Genealogia ziemiaństwa ziemi dobrzyńskiej XIX - XX wieku

linia Szvmona(S} 
Szymon Łempicki(5), syn Tomasza, jest osobą mało znaną w źró- 
dłach. Wiemy tylko, że miał syna Antoniego(10). 
*0 Szymonie Łempickim, synu Tomasza pisze tylko U r u s k i ,Rodzina,t.9,s.322; B o- 
n i e c k i ,Herbarz,t.15.s.3G8 wymienia Szymona. nie określając jego pochodzenia. 


Antoni Łempicki(10), syn Szymona występuje w źródłach jako 
właściciel dóbr Kowalki w 1760 roku. Zapewne majątek ten nabył od 
niego Antoni Dziewanowski. 
Ożeniony z Joanną Marianną, córką Wawrzyńca Starorypińskiego, 
podstarościego bobrownickiego, pozostawił synów: Felicjana(14), Fran- 
ciszka(15) i Ignacego(16). 
*B o n i e c k i ,Herbarz,t.15,s.308; U r u s k i ,Rodzina,t.9,s.322. 


Felicjan Onufry Łempicki(14), syn Antoniego znany jest jako ko- 
mornik ziemski dobrzyński w 1786 roku. W 1792 roku kupił dobra Go- 
dziszewy od Szymona Starorypińskiego. Właścicielem tego majątku był 
do około 1825 roku. 
Pozostawił syna Jana Pawła(19), któremu zapisał dobra Godzisze- 
wy i córkę Mariannę(18), zamężną Dembińską. 
* AWKW Rypin,KHip.Godziszewy podaje, że majątek ten przeszedl w posiadanie Jana(18) 
w 1826 roku. Usta wJlIścicieli, nr 164 wymienia Jana jako dziedzica Godziszew już w 
1825 roku. Zapewne zapis w księdze nastąpił później niż przekazanie majątku; Spis 
szlacht]',s.138: B o n i e c k i ,Herburz,t.15.s.308; U r u s ki, Rorlzina,t.9,s.322-323. 


Ignacy Łempicki(16), syn Antoniego znany jest w źródłach z 1790 
roku jako wiceregent grodzki bobrownicki. Prawdopodobnie nie posia- 
dał majątków w ziemi dobrzyńskiej. Pozostawił syna Jana Nepomucena 
Bonifacego(20). 
Jan Nepomucen(20) znany jest jako pułkownik wojsk polskich. Był 
kawalerem Krzyża złotego wojskowego i orderu Św. Stanisława. Pełnił 
funkcję radcy Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w lubelskiem. Był 
właścicielem dóbr Stojeszyn. W ziemi dobrzyńskiej posiadał majątek 
Pręczki, który otrzymał od stryja Franciszka(15). Dobra te sprzedał po 
kilku latach użytkowania Mariannie z Łempickich Dembińskiej(18). 
* AWKW Rypin,KHip.Pręczki; Ustu wJlIścicieli, nr 165; Spis szlachiy,s.138; B o n i e c ki, 
Herbarz,t.15,s.308; U r u s k i ,HorlzinCl,t.9,s.323 


I: 


Franciszek Łempicki(15), syn Antoniego występuje w źródłach 
z 1768 roku jako "towarzysz kawalerii narodowej". W 1809 roku miano- 
wany został radcą powiatowym powiatu lipnowskiego. 
Przed 1789 rokiem był właścicielem dóbr Pręczki, które zapewne 
nabył od Teodora Łempickiego(l1). W 1819 roku majątek ten zapisał w 


103
>>>
, I 


testamencie swoim bratankom: Janowi(19), synowi Felicjana i Janowi(20), 
synowi Ignacego. W 1826 roku Pręczki wykupiła od nich Marianna z 
Łempickich, żona Ignacego Dembińskiego(zm.ok.1875). W ten sposób 
dobra te znalazły się w posiadaniu rodu Dembińskich. 
* AWKW Rypin,KHip.Pręczki; Spis majqtk6w,s.46; B o n i e c k i ,Herbarz.t.4.s.233: 
t.15.s.308; Kra j e w s k i ,SJownik.s.198: Ko c i s z e w s k i .Mazowsze. s.461,482: U r u- 
s k i ,Rodzina, t.9,s.322. 


Linia Łempickich z Płonnego 
Na podstawie dostępnych źródeł trudno określić powiązanie tej 
linii z genealogią przedstawioną wyżej. Początki rodziny Łempickich 
posiadającej w XIX i XX wieku dobra Płonne możemy wyprowadzić od 
Pawła, burgrabiego zakroczymskiego w 1731 roku, właściciela dóbr No- 
skowo. Ożeniony z Dorotą Łempicką pozostawił syna Józefa, po którym 
z Urszuli Mikorskiej syn Ignacy. 
*B o n i e c ki ,Herburz,t.15,s.305; PSB,t.18,s.329 (biogram Józefa Łempickiego. ojca Igna- 
cego(21); Ż y c h I i ń s ki ,KSięgu,t.9,s.66. 


Ignacy Aleksander Łempicki(21), syn Józefa urodził się w 1802 
roku. W latach 1820-1823 studiował na wydziale prawa i aministracji 
Uniwersytetu Warszawskiego. Brał udział w powstaniu listopadowym. 
W stopniu porucznika pełnił funkcję adiutanta gen. Antoniego Giełgu- 
da. Za udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1831 roku został odznaczony 
Złotym Krzyżem "Virtuti Militari". Po upadku powstania nie wyjechał 
na emigrację. W 1839 roku nabył od Skarbu Królestwa Polskiego skonfi- 
skowane Janowi Piwnickiemu dobra Płonne. Majątek ten prowadził do 
1876 roku. Na dobra Płonne w 1866 roku składały się folwarki: Płon- 
ne(1009 mórg), Łubki (Juliamont) i Rodzone o łacznej powierzchni 2261 
mórg. Poza Płonnem Ignacy Łempicki posiadał pałac w Dreźnie, w któ- 
rym często przebywał. 
Ożeniony z Marią hrabianką Tyszkiewiczówną(1816-1891, zmarła 
w Warszawie, pochowana na Powązkach w grobie męża), córką napole- 
ońskiego generała Tadeusza Tyszkiewicza, pozostawił synów Józefa(22) 
i Władysława (1854-1933) żonatego z Aleksandrą hr. Kossakowską oraz 
córkę Marię (1848-1918) zamężną za Wojciechem Morawskim. Zmarł w 
1876 roku w Dreźnie, pochowany został na Cmentarzu Powązkowskim. 
* AWKW Golub-Dobrzy1'1, KHip.Płonne; Spis szlachty,s.137; B o n i e c k i ,HerbClrz, 
t.15.s.305-306; Kra j e w s ki .Slownik,s.198 gdzie pozostała bibliografia; Lista TR,s.97; 
Ż y c h l i ń s k i .KSięgCl.t.9.s.66. t. 14.s.232(nekrolog Marii z Tyszkiewiczów Łempickiej). 


Józef Łempicki(22), syn Ignacego(21) urodził się w 1845 roku. Po 
śmierci ojca, w 1876 roku, odziedziczył majątek Płonne. W skład dóbr 
tych wchodziły wówczas folwarki: Płonne o powierzchni 1964 morgi i 


104
>>>
Łubki-297 mórg; które przekazał siostrze Marii Morawskiej. W 1911 roku 
spisał testament, przekazując swój majątek synowi Ludwikowi. Plano- 
wał budowę nowego dworu w Płonnem. Konfiskata materiałów budow- 
lanych przez Niemców w czasie I wojny światowej uniemożliwiła jed- 
nak podjęcie tej inwestycji. Zmarł w listopadzie 1918 roku i został po- 
chowany w kaplicy rodowej Łempickich, którą pobudował w Płonnem. 
Utrzymywał liczne kontakty z przestawicielami świata polityki i nauki. 
W Płonnem zgromadził wielojęzyczną bibliotekę, wywiezioną przez 
Niemców na początku II wojny światowej. 
Ożeniony z Pelagią Rupińską(1879(1869?)-1940). pozostawił jedy- 
nego syna Ludwika, któremu starał się zapewnić polskie, narodowe wy- 
chowanie. 
* AWI0N Golub-Dobrzyń,KHip.Płonne; B o n i e c k i .Herbarz,t.15,s.306; Kra j e w s ki, 
Slownik,s.19B gdzie autor błędnie twierdzi, że Józef zmarł bezżennie; ReI. Danuty Łem- 
pickiej z Warszawy. 


Ludwik Karol Henryk Lempicki(23), jedyny syn Józefa(22), uro- 
dził się 20 lipca 1905 roku w Toruniu. Po śmierci ojca w 1918 roku, 
mając 13 lat stał się właścicielem majątku Płonne, którym do czasu osią- 
gnięcia pełnoletności zarządzał wyznaczony testamentem opiekun, mec. 
Adolf Suligowski. 
Odzyskanie przez Polskę niepodległości umozliwiło Ludwikowi, 
zgodnie z testamentem ojca, kształcenie się w jednej z renomowanych 
szkół warszawskich, w gimnazjum im. Jana Zamojskiego, będącego uprze- 
dnio własnością gen. Pawła Chrzanowskiego. Do szkoły tej uczęszczał w 
latach 1919-1926, uzyskując świadectwo dojrzałości. Osiągając w tym 
roku także pełnoletność, przejął z rąk opiekuna zarząd nad majątkiem. 
Studia wyższe podjął w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego 
w Warszawie. W czasie pobytu za granicą w 1928 roku w Paryżu został 
słuchaczem Ecole des Hautes Etudes Sociales, a nastepnie po powrocie 
do kraju przeniósł się na wydział prawa Uniwersytetu Warszawskiego. 
Wykazywał zainteresowania w kierunku sztuk pięknych. Grał i kompo- 
nował, bedąc wcześniej uczniem prof. Henryka Mielcera, parał się lite- 
raturą i przekładami utworów poetyckich z francuskiego i niemieckie- 
go. 
W 1925 roku Ludwik wspólnie z Suligowskim wystawili obok ko- 
ścioła w Płonnem pomnik poświęcony Janowi Dziewanowskiemu, ucze- 
stnikowi bitwy pod Samosierrą w 1808 roku. Administratorem dóbr był 
wówczas Stanisław Hepke, mąż siostry Marii Dąbrowskiej, która przy- 
jeżdżała do Płonnego na zaproszenie Ludwika Łempickiego w latach 1928- 
1930. Plonem tego pobytu była powieść "Noce i dnie", w której Płonne 
zostało uwiecznione jako Serbinów. 
Był aktywnym działaczem Związku Ludowo-Narodowego, Polskie- 
go Związku Zachodniego (wcześniej Związek Obrony Kresów Zacho- 


,I 
;i 


105 


! I 


'-
>>>
dnich). Czynnie uczestniczył w pracach Związku Ziemian powiatu ry- 
pińskiego. W Płonne m był prezesem Straży Pożarnej, ufundował remi- 
zę. Dobra Płonne należące do Ludwika Łempickiego liczyły około 950 
ha. Był znanym w Polsce hodowcą koni krwi szlachetnej. 
Wybuch wojny w 1939 roku zastał Ludwika Łempickiego w Płon- 
nem, które opuścili na krótko kierując się na wschód Powróciwszy po 
zajęciu powiatu rypińskiego przez Niemców, został pozbawiony możli- 
wości zarządzania majatkiem przez ustanowionego zarządcę. W poło- 
wie października został aresztowany przez rypiński Selbstschutz, a na- 
stępnie zamordowany i pochowany prawdopodobnie na rypińskim sta- 
dionie. 
Z zawartego w 1928 roku małżeństwa z Danutą Chrzanowską nie 
zostawił potomstwa. 
* AWKYV Golub-Dobrzyń,KHip.Płonne; J . G r a b o w s ki, Warun.ki i rozmieszczenie typów, 
poziom i okręgi hodowli koni w Polsce, Warszawa 1993.s.254; J a s i e w i c z ,Lista,s.601; 
Kra j e w s k i ,Plonne i okolice,Toruń 1983,s.14-15; Te n ż e ,Slownik,s.102; K ra j ew s ki- 
M i e t z, Zabytki,s.122; Księga adresowa, s.2022; P i o t ro w s k i ,Biogramy,s.168; Wi t- 
ko w s k i ,Mordercy,s.125; ReI. Danuty Łempickiej (żona) z Warszawy; ReI.J.Chmie lew- 
skiego z Płonnego. 


106
>>>
Lukowscy herbu Dołęga 


Ród Łukowskich wywodzi się z 
miejscowości Łukoszyn w ziemi płoc- 
kiej. Pierwszych przedstawicieli tej ro- 
dziny widzimy ju w II poł.XV wieku, 
jednak w ziemi dobrzyńskiej pojawili 
się prawdopodobnie dopiero w sto lat 
później. W 1564 roku jako właściciel 
części wsi Ligowo występuje Jan, a Tu- 
rzy Wielkiej Łukasz Łukowski. W XVII 
i XVIII wieku Łukowscy pełnili sze- 
reg zaszczytnych funkcji i urzędów w 
ziemi dobrzyńskiej. Byli posłami na 
sejmy i elekcje królów. Sprawowali 
urzędy stolnika i sędziego ziemi do- 
brzyńskiej. Nie możemy jednak dokła- 
dnie określić dóbr jakie posiadali. Li- 
nię rodu, który zaznaczył swoją obe- 
cność w ziemi dobrzyńskiej w intere- 
sującym nas okresie XIX wieku możemy wyprowadzić od Michała Łu- 
kowskiego. 
*Lauda,s.108,lll,285,286,327,401.407; Lista wJaścicieli, nr 326; B o n i e c k i ,Herbarz, 
t.16,s.119-121; U r u s k i ,Rodzina,t.10,s.46. 


.1- 


Michał Łukowski(1) znany jest w źródłach jako chorąży kawale- 
rii narodowej w 1784 roku. W 1790 był posłem królewskim na sejmik 
ziemi dobrzyńskiej. W tym samym roku podpisał protest przeciw tu- 
multowi szlacheckiemu na sejmiku w Lipnie. Był właścicielem dóbr 
Działyń i Kijaszkowo, które nabył od Stanisława Działyńskiego po 1789 
roku. Ożeniony z Marianną z Pląskowskich miał dwóch synów: Mikoła- 
ja(2) i Stanisława(3) oraz córki: Genowefę(4)(zamężną Karwosiecką), Te- 
klę(5) (zamężną Rudowską, prawdopodobnie żonę Gracjana Rudowskie- 
go, zob. nagrobek na cmentarzu przykościelnym w Sudragach, zm.1855) 
i Ewę. Michał zmarł ok.1819 roku. 
* AWKW Rypin KHip.Działyń; AP Włocławek, KHip. Kijaszkowo; Lauda,s.397,404; Lista 
wJaścicieli, nr 145-149; B o n i e c k i ,Herbarz, t. 16,s.121 ; Kra j e w s ki - M i e t z .Zabyt- 
Id, s.169. 


, I 


107
>>>
Mikołaj Nikodem Łukowski(2), syn Michała otrzymał razem z 
rodzeństwem w 1819 roku dobra Działyń i Kijaszkowo wycenione na 
sumę 446 tys.złp. Do roku 1823 siostry i brat Stanisław zrzekli się współ- 
własności i Mikołaj stał się jedynym posiadaczem Działynia i Kijaszko- 
wa. Już jednak w 1829 roku z nieznanych przyczyn Kijaszkowo wykupi- 
ła Amelia Wysocka, przepisując majątek ten na córkę Honoratę, żonę 
Mikołaja. W 1830 roku Działyń nabył Florian Jeżewski. Mikołaj był wła- 
ścicielem Kijaszkowa jeszcze do 1838 roku. Jest to ostatni ślad jego po- 
bytu w ziemi dobrzyńskiej. W 1838 roku widzimy go jeszcze jak legity- 
muje się ze szlachectwa. Ożeniony z Honoratą Wysocką miał syna Flo- 
riana(6), o którym nie posiadamy żadnych wiadomości. 
* AWKW Rypin KHip.Działyń; AP Włocławek, KHip. Kijaszkowo; Lista właścicieli,nr 145- 
149; Spis szJachty,s.140. 


Stanisław Łukowski(3), młodszy syn Michała był w chwili śmier- 
ci ojca nieletni. Urodził się około 1801 roku. W latach 1819-1824 studio- 
wał prawo i administrację na Uniwersytecie Warszawskim, uzyskując 
stopień magistra praw. W latach 1826-1829 był sekretarzem prezydial- 
nym Dyrekcji Generalnej Poczt. W 1842 roku wybrany został radcą To- 
warzystwa Kredytowego Ziemskiego. W latach 1833-1838 Stanisław 
nabył dobra Dyblin. Małomin i Mokowo. W końcu lat trzydziestych sprze- 
daje jednak te majątki i podobnie jak jego brat znika ze źródeł ziemi do- 
brzyńskiej. Ożeniony był z Moniką z Pląskowskich. 
* AP Włocławek. KHip.Dyblin, Małornin i Mokowo; Spis sz/achty.s.140: G e r b e r .Studenci. 
s.132; Kra j e w s k i ,Słownik,s.201. 


108
>>>
, I 


Machczyńscy herbu Machwicz 


Ród Machczyńskich pochodze- 
nie swoje wywodzi z Machczyna pod 
Płockiem. Od XVI wieku szlachta 
tego rodu używała różnych herbów. 
Herbarze z trudem rozróżniają Mach- 
czyńskich herbu Dołęga, Machwicz, 
Rogala i Jastrzębiec, zapewne blisko 
spokrewnionych ze sobą. W XIX wie- 
ku na terenie ziemi dobrzyńskiej wy- 
stępuje jednak prawdopodobnie tyl- 
ko herb Machwicz. 
Pierwszym znanym w źródłach 
przedstawicielem tego rodu był Paweł 
Machczyński(l), żyjący na początku 
XVIII wieku, o którym jednak nie 
mamy żadnych wiadomości. Prawdo- 
podobnie nie posiadał on dóbr w zie- 
mi dobrzyńskiej, gdyż występuje jako 
właściciel nie znanej bliżej wsi Dzięgielewo. Syn Pawła, Piotr Machczyń- 
ski(2), przez małżeństwo z Katarzyną Świeżawską wszedł zapewne w 
posiadanie dóbr Sosnowo. Zmarł prawdopodobnie przed 1789 rokiem, 
gdyż wówczas jako właścicielka majątku Sosnowo występuje jego żona 
Katarzyna. Pozostawił synów: Franciszka(3), Wojciecha(4) i Hipolita(5). 
* AWK!oN Rypin,KHip.Sosnowo; Spis majqtk6w,s.46; B o n i e c k i ,Herbarz,t.16,s.205 przy- 
znaje, że mając problemy z rozdzieleniem Machczyńskich na właściwe rody. umieszcza 
większość pod herbem Dołęga; U r u s k i ,Rodzina,t.l0,s.83-84, któremu dajemy w tym 
przypadku większą wiarę, gdyż jego wiadomości pokrywają się z innymi znanymi nam 
źródłami, podzielil Machczyńskich na ród herbu Dołęga, Jastrzębiec, Machwicz i Rogala. 


Franciszek Machczyński(3), syn Piotra i Katarzyny ze Świeżaw- 
skich. Występuje w 1767 roku jako burgrabia bobrownicki, a w 1768 ko- 
mornik ziemski dobrzyński. W 1768 przystąpił do konfederacji barskiej. 
W 1775 roku został uniewinniony w procesie o należenie do spisku prze- 
ciwko królowi. Brał udział w tumulcie szlacheckim na sejmiku w Up- 
nie w 1792 r. W dniu 26 listopada 1792 roku został konsyliarzem konfe- 
deracji targowickiej ziemi dobrzyńskiej. Dalsze jego losy nie są znane. 
* Lauda,s.349.357-374,401,408,409: B o n i e c k i ,Herbarz,t.16,s.207 błędnie zalicza Fran- 


109
>>>
ciszka do Machczyńskich herbu Dołęga. Podobnie Kra j e w s k i ,Słownik,s.202. który zbyt 
daleko interpretując Bonieckiego(tamże,s.207), podaje błędnie synów Franciszka, wnu- 
ków Józefa?(Onufrego Antoniego i Stanisława). Zapewne chodzi tu o zupełnie innego 
Franciszka Machczyńskiego z Wołynia; Zob.za A.Bonieckim błędnie także Urzędnicy nr 
1726; W. S z c zy g i e l s k i ,Machczyński lTanciszek,PSB,1.18,s.628-629. 


Wojciech Machczyński(4), syn Piotra i Katarzyny ze Świeżaw- 
skich otrzymał po matce dobra Sosnowo w 1812 roku. W majątku tym 
pobudował pałac i założył park. Ożeniony z Marianną Święcicką(zm. w 
1814 roku, pochowana przy kościele w Rogowie), miał synów: Pio- 
tra(6)(zm.w 1831 roku, pochowany przy kościele w Rogowie), o którym 
nie mamy żadnych wiadomości oraz Ignacego(7) i Marcelego(8). Woj- 
ciech zmarł w 1824 roku i został pochowany przy kościele wRogowie. 
Majątek przekazał swoim synom. W tym samym roku Sosnowo w cało- 
ści wykupił od braci Ignacy Machczyński(7). 
* AWKWRypin,KHip. Sosnowo; Spisszlachty,s.141; B o n i e c ki ,Herbarz,t.16,s.208: C zar- 
n i e c k i ,Herbarz.1.2,s.100: Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki,s.134,161; U ru s k i .Rodzina, 
1.l0,s.84 gdzie w jednym miejscu Wojciech Machczyński jest herbu Machwicz, a w innym 
błędnie Rogala; Tablice inskrypcyjne przy kościele wRogowie (zob.BDBZ Włocła- 
wek,Kartoteka cmentarzy,Cmentarz przykościelny wRogowie). 


i I 


Ignacy Machczyński(7), syn Wojciecha urodził się około 1799 
roku. Od 1819 roku studiował na wydziale sztuk pięknych Uniwersyte- 
tu Warszawskiego. Od 1827 został zapisany w księdze hipotecznej ma- 
jątku jako właściciel dóbr Sosnowo, a w 1840 dokupił jeszcze Brzeszczki 
Małe. W drugiej połowie lutego 1863 roku gościł w swoim majątku w 
Sosnowie Zygmunta Padlewskiego, naczelnika wojskowego wojewódz- 
twa płockiego w powstaniu styczniowym. Zaprzyjaźnił się on szczegól- 
nie z córką Ignacego, Anielą Machczyńską(9). Padlewski przebywał w 
Sosnowie przez kilkanaście dni. skąd wyjeżdżał i wracał. Wszystkie 
wolne chwile spędzał w towarzystwie Ignacego i jego córki. Tematem 
rozmów były zawsze sprawy narodowe. Po upadku powstania stycznio- 
wego Aniela Machczyńska chodziła zawsze w czarnym żałobnym stro- 
ju. Pamiątki po Padlewskim, przechowywane w majątku Sosnowo, prze- 
kazała do Muzeum Płockiego córka Anieli, Maria Kretkowska. 
Ignacy Machczyński ożeniony był z Anielą Lasocką(zm.1849, po- 
chowana przy kościele w Rogowie). Zmarł około 1890 roku. Majątek So- 
snowo został przepisany na córkę Anielę(9). Wyszła ona za mąż za Adolfa, 
syna Adolfa Piwnickiego ze Starorypina. Aniela i Ignacy Piwniccy byli 
właścicielami majątku Sosnowo do 1907 roku. Ze związku tego urodził 
się syn Ignacy, który otrzymał majątek po rodzicach i córka Maria, żona 
bliżej nieznanego nam Ignacego Kretkowskiego. 
* AWKW Rypin,KHip.Brzeszczki Małe i Sosnowo; Lista właścicieli, nr 497-501 podaje, że 
Ignacy posiadał Sosnowo już w 1825 roku; Spis szlachty,s.141; Boniecki,Herbarz, 
1.16,s.208; Katalog,1.ll,z.12,s.1 przy kościele parafialnym w Rogowie znajduje się nagro- 
bek rodziny Machczyńskich wystawiony w 1850 roku przez Ignacego(7); Kra j e w s k i- 


I I 


110
>>>
,.\ , 
" 
I 
 


Mi et z ,Zabytld,s.134; U ru s k i ,Rodzina,t.l0,s.84; K raj e w s ki ,Slownik,s.Zoz błędnie 
nadaje Ignacemu Machczyńskiemu herb Dołęga, chociaż później tenże,Powstanie,s.66 
prawidłowo pisze o herbie Machwicz; Tablica inskrypcyjna przy kościele wRogowie. 
Nagrobek żonie Anieli. ojcu Wojciechowi(4), matce Mariannie i bratu Piotrowi(6) wysta- 
wi! Ignacy Machczyński(7) w 1850 roku (zob.BDBZ Włocławek,Kartoteka cmenta- 
rzy,Cmentarz przykościelny wRogowie). 


I) 


Marceli Machczyński(8), drugi syn Wojciecha urodził się około 
1800 roku. Od 1818 roku studiował na wydziale prawa i administracji 
Uniwersytetu Warszawskiego, który ukończył z tytułem magistra pra- 
wa. Po śmierci ojca w 1827 roku zrzekł się praw do dziedziczenia mająt- 
ku Sosnowo na rzecz swojego brata Ignacego, a sam zajął się pracą w 
wyuczonym zawodzie. Od 1822 roku był inkwirentem w Sądzie Policji 
Poprawczej w Białej, a w latach 1825-1834 podprokuratorem. W 1835 
roku był sędzią Policji Poprawczej, a od 1836 podprokuratorem przy Są- 
dzie Kryminalnym w Płocku. W 1865 roku przyznane mu zostało prawo 
nowego szlachectwa w Królestwie Polskim. Ożeniony był z Ewą z Lubo- 
radzkich. Zmarł w 1868 roku pozostawiając synów: Konrada i Edwarda 
oraz córkę Antoninę. Potomstwo Marcelego nie było związane z ziemią 
dobrzyńską. 


'" 


*AWK!NRypin,KHip.Sosnowo; Spisszlachty,s.141; B o ni e c k i ,Herbarz,t.16,s.Z08; Kra- 
i ew s k i .Slownik,s.ZOZ: Biogramy Konrada. Edwarda i Antoniny Machczyńskich zob.PSB. 
t.18,s.626-630 oraz Uczestnicy,s.Z8Z. 


111
>>>
L 
. 

 
I 'I 
, n 
I I I 
r I 

 'III 
i I 
", I, 
, I 
I r I 
,I 
 
I 
I 


Miączyńscy herbu Suchekomnaty 


Ród Miączyńskich pocho- 
dzenie swoje wywodzi od miejsco- 
wości Miączyn w ziemi płockiej. 
Pierwszych przedstawicieli tej ro- 
dziny widzimy w końcu XIV wie- 
ku. W ziemi dobrzyńskiej występu- 
ją dwie linie tego rodu, które połą- 
czyć można w XV wieku. Linia Bar- 
tłomieja(1) szlachecka i Kajetana -- 
hrabiowska. Linie te zostały połą- 
czone w wyniku małżeństwa Tade- 
usza hrabiego Miączyńskiego(9) z 
Marią Miączyńską(10)(zob. tabela 
XXX). Początki linii szlacheckiej 
występującej w XIX i XX wieku w 
ziemi dobrzyńskiej, możemy wy- 
prowadzić od Bartłomieja(1), któ- 
ry pozostawił syna Michała(3). Ten- 
że prawdopodobnie jako pierwszy 
pojawił się w ziemi dobrzyńskiej, ku- 
pując majątek Krojczyn. Michał(3) pozostawił syna Michała Stanisława(5). 
Linię hrabiowską zapoczątkował w ziemi dobrzyńskiej Wilold(6), 
syn Stanisława Adama, pułkownika wojsk polskich, adiutanta księcia Józefa 
Poniatowskiego, kawalera orderu Virtuti Militari za udział w wojnie 1809 
roku. Tytuł hrabiowski otrzymał dla tej linii w końcu XVII wieku Atanazy 
Miączyński, właściciel dóbr Miączyn, z prawem używania przez wszyst- 
kich swoich potomków. Tytuł ten potwierdzony został w 1803 roku przez 
cesarza Franciszka II. Zmieniono wówczas herb. Nad tarczą umieszczono 
trzy hełmy, z których pierwszy ma nad sobą orzeł dwugłowy czarny z 
dziobem i szponami, złocony, nad drugim pióra, nad trzecim ręka uzbro- 
jona trzyma sztandar biały oznaczony EII. Wokół tarczy wstęga z napisem 
"Z rodu cnota, z cnoty ród". Witold Michał(6) otrzymał potwierdzenie 
tytułu hrabiowskiego od cara w 1875 roku. 
*Almanachpolskich rodzin utytulowanych,Warszawa 1931,s.11; Spis szlachty,s.151;Bor- 
k o w s k i - D u ni n ,Almanach,s.607-608; t e n że ,Genealogia,s.389-391; C za rni ecki, 
Herbarz,t.2,s.130; Ko s i ń s ki, Przewodnik heraldyczny,s.184-185; L e i tge b e r,NoltJ' 
Almwwch,s.94; U r u s ki, Rodzina,t.10,s.344; Ż y c h I i ń s k i ,Księga,t.13,s.187,t.14, do- 
datek( drzewo genealogiczne). 


II 

j \ 


II 
'1: 1 I 
",
 
I , 
II 
I 



 I 


,II r 
I: 
j f 
I' 
I 
II 
l 


112
>>>
Otrzymały one wywód genealogiczny w postaci biogramów obejmują- 
cych okres od początku pojawienia się w ziemi dobrzyńskiej. W wielu 
przypadkach stan zachowania źródeł i dotychczasowych badań nie po- 
zwalał jednak na opis biograficzny każdej osoby. Kilka rodów jak np. 
Chełmiccy, Karnkowscy czy Zielińscy związane były z ziemią dobrzyń- 
ską od wczesnego średniowiecza, dlatego poświęcono im świadomie 
więcej miejsca dodając szeroką, wcześniejszą genealogię, a zwłaszcza gdy 
dotychczasowa historiografia wymagała krytyki i nowego ujęcia. Podob- 
nie potraktowano występujące od XVI-XVIII wieku rodziny Dziewanow- 
skich, Pląskowskich, Podoskich, Sierakowskich i Zboińskich. Głównym 
kryterium umieszczenia rodu w słowniku był jednak fakt posiadania 
majątków w ziemi dobrzyńskiej w XIX i XX wieku. Dla zachowania nar- 
racji i łączności logicznej z początkiem rodu, część biogramów dotyczy 
również XVIII, a w niektórych przypadkach XVII wieku. Są to jednak 
tylko osoby ściśle związane z ziemią dobrzyńską. 
Cezurę końcową pracy stanowi 1939 rok, który można uznać za 
kres społeczny tej warstwy, a dla niektórych rodów biologiczny. "Refor- 
ma rolna" PKWN nie miała już tak dużego znaczenia w ziemi dobrzyń- 
skiej, ponieważ po zakończeniu wojny ziemiaństwo w znacznej swej 
części już nie istniało. Cezura 1939 roku została w kilku przypadkach 
świadomie przekroczona. Celem było ukazanie losów ziemian - właści- 
cieli majątków w czasie wojny i po jej zakończeniu. Nie zajmowałem się 
natomiast biogramami potomków ziemian urodzonych po 1939 roku i 
nie mieszkających nigdy w ziemi dobrzyńskiej. 
Na wstępie wszystkie rodziny otrzymały, krótki wywód genealo- 
giczny, w którym przedstawione zostały najstarsze wzmianki źródłowe 
i moment pojawienia się w ziemi dobrzyńskiej. Wiek XIX był okresem 
posiadania dóbr przez rody o długiej tradycji. Dopiero w XX wieku na- 
stępuje napływ i wykupywanie ziemi przez rodziny zupełnie nieznane, 
Żydów, Niemców, mieszczaństwo i inteligencję. Nie znaleźli się oni w 
słowniku, ponieważ nie tworzyli zazwyczaj rodów herbowych i wystę- 
powali w ziemi dobrzyńskiej przez krótki okres czasu. W kilku zaledwie 
przypadkach były to osoby znane i zasłużone dla kultury i gospodarki 
tego terenu. Wymienić tu należy szczególnie w XIX wieku Franciszka 
Salezego Dmochowskiego z Radzik Dużych, a w XX Tadeusza Świeckie- 
go z Radomic, Kazimierza Różyckiego z Jastrzębia, Leona Lissowskiego z 
Kijaszkowa czy Jerzego Starzyńskiego z Maliszewa. 
Większość biogramów obejmuje osoby z kręgu ziemiańskiego dzia- 
łające na tym terenie od końca XVIII wieku do 1939 roku. Każdy biogram 
składa się z imienia, nazwiska i właściwego życiorysu. Szczególną uwa- 
gę zwrócono na pochodzenie genealogiczne i posiadane dobra ziemskie. 
Wszystkie osoby otrzymały także notę bibliograficzną z analizą źródeł i 
dotychczasowej literatury. W miarę możliwości podane zostały również 
dane dotyczące ikonografii (tablice inskrypcyjne, portrety itp.) i miejsca 


10
>>>
'I
 I . 
Iii .: 


Michał Stanisław Miączyński(5), syn Michała urodził się w 1794 
roku. W 1834 roku kupił majątek Nasięgniewo od Wojciecha Antoniego 
Łempickiego za sumę 117 tys.złp. W latach 1837-1838 wykupił dobra 
Ligowo, a w 1844 roku odziedziczył po ojcu Krojczyn. 
Ożeniony z Ewą Śniechowską pozostawił synów: Sylwestra(7), 
Władysława(8) i Adama oraz córkę ]ózefę, której mężem był prawdopo- 
dobnie Franciszek Romocki, herbu Ślepowron, właściciel dóbr Księte. 
Michał Stanisław Miączyński zmarł w 1859 roku. Podział majątku na- 
stąpił w rok później. 
· AWI0N Sierpc,KHip.Ligowo; AWKW Włocławek,KHip. Nasięgniewo; AP Włocławek, 
KHip.Krojczyn; Spis szlachty,s.151; U r u s k i ,Rodzina,t.10,s.354; Ż y c h l i ń s k i ,Księga, 
1.13,s.187. 


I ' 


Witold Miączyński(6), syn Stanisława Adama(4) urodził się w 
1823 roku. W 1854 roku kupił dobra Wielgie od Henryka Sokołowskiego 
za 520 tys.złp. W 1862 dokupił jeszcze Bęklewo i Bogucin. W Wielgiem 
pobudował pałac eklektyczny i założył park. 
Na przełomie marca i kwietnia 1863 roku utworzył w majątku Wiel- 
gie oddział liczący ok. 30 osób, wzmocniony ochotnikami z Płocka i po- 
wiatu mławskiego. Powstańców oddał pod rozkazy Fryderyka Marszał- 
ka, byłego żołnierza rosyjskiego. Oddział ten został jednak rozbity przez 
wojska rosyjskie pod miejscowością Koziróg-Łęg 3 kwietnia 1863 roku. 
Miączyński zapewne nie brał udziału w bitwie i uniknął aresztowania. 
Ożeniony był z Klementyną Glińską(1826-1895). Zmarł w 1880 
roku pozostawiając syna Tadeusza, któremu przekazał majątek Wielgie. 
W 1875 roku otrzymał od cara potwierdzenie tytułu hrabiowskiego. 
. AWI0N Wlocławek,KHip.Nasięgniewo; AP Włocławek,KHip.Wielgie; B o r k o w s k i- 
0u ni n Almanach,s.608-609; t e n Ż e ,Genealogia,s.392; J . Ka I i n o ws ki ,Wielgie, Zie- 
miaDobrzyńska,1997,nr 3.s.6; K raj e ws k i ,Powstanie,s.36,47,75,126.131, 136. Na stro- 
nie 141 autor myli Witolda Miączyńskiego(6) z Wielgiego z Sylwestrem Miączyńskim(7) 
z Ligowa, łacząc dwie osoby w jednym biogramie; Te n ż e ,Powstanie styczniowe w ziemi 
dobrzyńskiej (1863-1864) (w:) Z dziejów powstania styczniowego na KujGwach i ziemi 
dobrzyńskiej,pod red.S.Kalembki,Warszawa 1989,s.129; Krajewski-Mietz. 
Zabytld,s.191; Lista TR,s.97; Li s s o ws k i ,Powstanie, s.67-69; Ży c h l i ńs k i ,KsięgG, 
1.18,s.244 gdzie nekrolog Klementyny z Glińskich Miączyńskiej. 


J I 


,I 
I 


I, 


" 


Tadeusz Miączyński(9), syn Witolda urodził się w 1857 roku. W 
źródłach znany jest jako rotmistrz sztabowy wojsk rosyjskich. Po śmier- 
ci ojca, w 1880 roku odziedziczył dobra Wielgie. Majątek ten w 1895 
roku w znacznej części rozparcelował. Pozostałą część kupił Stanisław 
Wilski. 
Tadeusz ożeniony był z Marią Miączyńską(10), córką Władysła- 
wa(8). Zmarł w 1923 roku. Pozostawił syna Władysława ]ózefa(13)(1886- 
1932) i córkę Olgę Klementynę(14)(ur.1887), którzy otrzymali w 1921 
roku, po zmarłej ciotce Zofii z Miączyńskich Makomaskiej( 11) dobra 
Krojczyn. 


. 'II! 
ł I 
I 


113 


, 
I 
I' r 
'1
>>>
* AWKW Włocławek.KHip.Nasięgniewo; AP Włocławek.KHip. Wielgie; B o r k o w s ki. 
D u n i n ,Almanach,s.609; t e n ż e ,Genealogia,s.393; Ż y c h l i ń s k i .KSięga,t.9.s.225. 


;1 
1- " 


Sylwester Miączyński(7), syn Michała Stanisława urodził się w 
1829 roku. W wyniku działów rodzinnych w 1860 roku otrzymał dobra 
Nasięgniewo i Ligowo. Wiosną 1861 roku prowadził agitację przed po- 
wstaniem styczniowym wśród okolicznych ziemian. Do działalności tej 
zaangażował Jana Rudowskiego z Su drag, Jezierskiego z Rokicia, Jana 
Sokołowskiego z Mysłakowa i Chełmickiego ze Źródeł. 
Zmarł bezpotomnie około 1884 roku. Spadkobiercami Nasięgnie- 
wa i Ligowa zgodnie z testamentem zostały wówczas córki Władysła- 
wa(8): Maria(10), żona Tadeusza Miączyńskiego, Elżbieta(12) i Zofia(ll). 
W dwa lata później cały majątek znalazł się w posiadaniu Zofii Mią- 
czyńskiej. 
* AWKW Sierpc.KHip.Ligowo; AWKW Włocławek.KHip.Nasięgniewo; Lista TR.s.97; Kra- 
j e w s k i ,Powstanie,s.24. 


I I 


II 


I I 
l 
I 


Władysław Miączyński(8), syn Michała Stanisława otrzymał w 
wyniku działów rodzinnych w 1860 roku dobra Krojczyn. 
Ożeniony był z Anielą, córką Władysława Gniazdowskiego. wła- 
ściciela Radzik Małych i Łapinóżka. Zmarł około 1878 roku. Pozostawił 
trzy córki: Elżbietę(12), Zofię(11) i Marię(10), żonę Tadeusza Miączyń- 
skiego(9), które przejęły dobra Krojczyn. Już w 1883 roku majątek został 
przepisany na ich matkę Anielę z Gniazdowskich, a w 1895 roku na 
Zofię z Miączyńskich Makomaską(11). Zmarła ona w 1921 roku i Kraj- 
czyn otrzymały wówczas w spadku po ciotce dzieci Tadeusza Miączyń- 
skiego: Władysław Józef(13) i Olga Klementyna(14). Majątek źle prospe- 
rował w okresie kryzysu i zadłużony, został wystawiony w 1937 roku 
przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie na licytację. Nabył go wówczas 
Bohdan Juszkiewicz. 
* AP Włocławek,KHip.Krojczyn;Lista TR.s.97; B o r k o w s k i - D u n i n ,Almanach,s.609: 
t e n ż e ,Genealogia,s.393; Elżbieta Miączyńska(12) zmarła w 1886 roku i została pocho- 
wana na cmentarzu w Zadusznikach (zob.BDBZ Włocławek,Kartoteka cmentarzy, Cmen- 
tarz w Zadusznikach). 


I 
.J 
1 II I 


.' 


I 
I I 
, 
j I 
I 


114
>>>
Mioduscy herbu Radwan 


Początki rodu Mioduskich her- 
barze wywodzą z miejscowości Miodu- 
sze w ziemi dobrzyńskiej. Pierwszym 
znanym w źródłach był Dobiesław Mio- 
dek z Miodusz, który w 1363 roku ku- 
pił od Władysława, księcia kujawskie- 
go wójtostwo w Złotoryi. W ziemi do- 
brzyńskiej Mioduskich widzimy w II 
poł. XVII wieku, kiedy Hieronim, Sta- 
nisław i Zygmunt podpisali elekcję 1697 
roku. Początki linii, która szczególnie 
zaznaczyła swoją obecność na tym tere- 
nie w XVIII i XIX wieku możemy wy- 
prowadzić od Franciszka Mioduskie- 
go(l). 


*K o z i e r o w s k i ,Badania nazw,t.l,s.271; 
U r u s k i ,Rodzina,t.ll,s.lll. 


Franciszek Mioduski(l) występuje w źródłach jako podczaszy 
rypiński. Urząd ten objął w 1767 roku po Piotrze Sumińskim, a złożył w 
1770 na rzecz swego syna Damazego Mioduskiego. Znany jest również 
jako sędzia ziemski bobrownicki. Ożeniony z Marianną, córką Mirosła- 
wa Gembarta, skarbnika dobrzyńskiego, pozostawił syna Damazego(2). 
. Bo ni e ck i ,Herbarz,t.6,s.22; Urus ki ,Rodzina,t.ll,s.lll; Urzędnicy,nr 1782; Inwen- 
lorze królewszczyzn ,s. 35; Rodzina Gembartów posiadała majątki Siecienie i Murzynowo 
(zob.Spis majqtków,s.52,55). 


,I 


. J ' 


Damazy Mioduski(2), syn Franciszka urodził się około 1745 roku. 
W 1767 roku występuje w źródłach jako konsyliarz konfederacji radom- 
skiej z ziemi dobrzyńskiej. W latach 1770-1774 sprawował urząd pod- 
czaszego rypińskiego, a następnie do 1806 roku sędziego ziemskiego do- 
brzyńskiego. W latach 1773, 1776, 1780, 1784, 1786 był posłem na Sejm 
Rzeczypospolitej z ziemi dobrzyńskiej. W 1781 roku złożył na sejmiku 
w Upnie relację z obrad Sejmu Wielkiego. W latach 1778 i 1788 wybie- 
rany był na marszałka sejmiku. 
W 1789 r. był porucznikiem brygady wielkopolskiej kawalerii na- 
rodowej. W tym samym roku awansował na wicebrygadiera kawalerii naro- 


II 
I l 


115
>>>
, , I 
I 


i I 


dowej dywizji wielkopolskiej, a w 1791 został brygadierem. W czasie wojny 
1792 r. został zdymisjonowany. Był odznaczony Orderem św. Stanisława. 
W 1789 roku posiadał w ziemi dobrzyńskiej dobra: Suszewo, Złoto- 
rię, Wielgie i Bęklewo. Ożeniony z Anną Mokronowską pozostawił syna 
Juliana(3) i Teodora(4), którzy w 1808 roku dokonali podziału dóbr po 
ojcu. Damazy zmarł 6 marca 1806 roku. Jego nagrobek i żony Anny(zm.1826) 
znajduje się w kościele w Wielgiem. Natomiast płyty inskrypcyjne w ko- 
ściołach w Oborach, Trutowie, Skępem i Dobrzyniu n/Wisłą. 
* AP Włocławek,KHip.Bogucin, Wielgie; Lauda,s.355,377,379,380,385,390,391; Spis ma- 
jqtków,sAO,54; Inwentarze królewszczyzn, s.32,33,35; Kra j e w s ki ,Slownik,s.219-220 
gdzie pozostała bibliografia, tamże błędna data urodzin; według płyt inskrypcyjnych, 
np.w Skępem, Damazy Mioduski zmarł w 1806 roku w wieku 611at; Krajewski- 
M i e t z ,Zabytki,s.101,191; N i e s i e c k i ,Herbarz,t.6,sA19; R. Ł a s ze w s k i ,Mioduski 
Damazy.PSB,t.21.s.325-326; U ru s k i .Rodzina,t.ll.s.lll; Urzędnicy,nr 1634,1783. 


" 
'[ 


" 



. l 


, " 


Julian Mioduski(3), syn Damazego otrzymał w wyniku działów 
rodzinnych w 1808 roku dobra Bogucin z przyległościami Osiek i Wil- 
czeniec. Majątek ten wyceniono wówczas na 200 tys.złp. 
Julian zmarł około 1828 r. i Bogucin znalazł się w posiadaniu jego 
dzieci: Jana, Teodora i Marty(5). Wkrótce Jan zmarł, a po Teodorze część 
majątku wykupiła Marta, żona Tomasza Sumińskiego, właściciela Suszewa 
i Kłokocka. W 1834 r. Marta Sumińska zmarła i dobra te przeszły w posia- 
danie jej dzieci: Damazego, Barbary, Józefa, Róży, Kazimierza i Stanisława. 
W 1840 r. cały majątek wykupił od rodzeństwa Stanisław Sumiński. 
* AP Włocławek,KHip.Bogucin; Lista w!aścicieli,nr 3-5; U r u s k i ,Rodzina,t.ll,s.lll blę- 
dnie podaje, że Marta była córką Damazego. 


., I 


, 
 I 
'J 


I 
.1 


I I 


Teodor Mioduski(4), syn Damazego sprawował urząd radcy wo- 
jewództwa płockiego w 1825 i sędziego pokoju powiatu lipnowskiego w 
1830 roku. Po ojcu otrzymał w 1808 roku dobra Wielgie z przyległościa- 
mi Miodusy, Wygora, Jarczewo i Bętlewo. 
Ożeniony z Kunegundą Lasocką pozostawił syna Stanisława Floria- 
na(6) (zm. w 1841 roku, pochowany w kaplicy św. Barbary w Wymyśli- 
nie), który otrzymał cały majątek po śmierci ojca w 1835 roku. Stanisław 
Florian około 1843 r. przekazał dobra Wielgie synowi Teodorowi(7) i cór- 
ce Annie, żonie Gabriela Karnkowskiego, właściciela Świętosławia. W tym 
samym roku spadkobiercy sprzedali majątek Henrykowi Sokołowskiemu. 
Jest to ostatni ślad pobytu rodu Mioduskich w ziemi dobrzyńskiej. 
* AP Włocławek,KHip.Wielgie; Lista wlaścicieli,nr 643-648; Spis szlachty,s.155 wymie- 
nia w 1850 roku Stanisława Floriana, syna Teodora jako osobę żyjąca; G a war e c ki, 
Opis,s.106-107; Kraj e w s k i - Mi e t z ,Zabytki,s.205; U r u s k i ,Rodzina,t.11,s.111; Anna 
z Mioduskich Karnkowska(zm.1875) i Kunegunda z Lasockich Mioduska(1800-1878) 
pochowane zostały na cmentarzu w SkrwiInie (zob.BDBZ Włocławek,Kartoteka cmenta- 
rZy,Cmentarz w SkrwiInie). 


, 
I 


(I I 
I 


11 


I, 


116
>>>
II 


Murzynowscy herbu Ogończyk 


Ród Murzynowskich wywodzi 
swoje pochodzenie i nazwisko z Mu- 
rzynowa w ziemi dobrzyńskiej. Dobra 
te otrzymali w 1329 roku pierwsi zna- 
ni przedstawiciele tej rodziny: Paweł, 
kasztelan łęczycki, Marcin, podkomo- 
rzy, Jakub i Piotr. Potomkowie ich byli 
właścicielami Murzynowa jeszcze w II 
poł XIX wieku. 
.Spis majqtków,s.55 pod rokiem 1789 wymie- 
nia jako właściciela Murzynowa Piotra Gem- 
barta. W 1764 roku Ignacy Murzynowski(l) pi- 
sał się jeszcze z Murzynowa; B i I i ń s ki, 
Szlochto,s.115-116; B o n i e c k i ,Herborz, 
t.3,s.19: U r u s ki, Rodzino,t.11,s.346. 


I 
II 


Badania genealogiczne rodu Murzy- 
nowskich pozwalają utworzyć dwie 
linie (Ignacego i Antoniego) występu- 
jące w ziemi dobrzyńskiej w końcu XVIII i w I poł.XIX wieku. Brak źró- 
deł uniemożliwia jednak ich połączenie. 


-I 
I I 


linia Ignacego (1 } 
Ignacy Alojzy Murzynowski( 1) występuje w źródłach z lat 1765- 
1778 jako wojski mniejszy dobrzyński. W latach 1778-1783 sprawował 
urząd miecznika rypińskiego. Następnie od roku 1783 do 1788 był pod- 
stolim rypińskim, a w latach 1788-1793 podczaszym dobrzyńskim. W 
1764 roku został wybrany na sejmiku ziemi dobrzyńskiej sędzią kaptu- 
rowym, a w 1766 konsyliarzem konfederacji. W 1779 pełnił funkcję mar- 
szałka sejmiku szlacheckiego w Lipnie. 
W 1789 roku był właścicielem Makówca. Pozostawił trzech synów: 
Aleksandra(2), Józefa(3) i Mateusza(4). Dobra Makówiec, zapewne po 
śmierci ojca, otrzymał Aleksander. W 1803 roku Aleksander zmarł bez- 
potomnie i majątek przeszedł na jego braci. 
· APWłocławek,KHip.Makówiec; Loudo,s.327,340,344,386,387; Spis mojqtków,s.37 gdzie 
błędnie Markowice zamiast Makówiec; InwentoTZe kr61ewszczyzn,s.36,39.40; C z a r- 
n e c k i ,HerboTZ,t.2,s.184 błędnie nadaje Ignacemu herb Lubicz; N i e s i e c k i ,HerboTZ, 
t.6,s.494; U r u s k i ,Rodzino,t.11,s.346; Urzędnicy, nr 1548,1698,1778,1789. 


117
>>>
I 


I, J 
, 
 


Józef Murzynowski(3), syn Ignacego otrzymał po śmierci brata 
Aleksandra w 1803 roku dobra Makówiec. W 1822 r. dokupił jeszcze od 
Bonifacego Brzuskiego pobliski majątek Sarn owo. Zmarł około 1832 r. 
Ożeniony z Balbiną, córką Marcelego Zielińskiego właściciela Ste- 
klina i Nowogródka pozostawił trzy córki: Antoninę(5) żonę Antoniego 
Gostomskiego, Nepomucenę(6) zamężną Chrzanowską i Aleksandrę(7) 
zamężną Ossowską. Linia Ignacego zanikła w ten sposób w ziemi do- 
brzyńskiej. Dobra Makówiec i Sarnowo znalazły się wkrótce w posiada- 
niu rodziny Gostomskich. 
* AP Włocławek,KHip.Makówiec, Sarnowo; Lista w/aścicieJi,nr 294,295; B o n i e c- 
k i ,Herbarz,t.6,s.349; U r u s ki, Rodzina,t.11,s.346-347 myli J6zefa(3), syna Ignacego z 
J6zefem(10), synem Antoniego; Z i e I i ń s c y,l11adomośĆ,cz.2,s.264. 



'! 
11\ 
J I . 


II 


Linia Antoniego(8J 
Antoni Murzynowski(8) występuje w źródłach jako podstoli ry- 
piński w latach 1764-1783. W 1764 roku otrzymał mandat poselski z 
ziemi dobrzyńskiej na elekcję. Był również deputowanym do Trybunału 
Koronnego. Przed 1789 rokiem posiadał dobra Świedziebnię, Ostrów i 
Księte. 
Ożeniony z Heleną Radzymińską pozostawił dwóch synów: Mi- 
chała(9) i Józefa(10), którzy odziedziczyli po nim majątek. Józef(Józe- 
fat)(10) znany jest w źródłach jako kanonik gnieźnieński. Na urzędzie 
tym występował jeszcze w 1791 roku. 
* AWKW Brodnica,KHip.Księte,Ostrów; AWKW Rypin,KHip.Świedziebnia; Spis mają/- 
ków,s.37(w roku 1789 właścicielami Świedziebni byli już synowie Antoniego); Gawa- 
re ck i ,Opis,s.127; InwentarzekróJewszczyzn,s.36; N i e s i e c k i ,Herbarz,t.6,s.494; Uru- 
s k i ,Rodzina,t.11,s.346; Urzędnicy,nr 1788. 


I 
II 


.: III 


" I 


Michał Murzynowski(9), syn Antoniego występuje w źródłach 
jako skarbnik rypiński w latach 1783-1793. W 1789 roku posiadał razem 
z bratem Józefem, dobra Zakroczek, Świedziebnia, Ostrów i połowę Księ- 
tego. W 1821 roku występuje w księgach hipotecznych już jako samo- 
dzielny właściciel tych majątków. Z nieznanych przyczyn sprzedaje jed- 
nak w 1826 roku Świedziebnię Jerzemu Ebertsowi, a połowę Księtego 
Feliksowi Romockiemu, pozostawiając sobie tylko Ostrów. 
Michał zmarł około 1832 roku. Dobra Ostrów otrzymał wówczas 
jego syn Bernard(11). Właścicielem majątku był do 1864 roku. Jest on 
ostatnim, znanym w źródłach, przedstawicielem rodu Murzynowskich. 
* AWKW Brodnica,KHip.Księte, Ostrów; AWKW Rypin,KHip.Świedziebnia; Spis mają/- 
ków,s.43,49; U r li s k i ,Rodzina,t.11,s.346-347; Urzędnicy,nr 1795. 


HI 
ł 
III 


.1 
jj 


11B
>>>
II 
, l 


I ,I 
I 


Nadrowscy herbu Nabram 


Ród Nadrowskich vel Nadro- 
skich wywodzi się z Nadroża w ziemi 
dobrzyńskiej. Pierwszych przedstawi- 
cieli tej rodziny widzimy w źródłach 
w II poł.XVI wieku. Jako właściciele 
Nadroża występują wówczas Jakub, 
Tomasz, Mateusz, Piotr i Wojciech 
Nadrowscy. Ostatni z nich był rów- 
nież właścicielem Dylewa. W XVII 
wieku sprawowali szereg urzędów w 
ziemi dobrzyńskiej. Brali udział w 
elekcjach królów Polski jako posłowie 
z sejmiku dobrzyńskiego. 
W końcu XVIII wieku dobra Nadróż 
znajdowały się prawdopodobnie we 
wspólnym posiadaniu braci Nadro- 
skich. W 1790 roku widzimy na sej- 
miku dobrzyńskim Jakuba, Kazimierza 
i Macieja Nadroskich, biorących udział w tumulcie szlacheckim. 
W 1812 roku Adam Nadrowski, syn Bartłomieja wykupił całość 
dóbr Nadróż od rodzeństwa i część należącą do Józefa Bromirskiego, 
stając się jedynym właścicielem tego majątku. Ożeniony był z Marianną 
Pęszyńską. Zmarł około 1842 roku. Nadróż znalazł się wówczas w po- 
siadaniu jego dzieci: Mariana, Adama, Marianny, Anny i Bogumiły, od 
których w 1854 roku całość dóbr kupił Wilhelm Fryderyk Barthel. Ród 
Nadrowskich nie występuje od połowy XIX wieku w źródłach ziemi 
dobrzyńskiej. 
*AWKW Rypin, KHip.Nadróż; Lista wlaścicieli,nr 319-321; Lauda,s.393,401; Spis m(1jqt- 
k6w,s.47; B i I i ńs k i ,Szlachta,s.117-118; U ru s k i ,Rodzina,t.12,s.7 nadaje Nadrowskim 
herb Ogoilczyk. Adam syn Bartłomieja wylegitymował się jednak ze szlachectwa w Króle- 
stwie Polskim w 1839 roku pod herbem Nabram (zob.Spis szlachly,s.163); P. G a- 
ł k o w s k i ,Szlachta i Ziemiaństwo okolic Rypina. Nadrowscy herbu Nabmm ,Kronika 
Rypiilska,nr 7/8,1 996,s. 9. 


L 


I J I 
J I 
, I 
,I 
I 


I' 


119 


J
>>>
I 
 


j, 
I 


Nałęcz herbu Nałęcz 


Ród Nałęczów wywodzi 
się z miejscowości Nałęcze w zie- 
mi ciechanowskiej. Pierwszym zna- 
nym przedstawicielem tej rodziny 
jest Jan, burgrabia dobrzyński w 
1441 roku. W XVI i XVII wieku 
Nałęcze sprawowali wiele urzędów 
w ziemi dobrzyńskiej. Szczególnie 
znani w źródłach są: Maciej, woj- 
ski dobrzyński w latach 1606-1621 
i Wojciech pełniący ten urząd od 
1635 do 1659 roku. 
Linię Nałęczów występujących 
w źródłach ziemi dobrzyńskiej w 
XIX i XX wieku możemy wyprowa- 
dzić od nieznanego bliżej Franci- 
szka(l), który z żony Anny Milew- 
skiej pozostawił synów: Jakuba(3) 
i Kazimierza Antoniego(2). Jakub jest mało znany w źródłach ziemi do- 
brzyńskiej. Wiemy o nim tylko, że z żony Marianny Cieciszewskiej miał 
syna Rocha(7). 
*Ur u 8 k i ,Rodzina,t.12,8.19-20; Urzędnicy,nr 1632,1711; Właścicielami majątku Zębo- 
wo Nałęcze byli już w końcu XVI wieku(zob.Polska XVI wieku pod względem geograficz- 
no-statystycznym,t.1 Wielkopolska,wyd.A. Pa w i ń 8 k i ,Źr6dJa Dziejowe,t.12,War8zawa 
1883,8.318; SGKP,t.14,8.570). 


I 
 


III 



 II 

 
j 


I 
:1 jI 
I 


"1 


)i: 
'p 
I 


Roch Nałęcz(7), syn Jakuba znany jest w źródłach jako skarbnik 
rypiński w latach 1778-1783 oraz wojski mniejszy rypiński od 1783 do 
1793 roku. Według lustracji majątków ziemi dobrzyńskiej przeprowa- 
dzonej w 1789 roku posiadał dobra Maliszewo i Biskupin. 
Ożeniony z Wiktorią Stolińską miał córkę Balbinę(10) i syna Fran- 
ciszka(9). Zmarł po 1793 roku. Balbina otrzymała po ojcu majątek Bi- 
skupin. Wyszła za mąż za Józefa Rościszewskiego. Zmarła w 1829 roku i 
została pochowana w Skępem. Dobra Biskupin pozostawały w posiada- 
niu Józefa Rościszewskiego do 1849 roku. 
Franciszek Nałęcz(9),syn Rocha odziedziczył po ojcu majątek Ma- 
liszewo. Zmarł bezpotomnie około 1845 roku. Maliszewo otrzymał po 


120
>>>
nim Franciszek Gockowski, prawdopodobnie syn jego siostry Eufemii. 
* AWKW Lipno,KHip.Maliszewo; AP Włocławek,KHip.Biskupin, Maliszewo; Lau- 
da,s.389,390; Lista wlaścicieli,nr 293; Spis majątk6w,s.40; Spis szlachty,s.163; lnwenta- 
ne królewszczyzn,s.38,41; N i e s i e c k i ,Herbarz,t.6,s.516; Uru s ki ,Rodzina, t.12,s.20; 
Unędnicy,s.1794,1802. 


Kazimierz Antoni Nałęcz(2), syn Franciszka występuje w źró- 
dłach jako stolnik dobrzyński w latach 1729-1735 oraz chorąży dobrzyński 
1735-1737. Był właścicielem Steklinka, który wydzierżawił Pawłowi 
Sierakowskiemu i Zębowa. W 1697 i 1733 roku otrzymał mandat posła z 
ziemi dobrzyńskiej na sejmy elekcyjne. W 1718 roku pełnił funkcję mar- 
szałka sejmiku lipnowskiego. 
Ożeniony z Agnieszką Mazowiecką pozostawił synów: Józefa(4), 
Franciszka(5) i Gabriela(6). 
*Lauda,s.147,173,263,285; S m o l e ń s k i ,Kościoły,s.67; U ru s k i ,Rodzina,t.12,s.20; 
Unędnicy,nr 1396,1689. 


Józef Maciej Nałęcz(4), syn Kazimierza występuje w źródłach 
jako miecznik dobrzyński 1756-1758, łowczy dobrzyński 1758-1761, pod- 
czaszy dobrzyński 1761-1767, stolnik dobrzyński 1767-1775, chorąży 
rypiński 1775-1778 i chorąży dobrzyński 1778-1793. W 1764 roku otrzy- 
mał mandat posła na sejm konwokacyjny z ziemi dobrzyńskiej. W 1789 
roku był właścicielem dóbr Czernikówko, Gutowo iLukomie. 
Losy Józefa po 1793 roku nie są znane. W 1819 roku jako właściciel 
Czernikówka występuje w księgach hipotecznych tego majątku jego bra- 
tanek, Antoni Norbert Nałęcz(8). 
* AP Włocławek,KHip.Czernikówko; Spis majątk6w,s.36,44; Lauda,s.319; Inwentarze 
królewszczyzn, s.33,37,39; Kra j e w s k i ,Slownik, s.224-225(autor zapewne myli Józefa 
Macieja( 4) z innym Józefem N ałęczem( zm.17 52), chorążym dobrzyńskim w latach 1737- 
1750, łącząc dwie osoby w jednym biogramie. Józef Maciej nie mógł być posłem na sejm 
w 1733 i chorążym dobrzyńskim w 1793 roku ( zob.Urzędnicy,s.253); N i e s i e c ki, 
Herbarz,t.6,s.516; U r u s ki, Rodzina,t.12,s.20. 


I 
I 


Gabriel Wojciech Nałęcz(6), syn Kazimierza Antoniego znany 
jest w źródłach ziemi dobrzyńskiej jako łowczy dobrzyński w latach 172 7- 
1744, podczaszy dobrzyński 1744-1758 i chorąży dobrzyński 1758-1767. 
Po ojcu otrzymał Steklinek. Zmarł bezpotomnie przed 1789 rokiem, prze- 
kazując swój majątek bratankowi Antoniemu Norbertowi(8). 
* AP Włocławek, KHip.Steklinek nie podaje daty przejęcia tych dóbr przez Antoniego(8); 
Spis majątków,s.36 gdzie właścicielem StekIinka w 1789 roku jest już Antoni(8); U ru- 
ski,Rodzina,t.12,s.36 błędnie podaje, że Gabriel miał syna Piotra; Urzędnicy,nr 
1400,1470,1542. 


Franciszek N ałęcz(5) syn Kazimierza Antoniego występuje w źró- 
dłach jako skarbnik dobrzyński w latach 1761-1762 i wojski dobrzyński 


121
>>>
I, 


j f 
l. 
I 
 
, r 
n 
J' I 1 
1 
I 


od 1762 do 1774 roku. Po ojcu otrzymał dobra Zębowo. Zmarł przed 22 
czerwca 1776 roku. Majątek Zębowo oraz urząd wojskiego dobrzyńskie- 
go odziedziczył po nim jedyny syn Antoni Norbert(8). 
*U r u s k i ,Rodzina,t.12,s.20; Urzędnicy,nr 1661,1721. 


i 
'iii 


Antoni Norbert Nałęcz(8), syn Franciszka występuje w źródłach 
ziemi dobrzyńskiej jako: miecznik dobrzyński w latach 1774-1776, woj- 
ski większy dobrzyński 1776-1778, łowczy rypiński 1778-1788, podsto- 
li rypiński 1788-1789, podstoli dobrzyński 1789-1790 i stolnik rypiń- 
ski 1790-1793. W 1778 roku został deputowanym do Trybunał Koronne- 
go w Piotrkowie. Na sejmiku lipnowskim w 1784 roku pełnił funkcję 
marszałka. W 1788 roku otrzymał mandat posła z ziemi dobrzyńskiej na 
Sejm Wielki. W 1807 roku powołany został w skład izby sprawiedliwo- 
ści departamentu płockiego. W Księstwie Warszawskim pełnił urząd 
marszałka sejmiku powiatu lipnowskiego. 
Po śmierci ojca Franciszka odziedziczył w 1776 roku dobra Zębo- 
wo. Przed 1789 rokiem, po zmarłym bezpotomnie stryju Gabrielu Woj- 
ciechu(6), wszedł w posiadanie Steklinka. W 1789 roku posiadał dobra 
Czernikowo (w kościele parafialnym w Czernikowie znajduje się tablica 
poświęcona jego pamięci). W 1792 roku kupił od Antoniego Gabriela 
Karwosieckiego Hornówko, a w 1798 Mazowsze od Bonawentury Paproc- 
kiego. Po 1793 roku otrzymał po stryju Józefie(4) dobra Czernikówko, 
które w 1819 roku sprzedał Janowi Cissowskiemu. 
Ożeniony był z Heleną, córką Andrzeja Zielińskiego, właściciela Skę- 
pego. Pozostawił dwóch synów: Piotra(13) i Michała(14) oraz córki: Salo- 
meę(12), Brygidę(11) i Teresę(15). Zmarł w 1823 roku i pochowany został 
przy kościele Ojców Karmelitów w Oborach. 
Brygida(11), córka Antoniego otrzymała po śmierci ojca dobra Czer- 
nikowo. Mężem jej był K wiryn Zieliński. Małżeństwo to zakończyło się 
bezpotomnie. Czernikowo zostało sprzedane przez Brygidę po śmierci męża 
w 1846 roku. 
Teresa(14), córka Antoniego otrzymała po śmierci ojca dobra Ma- 
zowsze. Mężem jej był Bernard Smoleński. Ze związku tego urodził się 
syn Ludwik(19), który przejął majątek po rodzicach w 1842 roku. Ludwik 
ożeniony był z Walerią(16), córką Piotra Nałęcza(13). 
Salomea(12), córka Antoniego, odziedziczyła po śmierci ojca Hor- 
nówko. Była żoną Ludwika Borzewskiego, właściciela Ugoszcza. Zmarła 
w 1823 roku i Hornówko zostało sprzedane Andrzejowi Budzyńskiemu. 
* AWKW Lipno,KHip.Hornówko; AP Włocławek,KHip.Czernikówko,Mazowsze,Steklinek; 
Lauda,s.386,392,394-397; Lista właścicieli,nr 673-674; Spis majqtków,s.36,40; Corpus,4/ 
2,s.183 (autorzy prawdopodobnie słusznie twierdzą, że żoną Antoniego była pochowana 
razem z nim w Oborach Teresa ze Zboińskich Nałęcz, zapewne była drugą żoną); G a w a- 
r e c k i ,Opis,s.115-116; G ó ź d ź ,Lipno,s67; Inwentarze króIewszczyzn,s.34-36,39; Ko- 
c i s z e w s k i ,Mazowsze,s.123, 142,244; M. Kra j e w s k i ,Udzial ziemi dobrzyńskiej w 
uchwaleniu Konstytucji 3 Maja, wojnie w jej obronie i powstaniu kościuszkowsJdm (w:) 


l!' l 

 J II 

 


II' 
,r 


122
>>>
pochówku. Odnotowane zostały takze wykorzystane w pracy wywiady 
przeprowadzone wśród żyjących potomków ziemian. Relacje te podda- 
no gruntownej krytyce i konfrontacji z innymi źródłami. Ze względu na 
nierówną ilość materiału biogramy poszczególnych osób zróżnicowane 
są pod względem ilości i jakości. 
Uzupełnieniem danych biograficznych są tablice genealogiczne 
rodów ziemiańskich. Liczba, pod którą dana osoba występuje w biogra- 
mach. odpowiada liczbie na wykresie. Przy imionach starano się podać 
współmałżonka oraz majątek i czas jego posiadania. W przypadku ko- 
biety, jeżeli dobra ziemskie były własnością jej męża, wymieniono tylko 
ich nazwę. Brak źródeł nie zawsze pozwalał również określić czas po- 
siadania folwarku. Tablice ze względów technicznych zawierają najczę- 
ściej tylko ważniejsze osoby z rodu w linii męskiej, natomiast szerszy 
zakres podano w tekście głównym. Linie genealogiczne ułożone zostały 
z punktu widzenia tej części rodu, która występuje w źródłach ziemi 
dobrzyńskiej w XIX i XX wieku. W tablicach, podobnie jak w części 
biograficznej, nie występują natomiast osoby nie związane z badanym 
terenem. 
Praca ma na celu zainspirować i ułatwić dalszą pracę historyka 
nad ziemiaństwem dobrzyńskim. Zanim doczekamy się w miarę dokład- 
nej monografii tej grupy społecznej warto podjąć badania dotyczące po- 
szczególnych rodów, choćby tych najbardziej znakomitych - Chełmic- 
kich, Karnkowskich, Zboińskich, Zielińskich czy konkretnych majątków. 
Biogramy nie są wyczerpujące, z czego autor zdaje sobie sprawę. Głów- 
ny nacisk położony został bowiem na genealogię rodów, bez głębszej 
analizy gospodarki, kultury i sytuacji politycznej. 
Na zakończenie pragnę podziękować recenzentowi tej pracy dr Krzy- 
sztofowi Mikulskiemu, za cenne uwagi, które pozwoliły mi niektóre za- 
gadnienia teoretyczne i merytoryczne widzieć szerzej i pogłębić. Dzię- 
kuję również wszystkim sponsorom, potomkom rodów ziemiańskich i 
urzędom gmin z terenu ziemi dobrzyńskiej za udzieloną pomoc finan- 
sową. Bardzo dziękuję Dyrekcji Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie 
za zrozumienie potrzeby opublikowania pracy. 
Dziękuję wszystkim, którzy w jakikolwiek sposób przyczynili się 
do powstania tej publikacji. 


Autor 


11
>>>
.1 
, 


Powstanie kościuszkowskie na lillajwach i Pomorzu Gdańskim, pod red. M. P a w l a k a, 
Bydgoszcz 1994,passim; t e n Ż e ,Slownik,s.224 (autor podaje błędnie datę urodzin Anto- 
niego Norberta. Nie mógł się on bowiem urodzić w 1769 roku i w pięć lat później zostać 
miecznikiem dobrzyńskim): Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki,s.26; Z i e I i ń- 
s c y, M-ladomość,cz.2,s.236). 


I 
I 
I 


Piotr Nałęcz(13), syn Antoniego otrzymał w wyniku działów ro- 
dzinnych po śmierci ojca dobra Steklinek z przyległością Niedźwiedź. 
Zmarł około 1848 roku. Pozostawił syna Józefa Kajetana oraz córki: 
Walerię Katarzynę(16), ożenioną z Ludwikiem Smoleńskim(19) i Karoli- 
nę. Wspólne prowadzenie majątku przez rodzeństwo spowodowało za- 
dłużenie dóbr. W 1852 roku Steklinek kupił na licytacji brat Piotra, Mi- 
chał Nałęcz(14). 
· AP Włocławek,KHip.Steklinek: Lista wlaścicieli,nr 492-496 (gdzie prawdopodobnie 
błędnie podano, że Piotr był właścicielem Czernikowa i Mazowsza w 1825 roku. Dane te 
są bowiem sprzeczne z księgami hipotecznymi tych majątków): Spis szlachty,s.163. 


I I , 
I 


J I 


" 
, 


j' 


Michał Nałęcz(14), syn Antoniego otrzymał po ojcu w wyniku 
działów rodzinnych dobra Zębowo. W 1852 roku wykupił na licytacji 
Steklinek. 
Zmarł około 1870 roku pozostawiając synów: Mścisława(17) i An- 
toniego(18) oraz córki: Marię i Józefę. W 1870 roku rodzeństwo Nałęcz 
dokonało podziału majątku. Mścisław otrzymał Steklinek, a Antoni Zę- 
bowo. 


, , 
I 
I 


· AP Wlocławek. KHip.Steklinek: U r u s k i ,Rodzina ,t. 12,s.20. 


j 
q l 


Mścisław Nałęcz(17), syn Michała po śmierci ojca w 1870 roku 
stał się właścicielem dóbr Steklinek. Ożeniony był z Antoniną, córką 
Eugeniusza Piwnic kiego i Joanny ze Zboińskich, właścicieli Kikoła. W 
1880 roku, po śmierci Joanny ze Zboińskich Piwnickiej, wykupił dobra 
Kikół od rodzeństwa żony. Wartość tego majątku wyceniono wówczas 
na sumę 391 tys. rubli. Na spłatę przeznaczył również Steklinek, który 
otrzymała siostra Antoniny, Bronisława rozwiedziona Sumińska. W 1902 
roku przekazał Kikół synowi Władysławowi, wydzielając dla siebie z 
tych dóbr tylko Radziochy i Wolęcin. 
Mścisław Nałęcz pozostawił synów: Władysława(20), Alfonsa(21) 
oraz córki: Jadwigę, Zofię i Marię. Zmarł w 1913 roku. Po jego śmierci 
Wolęcin wykupił od rodzeństwa Alfons(21), a Radziochy nabył w 1916 
roku Michał Dzierżanowski. 


. AP Włocławek,KHip.Kikół,Steklinek.Radziochy,Wolęcin: Lista TR,s.97. 


Antoni Nałęcz(18), syn Michała otrzymał w 1870 roku, w wyniku 
działów rodzinnych dobra Zębowo. Dobra te wyceniono wówczas na 
sumę 530 tys.złp. W 1886 roku Zębowo kupiła na licytacji Kazimiera 


123 


r: 
I 
 
I 
I 
I
>>>
1- I 


I' 


li' 


Puzyna, córka Gustawa Zielińskiego. 
* AWKW Toruń, KHip.Zębowo. 


Władysław Nałęcz(20), syn Mścisława urodził się w 1872 roku. 
Od 1902 roku był właścicielem dóbr Kikół. W 1909 roku majątek ten 
został częściowo rozparcelowany. Był znanym w Polsce hodowcą koni 
krwi szlachetnej. 
Władysław Nałęcz zmarł w 1934 roku i został pochowany w Kiko- 
leo Majątek Kikół otrzymał wówczas syn Alfonsa, Stanisław Nałęcz. W 
1937 roku dobra te zostały zlicytowane. Znaczną część wykupiła Cu- 
krownia Chełmica, która przeprowadziła parcelację ziemi, a w pałacu 
utworzono szkołę. 
* AP Włocławek KHip.Kikół; J . G r a b o w s ki. Warunki i rozmieszczenie typów, poziom i 
okręgi hodowli koni w Polsce,Warszawa 1933,s.254; reI. Z.Rykaczewski z Torunia. 


I 
, 


Alfons Nałęcz(21), syn Mścisława otrzymał po śmierci ojca do- 
bra Wolęcin. 
Pozostawił syna Stanisława(22), który w 1928 roku odziedziczył 
majątek. Na krótko przed wojną Wolęcin został wydzierżawiony przez 
Stanisława Nałęcza, który przeniósł się do Wilna, gdzie prowadził przed- 
siębiorstwo drzewne. 
* AP Włocławek KHip.Wolęcin; reI. Z.Rykaczewski z Torunia. 


j 
I 


11 
I 
t, 
" , n 
II 


l. l 


124
>>>
, ! 


I 
I 
I 


Ostrowscy herbu Nieczuja 


Pierwszych przedstawicieli 
rodu Ostrowskich widzimy w ziemi 
dobrzyńskiej w II poło XVIII wieku. Ka- 
zimierz Ostrowski sprawował w latach 
1764-1778 urząd wojskiego rypińskie- 
go i 1778-1780 wojskiego dobrzyńskie- 
go. Spokrewniony był z nim zapewne 
Jan(l), właściciel dóbr Piskorczyn, Woj- 
nowo i Złotopole, który pozostawił 
trzech synów: Sylwestra(2), Franci- 
szka(3) i Antoniego(4). 
*U r u s k i ,Rodzina ,t. 13,s.101; Vrzędnicy,s.2S7 
gdzie autorzy zaliczają Kazimierza do Ostrow- 
skich herbu Topór. 


'II 
J 


Sylwester Ostrowski(2), syn Jana 
odziedziczył po śmierci ojca dobra Woj- 
nowo. Był również właścicielem Gi- 
żynka. który sprzedał w 1815 roku Salomei z Nałęczów Borzewskiej. 
Ożeniony z Franciszką Bobolecką miał syna Józefa Kwiryna(5) i córkę 
Helenę. Sylwester zmarł około 1834 roku i majątek odziedziczyły po nim 
dzieci. które jednak w rok później sprzedały Wojnowo Antoniemu Su- 
mińskiemu. Prawdopodobnie Józef pozostawił sobie tylko niewielki 
majątek Kazimierzewo, wchodzący wcześniej w skład dóbr Wojnowo. 
Synem Józefa był Antoni(8), który za udział w powstaniu stycz- 
niowym został skazany na służbę w wojsku rosyjskim w charakterze 
szeregowego żołnierza. 
· A Rypin,KHip.Giżynek, Rypin; Lista właścicieli ,nr 641,642; Spis majqtków,s.46(Giżynek 
należał do Ostrowskich już przed 1789 rokiem); Spis szJachty,s.176; Kra j e w s ki, Po- 
wstanie,s.12S oraz t e n ż e ,Powstanie styczniowe w ziemi dobrzyńskiej (1863-1864) (w:) 
Z dziejów powstania styczniowego na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej,pod red. S. K a- 
l e fi b k i ,Warszawa 1989,s.129 twierdzi. że Antoni(8) był właścicielem dóbr Kisielewo. 
W księgach hipotecznych tego majątku nie występują jednak przedstawiciele rodu Ostrow- 
skich(zob.AP Włocławek,KHip.Kisielewo); U r u s k i ,Rodzina,t.13,s.102. 


I 
'I 

I 


Franciszek Ostrowski(3), syn Jana otrzymał po ojcu dobra Pi- 
skorczyn. Ożeniony z Marianną Ostrowską miał synów: Szymona(6) i 
Kazimierza. Majątek objął po nim Szymon w 1822 roku, Franciszek brał 


125 


'1
>>>
, 


udział w tumulcie szlacheckim na sejmiku w Lipnie w 1790 roku. 
Szymon Ostrowski(6) był właścicielem Piskorczyna do 1873 roku. 
Majątek ten odziedziczył po nim jego syn Jan(9), a w 1883 roku syn Jana, 
Szymon Wacław(12). Po Szymonie Piskorczyn otrzymała w 1912 roku 
jego córka, Julia, która jako ostatnia z rodu sprzedała majątek Franci- 
szkowi Śledzianowskiemu. 
* AWI0N Rypin,KHip.Piskorczyn; Lauda,s.401; lista wJaścicieli,rn 391; Spis szJachty.s.176: 
U r li s k i ,Rodzina,t.13,s.102. 


I 
J' I. 
o I 
,I, 

 I' 


Onufry Ostrowski(7), syn Antoniego(4) otrzymał po ojcu majątek 
Złotopole przed 1825 rokiem. Dobra te wyceniono wówczas na 142 tys.zlp. 
Onufry był uczestnikiem powstania listopadowego. Brał również 
udział w partyzantce polistopadowej 1833 roku. Werbował ochotników 
do oddziału "Zemsty Ludu", zaopatrywał w żywność i ułatwiał kore- 
spondencję. Po upadku powstania zbiegł za granicę. Z mocy wyroku 
władz rosyjskich w 1835 roku, majątek Złotopole został skonfiskowany 
na Skarb Królestwa Polskiego. Już w 1838 roku dobra te wykupił od skarbu 
państwa syn Onufrego, Franciszek(10). 
Żoną Onufrego była Salomea Czermińska, z którą miał dwóch sy- 
nów: Franciszka(10) i Aleksego(l1) oraz córkę Agatę. 
Aleksy Ostrowski(l1), syn Onufrego urodził się około 1803 roku 
w Złotopolu. Był głuchoniemy. Został jednak oskarżony o niedoniesie- 
nie o pojawieniu się w 1833 roku oddziału Artura Zawiszy. Na mocy 
decyzji namiestnika zwolniono go od odpowiedzialności karnej. 
* AP Włocławek,KHip.Złotopole; lista wJaścicieli,rn 675,676; Spis szJachty,s.176 twier- 
dzi, że Aleksy był synem Antoniego; Kaczkowski, Konfiskaty,s.348; Krajew- 
s ki ,SJownik,s.247; SpoJeczeństwo,s.330-332, 342-343,350-352; Uczestnicy,s.334; U r u- 
s k i ,Rodzina,t.13,s.102. 


! ' 


III 


Franciszek Antoni Ostrowski(10), syn Onufrego urodził się okolo 
1817 roku w Złotopolu. Ukończył 5 klas gimnazjum w Płocku. W 1833 
roku był przesłuchiwany przez władze rosyjskie w związku z wyprawą 
Józefa Zaliwskiego. W czasie śledztwa ustalono, że z polecenia ojca po- 
magał, razem z bratem Aleksym, partyzantom Artura Zawiszy. Ze wzglę- 
du na młody wiek został zwolniony z odpowiedzialności karnej i odda- 
ny pod dozór policyjny. 
W 1838 roku Franciszek wykupił od Skarbu Królestwa Polskiego 
skonfiskowane dobra Złotopole. Zmarł 2 czerwca 1884 roku i pochowa- 
ny został na cmentarzu w Lipnie. Z inskrypcji nagrobnej wynika, że pel- 
nił urząd radcy Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Majątek przeka- 
zał synowi Romanowi(13). 
* AP Włocławek,KHip.Złotopole; BDBZ Włocławek,Kartoteka cmentarzy,Cmentarz w Lip- 
nie; Spis szJachty,s.176; K raj e w s k i -M i e tz, Zabytki,s.72; SpoJeczeństwo,s.332; Ucze- 
stnicy,s.333: U r li s k i ,Rodzina,t.13,s.102. 


126
>>>
Roman Ostrowski(13), syn Franciszka otrzymał w 1884 roku po 
ojcu majątek Złotopole . Od 1907 roku był przewodniczącym Wydziału 
Rolnego Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. Orga- 
nizował pole doświadczalne w Jastrzębiu pod Lipnem. W 1914 roku 
wszedł w skład Komitetu Obywatelskiego, a w 1916 w skład Rady Opie- 
kuńczej powiatu lipnowskiego. W październiku 1918 roku na zebraniu 
ziemian w Dyblinie został wybrany do zarządu przejmującego władzę w 
powiecie po wycofujących się Niemcach. 
Zmarł około 1919 roku, a Złotopole jego spadkobiercy sprzedali 
Władysławowi Lipczyńskiemu. 
.AP Włocławek,KHip.Złotopole; Ś w i e c k i - Wy b u l t ,Mazowsze,s.60,136,176,267; 
Z. Was zki e w i c z ,Z dziejów ziemi dobrzyńskiej w latach 1918-1939 (w:) Studia z 
dziej6wziemi dobrzyńskiejXV-XXwiek,podred. M. Wo j ci e ch ows k ie go ,Warszawa- 
Poznań-Toruń 1987,s.103; Wy b u l t ,OTRZD,s.l1. 


d 
I' 
l' 
II 


, I 
i 


, :1 


I 
l' 


I I 


127
>>>
, I 
I [ 
j 
J: I 


Piwniccy herbu Lubicz 


Rodzina Piwnickich pochodzi z 
Piwnic pod Toruniem. Przodkiem tego 
rodu był Jan Dobrski, przybysz z zie- 
mi dobrzyńskiej, który odziedziczył 
Piwnice wraz z ręką żony w połowie 
XVI wieku. W XVII i XVIII wieku na- 
leżała do najzamożniejszych rodzin 
szlacheckich województwa chełmiń- 
skiego. W 1844 roku Ignacy Józef Piw- 
nicki otrzymał od króla Fryderyka Wil- 
helma IV tytuł hrabiowski pruski z pra- 
wem dziedziczenia przez swoich po- 
tomków. Zmarł jednak bezpotomnie. 
Początki rodu Piwnickich, którzy w 
XIX i XX wieku odegrali ważną rolę w 
dziejach ziemi dobrzyńskiej, możemy 
wyprowadzić od Konstantego Kazimie- 
rza Piwnickiego, który występuje w 
źródłach z 1674 roku jako poseł na sejm elekcyjny z województwa cheł- 
mińskiego, w 1684 jako pisarz grodzki chełmiński i w 1690 jako podwo- 
jewodzi chełmiński. Ożeniony z Zofią z Lubodzieskich miał synów: Jana 
Franciszka, podwojewodziego chełmińskiego i Kazimierza Ignacego. 
Kazimierz Ignacy Piwnicki, syn Konstantego znany jest w źródłach 
jako miecznik inflancki, w 1730 roku jako pisarz ziemski chełmiński, w 
1736 podwojewodzi, w 1757 sędzia ziemski chełmiński. Ożeniony z Ka- 
tarzyną Borowską pozostawił synów: Wiktoryna, szambelana pruskie- 
go, Konstantego, archidiakona pomorskiego, Antoniego i Kazimierza(l), 
asesora sądowego chełmińskiego, podwojewodziego chełmińskiego w 
1734 roku, który z Zofią Radowicką miał dwóch synów: Ignacego(2) i 
Dominika(3). 


¥ 


I' 


l! II 


l' 
I 


I 
l' 


I 
.1 


I 


'l,' 
.I I 
I 


*U r u s k i ,Rodzina,t.13,s.53; Kra i e w s k i ,S/ownik.s.269; L e i t g e b e r .Nowy Alma- 
nach,s.46. 


Ignacy Piwnicki(2), syn Kazimierza jest pierwszym przedstawi- 
cielem tego rodu występującym w źródłach ziemi dobrzyńskiej. Począt- 
kowo widzimy go jako posła z województwa malborskiego na sejm elek- 
cyjny w 1764 roku, w 1772 roku był starostą tczewskim, a w 1777 wystę- 


128
>>>
puje jako podkomorzy królewski. W ziemi dobrzyńskiej pojawia się praw- 
dopodobnie dopiero w związku z małżeństwem jakie zawarł z Teresą, 
córką Juliusza Dziewanowskiego z Płonnego. Ślub nastąpił przed 1789 
rokiem, gdyż wówczas widzimy pierwszy raz Ignacego jako właściciela 
majątku Gulbiny. Występuje on z tytułem szambelana króla pruskiego, 
jaki zachował z ziemi chełmińskiej. 
Ignacy zmarł około 1802 roku pozostawiając jednego syna Alojzego ( 4), 
który zapoczątkował linię Piwnickich związaną w XIX i XX wieku z Gulbi- 
narni, oraz dwie córki: Alojzę i Konstancję, które zostały zakonnicami. 
· AWI0N Rypin,KHip.Gulbiny; Spis majątków,s.50; U r u s k i ,Rodzina,t.13,s.53. 


' I I 
III 
J: 


I, 
1 
! li 


Alojzy Piwnicki(4), syn Ignacego był od 1802 roku właścicielem 
dóbr Gulbiny, wycenionych wówczas na 300 tys. złp. W Gulbinach po- 
budował dwór i założył park. W okresie napoleońskim był rotmistrzem 
ułanów wojsk Księstwa Warszawskiego. W 1812 roku pełnił funkcję radcy 
powiatowego powiatu lipnowskiego. W latach 1824-1825 gościł w swo- 
jej posiadłości Fryderyka Chopina, przebywającego wówczas na waka- 
cjach u Dziewanowskich w Szafarni. 
Alojzy ożeniony był z Brygidą(zm.1855), córką Ludwika Borzew- 
skiego i Salomei z Nałęczów, właścicieli Ugoszcza. Ze związku tego uro- 
dził się syn Ignacy Ludwik Jan Nepomucen(8). Alojzy Piwnicki zmarł 
ok. 1834 roku. 
. AWI0N Rypin,KHip. Gulbiny; BDBZ Włocławek,park dworski w Gulbinach,sygn. P-82/ 
G; Lista wJaścicieli,nr 178; Spis szlachty,s.185; Katalog,t.ll,z.9,s.40; Kociszew- 
s k i ,Mazowsze,s.407; Kra j e w s k i ,SJownik,s.268; Kra j e w s k i - M i e t z Zabytki,s.46; 
Płyta nagrobna Brygidy zBorzewskich Piwnickiej znajduje się w klasztorze w Oborach. 


, I 


II 


IIII 


I 
M , 



I 
I 
l' 
I 
I 'I 
l, 


Ignacy Ludwik Piwnicki(8), syn Alojzego urodził się 13 stycz- 
nia 1821 roku. Po śmierci ojca, będąc jeszcze nieletnim, odziedziczył w 
1834 roku dobra Gulbiny. W 1868 roku dokupił jeszcze majątek Cetki. 
Ożeniony był z Wandą(22), córką Adolfa Piwnickiego(ll) ze Sta- 
rorypina. Zmarł w 1879 roku pozostawiając synów: Tytusa, Witolda oraz 
Mariana Gabriela(13) i Włodzimierza(14). Pochowany został na cmenta- 
rzu wTrąbinie. 
Tytus Piwnicki, syn Ignacego, posiadał majątek Stróże na Kujawach. 
Był znanym w Królestwie Polskim hodowcą owiec. Opublikował kilka 
prac z tej dziedziny, m.in. na łamach Gazety Rolniczej artykuł "Rasa pło- 
miańska owiec" dotyczący hodowli prowadzonej przez Bronisława Pru- 
skiego w Płomianach w pow.lipnowskim. Od 1908 roku pełnił funkcję 
przewodniczącego Sekcji Chowu Owiec Centralnego Towarzystwa Rol- 
niczego. Był również radcą Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Oże- 
niony był z Marią Górską. 
Witold Piwnicki, syn Ignacego, urodzony w 1851 roku był mala- 
rzem, uczniem Jana Matejki. Znany jest szczególnie jego obraz "Bitwa 


I 


129 


I 
1 -\ 
,I 
l' 
l t 
\
>>>
I' 
J 


pod Cecorą". Witold ożeniony był z Anną Starzyńską. 
* AWKW Rypin,KHip.Cetki,Gulbiny; Lista TR,s.98; Spis szlachty,s.185; W. p r u s ki, Ho- 
dowla zwierząt gospodarskich w Królestwie Polskim w latach 1815-1918,t.3,Warszawa 
1969,s.419,431,432; Tablica inskrypcyjna na cmentarzu wTrąbinie. 


II 


Włodzimierz Piwnicki(14), syn Ignacego otrzymał w wyniku 
działów rodzinnych, przeprowadzonych w 1888 roku, majątek Cetki i 
Łączonek. Właścicielem tych folwarków był do 1904 roku. 
Pozostawił syna Włodzimierza(19a), urodzonego w 1899 roku w 
Łączonku. Włodzimierz Piwnicki(19a), syn Włodzimierza(14) był ucze- 
stnikiem kampanii wrześniowej w stopniu porucznika. Aresztowany w 
1943 roku przez Gestapo w czasie łapanki ulicznej, został wywieziony 
do Oświęcimia, gdzie zmarł w 1944 roku. 
Włodzimierz Piwnicki(19a) ożeniony był z Wandą Mukutowską 
herbu Bończa. W 1940 roku została ona wysiedlona wraz z dziećmi do 
obozu przejściowego "Szmalcówka" w Toruniu. Następnie zamieszkała 
w Warszawie. Po Powstaniu Warszawskim została aresztowana razem z 
synem Włodzimierzem(ur.1934), przewieziona do siedziby Gestapo na 
Szucha i tam wraz z dzieckiem zastrzelona. 
* AWKW Rypin,KHip.Cetki; re1.J.Piwnicki(syn Włodzimierza(19a)). 



I 


! "1. 
I 


Marian Piwnicki(13), syn Ignacego otrzymał w wyniku działów 
rodzinnych przeprowadzonych w 1888 r. dobra Gulbiny, wycenione wów- 
czas na 100 tys. rubli. Majątek ten w latach dwudziestych obciążony był 
długami w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim i u osób prywatnych. 
W 1925 r. Marian przekazał Gulbiny córce Helenie(19) i jej mężowi Bole- 
sławowi Brzezickiemu, składając na nich obowiązek spłaty długów. Brze- 
ziccy spłacili całkowicie zadłużenie i byli właścicielami Gulbin do 1939 r 
Marian Piwnicki ożeniony był z Marią Wierzbicką. Zmarł w 1934 
i został pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu wTrąbinie. 
* AWKW Rypin, KHip. Gulbiny; Według Księgi Adresowej,s.2022 majątek Gulbiny liczyl w 
1926 roku 336 ha; Rel.E.Rajewicz(wnuczka Mariana). 


I 
I
 
 
,I .1 
I ' 
II 


l' 


Helena Piwnicka(19). jedyna córka Mariana urodziła się w 1897 
roku. W 1922 wyszła za mąż za Bolesława Brzezickiego. W 1939 roku 
usunięta przez Niemców z dworu w Gulbinach zamieszkała w pobli- 
skim Marianowie. Po wojnie podjęła pracę w szkole w Trąbinie jako na- 
uczycielka, wkrótce jednak wyjechała do Krakowa, a następnie do War- 
szawy, gdzie pracowała w ZOO. Zmarła w 1967 roku i została pochowa- 
na w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Tąbinie. 
Bolesław Brzezicki, mąż Heleny, urodzony w 1899 r. Studiował w 
Wyższej Szkole Rolniczej w Warszawie. Brał udział w wojnie polsko-ro- 
syjskiej 1920 r. na Ukrainie. W 1922 r. ożenił się z Heleną Piwnicką i 
otrzymał majątek Gulbiny. Był aktywnym działaczem społecznym w po- 


130
>>>
, I 


wiecie rypińskim. Pełnił funkcję prezesa sądów rozjemczych w Rypinie. 
W 1939 roku gościł w Gulbinach generała Władysława Andersa. W kam- 
panii wrześniowej walczył w szeregach Armii Pomorze. Brał udział w 
bitwie nad Bzurą. Wzięty do niewoli i wywieziony do oflagu w Gross- 
bom. W 1945 r. trafił do armii gen. Andersa we Włoszech, a w rok później 
wrócił do kraju. Mieszkał i pracował w Warszawie. Zmarł w 1982 r. i 
został pochowany na Powązkach. 
· AWKW Rypin, KHip. Gulbiny; Według Księgi adresowej,s.2022 majątek Gulbiny liczył w 
1926 roku 336 ha; C h e ł m i c k i ,Pamiętnik.s.35; ReI.E.Rajewicz (córka). 


Dominik Piwnicki(3), drugi syn Kazimierza występuje w źródłach 
z lat 1768-1794 jako szambelan królewski. Prawdopodobnie nie posia- 
dał dóbr w ziemi dobrzyńskiej. Ożeniony z Heleną Konarską pozostawił 
trzech synów: Jana Melchiora(5), Stanisława(6) i Ignacego Józefa(7), szam- 
belana pruskiego, właściciela dóbr Małżewo w pow. starogardzkim, któ- 
ry otrzymał w 1844 roku tytuł hrabiego, zmarł bezpotomnie. Stanisław 
Piwnicki(6) zapoczątkował linię rodu występującą w źródłach ziemi do- 
brzyńskiej do 1939 roku. 
'U r li s k i ,Rodzina,t.13,s.53; Spis szlachty,s.185. 


I 
, l' 


!' 
j 


Jan Melchior Piwnicki(5), syn Dominika, urodzony 28 grudnia 
1785 roku. Nabył w 1818 roku od Dominika Dziewanowskiego dobra 
Płonne za sumę 540 tys. złp. W majątku tym pobudował dwór i założył 
park. W wojsku Królestwa Polskiego dosłużył się stopnia pułkownika. 
Brał udział w powstaniu listopadowym jako dowódca 1 Pułku Jazdy Płoc- 
kiej. Za udział w powstaniu wyrokiem Rady Administracyjnej dobra 
Płonne należące do Jana Melchiora zostały skonfiskowane w 1835 roku 
przez Skarb Publiczny Królestwa Polskiego. Majątek ten nabył wkrótce 
od skarbu państwa Ignacy Łempicki. 
Jan Melchior ożeniony był z Julianną Karnkowską, córką Rafała. 
Julianna zmarła w Toruniu, zapewne wkrótce po ślubie i wówczas Jan 
Melchior ożenił się ponownie z wdową po swym bracie Stanisławie(6), 
również z Julianną Karnkowską, córką Stefana i Eleonory z Jeżewskich. 
Potomstwo z pierwszego i drugiego związku nie jest nam znane i praw- 
dopodobnie nie występuje w źródłach ziemi dobrzyńskiej. 
. AWKW Golub-Dobrzyń, KHip.Płonne; Lista wlaścicieli,nr 580-583; B o n i e c k i ,Herbarz, 
1.9,s.272; G a war e c k i ,Opis,s.122; I was zk i e w i c z ,Dobro skonfiskowcwe.s.30-31; 
Kaczko w s ki ,Konfiskuty,s.348; Kra j e w s ki ,SJownik.s.268; Kra j e w s k i - M i e t z, 
Zabytki,s.123; U r u s k i ,Rodzina, t.6,s.215-216,t.13,s.53. 


..1 I 


I I 


l, 


Stanisław Piwnicki(6), syn Dominika nie występuje bezpośre- 
dnio w źródłach ziemi dobrzyńskiej. Był natomiast związany z tym tere- 
nem przez żonę Juliannę(zm. 1866), córkę Stefana Karnkowskiego, która 
w 1850 roku odziedziczyła po Gabrielu Podoskim dobra Starorypin. Sta- 


I' 


131
>>>
l' 

 


nisław pełnił wiele funkcji publicznych w Królestwie Polskim. W la- 
tach 1821-1826 był prezesem Komisji Województwa Sandomierskiego. 
W 1825 roku został wybrany marszałkiem Sejmu Królestwa Polskiego, a 
w rok później widzimy go jako prezesa Komisji Woj. Kaliskiego. Był jed- 
nym z założycieli Towarzystawa Kredytowego Ziemskiego w Warsza- 
wie. W okresie powstania listopadowego. w styczniu 1831 roku Rada 
Najwyższa Narodowa mianowała Stanisława członkiem komisji potrzeb 
wojska. Po upadku powstania listopadowego Piwnicki ponownie został 
prezesem Komisji Woj. Kaliskiego. Reprezentując poglądy zachowawcze 
zalecił wówczas zniesienie orłów i pieczęci polskich i zastąpienie ich 
godłem rosyjskim. Od 1835 roku pracował w Komisji Skarbu Królestwa 
Polskiego, a w 1840 był dyrektorem Komisji Spraw Wewnętrznych. 
Stanisław Piwnicki był kawalerem orderów: Orła Białego, św. Sta- 
nisława i św. Anny I klasy. Zmarł w 1840 roku. Z żony Julianny Z Karn- 
kowskich pozostawił synów: Eugeniusza(10) i Adolfa(l1) oraz córki: 
Zofię(9) i Julię(12)1J. 
Zofia(9), córka Stanisława wyszła za mąż za Antoniego hrabiego 
Sumińskiego(zm.1854), generalnego dyrektora poczt w Królestwie Pol- 
skim, właściciela dóbr Zbójno. Ze związku tego urodził się syn Artur 
Józef Gabriel(1834-1886), który przejął majątek po ojcu. Zofia po śmier- 
ci Antoniego Sumińskiego wyszła ponownie za mąż za Jana Trzcińskie- 
go. Artur Sumiński wziął udział w powstaniu styczniowym i dobra Zbój- 
no zostały mu skonfiskowane. W 1864 roku majątek ten wykupił na pu- 
blicznej licytacji Ludwik Jackowski za 154 tys. rubli. W 1871 roku Zbój- 
no od Jackowskiego wykupiła ponownie Zofia z Piwnickich Trzcińska21. 
Julia(12), córka Stanisława urodzona w 1807 roku, wyszła za mąż 
za Antoniego Borzewskiego (1796-1860), właściciela Ugoszcza. Ze związ- 
ku tego urodził się syn Zdzisław(1833-1884). Julia zmarła w 1893 roku i 
została pochowana na cmentarzu w Oborach 31 . 
*1)AWKW Rypin, KHip.Starorypin; Spis szJachty,s.185; Katalog, t. 11,z.9,s.40; Kra je w- 
s k i ,Slownik.s.269-270; [Re d .1.Piwnicki Stonislaw.PSB.t.26,1981,s.606-607. gdzie bi- 
bliografia dotycząca Stanisława Piwnickiego; U r u s ki .Rodzina .1.13,s.54.; Inskrypcja na- 
grobna w klasztorze w Oborach. 
2)AWKW Rypin KHip.Zbójno; Kra j e w s k i .Slownik.s.341 twierdzi, że Zbójno wykupi! 
Dzierżanowski od Artura Su mińskiego. co nie ma potwierdzenia w księgach hipotecz- 
nych tego majątku. 
3)U rus k i .Rodzjna,t.1.s.351-352; Kra j e w s k i ,Slownjk.s.270; Inskrypcja nagrobna Julii 
Borzewskiej z Piwnickich na cmentarzu w Oborach. 


l 


II ł 


I 
I 
" 
I 
d 
l' 


Eugeniusz Piwnicki(10),syn Stanisława urodził się w 1818 roku. 
Zapewne jeszcze za życia ojca ożenił się z Joanną. córką hrabiego Karola 
Zboińskiego. właściciela Kikoła. W 1855 roku Joanna wykupiła od ro- 
dzeństwa spadek po ojcu i w ten sposób dobra Kikół przeszły w posia- 
danie rodu Piwnickich. 
Eugeniusz i Joanna Piwniccy mieli syna Stanisława(15), o którym 
nie posiadamy żadnych wiadomości oraz córki: Julię(16), żonę Artura 
132
>>>
II 


Wykaz skrótów 
(literatura, źródła) 


--Bielecki,Słownik - R . B i e I e c k i ,Slownik biograficzny oficerów powstania li- 
stopadowego,t.1A-D,Warszawa1995. 
--Bieniak,Elita - J . B i e n i ak, Elita ziemi dobrzyńskiej w późnym średniowieczu i 
jej majqtki (w:) Stolica i region. Wloelawek i jego dzieje na tle przemian Kujaw i 
ziemi dobrzyńskiej,Włocławek 1995,s.23-59. 
--Biliński,Szlachta - A. B i I i ń s k i ,Szlachta ziemi dobrzyńskiej za ostatnich Ja- 
giellonów, Warszawa 1932. 
--Bilski,Region - S . B i I s k i ,Region brodnicki. Historia, zabytki, krajobraz, Bro- 
dnica 1978. 
--Bilski,Słownik - S . B i I s ki, Slownik biograficzny regionu brodnickiego, Bro- 
dnica-Toruń 1991. 
--Boniecki,Herbarz - A . B o n i e c k i ,Herbarz Polski. "Wiadomości historyczno-gene- 
alogiczne o rodach szlacheckich, t.1-16,Warszawa 1899-1914. 
--Borkowski-Dunin,Almanach - J. S . B o r k o w s k i - D u n i n ,Almanach blękitny, 
Lwów 1908. 
--Borkowski-Dunin,Genealogia - J . S . B o r k o w s ki - D u n i n ,Genealogia żyjqcych 
utytulowanych rodów polskich,Lwów 1895. 
--Chełmicki,Pamiętnik - B . C h e ł m i c ki, Powiat IJ'Piński w latach 1905-1939.Kartki 
z pamiętnika,Wprowadzeniem poprzedził, przypisami i aneksem opatrzył 
P. Gałkows ki ,Rypin 1997. 
--Corpus 4/2 - Corpus Inscriptionum Poloniae,t.4:Województwo wloelawskie, 
opr.A. Mie tz, J. Paku Is ki, cz.2:Ziemia dobrzyńska,Włocławek 1987. 
--Corpus 4/2 (suplement) - Corpus Inscriptionum Poloniae,t.4:Województwo wlo- 
elawskie, opr.A. M i e t z ,cz.2:Ziemia dobrzyńska,Rypin 1995. 
--Czarniecki,Herbarz - Herbarz Polski podług Niesieckiego treściwie ułożony...przez 
K. C z a r n i e c k i e g o ,t.1,Gniezno 1875, t.2,Gniezno 1881. 
--Epsztejn,Spis ziemian - T. E P s z t e i n, S. Gór z y ń s k i ,Spis ziemian RP w 
1930 roku, woj. warszawskie,Warszawa 1991. 
--Gawarecki,Opis - W. H . G a war e c k i ,Opis topograficzno-historyczny ziemi do- 
brzyńskiej, Płock 1825. 
--Gerber,Studenci - R . G e r b e r ,Studenci Uniwersytetu Warszawskiego 1808- 
1831 .Slownik biograficzny, Wrocław 1977. 
--Górzyński,Herby - S . Gór z y ń s ki, J . K o c h a n o w s k i ,Herby szlachty pol- 
skiej,Warszawa 1992. 
--Guldon,Mapy - Z . G u I d o n ,Mapy ziemi dobrzyńskiej w drugiej polowie XVI 
wieku ,Toruń 1967. 
--Guldon,Rzeczypospolita - Z . G u I d o n ,W czasach szlacheckiej Rzeczypospoli- 
tej - tel}'torium, ludność i stosunki stosunki gospodarczo-spoleczne (w:)Studia z 
dziejów ziemi dobrzyńskiej XV-XX wiek, pod red. M . Woj c i e c h o w s k i e g o , 
Warszawa-Poznań-Toruń 1974,s.9-68. 
--Inwentarze królewszczyzn - Inwentarze lustracyjne królewszczyzn w ziemi do- 
brzyńskiej z lat 1774-1777,wyd. i wstępem oparzyli Z . Gór s ki, A . M i e t z ,Ry- 
pin 1988. 


12
>>>
Sumińskiego,właściciela Zbójna i Wielgiego, Antoninę(17) i Bronisła- 
wę(18). Antonina wyszła za mąż przed 1880 rokiem za Mścisława Nałę- 
cza, właściciela dóbr Steklinek. Po śmierci ojca razem z mężem wykupi- 
ła Kikół od rodzeństwa. Bronisława przed rokiem 1880 była rozwiedzio- 
na z Zygmuntem Su mińskim, w 1890 roku wyszła za mąż za Witolda 
hrabiego Bnińskiego. W wyniku podziału dóbr Kikół otrzymała jako re- 
kompensatę majątek Steklinek, gdzie mieszkała do 1910 roku. 
* AP Włocławek,KHip. Kikół gdzie już w 1850 roku Joanna Zboińska występuje jako za- 
mężna Piwnicka: B o n i e c k i . Herbarz. Uzupełnienia,s.196: S z c z e p a ń s ki. [(j- 
kóJ.zubytkowy puJuc i park, Biuletyn Przewodnicki PTTK,nr 62, 1989,s.2; Kra j e w s ki, 
SJownik,s.340-341,343. 


mi 


I I 


Linia Adolfa (11 ) 


Adolf Stanisław Piwnicki(11), syn Stanisława urodził się około 
1808 roku. W 1827 roku rozpoczął studia na wydziale administracji Uni- 
wersytetu Warszawskiego. W latach 1829-1832 był aplikantem w Wy- 
dziale Policyjno-Wojskowym Komisji Mazowieckiej. W powstaniu listo- 
padowym odznaczył się jako podoficer w ataku na obóz rosyjski pod 
Nasielskiem 26 czerwca 1831 roku. Od 1835 roku był referentem w Dy- 
rekcji Generalnej Towarzystwa Ogniowego, a w latach 1842-1850 radcą 
wydziału w Dyrekcji Ubezpieczeń w Warszawie. 
W 1853 roku otrzymał po matce Juliannie z Karnkowskich majątek 
Starorypin. W skład dóbr tych wchodziły wówczas folwarki: Starorypin, 
Iwany, Kłuśno, Michałki i Rypałki. W Starorypinie Adolf pobudował dwór. 
W 1867 roku zakończył proces uwłaszczenia, przeznaczając dla chłopów z 
wsi: Iwany 110 morgów ziemi, Starorypin-141, Kłuśno-328, Rypałki-248, 
Ożeniony z Marią hrabianką Cellari pozostawił synów: Gusta- 
wa(20), Adolfa(21) Zygmunta(23) i Antoniego(24) oraz córkę Wandę(22). 
Gustaw, o którym posiadamy niewiele wiadomości, otrzymał w spadku 
po ojcu Kłuśno, które oddzielono od dóbr Starorypin. W 1890 roku ma- 
jątek ten sprzedaje Edwardowi Rudowskiemu i znika ze źródeł. 
*AWKW Brodnica,KHip.Kłuśno; ABN Rypin,KHip.Starorypin; BDBZ Włocławek,park 
dworski w Starorypinie,sygn.P-94/S; Spis szJachty,s.185; Callier.Bitwy,s.195; Ger- 
be r,Studenci,s.173: Lista TR,s.98; SGKP,t.11,s.262; U ru s k i .Rodzina.t.13,s.54. 


I I 


I I 
'II, 
1 
 


AdolfPiwnicki(21), syn Adolfa(11) urodzony w 1834 roku. Oże- 
nił się z Anielą(zm.ok.1907), córką Ignacego Machczyńskiego, właści- 
ciela Sosnowa i w ten sposób wszedł w posiadanie tego majątku liczące- 
goponad 1200 hektarów. Odbudował kościół w Rogowie spalony w 1871 
roku. Zmarł w 1903 roku i został pochowany na cmentarzu wRogowie. 
Z żony Anieli pozostawił syna Ignacego(25) i córkę Marię. 
*AWKYV Rypin.KHip.Sosnowo; Kronika Parafii Rogowo: Inskrypcja nagrobna na cmenta- 
rzu wRogowie. 


I 
II. 


j 
j , 


133
>>>
I ' 


Ignacy Piwnicki(25), jedyny syn Adolfa otrzymał majątek Sosno- 
wo po śmierci ojca w 1903 roku, chociaż zapis hipoteczny nastąpił dopiero 
w 1907 kiedy zmarła jego matka. Był aktywnym działaczem społecznym w 
powiecie rypińskim. W latach 1931-1934 pełnił funkcję prezesa rypińskie- 
go Związku Ziemian. W Sosnowie pobudował ochronkę dla dzieci. Posia- 
dał również majątek Kuchary w powiecie płockim. 
Ignacy ożeniony był z Wandą Leontyną Jabłońską herbu Jasień- 
czyk. Pozostawił dwie córki: Janinę(28), która wyszła za mąż za Artura 
Barthla, właściciela Nadroża i Irenę(29), która z mężem Tadeuszem Jan- 
tą-Połczyńskim odziedziczyła po ojcu Sosnowo. Ignacy Piwnicki zmarł 
w 1939 r. 
Janina z Piwnickich Barthel zmarła w Warszawie w 1942 roku. Ta- 
deusz Janta-Połczyński (ur.1889) aresztowany został przez Selbstschutz 
w październiku 1939 roku i rozstrzelany w lasach skrwileńskich. Żona 
jego Irena po opuszczeniu majątku w 1939 roku zamieszkała początkowo 
we wsi Podlasie k.Rogowa, a następnie w Warszawie, gdzie zmarła w 1980. 
* AWKW Rypin,KHip.Sosnowo: B o n i e c k i .Herbarz.t.8.s.122; J a s i e w i c z ,Lista,s.806; 
p i o t ro ws k i ,Biogramy,s.175: W. Zału s k i ,Rogowo,Mazur, 1909,nr 49,s.498; ReI.E.Ra- 
jewicz z Warszawy, Z.Borzewskiego zZaborowa. 


,. 


I 
I 


, 
, 


j 
l, I 


Zygmunt Piwnicki(23), syn Adolfa urodził się w 1838 r. w Sta- 
rorypinie. W 1889 r. przejął po ojcu dobra Starorypin. Ożeniony był z 
Haliną Hornowską herbu Korczak. Pozostawił syna Wiktora(27) i córki: 
Julię, Kazimierę i Anielę(30). Zmarł w 1914 r. przekazując majątek syno- 
wi Wiktorowi(27). Pochowany został na cmentarzu Kalwarii w Oborach. 
AWKW Rypin KHip.Iwany i Starorypin; Spis szlachty,s.185; B o n i e c k i ,HerbaJ"z,t.7,s.345; 
Kra j e w s k i - M i e t z, Zabytld,s.104; U r u s k i ,Rodzino,t.13,s.54. 


Wiktor Piwnicki(27), syn Zygmunta był właścicielem dóbr Sta- 
rorypin. Majątek ten sprzedał w latach 1936-1939 Stanisławowi Reinhar- 
dowi i zamieszkał w Rypinie. Zmarł w 1943 roku i został pochowany na 
cmentarzu w Rypinie. 
* AWKW Rypin KHip. Iwany i Starorypin: według Księgi Adresowej,s.2046 Wiktor Piwnic- 
ki posiadał w 1926 roku folwark Starorypin(336 ha) i Iwany(205 ha); Rel.E.Rajewicz. 


[ I 


Antoni Piwnicki(24), syn Adolfa ożeniony był z Wandą, córką 
Augusta Podoskiego. Od 1864 roku dziedziczyła ona po zmarłym ojcu 
dobra Rusinowo, Marianki i Zakrocz. Antoni Piwnicki był jednym z 
głównyoh założycieli Cukrowni "Ostrowite" w 1899 roku. 
Małżeństwo Antoniego i Wandy Piwnickich zakończyło się bez- 
potomnie. W 1907 roku po śmierci Wandy dobra Rusinowo otrzymał 
bratanek Antoniego, Wiktor Piwnicki(27). 
* AWKW Rypin,KHip.Rusinowo,Starorypin; (2) ,Cukrownia "Ostrowite",Echa Płoc- 
kie i Łomżyńskie,1900,nr 50,s.5; Uruski,Rodzina,t.13,s.54. 


