauer 
zum Wirtschaften nicht taugte und zwar des Alters oder eines k6rperlichen 
Gebrechens wegen, oder auch wenn es an geeigneten mannlichen Erben fehlte. 


49
		

/Magazyn_056_04_052_0001.djvu

			Gewec,hsclt wurde auch, falls der Inhaber in ein anderes Dorf iibersiedeln 
wolIte. Vorwiegend hatten solche Transaktionen keinen merkantilen Charakter. 
f'alls ein Wechsel ohne Entschadigung der Enteigneten vorgenommen wurde, 
waren diese letzten ohne Zweifel verschuldet. Solche Falle behandelte Koperni- 
k us jedoch sehr groBziigig. Z. B. erlauhte Kopernikus dem kinderlosen Urban 
"dem Alten" (re ac nomine veteranus) aus Wójtowo (Kammeramt Olsztyn - 
1517), sein Geh6ft zu verkaufen und in Begleitung seiner Frau ungehindert 
das Dorf zu verlassen, obwohl er verschuldet war. Es war zwar seine Pflicht, 
die Interessen des Domkapitels zu wahren. Dennoch lieB sich Kopernikus ofters 
in seiner Verwaltungstatigkeit von ahnlichen menschlichen Gefiihlen leiten. 
Weitere Aufzeichnungen zeugen von einer auBerordentlichen Vorsicht des 
Landpropstes; sogar bei entgeltlichen Grundstiickiibernahmen muBten die 
Anverwandten oder N achbarn Biirgschaft leisten. Diese MaBnahmen sollten 
natiirlich von vornherein die oft vorkommenden Fluchtversuche vereiteln. 
Deutlich ist auch zu erkennen, daB Kopernikus beim Bemessen der sog. Frei- 
jahre MaBigkeit iibte, da stets neue Siedler eintrafen, die bereit waren den 
Boden zu iihernehmen. 
Immerhin veranschaulichen die scheinhar trockenen und eintonigen Lokations- 
aufzeichnungen von Kopernikus seine engcn Beziehungen zum Leben, zum 
Alltag unter den Siedlungsverhaltnissen, seine Kenntnis der wirtschaftlichen 
und sozialen Verhaltnisse und des Finanzwesens in Ennland. Seine Au£- 
zeichnungen sind ein Beweis dafiir, da.B Kopernikus tie£ im ałltaglichen Leben 
und im Milieu verwurzelt war, obwohl er "zur Sonne und den Sternen strebte". 
Aus dem Milieu schop£te er praktische Erfahrungen, die spater zu theoretischen 
Verallgemeinerungen fiihrten (V orschlage zur Miinzre£onn). 
Das Lokationsregister erlaubt auch zu den Kontakten von Kopernikus mit der 
ethnisch polnischen BevOlkerung Stellung zu nehmen und daraus wichtige 
Schliisse zu ziehen. Es zeigt sich, da.B er sogar seine persOnlichen Bediensteten 
aus dem KreiSe der polnischen Bevolkerung angeworben hat (Wojciech Sze- 
bulski oder Cebulski). Mit polnischen Siedlern kam Kopernikus vor allem 
wahrend seiner Reisen in die Dorfer des Kammeramtes Olsztyn in Beriihrung. 
Sie kamen nach Ennland besonders aus Masowien schon in der ersten Half te 
des XV. Jahrhunderts; der groBte Andrang der masurischen Bauern in das 
entvOlkerte Land begann jedoch gegen Rude des Jahrhunderts. Das ethnische 
Gebilde dieser Region wurde dadurch grundsatzlich gdindert. Zuvor hatte 
hier die Bevolkerung altpreuBischer Herkunft das Vbergewicht. Das Verhaltnis 
zwischen ihr und der deutschen BevOlkerung verhielt sich bis zur Half te des XV. 
J ahrhunderts wohl wie 3 : 1. Das Lokationsregister ist also eine wertvolle 
Quelle zur Frage des Poloniesierungsprozesses von Siidermland. Der ProzeB 
wurde dank raschen Fortschritt wahrend des XVI. Jahrhunderts fast voll- 
standig abgeschlossen. 
Die Zahl der im Lokationsregister erwahnten polnischen Neusiedler ist ziemlich 
groB. J. S i kor s k i' s Hypothese (Nikolaus Kopernikus in Olsztyn, in: Szkice 
olsztyńskie, Olsztyn 1967, s. 76) daB sie sich im Verhaltnis zur Zahl der 


50
		

/Magazyn_056_04_053_0001.djvu

			dcutschen Siedlcr so wie 2 : 3 verhiclt, scheint berechtigt zu sein. Interessant ist 
die Tatsache, daB Kopernikus dic Vor- und Zunarncn der polnischcn Bauern 
so cingctragen hat, wic sic ihm in dcn cinzelnen Dor£ern mlindlich angegeben 
worden sind. Dabci registriertc er dic phonetischen Mcrkmale der polnischen 
Sprache vollig korrekt, obwohl manchmal unter deutlichcm EinfluB der latci- 
nischen Ortographie. Fast fehlcrlos noticrte er z. B. die £olgendcn V or- und 
Zu:namen: Jan, Andrhe, Jan Roman, Bartoseh, Afartzyn, Gregorhs Czepan, 
Afartzyn Voyteg, Voitee und Voytek, Paweł oder Paveł, CzeJJan Copetz, 
Stanisłaus Cziehotzinsky. In einigcn Dorfcrn, wie in Naglady (Nagladdcn 1517) 
oder Naterki (Nattern 1519), kam Kopernikus wahrend seiner Amtstatigkeit 
nur mit polnischen Neusiedlem in Berlihrung. Diese Tatsachen lassen 
darauf schlicBen, daB Kopemikus nicht nur die polnische Sprache beherrschte, 
sondem sie auch in der Prrods in den Ortschaften vom slidlichcn Ermland 
gebrauchte. Aus diesen T atsachen sind zugleich die zahlrcichen Kontakte von 
Kopernikus mit der polnischen BcvOlkerung von Ermland crsichtlich. 
Die allgcmcine Inhaltscharaktcristik der Loeationes mansorum desertorum 
zeigt uns dic Bedeutung dcs Registcrs flir die Erlauterung eines Lebensab- 
schnittes und der Persanlichkeit von Nikolaus Kopemikus, die Bedeutung flir 
die Kenntnis der Rolle des polnischen Elements in Slidem1land. Das Lokations- 
register ist nur ein kleiner Anhaltspunkt, aber dn wichtigcr und wesentlicher 
flir das Gesamtbild der administrativcn und wirtscha£tlichen Tatigkeit von 
Kopernikus. Auf Grund der Aufzeichnungel1 lassen sich die Beziehungen des 
groBen Mannes aus TorulI zur BevOlkerung, die groBtenteils schon polnisch 
war, in Ermland verlolgen. Diese BcvOlkerung war doch eil1 Teil der Gcmein- 
schaft Polcns des XVI. Jahrhunderts, der Er selbst ganz angehorte. 


Abbildungenvcrzeichnis 


1. J. F. Endersch, Karte von ErmIand vom Jahre 1755. 
2. Nikolaus Kopernikus Siedlungstatigkeit in ErmIand in den Jahren 1516--1521. I. Auf- 
teilung Ermlands in bischof1iche und domkapitularische Kammedimter; II. N.ikolaus Ko" 
pernikus Siedlungstiitigkeit im Kammeralllt Pieniężno (Mehlsack) in dcn J ahren 1517- 
-1519; III. Nikolaus Kopernikus Siedlungstiitigkeit im Kamlllcramt Olsztyn (Allenstein) 
in den Jahren 1516--1521. 
3. Kammeramt Olsztyn nach einer Karte von der Hiilfte des 17. Jahrhunderts (Delineatio 
geographica cameratus Allensteinensis - Archiv der Diozese Ennland in Olsztyn. Signa- 
tur M 21/18). Die Benennungen zeugen von der Festigung des polnischen Siedlungsele- 
moots in diesclll Region. 
1. DOJllkapitularisch
 Burg in Olsztyn. 
5. Domkapitularische Burg in Pieniężno.
		

/Magazyn_056_04_054_0001.djvu

			J
		

/Magazyn_056_04_055_0001.djvu

			HHKonaH KOnepHHKa 
,,3aCeneHHe 3a6poWeHHblX 3eMenb" ("Locationes 
mansorum desertorum") Ha BapMHH B 1516 -1521 ro,n,ax 


Pe310Me 


I1peAMeTOM HaCTO.R
erO J13Aallli.R .RBJI.ReTC.R pYKOnJ1Cb HJ1KOJIa.R KOnepHJ1- 
Ka ,,3aCeJIeHJ1e 3a6pollIeHHbIx 3eMeJIb" - Locationes mansorum deserto- 
rum, KOTOpa.R AO CJ1X nop nOJIHOCTblO He ny6JIJ1KOBaJIaCb. OHa COCTOJ1T 
J13 p.RAa 3aMeTOK, CB.R3aHRbIX c nOCeJIeH'łeCKOH Ae.RTeJIbHOCTblO BeJIJ1KOrO 
aCTpOHOMa Ha TeppJ1TOpJ1J1 BapMJrn: B TO BpeM.R, KorAa OH 3aHJ1MaJI nOCT 
" 
"ynpaBJI.RIO
erO COBMeCTHbIMJ1 BJIaAeHJ1.RMJł BapMJłHCKOrO KaIlliTYJIa 
B aAMJ1HJ1CTpaTJ1BHbIX oKpyrax OJIbllITbIHa J1 I1eHeH>KHO (MeJIb3aK). 11.0 
1945 rOAa PYKOIlliCb, KaK COCTaBHa.R 'łaCTb nOCeJIeH'łecKJ1X KHJ1r BapMJ1H- 
CKoro KanJ1TYJIa, XpaHJ1JIaCb B EnapXJ1aJIbHOM apXJ1Be BO et>poM60pKe. 
et>poM60pK BMeCTe co BceH BapMJ1eH BO BpeM.H nepBoro pa3AeJIa I10JIbllIJ1 
B 1772 rolJ.Y 6bIJI 3aXBa'łeH I1pycCJ1eH, n03ToMY npaKTJ1'łeCKJ1, AO 1945 rOAa, 
MaTepJ1aJIaMJł apXJ1Ba nOJIb30BaJIJ1Cb, rJIaBHbIM o6pa30M, HeMeqKJfe HCCJIe- 
AOBaTeJIJ1. BnepBbIe OTpbIBKJ1 pYKOnJ1CJ1 ony6JIJ1KOBaJI et>pa
 rJ1IIJIep 
B CBoeM 106J1JIeHHOM Spicilegium Copernicanum (Braunsberg 1873, 
CTp. 272-277), Ha nOT rOA npJ1XOAJ1JIOCb 400-COTJIeTJ1e co AH.R PO>K- 
AeHJ1.R aCTpOHOMa), n03>Ke JIeonOJIbA I1poBe (Nicolaus Coppernicus, Bd. 1, 
Teil 2, Berlin 1883, CTp. 90-93), oAHaKo B ny6JIJ1KaI.J;J1J1 MHoro HeAOCTaTKOB 
J1 OHa AaJIeKO He nOJIHa.R, oc06eHHO AJI.R OJIbllITblHCKoro oKpyra (carneratus). 
TaK>Ke raHC IlIMayx nOJIb30BaJIC.R AaHHbIMJI Locationes (oc06eHHO B pa60- 
Te Nikolaus Coppernicus UM die WiederbesiedZungsversuche des ermZiin- 
dischen Domkapitels um 1500, Zeitschrift fur die Geschichte und Alter- 
tumskunde Ermlands, Bd. 27, 1941, cTp. 473-541), HO Bce >Ke BTIJIOTb AO 
CBoeH KOH'łJ1HbI (B 1966 rOAY) He ocy
eCTBJ1JI cBoero HaMepeHJ1.R ony6JIJ1- 
KOBaTb 3TOT J1CTO'łIlliK. 
Bo BpeM.R nOCJIeAHeH BOHHbI Locationes KOnepHJ1K8 6bIJIa cepbe3Ho no- 
Bpe>KAeHa. J13 15 cTpaHJ1I.J; COXpaIlliJIJ1Cb TOJIbKO ABe CTpaHJfi.ĘbI AJI.R neHeH- 
>KHeHCKOro oKpyra 3a 1517-1519 rOAbI J1 OAHa CTpałm:u;a 3aMeTOK 
c 1521 rOAa, KOTopbIe 3anJ1CaJI TJ1AeMaHH rJ13e, XOT.R OTHOC.RTC.R K Ae.RTeJIb- 
HOCTJ1 KOnepHJ1Ka. I1y6JIJ1KaI.J;J1.R nOJIHOrO TeKCTa nOCeJIeH'łecKJ1X 3aMeTOK 
KonepllliKa CTaJIa B03MO>KHOH JIJ111Ib nOCJIe Toro, KaK 6bIJIJ1 06HapY>KeHbI 
q,OTOKOnJ1J1 OpJ1rJ1HaJIbHOrO TeKCTa, KOTopbIe XpallliJIJ1Cb B 'łaCTHbIX c06pa- 
HJ1.RX raHca IlIMayxa B MIOHCTep (cI>Pr), J1 CTaJIJ1 AocTynHbIMJł 6JIarOAap.R 
nOCpeAIlli'łeCTBY AHHeJIJ13e TpJ1JIJIep J1 3pHcTa BepMTepa. et>oTOKOnJ1J1 
OXBaTbIBalOT 14 CTpaHJ1I.J; PYKOID1:CJ1 Locationes, He XBaTaeT TaKJ1M 06pa30M 
JIJ111Ib nepBOH CTpaIlliI.\bI-Ha'łaJIa 3aMeTOK AJI.R OJIbllITbIHCKoro oKpyra 3a 
1516-1517 roAbI, KaCalOl.I.\I1eC.R Tpex CeJIeHJ1H. TaK KaK 60JIbllIJ1HCTBO 3TJ1X 
AaHHbIX 6bIJIO ony6JIJ1KODaHO et>. rJ1nJIepOM J1 nOAP06HO npOaHaJIJ13J1pOBaHO 
r. IlIMayxoM, np06eJI 3TOT MO>KHO nO'łTJ1 I.J;eJIJ1KOM BOCnOJIHJ1Tb. 
OpJ1rJ1HaJIbHbIH, COCTO.RI.I.\I1H J13 ABYX CTpaHJ1I.J;, PYKOIlliCHbrn TeKCT Loca- 
tiones HJ1KOJIa.R KOnepHJ1Ka HaXOAJ1TC.R B HaCTO.R
ee BpeM.R B apXJ1Be Bap- 
MJ1HCKOH enapXJ1J1 B OJIbllITbIHe, KOTOpbIH XpaHJ1T 6bIBllIJ1e q,poM60pCKJ1e 
q,OHAbI, J1 0603Ha'łeH B onJ1CJ1 HOMepOM II, 55. OH COCTaBJI.ReT 'łaCTb 6y- 


53
		

/Magazyn_056_04_056_0001.djvu

			Ma1KHOH TIOJIbKJ1 pa3MepOM 10,8 Ha 32,8 CaHTJ1MeTpOB, nepenJIeTeHHYIO 
B 06JI01KKY J13 nepraMeHa, Ha 06pa'I'HOH CTopOHe KOTOpOH HaXO
J1TC.fI, c
e- 
JIaHHa.fI n031Ke, Ha
nJ1Cb Locationes mansorum desertorum ab anno 1494 
usque ad annum 1520, J1 HeMHoro HJ11Ke Mensae J1 CHOBa Mansorum deser- 
torum locationes ab Anno 1494 ad Annum 1520 mum . 
B I.J;eJIOM pYKOnJ1Cb COCTOJ1T J13 52 JIJ1CTOB. COXpaHJ1BWJ1eC.fI 3aMeTKJ1 Ko- 
nepHJ1Ka 
JI.fI neHeHJKHeHCKoro (MeJIb3aI.J;KOro) oKpyra HaXO
.fITC.fI Ha JIJ1CTe 
42, TO eCTb nOCJIe 3aMeTOK TJ1
eMaHHa rJ13e c 1515 ro
a, a nepe
 JIJ1CTOM, 
COCTaBJI.fIIO
H aKT nOCeJIeHJ1.fI reopra q,OH ,l(eJIay 
JI.fI OJIbWTbIHCKoro 
oKpyra c 1503 ro
a. 3aMeTKJ1 KOnepHJ1Ka OXBaTbIBaJOT cpe
HIOIO J1 KOHe'l- 
HYłO 'IaCTb neHeH1KHeHCKOro (MeJIb3aI.J;KOro) oKpyra 3a 1517-1519 rO
bI 
(OT MilZemberg 
o Kynappel molendinum), J1TaK 
JI.fI noro oKpyra He 

OCTaeT B nO
JIJfHHJ1Ke TOJIbKO nepBOH CTpaHJ1I.J;bI 3a 1517 ro
 (Melsa.c- 
-Libentail), KOTOpa.fI HaXO
J1TC.fI O
HaKO B q,OTOKOnJ1.fIX r. llIMayxa. OpJ1rJ1- 
HaJIbHbIH TeKCT KOnepHJ1Ka 3anJ1CaH Ha 6YMare c BO
.fIRblMJ1 3HaKaMJ1 B BJ1- 

e 
JIJ1HHbIX nOJIOCOK. 'IlepHJ1JIa CBeTJIOKOpJ1'1HeBOrO I.J;BeTa. 
IIo
 TeM 1Ke CaMJ.:IM HOMepoM onJ1CJ1 L 92 HaXO
.fITC.fI 3anJ1CJ1 TJ1
eMaHHa 
rJ13e, npeeMHJ1Ka KOnepHJ1Ka Ha nOCTY ynpaBJI.fIIOr.qero BJIa
eHJ1.fIMJ.:I KanJ1- 
TYJIa c J1IOH.fI 1521 ro
a. IIepBa.fI J1X CTpaHJ1I.J;a Anno Domini MDXXI- 
J ornendorf) cO
ep1KJ1T 7 3anJ1CeH c OJIbWTbIHCKoro oKpyra, C
eJIaHHbIe 
er.qe KOnepHJ1KOM B Mae 1521 ro
a. Ha OCHOBaHJ1J1 60JIee paHHJ1X 3aMeTOK 
KOnepHJ1Ka OHJ1 6bIJIJ1 BHeceHbI Y1Ke PYKOH rJ13e B perJ1CTp Locationes. 
Pa3MepbI 6YMarJ1 TO'lHO TaKJ1e 1Ke, KaK B CJIY'lae 3aMeTOK, C
eJIaHHbIX 
PYKOH KOnepHJ1Ka. 
OCHOBOH 
JI.fI J13
aHJ1Jł Locationes KOnepHJ1Ka 
JIJł OJIbWTbIHCKoro oKpyra 
TaKJ1M o6pa30M nocJIY1KJ1JIO 11 CTpaHJ1I.J; q,oToKOnJ1H r. llIMayxa, 
JIJł KO
 
TOpbIX npJ1HJłTa HOMepaI.J;J1Jł 2-12, TpJ1 He
ocTalOr.qJ1e 3aMeTKJ1, TO eCTb 
JIJł 
CTpaHJ1I.J;bI l, 6hIJIJ1 BOCnOJIHeHbI no ny6JIJ1KaI.J;J1J1 c;I>. rJ1nJIepa J1JIJ11Ke cnJ1- 
CKaM r. llIMayxa, 'ITO OTMe'leHO B CHOCKax K TeKCTY. 
no OTHOWeHJ11O K neHeH1KHeHCKOMY oKpyry 3a OCHOBY Ha'laJIa 3aMeTOK 
(CTp. 1) llpJ1HJłTa q,OTOKOIrnJł r. llIMayxa, 
JIJł OCTaJIbHbIX 1Ke 3aMeTOK 
(0603Ha'leHHblX KaK CTp. 2-3) 
e CTpaHJ1I.J;bI nO
JIJ1HHOrO TeKCTa J13 apXJ1- 
Ba BapMJ.:IHCKOH enapXJ1J1 B OJIbWTbIHe. TeKCT KOnepHJ1Ka-1'J13e (1521 ro
) 
T01Ke o603Ha'leH KaK CTp. 1. TaKJ1M o6pa30M OTMe'leHO OTJIJ1'1J1e 3aMeTOK 

JIJł OTMeJIbHbIX oKpyroB J1 nepJ10
OB, 'ITO HaWJIO CBoe oTpa1KeHJ1e TaK- 
1Ke B rpaq,J1'1eCKOM pacnOJI01KeHJ1J1 Bcero ny6JIJ1KyeMoro TeKCTa. 
TO'lHOe npO'lTeHJ1e pYKOnJ1CJ1 6bIJIO CBJł3aHO co MHOrJ1MJ1 3aTpY
HeHJ1.fIMJ1 
naJIeorpaq,J1'1eCKOrO J1 q,J1JIOJIOrJ1'1eCKOrO xapaKTep a. TeKCT Locationes Ha- 
BepHO 6bIJI COCTaBJIeH Ha OCHOBaHJ1J1 pa3p03HeHHbIX 3aMeTOK, COCTaBJIJłe- 
MbIX KOnepHJ1KOM B MeCTe J1CnOJIHeHJ1Jł CBOJ1X 06.fI3aHHocTeH. 06 3TOM 
CBJ1
eTeJIbCTByeT 
OBOJIbHO O
HOpO
Hbrn: nO'lepK, KaK J1 p.fI
 O'leBJ1
HblX 
OWJ160K, 6y
y
x pe3YJIbTaTOM MeXaHJ1'1eCKOrO KOnJ1pOBaHJ1Jł 3aMeToK, 
a TaK1Ke npJ1MeHeHJ1e, 
JIJł 0603Ha'leHJ1.fI JIeT, TO PJ1MCKJ1X, TO apa6CKJ1X 
I.J;J1q,p. IIOTBep1K
aeTCJł 3TO TaK1Ke OWJ160'lHbIM BHeCeHJ1eM o
Horo J13 
CeJIeHJ1H OJIbWTbIHCKoro oKpyra B perJ1CTp, OTHOCJłr.qJ1HCJł KOKpyry IIe- 
HełDKHO. HeKOTopbIe J13 3aMeTOK He 6bIJIJ1 KOnepHJ1KOM OKOH'IeHbI B MO- 
MeHT BHeCeHJ1Jł J1X B perJ1CTp, 
Be 3aMeTKJ1 KonepHJ1K 3a'lepKHYJI, OTMe'laJł 
B OAHOM CJIY'lae (
pyrJ1M nO'lepKOM), nO'leMY HaMe'leHHaJł X03.fIHCTBeHHaJł 
C
eJIKa He 6bIJIa ocyr.qecTBJIeHa. Bce 3TO nOCJIe
OBaTeJIbHO nO
TBep1K
aeT 
BbIBO
, 'ITO Locationes 6bIJIJ1 COCTaBJIeHbI Ha OCHOBaHJ1J1 pa3p03HeHHbIX 
3aMeTOK. J1MeHHo TaKJ1MJ1 pa3p03HeHHbIMI1 3aMeTKaMJ1 nOJIb30BaJICJł TJ1- 

eMaHH rJ13e, Kor
a, CTaB ero npeeMHJ1KOM Ha nOCTY ynpaBJIJłłOr.qero BOC- 


J 


54
		

/Magazyn_056_04_057_0001.djvu

			nOJIH.fIJI perHCTp 3eMeJIbHblX Ha
eJIOB. rH3e BHeC TOr
a H Te Ha
eJIbl, 
KOTopbIe 6blJIH npOH3Be
eHbl KonepllliKOM B 1521 ro
y H KOTopbIe no 
KaKHM-TO npHqHHaM He 6blJIH BHeceHbI cpa3Y. PerHCTp Ha
eJIOB B BH
e 
6eJIOBHKa npe
CTaBJI.fIJI C060H noc06He l1.JI.fI l1.aJIbHeHWeH pa60Tbl ynpa- 
BJI.fIIOll\HX. 
IIpH BocnpOH3Bel1.eHHH TeKCTa CTapaTeJIbHO 6blJIH coxpaHeHbI Bce oc06eH- 
HOCTH CTHJI.fI H opcporpacpHH KonepHHKa, OTqeTJIHBO npO.fIBJI.fIBWHe ell.\e 
OTneqaTKH Cpel1.HeBeKOBOH MaHepbI. KpOMe CTHJI.fI 3TO KaCaeTC.fI HanpHMep 
0603HaqeHH.fI l1.aT. B ny6JIHKal..{HH OTKa3aJIHCb OT npaKTHKyeMoH 06blqHO 
MOl1.epHH3aI..{HH, qTO BOCC03l1.aTb 3aMeTKH B l..{eJIOM B B03MOJKHO HeHCKaJKeH- 
HOM BHl1.e. KaCaeTC.fI 3TO He TOJIbKO npaBOnHCaHJ1:.fI MeCTHblX Ha3BallliH, HO 
TaKJKe JIaTHHCKOH opcporpacpHH H rpaMMaTHKH. COrJIaCHO 3TOMY Be3
e 
6blJIa OCTaBJIeHa r JIaCHa.fI e BMeCTO MOl1.epHH3HpOBaHHoro ae, aHaJIOrHqHO 
KaK J, j, BMeCTO npaBHJIbHOrO I, i. BblJI TalOKe OCTaBJIeH pHMCKHH cnoco6 
0603Haqellli.fI I..{J:ICPP, H B CB.fI3H C 3THM xapaKTepHblH 3HaK j, KOTOPOMY COo- 
TBeTcTByeT apa6CKoe 1/ 2 . He 6blJIH HCnpaBJIeHbl TalOKe HeKOTopbIe OWH6KH 
B npaBOIll1CallliH, a JIHWb cHa6JKeHbl 3HaKOM [s], TO eCTb 
C (HanpliMep 
habuturus BMec'1'O habiturus, habentem BMeCTO habens, modus BMec'1'O 
modius HTn). 3'1'0 06YCJIOBJIeHO CTpeMJIeHHeM 06JIerqHTb 3al1.aqy HCCJIe
O- 
BaTeJI.fIM CTHJI.fI H .fI3blKa KonepHHKa. B neqaTHOM TeKCTe 6blJIH TaKJKe 
OCTaBJIeHbl l1.Be BblqepKHYTbIe HM nOJIHble 3aMeTKH, KOTOpble JIHWb B3.fITbl 
B KBal1.paTHble CK06KH H cHa6JKeHbl CHOCKaMH K TeKCTY, HCKJIIOqeHHe 
Cl1.eJIaHO TOJIbKO l1.JI.fI HaqaTbIX H BblqepKHYTbIX 3aMeTOK, COl1.epJKaHHe 
KOTOpblX BocnpOH3BOl1.HTC.fI B CHOCKax K TeKCTY. OAHaKO 6blJIH OCTaBJIeHbl 
Bce HaqaT.ble, HO He BbIqepKHYTble 3aMeTKH (HanpHMep Dewiten-Dywity). 
BbIJIH paCWJ1(PPOBaHbl Bce COKpall.\eHH.fI, npHMeH.fIeMble KonepHHKoM, oco- 
6eHHo qTO KaCaeTC.fI elJ,J1HHI..{ H3MepeHH.fI (HanpHMep modo - modius, 
modios), CTeneHH pO
CTBa (fr. - frater), npeWlOroB H HapeqHH (p - per, 
nil - nihil). MeJK
y npOqHM B OCHOBHOM OHH He BbI3blBaIOT COMHeHHH 
HaCqeT npaBHJIbHOrO qTeHH.fI l1.aHHoro CJIOBa B nOJIHOM ero BH.n;e. 
B ny6JIHKal..{HH coxpaHeHa BCTpeqaIOll.\a.fIC.fI HHor.n;a HenOCJIe.n;OBaTeJIbHOCTb 
B pacnOJIOJKeHJ1H co.n;epJKaHH.fI OT
eJIbHbIX 3aMeTOK, a oc06eHHO HeBbI
eJIe- 
HHe Ha3BaHH.fI CeJIeHH.fI B BH.n;e OT.n;eJIbHOrO 3arOJIOBKa. B CHOCKax K TeKcTY 
(0603HaqeHHb1X 6YKBaMJ1) OTMeqeHbI Bce MeJIKHe HCnpaBJIeHH.fI TeKCTa, 
B CHOCKax no cYll.\eCTBY (0603HaqeHHbIX I..{HcppaMH) 06'b.fICH.fIIOTC.fI Ha3Ballli.fI 
HaCeJIeHHbIX nYHKTOB H npHBo.n;HTC.fI HX HaCTO.fIll.\a.fI a.n;MJ1IlliCTpaTHBHa.fI 
npHHa.n;JIeJKHOCTb. 
Bo BTOpOH qaCTH ny6JIHKal..{HH nOMell.\eH nepeBo.n; TeKCTa Locationes Ko- 
nepHJ1:Ka Ha nOJIbCKHH .fI3bIK, 6JIaro.n;ap.fI qeMY OH BnepBble B nOJIHOM BH.n;e 
CTaHeT .n;ocTynHoM WHpOKOH ny6JIHKe. TeKCT 3TOT cHa6JKeH JIHWb caMH- 
MH He06xolJ,J1MbIMJ1 CHOCKaMH no CYll.\eCTBY, KaCOIOll.\HXC.fI HanpHMep He- 
KOTOpblX cpOpM .n;aTHpOBKH H BCTpeqaIOll\HXC.fI JIHI..{. BbIJIa npHMeHeHa o.n;- 
Hopo.n;Ha.fI rpacpHqeCKa.fI cpopMa Bcex 3aMeTOK, H, qTo6 npH.n;aTb HM 6oJIb- 
WYIO .fICHOCTb, nOCJIe.n;OBaTeJIbHO BbI.n;BHraeTC.fI Ha nepBblH nJIaH Ha3BaHHe 
HaCeJIeHHbIX nYHKTOB B HX HaCTO.fIll.\eM BH.n;e. 
Bce HaCeJIeHHbIe nYHKTbI, Ha3BaHHbIe B HCTOqHHKe, HaHeceHbI Ha KapTY, 
nOKa3bIBaIOll.\YIO pa.n;HYC .n;e.fITeJIbHOCTH KonepllliKa B paHOHe OJIbWT.bIHa 
H IIeHeIDKHO (MeJIb3aK) 3a 1516-1519 H 1521 ro.n;bI. IIy6JIHKal..{H.fI 
onOJI- 
HeHa YKa3aTeJI.fIMH HMeH H MeCTHbIX Ha3BaHJ1H. OHJ1 OXBaTblB81OT KaK 
.n;aHHble c JIaTHHCKoro TeKCTa HCTOqHHKa, TaK H c nOJIbCKOrO nepeBo
a. 