134
>>>
I 
I ri I 
I I 


]. 


Pląskowscy herbu Oksza 


Ród Pląskowskich pochodzenie 
swoje wywodzi z Wielkopolski. Pierw- 
szy znany w źródłach Jan, posiadał w 
1603 roku wieś Złotniki w poznań- 
skiem. Początki linii, która w XVIII i 
XIX wieku licznie występowała w zie- 
mi dobrzyńskiej, wyprowadzić może- 
my od Macieja Pląskowskiego(l), ży- 
jącego w II poł.XVII wieku. Ożeniony 
z Marianną Grochowalską miał syna 
Wojciecha(2), który z żony Zofii Kawę- 
czyńskiej, podkomorzanki chełmiń- 
skiej pozostawił pięciu synów: Fabia- 
na(3), Franciszka(4), Józefa(5), 
Olbrachta(6) i Piotra(7). Trzech z nich 
tj.Franciszek, Józef i Piotr zapoczątko- 
wali trzy linie genealogiczne rodu wy- 
stępujące w ziemi dobrzyńskiej. 
'U fU S k i ,Rodzino,t.14.s.70-71; Ż y c h I i ń s k i ,Księga,t.21,s.79-81. 


Fabian Pląskowski(3), syn Wojciecha urodził się w 1705 roku. 
Miał tytuł doktora praw. W 1750 roku otrzymał prowizję na stanowisko 
biskupa sufragana chełmińskiego. W 1755 roku koronował figurę Matki 
Bożej Skępskiej w kościele Ojców Bernardynów w Skępem. W 1756 roku 
konsekrował kościół w Sadłowie, a w 1775 ufundował dzwon do tej 
świątyni. Zmarł w 1784 roku i został pochowany w katedrze w Chełm- 
ży, gdzie znajduje się jego epitafium. 
'Corpus 2/4,s.253, Kraj ew s k i ,Slownik,s.271-272 oraz S t as zew sk i - Ma c i e- 
sza ,Zarys,s.21 , błędnie twierdzą, że Fabian Pląskowski był biskupem płockim; Szerzej o 
Fabianie Pląskowskim zob. H. D y m n i c k a - W o ł o s z y ń s k a ,Plqskowski Rlbion, 
PSB,t.26,s.701-702 gdzie dokładna bibliografia; Z. S z o s t k i e w i c z ,KaLa/og biskupów 
obrzqdku lacińskiego przedrozbiorowej Po/ski(w:)Sacrum Polonioe Millennium,Rzym 
1954,5.537; U r u s k i ,Rodzina,t.14,s.71; Ż y c h I i ń s k i ,Księga,t.21.s.83. 


I 

I! 
r 
I 


II 
I I 
li I 
I, I 


" 


II 
L 


I 
I I 


Olbracht Pląskowski(6), syn Wojciecha występuje w źródłach 
jako starosta lidzbarski. W 1733 roku był posłem z województwa cheł- 
mińskiego na elekcję. W połowie XVIII wieku był właścicielem dóbr 


I r 


135
>>>
, 
O" 


Sadłowo, gdzie w latach 1752-1756 fundował murowany kościół, po- 
święcony przez jego brata Fabiana(3). 
Ożeniony z Rozalią Bagniewską (zm.1767) miał tylko jedną córkę 
Annę(9), która wyszła za mąż za Stefana Romockiego, chorążego wyszo- 
grodzkiego i płockiego. W ten sposób linia Olbrachta wygasła, a Sadło- 
wo przeszło w posiadanie rodziny Romockich. Olbracht Pląskowski 
zmarł w 1776 roku 


*CoqJUS 4/2,s.200.201,252: Katalog,t.ll,z.12,s.16: Kra j e w s k i ,Slownik.s.274: K ra- 
j e w s k i - M i e t z ,Zabytki,s.149; SGKP.t.l0,s.202; U r u s k i ,Rodzina,t.14,s.71; Ż y_ 
c h I i ń s k i ,Księga,t.21,s.81. 


, I 


Linia Franciszka(4J 
Franciszek Pląskowski(4), syn Wojciecha jest pierwszą osobą z 
rodu występującą w źródłach ziemi dobrzyńskiej. W 1730 roku nabył 
dobra Chojno od Tomasza Rutkowskiego herbu Pobóg za sumę 35 tys. 
tynfów. Razem z żoną prowadził spory z zakonnikami klasztoru Ojców 
Bernardynów w Skępem. 
Ożeniony z Franciszką Czapską miał synów: Kazimierza, Andrzeja 
i Olbrachta(8) oraz córki: Elżbietę, zamężną Bojanowską i Kunegundę, 
zamężną Mazowiecką. Z potomstwa Franciszka Pląskowskiego w źró- 
dłach ziemi dobrzyńskiej występuje tylko syn Olbracht. 
*K raj e w s k i ,Slownik,s.272; S m o I e ń s k i ,Kościoly,s.61-63; SGKP,t.1,s.621; Uru- 
s k i ,Rodzina, t.14,s. 71. Prawdopodobnie jako pierwszy z Pląskowskich w ziemi dobrzyń- 
skiej zamieszkał ojciec Franciszka, Wojciech (zob.K raj e w s k i ,Slownik,s.273). 


'I _ 


I I 


l' 


Olbracht Pląskowski(8), syn Franciszka był elektorem z ziemi do- 
brzyńskiej w 1764 roku. Po ojcu odziedziczył dobra Chojno. Ożeniony z 
Teofilą Czapską, kasztelanką elbląską miał syna Jakuba oraz córki: Dioni- 
zę(10), zamężną Morzycką i Kandydę(11)(zm.1842), żonę Zygmunta Bie- 
siekierskiego(zm.1841)( oboje pochowani u Reformatów we Włocławku). 
Siostry były właścicielkami majątku Chojno przed 1789 rokiem. Dobra te 
nabył od nich Ksawery Pląskowski(12), kanonik chełmiński, który wystę- 
puje jako właściciel Chojna w 1789 roku. Dioniza i Kandyda Pląskowskie 
po sprzedaniu Chojna nie występują w źródłach ziemi dobrzyńskiej. Nie 
posiadamy również żadnych wiadomości o Jakubie, synie Olbrachta. W 
ten sposób linia ta zanika w źródłach omawianego terenu. 
*B o n i e c k i ,Herbarz,Uzupełnienia,s.159: U ru s k i ,Rodzina,t.14,s.71: Cała dotychcza- 
sowa literatura za S m o I e ń s k i m ,Kościoly,s.99 (zob.SGKP,t.l,s.621; Kra j e w s ki, Slow- 
nik, s.46,275) błędnie twierdzi. że Chojno znajdowało się w posiadaniu sióstr Pląskow- 
skich do 1828 roku. Dioniza (czasami Benigna) i Kandyda Pląskowskie sprzedaly ten 
majątek przed 1789 rokiem Ksaweremu Pląskowskiemu (zob.Spis majlltków,s.46). Od 
niego kupił Chojno przed 1807 rokiem Ludwik Borzewski (zob.AP Włocławek, KHip.Choj- 
no). 


! I J 


I '! I 


,I I I 


I -I 


136
>>>
Linia Tózef"a (5) 
Józef Pląskowski( 5), syn Wojciecha był od 1730 roku starostą bro- 
dnickim. W 1740 roku został deputowanym do Trybunału Koronnego. 
W 1751 roku sprowadził do Brodnicy księży reformatów i wraz z żoną 
ufundował im klasztor i kościół. Ożeniony z Rozalią Czapską miał sy- 
nów: Wojciecha, Ksawerego(12), Jana(13), Andrzeja(14) i Ignacego(15) 
oraz córki: Katarzynę za Górskim, Konstancję za Walentym Czapskim, 
Elżbietę za Kozłowskim i Franciszkę, żonę Józefa Grąbczewskiego. 
W ziemi dobrzyńskiej posiadał majątki: Radziki Małe i Łapinóżek. 
Zmarł 28 kwietnia 1773 roku i został pochowany w ufundowanym przez 
siebie kościele księży reformatów(obecnie Franciszkanów) w Brodnicy. 
Epitafium dla niego i żony( zmarła w 1755 roku) wystawił syn Andrzej (14). 
"B i I s k i ,Region,s.63: t e n ż e ,SJownik,s.86; Kra i e w s k i ,SJownik,s.273 (autor błędnie 
przypisuje Józefowi także starostwo bobrownickie. Nie ma również podstawy źródłowej 
stwierdzenie, że Józef posiadał Ruszkowo, Tamże.s.272): J. Pa k u I s ki. Mtleś i parafia w 
Polsce przedrozbiorowej. Stosunki wJasnościowe i spoleczno-gospodarcze (w:)Usiek Ry- 
pińsld,s.46 twierdzi, że Łapinóżek należał do jezuitów grudziądzkich, a po kasacji zakonu 
przeszedł w posiadanie Andrzeja Pląskowskiego(14), nie podając jednak źródła skąd po- 
siada tę wiadomość; J. D y g d a ł a ,Józef Plqskowski,PSB,t.26, 1981,s.704-705 oraz U r u- 
s k i ,Rodzina,t.14,s.72 są natomiast zdania, że Józef posiadał Łapinóżek i Radziki Małe; 
Żych I i ńs k i ,KSięga,t.21,s.82. 


, I 


IIII 


I I, 
" II 
I 
ł 


J I 
I I, 
I 


Ksawery Pląskowski(12), syn Józefa był kanonikiem chełmiń- 
skim. Zapewne po śmierci ojca, w 1773 roku otrzymał dobra Radziki 
Małe. Przed 1789 rokiem dokupił jeszcze majątek Chojno od Benigny i 
Kandydy Pląskowskich. Właścicielem tych dóbr był jeszcze w 1789 roku. 
Prawdopodobnie dobra te przeszły w posiadanie Ignacego Pląskowskie- 
go(17), gdyż w 1804 roku urodził się w Radzikach Małych jego syn Euge- 
niusz(19). Chojno przed 1807 rokiem nabył Ludwik Borzewski, a Radzi- 
ki Małe nieznany bliżej Grąbczewski, landrat z Torunia przed 1825 ro- 
kiem. 
"LisIu wJaścicieli,nr 454-457; Spis majqtków,s.46,49; U r u s k i ,Rodzina,t.14.s.72: Ż y_ 
e h I i ń s k i ,KSięga,1.21,s.82; Prawdopodobnie Grąbczewski był mężem siostry Ksawere- 
go, Franciszki. 


II I 


Andrzej Pląskowski( 14), syn Józefa urodził się w 1736 roku. Był 
archidiakonem pomezańskim, kanonikiem warmińskim i chełmińskim. 
Studiował na Uniwersytecie Krakowskim uzyskując tytuł doktora oboj- 
ga praw. Święcenia kapłańskie otrzymał z rąk swego stryja Fabiana(3). 
W 1789 roku posiadał majątek Łapinóżek, który otrzymał zapewne po 
śmierci ojca w 1773 roku. Z dóbr tych pobierał od chłopów 551 złp. 
czynszu. Majątek ten nabył od Pląskowskiego przed 1802 rokiem Grąb- 
czewski, landrat z Torunia. Andrzej był fundatorem epitafium na grobie 
rodziców, Józefa i Rozalii z Czapskich w kościele księży reformatów w 
Brodnicy. Zmarł 28 stycznia 1802 roku w Radzikach Małych i został 


" 


, .' 


137 


l, ' 
I ' 
, " 
,I I
>>>
pochowany w kościele Reformatów w Brodnicy. 
* Lista właścicieli, nr 457: Spis majqtków,s.50: B i l s k i ,Region,s.63; t e n ż e ,Słownik,s.85- 
86; H. D Y m n i c k a - Wo ł o s zy ń s k a ,PlqskowsJd Andrzej,PSB,t.26,1981,s.701 gdzie 
pozostała literatura: U r u s k i .Rodzina,t.14.s.72; Ż y c h I i ń s k i ,Księga,t.27,s.82. 


I' 


Ignacy Pląskowski(15), syn Józefa znany jest w źródłach jako woj- 
ski mniejszy bydgoski w 1765 roku. Był ożeniony z Zofią Sokołowską, a 
następnie z Teresą Kleszczyńską. W ziemi dobrzyńskiej posiadał praw- 
dopodobnie w 1789 roku majątek Czyżewo i Rakowo. 
*Właścicielem Rakowa był wg.lustracji z 1781 roku WPląskowski (zob. A. M i e t z, \'Vi- 
zytacja generalna parafii rypińsJdej z 1781 roku (w:) Rypin.SzJdce z dziejów miasta,pod 
red.M. Kra j e w s k i e g o ,Rypin 1995,s.120, w przyp.18,s.131 autor twierdzi, że chodzi 
tu o Ignacego Pląskowskiego); W 1789 roku właścicielem Rakowa był Franciszek Plą- 
skowski (Spis majątków,s.43). Jedynym znanym w tym czasie Franciszkiem był syn Jana(13), 
który mógł być właścicielem Rakowa. Prawdopodobnie chodzi tu jednak również o tegoż 
samego Ignacego Pląskowskiego. Dokładne ustalenie właścicieli Rakowa w końcu XVIII i 
na pocz. XIX wieku utrudnia brak pierwszej części księgi hipotecznej tego majątku; S fi o- 
l e ń s k i ,Kościoły,s.107; twierdzi, że Ignacy posiadał Rakowo już w połowie XVIII wieku; 
U r u s k i ,Rodzina,t.14,s.72; Urzędnicy,nr 521 (autorzy prawdopodobnie błędnie twier- 
dzą, że Ignacy zmarł przed 20 kwietnia 1776 roku); Ż y c h I i ń s k i ,K'iiQga,t.21,s.82. 


II 
I 
I I 
 II 
I II 
" 


II 


Jan Pląskowski(13), syn Józefa występuje w źródłach jako pod- 
stoli dobrzyński w 1766 roku. Przed 1789 rokiem posiadał dobra Ru- 
szkowo. Był dwukrotnie żonaty. Z pierwszej żony, Ewy Łebińskiej miał 
córkę Zofię, która wyszła za mąż za nieznanego bliżej Przeradzkiego z 
Kiełpin i syna Józefa(16). Z drugiej żony, Reginy Jeżewskiej miał dwóch 
synów: Franciszka i Ignacego(17). W źródłach ziemi dobrzyńskiej wy- 
stępuje syn Józef(16) i Ignacy(17). 
*Spis majątków,s.50 wymienia pod rokiem 1789 jako właściciela Ruszkowa Józefa(16), 
syna Jana( 13). Można przypuszczać, że syn Jana z drugiego małżeństwa, Franciszek byl w 
tym czasie właścicielem Rakowa(zob.Spis majqtków,s.43); Kra j e w s k i ,Słownik,s.272; 
S m o I e ń s ki, Kościoły, twierdzi, że Jan posiadał Ruszkowo już w połowie XVIII wieku; 
U r u s k i ,Rodzina,t.14,s.72. 


I( 
, 


I, 
I ' 
! I 
r 
, 
Ul r I 
I 
r I 
. I 
I 
.' ' i 
I 
Il 
l 'l I 


JózefPląskowski(16), syn Jana i Ewy Łebińskiej znany jest w źró- 
dłach z lat 1758-1781 jako sędzia ziemski świecki. Około 1789 roku odzie- 
dziczył po ojcu dobra Ruszkowo, gdzie wysiewał 63 korce żyta i 9 korcy 
pszenicy oraz pobierał od chłopów 290 złp. cznszu. W 1814 roku jako 
właściciele tego majątku występują już jego spadkobiercy: córka Te- 
kla(Zofia?) i syn Ignacy(18). 
Józef(16) ożeniony był z Józefatą Ośmiałowską, córką Jana Ośmia- 
łowskiego, stolnika dobrzyńskiego i starosty bobrownickiego, właści- 
ciela Głodowa. Józefata po śmierci ojca stała się współwłaścicielką dóbr 
Głodowo. W latach 1811-1817 majątek ten od pozostałych spadkobier- 
ców wykupił syn Józefaty, Ignacy(18). 
* AWKW Rypin,KHip.Ruszkowo; AP Włocławek,KHip.Głodowo; Spis majątków,s.50; In- 


138
>>>
wentarzekr6lewszczyzn,s.31; Kr aj e w s ki, Slownik,s.273 pisze, że Ignacy(18), syn Józefa 
posiadał majątek Czarne. Autor myli Ignacego(18), syna Józefa z Ignacym(30), synem 
Kajetana, który był właścicielem tych dóbr; U ru s k i ,Rodzina,t.14.s.72; Ży c h I i ń s ki. 
KSięga.t.21,s.82 używa dla Józefa(16) imienia Jan. 


Ignacy Piotr Andrzej Pląskowski(18), syn Józefa odziedziczył 
po ojcu wraz z siostrą Teklą(Zofią?) dobra Ruszkowa. W 1814 roku spła- 
cił siostrę i stał się jedynym właścicielem tego majątku, który wycenio- 
no wówczas na 200 tys.złp. W latach 1811-1817 wykupił dobra Głodo- 
wo od rodzeństwa jego matki Józefaty Ośmiałowskiej. W 1818 roku zo- 
stał zapisany jako właściciel dóbr ziemskich Głodowo w szacunku 300 
tys.złp. Do majątku tego przeniósł swoją siedzibę, zbudował dwór i za- 
łożył park. Posiadał znaną w Królestwie Polskim hodowlę owiec. 
Ignacy ożeniony był z Teodozją, córka Tomasza Sumińskiego, wła- 
ściciela Kłokocka. Po śmierci Tomasza(zm.18 października 1823), Igna- 
cy i Teodozja Pląskowscy stali się spadkobiercami części Kłokocka. W 
1837 sprzedali swoją część bratu Teodozji, Damazemu Sumińskiemu. 
W 1852 roku Ruszkowa kupił Władysław Gniazdowski, a Głodowo zo- 
stało wystawione na licytację w 1873 roku, za długi zaciągnięte w Towa- 
rzystwie Kredytowym Ziemskim w Płocku. Na publicznej licytacji za 31 
tys. rubli. majątek ten kupił Ignacy Pląskowski(30). syn Kajetana, zamie- 
szkały w dobrach Czarne. 
Ignacy i Teodozja z Sumińskich Pląskowscy mieli synów: Leonar- 
da, Marcelego, Ferdynanda i Włodzimierza Józefa(22) oraz córki: Ade- 
lajdę Antoninę za Adolfem Trzcińskim, Dominikę(Domicellę)(21) za Józe- 
fem Tomaszem Chełmickim, właścicielem Kowalk, Emilię(23) za Anto- 
nim Rościszewskim, właścicielem dóbr Brzeźno i Józefę za Melchiorem 
Czapskim, sędzią gminnym w Rypinie. 
. AWJ0N Golub-Dobrzyń,KHip.Ruszkowo; AP Włocławek.KHip.Brzeźno,Głodowo,Kłokock; 
BDBZ Włocławek,Park dworski w Głodowie ,sygn.P-ll1/G; Lista wlaścicieli,nr 167- 
169.446(w 1825 roku w skład dóbr Ignacego wchodziły folwarki:Głodowo. Huta. Glewo 
oraz Ruszkowo); Spis szlachty,s.185; M. C h e ł m i ń s ki. Wspomnicnia gospodarshe z 
pięćdziesięciodniowej podróży po kmju, odbytej w 1842 roku ,Biblioteka Warszaw- 
ska.1843.t.4.s.225-285(opis dóbr Głodowo); Katalog,t.11,z.9,s.15 gdzie błędnie podano, 
że park w Głodowie założyli Pląskowscy w końcu XVIII wieku. Dobra te należały wów- 
czas do Ośmiałowskich; Podobnie błędnie Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki.s.40; Kra j e w- 
s k i .Slownik,s.272 i 273 połączył w biogramie Ignacego Pląskowskiego dwie osoby tj. 
Ignacego(18), syna Józefa i Ignacego(30) syna Kajetana. Uniemożliwia to zupełnie stwier- 
dzenie. którego z nich autor miał na myśli; Te n ż e ,Powslani(
,s.42,130 pisze o udziale w 
powstaniu styczniowym synów właściciela Ruszkowa. Leonarda i Władysława Pląskow- 
skich. Relacja ta oparta na pracy C z. L i s s o w s k i e g o, PoWSIClni(
.s.200-201 wydaje się 
wątpliwa, ponieważ w księdze hipotecznej Ruszkowa jako właściciel tych dóbr występu- 
je Władysław Gniazdowski(1852-1862) i Walenty Siemiątkowski(1863-1866). W t e- 
go Ż ,Powstanie,s.42,130 Leonard i Władysław są braćmi, a w Slownik,s.275 Leonard jest 
ojcem Władysława i Romualda nie występującego w wykazie uczestników powstania 
styczniowego, co zupełnie dezorientuje czytelnika; W. P r u s k i ,Hodowla zwierząt go- 
spodarskich w Królestwie Polskim w latach 1815-1918,t.l.Warszawa 1967,s.107; 
R. S pe c j a I s k i ,Glodowo.Materialy do monografii wsi,cz.l,Włocławek 1993,s.48-52; 


I I 


, I 
I 
 


I " 
I I 
I. 


II' 
II 'j 


I' I 


139
>>>
I 


U r u s k i ,Rodzino,t.14,s.72 podaje, że Ignacy(18) był sędzią pokoju powiatu lipnowskie- 
go w 1841 roku. Ten sam urząd przypisuje jednak również Ignacemu(30), synowi Kajeta- 
na; Ż y c h I i ń s ki ,Księga,t.21.s.82-83. 


Włodzimierz Józef Pląskowski(22), syn Ignacego urodził się w 
1833 roku. Uczył się w Petersburgu w Korpusie Kadetów, a następnie 
osiadł w majątku Głodowo. W latach pięćdziesiątych przeniósł się jed- 
nak do Warszawy, gdzie rozpoczął działalność literacką. Pierwsze utwo- 
ry drukował w "Wolnych Żartach" od 1858 roku. Następnie rozpoczął 
pracę w "Kurierze Świątecznym". W 1895 roku przeniósł się do tygodni- 
ka satyryczno-humorystycznego "Mucha", podejmując jednocześnie pracę 
z "Kurierem Warszawskim", "Ziarnem" i "Różowym Dominem". Wostat- 
nich latach życia ciężko zachorował i żył w odosobnieniu. Nie założył 
rodziny. Zmarł w 1899 roku i został pochowany na cmentarzu Powąz- 
kowskim w Warszawie. 
*C h e ł m i c k i ,Pamiętnik,s.l: C. G a j ko w s ka ,Plqskowsld Wlodzimierz]óze):PSB,t.26, 
1981,s.706-707: Kra j e w s k i ,Slownik,s.275 gdzie pozostała bibliografia: W 1861 roku 
Włodzimierz zapisany był na liście członków Towarzystwa Rolniczego powiatu Iipnow- 
skiego jako właściciel Głodowa(zob.Lista TR,s.98); Kurier Warszawski,1899,nr 283,8.3, 
nr 292,s.2; R. S P e c j a l s k i ,Glodowo. Moterialy do monografii wsi,cz.l, Włocławek 
1993,s.46-47, błędnie twierdzi, że Włodzimierz Pląskowski przeniósł się do Warszawy w 
1857 roku po stracie majątku. Głodowo pozostawało w posiadaniu jego ojca do 1873 roku: 
S. S ze n i c ,CmentoTZ Powqzkowski 1891-1918,Warszawa 1983,s.112-113. 


j I 


Ignacy Pląskowski(17), syn Jana i Reginy ]eżewskiej kupił na 
publicznej sprzedaży od Banku Berlińskiego dobra Osówka koło Gójska 
w 1826 roku. 
Ożeniony był z Honoratą Karwowską. Pozostawił synów: Eugeniu- 
sza(19) i Seweryna(20), Ignacy zmarł około 1833 roku zapisując majątek 
synom. 
* AWKW Sierpc,KHip.Osówka; Listo wlościcieJj,nr 176,177; Ka c z ko w s k i ,Kon)iskaty, 
s. 348; U r u s k i ,Rodzino, t.14,s. 72. 


Eugeniusz Pląskowski(19), syn Ignacego(17) urodził się w 1804 
roku w Radzikach Małych. Wstąpił do wojska Królestwa Polskiego w 
1825 roku i służył w 1 pułku piechoty liniowej. W 1830 roku w stopniu 
podporucznika brał udział w powstaniu listopadowym, 
W 1833 odziedziczył wraz z bratem Sewerynem dobra Ossówka k.Gój- 
ska. Prawdopodobnie był również uczestnikiem partyzantki Zaliwskiego, 
gdyż w 1835 roku z mocy wyroku Rady Administracyjnej dobra Ossówka 
zostały skonfiskowane przez Skarb Publiczny Królestwa Polskiego. W dwa 
lata później władze carskie odstąpiły od konfiskaty i Ossówka wróciła w 
posiadanie Eugeniusza i Seweryna Pląskawskich. Sprawa ciągnęła się jed- 
nak dalej, gdyż w 1838 roku Trybunał Płocki zarządził ponowną publiczną 
sprzedaż dóbr. Nabyła je wówczas żona Seweryna, Agnieszka z Kozłow- 
skich. Dalsze losy Eugeniusza Pląskowskiego nie są znane. 
140
>>>
'AWKW Sierpc.KHip.Osówka; K a c z k o w s k i ,Konfiskaty,s. 348; U r u s k i ,Hodzino. 
t.14,s.72. 


Seweryn Pląskowski(20), syn Ignacego odziedziczył w 1833 roku 
wraz z bratem Eugeniuszem dobra Ossówka z Gozdowem. Prawdopo- 
dobnie brał udział w partyzantce Zaliwskiego, gdyż w 1835 roku z mocy 
wyroku Rady Administracyjnej dobra Ossówka zostały skonfiskowane 
przez Skarb Publiczny Królestwa Polskiego W 1837 roku władze carskie 
odstąpiły jednak od konfiskaty i Ossówka wróciła w posiadanie Euge- 
niusza i Seweryna Pląskowskich. Sprawa ciągnęła się jednak dalej gdyż 
w rok później Trybunał Płocki zarządził ponowną publiczną sprzedaż 
dóbr. Nabyła je wówczas żona Seweryna, Agnieszka z Kozłowskich. 
Seweryn Pląskowski pozostawił dwóch synów: Wiktora(24), któ- 
ry otrzymał Ossówkę w 1861 r. i Jana, któremu wydzielono w 1866 r. z 
majątku wieś Gozdy. 
'AWKW Sierpc,KHip.Ossówka; Ka czko ws k i ,Konfiskoty,s.348; U ru s k i ,Hodzino, 
t.14,s.72. 


Unia Piotra (7] 
Piotr Pląskowski(7), syn Wojciecha występuje w źródłach jako 
starosta brodnicki. Ożenił się z Febronią Cissowską i w ten sposób wszedł 
w posiadanie dóbr Czarne z Bałdowem i Suradówkiem. Majątki te nabył 
w 1748 roku Michał Cissowski, ojciec Febronii od Józefa Leona Rutkow- 
skiego i przeznaczył na posag dla córki.. 
Piotr pozostawił synów: Michała(25) i Onufrego oraz córki, Bar- 
barę za Janem Pilichowskim, wojskim wyszogrodzkim i Antoninę w za- 
konie Benedyktynek. 
'U r u s ki ,Rodzinu,t.14,s.72; Ż y c h I i ń s ki ,KSięgu,t.27,s.83. 


Michał Pląskowski(25), syn Piotra w 1764 roku był posłem elek- 
torem z ziemi dobrzyńskiej. Po ojcu otrzymał dobra Czarne z Bałdowem 
i Suradówkiem. Właścicielem tego majątku był już w 1789 roku. W Czar- 
nem wysiewał 60 korcy żyta, i 16 w Bałdowie. W 1790 roku brał udział 
w tumulcie szlacheckim na sejmiku ziemi dobrzyńskiej. 
Ożeniony z Katarzyną Czaplicką miał synów: Kajetana(26), Anto- 
niego(27), Faustyna i Mariana oraz córki: Mariannę za Kazimierzem Ko- 
morowskim, Teodorę i Marię. W 1812 roku majątek po Michale przejął 
jego syn Antoni, jednak już w trzy lata później całość dóbr wykupił dru- 
gi syn Kajetan. 
'AP Włocławek,KHip.Bałdowo,Czarne; Lal/du,sA02; Spis mujC/tkÓw, s.40: U r u s ki, Ro- 
dzinu,t.14,s.72 błędnie twierdzi, że Michał Pląskowski był w 1781 roku sędzią ziemskim 
dobrzyńskim. Urząd ten sprawował wówczas Damazy Mioduski (zob. Ur,
ędnicy,nr 1634). 


1.- 


141
>>>
'J 
. I 


r I 


J I 
/. 


Kajetan Cyprian Pląskowski(26), syn Michała urodził się w 1781 
r. Był podpułkownikiem wojsk polskich. Pełnił również funkcję prezesa 
Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego guberni płockiej. W 1815 r. nabył 
od brata Antoniego dobra Czarne z Bałdowem, oszacowane wówczas na 
sumę 250 tys.złp. W 1847 r. przepisał majątek na syna Ignacego(30), za- 
chowując dla siebie dożywotnio folwark ]ózefowo. W 1793 roku fundo- 
wał drewniany kościół pod wezwaniem św. Michała w Czarnem. 
Ożeniony z ]ózefą Trembecką(zm.1791) miał synów: Felicjana(28), 
Ignacego(30) i Romualda(31) oraz córki: Annę(29) za Kiełczewskim i 
Pelagię za ]ezierskim. Zmarł w 1872 roku. 
* AP Włocławek,KHip.Bałdowo,Czarne; Lista wJaścicieli,nr 95,96; Spis szlachty,s.l8S; 
Corpus 4/2,s.73-74; G a war e c k i ,Opis,s.89; Katalog,t.1l,z.9,s.VI,8 i n; Kr aj e ws ki, 
SJownik,s.273. 


. , 
, 
tli 
I I' I 
I 


Felicjan Pląskowski(28), syn Kajetana urodził się w 1825 roku. 
Po ukończeniu gimnazjum w Płocku wyjechał razem z bratem Romual- 
dem na studia do Dorpatu. W 1848 roku władze rosyjskie informowały 
o prowadzonych przez braci Pląskowskich "nagannych rozmowach" w 
duchu patriotycznym. 
Felicjan ożeniony był z nieznaną bliżej Rudowską, córką Gracjana, 
właściciela Dyblina. 
* Uczestnicy,s.350; U r u s k i ,Rodzil1o.t.14,s.72; Ż y c h I i ń s k i ,Księga,t.27,s.84. 


I : 


Romuald Pląskowski(31), syn Kajetana urodził się w 1821 roku. 
Po ukończeniu szkoły w Płocku, studiował na uniwersytecie w Dorpa- 
cie. W 1848 roku władze carskie notowały, że prowadził "naganne roz- 
mowy" w duchu patriotycznym. W 1850 roku ukończył studia i otrzy- 
mał stopień naukowy doktora medycyny. Następnie doskonalił wiedzę 
w Niemczech, Francji i Anglii. Po powrocie do kraju, zamieszkał w War- 
szawie i prowadził badania z zakresu psychiatrii. Efektem tych prac była 
opublikowana w 1860 roku rozprawa "Zdanie sprawy lekarza delegowa- 
nego do zwiedzania znakomitszych zakładów zagranicznych do leczenia 
obłąkanych". W następnych latach został profesorem psychiatrii w Aka- 
demii Chirurgiczno-Medycznej w Warszawie. Aktywnie działał w To- 
warzystwie Lekarskim Warszawskim, które nadało mu w 1888 roku ty- 
tuł członka honorowego. 
Wynikiem badań z dziedziny psychiatrii były liczne prace Romu- 
alda Pląskowskiego. Do szczególnie cennych należą: "Psychiatria"(3 
tomy), "Obłąkanie w połączeniu z epilepsją", "Dzieje oddziału chorób 
umysłowych, nerwowych i psychiatrii sądowej" i inne. 
Ożeniony był z Leokadią. córką Franciszka Czapskiego, właścicie- 
la Radomic. Zmarł 24 czerwca 1896 roku w Warszawie i został pocho- 
wany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Lipnie. Pozostawił córkę 
o której brak bliższych danych. 


, 
I . 
l. { 


142
>>>
--Iwaszkiewicz, Dobra skonfiskowane - J . I was z k i e w i c z , Wykaz dóbr ziem- 
skich skonfiskowanych przez rzqdyzaborcze w latach 1773-1 867,Warszawa 1929. 
--}asiewicz,Lista - K . J a s i e w i c z ,lista strat ziemiaństwa polskiego 1939- 
1956. Warszawa 1996. 
--Kaczkowski,Konfiskaty - J . K a c z k o w s k i ,Konfiskaty na ziemiach polskich pod 
zaborem rosyjskim po powstaniach 1831 i1 863,Warszawa 1918. 
--Kasztelewicz,Spis ziemian - S . K a s z t e l e w i c z .Spis ziemian ziemi; kaliskiej, 
kieleckiej, Jomżyńskiej, piotrkowskiej, pJockiej, radomskiej, siedleckiej, suwalskiej 
iwarszawskiej,Warszawa 1919. 
--Katalog - Katalog zabytków sztuki w Polsce,t.l0,wojew. warszawskie, z.23,pow. 
sierpecki, Warszawa 1971, Ul, woj ew. bydgoskie,z.6,pow. golubsko-dobrzyń- 
ski,Warszawa 1973,z.9,pow. lipnowski,Warszawa 1969,z.12,pow.rypiński, War- 
szawa 1971. 
--Kociszewski,Mazowsze - A. Ko c i s z e w s k i ,Mazowsze w epoce napoleoń- 
skiej,Ciechanów 1984. 
--Kossakowski,Monografie - S . K . K o s s a k o w s k i ,Monografie historyczno-gene- 
alogiczne niektórych rodzin polskich ,U ,Warszawa 1876. 
--Kosiński,Przewodnik heraldyczny - A . A . K o s i ń s k i ,Przewodnik heraldyczny. 
Monografie kilkudziesięciu znakomitszych rodzin, spis rodzin senatorskich i tytuJy 
honorowe posiadajqcych,Krak6w 1877. 
--Kozierowski,Badania nazw - S . K o z i e r o w s k i ,Badania nazw topograficznych 
na obszarze dawnej wschodniej Wielkopolski, t.1-2,Poznań 1926. 
--Krajewski,Bene merentes - M . Kra j e w s ki ,Bene m eren tes (dobrze zasJużeni) dla 
Rypina, Rypin 1988. 
--Krajewski,Borzewscy - M . Kra j e w s ki ,Borzewscy herbu Lubicz z Ugoszcza w 
ziemi dobrzyńskiej, Rypin 1990. 
--Krajewski,Kości6ł - M . Kra j e w s ki ,KościóI i klasztor Ojców Karmelitów w Obo- 
rach, Obory 1986. 
--Krajewski,O Chełmickich - M . Kra j e w s ki ,0 CheImickich herbu Najęcz z zie- 
mi dobrzyńskiej, Biuletyn Przewodnicki PTTK,nr 53, 1988,s.2-6, nr 54,1988,s.5-8. 
--Krajewski,Płonne - M. Kra j e w s ki ,PJonne i okolice,Toruń 1983. 
--Krajewski,Powstanie - M . Kra j e w s k i ,Powstanie styczniowe między Skrwq a 
Drwęcą, Włocławek 1994. 
--Krajewski,Słownik - M. Kra j ewski ,SIownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej(do 
1945 r.) ,Lipno 1992. 
--Krajewski,Ugoszcz- M. Krajewski,Ugoszczi okolice,Ostrowite 1980. 
--Krajewski,Zemsta Ludu - M.Krajewski,"Zemsta Ludu" na Kujawach i ziemi 
dobrzyńsldej. W stupięćdziesięciolecie, Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, 1 98 7,s.197- 
222. 
--Krajewski-Mietz,Zabytki - Krajewski M., Mietz A.,Zabytki ziemi dobrzyń- 
skiej.Przewodnik bibliograficzny, Włocławek 1996. 
--Księga adresowa - Księga adresowa Polski (wraz z WM.Gdańskiem) dla handlu, 
przemysJu, rzemiosJ i rolnictwa z 1926 roku, Warszawa 1930. 
--Księga obywateli - Księga adresowa obywateli ziemskich Rzeczypospolitej oraz kóJek 
rolniczych, syndykatów, stowarzyszeń, kooperatyw, z dziaJem handlowo-przemy- 
sJowym b. Kongresówki i Kresów 1922/1923,Warszawa 1924. 
--Kto był kim -Kto był kim w II Rzeczpospolitej,pod red. J.M.Majchrowskiego, 
Warszawa 1994. 
--Lewandowski, Martyrologia - R.Lewandowski,Martyrologia powiatu lipnow- 


13
>>>
*BDBZ Włocławek,Kartoteka cmentarzy,Cmentarz w Lipnie; B o n i e c k i ,Herbarz, 
U,s.Z8l; Kr aj e w s k i ,Slownik,s.274-275 gdzie dokładna literatura dotycząca Romual- 
da Pląskowskiego; J . W. C h o j n a ,Plqskowski Romuald.PSB.t.26, 1981.s.705-706(autor- 
ka błędnie podaje nazwisko żony Romualda Pląskowskiego); Uczestnicy,s.350. 


II' I 
I; " 
I ' 
f 


Ignacy Pląskowski(30), syn Kajetana urodził się w 1815 roku. W 
1847 otrzymał od ojca dobra Czarne wycenione wówczas na sumę 350 
tys.złp. W latach 50-tych przeprowadza w majątku melioracje, urządza 
las, wznosi dwór i nowe budynki gospodarcze. W 1861 roku szacunek 
dóbr Czarne, obejmujących 1116 mórg gruntu, zostaje podniesiony do 
504 tys.złp. Od 1853 roku Ignacy był właścicielem dóbr Konotopie, któ- 
re nabył na licytacji publicznej. W 1873 roku dokupił majątek Głodowo, 
również wystawiony na sprzedaż przez Towarzystwo Kredytowe Ziem- 
skie. Dobra te przepisywał stopniowo na syna Karola(32): w 1870 roku 
Konotopie, w 1877 Głodowo i w 1889 Czarne. 
Ignacy był dwukrotnie żonaty. Z Antoniną Zboińską(zm.1857), 
córką Karola, właściciela Kikoła, miał syna Karola Teodora(32). Z dru- 
giego małżeństwa z Leopoldyną Łyskowską nie pozostawił potomstwa. 
* AP Włocławek,KHip.Czarne,Głodowo, Konotopie; Kra j e w s k i ,Slownik,s.272 gdzie au- 
tor umieścił w jednym biogramie dwie osoby: Ignacego(l8),syna Józefa i Ignacego(30), 
syna Kajetana; Kra j e w s ki - M i e t z ,Zabytki,s.24; U r u s k i ,Rodzina,t.l4,s.72 podaje, 
że Ignacy był sędzią pokoju powiatu lipnowskiego. Tę samą funkcję przypisuje również 
Ignacemu(l8), synowi Józefa, co zmniejsza wiarygodność tej informacji; Ż y c h I i ń- 
s k i ,Księga,t.27,s.84. 


II' 


,
 : 


l
 


Karol Teodor Pląskowski(32), syn Ignacego(30) urodził się w 
1850 roku. W 1870 otrzymał od ojca majątek Konotopie. W 1877 został 
właścicielem Głodowa, a w 1889 Bałdowa. 
Zmarł w 1913 roku i został pochowany w grobowcu rodzinnym na 
cmentarzu w Upnie. Pozostawił syna Władysława Bonifacego(33), które- 
mu przekazał majątki w Bałdowie iGłodowie. Bałdowo w 1922 roku 
Władysław sprzedał Bronisławowi Turantowi. Głodowo dobrze prospe- 
rujące w XIX i na pocz. XX wieku uległo osłabieniu w latach wielkiego 
kryzysu gospodarczego i zostało zlicytowane. Władysław Bonifacy Plą- 
skowski był ostatnim przedstawicielem tego rodu w ziemi dobrzyńskiej. 
. AWKVV Lipno,KHip.Bałdowo(II cz.); AP Włocławek,KHip.Bałdowo(I cZ.),Czarne, Głodo- 
wo,Konotopie; BDBZ Włocławek,Kartoteka cmentarzy,Cmentarz w Lipnie; Kra j e w s k i - 
M i e t z ,Zabytki,s. 72 gdzie błędna data śmierci Karola Pląskowskiego; U r u s ki, Hodzi- 
na,t.14,s.72; Inskrypcje nagrobne na cmentarzu w Lipnie. 


I 
'
 


Jn I 


II, 


143
>>>
,'
 I 
I I 



 1 I 
I 


Płoscy herbu Prus I 


, i 

 


r , 


Rodzinę Płoskich widzimy w 
źródłach ziemi łomżyńskiej już w I po- 
ł.XV wieku. Początkowo używali her- 
bu Jasieńczyk, ale w XVIII wieku inte- 
resująca nas część rodu przeszła do her- 
bu Prus I. Wywód genealogiczny Pło- 
skich występujących w XIX i XX wie- 
ku w ziemi dobrzyńskiej można wypro- 
wadzić od Jana(l) właściciela wsi Kra- 
jewo-Mostowo w ciechanowskiem. Żył 
on w I poł.XVIII wieku i z Konstancją 
Smoleńską miał syna Lukasza(2), po 
którym syn Antoni(3). Ożeniony z Fran- 
ciszką Pszczołkowską, Antoni pozosta- 
wił syna Walentego(4), po którym syn 
Aleksander( 5). 


*Uruski.Rodzina.t.14,s.101, Spis sz/or:h- 
ly,s.186; Herb Płoskich, Prus I widoczny jest na 
kaplicy rodowej na cmentarzu w Dobrzyniu nad Drwęcą. 


Aleksander Płoski(5), syn Walentego jest pierwszym z rodu wy- 
stępującym w źródłach ziemi dobrzyńskiej. W 1868 roku roku stał się 
właścicielem dóbr Sokołowo przez małżeństwo z Zofią Brudnicką, jedy- 
ną spadkobierczynią tego majątku po rodzicach, Janie i Paulinie z Obręb- 
skich. Był to wówczas jeden z większych majątków w ziemi dobrzyń- 
skiej. Wartość dóbr wyceniona była na 450 tys.złp. W 1881 roku nabył 
jeszcze dobra Orłowo, a w 1888 Białkowo od Julii Borzewskiej. 
Aleksander pozostawił synów: Jana Eugeniusza(6) i Bolesława Wa- 
lentego(7) oraz córki: Jadwigę(9) żonę Włodzimierza Piwnickiego z Ce- 
tek i Annę(8), żonę Józefa Siemiątkowskiego, właściciela Wąpielska. Żona 
Aleksandra, Zofia z Brudnickich zmarła w 1870 roku i wówczas Sokało- 
wo zostało przepisane na jej dzieci. Aleksander Płoski zmarł w 1894 
roku, a pozostałe po nim Białkowo również odziedziczyły dzieci. Mają- 
tek ten został wkrótce sprzedany przez Płoskich. 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Białkowo, Sokołowo: AP Włocławek.KHip.Orłowo. 


I 
I I 


; I 
l 


"I 
, 


J I 


l 
I 


I 
III 


I 
 


144
>>>
II .
p I 


" 


Jan Płoski(6J, syn Aleksandra otrzymał po matce część Sokoława 
w 1873 roku. W 1905 dokupił za 60 tys. rubli dobra Wielgie, a w 1908 
Klonowo za 82 tys. rubli. Wielgie zostało częściowo rozparcelowane w 
1928 roku, a Klonowo, wystawione przez Towarzystwo Kredytowe Ziem
 
skie na licytację, kupił w 1937 roku Hilary Sobociński. 
Jan Płoski ożeniony był z Lucyną Niedźwiedzką. Pozostawił syna 
Stefana (ur.1909), który posiadał majątek na wileńszczyźnie. Stefan był 
uczestnikiem kampanii wrześniowej w stopniu porucznika. Dostał się 
do niewoli sowieckiej i był internowany w Starobielsku. Zamordowany 
przez NKWD wiosną 1940 roku prawdopodobnie w Charkowie. 
· AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Sokołowo; AWKW Rypin,KHip.Klonowo, Wielgie: C h e ł - 
III i c k i ,Pamiętnik,s.62; J a s i e w i c z ,Listo,s.790: J. Tu c h o I s k i .Mord w Katyniu. Ko- 
zielsk, Ostaszk6w, Starobielsk. Lista OfioT,Warszawa 1991,s.472. 


II, 


Bolesław Płoski(7), syn Aleksandra odziedziczył po śmierci matki 
w 1873 roku część Sokoława, a pozostałe części tego majątku wykupił od 
sióstr, Anny i Jadwigi w 1887 roku. W 1891 roku otrzymał od ojca Ka- 
mionkę. W 1904 roku dokupił dobra Bocheniec za 46 tys.rubli, a w 1918 
Ostrowite. 
W 1905 roku, pełniąc funkcję sędziego gminnego, wprowadził do 
sądu język polski. Wraz z grupą innych sędziów gminnych z terenu zie- 
mi dobrzyńskiej stanął przed sądem w Płocku. Był aktywnym działa- 
czem Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. 
Ożeniony był z Kazimierą Różycką herbu Doliwa.. Pozostawił sy- 
nów: Władysława(10) i Aleksandra(ll) oraz córkę Marię(12). W 1919 
roku starszy syn Aleksander otrzymał Bocheniec, a młodszy Władysław 
w 1920 Ostrowite. W 1927 roku Bolesław zamienił z synem Aleksan- 
drem Sokoławo i Kamionkę na Bocheniec, gdzie mieszkał do 1939 roku. 
Maria wyszła za mąż za Feliksa Krzymuskiego. Bolesław Płoski zmarł w 
1946, żona Kazimiera w 1953 roku. Pochowani zostali w kaplicy rodo- 
wej w Dobrzyniu nad Drwęcą. 
· AWKW Golub-Dobrzyń.KHip. Bocheniec, Kamionka, Sokołowo; AWKW Rypin, KHip.O- 
strowite; C h e ł m i c k i 'pomiętnik,s.19; Ś wi e ck i - Wy b u I t ,Mazowsze, s.112,176.177; 
Wy b u l t ,OTR ZD.s.2.29. 


II 
l 
I 


I 
I 


I ". 


r 


r 


Aleksander Płoski(ll), syn Bolesława urodził się w 1897 roku w 
Sokołowie. Po ukończeniu szkoły średniej we Włocławku w 1915 roku 
rozpoczął studia w Wyższej Szkole Rolniczej w Warszawie. W 1918 roku 
odbywał praktykę w majątkach Ugoszcz i Dyblin. W listopadzie 1918 
roku wstąpił do Wojska Polskiego i został przydzielony do szwadronu 
Okręgu Warszawskiego. Od 1919 roku służył w 3 Pułku Ułanów, później 
przemianowanym na 17 Pułk Ułanów. Brał udział w wojnie polsko-ro- 
syjskiej, za którą otrzymał Krzyż Walecznych, Medal Niepodległości i 
Order Virtuti Militari. Był członkiem Związku Ziemian, członkiemSyn- 
dykatu Rolniczego w Warszawie. 


.II 
, 


145
>>>
, . 


" 


W 1919 roku otrzymał od ojca majątek Bocheniec. Drugi syn, Wła- 
dysław otrzymał wówczas Ostrowite. W 1927 roku zamienił swój mają- 
tek z ojcem Bolesławem na Sokołowo(ok. 700 ha) i Kamionkę(ok. 200 
ha). wycenione wówczas na 375 tys.złp. Był to jeden z lepiej prosperują- 
cych majątków w powiecie rypińskim. Nastawiony był na hodowlę koni 
remontowych, które odstawiano dla wojska oraz bażantów i kuropatw. 
Posiadał również dużą hodowlę koni krwi szlachetnej. 
Aleksander we wrześniu 1939 roku był poszukiwany przez Niem- 
ców. Wraz z całą rodziną opuścił Sokołowo i wyjechał do jednego z ma- 
jątków w kutnowskiem, a następnie do Warszawy, gdzie zamieszkał z 
żoną i synem Pawłem w willi barona von Maltzana przy ulicy Bagatela 
6. Do 1944 roku prowadził magazyn papieru. Był członek ZWZ-AK. W 
pierwszych dniach Powstania Warszawskiego został aresztowany z całą 
rodziną przez Niemców i umieszczony w Komendzie Głównej Policji na 
Szucha. Po kilku dniach zwolniono żonę z synem, a po Aleksandrze Pło- 
skim ślad zaginął. 
Aleksander Płoski ożeniony był z Wandą ]erzmanowską herbu 
Dołęga. Pozostawił syna Pawła. 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip. Bocheniec, Kamionka, Sokołowo; Własnoręczny życiorys 
Aleksandra Płoskiego z 1930 roku; Archiwum rodziny Płoskich w posiadaniu Pawła Pło- 
skiego(syna); J. G r a b o w s ki, Warunh i rozmieszczenie typów, poziom i okręgi hodowli 
koni w Polsce,Warszawa 1933,s.254; J a s i e w i c z ,Lista,s.789; Księga adresown,s.2044; 
Rel.Pawła Płoskiego. 


II 


I: 
I 


II 


I: 


Władysław Płoski(10), syn Bolesława otrzymał w 1919 roku do- 
bra Ostrowite. Zmarł bezżennie w 1934 roku. W wyniku przeprowadzo- 
nych wówczas działów rodzinnych 1/2 majątku otrzymał Bolesław Pło- 
ski, 1/4 Aleksander Płoski i 1/4 siostrzeńcy zmarłego ]an(14) i Jerzy(15) 
Krzymuscy. 
* AWKW Rypin,KHip.Ostrowite; Księga adresowa,s.2022; J.Tandecki,Park dworski w Ostro- 
witem(BDBZ. Włocławek,sygn.P-92/0) myli Ostrowite Rypińskie z Ostrowitem w gm.Kło- 
kock. 


146
>>>
Podoscy herbu Junosza 


Nazwisko rodu Podoskich po- 
chodzi od wsi Podosie na Mazowszu. 
Pierwsi przedstawiciele tej rodziny zna- 
ni są już ze źródeł XV-wiecznych. Der- 
sław, właściciel dóbr Podosie notowa- 
ny jest w latach 1421-1426. Wywód ge- 
nealogiczny tej części rodu, która w 
XVIII i XIX wieku zaznaczyła swoją obe- 
cność w ziemi dobrzyńskiej, możemy 
wyprowadzić od Stanisława Podoskie- 
go, elektora 1697 roku z woj. mińskie- 
go. Z żony Anny Dąbrowskiej miał on 
syna Jana, sędziego grodzkiego ciecha- 
nowskiego, po którym syn Andrzej(I), 
pisarz ziemski i grodzki ciechanowski, 
miecznik w 1692, kasztelan słoń ski 
1713 roku. Z Marianny Narzymskiej 
miał on syna Mikołaja Jana(2). 
.U ru s k i Bodzinu,t.14,s.15l.l53; Kra j e w s k i ,Slownik,s.283 podaje, że Mikołaj Jan 
Podoski był synem Andrzeja i Ewy z Szydłowskich. Prawdopodobnie jest to błędna inter- 
pretacja notatki Uruskiego(s.153}, gdzie Marianna Narzymska występuje l-voto Szydłow- 
ska. SGKP,t.3,s.88 pisze o posiadaniu przez Podoskich Dobrzynia n/Wisłą już od 1623 roku 
jednak nie poświadczają tego inne źródła. O pojawieniu się Podoskich w ziemi dobrzyń- 
skiej dopiero w XVIII wieku przekonany jest również Ł as z e w s ki ,Ziemiu,s.97. 


Mikołaj Jan Podoski(2), syn Andrzeja urodził się w 1676 roku. 
W latach 1701-1713 był cześnikiem ciechanowskim, 1713-1717 chorą- 
żym płockim, 1717-1736 kasztelanem płockim, 1736-1761 wojewodą 
płockim, 1744-1745 starostą bobrownickim oraz od 1713 roku dobrzyń- 
skim i rypińskim. Na sejmach 1720 i 1726 roku otrzymał tytuł senatora. 
W 1740 roku król August III Sas udekorował Podoskiego Wielką Wstęgą 
Orderu Orła Białego. Na sejmach Rzeczpospolitej był przeciwnikiem 
samowoli szlacheckiej. Oburzony zerwaniem sejmu 1748 roku stwier- 
dził: "widzę coraz większy upadek Rzeczypospolitej, zbliża się tylko jej 
dzień upadku". 
Mikołaj był pierwszym z rodu Podoskich, który pojawił się w zie- 
mi dobrzyńskiej. W wyniku zawartego małżeństwa z Marianną Rokit- 
nicką, otrzymał w posagu dobra Okalewo. Jako starosta rypiński posia- 
147 


, I
>>>
". !' 


I I 


dał wieś Starorypin, a po teściu Janie Rokitnickim otrzymał zapewne 
dobra Rusinowo. Okalewo wkrótce przeszło w ręce Chełmickich, nato- 
miast Starorypin i Rusinowo były w posiadaniu Podoskich do II po- 
ł.XIX wieku. 
Z Marianną Rokitnicką Mikołaj miał sześciu synów: Ignacego, sta- 
rostę złotoryjskiego, pułkownika i szambelana królewskiego (zm.1761), 
Józefa(3), Gabriela(4), Michała(5), Tymoteusza(6) i Franciszka(7). Po 
śmierci Marianny Rokitnickiej, Mikołaj ożenił się powtórnie w 1737 roku 
z Teofilą z Wapowskich, córką Konstantego, stolnika koronnego, która 
jednak wkrótce utonęła w czasie przeprawy przez Wisłę w 1742 roku. 
Mikołaj Podoski zmarł w 1762 roku. 
*Z. Gór s k i ,Z dziejów starostwa starorypińskiego w XVI-XVlII wieku (w:) Rypin.Szkice 
z dziej6w miasta, pod red. M. Kr a j e w s k i e g o ,Rypin 1994, s.107-108,115; Kra j e w- 
s k i ,S/ownik,s.283-284 gdzie szerzej o Mikołaju Podoskim. Autor ten błędnie twierdzi, że 
Mikołaj był w 1698 roku dworzaninem u króla Jana III Sobieskiego; U r u s k i ,Rodzina, 
t.14,s.153: Urzędnicy, nr 1370; Z. Z i e l i ń s k a ,Podoski Miko/aj Jan, PSB,t.27,s.176-179, 
gdzie pozostała literatura i źródła. 


I' 
I 
\ 
! I 


I 
, 


Józef Antoni Podoski(3), syn Mikołaja urodził się w 1710 roku. 
W latach 1744-1754 sprawował urząd starosty grodowego bobrownie- 
kiego, w 1750 roku był kuchmistrzem wielkim litewskim. Po ojcu Miko- 
łaju objął w 1761 roku urząd wojewody płockiego, który sprawował do 
śmierci w 1779 roku. Był również starostą dobrzyńskim i złotoryjskim. 
W 1753 roku na sejmiku lipnowskim został wybrany na posła mającego 
przywitać króla Augusta III Sasa. Od 1765 roku zasiadał w sejmie kon- 
wokacyjnym Komisji Wojskowej Koronnej. W latach 1773-1775 wcho- 
dził w skład delegacji sejmu rozbiorowego. 
Brak jest wyraźnych źródeł posiadania przez Józefa dóbr w ziemi 
dobrzyńskiej, chociaż można przypuszczać, że były one związane z peł- 
nionymi urzędami. Józef Podoski był dwukrotnie żonaty. Z żony Ale- 
ksandry Heleny Małachowskiej pozostawił córkę Ksawerę(8), która wy- 
szła za mąż za Franciszka Ksawerego Zboińskiego. właściciela Kikoła. 
Józef Antoni Podoski zmarł w 1779 roku. 
* Lauda,s.301; Kra j e w s k i ,S/ownik,s.280-281 twierdzi, że Józef Antoni Podoski był wla- 
ścicielem Osieka, który odziedziczył po matce i w 1765 roku odstąpił bratu Michałowi. 
Twierdzenie to nie pokrywa się z ustaleniami J. P a k u I s k i e g o . Wieś i parafia w Polsce 
przedrozbiorowej (w:) Osiek Rypiński,s.44-46. Właścicielami Osieka w tym czasie byli 
bowiem kolejno: rodzina Kuczborskich w końcu XVII wieku, Stanisław Sierakowski od 
1720 roku, a po jego śmierci żona Teodora (2-voto Bromirska) do 1794 roku (po 1790 roku 
wspólnie z wnuczką Anną Teodorą), następnie po 1794 roku Kajetan Sierakowski, mąż 
Anny Teodory. Podobną kolejność właścicieli podaje księga hipoteczna dóbr Osiek (AWKW 
Brodnica) oraz Spis majqtków.s.50; Inwentarze króIewszczyzn,s.31 ,32; Szerzej o Józefie 
Antonim Podoski m zob. W. S z c z y g i e I s k i ,Podoski Józef Antoni,PSB,t.27,s.164-167 
gdzie pozostałe źródła i literatura; Urzędnicy,nr 1371. 


, '1 


14B
>>>
!I\ II 
l' 
-
 


Tymoteusz Podoski(6), syn Mikołaja używał w źródłach tytułu 
"hrabia na Podosiu". W latach 1748-1777 występował jako podkomorzy 
dobrzyński, 1753-1763 jako starosta dobrzyński, a w 1777 roku był ka- 
sztelanem sierpskim. Kilka razy otrzymał mandat posła z ziemi dobrzyń- 
skiej. W latach 1757-1766 był generałem-majorem wojsk koronnych. 
W 1762 roku, po śmierci ojca otrzymał majątek Okalewo. Jako sta- 
rosta dobrzyński posiadał także Dobrzyń n/Wisłą. Ożeniony z Anną Wik- 
torią z Rupniewskich(zm.1795), córką kasztelana małogoskiego pozo- 
stawił synów: Leonarda(ur.1752), rotmistrza królewskiego w latach 1773- 
1775, starostę niegrodowego dobrzyńskiego po 1774 roku, Michała, Onu- 
frego, Stanisława, Antoniego i Józefa. Tymoteusz Podoski zmarł w 1777 
roku. 


jl 
III 
.i 


J 

 ' 
I 
I : 
II j 


! I 


*Inwentarze królewszczyzn,s.30,31,32; Kra j e w s k i ,Slownik.s.284-285 gdzie szerzej o 
Tymoteuszu Podoskim; P i o t r o ws k i ,Dobra okalewskie,s.66: Ta c zy ń s k i ,Uwagi,s.154; 
Uruski.Rodzina,t.14,s.154-155; Urzędnicy,nr 1566; Z.Zielińska,Podoski 
vmote- 
usz,PSB,t.27,s.182-184 gdzie pozostałe źródła i literatura. 


I. 


Franciszek Aleksander Podoski(7), syn Mikołaja urodził się w 
1720 roku. W źródłach występuje jako starosta rypiński w latach 1746- 
1765, starosta bobrownicki 1765-1770, kasztelan ciechanowski 1770- 
1779, kasztelan mazowiecki 1779-1791. 
Z ziemią dobrzyńską Franciszek związany był przez majątki przy- 
pisane do starostwa rypińskiego i bobrownickiego. W 1773 roku uzy- 
skał od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego dobra Rypin na pra- 
wie emfiteuzy. Był odznaczony Orderem św. Stanisława i Orderem Orła 
Białego. Był dwukrotnie żonaty: z Rozalią Mietelską oraz z Teodorą 
Woroniecką. Zmarł w 1792 roku nie zostawiając potomstwa. 
*E. Al e ks a n d r o w s k a ,Podoski Franciszek Aleksander,PSB.t.27,s.146-149 gdzie po- 
zostałe źródła i literatura; Inwentarze króIewszczyzn.s.32; Kra j e w s k i ,Slownik,s.277- 
278 gdzie szerzej o Franciszku Podoskim; Uruski .Rodzina.t.14,s.154; Urzędnicy. nr 
1373. 


'. 
I 


1. 


, 
, 
, 
! 


l ]1 


Michał Hieronim Podoski(5), syn Mikołaja występuje w źródłach 
jako starosta bobrownicki w latach 1754-1765, następnie jako kasztelan 
rypiński 1765-1775, kasztelan dobrzyński 1775-1789. W 1761 roku był 
posłem z ziemi dobrzyńskiej na sejm nadzwyczajny warszawski. W 1764 
roku był posłem na elekcję Stanisława Augusta Poniatowskiego. Odzna- 
czony był Orderem św. Stanisława, a w 1777 roku otrzymał tytuł szam- 
belana królewskiego. 
Michał Podoski był dwukrotnie żonaty. Pierwsza żona, Zuzanna 
von Heinrich nie zostawiła potomstwa, natomiast z drugą, Józefą Kani- 
gowską miał synów: Franciszka i Gabriela(9) oraz córki: Joannę Franci- 
szkę i Elżbietę Kazimierę. Zmarł ok. 1802 roku przekazując majątek w 
ziemi dobrzyńskiej synowi Gabrielowi. Franciszek był w 1808 roku sta- 
rostą rypińskim. Ożeniony z Marią Teresą Sobieszczańską, pozostawił 
149 


]1 ' 


\ 


I 
I 
.' I
>>>
III' 


syna Michała. Linia Franciszka nie występuje w źródłach ziemi dobrzyń- 
skiej. 
Po ojcu, Michał Hieronim Podoski otrzymał ok.1762 roku dobra 
Rusinowo i prawdopodobnie Starorypin. Zapewne posiadał również po 
śmierci brata Tymoteusza Okalewo, które sprzedał ok.1781 roku Miko- 
łajowi Chełmickiemu. Jako kasztelan rypiński posiadał także Rypin. 
* AWKW Rypin,KHip.Starorypin, Rusinowo: Lauda,s.315.316,332,334,349; Spis mająt- 
ków,s.43; Inwentarze króIewszczyzn,s.29,31,32; Kr aj e w s k i ,SJownik.s.281 podaje na 
podstawie nieznanych nam źródeł, że Michal Podoski posiadał dobra Okalewo, które 
sprzedał w 1789 roku Mikołajowi Chełmickiemu, chociaż w innym miejscu (tamże,s.285) 
pisze, że transakcja ta miała miejsce w 1777 roku. Problem ten wyjaśnia nam Kronika 
domu CheJmickich,rkps.z 1867 roku,s.18, która stwierdza. że dobra te Chełmicki nabyl 
od kasztelana Podoskiego z Rusinowa w 1781 roku. Niewątpliwie chodzi tu o Michała 
Hieronima Podoskiego: W. S zc zy g i e I s k i ,Podoski Mich aJ Hieronim,PSB,t.27,s.161-162 
gdzie pozostała literatura i źródła: Taczyński,Uwagi,s.172,175; Uruski,Rodzina, 
t.14.s.155: Urzędnicy,nr 1372,1448,1763. 


Gabriel Podoski(9), syn Michała urodził się w 1770 roku. W 1792 
roku widzimy go jako delegata do władz centralnych konfederacji targo- 
wickiej. W czasach Księstwa Warszawskiego był członkiem izby admi- 
nistracyjnej departamentu płockiego, a w Królestwie Polskim posłem z 
powiatu lipnowskiego. W okresie partyzantki polistopadowej 1833 roku 
udzielił pomocy oddziałowi Artura Zawiszy, przekazując parę pistole- 
tów. Za czyn ten skazany został wyrokiem sądu wojskowego na rok twier- 
dzy w Zamościu. W 1834 roku został ułaskawiony z okazji odsłonięcia 
w Petersburgu pomnika Aleksandra I". 
W 1802 roku otrzymał po śmierci ojca dobra Starorypin, w skład 
których wchodziły folwarki: Starorypin, Iwany, Michałki, Kłuśno, 5ta- 
rorypin Górny, Rypałki, Multany, Rusinowo, Marjanowo. Marianki, 
Ławy, Piaski. Podole. Wartość dóbr wyceniono wówczas na 800 tys.zlp. 
Ożeniony z Józefą Karnkowską. córką Stefana i Eleonory z Jeżew- 
skich, pozostawił syna Augusta(10). Zmarł 20 sierpnia 1841 roku w 
Rusinowie. Odznaczony był Krzyżem Maltańskim i Orderem św. Stani- 
sława I klasy. 
* AWKW Rypin,KHip.Starorypin. Prawdopodobnie Rusinowo zostało włączone w skład 
dóbr Starorypin na pocz.XIX wieku, ponieważ majątki te występują w jednej księdze 
hipotecznej. Oddzielną księgę dla Rusinowa założono dopiero w 1841 roku, kiedy majątki 
te zostały rozdzielone; Lista wJaścicieli,nr 409-425; Lauda,s.405; Spis szlachty,s.187: 
G a war e c k i ,Opis,s.124; Ko c i s z e w s k i ,Mazowsze,s.123, 140,224,426; K raj e w- 
s k i ,Udziaj ziemi dobrzyńskiej w uc:hwaleniu Konstytucji 3 Maja, wojnie w jej obronie j 
powstaniu kościuszkowskim (w:) Powstanie kościuszkowskie na Kujawach i Pomorzu Gdań- 
skim,pod red.M.Pawlaka,Bydgoszcz 1994,s.95; t e n ż e ,SJownik,s.278 gdzie błędna data 
śmierci Gabriela Podoskiego(1839). Według aktu zgonu dołączonego do księgi hipotecz- 
nej dóbr Starorypin(AWKW Rypin) Gabriel zmarł 11 kwietnia 1841 roku. Tamże,s.278 
błędnie imiona rodziców Józef y Karnkowskiej (zob.B o n i e c k i ,I-lerbarz,t.9,s.272); SjJo- 
Jeczeństwo,s.753 oraz Uczestnicy,s.355-366 podaje, że żoną Gabriela była nie znana bliżej 
Antonina, ciotka Artura Zawiszy. która za utrzymywanie tajnej korespondencji z emi- 
grantami została oddana w 1834 roku pod dozór policyjny. 


150
>>>
August Podoski(10), syn Gabriela otrzymał po ojcu w 1841 roku 
majątek Rusinowo, w skład którego wchodziły wówczas folwarki: Rusi- 
nowo, Marianki, Starorypin Dolny, Piaski, Zakracz i Podole. W Rusino- 
wie pobudował dwór o cechach późnoklasycystycznych. Pozostała część 
majątku po Gabrielu Podoskim była przedmiotem sporów przed sądami 
apelacyjnymi guberni płockiej. Prawo do spadku zgłosiły bowiem sio- 
stry Józefy Karnkowskiej: Marianna, żona Cypriana Zawiszy i Julianna, 
żona Jana Piwnickiego. Wyrokiem sądu dobra Starorypin w 1850 roku 
otrzymały siostry Karnkowskie. W trzy lata później majątek ten nabył od 
nich Adolf Piwnicki. 
August Podoski ożeniony był z Emilą Zboińską. Zmarł w czasie 
pobytu w Cannes we Francji 15 maja 1864 roku, pozostawiając dwie nie- 
letnie córki: Wandę(ll) i Jadwigę(12), którym zapisał cały majątek. Opie- 
kunem ich wyznaczył Gustawa Zielińskiego ze Skępego. Już w 1872 roku 
właścicielką Rusinowa stała się Wanda, która wyszła za mąż za Anto- 
niego, syna Adolfa Piwnickiego ze Starorypina. Małżeństwo to zakoń- 
czyło się bezpotomnie. W ten sposób majątek Podoskich w ziemi do- 
brzyńskiej przeszedł w posiadanie rodu Piwnickich. Druga córka, Ja- 
dwiga wyszła za mąż za Szczęsnego Włodka i zamieszkała w Martyka- 
łach w guberni grodzieńskiej. August Podoski jest ostatnim przedstawi- 
cielem rodu występującym w ziemi dobrzyńskiej. 
· AWKW Rypin,KHip.Rusinowo,Starorypin: BDBZ Włocławek, Park dworski w Rusino- 
wie.sygn.P-93!R: B o n i e c k i .Herbarz.t.9,s.272: Usta TR.s.9B: SGKP,t.l0.s.27; U r li s ki, 
Rodzina,t.14,s.155. 


I 
I 
I 

 


151 


I
>>>
, I 


I 
II, 


, 
 I 
I 


Prądzyńscy herbu Grzymala 


Ród Prądzyńskich wywo- 
dzi swoje pochodzenie z Prądzynia 
w Wielkopolsce. W ziemi dobrzyń- 
skiej pojawili się dopiero w II po- 
LXIX wieku. Pierwszym znanym 
przedstawicielem tej rodziny był Ma- 
ciej, występujący w źródłach jako ka- 
sztelan przemęcki w 1577 roku. Miał 
on syna Andrzeja, po którym syn 
Hieronim. Ożeniony z Anną Gnia- 
zdowską Hieronim pozostawił syna 
Stanisława, a ten z żony Anny Chła- 
powskiej syna Władysława. Po Wła- 
dysławie ożenionym z Marianną Bro- 
nikowską, syn Antoni(l), który z 
żony Marianny Bardzkiej pozostawił 
synów: Jana(2) i Stanisława(3). 
Synem Stanisława(3) i Marian- 
ny z Bronikowskich był Ignacy Prądzyński(5). Urodzony w 1792 roku, 
znany jest jako generał wojsk polskich. Od 1807 roku służył warmii 
Księstwa Warszawskiego. Brał udział w kampaniach 1809 i 1812 roku. 
W latach 1822-1824 opracował plan budowy Kanału Augustowskiego. 
Był współzałożycielem Towarzystwa Patriotycznego, za co został w 1826 
roku uwięziony. W powstaniu listopadowym pełnił funkcję szefa szta- 
bu armii polskiej. Odniósł wspaniałe zwycięstwo nad wojskami rosyj- 
skimi 10 kwietnia 1831 roku w bitwie pod Iganiami. Zmarł w 1850 roku. 
*C z. B I o c h ,Prądzyński Ignagr,PSB,t.28, 1984,s.399-404; U r u s k i ,Rodzina,t.14,s.336; 
Ż y c h I i ń s ki ,Księga,t.3,s.217-221. 


I I '. 
f. 


l 
l" 
'( 


J 


r, 


Feliks Prądzyński(6), syn Andrzeja urodził się w 1839 roku w 
Wodziskach w Wielkopolsce. W 1872 roku został administratorem-ple- 
nipotentem w majątku Osiek, należącym do Alfonsa hr.Sierakowskiego. 
W 1893 roku nabył majątek Pręczki, nie przestając jednak zarządzać Osie- 
kiem. W 1899 roku sprzedał Pręczki i kupił wspólnie z Julianem Tyszką 
dobra Sumin z folwarkiem Jarczechowo w lipnowskiem. Majątek ten 
miał być wianem dla młodej pary: Bolesława Prądzyńskiego i Janiny z 
Tyszków (zob. biogram Bolesława Prądzyńskiego). 


152
>>>
l' 


skiego w latach 1939-1945,Lipno 1984. 
--Lauda - Lauda sejmików ziemi dobrzyńskiej, wyd.F. KI u c z y c ki .Acta historica res 
gestas Poloniae illustrantia,t.l0,Kraków 1887. 
--Leitgeber,Nowy Almanach-S.Leitgeber,No
AlmanachBłękitny Ksiqżęta. mar- 
grabiowie, hrabiowie, baronowie,Poznań-Warszawa 1993. 
--Lissowski,Powstanie - Cz.Lissowski,Powstanie styczniowe w ziemi dobrzyń- 
skiej, Płock 1938. 
--Lista TR - Lista członków czynnych Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim 
za rok 1860-1861 ,Roczniki Gospodarstwa Krajowego,t.43,z.2,Warszawa 1861. 
--Lista właścicieli - Lista właścicieli ziemskich w ziemi dobrzyńskiej z roku 1825 i 
właścicieli ziemskich włościan 1530-1564, aneks do pracy:D . S t a s z e w s ki, 
A. M a c i e s z a ,Zarys historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 190B. 
--Łaszewski,Ziemia - R.Łaszewski,Ziemia dobrzyńska od poło
.xv wieku do 
upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej(w:)Studia z dziejów ziemi dobrzyńskiej XV- 
XX wiek, Warszawa-Po znań-Toruń 1987 ,s.69-98. 
--Mietz,Epigrafika Osieka - A. Miet z ,Zabytkowa epigrafika Osieka Rypińskiego,Osiek 
Rypiński-Toruń 1994. 
--Niesiecki,Herbarz - K. N i es i ecki ,Herbarz polski powiększony dodatkami z później- 
szych autorów, rękopism,dowodów urzędo
ch i 
dany przez Jana Nep. Bobrowi- 
cza, U-I0,Lipsk 1839-1845. 
--Oracki,Słownik - T. O r a c ki ,Słownik biograficzny Warmii,Mazur i Powiśla XIX i 
XXwieku(do 1945 r.),Warszawa 1984. 
--Osiek Rypiński - M. M. G rzybo wski, A. Mi etz, J . Paku l s ki, M. Pa w l ak, Osiek 
Rypiński. Z dziejów parafii i gminy,Osiek Rypiński-Toruń 1994. 
--Ostrowski,Księga - ].Ostrowski,Księga herbowa rodów polskich ,cz. 1 , 2,War- 
szawa 1897-1906. 
--Pakulski,Kikół - ] . P a k u l s ki, Kikół - w poszukiwaniu właściwego herbu, Rocz- 
nik Muzealny, 1.4,1981,s.123-142. 
--Pawliszczew,Herbarz - N . Pa w l i s z c z e w ,Herbarz rodzin szlacheckich Króle- 
stwa Polskiego naj
żej zatwierdzony,cz.l, 2,Warszawa 1853. 
--Piotrowski,Biogramy - R. P i o t r o w s ki ,Biogramy ofiar Selbstschutzu, aneks do 
pracy A. Witkowski,Nieukarana zbrodnia,Warszawa 1995. 
--Piotrowski,Dobra okalewskie - R. P i o t r o w s k i ,Dobra okalewskie w powiecie 
l}'pińskim do 1945 roku ,Ziemia Dobrzyfiska,U,1989,s.63-89. 
--Piotrowski,Struktura - R. P i o t r o w s k i ,Struktura agrarna w powiecie rypiń- 
skim w latach 1867-1939,ZiemiaDobrzyńska,t.3,1995,s.23-51. 
-- PSB - Polski Słownik Biograficzny,t.1-3 7, Warszawa-Kraków-Wrocław 1935-1996. 
--SGKP - Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, 
pod red. F. S ul i mi ers ki ego, B. C hl e b o ws kiego i W. Wa lew s k ie- 
go, U-16, Warszawa 1880-1902. 
--Smoleński,Kościoły - M. S m o l e ń s k i ,Cztery kościoły w ziemi dobrzyń- 
skiej,Lwów 1869. 
--Spis majątków - Spis majqtków ziemskich w ziemi dobrzyńskiej podług lustracyi z 
roku 1 789, aneks do pracy M. B o r u c k i ,Ziemia kujawska pod względem histo- 
rycznym, jeograficznym, archeologicznym, ekonomicznym i statystycznym opisa- 
na,Włocławek 1882, s.35-55. 
--Spis obywateli - Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz 
dóbr przez nich posiadanych ,U ,Warszawa 1905, 1.2,1912. 
--Spis szlachty - Spis szlachty Królestwa Polskiego z dodaniem krótkiej informacji o 


. 


11.1 


14
>>>
'Tli, 


'I 


Feliks Prądzyński ożeniony był z Janiną z Preyssów(1848-1933, 
pochowana w Osieku). Pozostawił syna Bolesława Franciszka(7). Zmarł 
1 stycznia 1908 roku i został pochowany na cmentarzu w Osieku. Głos 
Płocki zanotował po jego śmierci: "Śp.Feliks Prądzyński zmarł w Osie- 
ku. Znany rolnik, długoletni administrator dóbr Osiek, należących do 
hr.Sierakowskiego. W majątku tym Prądzyński włożył dużo umiejętnej 
pracy. Fachowa znajomość rolnictwa, szczególnie rzadki u nas talent 
administracyjny, ściągały do Osieka na praktykę wielu młodych ludzi. 
którzy dzisiaj samodzielnie pracują na roli, zawdzięczając swoją wiedzę 
rolniczą zmarłemu. Rypińskie straciło zacnego obywatela i dobrego Po- 
laka". 
· AWKW Brodnica,KHip.Osiek; ABN Rypin,KHip.Pręczki; AP Włocławek,KHip.Sumin; 
Głos Płocki z Zl stycznia 190B roku,s.z; Krajewski-Mietz,Zabytki,s.114; 
A. M i e t z ,Zabytkowa epigrafika Osieka Rypińsldego,Osiek Rypiński-Toruń 1994,s.59; 
F. Róża ńs ki, Matka Pocieszenia. Studium z dziejów parafii i cudownego obmzu,Osiek 
1991,s.BG-BB; rel.Heleny Prądzyńskiej z Warszawy. 


Bolesław Franciszek Prądzyński(7), syn Feliksa urodził się w 
Osieku w 1873 roku. Ukończył wydział agrarny na Uniwersytecie w Ber- 
linie. W 1900 roku po ślubie z Janiną z Tyszków otrzymał od ojca i teścia 
majątek Sumin z Jarczechowem. Od 1908 roku rozpoczął jednak pracę w 
charakterze administratora w dobrach Osiek należących do Adama, a od 
1912 roku Stanisława Sierakowskich. Administratorem w Suminie zo- 
stał wówczas Julian Przybyłowicz, właściciel sąsiedniego majątku w Ma- 
liszewie. Taki stan trwał do czasu ukończenia studiów rolniczych przez 
syna Jerzego(9). 
Bolesław Prądzyński na stałe związał się z Osiekiem i powiatem 
rypińskim. Był aktywnym działaczem Narodowej Demokracji. W czasie 
najazdu bolszewickiego w 1920 roku był członkiem Obywatelskiego Ko- 
mitetu Obrony Państwa na powiat rypiński. Organizował Związek Zie- 
mian w powiecie lipnowskim. W latach 1921-1931 pełnił funkcję preze- 
sa Rypińskiego Związku Ziemian. Prowadził aktywną działalność spo- 
łeczną w gminie Osiek. 
Bogdan Chełmicki pisał o Bolesławie Prądzyńskim w Pamiętni- 
ku; "Był to nie tylko bardzo dobry gospodarz (z pruskiej szkoły), ale czło- 
wiek nadzwyczaj prawy i uczciwy. Cieszący się ogólnym uznaniem peł- 
nił przez szereg lat funkcję prezesa Związku Ziemian, zarazem mając 
duży mir u gospodarzy okolicznych". 
Bolesław Prądzyński ożeniony był z Janiną Tyszka(1879-1968). 
Zmarł 25 października 1933 roku i został pochowany na cmentarzu w 
Osieku. Pozostawił trzech synów: Juliana(8), Jerzego(9) i Andrzeja(10). 
Propozycję administrowania dobrami Osiek otrzymał syn Bolesława Je- 
rzy, ale nie wyraził zgody i rodzina Prądzyńskich zamieszkała w Sumi- 
nie. 


l. 
I 


I
 
I 


153
>>>
I t 
n 


Feliks Prądzyński ożeniony był z Janiną z Preyssów(1848-1933, 
pochowana w Osieku). Pozostawił syna Bolesława Franciszka(7). Zmarł 
1 stycznia 1908 roku i został pochowany na cmentarzu w Osieku. Głos 
Płocki zanotował po jego śmierci: "Śp.Feliks Prądzyński zmarł w Osie- 
ku. Znany rolnik, długoletni administrator dóbr Osiek, należących do 
hr.Sierakowskiego. W majątku tym Prądzyński włożył dużo umiejętnej 
pracy. Fachowa znajomość rolnictwa, szczególnie rzadki u nas talent 
administracyjny, ściągały do Osieka na praktykę wielu młodych ludzi, 
którzy dzisiaj samodzielnie pracują na roli, zawdzięczając swoją wiedzę 
rolniczą zmarłemu. Rypińskie straciło zacnego obywatela i dobrego Po- 
laka". 


*AWKW Brodnica.KHip.Osiek; ABN Rypin,KHip.Pręczki; AP Włocławek,KHip.Sumin; 
Głos Płocki z 21 stycznia 1908 roku,s.2; Krajewski-Mietz,Zabytki.s.114; 
A. M i e t z ,Zabytkowa epigrafika Osieka Rypińskiego,Osiek Rypiński-Toruń 1994,s. 59; 
F. Róż a ń s ki, Mutka Pocieszeniu. Studium z dziejów parafii i cudownego obrozu .Osiek 
1991,s.86-88: rel.Heleny Prądzyńskiej z Warszawy. 


Bolesław Franciszek Prądzyński(7), syn Feliksa urodził się w 
Osieku w 1873 roku. Ukończył wydział agrarny na Uniwersytecie w Ber- 
linie. W 1900 roku po ślubie z Janiną z Tyszków otrzymał od ojca i teścia 
majątek Sumin z Jarczechowem. Od 1908 roku rozpoczął jednak pracę w 
charakterze administratora w dobrach Osiek należących do Adama, a od 
1912 roku Stanisława Sierakowskich. Administratorem w Suminie zo- 
stał wówczas Julian Przybyłowicz, właściciel sąsiedniego majątku w Ma- 
liszewie. Taki stan trwał do czasu ukończenia studiów rolniczych przez 
syna ]erzego(9). 
Bolesław Prądzyński na stałe związał się z Osiekiem i powiatem 
rypińskim. Był aktywnym działaczem Narodowej Demokracji. W czasie 
najazdu bolszewickiego w 1920 roku był członkiem Obywatelskiego Ko- 
mitetu Obrony Państwa na powiat rypiński. Organizował Związek Zie- 
mian w powiecie lipnowskim. W latach 1921-1931 pełnił funkcję preze- 
sa Rypińskiego Związku Ziemian. Prowadził aktywną działalność spo- 
łeczną w gminie Osiek. 
Bogdan Chełmicki pisał o Bolesławie Prądzyńskim w Pamiętni- 
ku: "Był to nie tylko bardzo dobry gospodarz (z pruskiej szkoły), ale czło- 
wiek nadzwyczaj prawy i uczciwy. Cieszący się ogólnym uznaniem peł- 
nił przez szereg lat funkcję prezesa Związku Ziemian, zarazem mając 
duży mir u gospodarzy okolicznych". 
Bolesław Prądzyński ożeniony był z Janiną Tyszka(1879-1968). 
Zmarł 25 października 1933 roku i został pochowany na cmentarzu w 
Osieku. Pozostawił trzech synów: Juliana(8), Jerzego(9) i Andrzeja(10). 
Propozycję administrowania dobrami Osiek otrzymał syn Bolesława Je- 
rzy, ale nie wyraził zgody i rodzina Prądzyńskich zamieszkała w Sumi- 
nie. 


II 
I 


153
>>>
I 
I I 


Julian Prądzyński(B), urodził się w 1902 roku. W 1920 roku brał 
udział w wojnie polsko-rosyjskiej w szeregach 1 pułku Ułanów Krecho- 
wieckich. Walczył pod Komarowem i Tyszowcami. Następnie ukończył 
studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego i został wpisa- 
ny w 1927 roku na listę adwokatów Izby Warszawskiej. W czasie obrony 
Warszawy w 1939 roku pełnił funkcję doradcy Prezydenta Stefana Sta- 
rzyńskiego. W czasie okupacji jako oficer AK pomagał swoją wiedzą pra- 
wniczą strukturom Polski Podziemnej. Po upadku Powstania Warszaw- 
skiego został wywieziony przez Niemców do obozu jenieckiego w Gross- 
bom, a po kapitulacji III Rzeszy w ciężkim stanie trafił do polskiego 
szpitala I Dyw.Pancernej gen. Stanisława Maczka. Obawiając się powro- 
tu do kraju ze względu na działalność AK-owską zamieszkał we Francji. 
a następnie w Maroku, gdzie zmarł w 1959 roku. 
Jerzy Prądzyński(9) urodził się w 1904 roku w Osieku. Po ukoń- 
czeniu Wyższej Szkoły Rolniczej w Cieszynie objął zarząd nad mająt- 
kiem Sumin. W majątku prowadził hodowlę koni, zbudował nowy dwór 
wyposażony w kanalizację, elektryczność i centralne ogrzewanie. Oże- 
niony był z Michaliną Leszczyńską. Brał udział w kampanii wrześnio- 
wej, po zakończeniu której trafił do obozu jenieckiego. Przy pomocy re- 
patriacyjnej misji belgijskiej przewiózł żonę z córką do Anglii, a następ- 
nie zamieszkał w Kanadzie. 
Andrzej Prądzyński(10), najmłodszy syn Bolesława urodził się w 
1917 roku. W czasie okupacji ukończył studia na podziemnym wydziale 
prawa w Warszawie. Po wojnie pracował jako adwokat w Warszawskiej 
Wojewódzkiej Izbie Adwokackiej. Zmarł w 1991 roku. 
* AWKW Brodnica,KHip.osiek; ABN Lipno,KHip.Jarczechowo AP Włocławek,KHip.Sumin; 
A . B u k o w s ki, Waplewo.Zapomnjcwa placówka kultury polsldej na Pomorzu Noc/wi- 
śIańsldm. Wrocław-Warszawa 1989,s.91; C h e ł m i c k i ,Pamiętnik,s.32,64; J a s i e w i c z, 
Lista,s.825 błędnie podaje, że Prądzyński. właściciel Sumina został zamordowany przez 
Niemców w czasie okupacji; M. M. G r z y b o w s ki ,Kościól parafialny na przestrzem 
dziejów(w:)Osiek Rypiński.Dzieje parafii i gminy,Osiek Rypiński-Toruń 1994,s.99: 
A. M i e t z ,Zabytkowa epigmfika,s.62; rel.Heleny Prądzyńskiej (żona Andrzeja(lO)) z War- 
szawy. 


"1 


154
>>>
I 
I 


Pruscy herbu Leliwa 


Rodzina Pruskich wywo- 
dzi się prawdopodobnie z terenu 
Prus Wschodnich. a jej właściwe na- 
zwisko brzmiało Preuss. Linię, która 
występuje od połowy XIX wieku w 
ziemi dobrzyńskiej, wyprowadzić 
możemy od Klemensa Pruskiego, któ- 
ry w 1748 roku sprzedał bliżej nie- 
znaną wieś Jankowice, Józefowi Pru- 
skiemu, podstolemu latyczowskie- 
mu. Synem Klemensa był Bonawen- 
tura, który miał synów: Kazimierza, 
Juliana, Faustyna i Jana(l). 
* AP Włocławek,KHip.Złowody; U r u s ki, 
Rodzina,t.14,s.370, Spis szlachty,s.192. 


I 
II
 I 
II 


Jan Pruski(l), urodził się w 
1819 roku. W 1844 roku nabył od 
spadkobierców Wincentego Kuczkowskiego majątek Złowody za sumę 
117 tys.złp. Majątek ten przekazał przed śmiercią wnukowi Karolowi(4). 
Ożeniony był z Felicją Różycką(1822-1883). Pozostawił synów: Broni- 
sława(2) i Jana(3) oraz córki: Eufemię(1846-1893), Jadwigę(1850-1871), 
Zofię(1861-1890), żonę Juliana Czapskiego, właściciela Radomic i Kazi- 
mierę. Zmarł 27 maja 1907 roku w Złowodach i został pochowany na 
cmentarzu w Zadusznikach. 


* AP Włocławek,KHip.Złowody; Lista TR,s.98. 


Bronisław Pruski(2), syn Jana(l), urodził się w 1848 roku. W 
1882 roku otrzymał od brata Jana(3) majątek Płomiany. Zakupił za 30 
tys. rubli listy zastawne Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, prze- 
znaczając pochodzące z nich odsetki na stypendia. Funduszami tymi 
zarzadzał i stypendia przyznawał utworzony w tym celu Komitet, pro- 
wadzący swą działalność do 1939 roku. 
Był znanym w Królestwie Polskim hodowcą owiec rasy merino- 
prekos. Pierwsze stado liczące 257 sztuk zakupił na Śląsku. Dzięki od- 
powiednim krzyżówkom wyhodował nową rasę (tzw. płomiańską) wcze- 
śnie dojrzewających owiec. W 1890 roku na wystawie w Paryżu został 


155
>>>
r 


.11 


nagrodzony złotym medalem za runo tych zwierząt. Był również zna- 
nym hodowcą bydła rasy simental i berna. Od 1907 roku był członkiem 
Zarządu Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. 
Zmarł 5 marca 1910 roku w Płomianach nie pozostawiając potom- 
stwa i pochowany został w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Do- 
brzyniu n/Wisłą. Przed śmiercią zapisał Płomiany bratankowi Karolo- 
wi(4). 
* AP Włocławek,KHip.Płomiany: H . K o t ł u b a j ,Księga jubileuszowa Rolnika i Hodow- 
cy,Warszawa 1908,s.126; T. P i wn i c k i ,Plomiańska rasa owiec.Gazeta Rolnicza 1910.nr 
11,s.205; W. Pru s k i ,Hodowla zwierzqt gospodarskich w Królestwie Polskim,t.l, War- 
szawa 1967.s.363.t.2,Warszawa 1968,s.84,107,t.3,Warszawa 1969,s.363-364; Świec- 
ki - Wy b u I t ,Mazowsze,s.176. 


II 


Jan Pruski(3), syn Jana(l) urodził się w 1844 roku. Ukończył Szkołę 
Główną w Warszawie. Ożenił się z Karoliną z Paprockich, która po śmierci 
ojca Adama Paprockiego w 1872 roku odziedziczyła majątek Dyblin, wy- 
ceniony wówczas na sumę 400 tys złp. W 1874 roku nabył majątek Pło- 
miany, który przekazał w 1882 roku bratu Bronisławowi. W 1884 roku 
kupił Stróżewo od brata żony, Konstantego Paprockiego. 
Był znanym w Królestwie Polskim hodowcą koni, za które otrzy- 
mywał liczne nagrody na konkursach i wystawach. W 1885 roku nagro- 
dzony został złotym medalem na konkursie czołowych gospodarstw w 
Warszawie. W 1895 roku otrzymał nagrodę na wystawie koni w Płocku. 
Z małżeństwa z Karoliną Paprocką pozostawił synów: Karola(4) i 
Jana(6) oraz córki: Wandę(5) zamężną Mieczyńską i Marię(7). Zmarł w 
1906 roku i został pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w 
Dobrzyniu n/Wisłą, 
* AP Włocławek,KHip.Dyblin,Stróżewo,Płomiany; Spis obywateli z 1905 r.,36; 
L . D m o c h o w s k i ,Nasze wzorowe gospodarstwa. Opis majqtków premiowanych nu kon- 
kursie gospodarstw wzorowych w 1885 roku,Warszawa 1886,s.31, gdzie opis majątku 
Dyblin; W. Pru s k i ,Hodowla zwierzqtgospodarskich w Królestwie Polskim,t.2,s.150-151. 


I I. 


i I 


Karol Pruski(4), syn Jana(3) urodził się w 1869 roku. Ukończył 
szkołę rolniczą w Czernichowie pod Krakowem, a następnie wyższe stu- 
dia rolnicze w Halle k!Lipska. Po śmierci ojca odziedziczył w 1906 roku 
majątek Dyblin, a po dziadku Janie(l) otrzymał Złowody. W 1910 roku 
zapisał mu również swój majątek Płomiany Bronisław Pruski(2). 
W 1909 roku uruchomił Dyblinie krochmalnię, do której maszyny 
dostarczył H.Cegielski z Poznania. Przerabiała ona ziemniaki do 1939 
roku. Wybudował również mleczarnię i młyn, którego generator pozwo- 
lił na elektryfikację dworu i oświetlenie wsi. Był założycielem Związku 
Plantatorów Buraka Cukrowego we Włocławku. Z jego inicjatywy oko- 
liczni ziemianie, plantatorzy cykorii, założyli spółkę Pruski i S-ka i ku- 
pili fabrykę cykorii "Gleba" we Włocławku, funkcjonującą do 1939 roku. 
Pod koniec I wojny światowej rozpoczął ze Zdzisławem Rutkowskim ze 


I I 
l': 
I 
; 


156
>>>
Szpetala budowę fabryki drożdży. Z powodu śmierci inicjatywa ta nie 
została ukończona. 
W 1906 roku założył w Dyblinie ochronkę, w której prowadzono 
tajne nauczanie dla dzieci robotników folwarcznych i okolicznych chło- 
pów. 24 stycznia 1915 roku Dyblin został zniszczony przez artylerię nie- 
miecką. W 1916 roku Karol Pruski wszedł w skład Rady Opiekuńczej 
Powiatu Lipnowskiego. Podejmował wiele akcji charytatywnych i spo- 
łecznych. Razem z Janem Mieczyńskim pobudował w Dobrzyniu n/Wi- 
słą gmach Domu Ludowego na potrzeby Polskiej Macierzy Szkolnej. W 
1919 roku zaangażował się w pomoc dla I powstania śląskiego, organi- 
zując wśród okolicznych ziemian zbiórkę pieniędzy na ten cel. Na ze- 
braniu Towarzystwa Rolniczego we Włocławku podarował pierwszą ofia- 
rę (10.000 marek). Był aktywnym działaczem Okręgowego Towarzystwa 
Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. 
W Dyblinie z inicjatywy Karola Pruskiego odbyło się w paździer- 
niku 1918 roku zebranie, na którym opracowano plan przejęcia władzy 
po Niemcach i budowy początków państwowości polskiej w powiecie 
lipnowskim. 
Ożeniony był ze Stanisławą Czaplicką(1881-1973). Pozostawił sy- 
nów: Stefana(9), Tadeusza(10) i Antoniego(ll) oraz córkę Wandę(8). 
Zmarł 23 grudnia 1919 roku w Warszawie i został pochowany w gro- 
bowcu rodzinnym na cmentarzu w Dobrzyniu n/Wisłą. 
Ponieważ dzieci Karola były nieletnie, majątkiem po jego śmierci 
zarządzała Rada Familijna. W 1926 roku Wanda Pruska(8) wyszła za mąż 
za Józefa Żychlińskiego, który wykupił od rodzeństwa żony współwła- 
sność majątku Płomiany. Właścicielami tych dóbr Żychlińscy byli do 
1939 roku. W 1934 roku Dyblin przejął Tadeusz Pruski(10), a Złowody 
Stefan Pruski(9). 
· AP Włocławek,KHip.Dyblin,Płomiany,Złowody; Księga Adresowa,s.1960; Kra i e w s k i - 
M i e t z ,Zabytki,s.35; Z . P r u s k i ,Dwór PruslGch w Dyblinie,Spotkania z Zabytkami, 1988, 
nr 5,s.58; Przemysi nu wsi,Głos Płocki, 1909,nr 87,s.3; Ś w i e c k i - Wy b u I t .Muzowsze, 
5.25,36,136,137,159,176,267,486; rel.Z.Pruski. 


l, 
. 
:1 


. I 


Tadeusz Pruski(10), syn Karola urodził się w 1908 roku w Dybli- 
nie. Uczęszczał do gimnazjum im.Jagiełły w Płocku, a następnie w War- 
szawie, później do szkoły rolniczej w Cieszynie. W latach 1929-1930 
odbył służbę wojskową w 6 Baonie Podchorążych Rez. Piechoty w Bere- 
zie Kartuskiej. Po powrocie z wojska prowadził majątek Złowody, który 
w 1934 roku przekazał bratu Stefanowi, a sam przeniósł się do Dyblina. 
Posiadał w majątku znaną w Polsce hodowlę koni krwi szlachetnej. 
W sierpniu 1939 roku został zmobilizowany przez macierzysty 14 
pułk piechoty we Włocławku i jako ppor. rez. piech. objął dowództwo III 
plutonu sam. komp. ckm w 4 DP. W kampanii wrześniowej brał udział 
w walkach nad Osą i w bitwie nad Bzurą. 21 września dostał się do 


I: 


I I 


157
>>>
'ii 
.1 I 


. II 
I 
]' 
'II 


niewoli. Do kwietnia 1945 roku przebywał w obozach jenieckich, po- 
czątkowo w Ob erb ag, a następnie w Oflagu 7 A w Murnau. Po wyzwole- 
niu przez wojska amerykańskie przedostał się do II Korpusu we Wło- 
szech, gdzie objął stanowisko dowódcy kompanii w Santa Maria di Luc- 
ca. W 1947 roku wrócił do Polski i osiedlił się w Łodzi. W tym okresie 
kilkakrotnie wzywany był do Urzędu Bezpieczeństwa na przesłucha- 
nia. W 1953 roku objął posadę kierownika majątku Cesarka k/Łodzi. Po 
trzech miesiącach ze względu na ziemiańskie pochodzenie został zwol- 
niony. Z trudem udało mu się zatrudnić jako pracownik fizyczny w Spół- 
dzielni Wyrobów Szklanych w Łodzi. W 1956 roku powrócił do pracy w 
rolnictwie. Pracował najpierw w PGR Łódź, a następnie aż do emerytu- 
ry w centrali nasiennej. Zmarł 31 maja 1978 roku, pochowany został w 
Łodzi w grobie swego przedwojennego sąsiada i przyjaciela Władysła- 
wa Smoleńskiego z Kisielewa(zm. w 1947 r.). 
Ożeniony był z Danutą Świrską.Pozostawił syna Zbigniewa. 
* AP Włocławek,KHip.DybIin,Złowody; J . G r a b o w s ki. Warunki i rozmieszczenie ty- 
pów, poziom i okręgi hodowli koni w Polsce,Warszawa 1933.s.92,254; Z. Prus ki ,Dwór 
Pruskich w Dyblinie.s.58; rel.Z.Pruski (syn). 


'I I 


I 
1 \ 


II 
, I 
l 
I 
I 
I 
Iii! 
:1 
t. l! 
, r 
, 

, 
r 
l, I 
j [ 
 
., 


Antoni Pruski(11), syn Karola urodził się 11 czerwca 1910 roku 
w Dyblinie. Ukończył gimnazjum Małachowskiego w Płocku. W latach 
1932-1933 odbył służbę wojskową w Szkole Podchorążych Rezerwy ka- 
walerii w Grudziądzu. W 1934 roku rozpoczął studia weterynaryjne w 
Warszawie, 
W 1939 roku został zmobilizowany w stopniu ppor.rez. kawalerii 
i jako d-ca II plutonu, 1 szwadronu 4 pułku strzelców konnych brał udział 
w walkach Nowogródzkiej BK, na terenie północnego Mazowsza i za- 
mojszczyzny. Po rozbiciu oddziału został osadzony w więzieniu w Sam- 
borze. Podawał się za chłopa z lubelskiego i w rezultacie został zwolnio- 
ny. W pierwszym okresie okupacji przebywał w Warszawie, gdzie pra- 
cował jako rikszarz. Później pracował m.in. jako brakarz krów i kontroler 
mleczności w Międzyrzeczu Podlaskim. W 1942 roku ukończył studia 
we Lwowie i od jesieni 1943 pracował jako lekarz weterynarii w Koma- 
rówce Podlaskiej. W 1943 roku wziął ślub z Aliną Andrycz. W 1945 roku 
urodziła się jedyna córka Barbara. W kwietniu 1945 roku został zmobili- 
zowany i wcielony do 1 Armii LWP jako lekarz weterynarii. Po zakoń- 
czeniu wojny, które zastaje go w Berlinie, powrócił do kraju i pozosta- 
wał w wojsku do lipca 1947 roku. Po zwolnieniu z wojska pracował jako 
lekarz w Inowłodzu, Radomsku, Koniecpolu, Wieigomłynach, Tuszynie 
k/Łodzi i Lutomiersku. Zmarł w 1988 roku i został pochowany na cmen- 
tarzu w Łodzi. 


*ReI.Z.Pruski (bratanek). 


158
>>>
Stefan Pruski(9) , syn Karola urodził się w 1904 roku w Stróże- 
wie. W 1926 roku ukończył Gimnazjum Męskie im. Kazimierza Kulwie- 
da w Warszawie, a następnie studiował w Państwowej Szkole Gospo- 
darstwa Wiejskiego w Cieszynie. W 1934 roku ożenił się z Ireną Tocz- 
kowską i objął rodzinny majątek Złowody. Dobrami tymi zarządzał do 
wybuchu wojny. 
We wrześniu 1939 roku zgłosił się na ochotnika do wojska, wal- 
czył pod Sochaczewem. Dostał się do niewoli pod Modlinem. Do gru- 
dnia 1940 roku przebywał w stalagu, a następnie wyraził zgodę na pozo- 
stanie w Niemczech na robotach. Pracował w gospodarstwie rolnym ki 
Bonn. Podjął wówczas współpracę z wywiadem AK na terenie Niemiec. 
Jesienią 1942 roku został aresztowany i osadzony w więzieniu w Moabi- 
de. W przesłanym w styczniu 1943 roku liście do rodziny poinformo- 
wał, że zostanie wysłany do Sachsenhausen. Kilka tygodni później nade- 
szło powiadomienie z obozu, że S. Pruski zmarł na gruźlicę 6 lutego 
1943 roku. 


I 
II 

I I 


. AP Włocławek,KHip.Złowody; rel.Z.Pruski z Łodzi (bratanek), rel.R.Stobiecki z Łodzi 
(bratanek). 


I 
I 
I, 
I 


II 
I 


I I 
I' 


II 


159
>>>
.1 


, I 


Przeciszewscy herbu Grzymała 


Stanisław Przeciszewski(1), 
syn Szymona urodził się około 1705 
r. Był właścicielem majątków w wo- 
jewództwie płockim. W źródłach 
znany jest jako skarbnik płocki w 1738 r., od 1739 chorąży i od 1760 pod- 
starosta płocki. W 1744 r. był deputowanym do Trybunału Koronnego, a 
w 1760 posłem elektorem z województwa płockiego. Ożeniony był z nie- 
znaną bliżej Anną, z którą miał syna Dionizego(2). 
Stanisław jest pierwszą osobą z tej linii Przeciszewskich, która 
występuje w ziemi dobrzyńskiej. Po śmierci żony Anny ożenił się po- 
wtórnie w 1752 roku z Heleną(1716-1802), córką Macieja Orlewskiego, 
wdową po Józefie Tarnowskim, właścicielu dóbr Radziki Duże, wcho- 
dząc w ten sposób w posiadanie tego majątku. 
* AGAD, Księgi grodzkie i ziemskie,Bobrow.grodz.reI.nr 26,k.186-201 v; APar.,Radziki Du- 
że,Kronika Parafialna; Katalog,t.ll,z.12,s.9; Kra j e w s k i .SJownik,s.286-287; W. Mą- 
k o w s k i ,Historyczne tło powieści, wstęp do F. S . D m o c h o w s k i ,Przekleństwo mul- 
ki,Płock 1935,s.IV-V; Te n ż e ,Od Ogona do Kona.Dziedzice Radzik Dużych w powiecie 
rypińskim,Głos Mazowiecki,1934,nr 18-21,s.2; W. S z c z y g i e I s k i ,Przeciszewski Stu- 
nisJaw,PSB,t.28,s.674-675; SGKP,t.9,s.470; U r u s k i ,Rodzina,t.15,s.6; Radziki Duże na- 
leżały do rodziny Tarnowskich od końca XVI wieku. 


II 


_' I 
II 


, l' 
I 


I Li 


Gniazdem rodu Przeci- 
szewskich była wieś Przeciszewo 
k.Płocka. Pierwszych przedstawi- 
cieli tej rodziny widzimy na Ma- 
zowszu już w połowie XIV wieku. 
W ziemi dobrzyńskiej w XVIII i I 
poł.XIX stulecia występują dwie li- 
nie tego rodu zapoczątkowane przez 
Stanisława i Jana. Brak źródeł unie- 
możliwia jednak ich połączenie. 
*U r u s k i ,Rodzina,t.15,s.6. 


Linia Stanislawa 


Dionizy Przeciszewski(2), syn Stanisława(l) z pierwszego mał- 
żeństwa z nieznaną bliżej Anną, znany jest w źródłach jako wojski sierp- 
ski w 1768, łowczy raciąski w 1779 i cześnik płocki w 1781 roku i ko- 


., 


160
>>>
mornik graniczny płocki. W 1763 roku ożenił się z Franciszką Tarnow- 
ską[1743-1818), córką Józefa i Heleny z Orlewskich. Odziedziczył w ten 
sposób Radziki Duże, majątek należący prawnie do rodziny Tarnowskich. 
Pozostawił synów: Franciszka(3), Kazimierza(4) i Ludwika(5). 
Zmarł w 1786 roku. Wdowa po nim, Franciszka Tarnowska wyszła po- 
nownie za mąż za Jakuba Suchorskiego, komornika ziemi dobrzyńskiej. 
Małżeństwo to zakończyło się bezpotomnie. Pod nazwiskiem Suchorska 
występuje w źródłach jako właścicielka Radzik Dużych. W 1784 roku 
uzyskała zezwolenie na lokację miasta Radziki Duże. W majątku pobu- 
dowała na przełomie XIX i XX wieku dwór murowany, w stylu klasycy- 
stycznym. Po śmierci Franciszki w 1818 roku, synowie z pierwszego mał- 
żeństwa dokonali podziału dóbr. Majątek oszacowany został na sumę 
216 tys.złp. 
Franciszek Przeciszewski(3), syn Dionizego otrzymał po śmierci 
matki w 1818 roku Radziki Duże. Właścicielem tych dóbr był do 1827 
roku, sprzedając je wówczas bratu Kazimierzowi(4) za sumę 146 tys.złp.. 
Do końca życia mieszkał w Radzikach Dużych. Zmarł bezżennie w 1852 
roku. 
Kazimierz Przeciszewski(4), syn Dionizego ożenił się w 1805 roku 
z Agnieszką Dobrską. W 1827 roku kupił od brata Franciszka Radziki 
Duże. Majątek ten zadłużony w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim 
sprzedał w 1839 roku Franciszkowi Salezemu Dmochowskiemu za sumę 
100 tys.złp. Zmarł w biedzie w 1845 roku. W 1856 roku zmarła w Wą- 
pielsku jako wyrobnica Agnieszka z Dobrskich Przeciszewska. 
Ludwik Przeciszewski(5), syn Dionizego otrzymał po śmierci matki 
wydzielony wówczas z Radzik Dużych majątek Wąpielsk. Dobra te za- 
dłużone w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim wykupił w 1849 roku 
Walenty Siemiątkowski. Ludwik zamieszkał we wsi Radziki Duże, gdzie 
został wójtem. Zmarł w 1852 roku. Linia Przeciszewskich, zapoczątko- 
wana przez Stanisława, pozbawiona majątków nie występuje od połowy 
XIX wieku w źródłach ziemi dobrzyńskiej. 
· AGAD.Księgi grodzkie i ziemskie,Bobrow.grodz.re1.nr 40,k.5v-8.nr 39,k.77v-79: AWKW 
Rypin,KHip.Radziki Duże,Wąpielsk; APar,Radziki Małe.Kronika Parafialna: BDBZ To- 
ruń,Dwór w Radzikach Dużych.Dokumentacja historyczno-konserwatorska,s.15-16; Li- 
sIu wluścicieli,nr 449-453,657-661; Spis majqtków,sA9; G u l d o n ,Rzeczypospolita ,s. 19- 
20: Katalog,t.11,z.12,s.9; Kra j e w s k i ,Slownik,s.286-287,351; W. Mąk o w s ki, Histo- 
ryczne tlo powieści,s.V-VII; Te n ż e ,Od Ogona do Kona.nr 21,s.2; SGKP,t.13,s.175; U r u- 
s k i ,Rodzina,t.15,s.6. 


.
 
, 'I 


.. 


,\ I 


linia Tana(6J 
Jan Przeciszewski(6), syn Pawła jest pierwszą osobą z tej linii i 
pierwszym z rodu występującym w ziemi dobrzyńskiej. W 1733 r. pełnił 
funkcję marszałka na sejmiku obradującym w Lipnie. Został wówczas wy- 


i 
I , 
" I 


161
>>>
dowodach szlachectwa ,Warszawa 1851. 
--Staszewski-Maciesza, Zarys - D . S t a s z e w s ki .Zarys historyczny ziemi dobrzyń- 
skiej,Płock 1908. 
--Społeczeństwo - Społeczeństwo polskie i próby wznowienia walki zbrojnej w 1833 
roku, red.W. D j akow, S. Ki e ni ewi c z . ,Wrocław 1984. 
--Świecki-v\ybult,Mazowsze - T. Ś w i e c ki, F. W y b u l t ,Mazowsze Płockie w cza- 
sach wojny światowej i powstania państwa polskiego,Płock 1933. 
--Taczyński,Uwagi - B. Ta c z y ń s k i ,Uwagi o reprezentacji dobrzyńskiej na sejmy 
epoki oligarchij w latach 1650-1763, Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, 198 7,s.161- 
178. 
--Uczestnicy - Uczestnicy ruchów wolnościowych w latach 1832-1855 (Królestwo 
PolskieJ.Przewodnik biograficzny,opr.W. Dj akow, A. Ga łko ws ki, W. Z a j cew, 
Wrocław 1990. 
--Uruski,Rodzina - S . U r u s ki, A. Ko s i ń s ki, A. W ł o d a r s ki, Rodzina. Her- 
barz szlachty polskiej, U-21, Warszawa 1904-1938. 
--Urzędnicy - Urzędnicy dawnej Rzeczpospolitej XVII-XVIlI wieku. Spisy, pod. red. 
A. G ą s i o r o w s k i e g o ,1.6,z.2 - Kujawy i ziemia dobrzyńska,oprac. K . M i k u 1- 
s ki, W. S t a n e k przy współudziale Z . Gór s k i e g o i R. K a b a c i ń s k i e g o 
Wrocław 1990. 
--Witkowski,Mordercy - A. W i t k o w s k i ,Mordercy z Selbstsch utzu, Warszawa 
1986. 
--Witkowski,Zbrodnia - A . W i t k o w s k i ,Nieukarana zbrodnia, Warszawa 1995. 
--Wybult,OTR ZD - F. Wy b u l t ,Okręgowe Towarzystwo Rolnicze Ziemi Dobrzyń- 
skiejwlotach 1907-1930,Płock 1931. 
--Zbiór nazwisk - Zbiór nazwisk szlachty z opisem herbów wlasnych familiom zo- 
stającym w Królestwie Polskim i 'Wielkim Księstwie Litewskim ,Lublin 1805 
--Zielińscy,Wiadomość - G . J . Z i e l i ń s c Y ,'Wiadomość historyczna o rodzie Świn- 
kóworaz rodowód pochodzqcej od nich rodziny Zielińskich h erbu Świnka, cz.1-3, 
Toruń 1880-1881. 
--Ziemianie,Słownik - Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny,pod 
red.} . L e s k i e w i c z o w e j ,1.1,Warszawa 1992, 1.2,1994, t.3, 1996. 
--Żychliński,Księga - T. Ż Y c h l i ń s k i ,Złota księga szlachty polskiej,1. 1-31 ,Poznań 
1879-1908. 


15
>>>
I' 


I I 


I I 

:, I i 
I 


brany jako poseł na elekcję Augusta III. Pozostawił syna Ludwika(7), 
* Lauda,s.286: U r u s ki ,Rodzina,t.15,s.6. 


I, 


Ludwik Przeciszewski(7), syn Jana występuje w źródłach jako 
sędzia grodzki bobrownicki w 1775 roku. Przed 1789 rokiem był właści- 
cielem dóbr Brzuze i Radzynek, a przed 1808 posiadał Łążyn. Pozosta- 
wił prawdopodobnie jedyną córkę Juliannę(8). Wyszła ona za mąż za 
Jana Romockiego herbu Ślepowron. W ten sposób wygasła linia Przeci- 
szewskich, a Łążyn, Brzuze i Radzynek przeszły w posiadanie rodu Ro- 
mockich. 


I 
, 


I 
i I 


j I 
II i 
II] . 
, ,ijl 


* AWKW Rypin,KHip.Brzuze i Radzynek: AWKW Toruń,KHip.Łążyn; Lista właścicieli,nr 
25-27,279; Spis mojqtków,s.40,47: Corpus 4/2,s.153: SGKP,t.9,s.478; U r u s k i ,Rodzino, 
t.15,s.6,245. 


I 
'I 
! 


't 
I 


I 
I 
r: I 
I 
, I 
I III ' 
I] 
I 


i I 


fi 
I 


. I 


III 


162
>>>
Rokiccy herbu Rogala 


Ród Rokickich pochodze- 
nie swoje wywodzi z ziemi dobrzyń- 
skiej. Gniazdem tej rodziny była 
miejscowość Rokicie. Pierwszych 
przedstawicieli Rokickich widzimy 
już w pierwszej połowie XV wieku, 
kiedy Dersław z Rokicia podpisuje 
zapewnienie wyniesienia na tron jed- 
nego z synów Jagiełły. Występują oni 
również licznie w źródłach ziemi do- 
brzyńskiej od XVI do XVIII wieku. 
W XIX stuleciu Rokickich spotyka- 
my już prawdopodobnie tylko w do- 
brach Przywitowo. Linię genealogicz- 
ną tej części rodu możemy wyprowa- 
dzić od Kazimierza Rokickiego(1), 
którego znamy jako sędziego kaptu- 
rowego ziemi dobrzyńskiej z 1764 
roku. Miał on syna Adama(2), po którym syn Andrzej(3). 
*Lauda,s.327; Spis majqtków,s.39,40 wymienia Rokickich jeszcze w 1789 roku w do- 
brach Rokicie i Jastrzębie; B i I i ń s k i ,Szlachta,s.148-149; Corpus 4/2,s.196-197; G a- 
war e c k i ,Opis,s.98,99 wymienia Teofila Rokickiego w 1825 roku w Rokiciu: U r u- 
s k i ,Rodzina,t.15,s.229-230; Księga Hipoteczna Rokicia zaginęła co uniemożliwia od- 
tworzenie tej części rodu Rokickich. 


I. 



 I 
I 


Andrzej Rokicki(3), syn Adama był właścicielem dóbr Przywi- 
towo przed 1789 rokiem.. Z bliżej nieznanej Łucji miał syna Jana(4), 
któremu zapisał majątek. W 1790 roku razem z bliżej nieznanymi Fran- 
ciszkiem i Hilarym Rokickimi oraz synem Janem, brał udział w tumul- 
cie szlacheckim na sejmiku ziemi dobrzyńskiej w Lipnie. Andrzej zmarł 
prawdopodobnie około 1825 roku, gdyż w tym roku jako właściciel Przy- 
wit owa występuje jego syn. 
* AWKW Rypin, KHip.Przywitowo; Lauda,s.393, 402; Spis majqtków,s.44: U r u- 
s k i ,Rodzina,t.15,s.230. 


Jan Rokicki(4), syn Andrzeja w 1825 roku był właścicielem Przy- 
witowa. W skład dóbr tych wchodziły wówczas Olszyny, Wólka, Budzi- 


163
>>>
, I 


ska i Borki. Majątek ten posiadał do 1834 roku. Ożeniony z Salomeą 
Chełmicką miał dwóch synów: Melchiora(5) i Leona Konstantego(6). Jan 
Rokicki, jak wyżej wspomniano, znany jest w Laudach sejmików ziemi 
dobrzyńskiej jako uczestnik tumultu szlacheckiego z 1790 roku. Zmarł 
około 1834 roku dzieląc majątek między synów. 
* AWKW Rypin. KHip. Przywitowo; Lauda,s.393; Lista właścicieli,nr 392-396: Spis sz/ach- 
ty,s.203; U r u s k i ,Rodzina,t.15,s.230. 


I ' 


Melchior Rokicki(5), syn Jana otrzymał w 1834 roku dobra Przy- 
witowo. Zmarł w 1843 roku bezpotomnie zapisując majątek nieznane- 
mu bliżej Feliksowi Olszewskiemu, który wkrótce sprzedał Przywitowo 
Feliksowi i Juliannie z Białowiejskich Kisielewskim. Brat Melchiora, 
Leon występuje w źródłach do 1864 roku jako właściciel majątku Borki. 
Majątek ten zostaje wówczas połączony ponownie z dobrami Przywito- 
wo, ale przechodzi w posiadanie rodziny Suszyckich. 
* AWKW Rypin, KHip.Przywitowo: Spis szlachty,s.203: U r u s ki ,Rodzina ,t. 15,s.230. 


II 


I I 


164
>>>
budował dwór w Sadłowie i założył park. Ożeniony z Katarzyną Staro- 
rypińską pozostawił syna Antoniego(3), któremu przekazał majątek. 
Zmarł ok. 1813 roku. 


I I 


* AWKW Rypin.KHip.Kotowy. Linne i Stawiska, Sadłowo; BDBZ Włocławek, Park dworski 
w Sadłowie,sygn.P-101/S; Lauda,s.401; Spis majqtk6w,s.45; Katalog,t.11,z.12,s.19: SCKP 
,t.10,s.202; U r u s k i ,Rodzina, t.15,s.245. 


I I 
: 
 
I 


Antoni Romocki(3), syn Kajetana otrzymał po ojcu w 1813 roku 
dobra Sadławo z przyległościami: Jeziory, Kafary, Kleczkawy, Zabiegały, 
Zasadki, Dąbrowa, Jaworzec, Zasady, Kotowy, Linne i Skudzawy. Zmarł 
w 1841 roku i został pochowany w kościele w Sadłowie. Pozostawił sy- 
nów: Ludwika Nepomucena(4), Adolfa, Henryka(zm.w 1842), Kazimie- 
rza(1826-1879)(6), Juliusza Mariana(5), Józefa i Władysława oraz córki: 
Kornelię, Małgorzatę, Zofię i Marię. 
Po śmierci Antoniego dobra rodowe uległy podziałowi między ro- 
dzeństwo Romockich. Kotowy początkowo znalazły się w posiadaniu 
Małgorzaty, a następnie jej brata Ludwika(4), który w 1856 roku sprze- 
dał ten majątek Janowi Sumińskiemu. Sadławo zostało podzielone na 
kilka części, które stopniowo od rodzeństwa wykupił Juliusz(5), a od 
niego w 1860 roku całość Sadława nabyła Pelagia z Moszkawskich, żona 
Kazimierza Romockiego(6). Pelagia zmarła w 1865 roku (pochowana w 
kościele wSadłowie ) i wówczas Sadławo zostało przepisane na jej męża. 
Przeprowadzone w latach 1864-1868 uwłaszczenie znacznie zmniejszy- 
ło stan posiadania majątku. Na uposażenie włościan odeszło wówczas 
651 mórg ziemi. 
W 1872 roku Kazimierz Romocki sprzedał Sadławo Tadeuszowi 
Rościszewskiemu. W ten sposób, w krótkim czasie po śmierci Antonie- 
go(3) rozpadł się ogromny majątek Romockich herbu Prawdzie. Ród ten 
pozbawiony dóbr ziemskich znika w II poł.XIX wieku ze źródeł ziemi 
dobrzyńskiej. 
* AWKW Rypin,KHip.Kotowy,Sadłowo,Skudzawy; lista wlościcieli,nr 501-512; Spis szlach- 
ty,s.204; G a war e c k i ,Opis,s.126; Katalog,t.11,z.12,s.18; Kra j e w s k i - M i e t z . Zabyt- 
ld,s.151-152; Lista TR,s.98: Inskrypcje nagrobneAntoniego(3), Henryka. Kazimierza(6) i 
Pelagii z Moszkowskich w kościele wSadłowie. 


I 
I 
, J 
, 
 


166
>>>
" 
Romoccy herbu Slepowron 


Ród Romockieh występo- 
wał w ziemi dobrzyńskiej pod her- 
bem Prawdzie i Ślepowron. Nie- 
możność znalezienia połączenia 
między rodzinami skupionymi wo- 
kół tych dwóch herbów pozwala 
stwierdzić, że były to dwa odrębne 
rody. Romockieh herbu Ślepowron 
spotykamy w źródłach już w I po- 
ł.XVI wieku, kiedy to w 1526 roku 
wójtem miasta Płońska jest Jan Ro- 
macki. Pierwszym z tego rodu, któ- 
ry zaznaczył swoją obecność w zie- 
mi dobrzyńskiej był Jan Stanisław 
Romocki, sędzia grodzki bobrow- 
nieki, podsędek dobrzyński w la- 
tach 1691-1721. Zapewne spokrew- 
niony był z nim Mikołaj Romoc- 
ki(l), od którego możemy wyprowadzić linię rodu znanego w ziemi do- 
brzyńskiej w XIX i XX wieku. Mikołaj był właścicielem dóbr Księte i 
Świedziebnia w 1702 roku. Majątek ten posiadał zapewne wcześniej, 
gdyż już w 1697 roku widzimy go jako posła z ziemi dobrzyńskiej na 
elekcję Augusta II. W 1700 roku ufundował kościół w Księtem. W 1702 i 
1703 roku był marszałkiem sejmiku w Upnie. Pozostawił synów: Fran- 
ciszka(2), Jana(3) i Antoniego(4). 
Jan Romocki(3) występuje w źródłach Górzna, gdzie w 1761 roku 
fundował kielich dla kościoła parafialnego oraz w epigramach w koście- 
le w Księtem. W 1758 roku był również fundatorem monstrancji dla ko- 
ścioła w Sumillie. O dwóch pozostałych synach Mikołaja, Franciszku i 
Antonim nie posiadamy żadnych wiadomości. Zapoczątkowali oni jed- 
nak dwie linie Romockieh rozrodzone w ziemi dobrzyńskiej i połączone 
z innymi rodami szlacheckimi występującymi na tym terenie. Franci- 
szek Romocki miał syna Jana(5), a Antoni syna Walentego(6). 
*Lauda.s.173,199-203; COlpUS 4/2,s.142,153,227; Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki,s.65- 
66; N i e s i e c k i ,Herbarz,t.8,s.139; U r u s k i ,Rodzina,t.15,s.245: Urzędnicy,nr 1588. 


I 
:1 


i.. 


I 
I 
l 

 


167
>>>
I 
 


Linia Franciszka (2 ) 
Jan Romocki(5), syn Franciszka ożenił się z Julianną, córka Lu- 
dwika Prze ciszewskiego i wszedł w ten sposób w posiadanie dóbr Brzu- 
ze, Radzynek i Łążyn. W 1789 roku był już właścicielem majątku Obrowo. 
Z małżeństwa z Julianną Przeciszewską pozostawił synów: Stani- 
sława(7), Franciszka(9) i Hieronima(8). W 1808 roku podzielił majątek 
między synów. Stanisław otrzymał Łążyn, a Hieronim Obrowo. Franci- 
szek, zapewne najmłodszy, odziedziczył Brzuze i Radzynek dopiero po 
śmierci ojca. Jan zmarł między 1808 a 1825 rokiem. 
* AWKW Toruń. KHip.Obrowo, Łążyn, Brzuze; Spis majqtków.s.37,40,47; U r u s ki, Ro- 
dzina.t.15.s.6.245: W 1808 roku Jan występuje w księgach hipotecznych jako osoba żyją- 
ca, a w 1825 roku właścicielem Brzuzego i Radzynka jest już jego syn Franciszek(9). 


I I 
r 
III 



 
I 


Stanisław Romocki(7), syn Jana otrzymał w 1808 roku dobra Łą- 
żyn. W latach 1813-1826 był również współwłaścicielem dóbr Kawęczyn. 
Pozostawił jedyną córkę, Urszulę. Wyszła ona za mąż za Gustawa 
Zielińskiego, właściciela dóbr Skępe. Stanisław zmarł około 1846 roku, 
a Łążyn zapisany na Urszulę, przeszedł w posiadanie rodu Zielińskich 
Urszula Romocka ze związku z Gustawem Zielińskim urodziła syna 
Józefa, który w 1866 roku, po śmierci matki odziedziczył dobra Łążyn. 
* AWKW Toruń. KHip.Łążyn, Kawęczyn: Usta wlościcie/i, nr 279-282; G a war e c ki. 
Opis,s.115: U r u s k i ,Rodzino,t.15,s.245; Z i e I i ń s c y.l11odomość,cz.2,s.260. 


..1 I 


Hieronim Romocki(8), syn Jana otrzymał w 1808 roku majątek 
Obrowo. W 1826 roku wykupił od rodzeństwa Dziewanowskich i brata 
Stanisława(7) dobra Kawęczyn. 
Brał udział w partyzantce polistopadowej w ziemi dobrzyńskiej. 
Za powiązania z uczestnikami wyprawy Józefa Zaliwskiego z oddziału 
Artura Zawiszy został skazany w 1836 roku na trzy miesiące aresztu. 
Ożeniony był z Apolonią (zm.1832, pochowana na cmentarzu przy- 
kościelnym w Czernikowie), córką Ignacego Dziewanowskiego, właści- 
ciela Kawęczyna. Z małżeństwa tego pozostawił syna Ignacego(13) oraz 
córki: Julię, zamężną Lutobarską, Mariannę, zamężną Borzewską, Jadwigę, 
Anielę(12), żonę Gustawa Zielińskiego ze Skępego, Władysławę, żonę 
Franciszka Wilczewskiego właściciela dóbr Jastrzębie i Józefę, żonę Do- 
minika Dziewanowskiego, właściciela Szafarni i Działynia. 
Hieronim zmarł w 1842 roku (pochowany na cmentarzu przyko- 
ścielnym w Czernikowie, gdzie tablica inskrypcyjna nagrobna). Dobra 
Kawęczyn wykupiła od rodzeństwa Julia, zamężna Lutobarska. Właści- 
cielką tego majątku była do śmierci w 1849 roku. Mąż jej, Ignacy Luto- 
barski sprzedał wkrótce Kawęczyn Janowi Karnkowskiemu. 
Obrowo wykupił od rodzeństwa Ignacy(13), syn Hieronima. W 
1853 roku sprzedał jednak ten majątek hrabiemu Witoldowi Miączyń- 
skiemu. W kilka lat później widzimy Ignacego jako właściciela dóbr Klo- 
168 


II 
II 


I ;' 
I '!
>>>
'." 
I 


nowo. Zmarł bezpotomnie w 1871 roku (pochowany na cmentarzu przy- 
kościelnym w Czernikowie, gdzie płyta nagrobna), przekazując majątek 
swoim siostrom. Jest to ostatni ślad linii Romockich, zapoczątkowanej 
przez Franciszka(2), w źródłach ziemi dobrzyńskiej. 
· AWKW Rypin.KHip.Klonowo: AWKW Toruń, KHip.Kawęczyn, Obrowo; lista właścicieli, 
nr 334-339; Kra j e w s ki - M i e t z ,Zabytki,s.26; Społecze.ństwo,s.331.759: U r u s ki. Ro- 
dzina,t.15,s.245; Z i e l i ń s c y, Wiadomość,cz.2,s.260. 


, 
 
, II 
i I 
I 
I 
i 


Franciszek Romocki(9), syn Jana otrzymał po śmierci ojca dobra 
Brzuze i Radzynek. Ożeniony był z Wiktorią córką Jana Gockowskiego. 
Małżeństwo to zakończyło się prawdopodobnie bezpotomnie, a Brzuze i 
Radzynek przeszły w posiadanie rodziny Rutkowskich. 
· AWK:N Rypin. KHip.Brzuze, Radzynek; lista właścicieli. nr 25-26, U r u s k i ,Rodzina. 
t.15,s.245. 


II 
l, 


Linia Antoniego(4) 
Walenty Romocki(6), syn Antoniego otrzymał po ojcu połowę 
dóbr Księte. Właścicielem tego majątku był już w 1789 roku, wysiewając 
wówczas 40 korcy żyta i 1 korzec pszenicy. 
Ożeniony był z Julianną Czartoryską. Zmarł ok. 1802 roku pozo- 
stawiając jednego syna, Feliksa(10). 
· AWK:N Brodnica,KHip.Księte; Spis majqtków.s.49. Prawdopodobnie Świedziebnia i po- 
lowa Księtego zostały sprzedane przez Mikołaja lub jego syna Antoniego rodzinie Murzy- 
nowskich; Spis szłachty,s.205. 


l. 
" 


1 :!. 


I 
'1.1 


Feliks Jan Romocki(10), syn Walentego odziedziczył po ojcu w 
1802 roku połowę Księtego, a drugą kupił w 1811 od Michała Murzy- 
nowskiego. Zmarł ok. 1856 roku pozostawiając synów: Franciszka(14) i 
]ana(15) oraz córki: Wiktorię i Teofilę(16), zamężną Czapską. Spadko- 
biercą całego majątku był Franciszek, natomiast o pozostałym rodzeń- 
stwie nie posiadamy żadnych wiadomości. Córki ]ana(15), wnuczki Fe- 
liksa, Kazimiera(18) i Eleonora(19) kupiły w 1890 roku majątek Ostrów. 
W 1914 roku połowę należącą do siostry wykupiła Kazimiera, zamężna 
Szczawińska i przekazała córce Irenie. 
. AWK:N Brodnica,KHip.Księte, Ostrów; lista właścicieli. nr 662-665; Spis szluchty.s.205. 


ł 
I 
) 
I 

 
I 


Franciszek Gabriel Romocki(14), syn Feliksa był właścicielem 
dóbr Księte w latach 1856-1900. W majątku tym przeprowadził uwłaszcze- 
nie chłopów, przeznaczając na ich uposażenie 610 mórg ziemi. 
Ożeniony był z Józefą, córką Michała Miączyńskiego, właściciela 
Nasięgniewa, Krojczyna i Ligowa. Zmarł ok.1900 roku pozostawiając ma- 
jątek córce, Emilii(17). Była ona ostatnią właścicielką Księtego. 


· AWK:N Brodnica,KHip.Księte: Kc;ięga adresowa.s.1970 (Księte 393 ha). 


169 


, j
>>>
, I 


Rościszewscy herbu Junosza 


Ród Rościszewskich pochodze- 
nie swoje wywodzi z Mazowsza płoc- 
kiego. Pierwszych znanych przedsta- 
wicieli tej rodziny widzimy w źró- 
dłach z I poł. XIII wieku. Urodzony w 
1220 roku Terenciusz vel Ziemak oże- 
niony z Barbarą, siostrą Aleksandra 
księcia Mazowieckiego, miał syna Paw- 
ła(1248-1328), a ten z kolei syna Stani- 
sława(1300-1382), wojewodę płockie- 
go, mieszkającego w Rościszewie. Po- 
czątki linii, która później posiadała 
majątki w ziemi dobrzyńskiej możemy 
wyprowadzić od Adama Rościszew- 
skiego(1365-1445), kasztelana do- 
brzyńskiego, który miał syna Rozesła- 
wa(1445-1512). Syn Rozesława, Go- 
tard(1470-?) miał syna Pawła(1530- 
1585), sędziego płockiego, po którym syn Paweł pozostawił syna Woj- 
ciecha. Piotr(1630-1699), syn Wojciecha miał syna Walentego(1660-1737), 
podstolego łęczyckiego, po którym z żony Anny Turowskiej syn Sewe- 
ryn(1685-1720) żonaty z Marianną Żurawską. Synem Seweryna był Ka- 
rol(1), pierwszy z tej linii Rościszewskich, znany szerzej w źródłach 
ziemi dobrzyńskiej. 
*U r u s k i .Rodzina,t.15.s.249. Genealogia Rościszewskich herbu Junosza zestawiona dn. 
6 stycznia 1925 roku przez Edwarda Rościszewskiego. właściciela Radomina (na podsta- 
wie posiadanych dokumentów rodzinnych). rkps. w posiadaniu J.Jurczakowskiego. 


i 
LI 


l ' 
! 


Karol Rościszewski(1), syn Seweryna urodził się w 1717 roku. W 
1789 był właścicielem dóbr Wierznica. W źródłach historycznych znany 
jest jako miecznik nowogrodzki. Był trzykrotnie żonaty. Z pierwszą żoną 
Heleną Lasocką miał syna Fabiana. Z drugą Sierakowską, miał synów: Józefa 
i Antoniego oraz córkę Zofię. Trzecią żoną była Teresa Karska, z którą miał 
dwóch synów: Aleksandra(2) i Franciszka oraz córkę Mariannę. Karol zmarł 
w 1794 roku pozostawiając majątek swojemu synowi Aleksandrowi(2). 
* AP Włocławek,KHip.Wierznica; Spis majątków,s.54; U r u s k i ,Rodzina,t.15.s.249; Ge- 
nealogia Rościszewskich. rkps. 


,I 


170
>>>
".' r ' 


Aleksander Rościszewski(2), syn Karola urodził się w 1765 roku. 
W źródłach występuje jako sędzia ziemski płocki. W 1812 roku pełnił 
funkcję pisarza sądu ziemskiego w Upnie. Ożeniony z Honoratą, córką 
Tadeusza Chełmickiego i Marianny z Karnkowskich, właścicieli Fabia- 
nek, pozostawił synów: Juliana(3), Tadeusza Marka(4), Norberta Micha- 
ła(5), Stefana Jana(6) i Walentego(7) oraz córki: Karolinę i Aleksandrę, o 
których nie mamy żadnych wiadomości. Aleksander zmarł 19 paździer- 
nika 1822 roku i został pochowany w Skępem. Według spisu majątków z 
1825 roku, właścicielami Wierz nicy są już spadkobiercy Aleksandra. 
Honorata z Chełmickich Rościszewska, żona Aleksandra, po śmier- 
ci męża nabyła w 1826 roku majątek Dobre. W 1838 roku wykupiła rów- 
nież od skarbu państwa Wierznicę, skonfiskowaną za udział syna Julia- 
na w powstaniu listopadowym. Zmarła w 1844 roku i została pochowa- 
na w Skępem. 
Bardzo mało wiadomości posiadamy o Norbercie Rościszew- 
skim(5). W 1845 roku występuje jako właściciel Wierznicy, którą sprze- 
daje bratu Tadeuszowi. Walenty Rościszewski(7), syn Aleksandra był 
właścicielem Mysłakowa, które sprzedaje w 1859 roku i znika ze źródeł. 
Ożeniony z Józefą Święcką miał syna Teofila(13), o którym nie mamy 
żadnych wiadomości. Trudno również określić, czy majątek w ziemi do- 
brzyńskiej posiadał Stefan(6) ożeniony z Bronisławą Trzcińską (zmarła 
w 1897 roku, płyta nagrobna na cmentarzu w Radominie). Ze związku 
tego pozostawił syna Edwarda(12). 
* AWKW Rypin,KHip.Dobre; AP Włocławek,KHip.Mysłakowo, Wierznica(w księdze hipo- 
tecznej Wierznicy Aleksander wzmiankowany jest w 1832 roku jako osoba nieżyjąca); 
Lista wlaścicieli,nr 142,143 wymienia pod rokiem 1825, jako właścicieli Wierznicy Sukc. 
Aleksandra Rościszewskiego; Spis szlachty,s.205; Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki,s.129; 
G a war e c ki ,Opis,s.93; Spis szlachty,s.205; U r u s ki ,Rodzina,t.15,s.249; Genealogia 
Rościszewskich, rkps. 


l! 


Julian Rościszewski(3), syn Aleksandra urodził się 4 kwietnia 1814 
roku w Wierznicy. Uczył się w szkole w Płocku i Warszawie. W czasie 
powstania listopadowego był naczelnikiem cywilnym powiatu płockie- 
go. W 1832 roku stał się właścicielem Wierznicy. W okresie partyzantki 
polistopadowej ukrywał w swoim majątku dowódcę oddziału Artura Za- 
wiszę oraz partyzantów Ignacego Morozowa i Grzegorza Zająca. Został 
aresztowany i więziony w Ludwisarni w Warszawie. Wyrokiem sądu 
wojskowego dobra Wierz nica zostały wówczas skonfiskowane na skarb 
państwa, a właściciel skazany na zesłanie na Syberię i utratę praw stanu. 
W czasie pobytu na Syberii(Iszym, Jarutołowsk, Kurgan, Tara, Tobolsk) 
pisał pamiętnik, który zakończył w Kazaniu datą 12 lipca 1871 roku. 
Na zesłaniu ożenił się z córką kupca w Tobolsku, Maria Kremlową. 
Zapewne wkrótce później wrócił do kraju. Zmarł po 1871 roku i pocho- 
wany został w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Sadłowie. W 1894 
roku jego syn, Tomasz(8) nabył majątek Wyręba k. Nadroża. 


171
>>>
I, 


* AWł0/V Rypin,KHip.Wyręba; AP Włocławek,KHip.Wierznica; Kra j e w s k i ,Slownik, 
s.302 gdzie bibliografia dotycząca Juliana Rościszewskiego; U r u s ki, Rodzina,t.15,s.251; 
Uczestnicy,s.384. 


11 
l 
I 


Edward Rościszewski(12), syn Stefana urodził się w 1852 roku 
Ożeniony był ze swoją stryjeczną siostrą, córką Tadeusza Rościszew- 
skiego(4), Klementyną(ll) i wszedł w ten sposób w posiadanie majątku 
Radomin. Od 1901 roku był aktywnym działaczem Gubernialnego Płoc- 
kiego Towarzystwa Rolniczego. W 1907 roku objął funkcję wiceprezesa 
Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. 
Edward i Klementyna Rościszewscy mieli kilkoro dzieci. W 1886 
roku urodziła się córka Janina(15), a w 1894 syn Józef(14), który zmarł w 
wieku 21 lat bezpotomnie i został pochowany na cmentarzu w Radomi- 
nie. W 1910 roku Edward Rościszewski zapisał odziedziczone po Nor- 
bercie dobra Rokicie pod Dobrzyniem n/Wisłą córce Bronisławie, która 
wniosła ten majątek jako wiano do Zgromadzenia Sióstr Służek NMP 
Niepokalanej. 
Edward Rościszewski zmarł w 1926 roku i został pochowany na 
cmentarzu w Radominie. 
* AWł0/V Golub-Dobrzyń, KHip.Radomin; AWł0/V Rypin, KHip.Sadłowo; AP Włocławek, 
KHip. Wierznica; Spis szlachty,s.205; Ś w i e c k i - Wy b u l t . Mazowsze,s.176; Wy b u l t, 
OTR ZD,s.2-4; Inskrypcje nagrobne na cmentarzu w Radominie; ReI. D.]urczakowskiej. 


, I 


J 


fi 
I I 


I I 
l 


Tadeusz Rościszewski(4J, syn Aleksandra zapoczątkował linię 
Rościszewskich najbardziej znaną w dziejach ziemi dobrzyńskiej XIX i 
XX wieku. Urodził się w 1814 roku. W 1836 roku został oskarżony o 
udzielanie pomocy bratu Julianowi, który brał udział w partyzantce po- 
listopadowej. Skazany został na dwa miesiące aresztu. W 1845 otrzymał 
po bracie Norbercie dobra Wierznica. Wcześniej był właścicielem wsi 
Szańca w pow. mławskim. W 1857 roku sprzedał Wierznicę i na krótko 
znika ze źródeł. W 1872 roku kupił dobra Sadławo od Kazimierza Ro- 
mackiego. W rok później przekazał Sadławo swojemu synowi, Józefowi 
i jednocześnie kupił od Ignacego Cissowskiego za 128 tys. rubli majątek 
Radomin. 
Ożeniony z Ludwiką z Lasockich miał syna Józefa(9) oraz córki: 
Ludwikę(10), Paulinę i Klementynę(11). Zmarł w 1876 roku i został po- 
chowany na cmentarzu w Radominie. 
Ludwika(10) wyszła za mąż za Edwarda Rudowskiego i w 1896 
roku wspólnie nabyli od Tomasza Cissowskiego za 53 tys. rubli majątek 
Półwiesk Mały. Ze związku tego urodził się syn Jan, późniejszy senator 
RP w latach 1935-1939. Paulina wyszła za mąż za Zygmunta Myszew- 
skiego i nie występuje w źródłach ziemi dobrzyńskiej. Trzecia córka Ta- 
deusza, Klementyna(l1) wyszła za mąż za swojego brata stryjecznego 
Edwarda(12), syna Stefana Rościszewskiego. 


. 
I' 


I li' r 
I 


I I 


r I 


172
>>>
--a. 
--AAK Toruń 


--AMZD Rypin 
--AOKBZPNP 


--AWKW 


--AGAD 
--AK 
--AP 
--BDBZ 
--h. 
--KHip. 
--m. 
--rnps 
--N. 
--passim 
--pt. 
--reI. 
--rkps. 
--rs. 
--t. 
--ur. 
--v. ,vel 
--woj. 
--złp. 
--zm. 
--zob. 
--ż. 


16 


Inne skróty użyte w tekście 


- ante(przed) 
- Archiwum Fundacji "Archiwum Pomorskie Armii Krajowej" 
w Toruniu. 
- Archiwum Muzeum Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie 
- Archiwurn Okręgowej Komisji Badania Zbrodni 
przeciw Narodowi Polskiemu w Bydgoszczy 
- Archiwurn Wydziału Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Rejono- 
wym. 
- Archiwum Główne Akt Dawnych 
- Armia Krajowa 
- Archiwum Państwowe 
- Biuro Dokumentacji Badań Zabytków 
- hrabia 
- Księga Hipoteczna 
-rnąż 
- rnaszynopis 
- irnię (nazwisko) nieznane 
- w różnych miejscach 
- pod tytułem 
- relacja 
- rękopis 
- ruble srebrne 
-torn 
- urodzony 
- albo 
- województwo 
- złoty polski 
- zmarł(a) 
- zobacz 
- żona
>>>
, , 


I ;11 


Radomin pO śmierci Tadeusza Rościszewskiego był zarządzany 
wspólnie przez jego dzieci. W 1882 roku majątek ten wykupiła Klemen- 
tyna(l1) wraz z mężem Edwardem (zob. wyżej). W 1923 roku Radomin 
przepisali na córkę Janinę(15) i jej męża Józefa Kolskiego. 
Janina Rościszewska-Kolska(15)(1886-1979) była właścicielką Ra- 
domina w latach 1923-1933. Majątek ten kupił w 1933 roku Antoni Ru- 
dnicki, a Kolscy zamieszkali w Warszawie. W czasie okupacji Janina była 
członkiem AK. Zmarła w Łodzi w 1979 roku i pochowana została na 
cmentarzu w Radominie. 
· AWKW Golub-Dobrzyń, KHip.Radomin; AWKW Rypin, KHip.Sadłowo; AP Włocławek, 
KHip.Wierznica; Spis szlachty,s.205; Kra j e w s k i - M i e t z ,ZabytJd,s.129; Uczestnicy, 
s.384; Inskrypcje nagrobne na cmentarzu w Radominie; rel.D.Jurczakowska(córka Jani- 
ny(15)). 


Józef Rościszewski(9), syn Tadeusza otrzymał po ojcu majątek 
Sadłowo w 1873 roku. Wartość dóbr wynosiła wówczas 406 tys.złp. Oże- 
niony był z Heleną z Komeckich. Związek ten zakończył się bezpoto- 
mnie. Przed śmiercią Rościszewscy zapisali Sadłowo w 1908 roku sio- 
strzeńcowi, Janowi Kretkowskiemu (synowi Ludwiki Komeckiej, siostry 
Heleny). 
Józef Rościszewski był aktywnym działaczem społecznym, orga- 
nizatorem pierwszych kółek rolniczych w powiecie rypińskim. 
· AWKW Rypin, KHip. Sadłowo; APar. Sadłowo, Kronika; C h e ł m i c k i ,Pamiętnik,s.52; 
Ziemianie polscy XX wieku. Slownik biograficzny,t.1,pod red. J. L e s k i e w i c z o w ej, 
Warszawa 1992; reI. Teresa Kretkowska- Kiersnowska. 


r l 
1; 

 


I i 
I 


Rościszewscv. których pochodzenia nie można bliżej ustalić: 


1" 


Rajmund Rościszewski, właściciel dóbr Brzeźno w 1789 roku. 
Występuje w źródłach jako wojski mniejszy rypiński w latach 1778-1783, 
miecznik rypiński 1783-1790 i wojski większy rypiński 1790-1793. Oże- 
niony z Urszulą Zaborowską, miał trzech synów: Marcelego, Jakuba i 
Heliodora. Zmarł w 1814 roku, przekazując majątek synowi Jakubowi. 
Synem Jakuba był Antoni(zm.1873), właściciel Brzeźna w latach 1852- 
1873, który ożeniony z Emilią z Pląskowskich pozostawił synów: Igna- 
cego i Jana oraz córkę Mariannę. Brzeźno zostało sprzedane przez po- 
tomków Antoniego w 1881 roku. Heliodor Rościszewski występuje w 
1825 roku jako właściciel dóbr Komorowo. 
. AWKW Lipno,KHip.Komorowo; AP Włocławek,KHip.Brzeźno: Lauda,s.397; Lista wla- 
ścicieli,nr 28-31,210; Lista TR,s.98; N i e s i e c ki, Herbarz,t.8,s.142; Spis majCJtków,s.38; 
Spis szlachty,s.205; Urzędnicy, nr 1779,1801,1807. 


" I 


ł- 


, 
r 
I 


173
>>>
I , 
" II 


Kazimierz Rościszewski urodzony w 1785 roku, nabył w 1824 
dobra Kisielewo. W 1833 roku związał się z partyzantką polistopadową 
Artura Zawiszy. Za ukrywanie w swoim majątku partyzanta Pawła Wojt- 
kiewicza, skazany został wyrokiem sądu wojennego na zesłanie na Sy- 
berię i konfiskatę majątku Kisielewo. Przebywał w Pietropawłowsku, a 
od 1835 roku w gm. Kieżemskoje w okręgu jenisejskim. Był także w To- 
boIsku i Kurganie. W 1850 roku wrócił do kraju i zamieszkał w Płocku. 
Dalsze jego losy nie są znane. 
* AP Włocławek,KHip.Kisielewo; Kra j e w s k i ,Slownik,s.303 podaje datę urodzin Kazi- 
mierza (1815), co wydaje się mało prawdopodobne, gdyż w 1824 roku nabył majątek 
Kisielewo (zob.Uczestnicy,s.385 gdzie autor przesuwa datę urodzin na 1785 rok); Spole- 
czeństwo,s.50-51, 334-335,344. 


'j I . 


W księgach hipotecznych dóbr Biskupin występuje w latach 1818- 
1849 jako właściciel bliżej nieznany Jakub Rościszewski z żoną Balbiną 
z Nałęczówl). W księgach Ośmiałowa spotykamy w latach 1874-1911 
Andrzeja Rościszewskiego 2 ). W latach 1881-1899 właścicielami Kobrzyń- 
ca byli Stanisław i Gustaw Rościszewscy3), a Blinna Ignacy syn Ignace- 
go w latach 1893-1896 4 ). 
*l)AP Włocławek,KHip.Biskupin; Lista wlaścicieli, nr 296; Spis szlachty,s.205 (Jakub 
Rościszewski.syn Tomasza) 
2)AP Włocławek,KHip.Ośmiałowo. 
3)AWKW Rypin,KHip.Kobrzyniec Stary. Gustaw Rościszewski pochowany został na cmen- 
tarzu wRogowie. 
4)AWKW Rypin,KHip.Blinno, U r u s k i .Rodzina,t.15,s.252. 


I 
III 
I 
L' 
I II 
! 
 I 
::, i I 


I I 


I' 
I I 


174
>>>
II 


Rudowscy herbu Prus II 


Rodzina Rudowskich wywodzi 
swoje pochodzenie z województwa 
płockiego. Pierwszych przedstawicie- 
li tego rodu widzimy w powiecie biel- 
skim już w końcu XV wieku. W ziemi 
dobrzyńskiej pojawili się prawdopo- 
dobnie dopiero w I poło XIX wieku. 
Pierwszym znanym z tej linii był Piotr 
Rudowsk.i(l), komornik ziemski płoc- 
ki w końcu XVIII wieku. Synem jego był 
Symforian(2) i Gracjan(3). W 1837 roku 
Gracjan Rudowski nabył majątek Dy- 
blin od Stanisława Łukowskiego. Wła- 
ścicielem tych dóbr był do 1849 r. Jest 
to pierwszy ślad pobytu tej rodziny w 
ziemi dobrzyńskiej. Symforian Rudow- 
ski, znany w 1812 r. jako radca powiatu 
mławskiego w departamencie płockim, 
miał dwóch synów: Antoniego(4), właściciela dóbr Su dragi i Wincente- 
go(5) właściciela Obrowa. Synem Antoniego i Teodozji z Kalksztajnów był 
Edward(6). 
· AWKW Rypin, KHip.Sudragi; AP Włocławek,KHip.Dyblin; B o n i e c k i ,Herbllrz,t.9, 
8.170; Ko ci s z e w s ki, Mazowsze,s.408,482; Lista TR.s.98; Spis szlachty,s.209; U r u- 
8 k i ,Rodzina,t.15,s.300-301. 


,I 
II, 


Edward Rudowski(6), syn Antoniego przed 1890 rokiem ożenił 
się z Ludwiką, córką Tadeusza Rościszewskiego, właściciela Radomina. 
Wspólnie z żoną nabyli w 1890 roku dobra Kłuśno. W 1894 roku sprze- 
dał majątek Su dragi, a w dwa lata później, kupił majątek Półwiesk Mały 
z Tomkowem od Tomasza Cissowskiego za sumę 53 tys.rubli. 
Z małżeństwa z Ludwiką Rościszewską pozostawił syna Jana(8) 
oraz dwie córki: Anielę(7), o której nie posiadamy żadnych wiadomości 
i Halinę(9), która wyszła za mąż za Wiktora Wierzbickiego. W 1918 roku 
Wierzbiccy nabyli majątek Bogucin w powiecie lipnowskim. 
· AWKW Rypin,KHip.Półwiesk Mały, Sudragi; AP Włocławek,KHip.Bogucin; Kllta- 
log,t.l1,z.12,s.8 na frontonie pałacu w Półwiesku Małym widnieje herb Rudowskich Prus 
II: Ludwika zRościszewskich Rudowska zmarła 17 maja 1912 roku i została pochowana 
na cmentarzu w Płonnem. 


175 


, j
>>>
, 
I I 


Jan Rudowski(8), syn Edwarda urodził się 17 lipca 1891 roku w 
Kłuśnie. W 1910 roku ukończył Gimnazjum Ojców Pijarów w Chyro- 
wie, a w 1914 Akademię Rolniczą w Berlinie. W 1918 roku odziedziczył 
majątek Półwiesk Mały z Tomkowem. Brał udział w wojnie polsko-bol- 
szewickiej 1920 roku, walcząc w 201 szwadronie 1 pułku szwoleżerów. 
W latach dwudziestych był aktywnym działaczem Centralnego To- 
warzystwa Rolniczego w Warszawie. W grudniu 1927 roku został człon- 
kiem prezydium CTR, a w 1928 jego wiceprezesem. W listopadzie 1928 
roku na konferencji ekonomicznej u prezydenta RP Ignacego Mościckie- 
go przedstawił referat pl. "Organizacje rolnicze". W 1929 roku został 
wybrany na stanowisko wiceprezesa, a w 1930 roku prezesa Centralnego 
Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych w Warszawie. Był również 
członkiem Rady Nadzorczej Banku Rolnego. 
W wyborach do Sejmu RP w listopadzie 1930 roku został posłem z 
ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem w okręgu płockim. 
W sejmie był przewodniczącym komisji rolnej, członkiem komisji bu- 
dżetowej i komunalnej. W 1935 roku został mianowany przez Prezyden- 
ta Mościckiego senatorem. W senacie pracował w komisji budżetowej i 
prawniczej. 
W działalności społeczno-politycznej wiele miejsca poświęcał lot- 
nictwu sportowemu, które było jego życiową pasją. W 1931 roku uzy- 
skał dyplom pilota sportowego. Własnym samolotem odbywał loty z 
Półwieska do Warszawy. W latach 1934-1935 był prezesem Aeroklubu 
Warszawskiego i członkiem komitetu redakcyjnego "Polski Skrzydlatej". 
W Półwiesku prowadził wzorowe gospodarstwo rolne. Jako pierw- 
szy w powiecie rypińskim zastosował do uprawy roli ciągnik. Był ak- 
tywnym działaczem społeczno-politycznym ziemi dobrzyńskiej. Na po- 
czątku lat dwudziestych zorganizował Rypińskie Okręgowe Towarzystwo 
Rolnicze. W styczniu 1926 roku został przewodniczącym Zarządu Spół- 
dzielni Mleczarskiej "ROTR", a w 1927 prezesem Rady Nadzorczej Mły- 
na Spółdzielczego w Rypinie. Brał udział w pracach samorządu teryto- 
rialnego. W latach 1926-1929 był redaktorem naczelnym kwartalnika wy- 
dawanego przez Okręgowe Towarzystwo Rolnicze pl. "Rolnik Rypiński". 
We wrześniu 1939 roku nie został aresztowany dzięki wspólnej 
fotografii z Hermanem Geringiem, zrobionej na zawodach lotniczych. 
Wysiedlony jednak został z Półwieska i zatrudniony jako zarządca po- 
bliskiego majątku Łubki. Wkrótce wstąpił w szeregi ZWZ, a potem AK. 
Jako rotmistrz rezerwy wchodził w skład struktur Okręgu Pomorze AK. 
Używał pseudonimu "Czarny". Współpracował z siatką wywiadowczą 
"Zagajnik". W maju 1943 roku został aresztowany za działalność konspi- 
racyjną i osadzony w obozie koncentracyjnym w Stutthofie. Oznaczony 
został numerem 23747. Dnia 2 lutego 1945 roku w czasie ewakuacji obo- 
zu, osłabiony czerwonką, został zastrzelony przez gestapowca koło wsi 
Sierakowo pod Lęborkiem. Pogrzebany został w przydrożnym rowie. Po 


I 
,f I 
I 


l 
, l, 


I 
I 



'I 


I; 


I, 
d 


176
>>>
zakończeniu wojny córka Zofia pochowała ojca na cmentarzu w Sierako- 
wie. 
Jan Rudowski odznaczony był Złotym Krzyżem Zasługi(1927 r.), 
Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta (1930) i komandorią 
papieskiego Orderu św. Sylwestra(1938). 
Ożeniony ze Stanisławą Marią Pogorzelską(1881-1971) miał trzy 
córki: Hannę, zamężną Melin, Zofię, zamężną Chmielewską, w czasie 
wojny łączniczkę (pseud."Iza") Sekcji Zachodniej Dep. Informacji i Pra- 
sy Delegatury Rządu, więźniarkę obozu koncentracyjnego w Ravensbruck 
oraz Marię Magdalenę(1923-1958), zamężną Pisarek, w czasie wojny łącz- 
niczkę AK(pseud."Basia"), ciężko ranną w powstaniu warszawskim. 
* AOKBZPNP Bydgoszcz,sygn.Zg.43/46; AWKW Rypin,KHip.Półwiesk Mały; Szerzej o Ja- 
nie Rudowskim zob.K raj e w s k i ,Słownik,s.304-306 gdzie również dokładna bibliogra- 
fia; zob. także t e n że, W cieniu wojny,s.156, 331 oraz J . B o r k o w s k i ,Kółka rolnicze w II 
Rzeczypospolitej, Warszawa 1978,s.263,316,321.426.455,521,541; B . C h e ł m i c ki, 
Organizacje rolnicze II Rzeczypospolitej,Więź 1981,nr 9,s.117; C h e ł m i c ki, Pamięt- 
nik,s.35,64-66; K. D li n i n - Wąs o w i c z ,Obóz koncentracyjny Stutthoff,Gdynia 
1966,s.266; J a s i e w i c z ,Lista, s.891-892; Kto był kim,s.545; P. G a ł k o w s k i ,Prasa Ry- 
pina w latach 1915-1995,Kronika Rypińska,nr 10,1995,s.6-7; Księga adresowa,s.2022; 
B . O I s z e w i c z ,Lista strat kultury polskiej, Warszawa 1947 ,s.234; J . R li d o w s ki, Orga- 
nizacje rolnicze,Gazeta Rolnicza, 1928,nr 50,s.289-295; Te n że, Wobec unifikacji zrze- 
szeń rolniczych, Rolnictwo, 1929,t.3,z.1; Sklad osobowy Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej 
w dniu 1 marca 1931 roku, Warszawa 1931,s.32,43,50; A.Szklarska-Lohmano- 
wa ,Rudowski Jan,PSB,t.33, 1991,s.1-2; L. Z i e l e n i e w s k i ,Sejm i Senat 1935-1940, 
Warszawa 1936,s.446. 


177
>>>
I 
III 
I 
II 


'I 


Rutkowscy herbu Pobóg 


Rodzina Rutkowskich wy- 
wodzi się z Goszczyna pod Przasny- 
szem. W 1526 roku synowie Jana z 
Goszczyna sprzedali majątek i prze- 
nieśli się do Rutkowic pod Działdo- 
wem, zmieniając nazwisko z Pobóg- 
Goszczyńskich na Pobóg-Rutkow- 
skich. Jeden z nich, Wojciech, żyjący 
w I poł. XVI wieku w Ru tkowicach 
miał syna Olbrachta, po którym z 
żony, nieznanej bliżej Jaromierskiej, 
syn Marcin. Po Marcinie syn Walen- 
ty, wojski dobrzyński w latach 1697- 
1702, który miał syna Kazimierza. Ka- 
zimierz( 1), o którym wiemy, że był 
po ojcu wojskim dobrzyńskim w la- 
tach 1703-1721, w 1695 roku nabył 
dobra Szpetal. Zmarł około 1724 
roku, pozostawiając syna Józefa-Leona. 
*N i e s i e c k i ,Herbarz,t.8,s.201; A . R u t k o w s k i ,SzpetaJ Górny,Gazeta Rolnicza. 1938, 
s.713, gdzie autor'na podstawie dokumentów z archiwum rodzinnego omawia początki 
własnego rodu; U r u s k i ,Rodzina,t.15,s.321 twierdzi, że Kazimierz(l) pełnił jeszcze w 
1743 roku urząd sędziego ziemi dobrzyńskiej. Nie potwierdzają jednak tego Urzędnicy,nr 
1717 gdzie Kazimierz uznawany jest za zmarłego w 1724 roku; Kra j e w s k i ,Slownik, 
s.308-309 myli Kazimierza(l) z Tomaszem Rutkowskim, łącząc dwie osoby w jednym 
biogramie. Tomasz, pisarz ziemski dobrzyński w latach 1673-1699, pochodził z innej 
linii Rutkowskich zapoczątkowanej przez Andrzeja. żyjącego w I pol. XV wieku (zob.U- 
r u s k i .Rodzina,t.15,s.72). Nie mogł być w 1666 roku marszałkiem sejmiku ziemi do- 
brzyńskiej i w 70 lat później posłem na sejm elekcyjny, jak chce tego autor Slowni- 
ka(Zob.Urzędnicy,s.265 gdzie Tomasz i Kazimierz to dwie różne osoby; Zob.także 
S . C a c k o w s k i ,Recenzja pracy M.Krajewskiego,Slownik biograficzny ziemi dobrzyń- 
skiej,Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie. t.8,1993,s.226); Tomasz Rutkowski herbu Pobóg 
posiadał prawdopodobnie majatek Chojno w rypińskiem, który w 1730 lub w 1732 roku 
sprzedał Franciszkowi Pląskowskiemu (zob.Ż y c h l i ń s k i ,Księga.t.21,s.81). 


1\11 


1 
II I
 
I I 


I 
.: ! 


Józef Leon Rutkowski(2), syn Kazimierza występuje w źródłach 
ziemi dobrzyńskiej jako wojski, a później w latach 1748-1774 sędzia ziem- 
ski. Znany jest również jako pułkownik husarii wojsk koronnych. W 
1753 r. został wybrany na sejmiku w Upnie komisarzem do Trybunału 


178
>>>
1 


Radomskiego, a od 1756 do 1764 posłem na kolejne sejmy Rzeczpospo- 
litej. W 1774 roku był komisarzem granicznym ziemi dobrzyńskiej. 
Po ojcu Kazimierzu, Józef odziedziczył dobra Szpetal. Do 1748 roku 
posiadał majatek Czarne z przyległościami, który jednak sprzedał Mi- 
chałowi Cissowskiemu ze Strzyg w rypińskiem. W 1765 roku ożenił się 
z Heleną Mieszkowską, wdową po Piotrze Grabskim, właścicielką Cheł- 
micy Dużej, wchodząc w ten sposób w posiadanie tego majątku. Po bez- 
potomnej śmierci Heleny ożenił się ponownie z Faustyną, córką Szymo- 
na Zielińskiego, właściciela Steklinka i Nowogródka. Pozostawił trzech 
synów: Szymona(3), Mariana(4) i Jana(5). Szymon występuje tylko raz 
w źródłach interesującego nas terytorium, pod rokiem 1792 jako komi- 
sarz do magazynów wojskowych. Prawdopodobnie nie posiadał dóbr w 
ziemi dobrzyńskiej. Przed 1789 rokiem spadkobiercami całego majątku 
po ojcu zostali Marian(4) i Jan(5). 
· AWKW Włocławek,KHip.Chełmica Duża.Szpetal: Lauda,s.296,301.302.307,313.315, 
327,328,332; Spis majątków,s.53 podaje. że w 1789 roku właścicielami dóbr po Józefie 
Leonie byli jego spadkobiercy: A. R u t k o w s k i ,Szpetal,s.713; InwentClrz(] królewszczyzn, 
s.33; SGKP,t.12.s.31; U r u s k i ,Hodzina,t.15,s.321; Urzędnicy,nr 1633; Z i e I i ń s cy, \tWa- 
domość,cz.2,s.263; Ż y c h I i ń s k i ,Księga,t.4,s.235 prawdopodobnie błędni twierdzi, że 
Szymon(3) posiadał majątek Turza. W 1789 roku wła
cicielem tych dóbr jest Onufry 
Chełmicki (zob.Spis majątków,s.51); Ż y c h l i ń s k i ,Księga,t.21,s.83. 


I 111 


I ' 


,I. 


Marian Rutkowski(4), naj starszy syn Józefa występuje w źródłach 
jako sekretarz Rady Nieustającej w 1787 roku oraz prezes rady wojewódz- 
twa płockiego. W listopadzie 1790 roku sejmik lipnowski powierzył mu 
mandat poselski na Sejm Czteroletni. W 1792 był deputowanym do ro- 
kowań z generałem rosyjskim Kochowskim. W 1807 roku w momencie 
tworzenia się władz departamentu płockiego w Księstwie Warszawskim 
wszedł w skład izby wojenno-administracyjnej, a w 1809 w skład Rady 
Departamentowej, której wkrótce został prezesem. Zajmował się rów- 
nież badaniami z dziedziny filozofii i pedagogiki. Był członkiem Towa- 
rzystwa Naukowego Płockiego W 1820 roku przesłał do TNP rozpra- 
wę:"O wychowaniu i naukach młodzieży płci żeńskiej" oraz czterotomo- 
we dzieło "Disertationes philosophicae" zawierające kurs logiki. Był ka- 
walerem Orderu św. Stanisława I Klasy. 
Około 1789 roku Marian odziedziczył po ojcu dobra Szpetal, w 
skład których wchodziły folwarki: Szpetal Górny, Szpetal Dolny, Su- 
szyce, Kulin, Skórzno i Krojczyn. W 1802 roku wartość tych dóbr wyce- 
niono na 320 tys.złp. W 1808 roku był fundatorem kościoła parafialnego 
w Szpetalu. 
Marian był dwukrotnie żonaty. Z pierwszej żony Józef y Bromir- 
skiej (zm.1802, pochowana na dziedzińcu odpustowym klasztoru w 
Skępem) miał trzech synów: Romana, Stanisława i Ludwika, którzy nie 
występują w źródłach ziemi dobrzyńskiej. Z drugą żoną Marianną Bal- 
biną Nosarzewską miał synów: Ignacego(6) i Mariana oraz córki: Anielę, 


I .\ 


li 


, 
ul 
I 
I 


1 
JI 
I 


179 


" J
>>>
I " 
I ' 
! 
I 


Pelagię, Marię, Izabellę, Paulinę, Zofię i Joannę, którzy w 1841 roku zo- 
stali zapisani jako spadkobiercy majątku w księdze hipotecznej. W 1844 
roku Krojczyn nabył od rodzeństwa Rutkowskich za sumę 208 tys.zlp. 
Michał Miączyński. W rok później pozostały majątek wykupił od ro- 
dzeństwa Ignacy(6). 
* AWKW Włocławek,KHip.Szpetal; Lista właścicieli,nr 584-592; Lauda,s.399,404,407; 
Spis szlachty,s.210-2U; G a war e c k i .Opis,s.102-103; Ko c i s z e w s k i ,Mazowsze, 
s.123,140,258,407,481; M. K raj e w s k i ,Udział ziemi dobrzyńsldej w uchwaleniu Kon- 
stytucji 3 Maja, wojnie w jej obronie i powstaniu kościuszkowsldm (w:) Powstanie Kościu- 
szkowslde na Kujawach i Pomorzu Gdańsldm .pod red. M . P a w l a k a ,Bydgoszcz 1994,s.91- 
92: t e n ż e ,Słownik,s.308 gdzie pozostała literatura dotycząca Mariana Rutkowskiego: 
Kra j e w s ki - M i e t z ,Zabytld,s.206: A. R u t k o w s ki, Szpetal,s.713; SGKP,t.12,s.30: 
U r u s ki ,Rodzina,t.15,s.321-322 wspomina jeszcze o synie Mariana, Pawle urodzonym 
w 1784 roku w Turzy, majorze wojsk polskich; Ż y c h I i ń s k i ,Księga,t.4,s.235. 


II 


:,1' 


Jan Rutkowski(5), syn Józefa Leona występuje w źródłach jako 
asesor sejmiku dobrzyńskiego. Przed 1789 rokiem otrzymał po ojcu do- 
bra Chełmica Duża. Ożeniony był z Józefą Kretkowską, córką Jakuba Zyg- 
munta Kretkowskiego, starosty bobrownickiego. Zmarł w 1811 roku po- 
zostawiając majątek wdowie i córkom: Józefie(7) i Joannie. 
Józefa Rutkowska z Kretkowskich w 1813 roku wyszła ponownie 
za mąż za Ignacego Lipskiego, majora wojsk rosyjskich. Józefa(7), córka 
Jana wyszła za mąż w 1829 roku za Wacława Sierakowskiego herbu Do- 
łęga pułkownika wojsk polskich. Właścicielką majątku Chełmica Dużą 
Józefa Sierakowska była do śmierci w 1876 roku. W skład dóbr tych 
wchodziły folwarki: Chełmica Duża, Wichowo, Popowo, Rachcin, We- 
nduga, Chełmica Mała i Łochocin. W testamencie spisanym w 1875 roku 
przeznaczyła 36 tys. rubli na stypendia dla uczniów szkół średnich i 
studentów Uniwersytetu Warszawskiego oraz wieczystą dzierżawę dla 
biednych. Dobra Chełmica przypadły w spadku Arturowi(8) i Mariano- 
wi Rutkowskim, którzy jednak w 1877 roku sprzedali ten majątek. 
* AWKW Włocławek,KHip.Chełmica; Lauda,s.394,399,401; Lista właścicieli. nr 107-129: 
J. I was z k i e w i c z ,Ofiarność ziemian na cele oświatowo-kulturalne 1800-1929.War- 
szawa 1929,s.15; Kra j e w s ki ,Słownik,s.315; Testament śp.józefy Sierakowsldej, Kore- 
spondent Płocki,1877,nr 9,S.I-3; U r u s ki ,Rodzina,t.8.s.54,t.15,s.322; Ż y c h I i ńs ki, 
Księga,t.4,s.235; Wacław Sierakowski. mąż Józefy(7) zmarł w 1870 roku w wieku 42 lat 
i został pochowany na cmentarzu w Chełmicy Dużej (zob.BDBZ Włocławek. Kartoteka 
cmentarzy,cmentarz w Chełmicy Dużej; Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytld,s.17). 


II ,
 


l, 


I I 


I 
I 


-I 
I 


Ignacy August Rutkowski(6), syn Mariana był od 1841 roku wła- 
ścicielem części Szpetala, a w 1845 wykupił całość dóbr od rodzeństwa. 
Wartość majątku wyceniono wówczas na sumę 236 tys.złp. W 1867 roku 
zakończył proces uwłaszczenia w swoich dobrach. Na uposażenie wło- 
ścian przeznaczył 299 mórg ziemi. Ożeniony z Zofią Trębicką pozosta- 
wił synów: Artura(8) i Ignacego, który był sędzią pokoju powiatu lip- 
nowskiego. Z żony Elizy von Hattem pozostawił syna Wacława. O tej 


180
>>>
linii Rutkowskich nie posiadamy żadnych wiadomości. Ignacy Rutkow- 
ski(6) zmarł około 1869 r. pozostawiając cały majątek synowi Arturowi. 
· AWKW Włocławek,KHip.Szpetal; Spis szlachty,s.21O; U r u s ki ,Rodzina,t.15,s.322; Ż y- 
c h I i ń s k i ,Księga, t.4,s.235 błędnie twierdzi, że Ignacy syn Ignacego(6), był synem Artu- 
ra(8). 


Artur Rutkowski(8), syn Ignacego odziedziczył dobra Szpetal w 
1869 roku, wycenione wówczas na sumę 360 tys.złp.(54 tys. rubli). W 
1877 roku dokupił jeszcze majątek Nowa Wieś w gminie Oleszno. Oże- 
niony z Urszulą Wilczewską, córką Tadeusza i Józef y z Sumińskich, 
pozostawił syna Zdzisława(9) i córkę Wandę. 
Artur zmarł w 1885 roku. W skład dóbr Szpetal wchodziły wów- 
czas folwarki: Szpetal, Suszyce, Kulin i Rutkowice o łącznej powierzch- 
ni 2464 morgi. W majątku znajdowały się dwa budynki murowane, trzy 
drewniane oraz cegielnia. Stosowano płodozmian 8-polowy. 
· AWKW Włocławek,KHip.Szpetal; SGKP,t.12,s.30; U r u s k i ,Rodzina,t.15,s.322. 


Zdzisław Rutkowski(9), syn Artura urodził się 10 kwietnia 1861 
roku. Studiował górnictwo na Uniwersytecie w Petersburgu. Choroba 
ojca zmusiła go jednak do przerwania studiów i objęcia gospodarstwa w 
Szpetalu w 1885 roku. W 1902 roku sprzedał majątek Nowa Wieś Stani- 
sławowi Gniazdowskiemu. Od 1914 roku do śmierci był prezesem Rady 
Warszawskiego Syndykatu Rolniczego, a od 1918 prezesem zarządu fa- 
bryki cykorii "Gleba" we Włocławku. Był założycielem bekoniarni w Czer- 
niewicach. Zmarł w 1927 roku. 
Ożeniony z Emilią Jeżewską(1863-1952), córką Anastazego, wła-- 
ściciela majątku Skrwilno, pozostawił synów: Artura Franciszka(10) i 
Szczęsnego(l1) oraz córki: Antoninę(12) żonę Feliksa Mieszkowskiego, 
właścicielkę po matce dóbr Skrwilno oraz Zofię zamężną Czarnocką. 
Zdzisław Rutkowski zmarł 10 stycznia 1927 roku i został pochowany na 
cmentarzu w Szpetalu. 
· AWKW Włocławek,KHip.Szpetal; AWKW Rypin,KHip.Skrwilno; R. K o b e n d z a, 
D. S z y m k i e w i c z ,Spis roślin okolic Szpetala Dolnego,Pamiętnik Fizjograficzny, 1918, 
1.25,s.1-21; R . P i o t r o w s k i ,Skrwileńskie dobra ziemskie w latach Polski międzywojen- 
nej,Kronika Rypińska,1997,nr 7-8,s.9; A. R u t k o w s k i.Szpetal,s. 724-725; U r u- 
s k i ,Rodzina,t.15,s.322; BDBZ Włocławek, Kartoteka cmentarzy,Cmentarz w Szpetalu. 


,I 
, ' 
I 


II" 
ł 


t: I 
,] 


II 
I 


,-, 


Artur Rutkowski(10), syn Zdzisława urodził się w 1889 roku. 
Ukończył Uniwersytet w Lipsku. Początkowo był współwłaścicielem 
majątku Szpetal wraz z rodzeństwem, praktycznie jednak sam prowa- 
dził gospodarkę od lipca 1927 roku. W 1931 roku w wyniku działów 
rodzinnych stał się jedynym właścicielem dóbr Szpetal, wycenionych 
wówczas na sumę 119 tys. dolarów USA. W 1936 roku powierzchnia 
majątku wynosiła 984,6 ha, w tym grunty orne 558 ha, pastwiska 5 ha, 
ogrody i park 9 ha, lasy 379 ha, 34 ha nieużytki. 


181 


':. j
>>>
. i r 


I 
I 


Artur Rutkowski brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 
roku, walcząc w 1 pułku Ułanów Krechowieckich. W latach trzydzie- 
stych pełnił funkcję prezesa Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kółek 
Rolniczych powiatu lipnowskiego. Był znanym w Polsce hodowcą koni 
krwi szlachetnej. Był aktywnym działaczem BBWR w lipnowskiem, 
członkiem Związku Ziemian. Należał także do Związku Zachodniego. 
Dnia 11 lipca 1928 roku w majątku Artura Rutkawskiego zatrzymał się 
na nocleg Prezydent RP Ignacy Mościcki i następnego dnia zwiedził go- 
spodarstwo Szpetal. W pałacu często gościł prezydent Warszawy Stefan 
Starzyński. 
Artur Rutkowski został aresztowany przez Niemców na zebraniu 
ziemian w Upnie 24 października 1939 roku. Po krótkim pobycie w wię- 
zieniu we Włocławku, wywieziony został do obozu Rudau II k.Królew- 
ca, skąd przesłał ostatnią wiadomość. Prawdopodobnie wkrótce później 
został zamordowany przez Niemców. 
Ożeniony był z Haliną Ostrowską (zm. w 1979 roku, pochowana w 
Warszawie). Pozostawił syna Jerzego, urodzonego w 1920 roku. 
* AWKW Włocławek,KHip.Szpetal: BDBZ Włocławek,Kartoteka cmentarzy,Cmentarz w 
Szpetalu: Gazeta Lipnowska, 1934,nr 18-20, s.15: Księga adresowa,s.1970(w 1926 roku 
Artur Rutkowski posiadał majątek Szpetal(1236 ha) i Rachcin(242 ha):] . G r a b o w s ki, 
Warunki i rozmieszczenie typów, poziom i okręgi hodowli koni w Polsce,Warszawa 1933, 
s.92:] a s i e w i c z ,Lista,s.903; A. R u t ko w s k i ,Szpetal,s.713-725; S. Ty s zk i ewi cz, 
Lasy szpetalskie,Las Polski,1930,nr 1.s.1-22: Rel.]erzy Rutkowski(syn), Artur Rutkowski 
(wnuk). 


., 
, 
J 


:1 


Szczęsny Rutkowski(l1), syn Zdzisława urodził się 15 sierpnia 
1887 roku w Szpetalu Górnym. Ukończył IV gimnazjum w Warszawie. 
Za udział w strajku szkolnym 1905 roku musiał opuścić Warszawę. Prze- 
niósł się wówczas do Krakowa, gdzie studiował malarstwo na ASp, a 
następnie wyjechał do Rzymu i Paryża. Przed wybuchem I wojny świa- 
towej wrócił do kraju i zamieszkał w Szpetalu. W 1920 roku wziął udział 
jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej. 
W twórczości malarskiej interesował się głównie pejzażem, zwła- 
szcza z rodzinnych stron. Malował także obrazy z bajek i biografii pol- 
skich świętych. Projektował także przedmioty z zakresu rzemiosła arty- 
stycznego, a także tkaniny z motywami figuralnymi. Prace swoje wysta- 
wiał już przed I wojną w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w War- 
szawie. Był członkiem założonego na przełomie 1916/1917 roku Polskie- 
go Klubu Artystycznego, mającego swą siedzibę w hotelu "Polonia". Od 
1918 roku należał do Komisji 1Ymczasowej, a następnie, kierowanej przez 
Jana Lorentowicza, Rady Sztuk Pięknych przy Ministerstwie Sztuki i 
Kultury. Był również współzałożycielem i wiceprzewodniczącym Towa- 
rzystwa Kultury i Sztuki Słowiańskiej. Należał do Związku Polskich Ar- 
tystów Plastyków. Od 1930 roku był członkiem, a od 1933 dyrektorem 
Instytutu Propagandy Sztuki. W czasie swej kadencji zorganizował wy- 


;.1 


182
>>>
.... 
= 

 
.... 

 
C't: 
..... 
IIJ 
""O 

 
t: 
 
Q., 'o 

"'8 
= 
 

..= 

 
 
'"' C't: 

..c 


:;c 
III 
CD 
:c 
CD 
"E 


e 
EJ 
CD 
Oi 


o 

 
N 


n 


!II, 
\ 
I,)) 1\ \ 


1
\m)llNv 


:g 
o 
OJ 


- 
o:: 
Ci 
o:: 
::J 

 


'" 
u 
'0; 

 


- 
o:: 
:;; 
N 
U 


'ii 
o; 
o 
o:: 
o 

 


. . .:-..: 
.
:-... .
. 
. -. .
. -. 
.
.
 .
. 
. . .
 . .. 
.

. .
. 
. .
 . . . 
. . .
 . . 
.

. .
. 
. 
 
!......&. .......ł-. 
..........- . 


,;.. 

 
e 
::J 
CI. 
:; 
CI. 


- 
o; 

 
u 


17
>>>
stawę "Sto lat sztuki belgijskiej", za którą otrzymał belgijski Order Leo- 
polda II. 
Opublikował wiele artykułów z dziedziny kultury i sztuki. m.in.: 
Likwidacja polskiego malarstwa i rzeźby (Kurier Polski,1924,nr 300), 
Nowe kierunki w polskich sztukach plastycznych (Świat, 1925,nr 21), 
Jacek Malczewski (Kurier Polski,1925), Polska architektura wspólczesna 
(Tygodnik Ilustrowany,1929,nr 49) oraz kilka książek. 
W 1927 roku otrzymał po śmierci ojca spłatę majątku Szpetal. Za 
otrzymane pieniądze wyruszył w podróż dookoła świata. Zwiedził Sta- 
ny Zjednoczone, Japonię, Hawaje, Chiny, Birmę, Indie, Egipt. Wrażenia 
z tej podróży opisał w książce W 150 dni naokoło świata (Warszawa 
1928). W wyniku podziału majątku otrzymał mały folwark Kulin. Mie- 
szkał jednak w Warszawie przy ulicu Kruczej 7, a folwark traktował jako 
letnią rezydencję. 
Po wybuchu II wojny światowej zamieszkał w Kulinie. W 1940 
roku został aresztowany przez Niemców i wywieziony do obozu kon- 
centracyjnego w Dachau, gdzie zmarł na zapalenie płuc 2 grudnia 1940 
roku. Symboliczny grób znajduje się na cmentarzu w Szpetalu. 
Był dwukrotnie żonaty. Pierwszy raz z pisarką Wandą Melcer od 
1919 roku. Po rozwodzie (w 1927 r.) ożenił się z Rosjanką Eugenią Tara- 
sow, z którą miał jednego syna, Jarosława. 
· AWKVV Włocławek,KHip.Szpetal; R. B i e r n a c k a .RlItkowski Szczęsny.PSB.L33.s.244- 
246 gdzie szeroka bibliografia; A. R u t k o w s k i .Szpetnj,s. 713-725; J a s i e w i c z ,Listn. 
s.903; Rel.Jerzy Rutkowski, Artur Rutkowski. 


183
>>>
Siemiątkowscy herbu Jastrzębiec 


J ' 


Walenty Siemiątkowski(l), syn nie- 
znanego bliżej Antoniego urodził się 13 
lutego 1818 roku. Na terenie ziemi do- 
brzyńskiej pojawił się w 1843 roku. 
Kupił wówczas od Joanny z Nałęczów 
Chełmickiej dobra Fabianki. W 1848 roku majątek ten sprzedał i nabył 
duże dobra Wąpielsk za sumę 300 tys.złp. W 1854 roku dokupił jeszcze 
Radziki Duże od Franciszka Salezego Dmochowskiego za 290 tys.złp. 
Brał udział w powstaniu styczniowym. Już w końcu 1862 roku 
został zaprzysiężony w organizacji narodowej. Przed wybuchem powsta- 
nia, 20 stycznia 1863 roku, został zadenuncjowany przez rypińskiego 
Żyda, aresztowany i osadzony w więzieniu płockim. Po wypuszczeniu 
na wolność nie zrezygnował z udziału w powstaniu. W 1864 roku udzielił 
pomocy dwom partyzantom z dworu Ignacego Grąbczewskiego w Ra- 
dzikach Małych. Ponownie został aresztowany i ukarany 200-rublową 
grzywną. W czasie powstania styczniowego budował dwór w Wąpiel- 
sku, ukrywając powstańców pod przebraniem murarzy. Wokół pałacu 
założył park, którego resztki przetrwały do dnia dzisiejszego. 
Walenty Siemiątkowski ożeniony był z Antoniną Cissowską. Zmarł 
1 marca 1888 roku i został pochowany na cmentarzu w Radzikach Du- 
żych. Pozostawił dwóch synów: Józefa(2) i Felicjana(4) oraz córkę Wa- 
lentynę(3 ). 
* AWK'N Włocławek,KHip.Fabianki; AWK'N Golub-Dobrzyń,KHip.Wąpielsk; AWKW Ry- 
pin,KHip.Radziki Duże; Kra j e w s k i ,Slownik,s.313-314 (autor biogramu myli się twier- 


Ród Siemiątkowskich herbu Ja- 
strzębiec występuje w źródłach ziemi 
dobrzyńskiej dopiero od poł. XIX wie- 
ku. Pierwszym znanym przedstawicie- 
lem tej rodziny był Walenty Siemiąt- 
kowski. 


I 
:1 I 


tli 


*Spis szIachty,s.218; Brak źródeł nie pozwala 
bliżej ustalić pochodzenia rodu Siemiątkow- 
skich; Pa w I i s z c z e w,Herbarz,cz.2,s.176 
twierdzi, że Maciej Siemiątkowski herbu Jastrzę- 
biec posiadał już w 1732 roku dobra Lubowiec 
w ziemi dobrzyńskiej. 


184
>>>
dząc, że Walenty miał syna Jerzego); t e n ż e .Powstanie,s.50,124,130,246; Kra j e w s k i- 
Mietz,Zabytki,s.104.190; Lista TR,s.98; Spis szlachty,s.218: J. S i e mi ą t ko wsk i ,O- 
pis majątku Wąpielsk (w:)Księga Pamiqtkowa na 75 lecie Gazety Rolniczej,t.2,Warszawa 
1938,s.725; Inskrypcja nagrobna na cmentarzu w Radzikach Dużych. 


Józef Siemiątkowski(2), syn Walentego otrzymał po śmierci ojca 
w 1BBB roku dobra Wąpielsk. Powierzchnia tego majątku wynosiła wów- 
czas 1BB7 mórg, w tym gruntów ornych 1093, łąk 49, pastwisk 61, lasu 
100. Budynków murowanych w folwarku było 13 i 10 drewnianych. W 
1917 roku przepisał dobra Wąpielsk na syna Jerzego(5). W tym samym 
roku kupił dla siebie od Ludwika Chełmickiego niewielkie gospodar- 
stwo(ok.100 ha) Dziewanowo. 
Ożeniony był z Anną, córką Aleksandra Płoskiego, właściciela So- 
kołowa. Pozostawił syna Jerzego(5) i córkę Hannę(6), zamężną Zembrzu- 
ską. Zmarł w listopadzie 1936 roku. 
* AWKVI/ Golub-Dobrzyń,KHip. Wąpielsk; AWKW Rypin,KHip.Dziewanowo,Radziki Duże; 
Głos Mazowiecki z 15 listopada 1936,s.3(nekrolog); J. S i e m i ą t k o w s k i ,Opis majqt- 
ku Wąpielsk,s.725; SGKP,t.13,s.175. 


Felicjan Siemiątkowski(4), syn Walentego otrzymał od ojca w 
1BB3 roku majątek Radziki Duże, oddzielony wówczas od dóbr Wąpielsk. 
Powierzchnia majątku Felicjana Siemiątkowskiego wynosiła w 1BB6 roku 
1770 mórg. Był znanym w Królestwie Polskim hodowcą owiec. 
Ożeniony był z Joanną Sypniewską, a następnie z jej siostrą Anie- 
lą. Zmarł w 1905 roku. Radziki Duże otrzymała wówczas jego córka Zo- 
fia(7), żona Zygmunta Wąsowicza. W 1907 roku sprzedała majątek Adol- 
fowi Fersterowi za sumę 106 tys.rubli. W 1919 roku Radziki Duże kupili 
od Ferstera bracia Maurycy, Herman, Izydor i Jakub Cohnowie, narodo- 
wości żydowskiej. W 193B roku właścicielami Radzik zapisani byli Mau- 
rycy, Izydor, Jakub, Ete!, Daniel, Stefan - rodzeństwo Cohn. Stan taki 
utrzymał się do 1939 roku. 
Aniela zSypniewskich Siemiątkowska zmarła w 1B79 roku w wie- 
ku 35 lat, pochowana została na cmentarzu Kalwarii w Oborach. 
* AWKVI/ Brodnica.KHip.Radziki Duże,t.2: AWKW Rypin, KHip.Radziki Duże,U; Kra- 
jewski,Slownik,s.313-314 gdzie błędnie Felicjan jest bratem Jerzego(5); Tamże,s.314 
autor myli się twierdząc. że Radziki Duże "w 1907 roku nabyli trzej bracia Kohnowie"; 
W. Pru s k i ,Hodowla zwierzqt gospodarskich w Królestwie Polskim w latach 1815-1918, 
t.2,Warszawa 1968,s.105,355; SGKP,t.9,s.470. 


Jerzy Siemiątkowski(5), syn Józefa urodził się 19 listopada 1B89 
roku w Wąpielsku. Uczęszczał do szkoły realnej w Łowiczu, z której zo- 
stał wydalony za walkę o nauczanie w języku polskim. Maturę ukończył 
w szkole Wróblewskiego w Warszawie, a następnie podjął studia na uni- 
wersytecie w Liege w Belgii. Po powrocie do kraju wspólnie z ojcem 
prowadził majątek Wąpielsk do 1917 roku . Następnie stał się właścicie- 


185 



 
,.
>>>
I . 


II! 



 I 


lem tych dóbr. W okresie międzywojennym majątek Wąpielsk zarządza- 
ny przez Siemiątkowskiego należał do lepiej prosperujących w powie- 
cie rypińskim. 
Był aktywnym działaczem społecznym i politycznym. Już w okre- 
sie I wojny światowej działał w Radzie Opiekuńczej powiatu rypińskie- 
go. W 1916 roku wszedł w skład zarządu lipnowskiego oddziału Związ- 
ku Ziemian. W końcowym etapie wojny był działaczem Polskiej Organi- 
zacji Wojskowej. W 1918 roku w czasie wycyfywania się wojsk niemiec- 
kich i przejmowania majątku przez Polaków pełnił funkcję rzeczoznaw- 
cy rolnego. W 1920 roku wchodził w skład Obywatelskiego Komitetu 
Obrony Państwa na powiat rypiński. Był radcą Warszawskiej Izby Rol- 
niczej. Pełnił również funkcję dyrektora Cukrowni Ostrowite. 
Aktywnie działał w Okręgowym Towarzystwie Organizacji i Kółek 
Rolniczych w Rypinie oraz był członkiem Rady Wojewódzkiej tegoż to- 
warzystwa. W 1926 roku był jednym z założycieli Spółdzielni Mleczar- 
skiej "ROTR" w Rypinie. Pełnił funkcję prezesa Rady Banku Spółdziel- 
czego w Rypinie. W 1931 został wybrany delegatem z powiatu rypiń- 
ski ego na zjazd Centralnego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych 
w Warszawie. W 1928 roku gościł w Wąpielsku Prezydenta RP Ignacego 
Mościckiego. W latach 1929-1933 był redaktorem naczelnym kwartalni- 
ka wydawanego przez ziemian powiatu rypińskiego pt."Rolnik Rypiń- 
ski". Od 1932 do 1939 roku był prezesem biura rachunkowości ziemiań- 
skiej w Rypinie. Był znanym w powiecie rypiński hodowcą koni anglo- 
arabskich. W 1931 roku został odznaczony złotym Krzyżem Zasługi, za 
pracę społeczną, samorządową i gospodarczą. 
W latach 1935-1938 zasiadał w Senacie RP, wybrany z wojewódz- 
twa warszawskiego. We wrześniu 1939 roku wyjechał do Warszawy i w 
ten sposób uniknął aresztowania przez Selbstschutz. W czasie okupacji 
przebywał w Warszawie. Po wojnie pracował w PGR-ach i młynach wo- 
jewództwa pomorskiego i bydgoskiego. Mieszkał w Toruniu. 
Ożeniony był z Jadwigą Sochacką(zm.1952), a następnie z Haliną Sal- 
wowską. Zmarł bezdzietnie 25 marca 1974 r. i pochowany został w Toruniu. 
* AWKVV Golub-Dobrzyń,KHip.Wąpielsk; Album-skorowidz.Album skorowidz Sejmu i Se- 
natu RP 1935-1940,Kraków 1936,s.238-239; C h e ł m i c ki ,Pamiętnik,s.20,66; P. G a- 
ł k o w s k i ,Prasa Rypina w latach 1915-1995,Kronika Rypińska,nr 10,1995,s.6-7; 
M. Kra j e w s k i ,SiemiqtkowskiJerzy Felicjan(1889-1974),PSB,t.37,s.2-3; t e n że, Slow- 
nik,s.313-314 gdzie autor myli się twierdząc, że Jerzy Siemiątkowski był synem Walente- 
go i miał brata Felicjana; tamże,s.314 pozostała bibliografia dotycząca Jerzego Sierniąt- 
kowskiego; Kto byl kim,s.547; P i o t r o w s k i ,Struktura agrarna,s.39,43; J . S i I' m i ą t- 
kowski,Opis majqtku Wqpielsk,s.725-730; Świecki-Wybult, Mazow- 
sze,s.139,182,216,267,281,335,345,491,543; Z i e l e n i e w s k i ,Sejm i Senat RP 1935- 
1940,Warszawa 1936,s.414; Informacja Heleny Prądzyńskiej, Jerzego Piwnickiego. Zdzi- 
sława Borzewskiego. 



 
 



 I 


186
>>>
ł I 


Sierakowscy herbu Ogończyk 


Ród Sierakowskich 
początek swój wywodzi z Pol- 
ski centralnej, gdzie jego sie- 
dziba znajdowała się już w XV 
wieku w ówczesnym woje- 
wództwie łęczyckim. Od po- 
czątku XVI wieku interesująca 
nas linia przyjęła przydomek 
"z Bogusławie" od majątku Bo- 
gusławice pod Kołem w po- 
znańskiem. Od 1775 roku ro- 
dzina ta używała tytułu hra- 
biowskiego, który otrzymał 
Wacław Hieronim Sierakow- 
ski, arcybiskup lwowski, od 
cesarzowej Marii Teresy dla 
siebie i dla całej swojej rodzi- 
ny. Król pruski Fryderyk II potwierdził ten tytuł w 1776 roku dla Teodo- 
ra Sierakowskiego(13) i jego potomków. Potwierdzenie otrzymał także 
Kajetan Sierakowski(19) w 1824 i Alfons(21) w 1844 roku. 
Pierwszym znanym w źródłach przedstawicielem tego rodu był 
Jakub, podkomorzy brzesko-kujawski. który przez małżeństwo z niezna- 
ną z imienia Tarnowską wszedł w posiadanie dóbr Bogusławice w po- 
znańskiem. Pozostawił syna Jana, który znany jest w źródłach jako woj- 
ski inowrocławski(1544-1553), podkomorzy kaliski (1553-1555), kaszte- 
lan śremski (1555-1557), kasztelan lędzki (1557-1566), kasztelan kaliski 
(1566-1568), wojewoda łęczycki (1568-1589), oraz referendarz wielki 
koronny i starosta przedecki(1556-1576). Ożeniony z nieznaną z imie- 
nia Wysocką, pozostawił syna Stanisława(1). 
* Almanach polskich rodzin utytulowanych, Warszawa 1931,s.11; B o r k o w s k i - D u - 
ni n ,Almanach,s.840-841; t e n Ż e ,Genealogia,s.544-545; A. B u ko w s ki, 11bplewo. 
Zapomniana placówka kultul}' polskiej na Pomorzu Nadwiślańskim,Wrocław-Warszawa 
1989,s.32-34; K o s i ń s k i ,Przewodnik heraldyczny,s.192; L e i t g e b e r ,Nowy Almanach, 
8.158; N i e s i e c k i ,Herbarz,t.8,s.364-365: Pa w I i s z c z ew ,Herborz,cz.2,s.15; Urzędni- 
cy,nr 918,1261; Ż y c h I i ń s k i ,Księgo,t.1,s.276-277. 


I. 


187
>>>
I "I 
" 
I 
I' 
I 
I 
II I 
I, 
. I 
li 
, I 
, II 
I 
I 
li 
II 
I 
l: I 
, ,ii 
'I 
i 


, I 
I 
/ I I I 
L 
. [ j 


Stanisław Sierakowski(I), syn Jana był prawdopodobnie pierw- 
szą osobą z rodu, która związała się z ziemią dobrzyńską. Początkowo 
występuje w źródłach jako chorąży brzeski, ale już w latach 1563-1565 
pełnił urząd podkomorzego dobrzyńskiego, następnie kasztelana rypiń- 
skiego(1568-1569). Karierę polityczną zakończył w 1596 roku jako staro- 
sta przedecki. Ożeniony był z nieznaną z imienia Balińską, córką Ada- 
ma, kasztelana bydgoskiego. Zmarł w 1596 roku pozostawiając trzech 
synów: Janusza(2) i Marcina(3), którzy zapoczątkowali dwie linie rodu 
występujące w ziemi dobrzyńskiej oraz Łukasza, kasztelana kruszwic- 
kiego i lędzkiego w latach 1613-1623 11. 
Janusz Sierakowski(2) prawdopodobnie nie posiadał dóbr w zie- 
mi dobrzyńskiej. W źródłach występuje jako kasztelan kruszwicki w la- 
tach 1602-1608 oraz brzeski 1610-1620. Zmarł w 1621 roku pozostawia- 
jąc synów: Stefana, Samuela, Remigiana i Szymona(4). Prawdopodob- 
nie żaden z synów Janusza nie posiadał dóbr ziemskich w ziemi do- 
brzyńskiej. Synem Szymona był zapewne Paweł Jan(6) 2). 
Marcin Sierakowski(3), drugi syn Stanisława(l) znany jest w źró- 
dłach jako kasztelan inowłodzki i starosta przedecki w latach 1597-1611. 
Ożeniony z Anną Zalińską, pozostawił syna Jana(5), kasztelana bydgo- 
skiego w 1649 roku. który z żony Marianny Zebrzydowskiej pozostawił 
syna Kaspra(7), po którym syn Jan(II), stolnik zakroczymski, pułkow- 
nik husarii w bitwie pod Wiedniem. Jan ożeniony z Marianną Ruszkow- 
ską, pozostawił synów: Wacława(15) 3), arcybiskupa lwowskiego i Ro- 
mana(16) 41. Prawdopodobnie żaden z wymienionych potomków Marci- 
na(3) nie występuje w źródłach ziemi dobrzyńskiej. 
*1) Kra j e w s ki ,Slownik,s.318; N i e s i e c k i ,Herbarz,t.8,s.365-366; Urzędnicy,nr 4, 
962,1262,1557,1746; Ż y c h I i ń s ki ,Księga,t.1,s.277-278. 
2)Niesiecki,Herbarz,t.8,s.365; Urzędnicy,nr 69,1215,1084; Żychliński, Księ- 
ga,t.1,s.283 wymienia jeszcze między Szymonem(4) i Pawłem(6) trzy pokolenia: Stani- 
sława, Wojciecha i Andrzeja co wydaje się mało prawdopodobne. Stanisław podkomorzy 
dobrzyński jest zapewne mylony ze Stanisławem(1), również sprawującym ten urząd. 
Brak jest również w innych źródłach wiadomości o Wojciechu i Andrzeju Sierakowskich. 
3) N i e s i e c ki ,Herbarz,t.8,s.365-366; Z. S z o s t k i e w i c z ,Katalog biskupów obrzqd- 
ku łacińskiego przedrozbiorowej Polski(w:)Sacrum Poloniae Millennium,U,Rzym 1954, 
s.554; Ż Y c h I i ń s k i ,Księga,t.1,s.278-279. 
4)N i e s i e c k i ,Herbarz,t.8,s.365-366; Urzędnicy,nr 430,1263; Ż y c h I i ń s k i ,Księga, 
t.1,s.278-279. 


l: I I 


I 
I t 
I 


Paweł Jan Sierakowski(6), syn Szymona występuje w źródłach 
ziemi dobrzyńskiej jako stolnik dobrzyński(1665-1683), sędzia dobrzyń- 
ski(1683-1685) oraz kasztelan dobrzyński(1690-1710). W latach 1666- 
1672 i w 1685 roku był delegowany jako poseł z sejmiku dobrzyńskiego 
na Sejm Walny. Brał udział w elekcji Michała Korybuta Wiśniowieckie- 
go. W 1673 roku posiadał część Sumina i Nowogródka, a w 1690 był 
właścicielem dóbr Steklinek. 
Ożeniony z Marianną Kępską, pozostawił synów: Hieronima(B), 


d 


lBB
>>>
Stanisława(9) i Jakuba(10). Zmarł w 1711 roku. 
Hieronim, syn Pawła pełnił urząd łowczego koronnego. Na bazie 
dostępnych źródeł nie można udowodnić jego związku z ziemią dobrzyń- 
ską. Ożeniony z Teresą Działyńską pozostawił syna Maksymiliana(12). 
*Lauda,s.51,58.69,79-81,86,92,109,113,129, 138, 147,161; Kr aj e w s k i ,Słownik,s.318; 
Ni e s i e c ki ,Herbarz,t.8,s.367; Ta c zy ńs k i ,Uwagi,s.168,173-174; Urzędnicy,nr 1441, 
1630,1679; Ży c h l i ńs ki ,&ięga,t.1,s.283,t.5,s.313. 


,( 
) 


II 


Maksymilian Sierakowski(12), syn Hieronima(8) był właścicie- 
lem dóbr Rokitnica, które nabył od rodziny Rokitnickich. Ożeniony z 
nieznaną bliżej Czachowską pozostawił syna Antoniego(15) oraz córkę 
Antoninę. Pełnił urząd podkomorzego płockiego, marszałka trybunału 
koronnego i kasztelana płockiego w latach 1781-1790. Był kawalerem 
orderu św.Stanisława(1777) i Orła Białego(1784) 
W 1797 roku jako właściciel Rokitnicy występuje już Antoni Sie- 
rakowski. Majątek ten posiadał do 1832 roku. Ożeniony z Wiktorią Bniń- 
ską, pozostawił dwóch synów: Józefa i Romana, którzy jednak nie wy- 
stepują w ziemi dobrzyńskiej i nie zostawili potomstwa. Antonina, cór- 
ka Maksymiliana wyszła za mąż za Józefa Rokitnickiego, kasztelana ry- 
pińskiego w latach 1775-1782. 


l' J 
I 
I 
1!1 


* AWKW Brodnica,KHip.Rokitnica; Spis majqtków,s.49, gdzie Maksymilian występuje z 
tytułem kasztelana; Lista właścicieli,nr 462-468; B o r k o w s ki - D u n i n ,Almanach, 
s.841; t e n Ż e ,Genealogia,s.545; Kra j e w s ki ,Słownik,s.298-299; SGKP,t.9,s.709; Ż y- 
c h I i ń s ki ,&ięga,t.1,s.283,t.4,s.131,t.5,s.313. 


II 


Jakub Sierakowski(10), syn Pawła, występuje w źródłach jako 
miecznik dobrzyński w latach 1715-1733. W 1709 roku jako pułkownik 
ziemi dobrzyńskiej został wybrany na sejmiku posłem do króla Augusta 
II. W 1721 roku pełnił funkcję komisarza sądów poborowych. Brał udział 
w elekcji 1733 roku jako poseł ziemi dobrzyńskiej. 
Ożeniony był z nieznaną bliżej Rościszewską. Zmarł w 1735 roku. 
Pozostawił syna Stanisława(14). 
*Lauda,s.219,266,285; Urzędnicy,nr 1500,1786; Ż y ch li ńs ki ,&ięga,t.1,s.283. 



I, 


Stanisław Sierakowski(14), syn Jakuba występuje pierwszy raz 
w źródłach w 1764 roku jako miecznikowicz dobrzyński, otrzymując na 
sejmiku w Lipnie funkcję sędziego kapturowego. W latach 1781-1790 
pełnił urząd podczaszego dobrzyńskiego. Dalsze jego losy nie są znane. 
*Lauda,s.327(autor wydania źródła myli Stanisława(14) z Teodorem Sierakowskim(13), 
zob.indeks,s.453); Podobnie błędnie Kra j e w s ki ,Słownik,s.320, gdzie autor łączy w 
jednym biogramie dwie osoby: Stanisława(14) i Teodora(13); Inwentarze królewszczyzn, 
s.35, gdzie prawdopodobnie błędnie Stanisław występuje jako miecznik dobrzyński; N i e - 
si e c ki ,Herbarz,t.8,s.367; Urzędnicy,nr 1786; Ż yc h I i ń s k i ,&ięga,t.1,s.283. 


II 
\ 



 ; 


189
>>>
I' 


'I 


Stanisław Sierakowski(9), syn Pawła prawdopodobnie przed 
1720 rokiem nabył dobra Osiek od Jana Kuczborskiego, kasztelana ry- 
pińskiego. 
Ożeniony był z Teodorą z Powalskich. Zmarł przed 1748 [0- 
kiem(mężem Teodory był już wówczas Aleksander Bromirski}, pozosta- 
wiając synów: Leona, kanonika lwowskiego i Teodora(13). Teodora z 
Powalskich l-voto Sierakowska, Z-voto Bromirska zmarła w 1794 roku i 
została pochowana w kościele w Osieku. 
* AWKW Brodnica,KHip.Osiek; Kra j e w s ki ,Słownik.s.320, gdzie autor błędnie inter- 
pretując napis z tablicy nagrobnej Teodory z Powalskich w kościele w Osieku, twierdzi. że 
Stanisław(9) doszedł do urzędu kasztelana dobrzyńskiego. Według epitafium "Teodora z 
Powalskich, Stanisława, Pawła Kasztelana Dobrzyńskiego syna,(...) żona"(zob.Corpus 4/ 
2,s.192); Tamże,s.320 z tych samych powodów prawdopodobnie błędnie drugie imię Sta- 
nisława(9) - Paweł; J . P a k u I s ki, ltWeś i parafia w Polsce przedrozbiorowej.Stosunld wla- 
snościowe i społeczno-gospodarcze (w:) Osiek Rypińsld,s.45-46; M i e t z ,Epigrafika Osie- 
ka,s.40, przyp.2,gdzie autor myli Stanisława(9) ze Stanisławem Sierakowskim(14) pod- 
czaszym dobrzyńskim w latach 1781-1790; ŻychlińskLKsięga,t.1,s.283. 


II I ' 
l' .' 
I 
'I 


El i 


Teodor Sierakowski(13), syn Stanisława(9) około 1760 roku oże- 
nił się z Marianną Chrząstowską, wdową po Józefie Bagniewskim, wła- 
ścicielu dóbr Waplewo na Pomorzu Gdańskim i w ten sposób wszedł w 
posiadanie tego majątku. Na dworze Stanisława Augusta Poniatowskie- 
go pełnił urząd szambelana. W 1776 roku otrzymał z rąk króla Fryderyka 
II tytuł hrabiowski z prawem używania przez potomków. W latach 1778- 
1787 pełnił urząd kasztelana słońskiego. Był kawalerem Orderu Święte- 
go Stanisława(1778). 
Z małżeństwa z Marianną Chrząstowską pozostawił dwie córki: 
Magdalenę za nieznanym bliżej Skórzewskim i Annę Teodorę(18), która 
wyszła za mąż za Kajetana Sierakowskiego(19). Teodor zmarł w Waple- 
wie 7 maja 1787 roku. Marianna z Chrząstowskich Sierakowska zmarła 
w Waplewie 11 maja 1788 roku. 
* Lauda,s.384-386; B o r k o w s k i - D u n i n ,AJmanach,s.841: t e n ż e ,Genealogia,s.545; 
Bukowski,Waplewo,s.32-34; Corpus 4/2,s.191-192; Katalog,t.11,z.12,s.7; Krajew- 
s k i ,Słownik,s.320, gdzie autor łączy w jednym biogramie dwie osoby: Teodora(13) i Sta- 
nisława(14); Krajewski-Mietz,Zabytki,s.111: J .Pakulski,ltWeś i parafia w Pol- 
sce przedrozbiorowej.Stosunld własnościowe i społeczno-gospodarcze (w:) Osiek Rypiń- 
ski,s.45-46; Urzędnicy,nr 1835; Ż y c h l i ń s k i ,Księga. t.1, s.284; Portret Teodora Siera- 
kowskiego i jego żony znajduje się w kościele parafialnym w Osieku. 


Kajetan Sierakowski(19), syn Romana(16) urodził się w Krako- 
wie w 1753 roku, Od 1780 do 1787 roku występuje w źródłach ziemi 
dobrzyńskiej jako starosta bobrownicki (ufundował wówczas wspólnie 
z żoną Anną Teodorą kościół p.w.św. Anny w Bobrownikach według 
projektu warszawskiego architekta Jana Kalinowskiego). W latach 1787- 
1841 sprawował urząd kasztelana słońskiego. Był posłem z wojewódz- 
twa krakowskiego na Sejm Czteroletni, na którym wygłaszał mowy bm- 


190
>>>
I: 


niąc ustawy, która "radośnie napełniała wszystkie stany ludu polskie- 
go". W obronie konstytucji opublikował wówczas broszurę polityczną 
pl. Do uprzedzonych względem konstytucji dnia 3 maja 1791 roku zapa- 
dłej (Warszawa 1791). Został odznaczony przez króla Stanisława Augu- 
sta Poniatowskiego orderami Orła Białego(1792) i św.Stanisława(1793). 
Od 1817 roku pełnił urząd senatora-kasztelana Królestwa Polskiego. W 
czasie powstania listopadowego, w sierpniu 1831 roku został wybrany 
senatorem-wojewodą. 
Kajetan był dwukrotnie żonaty. Około 1782 roku poślubił Annę 
Teodorę(18), córkę Teodora Sierakowskiego. W ten sposób stał się wła- 
ścicielem dóbr Waplewo na Pomorzu oraz Osieka w ziemi dobrzyńskiej, 
które to majątki Anna Teodora dziedziczyła po ojcu i babce Teodorze z 
Powalskich. W skład dóbr Osiek wchodziły wówczas folwarki: Łapi- 
nóż, Jeziorki, Kretki, Korczakownia, Dębowo i Obórki. Z małżeństwa z 
Teodorą pozostawił dwóch synów: Adama, który zmarł bezdzietnie i An- 
toniego(20). Anna Teodora zmarła w Gdańsku 16 listopada 1792 roku. Z 
drugą żoną, Heleną Dzieduszycką, córką Tadeusza, pułkownika wojsk 
koronnych, nie miał potomstwa. 
W ostatnim okresie życia Kajetan przekazał majątek w Waplewie 
synowi Antoniemu, a sam zamieszkał w Osieku. Zmarł na Lesznie w 
Warszawie 16 listopada 1841 roku i został pochowany w tamtejszym 
kościele Karmelitów. 


" 
I 


II.. 


* AWKVV Brodnica,KHip.osiek; Lista właścicieli,nr 345-353; Spis majqtków,s.50: B o r- 
k o w s k i - D u n i n ,AJmanach,s.842; te n ż e ,Genea/ogia,s.546; B u k o w s ki, WljJlewo, 
s.34-45; Corpus 4/2,s.10-121, 193; Inwentarze królewszczyzn,s.30, 31 , Kuta/og, U 1, z.12,s.7; 
Krajewski,Słownik,s.317, gdzie autor myli w tekście biogramu dwie osoby: Kajeta- 
na(19) i Teodora(13). Również część przypisów do biogramu Kajetana dotyczy Teodo- 
ra(13); Tumże,s.317 autor słownika błędnie twierdzi. że Kajetan Sierakowski był posłem 
z ziemi dobrzyńskiej na Sejm Wielki (zob.Lauda,s.394,397 gdzie posłami z ziemi do- 
brzyńskiej na Sejm Czteroletni są: Jan Nepomucen Zboiński i Antoni Nałęcz w 1788 oraz 
Jan Ośniałowski i Ignacy Działyński w 1790 roku); Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki, 
s.9,111,337; J. Pa k u I s k i. Wieś i pamfia w Polsce przedrozbiorowej. Stosunki własno- 
ściowe i społeczno- -gospodarcze (w:) Osiek Rypiński,s.46; Urzędnicy,nr 1376,1836; Ż y- 
c h I i ń s k i ,Księga .t.1.s. 282; Tablica upamiętniająca fundację kościoła w Bobrownikach, 
gdzie Anna Teodora hr. Sierakowska występuje jako "Kasztelanowa Słońska, Orderu Cer- 
sarskiego Gwiaździstego Krzyża Dama". 


: I 


'I 


Antoni Sierakowski(20), syn Kajetana urodził się 19 maja 1783 
roku w Krakowie. Nie posiadał hipotecznie zapisanych dóbr w ziemi 
dobrzyńskiej. Był natomiast właścicielem Waplewa na Pomorzu. W 
majątku tym zgromadził cenne zbiory sztuki. Interesował się również 
muzyką i przyjaźnił z Fryderykiem Chopinem. 
Ożeniony był dwukrotnie. Pierwszą żoną była Honorata hr. Zbo- 
ińska, a gdy zmarła, jej siostra Antonina. Ich ojcem był Franciszek Ksa- 
wery hr.Zboiński z Kikoła. Antoni zmarł 25 czerwca 1842 roku w Mal- 
borku i został pochowany w kapliczce przy pałacu w Waplewie. Z mał- 


191 


II
>>>
I. 
II" ' 
' 


.:1 


żeństwa Z Antoniną Zboińską pozostawił syna Alfonsa(21) oraz córki: 
Helenę, która wyszła za mąż za Adolfa Hussarzewskiego oraz Klotyidę, 
która poślubiła Ksawerego Działowskiego. 
*Szerzej o Antonim Sierakowskim(20) zob.: B o r k o w s k i - D u n i n .Almanach.s.842: 
t e n że ,Genealogia.s.546: B u kow s ki .Waplewo.s.45-48; M. Mroczko .Sierakowscy. 
zaslużona rodzina ziemiańska (w:)Zaslużeni ludzie Pomorza Nadwiślańskiego z okresu 
zaboru pruskiego. Gdańsk 1979.s.195; Kra j e w s ki .Slownik.s.316-317, gdzie błędna data 
urodzin Antoniego i niesłuszne uwagi pod adresem literatury w bibliografii do biogramu; 
Tamże,s.317 pozostała bibliografia. 


1..1 


Alfons Sierakowski(21), syn Antoniego urodził się 16 lutego 1816 
roku w Toruniu. Pierwsze nauki pobierał w domu rodzinnym, a następ- 
nie na Żoliborzu w Warszawie. Od 1831 roku uczył się w Collegium 
Hosianum w Braniewie, a po jego ukończeniu studiował prawo na Uni- 
wersytecie Wrocławskim. Po odbyciu praktyki rolniczej na Śląsku objął 
po śmierci dziadka Kajetana w 1841 roku majątek Osiek, a w rok później 
po śmierci ojca przejął Waplewo. Z dóbr osieckich oddzielił w 1865 roku 
Tadajewo, a w 1871 Łapinóż, sprzedając żydowskiej rodzinie Rosenber- 
gów. 
Był aktywnym działaczem społecznym na rzecz polskości Pomo- 
rza. W czasie powstania styczniowego został oskarżony przez władze 
pruskie o udzielanie pomocy dla powstańców. W 1872 roku, w setną 
rocznicę rozbioru Polski był inicjatorem stworzenia funduszu na rzecz 
oświaty ludowej. Podpisał wówczas odezwę zamieszczoną w Gazecie 
Toruńskiej: "Podczas gdy Niemcy w Prusach Zachodnich radośnie ob- 
chodzić będą stuletnią rocznicę pierwszego rozbioru naszej ojczyzny, 
my Polacy winniśmy uczcić smutną wiekową rocznicę tę, przeciwsta- 
wiając festynowi i pomnikowi niemieckiemu inny pomnik, pomnik świa- 
domości naszej, że oświata jest jednym z najczynniejszych czynników 
narodowego bytu naszego". Był delegatem Towarzystwa Kredytowego 
Ziemskiego na Prusy Zachodnie, posłem do sejmu prowincjonalnego, 
współżałożycielem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Waple- 
wo pod jego zarządem było ośrodkiem polskiej kultury i myśli politycz- 
nej, W majątku swoim gościł m.in.: J.I.Kraszewskiego, J.Matejkę, o.Kol- 
berga, S.Tarnowskiego. Był znanym kolekcjonerem dzieł sztuki i posia- 
dał bogatą bibliotekę odziedziczoną po ojcu. 
W 1844 roku ożenił się z Marią, córką Adama hrabiego Sołtana, 
pułkownika wojsk polskich z okresu powstania listopadowego. Z mał- 
żeństwa tego pozostawił syna Adama(22) i córkę Antoninę. W 1876 roku, 
dotknie ty utratą słuchu przekazał Waplewo synowi Adamowi, zatrzy- 
mując we własnej administracji majątek w Osieku, osiadł zaś w Pozna- 
niu, gdzie zmarł 28 kwietnia 1886 roku. Pochowany został w Waplewie. 
* AWKW Brodnica,KHip.Łapinóż,Osiek; B o r k o w s k i - D u n i n .Almanach.s.843: t e li- 
ż e ,Genealogia,s.547; B u k o w s ki, Waplewo,s.48-58; W. J e d l i ń s ki .Sierakowscy z 
Waplewa, Pomorze Gdańskie.1984.nr 2.s.41; Krajewski.Slownik.s.316. gdzie pozo- 


192 


J
>>>
Aleksandrowicz 
herbu Aleksandrowicz vel Kosy 


Ród Aleksandrowiczów 
wywodzi swoje pochodzenie z Litwy. 
Pierwszy znany w źródłach Waśko, 
klucznik grodzieński otrzymał w II 
poł.XV wieku od Kazimierza Jagiel- 
lończyka majątek pod Grodnem. W I 
poł.XVII wieku spotykamy już Ale- 
ksandrowiczów w Koronie, w ziemi 
czerskiej. Początki linii, która wystę- 
puje w interesującym nas okresie w 
ziemi dobrzyńskiej, możemy wypro- 
wadzić od żyjącego w czasach saskich 
Marcina Aleksandrowicza(l). Pozo- 
stawił on z żony Heleny Bachmińskiej 
syna Tomasza(2), który znany jest w 
źródłach jako szambelan Stanisława 
Augusta Poniatowskiego w 1765 roku, 
marszałek prywatnego dworu królew- 
skiego w 1775. kasztelan podlaski w 
1779 i wojewoda podlaski w 1790 roku. W 1765 roku otrzymał od króla 
Order św. Stanisława, a w 1779 Order Orła Białego. Ożeniony z Marian- 
ną Ledóchowską Tomasz pozostawił syna Stanisława(3). 
Stanisław Aleksandrowicz(3) pełnił funkcję szambelana na dwo- 
rze austriackim. Za zasługi otrzymał w 1800 roku od Franciszka II, później- 
szego cesarza Austrii, tytuł hrabiowski dla siebie i dla wszystkich swo- 
ich potomków. Nadanie potwierdzone zostało w Królestwie Polskim w 
1824 roku i w Rosji w 1847 roku. Zmieniony dla tej linii rodu herb Ale- 
ksandrowicz przedstawiał w polu czerwonym dwie kosy na krzyż, koń- 
cami do góry, a ostrzem do środka tarczy. W złączeniu ich schodzą się z 
góry i z dołu dwa miecze ze złotymi rękojeściami. Nad tarczą umieszczona 
jest korona hrabiowska, nad nią hełm z kratkami, koroną szlachecką na- 
kryty, w której trzy pióra strusie. 
Po 1815 roku Stanisław Aleksandrowicz przeniósł się do Króle- 
stwa Polskiego, gdzie sprawował urząd senatora-kasztelana. Zmarł w 
1826 roku. pozostawiając syna Karola(4), który osiedlił się na terenie 


19
>>>
stała bibliografia dotycząca Alfonsa Sierakowskiego; Lista TR.s.
8; M. M r o c z k o, Sie- 
rakowscy, zasłużona rodzina ziemiańska(w:)Zasłużeni ludzie Pomorza Nadwiślańskiego 
z okresu zaboru pruskiego,Gdańsk 1979,s.195-196; O ra c k i ,Słownik,s.287; M. Pa w- 
I ak, Przemiany gospodarczo-cywilizacyjne wsi gminy Osiek w XIX i XX wieku(w:)Osiek 
Rypiński,s.155; Ż y c h I i ń s k i ,Księga,t.2,s.305, t.8,s.322-324, gdzie nekrolog z dokład- 
nym biogramem. 


Adam Sierakowski(22), syn Alfonsa urodził się 21 lutego 1846 
roku w Waplewie. Po ukończeniu w 1863 roku gimnazjum w Poznaniu, 
odbył studia prawnicze na Uniwersytecie w Berlinie. Kontynuując nau- 
kę uzyskał stopień doktora praw na podstawie wysoko ocenionej roz- 
prawy doktorskiej o prawie spadkowym szlachty polskiej w Prusach. 
Był jednym z założycieli Towarzystwa Naukowego w Toruniu, a od 1878 
roku członkiem prezydium wydziału historyczno-archeologicznego tej 
instytucji. Szczególnie aktywnie współpracował z ks.S.Kujotem. Był 
współzałożycielem muzeum w Toruniu w 1881 roku. Działał również w 
Towarzystwie Antropologicznym i Geograficznym w Berlinie. Prowa- 
dził współpracę z Uniwersytetem Krakowskim i Akademią Umiejętno- 
ści, zapraszając na Pomorze wybitne osobistości z tych instytucji. W 
1877 roku na zaproszenie Sierakowskiego przyjechał Jan Matejko, w 1879 
profesor krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych Konstanty Gryglewski, w 
1881 roku profesor historii literatury Uniwersytetu Jagiellońskiego Sta- 
nisław Tarnowski. Zbierał materiały archeologiczne na Pomorzu, pro- 
wadził badania w archiwach Gdańska, Elbląga, Torunia i Królewca. W 
1874 roku brał udział w kongresie archeologicznym w Sztokholmie. Bar- 
dzo dużo podróżował, szczególnie po Europie Zachodniej, ale zwiedził 
także kraje Afryki i Azji. Wyniki badań prowadzonych w czasie tych 
wypraw publikował na łamach "Biblioteki Warszawskiej", "Kroniki Ro- 
dzinnej" i "Czasu". 
Był właścicielem dóbr Waplewo, które otrzymał od ojca w 1876 
roku. W dziesięć lat później został również spadkobiercą dóbr Osiek. 
Majątek ten przepisał na syna Jana(23) w 1908 roku. W 1909 roku Wa- 
plewo otrzymał starszy syn Stanisław(24). 
W 1876 roku poślubił Marię, córkę Adama hrabiego Potockiego. Z 
małżeństwa tego pozostawił dwóch synów: Jana(23) i Stanisława(24) oraz 
córkę Wandę, która wyszła za mąż za Edwarda Jaroszyńskiego. Adam 
Sierakowski zmarł wskutek nagłego wylewu krwi do mózgu w dniu 12 
marca 1912 roku w Waplewie i pochowany został w podziemiach tam- 
tejszej kaplicy rodowej. 
* AWKW Brodnica,KHip.Łapinóż,Osiek; B li k o w s ki, Waplewo,s.58-73; W. J e d I i ń s ki, 
Sierakowscy z Waplewa,Pomorze Gdańskie,1984, nr 2,s.41-42; M.Mroczko, Siera- 
kowscy, zasłużona rodzina ziemiańska(w:)Zasłużeni ludzie Pomorza Nadwiślańskiego z 
okresu zaboru pruskiego,Gdańsk 1979,s.196-197: O r a c k i ,Słownik,s.287; 286-287; Ż y- 
c h I i ń s k i ,Księga,t.2,s.305. 


I 
j j: 
il 


\ 
! 


] . 
I 
I 
'II 


193
>>>
.' 


! ' 


Jan Sierakmyski(23), syn Adama urodził się 31 października 1882 
roku w Krakowie. Po ukończeniu gimnazjum w Chełmnie odbył liczne 
podróże po krajach Europy Zachodniej. W 1908 roku otrzymał od ojca 
dobra Osiek. Zmarł bezdzietnie w 1920 roku w Nicei. Osiek otrzymał 
wówczas jego brat Stanisław(24). 
* AWKW Brodnica,KHip.Łapinóż,Osiek: B u k o w s ki, Waplewo,s. 74-76. 


: I 
'I 
: 11 


Stanisław Sierakowski(24), syn Adama urodził się 9 marca 1881 
roku w Poznaniu. Razem z bratem Janem uczęszczał do gimnazjum w 
Chełmnie, gdzie do 1901 roku był przewodniczącym i skarbnikiem taj- 
nej organizacji pod nazwą "Towarzystwo Filomatów". Za działalność 
konspiracyjną został ukarany przez władze pruskie karą jednego tygo- 
dnia więzienia. Po ukończeniu szkoły średniej studiował na uniwersy- 
tetach w Berlinie i Brukseli. W 1909 roku otrzymał od ojca majątek Wa- 
plewo, liczący wówczas około 10 tys.morgów. W 1920 roku po śmierci 
brata Jana, stał się również właścicielem dóbr Osiek. 
Już przed pierwszą wojną światową prowadził aktywną działal- 
ność polityczną i społeczną na Pomorzu. W końcu listopada został wy- 
brany delegatem na sejm dzielnicowy w Poznaniu, gdzie powołano wła- 
dzę polską dla ziem zaboru pruskiego, tzw.Komisariat Naczelnej Rady 
Ludowej oraz osobny Podkomisariat na Prusy Królewskie, Warmię i Po- 
morze, której został członkiem. W grudniu 1918 roku został również 
prezesem powiatowej Rady Ludowej w Sztumie. W listopadzie 1919 roku 
został mianowany przez władze polskie kierownikiem akcji przygoto- 
wującej plebiscyt na Warmii. Funkcję tą pełnił do sierpnia 1920 roku, 
zyskując uznanie strony polskiej i komisji międzynarodowej nadzorują- 
cej plebiscyt. W 1919 roku przebywał w Paryżu jako doradca delegacji 
polskiej w sprawach plebiscytu. Bezpośrednio przed głosowaniem, w 
maju 1920 roku zorganizował manifstację patriotyczną w Sztumie. Ple- 
biscyt zakończył się przegraną strony polskiej i Waplewo pozostało pod 
administracją pruską, dlatego coraz większą uwagę Sierakowscy zaczęli 
zwracać na majątek Osiek w ziemi dobrzyńskiej. Pozostali jednak w 
Waplewie prowadząc dalszą walkę o polskość tych terenów. Osiekiem 
administrował w tym czasie Bolesław Prądzyński. 
We wrześniu 1922 roku Stanisław Sierakowski został wybrany pre- 
zesem Rady Naczelnej Związku Polaków w Niemczech z siedzibą w Ber- 
linie. Dzięki nowej funkcji, w 1923 roku wszedł jako poseł do sejmu 
pruskiego z ramienia ludności polskiej, zajmując mandat z listy śląskiej 
po zmarłym ks.Józefie Wajdzie. Już w lutym tego roku złożył w sejmie 
interpelację, domagając się tworzenia na Warmii szkolnictwa polskiego. 
W latach 1925-1932 wydawał czasopismo Związku Mniejszości Naro- 
dowych w Niemczech. Był również współwydawcą "Dziennika Berliń- 
skiego". Od 1924 roku reprezentował mniejszość polska w Lidze Naro- 
dów. Efektem tej działalności był nakaz opuszczenia granic Rzeszy jaki 
194 


. "
>>>
II' I 
I 


otrzymał od władz niemieckich w 1926 roku. Ataki prasy niemieckiej 
spowodowały, że w 1926 roku zrzekł się funkcji prezesa Związku Pola- 
ków w Niemczech. Ze względu na zasługi rezygnacja nie została jednak 
wówczas przyjęta i dopiero na zjeździe w 1931 roku nastąpiła zmiana, a 
Sierakowskiemu nadano tytuł prezesa honorowego. 
W 1932 roku w okresie kryzysu gospodarczego i klęski nieurodza- 
ju Niemcy zastosowali wobec Sierakowskiego nacisk ekonomiczny. Bank 
Berliński wypowiedział mu cały dług w wysokości 900 tys.marek obcią- 
żający hipotekę Waplewa, zamierzając przejąć majątek na cele parcelacji 
germanizacyjnej. Do całkowitej licytacji nie doszło dzięki specjalnej po- 
życzce rządu polskiego. Z powodu nieustających szykan hitlerowców 
zdecydował się w 1933 roku opuścić Waplewo i zamieszkał z całą rodzi- 
ną początkowo w Poznaniu, a od 1935 roku w Osieku. Ponieważ zmarł 
administrator tych dóbr, Sierakowski sam zajął się gospodarowaniem. 
Bardzo szybko znalazł uznanie wśród ziemian powiatu rypińskiego. Był 
aktywnym działaczem rypińskiego Związku Ziemian. 
We wrześniu 1939 roku nie opuścił Osieka. W dniu 20 paździer- 
nika został aresztowany razem z żoną i córką Teresą przez Selbstschutz 
i osadzony w więzieniu w Rypinie przy ulicy Warszawskiej 20. Po kilku 
dniach okrutnych prześladowań i tortur, w końcu października został 
zamordowany. W więzieniu zastrzelona została również jego żona i cór- 
ka z zięciem, Tadeuszem Gniazdowskim z Radzik Małych. 
Stanisław Sierakowski ożeniony był z Heleną Lubomirską. Pozo- 
stawił dwóch synów: Adama(26)(1912-1964) i Andrzeja(27)(1914-1995) 
oraz pięć córek: Teresę(25)(1911-1939), Różę(1915-1949), Marię(1917- 
1989), Wandę(1920-1989) i ]adwigę(ur.1924). 