. 


55
		

/Magazyn_056_04_058_0001.djvu

			ITpOHCX01KAeHHe Locationes KOrrepHJ1:Ka CB.fI3aHO c 9KOHOMH':leCKH-06
e- 
CTBeHHbIMH H aAMHHHCTpaTHBHbIMH OTHOWeHH.fIMH, rOCrrOACTByro
MH BO 
BJIaAeHH.fIX BapMJ1HCKOrO KarrHTYJIa B Ha':laJIe XVI BeKa. KaImTYJI co BTO- 
POH rrOJIOBHHbI XIII BeKa 6bIJI rrOJIHOrrpaBHbIM BJIaAeJIbqeM OTAaHHbIX eMY 
3eMeJIbHbIX BJIaAeHHH, COCTaBJI.fIBWHX OAHY TpeTb BceH TeppHTopHH Bap- 
MHH. OCTaJIbHbIe ABe TpeTHX BapMJ1H rrpHHaAJIe1KaJIH eImCKorry. B CBOHX 
BJIaAeHJ1:.fIx KarrHTYJI rrOJIb30BaJIC.fI BceMH rrpaBaMH pacrrop.fl1KaTbc.fI 3eMJIelO 
H rrpeACTaBJI.fIJI C060H O,lViOBpeMeHHO BepXHOBHYIO CYAe6HYIO H aAMHHJ1:- 
CTpaTHBHYIO BJIaCTb. BJIaAeHJ1:.fI KarrHTYJIa HaXOAHJIHCb rrpe1KAe Bcero 
B ABYX paHOHax BapMHH (cpaBHH KapTY), COCTaBJI.fI.fI TaK Ha3bIBaeMbIe 
"KOMOpHJ1:':leCTBa" (cameratus): OJIbWTbIHCKoe Ha IOre H rreHeH1KHeHCKOe 
(MeJIb3aqKoe) B Cpe,lVieH BapMHH. TaK1Ke paHOH poM60pKa c Kaq,eApaJIb- 
HOM c06opoM rrpHHaAJIe1KaJI KaImTYJIY, COCTaBJI.fI.fI He60JIbWOe q,poM6opK- 
CKoe "KOMOpHH':leCTBO". B CBOHX "KOMOpHH':leCTBaX" KarrHTYJI CeJIHJI c KOH- 
qa XIII BeKa rJIaBHbIM 06pa30M KpeCTb.flH, OCHOBbIBa.fl 60JIbWHe ':lHHWeBbIe 
AepeBHJ1:. B Ha':laJIe XVI BeKa B OJIbWTbIHCKOM "KOMOpHH':leCTBe" 6bIJIO 59 
KpeCTb.flHCKJ1X ceJI, o6pa60TbIBalO
X pOBHO 1700 XeJIMHHCKJ1X JIaHOB 3eM- 
JIH (1 JIaH = 16,8 ra). B cpeAHeM Ha ceJIO rrpHXOAHJIOCb 20-40 JIaHOB 
3eMJIH. TaKoH 1Ke 3eMeJIbHOH rrJIO
aAblO pacrrOJIaraJIH H ceJIa rreHeH1KHeH- 
CKoro "KOMOpHH':leCTBa". KaK rrpaBHJIO, CeJIeHH.fI OCHOBbIBaJIHCb Ha xeJI- 
MHHCKOM rrpaBe, HMeJIH caMoyrrpaBJIeHHe BO rJIaBe co CTapWHHOH (COJI- 
TbICOM). 
YrrpaBJIeHJ1:e BCeMH BJIaAeHH.fIMJ1 KaImTYJIa 6bIJIO BBepeHO yrrpaBJI.fIlO
eMY 
(aAMJ1HJ1:CTpaTOPY). OH H36HpaJIC.fI KarrHTYJIOM Ha rrepHOA He MeHee OAHoro 
rOAa - AO HeCKOJIbKHX JIeT, Ha 06
eM c06paHHH, KOTopoe 06bI':lHO C03bIBa- 
JIOCb Ha 8 HO.fl6p.fl. B ero 06.f13aHHOCTH BXOAHJIO yrrpaBJIeHHe BCeMH BJIaAe- 
HH.fIMJ1, TO eCTb c60p AOXOAOB c ceJI H HMeHJ1:H, HCrrOJIHeHJ1:e BepXOBHOH cy- 
Ae6HOH BJIaCTH HaA BceMH rrOMaHHblMJ1, HaA30p HaA 6yprrpaq,aMH - 
yrrpaBJI.fIIO
J1:MH 3aMKaMJ1 KarrHTY JIa B OJIbWTbIHe H ITeHeH1KHO (MeJIb- 
3aKe), HaAJIe1Ka
ee cHa61KeHHe rrOCJIeAHHX HTA. E1KerOAHO yrrpaBJI.fIIO
H 
AOJI1KeH 6bIJI Ha 3aceAaHHH KaImTY JIa rrpeACTaBHTb rrOAPOOObrn OT':leT CO 
CBoero yrrpaBJIeHH.fI H paCC':lHTaTbC.fI H3 Bcex AeHe>KHbIX H MaTepHaJIbHbIX 
cpeACTB, 6bIBWHX B ero pacrrOp.fl1KeHHH. TaKHM 06pa30M, 9TO 6bIJIa OTBeT- 
CTBeHHa.fl AOJI1KHOCTb, Tpe6YIO
a.fl AOBepH.fI CO CTOpOHbI KarrHTYJIa, a TaK1Ke 
9HeprHH H caMOCTO.flTeJIbHOCTH OT yrrpaBJI.fIIO
ero. 
3THMH ':lepTaMH AOJI1KeH 6bIJI OTJIH':laTbC.fI HHKOJIaH KorrepHHK, KOTopbrn 
Y1Ke paHbwe 3aHHMaJI APyrHe OTBeTCTBeHHbIe rrOCTbI, HarrpHMep KaHqJIepa 
HJIH yrrpaBJI.fIlO
ero X03.f1HCTBeHHbIMJ1: 3aBeAeHH.fIMH KarrHTYJIa. Yrrpa- 
BJI.fIIO
M BJIaAeHH.fIMH OH 6bIJI H36paH BrrepBbIe 8 HO.fl6p.fl 1516 rOAa. 
,lI;OJI1KHOCTb 9TY OH 3aHHMaJI 6ecrrpepbIBHO B Te':leHHH Tpex JIeT, a HMeHHO 
AO 8 HO.R6p.fl 1519 rOAa. BTOpH':lHO OH 6bIJI H36paH Ha 9TOT rrOCT B 1520 ro- 
Ay, HaBepHo T01Ke 8 HO.fl6p.fl, BO BpeM.fI BO:i1:HbI ITOJIbWH c OpAeHOM Kpe- 
CToHocqeB, crrpOBO
HpOBaHHOH BeJIHKJ1M MarHCTpOM AJIb6peXTOM roreH- 
qOJIJIepHOM, a orrYCTowaBwe:i1: oco6eHHO TeppHTopHIO ':laCTWiHO oKKyrrHpo- 
BaHHo:i1: OpAeHOM BapMJlli. J136paID1e KorrepHHKa B TaKo:i1: MOMeHT 
CBHAeTeJIbCTBYeT O AOBepHH, OKa3aHHOMY eMY KaImTYJIOM, O rrpH3HaHHH 
ero aAMHID1CTpaTHBHbIX TaJIaHTOB, rrpO.flBJIeHHbIX Ha 9TOH TPYAHOH H OT- 
BeTCTBeHHOH AOJI1KHOCTH B rrpeAbIAy
e rOAbI. 3TOT BTOpOH rrepHO.IĘ HCrrOJI- 
HeHH.fI KorrepHHKOM 06.f13aHHOCTeH yrrpaBJI.fIlO
ero OKOH':lHJIC.fI paHbwe 
cpOKa, Y1Ke B Ha':laJIe HIOH.fI 1521 rOAa. ITpWłHHOH 9TOMY rrOCJIY1KHJIO H36pa- 
HJ1:e KorrepHHKa Ha e
e 60JIee OTBeTCTBeHHbrn rrOCT KOMHCCapa BapMHH, 
KOTOPOMY rropY':leHO BOCCTaHOBJIeHHe HOpMaJIbHOH 1KH3HH Ha ee TeppHTopHH 



 


56
		

/Magazyn_056_04_059_0001.djvu

			I 
I 
l 


nOCJIe nepeMJ1pJ1Jł, 3aKJIIO'łeHHOrO c OpAeHOM B anpeJIe 9TOrO rOAa. TaKJ1M 
06pa30M, BCerO KOnepHHK J1CnOJIHJłJI AOJI>KHOCTb ynpaBJIJłIO
erO BJIaAe- 
łrnJłMJ1 KaIIJ1TYJIa B Te'łeHHJ1 3,5 rOAa. B CBJł3J1 c J1CnOJIHełrneM CBOHX 06Jł- 
3aHHOCTeH OH AOJI>KeH 6bIJI B 9TO BpeMJł npe6bmaTb Ha TeppJ1TOpJ1J1 "KO- 
MOpłrn'łeCTB" KanHTYJIa, HaXOAJłCb npe>KAe Bcero Ha 3aMKe B OJIbIllTbIHe, 
pe>Ke B IIeHełDKHO (MeJIb3aKe), HO J1 pa3':be3>KaJI 'łaCTO no KpeCTbJłHCIGIM 
CeJIeHHJłM no X03JłHCTBeHH:bIM J1 J1My
ecTBeHH:bIM AeJIaM J1X HaCeJIełrnJł. 
IIepBbIH nepJ10A ynpaBJIeHHJł KonepHHKa AO KOH
a 1519 rOAa npHXOAHTCJł 
Ha BpeMJł YCJ1JIeHHOH pa60TbI no BOCCTaHOBJIeHHIO X03JłHCTBa BO BJIa- 
AełrnJłX KanHTYJIa, pa3pYIlleHHoro BO BpeMJł BOHH BTOpOH nOJIOBJ1HbI 
XV BeKa: TpHHaAu;aTJ1JIeTHeH IIOJIbIllJ1 J1 npYCCKHX COCJIOBHH c OpAeHOM 
KpeCTOHocu;eB B 1454-1466 rOAax J1 TaK Ha3bIBaeMOH "BOHHbI KCeH,ZJ;30B", 
TO eCTb BapMJ1HCKOrO eIU1CKona HJ1KOJIaJł TYHreHa c KOpOJIeM Ka3J1Me>KOM 
.fIreJIJIOH'iJ1KOM 3a BapMJ1HCKHH npeCTOJI B 1478-1479 rOAax. B pe3YJIbTaTe 
9TJ1X BOHH B OJIbIllTbIHCKOM "KOMOpHH'łeCTBe" B KOHI.J;e 1479 rOAa CBbIllIe 
40% KpeCTbJłHCIGIX 3eMeJIb OKa3aJIOCb 3a6poIlleHHbIMJ1, a B neHełDKHeHCKOM 
"KOMOpłrn'łeCTBe" - nO'łTJ1 30%. II09TOMY KanJ1TYJI, Ha'łJ1HaJł Y>Ke c 80-x 
rOAOB XV BeKa, YCJ1JIeHHO CTapaeTCJł 3aCeJIHTb nYCTYIOlI.J;Jie 3eMJIJ1 J1 nOA- 
HJłTb np0J13BOAHTeJIbHOCTb cy
ecTBYIOlI.J;JiX KpeCTbJłHCKHX X03JłHCTB. 3TH 
BonpOCbI AOJI>KH:bI 6bIJIJ1 B 9TO BpeMJł HaXOAHTbCJł B 
eHTpe BłrnMaHHJł 
J1 3a60TbI ynpaBJIJłIOlI.J;JiX BJIaAełrnJłMH KanJ1TY JIa. HaAO 6bIJIO TalOKe CTpe- 
MJ1TbCJł K HaAeJIeHHIO Tex X03Jł:M:CTB, KOTopbIe He npJ1HOC'nJIJ1 nOJIb3bI BBJ1AY 
Toro, 'łTO HeKOMY 6bIJIO B03AeJIbIBaTb 3eMJIIO, HanpJ1Mep BCJIeACTBHe npe- 
CTapeJIOro B03pacTa KpeCTbJłHHHa, ero CMepTJ1 J1 OTCYTCTBJ1Jł MY>KCKOrO 
nOToMcTBa, J1JIJ1, HaKOHe
, B pe3YJIbTaTe 6erCTBa. IIpOJłBJIełrneM 9TJ1X 
CTpeMJIeHHH CTaJIO 3aBeAełrne cepJ1J1 cneU;J1aJIbHbIX X03Jłi1:cTBeHHbIX Kłrnr, 
J1MeHHO Locationes mansorum desertorum. ynpaBJIJłIOlI.J;JiMJ1 KaIU1TYJIa Y>Ke 
c 1481 rOAa. Jh Kłrnr BHAHO, 'łTO HanpJ1Mep B 1500 roAY B OJIbIllT.bnICKOM 
"KOMOpHJ1'łeCTBe" J13 CYMM:bI 1700 JIaHOB KpeCTbJłHCKOH 3eMJIJ1 Y>Ke 
TOJIbKO 400 JIaHOB, TO eCTb OKOJIO 1/4 BceH 3eMJIH, He 6bIJIa HaAeJIeHa Kpe- 
CTbJłHaM. 
KorAa KonepHHK 8 HOJł6pJł 1516 rOAa CTaJI ynpaBJIJłIOlI.J;JiM, OH AOJI>KeH 6bIJI, 
TalGlM 06pa30M, npOAOJI>KaTb 9TY MHOrOJIeTH1OIO AeJłTeJIbHOCTb CBOJ1X npeA- 
IlleCTBeHłrnKOB no 3aCeJIełrnlO J1 BOCCTaHOJIełrnlO 9KOHOMHKJ1 BBepeHHbIX 
eMY BJIaAełrnH. IIo J1X npJ1Mepy OH COCTaBJIJłJI 3aMeTKJ1, KOTopbIe 3aIU1CbI- 
BaJI B Locationes. IIepBaJł ero 3aMeTKa COCTaBJIeHa 10 AeKa6pJł 1516 rOAa, 
nOCJIeAHJłJł - 14 aBrycTa 1519 rOAa. Bo BpeMJł BToporo, KopoTKoro nepJ10Aa 
CBoero ynpaBJIeHHJł KOnepłrnK cpa3Y >Ke nOCJIe npeKpa
ełrnJł BOeHH:bIX 
AeHCTBJ1H npJ1CTYIU1JI K nOceJIełrnlO KpeCTbJłH. IIepBaJł 3aMeTKa COCTaBJIeHa 
6 MaJł, nOCJIeAHJłJł 31 MaJł 1521 rOAa. Bcero 3a 1516-1521 rOAbI KOnepHJ1K 
CAeJIaJI 60 3aMeToK, KacalOlI.J;JiXCJł OJIbIllTbIHCKoro "KOMOpłrn'łeCTBa" a 13 _ 
neHełDKHeHcKoro, J1TaK Bcero 73. B cpeAHeM 3a nepJ10A 1517-1519 rr. 
KOnepłrnK COCTaBJIJłJI B rOA no 22 3aMeTKJ1, 'łTO HeMHoro npeBbIllIaeT pe- 
3YJIbTaTbI ero npeAIlleCTBeHHJ1KOB c Ha'łaJIa XVI BeKa (B cpeAHeM 19 3aMe- 
TOK B rOA), 'łTO JłBJIJłeTCJł AOKa3aTeJIbCTBOM ero 3Ha'łJ1TeJIbHOH nOABJ1>K- 
HOCTJ1. 
B 06Jł3aHHOCTJ1 KOnepHJ1Ka BXOAJ1JIO npJ1cYTCTBOBaTb npJ1 Bcex cJIY'łaJłx 
HaAeJIeHJ1Jł KpeCTbJłH 3eMJIeH J1 npJ1 nepeMeHax BJIaAeJIb
a. 3TO 3aCTaBJIJł- 
JIO ero 'łaCTO pa3':be3>KaTb no CeJIełrnJłM, rAe Ha MeCTe, B AaHHOH AepeBHe, 
OH COCTaBJIJłJI 3aMeTKY, KacalO
YIOCJł HanpJ1Mep 3aMeHbI X03JłHCTBa J1JIJ1 
noceJIełrnJł HOBbIX KpeCTbJłH. B 1516-1519 J1 B 1521 rOAax KonepHHK AeH- 
CTBJ1TeJIbHO nYTeIlleCTBOBaJI no CeJIaM 06eJ1X "KOMOpłrn'łeCTB", HepeAKO 3J1- 


57
		

/Magazyn_056_04_060_0001.djvu

			. 
MOlO HJUI paHHeH BeCHOH, 06bl':lHO B COnpOBO>K.n;eHHH CBoero "MaJIb':IHKa", 
XepOl:IHMa J1 BOHI.{eXa llIe6YJIbcKoro, IIoJIHKa (HaBepHO "IJ;e6YJIbCKOrO" - 
K.n;aJI ero 
KaneJIJIaH OJIbIIITbIHCKoro 3aMKa, HJ1KoJIaH BJ1KKe J1JIJ1 6yprrpaKHeHCKOro 3aMKa (Ha TeppJ1TOpJ1J1 
Toro "KOMOpHJ1':IeCTBa"). OHJ1 6bIJIJ1 
CBJ1.n;eTeJIHMJ1 COCTaBJIHeMblX KOnepHJ1KOM 3aMeTOK, J1Hor.n;a HapH.n;y CO 
CTapIIIJ1HOH (COJITbICOM) .n;aHHOH .n;epeBHJ1. OHJ1 nOHBJIHIOTCH TaK>Ke, BMeCTe 
C npO>KJ1BalOll.\HMH B OKpeCTHOCTJ1 KpeCTbHHaMJ1, a J1Hor.n;a po.n;CTBeHHJ1Ka- 
MJ1 B Ka':IeCTBe nopY':IJ1TeJIeH 3aKJIIO':IaeMbIX c.n;eJIOK. Bcero KOnepHJ1K co- 
BepIIIJ1JI 71 noe3.n;KY B BapMJ1HCKYIO .n;epeBHIO, B TOM ':IJ1CJIe 59 B OJIbIIITbIH- 
CKOM "KOMOpHJ1':IeCTBe", a 12 B neHełDKHeHCKOM (60JIbIIIe Bcero - 29 - 
B 1517 ro.n;y). Bcero OH nOCeTJ1JI 43 BapMHHCKJ1e .n;epeBHJ1, B TOM HeKOTopble 
no HeCKOJIbKO pa3. 
TOJIbKO HeMHOrJ1e J13 3aMeTOK KOnepHJ1Ka KacalOTCH Ha.n;eJIeHJ1H 3eMJIelO 
COBepIIIeHHO HOBbIX nOCeJIeHI.{eB J1 B3HTJ1H no.n; BcnaIIIKY nOJIeH, ro.n;aMJ1 
nYCTOBaBIIIJ1MJ1 J1JIJ1 nOpOCIIIJ1MH Y>Ke JIeCOM. TaKJ1e 3aMeTKJ1 BCTpe':IaIOTCH 
TOJIbKO no OTHOIIIeHHIO K OJIbIIITbIHCKOMY "KOMOpHJ1':IeCTBY" 3a 1519 ro.n; 
J1 OTHOCHTCH TOJIbKO K 6 JIaHaM (.n;ep. .lI:bIBJ1TbI). Bce OCTaJIbHble Ha.n;eJIbI 
KacalOTCH X03HHCTB, KOTopble nepeMeHJ1JIJ1 CBoero BJIa.n;eJIbI.{a. Heo6xo.n;J1Mo 
Bce >Ke no.n;':IepKHYTb, ':ITO HeKoTopble J13 HJ1X 60JIee J1JIJ1 MeHee npo.n;oJI>KJ1- 
TeJIbHOe BpeMH nycTOBaJIJ1 (.n;a>Ke .n;o 5 JIeT) BCJIe.n;CTBJ1e 6ercTBa J1X BJIa- 
.n;eJIbI.{eB J1 3Ha':IJ1TeJIbHaH ':IaCTb Ha.n;eJIOB KOnepHJ1Ka Ha caMOM .n;eJIe OTHO- 
CJ1JIaCb K ,,3a6pOIIIeHHbIM 3eMJIHM" (mansorum desertorum). 3aMeTKJ1 Ko- 
nepHJ1Ka B 35 CJIY':IaHX KacalOTCH Ha.n;eJIeHJ1H X03HHCTBaMJ1, BJIa.n;eJIbI.{bI 
KOTOpbIX 6e>KaJIJ1 J1JIJ1 YMepJIJ1, HO B 36 CJIY':IaHX OHJ1 JIJ1IIIb no.n;TBep>K.n;aIOT 
c.n;eJIKJ1, 3aKJIIO':IeHHbIe Henocpe.n;CTBeHHO KpeCTbHHaMJ1 Me>K.n;y C060H (3a- 
MeHa X03HHCTB, nOKynKa OT Hecnoco6Horo K TPY.n;y BJIa.n;eJIbI.{a). 
rpynna 37 3aMeTOK nepBoro po.n;a HBJIHeTCH HaH60JIee xapaKTepHoH .n;JIH 
.n;eHTeJIbHOCTJ1 KOnepHJ1Ka B Ka':IeCTBe ynpaBJIHIOw;ero. OHJ1 nOKa3bIBa1OT, 
KaK nocTynaJI KOnepHJ1K, Ha.n;eJIHH KpeCTbHH 3a6pOIIIeHHbIMJ1 no pa3HbIM 
npJ1':IJ1HaM X03HHCTBaMJ1. 06bI':IHO nepe.n;aBaJI OH HOBOMY BJIa.n;eJIbI.{y TaK 
Ha3bIBaeMYlO ,,3aJIOry", TO eCTb CKOT, J1HBeHTapb, J1Hor.n;a ceMeHa XJIe60B 
J1JIJ1 JIbHa. KpOMe Toro KOnepHJ1K npJ13HaBaJI TaK Ha3bIBaeMYlO "BOJIb- 
HJ13HY" - OCB06o>K.n;aJI nOCeJIeHI.{a Ha onpe.n;eJIeHHbIH nepJ1o.n; BpeMeHJ1 OT 
ynJIaTbI ':IJ1HIIIa J1 .n;pyrJ1X nOBJ1HHOCTeH (Ha 3-4 ro.n;a). C.n;eJIKH 06bI':IHO no- 
pY':IaJIJ1Cb COJITbICOM J1JIJ1 >KJ1BIIIJ1MJ1 B OKpeCTHOCTJ1 KpeCTbHHaMJ1. IIopy- 
':IJ1TeJIJ1 rapaHTJ1pOBaJIJ1, ':ITO HOBbIH BJIa.n;eJIeI.{ He C6e>KJ1T B Te':IeHJ1H 
ReCKOJIbKHX JIeT. J1Hor.n;a rapaHTJ1H .n;aBaJIHCb "Ha Be':IHbIe BpeMeHa". IIpn- 
BJIe':IeHHe nopY':IHTeJIeH CBH.n;eTeJIbCTByeT O 60JIbIIIOH 3a6oTe KonepHHKa 
O BJIa.n;eHJ1H KaIIJ1TYJIa. 3a6oTa 
Ta onpaB.n;hIlSJIaCb B npHKTHKe. 
BTopaH rpynna 36 3aMeTOK OXBaTbIBaeT c.n;eJIKH, KaCaIOll.\HeCH 3aMeHbI 
BJIa.n;eJIbI.{a X03HHCTBa BCJIe.n;CTBHe .n;06pOBOJIbHOrO OTKa3a OT 3eMJIH HJIH 
B CJIY':Iae npeCTapeJIoro B03paCTa BJIa.n;eJIbI.{a, ero YBe':IbH HJIH HaKOHeI.{ 
B pe3YJIbTaTe OTCYTCTBHH MY>KClmrO IIOTOMCTBa. IIpeo6JIa.n;alOT c.n;eJIKH, Ka- 
caIOW;HecH 3aMeHbI X03HHCTB BCJIe.n;cTBHe nepexo.n;a B .n;pyrylO .n;epeBHIO. 
3TH c.n;eJIKH 06bI':IHO He 6bIJIH aKTOM KynJIH-npo.n;a>KH. B cJIY':Iae npecTape- 
JIoro B03pacTa HJIH YBe':IbH BJIa.n;eJIbI.{eB, X03HHcTBa J1Hor.n;a OTHJ1MaJIHCb 
6e3Bo3Me3.n;HO H nepe.n;aBJIHCb HOBOMY BJIa.n;eJIbI.{Y. IIpoHcxo.n;HJIO 
TO HeCOM- 
HeHHO H3-3a 3a.n;OJI>KeHHOCTJ1. Ho KonepHHK no.n;xo.n;HJI K 
THM CJIY':IaHM 
06bI':IHO JIH6epaJIbHO, KaK HanpHMep no OTHOIIIeHHIO K Yp6aHY CTapoMY,- 
"cTaporo no B03paCTY H no 	
			

/Magazyn_056_04_061_0001.djvu

			peBIrn: BYHTOBO (OJIblUTbIHCKOe "KOMOpHJ1'ieCTBO" - 1517 rOA). OH pa3pe- 
lUJ1JI eMY npOAaTb X03SIHCTBO J1 CB060AHO nOKJ1HYTb AepeBHIO BMeCTe C JKe- 
HOH, HeCMOTpSI Ha 3aAOJIJKeHHOCTb. 3TOT npJ1Mep HapSIAY C APyrJ1MJ1 
CBJ1AeTeJIbCTByeT o rYMaHHOM OTHOlUeHJ1J1 KOneplrn:Ka K KpeCTbSlHaM, 
HeCMOTpSI Ha He06xOAJ1MOCTb oxpaHbI J1HTepeCOB KanJ1TYJIa. O 3a60Te Ko- 
neplrn:Ka o AeJIax KanJ1TYJIa CBJ1AeTeJIbCTByeT 60JIblUOe KOJIJ1qeCTBO 3a- 
MeTOK, B KOTOpbIX nopyqJ1TeJIJ1 npJ1BJIeqeHbI J1 K CAeJIKaM, KaCalOW;J1XCSI 
HaAeJIOB 3eMJIJ1 3a nJIaTY. J1 B 3TOM CJIyqae OH CTpeMJ1JICSI 3aCTpaXOBaTb 
ce6SI OT AOBOJIbHO qaCTO BCTpeqalOw;erOCSI B 3TO BpeMSI 6erCTBa BJIaAeJIbqeB. 
TaK Ha3bIBaeMYlO "BOJIbHJ13Hy" KOneplrn:K AaBaJI OCTOpOJKHO, TaK KaK Bce 
BpeMSI 6bIJIO MHoro nOCeJIeHqeB, rOTOBbIX npJ1HSITb HaAeJIbI 3eMJIJ1. 
Bo BCSIKOM cJIyqae HeJ1HTepeCHbIe J1 MOHOTOHHbIe Ha nepBbrn B3rJISIA 3aMeT- 
KJ1 KOnepHJ1Ka nOKa3bIBalOT ero TeCHYIO CBSI3b C JKJ13HblO J1 npaKTJ1qeCKJ1M 
6bITOM nOCeJIeHqeB, C X03SIHCTBeHHbIMJ1 J1 06w;eCTBeHHbIMJ1 np06JIeMaMJ1 
BapMJ1HCKOH AepeBIrn: Toro BpeMelrn:. OHJ1 OTqeTJIJ1BO OTpaJKalOT cpaKT, qTO 
"AOCTaBaSI COJIHqe J1 3Be3):\bI" KOneplrn:K 6bIJI TeCHO CBSI3aH C OKpYJKalOw;eH 
ero AeHCTBJ1TeJIbHOCTblO J1 cpeAOH, HaKOnJIJ1BaSI onbIT AJISI CBOJ1X pa60T no 
3KOHOMJ1qeCKJ1M J1 MOHeTapHbIM BonpocaM. IIpaKTJ1qeCKJ1H onbIT n03BOJIJ1JI 
eMY nOTOM CAeJIaTb TeOpeTJ1qeCKJ1e 0606w;eHJ1SI. 
3aMeTKJ1 KOnepHJ1Ka O HaAeJIax n03BOJISIIOT TaKJKe CAeJIaTb HeKOTopbIe 
BbIBOAbI HaCqeT ero CBSI3J1 C nOJIbCKJ1M HaCeJIeHJ1eM BapMJ1J1. OKa3bIBaeTCSI, 
qTO AaJKe JIJ1qHaSI npJ1CJIyra ero COCTOSIJIa J13 nOJISIKOB, Ha qTO MbI YKa3bI- 
BaJIJ1 YJKe paHblUe. C nOJIbCIU1MJ1 nOCeJIeHqaMJ1 KOnepHJ1K BCTpeqaJICSI BO 
BpeMSI CBOJ1X noe3AOK no AepeBHSIM OJIblUTbIHCKoro "KOMOpHJ1qeCTBa". OHJ1 
npJ16bIBaJIJ1 Ha BapMJ1lO, oc06eHHO J13 TeppJ1TOpJ1J1 Ma30BlUa, YJK AO nepBOH 
nOJIOBJ1HbI XV BeKa, OAHaKO 60JIblUee J1X QJ1CJIO CTaJIO CeJIJ1TbCSI Ha 06e3JIIO- 
AeHHOH BapMJfJ1 HaQJ1HaSI C KOHqa 3Toro BeKa. B pe3YJIbTaTe KopeHHbIM 
06pa30M MeHSIJICSI HaqJ10HaJIbHbrn COCTaB HaCeJIeHJ1SI KpaSI, rAe AO CJ1X 
nop npe06JIaAaJIo HaCeJIeHJ1:e ApeBHenpyccKoro npoJ1CXOJKAeHJ1SI HaA Hace- 
JIelrn:eM, npOJ1CXOAJ1BlUJ1M J13 HeMeqlU1x 3eMeJIb (CooTHOlUeHJ1:e 06eJ1x 3TJ1X 
rpynn B CepeAJ1He XV BeKa 6bIJIO HaBepHO 3: 1). 3aMeTIU1 KOnepHJ1:Ka AOKa- 
3bIBaIOT, QTO B 3TO BpeMSI Ha BapMJ1'J1: CeJISITCSI nOJIbClU1e KpeCTbSIHe, C KOTO- 
pbIMJ1 OH nOCTOSIHHO BTpe"laJICSI J1 CAeJIIU1 KOTOpbIX YTBepJKAaJI. 3aMeTKJ1 
CBJ1AeTeJIbCTBYIOT O 6bICTpO nporpeccJ1pYIOw;eM npoqecce nOJIOHJ13aqJ1J1IOJK- 
HOH BapMJ1J1. B TeQelrn:e XVI BeKa 3TOT npoqecc COBeplUJ1JICSI nOQTJ1 nOJIHO- 
CTblO. KOJlliQeCTBO nOJIbCKJ1X nOCeJIeHqeB, YKa3aHHbIX B Locationes AOBOJIb- 
HO 3HaQWreJIbHOe J1 npeAnOJIOJKJ1TeJIbHbIe paCQeTbI E. CJ1KOpCKOro (Mikolaj 
Kopernik w Olsztynie, B: Szkice olsztyńskie, Olsztyn, 1967, cTp. 76), QTO 
J1X COOTHOlUeHJ1e K HeMeqKJ1M nOCeJIeHqaM 6bIJIO KaK 2 : 3, KaJKYTCSI 060- 
CHOBaHHbIMJ1. ITopaJKaeT npJ1 3TOM cpaKT, QTO KOnepHJ1K, 3anJ1CbIBaSI J1MeHa 
J1 cpaMJ1JIJ1J1 nOJIbCKJ1X KpeCTbSIH, COrJIaCHO TOMY, KaK 0HJ1: eMY J1X co06w;a- 
JIJ1, cOBeplUeHHo npaBJ1JIbHO perJ1cTpJ1pOBaJI cpoHeTJ1QeCKJ1e QepTbI nOJIb- 
CKoro SI3bIKa, XOTSI J1HOrAa 3aMeTHO BJIJ1SIHJ1e JIaTJ1HCKOrO npaBOnJ1CaHJ1SI. 
J1TaK, HanpJ1Mep, OH npaBMJIbHO 3alIJ1CaJI J1MeHa J1 cpaMJ1JIJ.rn: KaK: Jan, 
Andrhe, Jan Roman, Bartosch, Martzyn, Gregorhs Czepan, Martzyn 
Voyteg, Voitec Jf Voytek, Pawel JfJIJ1 Pavel, Czepan Copetz, Stanislaus 
Czichotzinsky. B HeKOTopbIX AepeBHSIx, KaK HanpJ1Mep B ceJIe HarJISIAbI 
(1517 rOA) JfJIJf HaT3pKJ1 (1519 ro.z:U KOnepHJ1K BCTpeQaJICSI JfCKJIIOQJ1TeJIb- 
HO CO CAeJIKaMJf, 3aKJIIOQaeMbIMJ1Jf IIOJIbCIU1MJ1 KpeCTbSIHaMJ1. IIo3BoJISIeT 

TO CAeJIaTb BbIBOA, QTO KOnepHJ1K He TOJIbKO 3HaJI nOJIbCKJ1H SI3bIK, HO 
J1 YMeJI J1M IIOJIb30BaTbCSI IIOBceAHeBHOH npaKTJ1Ke BO BpeMSI CBOJ1X QaCTbIX 
BCTpeQ C IIOJIbCKJ1MJ1 IIOCeJIeHqaMJ1. 


59 


--- 


-
		

/Magazyn_056_04_062_0001.djvu

			06I.1.\a.H XapaKTepJ1CTJfKa cO,t{ep:m:aIDI.H Locationes mansorum desertorum 
n03BOJI.HeT HaM TaKJ1M 06pa30M onpe,t{eJIJ1Tb J1X 3Ha'leHJ1e ,t{JI.H J13Y'leHJ1.H 
. :3HJ\epwa c 1755 ro.n;s. 
2. nOCeneH'IeCKSII .n;ellTenhHocTh HHKonslI KonepHHKs HS BapMHH B 1516-1521 ro.n;sx. I. 
e- 
neHHe BapMHH Ha KOMOpHH'IeCTBa enHCKona H KsnHTyna. II. nOCeneH'IeCKSII .n;ellTenhHOCTh 
H. KonepHHKS B neHeHJKHeHCKOM (Menh3a
KOM) KOMOpHH'IeCTBe B 1517-1519 ro.n;ax. III. no- 
CeneH'IeCKall .n;ellTenhHoeTh H. KonepHHKa B onhWThIHCKOM KOMOpHH'IeCTBe B 1516- 
1521 ro.n;ax. 
3. OnhWThIHCKoe KOMOpHH'IeCTBO no KapTe c nonOBHHhI XVII BeKS (Dettneatto geographtca 
cameratus AUenstetnensts - ApXHB BapMHHcKOR enapXHH B OnhWThIHe, onHCh M 21/18). 
MecTHhle Ha3BaHHII CBHJ\eTenhcTBYIOT 06 YKpenneHHH nonhCKoro nOCeneH'IeCKOrO 9neMeHTa 
HS 9ToR TeppHTopHH. 
4. 3SMOK BapMHHCKoro KanHTyns B OnhWThIHe. 
II. 3aMOK BapMHHCKOrO KanHTyns B lIeHeH:IKHo. . ·
		

/Magazyn_056_04_063_0001.djvu

			Nicolai Copernici 
"LOCATIONES MANSORUM DESERTORUM" 


't 



 


.. 

 


----.......
		

/Magazyn_056_04_064_0001.djvu

			« 


TABLICA I. 
Lokacje komornictwa olsztyńskiego, 
rok 1517 (Gryźliny, Gutkowo, Bartąg, 
Pluski) 


,/ 


- 



 


. 


r: I" 
'-- ". J ".' .. 
. ..., 
.. .' 
.« , 
I.... .... 

 -.- 'j ..ri .... ... ;_"... 

 , ,. I. '- ., l,. ' 
.......j r."..t- '''', 
 
A'.."'" ..,.....___} 
-- . J I , 

 ,... -Yff6 Itrl.' JAJ.... 
 1. 7"
 

:n haŃ7 n 1"..1 . ,
 J.: ", ' ;:.-: 
.... "" ....,..--- .,..... ..... 
r." fĄJ
V- I 
-'I."Y'* ".., jth.;-- 
"'" I. ' I> J t , ./ ."1 
· ",'-' ..,
_...s . ń. 7"" I ""-J 
. 
 , , __ J.. . 
. -
 "..":.,..:.. .
lł.Ą i
7 ł"- /.f. 
.
łhJ 

 J7) r:
 '.1-/ł;M-j'- 
 -.' 


, ...' '. . . 
....."...,......-.... . 
. 


....... ... .... 


'- 


\ 
... f'" 110... 


- . 


...... 


, 


." '\ .. . 
c. 
., " { ,., · · . 

:..- ..""... J
. , . 

 -. 
;..... J, ",.;.
 
-":I'--.
.......f.r: 
.. · , .I! t " ,,' I 
.-.- .. "ol".'" .J' l....,..1 .."I<.."{III,,,- 
. -. 
. , 
:;'.
""'
 _.A
.n ....."..0 f
 ,.1."";-...1 
.;1 
::-J' iU-! 
 J
:=i. J S : -:' '. 
r-"!:7.. 


 s--.
.1- J-łt".

 
...... ,.. ...... t .
. t. .
;- .

. 


.. ..... 


. _I 



 
-;?Y J-:ł,..; ,.,... ,.
 
l , r
'
;'- 
...-...-r."? .
 --)1."701 

 
Il';/'--:.
 
-".,../....1' 1-łł-;.ł.n.. J ;«d
 1.-.' T.U'1: 
. -., · , ri t ,!..,t L':" , . ..;ł
 LA.;' :;:- . 
. f/ -t" t ,....,at .e 

... ...,...... ,-/_ł... 
 Jt'. 
:. '''o,?, 7'.
 /-' 2 
. . .. ł<
',l:. ,........,:. .. . . 
 

 ., a .. ........:.. .....;. -....... ... - 
.'." 
.. ,:.. '"I ,"... . 

 
 .... 


.... 



. 
, 
. 

 


.. ,..". 


. 
. ...... 


t
 '''' 


, 


J ......"'; \. ...-.. 
, 
 . 


lo. . 


'" 


!' 


I . 


. t '-' · ..# ... . .,.' 
... , I · I' _.. -." 
... ... .I- I · .ł/ł. / 
 ",,.. -.' .-. n . , r et- P."" ., 
'7 -'\ .. .. . ... ., 
O' - ,-.." ......r. ł ,.,...,- I
,f'/ .-,.. -el 
..ł.. . . Ił.. ...-.. I....... J ..- 
. .. ;-..,.., r. I" ':' , .... ra .. - I
 .., .. 

....
 
 ...' - -, ". - 
-.ł"- "r.,.,tI..-,
..' ..,-:.
_..""""". :;-
 '. , 
. , 1 :/ . - .1 _ 
I I . .. . . 

 

 ..:.......... "". ... .. 
" I ,.I "" 
r. .. "'-ni'.'" . I 
# ".1 - . '" .--. 

 ...".':" ,....r/
,;.-J ;; .:.... 
. .. /": 1' " ...- , .... "!Ił__,,.'..,; .......1 

.." .-.J'" ...- ...1 .... 
., ..
. -.... .. 
. -.....- ..... 
 


". 


, 


, 

 


.... 


..-.........
		

/Magazyn_056_04_065_0001.djvu

			"'-- -" " 


.. 


j 


c " 
*"".....
. 
. I , 
J;. .-.1. J,J'- 


p 
.. 


J 


, 6 lO. 
"... .. &r"> . * ........... .11 
.'. . .-: J' 
.... .. "l/r";"J.
 on ; .... r..., ... , .... , 
! .I "' 
'- -ł- Ił" . , I-J. 
v-,.,- ;_....... 'ł-',
"",

",,,:, _
';''''. ./-;'"" '. 
1(.(.. '-t.. - ,-- - "ł--'
 -
 1 .p -.-ł. 
... .. ,- . L.
'r;,"" o , * . 
/ ... "7
Lj;'/
 
 s.....,- _. - -ł".... 
.1.--:...1' L-j- .ł-
'" J"..J .j, 
 ' jt 
- I' v-J' I o 
.ł ,
. 
-';';
"'7 
f7 rł?'
 /;', " o.,
 

 'WnJl 
 , -p.:..,,, _ ')...,-. "., - 
:J_
 


. 


.. 
,; 
 ł4, '" .
-..!'f\ ..,.,. .. .o. 
. ." . ,! ,. 
:.
.".
 o. .. .\ '. 
 ..... . ." -. - ',' lo. 
. ....... 
. 
l" ł.. .. . . 
 
--- . .-:...0. 
,.. I o 
 ., III 

..;\
'.. 'ł ,
 "" .. ,
 _ 
_o. '...... '" .__ 
 ft
 
... 

I 
r,. o , "ft 
.-. . r' N ".. " 


-"I 
\ 


. .. 
& 


,. .. 
 
\. II 


Ń:j -.., 
1 
'0 


1/ 



 


UI"O 


of- " . 
w 
 
. -. bt.: 

 4"ł ... 


.""" 41.... 


- 
.. 


- 
..- 


- _. 


... f 
.-..... .. - . . ... '" ł 
. \ 


....... li- .... . . 


. 


tv 1""
dna. 
c> 
t.r łłcr '**'71A
 f1" i A 
-l.... hJ
 "I'?- J "''f 
 .. ł-,0 

 L::-"o , . 
.,... ""1.. -- - )#ł1't rr ..- 
'k
 1'-'-
'I. 


*f 
., 


- 



 C "r;J:,
£, _ 
."" 
 I , f . 1/ 
:- ol ;HT ...-' ,.. ."'1'

 ..' ..1...""'\' ..... _ 
_\:..J.... .. .:; 
. ."_' . __ I _ 
 
.......-p ...... ... 1(..), _ ...., fł.'r
 ,...
.
 ., ....,.., 
I J. J. 
 .t . .. . tf . t
.!- .. 
-:J- -'";'- d_
.,.. *'
 '. '1" ,
"'. Nr>, .. ,..,. 
.ł' , J.. A
 -ł1UrI :. ........_.......... 
 ł- ....,.;:;:. 

 ., "'_0 
\l>t-ł 
o 
.ł..... ""O , . _ 6/"j .
r 
, .- I I . 
; .t.,; f.... - f '. "" .-- 
.{.....:..+- Ą4I' 
 rt'rt>..) 
 -J .r>

 ... 
.. r . 
 
 
..::: 
 
 J:
I Ił') )'v 7 ' . rr .........;... 
0-" ł _-., 
.. Ą.t'H - ...... 
r /I,
... ........ ..... 
. : .,-.. . "- -. 


. 


TABLICA II. 
Lokacje komornictwa o!sztyńskie g ?, 
rok 1517 (Skaj boty, Myki, Naglady, LI- 
nowo) 


.. 


.. 


'-.......
		

/Magazyn_056_04_066_0001.djvu

			TABLICA III. 
Lokacje komornictwa olsztyńskiego, 
rok 1517 (PlUJki, W6jtowo, Brąswałd, 
l..ugwałd) 


,. ..." 


'C' 


'I 


;. 



 IK' !:.. 
. 
. -ł'" ...",L:!
 
 ,....
 _A
' 
;'.!1:' 
-, '. L ... 
1 . '.. 
., ' 
........... "'1; . J...., -. oot...-r: lO ....., 
_. ,." ,,- . . -:t: ". . ,. I, . 
, .....:x. 'I f i [C e_$'1 ""11: J I 

L _...... --........., .. . J ,. " . .1 
:r 
 rnc..;:
 
I 
 J r
 r;ł'''' ...., 

f.ł-,' 
.
+ f' 
 .
 \ol 'l- 
 
' e: .... . -......' -- .
 -- I 
."_,J..ł .,;-.- ,___.::..' "'" -- .. r _.-Ił," 
 
,I"" . . \,. ł. ---,/-:' , r 


 ($. -
""'.''''-
'-rF -;-:- 
.... I :.
 , 

..... .. ...--..;.. , ł:......F
,
 "' ,-_... '" .. .... '.. " 
. ,. , \ 
. ..........., . "'....;- .. , , ....
-\. :- 


. 


....-" 


'V?"p!..rD "- 
J .'( V ,1; 
,.l., --?
 ..,...,.?S ..
 
,.) - , . . 1 ,-Pt jJ 
...., .,-.,.-...",. "'
J- 1 1n 
....... nł/:'_ / 
-- · , " f '" ' 
 II"", .. 
_r tW&
 
 - ;..
 'ur .... l . . 
ol "'Ii...... .... ...... .. ...... ......... .- 
, ... 111 
. ..oli.............. .."" 1. !': ." ł........ .. :- 
. . 

 ". . 

 '. ""...... '" . .'1 ł-,_ ". . - ..--- . 
J JI".I.
 --.. ,
 . . 
 . 
- . 
'L' '. --' ..... ..... -ot....., .. / 
.r6M'5
 ,rv ':::.'ł-j' .ł...i; . ,,:r.: 
";" 
:
 
4 ł"Wł--:1 f-c' W'-"--"r ..... 
-; V7,...", ottr 
-łłłr ...;;; .łd4.,.--I 
II':" 
',:,::
:,:;:/,:-'';'' 
,. ,. . I......... ". . ./ "fi:.' ;ł',/.. ,.,( J 
. yr 
 --.",,
 '-T.fJ.... rt
 --/1. 
u...... . 


'- 


. ...,.. 
ej. ;....ł
:.. 
r. t . 

 
,.
_..,.;...- 
_ . _ _"'.. C 4 _ . ... . ... a" . 
.. . . 
 

'.'f".. -4 ... .... ..1" 
 r,. ł-' 
,. 
:---- 
 . '. 

...,," .. -,,;....., ..
l.\ 1,.. 'II "''\ 
... ..- 
13 Ił'.. , I .)... '.' ,. . 

.. .r...-' -ł-ł.-I ,..",.,
 
"'oI.:S ....3.,...., 
......... ..' _, 
 ł. . r., 
..........: 'Y -- ,.......... Ą.. "7
 y- ,J"''''''j,- 
.J __ ) J . J. . f i. -. o., 
.,. ""....., 0-' 
." 

... 
'*" -......, 
-- v '" 
 I ' _'" -- k I. . 
',;--=-; flr'
.t' 
 er ,I ol -y f1
 


t 
'.. .' 
 !...!. ..cJw. !:. .. ".: .., i .. -' . 
., ... a .. '-.. . 
.... f . '. . I ..,... 
.;;> d. ."-
' --łł-
J.4.-- -.r-l'oI
 ."1 ..
 . 
,
 '. ,1,. '..
 I . .. - p 
_ ":'ei" 
"ł- "f""'.-.. 
t-- 4"' ( .
 ..:
 
., - -:J.-' 
 ..:.. . ."-, f.. ' ,/, ' 
oJ........ v-- 
..; ""r4
 1 ;.. ,.....:,;t 
-.;; 
rt".,:,I,:.f- 
 f ,...,.,.;,.Ą'-:: I ''': 
,,-.. 
 . tli ... -. t,;;".. , 
.r, . -" . 
 l'..' .: 
,......_ ..."ł. ortl1ł- . - ---':' 
 
 J.1L( . 
',...J.. '_. '
.-,.". /, -J .... f l 
---. 
 
' ,.,W' -r-
 '?.1J""'.ł..1-r ;"<
'''''... 
. . . '.-L.:t-'''' - '-'-', ,.,....- . ,
 . 
. .' 
" ,_7 1'.";_.. ....
: .11-.1'" 
 "'" .,..-. -, ' ''1-''1- 
- · . -'. L \,( . - - '. - :- 
. 
: . 
,y tł- ) P
":.1
j 
 " :--:
 ", ','j 
...
: 
. fi:r-J
' 
 .« 
 .. .-:
)-- 
i 
-..- 

 :..." . lilii .. b -. . · 
_. . .'. ",.-;''''.-v''
''''- .., 
 
.'. 1/ . . 
. . 
.' · I ń /. -- ---ł' - 
i. . -: 
h:
 ",..A i-e '-/1 


.. - 


-- 


.. 


. 


,. 


. ....... 


.....
 .. 
. . 


.. -.-- 
...,-:..:.. .._-..:, .
		

/Magazyn_056_04_067_0001.djvu

			J 



\ 


.. 


5 c
 - ....
 
q-
 f . -,ł.IIA:". ....,'i.:.. ... tj, , 

 L
 r.. .. - . o, 
 
£...,;).,. 

 "'J. p,," ,....., .r-łr 'II o 

 , " -ł-p.,a; ł-''''';o l.' ';;;-4i 

,; ....St Mi 

"'...ł! 
,
, 
 
.../l* r- ... 'J'rł-J ...LL t:'u..:, r."itttJt 
/t
 .. . t.; -:::I) '&yJI.... .,./ ,.... 
 
- ;/ Yj 
l f7' . . . 
Jt. ..... łoił ;\ ". n'
. . 
,.. ...... . 
--..... ... 
 -. .ł.-;/ł · .,
..., ......... '1 
.... ' . '- 
....11 .. ,... ...., ....,. ..,... c .__ '" 
 ,...... 
\.. - \ 
SI
MJł'rurlZ. t-......" .. 
 -.. , ..... 

;"
ś.:;n 
_
 Ń-ł----ł-.ł. ;t!
 
I;y 
C,f 
r"
 ./ 
...' .J
 .r: 
iwy 11
 l' _ _
M t Ł.nn:,;. .. 
f /1..A. 
:'r
--U';ht'; £,J.:- ..".... 
.. :,4.J,.....;S.. 
)

:'


?t. 
,:-.f;:; ...h-:ł:- "' 
.J. 

 ij. jJ1t.)''7..'fif.J 

. '\ 

 t_łT

 ...ł.:- 
...: _11'
 1,0 -!P ..) -.,"- t- . 


# 


. ..... 


. .."t.. 
. 
, 
ol ...... .... _ .. .,
.. ,.....- · 
... ... \. ........ .. . 
__.4 ........ ... 


S t oC' .-. ..0... -. .' 
k re; . i " .: 
 .. , 
£,

,! 4.ą'CI.
"".m. łł-f 
:1 .
i?j.!.: f'-ł: . 
tot.,t- l c -'/ 
 
o:J. -.) I.L;"'? , v.' / ł-""'" ...
J 
I ,. J I' " - r -\. J . 
. 


łI('
'''' ... w
 W
_c: ''''ł-V''=.! ,r
-, 
,.....Mj.., 
 I 'S L. fJ";"'(f:
1- ,
. 
 
. 
h-S..l (..::;
 .... A
"''If'g-..-
 -ł-. , 

 ;f,Ą.")
 ..
ł-_ 
-.., 

,!ł.._ h- .A/
...." H..:
 
.... "......... 
J v. ... ......._.. 
( ..
. . 
. I 
.. .......... . .... ......... 


. 
, 


. J 



 


. '- 


, 
 


, 


-' . 


.:' . 


., .t 
... :., \.... ...... I
 ł....' 


- . 


. . 
. ....... .. 


'J.;J:';' ... ... 
. -." .' - ...: .'1 
J
''''
lf
.-'7f
 tI' 
r
!-
} . . :::::
 
f....: _ tvt....łal<..; j
 
J7" 
?'7"'""J:} :
" . 
 
A_
.:l'w4 ,J,; .-1'-: -J /
-/
"l ".
.,' 
 

,U"''TI/AJ!. -r- 
'"tp£:.-' -':_"'I'''A,
",., r;,/
...,. . ..' '. 
I. I ci I . o'/
 'l .. . " 

 
 i t
. _
o i /1:'-. . "..5..j- 
;'J; 

 7 '." .;.., 
. 1'\ J, . -. '.-./.:,-. . . 
7 ':;; 
 :
:;
 t:.:f , '--: ł t::::;IY , . "'. . ,--- \ i;: 
..,! . ,'. ł:>' ,..,. ___ I
 I' '. .. .' , 
",.--//.1- 
 .-., · tf"
 S.-.:-.....-S1-
 ", . 
". .4 
1" · iJ .
l_ I'tl ..... ". 
"'-.1' ,...".., r:c ", #.frf' 
ł., .-' ! -:rI' . . .;I"¥łD- .; ... 
C. ,/. ,- .I.. I- Ił" 
-{.,- I 
." f'- r -f $'=.,.. &:>..:ł.'.-/ '. .
: ._.... , 
'"I . ........ .,;'.'.
 ił te.... ł 
0'0 .... '" . ..: . '\ :.: o ;o
 '. 'j 


TABLICA IV. 
Lokacje komornictwa olsztyńskiego, 
rok 1517 (Sząbruk, Slupy, Wołowno) 


. 


. 
, 
" 


.. . 
. - _
.o', 
- 


'\ 


. 
." 


..' ..... # ....... 
...:..;;
. .- 
.., . . 
. . - J", 
O' ..... I , . .:.. - ... 
.. ' ....:ł:. :.' . ... "...0:,. 

 -' ........ . 


,-- 


_ r _-
		

/Magazyn_056_04_068_0001.djvu

			TABLICA V. 
Lokacje komf)rnictwa olsztyńskiego, 
rok 1517 {Likusy, Klebark Mały, W6j- 
Łowo, Skajboty} 


_. '., .. 


. .._a _ _ 


. - ..... 
. .. 
. 


---
 

. 
. 


..- 


" 


.. 


i
:cJrn . . .
 . _ . .. ... 
J
::.
 J 1'.':-11.Jr:4 
 ...,
 ..,.,:,;; .. 
-łi.
"'.'ł""M.;
 1)'
1 J!"W"ł.
$ " 
; 
:... 

. .Ą"'-1.A
.;,.. i 
 tlłf..{f' 
. 
. . 
.....l.... .... ..

... '.....,...1It ,...... ........ .....' 
 
.. ...... ., 
.. - ;;. 
..., ., 
.... t,; · 
· r'" '. · ł 
, ........ r _ ...-.,. ... ..
.. 


" 


ak. 

 .. o .. 
1'tłI"::}O
'i
""IJ':-"f

 ., 
.....f
 1 .A

 ./" 1+ 

 
wL:- 

, 'N_."'
.
.. .:"", . 
. t.t.!j,t 
".... -!"" -:.1 ::. .. ''';:' Oj-" '--; 
. 
 
.... ';J r.ł.S. 
- .. ......ł..-
"W' 
. .łr"r ..
.J..

 --f-, 
· r
........ JW )Jr;" p....{I
-ł- 
n s-'4.
 f.L.-..- ..,....., ... 


 i II f 

' '''f:

ł' 
 
.... . . ..a- ..... 
......... .(... 
 ......- 
- .. 
I lInJm-
 . 
r,.J..... 
 -fi >:::r. ł-...;,.4- 
MA",..., 
 J
.,... Wf; 'Z 1: . 
)
 

 L;...,.;.
!f'- . {.I. .'t:. .
, 
". 
.
.,..,..,
. . 1 ,;/,1--1 
t J-' t . · - , , r. 
.,... 
 .., ."'- o' 
..- . .1.... . . 
 . . 
. ,.., ł 'o . 
.......:... ,.__,,
. .,....,1
..I.'A'...... 
._.. 
.". ..'" ;-.:v

 ,\,," t" '. 
... -,.... 
. . 
 · \ , t'" '.., .. 
.,.... ............1...... .... 1. .........." ,
 
.. " łr. 
. 
 " .ł' 
.. ( .....
rr"".
.". I ....

 ..ł... _ .........' 
".\k i{k'i.;--.... 

.'łłt:t 
 r
 .....:-. 
. 'l
t J4 ł,..J... ..;. ł--1. 
 .....j.;r 
J. .:t.(,.V;ł ł- . t 
 .41 J. 7 t/ł---' , 
...-
 t.J..
 
-..-rJ i -
 J., 
. 

r..:#.-
I!:.-::':t.".'1 
_-:.
 . 77l-: Z1 .
 ł"'"' ił :... h
. .... .- \

.. .ł#.'" 
... t. \.:' " \ "- . . . 
. - \ ' \ -). ..... ._ \ . . .-.. .....:.. ;,... 
_ 
... r. .-
 .,. 'II .. 
.. . .. , ... ,. 
aoo....ia.. ...... -t;', ..... "fI_._'.- ...,.. -.. .
.... 
.' :,' s
t
t -J ;.,.,
 l"'fo! 
 
 
:. :. .7: 
 ł-:I:-"" -I: J-

 .
 ..J
 J "" ;7ł.... 
., t -. -ł--f!: 
 
 r-- f7t- (;.
 (;./
'" · 
w... :.
ł:::
J.r.1-. .--

 J 
:. .J..J 
.,
 :ł"
:'" ..fł_
. ; J 
1tł-
\
. 
.
 
'7 ,- :-1'-" 
':. . . .&",..:7:7. 