* AWKW Brodnica,KHip.Łapinóż,Osiek; B u ko w s ki, Waplewo,s.74-96; J a s i e w i c z, Li- 
sta,s.935-936; W. J e d I i ń s k i ,Sierakowscy z Waplewa,Pomorze Gdańskie,1984,nr 2, 
s.42-43; Kra j e w s k i ,SJownik,s.318-319; M. M r o c z ko ,Siemkowscy,zasJużona rodzi- 
na ziemiańska (w:)ZasJużeni ludzie Pomorza Nadwiślańskiego z okresu zaboru pruskie- 
go,Gdańsk 1979.s.198-201: O r a c k i ,SJownik.s.285-286,288-289; M. P a w I ak, Prze- 
miany gospodarczo-cywilizacyjne wsi gminy Osiek w XIX i XX wieku(w:)Osiek Rypiń- 
ski,s.155; R. Pi ot rowsk i, Biogramy,s.179-180; Wi t kowski ,Mord(
rcy,s.137-138; 
Wi t ko w s k i ,Zbrodnin,s.75-88. 


,i 


195
>>>
'II 


Sumińscy herbu Leszczyc 


I ' 


Ród Sumińskich wywodzi się z 
Sumina w byłym powiecie lipnowskim. 
Wieś wzmiankowana była już w 1325 
roku. Pierwszym znanym Sumińskim 
był Tomko z Sumina z rodu Leszczy- 
eów, który brał udział w wyborze króla 
przez szlachtę dobrzyńską w 1434 roku. 
W XVI wieku posiadali Witowąż, 
Włęcz, Nowogród, Ciołuchowo. W XVII 
wieku do szczególnie znanych w źró- 
dłach Sumińskich możemy zaliczyć 
Walentego, łowczego dobrzyńskiego, 
Franciszka, cześnika dobrzyńskiego, 
Krzysztofa, sędziego dobrzyńskiego, 
Melchiora pisarza dobrzyńskiego. W 
1843 roku otrzymali Sumińscy tytuł 
hrabiowski w Prusach, a w 1870 roku 
w Saksonii. 


*B i e n i ak ,Elita,s.49; B i I i ński ,Szlachta. s.173-176; B orko w s ki - Du ni n, Alma- 
nach,s.899; t e n Ż e ,Genealogia,s.578; K o s i ń s k i .Przewodnik heraldyczny,s.193; L e- 
itgeber,No"}'A1manach,s.168; Niesiecki, Herbarz,t.8,s.568; Urzędnicy, nr 1416. 
1455,1515,1627; Tablice nagrobne na cmentarzu w Oborach. 


Sumińscy występują licznie w ziemi dobrzyńskiej w XIX wieku, 
kształtując jej gospodarkę i kulturę. Możemy dla nich wyprowadzić dwie 
linie genealogiczne, których jednak nie można połączyć z powodu braku 
odpowiednich źródeł. Linia Adama(l) związana jest z częścią lipnow- 
ską, a linia Piotra(9) z rypińską w ziemi dobrzyńskiej. 


1\ . 


! 
, J 


J, 
I 
I 


Linia Adama (1 ) 


Adam Sumiński(l), którego bliższego pochodzenia nie można 
ustalić, występuje w źródłach jako wojski brzeski w latach 1761-1764, 
chorąży rypiński 1764-1775, chorąży dobrzyński 1775-1777, podkomo- 
rzy dobrzyński 1777-1793. Na sejmiku lipnowskim w 1761 roku wybra- 
ny został komisarzem do Trybunału Radomskiego i jako zapłatę otrzy- 
mał całoroczne czopowe z ziemi dobrzyńskiej. W 1764 roku był posłem 


196
>>>
na sejm konwokacyjny. Przed 1790 rokiem otrzymał Order św. Stanisła- 
wa. 
Według lustracji majątków przeprowadzonej w 1789 roku posia- 
dał dobra: Kłokock, Rysinek, Białowieżyn, Jonczewko i Suszewo. Zmarł 
prawdopodobnie w 1793 roku, pozostawiając cały majątek synowi To- 
maszowi(2). 
* AP Włocławek. KHip.Jonczewko, Kłokock, Suszewo; Lauda,s.318.327,332,335, 380. 397, 
401.403: Spis majqtk6w,s.40; Inwentarze kr6Iewszczyzn,s.30,33; Kra j e w s k i .Slownik, 
s.340 podaje błędne daty sprawowania urzędów w ziemi dobrzyńskiej przez Adama Su- 
mińskiego(zob.Urzędnicy, nr 376,1402,1567,1727); N i e s i e c k i ,Herbarz,t.8.s.568. 


I 
" 


Tomasz Sumiński(2), syn Adama otrzymał po ojcu w 1793 roku 
dobra Suszewo, Kłokock i Jonczewko. W 1808 roku Jonczewko sprzedał 
Piotrowi Czachowskiemu. W Księstwie Warszawskim sprawował urząd 
sędziego pokoju powiatu lipnowskiego. 
Ożeniony był z Martą(zm.1834), córką Juliana Mioduskiego, wła- 
ściciela Bogucina. W 1828 roku Marta odziedziczyła po zmarłym ojcu 
część dóbr Bogucin. W 1832 roku wykupiła pozostałe części spadku od 
rodzeństwa i w ten sposób majątek ten przeszedł w posiadanie rodu 
Sumińskich. 
Tomasz zmarł 18 października 1823 roku. Pozostawił czterech sy- 
nów: Damazego(3), Stanisława(4), Józefa i Kazimierza oraz córki: Teodo- 
zję(5), ożenioną z Ignacym Pląskowskim, właścicielem Głodowa i 
Różę(6), która wykupiła od rodzeństwa Suszewo, ożenioną z Ignacym 
]ózefowiczem. 
. AP Włocławek,KHip.Bogucin. Jonczewko, Kłokock. Suszewo; Lista właścicieli,nr 204- 
209; B o n i e c k i ,Herbarz.t.9,s.94; Ko c is z e ws ki ,Mazowsze.s.483; U r u s ki .Rodziml. 
t.14,s.71; O Kazimierzu i Józefie, synach Tomasza nie posiadamy żadnych wiadomości. 


Damazy Sumiński(3), najstarszy syn Tomasza wykupił od ro- 
dzeństwa całość dóbr Kłokock w 1837 roku płacąc sumę 120 tys.złp. 
Majątek ten sprzedał w 1871 roku Rochowi Godlewskiemu. Pozostawił 
syna Zygmunta(7). 
* AP Włocławek.KHip.Kłokock; Spis szluchty,s.241. 


I . 


Zygmunt Sumiński(7),syn Damazego urodził się w Kłokocku w 
1845 roku. Ukończył Szkołę Główną w Warszawie, a następnie poświę- 
cił się dziennikarstwu. Współpracował z czasopismami "Niwa" i "Wiek", 
Opracował w języku polskim "Statystykę moralności" Drobischa. Nale- 
żał do obozu konserwatywnego. 
Ożeniony był z Bronisławą, córką Eugeniusza Piwnickiego, wła- 
ściciela Kikoła. Była ona właścicielką dóbr Steklinek. Zarządzając tymi 
dobrami prowadził znaną w Królestwie Polskim hodowlę owiec. Przed 
1880 rokiem rozwiódł się z żoną i zamieszkał w Warszawie. 


197 


I 
J 
1 1
>>>
f71 1, 
I 


"AP Włocławek,KHip.Kłokock,Kikół; W. P r u s k i ,Hodowla zwierząt gospodarskich w 
Królestwie Polskim w latach 1815-1918, t.2, Warszawa 1968,s.106,363; Spis szlachty,s.241; 
Szerzej o Zygmuncie Sumińskim zob. Kra j e w s ki ,Słownik,s.343, gdzie pozostała bi- 
bliografia. 


r- fI 


Stanisław Sumiński(4), syn Tomasza kupił w 1836 roku od sio- 
stry Róży(6), zamężnej Józefowicz dobra Suszewo. Majątek ten jednak 
wkrótce sprzedał Janowi Pruskiemu i w 1840 roku wykupił od rodzeń- 
stwa Bogucin, którego współwłaścicielem był po śmierci matki. 
Zmarł około 1857 roku. Pozostawił synów: Władysława(8), Dama- 
zego i Stanisława oraz córki: Bronisławę i Joannę. Dobra Bogucin odzie- 
dziczył Władysław. W 1862 roku majątek ten nabył Witold hrabia Mią- 
czyń ski i linia Sumińskich zapoczątkowana przez Adama(l) zanika w 
źródłach ziemi dobrzyńskiej. 
"AP Włocławek,KHip.Bogucin. Suszewo; Lista TR.s.98; Spis szlachty,s.241. 



':, 


Linia Piotra(9] 
Piotr Sumiński(9), którego bliższego pochodzenia nie można usta- 
lić występuje w źródłach jako podczaszy rypiński w latach 1764-1767, 
podczaszy dobrzyński 1767-1774, starosta bobrownicki 1774-1778, ka- 
sztelan kowalski 1779-1783, kruszwicki 1783, brzeski 1783-1790 i woje- 
woda inowrocławski 1790-1801. Na sejmikach ziemi dobrzyńskiej peł- 
nił funkcję marszałka w 1764 i 1766 roku. W 1765 roku nadaniem królew- 
skim otrzymał w dożywocie wójtostwo w Upnie. Był członkiem Rady 
Nieustającej przy Stanisławie Auguście Poniatowskim. Przed lipcem 
1781 roku został odznaczony przez króla Orderem św. Stanisława. 
Według lustracji majątków przeprowadzonej w 1789 roku posiadał 
dobra: Zbójno, Zbójenko. Piotrowo, Frankowo, Rudusk. Był również wła- 
ścicielem majątku Wielgie(gm.Sokołowo) i prawdopodobnie Sokołowa. 
Ożeniony był z Franciszką z Hołyńskich herbu Klamry. Zmarł w 
1801 roku. Pozostawił syna Antoniego(10). 
"AWKW Rypin, KHip.Wielgie; Lauda,s.325,328,332,339,351,377,379,388; Spis m(Ijąt- 
ków,sA7; Inwentarze królewszczyzn,s.XVI,31,34; B o n i e c k i ,Herbarz,t.7.s.325; B o r- 
k o w s ki - D u n i n ,Almanach. s.900; t e n ż e ,Genealogia,s.579; Ko s i ń s k i ,Przewodnik 
heraldyczny,s.588 twierdzi, że żoną Piotra była Franciszka Paprocka; Kra j e w s ki, Slow- 
nik,s.341-342(autor nadinterpretuje błędne częściowo stwierdzenie E. C e I i ńs k i e i, 
Stare parki to też zabytki,Biuletyn Przewodnicki PTTK,nr56,1988,s.6, że założycielem 
parku w Zbójnie był w latach 1850-1860 P.Sumiński i przypisuje tą działalność Piotra- 
wi(9). Park w Zbój nie powstał w połowie XIX wieku, ale jego twórcą był Antoni Sumiń- 
ski(10). W "niecodzienny drzewostan" wzbogacili park dopiero Dzierżanowscy na począt- 
ku XX wieku(zob.BBiDZ. Włocławek,Park w Zbójnie.sygn.P-88/Z); N i e s i e c ki, Her- 
barz,t.8,s.568; S m o l e ń s k i ,Kościoły, s.69; Urzędnicy,nr86,912,1100,1375,1545,1781; 
Ż y c h I i ń s k i ,Złota księga,t.17,s.203. 


; I. 


19B 


. I
>>>
Antoni Ignacy Sumiński(10), syn Piotra urodził się 13 czerwca 
1783 roku. W czasach Księstwa Warszawskiego był członkiem Rady Sta- 
nu. Wchodził również w skład izby administracyjnej departamentu płoc- 
kiego. W Królestwie Polskim (1830) pełnił urząd Dyrektora Generalne- 
go Poczt i Policji i radcy stanu. Był odznaczony Orderem Św. Stanisława 
I klasy i Św.Włodzimierza. 
Po śmierci ojca w 1801 roku, stał się właścicielem dóbr Zbój no z 
przyległościami i Wielgie. W latach 1835-1842 posiadał również mają- 
tek Wojnowo, który nabył od spadkobierców Sylwestra Ostrowskiego. 
W 1834 roku zbudował w Zbójnie drewniany pałac według projektu 
Henryka Marconiego. W latach 1850-1860 budynek ten zastąpiono mu- 
rowanym. Na cmentarzu przykościelnym w Chrostkowie znajduje się 
dzwonnica wystawiona przez Ignacego Sumińskiego. Był znanym w 
Królestwie Polskim hodowcą koni i bydła. 
Ożeniony z Zofią, córką Stanisława Piwnickiego ze Starorypina 
pozostawił syna Artura(11) i córkę Józefę, zamężną Wilczewską, właści- 
cielkę dóbr Zarzeczewo. Antoni Sumiński zmarł 19 maja 1854 roku i 
został pochowany w kaplicy na cmentarzu w Oborach. Używał tytułu 
hrabiowskiego. 
*AWKW Rypin, KHip. Wielgie, Wojnowo,(księga hipoteczna Zbój na z I poł.XIX wieku 
zaginęła); AP Włocławek,KHip.Zarzeczewo; Lista w/aścicieli,nr 680-694(w 1825 roku 
Antoni Sumiński posiadał folwarki: Zbójno, Zb6jenko, Frankowo, Rudusk, Kiełbzak, Pio- 
trowo, Wielgie, Klonowo, Podolinę, Sikórz, Lubowiec, Ciepień, Kawno i Zduny); B o r- 
k o w s k i - D u n i n .Almanach,s.901; t e n ż e ,Genealogia,s.579; B o n i e c k i ,Herbarz. 
t.9,s.72 podaje, że żoną Antoniego Sumińskiego była Tekla, córka Stefana Karnkowskiego. 
Prawdopodobnie była ona pierwszą żoną. Zofia Piwnicka była zapewne znacznie młod- 
sza od Antoniego Sumińskiego, skoro w latach siedemdziesiątych nabyła jeszcze Zbój no z 
drugim mężem, Janem Trzcińskim; G a war e c k i ,Opis,s.125; Katalog,t.ll,z.6,s.50; Ko- 
c i s z e w s k i ,Mazowsze,s.123,140,146,258,440; Kra j e w s ki .S/ownik,s.339,340; Spis 
szlachty,s.241; Kra j e w s ki - M i e t z ,Zabytki,s.19-20; W. P r u s k i ,Hodowla zwierzqt 
gospodarskich w Królestwie Polskim w latach 1815-1918,t.1,Warszawa 1967, s.121,160, 
178; Z i e I i ń s c y. \11adomość.cz.2,s.239 twierdzą, że żoną Ignacego Sumińskiego była 
Tekla, córka Andrzeja Zielińskiego, właściciela Skępego; Opis dóbr Zbój no należących do 
Antoniego Sumińskiego podaje M. C h e ł m i ń s ki, Wspomnienia gospodurskie z pieć- 
dziesięciodniowej podróży po kraju, odbytej w 1842 roku,Biblioteka Warszawska,1843, 
t.4,s.270 oraz W. B a r t h e I v. We y d e n t h a I ,Opis szczegó/owy gospodarstwu w Zbój- 
nie we wszystkich jego ga/ęziach .Korrespondent Handlowy, Przemysłowy i Rolniczy, 1851 , 
nr 39,41,42; Inskrypcja nagrobna w kaplicy na cmentarzu w Oborach. Tytuł hrabiowski 
otrzymali Sumińscy w 1843 roku z rąk króla pruskiego. 


) 


I 
I 
. 


Artur Józef Gabriel Sumiński(11), syn Antoniego urodził się 19 
listopada 1834 roku w Zbójnie. Po śmierci ojca w 1856 roku odziedzi- 
czył dobra Zbój no i Wielgie. Był znanym w Królestwie Polskim hodow- 
cą bydła i koni. 
Brał udział w powstaniu 1863 roku. W styczniu tego roku sformo- 
wał z własnej służby folwarcznej, okolicznych chłopów i szlachty od- 
dział, który pod dowództwem Waleriana Ostrowskiego zajął 4 lutego 


, 


199 


L I.
>>>
Rypin, a w dwa dni później Sierpc. Po klęsce w bitwie pod Sierpcem i 
wzięciu do niewoli Ostrowskiego, Sumiński objął dowództwo nad re- 
sztą oddziału. W lasach skrwileńskich stoczył kilka potyczek z wojska- 
mi rosyjskimi, a następnie przeniósł się na teren mławskiego. W dniu 3 
lipca został ranny w bitwie pod Rozwozinem. W czasie powstania uży- 
wał pseudonimu Ludwik Wrotnowski. 
Majątki Artura Sumińskiego zostały po powstaniu styczniowym 
skonfiskowane z mocy wyroku Adjudakcyjnego Trybunału Płockiego. W 
1864 roku na publicznej licytacji dobra te nabył Ludwik Jackowski. Zbójno 
wyceniono wówczas na sumę 154 tys., a Wielgie 94 tys.rubli. 
Sumiński po powstaniu zamieszkał w Wielkopolsce, gdzie nabył 
majątek Ryńsk. Następnie przeniósł się do Małopolski i kupił majątek 
Słotwina. W 1870 roku otrzymał tytuł hrabiego w Saksonii potwierdzo- 
ny w 1876 roku w Prusach. 
W 1859 roku zaślubił Julię, córkę Eugeniusza Piwnickiego, wła- 
ściciela Kikoła, pozostawił synów: Stefana(12) i Artura oraz córki: Zo- 
fię, Marię, Julię i Felicję. Zmarł 19 listopada 1886 roku. 
* AWKW Rypin,KHip.Wielgie, Zbójno; B o rkow s k i -D u n i n .Almanach,s.901; te n- 
że ,Genealogia,s.579; Ko s i ń s k i .Przewodnikheraldyczny,s.589; Kra j e w s k i ,Slownik, 
s.340-341 gdzie bibliografia dotyczaca Artura Sumińskiego; Tamże,s.341 autor podaje 
błędnie, że Artur Sumiński sprzedał Zbójno Dzierżanowskiemu. Według księgi hipotecz- 
nej majątek ten został skonfiskowany przez władze rosyjskie i w 1864 roku wystawiony 
na licytację, w czasie której kupił go Ludwik Jackowski. W 1871 roku Zbójno odkupiła 
matka Artura Sumińskiego, Zofia z Piwnickich 2-voto Trzcińska i dopiero od niej w trzy 
lata później Henryk Dzierżanowski, płacąc 375 tys.rubli; Te n ż e ,Powstanie,s.36, 
39,51,54,56,58,59,68,127.128,132,136,148,158; C z. L i s s o w s k i ,Powstanie, s.34,37; 
L e i t g e b e r ,Nol1}' Almanach, s.168; Lista TR,s. 98; W. P r u s k i ,Hodowla zwierząt go- 
spodarskich w Kr6lestwje Pols/dm w latach 1815-1918,t.l,Warszawa 1967.s.144,160,223. 


II 


Stefan Sumiński(12), syn Artura urodził się w 1860 roku w Zbój- 
nie. Po upadku powstania styczniowego zamieszkał z rodzicami w po- 
znańskiem. Był majorem kawalerii. Następnie otrzymał urząd Naczel- 
nego Koniuszego na Poznańskie i Pomorze. Po 1918 roku był Inspekto- 
rem Stadnin Państwowych w Polsce. Odznaczony został Krzyżem Mal- 
tańskim. 
Ożeniony był z Julią, córką Zdzisława Borzewskiego z Ugaszcza. 
Pozostawił córkę Helenę(13), adoptowaną przez Helenę Borzewską, wła- 
ścicielkę Ugaszcza. Stefan Sumiński zmarł 25 listopada 1930 roku w 
Ugoszczu i został pochowany na cmentarzu w Oborach. 
* AWKW Rypin,KHip.Zbójno; B orkowsk i - D u nin .Almanach,s.901; t e nże, Genea- 
logia.s.580; Kra j e w s k i ,Borzewscy,s.10; Te n ż e ,Slownik,s.342, gdzie błędna data uro- 
dzin Stefana; Inskrypcja nagrobna na cmentarzu w Oborach. 


200 


.'
>>>
Sumińscv. których pochodzenia nie można ustalić: 


Właścicielem Kolankowa w 1789 roku był Dominik Sumiński. 
Zmarł około 1815 roku i wówczas majątek ten objął jego syn Jan. W 1854 
roku Kolankowo przeszło od Sumińskich w posiadanie rodu Karnkow- 
skich. 


* AP Włocławek,KHip.Kolankowo; Lista wlaścicieli,nr 245,248; Spis majątków,s.37. 


W 1856 roku majątek Kotowy kupił od Romockich Jan Sumiński. 
Po jego śmierci właścicielem tych dóbr został w 1875 roku jego syn, Pa- 
weł. W 1894 roku dzieci Pawła Sumińskiego sprzedały Kotowy. 
* AWKW Rypin,KHip.Kotowy; Spis Szlachty, s.241. 


Tomasz vel Tadeusz Sumiński, urodzony ok.1841 roku, właściciel 
dóbr Rokicie. W czasie powstania styczniowego oddał do oddziału po- 
wstańczego Teofila Jurczewskiego, swoich poddanych: Mariana Waler- 
skiego z Borkowa, Walentego Zawadzkiego i Jana Borkowskiego z Li- 
gówka. Za czyn ten sąd pozbawił go praw i wymierzył karę zesłania do 
rot aresztanckich na okres pięciu lat. W dniu 9 września 1863 roku, w 
wyniku rewizji wyroku, Płocki Audytoriat Polowy zmienił karę i skazał 
Sumińskiego na 10 lat ciężkich robót w twierdzach syberyjskich. 
*K raj e w s k i ,Slownik,s.342 pisze o Tadeuszu Sumińskim, a później t e n ż e ,Powstanie, 
8.126,248 o Tomaszu; Księgi hipoteczne Rokicia zaginęły w Archiwum Wydziału Ksiąg 
Wieczystych przy Sądzie Rejonowym w Sierpcu. 


I' 


201
>>>
, ' I 


, i 
'I 
l,' 


Wąsowicz herbu Łabędź 


Hipolit Dunin-Wąsowicz(l), syn Józefa pojawił się w ziemi do- 
brzyńskiej prawdopodobnie dopiero w 1837 roku. Ożenił się wówczas z 
Marianną, córką Tomasza Czarnomskiego, właścicielką części Tłucho- 
wa i w ten sposób wszedł w posiadanie tego majątku. Wkrótce wykupił 
pozostałe części tych dóbr od rodzeństwa żony i stał się jedynym wła- 
ścicielem Tłuchowa. W 1838 roku otrzymał w spadku po wuju Konstan- 
tym PIejewskim, biskupie płockim dobra Jasień. W 1847 roku dokupił 
Wyczałkowo od spadkobierców Tomasza Wyczałkowskiego, w 1858 Za- 
duszniki, a w 1865 Kamień Kmiecy. W ten sposób zgromadził majątek 
należący do większych w ziemi dobrzyńskiej. 
Brał udział w powstaniu listopadowym w stopniu pułkownika 
wojsk polskich. 
Hipolit Wąsowicz zmarł 16 marca 1876 roku w wieku 70 lat i zo- 
stał pochowany na cmentarzu w Tłuchowie. Ze związku z Marianną Czar- 
nomską, córką Tomasza pozostawił trzech synów: Tomasza(2), Hipoli- 
ta(3) i Mariana(4), którzy podzielili między siebie majątek zgromadzony 
przez ojca. 


II 
I 
J 


I: I 
I 


I. 


łJ 


I. 


1,[ 


202 


Ród Dunin-Wąsowiczów poja- 
wił się w ziemi dobrzyńskiej w I po- 
LXIX wieku. W 1826 roku Konstan- 
ty Plejewski, biskup płocki nabył od 
spadkobierców Józefa Charchow- 
skiego dobra Jasień. W 1838 roku po 
zmarłym biskupie majątek ten odzie- 
dziczył jego siostrzeniec, Hipolit 
Wąsowicz(l), syn Józefa i Joanny z 
PIejewskich, właścicieli dóbr Góra 
na Mazowszu. Jest on pierwszą oso- 
bą z tego rodu, znaną w źródłach zie- 
mi dobrzyńskiej. 
* AP Włocławek,KHip.Jasień; Lista w/Ości- 
cieli, nr 181,182; A.Nowowiejski, 
P/ock. Monografia historyczna, Płoc- 
k,1931,s.81, Konstanty Plejewski był bisku- 
pem sufraganem płockim w latach 1823- 
1838; Ż Y c h l i ń s k i ,Księga,t.5. s.420.
>>>
Cesarstwa Rosyjskiego. Synem Karola był Hipolit(5), urodzony w 1825 
roku, który z żony Katarzyny Romanowej-Koszkiny pozostawił syna Hi- 
polita(6). 
*B o n i e c k i ,Herbarz,t.l,s.30-32; B o r k o w s k i - D u n i n ,A1manach,s.188-189; t e n- 
że ,Genealogia,s.128-130; Ko s i ńs k i ,Przewodnik heraldyczny,s.171,210,235-241: L e- 
i t g e b e r ,Nowy Almanach,s. l; M. M a n t e u f f lo w a ,Aleksandrowicz StaIii- 
slaw,PSB,t.l,s.70-71; O s t r ow s ki ,lSięga,cz.2,s.11; Pa w I i s z c z ew ,Herbarz,cz.l,s.5; 
U r u s k i ,Rodzina,t.1,s.25. . 


Hipolit Aleksandrowicz(6), syn Karola urodził się w 1850 roku, 
Jest pierwszą osobą z rodu występującą w ziemi dobrzyńskiej. W 1896 
roku nabył wraz z żoną Olgą Narbutt dobra Chełmica Duża od Stanisła- 
wa Grabińskiego. Majątek niezbyt dobrze prosperował i w 1904 roku 
został wystawiony na licytację przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie. 
Nabywcą za sumę 250 tys. rubli był brat Olgi Jerzy Narbutt. Po jego śmier- 
ci Chełmica Duża przeszła w posiadanie dzieci Hipolita(6) i Olgi: Hipo- 
lita(7), Jerzego(8) i Tatiany(9). 
Hipolit Aleksandrowicz(6) posiadał wykształcenie prawnicze. Był 
prokuratorem, notariuszem i sędzią pokoju we Włocławku. 
* AWKW Lipno,KHip. Chełmica Duża; Kra j e w s ki - M i e t z ,Zabytld,s.80 błędnie twier- 
dzą, że już w połowie XIX wieku Hipolit Aleksandrowicz zbudował dwór w Łochocinie. 


I 


Hipolit Aleksandrowicz(7), syn Hipolita(6) urodził się 27 mar- 
ca 1884 roku w Kaliszu. Ukończył Instytut Metalurgii Politechniki w 
Petersburgu, a następnie Wydział Hutniczy Uniwersytetu w Heidelber- 
gu. W 1922 roku, w wyniku przeprowadzonych działów rodzinnych, 
stał się właścicielem majątku Łochocin. Był znanym działaczem spo- 
łecznym, członkiem Związku Ziemian i Okręgowego Towarzystwa Orga- 
nizacji i Kółek Rolniczych w Lipnie. 
W październiku 1939 roku nie został aresztowany wraz z grupą 
innych ziemian z powiatu lipnowskiego, ponieważ przebywał w War- 
szawie. Niemcy biorąc pod uwagę religię prawosławną i ukończony przez 
Hipolita Uniwersytet w Heidelbergu pozwolili rodzinie Aleksandrowi- 
czów zarządzać majątkiem Łochocin. Ryzykując życiem udzielał pomo- 
cy ludności polskiej. W 1939 roku przesyłał zboże i pieniądze do Wło- 
cławka dla ludności wysiedlonej. W 1940 roku zebrał podpisy ludności 
niemieckiej, z prośbą do władz o niewysiedlanie Polaków z gospodarstw 
w Łochocinie. W majątku ukrywał przez cały 1940 rok trzy rodziny ży- 
dowskie z Włocławka. Aresztowany w czasie przekazywania żywności 
do getta we Włocławku, zwolniony został za znaczną łapówką. Pomagał 
również ziemiaństwu z powiatu lipnowskiego w czasie okupacji. Wyko- 
rzystując swoje znajomości z Niemcami spowodował zwolnienie z Ge- 
stapo w Lipnie Tadeusza Świeckiego z Radomic i Kazimierza Różyckie- 
go z Jastrzębia, ułatwiając im wyjazd do Warszawy. W majątku Łochocin 
znalazły schronienie w 1940 roku wywłaszczone rodziny Karnkowskich, 


20
>>>
. 



 


t 


. 


. 


J 


.. 


. 


.. 


.. 


.. 


t . : ·
>>>
l. ' 


· AP Włocławek,KHip.Jasień,Kamień Kmiecy,Tłuchowo,Wyczałkowo,Zaduszniki; Lista 
TR,s.99; Spis sz/achty.s.267; Ż y c h I i ń s k i .Księga.1.5,s.420; Inskrypcja nagrobna na cmen- 
tarzu w Tłuchowie (zob.BDBZ Włocławek,Kartoteka cmentarzy,Cmentarzw Tłuchowie). 


I: 


Tomasz Dunin-Wąsowicz(2), syn Hipolita(l) otrzymał w wyni- 
ku działów rodzinnych po śmierci ojca dobra Zaduszniki. W tym sa- 
mym roku nabył Glewo od Aleksandra Pruskiego za sumę 45 tys.rubli. 
Majątek ten sprzedał jednak w 1907 roku, 
Ożeniony był z Zofią, córką Konstantego Karnkowskiego, właści- 
ciela Karnkowa, Oleszna i Szpiegowa. Pozostawił pięć córek: Annę za- 
mężną Jezierską, Zofię zamężną Gniazdowską, Jadwigę, Helenę i Felicję, 
które sprzedały Zaduszniki w 1928 roku. Tomasz zmarł około 1919 roku. 
. AP Włocławek,KHip.Glewo.Zaduszniki; Spis obywateli 1905,s.76; Lista TR,s.99 podaje. 
że Tomasz był właścicielem Wyczałkowa co nie znajduje potwierdzenia w księdze hipo- 
tecznej tego majątku(zob.AP Włocławek,KHip. Wyczałkowo); Ż y c h l i ń s k i ,Księga, 
1.5,s.420. 


! 
II 
1'1 


Marian Dunin-Wąsowicz(4), syn Hipolita(l) urodził się w 1840 
roku. Po śmierci ojca w 1876 roku otrzymał w wyniku działów rodzin- 
nych dobra Tłuchowo i Wyczałkowo. Studiował na uniwersytecie w Pe- 
tersburgu. Latem 1861 roku, jako 21 letni student przebywając na waka- 
cjach rozpoczął wspólnie z kolegą z Jeżewa-Tłuchówka, Teofilem Ciół- 
kowskim, agitację powstańczą w południowo-wschodniej części powia- 
tu lipnowskiego. W dniu 4 września 1861 roku wojenny naczelnik po- 
wiatu lipnowskiego, mjr.Drozdow rozesłał za nimi listy gończe. Wkrót- 
ce Wąsowicza ujęto w Ciechocinku, gdzie przebrany w chłopski strój, 
zbierał składki na potrzeby powstania. 
Marian Wąsowicz ożeniony był dwukrotnie. Z pierwszej żony Ka- 
roliny Dzierzbickiej, córki Feliksa Topor-Dzierzbickiego, kapitana wojsk 
polskich w powstaniu listopadowym, pozostawił syna Zygmunta oże- 
nionego z Zofią, córką Felicjana Siemiątkowskiego z Radzik Dużych, z 
drugiej Wiktorii Ostrowskiej, syna Stanisława(7) i córkę Marię. Zmarł 
13 marca 1903 roku. 
Czasopismo CZQS poświęciło zmarłemu wspomnienie pośmiert- 
ne pisząc m.in.: "Brał on niezwykle czynny udział we wszystkich spra- 
wach obywatelskich swego powiatu, zawsze gotów do ofiar i usług, gdzie 
chodziło o dobro publiczne swych rodaków w szczególności zaś opieko- 
wał się gorliwie włościanami w swych dobrach, toteż był otaczany ogól- 
nym szacunkiem i miłością w całej okolicy". 
W wyniku dokonanych podziałów po śmierci Mariana, syn Stani- 
sław(7) otrzymał Tłuchowo, które sprzedał w 1906 roku. Marii przypa- 
dło Wyczałkowo, które również sprzedała w 1904 roku. 
· APWłocławek,KHip.Tłuchowo,Wyczałkowo; Kraj e w s ki ,Powstanie,s.23,125(autorw 
jednym miejscu pisze, że Marian studiował na uniwersytecie w Petersburgu(s.23), a w 
innym, że na Uniwersytecie Warszawskim(s.125); L i s s o w s k i ,Powstanie,s.25,158; Wspo- 


I; 


II 


I' 


! 
 
I 
lii' 


!, 


203 


II,
>>>
, , 


mnienie pośmiertne o Marianie Dunin-WJsowiczu,Czas,nr 103 z 6 maja 1903; Zyc h I i ń- 
s ki, Księga,t.5,s.420,t.26,s.149(nekrolog). 


I I 


Hipolit Dunin-Wąsowicz(3), syn Hipolita(l) otrzymał w wyniku 
działów rodzinnych po śmierci ojca w 1876 roku dobra Jasienie i Ka- 
mień Kmiecy. Majątki te oszacowane zostały wówczas na sumę 112 tys.ru- 
bli. Powierzchnia folwarku Jasienie wynosiła 1667 mórg, a Kamień Kmie- 
cy 445 mórg. W końcu XIX wieku rozpoczął budowę dworu w]asieniu. 
Inwestycję ukończył w 1905 roku. Założył również park dworski. 
Ożeniony z Bronisławą Mrozińską pozostawił dwóch synów: Wa- 
cława(5) i Hipolita(6), którym przekazał majątek w 1906 roku. Wacław 
otrzymał Kamień Kmiecy, którego wartość wyceniono wówczas na 60 
tys. rubli. Właścicielem tego majątku był do śmierci w 1936 roku. Hipo- 
lit(6) otrzymał ]asień. 
* AP Włocławek,KHip.Jasień,Kamień Kmiecy; SGKP,t.3,s.468.734; BDBZ Włocławek,Park 
dworski w Jasieniu, sygn.P-122/J; Krajewski-Mietz,Zabytki,s.49; Żychliński. 
Księga,t.5,s.420. 


\- 


. I 


Hipolit Dunin-Wąsowicz(6), syn Hipolita(3) urodził się 16 wrze- 
śnia 1874 roku w Kamieniu Kmiecym. Po ukończeniu gimnazjum w Płoc- 
ku studiował na Wydziale Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po 
odbyciu praktyki rolniczej w majątku Jana Pruskiego w Dyblinie, rozpo- 
czął samodzielne gospodarowanie w Jasieniu. W 1907 roku został zapi- 
sany jako właściciel tych dóbr. 
W latach 1901-1907 był wiceprezesem Płockiego Gubernialnego 
Towarzystwa Rolniczego. Związał się wówczas z Narodową Demokracją 
i zotał wybrany posłem do II Dumy Rosji. W październiku 1907 roku 
został prezesem, utworzonego wówczas Okręgowego Towarzystwa Rol- 
niczego Ziemi Dobrzyńskiej. W styczniu 1908 roku zrzekł się jednak 
tego stanowiska, gdyż został posłem guberni płockiej do III Dumy Ro- 
syjskiej. W czasie obrad parlamentu rosyjskiego często krytykował poli- 
tykę władz za błędną politykę rolną w Królestwie Polskim. W Dumie 
był członkiem "komisji dla wyrabotki zakonoprojekta ob izmienii diej- 
stwujuszczego zakonoprojekta o krestianach". 
Był inicjatorem budowy szkoły średniej im.Henryka Sienkiewicza 
w Lipnie, która została otwarta w 1917 roku. W lipcu 1917 roku został 
ponownie prezesem Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. W 
czasie I wojny światowej działał w Płockim Gubernialnym Komitecie 
Obywatelskim. Stał na czele Rady Opiekuńczej Powiatu Lipnowskiego, 
powołanej w Lipnie 11 listopada 1918 roku. W 1919 roku powołano go 
na stanowisko sekretarza Centralnego Towarzystwa Rolniczego w War- 
szawie. 
W listopadzie 1918 roku przejmował władzę z rąk niemieckich, a 
12 listopada został wybrany przewodniczącym lipnowskiej rady powia- 
towej. W Jasieniu założył koło Polskiej Macierzy Szkolnej, którego był 
204 


I
>>>
I 


przewodniczącym. W 1925 roku w publikacji jubileuszowej Macierzy 
Szkolnej, Hipolit Wąsowicz został wymieniony wśród najbardziej ak- 
tywnych i ofiarnych działaczy. 
Od 1913 roku pełnił funkcję sekretarza w Centralnym Towarzy- 
stwie Rolniczym Królestwa Polskiego. Na stanowisku tym pozostał do 
1918 roku. W latach 1922-1929 objął stanowisko wiceprezesa w tej in- 
stytucji mając podporządkowane wydziały melioracji rolnych, oświaty i 
szkolnictwa rolniczego oraz współpracy z zagranicą. W okresie tym zo- 
stał odznaczony francuskimi orderami: Legion d' Honeur i Merite Agri- 
cole oraz polskim orderem Polonia Restituta. 
Od 1920 roku był radcą, a od 1924 wiceprezesem Towarzystwa 
Kredytowego Ziemskiego. W 1929 z ramienia tej instytucji objął kierow- 
nictwo Banku Ziemiańskiego w Likwidacji, pozostając na tym stanowi- 
sku do emerytury. 
W czerwcu 1939 roku przekazał dobra Jasień synowi Tadeuszowi, 
który został jednak wkrótce zmobilizowany do wojska. Po wkroczeniu 
Niemców na teren powiatu lipnowskiego, Hipolit Wąsowicz został are- 
sztowany jako jeden z pierwszych i osadzony w więzieniu w Sierpcu. Po 
kilku dniach został zwolniony dzięki interwencji ludności niemieckiej 
z Jasienia i okolicy, Nie został również wywieziony po zebraniu właści- 
cieli ziemskich, zorganizowanym przez władze niemieckie w paździer- 
niku 1939 roku, ze względu na ukończone 65 lat. W końcu października 
opuścił majątek i wyjechał do Warszawy. 
W okresie okupacji był członkiem ZWZ-AK, nosił pseudonim 
"Dziadek". Głównym jego zadaniem było zbieranie składek dla tych orga- 
nizacji od właścicieli ziemskich z terenu województwa warszawskiego. 
Zajmował się także kolportażem prasy i organizował pomoc dla wysie- 
dlonych z Warthegau. Dnia 9 listopada 1942 roku został aresztowany 
jako zakładnik i osadzony w więzieniu na Pawiaku. 
Adam Grzymała-Siedlecki przebywający w jednej celi na Pawiaku 
z Hipolitem Wąsowiczem wspomina: 
"Na tle pasywnej melancholii zadźwięczał głos, który mi dziś je- 
szcze brzmi w duszy...pod okno na "prelegenckie" wzniesienie podbiegł 
Hipolit Wąsowicz. 
Przede wszystkim jednak kilka słów o nim: bliższy siedemdzie- 
siątki niż sześćdziesiątki, zachował jeszcze sprężystość ruchów i żywą 
sprawność umysłową; z jego sposobu bycia, a nawet gatunku jego inteli- 
gencji emanuje ten rodzaj kultury, dla którego polska mowa znalazła tak 
trafny termin: "dworność". Z nią połączona przyrodzona dobroć czyni z 
pana Wąsowicza przykład natury na wskroś ludzkiej, bliźniemu orga- 
nicznie życzliwej. Zwierzchnie stanowiska jakie piastował w swoim 
obozie politycznym, przyzwyczaiły go do wystrzegania się jednostron- 
ności myślenia, ciasnoty partyjnej - no i patosu...". 
W tydzień później Hipolit Wąsowicz został wywieziony do obozu 
na Majdanku, gdzie otrzymał numer 3887. Zmarł 2 marca 1943 roku. 
205 


,I 
I
>>>
, I 


T.Garczyński w swoich wspomnieniach z Majdanka podaje oko- 
liczności śmierci Hipolita Wąsowicza: 
"W tym okresie zaczęły na Majdanek przyjeżdżać komisje. Gdzieś 
tam rodziny poruszały wszystkie sprężyny, przekupywały urzędników, 
aby wyrwać swoich bliskich z obozu...Ileż złudzeń, ileż nadziei... 
Czasami wywoływano zwolnionych po apelu. Jedno z takich zwol- 
nień na długo utkwiło w mej pamięci. Chodził wśród nas stary czło- 
wiek, jak mówiono obywatel ziemski, Dunin-Wąsowicz. Nie rozmawiał 
z nikim, niekiedy przystawał tylko obok gawędzących, posłuchał chwi- 
lę i odchodził. Zdarzało się, że brał łopatę i samotnie coś tam na polu 
przekopywał. Wydawał się obojętny. I oto nagle po apelu esesman wy- 
wołał jego nazwisko. Momentalnie prysła jego ociężałość. Wyskoczył z 
szeregu i biegiem rzucił się do przodu. Nagle przystanął, rękę podniósł 
z wolna, zachwiał się i runął w błotnistą kałużę. Serce nie wytrzymało". 
Hipolit Wąsowicz ożeniony był z Heleną Doruchowską. Pozosta- 
wił syna Tadeusza(8) oraz córki: Jadwigę i Marię. 
* AP Włocławek, KHip. Jasień; J. B o r k o w s k i ,Kółka rolnicze w II Rzeczypospoli- 
tej,Warszawa 1978,s.263; S. D z i ę c i o ł o w s k i ,Centralne Towarzystwo Rolnicze w 
Królestwie Polsbm i jego polityka agrarna 1906-1918,Warszawa 1981,s.102,216; Góź- 
d ź ,Lipno,s.72-73; A. G r z y fi a ł a - S i e d l e c k i ,Sto jedenaście dni letargu,Kraków 
1965,s.45; T. G a r c zy ń s ki ,l'V1'ęzień nr 3873,Lublin 1961,s.69-70; J a s i e w i c z ,Lista, 
s.1099; Krajewski,Słownik,s.361-362 gdzie błędna data urodzin Hipolita; R.Le- 
wa n d o w s k i ,Martyrologia powiatu lipnowsbego,Lipno 1984,s.27; Z. Ł u ka w s ki- 
,Koło Polskie w rosyjsbej Dumie Państwowej,Warszawa 1967,s.129,130; Świecki- 
Wy b u I t ,Muzowsze,s.15,19,23,58,60,135, 137,177,267,280,302; J . Te rej, Idee,mity, re- 
alia.Szkice do dziejów Narodowej Demokracji, Warszawa 1971,s.122; Wy b u I t ,GTR 
ZD,s.2,3,28,36; Ż y c h l i ń s k i ,Księgu.t.5.s.420; Re1.M.Wąsowicza(wnuk). 


I I 


Tadeusz Dunin-Wąsowicz(8), syn Hipolita(6) urodził się w 1915 
roku. Ukończył Gimnazjum im.Długosza we Włocławku, następnie Wy- 
ższą Szkołę Rolniczą w Cieszynie i Szkołę Podchorążych w Grudziądzu. 
W 1939 roku, na krótko przed wybuchem wojny, ożenił się i otrzymał 
wówczas od ojca dobra Jasień. Zmobilizowany do wojska, brał udział w 
kampanii wrześniowej walcząc w 27 Pułku Ułanów, jako kapral podcho- 
rąży kawalerii. Jednostka ta została otoczona i wzięta do niewoli na tere- 
nie Prus Wschodnich. A.Doruchowski wspominał jej ewakuację przez 
Niemców po kapitulacji Polski: "Oddziały wojska polskiego maszero- 
wały długim konwojem przez tereny, między innymi niezbyt odległe od 
Jasienia, rodowego majątku Tadeusza. Zwrócił się wówczas do dowódcy 
konwoju, oficera Wehrmachtu, pułkownika von Kluge o zwolnienie na 
10 godzin na słowo honoru dla odwiedzenia i pożegnania Rodziny w 
Jasieniu. Niemiec, niewątpliwie pochodzenia szlacheckiego, udzielił Mu 
takiego zezwolenia - podobno ze słowami «dla mnie i dla pana honor 
jest wartością nadrzędną». Tadeusz dotarł do Jasienia, pożegnał się z 
rodziną i przed terminem zameldował się u płk von Kluge. Ten podając 
mu rękę miał powiedzieć: «Koledzy nazwali mnie naiwniakiem, w prze- 
206 


I 
,r
>>>
konaniu, że nigdy Pan nie wróci dobrowolnie do niewoli. Ani chwili nie 
wątpiłem w Pańskie słowo honoru, dziękuję, że mnie Pan nie zawiódł»". 
Lata okupacji Tadeusz Wąsowicz spędził w oflagu w Woldenber- 
gu. Po wyzwoleniu obozu przez aliantów wstąpił do armii polskiej II 
Korpusu gen. Andersa, w składzie którego pełnił służbę do 1947 roku. 
Po powrocie do kraju w 1947 roku zamieszkał z rodziną w Zakopanem. 
Zmarł w 1954 roku. 


· A. D a r li c h a w s ki, Wspomnienie wojenne o Tadeuszu Dunin-Wqsowiczu (w:) Szkola 
im lonu Długosza we Wloc/awku oraz dzieje jej uczniów i profesorów w latur.h 1939 - 
1944.pad red.J. O d ra wąż a - Pi e n i ążka .cz.2.Warszawa 1996,s.118-120: ReI.M. Wą- 
sawicz (syn). 


l; 


II 


II 


207
>>>
Wilczewscy herbu Trzy Radła 


Mateusz Wilczewski(l), w 
1819 roku nabył od Franciszka Rokic- 
kiego dobra Jastrzębie. Brał udział w 
partyzantce 1833 roku. Kontaktował się 
z Kalikstem Borzewskim i Arturem Zawiszą w lesie lubowidzkim. Otrzy- 
mał od nich odezwy powstańcze. Przyjął również w swoim dworze ran- 
nego partyzanta Roberta Kurellę i przetransportował za granicę. Po upadku 
powstania zbiegł do Anglii. W Londynie był członkiem Komisji Emigra- 
cji Polskiej. Dobra Jastrzębie zostały skonfiskowane w 1835 roku na mocy 
wyroku Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. 
Zmarł po 1854 roku. Pozostawił dwóch synów: Ignacego Bruno- 
na(Z) i Franciszka Kaliksta(3), którzy w 1845 roku wykupili dobra Ja- 
strzębie od Skarbu Królestwa Polskiego. 
Zbudował w Jastrzębiu dwór i założył park. 
* AP Włocławek.KHip.Jastrzębie: Kra j e w s k i .SJownik.s.364; Kra j e w s k i - M i e t z, 
Zabytki,s.49; Lista wJaścjcjeli,nr 183; Spis szJachty,s.272; SpoJeczeństwo,s.176,328- 
332,342,350,352. 


r l 


,I . 


l' 


Ród Wilczewskich wywodził się 
z z Wilczewa w dawnym województwie 
malborskim, a jego przedstawiciele peł- 
nili liczne urzędy w sądzie ziemskim 
malborskim. W ziemi dobrzyńskiej po- 
jawili się Wilczewscy prawdopodob- 
nie dopiero na początku XIX wieku. 
Pierwszym przedstawicielem tej rodzi- 
ny w powiecie lipnowskim był Mate- 
usz Wilczewski(l). 
*Spis szlnchty,s.272; Urzędnicy Prus Królew- 
skich XV-XVIlI wieku,opr.K . M i k u I s ki, Wro- 
cław 1990. 


Franciszek Wilczewski(3), syn Mateusza wykupił od Skarbu Króle- 
stwa Polskiego dobra Jastrzebie należące do jego ojca i skonfiskowane w 
1835 roku. Właścicielem tego majątku był do 1883 roku. Jastrzębie przejął 
wówczas jego syn Leonard. W 1903 r. dobra te kupił Kazimierz Różycki. 
* AP Włocławek,KHip.Jastrzębie; Spis szluchty,s.272. 


I 
.1 


208
>>>
, 
Wyczałkowscy herbu SIepowron 


Ród Wyczałkowskich spo- 
tykamy w ziemi dobrzyńskiej w po- 
łowie XVI wieku. Posiadali oni 
wówczas wieś Wyczałkowo, od któ- 
rej brali nazwisko. W końcu XVIII 
wieku właścicielem tych dóbr był 
Stanisław Wyczałkowski, znany w 
źródłach jako regent grodzki bobrow- 
nicki. Posiadał również wieś Kamień 
Kotowy. Zmarł około 1803 roku prze- 
kazując majątek synowi Tomaszowi. 
* AP Włocławek,KHip.Wyczałkowo,Kamień 
Kotowy; Spis majqtków,s.51; Spis szlach- 
ty,s.281; B i I i ń s k i ,Szlachta,s.205-206. 


Tomasz Wyczalkowski, syn 
Stanisława znany jest jako sędzia po- 
koju powiatu lipnowskiego. Po ojcu 
odziedziczył majątek Wyczałkowo i Kamień Kotowy. W 1819 roku był 
również właścicielem RadoPlic, które sprzedał Franciszkowi Czapskie- 
mu. Ożeniony był z Jadwigą (zm.1837, zob. tablica epitafijna w kościele 
w Karnkowie). córką Piotra Karnkowskiego, właściciela Karnkowa i Chle- 
bowa. Zmarł w 1824 roku i został pochowany w kościele w Tłuchowie. 
Majątek odziedziczyli po nim synowie: Stanisław, Ignacy, Tadeusz i Ro- 
muald, którzy w 1847 roku sprzedali Wyczałkowo Ignacemu Pląskow- 
skiemu. Jest to prawdopodobnie ostatni ślad pobytu Wyczałkowskich w 
źródłach ziemi dobrzyńskiej. 
* AP Włocławek,KHip.Radomice,Wyczałkowo; Lista wlaścicieIi.nr 198-200: Spis szlach- 
ty,s.281; B o n i e c k i ,Herbarz,t.9.s.273: G a war e c k i .Opis,s.87; Ko c i s z e w s ki, Ma- 
zowsze,s.454,462,475,477; Kra j e w s k i - M i e t z 'zabytki,s.53; Ż y c h I i ń s k i ,Księga, 
t.18.s.80. 


209 


J
>>>
Wysoccy herbu Dryja 


Ród Wysockich wywodzący się 
z Kujaw pojawił się w ziemi dobrzyń- 
skiej w końcu XVIII wieku. Trzy kolej- 
ne pokolenia zamieszkiwały dobra 
Dulsk. Pierwszym znanym w ziemi do- 
brzyńskiej przedstawicielem tej rodzi- 
ny był Józef Wysocki(l). 
* AWKW Golub-Dobrzyń, KHip.Dulsk, gdzie Jó- 
zefWysocki(1) występuje jako syn Józefa. Powta- 
rzające się imiona Józef pozwalają przypuszczać, 
że chodzi tu o ród Wysockich herbu Dryja, piszą- 
cy się z Budzisławia (zob.N i e s i e c k i ,Herba- 
rz,t.8 ,s.380; Urzędnicy, s.278, gdzie wykaz urzę- 
dników kujawskich z tej rodziny, m.in. Józef 
skarbnik bydg.1732-1737 i brzesko-kuj.1737- 
1764). 


Józef Wysocki(l), syn Józefa 
kupił majątek Oulsk, wielkości 5183 
morgi od Ignacego Działyńskiego między 1793 a 1804 rokiem. Właści- 
cielem tych dóbr był do 1842 roku. 
W 1807 roku został członkiem izby administracyjnej departamen- 
tu płockiego, a następnie komisarzem do zawierania kontraktów zbożo- 
wych na potrzeby armii. W latach 1808-1812 sprawował urząd podpre- 
fekta powiatu lipnowskiego. W 1824 lub 1825 roku w jego majątku prze- 
bywał Fryderyk Chopin. Odznaczony był Orderem Św. Anny. 
Był trzykrotnie żonaty. Z pierwszej żony, nieznanej z imienia Wy- 
branieckiej(zm.1824), córki Antoniego Wybranieckiego (zm.1834), wła- 
ściciela pobliskiego Sokołowa, miał syna Feliksa(2). Zmarł 23 stycznia 
1842 roku i pochowany został w grobowcu przy kościele w Oulsku. 
* AWKW Golub-Dobrzyń, KHip.Dulsk; Lista wlaścicieli,nr 150-156; G a w a re c ki ,Opis, 
s.121; Kalalog,t.11,z.6,s.7; Ko c i s z e w s k i ,Mazowsze,s.123,140,146,220,303,407,409; 
Kra j e w s k i ,Slownik,s.381 gdzie błędna data śmierci; Kra j e w s k i - M i e t z, Zabyl- 
ki,s.29-30; SGKP,t.2,s.217-218; S m o l e ń s k i ,Kościoly,s.117-120 pisze, że Wysoccy na- 
byli Dulsk "za Prus", pierwszą pewną datę pobytu Wysockich w Dulsku ustalając na rok 
1804; Inskrypcja na grobowcu w Dulsku podaje datę śmierci Józefa Wysockiego na rok 
1840. Napis prawdopodobnie został niezbyt dokładnie odnowiony, gdyż M.Smoleński, 
który był proboszczem w Dulsku w latach 1861-1864 podaje rok 1842 (zob.S m o I e ń- 
s ki, Kościoly,s.120). 


210
>>>
Feliks Wysocki(2), syn Józefa urodził się 3 września 1778 roku. 
Odziedziczył po ojcu majątek Dulsk w 1842 roku. Od 1822 roku był wła- 
ścicielem dóbr Pułkowo koło Golubia, które odziedziczyła po ojcu jego 
żona Amelia Orłowska. W 1842 roku otrzymał po ojcu majątek Dulsk. 
Przed 1846 r. Pułkowo zostało przepisane na syna Feliksa - Aleksandra. 
W wojsku polskim dosłużył się stopnia kapitana. Z żony Amelii 
Orłowskiej miał kilku synów, z których znany jest Ignacy (1841-1854, 
pochowany na cmentarzu w Oborach) oraz Aleksander(4). 
Córka Feliksa, Honorata(3) wyszła za mąż za Mikołaja Łukowskie- 
go, właściciela Kijaszkowa. Majątek ten wykupiony w 1829 roku przez 
Amelię Wysocką został przepisany w rok później na Honoratę. 
Feliks zmarł w 1856 r. i pochowany został na cmentarzu w Oborach. 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Dulsk; AP Włocławek,KHip.Kijaszkowo; Kra j e w s ki, 
Slownik,s.381 podaje błędną datę śmierci Feliksa; Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki,s.104: 
S fi o I e ń s k i ,Kościoly,s.50,130; Epitafia nagrobne na cmentarzu w Oborach. 


Aleksander Wysocki(4), syn Feliksa urodził się w 1823 roku w 
Dulsku. Przed 1846 rokiem odziedziczył po matce majątek Pułkowo koło 
Golubia. Dobra te zadłużone przez niego nabył Natalis Sulerzyski. Po 
śmierci ojca, w 1856 roku otrzymał majątek Dulsk, który również z po- 
wodu zadłużenia został wystawiony na licytację przez Towarzystwo Kre- 
dytowe Ziemskie. W 1868 roku dobra te nabył za niską cenę 53 tys.rubli 
Władysław Gniazdowski. 
Aleksander brał udział w powstaniu 1846 roku i w "Wiośnie Lu- 
dów" na terenie Wielkopolski. Był jednym z dowódców w bitwie pod 
Miłosławiem 30 kwietnia 1848 roku. Następnie był więziony w Moabi- 
cie. W 1856 roku podejrzany o nielegalną działalność polityczną został 
aresztowany i osadzony w Cytadeli Warszawskiej. 
Był jednym z bardziej aktywnych uczestników powstania stycznio- 
wego w ziemi dobrzyńskiej. Przed wybuchem insurekcji prowadził dzia- 
łalność agitacyjną wspólnie z proboszczem parafii w Dulsku, ks. Macie- 
jem Smoleńskim. W lutym 1863 r. zorganizował oddział powstańczy w 
rejonie Zbójna i Dulska. Po rozbiciu tej grupy przez wojsko rosyjskie, prze- 
kroczył granicę zaboru pruskiego, zamieszkał w Toruniu, a następnie w 
Golubiu, gdzie zmarł 10 grudnia 1864 roku. Władze rosyjskie nie pozwo- 
liły na pogrzeb w Dulsku i pochowany został w parafii Małe Rudowiska. 
Ożeniony był z Józefą Wybicką. Pozostawił jednego syna, o którym 
nie mamy żadnych wiadomości. 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Dulsk: Kra j e w s k i ,Powstanie,s.126, 154: Te n że, Slow- 
nik,s.380; Wcześniej Te n ż e ,Powstanie styczniowe w ziemi dobrzyńskiej (1863-1864) 
(w:) Z dziejów powstania styczniowego na Kujawach j ziemi dobrzyńskiej,pod 
red.S. Ka I e m b k i ,Warszawa 1989,s.129 podawał inne okoliczności i datę śmierci Ale- 
ksandra Wysockiego twierdząc, że został stracony 15 lutego 1863 roku. Przyjmujemy 
wersję S m o I e ń s k i e g o ,Kościoly,s.130-131 jako najbliższą prawdy; L i s s o w s ki, Po- 
wstanie,s.208,223; Lista TR,s.99. 


J: 


I 


1 


211
>>>
I[ 


Zboińscy herbu Ogończyk 


Ród Zboińskich pocho- 
dzenie swoje wywodzi ze Zbójna w 
ziemi dobrzyńskiej. Pierwszych zna- 
nych przedstawicieli tej rodziny wi- 
dzimy w źródłach w I poł.XV wie- 
ku. Byli oni wówczas właścicielami 
dóbr Zbójno, skąd zapewne wzięli 
swoje nazwisko i pieczętowali się 
herbem Jelita. W 1566 roku Jan Zbo- 
iński używał już herbu Ogończyk. 
Spokrewnieni byli od XV wieku z 
Ossowskimi, z którymi posiadali 
wspólnie Ossówkę. 
Od XVI wieku piastowali Zbo- 
ińscy wiele urzędów w ziemi do- 
brzyńskiej. Przed 1543 Mikołaj Zbo- 
iński był podczaszym dobrzyńskim. 
W XVII wieku występują w źró- 
dłach: Szczęsny podstoli, Szymon, cześnik i Albert, podczaszy i podko- 
morzy dobrzyński. W 1798 roku otrzymali tytuł hrabiowski w Prusach, 
potwierdzony w Rosji w 1842 roku. Linię genealogiczną rodu, który za- 
znaczył swoją obecność w ziemi dobrzyńskiej w XIX wieku, możemy 
wyprowadzić od Jakuba Zboińskiego(l). 
* Laudu,s.lll; Usta wlaścicieli z 1530-1564,nr 680; Źródla dziejowe,t.12.s.323: B ił i ń- 
s k i ,Szlachta,s.210-211; B o r k o w s ki - D u n i n ,Genea/ogia,s.669: K o s i ń s ki, Prze- 
wodnik hem/dyczny,s.197,216; Ni e s i e c k i ,Herbal"Z,t.10,s.126; Pa w I i s z c zew, Her- 
bal"Z,cz.1,s.30; Urzędnicy,nr 1417,1538,1563,1605. 


, 
j ! 


I 
I' 
I ,I 
i ' 
II I 
I 


Jakub Zboiński(l) występuje w źródłach z lat 1648-1658 jako pi- 
sarz dobrzyński. Następnie awansował na sędziego dobrzyńskiego i urząd 
ten sprawował do 1667 roku. Karierę polityczną zakończył jako kaszte- 
lan dobrzyński w latach 1667-1686. Był również wicewojewodą cheł- 
mińskim od 1660 do 1667 roku. Posłował siedmiokrotnie na sejmy z 
ziemi dobrzyńskiej. 
Był właścicielem dóbr rodowych Zbójno oraz Osówki. W 1669 r. ku- 
pił od Orłowskich Wildno, a w Ciełuchowie miał "zwyczajną rezydencję". 
Pozostawił syna Wojciecha Jana(2). 


212
>>>
Wilskich, Klimkiewiczów i Ogrodowiczów. Wysyłał również paczki do 
obozów koncentracyjnych i do oflagów. W 1944 roku próbując ostrzec 
przed aresztowaniem żonę swojego brata Jerzego, z pochodzenia Żydówkę 
wyjechał do Warszawy, gdzie przebywał przez okres powstania. Jesienią 
znalazł się w obozie w Pruszkowie, skąd wrócił do majątku w Łochoci- 
nie. 
Po wejściu w życie dekretu o reformie rolnej opuścił z rodziną 
Łochocin. W dniu 6 marca 1945 roku podczas pobytu na plebanii w 
Nieszawie został aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeń- 
stwa z Aleksandrowa Kujawskiego, Na dworcu kolejowym w Nieszawie 
został pobity i okradziony z kosztowności i złota jakie udało mu się 
wywieźć z majątku. Następnie funkcjonariusze UB zmusili go do pcha- 
nia drezyny kolejowej, na której sami siedzieli. Na skutek pobicia i wy- 
czerpania 7 marca nastąpił zgon. Funkcjonariusze UB pochowali Hipo- 
lita Aleksandrowicza w rowie przy torach kolejowych na trasie Niesza- 
wa-Aleksandrów Kujawski. 
Hipolit Aleksandrowicz z żony Stanisławy Boreckiej pozostawił 
synów: Hipolita(10) i Mikołaja(11) oraz córkę Elżbietę(12). 
*AWK:N Lipno,KHip. Chełmica Duża, Łochocin; Gazeta Lipnowska,nr 12 z 28 maja 
1932,8.3; J a s i e w i c z ,Usto,s.55: rel.Mikołaja Aleksandrowicza(syn): J.Wilmańskiego z 
Łochocina. 


Jerzy Aleksandrowicz(8), syn Hipolita(6) urodził się w 1885 roku. 
Ukończył wydział prawa na Uniwersytecie w Petersburgu. W okresie 
przed rewolucją październikową zaprzyjaźnił się z Mołotowem (Skria- 
binem). Znajomość tą wykorzystał po 1917 roku organizując przerzut 
ziemian rosyjskich do Polski tzw. białą emigrację. W 1919 roku był jed- 
nym z założycieli Polskiego Czerwonego Krzyża. W 1922 roku osiadł w 
dobrach Okrągła, które otrzymał w wyniku działów z rodzeństwem. Z 
jego inicjatywy utworzono w 1930 roku Spółdzielnię Rybacką w Lipnie, 
której został prezesem. Funkcję tę pełnił do 1939 roku. W majątku Okrą- 
gła pobudował dwór w stylu eklektycznym i zabudowania folwarczne. 
Właścicielem tych dóbr był do 1945 roku. Nie został usunięty przez 
Niemców z majątku. W czasie wojny mieszkał jednak w Warszawie. Po 
utracie Okrągłej w wyniku reformy rolnej, zamieszkał w Łodzi, gdzie 
pracował w PCK jako radca prawny. Zmarł bezpotomnie 28 stycznia 1960 
roku w Łodzi. 


* AWK:N Lipno,KHip. Chełmica Duża, Okrągła: BDBZ Włocławek,Park dworski w Okrą- 
glej,8ygn.P-134/0: Rolnicza SpóJdzielnio Rybacka w Upnie,Gazeta Lipnowska, 1930,nr 
22,8.3; rel.Mikołaja Aleksandrowicza. 


Tatiana Aleksandrowicz(9), córka Hipolita urodzona w 1892 
roku. Ukończyła Instytut Smolny w Petersburgu. Wyszła za mąż za puł- 
kownika gwardii cesarskiej, Włodzimierza Jacymirskiego. Po rewolucji 


21
>>>
*Lauda,s.1,5,69,97: Kr a j e w s k i ,SJownik,S.390-391 łączy dwie osoby w jednym biogra- 
mie: Jakuba(1} i Jakuba(3}, podkomorzego dobrzyńskiego w latach 1713-1738, który był 
wnukiem tego pierwszego (zob.Urzędnicy,s.280); N i e s i e c k i .Herbarz,t.1O,s.125; Ta- 
czyńs k i ,Uwagi,s.164; U r u s ki ,Rodzina,t.13,s.6: Urzędnicy,nr 1440.1519,1628: W 
XVIII wieku część Osówki posiadali również Zielińscy herbu Świnka. 


Wojciech Jan Zboiński(2), syn Jakuba znany jest w źródłach jako 
miecznik dobrzyński w latach 1676-1677. Od 1678 do 1690 roku był 
podczaszym i podkomorzym dobrzyńskim w latach 1690-1702. Od 1690 
roku trzymał też starostwo lipnowskie. Marszałkował sejmikowi dobrzyń- 
skiemu. który odbył się 15 października 1668 roku w Bobrownikach. Na 
sejmy Rzeczpospolitej posłował aż dziewięciokrotnie w latach 1669-1702. 
Był właścicielem Osówki, którą odziedziczył po ojcu. W 1685 roku 
posiadał również Kikół, który otrzymał od króla prawdopodobnie za inne 
swoje dobra. Wieś ta nie miała szczęścia pod jego zarządem. Przed 1691 
rokiem została splądrowana przez Gulcza, oficera regimentu wojewody 
czernichowskiego, a następnie zniszczona w 1702 roku w czasie wojny 
północnej. Brak jest natomiast śladów w źródłach by Wojciech posiadał 
Ciełuchowo i Zbójno. 
Wojciech ożeniony był z Teresą z Ubyszów. Zmarł między 16 paź- 
dziernika 1702 a 8 października 1703 roku. Pozostawił trzech synów: 
Jakuba(3), Franciszka(4) i Antoniego, który nie występuje w źródłach 
ziemi dobrzyńskiej. 
* Lauda,s.85-87, 140.150, 198.199,206,245; Inwentarze królewszczyzn,s.XV; B o r k o w- 
s k i - D u n i n ,Genealogia.s.669; N i e s i e c k i .Herbarz,t.1O,s.125; J . p a k li I s k i ,J(jkóJ, 
s.129; Ta c z y ń s k i ,Uwagi,s.164; Urzędnicy,nr 1496. 


Jakub Zboiński(3), syn Wojciecha znany jest w źródłach jako pod- 
komorzy dobrzyński w latach 1713-1738 oraz kasztelan dobrzyński 1738- 
1748. Następnie opuścił zapewne ziemię dobrzyńską i występuje jako 
kasztelan elbląski w latach 1748-1756. Był posłem z ziemi dobrzyńskiej 
na sejmy w latach 1721 i 1735. Brał udział w sejmie elekcyjnym i kon- 
wokacyjnym w 1733 roku. Po ojcu odziedziczył dobra Osówka. 
Pozostawił sześciu synów: Józefa, szambelana króla Augusta III, 
Michała, generał-majora w wojsku polskim, Kazimierza, pułkownika 
wojsk saskich, którzy zmarli bezpotomnie oraz Stanisława, księdza, ku- 
stosza katedry we Włocławku, Antoniego i Ignacego(5). 
* Lauda,s.281,285,287; Kra j e w s k i ,SJownik,s.391, gdzie część wiadomości o Jakubie(3) 
znajduje się w biogramie jego dziadka Jakuba(1}; Tclmże,s.392 biogram Michała Zboiń- 
skiego, syna Jakuba(3}; N i e s i e c k i .Herbarz.t.10,s.125; Ta c z y ń s ki ,Uwagi,s.166- 
168,173; Urzędnicy,nr 1445,1564. 


Ignacy Zboiński(5), syn Jakuba występuje w źródłach jako miecz- 
nik dobrzyński(1735-1752), łowczy dobrzyński(1752-1756), chorąży 
dobrzytlski (1756-1758) i kasztelan dobrzyński(1758-1767). Przed 1766 


213 


.J
>>>
rokiem sprawował urząd starosty lipnowskiego, który przekazał za zgo- 
dą króla swojemu bratu stryjecznemu, Ignacemu Antoniemu(6). 
Po ojcu odziedziczył dobra Osówka. Ożeniony był z Eleonorą Dzie- 
wanowską. Zmarł przed 23 października 1775 roku. 
* Inwentarze królewszczyzn,s.32,37; Kra j e w s k i ,SJownik.s.389 myli Igancego(5) z Igna- 
cym Antonim(6) łącząc te dwie osoby w jednym biogramie; N i e s i e c k i ,Herbarz, 
t.10,s.125 podaje, że Ignacy miał syna Jana Nepomucena. Zbieżność imion pozwala twier- 
dzić, że chodzi tu o Jana Nepomucena(8), syna Ignacego Antoniego(6), Otrzymał on za- 
pewne Osówkę po bezpotomnej śmierci stryja Ignacego(5); J. Pa k u I s k i ,KikóJ,s.131; 
Urzędnicy,nr 1399,1447,1474,1501. 


l: :1 
I 


Franciszek Zboiński(4), syn Wojciecha występuje w Laudach sej- 
mików ziemi dobrzyńskiej z 1713 roku jako łowczy nadworny koronny. 
Po śmierci ojca odziedziczył dobra Kikół. 
W 1714 roku ożenił się z Agnieszką, córką Adama Karnkowskiego, 
kasztelana wyszogrodzkiego, właściciela Karnkowa i Sikorza. W 1724 
roku kupił Sikórz od teścia. Agnieszka Zboińska z Karnkowskich, praw- 
dopodobnie po śmierci Franciszka, wyszła ponownie za mąż za Aleksan- 
dra Szygowskiego, starościca kruszwickiego. Zmarła w 1740 roku i zo- 
stała pochowana w kościela Dominikanów w Płocku. 
Franciszek z żony Agnieszki Karnkowskiej pozostawił syna Igna- 
cego Antoniego(6). 
* Lauda,s.242; B o n i e c k i ,Herbarz,t.9,s.271; B o r k o w s k i - D u n i n .Genealogia,s.669; 
N i e s i e c k i ,Herbarz.t.10,s.125; J. Pa k u I s k i ,KikóJ,s.129. 


II.' 


" 


Ignacy Antoni Zboiński(6), syn Franciszka urodził się około 1715 
roku. Karierę polityczną rozpoczął w 1744 roku od funkcji stolnika do- 
brzyńskiego. 9 grudnia 1752 otrzymał nominację na chorążego dobrzyń- 
skiego. Urząd ten scedował na brata stryjecznego Ignacego w 1756, a 
sam przeszedł na kasztelanię płocką, którą zarządzał do 1777 roku. W 
1766 roku otrzymał od brata stryjecznego, Ignacego(5) starostwo lipnow- 
skie, a od Piotra Sumińskiego wójtostwo lipnowskie. Pod koniec życia, 
w latach 1791-1793 pełnił funkcję wojewody płockiego. 
Po śmierci ojca odziedziczył dobra Kikół z przyległościami: Gro- 
dzeń, Ciałuchowa, Gołuchowa, Korzeczewo, Wolęcin, Lubin, Lubinek, 
Wildno, Radarnice. W 1789 roku posiadał również majątek Kretki Duże. 
W dniu 9 stycznia 1745 roku uzyskał od króla Augusta III zezwolenie na 
lokację w Kikole miasta. W dokumencie monarcha nadawał pozwolenie 
na cotygodniowy niedzielny targ i cztery jarmarki w roku. Syn Ignacego, 
Jan Nepomucen uzyskał w 1785 roku pozwolenie od Stanisława Augu- 
sta Poniatowskiego na kolejne osiem jarmarków. W 1791 roku już jako 
wojewoda płocki, Ignacy nadał Kikołowi nowy przywilej lokacyjny, okre- 
ślając szczegółowo teren miasta, obowiązki i przywileje mieszczan. Około 
1790 roku zbudował w Kikole klasycystyczny pałac, na miejscu wcze- 
śniejszego dworu. 
214 


- II
>>>
Ożeniony był z Salomeą z Karśnickich, córką Konstantego i Zofii 
Derszniakówny. Pierwszym jej mężem był regent grodzki drohicki, Fran- 
ciszek Jaworski. Ignacy i Salomea Zboińscy pozostawili synów: Franci- 
szka Ksawerego(7) i Jana Nepomucena(8). 
Ignacy Antoni Zboiński zmarł w Kikole 24 lutego 1796 roku. Miarą 
jego przywiązania do Kikoła może być fakt, że serce swoje kazał pocho- 
wać w progu kościoła pod wezwaniem św. Wojciecha w tej miejscowo- 
ści. Epitafium Ignacego Antoniego i jego żony znajduje się w kościele 
Ojców Bernardynów w Skępem. W kościele pod wezwaniem św. Piotra 
w Grodzeniu znajduje się płyta inskrypcyjna poświadczająca fundację 
tej świątyni w 1778 roku dokonaną przez Ignacego Zboińskiego. 
* Lauda,s.316,396; Spis majątków,s.38; B o n i e c k i .Herbarz,t.9,s.299; B orko w s k i- 
D u n i n ,GeneaJogia,s.670; Corpus 4/2,s.80,87,145,152,209,215-216; P. G a ł ko w s ki, 
Miasta ziemi dobrzyńskiej od XlV do XVIII wieku, Biuletyn Przewodnicki PTTK, nr 
56,1988,s.7; G ó ź d ź ,Lipno,s.66-67; Inwentarze króJewszczyzn,s.31,32; Katalog,L11, 
z.9.s.17,24,48.50,51,54; M. Kra j e w s ki ,Skępe.ZCIrys dziejów i obmz wspólr.zesny,Skępe- 
Rypin 1996,s.104; t e n Ż e ,SJownik.s.389-390, gdzie błędnie przypisano lokację Kikoła w 
1745 roku Ignacemu(5), synowi Jakuba. Autor myli Igancego(5) z Ignacym Antonim(6) 
lącząc te dwie osoby w jednym biogramie(zob. S . C a c k o w s ki ,Rl:cem:j(l pmLJ/ M.Kr(l- 
jewskiego.SJownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej,Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, 
t.8,1993,s.227); Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki,s.53; A. M i e t z ,Nowożytne zabytki epi- 
gmficzne KikoJa i okolicy. Stan zCIchowaniCI i wartość źr6dJowa, Ziemia Dobrzyńska, 
t.1,Rypin 1989,s.25; N i e s i e c k i ,HerbCIrz,t.10,s.125; J . Pa k u I s k i ,KikóJ,s.129-131; 
SGKP,t.4,s.95; S t a s ze ws ki - M a c i e s za .Zarys,s.ll; A. S zc z e p a ń s ki ,Kikój. Zabyt- 
ko"'}l pajac i pCITk. Biuletyn Przewodnicki PTTK,1989,nr 62,s.2-5; W. Tr z e b i ń s ki, 
Dzi(lJalność urbanistycznl1 magnl1tów i szlachty w Polsce XVlll wieku, Warszawa 1962,s.13; 
Urzędnicy,nr 1398,1691; W. Z a ł u s k i ,Kik6J,Mazur, 1910,nr 34,s.476-477. 


Franciszek Ksawery Zboiński(7), syn Ignacego Antoniego uro- 
dził się w Kikole 12 sierpnia 1751 roku. Od 1777 roku był kasztelanem 
raciąskim. W 1786 roku został kasztelanem płockim. W okresie Księ- 
stwa Warszawskiego pełnił urząd sędziego pokoju powiatu lipnowskie- 
go oraz senatora. W latach 1815-1818 jako wojewoda płocki zasiadał w 
senacie Królestwa Polskiego. Był fundatorem kościoła parafialnego w 
Kikole w 1791 roku. W 1798 roku otrzymał od króla pruskiego Fryderyka 
Wilhelma III prawo używania tytułu hrabiowskiego. Tytuł ten potwier- 
dzony został w Królestwie Polskim w 1824 roku i w Rosji w 1842 roku. 
Posiadał dobra Kikół i Kretki Duże. 
Ożeniony był dwukrotnie. Z pierwszej żony Ksawery, córki Józefa 
Antoniego Podoskiego, wojewody płockiego nie pozostawił potomstwa. 
Druga żona Joanna Grabińska urodziła dwóch synów: Karola(11) i Igna- 
cego(12) oraz dwie córki: Antoninę(9) pierwszą żonę Antoniego hrabie- 
go Sierakowskiego i Honoratę(10), drugą żonę tegoż. 
Franciszek Ksawery zmarł w Kikole 16 stycznia 1818 roku i został 
pochowany w ufundowanej przez siebie świątyni w tej miejscowości. 
Joanna Zboińska z Grabińskich zmarła w 1821 roku przeżywszy lat 62 i 
została pochowana obok swego męża. Tablice nagrobne Franciszka Ksa- 
215 


, J
>>>
, 

 '"I,! 
, , 


werego Zboińskiego i jego żony w kościele w Kikole zawierają portrety 
zmarłych na blasze. 
* AWKW Brodnica KHip.Kretki Duże: AP Włocławek, KHip.Kikół: B o n i e c k i ,Herbarz, 
t6,s.385; Corpus 4/2,s.145,152; Katalog,tll , z.9,s.17,24,48,50,51,54: Kociszew- 
s k i ,Mazowsze,s.141,224: Kra j e w s k i ,S/ownik.s.388-389 gdzie pozostała bibliogra- 
fia; Kraj e w s k i - M i e t z ,Zabytki,s.57: Le i t g e b e r .Nowy Almanach,s.198: A. Mi e tz, 
Nowożytne zabytki epigraficzne Kiko/a i okolicy. Stan zuchowania i wartość źródlo- 
wa,Ziemia Dobrzyńska,t l,Rypin 1989,s.25; N i e s i e c k i ,Herbarz,t.lO,s.125: J. Pa- 
k u l s k i ,Kikól,s.132-133; SGKP,t4,s.95; U ru s k i ,Rodzina,t.14,s.154; Tekst inskrypcji 
w kościele parafialnym w Kikole; Ż y c h I i ń s k i ,Księga ,t l,s.282. 


- I' 


Jan Nepomucen Zboiński(8), syn Ignacego Antoniego znany jest 
w źródłach jako starosta różański i mszański. W 1779 roku został wybra- 
ny deputowanym do do Trybunału Koronnego z ziemi dobrzyńskiej. Na 
sejmiku w 1788 roku otrzymał mandat posła na Sejm Wielki. Był zwo- 
lennikiem uchwalenia Konstytucji 3 Maja, pod tekstem której złożył swój 
podpis. Na dworze Stanisława Augusta Poniatowskiego pełnił funkcję 
szambelana królewskiego. Przed 1788 rokiem otrzymał Order Św, Sta- 
nisława. Był właścicielem dóbr Osówka. 
Ożeniony z Wiktorią Rudzieńską pozostawił córkę Ksawerę, o któ- 
rej nie posiadamy żadnych wiadomości. Potomstwo Jana Nepomucena 
nie występuje w źródłach ziemi dobrzyńskiej, 
* Lauda,s.387.394,397; B o n i e c k i ,Herbarz,t lO,s.125; M. Kra j e w s k i .Udzia/ ziemi 
dobrzyńskiej w uchwaleniu Konstytucji 3 Maja, wojnie w jej obronie i powstaniu kościu- 
szkowskim (w:) Powstanie kościuszkowskie na Kujawach i Pomorzu Gdańskim. pod red, 
M. Pa w I a k a. Bydgoszcz 1994.passim; t e n że ,S/ownik.s.391-392; Ł a s z e w s ki. Zie- 
mia, s.96; J . Pa k u I s k i . Kikó/. s. 131. 


i I 


Karol Józef Feliks Zboiński(ll), syn Franciszka Ksawerego otrzy- 
mał od ojca w 1810 roku majątek Kretki Duże. W 1818 roku stał się rów- 
nież właścicielem dóbr Kikół. W 1826 roku nabył dobra Strzygi z Warpa- 
licami, które zapisano na jego żonę. Wzorem ojca używał tytułu hra- 
biowskiego. 
Przy pałacu w Kikole założył park krajobrazowy. Latem 1825 roku 
na jego zaproszenie koncertował w Kikole Fryderyk Chopin. 
Karol Zboiński ożeniony był z Praksedą, córką Onufrego Chełmic- 
kiego, właściciela Płomian. Pozostawił syna Władysława, o którym nie 
posiadamy żadnych wiadomości oraz córki: Karolinę(13), zamężną Bro- 
mirską, Joannę(14), żonę Eugeniusza Piwnickiego, syna Stanisława ze 
Starorypina, Antoninę(15), żonę Ignacego Pląskowskiego, syna Kajetana 
z Czarnego, Anielę, zamężną Prażmowską i Mariannę, zamężną Wiśniew- 
ską. 
Karol Zboiński zmarł w 1850 roku i został pochowany w kościele 
w Kikole. Dobra Kikół pozostawały do roku 1855 we wspólnym posiada- 
niu jego dzieci. Majątek ten wykupiła od rodzeństwa Joanna, zamężna 
Piwnicka za sumę 592 tys. złp. Z dóbr tych wydzielono tylko Wildno, 
216 


l. 


l I'
>>>
. I I 
l 
: I I 
I 
I 
i 


, 
Zielińscy herbu Swinka 


Ród Zielińskich początek swój 
i nazwisko bierze z miejscowości Zie- 
lona w ziemi zawkrzańskiej. Za pro- 
toplastę rodu należy uznać Piotra, któ- 
ry występuje w źródłach w latach 
1299-1323, początkowo jako skarbnik, 
a następnie jako sędzia sieradzki. Piotr 
przed rokiem 1313 związał się z zie- 
mią dobrzyńską, otrzymując od bisku- 
pa płockiego Jana do zagospodarowa- 
nia cztery lub pięć wsi w kasztelanii 
rypińskiej. Synem Piotra był Adam 
podsędek łęczycki, który często wystę- 
puje na dokumentach wystawianych 
przez księcia łęczycko-dobrzyńskiego 
Władysława w latach 1345-1349. Na 
bazie tych źródeł nie możemy jednak 
jednoznacznie stwierdzić faktu posia- 
dania dóbr ziemskich w ziemi dobrzyńskiej przez Zielińskich. Dopiero 
w 1363 roku król Kazimierz Wielki sprzedał Piotrowi Śwince z Zielonej, 
synowi wspomnianego wyżej Adama, dobra Strzygi, Pinino, Sadłowo, 
Stępowo i Przywitowo. 
W II poł.XV wieku dobra Zielińskich w ziemi dobrzyńskiej prze- 
szły w posiadanie rodu Obornickich. Kolejni przedstawiciele rodu peł- 
nili różne urzędy na tym terenie, ale nie mamy żadnych śladów posia- 
dania przez nich majątków. Pierwszym z Zielińskich, który ponownie 
nabył dobra w ziemi dobrzyńskiej był Walenty(1), kasztelan płocki. 
*B i e n i a k ,Elita,s.44-46; M. Kra i e w s ki ,Skępe.Zarys dziejów i obraz wspóJcze- 
sny,Skępe-Rypin 1996,s.33-35; T. Ż e b r o w s k i ,Pochodzenie i genealogia rodziny Zie- 
lińsldch herbu Świnka ze Skępego do poczqtku XVII wieku,Notatki Płockie.1981,nr 4,s.17- 
18; Z i e l i ńs c y.Wiadomość,cz.l.s.35-43; Ż y c h I i ń s k i ,Księga,t.31,s.74-75. 


I 

 
'I 


I 
,: I 
I' 
I. 


I 
It'I 
.1 


I 
I- , 
l' 


. I 


Walenty Zieliński(1), był synem Grzegorza wojewody płockiego 
i Ewy Mdzewskiej. W 1602 roku brał udział w wojnie ze Szwedami w 
Inflantach i wojnach z Rosją. W 1620 roku kupił od Jana Garwarskiego 
dobra Skępe z przyległościami, tj. Skępe, Wioskę Skępską, Żuchowo, 
Wólkę i Czermno. W 1635 roku dokupił jeszcze Jarczechowo i Lubo- 


f 
I 


I- 


218
>>>
wiec. W latach 1622-1632 prowadził spory z bernardynami skępskimi o 
granice swoich dóbr. Wyrokiem sądu królewskiego skazany został za to 
na banicję. 
Walenty był żonaty dwukrotnie. Z pierwszego małżeństwa z Bar- 
barą Herburtówną miał synów: Władysława i Ludwika(2) oraz córkę 
Helenę. Trzy córki zmarły w wieku dziecięcym. Z drugiego małżeństwa 
z Marianną Ossolińską nie pozostawił potomstwa. Zmarł w 1646 roku, 
przekazując dobra Skępe synowi Ludwikowi(2). 
*M. Kra j e w s ki ,Skępe.Zarys dziejów i obraz wsp6/czesny,Skępe-Rypin 1996,s.35; t e n- 
że ,S/ownik,s.408 błędnie podaje datę urodzin Walentego, który nie mógł urodzić się w 
1602 roku i jednocześnie pełnić urząd chorążego ciechanowskiego, jak chce tego autor. Na 
bazie dostępnych źródeł nie można niestety ustalić daty urodzin Walentego Zielińskiego; 
Z i e I i ń s c y, 
adomość,cz.2,s.49-55. 


. 
I 


Ludwik Zieliński(2) urodził się około 1619 roku. W 1647 roku 
pełnił urząd starosty ciechanowskiego, a następnie kasztelana sierpskie- 
go. Brał udział w wojnie ze Szwedami 1655-1660. W latach 1646-1678 
był właścicielem dóbr Skępe. Majątkiem tym za życia ojca zarządzał syn 
Konstanty( 4). 
Z pierwszego małżeństwa z Heleną Zawadzką Ludwik miał pięciu 
synów: Jana(3), Konstantego(4), Stanisława(5) i Jakuba(6). Z drugiej żony 
Zofii Teresy Brzoszczanki pozostawił synów: Władysława, Ludwika, Ka- 
rola(7), Grzegorza, Stefana, Aleksandra, Wojciecha, Franciszka(8) oraz 
córki Teresę, Annę i Konstancję. Dobra w ziemi dobrzyńskiej posiadali 
tylko Jan, Konstanty, Stanisław, Jakub, Karol i Franciszek. Ludwik Zie- 
liński zmarł w 1678 roku. 


*M. Kra j e w s k i ,Skępe.Zarys dziej6w i obraz wsp6/czesny,Skępe-Rypin 1996,s.35; t e n- 
że ,S/ownik,s.404, gdzie błędnie datę chrztu przyjęto za datę urodzin. Błędnie również 
nazwisko rodowe matki Ludwika(Hubertówna). Nie można także jednoznacznie stwier- 
dzić. że w 1647 roku Ludwik został starostą ciechanowskim, a 19 lipca 1658 roku kaszte- 
lanem sierpskim, jak chce tego autor,tamże,s.404). (Zob.Z i e l i ń s c y, 
adomość,cz.2,s.56- 
62); Nie można również potwierdzić istnienia miejscowości Złotowo w ziemi dobrzyń- 
skiej w XVII wieku(zob.G u I d o n ,Mapy oraz t e n ż e ,Rzeczpospolita). 


Jan Zieliński(3), syn Ludwika był naj starszym z rodzeństwa. Uro- 
dził się w 1645 roku w Rostkowie. W 1674 występuje w źródłach jako 
starosta ciechanowski. W ziemi dobrzyńskiej posiadał prawdopodob- 
nie dobra Ugoszcz i u niego zapewne ukrywał się Konstanty Zieliński, 
arcybiskup lwowski, ścigany przez żołnierzy rosyjskich. Ożeniony był z 
Urszulą Krasicką. Zmarł bezpotomnie w 1709 roku, a spadek po nim 
przeszedł na jego braci. 
*Z i e I i ń s c y. 
adomość,cz.2,s.65-67. 


I 
II 


i 


219
>>>
I 


Konstanty Zieliński(4) drugi syn Ludwika urodził się w Rostko- 
wie, a ochrzczony został w Przasnyszu 11 stycznia 1646 roku. Studia 
wyższe ukończył na Uniwersytecie Krakowskim w Paryżu i w Rzymie, 
gdzie otrzymał tytuł doktora teologii. W 1678 roku został kanonikiem 
płockimi i pułtuskim, w 1691 kanonikiem gnieźnieńskim i krakowskim, 
a w 1698 arcybiskupem lwowskim. W czasie wojny północnej, w 1704 
roku, koronował na króla Polski Stanisława Leszczyńskiego. Ścigany za 
ten czyn przez wojska rosyjskie ukrywał się u swych krewnych w Ugo- 
szczu, a następnie w Skępem. Schwytany został w początkach 1707 roku 
w okolicach Skępego, wywieziony do Kijowa i tam prawdopodobnie za- 
mordowany około 1709 roku. 
Konstanty był właścicielem dóbr Skępe, które otrzymał po śmierci 
ojca w 1678 roku. W trzy lata później dokupił jeszcze wieś Jarczechowo 
z częściami na Chodorążku i Lubowcu, w 1691 nabył od spadkobierców 
Franciszka Chełmickiego wieś Suradowo, w 1687 Chrostkowo, w 1699 
Mysłakowo i Suminek. Po roku 1700 kupił jeszcze Steklin, Nowogródek 
z przyległościami Włęcz i Starkowiec. Po śmierci Konstantego cały ma- 
jątek przeszedł na jego braci. W czerwcu 1710 roku odbył się zjazd ro- 
dziny Zielińskich, na którym dokonano podziału dóbr po Janie(3) i Kon- 
stantym(4). 
*M. Kra j e w s k i ,Skępe.Zarys dziejów i obraz wspóJczesny,Skępe-Rypin 1996,s.105 oraz 
t e n że ,SJownik.s.403, gdzie błędnie datę chrztu Konstantego potraktowano jako datę 
urodzin: t e n ż e ,Ugoszcz j okolice,Ostrowite 1980. s.16: A. S Y s k i,W dwuchsetnCJ rocz- 
nicę pojmania arcybiskupa Zielińskiego,Wiadomości Pasterskie,1907,nr 11,s.659-669; 
Z i e l i ń s c y ,JiWadomość,cz.2,s.68-92. 


II 
I: 
I 


1. 1 
I 


f I 
, 
J I I 


Jakub Zieliński(6), najmłodszy syn Ludwika z pierwszego mał- 
żeństwa z Heleną Zawadzką, urodził się w 1648 roku. W latach 1693- 
1715 występował w źródłach jako chorąży dobrzyński. W 1697 roku był 
posłem na elekcję Augusta II, a w 1702 został wyznaczony na dowódcę 
chorągwi powiatów lipnowskiego i dobrzyńskiego oraz pułkownika zie- 
mi dobrzyńskiej. Na sejmiku w 1704 roku wybrano go jednym z kandy- 
datów na sędziego ziemi płockiej. Był również posłem na sejmy koron- 
ne. 
W spadku po bracie Konstantym(4) otrzymał w 1710 roku Osówkę 
z przyległościami Witowąż, Stajęczyny i Wąkole. Dobra te sprzedał wkrót- 
ce bratu przyrodniemu, Karolowi(7). Franciszek ożeniony był z Izabellą 
Narzymską, podkomorzanką płocką(zm.1715). Zmarł przed 18 kwietnia 
1716 roku pozostawiając synów: Antoniego, który wstąpił do klasztoru 
kamedułów oraz Józefa, który nie posiadał dóbr w ziemi dobrzyńskiej. 
* Lauda,s.173, 196,198; Kra j e w s k i ,SJownik,s.398 podaje błędne daty śmierci Jaku- 
ba(1714) i sprawowania urzędu chorążego dobrzyńskiego (zob.Z i e I i ń s c y, JiWadomość, 
cz.2,s.98-99,cz.3,s.333; Urzędnicy,nr 1393). 


,: I 
f . 


1 
.1 


,I 
i - , 


220
>>>
Stanisław Zieliński(5) urodził się 11 czerwca 1647 roku w Rost- 
kowie. W 1687 roku mianowany został miecznikiem ciechanowskim, a 
w 1690 widzimy go jako podstolego płockiego, a przed 1709 był już ka- 
sztelanem sierpskim. W 1710 roku otrzymał w spadku po braciach Ja- 
nie(3) i Konstantym(4) Wierzbowo(zapewne chodzi o Wierzbick),Witowąż 
i Ugoszcz. 
W 1692 roku ożenił się z Marianną Narzymską, z którą pozostawił 
synów: Andrzeja, Jana, Wojciecha, Ludwika, Antoniego oraz córki: He- 
lenę, Teresę i Katarzynę. Stanisław zmarł około 1721 roku, a majątek po 
nim został podzielony między synów, z których Wojciech i Antoni zwią- 
zali się ze stanem duchownym, a Jan i Ludwik zmarli bezpotomnie. Już 
wkrótce całość dóbr po Stanisławie, którego linia wygasła, widzimy w 
posiadaniu jego bratanków, synów Karola(7). 
*K raj e w s k i .SJownik,s.406; Z i e I i ń s c y, l'Wadomość,cz.2,s.93-97. 


Karol Zieliński(7) był synem Ludwika z drugiego małżeństwa z 
Zofią Brzoszczanką. Nie znamy daty jego urodzin. W 1683 roku wziął 
udział wyprawie Sobieskiego pod Wiedeń. W 1698 roku pełnił urząd 
podstolego różańskiego. W 1710 roku w wyniku spadku po przyrodnim 
bracie Konstantym, arcybiskupie lwowskim otrzymał Steklin, Włęcz, Star- 
kowiec i Nowogródek. Od brata Jakuba(6) dokupił jeszcze dobra Osówkę 
z przyległościami Witowąż, Stajęczyny iWąkole. 
Około 1695 roku ożenił się z Anną Suchcicką(zm.1733), córką Po- 
lichrona Suchcickiego, łowczego łomżyńskiego, z która miał synów: 
Celestyna(9), Jana(10), Andrzeja(ll), Szymona(12) i Wojciecha, który 
zmarł bezpotomnie w młodym wieku. Karol zmarł 24 lipca 1727 roku. 
Majątek po nim został podzielony dopiero w 1741 roku na zjeździe sy- 
nów w Suchcicach. 


*K raj e w s k i ,SJownik,s.403 twierdzi, że Karol został podstolim różańskim w 1696 roku, 
nie podając jednak skąd posiada tę wiadomość; Ustalenie daty urodzin Karola utrudnia 
brak daty ślubu Ludwika z Zofią. Można jedynie przypuszczać, że stało się to między 
rokiem 1648, kiedy zmarła pierwsza żona Ludwika, a 1660, kiedy występuje w źródłach 
jego druga żona (zob. Z i e I i ń s c y, l'Wadomość,cz.2.s.57-58); Trudno również jednoznacz- 
nie ustalić imię żony Karola, gdyż Z i e l i ń s c y, l'Wadomość,cz.2 podają Anna(s.218) lub 
Jadwiga(s.220.261 ). 


Franciszek Zieliński(8) był prawdopodobnie najmłodszym sy- 
nem Ludwika z drugiego małżeństwa. Nie znamy daty jego urodzin. W 
1683 roku brał udział w wyprawie Sobieskiego pod Wiedeń. W 1704 
roku na sejmiku dobrzyńskim został wybrany kandydatem na urząd sę- 
dziego ziemi płockiej. W 1710 roku w wyniku działów rodzinnych otrzy- 
mał po bracie przyrodnim Konstantym miasto Skępe z wioskami: Wio- 
ska, Wólka, Czermno, Jarczewo, Rzuchowo, Chodorążek, Lubowiec, Chle- 
bowo, Suradowo, Kukowo, Mysłakowo, Malanowo, Gołuchowo, Chrost- 
kowo, Suminek i Obóz. 


221
>>>
;- II 


I 
I' 


Franciszek ożeniony był z Anną Glinczanką. Zmarł w 1723 r., prze- 
kazując cały majątek swojemu jedynemu synowi, Józefowi Pawłowi(13). 
*M . Kra j e w s k i ,Skępe.Zarys dziejów i obraz wspólczesny,Skępe-Rypin 1996,s.105 oraz 
t e n ż e ,Slownik,s.393 błędnie podaje datę urodzin Franciszka. Nie mógł on urodzić się w 
1690 roku jak chce tego autor, gdyż byłoby to dwanaście lat po śmierci jego ojca Ludwika: 
Tamże,s.393 błędnie imię żony Franciszka; Z i e I i ń s c y, 
adomość,cz.2,s.116. 


I 


Józef Paweł Zieliński(13). syn Franciszka(B) nie piastował żad- 
nych urzędów w Rzeczpospolitej. Ożeniony był z Anną, córką Jacka Za- 
wiszy, łowczego dobrzyńskiego. Po ojcu odziedzicz. Skępe z przyległo- 
ściami. 
Zmarł w 1734 roku nie zostawiając potomstwa. Wdowa Anna wy- 
szła za mąż za Piotra Tuchołkę, podczaszego malborskiego i przejęła do- 
bra Skępe. Przeciwko spadkobierczyni wystąpili bracia stryjeczni zmar- 
łego: Jan, Andrzej i Szymon, synowie Karola(7). Proces trwał do śmierci 
Anny w 1762 roku i wówczas spadkobiercy Zielińscy postanowili od- 
dać Skępe w zarząd Andrzejowi(ll), synowi Karola. 
*M. Kra j e w s k i ,Skępe.Zarys dziejów i obraz wspólczesny,Skępe-Rypin 1996,s.35; Z i e- 
l i ń s c y, 
adomość,cz.2,s.116-118,221. 


Celestyn Zieliński(9) był najstarszym synem Karola. Nie znamy 
daty jego urodzin. Po śmierci ojca w 1727 roku otrzymał dobra Wierz- 
bick, Osówkę i Wito wąż. W 1746 roku był "towarzyszem chorągwi pan- 
cernej". Jako żyjący występuje w źródłach jeszcze w 1750 roku. Po jego 
bezpotomnej śmierci majątek przeszedł na braci: Jana, Andrzeja i Szy- 
mona. 


*Z i e l i ń s c y, 
adomość,cz.2,s.220. Datę urodzin Celestyna możemy ustalić na okres 
przed 1709 rokiem,gdyż wówczas urodził się drugi syn Karola, Jan(9), o którym wiemy, że 
był starszy. 


, I 


Jan Zieliński(10), drugi syn Karola, podstolego różańskiego uro- 
dził się w 1709 roku. Pełnił urząd podstolego, a następnie podczaszego 
różańskiego. Od 1756 roku występuje jako podczaszy płocki, a od 1787 
jako stolnik płocki. W czasie konfederacji barskiej został marszałkiem 
konfederacji ziemi ciechanowskiej. W 1740 roku otrzymał dobra Ugoszcz, 
prawdopodobnie po swoich bratankach, zmarłych synach Stanisława(5). 
Posiadał również Chrostkowo, Witowąż i część Osówki. 
Ożeniony z Anną Wkryńską, córką Jana chorążego parnawskiego, 
pozostawił trzy córki: Jadwigę(14), która wyszła za mąż za Aleksandra 
Zielińskiego, podkomorzego nurskiego i otrzymała po ojcu dobra w zie- 
mi dobrzyńskiej oraz Krystynę i Aleksandrę. 
*Spis majqtków,s.37; Kra j e w s k i ,Slownik,s.398-399; Z i e I i ńs c y, Wiadomość,cz.2, 
s.171,219-223. 


, l 


222
>>>
Pozostali synowie Karola tj. Szymon(12) i Andrzej(11) byli szcze- 
gólnie związani z ziemią dobrzyńską. Licznie rozrodzone potomstwo 
pozwala wyróżnić dwie linie genealogiczne: linię Szymona(12) i linię 
Andrzeja(ll). 


Linia Szvmona(12J. 
Szymon Zieliński(12), syn Karola(7) urodził się 14 listopada 1713 
roku. W 1746 roku otrzymał tytuł chorążego nurskiego. W 1764 roku był 
posłem ziemi dobrzyńskiej na elekcję Stanisława Augusta Poniatowskie- 
go. Po zawiązaniu konfederacji barskiej występował jako jej marszałek z 
ziemi dobrzyńskiej. Brał wówczas udział w bitwie z wojskami rosyjski- 
mi pod Brodnicą. Po przegranej został wzięty do niewoli i wysłany w 
1768 roku do Kazania w Rosji. Z niewoli wrócił w 1775 roku. W latach 
1782-1784 pełnił urząd kasztelana rypińskiego. W sejmie zasiadał z za- 
puszczona brodą, wbrew ówczesnemu zwyczajowi, żeby jak mówił 
"świadczyła o gwałcie nieprzyjaciela". 
W 1741 roku odziedziczył po rodzicach Steklin i Nowogródek, a 
po bracie Celestynie jedną trzecią Wierzbicka, Osówki i Witowąża. Do- 
kupił także majątek Wola i Wymysły. W 1744 roku ożenił się z Józefatą 
Chądzyńską', wdową po Tomaszu Podoskim, notariuszu nurskim. Z 
małżeństwa tego miał synów: Marcelego(15), Hieronima i Kajetana(16) 
oraz córki: Barbarę, Faustynę(17), żonę Jana Rutkowskiego, właściciela 
Szpetala i Chełmicy oraz Mariannę. Szymon zmarł w 1784 roku. 
*K raj e w 8 k i ,Slownik,407-408 gdzie dokładna literatura dotycząca Szymona; 7iJm- 
że,8.407 prawdopodobnie zła data śmierci Szymona(1785) (zob.Z i e I i ń 8 C y, VWadomość, 
cz.2, 8.261-263); Urzędnicy,nr 1765. 


Marceli Zieliński(15) był naj starszym synem Szymona. Nie zna- 
my jednak jego daty urodzin. W 1764 roku widzimy go razem z ojcem na 
elekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego. Pełnił również funkcję sę- 
dziego deputowanego do Trybunału Koronnego. W czasie sprawowania 
tego urzędu został mianowany w 1777 roku wojskim z województwa 
płockiego. W 1775 roku otrzymał zaszczytny urząd szambelana królew- 
skiego. Po III rozbiorze Polski pełnił przez kilka lat obowiązki landrata 
powiatu lipnowskiego. 
Po rodzicach Marceli odziedziczył dobra Steklin, Nowogródek oraz 
części Wierzbicka i Osówki. Ożeniony był z Brygidą Czapską, córką Józe- 
fa, kasztelana elbląskiego. Z małżeństwa tego miał syna Kwiryna(18) oraz 
córki: Balbinę(żonę Józefa Murzynowskiego, właściciela Makówca) i Pe- 
lagię. Marceli zmarł w 1816 roku. Syn jego, Kwiryn urodzony w 1788 
roku był porucznikiem w wojsku Księstwa Warszawskiego. Przez mał- 
żeństwo z Brygidą, córką Antoniego Nałęcza, wszedł w posiadanie dóbr 


223
>>>
październikowej przyjechała do Polski, gdzie w wyniku działów rodzin- 
nych otrzymała majątek Wichowo. Dobra te sprzedała w 1936 roku i w 
dwa lata później nabyła majątek Żabieniec pod Łomżą. W czasie okupa- 
cji mieszkała w Warszawie. 
Z małżeństwa z Włodzimierzem Jacymirskim miała dwóch synów. 
Jerzy, podporucznik artylerii konnej zginął w kampanii wrześniowej. 
Drugi syn Aleksander, zginął w Powstaniu Warszawskim, walcząc. w 
szeregach AK. 
Po wojnie Tatiana zamieszkała we Włocławku, gdzie pracowała jako 
nauczycielka języków obcych. Zmarła w 1972 roku i została pochowana 
na cmentarzu we Włocławku. 


* AWKVV Lipno,KHip. Chełmica Duża,Wichowo; rel.Mikołaja Aleksandrowicza. 


II 
I 


j 


22
>>>
Czernikowo. Kwiryn zmarł w 1846 roku nie zostawiając potomstwa. 
* AP Włocławek,Czernikowo; Spis majqtków,s.37,38; G a war e c k i ,Opis,s.lll: Z i e I i ń- 
s c y, J1tladomość, cz. 2, s.263-264. 


I 
:1 
I 


Kajetan Zieliński(16) najmłodszy syn Szymona, kasztelana ry- 
pińskiego, po rodzicach otrzymał dobra Wolę, Wymysły oraz części 
Wierzbicka i Osówki. Przed 1789 rokiem Wierzbick wykupił prawdopo- 
dobnie Józef Zieliński, syn Andrzeja, natomiast Osówka znalazła się w 
posiadaniu Aleksandra Zielińskiego, męża Jadwigi(14). Kajetan nie peł- 
nił żadnych funkcji w państwie. 
Ożeniony z Ewą Zalewską pozostawił jednego syna, Ignacego(19), 
który po ojcu otrzymał Wolę. Ignacy ożeniony z Marcelą Zaborowską 
zmarł w 1831 roku, pozostawiając dwóch synów: Kazimierza(20) i Wa- 
cława(21), którzy podzielili spadek po ojcu między siebie. Kazimierz 
zmarł bezpotomnie w 1863 roku. Po śmierci Wacława, również bezpo- 
tomnej, dobra Wola zostały wystawione na licytację przez Towarzystwo 
Kredytowe Ziemskie w 1872 roku. Nabył je wówczas Gustaw Zieliń- 
ski(27) za sumę 340 tys.złp. Na Kwirynie, Kazimierzu i Wacławie zakoń- 
czyła się linia zapoczątkowana przez Szymona. 
* AP Włocławek,KHip.Wola Wymysły; Spis majqtków,s.37; Z i e I i ń s c y, Wiadomość, 
cz.2,s.267. 


I 
\ 
'j 
, 


Linia Andrzeia(ll l. 
Andrzej Zieliński(l1)(często występuje w źródłach jako Jędrzej), 
syn Karola(7) urodził się około 1710 roku. W 1740 został mianowany 
podstolim różańskim, a w 1754 podczaszym tej ziemi. Na zjeździe spad- 
kobierców Józefa Pawła(13) w 1763 roku, Andrzej otrzymał w zarząd dobra 
Skępe. W wyniku układów i spłat majątek ten przeszedł na jego potom- 
ków. 
Andrzej był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną, Ewą Sierakow- 
ską miał jednego syna, Ludwika Mariana(22). Drugą, Bogumiłę Mdzew- 
ską(zm. w 1819 roku) poślubił w 1759 roku i miał pięciu synów: Wojcie- 
cha (zm. w młodym wieku bezpotomnie), Norberta(23), Marka(24), Feli- 
ksa i ]ózefa(25) oraz córki: Mariannę(zm. w 1833 roku bezpotomnie), 
Helenę(żonę Antoniego Nałęcza, właściciela Zębowa i Steklinka) i Te- 
klę(żonę Ignacego Sumińskiego, właściciela Zbójna i Wielgiego). Andrzej 
Zieliński zmarł w 1777 roku i pochowany został w kościele księży Ber- 
nardynów w Ostrołęce. Po jego śmierci zarząd nad majątkiem sprawo- 
wała wdowa, a następnie najstarszy syn Ludwik Marian(22). Wkrótce 
jednak pozostali synowie dokonali podziału dóbr po ojcu. 
*K raj e w s k i - M i e t z 'zabytki,s.205; Z i e I i ń s c y, J1tladomość,cz.2,s.224-239. 


224
>>>
Ludwik Marian Zieliński(22), syn Andrzeja z pierwszego mał- 
żeństwa z Ewą Sierakowską urodził się w 1739 roku. W 1789 roku wy- 
stępuje jako właściciel (zapewne tymczasowy zarządca dóbr Skępe). W 
wyniku działów rodzinnych otrzymał po ojcu majątek Sumin. W 1764 
występuje jako podczaszy różański, podpisując poparcie przed elekcją 
dla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1778 roku został mianowa- 
nymiecznikiem sierpskim, w 1782 łowczym płockim, a w latach 1786- 
1806, po śmierci Szymona Zielińskiego, pełnił urząd kasztelana rypiń- 
skiego. W 1776 został wybrany na posła z województwa płockiego. Na- 
stępnie jako senator brał aktywny udział w pracach Sejmu Wielkiego. 
Był zwolennikiem przeprowadzenia reformy wojskowej. 
Ludwik ożeniony był dwukrotnie. Z pierwszą żoną Marianną Zie- 
lińską, córką Ignacego, podkomorzego nurskiego i Agnieszki Tuchołczanki, 
miał syna Stanisława Kostkę(26) oraz córki: Agnieszkę i Julię. Z drugie- 
go małżeństwa z Anną Oborską pozostawił syna Maksymiliana(zm. w 
1868 bezpotomnie). Majątek po Ludwiku w ziemi dobrzyńskiej przejął 
syn Stanisław Kostka. Ożeniony z Amelią Boską, pozostawił jednego 
syna, Stanisława(28), który zmarł bezpotomnie w 1864 roku, zapisując 
Sumin Władysławowi Zielińskiemu(39). 
*Ustu właścicieli,nr 514,515; Spis majqtków,s.41; G a war e c k i ,Opis,s.117; M. Kra- 
j e w s k i ,Udział ziemi dobrzyńskiej w uchwaleniu Konstytucji 3 Maja, wojnie w jej obro- 
nie i powstaniu kościuszkowsIdm (w:) Powstanie KosciuszkowsIde na Kujawach i Pomorzu 
GdańsIdm,pod red. M. P a w I a k a. Bydgoszcz 1994,s.92-93: t e n Ż e ,Skępe.Zmys dzie- 
jów i obraz wspólczesny,Skępe-Rypin 1996.s.35: t e n Ż e ,Słownik.s.405 gdzie dokładna 
literatura dotycząca Ludwika Mariana: N i e s i e c ki. Herbarz.t.1O,s.167; Z i e I i ń- 
s c y, Wiadomość, cz.2,s.239-251; Dokładne ustalenie właścicieli dóbr Skępe i Sumin utru- 
dnia brak stron w dziale II ksiąg hipotecznych tych majątków; Urzędnicy,nr 1766; Ż y_ 
c h I i ń s k i ,Złota księga,t.16,s.245. 


Norbert Zieliński(23), syn Andrzeja i Bogumiły z Mdzewskich. 
Nie znamy daty jego urodzin. W 1786 roku służył jako bombardier w 
artylerii koronnej. Był zwolennikiem uchwalenia Konstytucji 3 Maja. W 
powstaniu kościuszkowskim walczył pod rozkazami gen. Aleksandra 
Zielińskiego, stojąc na czele pułku strzelców kurpiowskich, wystawio- 
nym na koszt rodziny Zielińskich. Za męstwo w bitwie pod Ostrołęką 
otrzymał pochwałę zanotowaną w dzienniku urzędowym i oświadcze- 
niu naczelnika powstania Tomasza Wawrzeckiego. 
Norbert był od 1796 roku właścicielem dóbr Chrostkowo, które 
otrzymał w wyniku podziałów rodzinnych po śmierci ojca. Ożeniony z 
Kazimierą z Zielińskich miał synów: Gustawa(27) i Karola, który utonął 
w 1828 roku ratując tonącego kolegę oraz córki: Eufrozynę i Stefanię. 
Norbert zmarł w 1834 roku w Chrostkowie i został pochowany w gro- 
bowcu rodzinnym w Skępem. 
* Usta właścicieli,nr 97-103, G a war e c k i ,Opis,s.121; M . Kra j e w s k i ,Udzjul ziemi 
dobrzyńskiej w uchwaleniu konstytucji 3 Maja, wojnie w jej obronie j powstaniu kościu- 


225 


I j
>>>
szkowskim (w:) Powstanie kościuszkowskie na Kujawach i Pomorzu Gdańskim.pod 
red.M . P a w I a k a .Bydgoszcz 1994.s.98-99: t e n Ż e .SJownik,s.405-406 oraz G ó ź d ź . 
Upno,s.67 podają datę urodzin Norberta(1768), brak jednak podstaw źródłowych do tego 
stwierdzenia; Z i e I i ń s c Y.VV1adomość,cz.2.s.251-255. 


I' 
I 


Marek Zieliński(24) syn Andrzeja urodził się w 1766 roku. Za 
czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego służył w wojsku i otrzymał 
stopień porucznika wojsk koronnych. W czasie powstania 1794 roku 
próbował z niewielkim oddziałem przedostać się przez granicę pruską i 
przyłączyć się do wojsk Kościuszki. Aresztowany przez Prusaków, zo- 
stał osadzony na kilka lat w więzieniu w Głogowie. W 1808 roku był 
konsyliarzem Izby Sprawiedliwości departamentu płockiego i radcą de- 
partamentowym płockim z powiatu lipnowskiego. W wyniku działów 
rodzinnych Marek otrzymał dobra Chodorążek, Wólkę i Suminek. Zma- 
rł bezżennie w 1819 roku przekazując swój majątek bratu Józefowi(25). 
Pochowany został w grobowcu rodzinnym w Skępem. 
*Z i e l i ń s c y, VV1adomość,cz.2,s.255-257. 


:I 


, , 


Józef Zieliński(25) syn Andrzeja urodził się w 1770 roku. Był 
sędzią powiatu lipnowskiego. W wyniku podziałów rodzinnych w 1796 
roku otrzymał dobra Skępe z przyległościami. Po bracie Marku w 1819 
roku odziedziczył Chodorążek. W 1805 roku dokupił od Marianny Trzciń- 
skiej Grabowiec. 
Ożeniony z Zuzanną, córką Antoniego Zielińskiego chorążego ra- 
ciąskiego nie pozostawił potomstwa. Małżeństwo to zakończyło się roz- 
wodem. Józef zmarł i został pochowany w Skępem w 1847 roku, przeka- 
zując cały swój majątek Gustawowi Zielińskiemu(27). 
* AP Włocławek.KHip.Grabowiec; M. Kra j e w s k i ,Skępe.Zarys dziejów i obmz wspóJ- 
czesny,Skępe-Rypin 1996.s.35; Z i e I i ń s c y, VV1ndomość,s.257-258. 


,I 
" ' 


Gustaw Zieliński(27), syn Norberta urodził się 1 stycznia 1809 
roku w Markowicach k. Inowrocławia. Od 1815 roku mieszkał wraz z 
rodzicami w majątku Chrostkowo. Uczył się w Toruniu, a następnie w 
Warszawie i Płocku. W latach 1827-1830 studiował prawo i administra- 
cję na Uniwersytecie Warszawskim. W czasie pobytu w stolicy wziął 
udział w wydarzeniach nocy listopadowej 1830 roku, a następnie zacią- 
gnął się jako ochotnik do korpusu artylerii. Brał udział w wojnie polsko- 
rosyjskiej 1831 roku w bitwach pod Królikarnią i Paprotnią oraz w obro- 
nie Warszawy. Po upadku powstania listopadowego przekroczył granicę 
pruską pod Brodnicą. Na prośbę ojca powrócił jednak wkrótce do domu, 
ryzykując utratę wolności. 
W 1833 roku brał udział w partyzantce polistopadowej, udzielając 
pomocy członkom organizacji "Zemsta Ludu". Przyjął do swego domu 
rannego partyzanta, za co wyrokiem sądu wojskowego został skazany na 


226
>>>
utratę praw publicznych, konfiskatę majątku i zesłanie na zachodnią 
Syberię, Na zesłaniu przebywał w latach 1834-1842, początkowo w To- 
boIsku, a następnie w niewielkim miasteczku Iszymie. Do kraju wrócił 
jesienią 1842 roku dzięki staraniom rodziny, a głównie stryja Feliksa 
Zielińskiego, 
Po powrocie z Syberii prowadził aktywną działalność publiczną. 
W 1850 roku został wybrany na "prezydującego zebrania członków To- 
warzystwa Kredytowego Ziemskiego guberni płockiej". W 1856 został 
radcą dyrekcji głównej tegoż towarzystwa oraz sędzią pokoju powiatu 
lipnowskiego, a w listopadzie 1857 członkiem rady przemysłowej od- 
działu rolniczego przy Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych. W 1858 
został członkiem, a w dwa lata później prezesem Towarzystwa Rolnicze- 
go w Płocku. W 1872 otrzymał srebrny medal na wystawie rolniczej w 
Warszawie za urządzenie gospodarstwa leśnego w swoich dobrach. 
Pasją życiową Gustawa Zielińskiego była poezja. Początki twór- 
czości literackiej związane są ze szkołą. Najcenniejsze utwory powstały 
w czasie pobytu na Syberii, m.in. powieść poetycka "Kirgiz", poemat 
historyczny "Jan z Kępy", "Giermek", a także inne utwory jak: "Koń Bedu- 
ina", "Antar", "Zbigniew". Po powrocie z zesłania kontynuował swoją 
twórczość pisząc m.in. komedię prozą "Panna włościanka", opowiada- 
nie "Kwiaty" i powieść "Manuela". Był również autorem prac historycz- 
nych. Wspólnie z Janem Zielińskim opracował trzytomową historię ro- 
dziny pt."Wiadomość historyczna o rodzie Świnków oraz rodowód po- 
chodzacej od nich rodziny Zielińskich herbu Świnka" wydaną w latach 
1880-1881. Z innych prac historycznych na uwagę zasługują: "Starożyt- 
ności dobrzyńskie" (1874), "O ziemi dobrzyńskiej. Badania historyczne" 
(1861), "Gród pokrzyżacki w Zarzeczewie w ziemi dobrzyńskiej" (po- 
śmiertnie 1911) oraz "Obszar i granice zastawionego (r.1391) przez Wła- 
dysława Opolczyka terytorium Złotoryi" (1913). 
Gustaw Zieliński był znanym bibliofilem. W swoim majątku w 
Skępem urządził bibliotekę (tzw. Belweder Skępski), w której zgroma- 
dził ponad 20 tys. tomów. Oprócz książek znajdowały sie tam również 
zbiory archeologiczne, numizmatyczne, rękopisy oraz archiwum rodzin- 
ne. Do najcenniejszych pozycji w swoich zbiorach zaliczał niewątpliwie 
starodruki: "Statut Laskiego" z 1506 roku, oraz pierwsze wydanie dzieła 
Kopernika "De revolutionibus orbium coelestium". Po śmierci Gustawa 
Zielińskiego bibliotekę przejął jego najstarszy syn Józef, który w 1907 
roku przekazał ją Towarzystwu Naukowemu Płockiemu. 
Gustaw Zieliński był właścicielem części Chrostkowa, które odzie- 
dziczył po ojcu. W 1847 roku po bezpotomnie zmarłym stryju Józefie 
otrzymał dobra Skępe. W latach siedemdziesiątych dokupił jeszcze Klo- 
nowo w gm. Sokołowo. W 1881 roku majątek jego wyceniony został na 
825 tys. rubli i był największym w ziemi dobrzyńskiej. 
W 1844 roku ożenił się z Urszulą Romocką, córką Stanisława Ro- 


227 



J
>>>
.1 


mockiego, właściciela dóbr Łążyn. Z małżeństwa tego urodził się syn 
Józef(29), a dwoje dzieci zmarło w wieku niemowlęcym. W 1854 Gu- 
staw ożenił się ponownie z Anielą Romocką(zm.1870), córką Hieroni- 
ma, właściciela dóbr Obrowo. Z drugiego małżeństwa pozostawił sy- 
nów: Karola, Władysława(38), Konstantego(39), Ludwika(40) i Jana(41) 
oraz córki: Kazimierę(42) i Zofię(43). Inne dzieci z tego małżeństwa: Igna- 
cy, Adolf, Stanisław i Stefan zmarły w wieku dziecięcym i niemowlę- 
cym. 
Gustaw Zieliński zmarł 23 listopada 1881 roku w Skępem. Pocho- 
wany został w katakumbach w Borku, rozebranych przez Niemców w 
1941 roku. Po wojnie prochy Zielińskiego zostały ekshumowane i złożo- 
ne pod kaplicą usytuowaną w obrębie krużganków kościoła Ojców Ber- 
nardynów w Skępem. 
Spadek po Gustawie Zielińskim został podzielony przez rodzeń- 
stwo dopiero w 1885 roku. Zdecydowaną większość dóbr otrzymał naj- 
starszy syn z drugiego małżeństwa, Władysław Apolinary(38). Józef(29), 
syn z pierwszego małżeństwa, posiadający już wcześniej po matce mają- 
tek Łążyn, otrzymał Osówkę, a Jan(41), Wolę Wymysły. 
* AWK1N Rypin,KHip.Klonowo; AP Włodawek,KHip.Chrostkowo,Grabowiec,Koziołek, 
Osówka,Wierzbick,Wola Wymysły,Skępe; Kra j e w s k i ,Slownik,s.393-398 gdzie bogata 
bibliografia prac o Gustawie Zielińskim; Tamże,s.397 błędna informacja, że czworo z 
wymienionego rodzeństwa zmarło tragicznie po zatruciu grzybami. Zmarły w ten sposób 
inne dzieci Gustawa (zob.Z i e I i ń s c y, 1-Viadomość,cz.2,s.258-261); Błędnie również imię 
jednego z synów Gustawa (Adam), zapewne autorowi chodziło o Jana. Pomyłki te zostały 
sprostowane przez autora w ostatnim, szczególnie cennym biogramie Gustawa Zieliń- 
skiego(zob.M . Kra j e w s k i ,Gustaw Zieliński ze Skępego - życie i dzialalność,Ziemia 
Dobrzyńska, t. 2, 1992,s.69-94); A. M. S t o g o w s k a, Wpisany w epokę. Gustaw Zieliń- 
ski(1B09-1BB1),Płock 1996; Najstarszy syn Gustawa z drugiego małżeństwa, Karol praw- 
dopodobnie zmarł między 1881 a 1885 rokiem. Występuje on bowiem jako żyjący w 1881 
(zob.Z i e I i ń s c y, 1-Viadomość,cz.2,s.261), brak jest natomiast tego imienia w wykazie 
spadkobierców w księgach hipotecznych w 1885 roku. 


[t' 
, I 
,.; 


Potomstwo Gustawa i Urszuli Romockie;: 


'J 


Józef Zieliński(29), syn Gustawa i Urszuli Romockiej urodził się 
w 1845 roku w Łążynie. Studiował rolnictwo w Warszawie, a następnie 
na uniwersytecie w Leuven w Belgii i na Sorbonie w Paryżu. Na mocy 
testamentu ojca otrzymał cenne zbiory biblioteki skępskiej. Księgozbiór 
ten przekazał w latach 1902-1907 Towarzystwu Naukowemu Płockie- 
mu, zapoczątkowując Bibliotekę im. Zielińskich. Był korespondentem 
kilku czasopism mazowieckich z terenu ziemi dobrzyńskiej, publikując 
artykuły pod pseudonimem "Józef znad Drwęcy", 
Po śmierci matki odziedziczył w 1866 roku dobra Łążyn. W mająt- 
ku tym poczynił szereg inwestycji i w 1872 roku szacunek tych dóbr 
wynosił 666 tys.złp. Był znanym w Królestwie Polskim hodowcą bydła, 


228
>>>
biorąc udział w wielu wystawach rolniczych. Na początku XX wieku 
dobra Łążyn znalazły się jednak w trudnej sytuacji finansowej i zadłu- 
żone wystawiono na licytację. W 1904 roku od Towarzystwa Kredytowe- 
go Ziemskiego kupił je Konstanty Zieliński(40). W 1921 roku dzieci Józefa 
wykupiły jednak Łążyn. Majątkiem tym zarządzał do 1939 roku Walenty 
Zieliński. 
Józef ożeniony był z Elżbietą Wysłouch. Pozostawił trzech synów: 
Gustawa(30), Walentego(31) i Kazimierza(32) oraz córki: Marię, Urszulę 
i Emilię(33). Zmarł w 1905 roku w Warszawie. 
* AWK:N Toruń.KHip.Łążyn: B . C h r a p k o w s k i .Z. Z g i e r li n ,Łqżyn gm.Obrowo. Ze- 
spół dworsko-parkowy,Toruń 1994: Kra j e w s k i ,Słownik,s.399-400 gdzie dokładna bi- 
bliografia; W. P r u s k i ,Hodowla zwierzqt gospodarsldch w Królestwie Polsldm w latach 
1815-1918,t.1,Warszawa 1967,s.494,t.2,Warszawa 196B,s.266. 


Gustaw Zieliński(30), syn Józefa urodził się w 1870 roku. Był 
archeologiem i etnografem. Współpracował z Towarzystwem Naukowym 
Płockim. W 1930 roku otrzymał tytuł Członka Protektora TNP. 
*T. C h r o s t o w s k i ,Potomstwo,s.30: Kra j e w s k i ,Słownik,s.39B. 


Kazimierz Zieliński(32), syn Józefa urodził się w 1830 roku. Z 
wykształcenia był inżynierem chemikiem. Interesował się i studiował 
muzykę. Pracował w koncernie naftowym w Baku. Zginął w czasie re- 
wolucji 1917 roku od kuli tatarskiej. 
Ożeniony był z Anitą Blixt, którą poznał w czasie studiów w kon- 
serwatorium sztokholmskim. Ze związku tego urodziło się dwóch sy- 
nów: Edward i Zygmunt oraz córka Wanda. 
*T. C h ro s t o w s ki ,Potomstwo,s.31; Kra j ews ki ,Słownik,s.39B; Z i e I i ńs ey, l-Wa- 
domośr.,ez.2,s.261. 


Walenty Zieliński(31), syn Józefa urodził się w 1877 roku. Przed 
I wojną światową studiując w Warszawie związał się z ruchem niepod- 
ległościowym, organizując stowarzyszenie "Sęp", skierowane przeciwko 
zaborcom. Redagował przed 1914 rokiem czasopismo "Wieś i Dwór", 
Na początku I wojny światowej walczył warmii rosyjskiej, gdzie 
otrzymał Ordery św.Anny, śW.Włodzimierza i św. Stanisława z miecza- 
mi. Następnie walczył w I Polskim Korpusie gen.Dowbór- -Muśnickie- 
go, dochodząc do stopnia majora i otrzymując Krzyż I Korpusu Polskie- 
go. Po I wojnie światowej wykładał literaturę polską w szkołach śre- 
dnich. Od 1921 roku był współwłaścicielem majątku Łążyn. 
W okresie międzywojennym prowadził aktywną działalność spo- 
łeczną. Był prezesem Rady Nadzorczej Spółdzielni Rolniczo-Handlo- 
wej w Dobrzejewicach. W swoim majątku w Łążynie urządził salę ludo- 
wą (w tzw."Dworku"), gdzie odbywały się przedstawienia dla chłopów i 
służby folwarcznej. Na terenie powiatu lipnowskiego zorganizował I Pułk 


229 


j 
I.J
>>>
, I 


Przysposobienia Wojskowego Konnego, utrzymując go z własnych fun- 
duszy. Za działalność społeczną otrzymał w 1938 roku Złoty Krzyż Za- 
sługi, przedstawiony do tego odznaczenia przez Starostwo Lipnowskie. 
W latach 1928-1939 pełnił funkcję prezesa Lipnowskiego oddziału Związ- 
ku Ziemian. 
Wysiedlony z majątku przez Niemców w 1939 roku, spędził oku- 
pację w Warszawie. Po zakończeniu wojny zamieszkał w Kawęczynie. 
Zmarł w 1947 roku. Pod koniec życia był sparaliżowany. 
Był autorem kilku tomików poezji, m.in. "Królewskim szlakiem", 
"Czarodziejskie wiano", "Stara kaplica", "Gehenna Warszawy". 
Ożeniony był z Marią Clou von Heidenfeld. Z małżeństwa tego 
pozostawił córkę Magdalenę i syna Jerzego, który poległ w czasie II woj- 
ny światowej. 
.. AWKW Toruń.KHip.Łążyn; AP Włocławek,Akta Starostwa Powiatowego w Upnie z lat 
1945-1947(własnoręczny życiorys Walentego Zielińskiego z 30 sierpnia 1945 roku); 
B . C h r a p k o w s k i ,Z . Z g i e r u n ,Łążyn gm.Obrowo. Zespól dworsko-parkowy, Toruń 
1994; Z. G o d l e w s ki ,Lipnowski oddziol Związku Ziemion,Gospodarz,R.l,1928, s.9- 
10; Kra j e w s ki ,Slownik,s.408-409; M. M. G r z y b o w s ki, Z twórczości literackiej 
Walentego Zielińskiego,Notatki Płockie, 1981,nr 4,s.42-46; (J.K.),Pierwszy pulk P. WK."So- 
kola" pow.lipnowskiego, Gospodarz, 1928,nr l,s.8; T. Ś w i e c ki, F. Wy b u I t, Mazow- 
sze.s.543. 


,I 


Potomstwo Gustawa i Anieli Romockiei 
Władysław Apolinary Zieliński(39), syn Gustawa i Anieli z Ro- 
mockich otrzymał w wyniku działów rodzinnych w 1885 roku majątek 
Skępe. W rok później według Słownika Geograficznego Królestwa Pol- 
skiego dobra te składały się z folwarków: Wioska Skępe, Wymyślin, Kierz, 
Zajeziorze, Pokrzywnik, Żuchowo, Obóz i Huta o łącznej powierzchni 
7995 mórg. Władysław został również właścicielem nie wchodzących w 
skład dóbr Skępe majątków: Koziołek, Grabowiec i Wierzbick, który sprze- 
dał w 1892 roku bratu Ludwikowi(41). W 1905 dokupił jeszcze majątek 
Kukowo. 
Władysław ożeniony z Marią Wodzińską miał dwóch synów: Sta- 
nisława(45) i Maurycego(46) oraz córki: Marię Anielę(47) i Marię Lety- 
cję(48). Zmarł w 1929 roku. 
.. AP Włocławek,KHip. Chodorążek,Grabowiec,Kukowo.Skępe, Wierzbick; SGKP,t.lO,s.666, 
T. C h r o s t o w s k i ,Potomstwo Gustawa Zielińskiego, Notatki Płockie,nr 4.1981,s.33; 
Według Księgi adresowej,s.2039 w 1926 roku w skład majątku Władysława Zielińskiego 
wchodziły: Skępe(4511 ha), Kukowo(398), Rzuchowo(304), Skępska Wioska(185), Sum i- 
nek(409), Zajeziorze(289). 


, i 
11'1' 
, " 


, I 


Stanisław Władysław Zieliński(45), starszy syn Władysława 
urodził się w 1902 roku. W 1920 roku brał udział w obronie Lipna przed 
armią bolszewicką. Ukończył Wyższą Szkołe Rolniczą w Cieszynie, 


230
>>>
a następnie odbył służbę wojskową w Szkole Podchorążych Rezerwy w 
Poznaniu. Po śmierci ojca otrzymał dobra Skępe oraz Grabowiec-Kuko- 
wo. W 1933 roku kosztem 40 tys. zł. rozbudował dwór w Skępem. Budy- 
nek dworu otoczony był rozległym parkiem. W skład zabudowań fol- 
warcznych w okresie międzywojennym wchodziły: stodoły, obory, staj- 
nie, magazyn, chlewnia, kuźnia. W części zachodniej od dworu znajdo- 
wały się duże sady. 
W 1927 roku odbył kurs pilotażu w Bydgoszczy. W sierpniu 1939 
roku został zmobilizowany do wojska. Brał udział w kampanii wrze- 
śniowej jako porucznik - ochotnik 4 pułku lotniczego w Toruniu w skła- 
dzie lotnictwa Armii "Pomorze". Walczył na własnym, prywatnym sa- 
molocie RWD-B. Następnie wyemigrował do Francji, a po jej kapitulacji 
znalazł się w Anglii. Walczył jako kapitan-pilot w 306 dywizjonie my- 
śliwskim w Church Stan ton. Zginął 30 grudnia 1941 roku w czasie poje- 
dynku z niemieckim Messerschmittem nad Kanałem La Manche. Leciał 
wówczas na samolocie Supermarine Spitfair nr P-3945 w tylnej osłonie 
bombowców na Brest Został zestrzelony podczas walki nad Brestem 
(Francja) i utonał w morzu. Pośmiertnie został odznaczony przez Na- 
czelnego Wodza gen.W.Sikorskiego Orderem Srebrnego Krzyża Wojen- 
nego Virtuti Militari. wczesniej trzykrotnie odznaczany był Krzyżem 
Walecznych i polową Odznaką Pilota. 
* AP Włocławek,KHip.Skępe,Grabowiec,Kukowo. Prawdopodobnie po śmierci ojca Wła- 
dysława(39) majątek znalazł się we wspólnym posiadaniu jego synów Stanisława i Mau- 
rycego, który zmarł w 1931 roku. Pierwszy zapis w księgach hipotecznych pochodzi 
dopiero z 1931 roku i właścicielem całości dóbr jest już tylko Stanisław Zieliński; 
T. C h r o s t o w s k i ,Kpt.pilot Stonislow Zieliński,Notatki Płockie,nr 2,1975,s.14-16: t e n- 
że ,Potomstwo,s.31,33; J a s i e w i c z ,Lista,s.1179; M. Kra j e w s ki ,Skępe.Zarys dziejów 
i obmz wspólczesny,Skępe-Rypin 1996,s.107; t e n ż e .Slownik,s.406-407; T. S ł a w i ń- 
s ki, Księga lotników polskir.h 1939-1946,s.543; R. Tę ż y c k i ,Ślody poety GustClWO Zie- 
lińskiego w Skępem,Notatki Płockie,nr 4,1981,s.53; Wykoz polegJych i zmarJych żolnie- 
rzy Polskich Sil Zbrojnych na obczyźnie w latach 1939-1946,Londyn 1952,s.334. 


Ludwik Norbert Zieliński(41), syn Gustawa nabył od brata Wła- 
dysława w 1B92 roku dobra Wierzbick (ok.350 ha) za sumę 22 tys.rubli. 
W latach dwudziestych XX wieku Ludwik zbudował w Wierzbicku dwór. 
Majątek prosperował niezbyt dobrze i w roku 1935 i 1936 był wystawio- 
ny na licytację, do której jednak nie doszło. Po śmierci Ludwika mająt- 
kiem zarządzał jego szwagier Noskowski. Żoną Ludwika była Kazimiera 
Wydżga, która mieszkała w pałacu do 1945 roku. 
* AP Włocławek,KHip. Wierzbick; BDBZ Włocławek, park dworski Wierzbick.sygn.P-120/ 
W; Księga adresowa,s.2039. 


Jan Nepomucen Zieliński(42), syn Gustawa otrzymał w 1BB5 
roku w wyniku działów rodzinnych majątek Wola Wymysły, który sprze- 
dał w 1903 Kazimierzowi Różyckiemu. W 1903 roku kupił od swojego 
przyrodniego brata Józefa(29) Osówkę(ok.4300 ha, dobra leśne). Mają- 
231 


J
>>>
I, 
IIII 


. tek ten jednak również sprzedał w 1913 roku Witoldowi Swięcickiemu. 
Jan ożeniony był z Emilią(33), córką Józefa Zielińskiego(29). 
* AP Włocławek,KHip.Wola Wymysły, Osówka; Z księgi hipotecznej Osówki trudno wy- 
wnioskować, czy Jan otrzymał ten majątek od brata Józefa jako posag żony Emilii; 
T. C h r o s t o w s k i ,Potomstwo,s.33. 


232 


"------
>>>
TABLICE
>>>
Barthel de WeydenthaI 


Według herbarzy szlacheckich ród Barthel jest pochodzenia nie- 
mieckiego. Pierwszym znanym przedstawicielem tej rodziny był Jan 
Barthel(l), burgrabia grodzki ostrzeszowski, żyjący w końcu XVIII wie- 
ku. Miał on syna Jana-Fryderyka(2), a ten z kolei dwóch synów: Jana- 
Fryderyka(4)(syna) i Wilhelma-Fryderyka(3). Jan-Fryderyk ożeniony z 
Marianną Eiserman miał synów: Ludwika, urzędnika w Warszawie i Fry- 
deryka, wylegitymowanych w Królestwie Polskim ze szlachectwa w 1855 
roku. 


*B o n i e c k i .Herbarz,t.1,s.115-116; U r u s k i ,Rodzina,t.1,s.9B. 


Wilhelm-Fryderyk Barthel(3), syn Jana-Fryderyka był pierwszym 
znanym szerzej przedstawicielem tego rodu. Urodził się w Warszawie 
24 stycznia 1813 roku. W latach 40-tych XIX wieku był prawdopodob- 
nie właścicielem części dóbr Zbójno. W źródłach występuje jako obywa- 
tel ziemski zamieszkujący w Adamkach. W 1854 roku od rodzeństwa 
Nadroskich, spadkobierców Adama Nadroskiego, wykupił Nadróż koło 
Rypina za sumę 27 tys rubli w srebrze. Prawdopodobnie rozpoczął w 
tym majątku budowę pałacu i założył park. 
Z żoną Marianną Ryssel (ur.w Genewie w Szwajcarii w 1808, zm. 
w Zbój nie w 1848 r.), miał syna Alfreda Kaliksta(5). Wilhelm-Fryderyk 
Barthel zmarł w Zbójnie 19 stycznia 1856 roku i został pochowany na 
cmentarzu w Oborach. 
* AWKW Rypin, KHip.Nadróż; Brak materiałow źródłowych dotyczących Zbójna w I po- 
ł.xIX w. utrudnia jednoznaczne stwierdzenie, czy Wilhelm Barthel był właścicielem 
części tego majątku. Świadczyć może o tym miejsce urodzenia i śmierci Wilhelma i jego 
żony. W Gazecie Handlowej,1B51,nr 16. ukazał się poza tym artykuł Wilhelma Barthla, 
zawierający dokładny opis dóbr Zbójno,(zob.W. G r a b s k i ,Historia Towarzystwa Rolni- 
czego 1858-1861,t.1,Warszawa 1904,s.497-502); Niewątpliwie właścicielem Zbójna lub 
części tego majątku był w tym czasie Antoni Sumiński: Kra j e w s k i - M i e t z , Zabytki, 
5.94, 104 gdzie błędna data śmierci; U r u s k i ,Rodzina,t.l,s.9B; Miejsca oraz daty uro- 
dzin i śmierci zawierają inskrypcje nagrobne Wilhelma Barthla i jego żony na cmentarzu 
w Oborach. 


Alfred-Kalikst Barthel(5), prawdopodobnie jedyny syn Wilhel- 
ma urodził się w 1836 roku. W 1857 r. został zapisany jako właściciel dóbr 
Nadróż. Zmarł 22 lutego 1863 r. mając 27 lat i został pochowany na cmen- 
tarzu w Oborach. Po jego śmierci żona Stanisława z Grabińskich została 
spadkobierczynią dóbr Nadróż i wyszła ponownie za mąż za Władysława 
Piechowskiego (zm. w 1882 r., pochowany na cmentarzu w Oborach). 
Alfred-Kalikst z żony Stanisławy pozostawił syna Alfreda-Józefa(6). 


23
>>>
Aleksandrowicz 
herbu Aleksandrowicz vel Kosy 


I 
7 
Hipolit(l884-1945) 
(ż.Stanislawa Borecka) 
(Loohodo j 922-I94') 


1 
Marcin 
(ż. Helena Bachmińska) 
I 
2 
TomaSZ(?-1794) 
(ż.Marianna Ledóchowska) 
I 
3 
Stanislaw(?-1826 ) 
I 
4 
Karol 
I 
5 
Hipolit( 1825-?) 
(ż.Katarzyna Romanowa-Koszkina) 
I 
6 
Hipolit(l850-1916) 
(ż.Olga Narbutt) 
(Chdm;
 Wj 1896-1904) 


8 
Jerzy(1885-1960) 
(Okrągla 1922-1945) 


Tablica I 


I 
9 
Tatiana(l892-1972) 
(m. Wlodzimierz Jacymirski) 
(Wichowo 1922-1936) 


10 
HTlit'., 1940) 
13 
Aleksander(ur.1965) 


I 
II 
M T,a j '''_'942) 
14 
Adam(ur.1965) 


I 
12 
Elżbieta(ur.1945) 


I 
15 
Marek(ur.l972) 


235
>>>
Barthel de Weydenthal 


.
 
'1 


I 
3 
Wilhelm Fryderyk( 1813- I 856) 
(ż. Marianna Ryssel) 
(Nadróż 1854-1857) 
I 


5 
Alfred Kalikst(l836-1863) 
(ż.Stanislawa Grabińskal 
(Nadróż 1857-1863) 
I 
6 
Alfred Józef(?-1916) 
(ż.Anna Chelmicka ?-1918) 
(Nadróż 1863-1916. Salin ] 886- I 918) 



 


7 
Artur 
(ż..Janina Piwnicka) 
(Nadróż.. Salin 19]6-1939) 
I 


8 
Wladyslaw 


II 
Ewa 


12 
Alfred 


I 
'I ' 
. I 


236 


'--- 


1 
Jan 


2 
Jan Fryderyk 
I 


9 
Stefano 890-1 937) 
(Moszczonne ?-1937) 


Tablica II 


I 
4 
Jan Fryderyk 
(ż. Marianna Eiserman) 


10 
Boguslaw
>>>
- 
- 
- 
c: 
eJ 
:.= 
.c 
c: 

 


oC 
CJ 
cu 
-:
-N 
o 

 


N 
CJ 
...... 

 
= 

 
= 

 
J.... 
Qł 
-= 

 
CJ 
rI:J 

 
Qł 
N 
J.... 
O 

 



 
M 
00 
. '" 
 
"'M'" 
 
OOOM 
00_00 
-.- t'I 
",-OO..J. OJ)"'
 N' 




 ._ Q.) O O 
OO


 o-. 

O
 
UJ
 , 
C '" '" 

Z
 ...,

 r- 


 00 
u.- 
 

O 
 
r- N's 
;; - '" 
O oN 
"CI 
M '" N 
'" 00 
00 
..;. '" 
.o: 

M 
 

MOO 
00-.- o 
",00 o .c O 
u 

;Z
6 ::I 
'" 
oN 000-. 
...b o - \r. o M_ 
O\oo

 
 o-. . 
E 
:-;

 
"'
 ..b N
 
"I:t C v. r- ",00 
.c 
 oó 
 00 0 '" oo
f"'i 
v". ooN oo _ '" o-. 
.s

o .p.J-;' 

- 



 ... '" . 
c.- - 
 .= Q.g 
c..
o 00 00 ...00-. 

;;C;
 c..- 

 -'- 
 :o;: .. '" 
""!N OO 
 -c .- 


 t'I 
! 
r-- 
'" -c 
e. 
o oN - 
tli) :!:!- 
2. "CI 
 
N 00 
00 




 
r- M 
oN 
0000 


 
::Ń- 

 
 
"CI 6 
=,Z 
..J '" 
'" 
E 
o 
6 
I) 

 
'" 
'" 
00 


 

.

 
v -6iI c: :E 
C 
:; 
= "0'0 


 

 


. 
00 

'" 
00 00 
'" - 
00 
_N 
. U 
",N 
..ł. '" 
00 0 
_tli) 
",= 
.o:
 

 
:o 

 
I) 
'" 
'1;3 
::E 
-N 



 
:o;: 

 

 
 
ME
:;? 
O'N F 
coJiJ 
O C .. 
=:.
 tj 
:;
 
.... 

 


, 

.,.. 

o-.0 
O Mo-. 
N 0-.- 
0-.-'" 

 E g 

 
.€ 
_.0:0 
:;;:; i "' 
c 00-. 
Sgo
 
cc"7 
"';; 
coo 
"'- 

 
 
-N 
 

 o 
tli) 
2. 



8 
N M 
0-.0-. 
-- 

 ej 
'" N 
00....: 
_.o: 

'" 
0\ .! =5 
- E 
=' ::I 
""1) 

 
'" 
ci) 
g 


M
 
c;
 
- ::I 
.,.. !! 

 
'" 
.... 
g 


8 
M 
o-. 



 
M 

 o-. 
o-. 
- 
O 
 '" . 
o-. M 
_ ..ł. 

OO\ 
::I N- 

 '" N 

 
 U 

 lU 
 
..ł.;;;

 
- oN 
 = 
"Q .
 
 
N-c M 
:::00-. 
..J"7 
",00 
._M 

o-. 
"",- 
"'" '" 
oN .- 

tII) 
::I 
8 


M 
..ł. 
o-. 


 
No-. 
Ci'"7 
_M C o-. 
_ cu M 
_o-. 
cu- 
=:N 

 
'" 
O 
tli) 
2. 


237
>>>
-- 


;; 
- 

 

 
.- 
- 
oC 

 

 


.! 
: 
: 

- 
Q.'" 
- -'" 
cg 


 


 

",-", 

 2 
V"J'" 
'iij 
::E 

 


--. 
- 
Ń 
u 
--- 


N 
CJ 

 
- 

 
Z 
= 
,.Q 

 
aJ 
..= 

 
CJ 
CJ 
.... 
S 
- 
aJ 
..= 
U 


238 



 

 t .. 

-s c::-
 
:

 
g 
:
- !::"fi 
:g 
 
 ...- .
 
o
.
-.... 
u 
-",E 
.: 
c c o 
 .- 
- .
 a; 
 
:a .- ::I 
""
 
 
"" '" .... 
-Ni) - 

'" 
!:::. 





 
OO
::I 
-:of- 
C"-. CI] c 

.!!!
o 


.c
 
'" ::s 'N'U. a 
c o -_ 
O""'a'" 

's ::E 
!- o 
....- 

e::. 


:::-;s 
",-'" 

i 
. o 
e-. -'" 



 
00 
:;.
 
"'C c.o 
(\I a
 
E-iij
 
::E 

 


u 
_ _"c 
(\I E E 
oC 
 B 
Col VI o 
r-- __ o Q.. 


tI 

..c: 
! 


O' 
o 
00 


, 
r- 
"'d" 
r- 
::::"N" 

 
 
cnm.-.. 
'-Oti)Z
 
.- cu.o 
C :a o 
(\I_O 
-::
 
V"J . 
.!:!. 


.... 
Col 
(\I 
V) c 
.!::fJ 



OO 
000 
0 00 
00 - 
- ' 
,r- 
e-. r- 
.;;
 
- o 
"'d"

 

] 
Q 


1
>>>
; 

 
CJ 
.- 
- 
.c 

 

 


,-.... 
N 
N 
(,) 
'-"' 


N 
u 
Q)JG' 
- ..... 

 s::: 
Z - 
N 
u 
=.D 
,Q2 
:r....- 

 
 

..E 
.I) 

'c 
u.s 
Ut/) 
. .... ':I 
e :9 
_....J 

 

 
u 


o- 
° 
00 


, 
.... 
v 
....
 
_ N 
i'2 

«IU 
U; Z l5 
\O .c 
 8-0\ 

Q
 

:!:!. 



 
'" 
00 


- 
...."" 
........00 
0000- 
__00 
":'e-;; 

 N 
 
_",,,, 

....- 

u'" 
u O"" 
ClI :q O. 
C..J.... 
011"'- 
__00 
:::J- 

g 
;:00 


 
.£:J 
e 


u 

u 
-- '" 
....- 
u o 
._ O- 
CII.E
 
c "'- 
__ ...s:::.!:! 
NOU
 
- ; -
 
 

:E!
 
e.g 

 . 

 


N 

 
c;'f'g
 


2:
 
__1«:1 
łAN
N 
N



 
-- 
 

 
 C 
'7 
.A



' 

 o..J'N 
 
_-FŃ"Cv; 
=ca


 
= 0;: '7 ..D ';i 
"O '" 
 00'.1) 

"'oo 
C'3 00 - Ń 


oC; 



-;" 
_ u-c--o 
:(;;:::: 
... -",'- . 

oftj tj 

aJ N 
'" 
'" 
Q 



 
:.;;ji 
u 
ClI -- 
c-6 
c '" 
o
ci) 
- -i: 7U 
CII..c 

 .
 
::::E 
g 



 
:.;;ji 
u 
:.c 
ClI' 
.5
 
.... c'" 
- ClI 
 
...,-0 
..... 
g 



 
:.;;ji 

 u 
.!!E 

.E
 
ClI U 

v5 
g 


M
 
MM 

M 
:;:
 
.--0 N 
_000-.- 
M\O-O\ 
M
 ;.- 

-

 

.!..

 
\00 U] U] 
00 
 oN S 
_ _""C u- 
e'" O';i 
tri .! 
 
.
 
....D M ,..,,) 
"O .
 M 

'7
 
",M . 
':a o:: ;; 
::::EO
 
...;
. 
_
 c 
'" .- 
-",.s- 
o.!:! 

;: 


co 



 
-
 
c!. 
 c 
ti"

 
::!;caJaJ 
C . 
"3 .
 

.a 


 
g 


C;;'-- 
M ._
 
O\

 

 
.5 

"E 0- 
ClI 11 '" 
c __..,J 

 .c eS 
 
.s'c ::::E 
c 0,- 

--", 
.... 
'N 
-o 
gg 


6 
 
00 M 

 
 


, ' 
C-. M 

 M 
E

 
:I :.;;ji . 
c. 2 c 
Go) .D "c.. 6' 

 ;11 
 
ClI ;:- 
C -
 ..D ..:, 


::::E

 
crJ"; 
 o 

1a

 
.....- -- 

 '" 

 
 
c) 
.'" 
ClI U N 
__ _u:I 
... oN 
ClI -o 

 S 



 
M 

 


, 
M 
M 

 
. 

 .&
 
:: -v0\ 

 '2
-;" 
00 :I: .
 \Ó 
 
- .! -c 
 
 
...«-0 
crJUM
 




 
-.... 

O 
1:! 
'" 
'N 
-o 
o 
8 


239
>>>
;; 

 
tJ 
.- 
- 

 

 
E- 


I 
I 
ji 


"'"""' 
C"'\ 
N 
u 
'-' 
N 
U 
I Q)Jt::' 
I I 
....... .... 

 s::::: 
Z N 
= u 
..o 

 o 
J. N 
'-' 
Q) 
 
..c '" 
:J 

.g 
U ro 
Ur- 
.,..c .
 
e .= 
...........J 
Q) 
..c 
U 


240 


=
 


 
_ o 
. -"'
 



 
",::.::Iij 
.... 
 "':o 
'C 2 
 
CII"'
 
f-5 

 



 



 
"d- 
00 


. 

 
....
 
...."d- 
-.... 

oo 
,,- 
.eJ, 
u- 
_ ClI 00 
",-- 

 
 

'" 
s 

 


8 
V) 
00 


o 
'" 
 
....
.... 
_N"d- 

 u 00 
C '- 

C;' 
o E z
 
"'0",00 
..... c- 
....Iij
 
.Q 
 
-N
 

'" 

 



 
'" 
:t
 
o o 
CII

 
c a 
 
c
- 
ClI O 

 .- Co Ó 
'"' !'2 :t 
ClI :I o 

 g
 

::.:: 
5
 


N 
00 
'" 00 
V) - 
00 ca c!. 
-;
o 
-'" '" :t 
o :t o 


 Iij 

 
:t 
t"") N c.,.!:! 
",

Cj 
'c v} 
.- '" 
Eoo 
0- 
ON 


 


.c 
 
'" o 
 
NC
 

 


M 

 
00 


. 
V) 
"d- 
00 


j' 
'" ClI 
'" - 
u 
ClI 

 


N'N' 
;;;; 
-- 
. . 
....0 
"d- 0 
00'" 
-- 



 c
 
:;
 

 


 
.... 
'" 

- 
00 . 
o'" 
",,,, 
_ 00 



 

 tU 
 
o
..:J 


...... 



 
.....i ::'::0 
N'"Cf!
 
:I 0- 

 c o 
g :t 
- o 

 Iij 

:t 
Ol) 


 
00 
 


. 
'" 
00 
00 
-- 

 o 

 N :t 
"'-0 0 
"")Iij 
:t 
Ol) 
e 



 
-;; 
:t 
o 

 


8 
00 
'" 
o 
'" 
00 


ClI 
'C 
.... C 
....CII 

 


8 
"d- 
'" 


NN 
0\ .
 

 :t 

OI) 
ClI N 
C 
 
",=1;1 
.... ClI"" 
::t1:j 
::I 
Ol) 
-o 
'" 
f- 
g 


.... 
'" 


. 
.... 
'" 
00 
c 
;;;
 


. N 
'" 00 


=- 
o=:- 
_U)_ V'lł"'1 

 

 

 



 ::::: 
V". ._ 
 00 :; 0\ 
N 
 f ::-
 -c:: 
'"'
-'" C.II-'" 
=

 

 

::;: ::;: 

'-' - 


'"
>>>
Chelmiccy herbu N alęcz (cz.4) 
Linia Onufrego (zob.cz.l, nr 8) 


8 
Onufry(?-1815) 
(:I:.Teodozja Cissowska) 
(Chalin. Malanowo. Plomiany, Turza) 
I 


(Chalin 


I 
34 
Sylwester(?-1848) 
(:I:.Aniela Nalęcz) 
18 I 5-1848. Plomiany 1824-1848) 
I 


36 
Antoni 
(ż Karolina Kossobudzka) 


37 
Henryk( I 826-1896) 
(ż.Józefa Wyczalkowska) 
(Plomlany 1852- 1854) 

 


Tablica VII 


r 
35 
Praxeda 
(m. Karol Zboiński) 
(Kikól) 


38 
Teodora 
(m.N Jackowski) 
(Chalm 1853-1876) 


39 
Witold 


40 
Gustaw( 1849- 1898) 
(:I:.Aniela J3Żwińska) 


41 
Stanisław 
(:I:.zofia Koziebrodzka) 


Chelmiccy herbu N alęcz (ez.5) 
Linia Franciszka 


42 
Franciszek(poł-XVłII w.) 


I 
43 
Józef 


Tablica VIII 


44 
Tomasz 
(Mokowo 'I-ok. I 81 5) 
I 
46 
Wincenty(1786-1846) 
(:I:.PuIcheria Koziebrodzka) 
(Mokowo 1815-1835) 


I 
47 
Eufemia 
(Mokowo 1838-1862) 


I 
45 
Jakub 
(:I:.Teofila Przyłubska) 


48 
Leokadia 
(m. Konstant y Wysocki) 
(Mokowo 1838-1878) 


49 
Ferdynand 
(Mokowo 1862-18(7) 


241
>>>
tI: 
CJ 
.- 
- 
..c 
tI: 

 


I I 
[ 


I I 


CI) 

 
rfJ. 
= 
..c 
;... 

 
..c 

 
eJ 
CI) 

 
Q 
CI) 
CI) 
.- 
u 


242 


;i 
;i 



 
o 
00 
-: 12_ 
...:w: .
c 
o s.- 
. N E 
EXJo 
N -"O 
c;:: CO CO 
Q,I::D:: 
N N co.- 
"O 2.!:? 

",OI) 
.- ::J 

- 
::E e 

 



 
... 
- 
 

 N 
':u 
C,j . 

'Do 

 

 


...: 
N 
00 


. 
00 
O- 
..... 

- 
_CI:J 0- 
OO..ol
", 


B
 
-0F3- 


o- 
c


 
"'
Zoo 
""':I '" 
..oI 



 
.- .o ..:w: 

 c:e 
::E C 1:! 

eu 
O 
"O 
'" 
es 



 
'" 
-
 
00 '" 


- 
Fi e-. ... 

 'DoS 
c
.!:! 
C'OE
 
v

i! 
""':I.
 
 
o
 

 
es 


-...., 



 
'" 
 
-". 
"'C;; 
'
::E 

 

 

""... 
E "",.
 
0"'- 
L.
if 
...... '" 
'0 aS 
1ii 'Qb 
.. ::J 
'-'-:3 


 



 
:.;;i 
g 

2i
 
c O 
 
_ ;1!
 
__ CD .... 
- ... .-0 

 -.- 

g!::. 



 
J::;:_ 
 O 

 

 
C ""-o 
o C "'" 
 

oE 
o 
 1:! 
""':I:.c;
 
g 


o
 

 
v 
.: 0 00 

.
 

 

 

 

- 


:::::- 
v
 
00... 
... -"c 
Q,I":-E 
"0""'0 
coo- 
00
-;;8.. 

.- 
 
Q,lE.o 


 
es
 


N 
.....
 
'" . 
00 e-. 
--" 
..... . '" 
-....,- 
Q,I-... 
N 00.- 
"'- 
 
......c:i

 
C '" . 

::Ev 
....

 
r. "'_ 
... . 
.
 
 
:0 00 
0..- 

 C 
'e 
O 
"O 
'" 
D:: 


...., 
'" 
00 



 . 
....,- 
'" - 
00 00 



 
N..5oo 
c'
 "7 
C'OJ2
 
\,C) -i: en 00 

 .- 


.
 
e-. en 
... 
'Do 
::J 
e 


;:;:; 
..... 
00 

.,;. 

; 

.= 
-E 
o 
"O 
'" 
es 



g 
oo
 
- . 
. ..... 
e-. o- 
000 

- 
o '" 
-".c 
E
 
o - 
f-.
 

o 
N

 
'" .- 
,,=f'-J. 
":!: E 

 
0-:_ 
E-- ::E .
 
-" c 
",.c 
... ... 
i
 
-o'" 
c.. .- 


 
.en 



 


o. 
 
-:12 

 
 


 

...
 

....,o 

 

 

 
 

 



 
g 



 
-- 
o" 
0.8 
- '" 
. - 
..,.0.. 
N"'; 
00 ..c 
-... 

o 
:=S-u 
Q,I 
 .- 
N -- 00 
_oC ::J 
1::!::;3 

g
>>>
CJ 
.- 
- 
..c 

 
E-- 



 

 
...... 
- 
QJ 

 
= 
..c 
J,... 
QJ 
..= 

 
(,J 
rI:J 
c.ł 

 
N 
U 


"2 
.... 

 
o 
...
 
Q,j E 
N u 


 
'" 
C 

 

 


G' 
'" 
00 
-= 
!
 
.... 
o
 
...,"0 00 
o- 
N . 
_ -O 
'" 
:3 

 


. 
..... 

..., 


 
U) 
,.:::g
 



 
'" . u 
'u 2 1D 
NCca--= 
C':I C..,. 
... 
OO 
'-01"7 
_a- 
"'- 

oo 
....- 

u 
 
'E 
O 
-O 
'" 

 


..
 
..... 
00 
0\ C 
 


 
. 
-O 
'" 
:Q 
t:! 


-=-N' 

",a- 
Q,j

 
'E

 
00 .t:S 
 
 
"O:.c' 
0....-0 
--'" 
:;..
:3 

 
tS- 


_
N 


:;o "2;;(; 
'" U) . - t.i 
 
C


 
'''I 
......E-;oooo C 
'" 
_;;__-"'C':I
:;O 
c..
O -....c- 
:i -- !'i Q,j O O 
....
E r;)C;:;j 
_ u "N r:; i) 
ID"'" E .- 
_
 -8 


c; 
..., 
00 


"2 

t! 
'" ::s 
....f- 

gr;f 
__ 
 00 
'" "5 E'"7 

c..!;; 

'fl
 
N O 

 
 


 
'" 
C 

 


c;o 
OO
 
OON
 
-: .
 
 

..:
 
"C O ' 
;c15
 
tr. C ca- 
C a QJ 
Q,j.o 
..J :UE 
ID o 

-g 

 



 
:.Q 

 
o 
=.... 
.- 
 
"0- 
..,. C':I c.. 
,.:::-0 
oc;; 
Q,j ::s 
..JE 
o 
ex: 
g 


c-;- 
:a '2 c::' 
.... . 
_ U) '" 


a- 
::E o 00 
0....- 
_u 
._ o - 
:;..015- 
" '" - 
__ o 

 C 
'" o 
2
 

- 



 a- 
C"-. -.. 00 
. ",- 
S=:
O 

 2
 

c..- 
c '" u 
o .
 'E -
 
-::iNg 

 
-g 
ex: 


243 


, j
>>>
Czarnomscy 
herbu Jastrzębiec 


Tablica XI 


I 
4 
Marial1na(zm.1876) 
(m. Hipolit Wąsowicz) 
(Tluchówko 1835-1880) 
I 
9 
Marian Wąsowicz 
(Tluch6wko 1880-1903) 


I 
Franciszek(1 poł.XVIII w.) 
(l. Katarzyna Murzynowska) 
(TIuchówko 1738-?) 
I 
2 
Michal(I1 poł.XVIII w.) 
(TIuchówko ?-1800) 
I 
3 
Tomasz(?- ok. I 833) 
(Tłuchówko 1800-1833) 
('-W_'
 ka) (' ;JWn
) 
567 
Roman(ł 800-1 892) Izydor Kazimierz 
(Tłuchówko 1833-1835 (Tłuchówko) 
dobra skonfiskowane w 1835) 


I 
8 
Józef 
(Tłuch6wko) 


II 


Duczymińscy herbu Rogala 


Tablica XII 


I 
3 
Ignacy 
(Tulibowo 1800-1823, 
Orłowo 1816-1823) 
I 


1 
Franciszek(1I poł.XVIII w.) 
I 
2 
Leon 
(l. Marianna Ciborowska) 
I 


I 
4 
Franciszek 
(l. Elżbieta Duczymińska(6» 
(Orłowo 1823-1850, Glewo 1845-1856) 
I 


I 
8 
Franciszek 
(Orlowo 1854-1858 
Glewo 1854-1858) 


I I 
5 6 
Róża Elżbieta 
(m. Piotr Carowe) (m. Franciszek Duczymiński(4)) 
(Tulibowo 1823-1854) 


I 
7 
Karol 
(Orłowo 1858-1868) 


244
>>>
* AWK'N Rypin,KHip.Nadróż; Usta TR,s.96; Inskrypcja nagrobna na cmentarzu w Oborach. 


Alfred-Józef Barthel(6), syn Alfreda-Kaliksta w chwili śmierci 
ojca był dzieckiem. Zapewne dlatego dobrami Nadróż zarządzała jego 
matka. Od 1886 jako właściciel majątku występuje już Alfred-Józef. Żoną 
jego była Anna, córka Adolfa Chełmickiego, właściciela Okalewa. W 1886 
roku odziedziczyła ona po ojcu majątek Balin. W ten sposób dobra te 
liczące wówczas powyżej 400 hektarów i wycenione na 54 tys'. rubli, 
leżące w pobliżu Nadroża, powiększyły stan posiadania rodu Barthel. 
Dobra Nadróż składały się wówczas z folwarku i wsi Nadróż, Rumunek 
Nadróż, Huty i osady Reszki. Łączny obszar wynosił 1633 morgi (ziemi 
ornej 1018, łąk 154, lasu 320), budynków murowanych 12 i drewnia- 
nych 15. Alfred-Józef zmarł w 1916 roku, pozostawiając czterech synów: 
Artura(7), Władysława(8), Stefana(9), Bogusława(10). 
Nie posiadamy żadnych wiadomości dotyczących Władysława i 
Bogusława Barthlów. Prawdopodobnie sprzedali swoją część majątku 
bratu Arturowi i opuścili Nadróż w okresie międzywojennym. Stefan 
Barthel(9) urodzony w 1890 r. kupił w 1917 roku majątek Moszczonne. 
Zmarł w 1937 roku i został pochowany na cmentarzu w Oborach. 
* AWK'N Lipno,KHip.Moszczonne; AWK'N Rypin. KHip.Balin. Nadróż; Spis obywa te- 
li,1905,1912; SGKP,t.6,s.862; Księga Adresowa,s.2044; Inskrypcja nagrobna na cmenta- 
rzu w Oborach. 


Artur Barthel(7), syn Alfreda, urodzony 6 stycznia 1889 roku. Po 
śmierci ojca, w 1916 roku otrzymał część Nadroża. W latach 1917-1934 
wykupił pozostałe części od braci i stał się jedynym właścicielem mająt- 
ku. W 1918 roku otrzymał po matce Annie z Chełmickich dobra Balin. 
Obszar majątku Artura Barthla wynosił ponad 1200 hektarów, Był oso- 
bą znaną w powiecie rypińskim ze względu na szeroką działalność spo- 
łeczną. W 1916 r. po utworzeniu w Rypinie Koła Okręgowego Polskiej 
Macierzy Szkolnej został członkiem jego zarządu. Od 1927 r. był człon- 
kiem Rady Nadzorczej Spółdzielni Mleczarskiej "ROTR" w Rypinie. W 
tym samym roku został prezesem zarządu Spółdzielczego Rolniczego 
Młyna Parowego w Rypinie. W latach 1935-1939 pełnił funkcję prezesa 
Rypińskiego Oddziału Związku Ziemian. 
Ożeniony z Janiną, córką Ignacego Piwnickiego właściciela Sosno- 
wa, pozostawił córkę Ewę. 3 września 1939 Artur Barthel wyjechał z 
rodziną do Warszawy. W 1942 roku, po śmierci żony zamieszkał z córką 
we Włocławku, gdzie zmarł 11 kwietnia 1949 roku. 
* AWK'N Rypin, KHip.Balin, Nadróż; Księga Adresowa,s.2024,2068; Sprawozdanie Spół- 
dzielczego Rolniczego Mlyna w Rypinie, za czas 1 lipca 1931-30 czerwca 1932,Rypin 
1932,s.9: Chełmicki,Pamiętnik,s.67; F.Hajkowski,Sp61dzielczość mleczarska w po- 
wiecie rypińskim,Warszawa 1929,s.35: J asiewicz,Usta,s.72 błędnie podaje, że zmarł w 
czasie okupacji; Krajewski.Slownik,s.36; reI. Ewa Barthel-Hupka (córka); Alfred Bar- 
thel (bratanek). 


24
>>>
Dziewanowscy 
herbu Jastrzębiec (cz. l) 


I 
Jan(łpoł.xVI w. 
(Z.Zofia JeZewska) 
I 
2 
Andrzej 
(z.N.Łukowska) 
I 


I 
3 
Klemens 
(z.N.Przeradzka) 
I 
S 
Jakub 
(Z.N.Janczewska) 
I 
7 
Mikolaj(ll poł.XVlIw.) 
(Z. Katarzyna Miłańska) 
I 
9 
Kazimierz 
(Z. KonstanCja Gralewska) 
(wł.Gulczewa k/Golubia) 


I 
12 
Juliusz( Julian)(?- I 772) 
(Z. Ludwika Pawłowska) 
(Płonne) 


Tablica XIII 


I 
10 
And rzej (zm I 722) 
(kasztelan rypiński) 
(zm. bezdzietnie) 
(Płonne) 


I 
4 
Krzysztof 


I 
6 
Franciszek 
(rotmistrz królewski 
I 
8 
Aleksander 
(z.Justyna Karska) 
I 
II 
Józef 
(z Barbara Raczyńska) 


13 
Antoni 
(Z. Marianna Kawęczyńska) 


245
>>>
; 

 

 
CI: 
CJ 
.- 
- 
.c 
CI: 

 


-- 
N N 
N 
(,) ... 
'-' c 
CJ 
QJ N 
.- 
 
..coD 
aJ.I2 
Nx 
- 
 
.. ro 
f'-J . - 


 


 
N 
= :g 
..c;:j 
-....... 
QJ ro 
..c .= 

....J 
CJ 
f'-J 

 
O 
= 

 

 
QJ 
.- 
N 

 


246 


N 
r-- 
r-- 


. 
 
C' '" 

-" 
.--'" 
c 
 
cqO
 
:::

 
N";
g 
'N'

 
'" "- 
::I 
 
=
 
..;
 

 



 
..., 
00 


r-- _
 
:c

 
- 200 
.Z
 
u '" c: 
r-- 
 
 
 



 
: 
 

::..: 


 



 
r-- 
N 
00 
ci- 
'" 

óO 
.::t;;;; 
Oc c!. 

's 
 
O c: 
Q
 


"'
 

'" 
U_ 
U oo 
.0_ 

 C!. 

 '" 
f- .- 
.!!! 
 
-..... 
»", 
U N 
CUC/J 
cql.) 
'"")
 


..;;; 
U 
"C -. 
cq 
 2 
W) -___ 
Q,lQ...o 
v ł- .:; 


8 

 
g 


..., 
..... 
00 

- 

tob 
ON 
E
 
o
 
 
 
g 
 
- 
...,-c:
 
N
eca 
:i=j 
E 
 

.E 

Q, 
-. " 
c-. c: 
d-.&. 

C/J 
- u 
:
 
u
 

 
'ił 

-g 
...J 

 


. 
..., 
J._ 
-00 
- o- 
N.- C 
Q.,» 
N 

 
'" 

 


N 
J. 
Q,I 
O Os 
N°N 
= 

 


;0- 
N 
00 



 

 
:.;;; 

 
O 
cq la 
....
 
Q,I !:! 
N N 
-00 
""'... 
i: 
E 
O 
o 
g 



 
Q,I 
'" 's 
-N-N 
cq 

 


:::- 


M 
'" 
00 


00 , 
00 c-. 
"7 U 

i
 _
.!:!
 :.;;;
 
ci- "ił 
 ;;;; .: 
;;;; E 
 
!:::" _ o- , 0...£:00 (QO_ 
:..:; "'''' .::t O g"7 :::-B":' 
N
- 'c 
aJ
_
 '.!:!
 
"'C::
-""'o-C::-.i'oo 

_ 
0\ ::I '" '" N E",,,, - U _. '" 
- ::: o;: "- O 't 00 .C: -'" , 
::ISF QN"7
 
]i 
..., 
 
 -o ..... 
 -
 U. N 
.- !S . 0"0 N " O 

C/J 

O Ś
 
....
 '" 

 ] 
'" 
N 

 


00 
O 
00 


,..:, 
00 
r-- 


= f 
 
Q,I 00 
U _ 
::I :o "" 

 E:!!! 5 
8.
 .
 

 
 
 
z 
 VJ 
C
't:I 
cq O 
'"") Co
>>>
; 

 
to: 
CJ 
.- 
- 
.I:J 
to: 
r-. 


,...... 

 
N 
() 
'-' 


CJ 
Q) 
.
 
..c 
Qł.J,......, 
NM 

 
...... 1-0 

 t: 

 N 

 () 
=.g 
..c
 

 
 
Q) .!!:! 
..c g 

E 
CJ 

 ro 

 :
 
O...J 
= 

 

 
Q) 
.
 
N 
Q 



 
 
r- 
r- 
o- .. o- 
r-
r- 
- "'- 
E '
e!. 
N N"_ 
.2

 
M ° 
 
 
_.....:..:0 
c ..:..: 

::...; 
::
 
.. - 
.- :: 

 N 
.. '" 

 :J 
"O 
-N .. 


 


c;:; 
V) 
00 



 
1_- c-;- 
r-mO\ M- 
OO
V) MM 
r-
OO 00'" 
:=.. C5 "7 :::.. 
 
C.c- -- I 
,g
n

ii 
I 
e 
 


c;:; 
.... 
00 


.... 
(II 
....'0 
M":':: 

 


. 
r- 
00 
 
r- .. 
:::.
 

 e 
.e 

 
",0...- 
o- ''' .. 
N-05
 
(II:!::": 
-
 


 


..:.:: 
Gol 
N 
'" 
M .- 
M U 
C 
(II 
r.. 

 


o- 
.... 
tu" 
... 
r.. 
 
Gol o 
-o :: 
;
o 
-:;; 
 .
 
 
GoIO'
 
- ..,....j 



 
oS 
'" 
'c 
e 
CD 

 



 
r- 
o- 


_00 
M 


o 
c
 
(11- 
....,'" 
N 
::::I 
l::! 
6 


c:; 
 
- 
ł-."O 
- 



 
.g 
 
:::.

 ł
= I""") 
.c -_ c ...... .rJ 00 
oE3: CO
 
 
oo......:J- Q,łcc- 
- 
N C m 
-
 U tU 
_r- -: 1U 
-łł C C C .U' o t'f') :... "O 
...... C;....; .- :::..: Gol :..: 

 
:g'-' 
-- 


 
 
O O 
:..: :..; 

 
 



 
V) 
00 


o _00 
00 -. C"-- tri 
r-
 '00 
_..:..:: tr'I_ 
_u_ o- 
..c 00 OO"'l::t 
CJ i 
 - tr, 
r- .
 g .
 
 
 
N U :;! ::-- 
 O 
.0' 
 
 M (II 
 



 Q.,.o 


 a 
ł- o; 

 6 


M 
o- 



;:;;- 
00 
o- o- 


=-
 
N . 


 
.:.i.... 
9
- 

g
 

 
"7 
CI: GJ,...... 
_O_NO 
.....
 o
 
c 
 o 
° '" 
 
a..-go 
CQ 
.
 

,....j 
"'
 
:;;: 
g 



..b 

gg 
c- 
_"'0 0 
M Gol 
 
..J
 

 


(II 
-o 
M c 
.... (II 

 


N C 
.... (II 
...., 


..... 
c 
:s 
.... E 
eJ) 
. 
N 
247
>>>
";i :::- 
-'" a- 
U) 
- .c , 
 .0 ..., - 
l::! r- 
 ;; C 
co- 

 I- =.0: ::J 
'" a- V E 
2 ...- =- ..... 

 c o' =
 OJI 
CJ o :a _0"C
 -trl.c o: .... 
V) 
.
 - ....a- N 
.- 

 - =- 
- 
.c 
 
 ° 
.fii c 

 
 "'" 
:s :s 
E- g g 



 
:s: 
: 
X 
"O 
o.. 
 

 Q) 
.c .
 
::J 
 
..::o:: O-N 
= :: 

Q. 


J:;. 

 
J-. 
O 

 
= 
J:;. 
J-. 
QJ 
..c 

 
ej 
CI.) 

 
O 
"C 
N 

 
...... 
C 
O 


248 




 
(U .
 
;;; 
 
....15 
"C U) 

o 


 


co 
r- 
co 
 

_N 
r-'\D 
r-0co 
cor-- 
___--;"
N 




 
0000 co- 
"7
:::E o 

 JL;;; 
 

 
-N
 
-.-Q)""O\f3 

 .


 
J:: .
 .:łi oc) 

 

 
 
 

 
.5"'7 
_ ""O c.. "d" 
::aJ::;; 
"u) - 

 
 
 
;;;.

 
.. - 
 



 
e3- 


N 
..., 
co 


";'
. 
-"'
 
:a
 
c
Lt 
M 
 S
 
OJIQ:!CO 
....co""';' 

t;.. 
Q) ° 
I-
 
-N ° 

-'" 
'" 
o:: 


;; 
° 
a- 
-
 


 


 
- , 
'i
 
=CO 
a--- 
'" Q) 
::J .!:! 

-;; 

 

 


G' 
° 

 a- 
V , 
o: 

 
J.:

 

£:.:..:: 
CO,Q) 
-V" 
N

 
.
 -;.
 
--"'...;I 
::J 
 . 

 O:g 
CO


 
=0' 
U;O
 
...."'CO 
-g]:;; 
-Q)'" 

V5
 


 
N 
"'CI 
'" 
o:: 
-
 
:.;;; 
U) 
.c
 


 
.!! j5 


3 
.
 1: E- 
r-=
c 
!!
 
U)o 

.ct 
!!::2 


 
.s 


o;- 
° o;- 

 ° 
. a- 

 '2"'7 
co-"'o 


: 
C 0- 
\O 
 
 .
 

 
.E 
en ",.!:! 


 

- 
.
 
!:..
 


o.r, 
...,
 
a-..... 
- V 

a- 
00-;"- 
00 o v-. 
-co"" 
1l

 

'5'= 
"d" -5 

 
; 
.
 
J..tI)"Ci 

.s 
 
o
 


 
;,.: 

 


r:: 
..., 
a- 


-b 
° 
a- 


-'" 
Q) 
.. 

 
 

co
 
'-"'...;I 

 .
......... 

.E
 
.a
""7 
oU
 

 C .

 
 B
 


 
-N
 

N 
al 
e:- 



 
c;. 
o
 

.:(;' 
:::.ł.sg - 

 

 
ClI o ' 
v; .g.:! 
N ::J CJ 
 

.
 ;-, 
CQ
:a 

J: 


 


ClI 
...,.: 
..... C 
ClI 

 


0;- 
M 
C- 


, 
o.r, 
....M 
NC- 
N ...- 



 
'" 

 

 


_.s 
.....:; 

 -o;- 
'" ..-, 
-"'C- 
i-;- 
0 00 



 
::I t- 
O
V)
 
..... ClI 
::E 
E-o 
- 
Q)-'" 
I- .N 


 

O:: 
C-
 
M 
C- 
N'7 
,-00 
.
 Ci 
C-.5 :: 


 

.!: 
o.. 
'" 
C, 


ClI 
- 
co; 
"O 

 



 

 E: c; 
C.
 
 
r- G, g.,g 

1
 


..., 
M 
...., a- 



 
-;"0:..::- 



 
00 "N ca 
 .
 
i

 
.Eo;- 
.- co Q) 
 U ł-J 
.5 

_\O


 
E"i)
 -ł-
r:.. 
o :r: 
 .- 
 M 
Q :!:!;
 
.
>>>
- 
- 
;- 

 
CI: 
(,J 
.- 
::c 
CI: 
E-- 



 


;;; 
x 
c; N 
Co o 
. ..c -; 
=
 
z- 

 
-N .U'

 
C'iI
 ...... EN 

 


 
w 

 


CJ 
.- 
N 

 

 

 
;.... 

 
= 
..Q 
;.... 
Q) 
..= 
;;o.. 
CJ 
C'-) 

 
O 

 
CJ 
O 
Co-' 


:o 
V 
00 
0\=""7 


 
::I 
t: 
6 



ti_ 
-L: 
 
 
o -- u 
_OO_
O 
-=

 



 



 

 

.
 
._... 
 o 
f';
g.g 
:;El:j
 

 
 


N- 
r- 
00 


. 
00 .
 
 


 
... 
;; 

 




 

'" ... 

 
.
 
O\oc 
"'7 
 'c.. 
v"_ «I 
vc...J 

Oai 
(ij"
;; 
.c 
 ::E 

 :! 

 
G) '" N 
V5
-g 
-
 
5
 


._ O 


 
...... ; c!. 
:;
 
.
 


"2 
.( .... 
NO\ 
...."1:IOO
 
- '" - 
-i 


 
"'''Oct
"7 
:I _o 
...:I :: ;,
 
E.: - 
° Co... 
C;-UCi; 
(/):;2N 


 


N 
..... 0\ 
U", OO 
VJ 
 --;:"7 

.
 ;;O 
_ 00 



 
 
.f! _5' 
 
:! .
 0.- 
;1!
 
.....

 
CFJ 
- 


N- 
r- 
00 
= 
. 
O C 
C
 
... 
N 

 


N 
00 
00 
..c "'7 
u 0\ 
G)r- 
.- 00 
M U- 
- -Cj 
 


 
;, 

 


a- 
G) 
- 
'" 
G) 
....,! 
..... 
CFJ 


M 
0\ 
00 


..:.:. 
G)N 
NOO 
",00 
N.- - 
- 
 
 
C'iI .... 
a- 
 
'- ;
 
r- 
r- 
'" 00 

......- :-::---;" 
. \,C ...... 
 ...... 
V'I 00 \O VI \O 

V)_OO :t 00 
QJOOI- 0- 
N-

 

O 
M:
 1i1 1 = 
 
j 
- 
 -= 
 
Q 
.: 
 .£ ... 
 
:::, O ::2


 
ł-o -= 
 
...,...:1", 

OO 


249
>>>
Jeżewscy 
herbu Jastrzębiec 


I 
3 
Ksawery 
(Czumsk) 


l 
Józef(zm.1756) 
(ż. Katarzyna Rościszewska) 
I 
2 
Benedykt 
(ż.Józefa Zboińska) 
(Czumsk, Rościszewo) 
I 


Tablica XVIII 


I 
4 
Ignacy(ok.1772-1852) 
(ż. Konstancja Mostowska) 


Jeżewscy herbu Lis 


I 
2 
Jan 
(ż Anna Bystram) 
I 
4 
Florian(?-ok.1835) 
(ż.Salomea Gościcka) 
(Dzialyń 1830-1835) 
I 
6 
Cyryl(?-1842) 
(Działyń 1838-1842) 


l 
Franciszek(poł.XVlll w.) 
(Dorota Jezierska) 
I 


I 
8 
Dominik 
(Skrwilno 1891-1921) 


Tablica XIX 


I 
3 
Mateusz 
(ż. Marianna Dzialowska) 
I 
5 
Nikodem 
(ż. Konstancja Zaborowska) 


I 
7 
Anastazy(1823-1884) 
(ż.Ksawera Cissowska) 
(S,",,'1no 
 1891) 
10 
Emilia( 1863- I 952) 
(m.Zdzislaw Rutkowski) 
(Szpetal) 


250 


I 
9 
August 
(Skrwilno 1891-1921)
>>>
Karnkowscy 
herbu Junosza (cz. l) 


I 
Mikołaj(l' pOI.XV w.) 
(l. Dorota Korytkówna) 
I 
2 
Tadeusz 
(ŁE'..... I ") 
4 
Piotr(?-' 604) 
(l. Anna Moszczeńska) 


I 
3 
Jan(?-'617) 
(l Dorota Moszczeńska) 
(Karnkowo ok '564- l 6 l 2) 
I 
6 
Stanisław( l 566- l 646) 
(l. Marianna Kuczborska) 
(Karnkowo 1612-1646) 
I 
8 
Stanisław 
(Karnkowo 1646-?) 
(Sikórz 1647-?) 


Tablica XX 


I 
7 
Jan 
(l.zofia Rokszycka) 
(Sikórz 1609-1647) 
I 
9 
Sta nisław(?-ok. 1654) 
(l.Anna Łulecka) 


I 
10 
Gabriel(?-1667) 
(l. Konstancja Mniewska) 
(Sikórz?-1667) 


I 
5 
Stanisław 
(arcybiskup gnieźmeński) 


Kuczkowscy herbu Wąż 
l 
Antoni 
I 


I 
2 
Jan(zm 1797) 
(Z/owody, Zaduszni ki, Kurowo) 
I 


I 
4 
Wincenty(zm.ok 1822) 
(l.Katanyna Nanymska) 
(Z/owody i Kurowo 1819-1822) 


Tablica XXI 


I 
5 
Anzelm 
(Zaduszniki 18 l 5- l 827) 


I 
3 
Stanisław 
(Zemiki) 


251
>>>
., 
, 


'I 


II 


- 

 


C'3 
(,J 
.- 
- 
.c 
C'3 
f-4 


r- 
"'
 
",1;1 
- "'
 
r;!. 
 
 
_", 
] c-;- 
e Lo
'"-- 
-.c«l
 - 
C'; .0'-0 
C-' 
::!: 
_ CI) 
"'
 
c 
o 

 

 


-- 
N 
N 
U 
'-' 



 
N 
tI:J 
O 
= 
= 

 
= 

 
:.. 
Q) 
..c 

 
c:.J 
tI:J 

 
O 

 
= 
:.. 

 

 


252 


co 
r) 
r- 


, 
 

 
$ 
N ...or---_ 
r--- --N 

 cO c6
 
r-_oo C'; co- 
-;- 
 
 ";: 
 .J. 

. u O 
 N 
E 
 
-N 
 
 
 

 ....J 
 - 
 .
 
 


 .s

 
UJ 
 '" .- F 
-N . 
 .c a Cd 

£j 


 
::!: CI)
 
CI) -N 

 
 


'2 

 
U 
 
E 
.... e 
41 v; 

.
 o 
""') '" 
c 

 
:; 
-. 

 


co- 
co 
 
r- '" 
-
 
N 
 
r) 
 


 
'i::'z 
....-'" 
.S E 
Q., o 
c;; 
CI) 

 


'2 

 
'" 
.c 
:c 
- - 
_co
IX_N 
- C'; CU N 
cz:::! 
Dl) 
i:' 
ID 

 


.¥ 
41 
 
Nr) 
'" N 
_ r- .- u 
_ eJ . 
c.rJ 

 2 
Lo 
 
t.I. 


i 
s o 
e .rJ 
co OJ 
-;"::6 
 

 
.- 
 
!::.cco . 
.,;::;,2'
 
 
co- C 
O ca N C'; 
.-. C a v.-::£ 't 
'" r- _ 
o( "la 
 CI) 
 
::Ę
 
 
N
 
 
'-'
 
 

 
 
'-' E 
o 
c 
o 
OJ 
Uj 

 



 
;;; 

 
 
c c 
C "
 

o.. 
:=c: 
::I '" 
""'), 
g 


'2 
-"" 
 
i 
 
CI.) 
= 

 
E
 

 _::Ja 

-
 
 
 
 
.
 f- S 
 
la 

 

 " 
...; E 
'-' 
 
;;; 
u 
.c -. 
.


 

 
 "["c U- 
e C 
 i:'.
 c 
N 
 - 00.. c 
=
ac£ 


V;
- 
CI)
E 

 
 
;;; 
'" 
o
 
-g -= 



 
£: 
.
 
 
"O oD _ 
""')O
 
g
>>>
io-I 
io-I 

 



 
c:J 
.- 
:Q 

 
E-- 


'" 
'" 
co 


-- 
M 
N 
O 
'-" 


. 


O 
...._'" 
..,..,.,co 
CO co_ 
"'7-: 0 



N 
::::


 
..:;:: .!:! O '7 

:B.....: 
"' 
 ..,... 
r-._ 00 cO 
-y -(;j 
C:'::. O 
co_ 

cOooo- 

 -g 
 -
 

 O.V) 
... 
 
00 
N
 


 

 



 
IS 
C"'-Jr:::- 
0_ 
=
 
=
 

 o
 
= 
 
,.,Q u.. 
Jo.. o 
 
CIJ .5 
-= 

 
U 
C"'-J 

 
O 

 
= 
Jo.. 

 

 


r::- 
00 r::- r:: 
00 _0000 
I uOOoo 
= .c :;: "'7 
co E o V') 
 
=_00 00 
Co-_ 





 


r:; 

lii1t 
-o
 


 


-.6 
.... 
co 
o M 



 
. co 
00-0_ 

6
g 
::::...:.£
 
.o.
O r.!.. 
;i
; 
V
.c
O 
N C U . 
 
..3 :g

 
- -

 
 

O
 


 
t!.
 
0- 
N 

 


N 
..,. 
CO 
'7 

N 
O",..,. 
CO
CO 
- "'- 

.g
 
'" oj:; 
 
 
N
",
 
'-'
] 

.
 
.
 


"ff-o 
-
 
 
0 0 

 - 


:.;;; 
O 'E N'
 
"'N:a", 
E ::I 
o
 

N 
g
 


co 

 -- 
I g


 
r--o...Q\_o... 


d:d:gg
 
.

C;

 
C,łU-_ o _ 
a- 
 _
 
 
 
 
 
NbJ)
O

O 
-- b.O
 Iii"': 

 '5, 
 - 
 

g


 


.,.,
 
o..,. 



 



 
o co.... 
OOCO-
 
N 
 
.
 
 
-"!
:.o 

 .. '" 
-
O 


a- N 
-
Vi
 

"'7
-;" 
(l)00_r- 
-- :r: 00 I 00 
g



 

 ...... .
 o 
 c 
-!
o
 
2;

g 

 "0..£ 
 
gO:.:: 



 

- 

 o!:! 
 

 E
 
CQu
 
-
 
Ó.
 
"O.....
 
CQ:g
 
- 

- 
g 


r:::-c; U- 
l"- ("f") _._ 
Q\O\oc 
"'7-;"

 

;;;8.o 
ooo-.0c. 
--IZ)N 
V C o .
 .,g 
'" 
 
 1;1-;::; 



'" 
F . E 
aNN 

-- 


c;; 
'" 
a- 


. 
"'
 
a-a- 
CO", 
-a- 

:z 

'" 
-a- 

.
 
 

 
 
- O 
rJ'J...: 

 

 


M 
\l) 
a- 



N_ 
CO....\l) 
-a-", 

-a- 

 . - 
CQc;r:, 
_ CO_ 
"'-a- 
'Cif- 
N "O...: O 
'" 
.;2 
 
- -- u 
:a
 

-';, 


 
oN 
N
 
t!. 


c;; 
.,., 
 
a- CO 
-'" 
. a- 
CO _ 
r-1-r.-. 
00 V') O 0\ 
-r-O\M 
-00_0\ 
CC_._ 


OJ.j 
CCfJ'}o\O 
;;:;U}
-
 

 
.= O 
U E g::;j 
'" b.O '" 
:'::O.!:! 
..c:oo 
O
 
c:: 
.ś 


253
>>>
Karwosieccy herbu Lubicz 


Tablica XXIV 


I 
3 
Aurelia 


1 
Gabriel Antoni(?- 1799) 
(t. Marianna Paprocka) 
(Ostrowite, Mazowsze ?- 1 799) 
I 
2 
Tomasz 
(t. Agnieszka Borucka) 
("'-ik f 799-1834) 


4 
Polidor 
(t.Łucja Rapacka) 
(Ostrowite 1834- 1 873) 
I 


I 
5 
Leokadia 


I 
6 
Julian(184J-?) 
(Ostrowite 1873-1905) 


I 
7 
Henryk(1856-?) 
(t.zofia Czapska) 
(Zlotopolszczyzna, Szczepanki) 


Machczyńscy 
herbu Machwicz 


Tablica XXV 


I 
6 
Piotr(?- 1 83 I) 


1 
Paweł 
I 
2 
Piotr 
(t. Katarzyna Świetawska) 
(Sosnowo 7-1812) 
I 
4 
Wojciech(zm.1824 ) 
(t. Marianna Święcicka,zm.18 14) 
(Sosnowo 1812-1827) 
I 
7 
Ignacy(ł 799- 1 890) 
(t.Aniela Lasocka,zm. 1 849) 
(Sosnowo 1827-1870 
Brzeszczki Male 1840- 1 870) 
I 
9 
Aniela( 1 839-ok. 1907) 
(m.AdolfPiwnicki) 
(Sosnowo,Brzeszczki Małe 1870- 1 907) 


I 
5 
Hipolit 


.1 


I 
3 
Franciszek 


I 
8 
Marceli( 1 800-1868) 
(t.Ewa Luboradzka) 


254 


'-
>>>
Borzewscy herbu Lubicz 


Ród Borzewskich wywodzi się 
z wsi Borzewo pod Płockiem. Pierw- 
szym znanym bliżej przedstawicielem 
tej rodziny był Paweł syn Grzymisława 
z Borzewa, kanonik płocki i warszaw- 
ski, kanclerz nadworny ks. Janusza na 
Czersku i Warszawie występujący w 
źródłach w 1400 roku. Pierwszym z 
Borzewskich, który pojawił się na tere- 
nie ziemi dobrzyńskiej był Stanisław, 
łowczy w 1627 roku i podsędek dobrzyń- 
ski w źródłach z lat 1632-1640, podpi- 
I sał elekcję Władysława IV Wazy. Miał 
on trzech synów Jana-Ludwika, staro- 
stę lipnowskiego i dworzanina królew- 
skiego z 1648 roku, Andrzeja, właściciela 
dóbr Borzewo i Krzysztofa. Andrzej po- 
zostawił syna Pawła, o którym wiemy 
tylko, że miał syna Wojciecha(l), asesora na sejmiku dobrzyńskim w 
1773 roku. Synem Wojciecha był Ludwik(2). 


Q\1i 
 ' 
/j0 

;'\ %. 1 ' 
 t 

\t 1ffl 

¥tl.tl ; 

, 



- 


"- ,. 
- ., ,II 

 - 
-- 

 
 - - 1.- 


tlr _-
- 
 


* Lauda,s.378: B o n i e c k i ,Herbarz,t.2,s.66; C z a r n i e c k i ,Herbarz,t.1,s.300: N i e s i e c- 
k i .Herbarz,t.2,s.257: U r u s k i ,Rodzina, t.1,s.351: Urzędnicy,nr 1459,1585,1602. 


Ludwik Borzewski(2), syn Wojciecha, znany jest jako asesor sej- 
miku z 1779 i 1784 roku oraz komornik graniczny dobrzyński w 1789 
roku. Był wówczas właścicielem dóbr Konotopie i części Jarczechowa, 
gdzie wysiewał 45 korcy żyta i 6 korcy pszenic y 1). Majątki te zapewne 
sprzedał i w 1790 roku kupił od Aleksandra Zielińskiego Ugoszcz 2J . Po- 
siadał również dobra Chojno 3 ). 
Ożeniony z Salomeą, córką Antoniego Nałęcza, właściciela Hor- 
nówka, Steklinka i Zębowa, pozostawił synów: Antoniego(5) i Kaliksta(6) 
oraz córki: Honoratę(3)(ożenioną z Julianem Dziewanowskim z Szafar- 
ni) i Brygidę(4)(ożenioną z Alojzym Piwnickim z Gulbin). Ludwik Bo- 
rzewski zmarł w 1807 roku, pozostawiając swoim spadkobiercom dobra 
Ugoszcz i Chojno. Nadzór nad majątkiem objęła wdowa Salomea, która 
dokupiła jeszcze w 1815 roku Giżynek, a na krótko przed śmiercią odzie- 
dziczyła po ojcu Hornówko. Salomea zmarła w 1823 roku i wówczas 


25
>>>
; 

 



 
(j 
.- 
- 
.c 

 

 



 

 

 
- 
o 

 
= 
"Q 
- 
Qł 
..c 

 
eJ 
C'-J 

 
o 

 
C'-J 
o 

 


:i 
: 
x 
c5-. 
0.'" 

-"" 
N '" 
Lo 
 

 O 
'5 1J- N 
'N 
 
..: '" 

 f! 
., 
I- 

 



 

 
.c: 
'0 
N 
cł= 
..: '" 
""':)c: 
E 
O 

 

 



 
00 
r- 
00 



 
N 
00 

OO 
Cr- 
..:00 
.......- 
- 

 
.... 
-'" 
 
 
..: O 

 ;
 
"L: 
 
O '" 
_ :J 
"""es 


'" 

 
 
N 
r::- 
o-. -'" 
r- N
 
N &J-.b 
Lo -'" 
.
 C
 
M .5-""
 
 
N '" O 
..: ..:-"" 

 
 
 
es 



 6' 
o-. M 
- 
o-. 



 

 .r o-. 
t'3 5 00 

o
 
:: '5 g 
 
"N 

 
..:-'" 

E
 


 



 

 
.c: 
c:.= 
..: !,! 
.......N 
o-. '" '" 
'" - 
..: ., 

 12 
O; 
c.. 
.t!. 


N 
M 
o-. 


 


 
00 
 O 
.- 
 


 
'" 
:J 
es 


c 
o-. 
00 


N 
'" 
00 
 
_0 

 o-. 


 
..: ' 
_ c-. 
r- .
 
 
O O 
Loi:3 
=;g 
es 


.
 
"'c:; 
- Lo 
:s 
-os: 


:::. 


o:: 
M 
o-. 
CN 
..: ", 
V .v;"
 
'" O 

 
 
-"" 

 
:J 
es 


c 
O 
M _ 
C 
-os: 


:!:! 
..: 
N :s 
- E 
O 

 



 
=
 

 
N 
U 


255
>>>
- 
- 
; 

 



 
c.I 
.- 
- 
.c 

 

 


I 
I 
, II 



 
N 
rI'J. 
O 
= 
= 

 
= 
,J::;. 

 
Q) 
.= 

 
U 
U 
.- 

 
e 
Q) 

 


, I 
I 
II 


256 


o 

 
o 

..c 
... u 
-'" CI) 
",.- 
.c c 
...,::1 
N N . 
; g 
 
E '; o!! 
0:c6i 
E- 
-
 
c:!:a 
.z 
oN _ 
-c-;- 
00 
N 
..... 


'2 
-'" 
N 
 
'" N 

 
 
 


 
:; 
 
CI) 
f- 
e!::!. 


a... :=:- 
o
 
-=

 

c.. 
E-
 


c 
o 
E 
,.., 
N 
rJJ 


'2 

 
.c 
Q. 
.- 

 
c o:! 
-o BiS; 
-eVJo 
...... ...
 
.....c
 
1ii 
o 
..... 
e!::!. 


c-- 
-b 
.... 
..... 


N 
o 

oo 

"'7 
g ("-- 
c c.. c:! 
v COI-'" 
 

g 
 
1ii 
 


 
t:J. 


N 
...., 
00 


..:.: 
CI) 
C 
..., 
-N 
8 



o 
... 
 
-'" o 

..c 
.:o::o
 
Q,) 
.c 

g::l 
'C::; 
 o 
...., c ... 
 

 
-
 
r
 ... tO 
-...CI.' 
;j'
 


 


. 


 

- 
O" 13 o 

 
 
- o 
:::.d
 
.!! 
c 
2, 


00 
O" 
..... 


'2 
-"'- 
"'N 

 00 
 
o - o 


. 
 
c g 
'c 
OO

o
 
. oJ ca..c.- 
c u :a 
1ii
z 
.Q 2, 
e!::!. 



c! « 
7:; « .c 
 
 
 

o 0"'0 00 
.c0
 -
N. 
CJS
 Cog vN 

CI)u -
I"'....,
 
.- U o o a 00 _ 
u...I"'-......c::N_ 
N.-'Ct;! u
 .'c:! 
o 'c r-.J. 
 
 
 o 

 9 o .C::; :g CI)..... 
 
c; 
 '-' c; 'c - 
 
« .- o « tO u 
-N C =-.,...jQ..)' t) 

-
 
 
-
 
 
:a 
 N 

 


,.., 
u 

 COl 
c 
.!:f 


o:: 
.:0::- 

OO 
N "'7 
'" c-. 
.- - 
V"J U 
 
- C N 
COl 
 
Lo ... 

e:. 


or. 
N 
00 
-'" 
o 
c.;. 
COlO" 

 .(7!:: 


 


 
'" 
'N 
-o 
o 
Q. 



 
..., 
00 

N 
.3 
 
..., e-;; 
- 
 
 


 


 
'c 
2, 



 
v 
..... 
00 


. 
'" 
v 
00 
N

_!:: 
-Qj
 

... 

 
o 

 



 
N 
00 
d- 
-
;;;o 

- 
:;;; 
N 
u 
CI.' 

 


or, 
00 


. 
'" 
N 
e OO 
O" COI- 
-

 
CI) 

 
-N 
-o 
o 
Q. 



 


 
= 
5 
 
e.c- 
eE-b 
00 .S Q 
 
- Lo ...,- 
COl u - 

 

 

 tOU 
- CI.' 
g
 



 
'" 
CI) 
COl -- 
e
 
c ... 
-
>>>
Łukowscy 
herbu Dolęga 


Tablica XXVIII 


1 
Michal(?-okI819) 
(Z.Marianna Pląskowska) 
(Działyń, Kijaszkowo 1-1819) 
I 


I 
4 
Genowefa 
(m.Eustachy Karwosiecki) 


I 
5 
Tekla 
(m.Symfonan 
Rudowski) 


I 
2 
Mikolaj 
(Z. Honorata Wysocka) 
(Działyń 1819-1830 
Kijaszkowo 1819-1838) 


I 
6 
Feliks Apolinary 


I 
3 
Stanislaw 
(ż. Momka Pląskowska) 
(Dyblin 1833-1837 
Ma/omin 1837-1838 
Mokowo 1835-1838) 


Mioduscy herbu Radwan 


Ta blica XXIX 


1 
Franciszek 
(ż.Marianna Gembart6wna) 
I 


2 
Damazy(ok.1745-1806) 
(ż.Anna Mokronowska) 
(Wielgie, Bo r cin 1-1806) 


I 
4 
Teodor(zm.ok.1835) 
(Z. Kunegunda Lasocka(l800-1878) 
(Wielgie 1808-1835) 
I 
6 
StaniSlaw{zm.ok.1841) 
(Wielgie 1835-1834) 


I 
3 
Julian(zm.ok.1828) 
(Bogucin 1808-1828) 


5 
Marta(zm.ok.1834) 
(m.Tomasz Sumiński) 
(Bogucin 1828-1834) 



 
8 
Anna(zm.1875) 
(m Gabnel Kamkowski) 
(Swiętos/aw) 


I 
7 
Teodor 


257
>>>
.1 



 



 
00 
00 


"7 


o;; 
r- 
00 


-D 
00 



 
CJ 
.- 
- 
.c 

 
E-c 


Ci" 
- 

 
:E 
N 'N 
-
 


, 

 ::(0 
_ '" r- 

:l:00 

o"7 
CII-oO 
OO;;;

 

c- 
'Co E 

tON 
-- 

 
-
 


 

- 


, 
.,., 
O- 
00 
-
- 
N:;; E 

:qN 
:2 g.
 



 
Ci"::E N" 
=łg
o: 
N e:;;: 
'

 
:..:- 
E 
 

... 
C 
bO 
... 

 G:' ':q 



 

 .
 
:::.
 
ClI g- 
0'5 
 
-

 
... 
-o 
tO 
E- 

 


o 
-D 
00 


..,. 
00 


 
..,., 
00 o 
00 -D 
- 00 
o..
 

 :I: 



 

:JS 
.... .' 11) 


N 
r-


 
"'. o 
 
VJ

 
-
 
o 
:I: 
... 
'c 
bO 
... 
':q 
b 


C 
r- 
r- 



 

 
= 
e 
o 

 

 
..c 
u 
= 
rJ1 
= 
..c 

 

 
..c 

 
u 
r;I.) 
..= 

 
N 
U 

 

 



 .J. 
00 ..,. 
..;. 00 

 o- c 
o r- 
 


 
 -_tl 
-
') v :t
0'8 
.
 
 - 
 .! i 
 
 
.- r3 
 c!. .
 o ci -: 
g 
-M"5 
-.,., ; 


 
- ;a.-.. .- N ..... __ _ 00 
.... o:: 
 u rJ'J c l_ 
a.. co 
 "Ci _ oC/) 
 o 

 c .... ClI tO 00 :I: 
Q:lc; :..: .c:l:- o 

 -- u 
 o.
 
-N .- -N :I:..J 
'-' 
-'2 
bO 
... 
':q 
b 



 
.,., 
..,. 
00 
6 
00 

 
m 
c 

 
E :I: E '" 

 ':::J 
,
 
'C '" 

.
 
 2 
o c.. 
C(;j 

 

 ... ClI ._ 
N !; 
-v :E 
 
-(;' 
 c .
 


 
::E 

 VJ 
 

 



 
-D 
00 

 N 
 

ca 
 
;::: 
C'ł")
oc 
o;;:; 

.!@gg.g 


 
.;cO'"7gp 


 
ca
oo VJ 
9 
--D .g 

 
-o- 
 g.
 
: c 11) r- "'C -_ 00 
., ... '6D
 ClI ::E - 

 -.; N f-o tO.
 
:;2 
 
 .:;; 
 


-;; ::Ę
 
:t 
- 
... 

 
... 
CD 


258 


:::- 


N 
o- 


ClI;:::: 
CM 

o- 
-- 
C
 

N 
:: E 
 

 c 
- ,., 

N 
U 

O' 


 
O
 


N 
M 
o- 


..b 
00 
00 


;;:::
 

r- 
N
 
'o _ 
""'..!. 


 
..., 
- 
-r;;c 


 
'C u 
CO.O'
>>>
Murzynowscy 
herbu Ogończyk 


Tablica XXXI 


Linia Ignacego 


1 
Ignacy 

 T ) 
3 
Józef 
(Z. Balbina Zielińska) 
(-- 11803-1832) 


I 
4 
Mateusz 


I 
2 
Aleksander 
(Makówiec?-1803) 


I 
S 
Antonina 


6 
Nepomucena 


I 
7 
Aleksandra 


Linia Antoniego 


I 
9 
Michał(zm.ok.1832) 
(Świedziebnia ?-1826, Ostrów ?-1832) 
I 


8 
Antoni 
(Z. Helena Radzymińska) 
(S"",,,",Im;'jów.K;,IO) 


I 
lO 
Józefat 
(kanonik gnieźnieński) 


11 
Bernard 
(Ostrów 1832-1864) 


259
>>>
'[ 
I 


260 


CI: 
CJ 
.- 
- 
.c 
CI: 
E-o 


,....., 
- 


N 
u 
'-' 


N 
Cj 
2 

 
Z 
= 
..c 

 
CI) 
..c: 
N 
Cj 
Qł.J 
- 

 
Z 



 

 



 
'" 
.::0::'" 
ClI 
 
No!! 
- -e i 
c '" 
ClI c 
Io.
 

. 

 



 
'" 

 

 
'" 
oC '(3 
,.,
c 


 
;j 
':;j 

 

 



 
'" 
'" 
u
 
.. O 
t= .
 
 
.2: 
.g 
N .5 
 N.. 
N '" '" 
CII
" 

 ",:2 
..'" 
.c £ 
QOI1 
'"""' 

 



o 
"'
 
.cg 
 
:':(0') 
o:': 
r- -5cn
 
o.!S . 
CI:: a. 5 

g- 


 
...ID 


 


o:: 
oc 
..... 
.; 
E .!! 
N c 
..:::;-::;;- E 
\oD .
 
 B 
_._ o 
.c-c. 
CII"'N 



 


 



 
\D 
..... 
..... 


.; 

 
.::o:: 
CII
 
'" &j 
 
.u .B 
c CI' 
ClI N 
Io.
 

 


- 
lo. 
ClI 
oC 
lo. 
_ ON 
ocZ.. 
._ u 
c
 
o o 
_ N 
c
 
- 



 
.. 
E 
o 
'" 
::I 
...J 
.... . 
-.t 
] 
-o 
 
'""J:@ 

 

 


o:: 
N 
o-. 
 
;:.;:;!
 
.E

 

 .

 
01"- U e"-- 
-::'
= 
ClI 
 CI. 
=0-::1 
..'" 


 
g
 



 
"'
 
7j 
.
 
N-;'E 
fol) C"-- o 
0\ .u 
 Ci 
; 
 
 
ł-.
 
 

c;j
 
6
>>>
"""" 
"""" 

 



 
CJ 
.- 
- 
oC 

 
E-- 


'-""'N 
N u 
N..D 

2 
N'-' 
u CI:! 

"E 
..... ..D 

 C3 
ZZ 
O 
= 
 
..c 't:: 
:. B 
QJ s::: 
..c
 
N :5 
U....J 

 
..... 

 
Z 


o:: 
00 


,-..... 
00 
l- 
s:::. 


. 
c-. --. 
OM 
.o: ..... 

OO 
--. -O - 
M 
. 

 'E
 
-;' 

 
.E-ca

 
....o:_
 

:5
E 
OO L.U-;'O 
ON;e:r: 
Z '" r-- - 
.- fi-
 
C-OOO 

j:;

 
C....;.c", 
o( 

!:: 


 

 
 
c-. 
 

::E 
.: 
:;;; 
t) 
0. 


:='N' 

.... 
"'00 
1S",,;, ...:.:: 
t'S O.... .- 

 E
 
 
V) ... CI) __£: -g 



 ..J 

 
 
I:O
 
.g, 6 


--. , 
",O..... 
.-- V 
t-co 
catj'U 

 o- N 
. O;; 
 
.:!:!.z O 

 
6 


G 
00 
00 


o- 
r-- 
00 

ó_ 
.o:r--o 
Ooor-- 
c!- - 00 


;Z 
....'5N
 
"_ 00 



 


 
o
 
.c t) 

ci5 


o 
Cr-- 
0 00 
00 _- 
c O 
o( 
 
.c 
.,. 

 


.M 
0- 
00 '" 

-;e 
M o
 
r-- 00 
0\ _00- 

 ..: :; .5 
_uuu 

.


 
U;o::

 
["'--. .u co en M 
"CI'J.5Ń- 

 5

 
--o 



 
""'00- 

- ..... 
_ ..c 
-00 

o 
g
 
'" 

 IX 


00 
oo
 


 
-
 

. 9 


 
M-OO 
0_ 
i5:
 
.: 
:;;; 
t) 
0. 


:.;;; 
'" --. 
,C t) 
':I t) N 
"i: O 
 
-O Qj E O 
--;

 
: .- ::E 



 
"C 
::J 
....! 
.g, 


:.;;; 
'" 

 


N 
e o o 
..... o 1:0 I;j 
-;

 


2. 
::J 
....! 
.g, 


--. O 
.- .... 

oo 
"'- 
'C . 
':I
"" 
"O .!:! 
 
"6f N - 
....E'o 
... C' 
 
= .

 
:..:: .- 
.E 
E t) 

N 
':ł 


--. 
V) 
O 
00 


co 
..... 
'" 


 
NcEO'\ 
- 
 
o- 
o 

 



 
M 
'" 


. --. 
..... '" 
r--
 
00", 
- .c 
'i .:a 
..!
 

ca N 

 'C 1:1-..... c 
l: -
 C'= "6 

 e v; C1)- 
u. o 
.:!:!. 
 



 
M 
'" 

 . 
':1 00 


 


261
>>>
'J' 


 
'I 1-1 

 
= 
(J 
.- 
- 

 
= 

 
, 
I 


.i 


II 


" 
I I 



 
""""":I 
= 
N 
U 

 
" .... 
Z 
= 
..c 
... 

 
..c 

 
U 
rI:J. 

 
O 
... 
...... 
rI:J. 
O 


262 


""':' 



 


-
 
- '" 
& 


 
ON 
o..ó 
- 
 
cg 
«1.= 
..,
 

 

 
o 

 

 



 
V 
N 
00 


.- ra 
c. 
00-. 
..,.-'" 
c- 
8- 
'O 

 


"'
 
.o: N 
.::c

 
Q,lO_ 
N ':::r:!. 
.
 O C-\O 
M U 
 
C 
 O 
E 
 6 
r.. 'fa 
 
::E & 
:!:!, 


-.-- 




 
'" V 
.o: M 
'" 00 
.",- 
, .
 iJ 
I.
 '" 00 
.... N_ 
::Su.,; 
C '" '" 
OS8. 
o o 
;;j- 
en.!;! 


 


M 
.-- 
00 
c
 
000 
5- 
»
 


 
o 
.o: 
'" 

 



 
V 


00 



 d-. 
..,. 00 
M .-- 
00 _ 
-: _ cła 
.o: "'.o: 
'i'
 '" C 
£;

 
 

.g6 

 
:a c:a o-v N._ 
N 
 
 
 :5; .5 
- N_ 
 
£'13c-'. 
 

 o 
 
.. 
 
u.., g 

.oł 

 


", 
-
 
- Q,I 
:( 



 
00 
00 


. 
.--
 
-..,. 
0000 
- 00 

-;- 
Q,l00 
NM M 
O (I) 00__ 
-.u -: 
C- 
«I 8. 
lo. O 
r..'O 

 


c;;- 
o-, 
C.J. 
«I
 
8- 
O
 

8. 
O 
o 

 


N- 
M 

 

 .!'7 
- UM 

 =: 
C 
 N

 
«I --- C 
 
..,E 00 
N' 56 

 

 
O N'- 

 rI) & 

 


-0\ 


'c 
O 
-00_ 
C 

>>>
;; 

 



 
CJ 
.- 
- 
oC 

 
E- 


'2 
-"'= 
N _
 
lo. 
 

 O 
.- -o 
- S'" 
.- !:X: 
N '" 

ł.;:: 
::( O 
N 

 


-- 
N 
() 
'-' 
N 
CJ 
.- 

 
= 

 N 
= 

 
J",. 
Q) 
..c: 

 
CJ 
CJ 
.- 
C 

 
.- 

 


'2 
-"'= 
la 
c 
O 
:.: 
'" 
c 
u 
Oj 
..:.I::r: 
.- oN 
C
 
"",.- 
S 
° 
Q 



 
c.-. .!! 
::! 
 


 
.... 

 
11.0 
Q
 
- '-' 



 
"'" 


 
-", 
,.!.. 
 


'N 


 
 
N=.C 
 
- ::I S= 
..,
'-' 
g 




 

. N 
00 N 
o u 


 
... u 
- C'
 
-
.- 
o.; 
.o 
o 
..!::!. 


'2 
c 
8ł:! 
't
 
001:) 
"";" o 

 .:"' 

 '" 

 
 
- o 
"'-",= 
-D .c 
 
.5:.: 
rJJ '" 
c 
.
 
:; 
-. 

 


c--. 
, 
 
00 
O 
-"'00 
00-"'=00 
- "'- 
N
=.A 
'" O.,., 
::1.0 00 
.- N_ 
O

:o 

"'
 
::I C :.: 

 Iii . 
o t! 
-'-0 
-N
 


 



 

'" 



 


.£ 
r-
C/'.)_ 
:::.. ej ej V) 
S
.:
 
:.c

oO 
CJOO_ 
V)-

OO 




 
:;:'::':2 
c '" '" o 
c=cc_ 
.., .
 .
 e:, 
:;:; 
....,-, 
-N-N 
-=N 
'-' '-' 



==- 
"'-"'= 
,C '" 
-- 'C 
E.- 


M 
C._ E- 
"'Os Iii 
N-...., 

 
 
E
 


N 
o 
00 


:::: 


, 
c--- 
» 
_5 
N:!: 
 

o 
 
-'-" -:'łQ-. 


 9

 
c!. 
 
 
 00 


 .


 

 
-'t o
oo 
Q.!:! ' 
 ;, 
- 
 'SD.5 

 
3 

 
C 

 
- 

 


co 


oo 
"'0000 
....00_ 
0000. 
- - 00 
...!..

 
N 9- 

 
:g 
.:lNu 
.


 
-g

 
-00..J

 
....c::
 
CJ "'_ 

-o» 
QIii.s 
-
:! 
':J 

Q, 



o 
"'- 

:!:
 

E. 

:J:;:: 
-1:)00 

.
 c- 
C :J-",= 
° E u 
... 6b_= 
=

 
Eci5 
'-' '-' 


'N 
u
 
I'N 
«;0 

z
 
.: 
 6 
...... C 
 gg 
O .
_ 
- u_ 



 
g
 



 
:£: 
E 

 :J 
.- I:) 

-;3 
..,
 
g 



 

 
\I")
 
- C 

 
- 
rJJ 



 
't 
'" 
C"j' 
 a.. 
.... o '" 
v; '" 00 
00 _ 
:::''2oh N 
N -"'= 00 lo. 

 .E 
 .
 
.- c.. -'" '" S 
't.5 b'h 
-
.N 
- 
 .
 
 -g 
o -g ctt' _ 
:';J
 
 
.... '-'-"'= 
'U 

 



 
"'" 
't 
'" 


 



 
- ..v. 
. "'N 
C"-. 
 0'\ 
'-'U_ 
e -- I 

.ooo 
.- t! 00_", 
f'fj ... u 00 _ 
- 
._- 
:; 
 _S' 
-:;! :! 

Q. 

 


N 
00 
'" 


. 

'" 
....'" 

oo
 
"'-
 
- '-''t 
I .- 0\ 


"7 
00 "N V"J 
- UN 
'-'N", 


- 
C 
 » 

 
_5 

_.o 
::t:: 
:; 
oQ. 

 
g 


263
>>>
; 

 


= 
CJ 
.- 
:E 
= 

 


- 
N 
N 
(,) 
'-' 


N 
U 
... 
..c 
=- 

'c;" 
=
 
..c.g 
. 
C1J .
 

 .5 

 

 
U 
U 
... 
C 

 
... 

 


264 




 
c-. '" 



 

 

 
=z
 
= .g .
 
 
=ii c 
u'- 
.!!! t: 
a 
 
::Ęv; 


 


cu 
-'" 
"'
 
'c .g 
 

.Ed:g 
N c ca'V; 


 


 
:!:!. 


cu
 

c; 
-= 
 d: 
...., ::I E 00 
N E o
 
bJ):': c 
..... ",.- 
N
t: 


 
...- 


 


€ 
:;;; 
u 
.g "c "; 
N c .
.5 
NtIID.:e 
: 
6 

"'
 

 
g 



 
...., 
o 
'" 



 
.J 2 
....,
 '" 
00 ca ...- 



o 
N -O .

 
 
"Ouov-V"J 


i; N 



 
"'

 

g
 



 
:!:!.
J3 


o- 

&; 
tII- 
o .... C!. 
N ; g 

";j 

 


;;;--:- 
v-'" 
0\0\("1")- 
--;" -
.
 

r-!...JE 
..,0_0 
ł" o
O\- o 
N - - 
=
cr;r 

 g 'p.l! 
.;; 
 15 
&!

 

'" 



 
'" 


 
",G:iN 
N.- N 
C 
 

 
.
 
:.: 
g 


'" Ń 
...., - 
'" 
 '" 
_«1-- 
...=:.::10-. 
C"'-- VI ("I") M 
_.cOO\ 
.....0"'- 
u-_ I 

.J:JuM 
C ",_o 
.....",,,, 
..2f

- 
C'- o 
'" 
 
 

ug 



 
[::!'" 
E9. 


tII
 

-;:; 


., 
tII"'- 
.N :;jE 
_0-c:2 
...., N o{j 
tli 1a. 2 
C....
 
._ u-en 
-;ci?'-' 
:t5 



 

'c 


 
",2 

ó:
 
(i'S
 
g)C1a o 

';::;
 

:g5i 


 
I- 
g 


N
 
-ę"i)- 
"'.c c 

a
 
(ij"CCCC 
ooc:5.(3 
N.- 
 
 
C '" 
'" 

gb
>>>
synowie, Antoni i Kalikst przejęli cały majątek 41 . 
*1)Lauda,s.387,392; Spis majqtków,s.38; Boniecki,Herbarz,t.2,s.66; Krajew- 
s k i ,Slownik,s.47 oraz t e n ż e ,Borzewscy herbu Lubicz z Ugoszcza w ziemi dobrzyń- 
skiej,Rypin 1990,s.5 pisze, że Ludwik został komornikiem granicznym w 1789 roku. Jest 
to zapewne błędna interpretacja wiadomości zaczerpniętej u B o n i e c k i e g o ,op.cit.,s.66; 
Błędne również twierdzenie tegoż(Borzewscy,s.4), że Ludwik był synem Michała i Petro- 
neli ze Służewskich. Michał był przedstawicielem innej linii Borzewskich o czym dokła- 
dniej U r u s ki, Rodzina,t.l,s.352. Zob. również B o n i e c k i ,Herbarz,t.2,s.66 gdzie Lu- 
dwik jest synem Wojciecha. 
2)AWKW Rypin,KHip.Ugoszcz; SGKP,t.12,s.751; Kraj ews ki ,Slownik,s.47,podaje, że 
Ludwik Borzewski nabył w 1790 roku razem z Ugoszczem także Giżynek, co nie znajduje 
potwierdzenia w księdze hipotecznej tych dóbr. Giżynek kupiła dopiero w 1815 roku 
żona Ludwika, Salomea z Nałęczów(zob.AWKW Rypin,KHip. Giżynek). 
Wcześniej Kra j e w s k i ,Ugoszcz,s.3 pisał, że Ugoszcz nabył Ludwik Borzewski od Ja- 
dwigi Zielińskiej - żony Norberta Zielińskiego w 1796 roku. Autor nie podaje jednak skąd 
posiada tę wiadomość. Problem ten wyjaśniają nam G , J . Z i e I i ń s c y, Wiadomość,s.221- 
223 gdzie dowiadujemy się, że Ugoszcz otrzymał w 1740 roku Jan Zieliński, stolnik 
płocki. Wcześniej dobra te należały prawdopodobnie do jego stryja, Stanisława, kasztela- 
na sierpskiego. który otrzymał je w 1710 roku od swojego brata Jana, starosty ciechanow- 
skiego. Po śmierci Jana, stolnika płockiego w 1787 roku dobra te przeszły na jego córkę 
Jadwigę, która wyszła za mąż za Aleksandra Zielińskiego, podkomorzego nUfskiego (o 
nim wspomina SGKP,t.12,s.751). Od tegoż Aleksandra Zielińskiego nabył Ugoszcz Lu- 
dwik Zieliński w 1790 roku. 
3)AP Włocławek. KHip.Chojno. Według zapisu w księdze hipotecznej dóbr Chojno, mają- 
tek ten należał do Ludwika Borzewskiego, a po jego śmierci w 1807 roku do jego żony 
Salomei. Po jej śmierci, w 1824 roku został przepisany na Antoniego i Kaliksta Borzew- 
skich. W 1828 roku bracia dokonali działów rodzinnych i Chojno otrzymał Kalikst. Mają- 
tek ten został skonfiskowany w 1835 roku przez Skarb Publiczny Królestwa Polskiego. 
Myli się zatem Kra j e w s ki ,Slownik,s.46 twierdząc, że Chojno nabył Kalikst Borzew- 
ski od Kandydy i Benigny Pląskowskich w 1824 roku(w innym miejscu, tamże,s.275 
podaje, że stało się to w 1828 roku). Autor zapewne błędnie interpretuje wiadomość 
SGKP,t.1,s.621. 
4)AWKW Lipno,KHip.Hornówko; AWKW Rypin,KHip. Giżynek wymienia dzieci Ludwika 
Borzewskiego; Lista wlaścicieli, nr 629-631 jako dziedzica Ugoszcza i Ch oj na wymienia 
w 1825 roku tylko Antoniego; B o n i e c k i .Herbarz,t.2,s.66; Kra j e w s k i ,Slownik,s.43 
w biogramie Salomei Borzewskiej podaje błędnie, że miała syna Grzegorza Feliksa. Za- 
pewne autor myślał o Antonim Borzewskim(5); t e n że ,Borzewscy,s.5; Kra j e w s k i- 
M i e t z ,Zabytki,s.101; U r u s k i ,Rodzina,t.l,s.351; Daty śmierci Ludwika i Salomei 
Borzewskich w inskrypcjach nagrobnych na cmentarzu w Oborach. 


., 


Antoni Grzegorz Feliks Borzewski(5), syn Ludwika urodził się 
w 1796 roku. Brał udział w powstaniu listopadowym 1830-1831 roku. 
Po upadku powstania popierał jednak politykę władz rosyjskich, za co 
został odznaczony Orderem św. Stanisława. W młodości próbował sił 
w poezji wydając m.in."Płonne.Idylla" (Warszawa 1818). Był również 
autorem "Dziennika podróży po Niemczech, Francji, Holandii i Szwaj- 
carii odbytej w latach 1818,1819,1820". W chwili śmierci ojca Antoni 
był nie letni i dopiero w 1828 roku podzielił majątek z bratem Kalikstem. 
Jako starszy przejął siedzibę rodową, czyli Ugoszcz wraz z Okoninem, w 
szacunku 280 tys.złp. W 1834 roku otrzymał w darowiźnie majątek So- 
kołowo od Antoniego de Woytrowicza Wybranieckiego, przyjaciela Kali- 


:1 


26
>>>
;; 
a 



 
CJ 
.- 
- 
..c 

 

 


,-.... 


N 
u 
'-'" 



 

 

 
o 
= 
"Q 

 
Q) 
..= 

 
CJ 
fil 

 
o 

 
fil 

 
- 

 


:i 
: 
-;;- 
.....;
 - 
o '" co 
c.. c; 
 
s
 .c'
 
.
 oC CJ 
.
 g QJ a. 
- c; ...._ N 'y 
 

 o ..... co 

 co O:':: 
2 

 
co o 
':;j N 
::E .!:!. 

 


M- 
a.. N 
- u 
.... .!:: .g 
Q.,
 



 
.... 
....
 
_ co 
. "'" 

i 
.c o!:! O' 
CJ c:: 
 
\O f 
 ..8-0\ 
.cII)-o 
co co 
0 - .- en 
o;
 
N 
o 
o:: 

 


N 
V'I

 
N . 
-o.CJ 
..,
 



 
:.;;; 
u 
o
 

 g 
 
Co:: o 
Cia:;; 
....
 
u
 
ci5 
.g 


co ca 
7;;
 
 

 g.ó .c 
_ 

N"" CJ
o 
",u
 
u.c:: 
v .- C'3 - 00 ł- C'3 o 

 
 .8 == iE Ó 
E .
 Z O 
- 
r.,
s ';j 
(..L, 
 

 



 
:.;;; 
'" 
.c:: 
C .- 

.E 
.- '" 
...,.c.c:: 

 u 
r.,o. 
:: 
"'" 
'" 
e. 



 

"'
 
-0";;;0 

.
.
 
= -g .;1 
 

II)U 

;i
 
.g 



 
:.;;; 
cu 
_ 
.!:::J t: g 
OC0(5' 
- o::E.c:: 
.- .u 
Q;Z
 
oŚ 


265
>>>
- 
- 
- 
; 

 



 

 
:.= 
.c 

 

 


,-.... 
C"'I 
N 
(.) 
"-' 



 
N 
rI.) 
..::.:: 
O 
=
 
..Q4f 

 4) 

 .
 
..=....., 
ro 

.c 
CJ .- 
rI.)-J 

 
O 

 
rI.) 

 
- 

 


266 



 u 

 m 
r- "2
 



 
V) 
 

 

u
 
...,.!:'! .- 


 

-g 
--c.. 
., 

 


.0 
.,., 
 
 
ci;1 
..2P
 


N 
o 
00 


. 
""
 
I"" .- 
r--"" 
- '" 
...--c_ 
.
.-..:at 

 E u 
.... N a -N 
-.;
] 
C 
 
 
o( c..,J 
o
 
c 
., 

 


"2 
-"" 

 
U 
-N 

 
., 
c 
.;;0 
u 
P:: 
....; 
d- 
o 

 

;
 
...,
 

 


_r- 



 
t.:- 
u 
o; 


 

 ., 



 
OO
N 
"7 o "'g 
t.;.
P:: 
t':..:
 
",.,00 
c-- 
tJ)

 
_ ON 
Coo 

:: 
....;-"" 


 
"£ 
Q, 



= 
"''''' 

OO 
C 0- 
N
 
o 

 [;i 
N
"- 


., 
rJJ

 
.- -o 
c '" 
""'" 
1:0 

- 



 
'" 
I"" 
00 
N- 
",' 
.:: :::i 
o- c 
 

..: 

! 
'" 
'" 
e. 



 

.... 
.,- 
-",,00 
"'- 

 . 
0-"" 
_O 
..... .

 
_"" 
 E 00 

-U1!::-oo 
...,;.... 

 o 
f! o 
u 
 
N O 
-0-"" 
-: N 
-N '" 

::S 

 


"2 
-"" 
'" 
'C 
:c 
u 
..,J 
., 

 
UJ 
....; 




 
._ u 
-""- 
'" ., 
.:5 
 
I. E'- 

--"" 
N 
 
'N 
=(,)
 
."J 
 P:: 
¥ C.- 
O O 

.
 

.c 
S 



 
J:N- 
","'I"" 
.c 00 r- 
-_ - 00 
.E";'- 
u::s- I 
",1)00= 
c m - oo 
I:)l)"t:( 0- 
_ O 
 O 
"'Oo
 
2
 O 
1-"'"'0 
!:!.
5 



 
c-;. 


1."" 
o
 
-
;g.: 


 
Q 



 
:.;;; 

 
U 
N 
.
 .
 
("I')=
 
N S 
 

.i: 
B 

 
g 


c;:;- 
o- 
00 


I"" 
I"" 
00 


c;::; 

 
N
 
'0 .!!! 
...,c 
NE
 
ł- sg 

 
 O-N 
N __ Co Q) 
e ::J 
 
._ .r 00 
NE
 
"C N 
o
 

 


.... 
o- 
00 


..;. 
N 
oo
 
--"" 
=.
 
.:tE
 
Oc u
 
_ ._ oC ro 
N e u 
 
0'U
 
Q
- 
g
>>>
CJ 
.- 
:c 

 

 


-. 
M 
N 
U 
'-' 



 
N 
CI.) 

 
O 
=E 
,.Q
 
- Q 
QJc:: 
..c .
 

.= 
C;....J 
CI.) 

 
O 

 
CI.) 

 
- 

 


c -C'- 
-"" "'o 
'2 
 
-"" 
-""'0 :.= 
 

 "'O 0..'0 


 -
-g 
'- ;aVJ_ vojg
a 
..... U O-N U 
 . 
..... O 
 ._ O 
es: .
 O :?1 
 
e 
 1;;.g 

aJ :.:;-;;; 
LI.: a 
aJ 


 
 
N 
 

 

 


N 


00 



oo 
"'- 
7J;
 
.- 
 
 



1 


 
:.= O 
.:: 
 

-o 
(;j 
aJ 
i 

 

 



 
..... 
"I" 
00 

- 
'" . 
-""vo 
0_ 
c 00 
.sE
 
..o

:t 
N .
f-.g 


(;j 

aJ 
-o ._ 
;
 

 



 
or. 