 1
 
 r?:l1-1 
- '. :
. . ':.' t."",..'ł:;H"'ł",J' 
I --16"" .(-lp . 
. :,:'
'

.
,
:. 
,,
::r- -u t .IL-;''II;ł' 7 "7i7 
.. -.." .... 
...,
 . ., 
-
. ....... : ........ 


I . 
.. 


I f 
I 
I 


, 


. 


. . 


, .. --. 


. ..- 


. 
.,
. 
... . 
'-o . 
, . 
ł 


t', 
- 
t 
.:....... 
. -.. 


.," 


,. 
., .. 
" 


....... ... 


'. 
........ ';.. .. 
.. .. ...... ... 
." .... #
		

/Magazyn_056_04_069_0001.djvu

			-- 


---... 
 
. .' 


I 
" l 


r \-\ 
l
 ,.;,,;,..., ł- 
 
 1 
. ?'t
 
.;n '7> ;VV., 
,;: ;[T.,. _ A: 
łp ,,
. 
rr,;:
" . 
 ... .., ..... 
 
 t. · 
lW.J<& 
..1
 J;:. ,;.tjpr:...;;:.:.i- 
J
 

 . ",J..;'l,.,1or 
 · 
/:-, 
$
'/ ry. ;]"J.HtI" . 
h l ;'?
-J 

)
 S J.J;..:J r f
 .4 :
1 
-1
", 4.1 (;-1--- '':..'", JI.,łJ..h.-'b j .:; 

 .f
.:v; 
-(7'
, 



 :
. ,,/Ą....1'J 

 ,,"J,,",,
,,,# :i'
 
;... " 
l.
Jł
 i: 
{""';'łlc-.-
4 ) 
 .2t--
 ,,:;- 

 
A-
(
 . '. '.,ł' 



 ł. '. 
 ". 
. , \ . . '. t
. ,.;.. 
.. 1\'" Wf .......... ., .::a.......,.' ,.. ..... .( \.... 

 ,. I 
. - ".; . . 
, ....".'\." -....... e., .... 
 . ... .'-:"..1 
". ___t 1'-.... ..__...,. 
"-"'
""r 
ffhj
 ...-. . .' .", 
).,......#
 -'7
 f_I 

. ;,,; t,...
ł:.,.,,,Jz,,. 
- "Vł-J
 -ł+- L . .. . r 

 .........,...., 
.......,.. _.6" "
:J ,... 

 .,., Hrtt.:J.- 

 -ł 1
 

 
- 
J . 
n 
 ,.. 44- ." ......... 
 
- L' ... -t!: y -l">.A f , :; f; 
""..J':C". 7 .... 
 - J 
,.. -ł.4
_ 
. ,,
. I . . 
. ., '- 
r4ł.. ..................... l \_ ... -. 
.. - . 


. 


. 


.. 


<# ..' ... . .. 



 . '. ."I"'
 '.. 
. L.$- /1ct...;; 
";';-+i:.:,.
 \ : 
'"-. 1'<1 !¥
. i'", ].; A....r
, P:

;..-
' .. 
;:Jt!2/

-t.7 ;
ł:- :
. 
r-1i;! '7 "".,-ł: r,;' f'
 .l
 . 

 
-I t.J,.,:.,...
 
 . rl:. ",,:-0 1". 
,' 
 
.J -:) 
 ... 
 J,J
.ft-'-' , ' --; . ..... ....J- - 
_
. .
 I 
,. r./ ,Ił . . ',' 
Ą.s
-:Fr:ł-:: .::;-.
.: ."to 
-y 7rr """'7 .-1." 
 · . ; .. . ',' 
!1
 , - 
:,MA' fA. 
 :/
 , :,1' j f-j;.4.ir 
1-.r1'''' ..,t.,.-.... ff-ł-I y.,'... f
 tJ.NA
 
,,,." 7-- A /.ił..ł-; -:- }#..:

.,,... .. ..:. 
. r-J/+.- 
 e;.if-? 
 -: 

:., 
'.1 
77.ł.-.
' ...,. .,f-;r"" 
.
 
 
 ' 

 --." 
J 


TABLICA VI. 
Lokacje komornictwa olsztyńskiego, 
rok 1518 (Bartąg, Stare Kawkowo, Jon- 
kowo, Mątki) 


-- - 


. 


. 


..... .
		

/Magazyn_056_04_070_0001.djvu

			l 


r 
,ł- 
1 



; \ 
,,' .:..\ 


t '. 
t 
f
 


., 


TABLICA VII. 
Lokacje komornictwa olsztyńskiego, 
rok 1518 (Wołowno, Gutkowo, Lupstych, 
Zalbki, Tomaszkowo) 


:ł 
.' 
R 


..._.; . ...II- :,..; 


i 


- 


_...
 .... 


. 


. 



 '...' ,._ ,.- oJ -4 
J{.... J'"7f.ł"-:-- l ' ,.., 
4t4ł-'. : .ł./iJ:L--: 
J 1;.- 7 Mn.... !1 .--I;I'
 .l.t,..
:r 
. .....L .i ' -'-'l
 li- o J. 
""". _....
 .!'l .ł . " ./
 
,


 .:
.,..; 
." '''''';'''' r ;:;.. "¥
 ,"A J . r #
k;; 
.1-i"'" 
,,


 I 
'c- · rJ' 
"',;;/;.:.
"ł...; ... 
{J , ' h " ,-::I-'vJi 
 
l.....
"
. o... .,,
;t 
,. ,,)
 Ił 
 . .. . .t 
. -.
...... ... ."... ... ....".. -.-.- ... 

I I. ,. , "T 
 
\"".7 ..,.".. __.'7-...,., .. ........-.. 
 -.... -., .....,. . .. · 
. 
-- # .. 
. J --..L......- .. t , """? - .. ,. - 
"." . .-.-
. ., fi' 
 ;. ..., , 

 .. . ł...... .'.. 

 .. L,' ... I .1'-11_ 
· _.."
.... ł--''''''' ..,.... 
.,,,,,;..y,.. ! 7-'

 
 
"
-7r ;:r.r 
I..
' . o. ... 
-. 'J Pi';) - 

-...:;:l S'4..;;' łn
"w/--., 'Au'" 
:I9"1..::.i {; 1'f 7a:f:
 

 
 l 

'/ .1'1 
 / - A_e - 
17.-.... .-. T .. ,,

 . fpfIfi4h. 1 r ' 
r."'" 
..:.. .c.ł.'""" .' 
. .. -C- ""?,:{"-.-'-
 "_.OOt · 't.. 
04......-: .ł-(-' \ 
):...
 t. ,..,. ,-.,1'0, 
,. . .. .." .. 

._.. '" .....
 '\o. .\ -'. \.... .
.\ .-.., 

£j
c...=rJ

 
:'1r \...r ..( .. 
-#'Iu 
.-L _L:." L!-.j,. ,. A . J 
.
 --łł-r o 
 1:7- .,,,IWł-J' -£I'N;#
 
--ł-- 4d 
.,. 
r""'
 
 
tj, _ J rr VłWr 
 ):,.,.:.J
 .
r 

 )':':J- 
/J
." 
r., 
:-rl y 
,.' J
 '-::,i-łl 1 '" ;1-",. " / '. J
 . 
J / ;:: :-. ot. t 
"A: o 1:. ;;.,.,:-/"- 
...... . ....... l .-...__....\ 
 't.
 .. l 
.. .. , ' 
. .'. ł" ł' 
'. 	
			

/Magazyn_056_04_071_0001.djvu

			.#. 


'. 


. 


.. 


\ 
G '"f - . : 
s '+ 
rł--+ --0/., 7' ".J...,r.. 

 1-" --.1 .....)..1 r-. " ,JJ, 
 
-1- "j. 
 -:- !. .s.,., .k'- i :-" 11 łL I
.ł-'" .:. 
r-7 J-:., 
 
 . '"" jf;",j 
. "" 
 J..:.t.fl. 1 - I
' 
--: t ' 7 - . J
" u 
, lo . 
r."""';:- 
 .łJ z.. -:] _ 
 

 


-f.....J,'. .s4
$
J
 
;4r /(t;; -=- 
 (f"Jł11>; " . . . 'l .
. 
:.:. ..
. _.. ".. ......... -;''"'4!:. 
.. I' ł 
'1l
;
;-:" , , .

.
. 
g.....,.... 
 
 A ry L- 41...ł... -....
 
"MI- ,;:Jfi. J........ -f:f- -4 ;. 

 


.Y'".,4..#..p:., J ' /, 4:j'
;"'t. 
-'r;:'

 
 ;JA. I > l' 
.. . . 6 1 


\ .. '. t.. 
......11I' 
, . 
. . . ....... . 
.. . . . . 
. 


. 
. . 
:.... '\.,.......... 
. 


. 


. .'t' 
., 


.- .
 . -.. 
 ".-11' 

 ... .. ,--ł...... .... ........ ." 
..' , .'. 
- -' - ".. . \ . 
. 'ł..fI.t -.", l. .
.:.... __ -.. 
\," .. .. . -'. 

.......,.. -...,.. 
...",. .... 
'. t. :" c. 


-t. :. 


- 
., . 


... 
........ 
., 


. . 
.. 


-' 


,.-. 


., 


.... foJ't 


... 


.' 


" 


". . 
\ .. ł '" . .f.... i 

".,... 
. \- ....... ....-.
 ..'.",... 
....... ," .. 
 f!I'." 
... .
...,.
... .... .. 
..,.... .


,... ... ':"..'..Ii.... ,..r. 
Os _. .... '" 
, . .. ....... ". " , .-... 
,........
 .... . .r.. .... .. ". .,,,. ..\. 
..:.-. .. 
--.. 
 ." 


. 
. ł 


... 


w . " 


.. .. 


-:" -,
. .... 


.. 
. 


-.. 


.. " ,. 


ł 


-" -ł ... It'" _ ........... 


. . . \ , 
.... --ł.,. · e. * · ... "\ 
. . 
...".... ,. .- 
.. 
. . 


.. *- ..
............ 


.......,.... .-.. 
\, 


" 


..... 

.".., . 


. 
e. . 
 


. . 


f 


ł 


. ..... 


. 
t 

 .. 


. 


. 
.. 


, 


. 


, 


. 
-I 


. 


. .) 


, 
'c' \ 
'I 
I 
. 
. 
 
I 


\. 
, 
ł 


. , J 
. 


TABLICA VIII. 
Lokacje komornictwa olsztyńskiego, 
rok 1518 (Gry:fliny, Naglady) 


..
		

/Magazyn_056_04_072_0001.djvu

			TABLICA IX. 
Lokacje komornictwa olsztyńskiego, 
rok 1519 (Brąswałd, Pist
i, Naterki, My- 
ki, Skajboty, Klebark Wielki) 


,.. ." ...... ,-....-....;. ...--.. ................. --. . . ..." - ..... .........;, ... ..a. 
. -.. ". .J 
.-1 .. . 
. 
 
· 
 ... J_ );:;j 41"'21.-.;1 1.__ --{; 
I -ł - 7r l7;r--I..J ...:.jh-ł...:'" 
-ł T
if::I;:::jL -r 
)
..- 

 C.ł4,!
 
 r'P:
 4 '

:'. 
.. 4" rtJ l.-.
 ./y -Jt.J;.....-- 
. ..... 
+-f, 
 ,J.k J.4 
 
 --- 




./ 17 
7 
łJ,(

 .' 
 


ł
tJ.
 IWWfł..-::- 
"1' 
. 'J:-:f
 ,.J ,. 
'4I_
 l-łt /.,.t..:
 
fl-,r- .11. .J 7 jL/..
 ,..,I..... '
 , 
:..J 
I" ....,,' 
 '7 / 
1L JI 11' ., " 


I 



_! 


- 
:; t 


ł . 


t \ 
, 

 1 

 1";' 


(I .
 
.;\ 
;I[ 
L I 
ł' 
\ 


. .. 
" . t 
't 
.1 " 

 .. 
. ., 
. ił 
:\ . 
f:..... . 
I!r .' 
'. 


. , 


-ił 
'.. 
..... . 


. . 
. 
I ' 
 
14 


.t . 
1.' ; 


. 
, 


"#' 


, 
.- . 


ł ..... 
., . 


. . 


i - 


. .. 


. 
, . 
#" . 
. 


i;' 


, 


1
 łk¥
- 

.-kr :..r.T.ł--+ 
 jJ 1 r
.:
 .,JJ
 
)'*- . (J..:'/.,,::;. r ... .
.. ,
...r 

 -,
.. '-7-':- 
 
- ...,._J-ł:a.. 
. fil' J. r-'
 i-' )
..._V" 


łłia. 
I--
 

.., 
L' --..
 ;;i- "-?,ł--1-- 
..J
 -v.:F"f ./I.. ,--{; s"':- $-/
 
'7 - '7 -,4 '¥ fI
 
.. 



nł,;J,,,
 4. ,. 
}1-ł f'-¥", ..-Z
'" -'-f
J .,.:sW 
Ar" '-.,r J ).......,. "'-/
 ł-J-l/ 

 .J..;: p
' ...-t 
"r
'; --
 
C t
l,'$ "... 

-;./ rJi -
 7J' r".. 
n ....
:J+ 
A ł-? --
 
"'1"I7J 

 ..1;:;. f.I.? 



 

 
v 


... . 
. . .-, ... . 
"'..... ... t: ...... 
. ......... ,"
		

/Magazyn_056_04_073_0001.djvu

			.. 


... ,... 


rb.
f-łfVa,lf- .. . 

- 
 
i
 r-ł'1 ń ";'J 
.)"1..:;1-1 
,;' ,-& "7
 .:
.;J.- 

r 7' r

 j .--.-1 ; -
-:' \ 

-T
 "
.T 
 '1 f t.;'-łt
. .. 
J- ,.;J}.,.,." -..;;:'" /
 .ł- .... 
 """1 -' 
fl+ ,.. .. 'ł--' t
" , ....
 ... :.;r- 
,/rAr -ry łr'Lr 
.; I 


. '- 
...,. r. ., .. 
. ." 
. \ ' 
- 


.4 


. 
. 



 
. 


G
ff:.:g ..- 
rĄ
., ..t __,-J.., ; -:fr 

7' J . p
 _ 

 
 . 

ł.; 
...J:r fJ
 1""f;Jj' ,..
 . .... 
r-ł ;i:.łJ.oł., ,-U..) .I-ł- ł-fIr.. "r } '. . . ". 

.-. W'"R i r-- r 4" (-fa -,J'"'7 .;
 
 
-' 
ł., 

o .-;
 7 1.'--/"9"' -.
 
'. 

f:;t 
 

, fJ..-j/o'V-+- . 
,! .WI ' I'.-J 
, 
 .... s.:.--. - 
 
"'
7 
 Art, 


o, 



 





 .'" 
c?, .tfr..,. .l 
 --I: )1"'h Q. ""' 
 " o 
l Ł_ L 7 
/'.Jr o AI-. '. 
,." "7 .,. 
 ./"'1- 
 
 ł 
' 
rt,J
 /-tfr 7' j
.7 
 
. 'f:
 . J
.;:. 
-.,
..:../... *"-
,. - -v2 ',J._ - PI" .. 
,...,...: )......... f.+.ft.. 1....
 J'::J 
 o. 
!..;...:..;. 
/'/ 

 - ł'J
-ł- 


,- 
1
" . 
'+l
 s...,£..ł-{ -'"I's.-.+ -.-(-1' 7 J.. 
f7=1
 J.:; ..,..;!t.I 
-':"'
I- L
..
 
1"'1
-,../; '11-4 -to.,........ 
I
....- 
7"'" f-. 
 
t' ... fJ-7'" 
rc: 7 °'
' J. 
. . . 


. -- 


TABLICA X. 
Lokacje komornictwa olsztyńskiego, 
rok 1519 (Gietrzwałd, Gryźliny, Dywity) 


.
		

/Magazyn_056_04_074_0001.djvu

			TABLICA XI. 
Lokacje komornictwa olsztyńskiego, 
rok 1519 (Mątki, Sząbruk, Kieźliny, 
Klebark Mały, Lugwałd, Wołowno) 


.*.
 
...........- 
..... 


.. 


,.. 
 ,. 


.
. 


. . 


.!' 


, \". 
. ) I 
. /.\ 
ł ' I., , 
! 


.. ' 
. .... 
. . 


. 
V. 
q 


..ł , J .... 
J:\.,,,I;-r.
 
łff . ." A . 


.
.t
 
 ...,J..., -,.. -/<$ "!.j' :i1"
 
J..-, .; ...., rl1-f.,. 
H 
 
.
.I, 
('";' 
 . ; /r. 
 . 
"'.-...s. ......., ..J. -. . , T-I 
 ,- .4 
./t hI.(."'-'
"";" 
"'-I--ł".t.. d 
 
"''+:-
 .;.. 

 IJjt' fr:'Y ł--ł; r t . 


ł' - 
. 
 i ł - 
 
, . 
.' . 
H' 
" l . 
: 
Ił 
. \. 

u: 
 
, . 
ł ' \. 
1 . 
- '. 
I ' 
I 


s,


 . 
.' t;
M- ;r
j---fi
1 
 Jf
.wr 

1...
,.. j/'..-" r:- ..
 jJ 
r:;;. 
ł-f.. 7"t 7:ł'
 . i:Ji' 

 ,.. Jr4,,(l..J 
"
r
__
 
.
It


/
 


.. 
... 


:; . 


" . '. " . 
'ti -,' 
: lO',.. 
 · '" C: fr./
r ' · 

!



:-,:.'.
?' A J 
: ; 
,;j 




 .\ 
t. -

_. .
. 
 : 
 \I.,. -g I
 W)
 JoL r-- 
- r- .:- .' \.
.. ..-; ...... ..,,' I ..,... 4_ .. 
 _'.. .,:.:\ .. "'...,... ':, 
. 
 . ....- - ..,. . .'
 r...... ( " . . . "' , 
-. I . .. .. 
':'--. .t.....:...:-.:.. ..... ..... .. 
.......:, 

.." ',;;" . -.. :. J' " .. o 
(' 
: ...... ; 1
;
w,,.If" . ...., -'-'"\ '.0 . .:
 
.,';r/
2.,fj"'ldi- -ł 
-k-; ł
 -;-j./ t
, 
'
.ll;
 1-'("
 """
ł-. q"'r (-.: u...ł" .
. 
p
' f-łłł-f" . p r..;,.l,..f;..J An1L

 t .." 
- t;.
 Y: 7 .' 
 
. . 
 
. ...
..:
 '.
. 
. \ '. . . I .. I 
.. ...".. 
 f. ........:... ., ł: 
 '-: . -
 
,
. , ,," 
-........ .;:;. ... 
.. .. 
. . .... ",..,..... ...... 
_:

 'j;:,;J:
 ' " . .
 
: '

'r1

 
. 
,. :,..
 
(ł ;;ł.j' J.f""
" 
 ,
 
_ . '
f
' f!.- .'"" 
 --?.-r .l-'r
....,
 
 
 
_.:.>; . :_
.
.i t,,:--H
1'1 
..JZ Ą."Ą,;:r(y (7'9 
'. : :-;, "'.
 
..{-:I ł- -- -:! 10__ , f 4- '1If 
. "::';;,
""'

: ',
' f!4-t[.łr:' Am.'_:" 1t;-1

 /; 

..._:..
j-
7"" 
 7 .. . 
.,:Z:. _'.":;::.;';'. "'. 
. ..... .... .. ... #. , . .. 
... .. '..
.-..!". 
;. 
I ..;
.

.:s

.;

.

.
 
..... \r.._, 
-. _..: ...,;._
....
.", 
." . 


j

(f;d
" " 
r. . "'.Jr: -):.,.. - . .... . .. . 
\ .. ...,
 ..:..r;,'5.-.;'I..
':j'" ;....:... 
. \ . "''Ii> ........
-.'II....,.. 
Ot ':'"!\o .. .. ,. - .'}"'
 -"-r ..;.-. . 
,'". ....... :w r." ..*t.
.;"."...;
 ....._ 
.:..-..'..
. .. ....
... 
 --:-.
 .' 
\ ,...
...,
 ':':"'
:.'-"".)r .., 
, . -, - ".' J....". 
 ... _. It.... . 

,o" . ..1 
. ...,,
 "
. :"--=.." ., .,. .. 
...; '" - .-; ....Ił:", 
:tl. .::.,. ". .....; 


... 
.. 


:""' 


. . 


. ,- 
I 
. ., 
. . (J 

. . ... ł 
. ". .e .... 
.,.- 


"
 
 


... 


. ... " . 
""t!" _ .. 


... 
. . 


-. 


I. 


.... 


." 


.. 
. . 
.. 


'- 


..' 
., 


.
		

/Magazyn_056_04_075_0001.djvu

			- 


I 



 


. - 


I r:, 


- 
:. 


, . 


." 


-....: 
,. . - 


. ... 
-, ,. 
! .. . 
, 


.' 
, - 

... .. 
. .. 
" . 


." :.. 


'" 



 


.. - 
ł 


.. 
. .,.. 
. 
... 


, , 


. 
. 


.-:' 
.,- 
- 

 . -ił . 
l' 
I . 


. 
.. 



 . 


L:;. 


,. 


J'w!f.łr 
.,4,.., J. 
 J''' /",..,.....-; 
1
j.ł.
 l 
 :....t,... 
";-.r 

,.; "'.ł- Al..;: ..,..
 


. 


Nurt" 
łr.łtJI '
r .ł.
.7ł...;,...... 
."I..JJ... 4i A
..ł t, '-łI,U '.. 
- 
-v7 /.....
.,. 
. 


.., ..-I 
, 


-, 


. , 


G-4 

ł-I' ...1-... ._--.,ła-:... --r f 17. 
..,....J.J.to,; /ft'r 
J-& 
r JI'- "L---, 


5


.Jł., 
".4t.t,;
 ł'::'.rń
f""',, 
, .
 
:'t 
"1"';- .,.-J.J..,. ol. ."..,
... ..łC 
 
 ł 
 
. . 



 


5r}
"r..rt2.: . 
'1.. . , . 
''1",...'' (.-ł? . 
"7Nł.r+- --- i' -1 J
7-
1 
":1{"" G>
 f
 1.
-h.A
 .1':'-, 
r=r II
 .6 ,.. .,../ 
 


.. . 


J-.t:.
ł-.l . 
/Jf?J{f'" /l"
7
 . 6ft
:. 
 --/-- Y-1 
-:-..: J.t"l;-j ""'? #e'J.......... Ą-- 
I 
J

 · .,.".

 'W-/- 1-;-,. .... "'')
}'-i' 
-."f
' 6..C
j fLl' -..) i 


. 


'J 


. , . 
.4 
 .... ",.:..., 
... .... .., 
, 
 .
.... -IW _.;-=.;. "';.-.. .... 


- 


. 


TABLICA XII. 
Lokacje komornictwa pieni
żeńskiege, 
rok 1517 (Osetnik, Kumajny, Pełty, 
Sząbruk - z komornictwa olsztyńskiego, 
wpisany tu omyłkowo, Lubianka)
		

/Magazyn_056_04_076_0001.djvu

			o 

 
 ." 

 .
l""';"'. '!.. .J,J.;,..;If
 
,.!.
 
 ..
- 111 fi,Af. -:t.7.
 - +..
..' 
 

 1';.A; .,.. ,....;""..4-.. "... -flAr -- 

 . 
-4_ 
 .ft1J> )'

 -¥ lf'-t 
-ł

f:Ir r . 

4. . 
1_
' 
łM
/;;.., 
r.
I'

ry'
r..
 

. 

".t: 
 #?!: tf.j

,E""' 
 . -t' 
... 

......ł -; ,,
 -,' .?.LA 
 7 f7J ..f1...4.
..,. 
..
 !1.J..l...ł u...,.. . --LO: 4
kft 
r
/A- łr1
 'A rtj ".4..
 r 
J-
 . ". 

 Iv-ł ifIM'I'}#
-+---,,;fA 7 .....;t 
 

j,.-r .tJ
 L-ftrłij 
---.. 
 .!.,
 
J;.. ...A (4 -r'":'" 
 ":. rĄ1y+ 
J.- -- L.r-,.:,.. 
'ł 
..., . 7
 .. 
-,47"
' 

. IJ
 f"A ) 1.") 
l

 '. 
J
 ,..
 ".".-t:-t--.łł'J
 

. 
 ero ..... . 
3
 '_. 
 '"t.' i J-
tf" ;

 (J
 
r
... 
 .....41' 
 
 *7 '-.:l.-
 
7'" 7 A-4tf 1........ r; */ F7' -i' 
117'i- CA.7 


, . . 


'-. 


. . 


!J".... i;" ft\'ł' l"
'1 

t
 . 
L

r 
" . '7 f+
t' 7
. 
 ""'"'"1" 
.).. ,.:.J.." 
 
/- -"'"!t
 .,-14 1 

 ;:-01-.;:;;;- 
-ł..... ;4
,--F 

. ' 
. 


TABLICA XIII. 
Lokacje komornictwa pieni
zeń8kiego 
z lat: 1517 (Miłkowo) j 1518 (Radzieje. 
wo, ł..ajsy, Lubnowo) j 1519 (ł..oźnik) 


ło
-H 
jłł- 


'''; 
. 



 


f
		

/Magazyn_056_04_077_0001.djvu

			- 


.... 


I 
I 
r 



: ..;.:

 


. . 


Yerf."" . 
f'
 


 

./Ji 


J- 
---ł:-f. 
..-. A 1- 1 .., .....,.. 
.'''.J 
f;j+. -
,...., .
"- J" 
 
1-4-d' 
"T, col-"':I ....
 J -..-71".,. r...6 
41 
l"'ł- "",:
". -ł" 
rl.- ..:-f 
d- h-
 J'"7""" .....-ł-- 
 
r


-fi-
 tS?'.}- 
71 ftl-
. . .. 
" , 
. 

 flJm. . 
7 Ci::t- ..-k-. ;... f"# ;""l.
:l:; -ł1'"r:i 

 "l."" '.:r 
 
 'Yt -7
. .."l.:..:
 
;

 ....: J.J: 

,..
 ".-/. .,. f
'" -1'1' 

 ""-7 I (..... -""7 
. 7'j --łr'j I' 
k .! 
.
 . 
c-; 
t 
t4 ._
 
, --/:- _ 7 
"'1_" 
--I-: - - -'. 
7J.. ...1
 ..
.f f. ł-) 
J- ,.-1r i;T -., 'i. ...!f 

tI
 i _- J; 
'" :/.. 


-Ił 


.. 


........;,... 

1II!ff,L 111,/'.,,/;";; . 
(..." ,
 
"....f MI 
.,. .... Wr....:' 
.. J
f,..M I lfr..lf
 
 ;
 -.,:#k 

-l
 
'" -«-lł-if,.ł.- /"':' 
.. 
-r -ł'r r 
c 

 ", l
' ,.t;.l
 J..;'
 r 
- 

. JrJt-	
			

/Magazyn_056_04_078_0001.djvu

			. . 


. 
A.....,
M
?'?-i rf...J

 
J:.t 
 Ar.
 (-{
, L:.:1r
 .-:.} ryJ.,. 
.... F 
 ..., "L.:r:.,{,..,J.. 
 .,.,.,.
 J.I'(;"
' 
-':
 -r
rf''' 
 :t 
 t-;-r V 
J-, 
1___. '-71 1
 _ . 


TABLICA XV. 
Lokacje komornictwa olsztyńskicgo 
dokonane przez Mikolaja Kopernika, 
a zapisane przez Tiedemanna Giesego, 
rok 1521 (Likusy, Jaroty, Likusy, Redy- 
kajny, Klebark Wielki, Jaroty) 


L
 :'. . ,.. 
F-;.;_{!-J C" J,,
ł., -" ,..
 . :1 W 
"7 
 .-Jd -a *J,.:,.:. JI/-t.;-t l../ł:f- . .r-. 
U"'ł-H 
(. 

... - --tl.

, 
A-«J 
 IU"'7 
3
:"7:1 f S;;'" '.2 2 ::,"1"" !;u:'..; -':ł- 
 
.
 .....-
 
1-I
. 
;..
-i 
- - r - 7 - - .t :/:.- ./ 
" :;' f. ' , f ' -::-1:!/f " .. · '. - 
.,....,. - , - 
- . 1'..... ł-4A f ;.4.,.. ....1.
'7. - 
-
 + . .' 

 .. I . ..' -. . a :J 
.' ... #_- L:' 


..,. ...". ...:-..JU 7 -" tr .r-" 
f 
 
 n ?;lfł Jt,;J " 
;:
 '-II

- 
." ;..,....-. . 
 . T... -.
 ".". 
 .
 7 
. ..J _ "'#' t.. . 
1
),
 .Ń. .ft..k
1 .... 
4..
 

 -/, ;.. , _).,;. ." $ł:-.
- 
+.-#- 

?
:.:..; ..I 
." .....Iu ...J. 
 

 

 "j.,.-.ry.i.;: t-1ł;:ł'-ł-

 Jw 
-ł- - 9'

 pr.-rf-..f,,":' ł-J..r 
...u.J......_ 
{
f S-,,..,..., J..-r A- 
".,., LJ...L. & - '*- - "i'- 
 'V; 
f.l 
C ttSft! ..
 
".... $-
 1-i

 r ł
 --I'Yr-"" 
7$ 

-.r f
- :.J
" 
ł' ;i-- 
n-/





 +i-- łr.,.-Ą-
 
".......41:
 ....,...,.. :'L:; . -.J
...;" ,., - .......,. 
J'f .J r 
 J 
 "':--...J-.....,. 7-'
 .:;:'. "...). 
(-I:/; ..:J 
 
 r--.::;1 1S ,Jf'
 t- 
?t- q..c_.") fA 
 Ą -
t
.. 

 t .J,.. '1 . 

I
 .," r-. ł'7. ,..., (!:;-:1""
"- 
- 
 h ł-

 1";:'1T J. L:-,.... #....:.,. 
.aJ[;-- .....!.-f'" r.... 1-4 ...-:
 r -- 
....1-,( __
w 7.1:,.... 
(.. J.-
(+ .Ałł-ky _:r
 
J,.... ,. 
 f A ... . 
4 
......., -"1
 
?f,.....". :J 
......ł:..H'Jf- 
 
_ ---fal;" Z. 1- 
- .- - --;
"j .../ 
,J...7)< . 
ł-.. I 
.....,,.. ł-- 


r: 


. 
.. 


. . 


. 


l 


4 


" 


.
		

/Magazyn_056_04_079_0001.djvu

			Lokacje komornictwa olsztyńskiego 


"Locatio man.sorum per me N i c o l a u m C o p p e r n i c anno Domini I. 1 
MDXVII [1517] b 


ł. 


JONIKENDORF 1. Mmoo Caselor acceptavit mM1SOS III, de quibus Joachim 
a furto suspensus est, anno preterito non seminatos. Dimisi hoc anno censum 
et solvet anno futuro et deinceps. Tulit vaccam, iuvencam, securim et falcem 
et frumentorum avene et ordei modium pro sationc relicta per antecessorem 
suum. Actum fena 1111 X Decembris [10 XII] 1516. Promisi etiam equos II. 
Fideiussit scultetus ad annos 1111. 
VOYTSDORF 2. Hans Bodner acceptavit mansos III, quos vendidit ei Andreas 
Daumschen. Actum XI Decembris [11 XII] c. 
Anno Domini MDXVII [1517] locatio mansorum desertorum per me 
N i c o l a u m C o p p e r n i c cl'illonicum et administratorem 
SPIGELBERG II 3. ValootID Passenhabn [objął l łan, który posiadał] Augustinus 
decrepitu5 :im.1ltJw, [sołtys występuje jako poręczyciel d].// 
GRESELING 4. Jan acceptavit mansos III, a quibus e fugit Asman; habebit s. 2 
vaccam unam et quarta [s] partem satorum, habuturus [s] libertatem CensUR 
proximi dabitque primum anno MDXVIIII [1519]. Fideiusserunt pro eo ad 
tricnnium Brusien, Andres et Hensel ibidem. Actum ante penultimam Ianuarii 
[przed 30 I] anno MDXVII [1517] presentibus d[omino] capellano et Ihero- 
nymo, puero meo. 
GODKENDORF 5. Jan de Vindica II acceptavit mansos tres, a quibus cessit 
l'\iclis Cleban, dextera manu inutilis, sive claudus. Actum penultima Ianuarii 
f30 I] 1517 presentibus Andrea sculteto et Iheronymo. 


II-a Tekst wydrukowany na podstawie Spicilegium Copernicanum, s. 272
273 oraz 
L. P r o we, Nicolaus Coppernicus, t. l, cz. 2, II. 93 (nagłówek i dane dla Jonikendorf - 
J onkowo ). 
b Oznacza także rok 1516, gdyż Kopernik zaczął urzędowanie jako administrator 8 XI 1516j 
pierwsze dwie zapiski dotyczą więc grudnia tr. 
c W oryginale następowała skreślona zapiska, iż Grzegorz Knobel przyjmuje do swoich 2 łan6w 
jeszcze l łan ze spalonego gospodarstwa zmarłego Piotra Glande; Knobel jest opiekunem 
niepełnoletnich synów swego brata Piotra i przyrzeka, że zaspokoi ich, gdy dorosną - 
reg. w języku niemieckim H. S c h m a u c h, Nicolaus Coppernicus und die Wieder- 
besiedlungsversuche des ermliindischen DomkaPitels um 1500, ss. 488-489. 
d W SPicilegium Copernicanum, II. 273 podana tylko nazwa miejscowości i zaznaczony brak 
daty dziennej. ReK. niemiecki z cytatem łacińskim H. S c h m a u c h, o. c., II. 507. 
e Skr. "reliq" . 


I 


l Jodowo (Jonkendorf), pow. olsztyński. 
I W6jtowo (Fittigsdorl), pow. olsztyński. 
I Spręcowo (Spiegelberg), pow. olsztyński. 
ł Gryźliny (Grieslienen), pow. olsztyński. 
I Gutkowo (Gottltendorl), pow. olsztyński. 
eWołowno (Windtken), pow. olsztyński. 


77 


II
		

/Magazyn_056_04_080_0001.djvu

			, 
i 


BERTING TEUTONICA 7. Lorencz de Marquardsho££en 8 acceptavit mansos 
quatuor ab heredibus Aldejorge defuncti venditoo f, super quibus faciet iam 
rusticalia consueta. Actum XXVI Februarii [26 II]. 


PLAUCZK 9. Andrhe scultetus vendita scultetia Bartosch acceptavit mansoo II, 
de quibus fugit Matz; cui restitui equum unum et vaccam unam, capras III, 
porcam unam habebitque libortatem annis II, daturus censum primum anno 
MDXX o [1520]. Actum 1111 Martii [4 III] presentibus d[omino] Ni.colao, 
capellano et Alberto, famulo meo 10.// 
s. 3 SCAIBOTH 11. NickeI g Pippelk acceptavit mansos II, quos vendidit ei Jan 
Roman. Actum V Februarii [5 II] presentibus sculteto ibidem et Martzyn 
Baytz. Fidit pro eo Bartolomeus in Petrica 12 ad annos II, frater illius. 
IBIDEM. Gregorhs h Czepan acceptavit mansos lj, a quibus fugit i J acob 
Waynerson [s]. Dabit censum proximum. Actum V Februarii [5 II]. Percepit 
vaccas II. Fidit pro eo Zcepan Wayner in perpetuum. 
[i MIKEN 13. Borchart Crix acceptavit mansos II, quos vcndidit ei Mertin. 
Actum V Februarii [5 II]. Qui fideiussit pro illo ad annos quinque. Actum 
V Februarii [5 II] presentibus Alberto, famulo meo et Jorge Trimsgar. 
Edeiussit ad idem Frederich in Vadang j 14]. 
NAGLANDEN 111. Martzyn Voyteg acceptavit mansos 1111, a quibus eidem 
cessit Jorch Voteg absque libertate. Pro quo fidit Jan, frater illius, ad annos 
1111. Actum feria secunda post Letare [23 III]. 
LEYNAU 18. Bartolt, faber de Schonwalt 17 acceptavit rriansos lj venditos k per 
Petrum Preus decrepitum, de quibus dabit de manso medio censum marcam 
j dominio; de alio vero manso donavit capitulum gratiose ad vitam Petro pre- 
fato marcam I; quo deflincto redibit ad dominium totus census. Actuh1 ferii 
secunda I post Letare [23 III] MDXVII [1517] presentibus Alberto, famulo 
meo et I
eronymo - etc. II 


, Na marginesie; w tekście skr. "actum". 
II Skr. "bit". 
h Nadpisane. 
j Skr. "a quib" . 
j-j Zapiska jest przekreślona. 
k Dopisane na marginesie. W tekście skr. "dimissos". 
I Skr. "L". 


7 Bartąg (Gr. Bertung), pow. olsztyński. 
e Miejscowość niezidentyfikowana, zapewne znajdowała się poza granicami Warmii. 
· Pluski (Plautzig), pow. olsztyński. 
10 Był to Wojciech Szebulski (Cebulski ), pochodzenia polskiego. 
II Skajboty (Skaibotten), pow. olsztyński. 
11 Patryki (Patricken), pow. olsztyński. 
11 Myki (Micken), pow. olsztyński. 
14 Wadąg (Wadang), pow. olsztyńs
i. 
tS Naglady (Nagladden), pow. olsztyński. 
18 Linowo (Leinau), pow. olsztyński. 
17 Szczęsne (Schonwalde), pow. olsztyński. 


78
		

/Magazyn_056_04_081_0001.djvu

			. 



. - 


III 


. , 


l 
i 


'" 


" 


\ 

 


\-. 


.. 
.. 


\.
. 


':\ 



 


'- 


" 


, 


, 


... 


.t 
- 


. 


... 


I; 
"', 


I _ 

 "r \\ :'.' 
, \ t \ . 
I . . 
"Iil t. ,. 
.' r '1 


i" 


. 
 
- 
't t . 

 
\ .,. 
-r , ,t '. 
- . 
"- 't- , 
,. . lo 
ł..\. 
- .
 i 
, 
,
 

\ ".- ... 
 
... :. , "" 
" ł . 
.,: '. 'f 
. .
 
,\ .. 
I ..,. . "' 
.k:: !.Ii, .\ ... 
 
'. 
 
 
1f .. '
i
 o. 
\ , ., \.; . 
. 
to' .... 
- . " t,' . 
"'ł 'ł , 
:...., 
 . '"',. 
" 
," \ 
\ 
 
.' 
..-...... , .. 
..' ..J 
 
-:... I ", " .... 
.x.' ... J( ... 
:. 
- < -
 4 
 "'" 
.,,'. 
. f< 
'\ 
.. 
I .. ":..'" .
.

 ....,.. .... 
" .. " . \\ .0 

ł ..
,i -._Ił 
. . '''.. . .. 
'. .. . . 
... 


:i' - l- 
o. ..' .
 .. . . . 
'\io 1.'4, . 
., 
't' ; '€o: . .. 

" .. .... ...... 


 -. -- 
.t 
 ..'
..... " 
. !. . ,.;. " 
.> ... . 
.-. .. 
'. ... 
I
 , 
." .. 


.' 


. .. 


. 


,. 


" 



 
... 


,-
		

/Magazyn_056_04_082_0001.djvu

			l 


l 


Zamek kapituły warmińskiej w P;pn;C:'IJi.. Olsztynir 
.'ot. Janina Gardzielew.ka
		

/Magazyn_056_04_083_0001.djvu

			I 

 
I 


[Im PLUTZK t8. Brosien Trokelle acceptavit mansos III, de quibus obiit Peter. s. 4 
Super quibus accepit equos II, vaccam I, capras III, porcellos II, 
modium siliginis I et avene modus [5] III dabitque censum prim um anno 
futuro. Fideiussit pro eodem Augustyn, frater illius ad annos 1111. Actum feria 
secunda post Letare [23 111]]. Non pervenit ad effectum propter inimicam 
hominis improbitatem et restituta sunt premissa lm. 


VOYTSDORF 19. Jorge Woyteck acceptavit mansos IIj. de quibus periit 
q[uondam] Peter Glande; con£lagrati sunt. Dabit censum proximum. Actum 
XXVI Martii [26 III]. 


IBIDEM. Martzin habens mansos II acceptavit adhuc unum et tertium, quem 
vendidit ei Alde Urben re ac nomine veteranus. Actum ante ante penultimam 
Martii [przed 30 III]. Huic m Urban et uxori eius decrepitis n sine filiis 
concessi libertatem o. 



 


BRUNSWALDT 20. Hans Woppe habens ibidem mansos Ił acceptavit adhuc 
unum dimissum per Greger Gadel, qui alias retinuit sibi mansos III tamquam 
suffecturos ei ipsi. Actum octava (?) Pasce [19 IV]. 
HOGENW AL T 21. StenczcI pastor acceptavit mansos III, de quibus aufugit 
Hans Calau. Accepit bovem unum, vaccam I, porcellum I, sata siliginis mo- 
dios II, preterea nihil; et promisi addere equum I. Fideiusserunt Hans et Lo- 
rencz Hinzke ad annos 1111, quod non aufugiet; habebitque libertatem proximi 
census dabitque ad annum p MDXIX [1519]. Actum die s[ancti] Adalberti 
patrie patris et apostoli [23 IV]. qAccomodavi eidem avene modios 1111, quos 
reddet Michaelis festo [29 IX]. 
Tulit etiam equum promissum q.// 
SCHONEBERG NOVA 22. Greger Noske acceptavit mansos Ił, a quibus fugit s. 5 
Matz Leze propter suspicionem furti. Dedi illi equos II, iuvencam I, porcos II, 
lini seminis modium I, ordei modios Iłl; daturus censum proximum. Fideiussit 
pro co Maz Noske, pater illius, in perpetuum. Actum VIII Maii [8 V] pre- 
sentibus d[omino] capellano et I[eronymo], puero meo. 
SCHONEBRUGK 23. Martzyn acceptavit mansos II, quos reliquit Cosman 
profugus. Heri (?) assignavi illi equos III, vaccas II, iuvencam I, porcos III 


., 


In.-Im Zapiska ta została przekreślona; końcowe zdanie, dopisane drobniejszym pismem, wy. 
jaśnia przyczynę. 
m Skr. "hic". 
" Nadpisane "tis". 
o Poniżej skr. "Cleberg Minor" i niżej "Hans". 
II Skr. litera. 
'1- q Dopisane innym piórem i ciemniejszym atramentem. 


.I! Pluski -o por. przypis 9. 
., Wójtowo - por. przypis 2. 
20 Brąswałd (Braunswaide), pow. olsztyński. 
u Lugwałd (Hochwalde), pow. olsztyński. 
!ł Porbady (Neu-Schoneberg), pow. olsztyński. 
II Sząbruk (Schonbriick), pow. olsztyński. 


81
		

/Magazyn_056_04_084_0001.djvu

			et plau
trum, sine libertate. Fideiusserunt pro eo Andreas de Daretenaeh !ł, 
Jorge r, seultetus ibidem, quod non aufugiet ad annos II. Aetum XlIII Maii 
[14 V]. 
· Mutuavi eidem avene modios III usque ad Miehaelis s [29 IX]. 
STOLPE 25. Stenzel aeeeptavit mansos III quartas III [3 3/4], de quibus 
obiit Pavel. Cui dedi modios siliginis VI, preterea nihil. Habebit libertatem 
triennem daturus primum t eensum anno 1521. Fideiusserunt pro eo Stenzel 
seultetus et Andres de Mieken 26 in perpetuum. Aetum dominiea Rogationum 
[17 V] presentibus eapellano et Alberto, famulo meo. 
VINDICA 27. Jan aeeeptavit mansos 1111 u sine libertate, de quibus obiit 
Czepan Copetz, avuneulus ilIius. Tulit equos 1111, equuleum I, vaeeas 1111, 
poreos VI, pernam lardi I, siliginis modium I, farine modium I, pisarum 
modium j, ordei modios 1111, avene modios V, ealdar magnum I, plaustrum J, 
ferramenta pro aratro servientia I, falcastrum I. Fideiussit pro eo in perpetuum 
Stentzel, gener illius. Aetum feria VI Ascensionis Domini [22 V] presentibus 
Alberto v, famulo silvarum et sculteto ibj,dem.// 
I. 6 LYCOSEN 28. Jacob de Jomendorf 29 aeecptavit mansos II, quos vendidit ei 
Mareus Kyeol deerepitus, de mea lieentia. Aetum feria II oetave Ascensionis 
[25 V]. 


} 


CLEBERG NOVA 30. Petrus pastor in Thomasdorf 31 aeeeptavit mansos II 
vaeantes profugio Hans. Tulit vaeeas II, poreos V, equum unum w. Manebit 
autem per estatem hane solis pratis eontentus remanentibus agris apud eon- 
ductores dabitque eensum primum anno MDXIX [1519]. Fideiusserunt pro 
eo scultetus ibidem Salomon et Matz ad annos VI. Aetum feria V Pente- 
eostes [4 VI]. 


IBIDEM. SaImon habens mansos Ij aeeeptavit adhue mansum unum, de quo 
iIli Jacob Cusehe de mea lieentia cessit tamquam sibi superfluo et oneroso x 
retentis mansis II. Aetum d[ivorum] Pe[tri] Pauli [29 VI]. 
VOYTSDORF 32. Jaeob de Seaibot Minori 33 emptis mansis liberis ibidem de 


r Nadpisane. 
1-1 Dopisane ir nym piórem i ciemniejszym atramentem. 
I Wyraz poprawiony z "primus". 
u Skr. "de quibus ob". 
v Skr. "fa". 
\<' Skr. "habcbttque hane". 
x Skr. "rent". 


24 Dorotowo (Darethen), pow. olsztyński. 
II Słupy (Stolpen), pow. olsztyilski. 
II Myki - por. przypis 13. 
17 Wołowno - por. przypis 6. 
!8 Likusy (Likusen), pow. olsztyński. 
te Jaroty (Jomendoń), pow. olsztyński. 
II Klebark Mały (KI. Kleeberg), pow. olsztyński. 
11 Tomaszkowo (Thomsdorf), pow. olsztyński. 
II Wójtowo - por. przypis 2. 
Ił Zapewne część Skajbot, pow. olsztyński - por. przypis 11. 


82 



 


ł
		

/Magazyn_056_04_085_0001.djvu

			- 


, 


licentia d (?) d[omini] prepositi 34 anno preterito [1516] habens his mansos II, 
vendidit eos Lorenz frabi sculteti, me admittente. Actum XII Iulii [12 VII]. 
SCAlBOT 85. Jacob Wayner profugus cum uxore anno preterito per scultetum 
nunc reductus acceptavit mansum unum, de quo obiit Caspar Casche, ruinosum 
edificium et parvi valoris habentem [s] et ab heredibus illius et tutoribus pro- 
pter hoc destitutum. Dedi huic acceptanti equum unum, quartum satorum 
quondam frumenti estivi et proximi census libertatem. Fideiussit pro eo in 
perpetuum Michel Wayner, gen11anus illius. Actum II Augustii [2 VIII]. II 


Locatio mansorum per me N i c o l a u m C o p p e r n i c 
anno Domini MDXVIII [1518] 
BERTING TEUTONICA 36. Voytek habens ibidem mansos II acceptavit 
adhuc mansos II diu desertos profugio olim Stenzel Rase dabitque censum 
proximum. Et deinceps dedi eidem siłiginis y modios II, preterea nihil. Concessi 
tamen eidem libertatem z super H mansos predictos z a servitiis rusticis ad 
quadriennium Ba ita, ut ab anno MDXXH [1522] a festo divi Martini [11 XI] 
incipiat servire. Actum dominica Letare [14 I I I] presentibus capellano et 
sculteto. 


CUKENDORF ANTIQUA 87. Lurenz empta taberna in Brauswalt 88 me 
annuente vendidit bb mansos HII, quos acceptavit Merten, de quibus faciet 
consueta. Fideiussit pro eo Peter, frater eius, ad annos HI. Actum feria [s] post 
ludica [po 21 III]. 


JONIKENDORF 39. Urban Hillebrant locatis mansis suis in Montikendorf 40 
H acceptavit hic mansos III, a quibus fugit Borkart Crix; tulit equum I, 
vaccam I, vitulum I, porcam I cum porcellis H et quartam partem satorum 
ibidem habuturus [s] libertatem triennem et anno 1111 o MDXXII o [1522] 
dabit cen sum primum et medium. Fidit scultetus in perpetuum, quod non 
effugiet. Actum XXVI Martii [26 III]. 


MONTIKEN 41. Matz Santke acceptavit mansos H supradictos, quos el 
reliquit prefatus Urban sine libertate, pro quo fidit Tewes in Jonikendorf 42 


v Skr. "lastos" . 
z-z Wstawka na margmeSle. 
aa Skr. "triennium", nadpisane "quadriennium". 
bb Skr. "reliquit", nadpisane "vendidit". 


14 Krzysztof von Suchten, prepozyt kapituły warmińskiej w latach 1513-1519, administrator 
kapitulny w roku 1516 - H. S c h m a u c h, Nicolaus Coppernicus, s. 474. 
IS Skajboty - por. przypis 11. 
ZI Bartąg - por. przypis 7. 
11 Stare Kawkowa (Alt Kockendor£), pow. 0Is71}'ński. 
18 Brąswałd - por. przypis 20. 
Ił Jonkowo - por. przypis I. 
40 Mątki (Mondtken), pow. olsztyński. 
u Mątki - por. przypis 40. 
4! Jonkowo - por. przypis 1. 


( 


s. 7 


83
		

/Magazyn_056_04_086_0001.djvu

			. 


et promisit etiam Steffan Gerbre in Monsterberg 43 in perpetuum, quod non 
effugiet. Actum eodern die XXVI Martii [26 111].// 
s. 8 VINDICA c.c 44. Jan dimissis mansis III et locatis in dd Godekendod 45 
acceptavit hic mansos III desertos profugio Pauli e
 sine libertate. Restitui illi 
equos III, vaccam I, porcellos II et sata hiemalia. Fidit pro eo scultetus 
annis VI. Actum sabbato Palmarum [27 III]. 
GODEKENDORF 46. Merten acceptavit mansos III proxime supradictos. 
Dabit locatis mansis suis in Abestich 47 dabit [s] censum proximum et deinceps. 
Actum ut supra [27 III]. 
ABESTICH 48. Stenczel scultetus in Naglanden 49 acceptavit mansos III 
dimissos per Merten prefatum conditionibus consuetis ff promittens infra annum 
scultetie habitatorem [s]. Actum ut supra [27 III]. 
GLANDEMANSDORF 50. Matz gg Wanczke de mansis Ił fugit relictis III 
capris, preterea nihil. Hos acceptaverunt Hans Cucuc et Jorge Poppe dividentes 
ipsos per dimidium et sic uterque cum prius habitis possidebunt mansos II et 
quartam [2 1 /4] facturi de his omnia consueta. Actum III Maii [3 V]. 
THOMESDORF gh 51. Hans Clauke habens mansas II, quos [s] de quibus 
tenebatur ecclesie in Berting 52 pecunias hereditarias; a longo tempore homo 
inutilis vendidit il:los Simoni Stoke de mea licentia. Actum 1111 Maii [4 V]. 
PISDECAIM hh 53.// 
s. 9 GRESELING 54. Stanislaus acceptavit mansos III, de quibus ante quinque 
annos Cranzel fugit. Dedi huic equum I, vaccam I, buculum I et quartam 
satorum huius anni cum libertate proximi census et servitiorum huius et 
sequentis anni. Si tamen edificaverit, dabit igitur primum censum sed anno 
Domini MDXX [1520]. Fideiusserunt pro eo scultetus et Simon ibidem. Actum 
feria secunda ante Margarite [12 VII]. 


I 
.. 



 


CC Skr. "Ja". 
dd Skr. "N". Wyrazy "dimissis mansis III et locatis" niewątpliwie winny być przestawione 
na "Iocatis mansis III et dimissis"; wynika to z następnej zapiski, gdzie mowa o po- 
wyższych, opuszczonych 3 łanach. 
ee Skr. "turiab". 
ff Skr. "Actum". 
II Skr. "Wans". 
Ih Skr. ,.S". 
hh Tekst urwany. 
CI Cerkiewnik (Miinsterberg), pow. lidzbarski; wieś ta należała do uposażenia kolegiaty 
w Dobrym Mieście - por. H. S c h m a u c h, Die Wiederbesiedlung des Ermlandes im 
16. Jahrhundert, ZE, t. 23, 1929, ss. 724, 730. 
u Wołowno - por. przypis 6. 
o Gutkowo - por. przypis 5. 
tl Gutkowo - por. przypis 5. 
t7 Lupstych (Abstich), pow. olsztyński. 
tl Lupstych - por. przypis 47. 
tD Naglady - por. przypis 15. 
10 Zalbki (Salbken), pow. olsztyński. 
11 Tomaszkowo ---' por. przypis 31. 
II Bartąg - por. przypis 7. 
II Pistki (Piestkeim), pow. olsztyński. 
It Gryźliny - por. przypis 4. 


84 


, 


., 
! 
I 


-
		

/Magazyn_056_04_087_0001.djvu

			NAGLANDEN 55. Bcrnt acccptavit mansos 1111, dc quibus Ci ccssit Pctcr 
scultctus dc mco conscnsu post cmptam ibidcm scultcciam. Fidit pro illo idcm 
scultetus in perpetuum. Actum XVIII Octobris [18 X] 1518.// 
Anno Domini MDXVIIII [1519] hi locatio mansorum per mc, s. 10 
N i c o l a u m C o p p e r n i c i, administratorcm 
BRUNSW ALT 56. Jacob pastor acccptavit mansum unum dimissum per Cristof 
scultetum ibidem, qui fideiussit pro illo ad annos quinque promittens illi esse 
in adiutorium, ut edificet etc. Actum die s[ancte] Cecilie [22 XI 1518] pre- 
sentibus 11 incolis ibidem. 
PISDECAIM 57. Peter de Caldeborn 58 acceptavit mansos II dimissos per 
tabernatorem sine libertate. Fidit pro illo idem Stenczel tabernator ad annos V. 
Actum 1111anuarii [3 I 1519]. 
NATIERNEN 5U. Voitec acceptavit mansos III, quos ei vendidit Jan. 
Fideiusserunt pro eo Martin scultetus et Martzyn Wayner et Jan venditor. 
Actum die Pauli primi hcremite [10 I]. 
MICA 60. Brosche habens ibi mansos IIi acceptavit adhuc unum, quem illi 
concessit Simon scultetus ibidem mea licentia. Actum ultima Februarii [28 /1]. 
SCAIBOT A[ntiqua?] 61. Matz Slander acceptavit mansos II, a quibus fugit 
Marczyn Baicz. Dabit censum futurum. Actum ultima Fcbruarii [28 /1]. Nihil 
recepit in mansis. 
CLEBERG A[n t i q u a] 62. Stenzel Zupky acceptavit mansos II, quos ei 
vendidit mea licentia Matz Slander pro marcis XXXIII. Actum ultima 
Februarii [28 II]. 
DEWITEN jj 63// 
D ITTERI CHS W AL T 64. Urban Gunter acceptavit mansos 1111, de q uibus fugit s. 11 
Jacob Rape. Accepit equos 1111, porcos 1111, vaccas II, avene modios X, ordei 
modios II, selini [s] modus [s] li et caldar unum, plaustrum et aratrum. 
Fideiussit pro eo Pavel Gunter in perpetuum. Actum VI Aprilis [6 IV]. 
GRESELING kk 65, Paw el acceptavit mansos III II vacantes per obitum Broschil 
Broch sine libertate mm. Tulit equum I, vaccam I, porcos [s] I ct sata mo- 


hi Pierwsza zapiska dotyczy jednak roku 1518 - por. przypis b. 
ii Skr. "s". 
jj Tekst urwany. 
kk Skr. "A". 
11 Skr. "dimissos per". 
mm Skr. "procedebat". 
S5 Naglady - por. przypis 15. 
58 Brąswałd - por. przypis 20. 
57 Pistki - por. przypis 53. 
58 Kaborno (Kalborn), pow. olsztyński. 
51 Naterki (Nattern), pow. olsztyński. 
.0 Myki - por. przypis 13. 
et Skajboty - por. przypis 11. 
81 Klebark Wielki (Gr. Kleeberg), pow. ol
ztyński. 
81 Dywity (Diwitten), pow. olsztyński. 
84 Gietrzwałd (Dietrichswaide), pow. olsztyński. 
85 Gryźliny - por. przypis 4. 


85 


'.
		

/Magazyn_056_04_088_0001.djvu

			diorum siliginis V et gricke modios II, plaustrum, norge (?), falcem, tonna 
aquaria [s] I. Fideiusserunt pro eo Pavel scultetus nn et Simon colonus. Actum 
VI Aprilis [6 IV]. 
DEWYTEN 88. Cum essent ibidem mansi deserti 00 XIII ab olim et iam 
insilvati PP d[ominus] Augustinus plebanus suscepit ex iis 1111 in CUfam suam, 
ut infra annos qq VIII colonum in eis provideat satisfacturum dominio pro censu 
et servitio. Actum dominica Iudica [10 IV]. 
IBIDEM. Hans scultetus acceptavit mansos II de supra dictis, de quibus 
habebit libertatem quinquennalem ita, ut anno MDXXV [1525] incipiat fac
re 
Gmnia consueta. Actum feria II ante Palmas [11 IV]. II 
I. 12 MONTIKENDORF 87. Bartolmis acceptavit mansos III, quos illi dimisit me 
consentiente Jorge Wolf vetulus, inutilis rr. Fideiussit pro illo tabernator in 
Brunswalt 88, quod non aufugiet, in perpetuum. Actum feria V ante Palmas 
[14 IV]. 


. 
.. 
"to 
'" 
, '-o 


SCHONEBRUGK 89. Benedict acceptavit mansos II, quos deseruit Martzyn 
profugus. Pro illo fideiusserunt Matz in Degten 70 et Hans in Schonebrugk 
ad annos VI. Actum feria V ante Palmas [14 IV]. 
COSELER ss 71. Alex acceptavit mansos II dimissos per scultetum in Vadang 72 
sine libertate; pro quo fideiusserunt idem scultetus Jacob Walgast, Michel Han u 
et Matz, villani in ibidem, ad annos VI, quod non fugiet. Actum ultima Maii 
[31 V]. 
CLEEBERG B.73. Michel acceptavit mansos II, quos uu vendidit ei Andres Gnik 
de mea licentia. 