00 


N 


.:o- 
-; 
::I 
M E 
o 

 


(O 
o- 
00 
N 


00 



 ;:;;-
::;;- 
00 c;
;; 
I _ I _ 
 

;:2 O
d, 

 




 


 = 
 
vo J:! . o I:' o!!:! o c o -0 0 
-",

 c.
 

:5000 0 00 =.!2 

.8--g 'g0:E 
c:: 
'N 0_ CU c "'_M 
 

 '" 
 c::-
 
 ::2 a: M 
 
 
::;;CC-o O -""I" 
.g 
bAJ'c (;j ..... o g; _ _ -::: 
-BaJ
 '-oo£: ....." 

 .
 
 
 ::2 d: ::: 
 
 
..... 00 0000 :i 
- - 00_ 
NQJ -o 

'c. 
 
 
O .... O 
Ci 
-g 
c u- 
::2 
o 



 

 

 
 
g; 22 
.!!:! 
:.:; 
Z 
g 


'2 
c-"" 

 '" 
..., 
 
ooUO 
N._ "'O 
- ::I 


 
Z 

 


267
>>>
. 


Ploscy herbu Prus I 


I I I 
789 
Boleslaw(1864-1946) Anna Jadwiga 
(l. Kazimiera R62ycka) (mJ6zef Siemiątkowski) (m. Włodzimierz.Piwnicki) 
Sokołowo 1883-1927 (Wąpielsk) (Cetki) 
Bochemec 1904-1919,1927-1939 
Kamionka 1891-1927) 
(Ostrowite 1918-1920) 
I 


I 
6 
Jan 
(l. Lucyna Niedżwiedzka) 
(Wielgie 1905-1928, 
Klonowo 1908-1937, 


I 
10 
Wladyslaw( 1899-1934) 
(OStroWI le 1920-1934) 
(zm.bezpotomnie) 


268 


1 
Jan(pol.XVII wieku) 
(l. KonstanCja Smolenska) 
I 
2 
Lukasz 
I 
3 
Antoni 
(l. Franciszka Pszcz6lkowska) 
I 
4 
Walenty(?-1839) 
I 
5 
Aleksander( 1 827- 1 894) 
(l.Zofia Brudnicka( 1 838- 1870) 
(Sokolowo I 868-1 883,Kamionka ?-1891, 
Orlowo 1881-1885,Bialkowo 1888-1894) 
I 


I 
II 
Aleksander( 1897-1944) 
(l. Wanda Jerzmanowska) 
(Bocheniec 1919-1927, 
....i_Soki
 1927-1939) 


13 
Pawel(ur 1938) 


Tablica XL 


I 
12 
Maria(1903-1931 
(m. Feliks Krzymuski) 



 
14 15 
Jan Jerzy 
(Ostrowite 1934-1939)
>>>
looooC 

 

 
c: 
CJ 
.- 
- 
.c 
c: 

 



 


N- 
'" 
..... 


. - 
: co 
 CO' c!. 


 


 
&. 
 c.fig 
--- cu 
 -_ 
6
 
 o 
 
N Z_N .....a: a: 
L.CV CUCV.. 
"'OC -c N 
C 
 

 
 
-o( 
 .- 
"7 

 :;

 

 

 
-;; 
... 
Q 



 
N 
rI1 
O 
= 
= 

 
= 
,.Q 

 
Q) 
..c 

 
CJ 
rI1 
O 
"C 
O 

 


...:ł 
G ę 
 
00 00 
 
- - . c 

 

 ";'N =- CI CV'- 00 '-O 
9

oo 


 --;"
 


--;"!::: :::..
o 

 
-; 

 
 ]! 
 s 1;; 
 
oC .- ..... ..... lo. F CI)_ e ::I _ 
V U la - _-0\ 
 ta - _ Dl) o 
;;;::'::00 ClI::.::;: ::I
 

f!

 
f!
 -(g 
1:!=
 1:!...:ł .
 



 

 o:: 
-N
Q -N_ __ 
-- -o 

 
o 
c 
.;;; 
: 
es 


N- 
0\ 
..... 


Co 
N
 
!:::..:u 

-5'c 

 .
 g 
.
 
 5 
.....


 
CII
.c 



 
.t!- 


r:::- 
..... 
..... 
... cv[::' 
C"-.
r--- 

"'..... 


"7 

c
 
'-O Q 
!::: 
ea: o 



 
E-o :; 
 
r;... 

Q 


N- 
'" 
..... 



 
..... 
..... 
..... 


. 
0\ 


.....
 
::::
 
- '" 
.
 o 
1000.. 
't"
::J 
ClI E 

t- 
e::. 



 
0\ 
 
..... '" 
..... ... 
- '" 
Co 
 
r:::
 
- '" 

c; 
..., 

 
'o '" 
-J-6 
la 
'" 
... 
u 
:;;: 

 


't" 
00 


-00 


:;: 
'" 
.c 
.0 
.c 
N 
t- 
u 
ClI 
 
Ioo"'
 

::2:O 

...
 
ClI u::':: 
"'N
 

 .
 
U 
C 
'" 
.t 

 


:;;;- 
u 
"'O 
o 
CII- 
DI)
 
N "i 2 
-"O
 
ClI N 
-J 
 
CI) 
5 


r:::- 
e 
0\ 


 
'i'
 
C"'-- .-_ 

 c o 


 
 
co.. c 
CU .c "V; 
:0: 

 - a: 


 
5 


269
>>>
Prądzyńscy 
herbu Grzymala 


Tablica XLII 


I 
2 
Jan(?-1797) 
(Z_Petronela Kiedrzyńska) 
I 
4 
Andrzej(1 794-1 872) 
(Z.Apolonia Szulc) 


I 
Antoni(?-1765) 
(Z. Marianna Bardzka) 
I 


I 
3 
Stanisław(?-1818) 
(Z. Marianna Bronikowska) 
I 
5 
Ignacy(l792-1850) 
(Z Emilia Rutkowska) 
(generał w powstaniu listopadowym) 


I 
6 
F ełiks( 1839-1908) 
(Z.Jadwiga Preyss) 
(pręczki 1893-1899) 
I 
7 
Bolesław(1873-1933) 
(z.Janina Tyszka 1879-1968) 
(Sumin 1900-1933) 
I 


I 
9 
Jerzy(ur.1904) 
(Z Michalina Leszczyńska) 


I 
\O 
Andrzej(l917-1991) 
(Z. Helena Zieniewicz) 


I 
8 
Julian(1902-19S9) 
(Z Anna Rudowska) 


Prze ciszewscy 
herbu Grzymala 
1- Linia Stanisława 


Tablica XLIII 


I 
3 
Franciszek( 1768-18
2) 
(Radzikl Duze 1818-1827) 


I 
Stanisław 
(U.Anna N) (2.Z.Helena Orlewska, l-v.Tamowska( 1716-1802) 
(Radziki DuZe 1752-?) 
I 
2 
Dionizy(?-1786) 
(Z. Franciszka Tamowska,2-v.Suchorska(1743-1818) 
(Radziki DuZe a.1789-1818) 
I 


I 
5 
Ludwik( 1780-1852: 
(Wąpielsk 1819-1849) 


4 
Kazimierz( 1179-1845) 
(Z Agnieszka Dobrska) 


270
>>>
 

 

 

 
Cj 
.- 
:c 

 

 



 

 
..... 
"""" 
Q) 

 
= 
,.Q 
a.c 
Q) 
..= 

 
CJ 
rI..! 
= 
a.c 

 



 

"" 
..... 00 
000 
O\_
 
-.", 
'NO 
O\NO\ 
-00_ 
00_, 
- ","" 
Ci5
 
= 
- 
""-0- 
o::-g 
'" 
 
'0' .E 
:::N 
u
 
J.I.. 

 


..6 
° 


 

oo. 
"'0..,. 



N' 
"7

gg 
..,.oo
_ 



.,I- 
-m-or- 
C
=
 
"":;e
- 
liro a 

 0\._ 
"'"";" E 


ct 
000 
1;1- 
:..:: .S 
N- 


 
B 


o 
0\ 
. 

6' 
00_ 

O\ 

"";" 
.!
 
.!l 
 
N=- 
e.
 
=E 
o 
; 



 
° 
0\ 


00 
00 
= 
oc 
..... = 

 



 
N 

 
d- 
..... 
00 
I: 
'" = 
.., 



 
0\ 
- 
 
.A 

 



 
- -c I 
=

 
.,., 'g.
 
 
=::E
 

a
 
':-0 
El:! 


 



 
"" 
..... 
0\ 
-'"7 0\'" 
0\__ 
-000\_ 
0\00_0\ 
--1- 
o..m

 
\O
O\I 
00 o!:? _ o 

 Q. -c; 
E
-g
 
..,. = 
 
 a 
:::.:: 

-E 
-C:::o 
eł::I.__ 
'-:Ci 
 
Śs 
(I)
 

 



 
00 
00 
0\ 
o 

'ff 


 
.- "C 


 
- 
= '" 
11 
« 

 


c;- 
"" 
00 0\ 
..... . 



 



 
0\ 
.5 

m
 
"'''''0 
o g -
 .. 
'C 
 
 
='(1)0\ 
E-o
d; 
a"" 
o
 
N- 

"C 
o 

 
o 
S- 


M 
..,. 
0\ 


.

 
"""'0\ 
0...."" 
0\ '" 0\ 
==-
"7 
=......,. 

 tj 
 
O\
o_ 
-f-- 
eJ:) ","C 

 
 
... o 
;s, 


o 

'g. 
00"";" 
0\0 
"'70\_ 
",,000\ 
0-"" 
0\ :-:= 0\ 
-....- 

'" . 
= .c::: '" 
'C

 
=u_ 
00=-- 


-
 
-oE 
-'.E 
g
 


271
>>>
Romoeey 
herbu Prawdzie 


1 
Stefan(poł.XVI1I w.) 
(t. Anna Pląskowska) 
(Sadłowo) 
I 
2 
Kajetan(?-ok.1813) 
(t. Katarzyna Starorypińska) 
(Sadłowo. Kotowy, Linne, Stawiska, Zasady ?-1813 
3 
Antoni(?-ok.1841) 
(Sadłowo, Kotowy 1813-1841. 
z...dy T 3 -'829 
5 
Julian 
(Sadłowo 1841-1860) 
(Stępowo(cz.) 


I, 


I 
4 
Ludwik 
(Kotowy 1841-1856) 


Tablica XL V 


I 
6 
Kazimierz 
(t.Pelagia Moszkowska) 
(Sadłowo 1841-1872) 


Rokieey herbu Rogala 


I ' 
I 


. I 
I 


1 
Kazimierz 
I 
2 
Adam 
I 
3 
Andrzej 
(t.Łucja N.) 
(Przywitowo a.1789-ok.1825) 
I 
4 
Jan 
(:t.Salomea Chelmicka) 
(Przywitowo 1830-1834) 
I 


I 
5 
Melchior 
(Przywitowo 1 834-ok. 1847) 


272 


Tablica XLVI 


I 
6 
Leon 
(Borki)
>>>
== 
o 
- 

 
o 
c. 
Q) 
- 
"00. 
= 

 
- 
Q) 
..c 

 
C) 
eJ 
o 
e 
o 
" 



 

 
; 

 

 

 
(J 
.- 
- 
..c 

 
E- 


,: 
: 
x 
8.
 
_ c 


 
.... u 
('I .- 
-0-3 

.
 

'cn. 
B 
.!:!" 

 


'2 
.: 

N 
._ 
oo 
c ....
oo 
..,. .8-", 
 1:j"7 
c -u"" 
-ol( ('I ",B 

 
.
 
_:.:: 

-- 

 


M C 
('I 
....., 


_ «S v
 



óO 
'"" 00 
-:o 

 -:


 
N 
.

c-!. 
N -5-V'I c u 
 c 
c ('Ictt:!
 
E """",r:Q..,J 
C. 

6 
iI c 
 
o:: ?; o 

"'O
 


o 



 
.,., 
00 
.:.i
 
9'" 
",. .,., 

OO 
_0.12"7 
-

 
c.- 
u 
... 

 



 
00 
'" 

oo 
"'- 
.: , 
'" .,., 
'"" 
N 

ooo 
N.o:- 
U'J u cO 
c.. .y l5 
 
c '" c 
= "i: . 
Lo o N 
r_ _"O 
-.:'" 
-- IX 

 . 


 
t:! 
6 


N 

..,. 
N 00 
M_ 
00 , 
;:;-...0 
..,. E
 
00 N- 
-;"cic 


 
 
.5 
 
 
c a 
 
ooo

 

 .

 
:E

 
","7 
.c
 
.200 
0- 


 
.... o 

.E 
Q 



 
: 



_G 
c!. \O N 

..,.oo 
"00- 

-' 
('I . M 
_ 00- 
I'- U'J 0 00 
.- 00 -- 
c-c 

c?; 
v:J

 
.,J 
 

'" 

 


:.;;; 
('I '" 
2
 

 o l) 

 - 
f--:Z 
g 


"". c 
_ ('I 
....., 


('I 
Lo 
 
o- g.
 
oP 
.!!o 


 


('I 
Lo 


 
.- 
 
6 ,0 
00 
 
- ON 
 
('10 


 


6' 
o 
o- 
.:.i 
o 
c!. -. '2 
.:t 8 
 
 
a.. 0\ -c ('f') 
N-- o- 
"d" .
 J, t3 .! -; 
_ u
.
-I'-==g 
C-::2: -60- 



 t.iJ: 
'- .!! 
 .
 
:.:: '" 
_"""""! 
 

 
 



 
- 
 
....M- 
00.,.,.... 
_0000 
,-- 
C'-. I . 

..,.", 

..,.V) 
y 0000 
M ('I-- 
C o o 
C.II

 
_00 

 c 

o 
Q:;;: 



 
:.;;; 
'" 
.c 
('lO:: 
N r3 .!:! «S 
_._ N c 
c
-2 
-oI(!J::::' 
'" 
::J 
o 
g 



 
:a 
s
 
::I .!:! «S 
NNc 


-2 
.."'- 
--- 
"'
 
::J 
o 
g 


273
>>>
= 
o 

 

 
o 

 
Q) 
- 
"00. 
= 

 

 
Q) 
..c 

 
CJ 
CJ 
o 
e 
o 

 



 

 
 

 

 

 
(J 
.- 
:c 

 
E- 



 
: 
; 
&
 
c.E 
..., ., 

'N 
- 013 
='
 
:; 'en. 

 
.,. 
.t;; 

 


"2 
..o: 


S 
:5 C

 
"d" c-\&J .2 u c!- 
 
 '" 
 



 
.- 
 
:;
 
--. 
:!:!- 


M C 

 
""') 



 

 
N 
'" 
N .y - V) 
c 

 
... 

 


_ tU v
 
v-..,.:.:N- 
N VI 0000 
oo

o 
: 
 c::'
 
tU VI C"-- I 
C!. .- u C"-- 
-.-ONC 
;


 
""') '" t:II...,1 
c.o: . 
Iii ., o 
;: 
 
 

"'O
 

go 


\O 
V 
00 


...
 
9'" 
c-. V 

OO 
-o
-; 
-=
 

oo 
'-- 
., 
u. 
"t;; 

 


;:;o 
'" 

oo 
"'- 
..o: . 
"'v 


'" 

 0 00 
1'01..0:- 
U'J U cO 
0'\ .y 
 
 
c '" c 

'i: 
 
... o N 
,_ _"O 
_..o:'" 
.- IX 

 . 


 
t: 
fE, 


N 

.... 


 
00 . 
N-:
 

 

 
-; c.i c 


 
 
.5 
 
 
c Iii 
 
000
::2 

.

 
:t

 
"'-; 
'2
 
.900 
0- 

i 
oN o 

.E 
8 


\O 
.... 
00 


... 
 

 \O
 
f

 

 . M 
_ 00- 
..... . c 


-= 
-c 

 

 
CI:) 1;1. o 
..,1
 

'" 

 


:.;;; 

 '" 
i;:
 

 o LJ 

 . 

:z; 
ś 


V C 
- 
 
""') 



 
...
 
'" g .
 
o:' 

o 


 



 
... 


 
.- 
 
E ,0 
00 
 
-'N c5 


 

 


8 
o 
'" 
... 
o 
. 
 
C"-- - tU 

g7:; c; 

"'.C M 
N-;-' '" 
v .
 ..b 
 .! -; 
_ U
.
-r---=g 
c_
 - E'" 
E
r!! 

 
t. -
 
 .
 
::.:: '" 
--= 
 

 
 



 
r:::M= 



 
,-- 
C"-- f I 

....", 

....V 
y 0000 
M 
-- 
C o o 

 
 
 
_ o o 
.65 
8:2 



 

 
'" 
.c 

 .- 
N'ił
-;S 
_'_ N c 
C 
 2 
 "'- 
-
 
'" 
:::J 
o 
Ś 



 
:a 
S
 
::s .!:! -;- 
NNC 


2 
;:J
= 
"'
 
:::J 
o 
g 


273
>>>
ksta(6). Właścicielem Sokoława był do 1853 roku, sprzedając ten mają- 
tek Janowi Brudnickiemu, teściowi Aleksandra Płaskiego, późniejszego 
dziedzica tych dóbr. 
Żoną Antoniego była Julia(zm. w 1893 roku, pochowana na cmen- 
tarzu w Oborach), córka Stanisława Piwnickiego. Ze związku tego uro- 
dził się syn Zdzisław(7), któremu ojciec przepisał dobra Ugoszcz już w 
1858 roku i córka Jadwiga Maria Konstancja(8). Była ona żoną Wawrzyń- 
ca Engestroma, właściciela Rakowa w latach 1856-1877. Antoni Borzew- 
ski zmarł 11 lipca 1860 roku i został pochowany na cmentarzu w Obo- 
rach. 
Jadwiga, córka Antoniego, wyszła za mąż za Wawrzyńca hrabiego 
(tytuł barona-hrabiego Szwecji otrzymał w 1809 roku dziadek Wawrzyń- 
ca) Engestrom. Mieszkali prawdopodobnie w Ugoszczu, gdzie urodzili 
się dwaj ich synowie: Zygmunt(1853-1854) i Gustaw(1854-1857), któ- 
rzy zmarli w wieku niemowlęcymi i zostali pochowani w kaplicy Bo- 
rzewskich w Oborach. W 1856 roku Jadwiga i Wawrzyniec Engestrom 
nabyli dobra Rakowo. Wawrzyniec w 1863 roku opuścił jednak majątek 
i wziął udział w powstaniu styczniowym, stając na czele biura publicy- 
stycznego Rządu Narodowego. Aresztowany, został osadzony w klaszto- 
rze karmelitów w Lublinie. Po uwolnieniu wyjechał za granicę i praw- 
dopodobnie do Rakowa nie wrócił. Po roku 1870 przeniósł się do Wiel- 
kopolski, gdzie poświęcił się działalności publicznej i narodowej. Pro- 
wadził liczne akcje charytatywne dla dzieci. Zmarł w 1910 roku. Losy 
Jadwigi Borzewskiej nie są znane. 
. AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Sokołowo; AWKVI/ Rypin,KHip.Giżynek, Okonin. Ugoszcz, 
Rakowo; ListCl właścicieli,nr 629-631, gdzie Antoni zapisany jest już w 1825 roku jako 
właściciel Ugoszcza i Chojna. Podział dóbr z bratem Kalikstem nastąpił w 1828 roku; 
B o n i e c k i ,Herbarz,t.2,s.66; Z . G r o t ,Engestrom WClwrzyniec,PSB,t.6,s.274-275; Spis 
szJachty,s.16; K o s i ń s k i ,Przewodnik heraldyczny,s.225; Kra j e w s k i ,Borzewsgr,s.5- 
6; tenże,S/ownik,s.43 i 44-45 podaje błędnie dwóch Antonich Borzewskich. Autor błę- 
dnie odczytał również datę śmierci z inskrypcji na cmentarzu w Oborach; Kra j e w s k i - 
Mie t z ,ZClbytki,s.104; SGKP,t.9,s.518; U r u s ki, Rodzina,t.1,s.351-352. 


Kalikst Borzewski(6), młodszy syn Ludwika. urodził się w 1805 
roku w Ugoszczu. Staranne wykształcenie otrzymał w Toruniu, w War- 
szawie w szkole oo.Pijarów i w Dreźnie. W latach 1826-1827 przebywał 
w Paryżu, gdzie nawiązał kontakt z członkami tajnych towarzystw. W 
czasie powstania listopadowego organizował ruch zbrojny w Płockiem. 
Brał udział w walkach 1 pułku jazdy płockiej w bitwach pod Różanem, 
Szelkowem, Nasielskiem i Rajgrodem, awansując do stopnia kapitana 
kwatermistrzostwa. Pełnił funkcję oficera sztabu generała Rybińskiego. 
Po bitwie pod Nasielskiem został odznaczony złotym krzyżem Virtuti 
Militari. Po upadku powstania listopadowego, poszukiwany przez wła- 
dze carskie, wyemigrował, najpierw do Francji, a następnie do Belgii, 
gdzie wstąpił do armii jako kapitan 1 pułku kirasjerów. Wkrótce jednak 
podał się do dymsji. 


27
>>>
- 
- 
- 
;; 
.;j 

 

 
tJ 
.- 
- 

 

 

 


v 
o- 
.... 


, 
!::: ca
 
........0- 
- "'.... 

 
- 
E 
 c!. 

 
 
-N 

 
.
 

 
 


 



 
N 
tIJ 
O 
= 
= 

 
= 
,.Q 

 

 

 

 
tIJ 

 

 
N 
tIJ 
.- 
CJ 
'tIJ 
O 

 


274 



 

 v 
..... 00 
.....
- 
oov. 
-v'" 
.00..... 
'" _ 00 
'" . - 
.... c-. 
- «II 
 

.... .o 
"" u o 

 EQ 
c"UŃ 
C':I.cM 
J2u
 

.!!.J. 
:;;: 

 
c- 
o tU 
::e u 
oN "c 
'-"
 
u 

 



 


 

uoo 
.... -2'-;' 
c 
 c-. 
.... 
.cn 
 
= ł,f! o 

 

 
-o - 
:
 

6 



 
.... 
o- 
00 


 
;;ci 
- '" 
=:5 
"'

 

E- 
V5 
 
.!! 
'" 
'c 
e 
00 

 



 
-'" 

:;U' 
oC -'(3 
V"I J. 
 
 
0'- o 
z Co:: 


 
u 

 


(O 
.... 
00 


. 

 caf"-. 

7j

::e 
N°-;"

 
(ł'J 
 I,(') I I 
::I...J:;

 
v 
 «1- 00 00 
'C
tU-- 
C':I 
.
 !2 c 
E- "O 
 ..'- 
::11::: o e 
;} .
 
 .g 
,-"
cn
 


c::-;- 
. M 
voo 


00 . 
-..... 

M 
c oo 
C':I- 
ł""'J=
 
::I .- 
..., c 

 
u 

 


i: 
-

 
E- 


-..... 


00 
 
.....- 
o- - 


- 
'" "'M 
oo
..... 
_uo- 
,,-"N- 
." -
 Ń 
J.
oo 
C':IoOO 

o::- 
'C tU.: 

 
e 
c o 
u"o 
e
 
u "-" 
:;;2 

 


c;o 
..... 
o- 


. 
 
.......... 
",- 
00:-::- 
--'" 
"-" '" 
C':I 
 
C u 


 
- .- 
c u 


 
80:: 

"O 
-
 
:::.:: 
 
"O 
UJ 
g 



 
:;;1 
C':I

 
..:.:"0 tU 
.- ::I
 


o::.... 
'0"0'" 
::I 
.
 
..J

 
"0-0 
UJe.. 
g- 



,..... 
.. 00 
-"'o 


:-::- 
...e. c 

o("fju 
o- N 
 
 'N 
-otU-"O 
..., c o !:j 
.!:!
.o 
u 0"-" 
::c- 
. "O 
N tU 


 


N car::' 
"'.00- 
-00 C':I 
oo 
8:"7 
o;;v 
E- '-" 
 


o::- 
.... 
o- 


, 
'" 
 
00 
M 
00"- M 
_""0- 

"'- 
=o
 
'" c::.:..... 
-'- '- Q'\ 
C u- 

.z: 
-. E 
e o 

"O 
tU 
e:.. 



 
'" 
o- 


.J- 
o- 
00 
.;;;- 

 
v N 
--o 
...,
>>>
Rudowscy 
herbu Prus II 


Tablica XLIX 


l 
Piotr(koniec XVlll w.) 
I 


I 
3 
Gracjan 
(Dyblin 1835-1837) 


I 
2 
Symforian 


I 
5 
Wincenty 
(Obrowo 1883-1896) 


I 
4 
Antoni 
(z.TeodozJa Kalksztajn) 
(Sudragi) 
I 
6 
Edward 
(z. Ludwika Rościszewska) 
(P _
 1896-1913) 
7 
Aniela 


I 
8 
Jan(1891-1945) 
(z. Stanisława Pogorzelska) 
(Półwiesk Mały 1913-1939) 


I 
9 
Halina 
(m Wiktor Wierzbicki) 


Si miątkowscy 
herbu Jastrzębiec 


Tablica XL 


I 
2 
Józef(?-1936) 
(z. Anna Ploska(1867-1947) 
(Wąpielsk 1888-1917 
Dziewanowo 1917-1927) 
I 


I 
Walenty(1818-1888) 
(z.Antonina Cisowska) 
(Fabianki 1843-1848, Wapielsk 1849- 1888, 
Radziki DuZI: 1854-1883) 
I 


I 
3 
Walentyna(l857-1886) 
(m.1ulian Tyszka(1848-1923) 


I 
4 
Felicjan 
(I.Z.1oanna Sypniewska) 
(2.Z.Aniela Sypniewska) 
(R""'k; ""j 1883-19(5) 
7 8 
Janina Tyszka(1879-1968) Zofia 
(m. Bolesław Prądzyński) (m.zygmunt Wąsowicz) 
(Sumin,administrator Osieka) 


I 
6 
Hanna(1892-1923) 
(m.B. Zembrzuski) 
(Brzuze) 


I 
5 
Jerzy(1889-1974) 
(l.z.1adwiga Sochacka) 
(2.z.Halina Salwowska) 


275
>>>
Rutkowscy herbu Pobóg 


I I 
, I 


I 
3 
Szymon 


I 
10 
Artu r(l889-1939) 
(Halina Ostrowska) 
(SzpetaI1927-1939) 


276 


I 
Kazimierz(?-ok I 724) 
(l. Ludwika Kępska) 
(Szpetal 1695-?) 
I 
2 
Józef Leon(?-a. I 789) 
(l. Faustyna Zielińska) 
(""'
I. Chdm'a r C_ '-1748) 


4 
Marian 
(l. Marianna Nosarzewska) 
(Szpetal a.1789-1841) 
I 
6 
Ignacy(?-ok.1869) 
(l.zofia Trębicka) 
(SzpetaJ 1841-1869) 


I 
8 
Artur(?-1885) 
(:/:.Urszula Wilczewska) 
(Szpetał 1869-1885) 
I 
9 
Zdzislaw(l861-1927) 
(ż. Emilia Jelewska(1863-1952) 
(Są-! r'-I92') 
II 
Szczęsny( 1887-1940) 
(I.l. Wanda Melcer) 
(2.l.Eugenia Tarasow) 
(Kulin 1927-1940) 


Tablica LI 


I 
5 
Jan(?-1811) 
(l.J6zefa Kretkowska) 
(Chełmica Dula 1802-1811) 
I 
7 
Józefa(?-1876) 
(I.m. Wacław Sierakowski) 
(2.m.Henryk Sokołowski) 
(Chełmica DUla 1811-1876) 


I 
12 
Antonina(l893-1934) 
(m. Feliks Mieszkowski) 
(Skrwilno)
>>>
- 
- 

 



 
CJ 
.- 
:c 

 
E-i 




 
..e -
 
_ U) :.: 
.- '" 
cCJ 

 . 
....z 
rJ'.J
 


N 
u 
'--" 



 

 
N 
CJ 
..= 
O 
bJ) 
O 
:: 
..c 

 
Q) 
..c 

 
CJ 

 

 
O 

 

 

 
Q) 
.,. 
rJ'J. 


N 
'" 
 
- '" 


 
c :!: 
.u a; 
...N_ 

 '" 

 
 
I: 

 


S 
N 


 

.
 
N ; 
 
Cctl-V 

 c: 


 
'" 

 
:",: 

 


-r. C_ 

 ..... 
..., 



 
'" 
...
 

 11 
c.,- 


 

:i 

 



 
=
 
..... ... 
-;"5
 
('-. 

 
C C

 
O 
 "ł..':r 
E ...,-0"" 

 _
 _ -e 
 
N 
bOc: 
CFJ 
 
.
 
CU o 
 
Q.. 
::E 
.5 oN 
E
 
::I 

 


'" 
...,
 
..... '" 
--'" 
. '" 


 
.J::J'" 
o ::s 
 
_ 
'u 

.." 
...,
 
:i 

 


.. 
-'" 

 
o 
-'" 
:;j 
C ::I 

e: 
...,'" 
c: 
.
 
'" 

 

 


v 
o-, 
..... 


::I 
-e 
... 
c.c 
.
 
 '" 
- E 
 
O 
 
c::
 
... 
i:i5 

 
... 

 

 


:.;;: 

 
 

 
 
 
u
 
ClI ::I 


 
.o 
, 

 

 



 

 
_v
 
- C 

 
.... 
CFJ 


.. 
r::-
 

 
 


 
'-' 

 

..:
 I:'
 
o-, 'c -*i .
-..., .g Ó 


o -o'" 
.....0'-" QJC 
CFJ Q.. E-c a 

 "5 
.g 
 
o 
... 
I- 

 


.. 
-'" 
G'
 
.c 
 
oo
Cj 

 '" 
:I:
 
... 
I- 

 


..t 
o 
..... 


.. 
bO 
.... 
8 




 
00 - 
- '" 
. ... 
:;; 
 
.....o
 
:::
:; 
c ,,-00_ 
CIQIU-N 
_O\....ci5N N 
.
E
 
 

o_.o 
:::c: -o -" 
 
: 
-
- 
. I- '" 
I «JO 
r c- 
I
 
I 
I 
I 
I 
I 
N 
o-, 
..... 



 


. 
'" 


 
-
 
(i':.Q 
... '" 
o 
 
'0 0 
_OOO
_N 
GJt
N 
f- i:i5 .
 .6 

c:Oo 
c!9- N 
c'" - 

 
::.G 
g 


c
r::' 
N 
cu
O'\ 

 
==
!7 
5-;" 
_N E -5 ";; g 
 
 
."'.0-......... "'..... 

N- -c - 
..::c u.g .
 '" 

 z-'" .J;.!'! 

 ...; o .- c: 
-
 

 
...; o 
-
 


277
>>>
Iooooi 
Iooooi 
Iooooi 

 


to: 

 
:.= 
..c 
to: 
f-I 


-. 
C'I 
N 
u 
'-"" 



-. 


 
N
 
c:.J c 
C:I 
'C Q) 
O'
 
bJ)
 
O :
 
=
 
..c 

 

 
..c 

 
c:.J 
C"I:J 

 
O 

 

 

 

 
....- 
rJ1 


278 




 
:;;
 N- 
00 'CO v 
_
 co_ 
I 
 - co 
r;::=ł:- 

 _ ..b_ _ 
 
1"""'-0- co-c r
 
::::. 
 
 !:: '0 co a oN 
; .
 
 .--- 
 
 
 .
 
0\ ...... 
 0\- o c...; _ c CI) c. 
.
..c!:: N.s 
-N cE 
 
-
 
C'=co c_ - .. 
u ... 1) ..( f! ..( .!!! ;;g 
..... .g ._ o 
 co 
go 8 ;:E "'7 
I- 
 :r; 

 

 N co 
C 
 

 


\D 
co 
co 


..... 
co 


-;' 



 


.... 
u 
.;;; 
Q, 


N 


O 


, 

 -;o c;o 
CO....O 
-Uo 
eB
 
=
;;g 
"O
CO 
..(.-- 

.... 

 o!! 

£ 


O 
 
MO 
oM 
_O 


- . 


c;- 
_COM 

-o 

 'ii"- 
..!

 

.
 'E
 
S

 
rnj';;; 

O 
C
 
u 
u 
:r: 

 


0- 
N 
O 
. 
N
 
CO o 
CO N 
- O 
t't") C-; 
N = CO 

g 


.... 
.!! 
S 


.... 
O 


...:-c- 
::Jt::M 

::JO 
.
.L - 
Q,j ... 

 
:I: 7d 
"O

 
C 0+::__ 

 o.... 
......N- 
_u 
N'" 


 



 
M 
oC 
O 


, 
N 


O 


E 
oC = 
....."0 
..( 


0;- 
M 


 
..!..
 
c;

 
:::.."'C..!! 
= :;j 
 
or, 
'c 
 
N "'0:.1 

 

 
::J 
 
.ges 
I-: 
5
>>>
Sumińscy herbu LeszczYC(cz_l) 
Linia Adama (1) 


I 
3 
Damazy 
(Kłokock 1837-1871) 


7 
Zygmunt 


1 
Adam(?-1793) 
(Suszewo ?-1793, Kłokock ?-1793) 
I 
2 
TomaSZ(?-1823) 
(ż. Marta Mioduska ?-1834) 
(Suszewo 1793-1823, Kłokock 1793-1823, 
(Jonczewko ?-1808, Bogucin 1828-1834) 
I 


I 
4 
Stanisław 
(Suszewo 1836-1838 
Bogucin 1840-1857) 
I 
8 
Władysław 


I 
5 
Teodozja 
(m.lgnacy Pląskowski) 
(Głodowo) 


Tablica LIV 


I 
6 
Róża 
(m.lgnacy JÓZefOWICZ) 
(Suszewo 1829-1836) 


Sumińscy herbu LeszczYC(cz.2) 
Linia Piotra (9) 


9 
Piotr(?-180 I) 
(Zbójno 1783-1801) 
I 
10 
Antoni(1783-1854) 
(U.Tekla Karnkowska) 
(2.:I:.Zofia Piwnicka) 
(Zbójno 1801-1854, Wielgie 1808-1854, 
Wojnowo 1835-1842) 
I 
11 
Artur(1834-1886) 
(:l:Julia Piwnicka) 
(Zbójno 1856-1864,Wielgie 1856-1864) 
I 
12 
Stefan(1 860-1 930) 
(ż.1uha Borzewska) 
I 
13 
Helena(?-1943) 


Tablica L V 


279
>>>
Wąsowicz herbu Łabędź 


Tablica LVI 


I 
2 
Tomasz 
(t.zofia Karnkowska) 
Zaduszniki 1876-1919. 
Glewo 1876-1907) 


1 
Hipolit(I806-1876) 
(t. Marianna Czarnomska) 
(TIuchowo 1837-1876. Jasień 1838-1876. 
Wyczalkowo 1847-1876. Zaduszniki 1858-1876, 

i"  1 1865-1876) 


I 
4 
Marian( 1840-1903) 
(Tluchowo 1876-1903 
Wyczalkowo 1876-1903) 


3 
Hipolit(?-1917) 
(t.Bronislawa Mrozińska) 
Jasień 1876-1907 
Kamień Kmiecy 1876-1906) 
I 
6 
Hipolit(I874-1943) 
(t. Helena Doruchowska) 
(Jasień 1907-1939) 
I 
8 
Tadeusz(l915-1954 ) 
(t. Maria Paszkowicz 1916-1933) 
(Jasień 1939) 


I 
7 
Stanislaw 
(Tluchowo 1903-1906) 


I 
5 
WaclaW(?-1936) 
(Kamień Kmiecy ł 906-1936) 


Wilczewscy 
herbu (własnego) Wilczewski 


Tablica LVII 


1 
Mateusz 
(Jastrzębie 1819-1835) 
I 


I 
3 
Franciszek(?-1883) 
(Jastrzębie 1845-1883) 
I 
4 
Leonard 
(Jastrzębie 1883-1903) 


,I 


I 
2 
Ignacy 


280
>>>
Wysoccy herbu Dryja 


Tablica LVIII 


I 
3 
Honorata 
(m. Mikołaj Łukowski) 
(Kijaszkowo) 


I 
Józef(?-1842) 
(Dulsk ?-1842) 
I 
2 
Feliks(?-1858) 
(Amelia Orłowska) 
(Dulsk 1842-1856, Kraszkowo 1836-1838) 


I 
4 
Aleksander(l823-1864) 
(2:.J6zefa Wybicka) 
(Dulsk 1856-1864) 


Zboińscy herbu Ogończyk(cz.2) 
Linia Szymona 


Tablica LIX 


I 
20 
Bartłomiej 
(Blinno ?-18IS) 
I 
22 
Tomasz 


17 
Szymon(?-1725) 
I 
18 
Andrzej 
I 
19 
Szymon 
(2:.N.Je2:ewska) 
I 


I 
21 
Andrzej 
(Bachorzewo ?-1805) 
I 
23 
Teodozja Wiktoria 
(mNZakrzewski) 
(Bachorzewo 1805-1844) 


281
>>>
 
..J 



 
(j 
.- 
:c 

 

 


:i
 
 
- '" '" 

 -'" 
X-o .6 
00 o 
c.. . ...: 
::::, o ..c --o 
.c 
 u-'" 
::I.,@ u:;2 

 .E-N :

 

 .
 O t; 
U 

 
O = 
:
 
 
.J:) f:! 

 
 

 


"""' 


N 
u 
'-' 



 

 
N 
eJ 
'C 
O 

 
O 
= 
..c 

 
QJ 
..= 

 
eJ 
rI.} 
'C 
... 
O 
..c 
N 


282 



 
'" 
..... 


:o 
-'" 
g 


. 
. 
.." 


.....
 

:o 


 
c;- .';;:; 
 
.::.::-'" c'-:: 
u
 o
 

o c
 

 .C::: 
-'" - 'c 
;
 

 
...", 

 

-'" c'" 

 
E 
c "g 
t{) '" 
C t/) 

 
 


.c
 
::1-'" 
r'),::,::
-"" 
C':S"£ 
""'8 




 
.." '" 
.....-'" 
..... '" 
- 
 
. o 


 


 
u u 
C':S -- 
C N 
t).I)CI 
- E 
o 
c 
o 
u 
Uj 

 



 
C-'" 

 

 
::I-- 
E'::; 
00 o :::J 
Q.Ct: 
U .
 
z:s 
c:B 
C':S
 


 



 
00 
00 
-

 
._0 
;;;
OO 
..... -- 
- . . 
-0\ C'"- 

 V", GJ 
........-N 
U-:::J 

 
CI 
C':S
:.;;; 

.
 
 
.::.::

 
ł' 
a
 
.
 

 
u c . 
c

 
C':S 0-0 
.......-'" 


g 



 
-'" 

 
-o 
Q 


co 


00 


. 

. 

 
U 
N C':S 
C 
t).I) 
- 


o 
.." 
00 


. 
00 
6_;;0 
V"J ((1- 



oo 

. E -- r') 
..::;u
oo 
Eu
:b 
_ (13 00 N 
::.c::
"'7
 

o ._ 

- t{) 
ct

 
-N
CI') 

:::J 
CI 
:.;;; 
OJ 

 



 
:.;;; 
C':S 
 
_O 


 
O O-
 
c t/) 
O -- 
:cg 

 
g 


:.;;; 
C':S 
 
.5 
 
c t 
"'s v; 
.5 -c 
-""'8 

 
g 



 

 
'" 
"'
 
-"O 
C':S 

 


:.;;; 

 
C':S-ę 
.5 E' U' 
.."Cc..F 
O ;.,CiI 
- o N 
c"'u 
-

 
g 



- 
.
o 
C':S 
; 
cC::.A 
:! ; 
:::J 
0:- 
""' 
:o 
t{)-'" 

:;:: 
g
 


.." 
:=- \O 
-'" 00 
C':S"'- 
c: .: 
 
__ E V) 
rt') - 000 
-ECQ
 
C':S:ic 
::.c:: .-0 
E::
>>>
= 
..- 

 
"00 
= 
..c 
J,..; 
Q) 
..c 

 
ej 

 
..= 
..- 
- 
Q) 
..- 
N 



 

 
..J 
= 
(J 
.- 
- 

 
= 

 


....... 
00 
ł- 
'" 


G 
 
v....... 
LO'" '" 
"'7

 
oo 


:b £
 
c
-; ..x- 

 
 
-N .
 
 

:r:
 -g
 



 ,.J:i 
.o ... ... 


 
 
......
 
 
.!:!. 


ł 


-. 


Ń 
o 
'-' 


ó 
..., 
 
 ó
 

 .......
 
 
 
!5 
.",-0 -.o""" 
C"'-. 
..c 
 
. -- u -cd 
.::tlii U .- O 
::!:c;' 

N"""

 
",U
 
N g 
.G O 
 .
 
 
oo.
:.:: e- óia-r"J 
 tU 
 ci 
C.q"o
-;;; _Q.,N

 
C m "8 0 ' ...(00 0 

 c.c

 

"O fa 
t.. 
 U. e .s  .,g "ii 
.!:!.
ó ..,.!:!.

 
""" 0.0 

 

 


 
'" 
e 
.c 
U 


....... 
'" 
""" 

 
:;J 

 
ID 
'" 
o;:: 
O 
N 
!::- 


;::- . 
............ .... 


Jf:8 
6'0 
 tli 
_..co- 
Ego

 
...... CIS t/) . z """ 
u ",.5 ..,. 
- 
 
 

 
. V5 
 
....
O 

 ... 

 
V5 


;D 


...... 


-
 
. '" 
00 ...: 

 '" 
_ E 

 
'" 
:sli...: 
"'
Z
 
CIS "'-o 
..,
o 
.o
 
'" 

 
-N 


..... 
...... 


'" 
""" 
N 
"O 
'" 

 
'" 
N 
'" 
c 
I) 
v 
::r: 
.!:!. 


. 

-"' 
",J:!
 

 tg 
l!

""'" 
V).
Z

 
c ra'
 en 
CIS c.o O 
Ci51ii

 
-

 


 


__ .::i
 
Q\ 1)1) 
O 1ł.5 

 
5 E 
67);-g

 
.
.c ..g 
.....ou
-o 
c
óotll 
"t:!o.


 




o 
Q



 
;::( ..E ó] 

u. 
 
 
-
-gV} 
J::; 

t/) 



 
O 
...... '" 
"7"': 
v", O 
::b'
 ....... 


tj 
C '" N 
...,


 

;:J 
;:J
 
!::- 



R 
..... E 
 

2 
VJ 
 


....... 
ł- 
...... 
...... 


. 
O 


ł- 


.

 
N N 
.. u 
--0.0 
C 2 

 

 

 
S 

 
li 
;::- 
 

 O 
-
 . 
g.g
 

 


 
c

 
oClS
.E 
.., '" U 
c . 

 
 
.... '" 

o 
bD 

 
8 

 
 
. 
 

vS 

'c
 

g", 
O\
o
 

 
-o 

 I) '" 
u-"!o 

i 
-:.o 

 
I) 

 


.......
 

 
 
",o....... 
-c:
 
 
cS

c 
OJIN '" 
 
._ 
 CI.)' 
-"t 
 t 
 -
 
_"'O"'OooV; 
cS Iii o '" . 
.., '" I) 

 N
 
:;;::;J..,. 
E

 

bD 

 


283
>>>
I i 


W 1833 roku wziął udział w wyprawie z emigracji, mającej na celu 
wzniecenie nowego powstania w Polsce. Mianowany został wówczas 
dowódcą na obwód lipnowski i płocki. Działając razem z Arturem Za- 
wiszą, planował zaatakować Płock i Lipno. Nie widząc jednak szans na 
powodzenie akcji, opuścił oddział i pod przybranym nazwiskiem Ga- 
domski wycofał się za granicę. We Francji stał się zwolennikiem obozu 
ks. Adama Czartoryskiego. Współpracował z redakcją czasopisma "La 
Polonais", gdzie opublikował szereg artykułów. W 1835 roku wstąpił do 
Francuskiej Legii Cudzoziemskiej. Biorąc udział w walkach w Hiszpa- 
nii, jako kapitan pułku polskich lansjerów w słuzbie królowej Krystyny. 
Wkrótce awansował do stopnia majora. Poległ w bitwie pod Zubiri 1 
sierpnia 1836 roku, mając 31 lat. Pochowany został w kościele śW.Lu- 
dwika w Pampelunie w północnej Hiszpanii. 
Kalikst Borzewski był od 1828 roku właścicielem dóbr Chojno, któ- 
re otrzymał w wyniku podziału spadku po ojcu Ludwiku. Majątek przy- 
padający Kalikstowi wyceniono wówczas na 200 tys.złp. W 1824 roku 
otrzymał po zmarłej matce Salomei część Giżynka. Za udział w powsta- 
niu listopadowym i partyzantce Zaliwskiego, Chojno i Giżynek zostały 
skonfiskowane na skarb państwa, postanowieniem Rady Administra- 
cyjnej z dnia 28 czerwca 1835 roku. W 1836 roku od Skarbu Państwa 
dobra Chojno nabyła Ewa z Belskich, żona Jana Tokarskiego, kapitana 
wojsk polskich. Kalikst Borzewski zmarł bezdzietnie, natomiast jego star- 
szy brat, Antoni miał jednego syna, Zdzisława, który przedłużył tą linię 
rodu. 
* AWK:N Rypin, KHip. Giżynek; AP Włocławek,KHip.Chojno: B i e I e c k i ,Slownik,s.238- 
239; J. I was z k i e w i c z ,Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez nqdy zabor- 
cze w latach 1773-1867,Warszawa 1929,s.30-31; Ka c z ko w s k i ,Konfjskaty,s.348; Kra- 
j e w s ki, Borzewscy, s.6-9; tenże,Slownik,s.46, podaje, że Kalikst Borzewski nabył Choj- 
no w 1824 roku od Kandydy i Benigny Pląskowskich. Fakt ten nie znajduje jednak po- 
twierdzenia w księdze hipotecznej tego majątku. Tamże,s.46 szeroka bibliografia doty- 
cząca Kaliksta Borzewskiego; Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytld,s.101; S . P ł o s ki, Borzew- 
ski Kalikst.PSB.t.2,1936,s.362-363; Uczestnicy,s.88. 


,I 
I 


Zdzisław Borzewski(7), syn Antoniego urodził się 15 maja 1833 
roku. W 1858 roku otrzymał od ojca Ugoszcz, jedyny majątek jaki pozo- 
stał Borzewskim po powstaniu listopadowym. W latach 1865-1871 po- 
siadał również Adamki, które kupił od Władysława Gniazdowskiego. W 
Ugoszczu zbudował pałac eklektyczny i założył park. Zdzisław był dwu- 
krotnie żonaty. Z pierwszą żoną Marią z Szydłowskich(zm.1868, pocho- 
wana na cmentarzu w Oborach) miał córkę Julię(9) i syna Antoniego(10). 
Druga żona Zofia z Kożuchowskich(zm.1917, pochowana na cmentarzu 
w Oborach) urodziła synów: Artura(ll) i Zdzisława(12). Zdzisław Bo- 
rzewski(7) zmarł 8 lipca 1884 roku i został pochowany w grobowcu ro- 
dzinnym na cmentarzu w Oborach. 
Córka Zdzisława z pierwszego małżeństwa, Julia Maria Antonina 


28
>>>
Zielińscy 
herbu Świnka (cz.2) 
Linia Szymona( 12)(zob.cz.l) 


I 
15 
Marceli(?-1816) 
(t. Brygida Czapska) 
StekIin, Nowogr6dek 
Wierzblck, Os6wka(część) 
I 
18 
Kwiryn(1788-1846) 
(t. Brygida Nałęcz) 
(Czermkowo 1824-1846) 
(zm.bezpotomme) 
I 
20 
Kazimierz(?-1863) 
(Wola) 
(zm. bezpotomnie) 


284 


12 
Szymon(l7 13- ł 785) 
(tJ6zefata Chudzyńska) 
(Steki in, Nowog6dek, Wierzbick, 
""""'" r""J 


16 
Kajetan 
(t. Ewa Zalewska) 
(Wola Wymysły, 
Wierzbick, 0s6wka(część) 
I 
19 
IgnaCY(?-1831) 
(t. Marcela Zaborowska) 
(Wola) 


I 
21 
WaclaW(?-1872) 
(Wola 1865-1872) 
(zm. bezpotomnie) 


Tablica LXII 


I 
17 
Faustyna 
(mJan Rutkowski 
(Chełmlca) 


.
>>>
- 
- 
- 

 

 



 

 
.- 
- 
.c 

 

 


N 
.) 
-- oD 
C""? O 
N N 


 
e'iS,-, 

.
 
= 
 
.- ..... 


 
"00 .
 
= .= 
,.Q,....:j 

 

 
..= 

 
U 
C"I1 
..= 
.- 
- 

 
.- 
N 


...., 
Qł 
N 
&.. 
-"C 
C 
- 



 
'" 
-'" 

 
... 
N 
"" 
::E 


.s 
E:;;' 
6hij. 
O ... 
aJ O 


 
N..c 


U 

 Ó 
r- 
 
O 
O 
 
e 
..c 
U 


r- 


. 
M 
'" 

r- 
"'- 

 ... 

 o. 
00- 
-",-'" 
",CI) 
...
 
.!! 
CI) 
'" 

 
UJ 

 


.i 
Ę 
 

'2o 
o
-g 
,..... 
c wC 

 'ii u. 
e;;- .- r- 
V)CI.)
;;b 
N N c- 

 fij-b 


 
f'ł-;:; 
"'o. 

o- 
-'" 

 



 
 

 -u 

. -'" ... 
- u.- 
00 c 
 
-.- O 




 
r-CI)Oc 
::::oror E 



.9 

-O
8. 
't t':I 
"5J N 
N:; .iO
 
... - E 


 N 
'- .- '-' 
O.D 
""
 
O ... 
..c ._ 


 


c 
'E 
:: 
CI) 
r- 
r- 
r- 



 
M
 
00 '" 
- -'" 
. "'
 

'.C o 
:;":.:
 
&.. ... O 
M Qł N- 
N..c

 
&.. ... o 
o .
 ..c 
z Eu 
fj
 
::.:: 
:!:!. 


:r;- 
o 
00 
6- 
M 


 

'" 
;
 
oL: 
 

Nc 
N 
 ""E 
N= 
a 

-
 
"C :a 
=::E 
..J
 


'2' 
- 
u 
O 
E 
o 
e::: 
'" 
u 

 

 
N 


 



 
.U' 
:.;;;: 
u 
O 
E 
o 
e::: 
'ii  


 




 
S-g 


 
o 
o 

 
00 \O E 
oo;;;-
 o 
a.. N_ o 

 

 5 g 

 

 v. J.. 
CI::J-, o 00 
::..... .
 
 
 :2 
 
:; -....,J V')o
 
0'2'

 
g
 


 o .s

 
o
.;s o- Qł
O 
g 
 e s N 
 
 't' 
e::: "'..c ..., .., 
 

 '-'u E _ 
-; 

 
N UJ", 

 'ł'ioo 
;:! 
- 
N 
 

 

 


'2' 



 
.E CO.: 
-
.!:!J.
g 
CUCI) 



 

 



 
'" 
00 


. 
c-. _ 
'i '2 
t':IE
 
00 u; s.:: 
- N .- O E 
C 0.:: 
t':INCI) 
......,
 
VJ.D 
E 
!:!. 


N 

 
:.;;;: 
t':I '" 
;::: 
.- Oj 
:::i E N 
'"'"c 

 
-5 


r:: 


o- 


o 
00 
00 


NZ' 
&..  
Qł:': 
.- aJ 
::;::E
 
.
 
 


 


r- 
't
 
o- "" 
-;
 
r- c 
r- .., 
OO""
 
- .- o- 

"'M 
;-':I:o- 
.... - 
C c , 
0_ 
-QłN 
M";Ę;:!:: 

uc 
.
 
 
:a
 
::E 

 


S 
M 
o- 
o 
r- 
00 



 
t':I 
o.... 
M Ił 
= 
o 


285
>>>
;; 

 

 

 


c: 
tJ 
.- 
:c 
c: 
E- 


-- 
"": 
N 
U 
'--' 



 .
 

s:: 
=- 
...... .- 

t=:' 
"I 
"'00. 
 
= 
 
..et) 

 ;:I 
QJO 
.:= 
 

t) 
(J 
 
!:'-J-o 
... = o... 
-.-4 
- 
QJ 
-.-4 
N 


286 


:=: 
00 
00 


. 
c-....., 
Ocu 
00..:.: 
- u 


 
.... = o 
N;
 
(.;) .!:! 

 
.!::, 


. Ci)' 
:.Q 
u 
o 
E 
o 
er::: 



 
N 
U 
O' 
=-;a 

ł=Z 

 O . 
No:t; 
5 


.....,
 
cuc- 
c::..., 
= 

 

cf
 
Os 

 -ę; 
f'f"') .- "Vi o 

 
 -
 
 

ci5-3. 


 


c- 
o 
c- 


....., . 
 
CU.,....., 
":':00- 
"'ooc- 
': -"'7 


8 
c N 
c- 
"I=CUE_ 
""'"""');::.cu 
'E

 
IJ.1 CUoO 
6-00 

 



c- 


 
"C - 
» . 
=

 

 
- 
v "'O .

 
::s E.- 

.- .o 

 
 
:: .!:! 


 


...."2 
-..:.: 
C U 
= -t: 
o t) 
 

 c c::: 
O . 

:z; 
.!::, 


N' 
c- 
(;' 
 

 
 
-: 
oo 
c:--. 
_ 
i',
 .5 
= 
 E 
C;;-g
 

 

 0\ 

.

 


-: 


 
""00 

- 


., 
c:. 
O' 
..:.: 

 



 
= 
u; 
.... 
"O 
= 

 
i 
I 

 
.... 
u 
.... 
- 
Gl 
oo
 

 = 
Ot: 
= 

 


00 
c- 
o 
c- 


= 
]! 
c 
- 

 = 
Ot: 
= 

 


..., 
c- 


, 
..., 
o 
c- 
; 
U 
.... 
'" a.. 

 ; 

 



 
c- 


N 
o 
c- 
 
_ c- 


 
=. 
- c- 
"'"1 
V) .- 0\ 
""'" c_ 
= ., 
-c:. 
Vi O' 
..:.:
>>>
Indeks miejscowości 
Zawiera wyłącznie miejscowości ziemi dobrzyńskiej z pominięciem Lipna, Rypina, 
Dobrzynia n/Wisłą i Dobrzynia n1Drwęcą. 
Przynależność administracyjną miejscowości podano według stanu obecnego. 


Adamld - 23,28,29,70,237 


Bachorzewo - 217,281 
Balin - 24,36,236,239,264 
Bałdowo-141,142,143,267 
Będzeń - 33,45 
Bęklewo - 33,45,113,116,258 
Białkowo - 144,237,268 
Biskupin - 120,121,174,260 
Blinno - 174,281 
Bobrowniki - 190 
Bocheniec - 65,145,146,246,268, 
Bogucin - 113,116,197,198,253,257, 
258,279 
Bolesławice - 70,78,248 
BrzeszczId Małe - 110,254,264 
BrzeŹllo - 139,173,266 
Brzuze - 68,77,162,168,169,247,249, 
273,275 


Cetki - 69,129,130,144,248,263,268 
Chalin - 43,44,238,241 
Chełmica Mała- 9,32,180 
Chełmica Wielka- 20,21,179,180,235, 
276 
Chlebowo - 88,209,221,252,283 
Chodorążek - 220,221,226,283,285 
Chojno, gm Rogowo - 25,26,28, 
136,137,178,237,265,266 
Chrostkowo - 199,220,221,222, 
225,226,227,283,285 
Ciepień - 199 
Ciołuchowo - 196,212,214,282 
Czarne - 49,50,139,141,142,143,179, 
242,267,276,282 
Czennin - 77,249 


Czernikowo - 62,122,123,168,169,224, 
261,284 
Czernikówko - 49,121,241,260,261 
Czumsk - 79,250 
Czyżewo - 138 


Długie - 30,48,50,237,242 
Dobre - 35,95,96,171,238,239,274 
Dulsk - 210,211,281 
Dyblin - 108,127,142,145,156,157, 
158,175,257,271,275 
Dylewo - 68,78,119,247 
Działyń - 65,66,81, I 07, 108,168,246, 
250,257 
Dzierzno - 53,54,243 
Dziewanowo - 39,42,185,240,275 


Fabianki - 32,33,38,39,89,171,184, 
185,238,240,275 
Firany - 71,248 


Giżynek - 
25,26,27 ,28, I 00, 125,237,256 
Glewo - 59,60,89,244,253,280 
Głodowo - 39,138,139,140,143,197, 
266,267,279 
Godziszewy - 36,38, I 03,239,256 
Gołuchowo - 214,221 
Grabiny - 93,253 
Gulbiny - 25,62,129-131,237,246, 
263,264 


Hornówko - 25,92,122,261 


Jarczechowo - 25,152,153,154,219, 
220 


287
>>>
Jasień -9,58,202-206,280 
Jastrzębie - 10,20,127,168,208,280 
Józefowo - 142 


Kamień Kmiecy - 202,203,204,280 
Kamień Kotowy - 209 
Kamionka, gm. Radomin - 145,268 
Kamkowo - 39,84,85,86,87,88,89,90, 
91,93,203,209,214,240,251, 
252,253 
Kawęczyn - 62,63,66,89,168,169,230, 
246,253,273 
Kawno - 199 
Kiełpiny - 38,76,138,239,249 
Kijaszkowo - 10, I 07, I 08,211 ,257,281 
Kikół - 44,123,132,133,148,191,198, 
200,214,215,216,217,241, 
261,263,269,282 
Kisielewo - 125,173 
Kleszczyn - 36,239 
Klonowo, gm Zbójno - 145,168,169, 
199,227 ,268,273 
Kłokock - 116,139,197,198,279 
Kłuśno - 69,133,175,248,264 
Kobrzyniec - 174 
Kochoń - 46,47 
Kolankowo - 89,90,200,253 
Kołat - 67,247 
Konotopie - 25,76,143,243,249,267 
Kotowy - 165,166,200,272 
Kowalki - 39,40,41,42,66,67,68,103, 
139,240,247,256,266 
Kretki Duże - 215,216,282 
Kretki Małe - 278 
Krojczyn - 70,112,113,114,169,179, 
180,248,258 
Księte - 113,118,167,169,259,273 
Kukowo - 221,230,231 
Kulin - 179,183,276 
Kurowo - 98,99,10 I ,251 


Lasoty - 36,42,43,239,240 
288 


Ligowo - 67,107,113,114,169,247,258 
Linne -76,165,166,249,272 
Lubowiec - 219,220 


Lapinóż - 191,278 
Lapinóżek -70,72,73,78,114,137,239, 
248,249,266 
Lączonek - 130,263 
Lążyn - 162,168,228,229,273,285 
Lochocin - 20,21,180,235 
Lubki - 104,105,176 
Lukomie - 121,260 


Makówiec - 117,118,223,259 
Malanowo - 43,221,238,241 
Malanówko - 66,67,247 
Maliszewo - 10,120,121,249,260 
Marianki - 134,150,151 
Mazowsze - 88,90,92,93,94,122,123, 
253,261 
Mokowo - 32,46,47,108,241,257 
Moszczonne - 24,101,236 
Mysłakowo - 114,171,220,221,274, 
283 


Nadróż - 23,24,36,119,134,236,239, 
264 
Nasięgniewo - 99,100,101,113,114, 
169,256,258 
Niedźwiedź - 123 
Nowa Wieś, gm. Wielgie - 101,181 
Nowogródek - 179,188,220,221,223, 
283,284 


Obory - 23,26,27,28,29,30,31,34,61, 
62,80,95,96,116,122,132, 
134,184, 185,196,199,200, 
211 
Obrowo - 62,66,168,169,228,246,273, 
275 
Okalewo -5,24,33,34,35,36,37,38, 
45,75,89,148,149,238,239,
>>>
Okonin - 26,27,29,30 
Okragła - 21,235 
Oleszno - 39,88,89,90,91,93,98,203, 
240,253 
Orłowo - 59,60,92,144,244,268 
Osiek, gm. Osiek - 73,148,152,153, 
154,190-195,275,277 ,278 
Osówka, gm. Czernikowo - 212,213, 
216,221,222,223,224,228,231 
232,282,283,284,286 
Osówka, gm. Mochowo - 140,141,266 
Ostrowite, gm. Brzuze - 29,30,40, 
69,134,145,146,248,268 
Ostrowite, gm. Lipno - 88,90,92, 
93,94,146,253,254 
Ostrów - 118,259,273 
Ośmiałowo - 45,76,77,174,249 


Pinino - 218 
Piórkowo - 49,242 
Piskorczyn - 125,126,262 
Płomiany - 32,33,35,43,44,129,155, 
156,157,216,238,241,271 
Płonczynek - 47 
Płonne - 61,62,63,64,88,104,105, 106, 
129,131,176,245,246,252,263 
Półwiesk Mały - 50,52,175,176,177, 
242,274,275 
Pręczki - 103,104,152,256,270 
Przywitowo - 163,164,218,272 


Rachcin - 180 
Radomice- 10,20,53,54,76,94,142, 
209,214,243 
Radomin - 44,48,49,52,170-173,175, 
242,274 
Radziki Duże- 10,72,76,160,161,184, 
185,270,275 
Radziki Małe - 70,72,76,78,114,137, 
140,184,239,248,249,266,278 
Radzynek -77,162,168,169,273 
Rakowo - 27,69,13 8,23 7 ,248,266 


Rejki - 42,43 
Rogowo - 110,111,133,134,174 
Rokicie - 114,163,201,274 
Rokitnica - 189,277 
Rudusk - 198,199 
Rusinowo - 134,148,150,151,264,269 
Ruszkowo -70,96,97,138,139,248,255, 
266 


Sadłowo - 55,135,136,165,166,171, 
172,173,218,265,272,274 
Sikórz - 86,87,199,214,251,252,263 
Skępe - 85,87,88,93,98,116,120, 
122,135,136,151,168,171,179 
199,215,217,218-231,283, 
286,285 
Skórzno - 179 
Skrwilno - 35,37,38,50,52,66,82,83, 
116,242,250,276 
Skudzawy - 166 
Sokołowo - 26,27,30,144,146,198,210, 
237,268 
Sosnowo - 24,109,110,111,133,134, 
254,264 
Starorypin - 30,131,133,134,148,150, 
151,252,264,269 
StekI in - 220,221,223,283,284 
StekI inek - 25,121,123,133,179,188, 
197,224,260,261,263 
Stępowo - 218,272 
Stróżewo - 156,159,271 
Strzygi - 48,49,51,69,70,73,179,216, 
217,218,242,282 
Sudragi - 107,114,175,275 
Sumin, gm. Kikół- 152,153,154,188, 
· 225,270,275,285,286 
Sumin, gm. Osiek - 48,167 
Suminek - 220,221,226,283,285 
Suradowo - 220,221,283 
Suradówko - 141,267 
Suszewo - 116,197,198,279 


289
>>>
Szafarnia - 25,62,64,65,129,168,237, 
246 
Szpetal - 33,82,10 1,158,178-183,250, 
276 
Szpiegowo - 39.89,90,91,203,253 
Świedziebnia - 70,71,118,167,169,242. 
248,259,264,273 
Świętosław - 36,37,38,88,89,239,253, 
257 


Tłuchowo - 40,202,203,209,280 
Tłuchówko - 56,57,58,244 
Tomkowo - 91,175,176,242 
Trąbin - 96,129 
Trutowo - 116 
Tulibowo - 59,70,244,248 
Tupadły - 60,98 
Turza - 43,107,179,238,241 


Ugoszcz - 25,26,27,28,29,30,65,80, 
122,129,132,145,200,219,220 
221,222,237,261,263,283 
Uniechowo - 100, 101, I 02,256 


.1 


I 


Warpalice - 48,70,72,73,74,216,217, 
248 
Wąpielsk - 52,144,161,184-186,242, 
268,270,275 
Wichowo - 22,180,235 
Wielgie, gm. Wielgie - 89,113,116, 
257,258 


290 


Wielgie, gm. Zbójno - 133,145,198, 
199,200,224,268,279 
Wierzbick - 221,223,224,230,231,283, 
284,285,286 
Wierznica - 38,170-172,274 
Wildno - 214,216,217,282 
Witoszyn - 32,33,34,38,39,238,240 
Witowąż - 196,283,284 
Wojnowo - 125,199,262,279 
Wolęcin - 123,124,214,261 
Wyczałkowo - 88,203,209,280 
Wyręba - 41,42,171,172,242,249,274 


Zaduszniki - 66,89,98,99, I 02, 155,203, 
247,251,253,280 
Zajeziorze - 230 
Zakrocz - 134,151 
Zakrzewo - 46,47 
Zarzyczewo - 99,100,101,102,253,256 
Zasady - 55,166,243,272 
Zbójno - 23,88,132,133,198-200,211, 
212,224,279,282 
Zębowo - 25,34,121,123,224,260,261 
Złotopole - 125,126,127,262 
Złotopolszczyzna - 54,94,254 
Złowody - 54,98,99,101,155,157,159, 
251,271 
Źródła - 114 
Żałe - 36,37,54,75,239,249 
Żuchowo - 218,221,230
>>>
l 


Wydano dzięki subskrypcji zakupionej przez: 


-Hipolita Aleksandrowicza 
-Mikołaja Aleksandrowicza 
-Monikę Balcerowicz 
-Jana Chełmiekiego 
-Barbarę Cybulską 
-Hannę Cybulską 
-Krystynę Falęcką 
-Andrzeja Gniazdowskiego 
-Mirosławę Gniazdowską-Lipską 
-Jerzego Grochowaiskiego 
-Małgorzatę Jung 
-Elżbietę Kapelań
ką 
-Jacka Koskowskiego 
-Stanisława Łąckiego 


-Urząd Gminy Brzuze 
-Urząd Gminy Fabianki 
-Urząd Gminy Osiek 
-Urząd Gminy Rypin 
-Ur:;ąd Gminy Skrwi/no 
-Urząd Gminy Świed:;iehnia 
-Urząd Gminy Wqpielsk 
-SUGARPOL Toruń Sp. zo.o.- 
Cukrownia Ostrowite 


-Jana Łangowskiego 
-Danutę Łempicką 
-Jerzego Piwnickiego 
-Helenę Prądzyńską 
-Alinę Pruską 
-Zbigniewa Pruskiego 
-Elżbietę Rajewicz 
-Annę Rajner 
-Jadwigę Rey 
-Artura Rutkowskiego 
-/:;abelę Sierakowską- Tomas=ewską 
-Rafała Stobieckiego 
-Antoniego Żychlińskiego 
-Jerzego Żychlińskiego
>>>
. TOWĄ2 
. 


WŁASNOŚĆ ZIEMIAŃSKA 
W ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
W XIX - XX WIEKU 



 
. SIECHOC '. 


et.ĄZYNEK 


ZĘBCWO 
. 


lĄZYN 
. 


KAWĘCZYN . 


OBROWO . 


CZEfłNIKOINKQ 
. 


CZERNI"'O\'\lO 
. 


. Wsie na tereme których znajdowały się 
większe majątki (folwarki) ziemiańskie 
w XIX - XX w. (do 1939 r.) 


o Miasta 


KSIĘTE 
. 


/ 
, 
.i 
/' 
.I 
, 
I 
! 
, 
i 
I 
I 
I 
I 
I 
I 
i 
j 
j 
i 
, 
i 
, 
, 
I 
0, 
, 
, 


KRETKr MAtE 


$WlEOZIEBNiA 
. 


OZIERZNO 
. 


SU\r\IN 
. 


KLUSNO 
. 


':/"
;'U' 
. 


::,'At ")RYPIN 
. 



&[1ł-Ov.n 


. 


_o",t.E 
. 


GOQZIS.....WY 
. 


I( TO\YY 
. 


OKAL£INO 
. 


PRZYWlTO'NQ 
. 


, 
J 
, 
,. 
,- 
, 
SKRWo'No er 


S.,.,E.A N 


SWlERZAWV 
. 


łOBRZVNIEC 
. 


SOSNOWO. 


STEKlINEK 
;t:'UN 


BRZESZCZKI MAtE 
. 


CZUMSK 
. 


eCHROSTIOWO 


JSOIA'KA 
. 


NOlĘCIN 
· CHLEBOWO 
. 



0JSK 
. 


Ct1UOORĄZEK 
. 


JASTRZĘBIE 
. 


OSOWIA 
. 


. 


M/EN 


. . 
BRZEżNO MALlSlEWO 


SUORAGI 
. 


ROKICIE 
. 


SNIECHV 
. 
. 


lIGO\NO 
. 


I
>>>
;\'
>>>
Tekla(9) urodziła się w Ugoszczu w 1868 roku. Wyszła za mąż za Stefana 
hrabiego Sumińskiego. Ze związku tego urodziła się córka Helena, ad- 
optowana przez Helenę z Grotowskich, żonę Antoniego Borzewskiego. 
Julia, jako jedyna otrzymała zapis w testamencie spisanym przez Anto- 
niego Borzewskiego. Zmarła w 1924 roku i została pochowana na cmen- 
tarzu w Oborach. 
Zdzisław Aleksander Julian Borzewski (syn,12) zginął w pojedyn- 
ku 13 maja 1901 roku w wieku 26 lat i został pochowany na cmentarzu w 
Oborach. 


j 


*AWKWRypin, KHip.Adamki, KHip.Ugoszcz; B oni e ck i ,Herbarz,1.2,s.66; B or kow- 
s k i - D u n i n ,AJmanach.s.901; t e n Ż e ,Genealogia,s.579; Kra j e w s k i ,Slownik,s.342; 
Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki, s.188, 104 gdzie błędna data śmierci Julii Borzewskiej( 9); 
lisia TR,s.96; U r u s k i ,Rodzina, 1.l,s.352; Daty urodzin i śmierci Zdzisława, jego żon i 
dzieci pochodzą z inskrypcji nagrobnych na cmentarzu w Oborach. 


I 


Antoni Borzewski(10), syn Zdzisława urodził się 25 marca 1868 
roku w Ugoszczu. Po ukończeniu niemieckiego gimnazjum w Brodnicy, 
kontynuował naukę na studiach politechnicznych w Rydze. Następnie 
zajął się gospodarką w należących do niego dobrach Ugoszcz. W 1889 
roku odziedziczył bowiem ten majątek wraz z siostrą Julią(9). Już w 1891 
roku Antoni wykupił część należącą do siostry i stał się jedynym wła- 
ścicielem tego majątku, który razem z Okoninem liczył około 1500 hek- 
tarów. W 1905 roku wszedł również w posiadanie dóbr Giżynek, które 
należały do jego teścia Stanisława Grotowskiego. Rezydencja Antoniego 
Borzewskiego znajdowała się w pałacu zbudowanym prawdopodobnie 
przez jego ojca w II poł.XIX wieku. Dwór murowany, otynkowany, pię- 
trowy z portykiem kolumnowym znajdował się w rozległym parku kra- 
jobrazowym, zaprojektowanym przez Artura Borzewskieg02). 
Antoni był aktywnym działaczem społecznym i gospodarczym w 
ziemi dobrzyńskiej. W 1900 roku był jednym z głównych założycieli 
Cukrowni Ostrowite. W latach 1901-1907 został członkiem rzeczywi- 
stym - dożywotnim Towarzystwa Rolniczego Płockiego. Brał aktywny 
udział w pracach Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyń- 
skiej, będąc od 1909 roku wiceprezesem, a od 1913 do 1917 prezesem tej 
organizacji. Był jednym z założycieli Syndykatu Rolniczego w Rypinie, 
przekształconego w 1938 roku w Spółdzielnię Rolniczo-Handlową. Po 
wybuchu I wojny światowej należał do Gubernialnego Komitetu Oby- 
watelskiego w Płocku. W latach 1919-1920 pełnił funkcję prezesa rypiń- 
skiego oddziału Związku Ziemian. Był także jednym z założycieli Auto- 
mobilklubu Polskiego. 
W 1891 roku Antoni zawarł związek małżeński z Heleną Konstan- 
cją Grotowską(zm.17 grudnia 1939 r.). Ponieważ byli bezdzietni, żona 
Antoniego po jego śmierci adoptowała Helenę Sumińską(zm.1943 w sta- 
nie panieńskim),córkę Julii(9) i Stefana Sumińskiego. 
Antoni Borzewski poniósł śmierć w walce z oddziałem Armii Czer- 


29 


., 
,
>>>
l: 
,
 
I 


wonej w dniu 16 sierpnia 1920 roku, broniąc swej posiadłości w Uge- 
szczu. W miesiąc później "Tygodnik Ilustrowany" tak opisywał te wyda- 
rzenia: 
"Dnia 16 sierpnia rano o 6-tej zjawił się podjazd bolszewicki przed 
dworem w Ugoszczu. Nieboszczyk, który dnia poprzedniego dowiedział 
się, że oddział ułanów polskich jest zakwaterowany w Ostrowitern, od- 
ległem zaledwie o pięć wiorst od Ugoszcza, zdecydował się bronić swo- 
jej placówki, licząc na odsiecz wojska polskiego. Do próbującego wtar- 
gnąć do pałacu podjazdu bolszewickiego strzelił z okna, trafiając w dwóch 
bolszewików. Reszta uciekła, ale wkrótce sprowadziła całą bandę prze- 
szło stu ludzi, którzy otoczyli dwór. Borzewski był sam w całym dwo- 
rze. Zatelefonował do Ostrowitego o pomoc wojskową, lecz dostał od- 
powiedź, że wojsko tej nocy cofnęło się na Brodnicę. Nic mu zatem nie 
pozostawało, jak bronić się, aby nie wpaść żywcem w ręce bolszewickie. 
(...)Bronił się z górą dziewięć godzin. Dopiero gdy bolszewicy podłożyli 
ogień w dwóch miejscach w pałacu, a dym zaczął go dusić, zbliżywszy 
się do okna by zaczerpnąć powietrza, trafiony został w głowę kulą bol- 
szewika" . 
Jak wykazało przeprowadzone później śledztwo wojskom rosyj- 
skim udzielali pomocy chłopi z Ugoszcza, dostarczając nafty do podpa- 
lenia dworu. Antoni Borzewski pochowany został na cmentarzu w Obo- 
rach. 
Dobra Ugoszcz zarządzane były w latach 1920-1939 przez wdowę 
Helenę z Grotowskich, której pomocy udzielali Artur Borzewski z Dłu- 
giego, Wiktor Piwnicki ze Starorypina i Bolesław Płoski z Sokołowa. 
Helena Borzewska zmarła w grudniu 1939 roku w Warszawie. 
* AWKIN Rypin,KHip. Ugoszcz, Okonin; BDBZ Włocławek,kartoteka parków dwor- 
skich.Park w Ugoszczu,sygn.P-69/0; E . C e I i ń s k a ,Stare parki - to też zabytki,Biuletyn 
Przewodnicki PTTK,nr 56,1988,s.6; C h e ł m i c k i ,Pamiętnik,s.23; S. J a n k o w s ki, 
Palac w Ugoszczu dzisiaj,Ziemia Dobrzyńska,nr 2, 1994,s.8; Kra j e w s k i ,Borzewscy,s.9- 
11; tenże,Slownik,s.44,342 gdzie dokładna bibliografia dotycząca Antoniego Borzew- 
skiego; A. M a c i e s z a ,Borzewski Antoni,PSB,t.2,1936,s.362; P i o t r o w s k i ,Struktura 
agrarna,s.39; Z żalobnej karty.Św.pnmięci Antoni Borzewski,Tygodnik IIlustrowany, 1920,nr 
38,5.735; Rel.Z.Borzewskiego z (bratanek). 


I,' II 
I 


Artur Zdzisław Antoni Borzewski(l1), syn Zdzisława urodził 
się 30 lipca 1876 roku. Ukończył Wyższą Szkołę Prawa w Petersburgu. 
Był aktywnym, znanym działaczem społeczno-gospodarczym na terenie 
ziemi dobrzyńskiej. W czasie I wojny światowej stał na czele Powiato- 
wej Rady Opiekuńczej w Rypinie. Brał udział w wojnie polsko-bolsze- 
wickiej służąc w 214 pułku ułanów armii ochotniczej. Od 1920 roku był 
członkiem zarządu, a następnie wiceprezesem Cukrowni Ostrowite. Po 
śmierci brata Antoniego z Ugoszcza był prezesem rypińskiego oddziału 
Związku Ziemian. 
W 1904 roku Artur Borzewski kupił od Gustawa hrabiego Broel 


30
>>>
(Jgb9! 


GENEALOGIA 
ZIEMIAŃSTWA 


ZIEMI DOBRZYNSIIEJ 
XIX - XX wieku 


Miejsko-Powiatowa Biblioteka Publiczna 
wRyplnie 
111111111111111111111111 
1a:272::e
>>>
Plater dobra Długie płacąc 150 tys.rubli gotówką. Był to wówczas jeden 
z lepiej prosperujących majątków w powiecie rypińskim. W latach 20- 
tych Borzewski przeprowadził w swoich dobrach tzw. separację wło- 
ścian, tj. regulację serwitutów i rozlokowanie chłopów wokół folwarku. 
W okresie międzywojennym wielkość majątku Długie wynosiła ponad 
1000 hektarów. 
W 1908 roku Artur Borzewski ożenił się z Wandą z Popławskich. 
Ze związku tego urodził się syn Zdzisław(14) i córka Anna(15). 
Artur Borzewski zmarł 14 marca 1938 roku i pochowany został w 
kaplicy rodowej na cmentarzu w Oborach. Pośmiertnie, w dniu 3 maja 
1939 roku odznaczony został Złotym Krzyżem Zasługi. 
*AW¥YV Brodnica, KHip.Długie; Księga Adresowa,s.2051; Kra j e w s k i ,Borzewscy,s.ll- 
12; t e n Ż e ,Slownik,s.45. Daty urodzin i śmierci Artura Borzewskiego w oparciu o in- 
skrypcję nagrobną na cmentarzu w Oborach; Rel.Zdzisława Borzewskiego(14} (syn). 


Zdzisław Borzewski(14),syn Artura urodził się w 1909 roku. W 
1938 przejął majątek Długie po ojcu. Otrzymał także dobra Ugoszcz po 
śmierci Heleny Sumińskiej w 1943 roku. Przejęcie tego majątku i odzy- 
skanie po wojnie dóbr Długie uniemożliwiła jednak reforma rolna PKWN 
z 1944 roku. Był aktywnym działaczem społeczno-gospodarczym w po- 
wiecie rypińskim, członkiem Związku Ziemian. 
W 1939 roku opuścił majątek Długie i przeniósł się do Warszawy, 
a następnie na teren sandomierskiego. W czasie okupacji jako członek 
Armii Krajowej zbierał składki na potrzeby tej organizacji od ziemian z 
terenu sandomierskiego. Walczył w dywizji sandomierskiej, przecho- 
dząc szlak od Sandomierza po Włoszczowę. 
Po wojnie pracował w Państwowym Urzędzie Repatriacyjnym w 
Toruniu. 
Ożeniony z Marią Ludwiką Wereszczaka ma synów Artura i Anto- 
niego. 
* AWKW Brodnica, KHip.Długie; Kra j ew s k i ,Borzewscy,s.11-12; t e n Ż e ,Slownik.s.45; 
ReI.Zdzisława Borzewskiego. 


31
>>>
Chełmiccy herbu Nałęcz 


Nazwisko rodu pochodzi 
od wsi Chełmica Mała leżącej w zie- 
mi dobrzyńskiej. Pierwszym zna- 
nym w źródłach przedstawicielem' 
tej rodziny był Wojciech z Chełmi- 
cy Małej pieczętujący się herbem 
Nałęcz, syn Jana z Włoszycy (miej- 
scowość na Kujawach brzeskich). 
Tenże Wojciech występuje po raz 
pierwszy na dokumencie donacyj- 
nym z 1395 roku, w którym daro- 
wał franciszkanom dobrzyńskim 60 
grzywien na budowę kościoła NMP. 
Synem Wojciecha był Jan z Chełmi- 
cy Małej, podkoniuszy dobrzyński 
w latach 1427-1434. Znany jest on 
dokumentu datowanego na 1434 
rok, w którym ziemia dobrzyńska 
złożyła przysięgę wyboru jednego z synów Władysława Jagiełły na tron 
polski. Kolejnym znanym przedstawicielem tego rodu jest potomek te- 
goż Jana Mikołaj z Chełmicy Małej herbu Nałęcz, sędzia ziemski dobrzyń- 
ski, który ożeniony z Katarzyną Wolską pozostawił syna Andrzeja. Sy- 
nem Andrzeja był Marcin, poborca ziemski dobrzyński, właściciel Pło- 
mian, po którym syn Adrian, piastujący ten sam urząd. Synem Adriana 
był Marcin, chorąży ziemi dobrzyńskiej, który pozostawił syna Piotra, 
stolnika dobrzyńskiego i wnuka Adriana, skarbnika dobrzyńskiego, wła- 
ściciela Mokowa i Płomian. Po Adrianie syn Seweryn(l), o którym wie- 
my tylko, że z żony Marianny Kłokockiej miał syna Antoniego(2), miecz- 
nika i stolnika dobrzyńskiego, właściciela Fabianek, Płomian i Witoszy- 
na. Synem Antoniego i Marianny Żórawskiej był Józef Chełmicki(3). 
* B i e n i a k ,Elitu,s.42-43; B o n i e c k i ,Herbarz,t.2,s.359-360; C z a r n i e c- 
k i,Herbarz,t.1,s.355; N i e s i e c k i ,Herbarz, t.2,s.257; U r u s k i ,Rodzina, t.2,s.161-162; 
Dzieje rodu Chełmickich do XVIII wieku nie są przedmiotem naszych rozważań, stąd 
potraktowane zostały w formie skróconej. Szerzej zob. Kra j e w s k i .0 Chelmickich,nr 
53,1988,s.2-3 Autor ten błędnie jednak wywodzi początek rodu Chełmickich od Jana z 
Płomian herbu Prus l, wójta dobrzyńskiego z rodziny Płomińskich, obrońcy Dobrzynia 
przed Krzyżakami w 1409 roku. Płomiany wraz z wójtostwem dobrzyńskim zostały ku- 
pione przez Marcina Chełmickiego dopiero w 1540 roku (zob.J. B i e n i a k ,Wójtowie 


I 
I 
'j' 
II 


II 
I: 


,I 
'II 
II 


32
>>>
średniowiecznego Dobrzynia (w:) Czas, przestrzeń, praca w dawnych miastach. Studia 
ofiarowane Henrykowi Samsonowiczowi w 60 rocznicę urodzin,Warszawa 1991,s.221- 
230; B ił i ń s k i ,Sz/achta,s.33,136,137); Urzędnicy,nr 1395,1404,1499,1511,1575, 
1617,1645,1672,1674. 


Józef Chełmicki(3), syn Antoniego urodził się w 1721 roku. W 
latach 1762-1780 sprawował urząd skarbnika dobrzyńskiego. Po ojcu po- 
siadał prawdopodobnie Fabianki, Płomiany i Witoszyn. 
Ożeniony z Ludwiką Ciechomską miał sześciu synów: Mikołaja(4), 
Ignacego, Stanisława(6), Michała(7), Tadeusza(8) i Onufrego(9). Józef 
zmarł zapewne przed 1789 rokiem, przekazując Fabianki Tadeuszowi, 
Witoszyn Michałowi, a Płomiany Onufremu. Mikołaj, zapewne najstar- 
szy. wcześniej nabył dobra Okalewo. Ignacy był natomiast proboszczem 
w Szpetalu i Chełmicy. 
'Spis mujqtków.s.53.55: B o n i e c k i ,Herbarz,t.2,s.360: Inwentarze królewszczyzn.s.38; 
Kra j e w s k i ,O Chelmickich, s.4 oraz t e n ż e ,Slownik,s.65, pisze o siedmiu synach Józefa. 
wymieniając jeszcze nieznanego nam Franciszka. Nie podaje jednak skąd posiada tę wia- 
domość; Tamże,s.65 autor łączy dwie osoby w jednym biogramie, myląc Józefa Chełmic- 
kiego(3), syna Antoniego z Józefem(43), synem Franciszka. niesłusznie dopisując pierw- 
szemu z nich urzędy podczaszego rypińskiego i stolnika dobrzyńskiego. Podobnie błędnie 
twierdzi, że Józef(l1) posiadał w 1789 roku dobra Będzeń, Bęklewo i Izydory. Były to 
majątki należące do Józefa(43), stolnika dobrzyńskiego, syna Franciszka (zob. Urzędnicy, 
nr 1662.1478,1547,1592,1696.1768,1784); N i e s i e c k i ,Herbarz,t.3, s.23; U r u s ki, 
Rodzina,t.2,s.162. 


Mikołaj Chełmicki(4), syn Józefa był właścicielem dóbr Okale- 
wo, które nabył od Michała Hieronima Podoskiego w 1781 roku za sumę 
220 tys.złp. W majątku tym pobudował pałac w stylu klasycystycznym 
o czym świadczy cytat z Kroniki pisanej przez jego bratanka Ignacego 
Chełmickiego: "Mikołaj Chełmicki namówiony przez stryja mego Onu- 
frego pozostawił w 1800 roku pięknej architektury pałac używszy naj- 
lepszego wówczas w kraju architekta Benedykta Szpilowskiego". 
W 1790 roku został oskarżony o udział w tumulcie szlacheckim na 
sejmiku ziemi dobrzyńskiej. W 1792 przystąpił do konfederacji targo- 
wickiej i został delegowany do rozmów z wojskiem rosyjskim. W 1794 
roku wziął jednak udział w powstaniu kościuszkowskim organizując, 
jako generał, zbrojną konfeder.ację ziemi dobrzyńskiej przeciw panowa- 
niu pruskiemu. Za udział w insurekcji dobra Okalewo zostały na krótki 
okres czasu skonfiskowane. W okresie napoleońskim Mikołaj był prze- 
ciwnikiem współpracy z Francuzami. W 1808 roku zachorował i wyje- 
chał do Torunia na leczenie, gdzie wkrótce zmarł. Pochowany został w 
toruńskim kościele Reformatów. Był bezżenny i nie zostawił potomstwa. 
. Lauda,s.401.406.407; Dotychczasowa literatura nie jest zgodna kiedy Okalewo przeszło 
w ręce Mikołaja Chełmickiego. P i o t r o w s k i ,Dobra oka/ewsIde,s.66 podaje, że stało 
się to około 1777 roku. Kra j e w s k i ,Slownik,s.67,285, podaje za RPiotrowskim, że 
Okalewo nabył Mikołaj od Tymoteusza Podoskiego w 1777 roku, chociaż w innym miej- 
scu t e n ż e ,Slownik,s.281 pisze, że Okalewo sprzedał Mikołajowi Chełmickiemu w 1789 


33
>>>
roku Michał Hieronim Podoski. I. C h e ł m i c ki, Kronika domu Chełmicldch, rękopis, 
1867, s.18 podaje inną datę nabycia Okalewa przez Mikołaja :"Piąty mój stryj był Mikołaj, 
ten w roku 1781 kupił dobra okalewskie od kasztelana Podoskiego z Rusinowa. Naówczas 
ten majątek był całkiem w stanie surowym. On go dopiero wybudował, zagospodarował. 
wkładaj ac w niego przez ciąg swego życia pracę i intraty". Wydaje się, iż rok 1781 podany 
w Kronice jest najbardziej wiarygodny, gdyż autor zapewne korzystał z archiwum rodzin- 
nego. Właścicielem Okalewa był wówczas Michał Hieronim Podoski; Spis majqtk6w,s.43- 
44 podaje, że w 1789 roku Mikołaj Chełmicki był właścicielem: Okalewa, Okalewka, 
Czarni, Zofiewa, Mieczówki, Szczawna, Skrwilna i Płociczna. Zob.także Katalog,t.11,z.12, 
s.4; Kra j e w s k i ,O Chełmicldch, nr 53,1988,s.4; oraz t e n ż e ,Słownik,s.67-68 gdzie 
dokładna bibliografia dotycząca Mikołaja Chełmickiego; t e n ż e ,Udział ziemi dobrzyń- 
sldej w uchwaleniu Konstytucji 3 Maja, wojnie w jej obronie i powstaniu kościuszkowsldm 
(w:) Powstanie kościuszkowslde na Klljawach i Pomorzu Gdańsldm,pod red. M. Pa w I a- 
k a ,Bydgoszcz 1994,s.95-98; K raj e w s k i - M i e t z ,Zabytki, s.107; R. P i o t r o w s ki, 
Parafia i kościoły skrwileń slde, cz.4 ,Kronika Rypińska, 1996,nr 11,s.6, cz.5,Kronika Rypiń- 
ska,1996,nr 12,s.8. 


Michał Chełmicki(7), syn Józefa(3) otrzymał po śmierci ojca przed 
1789 roku dobra Witoszyn. W 1781 roku pełnił funkcję asesora sejmiku 
ziemi dobrzyńskiej. Zmarł bezpotomnie i beztestamentowo około 1816 
roku. Rada familijna Chełmickich po jego śmierci postanowiła przeka- 
zać Witoszyn jego bratankowi Eustachemu Chełmickiemu(21). 
* AWKW Włocławek,KHip.Witoszyn gdzie zapis z 1816 roku o bezpotomnej śmierci Mi- 
chała; Lauda,s.389; Spis majqtków,s.53; B o n i e c k i ,Herbarz,1.2,s.360; N i e s i e c ki, 
Herbarz,1.2,s.257: U r u s k i ,Rodzina, 1.2,s.162. 


Z powyższych rozważań wynika, że dwóch synów Józefa(3): Mi- 
kołaj(4) i Michał(7) zmarło bezpotomnie, a Ignacy, również nie zostawił 
potomstwa. Trzech pozostałych tj. Stanisław(6), Tadeusz(8) i Onufry(9) I 
zapoczątkowało trzy linie rodu Chełmickich silnie rozrodzone w XIX i 
XX wieku. 


II 


Linia Stanislawa(6). 
Stanisław Chełmicki(6), syn Józefa urodził się w 1747 roku. W 
latach 1780-1790 był skarbnikiem dobrzyńskim, a od 1790 do 1800 roku 
sprawował urząd miecznika rypińskiego. W 1789 roku posiadał majątek 
Dobre. Ożeniony z Klarą Nałęcz z Zębowa miał syna Ignacego(9) i córkę 
Józefę, zamężną Lasocką. Stanisław zmarł w 1800 roku i został pocho- 
wany przy kościele Ojców Karmelitów w Oborach. 
* Spis majqtków,s.50: B o n i e c ki ,Herbarz,1.2,s.360: Inwentarze królewszczyzn ,s. 38; Kra- 
j e w s k i ,Słownik,s.69 wymienia jeszcze córkę Stanisława, Teodorę, co nie znajduje jed- 
nak potwierdzenia w znanych nam źródłach; Kr aj e w s ki - Mi e t z ,Zabytki,s.108-109; 
R. P i o t r o w s k i ,Parafia i kościoły skrwileńslde, cz.5,Kronika Rypińska, 1996,nr 12,s.8; 
Uruski,Rodzina,1.2,s.162; Urzędnicy, nr 1663,1780. 


I
 
I 


: 
 


34
>>>
Ignacy Antoni Chełmicki(9), syn Stanisława urodził się 6 gru- 
dnia 1793 roku w Dobrem. W 1800 roku, po śmierci ojca Ignacy zamie- 
szkał razem z matką i siostrą Józefą w Okalewie, majątku należącym do 
jego stryja Mikołaja(4). Wkrótce później został oddany na wychowanie 
do stryja Onufrego w Płomianach. Następnie uczył się w Liceum War- 
szawskim, po skończeniu którego podjął studia na wydziale prawa i ad- 
ministracji Uniwersytetu Warszawskiego. W związku z wykształceniem 
pełnił później różne funkcje społeczne. Był prezesem Towarzystwa Kre- 
dytowego Ziemskiego w województwie płockim. Poparł powstanie li- 
stopadowe, przeznaczając na potrzeby armii polskiej 50 wołów. Prowa- 
dził aktywnie działalność społeczną. W 1859 roku ustanowił stypen- 
dium w wysokości 30 tys.rubli, zabezpieczone notarialnie w dobrach 
okalewskich, dla trzech studentów. Był również założycielem szkoły w 
Okalewie. W 1859 roku wydał własnym kosztem pracę "Uwagi i myśli 
zmierzające do udoskonalenia moralnego", przeznaczając dochód z jej 
sprzedaży na budowę szpitala w Rypinie. Był również autorem "Tablic 
genealogicznych do historii Polski"(1862) i "Ćwiczeń religijno-moralnych" 
(1867). Spisał także "Kronikę Domu Chełmickich"(rękopis z 1867 roku 
w Bibliotece im. Ossolińskich we Wrocławiu). 
W 1816 roku Ignacy Chełmicki w wyniku działów rodzinnych otrzy- 
mał po stryju Mikołaju dobra Okalewo. Wcześniej po ojcu odziedziczył 
majątek Dobre, który jednak sprzedał w 1817 roku, przeznaczając za- 
pewne uzyskane pieniądze na spłatę pozostałych sukcesorów Okalewa 
po Mikołaju Chełmickim. Prawdopodobnie w tym celu odsprzedał rów- 
nież Marianowi Cissowskiemu w 1817 roku część Skrwilna, wchodzącą 
w skład dóbr okalewskich. W 1826 roku Ignacy przystąpił do Towarzy- 
stwa Kredytowego Ziemskiego w Warszawie z oświadczeniem, że dobra 
jego dają rocznie dochodu 23 tys. złp., posiadają 500 włók miary polsko- 
chełmińskiej i obejmują Okalewo, Okalewko, Zofiewo, MIeczówkę, Su- 
chy Grunt, Kipichy, Hutę, Goliat y, Zdrójki, Żelazki, Płaczewo, Jesiony, 
Wierzchownię, Borki i Szustek. 
Ignacy Chełmicki ożenił się w 1818 roku z Kordulą z Lasoc- 
kich(zm.21 marca 1875 roku). Ze związku tego urodził się syn Adolf(l1) 
oraz córki: Marianna(10)(mąż Michał Stadnicki), i Karolina(12)(mąż Ju- 
lian Chełmicki). Ignacy zmarł 11 grudnia 1877 roku i został pochowany 
na cmentarzu w Skrwilnie. 


, . 


. AWł0N Rypin, KHip.Dobre, Okalewo, Skrwilno; Lista wlaścicieli,nr 354-369;Spis szJach- 
ty,s.25; B o n i e c ki ,Herbarz,t.2:1900,s.360 gdzie błędna data śmierci Ignacego; J. 1- 
waszkiewicz,Ofiarność ziemian na cele oświatowo-kulturalne 1800-1929, Warsza- 
wa 1929,s.17; Kraj ew s ki ,O Chelmickich, nr 54,1988,s.5, t e nże ,Slownik,s.61-63 gdzie 
dokładna bibliografia; P i o t r o w s k i ,Dobra okaJewskie,s.68-71; t e n ż e ,Parafia i ko- 
ścioły skrwileńskie,cz.5,Kronika Rypińska, 1996,nr 12,s.8; Uczestnicy,s.99; U r u s ki, Ro- 
dzina.t.2,s.162; Wspomnienie pośmiertne o Ignacym Chelmickim, Korespondent Płoc- 
ki.1878,nr 2: O Julianie Chełmickim, mężu Karoliny zob.PSB,t.3,1937,s.275; Inskrypcje 
nagrobne na cmentarzu w Skrwilnie. 


35
>>>
I 
I] 



 


AdolfChełmicki(l1), jedyny syn Ignacego urodził się 13 czerwca 
1825 roku. W 1853 roku otrzymał od ojca dobra Okalewo, chociaż fak- 
tycznie, majątek wyceniony na 900 tys.złp., objął dopiero w sześć lat 
później. W wyniku uwłaszczenia na uposażenie chłopów z dóbr oka- 
lewskich odeszło 5950 mórg (3337 ha) ziemi, za które Adolf Chełmicki 
otrzymał 54 tys.rubli ze skarbu państwa, czyli nieco ponad 1 rubel za 
morgę gruntu. W wyniku tej reformy powstało w dobrach okalewskich 
301 nowych gospodarstw chłopskich. W 1864 roku po reformie uwła- 
szczeniowej w skład klucza okalewskiego wchodziły folwarki: Okale- 
wo, Piaski, Płociczno. Suchy Grunt i Szustek, tj. 5064 hektary. W 1867 
roku Adolf Chełmicki wybudował w Okalewie nowoczesną, zmechani- 
zowaną gorzelnię, w 1869 murowany młyn parowy, a w kilka lat później 
tartak. W majątku prowadził hodowlę koni arabskich. W 1903 rozpoczął 
również budowę mleczarni w Rypinie, 
Adolf Chełmicki był również właścicielem innych majątków w 
ziemi dobrzyńskiej. W 1862 roku kupił od Antoniego Wilczewskiego 
Lasoty, a w 1878 od Stanisława Żochowskiego Godziszewy. W 1880 roku 
wszedł w posiadanie Balina za sumę 54 tys. rubli. Majątek ten przepisał 
w 1886 roku na swoją córkę Annę. W latach 1872-1898 wykupił stopnio- 
wo od rodziny Gockowskich całość dóbr Żałe. które pozostawały w po- 
siadaniu jego spadkobierców do 1936 roku. Przez małżeństwo z Włady- 
sławą, córką Gabriela Karnkowskiego i Anny z Mioduskich. stał się wła- 
ścicielem Świętosławia w powiecie lipnowskim. Posiadał również ma- 
jątek Kleszczyn. 
Adolf Chełmicki zmarł 6 marca 1912 roku i został pochowany na 
cmentarzu w Skrwilnie. Pozostawił syna Adriana(15) i cztery córki: 
Antoninę(13), Annę(14), Gabrielę(16) i Janinę(17). Antonina wyszła za 
mąż za Antoniego Gniazdowskiego właściciela Radzik Małych i Łapi- 
nóżka. Była aktywną działaczką społeczną w okresie międzywojennym. 
Została zamordowana przez Selbstschutz w 1939 roku. Anna Chełmic- 
ka(14) wyszła za mąż za Alfreda Barthla, właściciela Nadroża. Zapewne 
w posagu otrzymała od ojca majątek Balin, który przeszedł wówczas w 
posiadanie rodu Barthel. Trzecia córka Adolfa, Gabriela(16) wyszła za 
mąż za swojego kuzyna Stanisława Chełmickiego, syna Juliana i Karoli- 
ny Chełmickiej(12). Mężem Janiny(17) był Józef Wybicki, wnuk Józefa, 
twórcy hymnu narodowego. Ze związku tego urodziła się córka Maria, 
która wyszła za mąż za swego stryja Adriana Chełmickiego. 
. AWJ0N Golub-Dobrzyń,KHip.Świętosław; AWJ0N Rypin.KHip.BaIin, Godziszewy, Kle- 
szczyn, Lasoty, Okalewo, Żałe; B o n i e c k i ,Herbarz,t.2,s.360-361; Kra j e w s k i ,Slownik, 
s.58 błędnie, prawdopodobnie za R. P i o t r o w s k i m ,Dobra okalewslde,s.75 twierdzi, 
że Świętosław otrzymał Adolf Chełmicki po swojej ciotce; R. P i o t r o w s k i ,Struktura 
agrarna,s.33; U r u s ki ,Rodzina,t.2,s.162 wymienia tylko syna Adolfa, Adriana; Janina 
Wybicka(17) zmarła w 1939 roku i została pochowana na cmentarzu w SkrwiInie 
(zob.BDBZ Włocławek.Kartoteka cmentarzy,Cmentarz w Skrwilnie). 


36
>>>
Adrian Chełmicki(15), syn Adolfa urodził się 12 listopada 1868 
roku w Okalewie. W 1904 roku ojciec zapisał mu dobra Godziszewy, a w 
1910 otrzymał także Kiełpiny. Po śmierci Adolfa w 1912 roku cały mają- 
tek odziedziczyły jego dzieci. W wyniku działów rodzinnych i wyku- 
pów Adrian stał się właścicielem Okalewa i Świętosławia. Sprzedał 
natomiast siostrze Antoninie swoją część dóbr Żałe. 
W 1903 roku wybudował w Rypinie mleczarnię. W 1912 roku był 
inicjatorem budowy i fundatorem konnej kolejki wąskotorowej łączącej 
Rypin z Dobrzyniem nad Drwęcą. Interesował się ornitologią. W Okale- 
wie zgromadził bogatą kolekcję ptaków, którą prezentował na wystawach. 
Adrian Chełmicki w stanie kawalerskim miał córkę Marię Hali- 
nę(18). Ożenił się dopiero w 1928 roku, mając sześćdziesiąt lat. Żoną 
Adriana została Maria Wybicka, córka jego siostry, Janiny(17). Z mał- 
żeństwa tego urodziła się jedyna córka, Maria Teresa Bonawentura(19). 
Adrian Chełmicki zmarł 10 listopada 1933 roku, pozostawiając cały 
majątek trzem kobietom: żonie Marii i córkom Marii Halinie i Marii Te- 
resie. Pochowany został na cmentarzu w Skrwilnie. 
Adrian Chełmicki zakończył linię Stanisława. Był ostatnim mę- 
skim potomkiem tej części rodu. 
Maria Chełmicka, żona Adriana, urodziła się 27 kwietnia 1901 roku 
w Gdańsku, jako córka Józefa i Janiny z Chełmickich(17). Ojciec Marii, 
był aktywnym działaczem społecznym na Pomorzu. Po odzyskaniu przez 
niepodległości pełnił funkcję pomorskiego starosty krajowego w Toru- 
niu i ministra byłej dzielnicy pruskiej z ramienia rządu polskiego. W 
1928 roku wyszła za mąż za Adriana Chełmickiego, właściciela Okale- 
wa. Już w 1933 roku została wdową i zarządcą dóbr okalewskich. Zwoła- 
na w 1934 roku rada familijna Chełmickich upoważniła ją do sprzedaży 
części majątku w celu spłaty długów, 
W końcu października 1939 roku zagrożona aresztowaniem, zosta- 
ła uratowana przez kapitana Wehrmachtu, stacjonującego wOkalewie. 
Próba ucieczki z córką i pasierbicą na zachód Europy nie powiodła się, 
ponieważ Szwajcaria zamknęła granice. Wydana w ręce Gestapo przez 
niemiecką nazistkę, została osadzona w więzieniu policyjnym w Char- 
lottenburgu, a następnie po przesłuchaniach, w styczniu 1941 roku skie- 
rowana do obozu koncentracyjnego w Ravensbruck, gdzie otrzymała 
numer 5359. Pozbawiono ją praw rodzicielskich, a córkę Marię Teresę 
oddano do niemieckich zakonnic. W 1942 roku zaproponowano jej pod- 
pisanie volkslisty za cenę wolności i oddania córki. Odpowiedź była 
odmowna. W obozie w Ravensbruck przebywała do kwietnia 1945 roku. 
Po wyzwoleniu odszukała córkę Marię Teresę (pasierbica Maria Halina 
zmarła w 1945 roku na gruźlicę w Szwajcarii) i w maju 1945 roku wróci- 
ła do Polski. Podjęła pracę w Chełmnie nad Wisłą przy porządkowaniu 
książek, a następnie jako sekretarka w Szkole Muzycznej w tej miejsco- 
wości. W latach 1947-1950 pracowała jako nauczycielka języków obcych 


37
>>>
'Ii 


i muzyki w Mgoszczu i Szymanowie koło Warszawy, a następnie w To- 
runiu, gdzie zmarła 3 listopada 1968 roku. 
* AAK-Toruń , Życiorys Marii Chełmickiej; AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Świętosław; 
AWKW Rypin,KHip. Godziszewy, Kiełpiny, Okalewo; T. C h e ł m i c k a, Wspomnienia o 
matce.Zawsze kochała ludzi. Mej nieżyjącej Matce Marii z Wybickich Chełmie- 
ldej,WTK,1977,nr 41,s. 1 i 10; C h eł m i c k i ,Pamiętnik,s.55; Kra j e w s k i ,Słownik,s.57- 
58; p i o t r o w s k i ,Dobra okalewslde,s.76-87; t e n ż e ,Struktura agrarna,s.33-35; Wy- 
b u I t ,OTR ZD,s.8; Tablica inskrypcyjna na cmentarzu wSkrwilnie (zob.BDBZ Włocła- 
wek,Kartoteka cmentarzy,Cmentarz wSkrwilnie). 


,f 

 


Linia Tadeusza(8J. 
Tadeusz Chełmicki(8), syn Józefa(3) otrzymał po ojcu Fabianki, 
których właścicielem był już w 1789 roku. Brał udział w konfederacji 
barskiej. Ożeniony z Marianną Karnkowską miał dwóch synów: Roma- 
na(20) i Eustachego(21) oraz córki: Honoratę, żonę Aleksandra Rości- 
szewskiego, właściciela Wierznicy, Marcellę. zamężną Goślicką i Roza- 
lię. Tadeusz zmarł prawdopodobnie przed 1816 rokiem. 
* AWKW Włocławek,KHip.Fabianki; Spis majątków,s.53; B o n i e c k i ,Herbarz,t.2.s.361; 
M. Kra j e w s k i ,Udział ziemi dobrzyńsldej w Konstytucji 3 Maja, wojnie w jej obronie i 
powstaniu kościuszkowsldm (w:) Powstanie kościuszkowskie nu IWjawuch i Pomorzu Gdań- 
skim,pod red. M. Pa w I a ka ,Bydgoszcz 1994,s.95 twierdzi, że Tadeusz brał udział w 
konfederacji targowickiej; U r u s ki, Rodzina,t.2,s.162; Datę śmierci Tadeusza można 
ustalić w oparciu o dokument spadkowy dóbr Witoszyn po jego bracie Michale(6) spisany 
w 1816 roku. Jako spadkobiercy występują tam dalsi krewni. natomiast nie ma wzmianki 
o Tadeuszu. (zob.AWKW Włocławek,KHip. Witoszyn). W 1817 roku właścicielem Fabia- 
nek po Tadeuszu jest już jego syn, Roman(20). 


I 
l I 



 I 


Eustachy Chełmicki(21), starszy syn Tadeusza urodził się około 
1776 roku w Fabiankach. Brał udział w kampanii 1806/1807 roku jako 
porucznik 4 pułku piechoty. W 1808 roku walczył pod rozkazami Napo- 
leona w Hiszpanii. W 1810 roku awansował do stopnia kapitana i został 
odznaczony Legią Honorową. Brał także udział w wyprawie Napoleona 
na Rosję w 1812 roku. Do 1821 roku był kapitanem w wojsku Królestwa 
Polskiego. 
Po śmierci swego stryja, Michała Chełmickiego, zmarłego bezpo- 
tomnie i beztestamentowo, otrzymał na mocy porozumienia ze wszyst- 
kimi spadkobiercami w dniu 5 maja 1816 roku dobra Witoszyn. Brał 
udział w partyzantce polistopadowej 1833 roku utrzymując kontakty z 
Arturem Zawiszą. W czasie procesu został oskarżony o udzielenie schro- 
nienia w swoim domu emisariuszom, M.Wołłowiczowi i J.Jackiewiczo- 
wi oraz przekazanie im koni. Wyrokiem sądu carskiego z dnia 28 maja 
1834 roku został zesłany na Syberię i konfiskatę majątku Witoszyn. Z 
zesłania powrócił po siedmiu latach. Zmarł bezpotomnie w 1852 roku 
w jednym z majątków na Kujawach. 


38
>>>
· AWKW Włocławek,KHip. Witoszyn; Lista wlaścicieli,nr 635; B o n i e c k i ,Herbarz,t.2, 
5.361; J . I w a 5 z k i e w i c z, Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez rzqdy zabor- 
cze w latach 1773-1867, Warszawa 1929, s.30-31; Kaczkowski,Konfiskaty,s.348; 
Kraj ew s ki ,O Chelmickich,nr 53,1988,s.5; Te n ż e ,Slownik,s.61; Uczestnicy, s.99: 
Uru 5 ki ,Rodzina,t.2,s.162. 


Roman Chełmicki(20), młodszy syn Tadeusza, urodził się w 1790 
roku. Po ojcu otrzymał w 1817 roku majątek Fabianki. Nie zarządzał bez- 
pośrednio dobrami rodowymi, ponieważ już w 1818 roku wstąpił na 
wydział prawa i administracji Uniwersytetu Warszawskiego. W 1830 
roku z nieznanych powodów przepisał Fabianki na żonę Joannę. 
W czasie partyzantki polistopadowej w 1833 roku zakwaterował 
w swoich dobrach oddział Artura Zawiszy. Dostarczał partyzantom bro- 
ni i żywności oraz udzielił pomocy w przeprawie na lewy brzeg Wisły. 
Aresztowany w tym samym roku i więziony w Ludwisarni w Warsza- 
wie. Na mocy wyroku rosyjskiego sądu wojskowego w 1834 roku skaza- 
ny został, razem z bratem Eustachym, na zesłanie na Syberię. Początko- 
wo mieszkał w Kurganie z A.Bielińskim, a następnie z bratem Eusta- 
chym w Narymie w guberni tomskiej, później w Iszymie i Tobolsku. W 
tym czasie żona Joanna sprzedała Fabianki Walentemu Siemiątkowskie- 
mu. W 1841 roku Roman powrócił do kraju i zmuszony był zamieszkać 
we Włocławku, gdzie ożenił się powtórnie. Zmarł około 1850 roku. Z 
Joanny Nałęcz pozostawił trzech synów: Antoniego(22), który zarządzał 
Fabiankami w czasie pobytu ojca na Syberii, zmarł bezdzietnie, Józe- 
fa(23) właściciela Kowalk i Ludwika, właściciela nieznanych bliżej dóbr 
Piotrkowo. Córka Romana i Joanny, Marianna(24)(zm.28. czerwca 1887) 
wyszła za mąż za Konstantego Karnkowskiego, właściciela Karnkowa, Ole- 
szna i Szpiegowa. 
· AWKW Włocławek,KHip. Fabianki; Lista wlaścicieli, nr 157; B o n i e c k i ,Herbarz, t.2, 
5.361: G a war e c k i ,Opis,s.104; Kra j e w s ki, Slownik,s.68 twierdzi, że Roman po- 
wrócił z zesłania po 20 latach (od 1834 roku). Datę śmierci należałoby zatem przesunąć 
poza 1850 rok: Spis szlachty.s.25: Uczestnicy,s.99; U r u s k i ,Rodzina,s.162: Ż y c h I i ń- 
5 k i ,Księga,t.2,s.87 twierdzi. że żoną Romana była Filipina Heydl(1798-1854), córka 
Jana Rudolfa. 


Józef Tomasz Chełmicki(23), syn Romana był jedynym konty- 
nuatorem tej linii rodu po bezpotomnej śmierci Eustachego(21) i Anto- 
niego(22). W 1852 roku kupił od Dziewanowskich za sumę 200 tys.złp. 
dobra Kowalki. Był również właścicielem Dziewanowa. W Kowalkach 
pobudował w 1857 roku dwór murowany i założył park. 
Ożeniony w 1842 roku z Dominiką (Domicellą), córką Ignacego 
Pląskowskiego, właściciela Głodowa, pozostawił pięciu synów: Broni- 
sława(25), Józefa(26), Ludwika(27), ]ana(28), Wacława(29) oraz córkę 
Marię zamężną Sumińską. Józef Chełmicki zmarł w 1859 roku. Kowalki 
i Dziewanowo zostały przepisane na jego żonę Dominikę (Domicellę). 
Zmarła ona w 1894 roku i wówczas Kowalki odziedziczyły jej dzieci. 


39
>>>
rl 


I 
II 


* AWKWRypinKłHp. Kowalki; B o n i e c k i ,Herbarz,t.2.s.361; Urus ki .Rodzina.t.2,s.162; 
Kra j e w s ki ,Slownik.s.64.65,69 pisze. że żoną Józefa była nieznana z nazwiska Halina, 
czego jednak nie potwierdzają znane nam źródła archiwalne; Grób Dominiki z Pląskow- 
skich Chełmickiej znajduje się na cmentarzu w Rypinie. Z tablicy inskrypcyjnej wynika. 
że urodziła się w 1825. a zmarła w 1894 roku: Kra j e w s ki - M i e t z. Zabytki,s.63; 
R. S P e c j a l s ki. G/odowo.Materiały do monografii wsi,cz.1.Włocławek 1993.s.52. 


Wacław Chełmicki(29) urodzony w 1845 roku był prawdopodob- 
nie najstarszym synem Józefa. Jako 18-letni młodzieniec brał udział w 
powstaniu styczniowym. Poległ w bitwie stoczonej z oddziałem rosyj- 
skim pod Koziołkiem w pobliżu lasów skępskich 16 kwietnia 1863 roku. 
Pochowany został we wspólnej partyzanckiej mogile w Tłuchowie. Ta- 
blica inskrypcyjna poświęcona jego pamięci znajduje się :na grobie mat- 
ki, Dominiki, na cmentarzu w Rypinie. 
*K raj e w s k i.O Che/micldch,nr 54,1988.s.6; t e n ż e ,Powstanie,s.78,125,163,208gdzie 
autor błędnie twierdzi. że Wacław był synem Haliny; t e n ż e ,S/ownik,s.69-70. 