.' " 


HOGENWALT 7ł. Stenczel pastor me consentiente de III mansis recessit, quo
 
acceptavit Gregor sine libertate. Promisit pro eo Niclas ad annos VI. Actum 
XlIII Augusti [14 VIII]. 
VINDICA 75. Brosien acceptavit mansos 1111 desertos profugio Simoni<;. Percepit 
cquos 1111, vaccam I, porcellos II et modios V siliginis pro satione. Dabit 
censum primum anno vv 1521. Pro quo fi
ussit Augustin in Plenczk 78 ad 
annos VII./ I 


nn Skr. "Sin". 
00 Skr. "XlIII". 
PP Skr. wyraz. 
qq Skr. wyraz. 
rz Skr. "percepit ilIe in ma". 
ss Przed tą nazwą skr. "Vuriten". 
II Skr. "in". 
uu Skr. "emit". 
vv Skr. "futuro". 


II Dywity - por. przypis 63. 
e7 Mątki - por. przypis 40. 
15 Brąswałd - por. przypis 20. 
II Sząbruk - por. przypis 23. 
70 Dajtki (Deuthcn), pow. olsztyński. 
7t Kieźliny (Koslienen), pow. olsztyński. 
n Wadąg - por. przypis 14. 
71 Klebark Mały _ por. przypis 30. 
n Lugwałd - por. przypis 21. 
7$ Wolowno - por. przypis 6. 
71 Pluski - por. przypis 9. 


86
		

/Magazyn_056_04_089_0001.djvu

			. 

 

"'
. 
, . 
'- 
...
.. 


'
 


. 


. 


.- 


l' 


.. 
. .....: 


.
 \'- 


..
 . 
"
 


. 
.Jt-. 


, 
, 


.- , 



 -, 
. 


- 
 
.... 
- .... 


.:.110I 


. 


.. 


. 
.1 


ł... 


. 


.' 


" ' 


.1i.:-.
 
. . 


... 


- 


. :ł<.. 


'" 



 


'" 


.. 
X' \I 
.-' 
... 
,. 
. 
.: J.' ... 
-', 
t 
.. 

 , "-o... 
ł . .. . 
( . 
.. 
.. 
" 
 
-..s, . 
... - 
. ... . . 
. .,.oJ 
... 
. 
. , " ł.=- 
. 
- . , -i. 

 "' 
:f 
\ 
., 
- ¥ 
, , \. 
. 
. 


ł- 


....... 


. 


.
 


. 



 
.. 


-- 


..- 


.. 


4 
. , 


. 
... .. 


............. lO 
"'. . 


. 

 ' 
. - 


.. 


. 


., J" 
. 
"'- 


i 


, . 


< 


.- 


f. 


\ 
,.- 


'.. 


, 


..-....- 


.. 
. 


"'. 


... 
 
"- " 

 


.
... 


, 


'. , 


...u. 


, 


. 


"'! 


.. 


. 
. 


. 
.... 


'1 



 


..
		

/Magazyn_056_04_090_0001.djvu

			.. 



 

 


Ił 


Zamek kapituły wannińskiej w Pieniężnie 


Fol. Janina Gardzielewlka 


.
		

/Magazyn_056_04_091_0001.djvu

			.. 


; 


, 


Lokacje 


komornictwa pieniężeńskiego 
(melzackiego) 


Melsac l I. 1 
Anno Domini MDXVII [1517] locatio mansorum desertorum per m
 
N i c o l a u m C o p p e r n i c, canonicum et administratorem 


VUSEN 2. Pavel Ebert acceptavit mansos III, quos vendidit ei Andr
ii Hov
- 
man. Actum VII Ianuarii [7 1]. 


i 
'-
 


COMAIN s. Hans Mo1ner acceptavit mansos II, quos vendidit ei Jorge Haus- 
berg. Actum X Februarii [10 11]. 
STEEMBOTH 4. Melcher Tolkesdorf acceptavit mansos II, quos vendidit ei 
Urban Tile. Actum XI Februarii [11 11]. 
SCHONEBRUCKE 5. Hans Smith acceptavit mansos III, de quibus cessit 
Cosman sine libertate. Actum secunda Martii [2 111] presentibus Alberto et 
Jeronymo. 
LIBENTAIL 6. Gorge Strewbyr acceptavit mansum unum diu desertum cum 
libertate annorum VI. Itaque dabit censum primum anno MDXXIIII [1524]. 
Dedi eidem siliginis modios 111.// 
MILLEMBERG 7. Theus Messing acceptavit mansos III diu dimissos per Sten- I. 2 
zel Hovernan. Actum in die XI millium Virginum [21 X] presente sculteto 
et burgrabio in Melsac 8. 


Anno Domini MDXVIII [1518] locatio mansorum desertorum per me, 
N i c o l a u m C o p p e r n i c, prefatum 


SONNENW AL T 9. Michel Hun acceptavit manSOi III, de quibus ant
 
biennium a obiit Ryman; percepit equos III, vaccas II, boves III et aliam 


a Skr. "accep". 
l Pieniężno (Melzak - Mehlsack), miasto, pow. braniewski. 
. Osetnik (Wusen), pow. braniewski. J. S i kor s k i, Mikolaj Kopernik na Warmii, s. 41 
mylnie indefitykował jako "Wóźno". 
· Kumajny (Komainen), pow. braniewski. 
4 Pełty (Steinbotten), pow. braniewski. 
. SząLruk (Schonbriick), pow. olsztyński. Por. lokacje komornictwa olsztyńskiego, przypis 23. 
Zapis ten dotyczy więc komornictwa olsztyńskiego - por. H. S c h m a u c h, Die Wied.r- 
besiedlung, s. 504. 
e Lubianka (Liebental), pow. braniewski. 
7 Miłkowo (Millenberg), pow. braniewski. 
. Pieniężno (Melzak) - por. przypis 1. 
. Radziejewo (Sonnwalde), pow. braniewski. 


89 


,
		

/Magazyn_056_04_092_0001.djvu

			.. 


quandam suppellectilem rusticam. Habebit libertatem III censuum dabitquc 
primum anno MDXXI [1521]. Actum XXII Octobris [22 X]. 
LAISSE 10. Peter Brun acceptavit mansum unum b habens ibidem man
 III 
vicinos, ad quos olim mansus acceptatus pertinebat. A quo cessit de mea 
llCentia Michel Hun supradictus. Actum XXIJII Octobris [24 X] anno 
MDXVIII [1518]. 



 


LIBENAU 11. Jacob Treter transmigrante de meo consensu in Zager t2 mansos 
III dimissos acceptavit Andris Radau in curam suam cum omni onere 
promittens mfra II annos locare ipsos cum filiis suis. Actum XXV Octobris 
[25 X]. 


Anno Domini MDXVIHI c [1519] 


LUTfERFEL T 13. Merten Scholcze acceptavit mansos 1111, de quibus Andres 
Eglof inutilis illi cessit. Faciet omnia consueta. Actum crastino Brixii 
[/4 Xl 1518] d. 


STEGEMANSDORF 11. M (?) II 


s. 3 VOPPEN t5. Frantzke Gilmeistcr molitor ibidem acceptavit mansos III.j e, 
a quibus ante ann um fugit Merten Haneman f; super quibus accepit equos II, 
vaccam I, boves II, porcos II. Habebit libertatem 1111 annorum a censu et 
servitio dempta venatione dabitque primum censum anno 1523°. Actum XI 
Martii [lIliI 1519]. 


IBIDEM g. Bendict Eler in Seefelt t6 habens ibidem mansos 1111 acceptavit hic 
mansos lIIi, ut cum tempore colonum ipsis provideat. Cui dedi libertatem 
a censu et servitio usque ad annum 1521 intrantem. Actum XII Martii h 
[12 111]. 



 


h Skr. "a quo". 
c Poniżej skr. "Mntc". 
d Zapiska ta dotyczy roku 1513, gdyż rok obliczeniowy Kopernik rozpoczynał od fi listopada. 
c Skr. wyraz. 
f Skr. "a". 
g Przed tym wyrazem skr. "ibidem". 
" Poniżl'j rozpoczęty i skr. tekst następl1f'j zapiski: 
"Kynappcl molendinum 
Cum superioribus diebus quidam cx [skr. "Neudorf"] Neuhof mansum unum molendini 
olim per d[ominum] Tidemannum ville Nehof locatum resignassent et eundem mansum 
villa Clefelt acceptarc vellct illi negantes se mandatum dedisse". 


10 l.ajsy (Layss), pow. braniewski. 
11 Lubnowo (Liebenau), pow. braniewski. 
12 Zawierz (Zagcrn), pow. 
raniewski. 
13 Loźnik (Lotterfeld), pow. braniewski. 
14 Chwalęcin [Stegmannsdorf), pow. braniewski. 
15 Wopy (Woppen), pow. braniewski. 
le Jeziorko (Seefeld), pow. braniewski. 


90 



 


,- 
..
		

/Magazyn_056_04_093_0001.djvu

			.. 


KYNAPPEL MOLENDINUM 17. Cum olim mansum UllUm ad hoc molendi- 
mim desertum pertinentcm communitas ville Neuhof i 18 acceptasset pro annuo 
censu marcam :ł persolvendo et proxime transactis diebus ipsum mansum 
deserentes dominio resignassent tamquam sibi onerosum pro tali censu, j et 
presertim quod nullent [s] po[n]tem ibi existentem conservare j. Extunc eom- 
munitas in Cleefelt to eundem ipsis asscribi postulabant [s]. Illi contra peni- 
tentia ducti multiplicibus precibus repetierunt eundem. Ego igitur, N i c o l a u s 
C o p p e r n i c, administrator, habito super hoc v[enerabilis] c[apituli] con- 
silio pariter et assensu ex certis monentibus causis mansum ipsum communitati 
Neuhof predicte restitui illique de novo asscripsi, ut deinceps quo.tennis [s] 
scotos XV ex eoclem in termino Martini [11 XI] solvant k sintque ad I eon- 
servationem pontis obligati k, quamdiu molendinum fuerit desertum. Alioqui, 
si quando contingat ipsum instaurari, debebit mansus ipse molendino cedere. 
Actum die sabbati ante Invocavit [12 III]. II 


i Skr. "acce". 
j-j Wyrazy dopisane od góry do dołu na lewym margine
ie. 
k-k Dopisane poniżej zapiski. 
ł Skr. "oblig". 


17 Osada mlyńska, dziś zagmlOna. Leżała kolo Henrykowa (Heinrikau), pow. braniewski, 
i Nowego Dworu, pow. braniewski, nad Jez. Tauty (Tafter See) - por. Codex dipl. 
WaTmiensis, t. l, 1860, s. 161 i t. 3,1874, ss. 358-359; V. Rohrich, D:e Kolon:sation 
des ETmlandes, ZE, t. 13, 1901, ss. 890 i n.; J. S i kor s ki, Mikolaj KopeTnik na WaTmii, 
s. 52 mylnie lokalizował ten młyn w Sile nad Jez. Wulpińskim; podctbnie tenże, Mikolaj 
Kopemik w Olsztynie, s. 77. 
18 Nowy Dwór (Neuhof), pow. braniewski. 
ID Glebisko (KleeIcld), pow. braniewski. 



 



 


,- 


-
		

/Magazyn_056_04_094_0001.djvu

			Lokacje komornictwa olsztyńskiego 
dokonane przez Mikołaja Kopernika, a zapisane przez 
Tiedemanna Giesego 


Anno Domini MDXXI [1521] post inducias helli die X Aprilis [10 IV] 
susceptas dimissis omnibus presidiis annatorum in hoc districtu locationes 
desertorum mansorum infrascripte facte sunt primo per v[ enerabilem] dominum 
N i c o l a u m C o p p e r n i c administratorem 


LICOSA 1. Stanislaus Czichotzinsky acceptavit mansos III vacantes per obitum 
Michel Lusci sine libertate. Nihil obtinuit in mansis preter edificium. Actum VI 
Maii [6 V]. 


JOMENDORF 2. Jacob transmigrans ex Licosa 3 cum licentia acceptavit 
mansos II vacantes per decollationem Petri in Hoensteyn 4 ob machinationem 
proditionis et nihil obtinU!it in mansis preter sata [s] siliginem. Actum VI Mali 
[6 V] sine liherlate. 


LYCOSA 5. Mattheus acceptavit mansos II dimissos per Jacobum supradictum. 
Nihil percepit in mansis preter edificium et satam siliginem sine libertate. 
Actum VI Maii [6 V]. Non venit ad mansos. 
IBIDEM et RADECAIM 8. Peter dimissis mansis II in Radecaim cum licentia 
emit hic mansos 1111 ab heredibus Nike! Rabe premortui et promisit, quod hac 
estate providebit de colono in Radecaim. FideiusSerunt etiam heredes venditoris: 
Cristof, scultetus in Braunswalt 7 et Peter Ludike, scultetus in Licosa. Actum 
VI Maii [6 V]. 


CLEBERG MAIOR 8. Petrus scultetus questus de paucitate mansorum suorum 
partis scultecie petiit sibi adiungi mansos lj censitos vacantes profugo Thome Po- 
len, facturus ex eis, ut ceteri coloni. Obtinuit eos sub conditione, quatenus ille nOn 
redierit. Reperta sunt ibi a siliginis ad modios V, preterea nihil. Atque edificia, 


a Skr. "ad" . 


l Likusy (Likusen ), pow. olsztyński. 
e Ja.roty (Jomendoń), pow. olsztyński. - J. S i kor sok i, Mikolaj Kopernik na Wannii, 
s. 63 mylnie identyfikował jako Jonkowo. 
B Likusy - por. przypis l. 
4 Olsztynek (Hohenstein), miasto, pow. ostr6dzki. Mowa o straceniu Piotra w wojnie polsko- 
-krzyżackiej 1520-1521 r. 
I Likusy - por. przypis 1. 
. Redykajny (Redigkainen), pow. olsztyński. 
7 Brąswałd (Braunswaide), pow. olsztyński. 
B Klebark Wielki (Gr. Kleeberg), pow. olsztyński. 


92 


.. 


-t 
I 


s. 1 


I 
.
		

/Magazyn_056_04_095_0001.djvu

			.. 


, 
. 


ił 


quia incendio b periere, c promisit edificare e. Actum feria secunda. Pentecostes 
[20 V]. 


IBIDEM. Merten quinque filiorum pater habens mansos If querebatur de 
paucitate agri, quippe de licencia emit adhuc mansos If a Niclis Ruche. Qui 
acceptavit alias mansos II, quos illi dimisit Merten Micher decrepitus et inutilis, 
filiis et uxore orbatus. Actum feria V Pentecostes [23 V]. 
JOMENDORF 9. Steffen venditis cum licentia mansis lj in Glandemansdorl 10 
emit hic mansas II ab heredibus Jeschky. Actum ultima Maii [31 V]. 


b Skr. "peccepit". 
c-c Dopisane pod tekstem. 
. Jaroty --< por. przypis 2. 
10 Zalbki (Salbken), pow. olsztyński. 


'.
		

/Magazyn_056_04_096_0001.djvu

			.. 


- 


l 


--- 


I 
y 
. 
I 


- 


., 
I 


.. 



 
I 
I
		

/Magazyn_056_04_097_0001.djvu

			1 
. 


Mikołaja Kopernika 
"LOKACJE ŁANOW OPUSZCZONYCH" 


(Tłumaczenie polskie) 


ł. 


oł
		

/Magazyn_056_04_098_0001.djvu

			I 
t 



 



 


oł
		

/Magazyn_056_04_099_0001.djvu

			Lokacje komornictwa olsztyńskiego 


Lokacja łanów [dokonana] przeze mnie, M i koł a jaK o p e r n i k a, 
roku Pańskiego 1517 l 


.. 


-JONKOWO 2. Marcin Caseler objął 3 łany po Joachimie powieszonym za 
kradzież, w ubiegłym roku nie obsiane. N a ten rok zwolniłem go od czynszu; 
zapłaci go w przyszłym roku i w następnych. Dostał krowę, jałówkę, siekierę 
i kosę oraz korzec zboża: owsa i jęczmienia, zostawiony do siewu przez jego 
poprzednika. Działo się we środę 10 grudnia 1516. Obiecałem [mu] także 
2 konie. Poręczył [za niego] sołtys na 4 lata. 
'WÓJTOWO. Hans Bodner objął 3 łany, które mu sprzedał Andrzej Daum- 
schen. Działo się 11 grudnia [1516]. 
Roku Pańskiego 1517 lokacja opuszczonych łanów [dokonana] przeze mnie, 
M i koł a jaK o p e r n i k a, kanonika i administratora 
'SPR
COWO. Walentyn Passenhaim [objął l łan, który posiadał] Augustyn, 
zgrzybiały, :nJiC7Jdolny do pracy, [sołtys występuje jajko poręczycieiJ.3]. 
,GRYZLINY. Jan objął 3 łany, z których zbiegł Asman; dostanie l krowę 
i czwartą część zasiewów, ma posiadać zwolnienie z najbliższego czynszu, a za- 
płaci go po raz pierwszy w roku 1519. Poręczyli zań na 3 lata Brusien, Andrzej 
i Hensel tamże. Działo się przed 30 stycznia 1517 w obecności pana kapelana 
i chłopca mego Hieronima. 
... GUTKOWO. Jan z Wołowna objął 3 łany, z których ustąpił Mikołaj Cleban, 
mający prawą rękę niezdolną do pracy, czyli kaleka. Działo się 30 stycznia 1517 
w obecności sołtysa Andrzeja i Hieronima. 
BART4G. Lorencz z Marquardshoffen 4 objął 4 łany, sprzedane przez spadko- 
bierców zmarłego Starego Jerzego; z nich będzie już wykonywał zwyczajowe 
służebności wiejskie. Działo się 26 lutego. 
PLUSKI. Sołtys Andrzej sprzerlawszy sołectwo Bartoszowi objął 2 łany, z któ- 
rych zbiegł Matz; zwróciłem mu l konia i l krowę, 3 kozy, l świnię, i będzie 
miał 2 lata wolnizny, a czynsz ma zapłacić po raz pierwszy w roku 1520. 
Działo się 4 marca w obecności pana Mikołaja, kapelana i sługi mego W oj- 
ciecha 1). 


I Faktycznie oznacza rok 1516, gdyż Mikołaj Kopernik objął urzędowanie jako administrator 
8 listopada 1516. Dwa pierwsze zapisy z grudnia dotyczą więc roku 1516. 
t Wszystkie miejscowości leżą w dzisiejszym powiecie olsztyńskim, o ile nie zaznaczono przy- 
pisem odmiennej przynależności powiat.owej. 
3 Dane te - na skutek zaginięcia oryginalnego tekstu - pochodzą częściowo z drukowanego 
streszczenia zapisu u H. S c h m a u c h a, Nicolaus Coppernicus, ss. 488-489. 
4 Miejscowość nie zidentyfikowana, zapewne znajdowała się poza granicami Wannii. 
I Był to Wojciech Szebulsky (czyli Cebulski), niewątpliwie więc polskiego pochodzenia. 



 


97 



 



 


-
		

/Magazyn_056_04_100_0001.djvu

			,SKAJBOTY. Nickei Pippelk objął 2 łany, które sprzedał mu Jan Roman. 
Działo się 5 lutego w obecności tamtejszego sołtysa i Marcina Baytza. Poręczył 
zań brat jego Bartłomiej z Patryk, na 2 lata. 
,T a m ż e 
Grzegorz Czepan objął 1,5 łan a, z których zbiegł Jakub Waynerson II. 
Zapłaci czynsz najbliższy. Działo się 5 lutego. Otrzymał 2 krowy. Poręczył zań 
wieczyście Szczepan Wayner. 


'[MYKI. Borchart Crix objął 2 łany, które mu sprzedał Marcin. Działo się 
5 lutego. Ten poręczył zań na 5 lat. Dzialo się 5 lutego w obecności sługi mego 
Wojciecha i Jerzego Trimsgar. Poręczył za to samo Fryderyk z Wadąga] 7. 
.... NAGLADY. Marcin Voyteg objął 4 łany, które mu odstąpił Jerzy Voteg bez 
wolnizny. Poręczył zań brat jego Jan na 4 lata. Działo się w poniedziałek po 
niedzieli Letare [23 marca]. 
.... LINOWO. Bartolt, kowal ze Szczęsnego objął 1,5 łana sprzedane przez zgrzy- 
białego Piotra Preusa. Będzie płacił zwierzchności dworskiej, jako czynsz z po- 
łowy łanu 0,5 grzywny, z drugiego zaś łanu Kapituła przyznała łaskawie 
wspomnianemu Piotrowi dożywotnio 1 grzywnę; po jego śmierci cały czynsz 
wróci do zwierzchności dworskiej. Działo się w poniedziałek po niedzieli Letare 
[23 marca] 1517 w obecności sługi mego Wojciecha i Hieronima etc. 
... [PLUSKI. Brosien Trokelle objął 3 łany po zmarłym Piotrze. Otrzymał na 
nie 2 konie, 1 krowę, 3 kozy, 2 prosiaki, korzec żyta i 3 korce owsa; pierwszy 
czynsz zapłaci w przyszłym roku. Poręczył zań na 4 lata brat jego Augustyn. 
Działo się w poniedziałek po niedzieli Letare [23 marca 8]]. Nie doszło to do 
skutku z powodu zbytniej nieuczciwości tego człowieka, a wymieniony [inwen- 
tarz] został zwrócony. 


....WÓJTOWO. Jerzy Woyteck objął 2,5 łana po Piotrze Glande, który ongls 
zniszczał tam; [gospodarstwo] spalone. Zap!aci czynsz najbliższy. Działo się 
26 marca. 


,Tamże 
Marcin, który ma 2 łany, objął jeszcze trzeci, który mu sprzedał 
Stary Urban, stary z wieku i nazwiska. Działo się przed 30 marca. Temu 
Urbanowi i żonie jego jako zgrzybiałym [i] bez synów, przyznałem wolność. 
. BR
SWAŁD. Hans Woppc, mający tamże 1,5 łana, objął jeszcze jeden, opusz- 
czony przez Grzegorza Gadela, który poza tym zatrzymał sobie 3 łany jako 
mające mu wystarczyć. Działo się w oktawie (?) Wielkanocy [19 kwietnia]. 
-ł.UGWAŁD. Pasterz Stenzel objął 3 łany, z których zbiegł Hans Calau. 
Otrzymał 1 wołu, 1 krowę, 1 prosiaka, zasiewów 2 korce żyta, oprócz tego nic; 


e Nazwisko to zostało przez Kopernika mylnie zapisane, w rzeczywistości brzmiało ono 
"Wayner". 
7 Zapis ten został przez Kopernika skreślon)', dlatego figuruje w nawiasie kwadratowym. 
I Zapis ten został przez Kopernika p6źniej skreślony, dlatego figuruje w nawiasie kwadra- 
towym. 


98
		

/Magazyn_056_04_101_0001.djvu

			obiecałem mu dodać l konia. Hans i Lorencz Hinzke poręczyli na 4 lata, że 
nie zbiegnie. Będzie też miał zwolnienie od najbliższego czynszu, a zapłaci go 
w roku 1519. Działo się w dniu św. Wojciecha, ojca i apostoła ojczyzny [23 
kwietnia]. Pożyczyłem mu 4 korce owsa, które odda na św. Michała [29 
września]. Dostał także obiecanego konia. 


... IJORBADY. Grzegorz Noske objął 1,5 łana, z których zbiegł Matz Leze 
z powodu podejrzenia o kradzież. Dałem mu 2 konie, l jałówkę, 2 wieprze, 
l korzec siemienia lnianego, 3 korce jęczmienia; ma zapłacić najbliższy czynsz. 
Poręczył za niego wieczyście ojciec jego Matz Noske. Działo się 8 maja w obec- 
ności pana kapelana i chłopca mego Hieronima. 


-. SZ
BRUK. Marcin objął 2 łany, które porzucił zbiegły Cosman. Wczoraj (?) 
przyznałem mu 3 konie, 2 krowy, l jałówkę, 3 wieprze i wóz, bez wolnizny. 
Poręczyli zań: Andrzej z Dorotowa [i] Jerzy, sołtys tamtejszy, że nie zbiegnie 
przez 2 lata. Działo się 14 maja. 
Pożyczyłem mu 3 korce owsa do św. Michała [29 września]. 


... SŁUPY. Stenzel objął 3 łany i 3 ćwierci po zmarłym Pawle. Dałem mu 6 korcy 
żyta, a oprócz tego nic. Ma mieć 3 lata wolnizny, czynsz po raz pierwszy 
zapłaci w roku 1521. Poręczyli zań wieczyście sołtys Stenzel i Andrzej z Myk. 
Działo się w n5ed7Jielę Rogationum [17 maja] w obecności kapelana i sługi 
mego W oiciecha. 


-. WOŁOWNO. Jan objął 4 łany bez wolnizny po zmarłym swoim wuju, Szczepa- 
nie Copetz. Otrzymał 4 konie, l źrebię, 4 krowy, 6 wieprzów, l połeć słoniny, 
l korzec żyta, l korzec mąki, 0,5 korca grochu, 4 korce jęczmienia, 5 korcy 
owsa, l wielki kocioł, l wóz, l żelazne narzędzie służące za pług, l kosę. Po- 
ręczył zań wieczyście Stentzel, jego zięć. Działo się w piątek po Wniebowstąpie- 
niu Pańskim [22 maja] w obecności Wojciecha, leśnego i sołtysa tamecznego. 


.....LIKUSY. Jakub z Jarot objął 2 łany, które za moim zezwoleniem sprzedał 
mu zgrzybiały Marek Kycol. Działo się w poniedziałek w oktawie Wniebowstą- 
pienia Pańskiego [ 25 maja]. 


KLEBARK MAŁY. Piotr, pasterz w Tomaszkowie, objął 2 łany opuszczone 
.... 
na skutek zbiegostwa Hansa. Otrzymał 2 krowy, 5 wieprzów, l konia. Przez 
obecne lato zadowoli się jedynie łąkami, podczas gdy rola zostanie przy 
dzierżawcach, a czynsz zapłaci po raz pierwszy w roku 1519. Poręczyli zań: 
sołtys tameczny Salomon i Matz na lat 6. Działo się we czwartek po Zielonych 
Świętach [4 czerwca]. 


,Tamże 
Salomon, który ma 1,5 łana, objął jeszcze l łan, który za moim zezwoleniem 
odstąpił mu Jakub Cusche, jako zbędny i zanadto go obciążający, zatrzymując 
sobie 2 łany. Działo się w dniu św. Piotra i Pawła [29 czerwca]. 



 


99
		

/Magazyn_056_04_102_0001.djvu

			....WÓjTOWO. jakub ze Skajbot, który kupił tamże wolne łany za zezwoleniem 
pana prepozyta 9 w ubiegłym roku [1516], mając tu 2 łany, sprzedał je za 
moją zgodą Lorenzowi, bratu sołtysa. Działo się 12 lipca. 
_ SKAJBOTY. jakub Wayner, zbiegły wraz z żoną w ubiegłym roku, dopro- 
wadzony teraz przez sołtysa, objął po zmarłym Kasprze Casche l łaR, zabu- 
dowanie zrujnowane i małej wartości, a z tego powodu porzucone przez jego 
spadkobierców i opiekunów. Dałem mu przy tym objęciu l konia, ćwierć po- 
przedniego zasiewu zboża jarego i zwolnienie od najbIiższego czynszu. Poręczył 
zań wieczyście brat jego, Michał Wayner. Działo się 2 sierpnia. 


Lokacja łanów [dokonana] przeze mnie, M i koł a jaK o p e r n i k a, 
w roku Pańskim 1518 


-BART4G. Wojtek, który ma tam 2 łany, objął jeszcze 2 łany od dawna opusz- 
czone, ponieważ ongiś zbiegł z nich Stenzel Rase; zapłaci z nich czynsz naj- 
bliższy. I następnie dałem mu 2 korce żyta, oprócz tego nic. Natomiast przy- 
znałem mu wolniznę od służebności chłopskich z tych 2 łanów na 4 lata z tym, 
że zacznie je wypełniać od św. Marcina [11 listopada] 1522. Działo się w nie- 
dzielę Letare [14 marca] w obecności kapelana i sołtysa. 
STARE KAWKOWO. Lurenz, kupiwszy karczmę w Brąswałdzie, sprzedał za 
moim przyzwoleniem 4 łany, które objął Marcin; będzie z nich wypełniał 
zwyczajowe powinności. Poręczył zań na 3 lata brat jego Piotr. Działo się po 
niedzieli l udica [IX> 21 marca]. 
.. jONKOWO. Urban Hillebrant po oi?sadzeniu swoich 2 łanów w Mątkach 
objął tu 3 łany, z których zbiegł Borkart Crix; dostał l konia, l krowę, l cielę, 
l świnię z 2 prosiętami i czwartą część zasiewów; ma mieć wolniznę na 3 lata, 
a w czwartym roku, 1522, zapłaci po raz pierwszy połowę czynszu. Poręczył 
wieczyście sołtys, że nic zbiegnie. Działo się 26 marca. 
....M4TKI. Matz Santke objął wyżej wymienione" 2 łany, które mu zostawił 
wymieniony Urban, bez wolnizny; poręczył zań Tewes w jonkowie, a także 
obiecał Stefan Gerbre z Cerkiewnika 10 wieczyście, że nie zbiegnie. Działo się 
tegoż dnia 26 marca. 
-WOŁOWNO. jan, obsadziwszy i opuściwszy 3 łany w Gutkowie, objął tutaj 
3 łany opuszczone przez zbiegłego Pawła, bez wolnizny. Zwróciłem mu 3 konie, 
1 krowę, 2 prosiaki i zasiew ozimy. Poręczył zań sołtys na 6 lat. Działo się 
w sobotę przed niedzielą Palmową [27 marca]. 
_ GUTKOWO. Marcin objął te 3 łany wyżej wspomniane. Obsadziwszy swoje 
łany w Łupstychu, zapłaci na jbIiższy czynsz i dalej [następne]. Działo się 
jak wyżej [27 marca]. 


J 


, 


. Mowa o Krzysztofie von Suchten, prepozycie (proboszczu) kapituły warmińskit'j w latach 
1513-1519, który był administratorem w 1516 r., bezpo
rednio przed Kopernikiem. 
10 Micjsc('wo
ć w powiecie lidzbarskim. Należała do uposażenia kolegiaty w Dobrym Midcie. 


100
		

/Magazyn_056_04_103_0001.djvu

			.....LUPSTyCH. Stenczcl, sołtys w Nagladach, objął 3 łany opuszczone przez 
wyżej wymienionego Marcina, na zwykłych warunkach; obiecał, że w prze- 
ciągu roku znajdzie się ktoś, kto obejmie sołectwo. Działo się jak wyżej 
[27 marca]. 


"ZAŁBKI. Matz Wanczke zbiegł z 1,5 łana, pozostawiając 3 kozy, oprócz tego 
nic. Objęli te [łany]: Hans Cucuc i Jerzy Poppe, dzieląc je po połowie, tak 
że każdy z nich łącznie z posiadanymi uprzednio będzie miał 2,25 łana; będ
 
z nich pełnić zwyczajowe powinności. Działo się 3 maja. 


.. TOMASZKOWO. Hans Clauke, mający 2 łany, z których był obowiązany 
płacić dziedziczną opłatę kościołowi w Bartągu, od dawna niezdolny do pracy, 
sprzedał je Szymonowi Stoke za moim ze7Jwoleniem. Działo się 4 maja. 
ł 

ISTKI. 


I 
J 


-GRY:lLINY. Stanisław objął 3 łany, z których zbiegł przed pIęcm laty 
Cranzel. Dałem mu 1 konia, 1 krowę, 1 byczka i ćwierć zasiewów tegorocznych 
ze zwolnieniem od najbliższego czynszu oraz służebności na ten i przyszły rok. 
Jeśli by jednak się pobudował, to wówczas zapłaci pierwszy czynsz w roku 
Pańskim 1520. Poręczyli zań: sołtys i Szymon tamże. Działo się w poniedziałek 
przed św. Małgorzatą [12 lipca]. 
,NAGŁADY. Bernt objął 4 łany, które mu odstąpił za moją zgodą sołtys Piotr, 
nabywszy sołectwo tamże. Poręczył zań wieczyście ówże sołtys. Działo się 18 
października 1518. 


. 


Roku Pańskiego 1519 lokacja łanów [dokonana] przeze mme, 
M i koł a jaK o p e r n i k a, administratora 
BR4SWALD. Pasterz Jakub objął 1 łan, opuszczony przez Krzysztofa, sołtysa 
tamecznego, który poręczył zań na 5 lat i obiecał mu pomoc przy pobudowaniu 
się. Działo się w dniu św. Cecylii [22 listopada 1518 11 ] w obecności tamtejszych 
mieszkańców. 


PISTKI. Piotr z Kaborna objął 2 łany opuszczone przez karczmarza, bez 
wolnizny. Poręczył zań tenże karczmarz StenczeI na 5 lat. Działo się 3 stycznia 
[1519]. 


NATERKI. Wojtek objął 3 łany, które mu sprzedał Jan. Poręczyli zań: sołtys 
Marcin i Marcin Wayner, i Jan sprzedawca. Działo się w dniu św. Pawła 
pierwszego pustelnika [10 stycznia]. 
MYK I. Brosche, który ma tam 2,5 łana, objął jeszcze jeden, który mu odstąpił 
Szymon, sołtys tamtejszy, za moim zezwoleniem. Działo sił- 28 lutego. 


11 Zapis ten dotyczy jeszcze roku 1518, gdyż rok urzędowania Kopernik jako administrat::lr 
dóbr kapitulnych zaczynał od 8 listopada. 


101
		

/Magazyn_056_04_104_0001.djvu

			SKAJBOTY. Matz Slander objął 2 łany, z których zbiegł Marcin Baicz. Za- 
płaci czynsz przyszły. Działo się 28 lutego. Przy łanach nie otrzymał nic. 
KLEBARK WIELKI. Stenzel Zupky objął 2 łany, które mu sprzedał za moim 
zezwoleniem Matz Slander za 33 grzywny. Działo się 28 lutego. 


DYWITY. 


GIETRZWAł.D. Urban Gunter objął 4 łany, z których zbiegł Jakub Rape. 
Otrzymał 4 konie, 4 wieprze, 2 krowy, 10 korcy owsa, 2 korce jęczmienia, 
1,5 korca żyta i 1 kocioł, wóz i pług. Poręczył zań wieczyście Paweł Gunter. 
Działo się 6 kwietnia. 
GRYŹLlNY. Paweł objął 3 łany, opuszczone na skutek śmierci Broschiusa 
Brocha, bez wolnizny. Dostał 1 konia, 1 krowę, 1 wieprza, na zasiew 5 korcy 
żyta i 2 korce gryki, wóz, ...(?), kosę, 1 beczkę do wody. Poręczyli zań: sołtys 
Paweł i kmieć Szymon. Działo się 6 kwietnia. 


DYWITY. Ponieważ było tam od dawna 13 łanów pustych i już porosłych 
lasem, pan pleban Augustyn wziął 4 z nich sobie pod uprawę z tym, że w ciągu 
6 lat ulokuje osadnika, który będzie uiszczał zwierzchności dworskiej czynsz 
i świadczył służebności. DZliało się w niedzielę 1 udica [10 kwietnia]. 


Tamże 
Sołtys Hans objął 2 łany z tych wyżej wymienionych, z których będzie miał 
pięcioletnią wolniznę tak, że w 1525 roku zacznie wypełniać wszystkie świad- 
czenia zgodnie ze zwyczajem. Działo się w poniedziałek przed niedzielą Palmową 
[11 kwietnia]. 
l\f
TKI. Bartolmis objął 3 łany, które odstąpił mu za moją zgodą Jerzy 
Wolf, stary, niezdolny do pracy. Poręczył zań wieczyście karczmarz w Brąswał- 
dzie, że nie zbiegnie. Działo się w czwartek przed niedzielą Palmową [14 
kwietnia] . 
SZ
BRUK. Benedykt objął 2 łany, które opuścił zbiegły Marcin. Poręczyli 
zań Matz w Dajtkach i Hans w Sząbruku na 6 lat. Działo się w czwartek 
przed niedzielą Palmową [14 kwietnia]. 
KIEŹLINY. Alex objął 2 łany opuszczone przez sołtysa w Wadągu, bez wol- 
nizny; poręczyli zań: tenże sołtys Jakub Walgast, Michał Han i Matz z tejże 
wsi, na 6 lat, że nie zbiegnie. Działo się 31 maja. 


-- 


. 


KLEBARK MAŁY. Michał objął 2 łany, które sprzedał mu Andrzej Gnik za 
moim zezwoleniem. 


ŁUGWAŁD. Pasterz Stenczel ustąpił za moją zgodą z 3 łanów, które objął 
Grzegorz, bez wolnizny. Poręczył zań Mikołaj na 6 lat. Działo się 14 sierpnia. 


WOŁOWNO. Brosien objął 4 łany opuszczone na skutek zbiegostwa Szymona. 
Otrzymał 4 konie, 1 krowę, 2 prosiaki i 5 korcy żyta na zasiew. Zapłaci pierw- 
szy czynsz w 1521 roku. Poręczył zań Augustyn w Pluskach na 7 lat.
		

/Magazyn_056_04_105_0001.djvu

			J. 


Lokacje komornictwa pieniężeńskiego 


Pieniężno l 


Roku Pańskiego 1517 lokacja opuszczonych łanów [dokonana] przeze mnił, 
M i koł a jaK o p e r n i k a, kanonika i administratora 


..... OSETNIK. Paweł Ebert objął 3 łany, które mu sprzedał Andrzej Hoveman. 
Działo się 7 stycznia. 


..KUMAJNY. Hans Molner objął 2 łany, które mu sprzedał Jerzy Hausberg. 
Działo się 10 lutego. 
....PEł,Ty. Melchior Tolkesdoń objął 2 łany, które mu sprzedał Urban Tile. 
Działo się 11 lutego. 
-SZ
BRUK 2. Hans Smith objął 3 łany, z których ustąpił Kosman, bez wol- 
nizny. Działo się 2 marca w obecności Wojciecha i Hieronima. 


-ŁUBIANKA. Jerzy Strewbyr objął 1 łan dawno opustoszały, z 6 latami wolo 
nizny. Zapłaci zatem czynsz po raz pierwszy w roku 1524. Dałem mu 3 korce 
żyta. 
'MIŁKOWO. Theus Messing objął 3 łany dawno opuszczone przez Stenzela 
Hovemana. Działo się w dniu 11 tysięcy Dziewic [21 października] wobecno- 
ści sołtysa i burgrabiego z Pieniężna. 


Roku Pańskiego 1518 lokacja opuszczonych łanów [dokonana] przeze mnie, 
wymienionego M i koł a jaK o p e r n i k a 
RADZIEJEWO. Michał Hun objął 3 łany, po zmarłym przed 2 laty Rymanie; 
dostał 3 konie, 2 krowy, 3 woły i pewną ilość narzędzi rolniczych. Mieć będzie 
trzyletnie zwolnienie od czynszu, a zapłaci go po raz pierwszy w roku 1521. 
Działo się 22 października. 
. ŁAJSY. Piotr Brun objął 1 łan, mając tamże 3 łany sąsiadujące, do których 
ongiś należał ten łan objęty. Opuścił go za moim zezwoleniem wyżej wymieniony 
Michał Hun. Działo się 24 października 1518. 
- LUBNOWO. Ponieważ Jakub Treter za moją zgodą przeniósł się do Zawierza, 
3 łany opuszczone przejął z wszelkim obciążeniem Andrzej Radau, obiecując 
przed upływem 2 lat osadzić na nich swych synów. Działo się 25 października. 


I Wszystkie miejscowoki leżą w dzisiejszym powiecie braniewskim, o ile nie zaznaczono przy_ 
pisem odmiennej przynależności powiatowej. 
· Miejscowość ta leży w powiecie olsztyńskim. Należała ona do komornictwa olsztyńskiego _ 
por. wyżej. Została ona omyłkowo wpisana przez Kopernika przy komornictwie pieniężeńskim. 



 
ł 


103
		

/Magazyn_056_04_106_0001.djvu

			Roku Pańskiego 1519 
ł.02NIK. Marcin Scholcze objął 4 łany, z których ustąpił jemu Andrzej Eglof, 
niezdolny do pracy. Ma ponosić wszystkie zwyczajowe ciężary. Działo się 
nazajutrz po św. Bricjuszu [14 listopada 1518]3. 


I 


CHW AL:Ę:CIN 


WOPY. Frantzke Gilmeister, młynarz tamże, obj
ł 3,5 łan a, z których przed 
rokiem zbiegł Marcin Haneman; otrzymał prócz tego 2 konie, 1 krowę, 2 woły, 
2 wieprze. Ma mieć na 4 lata zwolnienie od czynszu i służebności, z wyjątkiem 
[pomocy przy] polowaniu, a pierwszy czynsz uiści w roku 1523. Działo się 
11 marca. 


Tamże 
Benedykt Eler w Jeziorku, który tamże miał 4 łany, otrzymał tu 3,5 łana 
z tym, że z czasem ma się postarać o osadnika na nie. Dałem mu zwolnienie 
od czynszu i służebności aż do początku roku 1521. Działo się 12 marca. 
MŁYN KYNAPPEL 4. Ponieważ ongiś gmina wsi Nowy Dwór objęła l łan 
opuszczony, należący do tego młyna, płacąc 0,5 grzywny jako czynsz roczny 
i w ostatnich dniach zrzekła się posiadania tego łanu na rzecz zwierzchności 
dworskiej jako zbyt uciążliwego przy tak [wysokim] czynszu, a zwłaszcza nie 
chcąc naprawiać znajdującego się tam mostu, gmina w Glebisku zażądała, 
żeby przypisać jej ten łan. Tamci, pożałowawszy, wielokrotnie zwracali się 
z prośbami o tenże łan. Przeto ja, M i koł aj K o p e r n i k, administrator, 
odbywszy nad tym naradę z Czcigodną Kapitułą, za Jej zgodą i ponieważ 
pewne pilne względy za tym przemawiały, łan ten wspomnianej gminie Nowy 
Dwór przywróciłem i na nowo zapisałem, aby odtąd corocznie płaciła zań 
na św. Marcina [11 listopada] 15 skojców i była obowiązana do naprawiania 
mostu, jak długo młyn będzie opuszczony. Natomiast jeśli kiedyś będzie on na 
nowo obsadzony, łan ten będzie przynależał do młyna. Działo się w sobotę przed 
niedzielą lnvocavit [12 marca]. 


s Zapis ten dotyczy jeszcze roku 1518, gdyż Kopernik rok gospodarczy zaczynał od 8 listopada. 
. Osada młyńska, dziś zaginiona. Leżała koło Henrykowa i Nowego Dworu w powiecie bra. 
niewskim nad Jeziorem Tauty.
		

/Magazyn_056_04_107_0001.djvu

			I 
, 


Lokacje kOlnornictwa olsztyńskiego 
dokonane przez Mikołaja Kopernika, a zapIsane przez 
Tiedemanna Giese
o 


Roku Pańskiego 1521 po rozejmie wojennym zawartym w dniu 10 kwietnia 
[i] rozpuszczeniu wszystkich załóg wojskowych w tym okręgu, niżej wymienione 
lokacje opu
czonych łanów zostały najpierw dokonane przez czcigodnego 
pana administratora M i koł a jaK o p e r n i k a 
LIKUSY 1. Stanisław Czichotzinsky objął 3 łany opuszczone po śmierci Michała 
Jednookiego, bez wolnizny. Wraz z łanami nie otrzymał nic prócz zabudowania. 
Działo się 6 maja. 
JAROTY. Jakub, przeniósłszy się z Likus, za zezwoleniem objął 2 łany opu- 
szczone na skutek ścięcia Piotra w Olsztynku 2 za knowanie zdrady i wraz 
z łanami nie otrzymał nic prócz zasiewu żyta, bez wolnizny. Działo się 6 maja. 
LIKUSY. Mateusz objął 2 łany opuszczone przez wyżej wymienionego Jakuba. 
W raz z łanami nie otrzymał nic prócz zabudowania i zasiewu żyta, bez 
wolnizny. Działo się 6 maja. Nie osiadł na łanach. 
T a m ż e i REDYKAJNY 
Piotr, opuściwszy za zgodą 2 łany w Redykajnach, kupił tu 4 łany od 
spadkobierców zmarłego Mikołaja Rabe i obiecał, że tego lata zaopatrzy 
osadnika w Redykajnach. Poręczyli zań także spadkobiercy sprzedawcy: 
Krzysztof, sołtys w Brąswałdzie i Piotr Ludike, sołtys w Likusach. Działo się 
6 maja. 
KLEBARK WIELKI. Sołtys Piotr, który się uskarżał, że ma za mało łanów 
z sołectwem, prosił o przydzielenie mu 1,5 łana, uznanych za opuszczone 
z powodu zbiegostwa Tomasza Polaka; ma z nich pełnić [powinności te same] 
co inni chłopi. Otrzymał je warunkowo, jeśli tamten nie powróci. Znaleziono 
tam około 5 korcy żyta, oprócz tego nic. Także zabudowania zniszczone przez 
pożar obiecał odbudować. Działo się w poniedziałek Zielonych Swiąt [20 maja]. 
Tamże 
Marcin, ojciec pięciu synów, mając 1,5 łana, skarżył się na niedostatek roli, 
toteż za pozwoleniem kupił 1,5 łan a od Mikołaja Ruche. Ten objął inne 2 łany, 
które mu odstąpił Marcin Micher, zgrzybiały i niezdolny do pracy, [i który] 
stracił synów i żonę. Działo się w czwartek po Zielonych Swiętach [23 maja]. 
JAROTY. Steffen, sprzedawszy za zezwoleniem 1,5 łana w Zalbkach, kupił 
tutaj 2 łany od spadkobierców Jeschky'ego. Działo się 31 maja. 


l Wszystkie miejscowości leżą w dzisiejszym powiecie olsztyńskim, o ile nie zaznaczono 
przypisem odmiennej przynależności powiatowej. 
I Miasto Olsztynek, powiat ostródzki. Mowa o straceniu Piotra w czasie wojny polsko-krzy- 
żackiej 1520-1521.
		

/Magazyn_056_04_108_0001.djvu

			,. 


"""'--
		

/Magazyn_056_04_109_0001.djvu

			INDEKS NAZW OSOBOWYCH 


Kursywą podano nazwiska autorów 


lO 


Abramowicz Za/ia: 10 
AIbertus zob. SzebuIski Wojciech albo: 
Wojciech 
AI'brecht Gogencollern zob. Albrecht I 
Hohenzollern 
Albrecht I Hohenzollern (Al 'brecht Go- 
gencollern), książę pruski: 16, 30, 39, 
47,56 
AIde Urban zob. Stary Urban 
AIdejorge zob. Stary Jerzy 
AIex, osadnik w Kieźlinach: 86, 102 
Andres, Andrhe zob. Andrzej 
Andres de Dartenach zob. Andrzej 
z Dorotowa 
Andres de Micken zob. Andrzej z Myk 
Andrhe (przykład imienia osadnika): 33, 
42,51,59 
Andrzej (Andres), osadnik wGryźlinach: 
77,97 
Andrzej (Andres), sołtys w Gutkowie: 77, 
97 
Andrzej (Andrhe), sołtys w Pluskach: 78, 
97 
Andrzej z Dorotowa (Andres de Darte- 
nach) : 82, 99 
ndrzej z Myk (Andres de Micken): 82, 
99 
Asman, osadnik wGryźlinach: 77,97 
Aubin Gustav: 20 
Augustin, Augustinus zob. Augustyn 
Augustyn (Augustinus), pleban w Dywi- 
tach: 86, 102 
Augustyn (Augustin), poręczyciel w PIu- 
skach: 86, 913, 102 
Augustyn (Augustinus), osadnik w Spręco- 
wie: 77, 97 


Baicz Marcin (Marczyn), osadnik w Skaj- 
botach: 85, 102 
Bartłomiej z Patryk (Bartolomeus in Pe- 
trica): 78, 98 
BartoIomeus in Petrica zob. Bartłomiej 
z Patryk 
Bartolomis, osadnik w Mątkach: 86, 102 
Bartolt, kowal w Szczęsnem: 78,98 
Bartosch zob. Bartosz 
Bartosz (Bartosch) , przykład imienia osad- 
nika: 26,33,42,51,59 
Bartosz (Bartosch), sołtys w Pluskach: 78, 
97 
Baytz Marcin (Martzyn), poręczyciel 
w Skajbotach: 78, 98 
Benedykt, osadnik wSząbruku: 86, 102 
Bernt, osadnik w Nagladach: 85, 101 


Birkcllmajcr Ludwik AlItoni: 5 
Biskup Maria1l: 17 
Bodner Hans, osadnik w Wójtowie: 77, 
97 
Broch Broschius, osadnik wGryźIinach: 
85, 102 
Broschc, osadnik wMykach: 
Brosien, osadnik w Wołownie: 
Brun Piotr, osadnik w Lajsach: 
Brusien, osadnik wGryźIinach: 


85, 101 
86, 102 
90, 103 
77,97 


CaIau Hans, osadnik w Lugwałdzie: 81, 
98 
Casche Kasper (Casper), osadnik w Skaj- 
botach: 83, 100 
Cascler Merten, osadnik w lonkowie: 77, 
97 
Casimir IV zob. Kazimierz Jagiellończyk 
Cebulski Wojciech zob. SzebuIski Wojciech 
Cheronim zob. Hieronim 
Ciechociński Stanisław zob. Czichotzinsky 
StanisIaus 
CIauke Hans, osadnik w Tomaszkowie: 
84, 101 
Cleban Mikołaj (NicIas), osadnik w Gut- 
kowie: 77, 97 
Copctz Czepan (Kopeć Szczepan), osadnik 
w Wołownie: 26, 33, 42, 51, 59, 82, 
99 
Coppernic NicoIaus, zob. Kopernik Miko- 
łaj 
Cosman zob. Kosman 
Cranzel, osadnik wGryźlinach: 84, 101 
Criks Borkart, osadnik w Jonkowie: 83, 
100 
Cristof zob. Krzysztof 
Crix Borchart, osadnik wMykach: 78, 98 
Cucuc Hans, osadnik w Zalbkach: 84, 101 
Gurze Maksymilian: 5 
Cusche Jakub (Jakob), osadnik w Klebar- 
ku Małym: 82, 99 
Czepan Gregorhs (Szczepan Grzegorz), 
osadnik Skajbotach: 26, 33, 42, 51, 59, 
78,98 
Czichotzinsky Stanislaus (Ciechociński Sta- 
nisław), osadnik w Likusach: 26, 33, 
42,51,59,92,105 
Daumschen Andrzej (Andreas), osadnik 
w Wójtowie: 77, 97 
Delau lerzy von, kan. warm., kantor: 8, 
28, 36, 44, 54 
Dmoc1lOwski Jall: 6 


107
		

/Magazyn_056_04_110_0001.djvu

			Ebert Paweł, osadnik w Osetniku: 89, 103 
EgIof Andrzej, osadnik w Loźniku: 90, 
104 
Eler Benedykt (Benedict), osadnik 
w ChwaIęcinie: 90, 104 
Endersch Johann Friedrich (Enderś I. F.): 
13, 34,42, 51, 60 
Enderl I. F. zob. Endersch Johann 
Friedrich 


Fredrich in Vadang zob. Fryderyk z Wa- 
dąga 
Fryderyk z Wadąga (Fredrich in Vadang): 
78,98 


GadeI Grzegorz (Greger), osadnik w Brąs- 
wałdzie: 81, 98 
Gardzielewska Janina: 80, 88 
Gerbe Stefan, poręczyciel w Mątkach: 84, 
100 
Giese Tiedemann, kan. warm., administra- 
tor kapituły: 6-9, 27-29, 35-37, 
43-45, 53, 54, 76, 90, 92, 105 
GiImeister Frantzke, osadnik w Wopach: 
90, 104 
GipIer Franc zob. HipIer Franz 
GIande Piotr, osadnik w Wójtowie: 77, 
81,98 
Glemma Irena: 10 . 
Gnik Andrzej, kmieć w Klebarku Ma\ym: 
86, 102 
Gregor zob. Grzegorz 
Grzegorz (Gregor), osadnik w Lugwałdzie: 
86, 102 
Gunter Paweł (Pa vel) , poręczyciel w Gie- 
trzwałdzie: 85, 102 
Gunter Urban, osadnik z Gietrzwałdu: 85, 
85, 102 


Ha-n Michał, poręczyciel w Kicźlinach: 86, 
102 
Haneman Marcin (Merten) , osadnik 
wWopach: 90,104 
Hans, sołtys w Dywitach: 86, 102 
Hans, osadnik w Klebarku Małym: 82,99 
Hans, poręczyciel z Sząbruka: 86, 102 
Hausberg Jerzy (Jorge), osadnik w Kumaj- 
nach: 89, 103 
HenseI, osadnik wGryźIinach: 77,97 
Hieronim (Cheronim, Iheronymo), chło- 
piec do posług Mikołaja Kopernika: 20, 
31, 40, 48, 57, 77, 78, 81, 89, 97-99, 
103 
HilIebrant Urban, osadnik w Jonkowie: 
83, 100 
Hinzke Lorcncz, poręczyciel w Lugwałdzie: 
81,99 
Hinzke Hans, poręczyciel w Lugwałdzie: 
81,99 
Hipler Franz (Gipler Franc): 5,6,9,27, 
28, 35, 36, 43, 44, 53, 54 
Hoveman Andrzej, osadnik w Osetniku: 
89, 103 


108 


Hoveman Stenzel, osadnik w Miłkowie: 
89, 103 
Hun Michał, osadnik w Radziejewie: 89, 
90, 103 


Ihcronymus zob. Hieronim 


Jan, przykład imienia osadnika: 33, 42, 
51,59 
Jan, osadnik w Gryzlinach: 77, 97 
Jan, osadnik w Naterkach: 85, 101 
Jan de Vindica zob. Jan z Wołowna 
Jan z Wołowna (Jan de Vindica), osadnik: 
77, 82, 84, 97, 99, 100 
Jacob de Jommendorf zob. Jakub z Jarot 
Jacob de Scaibot zob. Jakub ze Skajbot 
Jakub, pasterz w Brąswałdzie: 85, 101 
Jakub z Jarot (Jacob de Jomendorf), osad- 
nik: 82, 92, 99, 105 
Jakub ze Skajbot (jacob de Scaibot), osad- 
nik: 82, 100 
Jednooki Michał (Luscius Michel), osad- 
nik w Likusach: 92, 105 
Jerzy (jorge), sołtys wSząbruku: 82, 
99 
Jeschky, osadnik w Jarotach: 93, 105 
Joachim, osadnik w Jonkowie: 77,97 
Jorge zob. Jerzy 


Kazime! Jagellonł'ik zob. Kazimierz Jagiel- 
lończyk 
Kazimierz Jagiellończyk (Casimir IV, Ka- 
zimel Jagellonl!ik, Kasimir Jagielloń- 
czyk), kr6I polski: 16, 31, 39, 48, 57 
Kasimir Jagiellończyk zob. Kazimierz Ja- 
giellończyk 
Kętrzyński Wojciech: 11 
KnobeI Grzegorz, osadnik w Wójtowie: 77 
KnobeI Piotr, osadnik w Wójtowie: 77 
Kopeć Szczepan zob. Copetz Czepan 
Kopernik Mikołaj (Coppernic NicoIaus; 
w wypadku tego nazwiska uwzględniono 
wyłącznie tekst źródła): 77, 83, 85, 
89-92,95,97,98, 100, 101, 103-105 
Kosman (Cosman), osadnik wSząbruku: 
89, 103 
Krzysztof (Cristof), sołtys w Brąswałdzie: 
85, 92, 101, 105 
KycoI Marek (Marcus), osadnik w Liku- 
sach: 82, 99 


Leze Matz, osadnik w Porbadach: 81, 99 
Lorencz z Marquardshoffen, osadnik w 
Bartągu: 78. 97 
Lorenz, brat sołtysa z W6jtowa: 83, 100 
Ludikc Piotr (Peter), sołtys w Likusach: 
92, 105 
Lurenz, osadnik w Starym Kawkowie: 
83, 100 
Luscius Michel zob. Jednooki Michał 


Marcin (Martzyn), przykład imienia 
osadnika: 26, 33, 42, 51, 59
		

/Magazyn_056_04_111_0001.djvu

			Marcin (Merten), osadnik w Gutkowie: 
84, 100, 101 
Marcin (Merten) , osadnik w Klebarku 
Wielkim: 93, 105 
Marcin (Mertin), osadnik wMykach: 
78, 98 
Marcin (Martin), sołtys w Naterkach: 
85, 101 
Marcin (Merten), osadnik w Starym 
Kawkowie: 83, 100 
Marcin (Martzyn), osadnik wSząbruku: 
81, 86, 99, 102 
Marcin (Martzin), osadnik w Wójtowie: 
81, 98 
Martin, Martinus, Martzin, Martzyn, 
Merten, Mertin zob. Marcin Mateusz 
(Mattheus), osadnik w Likusach: 92, 
105 
Mattheus zob. Mateusz 
Matz, poręczyciel wSząbruku: 86, 102 
Matz, poręczyciel w Kieźlinach: 86, 102 
Matz, poręczyciel w Klebarku Małym: 
82, 99 
Matz, osadnik w Pluskach: 78, 97 
Messing Theus, osadnik w Miłkowie: 89, 
103 
Michael, Michel zob. Michał 
Michał (Michel), osadnik w Klebarku 
Małym: 86, 102 
Micher Marcin (Merten) ; osadnik w 
Klebarku Wielkim: 93, 105 
Mikołaj (NicoIaus), kapelan: 78, 97 
Mikołaj (NicIas), poręczyciel w Lugwał- 
dzie: 86, 102 
Mol ner Hans, osadnik w Kumojnach: 89, 
103 