I. 
1- 


Bronisław Roch Chełmicki(25) syn Józefa urodził się w 1849 
roku. Studia wyższe ukończył w Lipsku jako inżynier mechanik. W 1897 
roku wykupił od rodzeństwa całość dóbr Kowalki. W 1900 roku był 
jednym z głównych założycieli i akcjonariuszy Cukrowni Ostrowite. W 
1906 roku wybudował w Kowalkach ochronkę dla dzieci, jedną z pierw- 
szych na terenie ziemi dobrzyńskiej, w której prowadzone było tajne 
nauczanie pod zaborem rosyjskim. 
Ożeniony był z Ksawerą Kozłowską (zmarła w 1939 roku w War- 
szawie), córką Romualda i Bronisławy z Radziejowskich. Zmarł w 1909 
roku i pochowany został na cmentarzu w Rypinie. Pozostawił syna Bog- 
dana(30) i córkę Krystynę. 
Krystyna (1890-1916) zamężna Iwańska miała duże zdolności lite- 
rackie, zbiór jej opowiadań pl. "Miłości na chwałę czy w ofierze" został 
wydany pośmiertnie w 1917 roku. Zaangażowana przez całe życie w pracy 
społecznej, początkowo w Kowalkach, po zamążpójściu w lubelskiem, 
gdzie organizowała kursy dla dziewcząt wiejskich, była współzałoży- 
cielką Ligi Kobiet oraz rozwinęła działalność konspiracyjną. Ciężko cho- 
ra na nerki zmarła w Wiedniu w 1916 roku. Pochowana została na Po- 
wązkach. 
* AWKW Rypin, KHip.Kowalki; U ru s ki ,Rodzina.t.2.s.162; Kraj ew ski ,O Chelmic- 
kich.m 54,1988,s. 7; t e n że ,S/ownik,s.60-61 gdzie autor błędnie podaje, że Jan, Ludwik 
i Wacław byli stryjecznymi braćmi Bronisława; Inskrypcja nagrobna na cmentarzu w 
Rypinie; Rel.K.Falęckiej z Warszawy. 


Bogdan Józef Chełmicki(30), syn Bronisława urodził się 20 mar- 
ca 1895 roku. Po śmierci ojca w 1911 roku otrzymał razem z siostrą Kry- 
styną dobra Kowalki. Po ukończeniu gimnazjum im. E.Konopczyńskiego 


40
>>>
Piotr Gałkowski 


, 
GENEALOGIA ZIEMIANSTWA 
, 
ZIEMI DOBRZYNSKIEJ 
XIX-XX WIEKU 


(do 1939 ROKU) 


Herby rysował ADAM JOŃCA 


WYDAWNICTWO MUZEUM ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
RYPIN 1997
>>>
w Warszawie studiował rolnictwo w Wiedniu. W 1918 roku ukończył 
Wyższą Szkołę Rolniczą w Warszawie. Wstąpił wówczas jako ochotnik 
do wojska polskiego, walcząc początkowo w 1, a następnie w 201 Pułku 
Szwoleżerów, odznaczony Krzyżem Walecznych. W 1926 roku uzyskał 
tytuł inżyniera rolnika w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. 
Był aktywnym działaczem społecznym w powiecie rypińskim. Od 
1924 do 1939 roku był członkiem Rady Gminnej i Powiatowej. W latach 
1928-1937 pełnił funkcję prezesa Okręgowego Towarzystwa Organizacji 
i Kółek Rolniczych. Od 1926 roku był członkiem Rady Nadzorczej Spół- 
dzielni Mleczarskiej "ROTR" w Rypinie. Był także członkiem zarządu 
Warszawskiej Izby Rolniczej, a od 1938 roku Pomorskiej Izby Rolniczej. 
W 1935 roku został posłem do Sejmu RP z ramienia Bezpartyjnego Blo- 
ku Współpracy z Rządem. W lipcu 1928 roku jako pierwszy witał w Ry- 
pinie Prezydenta RP Ignacego Mościckiego. Na łamach prasy rolniczej i 
regionalnej opublikował wiele artykułów dotyczących gospodarki rol- 
nej i problemów ówczesnej Polski, m.in.: SpóJdzielczość rolnicza na te- 
renie województwa warszawskiego w świetle pracy spójdzielczej w pow. 
rypińskim,Rolnik Rypiński,1933,nr 28,s.1-4; Sprawa hipotek drobnej 
wlasności.Przemówienie p.prezesa Bogdana CheJmickiego w Sej- 
mie,Rolnik Rypiński,1937,nr 43,s.4-5; Nie ograniczać produkcji,Rolnik 
Rypiński,1932,nr 23, s.1. 
We wrześniu 1939 roku opuścił Kowalki i wyjechał z rodziną do 
Kowna, ale wkrótce wrócił do Warszawy. W czasie okupacji był admini- 
stratorem majątków w Generalnej Guberni. Był członkiem Armii Krajo- 
wej. Po wyzwoleniu przez kilka miesięcy więziony był przez UB we 
Włoszczowej. Następnie administrował majątkami Państwowych Nie- 
ruchomości Ziemskich, a później do 1968 roku prowadził zakład do- 
świadczalny Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Żelaznej. Po 
wojnie publikował artykuły rolnicze w "Rolniku Polskim", i w innych 
czasopismach, np.organizacje rolnicze II Rzeczpospolitej,Więź,1981,nr 
9. Był aktywnym działaczem Towarzystwa Naukowego Organizacji i 
Kierownictwa, Stowarzyszenia b.Wychowanków SGGW (odznaczony 
Złotą Odznaką Honorową za Zasługi dla SGGW), Klubu Inteligencji Ka- 
tolickiej. W okresie Solidarności włączył się w działalność opozycyjną. 
Ożeniony był z Ireną z Hełczyńskich(zm. w czerwcu 1945 roku). 
Pozostawił córki: Krystynę i Ewę. Zmarł 2 maja 1982 roku w Warszawie. 
*AWKW Rypin KHip. Kowalki; J. B orko w s k i ,Kólka rolnicze w II Rzeczypospoli- 
tej,Warszawa 1978,s.455; B. C h e ł m i c k i ,Organizacje rolnicze II Rzeczypospolitej,Więź 
1981,nr 9,s.I11; C h e ł m i c k i ,Pamiętnik,passim; Kra j e w s k i ,O Chelmickich ,nr 54, 
1988,s.7; t e n Ż e ,Slownik,s.7; Kto był kim,s.249; Nekrolog B.Chełmickiego,Życie Warsza- 
wy.nr 93 z 5 maja 1982; Rel.K.Falęckiej z Warszawy. 


Jan Chełmicki(28), syn Józefa(23) urodził się w 1847 roku. Stu- 
diował w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. W 
1900 roku kupił od Tomasza Cissowskiego majątek Wyręba k. Nadroża. 
41
>>>
I 


Przed śmiercią zapisał połowę swych dóbr, o wartości 15 tys. rubli, na 
założenie szkoły rolniczej w powiecie rypińskim z polskim językiem 
wykładowym. Szkoła ta miała być przeznaczona dla synów włościan. 
Był aktywnym działaczem Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi 
Dobrzyńskiej oraz Gubernialnego Towarzystwa Rolniczego w Płocku. In- 
teresował się poezją i pisał wiersze, które zostały wydane po jego śmier- 
ci w 1913 roku. Zmarł w 1912 roku nie zostawiając potomstwa. 
* AWKW Rypin KHip.Wyręba; Hojny zapis. Głos Płocki,1912,nr49,s.1-2; Kraj ew ski ,O 
CheJmickich,nr 54, 19BB,s.6; t e n ż e ,Postawy spoJeczeństwa Ziemi Dobrzyńskiej {Gub.Ploc- 
ka} w okresie rusyfikacji (1864-1914},Notatki Płocki19B7,nr 2,s.2B; t e n że ,Slownik, gdzie 
dokładna literatura dotycząca Jana Chełmickiego. 


I 
l 


II 
I 


Ludwik Bolesław Chełmicki(27),najmłodszy syn Józefa(23), uro- 
dził się w 1860 roku w Kowalkach. W 1890 roku otrzymał w spadku po 
swoim bracie Józefie majątek Dziewanowo. W 1899 roku dokupił jeszcze 
niewielkie dobra Lasoty i Rejki, które jednak sprzedał na krótko przed 
wybuchem I wojny światowej. Od 1907 roku był aktywnym działaczem 
Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. Brał również 
udział w pracach Centralnego Towarzystwa Rolniczego, publikując arty- 
kuły w prasie rolniczej. Na początku stulecia pełnił funkcję sędziego 
gminnego w Nadrożu. W 1906 roku za wprowadzenie do sądu języka 
polskiego został uwięziony przez władze rosyjskie i skazany na opu- 
szczenie Królestwa Polskiego. Zamieszkał wówczas w Golubiu, należą- 
cym do zaboru pruskiego. W 1917 roku sprzedał majątek Dziewanowo 
Józefowi Siemiątkowskiemu i przeniósł się do Lipna, gdzie został sę- 
dzią grodzkim, a następnie rejentem w Czernikowie. W latach trzydzie- 
stych pełnił funkcję prezesa Rady Powiatowej BBWR na powiat lipnow- 
ski. 
Ludwik Chełmicki ożeniony był dwukrotnie. Z pierwszą żoną, Ele- 
onorą Karwowską miał syna Jana(31) i córki: Halinę(32) i Wandę(33), z 
drugą, Marią Szostak syna Ludwika i dwie córki: Joannę i Jolantę. Zmarł 
w 1942 roku w Warszawie. 
Dzieci Ludwika Chełmickiego nie posiadały dóbr ziemskich. Naj- 
starsza Wanda(33) (1890-1980) zamężna Wyczałkowska ukończyła stu- 
dia w Zurichu i była wybitnym naukowcem w dziedzinie chemii. Hali- 
na(32) (1892-1940), przed I wojną światową studiowała historię na Uni- 
wersytecie Jagiellońskim w Krakowie, skąd przywoziła na teren ziemi 
dobrzyńskiej broszury wydawane przez Związek Strzelecki i Drużyny 
Bartoszowe. Materiały te przekazywała Romualdowi Wasilewskiemu, 
działaczowi kół Młodzieży Wiejskiej na ziemi dobrzyńskiej. W 1914 roku 
została aresztowana za przerzut prasy polskiej i osadzona na Pawiaku, a 
następnie wywieziona do Moskwy. W 1915 roku wróciła do kraju i za- 
mieszkała w Warszawie. Po odzyskaniu niepodległości brała udział w 
pracach organizacji politycznych związanych z obozem Józefa Piłsud- 
skiego. Przez dwie kadencje (1928-1935) była posłem do Sejmu i senato- 
42 


I 
!ł l 
II 
, !I 



 
:1 


'I'
>>>
rem (1935-1938). Na początku okupacji hitlerowskiej działała w Służbie 
Zwycięstwu Polsce. a następnie w Związku Walki Zbrojnej. Dnia 15 
kwietnia 1940 roku została aresztowana przez Gestapo i rozstrzelana w 
Palmirach. Była odznaczona orderem Virtuti Militari i Krzyżem Niepod- 
ległości z: Mieczami. Mężem Haliny był Tadeusz Jaroszewicz, ppłk. 1 
pułku szwoleżerów. 
Ludwik Chełmicki, syn Ludwika(27) i Marii Szostak urodził się w 
1921 roku. W 1939 roku przekroczył południową granicę Polski. jednak 
został aresztowany i wywieziony do Związku Radzieckiego. Wstąpił do 
armii gen. Andersa, a następnie trafił do lotnictwa polskiego w Anglii. 
Po II wojnie światowej osiedlił się w Kanadzie. 
*AWKW Rypin,KHip.Dziewanowo, Lasoty i Rejki; C h e ł m i c k i ,Pamiętnik,s.7,62; 
S . D z i ę c i o ł o w s k i ,Centralne Towarzystwo Rolnicze w Królestwie Polskim i jego po- 
lityka agrarna 1906-1918,Warszawa 1981,s.96; Kra j e w s k i ,O Chełmickich,nr 
54,1988,s.6; t e n Ż e ,Słownik,s.65 gdzie błędnie Jan(28) i Wacław(29) zostali potrakto- 
wani jako synowie Ludwika(27)(zob. S . C a c k o w s k i ,Recenzja pracy M.Krajewskiego, 
Słownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej, Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, 1.8,1993,s.226); 
Sytuacja społeczno-polityczna i gospodarcza obszaru Okręgu Korpusu Nr VIII w Toruniu 
wIatach 1933-1937, wybór źródeł, wyd.P. S t a w e c ki, W. R e z m e r,Toruń 1992,s.83; 
Ś w i e c ki - Wy b u I t ,Mazowsze,s.112,176,200; Eleonora z Karwowskich Chełmicka 
zmarła w Warszawie w 1908 roku. O jej śmierci donosił, kreśląc krótki biogram, Głos 
Płocki,1908,nr 68,s. 1. 


Jan Chelmicki(31), syn Ludwika urodził się w 1897 roku w Dzie- 
wanowie. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku wstąpił do wojska 
polskiego. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, w czasie której 
został odznaczony dwukrotnie Krzyżem Walecznych. Po wojnie został 
oficerem zawodowym. W 1936 roku wystąpił jednak z armii i poświęcił 
się pracy dziennikarskiej. W czasie okupacji redagował prasę konspira- 
cyjną. Od 1949 roku pracował w "Życiu Warszawy", jako redaktor wyda- 
rzeń terenowych. Zmarł w Warszawie w listopadzie 1971 roku. 


*K raj e w s k i ,Słownik,s.64-65 gdzie dokładna bibliografia dotycząca Jana Chełmickie- 
go. 


Linia Onufrego{BJ. 
Onufry Chelmicki(8), syn Józefa(3) otrzymał po ojcu Płomiany, 
natomiast sarn kupił Chalin, Malanowo i Turzę, których to majątków był 
właścicielem w 1789 roku. W 1781 roku był posłem do króla z ziemi 
dobrzyńskiej. W 1788 roku pełnił funkcję asesora sejmiku dobrzyńskie- 
go. W 1790 roku brał udział w tumulcie szlacheckim na sejmiku w Lip- 
nie oraz otrzymał funkcję komisarza cywilno-wojskowego ziemi dobrzyń- 
skiej. W 1807 roku był członkiem izby administracyjnej departamentu 
płockiego w Księstwie Warszawskim i sędzią pokoju powiatu lipnow- 


43
>>>
"I 


I!'I 


skiego. W dwa lata później został mianowany radcą departamentalnym 
departamentu płockiego. 
Żoną Onufrego była Teodozja, córka Józefa Cissowskiego z Rado- 
mina. Ze związku tego urodziło się sześciu synów, z których pięciu zmar- 
ło w młodym wieku. Córka Praxeda(35) wyszła za mąż za Karola hr. Zbo- 
ińskiego, właściciela Kikoła. 
Onufry Chełmicki zmarł prawdopodobnie około 1815 roku, gdyż 
wówczas nastąpił podział majątku między synów: Płomiany otrzymał 
Adam, aChalin, Malanowo i Turzę objął Sylwester(34). Adam Chełmie- 
ki jest postacią mało znaną w źródłach. Zmarł prawdopodobnie w 1824 
roku, nie zostawiając potomstwa, a majątek jego otrzymał Sylwester. 
* AP Włocławek, KHip.ChaIin, Płomiany: Lauda,s.300,396,401: Spis majqtków,s.55: B o- 
n i e c k i ,Herbarz, t.2,s.361; K o c i s z e w s k i .Mazowsze,s.123,141,226,258,407.481; 
Kra j e w s ki .Siownik,s.68; U r u s ki, Rodzina,s.162. 


1 


I I 
I r 
I 


Sylwester Ignacy Chełmicki(34), syn Onufrego odziedziczył-po 
ojcu w 1815 roku Chalin, Malanowo, Turzę. Po śmierci brata Adama otrzy- 
mał również w spadku Płomiany. Ożeniony był z Anielą Nałęcz, z którą 
miał dwóch synów: Antoniego(36) i Henryka(37) oraz córkę Teodorę(38). 
Zmarł w 1848 roku pozostawiając cały majątek swoim dzieciom, które 
dokonały podziału spadku dopiero w pięć lat później. W Chalinie pobu- 
dował dwór i założył park. 
Antoni Bonifacy(36) ożeniony był z Karoliną Kossobudzką i pozo- 
stawił syna Witolda(39), o którym nie mamy żadnych wiadomości. Hen- 
ryk(37) odziedziczył w wyniku działów rodzinnych w 1853 roku Pło- 
miany. Majątek ten należący od wieków do Chełmickich sprzedał jed- 
nak w rok później. Z żony Józef y Wyczałkowskiej Henryk miał dwóch 
synów: Gustawa(40) i Stanisława(41). Chełmiccy z tej części rodu zni- 
kają jednak z ziemi dobrzyńskiej po sprzedaniu Płomian. Gustaw, syn 
Henryka(37) urodzony w Płomianach w 1849 roku, zmarły w Warsza- 
wie w 1898 roku, był właścicielem bliżej nieznanego majątku Stara Wieś. 
Ożeniony z Anielą Jaźwińską miał synów: Ryszarda i Włodzimierza oraz 
córki: Marię i Halinę, o których nie mamy żadnych wiadomości. Stani- 
sław(41), drugi syn Henryka urodzony w Płomianach z żoną Zofią Kie- 
szkowską miał syna Henryka i córki: Zofię Helenę i Małgorzatę. Nikt z 
potomków Henryka(37) nie występuje w źródłach ziemi dobrzyńskiej. 
Teodora(38), córka Sylwestra Chełmickiego wyszła za mąż za nie- 
znanego bliżej Jackowskiego i otrzymała w spadku po ojcu majątek Cha- 
lin. Po śmierci Teodory w 1876 roku majątek ten, podobnie jak Płomia- 
ny, Chełmiccy stracili bezpowrotnie. 
* AP Włocławek,KHip.Chalin,Płomiany; Lista wiaścicieli, nr 41-47; Spis szlachty,s.25: 
G a w a re cki ,Opis,s.89; B o n i e c k i ,Herbarz,t.2,s.361; Kra j e ws k i - Mi et z ,Zobyt- 
ld,s.16: U r u s k i ,Rodzina,t.2,s.162; K. Ż o ł n o w s k i ,Chalin,Ziemia Dobrzyńska,1997, 
nr 3,s.9. 


II 


44
>>>
I 
, 'I 
I 


Linie genealogiczne Tadeusza, Stanisława i Onufrego należą nie- 
wątpliwie do najbardziej znanych z rodu Chełmickich. W dziejach zie- 
mi dobrzyńskiej XIX i XX wieku zapisali się jednak jeszcze inni przed- 
stawiciele tej rodziny, zwłaszcza linii związanej z Mokowem. Linię tą 
możemy wyprowadzić od Franciszka Chełmickiego(42), którego Lauda 
sejmiku dobrzyńskiego z 1766 roku wymieniają jako łowczego rypińskiego. 
Franciszek miał synów: Józefa(43) Tomasza(44) i Jakuba(45). 
*Lauda,s.345,347: B o n i e c k i ,Herbarz,1.2,s.361; Inwentarze królewszczyzn ,s. 38: Urzę- 
dnicy,s.1767; U r u s k i ,Rodzina, 1.2, s.162: Na bazie dostępnych źródeł nie można stwier- 
dzić czyim synem był Franciszek, łowczy rypiński, a tym samym znależć pokrewieństwo 
między nim, a linią Chełmickich omawianą wyżej. Według danych przekazanych autoro- 
wi przez Jana Ziemowita Chełmickiego z Warszawy, Franciszek był synem Seweryna(1), 
prawdopodobnie z drugiego małżeństwa z Zofią Orłowską, a zatem przyrodnim bratem 
Antoniego(2). 


Józef Chełmicki(43), syn Franciszka znany jest w źródłach jako 
łowczy rypiński w latach 1770-1774, łowczy dobrzyński w 1774 roku, 
podczaszy rypiński 1774-1775, podczaszy dobrzyński 1775-1788, stol- 
nik dobrzyński 1788-1790, i podsędek dobrzyński 1790-1793. W latach 
1778-1781 był posłem ziemi dobrzyńskiej. W 1789 roku posiadał dobra 
Sędzeń, Bęklewo-Izydory i zapewne Ośmiałowo. Majątki należące do 
Józefa Chełmickiego przeszły w posiadanie Teodora Mioduskiego i To- 
biasza Nehringa na początku XIX wieku. 
* AP Włocławek, KHip.Bęklewo; Lauda,s.356,378,383,387,390,396,397; Lista właścicie- 
li,nr 380,648; Spis majqtków,s.40,54: B o n i e c k i ,Herbarz,1.2,s.361: Inwentarze króle w- 
szczyzn,s.34,35,36 gdzie w latach 1770-1774 Józef jest cześnikiem rypińskim; Kra- 
j e w s k i ,Słownik,s.65 myli Józefa(3), syna Antoniego z Józefem( 43),synem Franciszka, 
łącząc te dwie osoby w jednym biogramie: N i e s i e c ki, Herbarz,t.3,s.23; U r u s ki, 
Rodzina,t.2,s.162; Urzędnicy,nr 1478,1547,1592,1696,1768,1784. 


Jakub Chełmicki(45), syn Franciszka znany jest w źródłach jako 
wojski mniejszy dobrzyński w latach 1781-1790, a następnie miecznik 
dobrzyński od 1790 do 1793 roku. Pełnione przez niego urzędy wskazu- 
ją na posiadanie majątków w ziemi dobrzyńskiej, Na bazie dostępnych 
źródeł nie można jednak tego faktu ustalić. Jakub prawdopodobnie prze- 
niósł się w poznańskie, gdzie nabył dobra Żydowo. 
Ożeniony z Teofilą Przyłubską miał syna Piotra, właściciela Żydo- 
wa, który jednak, podobnie jak cała jego linia, nie występuje w źródłach 
ziemi dobrzyńskiej. Jeden z synów Piotra - Julian, właściciel po ojcu 
Żydowa, ożeniony był z Karoliną(12), córką Ignacego Chełmickiego z 
Okalewa. 


*B o n i e c k i ,Herbarz,t.2,s.360: Inwentarze królewszczyzn ,s. 39,40: N i e s i e c - 
ki ,Herbarz,t.3,s.23; U r u s k i ,Rodzina,1.2,s.161-162; Urzędnicy,nr 1508,1700. 


45
>>>
I 


Tomasz Chełmicki(44), syn Franciszka występuje w źródłach jako 
miecznik rypiński w latach 1775-1776, miecznik dobrzyński 1776-1778, 
wojski większy rypiński 1778-1781, wojski większy dobrzyński 1781- 
1788, stolnik rypiński 1788-1790, stolnik dobrzyński w 1790-1793. W 
1767 roku był posłem do prymasa z ziemi dobrzyńskiej, w 1 77 8 pełnił 
funkcję asesora sejmiku obradującego w Upnie, a w 1792 komisarza do 
magazynów wojskowych. W lipcu 1791 roku był członkiem delegacji do 
króla z podziękowaniem za uchwalenie Konstytucji 3 Maja. W 1785 roku 
sprawował urząd deputowanego do Trybunału Koronnego. Działalności 
politycznej zaprzestał w okresie panowania pruskiego w ziemi dobrzyń- 
skiej. W czasach Księstwa Warszawskiego pełnił funkcję sędziego poko- 
ju powiatu lipnowskiego. W 1809 i 1811 roku reprezentował departa- 
ment płocki w Sejmie księstwa. 
W latach 1777-1780 nabył od Józefa Świeżawskiego i Katarzyny 
Zielińskiej majątek Mokowo. W 1789 roku był również właścicielem dóbr 
Zakrzewo i Kochonie. Około 1815 roku, prawdopodobnie po śmierci 
Tomasza, majątki te otrzymał jego syn, Wincenty. 
* AP Włocławek.KHip.Mokowo; Lauda,s.356,382; B o n i e c k i ,Herbarz,t.2,s.361 oraz 
U r u s k i ,Rodzina, t.2,s.162 gdzie Wincenty Chełmicki występuje jako syn Jakuba i wnuk 
Mikołaja. Bardziej wiarygodna wydaje się nam jednak księga hipoteczna dóbr Mokowo, 
gdzie Wincenty jest synem Tomasza. Jako właściciel Mokowa, Zakrzewa i Kochonia wy- 
stępuje również Tomasz w 1789 roku (zob.Spis majqtków,s.54); Inwentarze króle w- 
szczyzn,s.39,40; Ko c i s z e w s k i ,Mazowsze,s.224,226,247,412; Kra j e w s ki, Slow- 
nik,s.69; t e n ż e ,Udzial ziemi dobrzyńskiej w uchwaleniu Konstytucji 3 Maja, wojnie w jej 
obronie i powstaniu kościuszkowskim (w:) Powstanie kosciuszkowskie na Kujawach i Po- 
morzu Gdańskim ,pod red. M. Pa w l a k a ,Bydgoszcz 1994,s.94, t e n ż e ,Ziemia dobrzyń- 
ska a Konstytucja 3 maja,Gazeta Kujawska,1983,nr 103,s.6; Urzędnicy,nr 1506,1697, 
1724,1776,1797,1804. 


\ 


Wincenty Chełmicki(46), syn Tomasza urodził się w 1786 roku w 
Mokowie. Po ukończeniu szkół w Płocku, podjął studia na uniwersyte- 
cie we Wrocławiu, gdzie przebywał do 1806 roku. W kampanii napole- 
ońskiej 1806-1807 roku walczył w 2 pułku ułanów. W 1809 roku brał 
udział w wojnie polsko-austriackiej. Wsławił się w bitwach pod Raszy- 
nem, Górą i Grochowem, gdzie za rozbicie szwadronu huzarów węgier- 
skich wymieniony został w rozkazie dziennym wodza naczelnego ks. 
Józefa Poniatowskiego. Po zakończeniu wojny wrócił do domu i poma- 
gał ojcu w majątku. W 1810 roku został radcą powiatu lipnowskiego. W 
latach 1813-1814, gdy Księstwo Warszawskie zostało zajęte przez Ro- 
sjan pełnił funkcję komisarza wojennego departamentu płockiego. W 1826 
roku został prezesem dyrekcji płockiej Towarzystwa Kredytowego Ziem- 
skiego. W czasie powstania listopadowego był posłem na Sejm Króle- 
stwa Polskiego. Wchodził w skład trzyosobowej komisji mającej przygo- 
tować obronę Warszawy przed wojskami rosyjskimi. 
Po upadku powstania Wincenty Chełmicki obawiając się represji 
carskich wyemigrował do Francji. Nie należał do żadnego stronnictwa 


46
>>>
Wielkiej Emigracji, chociaż utrzymywał kontakty z Joachimem Lelewe- 
lem. W 1936 roku był jednym z założycieli Konfederacji Narodu Polskie- 
go. Często występował z krytyką posunięć polityków emigracyjnych. W 
1843 roku skrytykował ostatniego wodza naczelnego powstania listopa- 
dowego gen. Macieja Rybińskiego, który chciał objąć władzę nad całą 
emigracją. Wydał wówczas broszurę pt. "Objaśnienia na urzędowych 
dowodach oparte, tyczące się przywłaszczenia władzy prezesa Rządu 
Narodowego przez jenerała Rybińskiego", Od 1844 roku osiadł w Chan- 
tilly, mieście leżącym na północ od Paryża, gdzie zmarł nagle 3 lipca 
1846 roku. 
Wincenty Chełmicki ożeniony był z Pulcherią Koziebrodzką, z którą 
przed wyjazdem na emigrację miał dwóch synów: Ferdynanda(49). rad- 
cę powiatu lipnowskiego i nieznanego z imienia syna, o którym wiemy, 
że zginął w powstaniu listopadowym oraz dwie córki: Eufemię(47) i 
Leokadię(48), W 1815 roku odziedziczył po ojcu Mokowo, Zakrzewo i 
Kochonie, a w rok poźniej dokupił jeszcze Płonczynek. Majątki te zosta- 
ływ 1834 roku skonfiskowane i sprzedane nowym właścicielom. W 1838 
roku Mokowo wykupiły ponownie córki Wincentego, Eufemia zamężna 
Marfeld i Leokadia zamężna Wysocka. Po bezpotomnie zmarłej w 1862 
roku Eufemii połowę jej majątku odziedziczyła siostra, a drugą połowę 
objął brat Ferdynand. W 1867 roku Leokadia wykupiła część należącą do 
brata i stała się właścicielką całości Mokowa. Zmarła w 1878 roku i wów- 
czas Mokowo przejęła jej córka, Pulcheria zamężna Jalińska. Płonczynek 
również wykupiła w 1845 roku Leokadia z Chełmickich Wysocka. Dobra 
te sprzedała jednak już w 1853 roku. 


. AP Włocławek,KHip.Mokowo, Płonczynek; Lista wIaścicieli.nr 285-289: Szerzej o Win- 
centym Chełmickim zob. H. W i ę c k o w s k a ,CheImicld Wincenty(1786-1846},PSB.t.3. 
1937,s.276-277; Spis szlachty,s.25: B o n i e c k i ,Herbarz,t.2,s.362; G a war e c ki. Opi- 
s.s.91-92; Ko c i s z e w s k i ,Mazowsze,s.407: K l' a j e w s k i ,SIownik,s.70-72 twierdzi. że 
Wincenty posiadał jeszcze Bądkowo nad Wkrą. Zapewne autor myślał o Bądkowie nad 
Skrwą. Księga hipoteczna tego majątku nie zachowała się, co nie pozwala potwierdzić 
fr6dłowo tego faktu; U l' U s k i ,Rodzina,t.2,s.163. 


I' 


47 


,
>>>
lU 
I 


Cissowscy herbu Sas 


! II 


L II 


Pochodzenie rodu Cissow- 
skich jest trudne do ustalenia. We- 
dług A. Bonieckiego początek swój 
brali prawdopodobnie z Cisowa, w 
ziemi lwowskiej. Nie wiemy rów- 
nież kiedy ród ten pojawił się w zie- 
mi dobrzyńskiej. 


*B o n i e c k i ,Herbarz,t.3,s.227 nie jest 
pewny swojej wersji pochodzenia Cissow- 
skich, ponieważ używa określenia "prawdo- 
podobnie". Nie zna również pochodzenia Cis- 
sowskich U r u s k i ,Rodzina, t.2,s.331, pi- 
sząc o majątku Cisa, którego położenia nie 
wyjaśnia. 


JózefCissowski(2), starosta ry- 
piński, deputowany do Trybunału 
Koronnego w 1766 roku jest pierw- 
szą znaną osobą z tej rodziny. Był 
właścicielem dóbr Długie i Radomin w II poł.XVIII wieku, przed 1789 
rokiem. Ożeniony z Marianną Kalksztein miał dwóch synów: Julia- 
na (Juliusza)( 4) i Jana(S) oraz córki: Różę, Józefę i Teodozję, żonę Onufre- 
go Chełmickiego. Józef Cissowski przed 1789 rokiem przepisał zapewne 
majątek na synów, gdyż występują oni wówczas jako właściciele dóbr 
Długie i Radomin. Zmarł około 1804 roku. 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip. Radomin, podaje rok 1804 jako datę śmierci Józefa Cis- 
sowskiego; Spis majqtk6w,s.48, gdzie w 1789 roku jako właściciel Radomina występuje 
Jan Cissowski. Prawdopodobnie chodzi tu o Józefa Cissowskiego; B o n i e c k i ,Herbarz,t.3, 
s.227 wymienia wśród dzieci Józefa jeszcze Teodorę. Zapewne chodzi tu o Teodozję, żonę 
Onufrego Chełmickiego, właściciela Płomian. Autor Herbarza (tamże,s.227) określa Józe- 
fa jako "dożywotnika Starego Rypina". Prawdopodobnie Józef był synem nieznanego bliżej 
Jana Cissowskiego, skarbnika smoleńskiego, właściciela Strzyg w poł.XVIII wieku, o któ- 
rym wspomina tylko S m o l e ń s k i ,Kościoły,s.l 07, nie podając jednak skąd posiada tę 
wiadomość; Katalog,t.11,z.12,s.1; SGKP,t.2,s.36; U r u s k i ,Rodzina, t.2,s.331. 


I I 


Julian (Juliusz) Cissowski(4), syn Józefa był razem z bratem Ja- 
nem, w 1789 roku właścicielem dóbr Strzygi, Warpalice, Długie i Su- 
min. Majątki te przeszły zapewne na jego własność po śmierci ojca w 


48
>>>
1804 roku. W 1790 roku na sejmiku lipnowskim Julian wraz z bratem 
Janem brali udział w głośnym tumulcie szlachty dobrzyńskiej. Zranio- 
no wówczas kilka osób, a zamieszki objęły także salę obrad, czyli kościół 
parafialny w Upnie. Julian Cissowski zmarł bezdzietnie około 1815 roku. 
Dobra swoje zapisał stryjowi Marianowi(6). Wartość tych dóbr wynosi- 
ła wówczas 560 tys.złp. 


I 
I' 
I 


. AWK!VV Rypin, KHip. Radomin, Strzygi; Spis majqtków.s.48; O udziale w sejmiku lipnow- 
skim zob.Lauda,s.401-404, gdzie Jan i Juliusz występują jako "bracia rodzeni Cissowscy". 


Jan Cissowski(5), drugi syn Józefa, był w 1789 roku właścicielem 
Radomina i Rętfin. W latach 1798 do 1818 nabył również dobra Szczu- 
łowo od Józefa Chlebowskiego, Antoniego Zagrubskiego i Jana Sierakow- 
skiego. W 1815 wykupił także Piórkowo od rodzeństwa Ostrowskich, 
Czermińskich i Anny Dziewanowskiej. W 1819 roku nabył od Antonie- 
go Norberta Nałęcza Czernikówko, ale już w 1825 roku majątek ten zapi- 
sał córce Joannie, żonie Karola Morzyckiego. 
Ożeniony z Marianną z Nowakowskich (zm.1846, pochowana w ko- 
ściele w Radominie, gdzie płyta nagrobna), pozostawił ośmioro dzieci: 
Eufrozynę, Aleksandra(8) (zm.1841, pochowany w kościele w Radomi- 
nie), Józefa, Juliannę, Michała(9) (zm. 1847, pochowany w kościele w Ra- 
dominie), Joannę(10), Mariannę(ll), i Angelę. JanCissowski zmarł w 1828 
roku i został pochowany w kościele w Radominie, gdzie płyta nagrobna. 
Początkowo dzieci odziedziczyły majątek w równych częściach, ale 
już w 1838 r. Szczutowo wykupił od rodzeństwa Michał, Radomin prze- 
szedł w 1837 roku na własność Aleksandra, a Piórkowo przejęła w 1845 
r. Marianna, która wyszła za mąż za Izydora Białobłockiego. W ten spo- 
sób rozpadł się ogromny majątek linii Cissowskich zapoczątkowanej 
przez Józefa(2). Do poł.XIX wieku linia ta zanikła zupełnie. Aleksander 
zmarł bezpotomnie w 1841 r., przekazując Radomin swojemu stryjowi 
Franciszkowi(7). Michał w 1846 r. sprzedał Szczutowo Aleksandrowi 
Lipskiemu i nie widzimy go więcej w źródłach ziemi dobrzyńskiej. 
· AWKYV Golub-Dobrzyń,KHip.Piórkowo, Radomin, Szczutowo; AP Włocławek. KHip.Czer- 
nik6wko; Lista właścicieli,nr 427-434; Spis szlochty,s.33; C z a r n i e c ki, Herba- 
n.t.1,s.395; M. Kra j e w s k i ,Udział ziemi dobrzyńskiej w uchwaleniu Konstytucji 3 Maja, 
wojnie w jej obronie i powstaniu kościuszkowskim (w:) Powstanie kościuszkowskie na 
Kujawach i Pomorzu Gdańskim,pod red. M . P a w I a k a, Bydgoszcz 1994, s. 95 twierdzi. 
że Jan brał udział w konfederacji targowickiej; Krajewski-Mietz. Zabytki,s.129; 
G a war e c k i .Opis,s.122; B. Ta c z y ń s k i ,Uwagi o reprezentacji dobrzyńskiej no sej- 
my epoki oligorchii w latach 1650-1763.Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie,t.6,1989,s.I72. 


I ' 


I' 


Michał Cissowski(l), brat Józefa, żyjący w II poło XVIII stulecia 
zapoczątkował linię rodu, która przetrwała do końca XIX wieku. Był on 
właścicielem dóbr Strzygi. W 1748 r. kupił od Józefa Leona Rutkowskiego 
dobra Czarne z przyległościami w powiecie lipnowskim. Zmarł prawdo- 
podobnie przed 1789 r., pozostawiając syna Tomasza oraz córkę Febronię. 


49
>>>
r 


In 


Febronia Cissowska wyszła za mąż za Piotra, syna Wojciecha Plą- 
skowskiego. Otrzymała jako posag majątek Czarne, który w ten sposób 
przeszedł w posiadanie rodu Pląskowskich. 
*0 Michale Cissowskim jako właścicielu dóbr Strzygi wspomina U r u s ki, Rodzi- 
na,t,2,s.331. Występuje on również w inskrypcji w kościele parafialnym w Strzygach na 
marmurowej tablicy, świadczącej o tym, że dokonał w 1757 r. gruntownej restauracji tej 
swiątyni(zob. Corpus 4/2,s.224,225). Brak zapisów w księdze hipotecznej dóbr Strzygi z 
końca XVIII w. uniemożliwia określenie czasu posiadania tego majątku przez Michała 
Cissowskiego. W wykazie właścicieli ziemskich według lustracji z 1789 r. dobra Strzygi 
należą już do synów Józefa ("starościców Cissowskich")(zob.Spis majqtków,s.48). Można 
przyjąć, że przed śmiercią Michał zapisał Strzygi bratu Józefowi(2), który przekazał do- 
bra te swoim synom. Prawdopodobnie syn Michała Tomasz(3) był wówczas nieletni i 
został adoptowany przez stryja Józefa. Wersję tę potwierdzałby przekaz B o n i e c k i e- 
g o ,Herbarz,t,3,s.227, który Tomasza w jednym miejscu uznaje za syna Michała, a w in- 
nym umieszcza go wśród dzieci Józefa(2); O Febronii Cissowskiej i majątku Czarne 
zob.Ż y c h I i ń s k i ,Księga,t,21,s.83. 


Tomasz Cissowski(3),syn Michała otrzymał od swojego stryja 
Józefa dobra Długie, a po ślubie z Franciszką Mączyńską zapewne jako 
posag, Półwiesk Mały. Z małżeństwa tego miał dwóch synów: Maria- 
na(6) i Franciszka(7). 


u 


* AWKW Brodnica, KHip. Długie nie zawiera zapisów z I poł.XIX w., stąd trudno ustalić w 
którym roku Tomasz otrzymał ten majątek. Stało się to przed 1825 rokiem ponieważ 
wówczas właścicielem Długiego był już jego syn Marian(zob.Lista wlaścicieli,nr 554). 
Tomasz był niewątpliwie właścicielem dóbr Długie ponieważ synowie Józefa(2), Julian i 
Jan otrzymali po ojcu cały majątek z wyjątkiem Długiego. Natomiast synowie Tomasza 
odziedziczyli po nim dobra Długie, co wiemy z ksiąg hipotecznych tego majątku; AWKW 
Rypin KHip.Półwiesk Mały(pierwszy zapis w tej księdze z 1813 r. stwierdza, że Franci- 
szek Cissowski nabył te dobra po swoim ojcu Tomaszu przez działy z bratem Marianem). 
Według lustracji z 1789 roku właścicielami tych dóbr byli jeszcze Miączyńscy(zob.Spis 
majqtków,s.49). Zatem właścicielem Półwieska Małego Tomasz Cissowski stał się (praw- 
dopodobnie przez ożenek z Franciszką Mączyńską, zob. B o n i e c k i ,Herbarz ,s. 227) po 
1789, a przed 1813 rokiem; Spis szlachty,s.33; C z a r n i e c k i ,Herbarz,t,1,s.395. 


, I 


l 
,. 


Marian Adam Cissowski(6), syn Tomasza otrzymał po ojcu do- 
bra Długie, prawdopodobnie w 1813 roku. W latach 1811-1817 wykupi! 
całość dóbr Skrwilno od Pawła Chmielewskiego, Franciszka Rościszew- 
ski ego i Ignacego Chełmickiego, za łączną sumę 300 tys.złp, W 1815 roku 
po zmarłym bezdzietnie stryju Juliuszu(4), otrzymał bardzo duże dobra 
Strzygi o wartości 560 tys.złp., które jednak już w 1826 roku sprzedał 
Praksedzie z Chełmickich hrabiance Zboińskiej. W 1825 roku posiadał 
na terenie powiatu rypińskiego 28 wsi. 
Marian Cissowski ożeniony był z Katarzyną z Jackowskich(zm.w 
1863 r., pochowana w Skrwilnie). Pozostawił dwie córki: Ksawerę(12) i 
Elżbietę(13), między które podzielił swój majątek, tj.Długie i Skrwilno. 
Zmarł jesienią 1853 r. i pochowany został na cmentarzu w Skrwilnie. 
W Długiem zbudował pałac w stylu późnoklasysystycznym i zało- 
żył park. W Skrwilnie ufundował kościół parafialny pod wezw. N.M.Pan- 


50
>>>
Adres wydawcy 
MUZEUM ZIEMI DOBRZYŃSKIEJ 
WARSZAWSKA 20.87-500 RYPIN 


Recenzent 
dr Krzysztof Mikulski 


Projekt okładki 
Bożena Giedych 


Redaktor techniczny 
Wiesław Brodewicz 


R.C/x" 


68 !Jqb 
q
i1 ,5 (- 1- 


Druk: "MULTIKRAM" 87-500 Rypin. ul. Mławska 20D. tel./fax (O-54) 80 2206 


ISBN 83 - 904001 - 1 - 1 


k
>>>
ny i Wszystkich Swiętych oraz założył park dworski i prawdopodobnie 
pobudował pałac, który przetrwał do 1945 roku. 
. AWKIN Brodnica. KHip. Długie, Strzygi; AWKW Rypin.KHip. Skrwilno: Lista wJaścicie- 
li.nr 545-572: Spis szlachty.s.33: G a war e c k i .Opis.s.126,128; Kra je ws k i - M i e t z. 
Zabytki.s.28.158: R. P i o t r o w s k i ,Parafia i kościoły skrwileńskie. cz.5.Kronika Rypiń- 
ska.1996.nr 12.s.8. cz.6,Kronika Rypińska.1997.nr 1.s.7: U r u s k i .Rodzina.t.2.s.331; 
Inskrypcje nagrobne Mariana i Katarzyny z Jackowskich Cissowskich na cmentarzu w 
Skrwilnie. 


Elżbieta Cissowska(12), córka Mariana, urodziła się 8 lipca 1824 
roku w Strzygach. Na mocy intercyzy przedślubnej podpisanej w Dre- 
źnie w 1842 roku z hrabią Krzysztofem Plater(1808-1871), otrzymała od 
ojca dobra Długie. Właścicielami majątku, jak wynika z księgi hipotecz- 
nej stali się jednak Platerowie dopiero w 1853 roku, prawdopodobnie 
po śmierci Mariana Cissowskiego. 
W okresie zarządzania dobrami przez Elżbietę i Krzysztofa Plate- 
rów Długie stało się jednym z bogatszych i najnowoczesniejszych mająt- 
ków w ziemi dobrzyńskiej. Slownik Geograficzny Królestwa Polskiego w 
1881 roku tak opisywał dobra Długie: "Budynki piękne, młyn wodny 
najnowszej i najlepszej konstrukcji, fabryka krochmalu z kartofli na dużą 
skalę. Rybołówstwo starannie prowadzone; w 1879 roku założono tu na 
dużą skalę piekarnię i odstawiano pieczywo do Rypina. Ok 1860 r. To- 
warzystwo Rolnicze przyznało hr. Plater złoty medal za starannie pro- 
wadzone zagajniki. Jest też pałac w pięknym ogrodzie". 
Elżbieta z Cissowskich Plater zmarła 8 marca 1901 roku i została 
pochowana na cmentarzu parafialnym w Strzygach. Majątek Długie prze- 
jęły wówczas jej dzieci: Roman, Gustaw, Felicja i Stanisław Platerowie. 
W 1903 roku w wyniku działów rodzinnych Długie znalazło się w po- 
siadaniu hrabiego Gustawa Plater, który jednak w rok później sprzedał 
cały majątek Arturowi Borzewskiemu. 
. AWKIN Brodnica. KHip.Długie; SGKP. 1.2.s.36: U r u s k i ,Rodzina.1.15.s.94: .Daty uro- 
dzin i śmierci Elżbiety i Krzysztofa Plater w oparciu o inskrypcje nagrobne na cmentarzu 
w Strzygach. 


Ksawera Cissowska(13), córka Mariana urodziła się w 1828 roku. 
25 lipca 1849 roku otrzymała od ojca dobra Skrwilno. Akt hipoteczny 
sporządzony został 5/17 maja 1853 roku. W lipcu lub sierpniu tego roku 
poślubiła Floriana Anastazego Wittke Jeżewskiego, "obywatela Królestwa 
Pruskiego, mieszkającego we wsi Topolno, w powiecie świeckim, de- 
partamentu kwidzyńskiego". Ze związku tego urodziło się dwóch sy- 
nów: Dominik i August oraz córki: Emilia, Wiktoria i Zofia. W styczniu 
1863 r. Ksawera Cissowska zeznawała przed wójtem gminy Skrwilno 
oskarżona o udzielanie pomocy powstańcom. Zmarła w 1916 roku i zo- 
stała pochowana na cmentarzu parafialnym wSkrwilnie. 


51
>>>
* AWKW Rypin,KHip. Skrwilno; Kra j e w s k i ,Powstanie,s.62; R. P i o t r o w s k i ,Para- 
fia i kościoly skrwileńskie,cz.VI,Kronika Rypińska, 1997,nr l,s.7. Data urodzin i śmierci 
Ksawery z inskrypcji nagrobnej na cmentarzu wSkrwilnie. 


: I: 


Franciszek Anastazy Cissowski(7),drugi syn Tomasza, otrzymał 
po ojcu w 1813 roku majątek Półwiesk Mały wyceniony wówczas na 
sumę 300 tys.złp. Po bezpotomnej śmierci brata stryjecznego, Aleksan- 
dra(8), otrzymał w spadku całość dóbr Radomin, które jednak w trzy 
lata później przepisał na syna Ignacego(15). Był również właścicielem 
Wąpielska, który sprzedał w 1821 roku. Franciszek Cissowski pozosta- 
wił dwóch synów: Tomasza i Ignacego, między których podzielił swój 
majątek, tj.Półwiesk Mały iRadomin. 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Radomin: AWKW Rypin, KHip.Półwiesk Mały; USilI wia- 
ścicieli,nr 397-407; Dobra Wąpielsk należały w 1789 r. do rodziny Mączyńskich(zob.Spis 
majqlk6w,s.49).Być może zatem majątek ten razem z Półwieskiem otrzymał ojciec Franci- 
szka, Tomasz Cissowski przez ożenek z Franciszką Mączyńską; Spis szlachty,s.33. 


II 1 
I 
II 


r 
I 


Tomasz Cissowski(14), syn Franciszka odziedziczył w 1857 roku 
dobra Półwiesk Mały, które wyceniono wówczas na 400 tys.złp. W 1865 
roku dokupił jeszcze duży majątek Świedziebnia, który jednak w pięć lat 
później sprzedał. Siedzibę swoją przeniósł do folwarku Tomkowo, który 
w 1892 roku opisywał Słownik Geograficzny Królestwa Polskie- 
go:"Folwark położony nad Drwęcą w pięknej dolinie, otoczonej wzgórzami 
zarosłemi lasem sosnowym, wśród którego znajdują się jeszcze wielkie 
modrzewie, posiada budynki dworskie murowane, pod dachówką lub 
blacha, gród z wyborowemi gatunkami drzew owocowych, cieplarnię, 
winnicę, staw zarybiony karpiami". 
Tomasz Cissowski sprzedał Półwiesk i Tomkowo w 1896 roku Edwar- 
dowi i Ludwice Rudowskim. W rok poźniej kupił majątek Wyręba koło 
Nadroża, gdzie mieszkał do 1900 roku. Dalsze jego losy nie są znane. 
* AWKW Brodnica, KHip. Świedziebnia; AWKW Rypin, KHip.Półwiesk Mały, Wyręba: 
AWKW Golub-Dobrzyń, KHip. Tomkowo: Usla TR,s.96; SGKP, t.12, s.384. 


, I 


I t 


Ignacy Cissowski(15),drugi syn Franciszka, otrzymał jeszcze za 
życia ojca w 1844 roku dobra Radomin, oszacowane wówczas na 250 
tys.złp. Majątek pod jego zarządem rozwijał się bardzo dobrze i w 1865 
roku wartość dóbr wynosiła już 400 tys.złp. W 1867 roku przeprowadził 
uwłaszczenie chłopów w swoich dobrach. Na uposażenie włościan ode- 
szło wówczas z folwarku Radomin 66 morgów ziemi, z folwarku Ba- 
chórz 17, a z folwarku Gaj 338. W 1873 Ignacy Cissowski sprzedał Rado- 
min Tadeuszowi Rościszewskiemu. Dalsze jego losy nie są znane. 
* AWKW Golub-Dobrzyń, KHip. Radomin; Usta TR,s.96. 


52
>>>
Czapscy herbu Leliwa 


Ród Czapskich pochodzi z miej- 
scowości Czaple leżącej na Pomorzu. 
Pierwszych właścicieli tej wsi spotyka- 
my w źródłach już na pocz. XVI wieku. 
Początki linii, która występuje w XIX 
wieku w ziemi dobrzyńskiej widzimy 
w powiecie brodnickim na początku 
XVIII stulecia. Józef Czapski, właściciel 
dóbr Kruszyn i Niewierz przekazał ma- 
jątek w 1740 roku synowi Janowi, a ten 
w 1782 synowi Józefowi(l). Ożeniony 
z Anną Wernikowską, Józef pozostawił 
syna Franciszka(2), Izydora(3) i niezna- 
nego w źródłach ziemi dobrzyńskiej An- 
toniego. 
W 1860 roku linia Czapskich, z której 
wywodzili się właściciele majątków w 
ziemi dobrzyńskiej otrzymała tytuł hra- 
biowski pruski z przydomkiem Hutten i dewizą "Vitam patriae, hono- 
rem nemini". 
.Almanach polskich rodzin utytulowanych,Warszawa 1931,s.11; B o n i e c k i ,Herbarz, 
t.3,s.281; K o s i ń s k i ,Przewodnik heraldyczny,s.174; K o s s a k o w s k i ,Monografie,t.l, 
s.69-73; L e i t g e b e r ,Nowy Almanach,s.Bl; K. M i k u I s k i ,Najstarsze dzieje Czapskich 
hp.rbu Leliwa (Ze studiów nad genealogią szlachty pomorskiej) (w:) Między wielką polity- 
kq u szlacheckim partykularzem. Studia z dziejów nowożytnej Polski i Europy ku czci prof, 
ll/cku Stl/szewskiego,Toruń 1993.s.353-364; U r u s k i ,Rodzina,t.2,s.367; Ż y c h I i ń s ki, 
Księgu,t.ll.s.84 uważa, że linię Czapskich występującą w ziemi dobrzyńskiej należy po- 
łączyć z tzw. smętowską. Według tej teorii Józef Czapski z Kruszyn był synem Jana i Anny 
Klińskiej. Wersję hrabiowską herbu Czapskich podaje B o n i e c k i ,Herbarz,t.3,s.281. 


.1 


Franciszek Andrzej Czapski(2), syn Józefa sprzedał około 1820 
roku odziedziczone po ojcu dobra w powiecie brodnickim i nabył mają- 
tek Radomice z przyległością Ignackowo pod Lipnem. Jest zapewne pierw- 
szą osobą z rodu występującą w źródłach ziemi dobrzyńskiej. W 1837 
roku dokupił jeszcze na licytacji Dzierzno Ziemiańskie z przyległością 
Besznica. W Radomicach zbudował dwór i założył park. 
Ożeniony z Katarzyną Mystkowską pozostawił synów: Leonarda(5), 
Alfonsa(6) i Melchiora(7) oraz córki: Faustynę i Leokadię(4), żonę Ro- 
mualda Pląskowskiego, lekarza, profesora psychiatrii. 


53
>>>
; I 
l 


* AP Włocławek,KHip.Radomice: AWKW Rypin. KHip.Besznica: Lista wlaścicieli. nr 
447,448; B o n i e c k i ,Herbarz,t.3,s.281: Katalog,t.11,z.9,s.46: Spis szlachty,s.35: U ru- 
s ki ,Rodzina,t.2,s.367. 


Leonard Czapski(5), syn Franciszka znany jest jako prezes Dy- 
rekcji Szczegółowej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Płocku. 
Po śmierci ojca w 1841 roku odziedziczył dobra Radomice. Nie mogąc 
spłacić brata Melchiora wydzielił mu z tego majątku wieś folwarczną 
Ignackowo. 
Ożeniony z Barbarą Srokanicz pozostawił dziesięcioro dzieci, z 
których w źródłach ziemi dobrzyńskiej występuje tylko dwóch synów: 
Julian(10) i Witold(ll) oraz córka Zofia, która wyszła za mąż za Henryka 
Karwosieckiego, właściciela Złotopolszczyzny i Szczepanek. 
* AP Włocławek, KHip.Radomice: B o n i e c k i ,Herbarz,t.3.s.281-282: Lista TR,s.96, 
U r u s k i ,Rodzina,t.2,s.367. 


Julian Czapski(10), syn Leonarda odziedziczył majątek Radomi- 
ce po śmierci ojca około 1880 roku. Wielkość tych dóbr wynosiła wów- 
czas 816 mórg. W 1891 roku sprzedaje jednak Radomice Witoldowi Ge- 
niuszowi za sumę 70 tys.rubli i znika ze źródeł ziemi dobrzyńskiej. Oże- 
niony był z Zofią, córką Jana Pruskiego, właściciela majątku Złowody. 
Pozostawił syna Witolda, urodzonego w 1885 roku. 
* AP Włocławek,KHip.Radomice; B o n i e c k i ,Herbarz,t.3,s.282. 


I 
 


II 


Witold Czapski(ll), syn Leonarda urodził się w 1853 roku. W 
1892 roku nabył majątek Konotopie od Karola Teodora Pląskowskiego. 
Dobra te rozparcelował na początku XX wieku i znika ze źródeł ziemi 
dobrzyńskiej. Ożeniony był z Marią, córką Ludwika Gockowskiego, wła- 
ściciela Żałego. Pozostawił synów: Juliana, ur.1886 i Ludwika, ur.18gB 
oraz córkę Zofię. 


* AP Włocławek.KHip.Konotopie; B o n i e c k i ,Herbarz,t.3,s.282. 


Alfons Czapski(6), syn Franciszka, oficer wojsk polskich, odzie- 
dziczył po śmierci ojca majątek Dzierzno Ziemiańskie. W 1842 roku na 
licytacji, ogłoszonej przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, dokupił 
jeszcze leżące w pobliżu dobra Dzierzno Kożuchowe. 
Ożeniony był z nie znaną bliżej Pawłowską. Zmarł w 1878 roku. 
Pozostawił córkę Stefanię(12), żonę Antoniego Kryszki, profesora Uni- 
wersytetu Warszawskiego. Dobra Dzierzno Kożuchowe zostały wkrótce 
zadłużone przez córkę Alfonsa Czapskiego i sprzedane na licytacji. 
Dzierzno Ziemiańskie Stefania Kryszka sprzedała w 1889 roku. 
* AWKW Brodnica,KHip.Dierzno Ziemiańskie i Kożuchowe: B o n i e c k i ,Herbarz,t.3. 
s.281; Lista TR,s.96; U r u s k i ,Rodzina,t.2,s.367. 


Ilj 


54
>>>
Izydor Czapski(3), syn Józefa nabył w 1829 roku majątek Zasady 
od Antoniego Romockiego. W wyniku działów rodzinnych w 1864 roku 
Zasady otrzymał jego syn Jan(9). W 1874 roku na publicznej licytacji 
dobra te wykupiła Elżbieta z Karwatów Czapska z mężem Włodzimie- 
rzem(8) za sumę 127 tys.złp. Izydor Czapski zmarł w 1866 roku i został 
pochowany w kościele wSadłowie. 
* AWKW Rypin,KHip.Zasady; B o n i e c k i ,Herbarz,t.3,s.281; Inskrypcja nagrobna w ko- 
ściele wSadłowie. 


" 


55
>>>
Czarnomscy herbu Jastrzębiec 


;i 
I 
, 


.. I 
I 


Ród Czarnomskich począ- 
tek swój bierze z Czarnomina w zie- 
mi płockiej. Pierwszym znanym 
przedstawicielem tej rodziny jest An- 
drzej z Czarnomina, występujący w 
źródłach z I poł. XVI wieku. W ziemi 
dobrzyńskiej pojawili się Czarnom- 
scy prawdopodobnie w I poł.XVIII 
wieku. Bliżej nieznany Franciszek 
Czarnomski(l) nabył w 1758 roku 
dobra Tłuchówko od Anny z Kozie- 
brodzkich Galemskiej. Z żony Kata- 
rzyny Murzynowskiej miał syna Mi- 
chała(2), któremu przekazał majątek. 
*B o n i e c k i ,Herbarz, t. 3, s.311.t.12,s.67: 
p a w I i s z c z e w ,Herbarz,cz.2,s.155; U r li- 
s ki, Rodzina,t.2,s.384. 


Michał Czarnomski(2), syn Franciszka był już w 1789 roku wła- 
ścicielem Tłuchówka. Piastował wiele urzędów w ziemi dobrzyńskiej. 
W latach 1764-1775 wymieniany jest w źródłach jako miecznik rypiń- 
ski. Od 1775 do 1778 piastował urząd łowczego rypińskiego, a w latach 
1778-1790 łowczego dobrzyńskiego. Następnie objął urząd cześnika ry- 
pińskiego, który pełnił do 1793 roku. 
Michał miał syna Tomasza(3), któremu przekazał Tłuchówko w 
1800 roku. Wartość tych dóbr wynosiła wówczas 140 tys.złp, (23 tys. 
talarów). 
* AP Włocławek,KHip.Tłuchówko: Lcwda,s.345,347,405: Spis majątków,s.51: B o n i e c- 
k i ,Herbarz. t.3.s.311: Inwentarze królewszczyzn. s.36.37.39: U r u s k i ,Rodzina,t.2,s.384: 
Urzędnicy,nr 1481,1770.1734,1775. 


! ! 


I 
\ 


Tomasz Czarnomski(3), syn Michała znany jest jako chorąży w 
1783 i następnie jako porucznik wojsk koronnych w 1787 roku. Z pierw- 
szej żony Wiktorii Ostrowskiej miał córkę Mariannę ( 4) i synów: Roma- 
na(5) i Izydora(6). Z drugiej, Katarzyny Łaźniewskiej synów: Kazimierza(7) 
i Józefa(8). Tomasz był właścicielem Tłuchówka w latach 1800-1833. 


56
>>>
Po jego śmierci około 1833 roku dobra Tłuchówko zostały podzielone 
między dzieci. 
· AP Włocławek,KHip.Tłuchówko; U r u s k i ,Rodzina,t.2,s.384. 


Izydor Czarnomski(6), syn Tomasza i Wiktorii Ostrowskiej po 
ukończeniu szkoły średniej w Płocku, studiował na wydziale prawa Uni- 
wersytetu Warszawskiego. Brał udział w powstaniu listopadowym jako 
porucznik 8 pułku. Za zasługi został odznaczony złotym krzyżem Virtu- 
ti Militari. Od 1838 do 1840 roku przebywał na emigracji. 
. AP Włocławek,KHip. Tłuchówko; B i e l e c k i ,Slownik,s.326; G e r b er ,Studenci,s.34; 
Uruski ,Rodzina,t.2,s.384. 


Roman Aleksander Czarnomski(5), syn Tomasza, jest najbar- 
dziej znanym przedstawicielem tego rodu. Urodził się 21 stycznia 1800 
roku w Tłuchówku. Od 1818 roku studiował prawo i administrację na 
Uniwersytecie Warszawskim. Przerwał jednak studia i rozpoczął służbę 
w wojsku Królestwa Polskiego. W powstaniu listopadowym brał udział 
w bitwie pod Stoczkiem, w lutym 1831 roku. Za szczególne zasługi w 
walce z wojskami rosyjskimi awansował do stopnia majora i odznaczo- 
ny został Złotym Krzyżem "Virtuti Militari". Za dzielna postawę w bi- 
twie pod Kurowem, mianowany został dowódcą pułku ułanów im.ks.Jó- 
zefa Poniatowskiego. 
W 1835 roku władze carskie skonfiskowały jego część majątku w 
Tłuchówku. Po upadku powstania zmuszony był emigrować do Francji. 
W 1835 roku wrócił dobrowolnie do kraju i uzyskał pozwolenie na za- 
mieszkanie przy bracie we wsi Mogilnica w pow. mławskim. W 1837 
roku został aresztowany i oddany pod nadzór policyjny. Od 1848 roku 
ponownie przebywał za granicą. W tym samym roku roku wrócił jednak 
do kraju i wziął udział w "Wiośnie Ludów" na terenie Wielkopolski pod 
dowództwem Ludwika Mierosławskiego. Walczył pod Miłosławiem i 
Wrześnią. Widzimy go również w powstaniu badeńskim w 1848/49 roku 
jako dowódcę jazdy i w wojnie krymskiej 1853-1855 jako oficera koza- 
ków oUomańskich, W 1863 roku ponownie wraca do kraju i bierze udział 
w powstaniu styczniowym w oddziale Mariana Langiewicza. Po upadku 
powstania wraca do Francji, gdzie w 1871 roku bierze udział w Komunie 
Paryskiej jako jeden z czterech polskich generałów. Decyzję swoją uzasa- 
dniał stwierdzeniem:"Gdzie są dwie strony: zadowolonych i niezado- 
wolonych, Polak zawsze musi stanąć po stronie niezadowolonego". Na- 
leżał wówczas do sztabu gen. W.Wróblewskiego. Głównym jego zada- 
niem było zorganizowanie oddziału kawalerii. Przez kilka tygodni był 
też komendantem szkoły wojskowej. Po upadku Komuny został areszto- 
wany i zesłany na galery, skąd po odbyciu kary powrócił do Paryża. Tam 
starając się o pracę w domu francuskich arystokratów miał z dumą pod- 
kreślać swój udział w Komunie. Zmarł 29 kwietnia 1892 roku w Paryżu 


.I 


57
>>>
'I 


li 


II 
, 
 


I 
II 
I 


l' . 


j 
I 
III 
I 


i został pochowany na cmentarzu Sto Quen. 
Córka Tomasza Czarnomskiego, Marianna( 4) wyszła za mąż w 1837 
roku za Hipolita Wąsowicza, właściciela sąsiedniego majątku Jasień. Wą- 
sowiczowie wykupili wkrótce wszystkie części spadku po Tomaszu Czar- 
nomskim i stali się właścicielami całego Tłuchówka. Mieli dwóch sy- 
nów: Hipolita i Mariana(8). Pierwszy z nich otrzymał w 1876 roku, po 
śmierci ojca dobra Jasień, a Marian, odziedziczył po śmierci matki w 
1880 roku Tłuchówko. 


* AP Włocławek. KHip.Jasień; KHip.Tłuchówko; Spis szIachty,s.35 gdzie występuje jako 
Roman Julian, syn Tomasza; B i e l e c k i ,Słownik,s.326; G e r b e r ,Studenci,s.34; 
Z. G ó ź d ź ,Roman Czamomski,GazetaLipnowska1996,nr 29,s.11;Kr aj e w s ki, Słow- 
nik,s.82 gdzie dokładna bibliografia dotycząca Romana Czarnomskiego; Polacy w historii 
i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny,pod red. K. K w a śnie ws k i e- 
g o ,Poznań 1981,s.86-87 gdzie podano inne daty urodzin(1799) i śmierci(1874) Romana 
Czarnomskiego; Uczestnicy,s.lll; U r u s k i ,Rodzina,t.2,s.384. 


58
>>>
r 


Duczymińscy herbu Rogala 


I 
!I 
I 
I 


Ród Duczymińskich w hi- 
storii ziemi dobrzyńskiej należał do 
drobnej szlachty i nie posiadał więk- 
szych majątków ziemskich. Pierw- 
szym znanym przedstawicielem tej 
rodziny był Jan z Duczymina w zie- 
mi ciechanowskiej, występujący w 
źródłach z II poł.XVI wieku. W po- 
wiecie lipnowskim widzimy ich do- 
piero na początku XIX stulecia. 
*U r u s k i .Rodzina,t.3.1906.s.281-282. 


I I 
i :1 
'I 


Ignacy Duczymiński(4), pierw- 
szy znany szerzej przedstawiciel tego 
rodu, syn Leona(2), miecznika cie- 
chanowskiego i Marianny z Ciborow- 
skich. wnuk Franciszka(l), podstole- 
go ciechanowskiego, kupił w 1800 
roku dobra Tulibowo, a w 1816 Orłowo. Ignacy zmarł 7 marca 1823 roku 
i wówczas majątek objęły dwie jego córki. Róża(5) otrzymała po ojcu 
Thlibowo, które jednak źle zarządzane zostało wystawione w 1854 roku 
na licytację i przeszło w ręce Ludwika Śniechowskiego. Druga córka Igna- 
cego, Elżbieta(6) otrzymała Orłowo. 


.AP Włocławek, KHip.Orłowo. Tulibowo; U r u s k i .Rodzina,t.3.s.281-282. 


Franciszek Duczymiński(4), syn Leona. Zapewne w celu ocale- 
nia części dobr należących do rodu ożenił się z córką swojego brata, 
wspomnianą wyżej Elżbietą(6). Prawdopodobnie już po zawarciu związku 
małżeńskiego, w 1845 roku Elżbieta nabyła dobra Glewo. Franciszek i 
Elżbieta Duczymińscy pozostawili troje dzieci: Karola(7), Franciszka Wa- 
leriana(8) i nieznanych bliżej ze źródeł Wawrzyńca i Elżbietę Teodozję. 
Franciszek Walerian(8) otrzymał po matce w 1854 roku Orłowo, a w dwa 
lata później również Glewo. 
· AP Włocławek,KHip.Glewo, Orłowo; Spis szlachty.s.49 wymienia jeszcze syna Franci- 
szka-Tadeusza; B o n i e c k i .Herbarz,t.3,s.320; U r u s k i ,Rodzina,t,s.282. 


59
>>>
II 
I' 


Andrzej Dziewanowski(10), syn Mikołaja znany jest w źródłach 
z lat 1699-1704 jako kasztelan rypiński. Od 1704 do 1713 roku był ka- 
sztelanem słońskim, a w latach 1713-1721 kasztelanem dobrzyńskim. 
W 1712,1714 i 1715 roku pełnił funkcję marszałkiem sejmiku dobrzyń- 
skiego. Zapewne po ojcu był właścicielem dóbr Płonne. W 1705 roku 
potwierdził zapis z tych dóbr dla klasztoru w Oborach. 
Ożeniony był z Eleonorą Kretkowską. Zmarł bezpotomnie w 1722 
roku. Dobra Płonne przeszły wówczas na jego brata Kazimierza(9) lub 
bratanka Juliusza(12). 
*Lauda,s.241.242,250-253; B o n i e c k i ,Herbarz,t.5,s.199-200; Kra j e w s k i .Slownik, 
s.99-100: Niesiecki,Herbarz,t.3.s.474; Uruski,Rodzina,t.3,s.359: Urzędnicy, nr 
1442,1755,1824. 



 


Juliusz Dziewanowski(12), syn Kazimierza(9), czasami wystę- 
pujący w źródłach jako Julian, był właścicielem dóbr ziemskich Płonne 
w pow. rypińskim. Piastował wiele urzędów w państwie. W 1730 roku 
widzimy go jako posła do sejmu, w 1765 r. został mianowany chorążym 
malborskim i kasztelanem elbląskim, a w 1766 r. kasztelanem chełmiń- 
skim. W 1740 roku ufundował kaplicę Opatrzności Bożej przy kościele 
Ojców Karmelitów w Oborach. 
W 1746 Juliusz poślubił Ludwikę Pawłowską, córkę Fabiana z Klo- 
nówki, z którą miał synów; Jana(15), Ignacego(17) i Oominika(16) oraz 
córkę Teresę(14), która wyszła za mąż za Ignacego Piwnickiego z Gulbin, 
Juliusz Oziewanowski zmarł 14 kwietnia 1772 roku i pochowany został 
przy kościele Ojców Karmelitów w Oborach. Synowie dokonali podzia- 
łu dóbr po ojcu dopiero w 1792 roku. Dominik otrzymał wówczas Płon- 
ne, Jan - Szafarnię, a Ignacy i Teresa po 112 tys.florenów. 
* Spis IDajqtków.s.48 gdzie w 1789 roku synowie Juliusza występują jeszcze wspólnie jako 
właściciele dóbr Płonne; B o n i e c k i ,Heroarz,t.5,s.199-200: Corpus,t.4.z.2,s.16.31.176: 
Kra j e w s k i ,Slownik,s.102-103 gdzie pozostała literatura dotycząca Juliusza Dziewa- 
nowskiego; U r u s k i ,Rodzina,t3.s.359; ks. A. M a ń k o w s k i .Dziewanowski 'uliusz, 
PSB,t.6.1948.s.169. 


Ignacy Dziewanowski(17), syn Juliusza urodzony w 1757 r. wy- 
stępuje w źródłach w 1782 r. jako kapitan wojsk koronnych, w 1785 r. 
jako szambelan króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, a w 1793 r. 
był posłem na sejm po II rozbiorze Polski. W 1809 roku sprawował urząd 
radcy powiatowego departamentu płockiego. 
W 1789 roku posiadał majątek Kawęczyn, który stał się jego wła- 
snością przez ożenek z Ludwiką Nałęcz (zm.1834, pochowana na cmen- 
tarzu przy kościele parafialnym w Czernikowie). Z żony tej miał trzech 
synów: Kazimierza(20), Piotra(21) i Ignacego(22) oraz córki: Apolonię(23) 
i Teklę. Ignacy Dziewanowski(17) zmarł 11 marca 1813 roku. 
Apolonia Dziewanowska(23) wyszła za mąż za Hieronima Romoc- 
kiego właściciela Obrowa. W 1826 roku Hieronim wykupił całość dóbr 
62
>>>
Wstęp 


Dla współczesnego człowieka, 
który często nie zna nawet imion swoich dziadków, 
może wydawać się dziwne utrzymywanie tradycji szlacheckiej 
i dokładna znajomość więzów pokrewieństwa. 
WDworzaczek, Genealogia, ( 1959) 


Historiografia ostatnich lat przeżywa okres swoistego ziemiańskiego 
renesansu. Ukazują się liczne monografie i artykuły prasowe, mnoży się 
również liczba byłych ziemian poszukujących swoich przodków. Obser- 
wujemy snobistyczne zainteresowanie herbarzami, mityczną błękitną 
krwią i sygnetem na palcu. Rozwiązanie problemu, kto z nas posiada 
rodowód szlachecki jest dzisiaj bardzo trudne, bowiem ziemiaństwo pol- 
skie to zamknięta karta naszej historii, to świat zlikwidowany nieodwo- 
łalnie. 
Podstawowym problem, przed jakim staje historyk badający gene- 
alogię rodów ziemiańskich jest znaczny stopień rozproszenia źródeł. 
Druga wojna światowa oraz reforma rolna spowodowały zniszczenie 
archiwów i bibliotek dworskich. Wysiedlane w latach 1939-1940 zie- 
miaństwo nie miało wielkich możliwości zabrania pamiątek czy doku- 
mentów rodzinnych. Dzieła zniszczenia dopełniły wojska radzieckie i 
niczym nieskrępowany rabunek mienia przeprowadzony przez chłopów 
w czasie parcelacji. W okresie Polski Ludowej ziemiaństwo ze wzglę- 
dów ideologicznych skazane zostało na nieistnienie i zapomnienie. Sta- 
rano się pominąć lub pomniejszyć jego rolę w życiu gospodarczym, po- 
litycznym, społecznym i kulturalno-oświatowym. 
Podstawowym źródłem do badań nad genealogią ziemiaństwa zie- 
mi dobrzyńskiej w XIX i XX wieku, okazały się księgi hipoteczne two- 
rzone w kancelariach notarialnych. Mają one tę szczególną wartość, że 
były dotychczas wykorzystywane w niewielkim zakresie. Księgi kilku 
majątków wykorzystał J.Tandecki opracowując rys historyczny dworów 
i parków dworskich w niepublikowanych materiałach gromadzonych w 
Biurze Dokumentacji Badań Zabytków we Włocławku!) oraz R. Piotrow- 
skiZ), zajmując się majątkiem Okalewo. W badaniach genealogicznych 
przydatny okazuje się zwłaszcza dział II ksiąg hipotecznych, gdzie zapi- 
sywane były nazwiska kolejnych właścicieli, jego spadkobierców, żony, 


1) BDBZ Włocławek,Kartoteka parków dworskich powiatu Iipnowskiego i rypi(lskiego. 
2) R. P i o t r o w s k i ,Dobra okalewskie w powiecie IYpińskim do 1945 roku, Ziemia Do- 
brzyńska,L1,1989,s.53-89. 


5
>>>
Kawęczyn od rodzeństwa żony. 
* AWKW Toruń,KHip.Kawęczyn; Spis majątków,sAO; B o n i e c k i ,Herbarz,t.5,s.200; K o - 
cisze w sk i ,Mazowsze,sA82; Kra j e w s ki - M i e t z ,Zabytki,s.26: U r u s ki, Rodzi- 
na.t.3.s.359. 


Kazimierz Dziewanowski(20), syn Ignacego(17) od 1809 roku 
służył w wojsku Księstwa Warszawskiego w stopniu ppor.12 pułku pie- 
choty. Brał udział w wojnie 1809 roku, a w 1812 dostał się do niewoli 
rosyjskiej w bitwie pod Możajskiem. Do kraju wrócił w dwa lata póź- 
niej. Brał udział w powstaniu listopadowym jako major 18 pułku polo- 
wego. We wrześniu 1831 roku jako podpułkownik otrzymał dyplom "do- 
brze zasłużony Ojczyźnie", złoty krzyż Virtuti Militari oraz krzyż kawa- 
lerski. W 1839 roku został wylegitymowany ze szlachectwa. 
*B i e I e c k i ,S/ownik,s.407; B o n i e c k i ,HerbaTZ.t.5,s.200; U r u s k i ,Rodzino,t.3.s.359; 
J. Z i ó ł e k ,Piechota nowej organizacji w powstaniu listopado
m,Studia i Materiały do 
Historii Wojskowości,t.20,1976. 


r I 


Piotr Dziewanowski(21), syn Ignacego urodził się 30 lipca 1798 
r. Studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 1818-1836 
widzimy go jako aplikanta, a następnie sekretarza generalnego Komisji 
Wojewódzkiej Mazowieckiej. W 1813 roku odziedziczył wraz z rodzeń- 
stwem dobra Kawęczyn. Prawdopodobnie mieszkał w Płocku i był tylko 
hipotecznym właścicielem tego majątku. W 1826 roku sprzedał swoją 
część Kawęczyna Hieronimowi Romockiemu. 
* AWKW Toruń, KHip.Kawęczyn; G e r b e r ,Studenci,s.48; Kra j e w s ki ,Slownik, 
s.103(autor wyznacza datę śmierci Piotra Dziewanowskiego przed 1836 rokiem, nie wia- 
domo jednak na jakich przesłankach bazuje); U r u s k i ,Rodzina,t.3,359. 


Ignacy Dziewanowski(22), syn Ignacego był uczestnikiem po- 
wstania listopadowego jako ppor. 1 pułku polowego. W czasie działań 
1831 roku awansował do stopnia kapitana. Za zasługi otrzymał złoty 
krzyż Virtuti Militari. Został ranny w bitwie pod Wawrem. Po kapitula- 
cji Warszawy pozostał w mieście i ponowił przysięgę wierności carowi. 
Ożeniony był z Ludwiką de Sponville. Pozostawił syna Kazimie- 


rza. 
*B i e I e c ki ,S/ownik,s.407; B o n i e c k i ,HerbaTZ,t.5,s.200; B . P a w ł o w s k i ,Źród/a do 
dziejów wojny polsko-rosyjskiej 1830-1831, U,Warszawa 1931,s.396; U r u s ki, Rodzi- 
no,t.3,s.359. 


Dominik Dziewanowski(16), syn Juliusza (Juliana) urodził się 
15luiego 1759 roku w Płonnem, majątku należącym do jego ojca. Po dwu- 
letniej służbie w wojsku pruskim, przeszedł pod rozkazy ks. Józefa Po- 
niatowskiego, gdzie uzyskał stopień porucznika. Po trzech latach poby- 
tu w wojsku wrócił na gospodarstwo w Płonnem. Brał aktywny udział 
w powstaniu kościuszkowskim. Razem z bratem Janem i Piwnickimi 
63 


, I
>>>
,I 
! 


r I 


zaatakował garnizon pruski w Rypinie, a następnie przedostał się na 
Kujawy, gdzie wstąpił do korpusu J.H.Dąbrowskiego. W stopniu majora 
brał udział w bitwie pod Łabiszynem koło Bydgoszczy 30 września 1794 
roku. 
Po upadku powstania wrócił na gospodarstwo w Płonnem. Utrzy- 
mywał kontakty z Legionami Polskimi we Włoszech, które wspierał fi- 
nansowo. W 1806 roku przed wkroczeniem wojsk napoleońskich sfor- 
mował w Bydgoszczy pułk kawalerii, którego został dowódcą w stopniu 
pułkownika. Brał aktywny udział w walce przeciwko wojskom pruskim 
w kampanii 1807 roku, za którą otrzymał Legię Honorową i Krzyż Kawa- 
lerski Orderu Wojskowego Polskiego. W czasie wojny polsko-austriac- 
kiej 1809 roku stojąc na czele 6 Pułku Ułanów Księstwa Warszawskiego 
zdobywał Lublin, Zamość i Sandomierz. W dniu 20 marca 1809 r. otrzy- 
mał stopień generała brygady. 
W 1812 roku brał udział w wyprawie Napoleona na Rosję. Był 
wówczas dowódcą 28 brygady kawalerii wojsk napoleońskich. W czasie 
odwrotu Wielkiej Armii został ranny w bitwie pod Borysowem 20 listo- 
pada 1812 r. i wzięty do niewoli rosyjskiej. Do kraju wrócił po klęsce 
Napoleona w 1814 r. i osiadł w swoim majątku Płonne. 
Od 1772 roku, po śmierci ojca, był współwłaścicielem majątku 
Płonne. W 1792 roku w wyniku działów rodzinnych otrzymał Płonne, a 
jego brat - Jan wydzieloną z tego majątku Szafarnię. W 1818 roku dobra 
Płonne sprzedał Janowi Melchiorowi Piwnickiemu za sumę 540 tys.zło- 
tych polskich. W majątku tym mieszkał jednak do śmierci w 1827 roku. 
* AWKVV Golub-Dobrzyń.KHip.Płonne: Spis majqtków,s.48; B o n i e c k i ,Herbarz,t.5,s199- 
200; K o c i s z e w s k i ,Mazowsze,s.65,461: Kra j e w s k i ,Słownik.s.100-101, gdzie do- 
kładna bibliografia dot. Dominika Dziewanowskiego; zob. także t e g o ż ,Udział ziemi 
dobrzyńskiej w uchwaleniu Konstytucji 3 Maja, wojnie w jej obronie i powstaniu kościu- 
szkowskim (w:) Powstanie kościuszkowskie na Kujawach i Pomorzu Gdańskim,pod red. 
M. Pa w I a k a, Bydgoszcz 1994,s.98: J . S t a s z e w s k i ,Dziewanowski Dominik,PSB.t.6, 
1948,s.168-169. 


:1 
f 
II 



 I I I 


Jan Dziewanowski(15), naj starszy syn Juliusza urodził się w 
Płonnem w 1755 roku. W wyniku podziału dóbr po ojcu w 1792 roku 
otrzymał majątek Szafarnia. Z żony Cecylii Trembeckiej miał trzech sy- 
nów: Jana Nepomucena(18), Juliusza Ignacego Alojzego(19) i Stefana. 
Jan Dziewanowski zmarł ok.1815 roku. 
* AWKVV Golub-Dobrzyń,KHip.Płonne, Szafarnia; Spis majqtkóW,s.48; B o n i e c ki, Her- 
barz,t.5,s.200: U r u s k i ,Rodzina,t.3,s.359; O Stefanie Dziewanowskim wspomina tylko 
U r u s k i ,Rodzina,t.3,s.359. 


Jan Nepomucen Dziewanowski(18J, syn Jana jest postacią do- 
brze znaną w historii Polski okresu napoleońskiego. Urodził się w 1782 
r. w Płonnem. Zapewne pod wpływem swego stryja Dominika(16), na 
wiadomość o wkroczeniu na ziemie polskie armii napoleońskiej, zgłosił 


64
>>>
się do J.H.Dąbrowskiego. Wstąpił do formującego się pułku szwoleże- 
rów gwardii, gdzie 5 kwietnia 1807 r. otrzymał stopień kapitana. W 1808 
roku znalazł się z tą jednostką w Hiszpanii i wziął udział w bitwie pod 
Samosierrą. Ciężko ranny na placu boju otrzymał z rąk Napoleona Legię 
Honorową. Wkrótce później zmarł w Madrycie z powodu odniesionych 
ran. 
*B o n i e c ki ,Herborz,1.5,s.201: Kra j e ws ki ,Slownik.5.102-103, gdzie szczegółowa bi- 
bliografia; Kra j e w s k i - M i e t z ,Zobytld,s.122; J. S t a s z e w s ki ,Dziewonowski Jem 
Nepomucen,PSB, 1.6,1948,5.169: U r li s k i ,Rodzino,1.3,s.359. 


Juliusz Ignacy Alojzy Dziewanowski(19), trzeci syn Jana i Ce- 
cylii urodził się w 1779 roku. W 1815 r. odziedziczył po ojcu Szafarnię, 
którą wówczas wyceniono na 150 tys. złp. W 1842 roku kupił jeszcze 
dobra Działyń w pow.lipnowskim. W latach 1824-1825 w Szafarni Ju- 
liusz Dziewanowski gościł Fryderyka Chopina. W 1833 roku oskarżony 
został o współpracę z Kalikstem Borzewskim, jednym z dowódców par- 
tyzantki polistopadowej. Osadzony w więzieniu w Warszawie, wkrótce 
jednak zwolniony i oddany pod surowy nadzór policji. 
Juliusz Dziewanowski był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną Wik- 
torią z Rafałowiczów miał syna Dominika. Po raz drugi ożenił się z Ho- 
noratą, córką Ludwika Borzewskiego z Ugoszcza. W 1838 roku przeka- 
zał Szafarnię synowi Dominikowi, a sam zamieszkał w Działyniu, gdzie 
zmarł w 1854 roku i został pochowany na miejscowym cmentarzu. 
*AWKYV Golub-Dobrzyń, KHip. Szafarnia: AWKW Rypin, KHip. Działyń: BDBZ Włocła- 
wek,Kartoteka cmentarzy,Cmentarz w Działyniu: Listo właścicieli. m 576-579; Spis szlach- 
ty,s.51; B o n i e c k i ,Herbarz,1.5,s.200-201; Kra j e w s k i ,Slownik,s.103: Uczestnicy, 
5.136: U r u s ki, Rodzino,1.3,s.359. 


!. 


l: 


Dominik Jan Henryk Dziewanowski(24) był jedynym synem 
Juliusza(19). Urodził się w Szafarni w 1811 roku. W czasie nauki w War- 
szawie zaprzyjaźnił się z Fryderykiem Chopinem, którego zaprosił na 
wakacje do Szafarni w 1824 i 1825 roku. Od 1828 roku studiował prawo 
na Uniwersytecie Warszawskim i w Berlinie. Brał udział w powstaniu 
listopadowym. W 1838 roku otrzymał od ojca majątek Szafarnia, a w 
1844 roku stał się właścicielem Działynia. W krótkim czasie posiadał 
również dobra Bocheniec. 
W 1850 r. wybrany został radcą Komitetu Towarzystwa Kredyto- 
wego Ziemskiego guberni płockiej. W latach 1859-1861 był członkiem 
delegacji przygotowującej oczynszowanie włościan w pow.lipnowskim. 
W styczniu 1862 został mianowany tymczasowym członkiem Rady Sta- 
nu. Od 30 lipca 1862 do 18 lipca 1863 pełnił funkcję gubernatora cywil- 
nego płockiego w Królestwie Polskim. Był przeciwnikiem powstania 
styczniowego. W maju 1865 roku otrzymał nawet medal na pamiątkę 
"zgniecenia buntu 1863/1864", a w lipcu 1867 r. rosyjski Order św. Wło- 
dzimierza klasy III. 


I' 


1, 


65
>>>
, } 

III 

 1 
I I
; 


'11 
I 

r 


Zoną Dominika Dziewanowskiego była Józefa, córka Hieronima Ro- 
mockiego właściciela Obrowa i Kawęczyna. Jedyna córka z tego małżeń- 
stwa, Cecylia(26) wyszła za mąż za Feliksa Ciechomskiego w 1867 roku. 
W 1881 roku otrzymali oni dobra Działyń po Dominiku Dziewanowskim. 
Dominik Dziewanowski zmarł 8 czerwca 1881 roku i został po- 
chowany na cmentarzu w Działyniu. 
* AWKW Golub-Dobrzyń. KHip.Bocheniec, Szafarnia: AWKW Rypin, KHip.Działyń: ABN 
Toruń, KHip.Kawęczyn; BDBZ Włocławek, Kartoteka cmentarzy,Cmentarz w Lipnie; B o- 
n i e c k i ,Herbarz, t.5,s.200,t.3.s.159: Kra j e w s k i ,Słownik ,s. 101, gdzie szczegółowa bi- 
bliografia dotycząca Dominika Dziewanowskiego: Lista TR,s.96; Uczestnicy,s.136. 


II 


Linia Krzvsztofa(4). 
Krzysztof Dziewanowski(4), starszy syn Andrzeja(2), nieznany bli- 
żej w źródłach, miał syna Franciszka(6), rotmistrza królewskiego z po- 
ł.XVII wieku. Po Franciszku syn Aleksander(8), który z żoną Justyną Kar- 
ską miał syna Józefa(ll), właściciela dóbr Gutowo w pow.bielskim, a od 
1741 roku majątku Szumanie-Pustoły w powiecie sierpeckim. Józef(l1) i 
Barbara z Raczyńskich mieli z kolei syna Antoniego(13). 
*B o n i e c ki ,Herbarz,t.5,s.199: N i e s i e c k i ,Herbarz,t.3,s.474; U r li s k i ,Rodzina, 
t.3,s.358-359. 


II 
jll 
I I 
, I 



 
II 


Antoni Dziewanowski(13), syn Józefa był właścicielem majątku 
Zaduszniki. Prawdopodobnie posiadał również części Skrwilna, o czym 
świadczą miejsca urodzin jego synów, a następnie nabył Kowalki. 
Ożeniony z Marianną Kawęczyńską pozostawił synów: Wojcie- 
cha(27), Antoniego(28), Władysława(29), ]ana(30) i Stanisława, którzy 
podzielili Kowalki między siebie. Antoni(13) zmarł w 1797 roku. 
* AWKW Rypin, KHip. Kowalki; Zapewne Antoni(13)posiadał początkowo majątek w 
Skrwilnie o czym świadczy miejsce urodzenia dwóch jego pierwszych synów. Między 
rokiem 1783, a 1787 rokiem stał się właścicielem Kowalk. gdyż tam urodzili się jego dwaj 
następni synowie(zob.B o li i e c k i ,lIerhuT7.,t.5,s.200-201): Spis mujątków,s.43 wymienia 
Dziewanowskiego jako właściciela Kowalk w 1789 roku; Sprzeczności jakie występują w 
herbarzach B o n i e c k i e g o .Herburz,t.5,s.199-201 i U r u s k i e g o ,Rodzina,t.3,s.358 bę- 
dących podstawowym źródłem do genealogii Dziewanowskich, nie pozwalają jednoznacz- 
nie wyznaczyć początków tej linii. Prawdopodobnie S. Uruski. pisze o trzech synach Anto- 
niego(13), łącząc dwóch Antonich, syna(28) i ojca(13), stąd przyjęliśmy w naszych rozwa- 
żaniach wersję A.Bonieckiego. Potwierdzają to daty urodzin synów Antoniego(13); Księga 
hipoteczna Kowalk wymienia jeszcze syna Stanisława; Datę śmierci Antoniego(13) poda- 
je księga hipoteczna Kowalk. 


-II 


Wojciech Dziewanowski(27), najstarszy z synów Antoniego, uro- 
dził się w 1780 roku w Chraponi koło Skrwilna. Był on właścicielem 
Malanówka, który to majątek nabył w 1826 roku od Macieja Malanow- 
skiego. Z żoną Teklą Mazowiecką mieli dwóch synów: Ferdynanda, o 


, 
I" 


66
>>>
, I 


którym nie mamy żadnych wiadomości i Pawła(31) urodzonego w 1805 
roku oraz córkę Scholastykę. 
Wojciech Dziewanowski zmarł około 1854 roku. Spadkobiercami 
Malanówka zostali wówczas Paweł i Scholastyka rodzeństwo Dziewa- 
nowscy, którzy w rok później sprzedali majątek Pawłowi Kozierowskie- 
mu. Synem Pawła był Leon(36). 
· AP Włocławek, KHip.Malanówek: Spis szlachty,s.51; B o n i e c k i ,Herbarz,t.5,s.200: 
U r u s k i ,Rodzina,t.3,s.358. 


Leon Dziewanowski(36), syn Pawła(31) nabył w 1886 roku na 
publicznej sprzedaży majątek Ligowo. 
Zmarł około 1903 roku zapisując Ligowo córce Bronisławie(40). 
Wyszła ona za mąż za Aleksandra Dziewanowskiego(39). Właścicielami 
dóbr Ligowo byli Dziewanowscy do 1931 roku. Pozostawili synów: Z yg- 
munta( 41) i Jana( 42) oraz córkę Wandę( 43) zamężną Klicką, którzy prze- 
jęli majątek po rodzicach. Zygmunt Dziewanowski( 41), został zamordo- 
wany przez Niemców w czasie okupacji w obozie koncentracyjnym. 


. AWKW Sierpc,KHip.Ligowo: J a s i e w i c z ,Lista,s.265. 


Antoni Dziewanowski(28J, drugi syn Antoniego urodził się rów- 
nież w Chraponi k. Skrwilna w 1783 roku. Był początkowo, po śmierci 
ojca właścicielem Kowalk do 1814 roku, a następnie, prawdopodobnie 
przez ożenek z Anną Umińską wszedł w posiadanie dóbr Kołat. 
Antoni pozostawił syna Wincentego(32), urodzonego w 1814 roku, 
właściciela Kołata. Wincenty z żony Konstancji Bobińskiej miał synów: 
Feliksa(37), urodzonego w 1833 roku, Henryka, Józefa i Władysława, któ- 
rzy odziedziczyli majątek Kołat po rodzicach. Dziewanowscy z linii 
Antoniego posiadali Kołat jeszcze do 1895 roku, kiedy to kupił od nich 
cały majątek Henryk Otto Dalsze ich losy nie są znane. 
· AP Włocławek,KHip.Kołat: AWKW Rypin,KHip.Kowalki; B o n i e c k i ,Herbarz,t.5,s.200; 
Ur u s k i .Rodzina.t.3,s.358 myli Antoniego syna z ojcem o tym samym imieniu, dopisu- 
jąc Wincentemu jeszcze braci Jana i Władysława. Wymienia również synów Wincentego: 
Karola i Leona. co jednak nie znajduje potwierdzenia w księgach hipotecznych. 


Władysław Dziewanowski(29), trzeci syn Antoniego, urodził 
się w 1787 roku w Kowalkach. Po śmierci ojca, w 1797 roku stał się wła- 
ścicielem części dóbr Kowalki. W 1814 roku wykupił część należącą do 
brata Stanisława i Antoniego(28), a w 1819 częśćWojciecha(27) i Jana(30). 
W 1814 r. ożenił się z Albiną Paprocką i miał z nią dziewięcioro 
dzieci: Juliana, Franciszka(33), Walentynę Faustynę, zam. Mostowską, 
Łucję Wiktorię, zam. Obnicką, Augustynę Rozalię, Martę Leokadię, Mi- 
kołaja(34), Hipolita, i Stefanię. Zmarł około 1849 roku pozostawiając dobra 
ziemskie Kowalki swoim dzieciom, które w trzy lata później sprzedały 
cały majątek Józefowi Chełmickiemu. W źródłach ziemi dobrzyńskiej 


67
>>>
., 
I 


występuje z tej linii Jan Dziewanowski(38) syn Franciszka(33), który w 
1890 roku nabył dobra Brzuze od Alfreda Rutkowskiegoo Właścicielem 
tego majątku był do 1917 roku. Drugi syn Władysława, Mikołaj(34) po- 
zostawił syna Aleksandra Władysława(39), który ożeniony z Bronisła- 
wą( 40), córką Leona Dziewanowskiego, wszedł w posiadanie dóbr Ligo- 
wo, przedłużając inną linię rodu. 
* AWI0N Rypin,KHip.Kowalki (dane po 1814 ro); AWI0N Sierpc,KHip.Ligowo; Lista w/a- 
ścicieli,nr 184-185: Spis szlachty,s.51: B o n i e c ki ,Herbarz,t.5.s.200; U r li s k i ,Rodzina, 
t.3,s.358. 


I I 


Jan Dziewanowski(30),czwarty syn Antoniego(13), urodził się 
w 1787 roku w Kowalkach. Był właścicielem majątku Dylewo. Dobra te 
nabył w 1821 roku od Piotra Branisza za sumę 82 tys.złp. 
W 1830 ro ożenił się z Teklą Suchorską i ze związku tego miał pię- 
ciu synów: Antoniego(35), ur. 1832, Rajmunda, ur. 1833, Ignacego, 
uro1834, Hilarego, ur.1836 i Jana Nepomucena, ur.1843. Po śmierci 
Jana(30), w 1859 roku Dylewo przeszło w ręce jego naj starszego syna 
Antoniego(35). Ten sprzedał jednak w trzy lata później majątek Ignace- 
mu Chełmickiemuo Dalsze losy tej linii rodu Dziewanowskich są nie- 
możliwe do ustalenia. 


..\ 


I 
J . 


* AWI0N Rypin. KHip.Dylewo: Listu w/uścicieli,nr 135-136; Spis szlachty,s.51: B o n i e c- 
k i ,Herbarz.t.5,s.201; U r u s k i ,Rodzina,t.3,so358. 


I 
I. 


I r l 


I 


68
>>>
Gniazdowscy herbu Korab 


.1 


Ród Gniazdowskich her- 
barze szlachty polskiej wywodzą z 
Gniazdowa, w pow. kaliskim. 
Pierwszym znanym w źródłach z 
1422 roku był Jan, sędzia ziemski 
kaliski. Na terenie ziemi dobrzyń- 
skiej pojawili się Gniazdowscy do- 
piero w poł.XVIII wieku. W 1749 
właścicielem dóbr Ostrowite był 
nieznany bliżej Jakub Gniazdow- 
ski(l), który pozostawił syna Wła- 
dysława(2). 
Władysław Gniazdowski(2) 
miał trzech synów: Ignacego(3), Wła- 
dysława(4) i Teofila(5). Ignacy(3) żo- 
naty z Teklą z Rzeszotarskich był 
właścicielem Rakowa do 1817 i Ce- 
tek do 1832 roku. Niewiele wiado- 
mości posiadamy o Teofilu(5). Nie można stwierdzić czy posiadał dobra 
w ziemi dobrzyńskiej. Ożeniony z Marianną z Trzcińskich pozostawił 
syna Izydora Jana(10), urodzonego w 1853 roku, właściciela majątku Kłu- 
śno w latach 1908-1911. Po śmierci Izydora w 1911 roku dobra Kłuśno 
przejęła jego córka Janina(15). 


".. 


- 
 \ 
" _-t 
I; 
 


, , 


'

 
" . 
[, 


""- 


,'
-I.":1-"'
' ,. 
',
 \' .
!
 ,'." . 
. 'I '\;ł- 
"4 

 
;P' I \: 


. 


'1 


· AWKW Rypin,KHip.Cetki,Rakowo; AWKVV Brodnica,KHip Kłuśno; U r u s k i ,Rodzino, 
1.4.s.206; B o n i e c k i ,Herbarz,t.6,s.130 pisze, że Jakub miał syna Jana, po którym dopie- 
ro syn Władysław. Nie potwierdzają tego jednak dalsze rozważania autora Herbarza, dla- 
tego należy przyjąć bardziej wiarygodną wersję S. Uruskiego; Gniazdowscy posiadali praw- 
dopodobnie część dóbr Ostrowite(zob.Spis majqtków,s.50 i Listo właścicieli gdzie jako 
dziedzic tych dóbr w 1825 roku występuje Jakub Rościszewski); Ignacy Gniazdowski 
zmarł prawdopodobnie około 1817 roku, ponieważ wówczas dobra Cetki zostały przepi- 
sane na jego żonę Teklę z Rzeszotarskich. Na błędnych danych bazuje zapewne Lista 
właścicieli,nr 104, gdzie Ignacy wymieniony został jako właściciel Cetek w 1825 roku. 
Rakowo zostało sprzedane prawdopodobnie po śmierci Ignacego w 1817 roku. Potomków 
tej linii rodu nie znamy; Teofila Gniazdowskiego wymienia tylko U r u s k i ,Rodzino, 
1.4,s.207, pisząc również o dwóch innych jego synach: Władysławie i Czesławie, niezna- 
nych z innych źródeł; Grób Izydora Gniazdowskiego znajduje się na cmentarzu w Strzy- 
gach. 


69
>>>
I
. .I 


, I 


Władysław Ignacy Gniazdowski(4), syn Władysława, dał po- 
czątek najbardziej znanej linii rodu Gniazdowskich. Urodził się w 1819 
roku. W 1852 roku nabył dobra Ruszkowo za sumę 200 tys. złp. od Igna- 
cego Pląskowskiego. W dwa lata później. kupił za sumę 84 tys.złp. dobra 
Warpalice. W majątku tym przeprowadził szereg inwestycji i w 1862 
roku wycenił go na 200 tys.złp. W 1859 roku kupił od Artura Sumiń- 
skiego Adamki, które jednak w 1865 roku sprzedał Zdzisławowi Borzew- 
skiernu. W 1870 roku nabył ogromne dobra Radziki Małe z przyległo- 
ściami Bolesławice i Łapinóżek od Ignacego Nałęcz Grąbczewskiego za 
sumę 400 tys.złp.(60 tys.rubli w srebrze). W Łapinóżku pobudował dwór 
i założył park. 
Ożeniony z Aleksandrą z Rościszewskich(1820-1878) miał trzech 
synów: Stefana(6), Władysława(8) i Gustawa(9) oraz córkę Anielę(7). 
Zmarł 5 lutego 1878 roku. 
Gustaw Gniazdowski(9)urodził się w 1841 roku. Po śmierci ojca 
otrzymał dobra Warpalice, gdzie mieszkał do śmierci w 1904 roku. Po- 
chowany został na cmentarzu w Strzygach. 
Aniela(7), wyszła za mąż za Władysława hrabiego Miączyńskiego. 
O małżeństwie tym nic nie wiemy. Aniela Miączyńska była właścicielką 
dóbr Krojczyn w latach 1883-1895, a następnie Tulibowa do 1898 roku. 
* AWKW Brodnica,KHip.Łapinóżek,Radziki Małe,Warpalice; AWKW Golub-Do- 
brzyń,KHip.Bolesławice; AWKW Rypin, KHip.Adamki; AP Włocławek,KHip.Krojczyn, 
Tulibowo; Spis szlachty,s.62; P. G a ł k o w s k i ,Gniazdowscy herbu Komb,Kronika Rypiń- 
ska,nr 6,1996,s.6; Kra j e w s k i ,Slownik,s.111; Daty urodzin i śmierci ustalono w opar- 
ciu o inskrypcje nagrobne; Aleksandra Rościszewska była prawdopodobnie córką Jakuba, 
właściciela Ostrowitego w 1825 roku; Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki,s.76. 


, 
 
I. 
I 


I 
: 1 ' 
. , 


l' I 


, I 


Stefan Gniazdowski(6) ,syn Władysława urodził się w 1842 roku. 
Studiował w Instytucie Politechnicznym i Rolniczo-Leśnym w Puławach. 
Brał udział w powstaniu styczniowym pełniąc funkcję naczelnika żan- 
darmów powstańczych na obwód rypiński w stopniu majora. Latem 1863 
roku podjął próbę wykonania wyroku śmierci na dzierżawcy majątku 
Somsiory, który dostarczał siana dla wojsk rosyjskich. Wyrokiem płoc- 
kiego sądu polowego z 28 kwietnia 1864 roku został zesłany do fortec 
syberyjskich na okres 10 lat. Karę ciężkich robót zamieniono wkrótce na 
przymusowe osiedlenie. W 1874 roku przeniesiono go do miasta Usmia- 
ny w guberni tobolskiej i oddano pod dozór policji. W maju 1878 roku 
otrzymał pozwolenie na 5-miesięczny przyjazd do kraju w związku ze 
śmiercią rodziców. W 1879 roku został ułaskawiony przez cara. W 1880 
roku kupił od książąt Mirskich majątek Świedziebnia za sumę 350 tys.złp. 
Ożeniony był z Martą Mańkowską. Pozostawił siedmioro dzieci: 
Dominika(l1), Anielę, Zofię, Marię zam. Woźnicką, Wandę, Bogusła- 
wa(12) i Lucynę. Zmarł 5 lutego 1909 roku i pochowany został na cmen- 
tarzu w Świedziebni. 
* AWKW Brodnica,KHip.Świedziebnia; P. G a ł k o w s k i ,Gniuzdowscy herbu Komb, Kro- 


I, 


70
>>>
nika Rypińska.nr 6.1996.s.6: Kra j e w s ki. Slownik.s.ll1. podaje, że miejscem urodze- 
nia Stefana(6) były Warpalice. co można poddać w wątpliwość. gdyż majątek ten nie 
znajdował się jeszcze wówczas w posiadaniu Gniazdowskich; t e n że .Powstanie. 
s.43.126.127.165.216: tenże.Powstanie styczniowe w ziemi dobrzyńskiej (1863-1864) 
(w:) Z dziejów powstania styczniowego na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej. pod 
red.S. Ka I e m b k i .Warszawa 1989.s.129. 


Dominik Stefan Gniazdowski(l1), syn Stefana urodził się w 
1887 roku. Po ukończeniu gimnazjum w Warszawie, przeniósł się do 
Krakowa, gdzie uczęszczał do szkoły przemysłowo-handlowej i był wol- 
nym słuchaczem Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 1910-1916 wy- 
kupił od rodzeństwa współwłasność majątku Świedziebnia. Był aktyw- 
nym działaczem społeczno-gospodarczym w ziemi dobrzyńskiej. W Świe- 
dziebni zorganizował Kółko Rolnicze i Ochotniczą Straż Pożarną, której 
był pierwszym naczelnikiem. Był aktywnym członkiem Związku Kato- 
lickiego i Polskiej Macierzy Szkolnej. 
Ożeniony był z Haliną Zdziarską. Z małżeństwa tego pozostawił 
jedyną córkę Mirosławę Marię(16), która odziedziczyła majątek Świe- 
dziebnia. Ponieważ była nieletnia dobra prowadził rządca Jan Salwow- 
ski. Dominik Gniazdowski zmarł 18 kwietnia 1933 roku i został pocho- 
wany na cmentarzu w Świedziebni. 
*AWKW Brodnica.KHip.Świedziebnia; Wspomnienie pośmiertne o Dominiku Gniazdow- 
skim.Głos Mazowiecki z 24 kwietnia 1933 r..s.4; P. G a ł k o w s k i ,Gniazdowscy herbu 
Korab.Kronika Rypińska,nr 6.1996.s.6; Re1.Mirosławy Marii Rutkowskiej-Lipskiej (córki 
Dominika); Inskrypcja nagrobna na cmentarzu w Świedziebni. 


Bogusław Gniazdowski(12), syn Stefana urodził się w 1890 roku. 
Przed wybuchem I wojny, światowej, w 1914 roku ojciec kupił mu mają- 
tek Firany. W 1919 roku folwark ten nabyli od Bogusława Jan, syn Anto- 
niego i Antonina z Jamrowskich małżonkowie Grochowalscy za sumę 
125 tys. marek. 
Bogusław Gniazdowski brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1920 
roku na Ukrainie, a następnie w bitwie warszawskiej. Za udział w tej 
kampanii został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari. 
Ożeniony był z Marią Gębczyńską, z którą miał dwie córki: Boże- 
nę(17) i ]olantę(18). W 1939 roku ukrywając się uniknął aresztowania. 
W 1945 roku został aresztowany przez służbę bezpieczeństwa i wywie- 
ziony do Związku Radzieckiego, gdzie ślad po nim zaginął. 
* AWKW Brodnica,KHip.Firany: P. G a ł k o w s k i . Gniazdowscy herbu Korab.Kronika Ry- 
pińska.nr 6.1996.s.6: Re1.M.Rutkowskiej-Lipskiej. 


Władysław Juliusz Gniazdowski(8), najmłodszy syn Władysła- 
wa urodził się 17 lutego 1845 roku. Mając 18 lat wziął udział w powstaniu 
styczniowym w oddziale Józefa Tłuchowskiego. Wyrokiem sądu zesłany 
został na Syberię. W 1868 roku wrócił do kraju na mocy amnestii carskiej, 


71
>>>
II 


która objęła osoby nie mające ukończonych w czasie powstania 20 lat. 
Po śmierci ojca w 1878 roku otrzymał majątek Radziki Małe i Łapi- 
nóżek. W 1904 roku po śmierci brata Gustawa wykupił od wszystkich 
spadkobierców Warpalice. Żoną Władysława była Stefania(1854-1928), 
córka Ludwika Gockowskiego, właściciela Żałego. Ze związku tego uro- 
dziło się czterech synów: Antoni(13), Franciszek(14), Jan i Józef oraz 
córka Anna. W 1906 roku Władysław Gniazdowski rozdzielił swój ma- 
jątek, zapisując synowi Antoniemu Łapinóżek. W 1912 roku przekazał 
mu również Radziki Małe. W 1911 roku drugi syn Franciszek Andrzej 
otrzymał Warpalice. Władysław Gniazdowski zmarł 21 lutego 1914 roku 
i został pochowany na cmentarzu w Radzikach Dużych. 
Jan Gniazdowski, syn Władysława(8) brał udział w wojnie polsko 
bolszewickiej 1920 roku jako ochotnik 201 Pułku Szwoleżerów. Zginął w 
sierpniu 1920 roku. 
* AP Radziki Duże, Kronika Parafilana; AWKW Brodnica.KHip.Łapinóżek. Radziki Małe, 
Warpalice; P. G a ł k o w s k i . Gniazdowscy herbu Korab.Kronika Rypińska,nr 6,1996,s.6: 
Kra i e w s k i ,Powstanie,s.216: t e n ż e .Słownik,s.lll: Wspomnienie pośmiertne. Głos Plac- 
ki z 27 lutego 1914 f..s.3: Syn Władysława, Józef, o którym nie mamy żadnych wiadomości 
był w chwili śmierci ojca nieletni. Opiekę nad nim miał sprawować Józef Siemiątkowski. 
właściciel Wąpielska; Daty urodzin i śmierci Władysława Gniazdowskiego i jego żony z 
inskrypcji nagrobnej na cmentarzu w Radzikach Dużych. 


ł 
II " 



.,., I 
I 


, \ 
JI 


I[ 
I 


Antoni Gniazdowski(13), syn Władysława urodził się 18 stycz- 
nia 1874 roku Otrzymał od ojca w 1906 roku Łapinóżek (w majątku tym 
przebudował wówczas dwór), a w 1912 Radziki Małe. Zmarł 29 wrze- 
śnia 1936 roku i został pochowany na cmentarzu w Radzikach Dużych. 
Żoną Antoniego była Antonina, córka Adolfa Chełmickiego, właściciela 
Okalewa. W okresie międzywojennym prowadziła aktywną działalność 
społeczną. Należała do Polskiej Macierzy Szkolnej. W latach pierwszej 
wojny światowej była incjatorką zakładania w powiecie rypińskim kół 
gospodyń wiejskich. Była działaczką Związku Ludowo-Narodowego. W 
latach dwudziestych pełniła funkcję prezesa Związku Obrony Kresów 
Zachodnich w powiecie rypińskim. W październiku 1939 roku zasłała 
aresztowana przez Selbstschutz. osadzona w rypińskim więzieniu przy 
ulicy Warszawskiej i tam zamordowana. 
Antoni i Antonina z Chełmickich Gniazdowscy mieli córkę Ju- 
lię(21) oraz dwóch synów: Kazimierza(19) i Tadeusza(20). Julia Gnia- 
zdowska(21)(1909-1939), aresztowana została razem z matką 20 paździer- 
nika 1939 roku. Więziona była w rypińskim "Domu Kaźni" i tam zamor- 
dowana przez Niemców z Selbstschutzu. 
* AP Radziki Duże, Kronika Parafilana: AWKW Brodnica,KHip.Łapinóżek, Radziki Małe: 
C h e ł m i c k i 'pamiętnik,s.49; J a s i e w i c z ,Lista,s.296.297; Kra j e w s k i ,Słownik. 
s.llO: Kra j e w s k i - M i e t z .zubytld.s.76; Kronika Rypińska.1926,nr 34,s.5; O f a c ki, 
Slownik,s.285-286; P i o t r o w s ki . Biogramy, s. 154; Ś w i e c k i - Wy b u I t, Mazowsze, 
s.148,160,161,178,397; Witkowski,Mordercy,s.125, gdzie błędnie podano jakoby 
Antonina była z domu Sierakowska. 


,I 
I 


I 
l 
III 


72
>>>
dzieci itp. Często w zapisach przedstawione są całe wywody genealo- 
giczne. Źródło to jest tym bardziej wiarygodne, że sporządzane było w 
obecności osób zainteresowanych. W dociekaniach genealogicznych 
można wykorzystać również pozostałe działy zapisów notarialnych. W 
dziale III, najbardziej rozbudowanym, zawarte są wiadomości o darowi- 
znach, zobowiązaniach na rzecz różnych instytucji, przeprowadzane par- 
celacje, kontrakty i zabezpieczenia majątku. W dziale IV zapisywane były 
długi pieniężne zaciągnięte na hipotekę lub dziedziczone przez spadko- 
bierców, licytacje majątków itp. Księgi hipoteczne pozwalają również 
doskonale odtworzyć biogramy ziemian. W dokumentach dołączonych 
do zapisów notarialnych zachowały się w wielu przypadkach własno- 
ręcznie pisane życiorysy, świadectwa chrztu, ślubu i akty zgonu 31 . 
Źródła hipoteczne zachowały się dla ziemi dobrzyńskiej w sto- 
sunkowo dobrym stanie. Powiat lipnowski posiada dokumentację nota- 
rialną zdecydowanej większości majątków z XIX i XX wieku. Stan roz- 
proszenia i przechowywania tych źródeł jest bardzo zróżnicowany. Do- 
brze opracowane księgi dla powiatu lipnowskiego znajdują się w Archi- 
wum Państwowym we Włocławku, natomiast w Archiwum Wydziału 
Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Rejonowym w Lipnie, Sierpcu i Toruniu 
jest to materiał o różnym stopniu uporządkowania. Pierwsze zapisy wła- 
ścicieli dóbr pochodzą z 1821 roku, ale zawierają wielokrotnie wywody 
przodków od końca XVIII wieku. Księgi te pozbawione są jednak zbio- 
rów dokumentów, które prawdopodobnie zaginęły bezpowrotnie w cza- 
sie II wojny światowej. Dla powiatu rypińskiego dokumentacja notarial- 
na, w większości nie posiadająca sygnatur, znajduje się w Archiwum 
Wydziału Ksiąg Wieczystych przy Sądzie Rejonowym w Brodnicy, Go- 
lubiu-Dobrzyniu i Rypinie. Dla terenu tego posiadamy również znaczną 
część zachowanych akt notarialnych ze szczególnie cennymi dokumen- 
tami przedstawianymi w kancelarii przez osoby nabywające majątki. W 
wielu przypadkach księgi hipoteczne pozwalają sprostować błędy po- 
pełniane przez dotychczasową literaturę i najczęściej potwierdzają dane 
zawarte w herbarzach. 
Zapisy notarialne nie są pozbawione jednak złych stron. Daty 
śmierci czasami nie pokrywają się z cezurą końcową posiadania dóbr 
ziemskich. Zwłaszcza w XIX wieku zapis w księdze następował często 
dopiero w kilka lat po śmierci właściciela. Badania utrudnia również 


3) Badania naukowe w archiwum notarialnym ułatwia literatura o charakterze prawni- 
czym. Z punktu widzenia historycznego przydatne okazują się prace: J . K a z i m i e r - 
s ki, Akty notarialne i ich znaczenie dla badań historycznych.Studia Źródłoznaw- 
cze,t.4,1959,s.114-123; D. R z e p n i e w s k a, Hipoteka d6brziemskichjakoźr6dło do 
dziejów ziemiaństwa.Forma przekazu. możliwości badawcze. problemy metodycz- 
ne(w:)Metody i wyniki. Z warsztatu historyka dziej6w społeczeństwa polskie- 
gO,Warszawa 1980,s.371-392; H . S z y m a ń s k a, J. Ś m i a ł o w s ki, Akta notarial- 
ne z terenu Królestwa Polskiego i ich wartość naukowa, Archeion, t.30, 1959, s.43-67; 
W. W Ó j c i k i e w i c z . Prawo hipoteczne Królestwa Polskiego, Warszawa 1968. 