NicIas, NicoIaus zob. Mikołaj 
Noske Grzegorz (Greger), osadnik w Por- 
badach: 81, 99 
Noske Matz (Maz), osadnik w Porba- 
dach: 81, 99 


Ogrodziński Władysław: 11 


Pasierbskj Michał: 17 
Passenhaim Walentyn, osadnik w Spręco- 
wie: 77, 97 
PauIus, PaveI, PaweI zob. Paweł 
Paweł (PaveJ, Pawel) , przykład imienia 
osadnika: 26 33, 42 51 59 
Paweł (Pavel): sołtys 
 Gr
zIinach: 86, 
102 
Paweł (Pawel), osadnik wGryźlinach: 
85, 102 
Paweł (Pavel), osadnik w Słupach: 82, 
99 
Paweł (Paulus), osadnik w Wołownie: 
84, 100 
Peter de CaIdeborn zob. Piotr z Kaborna 
Peter, Petrus zob. Piotr 
Piotr (Peter), osadnik w Jarotach: 92, 
105 


Piotr z Kaborna (Peter de CaIdeborn), 
osadnik wPistkach: 85, 101 
Piotr (Peter), sołtys w Klebarku Wiel- 
kim: 92, 105 
Piotr (Peter), osadnik w Likusach: 92, 
105 
Piotr (Peter), sołtys w Nagladach: 85, 
101 
Piotr (Peter), osadnik w Pluskach: 81, 
98 
Piotr (Petrus), poręczyciel w Starym 
Kawkowie: 83, 100 
Piotr (Petrus), pasterz w Tomaszkowie: 
82, 99 
PippeIk NickeI, osadnik w Skajbotach: 
78, 98 
Polak Tomasz (Polen Thome) , osadnik 
w Klebarku Wielkim: 92, 105 
PoIen Thome zob. Polak Tomasz 
Poppe Jerzy (Jorge), osadnik w Zalb- 
kach: 84, 101 
Preus Piotr, osadnik w Linowie: 25, 78, 
98 
Prowe Leopold: 5, 6, 8, 9, 27, 35, 43, 
53, 77 


Rabe Mikołaj (Nikel), osadnik w Liku
 
sach: 92, 105 
Radau Andrzej (Andres), osadnik w 
Lubnowie: 90, 103 
Ramsauer Rembert: 7 
Rape Jakub (Jacob), osadnik w Gietrz- 
wałdzie: 85, 102 
Rase StenzeI, osadnik w Bartągu: 83, 
100 
Rohrich Victor: 26, 91 
Roman Jan, osadnik w Skajbotach: 26, 
33, 42, 51, 59, 78, 98 
Ruche Mikołaj (NiceI), osadnik w KIe- 
barku Wielkim: 93, 105 
Ryman, osadnik w Radziejewie: 89, 103 


Salomon, sołtys w Klebarku Małym: 82, 
99 
Santke Matz, osadnik w Mątkach: 83, 
100 
Schmauch Hans (Smauch Gans): 6-9, 
15, 16, 19, 26--28, 35, 36, 43, 44, 
53, 54, 77, 83, 84, 89, 97 
SchoIcze Marcin (Merten), os
dnik w 
Loźniku: 90, 104 
SebuI'skij Vojcech zob. Szebulski Woj- 
ciech 
Sikorski Jerzy (Sikorskij E.): 8, 11, 15, 
16, 20, 22, 26, 33, 42, 50, 59, 89, 91, 
92 
Sikorskij E. zob. Sikorski Jerzy 
Simon zob Szymon 
Slander Matz, osadnik w Skajbotach: 85, 
102 
Smauch Gans zob. Schmauch Hans 
Smith Hans, osadnik wSząbruku: 89, 
103 


109
		

/Magazyn_056_04_112_0001.djvu

			StanisIaus zob. Stanisław 
Stanisław (StanisIaus), osadnik w Gryź- 
linach: 84, 10 l 
Stary Jerzy (AIdejorge), osadnik w Bar- 
tągu: 78, 97 
Stary Urban (AIde Urben, Urban "dem 
Alten", Urban the OdI, Urban Staryj. 
Urban le Vieux), osadnik w W6jtowie: 
25, 32, 41, 50, 58, 81, 98 
Steffen, osadnik w Jarotach: 93, 105 
Stenczel zob. Stenzel 
StenzeI (Stenczel), pasterz w Lugwałdzie: 
81, 86, 98, 102 
StenzeI (StenczeI), sołtys w Nagladach: 
84, 101 
StenzeI (StenczeI), karczmarz wPistkach: 
85, 101 
StenzeI, osadnik w Słupach: 82, 99 
StenzeI, sołtys w Słupach: 82, 99 
StenzeI, poręczyciel w Wołownie: 82, 99 
Stoke Szymon (Simon), osadnik w To- 
maszkowie: 84, 101 
Strewbyr Jerzy (George), osadnik w Lu- 
biance: 89, 103 
Suchten Krzysztof von, prepozyt kapituły 
warmińskiej: 83, 100 
Szczepan Grzegorz zob. Czepan Gregorhs 
SzebuIski Wojciech, (AIbertus, Cebulski 
Wojciech, SebuI'skij Vojcech), służący 
Mikołaja Kopernika: 20, 26, 31, 33, 
40, 41, 48, 50, 57, 78, 82, 89, 97-99, 
103 
Szymon (Simon), poręczyciel w Gryźli- 
nach: 84, 86, 101, 102 I 
Szymon (Simon), sołtys wMykach: 85, 
101 
Szymon (Simon), osadnik w Wołownie: 
86, 102 


Tewes, poręczyciel w Mątkach: 83, 100 
TiIe Urban, osadnik w Pełtach: 89, 103 
ToIkesdorf Melchior (Melcher), osadnik 
w Pełtach: 89, 103 
Treter Jakub, osadnik w Lubnowie: 90, 
103 
Triller Anneliese: 8, 27, 35, 43, 53 
Trimsgar Jerzy (Jorge) z Myk: 78, 98 
Trokelle Augustyn, poręczyciel w PIus- 
kach: 81, 98 
Trokelle Brosien, osadnik w Pluskach: 
81, 98 
Tungen Mikołaj (Nicolas), bp warmiński: 
16, 31, 39, 48, 57 


Urban "dem Alten", Urban the OId, 
Urban Staryj, Urban Ie Vieux zob. 
Stary Urban 


Vicke Mikołaj (Vikke Nikolaj), kapelan 
zamku olsztyńskiego: 20, 31, 40, 49, 
58 
Vikke NikoIaj zob. Vicke Mikołaj 
Voitec, Voitek, Voytec, Voyteg, Voytek 
zob. Wojtek 
Voyteg Jan, osadnik w Nagladach: 78, 
98 
Voyteg Jerzy (Jorch), osadnik w NagIa- 
dach: 78, 98 
Voyteg Marcin (Martzyn), osadnik w 
Nagladach: 78, 98 


WaIgast Jakub, poręczyciel w Kieźlinach: 
86, 102 
Wanczke Matz, osadnik w ZaIbkach: 84, 
101 
Wasiutyński Jeremi: 5, 6 
Wayner Jakub (Waynerson Jacob), osad- 
nik w Skaj botach: 78, 83, 98, 100 
VlTayner Marcin, poręczyciel w Nater- 
kach: 85, 101 
Wayner Michał (Michel), osadnik w 
Skajbotach: 83, 100 
Wayner Szczepan (Zcepan): 78, 98 
Waynerson Jacob (forma mylnie podana 
w źródle) zob. Wayner Jakub 
Wermter Ernst Manfred: 8, 27, 35, 43, 
53 
Wojciech (Albertus), sołtys w Wołownie: 
82, 99 
Wojtek (Voytek) , osadnik w Bartągu: 
83, 100 
Wolf Jerzy, osadnik w Mątkach: 86, 102 
Wojtek (Voitec), osadnik w Naterkach: 
85, 101 
Wojtek Marcin (Voitec, Voytec, Voyteg 
Martzyn), przykład imienia osadnika: 
26, 33, 42, 51, 59 
Woppe Hans, osadnik w Brąswałdzie: 81, 
98 
Woyteck Jorge (Jerzy), osadnik w Wój- 
towie: 81, 98 


Zins Henryk: 15, 20 
Zupky Stenzel, osadnik w Klebarku Wiel- 
kim: 85, 102 


Żytkowic% Leonid: 10
		

/Magazyn_056_04_113_0001.djvu

			INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH 


Wykaz skrót6w: m. - miasto, pow. - powiat, w. - wieś. 


Abetich, Abstich zob. Lupstych 
Allenstein zob. Olsztyn 
Alt Kockendorf zob. Stare Kawkowo 


Bartąg (Berting Teutonica, Gr. Bertung), 
w., pow. olsztyński: 20-22, 62, 76, 
78, 83, 84, 97, 100, 101 
Berlin, m.: 6, 7, 27 
Berting Teutonica zob. Bartąg 
Borussian zob. Prusowie 
Braniewo (Braunsberg), m., pow. loco: 
6, 7, 26, 27, 35, 43, 53 
- powiat: 89-91, 103, 104 
Braunsberg zob. Braniewo 
BraunswaIde, Bra\lnswalt zob. Brąswałd 
Brąswałd (BraunswaIde, Braunswalt, 
BraunswaIdt, Brunswalt) , w., pow. ol- 
sztyński: 21, 64, 70, 81, 83, 85, 86, 
92, 98, 100-102, 105 
BrunswaIdt, Brunswalt zob Brąswałd 
Bundesrepublik DeutschIand zob. Nie- 
miecka Republika Federalna 


CaIdeborn zob. Kaborno 
Cerkiewnik (Monsterberg, Miinsterberg), 
w., pow. lidzbarski: 84, 100 
Chełmno, m., pow. loco: 30, 38 
ChwaIęcin (Stegemansdorf, Stegmans- 
dorf), w., pow. braniewski: 90, 104 
Cleberg Antiqua, CIeberg Maior zob. 
Klebark Wielki 
Cleberg Nova, CIeeberg zob. Klebark 
Mały 
CIeefelt, CIefelt zob GIebisko 
Comain zob. Kumajny 
CoseIer zob. Kieźliny 
Cukendor£ Antiqua zob. Stare Kawkowo 


Dajtki (Degten, Deuthen), w., pow. ol- 
sztyński: 86, 102 
Daretenach, Darethen zob. Dorotowo 
Degten, Deuthen zob. Dajtki 
Deutsche Orden, Deutsche Ritterorden 
zob. Zakon Krzyżacki 
Dewiten, Dewyten zob. Dywity 
DietrichswaIde, Dittrichswalt zob. Gietrz- 
wałd 
Diwitten zob. Dywity 
Dobre Miasto, m., pow. lidzbarski: 84, 
100 
Dorotowo (Daretenach, Darethen), w., 
pow. olsztyński: 82 
Dyvity zob. Dywity 
Dywity (Dewiten, Dewyten, Diwitten, 


Dyvity) , w., pow. olsztyński: 10, 19, 
21, 22, 29, 32, 37, 40, 46, 49, 55, 58, 
71, 85, 86, 102 


Ermland zob. Warmia 


Federal'na Respublika Germanii zob. Nie- 
miecka Republika Federalna 
Fittigsdorf zob. Wójtowo 
Frauenburg zob. Frombork 
Frombork (Frauenburg), m., pow. bra- 
niewski: 5, 15, 27, 30, 35, 38, 43, 44, 
46, 53, 56 
- cameratus zob. komornictwo 
- circonscription zob. komornictwo 
- komornil'estvo zob. komornictwo 
- komornictwo (cameratus, circonscrip- 
tion, komornil'estvo): 38, 56 


Gietrzwałd (DietrichswaIde, Ditterichs- 
walt), w., pow. olsztyński: 21, 71, 85, 
102 
GIandemansdorf zob. ZaIbki 
Glebisko (CIeefelt, Clefelt, KIee£eId), 
w., pow. braniewski: 90, 91, 104 
Godekendorf, Godkendorf, Gottkendorf 
zob. Gutkowo 
Gr. Bertung zob. Bartąg 
Gr. KIeeberg zob. Klebark Wielki 
Greseling, Grieslienen zob. Gryźliny 
Gryźliny (Greseling, GriesIienen), w., 
pow. olsztyński: 20-22, 62, 69, 71, 
77, 84, 85, 97, 101, 102 
Gutkowo (Godekendor£, Godkendorf, 
Gottkendorf), w., pow. olsztyński: 20, 
21, 62, 68, 77, 84, 97, 100 


Heinrikau zob. Henrykowo 
Henrykowo (Heinrikau), w., pow. bra- 
niewski: 91, 104 
HochwaIde zob. Lugwałd 
Hoensteyn zob. OIsztynek 
HogenwaIdt zob. Lugwałd 
Hohenstein zob. OIsztynek 


Jaroty (Jomendorf), w., pow. olsztyński: 
9, 21, 28, 36, 44, 54, 76, 82, 92, 93, 
99, 105 
Jeziorko (SeefeId, Seefelt), w., pow. bra- 
niewski: 90, 104 
Jomendorf zob. Jaroty 
Jonikendorf, Jonkendorf zob. Jonkowo 
Jonkowo (Jonikendorf, Jonkendorf), w., 
pow. olsztyński: 20-22, 67, 77, 83, 
92, 97, 100 


111
		

/Magazyn_056_04_114_0001.djvu

			Kaborno (CaIdeborn, KaIborn), W., pow. 
olsztyński: 85, 101 
Kalborn zob. Kaborno 
Kieźliny (Coseler, KosIienen), W., pow. 
olsztyński: 21, 72, 86, 102 
KI. KIeeberg zob. Klebark Mały 
Klebark Mały (CIeberg Nova, CIeeberg, 
KI. KIeeberg), w., pow. olsztyński: 21, 
22, 66, 72, 82, 86, 99, 102 
Klebark Wielki (CIeberg Antiqua, Cle- 
berg Maior, Gr. KIeeberg), W., pow. 
olsztyński: 21, 70, 76, 85, 92, 102, 105 
KIeefeId zob. GIebisko 
Komainen zob. Kumajny 
Koslienen zob. Kieźliny 
Krak6w, m.: 5 
Kreutzritterorden zob. Zakon Krzyżacki 
Krzyżackie państwo zob. Zakon Krzyżacki 
Kumajny (Comain, Komaninen) , W., 
pow. braniewski: 20, 73, 89, 103 
KynappeI zob. Młyn KynappeI 


Laisse, Layss zob. Lajsy 
Leinau zob. Linowo 
Leipzig zob. Lipsk 
Leynau zob. Linowo 
Libenau zob. Lubnowo 
Libentail zob. Lubianka 
Licosa zob. Likusy 
Lidzbarski powiat: 84, 100 
Liebenau zob. Lubnowo 
LiebentaI zob. Lubianka 
Likusen zob. Likusy 
Likusy (Licosa, Likusen, Lycosa, Lyco- 
sen), w., pow. olsztyński: 21, 66, 76, 
82, 92, 99, 105 
Linowo (Leinau, Leynau), W., pow. ol- 
sztyński: 20, 25, 63, 78, 98 
Lipsk (Leipzig), m.: 7, 20 
LotterfeId zob. Loźnik 
Lubianka (Libentail, LiebentaI), W., pow. 
braniewski: 9, 20, 22, 28, 36, 44, 54, 
73, 89, 103 
Lublin, m.: 15 
Lubnowo (Libenau, Liebenau), W., pow. 
braniewski: 21, 74, 90, 103 

utterfelt zob. Loźnik 
Lycosa, Lycosen zob. Likusy 


Lajsy (Laisse, Layss), W., pow. braniew- 
ski: 21, 74, 90, 103 
Loźnik (LotterfeId, Lutterfelt), w., pow. 
braniewski: 21, 74, 90, 104 
Lugwałd (Hochwalde, HogenwaIdt), w., 
pow. olsztyński: 21, 64, 72, 81, 86, 
98, 102 
Lupstych (Abestich, Abstich), W., pOW. 
olsztyński: 21, 68, 84, 100, 101 


Marquardshoffen, miejscowość niezinden- 
tyfikowana, prawdopod. poza granica- 
mi Warmii: 78, 97 


112 


Masovia, Masovie, Mazovle, Mazowien 
zob. Mazowsze 
Mazowsze (Masovia, Masovie, Mazov
e, 
Mazowien), hist. dzielnica Polski: 26, 
33, 41, 50, 59 
Mątki (Mondtken, Montiken, Montiken- 
dorf), W., pow. olsztyński: 21, 67, 72, 
83, 86, 100, 102 
Mehlsack, MeIsac, Melzak zob. Pieniężno 
Mica, Micken, Miken zob. M yki 
MilIemberg, MilIenberg zob. Miłkowo 
Miłkowo (MiIlemberg, MiIlenberg), W., 
pow. braniewski: 8, 21, 22, 28, 36, 
44, 54, 74, 89, 103 
Miunster zob. Miinster 
Młyn KynappeI (KynappeI molendi- 
num), osada młyńska dziś zaginIOna 
w pow. brani
wskim: 8, 21, 28, 36, 
44, 54, 75, 90, 91, 104 
Mondtken zob. Mątki 
Monsterberg zob. Cerkiewnik 
Montiken, Montikendorf zob. Mątki 
Miinster (Miunster), m.: 8, 27, 35, 43, 
53 
Miinserberg zob. Cerkiewnik 
Myki (Micka, Micken, Miken), w., pow. 
olsztyński: 20, 21, 63, 70, 78, 82, 85, 
98, 99, 101 


NagIadden zob. Naglady 
Naglady (Nagladden, Naglanden, Nag- 
Iiady), W., pow. olsztyński: 20, 21, 26, 
33, 42, 51, 59, 63, 69, 78, 84, 85, 98, 
101 
Naglanden, Nagliady zob. Naglady 
Naterki (Nattern, Natternen), W., pow. 
olsztyński: 21, 26, 33, 42, 51, 59, 70, 
85, 101 
Nattern, Natternen zob. Naterki 
Nehof, Neuhof zob. Nowy Dw6r 
Neu-Schonenberg zob. Porbady 
Niemcy (German), narodowość: 33 
Niemiecka Republika Federalna (Bundes- 
republik DeutschIand, FederaI'na Res- 
publika Germanii): 43, 53 
Nowy Dwór (Nehof, Neuhof), w., pow. 
braniewski: 21: 90, 91, 104 


OI'ltyn zob. Olsztyn 
Olsztyn (AIlenstein, Ol'styn), m.: 5, 7- 
-9, 11, 15, 16, 20, 22, 23, 25-27, 
29-31, 33, 36, 38-40, 42, 44, 47, 
49, 50, 51, 53-57, 59, 60, 80, 91 
_ camerahIs zob. komornictwo 
_ circonscription zob. komornictwo 
- district zob. komornictwo 
- Kammeramt zob. komornictwo 
- komorni
estvo zob. komornictwo 
_ komornictwo (cameratus, circonscrip- 
tion, district, Kammeramt, komorni- 

estvo): 5-9, 15-17, 19-23, 25- 
28, 30-46, 48-51, 53, 54, 56-60, 
62-73, 77, 89, 92, 103, 105
		

/Magazyn_056_04_115_0001.djvu

			powiat: 77, 78, 81-86, 89, 92, 93, 
97, 103, 105 
OIsztynek (Hoensteyn, Hohenstein), m., 
pow. ostródzki: 92, 105 
Orden Krestonoscev zob. Zakon h.rzy- 
żacki 
Ordre Teutoniquc zob. Zakon Krzyżac- 
ki 
Osetnik (Vusen, Wusen), W., pow. bra- 
niewski: 20, 73, 89, 103 
Ostpreussen zob. Prusy Wschodnie 
Ostródzki powiat: 92, 105 


Patricken zob. Patryki 
Patryki (Petrica, Patricken) , w., pow., 
olsztyński: 78, 98 
Pełty (Steemboth, Steinbotten), w., pow. 
braniewski: 20, 73, 89, 103 
Petrica zob. Patryki 
Pieniężno (MehIsack, Melsac, Melzak), 
m., pow. braniewski: 9, 11, 15, 16, 20, 
28-31, 34, 36, 38, 39, 40, 42, 44, 
45, 47, 51, 54-57, 60, 88, 89, 103 
- cameratus zob. komornictwo 
circonscription zob. komornictwo 
district zob. komornictwo 
Kammeramt zob. komornictwo 
komornil'estvo zob. komornictwo 
komornictwo (cameratus, circonscrip- 
tion, district, Kammeramt, komornil'es- 
tvo): 5-9, 15-17, 19-22, 27, 28, 
30-33, 35-40, 42-44, 46, 48, 49, 
51, 53, 54, 56-58, 60, 73-75, 89, 
103 
Piestkeim, Pisdecaim zob. Pistki 
Pistki (Piestkeim, Pisdecaim), w., pow. 
olsztyński: 21, 70, 84, 85, 101 
Plauczk, PIautzig, Plenczk zob. Pluski 
Pluski (Plauczk, Plautzig, Plenczk, Plutzk), 
w., pow. olsztyński: 20, 62, 64, 78, 81, 
86, 97, 98, 102 
Plutzk zob. Pluski 
Poland, PoIen zob. Polska 
Pologne, PoI'b zob. Polska 
Polska (Poland, Polen, Pologne, Pol'
a): 
5, 16, 26, 27, 30, 31, 33, 35, 39, 42, 
43, 47, 48, 51, 53, 56, 57, 60 
Porbady (Neu-Schonebcrg, Schoneberg 
Nova), w., pow. olsztyński: 21, 81, 99 
Preussen, Prusse, Prussia zob. Prusy 
Prusy (Preussen, Prusse, Prussia): 20, 27, 
35, 43, 53 
Prusy Wschodnie (Ostpreussen): 20 


Radecaim zob. Redykajny 
Radziejewo (Sonnenwalt, Sonnwalde), w., 
pow. braniewski: 21, 74, 89, 103 
Redigkainen zob. Redykajny 
Redykajny (Radecaim, RedigkaiiIen), w., 
pow. olsztyński: 21, 76, 92, 105 
Salbken zob. Zalbki 
Scaibot, Scaiboth zob. Skajboty 


- 


Schonbriick zob. Sząbruk 
Schoneberg Nova zob. Porbady 
Schoneburg zob. Sząbruk 
Schonwalde, Schonwalt zob. Szczęsne 
Seefeld, Seefelt zob. Jeziorko 
Siła, w., pow. olsztyński: 91 
Skaibotten zob. Skajboty 
Skajboty (Scaibot, Scaiboth, Skaibotten), 
W., pow. olsztyński: 20, 21, 25, 63, 66, 
70, 78, 82, 83, 85, 98, 100, 102 
Słupy (Stolpe, Stolpen), w., pow. olsztyń- 
ski: 21, 65, 82, 99 
Sonnenwalt, Sonnenwalde zob. Radzieje- 
wo 
Spiegelberg, Spigclberg zob. Spręcowo 
Spręcowo (Spiegelberg, Spigelberg), w., 
pow. olsztyński: 20: 77, 97 
Stare Kawkowo (Alt Kockendorf, Cuken- 
dorf Antiqua), W., pow. olsztyński: 21, 
67, 83, 100 
Steemboth zob. Pełty 
Stegemansdorf, Stegmansdorf zob. Chwa- 
Ięcin 
Steinbotten zob. Pełty 
Stolpc, Stoi pen zob. Słupy 
SiidermIand zob. Warmia południowa 
Sząbruk (Schonbriick, Schonebrugk), w., 
pow. olsztyński: 9, 21, 22, 25, 65, 72, 
73, 81, 86, 99, 102 
Szczęsne (SchonwaIde, Schonwalt), w., 
pow. olsztyński: 78, 98 
Sztokholm, m.: 5 
Szwecja: 5 


Tafter See zob. Tauty Jezioro 
Tauty Jezioro (Tafter See): 91, 104 
Teutonic Order zob. Zakon Krzy:iacki 
Thomasdorf, Thomesdorf, Thomsdorf 
zob. Tomaszkowo 
Tomaszkowo (Thomasdorf, Thomesdorf, 
Thomsdorf), w., pow. oIsztyńslsi: 21, 
68, 82, 84, 99, 101 
Toruń, m., pow. loco: 10, 11, 51 


Uppsala, m.: 5 


Vandang zob. Wadąg 
Varmia zob. \\'armia 
Varmia jużnaja zob. Warmia południowa 
Varminskaja Eparchia zob. Warmińska 
Diecezja 
Varminskij kapitul zob. Warmińska ka- 
pituła 
Vindica zob. Wołowno 
Voppen zob. Wopy 
Voytsdorf zob. W6jtowo 
Vujtowo zob. Wójtowo 
V usen zob. Osetnik 
Wadąg (Vandang, Wandang), W., pow. 
olsztyński: 78, 86, 98, 102 
Wandang zob. Wadąg 
\\'armie zob. Warmia 


113
		

/Magazyn_056_04_116_0001.djvu

			Warmia (Ermland, Varmia, Warmie): 
5-8, 11, 13, 15-17, 19, 20, 22, 
25-27, 30-35, 38-43, 46-51, 53, 
56, 59, 60, 84, 89, 91, 92 
- chapter, chapitre zob. Wannińska ka- 
pituła 
- diocese zob. Warmińska diecezja 
- domkapitel zob. Warmińska kapituła 
- południowa (jużnaja Varmia, Sud de 
la Warmie, Siidermland): 26, 33, 42, 
46, 50, 51, 59, 60 
- southern, sud zob. Warmia południo- 
wa 
Warmińska diecezja (diocese, Varminska- 
ja Eparchia): 5, 7-9, 11, 23, 27, 34, 
36, 42, 51, 53, 54. 60 
Warmińska kapituła (chapter, chapitre, 
domkapiteI, Varminskij kapitul): 5, 7, 
15, 16, 19, 25, 27, 29-35, 38, 39, 43, 
46-48, 53, 56-58, 60, 77, 80, 83, 
88, 91, 98, 100, 104 
Warszawa, m.: 6, 8, 9, 15 
Windtken zob. Wołowno 
Wołowno (Vindica, Windtken), w., pow. 


olsztyński: 21, 65, 68, 72, 77, 82, 84, 
86, 97-100, 102 
Woppen zob. Wopy 
Wopy (Voppen, Woppen), w., pow. bra- 
niewski: 21, 75, 90, 104 
Wójt'Jwo (Fittigsdorf, Voytsdorf, Vujto- 
vo), w., pow. olsztyński: 20-22, 25, 
32, 41, 50, 58, 64, 66, 77, 81, 82, 97, 
100 
Wschodniopruska prowincja: 7 
Wulpińskie Jezioro: 91 
Wusen zob. Osetnik 


Zager, Zagern zob. Zawierz 
Zakon Krzyżacki (Deutsche Orden, Deut- 
sche Ritterorden, Krzyżackie państwo, 
Orden Krestonoscev, Ordre Teutoni- 
que, Teutonic Order), państwo: 7, 16, 
19, 30, 31, 39, 47, 48, 56, 57 
Zalbki (Glandemansdorf, Salbken), w., 
pow. olsztyński: 21, 68, 84, 93, 101, 
105 
Zawierz (Zager, Zagern), w., pow. bra- 
niewski: 90, 103
		

/Magazyn_056_04_117_0001.djvu

			SPIS TRESCI 


Opis źródła i sposób jego publikacji . 5 
Ogólna cha.rakterystyka treści i znaczenie "Locationes" . 15 
Nicholas Copernicus' "Allocations of Deserted Acres" (Summary) 27 
De Nicolas Copernic "Allocations des terres abandonnees" (Sommaire) 35 
Nikolaus Kopernikus' "Besiedlung verlassener Hufen" (Zusammenfassung) 43 
HillOOnaH KonepHHKa ,,3aceneHHe 3a6pOllieHHbIX 3eMenh" Ha BapMHH B 1516-- 
1521 ro
ax (Pe3IOMe) 53 
Nicolai Copernici "Locationes mansorum desertorum" (tekst źródła) 61 
Mikołaja Kopernika "Lokacje łanów opuszczonych" (tłumaczenie polskie) 95 
Indeks nazw osobowych ". 107 
Indeks r.azw geograficznych . 111
		

/Magazyn_056_04_118_0001.djvu

			, . 
I 


WYDA
O W RAMACH PLANU WYDAW;\/ICZEGO 
STOWARZYSZENIA SPOLECZNO-KULTURALNEGO 
"POJEZIERZE" 
OLSZTYN 1970 


Wydanie pierwsze. ;\/alllOO 3000+200 egz. 
Obj
toić 8,8 ark. wyd.. 19,28 ark. druk. M. 
Papier orrsetowy mai. 80 g III ki B 1 
Oddano do skladania 24 VII 1969 r. 
Podpisano do druku 9 VI 1970 r. 
Druk ukończono w lipcu 1970 r. 


ZAKł.ADY GRAFICZNE W TORUNIU 
Toruń, ul. Katarzyny 4 
Zam. 1686 - P-15 


C E N A Z ł. 30,-
		

/Magazyn_056_04_119_0001.djvu

			I.
		

/Magazyn_056_04_120_0001.djvu

			Biblioteka Główna UMK 
1111111111111111111111111111111111111111111111111111111 
300042361845