6
>>>
Kazimierz Gniazdowski(19), syn Antoniego, otrzymał w wyni- 
ku działów rodzinnych po śmierci ojca w 1938 roku majątek Łapinóżek. 
Został zamordowany przez Selbstschutz w październiku 1939 roku w 
rypińskim Domu Kaźni i pochowany w lesie skrwileńskim. 
* AWKW Brodnica,KHip.Łapinóżek: J a s i e w i c z ,Lista,s.296: P. G a ł ko w s ki. Gnia- 
zdowscy herbu Korab, Kronika Rypińska,nr 6,1996,s.6: P i o t r o w s k i ,Biogramy.s.154: 
Wi t kow s ki ,Mordercy,s.125. 


.J, 


Tadeusz Gniazdowski(20), syn Antoniego otrzymał po ojcu Ra- 
dziki Małe w 1938 roku. Żoną jego była Teresa(1911-1939), córka Stani- 
sława hr. Sierakowskiego, właściciela Osieka. W dniu 20 października 
1939 roku, Tadeusz i Teresa Gniazdowscy zostali aresztowani i więzieni 
przez Selbstschutz w Rypinie przy ulicy Warszawskiej. Po kilku dniach 
zamordowani i pochowani w lesie skrwileńskim. Pozostawili dwie cór- 
ki: Barbarę(ur.1936) i Izabellę(ur.1938). 
* AWKW Brodnica,KHip.Radziki Małe; J a s i e w i c z ,Lista,s.297; O r a c ki ,Słownik,s.285: 
Piotrowski,Biogramy,s.154 gdzie błędnie podano, że Tadeusz posiadał Łapinóżek; 
W i t k o w s k i ,Mordercy,s.125. 


Franciszek Andrzej Gniazdowski(14), syn Władysława urodził 
się 30 listopada 1881 roku. W 1911 roku ojciec przepisał na niego mają- 
tek Warpalice. Franciszek, podobnie jak cała rodzina Gniazdowskich, 
był aktywnym działaczem społeczno-gospodarczym w powiecie rypiń- 
skim. Był jednym z założycieli Spółdzielczej Mleczarni Parowej "ROTR" 
w Rypinie w 1926 roku. Wybrany został wówczas członkiem Zarządu 
Spółdzielni. Był również członkiem Rady Nadzorczej Okręgowego To- 
warzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych w Rypinie. Szczególnie zaan- 
gażował się w działalność gospodarczą związaną z hodowlą bydła. Osią- 
gając najlepsze wyniki w tym zakresie, został wybrany prezesem Koła 
Kontroli Obór Powiatu Rypińskiego. Był także znanym w Polsce hodow- 
cą koni krwi szlachetnej i remontowych dla wojska. 
Franciszek Gniazdowski ożeniony był z Karoliną Schreiber, córką 
przemysłowca z Warszawy, z pochodzenia Austriaczką. Zmarł 26 sierp- 
nia 1935 roku i został pochowany na cmentarzu w Strzygach. Pozosta- 
wił dwóch synów: Jerzego(22)(1914-1979) i Zygmunta(24)(1912-1995) 
oraz córki Janinę(23)(1915-?), Irenę(ur.1908,zm w dzieciństwie) i Elż- 
bietę(1910-1988), którzy przejęli po ojcu majątek Warpalice. 
*AWKW Brodnica, KHip.Warpalice: C h e ł fi i c k i ,Pamiętnik,s.32,67: P. G a ł ko w s ki. 
Gniazdowscy herbu Korab,Kronika Rypińska,nr 6, 1996,s.6: t e n ż e ,Na 70-lecie Spółdzielni 
Mleczarskiej "HOTR" w Rypinie,Kronika Rypińska,1996,nr l,s.4: J. G r a b o w s ki, \t\.h- 
runld i rozmieszczenie typów. poziom i okręgi hodowli koni w Polsce, Warszawa 1933,s.254; 
F. Haj ko w s ki, Spółdzielczość mleczarska w powiecie rypińskim,Warszawa 1929,s.35; 
Księga Adresowa,s.2051: Rolnik Rypiński, 1928,nr 10,s.8.1935,nr 2,s.1O.; Inskrypcja na- 
grobna na cmentarzu w Strzygach; reI. Andrzej Gniazdowski (wnuk). 


73 


---'J._J
>>>
l! 


Jerzy Gniazdowski(22), syn Franciszka urodził się 24 sierpnia 
1914 r. w Warpalicach. W latach 1926-1934 uczęszczał do gimnazjum 0.0. 
Marianów na Bielanach w Warszawie. Od 1934 do 1937 studiował w 
Wyższej Szkole Rolniczej w Cieszynie. Po otrzymaniu dyplomu rozpoczął 
służbę w Szkole Podchorążych Kawalerii w Grudziądzu. Po jej ukończe- 
niu otrzymał przydział do 8 Pułku Strzelców Konnych w Chełmie. W 1938 
roku wrócił do Warpalic i objął zarząd nad rodzinnym majątkiem. 
W sierpniu 1939 roku został zmobilizowany w stopniu podpo- 
rucznika i brał udział w kampanii wrześniowej jako dowódca plutonu 
CKM 8 PSK. Ranny dostał się do niewoli niemieckiej pod Krasnobro- 
dem (woj.lubelskie). Wraz z grupą strzelców uciekł z niewoli i powrócił 
w połowie października do Warpalic. Ostrzeżony przez Niemca Neu- 
mana z Tadajewa o mających nastąpić aresztowaniach ziemiaństwa z po- 
wiatu rypińskiego opuścił majątek i zamieszkał pod Płockiem, gdzie 
otrzymał pracę jako rządca w folwarku Miszewo, administrowanym przez 
Niemców. W marcu 1940 roku wstąpił w szeregi ZWZ, a następnie AK. 
Aresztowany we wrześniu 1943 roku i osadzony w więzieniu płockim. 
Po przesłuchaniach i torturach w maju 1944 roku przewieziony zostaje 
do obozu koncentracyjnego w Mauthausen. 
W obozie otrzymał numer 71425 jako więzień polityczny, ale w 
pierwszych dniach został skierowany do bloku zakaźnego z podejrze- 
niem biegunki. Kadrę blokową i lekarską tworzyli Polacy. Współwięźnio- 
wie wiedząc, że ma wyrok śmierci i zna dobrze język francuski, zamie- 
nili numery i łóżka zmarłego Francuza, zgłaszając do kancelarii obozo- 
wej jego śmierć. Od tego czasu występował w Mauthausen pod nazwi- 
skiem Jean Levine. Po wyzwoleniu obozu przedostał się do Włoch, gdzie 
wstąpił w szeregi II Korpusu Polskiego. Następnie wyjechał z wojskiem 
polskim do Anglii. 
Do kraju wrócił w 1947 roku i zgłosił się do pracy w Państwowym 
Zarządzie Hodowli Koni w Warszawie. Wkrótce otrzymał stanowisko 
zastępcy dyrektora w Stadninie Koni w Liskach koło Bartoszyc, a na- 
stępnie dyrektora w Nowielicach koło Trzebiatowa, gdzie pracował do 
1954 roku. Wiosną tego roku został aresztowany przez Urząd Bezpie- 
czeństwa. Po interwencji płk.Arkuszewskiego, dyrektora Centralnego 
Zarządu Hodowli Koni został zwolniony, ale jednocześnie przeniesiony 
do stadniny w Strzelcach Opolskich na stanowisko zastępcy dyrektora. 
W latach 1960-1974 pracował w Stadninie Koni Pełnej Krwi Angielskiej 
w Strzegomiu. Zmarł w 1979 w Wałbrzychu i pochowany został na tam- 
tejszym cmentarzu. 
Ożeniony był z Anną Buczacką. Pozostawił syna Andrzeja i córkę 
Danutę. 
* AWKVV Brodnica, KHip.Warpalice; P. G a ł ko w s k i ,Gniazdowscy herbu Korob, Kroni- 
ka Rypińska,nr 6,1996,s.6; reI. Andrzej Gniazdowski (syn). 


III 



 I 


l! 


l 


74
>>>
Gockowsey herbu Prawdzie 


Herbarze szlachty polskiej wy- 
wodzą ród Gockowskich z Gockowa 
w powiecie człuchowskim. Pierwszy 
znany w źródłach Krzysztof Gockow- 
ski podpisał elekcję Jana Kazimierza 
w 1648 r. z wojew. malborskiego. W 
ziemi dobrzyńskiej ród ten pojawił 
się prawdopodobnie dopiero w po- 
LXVIII wieku, kiedy to właścicielem 
dóbr Żałe jest Walenty Gockowski(l). 


*B o n i e c ki ,Herbarz,t.6,s.148: U r u s ki, 
Rodzina,t.4,s.216, gdzie nieprawidłowo Goć- 
kowscy. We wszystkich księgach hipotecz- 
nych, które są najbardziej wiarygodnym źró- 
dłem, gdyż zainteresowani skladali w kance- 
larii notarialnej swoje podpisy, występuje for- 
ma Gockowscy: S m o I e ń s ki .Kośr.ioly, 
twierdzi, że Żałe było w posiadaniu Gockow- 
skich od 1750 roku. 


Wojciech Gockowski(2), syn Walentego(l) odziedziczył po ojcu 
majątek Żałe. Właścicielem tych dóbr był już w 1789 roku. W 1792 roku, 
na sejmiku ziemi dobrzyńskiej, został wybrany konsyliarzem do sądów 
konfederacji targowickiej. W 1809 roku został mianowany radcą powia- 
tu lipnowskiego. 
Ożeniony z Eufemią Nałęcz miał siedmiu synów: Franciszka(3), 
Sylwestra(4), Antoniego(5), Ludwika(6), Marcelego(7), Jana(9) i Wi- 
ta(8)..Dobra Żałe odziedziczył po ojcu zapewne najstarszy syn, Marce- 
li(7). Wiemy o nim tylko. że zmarł w 1860 roku, zapewne bezdzietnie i 
majątek przeszedł na własność jego braci: Wita(8) i Ludwika(6). 
. AWKW Rypin.KHip.Żałe: Spis szlachty,s.62 wymienia w 1850 roku tylko synów Wojcie- 
cha, który zapewne już wówczas nie żył: B o n i e c k i ,Herbarz, t.6,s.148 podaje tylko sze- 
ściu synów Wojciecha: K o c i s z e w s k i ,Mazowsze,s.407,482; Kra j e w s k i ,Slownik. 
s.l11, gdzie błędnie nazwisko Goczkowski; U r u s k i ,Rodzina,t.4,s.216. 


l I 


Wit Gockowski(8), syn Wojciecha otrzymał po śmierci brata Mar- 
celego w 1860 roku majątek Żałe. Własność tych dóbr dzielił wspólnie z 
bratem Ludwikiem. W 1872 roku Wit zmarł bezpotomnie i beztestamen- 
towo i wówczas część jego dóbr wykupił Adolf Chełmicki z Okalewa, 
75
>>>
L J 


a część otrzymał brat Ludwik. 
* AWJ0N .Rypin, KHip.Żałe; B o n i e c k i ,Herbarz,t.6,s.148; U r u s k i ,Rodzina,t.4,s.216. 


I 
I 
'L 


, I 


Ludwik Gockowski(6J, syn Wojciecha przed 1842 rokiem ożenił 
się z Salomeą Przeradzką(zm. w 1899 roku) i w ten sposób wszedł w 
posiadanie dóbr Kiełpiny należących do tego rodu. W 1860 roku po bra- 
cie Marcelim otrzymał część majątku Żałe, a w 1872 spadek po bracie 
Wicie. 
Zmarł w 1894 roku pozostawiajac ośmioro dzieci: Franciszka(12), 
Wojciecha(13), Stanisława(14), Ignacego(15), Wacława, Józefa, Stefa- 
nię(16) i Marię(17). Majątek podzielił prawdopodobnie przed śmiercią. 
Dobra Żałe otrzymał po nim syn Ignacy, ale wkrótce sprzedał Adolfowi 
Chełmickiemu z Okalewa. Kiełpiny objął drugi syn, Stanisław, ożenio- 
ny z Józefą Sumińską. Zmarł on w 1885 roku i wówczas majątek przejęło 
sześcioro jego dzieci. Spadkobiercy nie mogąc porozumieć się w spra- 
wie prawa własności sprzedali wkrótce Kiełpiny. Nabywcą był również 
Adolf Chełmicki. natomiast ta część linii Gockowskich znika bezpow- 
rotnie ze źródeł historycznych. 
* AWJ0N Brodnica,KHip.Kiełpiny; AWJ0N .Rypin,KHip.Żałe; Ród Przeradzkich był wla- 
ścicielem Kielpin już w końcu XVIII wieku(zob.Spis mujqtków,s.50); Spis szlachty,s.52; 
Kra j e w s k i - M i e t z 'zabytki,s.114. 


I 
1'1 I 


I 
I II 
I' 


!'] I. 


_I 
II- 
I" 


, . 


Mało wiadomości posiadamy o pozostałych dzieciach Ludwika 
Gockowskiego. Wojciecha(13) znamy ze źródeł jako właściciela Wyręby 
w latach 1879-1882. Z nieznanych przyczyn majątek ten przeszedł w 
posiadanie jego brata, Franciszka(12), który już w 1893 roku sprzedał 
Wyrębę Ignacemu Rościszewskiemu. Wojciech i Franciszek po sprzeda- 
niu majątku nie występują więcej w źródłach tego okresu. Córka Ludwi- 
ka, Stefania(16) urodzona w 1854 roku wyszła za mąż za Władysława 
Gniazdowskiego, właściciela Radzik Małych. Zmarła w 1928 roku. Ma- 
ria(17) wyszła za mąż za Witolda Czapskiego, syna Leonarda z Radomie. 
Wspólnie z mężem nabyła w 1892 roku majątek Konotopie. O pozosta- 
łych synach Ludwika nie posiadamy żadnych wiadomości. 
* AWJ0N Rypin,KHip.Wyręba, Żale. Daty urodzin i śmierci Stefanii Gockowskiej-Gnia- 
zdowskiej z nagrobka na cmentarzu w Radzikach Dużych; AP Wlocławek.KHip.Konotopie: 
B o n i e c k i ,Herbarz,t.3,s.282. 


'II [I 


I' I 


. I' 
,I 


" 


Franciszek Gockowski(3), syn Wojciecha kupił w 1855 roku ma- 
jątek Linne i Stawiska od nieznanego bliżej Józefa Dzięgielewskiego za 
sumę 100 tys.złp. W dobrach tych przeprowadził uwłaszczenie w wyni- 
ku którego 45 chłopów w 1866 roku otrzymało 243 morgi gruntu. W 
1857 roku wszedł również w posiadanie dóbr Ośmiałowo za sumę 91 
tys.złp. Franciszek Gockowski zmarł prawdopodobnie około 1867 roku, 
ponieważ wówczas majątek jego znalazł się w posiadaniu dzieci. Syn 


76
>>>
Franciszka, lózef(10) odziedziczył po ojcu dobra Linne-i Stawiska, które 
posiadał do 1880 roku. Znika następnie ze źródeł tego okresu i kończy tą 
część linii rodu. Córka Franciszka, Maria(ll), zamężna z nieznanym bli- 
żej Pląskowskim, otrzymała po ojcu Ośmiałowo. które już w 1874 roku 
sprzedała Andrzejowi Rościszewskiemu. 
. AWKW Rypinie,KHip.Linne i Stawiska; AP Włocławek,KHip.Ośmiałowo; Lista TR,s.96 
wymienia Franciszka jako właściciela dóbr Maliszewo. Brak ksiąg hipotecznych tego 
majątku utrudnia jednak stwierdzenie tego faktu; U r u s k i ,Rodzina,t.4,s.216. 


Antoni Gockowski(5), syn Wojciecha był właścicielem dóbr Czer- 
min. W czasie powstania styczniowego namawiał do partyzantki i ukry- 
wał w swoim majątku zbiegłego z armii rosyjskiej oficera. Za czyn ten 
został skazany na zapłacenie kary w wysokości 100 rubli. W 1872 roku z 
nieznanych przyczyn sprzedał Czermin i nie widzimy go więcej w źró- 
dłach ziemi dobrzyńskiej. 
· AWKW Rypin,KHip.Czermin: Księga hipoteczna dóbr Czermin z I poł.XIX wieku zaginę- 
ła. Uniemożliwia to stwierdzenie w jaki sposób Antoni wszedł w posiadanie tego majątku: 
Kra j e w s k i ,Powstanie,s.130 wymienia Jana Gockowskiego, właściciela Czermina, który 
w czasie powstania 1863 roku namawiał do partyzantki i ukrywał u siebie zbiegłego z 
armii rosyjskiej oficera. Prawdopodobnie chodzi tu o Antoniego Gockowskiego. 


Jan Gockowski(9), syn Wojciecha posiadał w 1856 rokiem Brzu- 
ze, które nabył prawdopodobnie od zięcia Franciszka Romockiego. Ma- 
jątek ten przekazał w tym samym roku córce Wiktorii(18), żonie Franci- 
szka. W dwanaście lat poźniej Wiktoria Romocka sprzedała Brzuze Wła- 
dysławowi Rutkowskiemu. 
· AWKW Rypin,KHip.Brzuze. Księga majątku Brzuze z I poł.XIX wieku zaginęła co unie- 
możliwia stwierdzenie w jaki sposób Jan Gockowski wszedł w posiadanie tych dóbr. 
Prawdopodobnie Brzuze wchodziło w tym czasie w skład dóbr Radzynek i stanowiło 
tylko folwark. Brak księgi hipotecznej Radzynka z tego okresu również uniemożliwia 
prawidłowe określenie wielkości majątku Gockowskich. Rutkowscy, którzy kupili mają- 
tek od Wiktorii Romockiej urodzonej Gockowskiej byli właścicielami dóbr Brzuze-Ra- 
dzynek do 1912 roku. 


77
>>>
Grąbczewscy herbu Nałęcz 


Rodzina Grąbczewskich występu- 
je w ziemi dobrzyńskiej tylko w I poło XIX 
wieku. Początki rodu związane są z Ma- 
zowszem płockim w XV wieku. Jednym z 
pierwszych jest Wojciech, kanonik płocki 
w 1423 r. Grąbczewscyposiadającymająt- 
ki w ziemi dobrzyńskiej w XIX wieku po- 
czątek swój biorą od Adama(l), znanego 
ze źródeł I poł XVIII wieku. Z żony Anny 
Pruszakówny miał on syna Tomasza(2), 
podkomorzego pomorskiego w 1746. ka- 
sztelana chełmińskiego w 1757. Ożenio- 
ny z Marianną Lipińską miał syna Józe- 
fa(3). Synem Józefa z żony Katarzyny Leh- 
wald Górskiej był Fabian(4). 


*Boniecki,Herbarz, t. 7,s.48-49. 


Fabian Bonawentura Grąbczewski(4), syn Józefa urodził się w 
1780 r. Był właścicielem dóbr Radziki Małe, Łapinóżek i Bolesławice, 
które otrzymał od siostry Tekli z Grąbczewskich Twarowskiej w 1825 r. 
Zmarł w 1855 r. pozostawiając syna Ignacego. 
* AWKW Brodnica, KHip.Bolesławice, Lapinóżek, Radziki Małe; Lista wlaścicieli, nr 454- 
457 pisze zapewne o Fabianie jako landracie z Torunia; Spis szlachty,s. 71; B o n i e c ki, 
Herbnrz,t.7,s.48-49; U r u s k i ,Rodzina,t.4,s.366. 


Ignacy Grąbczewski(4), syn Fabiana był uczestnikiem powstania 
styczniowego. W dniu 29 marca 1864 roku po potyczce pod Łapińóżkiem 
umożliwił dwom powstańcom ucieczkę na teren zaboru pruskiego. Za 
czyn ten decyzją płockiej komisji śledczej został ukarany grzywną 1800 
rubli. Po ojcu był właścicielem Radzik Małych, Łapinóżka i Bolesławie. 
W 1870 roku majątek sprzedał Władysławowi Gniazdowskiemu.Ożeniony 
był z Jadwigą Kruszyńską, z której pozostawił córkę Bronisławę. 
* AWKW Brodnica.KHip.Bolesławice.Łapinóżek.Radziki Małe; B o n i e c ki .HorblIrz, 
t.7,s.48-49; Kra j e w s ki ,Powstanie,s.94 błędnie twierdzi. że właścicielem Stępowa był 
nieznany nam Henryk Grąbczewski. Zapewne chodzi tu o Henryka Grabskiego, który 
posiadał ten majątek w latach 1863-1894; Tamże,s.217, 116, 129 autor myli Ignacego 
Grabczewskiego z wójtem gminy Szczutowo o tym samym nazwisku i nieznanym bliżej 
Feliksem Grąbczewskim, dzierżawcą majątku Dylewo; Te n ż e .Slownik.s.119. 


l, 


78
>>>
Jeżewscy herbu Jastrzębiec 


Ród ten wywodzi się z Jeżowa 
w powiecie sierpeckim. Pierwszych 
przedstawicieli tej rodziny znamy z I 
poł.XV wieku. Linię, która występuje 
w źródłach ziemi dobrzyńskiej może- 
my wyprowadzić od nieznanego bliżej 
Wawrzyńca Jeżewskiego. który miał 
syna Bartłomieja. Po Bartłomieju z 
żony Konstancji Wilkanowskiej syn 
Adam, kasztelan raciąski, który ożenio- 
ny z Marianną Kuklińską pozostawił 
syna Józefa(1). 


*B o n i e c k i ,Herbarz,t.9,s.56-57: C z a r n i e c- 
k i ,Herbarz,t.1,s.677. 


Józef Jeżewski(1), syn Adama jest 
prawdopodobnie pierwszym z rodu, 
który pojawił się w ziemi dobrzyńskiej. 
WIatach 1727-1736 pełnił urząd podczaszego zawkrzeńskiego, a od 1736 
do 1756 roku był stolnikiem płockim. W 1753 roku został mianowany 
pułkownikiem regimentu konnego hetmana polnego koronnego W. Rze- 
wuskiego. W latach 1730, 1740 i 1744 był posłem na sejmy z wojewódz- 
twa płockiego. W 1740 roku otrzymał zgodę królewską na wykupienie 
starostwa bobrownickiego. co jednak nie doszło do skutku. 
Ożeniony był z Katarzyną Rościszewską, przez co wszedł zapewne 
w posiadanie dóbr Rościszewo pod Sierpcem. W 1752 roku erygował tą 
wieś na miasto za przywilejem królewskim. Posiadał również majątek 
Czumsk i Babiec w ziemi dobrzyńskiej. Pozostawił synów: Piotra i Be- 
nedykta(2). Zmarł w 1756 roku. 
*B o n i e c k i ,Herbarz,t.9,s.57-58; C z a r n i e c k i ,Herbarz,t.1,s.677; J . M i c h a I s ki, 
/eżewski józej,PSB,t.11.s.224 gdzie pozostała bibliografia; Urzędnicy,nr 1368,1740. 


Benedykt JózefJeżewski(2), syn Józefa wzmiankowany jest jako 
generał w wojsku koronnym w 1775 roku. W 1781 był kandydatem do 
kasztelanii płockiej. Po ojcu odziedziczył majątek Rościszewo, Czumsk 
i Babiec, których właśicielem był w 1789 roku. 
Ożeniony z Józefą Zboińską pozostawił dwóch synów: Ksawere- 
go(3) i Ignacego(4) oraz córkę Katarzynę. 
*Spismajqtków,s.44,45; B o n i e c k i ,Herbarz,t.9,s.58; Józefa ze Zboińskich Jeżewska zm.w 


79
>>>
i'l 


1836 roku i została pochowana w kościele parafilanym w Rościszewie (zob.Katalog, 
t.l0,z.23,s.16). 


,II II 


Ksawery Jeżewski(3), syn Józefa otrzymał po śmierci ojca dobra 
Czumsk i prawdopodobnie dokupił majątki: Słupia, Wola, Gorzeń i Szczu- 
towo. Jako właściciel tych terenów występuje w 1825 roku. Dalsze losy 
Ksawerego i jego potomków nie są znane. 
"Lista wJaścicieli,nr 540-544; B o n i e c k i ,Herbarz,t.9,s.58. 


111 
'1 


I 
'1, 


11 
I 


Ignacy Jeżewski(4), syn Benedykta urodził się około 1772 roku. 
Był posłem z województwa płockiego na Sejm Wielki. Po ojcu otrzymał 
dobra Rościszewo k.Sierpca. Odbył wiele podróży zagranicznych. Zna- 
ny był z bardzo wystawnego trybu życia, w wyniku którego utracił mają- 
tek. Pod koniec życia zamieszkał u Antoniego Borzewskiego w U goszczu, 
gdzie zmarł w 1852 roku. Pochowany został na cmentarzu w Oborach. 
"B o n i e c k i ,Herbarz.t.9.s.58; C z a r n i e c k i ,Herbarz,t.1,s.678; Kra j e w s ki, SJow- 
nik,s.134; Kra j e w s k i - M i e t z, Zabytki,s.103; S fi o I e ń s k i ,Kościoly,s.50. 


'II 


:1 


'. 


BO
>>>
I 


Jeżewscy herbu Lis 


Rodzina Jeżewskich pochodze- 
nie swoje wywodzi z Jeżewa w powie- 
cie lęborskim. Używała przydomku 
"Wittke" (zniemczonej formy "Witek"), 
charakterystycznego dla ubogiej szlach- 
ty kaszubskiej. Pierwszym znanym 
przedstawicielem rodu był Wojciech Je- 
żewski(l), syn Jerzego, wnuk Rafała. 
Wojciech żyjący na przełomie XVII i 
XVIII wieku, był burgrabią wojewódz- 
twa pomorskiego, a następnie stolni- 
kiem wiłkomirskim. Posiadał dobra 
ziemskie w powiecie tczewskim na Po- 
morzu. Z żoną Dorotą z Klińskich miał 
syna Franciszka(2), po którym z żony 
Doroty Jezierskiej synowie: Jan i Mate- 
usz. Jan był właścicielem dóbr w po- 
wiecie grudziądzkim i ożeniony z Anną 
Bystramówną pozostawił syna Floriana Witalisa(4). Mateusz Jeżewski(4), 
drugi syn Franciszka, z żony Marianny Działowskiej miał syna Nikode- 
ma(6), po którym z Konstancji Zaborowskiej syn Anastazy(7). 
*B o n i e c k i .Herbarz.t.9.s.59: C z a r fi i e c k i .Herbarz.t.l.s.675; E. B r e z a ,Pochodze- 
nie przydomków szlachty pomorsldej,Zeszyty Naukowe Uniw.Gdańskiego,Rozprawy i Mo- 
nografie,t.64,Gdańsk 1986,s.225-226; K. M i k u l s k i ,Drobna szlachta kaszubska (w:) 
Kaszuby.Pomorze Gdańslde.nr 18,1988,s.93 n.; U ru s k i ,Rodzina,t.6,s.75. 


Florian Witalis Jeżewski( 4), syn Jana jest prawdopodobnie pierw- 
szym z tej linii, który pojawił się w źródłach ziemi dobrzyńskiej. W 
1830 roku kupił dobra Działyń w gminie Mazowsze. 
Ożeniony był z Salomeą Gościcką. Zmarł około 1835 roku pozo- 
stawiając syna Cyryla(6), który otrzymał majątek. W 1842 roku Cyryl 
zmarł, a jego spadkobiercy sprzedali Działyń Juliuszowi Dziewanow- 
skiemu. 
*AWKW Rypin,KHip.Działyń; B o n i e c k i ,Herbarz,t.9,s.59; Spis szlachty,s.89 wymienia 
Floriana, syna Jana jako żyjącego w 1850 roku; U ru s k i ,Rodzina,t.6,s.75 myli Floria- 
na(4) ojca z F1orianem(6) synem. 


81 


I 
, 
I I
>>>
l 
II d 
I I 
, 



 
, 


Anastazy Florian Jeżewski(7), syn Nikodema urodził się w 1823 
roku. Przez małżeństwo z Ksawerą, córką Mariana Cissowskiego stał się 
w 1853 roku właścicielem dóbr Skrwilno. Występuje wówczas w źró- 
dłach jako "obywatel Królestwa Pruskiego. mieszkający we wsi Topolno, 
w powiecie świeckim, departamentu kwidzyńskiego". 
Majątek Skrwilno w 1884 roku opisywał Słownik Geograficzny 
Królestwa Polskiego: "Na obszarze dworskim znajduje się obszerny pa- 
łac z pięknym parkiem i starannie prowadzonym ogrodem. Gospodar- 
stwo folwarczne staranne i zamożne. Piękne inwentarze, produkcya na- 
biału, gorzelnia parowa, olejarnia, młyn parowy, młocarnia parowa. Tar- 
tak parowy przerabia drzewo wielkich lasów (6000 mr). Włościanie za- 
możni i przemyślni". Po matce posiadał także majątek Głębokie na Po- 
morzu, gdzie zgromadził cenne zbiory sztuki. 
Z małżeństwa z Ksawerą Cissowską pozostawił synów: Domini- 
ka(9) i Augusta(10) oraz córki: Zofię, Wiktorię i Emilię(9), która wyszła 
za mąż za Zdzisława Rutkowskiego, właściciela majątku Szpetal. Ana- 
stazy Jeżewski zmarł 10 stycznia 1884 roku i został pochowany na cmen- 
tarzu w Skrwilnie. 
Żona Anastazego Jeżewskiego, Ksawera żyła jeszcze do 1916 roku i 
dopiero w 1891 roku przepisała majątek na synów: Dominika i Augusta. 
* AWKW Rypin, KHip.Skrwilno; B o n i e c ki ,Hel"barz,t.9.s.60 podaje błędną datę śmierci 
Anastazego Jeżewskiego (1881 ).Prawdopodobnie za A.Bonieckim błąd ten popełnia Kra- 
j e w s k i ,Slownik,s.134. Bardziej wiarygodną wydaje się inskrypcja nagrobna; Lista 
TR,s.97; R . P i o t r o w s k i ,Pamfiu i kościoły skrwiJeńskie,cz.VI,Kronika Rypińska 1997,m 
l,s.7; cz.VII,Kronika Rypińska,1997,nr 2,s.9; SGKP, t.l0,s.720. 


, 
I 


:1 ' 
. . 
I 


l' 


, l' 
I I 
I i 


" 


August Jeżewski(9), syn Anastazego i Ksawery z Cissowskich, 
współwłaściciel z bratem Dominikiem majątku Skrwilno w latach 1891- 
1923. W 1916 roku po utworzeniu Rady Opiekuńczej powiatu rypiń- 
skiego, był członkiem komisji gminnej w Skrwilnie oraz działaczem Pol- 
skiej Macierzy Szkolnej. Na początku lat 20-tych sprzedał dobra Skrwil- 
no Feliksowi i Antoninie z Rutkowskich Mieszkowskim za sumę 230 
mln marek polskich i wyjechał do Warszawy. Dalsze jego losy nie są 
znane. 
W skład dóbr Skrwilno zarządzanych przez Augusta i Dominika 
Jeżewskich wchodziły folwarki: Skrwilno(4140 ha), Szczawno(213 ha), 
Dębówka(362 ha), Szoniec(301 ha). 
* AWKW Rypin, KHip.Skrwilno; Księga Adl"esowa,s.2042; Kra j e w s k i ,Slownik,s.134; 
Ś w i e c k i - W Y b li I t ,Mazowsze,s.139, 148; Rel.Z.Borzewskiego zZaborowa, J.Rutkow- 
skiego z Warszawy. 


, I' 
I I 
I I 
 


Dominik J eżewski( 10), syn Anastazego i Ksawery z Cissowskich, 
współwłaściciel z bratem Augustem majątku Skrwilno w latach 1891- 
1923. Przed I wojną światową był członkiem Towarzystwa Naukowego 
Płockiego. Był znanym kolekcjonerem dzieł sztuki i książek. Na począt- 


82
>>>
fakt przejmowania majątku przez potomstwo jeszcze za życia ojca na mocy 
zapisu. Dane hipoteczne wymagają zatem potwierdzenia przez inne źró- 
dła i literaturę. 
Zdecydowana większość źródeł dotyczących omawianego tematu, 
pochodzi z okresu XIX wieku. W znacznym stopniu uległy natomiast 
zniszczeniu materiały z okresu międzywojennego. Część z nich znajdu- 
je się w posiadaniu prywatnym. Są to przeważnie zdjęcia, kroniki, kore- 
spondencja, pamiętniki. Czasami zdobyć można księgi rachunkowe, opisy 
dóbr i inną dokumentację majątków. Cenne są również relacje potom- 
ków ziemian zachowane w pamięci lub tradycji rodzinnej. Wiele biogra- 
mów, zwłaszcza osób żyjących w XX wieku, można było opracować na 
bazie wspomnień. Cennym źródłem są również materiały znajdujące się 
w archiwach kościelnych. Do badań genealogicznych służą szczególnie 
księgi chrztów, małżeństw i zgonów. Dane o ziemiaństwie zawierają tak- 
że kroniki parafialne. 
Spośród źródeł drukowanych na szczególną uwagę zasługują spi- 
sy właścicieli dóbr ziemskich. Punktem wyjściowym pracy był spis 
majątków sporządzony w czasie przeprowadzonej w 1789 roku lustracji 
ziemi dobrzyńskiej4 1 . Kolejne zestawienie dóbr ziemskich i ich właści- 
cieli powstało w 1825 roku, a zamieścili je w swojej pracy D.Staszewski 
i A.Maciesza na podstawie spisu W.H.Gawareckiego 51 . Z okresu zabo- 
rów podobne spisy zachowały się w niewielkim zakresie. W 1861 roku 
opublikowana została z inicjatywy Towarzystwa Rolniczego w Kólestwie 
Polskim lista dóbr ziemskich i ich właścicieli obejmująca większość ma- 
jątków z ziemi dobrzyńskiej6 1 . Dla roku 1865 wykaz właścicieli ziem- 
skich znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej7'. Doskonałym uzupełnie- 
niem wspomnianych spisów jest pochodzące z tego okresu zestawienie 
szlachty, sporządzone przez Heroldię Królestwa Polskiego 81 . Na począt- 
ku XX wieku ukazały się dwa spisy ziemian zawierające nazwisko wła- 
ściciela i posiadane przez niego folwarki 91 . W okresie międzywojennym 


4) M. B o r u c k i ,Ziemia Kujawska pod względem historycznym, jeograficznym, archeo- 
logicznym i statystycznym opisana,Włocławek 1882,Aneks: Spis majqtków ziemskich 
ziemi dobrzyńskiej podlug lustracji z roku 1789, s.35-58. 
5) Lista właścicieli ziemskich w ziemi dobrzyńskiej z roku 1825 i wlaścicieli ziemskich 
wlościan 1530-1564, aneks do pracy: D.Staszewski,A.Maciesza,Zmys hi- 
slOlJ'czny ziemi dobrzyńskiej,Płock 1908. 
6) Lista czlonków czynnych Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim za rok 1860- 
1861,Roczniki Gospodarstwa Krajowego,t.43,Warszawa 1861,z.2,s.96-99. 
7) Biblioteka Jagiellońska,rkps.,5991,t.1-4:Wykaz podajacy wiadomości o przestrzeni i 
dobroci gruntów dworskich w posiadlościach ziemskich sporzqdzony na zasadzie de- 
klaracji zlożonych w roku 1865 celem dokonania nowego roz1dadu podatków dwor- 
skich kontyngentu liwerunkowego i ofiary. 
8) Spis szlachty Królestwa Polskiego z dodaniem krótkiej informacji o dowodach szlachec- 
twa,Warszawa 1851. 
9) Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz dóbr przez nich posia- 
danych,Warszawa 1905; Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego ze 
wskazaniem ostatniej stacji pocztowej,Warszawa 1909. 


7
>>>
ku lat ZO-tych sprzedał dobra Skrwilno Feliksowi i Antoninie z Rutkow- 
skich Mieszkowskim za sumę 230 mln marek polskich i wyjechał do 
Warszawy gdzie założył antykwariat. Mieszkał przy ulicy Foksal. W la- 
tach 1917-1938 przekazywał w darze swoje zbiory sztuki do Muzeum 
Narodowego w Warszawie, m.in. liczne obrazy: Tetmajera. Wyczółkow- 
skiego. Grottgera, I.Kossaka, Matejki, Michałowskiego. Norblina, Cheł- 
mońskiego, setki rycin, drzeworytów, dokumentów od XIII wieku, eksli- 
brysów itp. Zmarł w 1938 roku i został pochowany na Cmentarzu Po- 
wązkowskim w Warszawie. Był kawalerem. 
*AWKWRypin, KHip.Skrwilno: Księga Adresowa,s.2042; M. Fe d ero w s k i 'zbiOl)' Do- 
minika Witke-jeżewskiego,Warszawa 1913,passim: Kra j e w s k i ,Slownik,s.134: S . L 0- 
re n t z ,Muzeum Narodowe w Warszawie. Zarys historyczny,Warszawa 1938,s.34-35, gdzie 
dokładny wykaz darów Dominika ]eżewskiego: Slawj/no.?hiOlY Dominika jeżewskiego,Głos 
Płocki,1914,nr 29,s.3; R. P i o t r o w s k i ,Skrwileńska kolekcju dziel sztuki Dominika 
leżewskiego,Kronika Rypińska,1997,nr 5-6,s.7; Ś w i e c ki - Wy b u I t, Mazowsze,s.95; 
Rel.Z.Borzewskiego zZaborowa, ].Rutkowskiego z Warszawy. 


83
>>>
...1. 


Karnkowscy herbu Junosza 


Mikołaj Karnkowski(l) urodził się zapewne w Karnkowie, Mie- 
szkał jednak na Rusi, gdzie piastował urzędy wojewody halickiego w 
1456, miecznika halickiego w 1472 i podstolego lwowskiego w 1483 roku. 
Posiadał bliżej nieznane majątki Zagoździe i Pasieczno. Był dwukrotnie 
żonaty. Z pierwszej żony Anny z Łankowic miał syna Piotra oraz córki: 
Katarzynę, Jadwigę, Małgorzatę i Elżbietę. Z drugiej, Doroty Korytkówny 
dwóch synów: Jana i Tadeusza(2). Jan, znany jest jako biskup kujawski. 
Nie występuje jednak w źródłach ziemi dobrzyńskiej, Tadeusz(2), młod- 
szy syn Mikołaja również opuścił Ruś i wrócił w rodzinne strony. Oże- 
niony z Elżbietą Olszewską z Kanigowa miał trzech synów: Jana(3), Pio- 
tra(4) i Stanisława(5). 



 ' 
'I I 


r' 
I 


r I 
I 
j , I 


.I
 J 


II' 
! 


Ród Karnkowskich wywodzi się 
z ziemi dobrzyńskiej. Gniazdem tej ro- 
dziny było Karnkowo, skąd wzięła na- 
zwisko. Pierwszym, znanym w źró- 
dłach był Stanisław, syn Budka z 
Karnkowa, występujący na uniwersy- 
tecie krakowskim jako kleryk diecezji 
płockiej w 1400 roku. Początki rodu, 
który w XIX i XX wieku posiadał 
znaczne majątki i odegrał ważną rolę 
w gospodarce i kulturze ziemi do- 
brzyńskiej, wyprowadzić możemy od 
Mikołaja z Karnkowa Karnkowskie- 
go(l). 


*B o n i e c k i ,Hel'barz,t.9.s.266-267; U r li- 
s ki, Rodzina,t.6,1909,s.213; Ż y c h I i ński, 
Księga,t.1B,s.62-63. 


*B o n i e c k i ,Herbarz,t.9,s.267; U r u s k i ,Rodzina,t.6.s.213; Kra j e w s k i ,Slownik, 
s.143; Tadeusz Karnkowski(2) posiadał prawdopodobnie Karnkowo, co można potwier- 
dzić miejscem urodzin jego syna Stanisława(5), arcybiskupa gnieźnieńskiego; Ż y c h I i ń- 
s k i ,Księga,t.1B,s.63. 


Jan Karnkowski(3), syn Tadeusza(2) znany jest jako skarbnik do- 
brzyński w 1567, podkomorzy dobrzyński w latach 1580-1597 i starosta 
łęczycki w 1588 roku. Prawdopodobnie jako pierwszy z tej linii posiadał 


84
>>>
Karnkowo w 1564 roku. Ożeniony z Dorotą Moszczeńską, a następnie z 
Jadwigą z Nadborowa herbu Nowina(zm.1620), pochowaną razem z nim 
w Karnkowie. Pozostawił pięciu synów: Marcina Teodora, Stanisława(6), 
Erazma, Jana i Andrzeja oraz sześć córek. W źródłach ziemi dobrzyń- 
skiej występuje tylko Erazm, który w latach 1618-1634 był kasztelanem 
rypińskim oraz Stanisław. 
Jan Karnkowski(3) zmarł w 1617 roku i został pochowany w Karn- 
kawie. Późnorenesansowa płyta nagrobna Jana i jego żony Jadwigi znaj- 
duje się w kościele w Karnkowie. Obok inskrypcji zawiera płasko rzeź- 
bione postacie zmarłych oraz kartusze herbowe Junosza i Nowina. 
'B o n i e c k i .J-lerbarz,t.9,s.268; Corpus 4/2,s.91,148; Kra j e w s k i ,Słownik,s.141, 143- 
144 błędnie interpretuje zapis B o n i e c k i e g o, J-lerbarz,t.12,s.275. Rok 1623 oznacza 
bowiem datę ślubu z Zofią Kretkowską, a nie objęcie urzędu kasztelana rypińskiego przez 
Erazma; Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki,s.52; N i e s i e c k i ,Herbarz,t.5,s.43; 
A. S z c z e p a ń s k i ,Karnkowo. Zabytkowy kościół p. w. św.]adwigi, Biuletyn Przewodnic- 
ki PTTK,t.48,1987,s.4; U r u s k i ,Rodzina,t.6,s.214; Urzędnicy,nr 1558,1639,1751. 


Stanisław Karnkowski(6), syn Jana urodził się w 1566 roku. W 
1597 posłował z województwa poznańskiego. Był także deputowanym 
do Trybunału Koronnego. Brał udział w wojnie z Moskwą i w Inf1an- 
lach. W latach 1597-1615 był podkomorzym dobrzyńskim, a w 1616- 
1642 kasztelanem dobrzyńskim. Zmarł w 1646 roku i został pochowany 
w Karnkowie. 
Ożeniony z Marianną z Kuczborskich (zmarła w 1649 roku i zosta- 
ła pochowana w Skępem) miał syna Stanisława(8). który otrzymał po 
ojcu Karnkowo. Majątek ten przeszedł po jego śmierci na córki: Jadwigę 
i Elżbietę. Od spadkobierczyń Karnkowo wykupił Adam Karnkowski(11) 
w 1688 roku. 


'B o n i e c k i ,Herbarz,t.9,s.268-269; Kra j e w s k i ,Słownik,s.148 gdzie błędnie, że Bo- 
browiec i Glinianki leżą w ziemi dobrzyńskiej. Miejscowości tych nie wymienia G u I- 
d o n ,Mapy,s.56-64 oraz t e n że, W czasach szlacheckiej Rzeczpospolitej,s.54-68; N i e- 
s i e c ki ,HerbaTZ,t.5,s.43; U ru s k i ,Rodzina,t.6,s.214 twierdzi, że Jadwiga i Elżbieta były 
córkami Stanisława(6), natomiast Stanisław(7) był bezpotomny. Przyjmujemy jako bar- 
dziej wiarygodną wersję A.Bonieckiego, gdyż cytuje on źródła i podaje więcej szczegółów; 
Urzędnicy,nr 1436,1559. 


Stanisław Karnkowski(5), syn Tadeusza(2) urodził się w 1520 
roku w Karnkowie. Otrzymał staranne wykształcenie na uniwersytetach 
w Krakowie, Perugii, Rzymie i Wittenberdze. W Rzymie otrzymał święce- 
nia kapłańskie. W 1550 roku wrócił do kraju i został sekretarzem Zyg- 
munta Augusta. W 1567 otrzymał biskupstwo kujawskie. W dwa lata póź- 
niej, realizując postanowienia soboru trydenckiego, założył we Włocław- 
ku seminarium duchowne. Po śmierci prymasa Uchańskiego w 1581 roku, 
Stanisław Karnkowski został wybrany arcybiskupem gnieźnieńskim. 
Uroczysty ingres odbył się 23 kwietnia 1583 roku. 
W latach 1584-1603 budował kościół w Karnkowie. Ostatnie lata 


85 


I L
>>>
r 
I 
I l 
I 


życia spędził w Klasztorze Ojców Bernardynów w Łowiczu, gdzie zma- 
rł. Pochowany został w kościele Ojców Jezuitów w Kaliszu. 
*Szerzej o Stanisławie Karnkowskim zob.K raj e w s k i ,Slownik,s.145-147 gdzie dokładna 
bibliografia: Zob. także ks. A. B r u d z i ń s ki, Dzia/olność prym oso Slanis/uwu Korn- 
kowskiego w zclkresie wprowadzeniu uchwo/ Soboru Trydenckiego w Polsce 1581-1603,Kra- 
ków 1996; H. Ko wal s k a .Kornkowski Slcmis/uw,PSB,t.12,s.77-82; M. Pa w l ak, Sluni- 
s/ow Kornkowski, życie i dziu/olność,Rocznik Kulturalny Kujaw i Pomorza, t. 7,1971-72,s.97- 
100. 


n I 


I I 


Piotr Karnkowski(4) , syn Tadeusza występuje w latach 1582-1604 
jako podkomorzy płocki. W 1585 roku za zgodą króla wykupił od Pawła 
Oziałyńskiego starostwo bobrownickie. Urząd ten sprawował do 1604 
roku. Ożeniony był z Anną Moszczeńską, córką Jakuba, cześnika dobrzyń- 
skiego, która w 1604 roku zapisała kaplicy w Sikorzu Karwosiek, Chole- 
wice i Głuchowice. Piotr zmarł w 1604 roku pozostawiając trzech sy- 
nów: Tadeusza, Oadźboga v.Teodora i Jana(7). Płyta nagrobna z końca 
XVI wieku, prawdopodobnie Anny Moszczeńskiej, żony Piotra znajduje 
się w kościele w Karnkowie. 
*B i I i ń s k i ,Szlochla,s.77; B o n i e c k i ,Herburz.t.9,s.269: Corpus 4/2,s.84-85,149; Kra- 
j e w s k i ,S/ownik,s.144-145 gdzie autor błędnie podaje imiona synów Piotra (Dadźbog 
nie był Tadeuszem, a Jan i Stanisław to jedna osoba); A. P r z y b o ś , Kornkowski fan Sto ni- 
s/aw,PSB.t.12,s.76-77; S z c z e p a ń s k i .Kornkowo,s.6; U r u s k i ,Rodzino,t.9,s.214: Unę- 
dniCy,nr 1352. 


l, 


l j I 
I 
1: li 


I
. i 
L 


II, 


Jan Stanisław Karnkowski(7), syn Piotra. Studiował na uniwer- 
sytecie w Padwie w 1595 roku. Po powrocie do kraju był posłem z woje- 
wództwa płockiego w latach 1605,1607,1609,1615,1620. W 1608 roku 
był podkomorzym, a w 1617 wojewodą płockim. Od 1616 roku znany 
jest jako starosta wyszogrodzki. 
W 1609 roku kupił od Kretkowskiego dobra Sikórz, gdzie w 1647 
fundował kościół. Ożeniony z Zofią Rokszycką miał synów: Ludwika, 
Michała, Piotra, Gabriela i Stanisława(9) oraz córki: Izabellę i Mariannę. 
Zmarł około 1647 roku. Płyta nagrobkowa poświęcona pamięci Jana Sta- 
nisława Karnkowskiego znajduje się w kościele parafialnym w Karnko- 
wie. 


*B o n i e c ki ,Herbarz,t.9.s.270; Corpus,4/2,s.149; K raj e w s k i ,S/ownik,s.144: 
A. P r z y b o ś ,Karnkowski Jan Slonis/aw,PSB,t.12,s.76-77. 


Stanisław Karnkowski(9), syn Jana Stanisława(7) występuje w 
źródłach jako kasztelan wyszogrodzki w 1643 roku. Po ojcu otrzymał 
dobra Sikórz. Wspólnie z synami podpisał elekcję Jana Kazimierza z zie- 
mi wyszogrodzkiej. Ożeniony z Anną Łużecką, pozostawił synów: Jana i 
Gabriela(10) oraz córkę Joannę. Zmarł przed 1654 rokiem. 
*Boniecki,Herbarz,t.9,s.270; Uruski,Rodzino,t.6,s.215; Corpus 4/2,s.149: Kra- 
j e w s k i ,S/ownik,s.148. 


86
>>>
&. 


I, 


Gabriel Karnkowski(10), syn Stanisława znany jest jako kaszte- 
lan raciążski w 1664 roku. Po ojcu otrzymał dobra Sikórz, gdzie odbudo- 
wał spalony kościół. Był dwukronie żonaty. Z pierwszej żony Konstan- 
cji Mniewskiej pozostawił syna Adama(ll). Z drugiej, Teresy Leszczyń- 
skiej miał syna Władysława, zmarłego w młodym wieku. Gabriel zmarł 
w 1667 roku w Kłodawie. 


I I 
I J 


*Boniec k i.Herbarz,t.9,s.271; U ru s k i,Rodzina.L6,s.215. 


Adam Karnkowski(l1), syn Gabriela znany jest jako kasztelan 
wyszogrodzki. Po ojcu odziedziczył dobra Sikórz, które jednak sprzedał 
w 1714 roku zięciowi, Franciszkowi Zboińskiemu. W 1688 roku nabył 
od Stanisława Karnkowskiego(8) lub jego sukcesorów dobra Karnkowo, 
które w posiadaniu jego potomków pozostały do 1939 roku. 
Adam był dwukrotnie żonaty. Z pierwszej żony Ewy Lasockiej po- 
zostawił synów: Ignacego, kanonika płockiego, Michała (zmarł w mło- 
dym wieku w 1705 roku), Stanisława Floriana(12) oraz Kazimierza, za- 
konnika w Skępem oraz córki: Zofię i Agnieszkę, żonę Franciszka Zboiń- 
skiego. Z drugiej żony Teofili Żółtowskiej miał córki: Katarzynę, Anto- 
ninę i Eleonorę. Adam zmarł w 1724 roku. 
*Boniecki ,llv/'burz,t.9.s.271: N i e s i e c k i ,Herburz.t.1O,s.125: U rus k i ,H(}dzinu, 
1.6,s.215. 


I 
, I 
I 


Stanisław Florian Karnkowski(12), syn Adama urodził się w 
1695 roku. Po ojcu otrzymał dobra Karnkowo. W 1715 roku ożenił się z 
Wiktorią Niszczycką, kasztelanką płocką. Stanisław zmarł w 1736. a po- 
została po nim wdowa w 1769 roku. Oboje pochowani zostali w klaszto- 
rze Ojców Bernardynów w Skępem. 
Stanisław pozostawił sześciu synów: Antoniego Ignacego(13), An- 
drzeja, Felicjana, Sylwestra, Piotra(14), Pawła i Józefa(15) oraz córki: 
Apolonię i Barbarę. W 1752 roku dzieci Stanisława dokonały w Karnko- 
wie podziału dóbr pozostałych po ojcu. Majątki leżące w ziemi dobrzyń- 
skiej otrzymał Piotr Karnkowski(14). 
Antoni Ignacy Karnkowski(13), syn Stanisława Floriana nie wy- 
stępuje w źródłach ziemi dobrzyńskiej. Z terenem tym związane jest 
natomiast jego potomstwo. Z żony Marianny Głębockiej pozostawił syna 
Stefana(16), senatora-kasztelana Królestwa Polskiego. Stefan również nie 
związał swych losów z ziemią dobrzyńską. Był dwukrotnie żonaty. Z 
pierwszej żony Eleonory Jeżewskiej miał córki: Mariannę, Józefę Anto- 
ninę(19) i Juliannę(20). Józefa wyszła za mąż za Gabriela Podoskiego, 
właściciela Starorypina. Julianna(20), odziedziczyła po siostrze Staro- 
rypin. Pierwszym jej mężem był Stanisław Piwnicki, stąd dobra te prze- 
szły w posiadanie jego potomków. Drugim mężem Julianny był Jan Mel- 
chior Piwnicki, brat Stanisława. Z drugiej żony Marianny Jeżewskiej, 
siostry Eleonory, Stefan(16) miał syna Zygmunta, zmarłego bezdzietnie 
87
>>>
1'1 
li' I 
I 


I 
iI 
II I 
j
 I 
, I 
I 


i córkę Teklę(21), która wyszła za mąż za Antoniego Sumińskiego, wła- 
ściciela Zbójna. 
Józef Karnkowski(15)(zm.1821, pochowany w kościele w Karnko- 
wie), syn Stanisława Floriana, również nie był związany z ziemią do- 
brzyńską. Po śmierci żony Julianny Ostromeckiej wstąpił do stanu du- 
chownego i był kanonikiem katedralnym włocławskim. Pozostawił syna 
Rafała(18), który z żony Brygidy Rybińskiej miał córkę Juliannę(22). 
Wyszła ona za mąż za Jana Piwnickiego właściciela Płonnego. 
*B o n i e c k i ,Herbarz,t.9,s.Z71-Z7Z; U r us k i ,Rodzina,t.6,s.Z15; Kraj ew s ki, Słow- 
nik,s.148,340 uważa, że wiadomość Bonieckiego (Herbarz,t.9,s.Z72) jakoby Tekla Karn- 
kowska(Zl) była żoną Antoniego Sumińskiego jest błędna. Można przypuszczać, że Tekla 
była pierwszą żoną, ponieważ podobne wiadomości zawarł U r u s ki, Rodzina,t.6.s.215; 
Kra j e w s k i - M i e t z ,Zabytki,s.5Z. 


l' 


Piotr Karnkowski(14), syn Stanisława Floriana urodził sięw 1732 
roku w Lelicach koło Płocka. W wyniku działów rodzinnych w 1752 
roku otrzymał Karnkowo i Chlebowo. Ożeniony z Salomeą Nakwaską 
pozostawił synów: Wincentego, Franciszka(17) i Józefa oraz córki: Ma- 
riannę, Wiktorię, Annę, Krystynę i Jadwigę, żonę Tomasza Wyczałkow- 
skiego, właściciela Wyczałkowa. 
Piotr(14) zmarł w 1788 roku i został pochowany przy kościele Oj- 
ców Bernardynów w Skępem. Pamiątkowe tablice poświęcona jego pa- 
mięci i żony Salomei znajdują się w kościele w Karnkowie. 
* Spis majqtków,s.37 gdzie w 1789 roku jako właścicielka Karnkowa i Chlebowa występu- 
je wdowa po Piotrze, Salomea zNakwaskich Karnkowska; J3 o n i e c k i ,Hcrbarz,t.9.s.273; 
Corplls 4/Z.s.149-150; Kraj e w s k i ,Słownik,s.145; Kr aj e w s ki - M i e t z .Zabytki.s.52- 
53; S z c z e p a ń s ki. Karnkowo,s.7; U r u s k i .Rodzina,t.6.s.Z16. 


I 
I 


I 
! 
I 


Linia Franciszka(17J 


I 
'II' 


II 


Franciszek Dominik Piotr Karnkowski(17), syn Piotra urodził 
się w 1771 roku w Karnkowie. W 1819 roku był sędzią pokoju powiatu 
Lipnowskiego. Po ojcu odziedziczył Karnkowo i Chlebowo. Przed 1825 
rokiem był właścicielem dóbr Świętosław, które nabył od Jana Paproc- 
kiego za sumę 333 tys.złp. W 1832 roku majątek ten otrzymał syn Ga- 
briel(23). W 1830 roku na publicznej sprzedaży kupił dobra Oleszno za 
35 tys. rubli. Majątek ten zapisał w trzy lata później synowi Konstante- 
mu(24). 
Ożeniony był z Gertrudą Karwosiecką, córką Gabriela, podkomo- 
rzego płockiego, właściciela Mazowsza i Ostrowitego w ziemi dobrzyń- 
skiej, pozostawił synów: Gabriela(23), Józefa, Konstantego(24) i Jana(25) 
oraz córkę Domicellę. Franciszek zmarł w 1847 roku i został pochowany 
w kościele w Karnkowie. Gertruda Karnkowska zmarła w 1851 roku. 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Świętosław; AP Włocławek,KHip.Karnkowo, Oleszno; Ii- 


88
>>>
- 


sla właścicieli,nr 186-192; Spis szlachty.s.94; B o n i e c k i ,Herbarz,t.9,s.273: Katalog, 
t.11,z.9,s.21 (epitafium Franciszka i Gertrudy Karnkowskich ufundowane przez ich dzie- 
ci znajduje się w kościele w Karnkowie); Kraj e w s k i .Slownik.s.141: Kraj e w s ki- 
Mietz ,Zabytki,s.53; S z c z e p a ń s k i ,Karnkowo,s.4; U r u s k i ,Rodzina,t.6,s.2l6; Ży- 
c h I i ń s k i ,Księga.t.18.s.80. 


II 
, 


Gabriel Karnkowski(23), syn Franciszka urodził się 11 lutego 
1801 roku. Ukończył Gimnazjum Pijarów w Warszawie i w 1821 roku 
wstąpił na wydział prawa i administracji Uniwersytetu Warszawskie- 
go. W 1832 r. otrzymał od ojca majątek Świętosław razem z Morgowem. 
Ożeniony z Anną Mioduską, córką Teodora, właściciela dóbr Wiel- 
gie pozostawił syna Antoniego, zmarłego bezpotomnie oraz córki: Wła- 
dysławę(26), i Antoninę. Gabriel zmarł 11 grudnia 1842 roku. Spadko- 
biercami majątku zostały dwie jego córki. Władysława, nieletnia w chwili 
śmierci ojca, wkrótce wyszła za mąż za Adolfa Chełmickiego, właścicie- 
la Okalewa. Świętosław przeszedł wówczas w posiadanie rodu Cheł- 
mickich. 
*AWł0N Golub-Dobrzyń,KHip.Świętosław; AP Włocławek,KHip.Wielgie; B o n i e c- 
ki ,Herbarz,t.9.s.273; G e r b e r ,Studenci,s.90; Kr aj ew s k i ,Slownik,s.58,141; Kr aj e w- 
ski-Mi et z ,Zabytki,s.53 gdzie błędna data śmierci Gabriela Karnkowskiego; Uru- 
s k i ,Rodzina,t.6,s.216; Ż y c h I i ń s k i ,Księga.t.18,s.80. 


I. 


Jan Karnkowski(25), syn Franciszka(17) urodził się 27 stycznia 
1811 roku. Był podporucznikiem wojska polskiego w 1831 roku. W 1854 
roku kupił od Jana Sumińskiego dobra Kolankowo, a w dwa lata później 
Kawęczyn. Zmarł bezpotomnie 1 sierpnia 1887 roku, zapisując swój ma- 
jątek bratankom, Ignacemu(29) ,Kolankowo, a Antoniemu(2 7) - Kawęczyn. 
* AWł0N Toruń,KHip.Kawęczyn; AP Włocławek,KHip.Kolankowo; B o n i e c k i ,Herbarz, 
1.9,s.273; Uru s k i ,Rodzina,t.6.s.216. 


Konstanty Karnkowski(24), syn Franciszka urodził się 11 marca 
1808 roku. W 1828 roku rozpoczął naukę na wydziale prawa i admini- 
stracji Uniwersytetu Warszawskiego. W 1848 roku został oskarżony o 
czytanie zakazanych książek. W sprawie tej prowadzone było przez wła- 
dze rosyjskie śledztwo. 
W 1833 roku otrzymał od ojca majątek Oleszno. Dobra te przekazał 
swojemu synowi Antoniemu w 1876 roku. W wyniku działów rodzin- 
nych po śmierci Franciszka w 1847 roku, Konstanty otrzymał majątek 
rodowy w Karnkowie, gdzie mieszkał do śmierci w 1900 roku. W 1853 
roku kupił na licytacji dobra Szpiegowo za sumę 75 tys.złp. Był zapalo- 
nym archeologiem i zbieraczem książek. 
Ożeniony z Marianną Chełmicką, córką Romana, właściciela Fa- 
bianek pozostawił synów: Antoniego(27), Jana(28), Ignacego(29) oraz 
córki: Zofię(30), żonę Tomasza Wąsowicza, właściciela Zadusznik i Gle- 
wa, Anielę i Julię. 


89
>>>
* AP Włocławek,KHip.Karnkowo, Oleszno, Szpiegowo; B o n i e c k i .Herbarz,t.9,s.273: 
Gerber,Studenci,s.90; Krajewski.SJownik,s.144; Uczestnicy,s.213; Uruski. Ro. 
dzina,t,6,s.216; Ż y c h l i ń s k i .Księga,t,18,s.80, 


Jan Karnkowski(28), syn Kontantego był właścicielem dóbr Ostro- 
wite w latach 1875-1905 oraz Grabiny w latach 1874-1884, Zmarł bezpo- 
tomnie. 


* AP Wlocławek.KHip.Grabiny. Ostrowite; B o n i e c k i .HerbaTZ,t,9,s.273. 


I[ 


Ignacy Karnkowski(29), syn Konstantego urodził się w 1857 roku 
w Olesznie. Był absolwentem Uniwersytetu Warszawskiego. W 1907 
roku był jednym z założycieli Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Zie- 
mi Dobrzyńskiej. W styczniu 1916 roku został członkiem Rady Opie- 
kuńczej Powiatu Lipnowskiego. Po ojcu odziedziczył cenne zbiory ar- 
cheologiczne i paleontologiczne, które znacznie wzbogacił i przed śmier- 
cią przekazał Towarzystwu Naukowemu Płockiemu. 
W 1887 roku otrzymał po stryju Janie(25) majątek Kolankowo, któ- 
ry sprzedał w 1921 roku. W 1889 odkupił od brata Antoniego(27) Szpie- 
gowo. Dobra te również sprzedał w 1909 roku. W 1919 kupił dobra Ma- 
zowsze, które zostały rozparcelowane w 1935 roku. Do śmierci posiadał 
natomiast Karnkowo. W 1931 roku majątek ten przejęły jego dzieci. Do- 
bra pozbawione jednego właściciela zostały zadłużone w okresie kryzy- 
su gospodarczego. W latach 1935-1936 były kilkakrotnie wystawiane na 
licytację przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w Warszawie, Do 
sprzedaży jednak nie dochodziło z powodu braku nabywców, 
Ożeniony z Pelagią hrabianką Czacką(1868-1950), córką hr. Feli- 
ksa, szambelana dworu cesarsko-rosyjskiego, pozostawił synów: Stani- 
sława Mariana(33) i Jana Adama Mariana(34) oraz dwie córki: Teresę 
(1890-1967) i Zofię. Zmarł w 1928 roku i został pochowany na cmenta- 
rzu w Karnkowie. Tygodnik Illustrowany pisał po jego śmierci m.in,; 
"Była to postać rzadko dziś spotykana, bałwochwalczo przywiązana do 
ziemi. Zmarły odznaczał się również wielką miłością dla ludu, dbając o 
jego byt i oświatę". 
* AP Włocławek,KHip.Karnkowo,Kolankowo.Mazowsze,Oleszno; B o n i e c k i .Herbarz. 
t,9,s,273; Konstan(v Karnkowski.Tygodnik IIIustrowany, 1928,nr 47,s.934; Kraj e wski. 
SJownik,s.142; Ś w i e c k i - Wy b u I t ,Mazowsze,s.136,137,176; U ru s k i ,Rodzinu,l.6, 
s.216: Ż y c h l i ń s k i . Księga, t. 18,s.80; Inskrypcje nagrobne na cmentarzu w Karnkowie. 


II 


II: 
I 
 


I ,I 


Stanisław Karnkowski(33), syn Ignacego(29) urodził się w Karn- 
kowie w 1893 roku. W 1920 roku jako ochotnik walczył w wojnie polsko- 
bolszewickiej w 1 Pułku Ułanów Krechowieckich. Aresztowany został 
na zebraniu ziemian powiatu lipnowskiego 24 października 1939 roku i 
wywieziony w okolice Królewca. Tam prawdopodobnie zamordowany, 
ślad po nim zaginął. Płyta poświęcona jego pamięci znajduje się na cmen- 
tarzu w Karnkowie, 
90
>>>
I I 


* AP Włocławek.KHip.Karnkowo; APar.Karnkowo,Kronika Parafialna; B o n i e c ki, Her- 
barz,t.9,s.273; J a s i e w i c z ,Usta,s.445 podaje, prawdopodobnie błędnie, że Stanisław 
Karnkowski zginął w obozie w Stuthoffie w 1940 roku. 


'[ 


Jan Karnkowski(34), syn Ignacego urodził się w Karnkowie 26 
października 1896 roku. Szkołę średnią ukończył w Lozannie. W 1914 
roku wrócił do kraju i rozpoczął studia w Wyższej Szkole Gospodarstwa 
Wiejskiego w Warszawie. W listopadzie 1918 roku wstąpił jako ochot- 
nik do 1 szwadronu 4 Pułku Ułanów we Włocławku. Od grudnia 1918 
roku walczył z Rosją w dywizji gen. Romera. Brał udział w odsieczy 
Lwowa, a następnie w walkach od Lidy po Bobrujsk i Berezynę i w bi- 
twie warszawskiej. W czasie II wojny światowej był porucznikiem 16 
Pułku Ułanów. Po dostaniu się do niewoli przebywał w Oflagu w Wol- 
denbergu. 
Ożeniony był z Marią(1905-1979) z Sopoćków. Zmarł w Bydgo- 
szczy w 1977 roku i został pochowany na cmentarzu w Karnkowie. Był 
ostatnim z rodu Karnkowskich z Karnkowa. 


* AP Włocławek,KHip.Karnkowo; APar.Karnkowo,Kronika Parafialna; B o n i e c ki, Her- 
ban,t.9,s.273; Własnoręczny życiorys Jana Karnkowskiego (odpis w posiadaniu autora); 
Inskrypcje nagrobne na cmentarzu w Karnkowie. 


Antoni Karnkowski(27), syn Konstantego(24) otrzymał od ojca 
w 1876 roku Oleszno, a w 1888 Szpiegowo. Był również właścicielem 
Zarzeczewa. Po śmierci stryja Jana(25) odziedziczył dobra Kawęczyn. 
Ukończył I Gimnazjum w Warszawie. W latach 1864-1868 studiował w 
Szkole Głównej, a następnie prawo na Uniwersytecie w Berlinie i w 
Lipsku. Był sędzią gminnym III Okręgu Powiatu Lipnowskiego, radcą 
Dyrekcji Szczegółowej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Płocku. 
Ożeniony z Jadwigą Cissowską z Tomkowa pozostawił syna Wła- 
dysława(32), właściciela Zarzyczewa w latach 1913-1926 oraz córkę Cze- 
sławę(31). Władysław(32)(1880-1963) z żony Zofii Jasińskiej pozosta- 
wił dwie córki: Wandę(ur.1916) i Irenę(ur.1923). Czesława(31) wyszła 
za mąż za Piotra Karnkowskiego z linii Karnkowskich związanych z ma- 
jątkiem Czamanin (pradziadek Piotra Karnkowskiego - Józef, był bratem 
Franciszka(17)). Otrzymali oni w 1905 roku Oleszno po ojcu Antonim. 
Piotr Karnkowski zmarł w 1938 roku, a Oleszno przejął jego zięć Bole- 
sław Grochuiski (mąż Anny Karnkowskiej, córki Piotra). 
*AWKW Toruń,KHip.Kawęczyn; AWKW Włocławek,KHip.Zarzyczewo; AP Włocła- 
wek,KHip.oleszno,Szpiegowo; B o n i e c k i ,Herban,t.9,s.273: A. D o r u c h o w s ki, Krót- 
be wspomnienie o Stefanie Karnkowskim (w:) SzkoJa im Jana Dlugosza we WJoclawku 
Druz dzieje jej uczniów i profesorów w Jatach 1939-1944, pod red. J . O d r o wąż a - P i e - 
nią żka ,cz.2.Warszawa 1996,s.238-240: Ż y c h I i ń sk i .K
ięg(1,t.18,s.80; reI. S.Karnkow- 
ski z Baden (Szwajcaria)(krewny). 


II 


91
>>>
Karwosieccy herbu Lubicz 


Ród Karwosieckich wywodzi 
nazwisko swoje i pochodzenie z Kar- 
wosiek w ziemi płockiej. Pierwszych 
właścicieli tych dóbr widzimy w źró- 
dłach już w I poł.XV wieku. Z tego 
okresu możemy wyprowadzić linię 
rodu, który później występuje w zie- 
mi dobrzyńskiej. Żyjący w II poł.XV 
wieku Jan, dziedzic Karwosiek miał 
syna Andrzeja, po którym syn Jan. Z 
żony Zuzanny Lukowskiej Jan pozo- 
stawił syna Stanisława, który ożenio- 
ny z Katarzyną Misiewską miał syna 
Jakuba. Po Jakubie z Heleny Sokolnic- 
kiej syn Stefan, który z żony Zofii Li- 
powskiej pozostawił syna Stanisława. 
Synem Stanisława, łowczego winnic- 
kiego i Teofili Mlickiej był Gabriel An- 
toni(l), pierwszy z interesującej nas linii rodu, występujący w źródłach 
ziemi dobrzyńskiej. 
*B o 11 i e c k i ,HerbuI'z,t.9,s.317-321; U fll s k i ,Rodzinu,t.6,s.238-240: Ż y c h ł i ń s ki, 
Kr;ięga, t. 25,s.4 7 -55. 


I,. 


.. 
,. 


Gabriel Antoni Karwosiecki(l), syn Stanisława znany jest w 
źródłach od 1764 roku. Delegowany był wówczas przez sejmik ziemi 
dobrzyńskiej do prymasa W.Lubieńskiego. Na sejmie konwokacyjnym 
wybrano go lustratorem powiatu świeckiego, tucholskiego i człuchow- 
skiego. Elekcję Stanisława Augusta podpisał z ziemią dobrzyńską jako 
komornik graniczny płocki. W 1777 roku występował jako sędzia ziem- 
ski płocki, a w 1781 jako podkomorzy płocki. W latach 1782,1784 i 1786 
był posłem płockim na sejmy. W 1784 roku otrzymał od króla Order 
św.Stanisława, a w kilka lat później Order Orła Białego. Związany był 
ze stronnictwem "Familii". Po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja zabiegał o 
uzyskanie poparcia szlachty dla tej ustawy. W lutym 1792 roku donosił 
królowi o przychylności i wdzięczności obywateli. Według lustracji 
majątków w ziemi dobrzyńskiej z 1789 r. posiadał dobra: Mazowsze z 
Hornówkiem, Ostrowite(w b.powiecie lipnowskim) i Orłowo. 


ł' 


" 


I' 


92
>>>
wykazy majątków i ich właścicieli z podziałem na gminy publikowane 
były w tzw. księgach adresowych 10 1. 
Podstawowym źródłem w budowie wykresów genealogicznych są 
niewątpliwie herbarze szlachty polskiej. Szczególnie przydatna okazała 
się praca A.Bonieckiego ll ), kończąca się jednak na literze N. Doskona- 
łym uzupełnieniem i potwierdzeniem tych danych jest herbarz S.Um- 
skiego, A.Kosińskiego, A. Włodarskiego 12 ), T.Żychlińskiego 13 ). i J .S.Dunin- 
Borkowskiego 14J . Konfrontacja materiału z księgami hipotecznymi po- 
zwala stwierdzić, że wymienione herbarze są źródłem niezwykle wiary- 
godnym w zakresie XIX i XX wieku. Poszukiwania w innych herbarzach 
z tego okresu nie dały większych rezultatów w zakresie genealogii zie- 
miaństwa ziemi dobrzyńskiej. 
Wiele wybitnych postaci ziemian z terenu ziemi dobrzyńskiej po- 
siada swoje życiorysy w słownikach biograficznych. Pomnikową pracą 
jest tu niewątpliwie Polski Słownik Biograficzny, którego pierwszy tom 
ukazał się w 1935 roku. Do chwili obecnej wydano 36 tomów doprowa- 
dzając dzieło to do litery S15), Sylwetki ziemiaństwa z powiatu rypiń- 
skiego i lipnowskiego zawierają również inne publikacje posiadające 
cechy słowników biograficznych o szerszym zasięgu. Na uwagę zasłu- 
gują szczególnie prace R.Bieleckiego 16 ), R.Gerbera 17 ' i K.Jasiewicza 18 ). Bez- 
pośrednio z ziemią dobrzyńską nie są związane słowniki S.Bilskiego 191 
i T.Orackieg0 201 , ale zawierają również biogramy szlachty i ziemiaństwa 
z tego terenu. 
Niewątpliwie podstawową pracą jest słownik M.Krajewskieg0 211 , 


10) Księga adresowa obywateli ziemskich Rzeczypospolitej oraz kółek rolniczych. syndy- 
katów, stowarzyszeń, kooperatyw, z działem handlowo-przemysłowym b. Kongresówki 
i Kresów 1922/1923,Warszawa 1924; Księga adresowa Polski (wraz z WM.Gdańskiem) 
dla handlu, przemysIu, rzemiosł i rolnictwa z 1926 roku ,Warszawa 1930; Materiał 
zawarty w księgach adresowych wykorzystali T. E P s z t e i n, S. G 6 r z y ń s k i ,Spis 
ziemian RP w 1930 roku, woj. warszawskie,Warszawa 1991. 
11) A. B o n i e c k i ,Herbarz Polski. Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szla- 
checkich,t.1-16,Warszawa 1899-1914. 
12) S. Uru s ki, A. Ko s i ńs ki, A. W ł o d ars ki ,Rodzina.Herbarzszlachtypolskiej,t.t- 
21,Warszawa 1904-1938. 
13) T. Ż y c h li ńs ki ,Złota księga szlachty polskiej,t.t-31 ,Poznań 1879-1908. 
14) J. S . B o r k o w s k i - D u n i n ,Almanach błękitny.Lw6w 1908; t e n ż e ,Genealogia ży- 
jqcych utytułowanych rodów polskich,Lw6w 1895. 
15) Polski Słownik Biograficzny,t.t-36,Warszawa-Kraków-Wrocław 1935-1995. 
16) R. B i e I e c k i ,Słownik biograficzny oficerów powstania listopadowego,t.l A-D, War- 
szawa 1995. 
17) R. G e r b e r ,Studenci Uniwersytetu Warszawskiego 18D8-1831.Słownik biograficz- 
ny,Wrocław 1977. 
18) K.Jasiewicz,lista strat ziemiaństwa polskiego 1939-1956.Warszawa 1996. 
19) S. B i l s k i ,Słownik biograficzny regionu brodnickiego.Brodnica-Toruń 1991. 
20) T. O r a c k i ,Słownik biograficzny Wlrmii,Mazur i Powiśla XIX i XX wieku{do 
1945r.),Warszawa 1984. 
21) M. Kra i e w s k i ,Słownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej(do 1945 r.) ,Lipno 1992. 


8
>>>
Ożeniony był dwukrotnie. Z pierwszą żoną, Marianną Paproc- 
ka(zm.1784) miał synów: Tomasza(2) i Eustachego oraz córki: Honoratę 
zamężną Pląskowską i Gertrudę - żonę Franciszka Dominika Karnkow- 
skiego, właściciela Karnkowa i Oleszna. Drugą żonę Salomeę Nakwaską, 
wdowę po Piotrze Karnkowskim poślubił w 1791 roku. Gabriel Karwo- 
siec ki zmarł w 1799 roku w Mazowszu i został pochowany w Skępem. 
* AP Włocławek, KHip.Mazowsze,Ostrowite; Lauda,s.328; Spis majqtków,s.41,52; B o- 
ni ec ki .Herbarz,t.9,s.321; Kra j e ws k i ,Słownik, s.150-151; Kr aj ew s k i - M i e t z, 
Zabytki,s.52; U r u s k i .Rodzina,t.6,s.240; K. Z i e n k o w s k a .Karwosiecki Gabriel Anto- 
ni,PSB,t.12.s.158(autorka biogramu błędnie wymienia trzech synów Gabriela, rozdziela- 
jąc Tomasza Mateusza(2) na dwie osoby o tych imionach: Ż y c h I i ń s k i ,KSięga,t.25,s.56 
twierdzi, że Tomasz i Eustachy byli synami zrodzonymi z Salomei Karnkowskiej. 


Tomasz Mateusz Wincenty Karwosiecki(2), syn Gabriela uro- 
dził się w 1776 roku we wsi Karwosieki. Występuje w źródłach jako refe- 
rendarz w Płocku, landrat lipnowski i szambelan dworu pruskiego w 
1798 roku. W latach 1789-1806 pełnił funkcję pomocnika komisarza ob- 
wodu lipnowskiego, a w 1808 mianowany został podprefektem powiatu 
kowalskiego. W 1811 roku został wybrany marszakiem powiatu lipnow- 
skiego. Po klęsce napoleońskiej w 1814 roku zrezygnował z wszystkich 
urzędów i zajął się gospodarstwem w swoim majątku. 
W ziemi dobrzyńskiej posiadał dobra Ostrowite z przyległościa- 
mi: Krzyżówki, Pstrowisko, Gnojno, Barany, Grabiny, Szczepanki i Pod- 
kłokock. 
W 1833 roku obwiniono go o ukrywanie partyzantów z oddziału 
Artura Zawiszy i dostarczanie im białej broni. Zgodnie z orzeczeniem 
komisji śledczej oddano go pod sąd wojenny i w maju 1834 roku skaza- 
no na trzy lata twierdzy w Zamościu. W sierpniu tegoż roku z okazji 
odsłonięcia pomnika Aleksandra I w Petersburgu, karę zmniejszono do 
jednego roku. Następnie oddano pod dozór policyjny. 
Ożeniony z Agnieszką Borucką pozostawił synów: Adama, Gabriela, 
Lucjusza i Polidora(4) oraz córki: Aurelię(3)(zm. w 1891 roku) za Stani- 
sławem Englertem, dyrektorem Banku Polskiego, Leokadię(5) za Józe- 
fem Niemiryczem, Wandę i Bronisławę. Tomasz zmarł w 1860 roku. 
Agnieszka zBoruckich Karwosiecka, żona Tomasza urodziła się w 1796 
r. we wsi Siedlec w obwodzie łęczyckim. W 1833 r. została oskarżona o udzie- 
lenie pomocy uczestnikom wyprawy J.Zaliwskiego z oddziału A. Zawiszy, 
dostarczanie im broni i żywności. Zgodnie z orzeczeniem komisji śledczej 
oddano ją pod sąd wojenny. Początkowo skazana na karę śmierci, po konfir- 
macji I.Paskiewicza w 1834 r. na bezterminowe internowanie w klasztorze z 
utratą praw stanu. Ze względu na stan zdrowia pozostawiono ją w klasztorze 
Sióstr Sakramentek w Warszawie, a po czterech miesiącach oddano do klasz- 
toru w Wilnie. W 1836 r. wykonanie wyroku wstrzymano i została amnestio- 
nowana. W czerwcu 1864 r., za udział w powstaniu styczniowym, była po- 
nownie aresztowana i osadzona w klasztorze sakramentek. 


, 
. , 


93
>>>
Gabriel, syn Tomasza był uczestnikiem powstania styczniowego. 
Wywieziony został na Syberię, gdzie przebywał do 1887 roku. Po po- 
wrocie do kraju zmarł w Płocku w 1894 roku. 
Aurelia(3) i Leokadia(5) Karwosieckie, córki Tomasza, urodzone 
przed 1817 r. zostały razem z matką oskarżone o udzielanie pomocy ucze- 
stnikom wyprawy J. Zaliwskiego w 1833 r. Zgodnie z orzeczeniem komi- 
sji śledczej zaliczono im pobyt w Cytadeli na poczet kary i zwolniono. 
* AP Włocławek. KHip.Ostrowite: Lista właścicieli,nr 371-379: B o n i e c k i ,Herbarz, 
t.9.s.321(podaje datę urodzenia Tomasza na rok 1774); G a war e c k i ,Opis,s.117; Ko c i- 
s z e w s k i ,Mazowsze,s.412: Kra j e w s k i ,Słownik.s.150-151; Spis szlachty,s.96; Spole- 
czeństwo polskie,s.51,335,339.344; Uczestnicy,s.216-217; U r u s ki ,Rodzina,t.6,s.241; 
Ż y c h I i ń s k LKsięga.t.25,s.56. 


Polidor Karwosiecki(4), syn Tomasza urodził się w 1817 roku w 
Ostrowitem. Ukończył cztery klasy szkoły powszechnej we Włocławku. 
Przerwał naukę w związku z wybuchem powstania listopadowego. W 
1833 roku oskarżony został o kontakty z Arturem Zawiszą i Kalikstem 
Borzewskim. Zgodnie z orzeczeniem komisji śledczej miano mu zali- 
czyć na poczet kary pobyt w areszcie. Nie został jednak zwolniony i 
dopiero decyzją namiestnika z maja 1834 roku z okazji pełnoletności 
następcy tronu, wielkiego księcia Aleksandra, ułaskawiony. 
W 1834 roku otrzymał od ojca dobra Ostrowite. Właścicielem tego 
majątku był do 1873 roku. 
Ożeniony z Łucją Paprocką pozostawił sześciu synów urodzonych w 
Ostrowitem: Juliana(6), Wincentego, Józefa, Aleksandra, Heruyka(7) i Gabriela. 
Zmarł w 1873 r. w Ciechocinku i został pochowany na cmentarzu w Raciążku. 
* AP Włocławek,KHip.Ostrowite; B o n i e c k i ,Herbarz.t.9,s.321-322; Kra j e w s ki, 
Słownik,s.151; Lisio TR.s.97; Spoleczeństwo polskie, s.50.51,335,344; Uczestnicy,s.216; 
Uruski,Rodzina.t.6.s.241; Żychliński.Księgo.t.25.s.57 twierdzi, że żoną Polidora 
była Łucja Rapacka. 


Julian Karwosiecki(6), syn Polidora urodził się w 1841 roku w 
Ostrowitem. Majątek ten otrzymał po śmierci ojca w 1873 roku. W 1905 
sprzedał Ostrowite Jakubowi Kohnowi. Ożeniony z Julią Rościszewską 
pozostawił syna Wiesława urodzonego w 1886 roku. 
* AP Włocławek,KHip.Ostrowite; B o n i e c k i ,Herbarz,t.9,s.321; U r u s k i ,Rodzina,t.6, 
s.241: Ż y c h I i ń s k i ,Zlata księga,t.25,s.57. 


Henryk Karwosiecki(7), syn Polidora urodził się w 1856 roku w 
Ostrowitem. W 1857 roku wylegitymował się ze szlachectwa przed He- 
roldią Królestwa Polskiego. Był właścicielem majątku Złotopolszczyzna 
i Szczepanki. 
W 1881 roku poślubił Zofię, córkę Leonarda Czapskiego, właści- 
ciela Radomic. Pozostawił syna Zdzisława i córkę Stefanię. 
* AP Włocławek, KHip.Złotopolszczyzna: Ż y c h I i ń s ki ,Księga,t.25,s.57-58. 


94
>>>
I 
I : 
I' 


Koskowscy herbu Dołęga 


,
I 


Ród Koskowskich pochodzenie 
swoje wywodzi z Koskowa w powie- 
cie bielskim pod Płockiem. Pierw- 
szych przedstawicieli tej rodziny wi- 
dzimy w źródłach z początku XV wie- 
ku. Linię, która występuje w ziemi 
dobrzyńskiej wyprowadzić możemy 
od Kazimierza Koskowskiego(l), wła- 
ściciela wspomnianych dóbr Koskowo 
w 1753 roku. Z żony Teresy Kozłow- 
skiej pozostawił on syna Jana(2), wła- 
ściciela po ojcu Koskowa. Jan, razem z 
synami (Tomaszem, Kazimierzem(3), 
Franciszkiem, Karolem(4) i Grzego- 
rzem) urodzonymi z żony Antoniny 
Trzcińskiej, wylegitymował się ze 
szlachectwa przed Heroldią Królestwa 
Polskiego w 1851 roku. 
*B o n i e c k i ,Herbarz,t.ll,s.281; C z a r n i e c k i ,Herbarz,t.l,s.785; Pa w l i s z c z e w, 
Herbarz,cz.l,s.164; Spis szlachty, s.110; Urus ki .Rodzina,t.7,s.278-279. 


i: 


-Ii 


I. 
I 
i. 


Kazimierz Koskowski(3), syn Jana, urodzony w 1792 roku, jest 
pierwszą osobą z rodu, która pojawiła się w ziemi dobrzyńskiej. W po- 
łowie lat 60-tych XIX wieku mieszkał w majątku Dobre, należącym do 
Maurycego Ziehlke. Prawdopodobnie był współwłaścicielem tych dóbr. 
Zmarł w 1865 roku i zosiał pochowany w kościele w Oborach. In- 
skrypcja nagrobna informuje, że był: "Oficerem wojsk Księstwa Warszaw- 
skiego, Referentem w Komisji Wojewódzkiej Płockiej, kawalerem Orde- 
ru Św. Stanisława i Krzyża Wojskowego Polskiego Virtuti Militari, Me- 
dalem Francuskim Św,Heleny ozdobiony". 
Ożeniony był (prawdopodobnie) z Karoliną Grzybowską (1804- 
1854, pochowana na cmentarzu w Oborach). Pozostawił syna Floriana 
Kassjana(5). 
* AWKW Rypin,KHip.Dobre; B o n i e c k i ,HerbaTZ,t.11,s.281; U ru s k i .Rodzina,t.7,s.278- 
279; Inskrypcje nagrobne w klasztorze i na cmentarzu w Oborach. 


95
>>>
Florian Kassjan Koskowski(4), syn Kazimierza urodził się w 1822 
roku. W 1866 roku nabył od Walentego Siemiątkowskiego za sumę 370 
tys. złp dobra Ruszkowo. W kontrakcie kupna występuje jako "mieszka- 
jący w majątku Dobre". Zmarł 8 września 1867 roku i pochowany został 
na cmentarzu w Oborach. Prawdopodobnie zmarł bezpotomnie, ponie- 
waż w testamencie zapisał Ruszkowo swojemu bratu stryjecznemu Flo- 
rianowi Kassjanowi Koskowskiemu(6). 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Ruszkowo; AWKW Rypin,KHip.Dobre; Inskrypcje nagrob- 
ne na cmentarzu w Oborach. 


Florian Kassjan Koskowski(6), syn Karola urodził się w 1827 
roku. W Księdze Hipotecznej Ruszkowa występuje w 1867 roku jako pod- 
prokurator sądowy w Płocku. Został wówczas zapisany właścicielem 
dóbr Ruszkowo z mocy testamentu swojego brata stryjecznego Floria- 
na(4). 
Zmarł 9 października 1878 roku i został pochowany na cmentarzu 
w Oborach. Pozostawił synów: Bronisława(7), Wincentego(8), Kassja- 
na(9) oraz córkę Kazimierę(10), zamężną Gurbską. Majątek po śmierci 
ojca nie uległ podziałowi i zarządzany był początkowo przez Kassjana, a 
następnie przez Bronisława. 
Bronisław Koskowski(7) zmarł w 1890 roku i został pochowany na 
cmentarzu wTrąbinie. 
Kazimiera Koskowska(10) w 1894 roku otrzymała w wyniku prze- 
prowadzonych działów rodzinnych połowę majątku Ruszkowo. Ożeniona 
była z Ignacym Gurbskim. Zmarła w 1930 roku. Współwłasność siostry 
wykupił wówczas Wincenty Koskowski(8). 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Ruszkowo; Inskrypcje nagrobne na cmentarzu w Oborach 
i Trąbinie. 


Kassjan Koskowski(9), syn Floriana Kassjana(6) urodził się oko- 
ło 1854 roku. Po śmierci ojca zarządzał majątkiem Ruszkowo. W końcu 
XIX wieku zrezygnował z pracy w rolnictwie i założył w Rypinie księ- 
garnię, drukarnię i bibliotekę przy ulicy Gdańskiej. 
Ożeniony był z Petronelą Zielińską (zm. w 1914 roku, pochowana 
na cmentarzu w Rypinie). Zmarł w 1927 roku i został pochowany na 
cmentarzu w Rypinie. Pozostawił synów: Czesława(ll), Romualda(12), 
Antoniego(13), Kassjana(14) i córkę Aurelię(15). 
Czesław(ll) zaginął bez wieści w czasie wojny polsko-bolszewic- 
kiej 1920 roku. 
Romuald(12) urodzony w 1899 roku w Rypinie. W czasie I wojny 
światowej członek POW. Brał udział w wojnie 1920 roku. We wrześniu 
1939 roku dostał się do niewoli niemieckiej, z której zbiegł i ukrywał 
się. Po wojnie zajmował szereg stanowisk kierowniczych w pzredsię- 
biorstwach komunalnych w Gdyni, Szczecinie, Łodzi i Warszawie. Zmarł 


96
>>>
w 1985 roku pozostawiając syna Czesława. 
Antoni(13) urodzony w Rypinie w 1901 roku, uczestnik powstań 
śląskich. Zmarł w 1992 roku w Gliwicach pozostawiając córkę Danutę. 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Ruszkowo; Inskrypcje nagrobne na cmentarzu w Rypinie; 
rel.Jacek Koskowski (prawnuk). 


Koskowski Wincenty(8), syn Floriana, urodził się około 1870 roku. 
Był właścicielem majątku Ruszkowo w latach 1894-1932. Przed wybu- 
chem I wojny światowej aktywnie działał w Narodowej Demokracji, a w 
okresie II Rzeczpospolitej w Związku Ludowo-Narodowym. W 1916 roku 
założył koło gminne Polskiej Macierzy Szkolnej w Wąpielsku i wszedł w 
skład Zarządu tej organizacji w powiecie rypińskim. Był aktywnym dzia- 
łaczem Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Ziemi Dobrzyńskiej. W cza- 
sie I wojny światowej członek Polskiej Organizacji Wojskowej w powie- 
cie rypińskim. W pierwszych latach II Rzeczypospolitej wchodził w skład 
Zarządu Rypińskiego Oddziału Związku Ziemian. Przed najazdem bol- 
szewickim w 1920 roku był członkiem Obywatelskiego Komitetu Obro- 
ny Państwa na powiat rypiński. 
W 1899 roku założył w swoim majątku w Ruszkowie pierwsze w 
powiecie rypińskim szkółki drzew owocowych, a w kilka lat później 
sady mateczne, które miały służyć do obserwacji pomologicznych. W 
okresie międzywojennym istniał w Ruszkowie park, tzw. arboretum, w 
którym dla celów badawczo-naukowych hodowane były różne gatunki 
drzew i krzewów owocowych. Prowadzona był również znana w Polsce 
produkcja nasion. W 1907 r. rekomponował założony w I poł.XIX wieku 
park dworski w Ruszkowie. Autorem projektu był znany planista Stefan 
Celichowski. W 1932 r. majątek przekazał bratankowi Kassjanowi. 
Wincenty Koskowski zmarł bezpotomnie w 1937 roku i został po- 
chowany na cmentarzu wTrąbinie. 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Ruszkowo; C h e ł fi i c k i ,Pamiętnik,s.62; L. M a j d e c- 
k i. Twórczość plcmisty Stefana Celichowskiego,Rejestr Ogrodów Polskich,z.6.Warszawa 
1969.nr 143; J. S a fi u I c z y k ,Ogrodnictwo powiatu rypińskiego (w;) Materiały mono- 
graficzne województwa worszowskiego,t.4.Warszawa 1930,s.126-143; T. Ś w i e c ki, 
F. Wy b u I t. Mazowsze,s.95.139,160.163,176.216,335,345; Rel.Kassjan Koskowski(14) 


'I 
I: 


I' 


Kassjan Koskowski(14), syn Kassjana(9) urodził się w 1904 roku. 
Ukończył Wyższą Szkołę Handlową w Warszawie. W 1932 roku otrzy- 
mał od stryja Wincentego majątek Ruszkowo. 
W kampanii wrześniowej walczył w składzie 4 DP w stopniu pod- 
porucznika. W bitwie pod Kutnem dostał się do niewoli i osadzony zo- 
stał w Oflagu Murnau w Bawarii. Po wyzwoleniu trafił do armii gen 
Andersa we Włoszech, następnie do Anglii, skąd wyemigrował do Ka- 
nady. Na emigracji aktywnie uczestniczył w pracach organizacji polo- 
nijnych. 
* AWKW Golub-Dobrzyń,KHip.Ruszkowo; rel.Jacek Koskowski. Kassjan Koskowski(14). 
97
>>>
Kuczkowscy herbu Wąż 


Nazwisko rodu Kuczkawskich 
pochodzi od miejscowości Kuczkowa 
pod Kaliszem. Pierwszych przedstawi- 
cieli tej rodziny widzimy już na począt- 
ku XV wieku. W ziemi dobrzyńskiej 
pojawili się jednak dopiero prawdopo- 
dobnie na początku XVIII wieku. Nie- 
znany z imienia Kuczkowski, kanonik 
włocławski był właścicielem wsi Tu- 
padły w 1702 roku. Początki linii, któ- 
ra później występuje krótko w źródłach 
ziemi dobrzyńskiej, możemy wyprowa- 
dzić od Antoniego Kuczkowskiego(l), 
łowczego winnickiego. W 1764 roku 
został on wybrany sędzią kapturowym 
na sejmiku dobrzyńskim. Brak dokład- 
nych źródeł nie pozwala jednak stwier- 
dzić jakie dobra ziemskie posiadał An- 
toni. Wiemy natomiast, że miał dwóch synów: Jana(2) i Stanisława An- 
drzeja(3). 
* Laudu,s.199,327; B o n i e c k i .Herburz,t.13,s.109; U r u s k i ,Rodzinu,t.B,s.166; Urzędni- 
cy,nr 377. 


.
 I 


I' 


Jan Kuczkowski(2), syn Antoniego występuje w źródłach jako 
wojski mniejszy rypiński w latach 1776-1778, dobrzyński 1778-1781, 
wojski większy rypiński 1781-1788, dobrzyński1788-1790, łowczy ry- 
piński 1790, podczaszy rypiński 1790-1797 i dobrzytlski w 1778 roku. 
W 1767 roku był posłem ziemi dobrzyńskiej do hetmana wielkiego ko- 
ronnego. W 1787 został komisarzem cywilno-wojskowym ziemi dobrzyń- 
skiej. W 1792 roku przystępując wraz z innymi posłami ziemi dobrzyń- 
skiej do konfederacji targowickiej złożył przysięgę: "Konstytucją Trze- 
ciego Maja, jako grobem wolności i Rzeczypospolitej będącą, wszystkie- 
mi siłami niszczyć będę". 
Jan Kuczkowski był już w 1774 roku właścicielem Za dusznik i 
prawdopodobnie Kurowa, Złowadów i części Oleszna, które posiadał w 
1789 roku. Zmarł w 1797 roku i został pochowany w Skępem. Pozosta- 


98
>>>
wił synów: Wincentego(4), Onufrego, Józefa Antoniego, Anzelma Woj- 
ciecha(5) oraz córki: Joannę i Wenefrydę. W wyniku przerowadzonych 
działów rodzinnych majątek odziedziczyli Wincenty i Anzelm Kuczkow- 
scy. 
* AP Włocławek,KHip.Zaduszniki, Złowody; Lauda,s.367,397.404.405.407; Spis mająt- 
ków,s.53; B o n i e c ki, Herbarz,t.13,s.109; Inwentarzekrólewszczyzn.s.35,37.40.41; Kra- 
j e w s ki ,SJownik,s.184; N i e s i e c k i ,Herbarz.t.5,s.436; U r u s k i ,Rodzina,t.8,s.166; 
Urzędnicy,nr 1699,1725.1773,1787,1800,1805: Joanna, córka Jana był prawdopodobnie 
żoną Jana Łempickiego, właściciela Nasięgniewa. Brała udział w partyzantce Zaliwskie- 
go 1833 roku. Zmarła w więzieniu rosyjskim w styczniu 1834 roku. 


Stanisław Andrzej Kuczkowski(3), syn Antoniego pełnił urząd 
pisarza grodzkiego bobrownickiego. W 1764 roku obrany został pisa- 
rzem sądów kapturowych, w 1766 deputowanym do Trybunału Koron- 
nego, w 1779 asesorem, w 1781 marszałkiem sejmiku dobrzyńskiego, w 
1781 sędzią grodzkim bobrownickim. W latach 1790-1793 pełnił urząd 
wojskiego mniejszego dobrzyńskiego. Był właścicielem majątku Żerni- 
ki. O potomstwie Stanisława nie posiadamy żadnych wiadomości. 
* Lauda,s.327,345,386,389.391,393: Spis majątków.s.55; B o n i e c k i ,Herbllrz.t.13,s.109; 
lnwentorze króif'Wszczyzn,s.40; U r u s ki, Rodzina,t.8,s.166: Urzędnicy,nr 1701. 


Wincenty Anastazy Kuczkowski(4), syn Jana otrzymał po ojcu 
majątek Kurowo, a Złowody odkupił od brata Anzelma w 1819 roku. 
Ożeniony z Katarzyną Narzymską miał synów: Nikazego Jana, Antonie- 
go Stanisława, Floriana Wiktora, Jana Wincentego oraz córki: Karolinę 
Jadwigę i Annę, żonę Wojciecha Łempickiego, właściciela Nasięgniewa 
i Zarzeczewa. 
Wincenty zmarł około 1822 roku, przekazując majątek dzieciom. 
Spadkobiercy sprzedali jednak Złowody i Kurowo w 1844 roku Janowi 
Pruskiemu. Jest to ostatni ślad pobytu Kuczkowskich w ziemi dobrzyń- 
skiej. 
* AP Włocławek,KHip.Zaduszniki, Złowody; Lista wlaścicieli,nr 666,667; Spis szlach- 
ty,s.123; B o n i e c k i ,llerbarz.t.13,s.109; U ru s k i ,Rodzina,t,8,s.166. 


Anzelm Wojciech Kuczkowski(5), syn Jana otrzymał po ojcu do- 
bra Zaduszniki i Złowody. W 1819 sprzedał Złowody bratu Wincente- 
mu. W 1827 roku sprzedał również Zaduszniki Stefanowi Paprockiemu 
i znika ze źródeł ziemi dobrzyńskiej. Nie znamy dalszych losów tej linii 
rodu Kuczkowskich. 


* AP Włocławek,KHip.Zaduszniki, Złowody; Lista wJaścicieli,nr 668; B o n i e c ki. Her- 
barz,t.13,s.109: G a war e c k i ,Opis,s.107; U r u s k i ,Rodzina,t.8,s.166. 


99
>>>
.
, I 


. I 


Łempiccy herbu Junosza 


Gniazdem rodziny Łempickich 
była wieś Łempice w ziemi zakroczym- 
skiej. Pierwszych przedstawicieli tego 
rodu widzimy już w II poł.XIV wieku. 
Od końca XV stulecia możemy nato- 
miast wyprowadzić linię Łempickich, 
którzy występowali licznie w źródłach 
ziemi dobrzyńskiej w interesującym nas 
okresie. Piotr, właściciel Łempic około 
1490 roku miał syna Jana, po którym syn 
Jakub. Synem Jakuba był Feliks, który z 
żony Magdaleny Bagieńskiej pozostawił 
syna Adama, urodzonego w 1627 roku. 
Adam miał jedynego syna Jana, który 
ożeniony z Łucją Słucką przeniósł się 
do ziemi dobrzyńskiej. Jest to pierwszy 
ślad pobytu Łempickich na tym terenie. 
Synem Jana był Tomasz(l). 
*B o n i e c k i ,Herbarz,t.15,s.299-300; U r u s k i ,Rodzina,t.9,s.321-322; Ż y c h I i ń s ki, 
KSięga,t.9,s.57. 


Tomasz Łempicki(l) występuje pierwszy raz w źródłach kupując 
w 1728 roku część dóbr Giżynek. W 1736 roku kupił od Kazimierza Mu- 
rzynowskiego połowę Nasięgniewa, Uniechowo i prawdopodobnie Za- 
rzeczewo. Znany jest w źródłach jako porucznik wojsk koronnych. 
Ożeniony w 1729 roku z Barbarą Raczyńską, pozostawił synów: 
Wojciecha(2), Franciszka(3), Jana(4), kanonika katedralnego płockiego, 
Szymona(5) i Mateusza(6), którzy podzielili majątek między siebie. 
*B o n i e c k i ,Herbarz,t.15,s.300; U r u s k i ,Rodzina,t.9,s.322 wymieniają jeszcze synów 
Tomasza Macieja, któremu po spaleniu się majątku sejmik lipnowski wyznaczył w 1766 
roku całoroczne czopowe z miast dobrzyńskich(zob.L/llIda,s.346) oraz Kazimierza, kano- 
nika płockiego; Ż y c h I i ń s k i .K'iięga,t.9,s.70. 


Linia Woiciecha(2J 
Wojciech Łempicki(2), syn Tomasza znany jest w źródłach jako 
wiceregent ziemski dobrzyński w 1759 i 1766 roku. W latach 1773-1781 
100 


I '
>>>
--. 


był komornikiem granicznym ziemi dobrzyńskiej. W 1775 roku został 
wybrany posłem na sejm. Po ojcu posiadał części majątków Nasięgnie- 
wo i Zarzeczewo, których właścicielem zapisany był już w 1789 roku. 
Ożeniony z Antoniną Cetnowską pozostawił syna Wojciecha An- 
toniego(7), któremu przekazał w 1798 roku cały swój majątek wycenio- 
ny wówczas na sumę 100 tys.złp. 
*AWW Włocławek.KHip.Nasięgniewo, Zarzeczewo; Lauda,s.340,344,345,347; B 0- 
niecki .Herbarz,t.15,s.300: U ru s k i ,Rodzina,t.9,s.322 nazywa Wojciecha Adalbertem 
i twierdzi, że posiadał również dobra Moszczonne. 


Wojciech Antoni Łempicki(7), syn Wojciecha(2) otrzymał od ojca 
w 1798 roku części Nasięgniewa i Zarzeczewa. W 1802 roku po stryju 
Janie(4), kanoniku płockim wszedł w posiadanie pozostałej części Za- 
rzeczewa. Ożeniony z Anną, córką Wincentego Kuczkowskiego, właści- 
ciela Złowodów i Kurowa, pozostawił synów: Feliksa(12), Stanisława i 
Eugeniusza(13). 
W 1832 roku Wojciech sprzedał Zarzeczewo lit.A synowi Stani- 
sławowi, a Zarzeczewo lit.B synowi Feliksowi. Każdy z nich miał zapła- 
cić ojcu po 50 tys.złp. Ponieważ synowie nie dotrzymali umowy Woj- 
ciech przepisał ponownie Zarzeczewo na siebie w 1837 roku, a w dwa 
lata później zapisał ten majątek nieznanemu bliżej Atanazemu Łempic- 
kiemu, pozostając jednak dożywotnim właścicielem tych dóbr. W 1844 
roku Atanazy Łempicki sprzedał Zarzeczewo Józefie z Su mińskich Wil- 
czewskiej, córce hrabiego Antoniego Sumińskiego. 
W 1834 roku Wojciech Łempicki sprzedał Nasięgniewo Stanisła- 
wowi Miączyńskiemu. 
*AWW Włocławek,KHip.Nasięgniewo, Zarzeczewo; Lista wJaścicieli,nr 306,307; Spis 
szIachty,s.137 i 28(dodatek) wymienia jeszcze syna Wojciecha - Piotra Celestyna. 


I ' 


Feliks Łempicki(12), syn Wojciecha Antoniego nabył od ojca w 
1832 roku dobra Zarzeczewo. Ponieważ nie wypłacił należnej sumy do- 
bra te przeszły ponownie na jego ojca w 1837 roku. Feliksa widzimy 
ponownie w 1845 roku jak kupuje majątek Nowa Wieś za sumę 112 
tys.złp. Właścicielem tych dóbr był do 1874 roku. 
Feliks pozostawił córkę Annę(17), która wyszła za mąż za Stani- 
sława Strzegowskiego. Byli oni właścicielami Nowej Wsi do 1877 roku. 
Majątek wystawiony za długi na licytację przez Towarzystwo Kredyto- 
we Ziemskie kupił Artur Rutkowski ze Szpetala. 


I ' 
I ! 
II 
:1, I 


*AWW Włocławek KHip. Zarzeczewo: AP Włocławek. KHip.Nowa Wieś: Listu TR.s.97. 


Eugeniusz Łempicki(13), syn Wojciecha Antoniego urodził się 
w 1811 r. w Nasięgniewie. Brał udział w powstaniu listopadowym, wal- 
cząc w 18 pułku piechoty. Po upadku powstania wrócił w rodzinne stro- 
ny i w 1832 r. kupił od Klemensa Łempickiego(9) majątek Uniechowo. 
101
>>>
W 1833 roku wziął udział w partyzantce polistopadowej "Zemsty 
Ludu". Dostarczał powstańcom odzież i żywność. Władze rosyjskie zna- 
lazły u niego egzemplarz odezwy do Rosjan, napisanej przez Artura Za- 
wiszę. W listopadzie 1833 roku został postawiony przed sądem. W 1834 
skazano go na osiedlenie na Syberii i utratę praw stanu. Konfiskacie 
uległ również majątek Uniechowo. W 1842 roku został zwolniony z ze- 
słania i oddany pod dozór policyjny. Dalsze jego losy nie są znane. 
"AWKW Włocławek.KHip.Uniechowo: Spis szlachty,s.28(dodatek); Kra j e w s ki. Slow- 
nik,s.197; SpoJeczeństwo. s.50-51,183.231; Uczestnicy. s.279, gdzie dokładna literatura i 
źródła (autor przypuszcza, że Eugeniusz brał udział w powstaniu styczniowym jako na- 
czelnik powiatu gostyńskiego). 


Linia Franciszka(3J 
Franciszek Łempicki(3), naj starszy syn Tomasza znany jest w 
źródłach jako wojski mniejszy rypiński w latach 1765-1776. Po ojcu otrzy- 
mał cZęść Nasięgniewa i Uniechowo. W 1771 roku kupił od Antoniego 
Kuczkowskiego część Zarzeczewa. Ożeniony był dwukrotnie. Z pierw- 
szej żony, Franciszki Orłowskiej pozostawił synów: Sylwestra, Józefa i 
Juliana, nie występujących w źródłach omawianego terenu. Z drugiej 
żony Katarzyny Kuczkowskiej miał synów: Jana(8) i Klemensa(9), którzy 
otrzymali po ojcu majątki w ziemi dobrzyńskiej. 
Franciszek zmarł prawdopodobnie przed 1789 rokiem, gdyż wów- 
czas jako właścicielka Zarzeczewa i Uniechowa występuje jego żona, 
Katarzyna. Zapewne synowie z drugiego małżeństwa byli jeszcze nielet- 
ni. 
"AWKW Włocławek,KHip.Nasięgniewo, Uniechowo, Zarzeczewo; Lauda.s.327; Spis ma- 
jqtków,s.54; Spis szlachty,s.137; B o n i e c k i ,Herbarz,t.15,s.300; U r u s k i . Rodzin a. t. 9, 
s.323; Urzędnicy,nr 1799; Życ h I i ń s k i ,Księga,t.9.s.70. 


Jan Łempicki(8), syn Franciszka, otrzymał po ojcu Uniechowo i 
części Nasięgniewa. W 1821 roku Uniechowo sprzedał swojemu bratu, 
Klemensowi(9). Prawdopodobnie żoną Jana była Joanna Kuczkowska. 
Joanna Łempicka z Kuczkowskich urodziła się w 1785 roku we wsi 
Zaduszniki. W 1833 roku udzieliła pomocy Arturowi Zawiszy i Kali- 
kstowi Borzewskiemu, uczestnikom partyzantki polistopadowej. Przy- 
jęła w swoim domu, dostarczyła żywności i umożliwiła Borzewskiemu 
ponowną ucieczkę za granicę. Zgodnie z orzeczeniem rosyjskiej komisji 
śledczej z grudnia 1833 roku, miała być oddana pod sąd wojenny. Zmar- 
ła w więzieniu w styczniu 1834 roku. 
"AWKW Włocławek.KHip.Nasięgniewo, Uniechowo; Lista wluścicieli.nr 308; Spis szlw:h- 
ty,s.137; Kra j e w s k i ,Slownik,s.197; B o n i e c k i ,Herbarz.t.15,s.309; Spoleczeństwo. 
s.51,333,337,344; Uczestnicy, s.279. 


102
>>>
Dla omawianego okresu XIX i XX wieku autor opracował około 100 bio- 
gramów ziemian 22 ). Niewielką ilość ich ilość znajdujemy również w pra- 
cach T.Chojnickiego i Z.Goździa 231 , R.Piotrowskiego 241 oraz R.Lewandow- 
skiego 251 . 
Kilka rodów ziemiańskich doczekało się już wcześniej odrębnych 
opracowań. Bardzo dokładnie przedstawili historię własnej rodziny G.i 
J. Zielińscy26). Inne rody, mimo że kultywowały tradycję szlachecką, nie 
zdobyły się na wydanie własnych genealogii. W ostatnich latach odręb- 
ne szkice otrzymały rodziny Borzewskich 27J i Chełmickich 26 !. 
Cennym materiałem okazały się również inskrypcje nagrobne z 
cmentarzy ziemi dobrzyńskiej. Materiał ten, zgromadzony w Biurach 
Badań i Dokumentacji Zabytków we Włocławku i Toruniu, nie pozba- 
wiony jest jednak w wielu miejscach niedokładności i pomyłek. Krótką 
analizę tej bazy źródłowej dla województwa włocławskiego przedstawi- 
ła E. Celińska 29 ). 
W przypadku badań genealogicznych często występują w literatu- 
rze dwa błędy, a mianowicie identyfikacja dwóch osób posługujących 
się tym samym imieniem w tym samym czasie oraz rozdwojenie tej sa- 
mej osoby, najczęściej kobiety, która używała dwóch imion lub nazwisk. 
Poszczególne rody zachowywały, czasami na przestrzeni kilkuset lat te 
same imiona. W rodzie Borzewskich często nadawano imię Antoniego 
lub Zdzisława, kilku Pląskowskich w tym samym czasie nosiło imię Igna- 
cy, a w rodzinie Wąsowiczów z J asienia i Aleksandrowiczów z Chełmicy 
od połowy XIX wieku do 1939 roku używano imienia Hipolit. Trudno- 
ści w badaniach sprawiają również częste małżeństwa zawierane w tym 
samym rodzie, zwykle w celu zachowania majątku. 
Praca została pomyślana jako próba połączenia genealogii ziemiań- 
stwa ze słownikiem biograficznym tej grupy społecznej, która miała naj- 
większy wpływ na kształtowanie historii, kultury i gospodarki ziemi 
dobrzyńskiej. Zawiera zdecydowaną większość rodów ziemiańskich 
występujących w po wiecie lipnowskim i rypińskim w XIX i XX wieku. 
22) Zob.S. C a c k o w s k i ,Recenzja pracy M.Krajewskiego,Słownik biograficzny ziemi do- 
brzyńskiej,Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, t.8,1993,S.223-227. 
23) T.Chojnicki, Z.Góźdź,Niepospolici ludzie Lipna i okolic,Lipno 1995; 
Z. G ó ź d ź ,Lipno.Zarys dziejów,Lipno 1991. 
241 R. P i o t r o w s k i ,Biogramy ofiar Selbstschutzu, aneks do pracy A. W i t k o w s ki, 
Nieukarana zbrodnia, Warszawa 1995. 
25) R. L e w a n d o w s k i ,Losy żołnierzy lipnowskich w 11 wojnie światowej,Lipno 1984; 
t e fi Ż e ,Martyrologia powiatu lipnowskiego w latach 1939-1945,Lipno 1984. 
26) G. J . Z i e l i ń s c y, Wiadomość historyczna o rodzie Świnków oraz rodowód pocho- 
dzącej od nich rodziny Zielińskich herbu Świnka,cz.1-3,Toruń 1880-1881. 
27) M. Kra j e w s k i ,Borzewscy herbu Lubicz z Ugoszcza w ziemi dobrzyńskiej,Rypin 1990. 
28) Te n ż e ,O Chełmickich herbu Nałęcz z ziemi dobrzyńskiej,Biuletyn Przewodnicki 
PTTK,nr 53,1988,S.2-6,nr 54,1988,s.5-8. 
29) E. C e I i ń s k a ,Zabytkowe cmentarze w województwie włocławskim,cz.1 i 2,Biuletyn 
Przewodnicki PTTK,1988,nr 57,s.2-8,nr 58,s.6-10. 


g
>>>