Osadnictwo wiejskie województwa pomorskiego od połowy XVI do końca XVII wieku

KRZYSZTOF MlKULSKI 


Osadnictwo wiejskie 
województwa pomorskiego 
od polowy XVI 
do końca XVII wieku 


, 



 ...... '
':. _'.t
 łr.... 
 . :. .-.\ r
--:'- 7 -
._
-
! 
.:. t nu,";, . - '-'..t'1.(., .: . ," -".'. . ,;'" . \ X. J : 
 
.

 ,..&MŃtoNA . 
.' "'
'
 
 ' 

.........,. 

 .,.: ...: . 
" I '\ ';-;7i 
 . :; ... .t,j:\s. v.;
A. j 
..,..../' ....:-:::."" .
 ., . 
 ' .......,'? n ł 
tJ 
. . ,.,. . {

 .!'" 1\, :'h
' 
 ' 
c:.. 
-_:::""lo j,.....;, /.'.\{' v_..
.
,;.')-

 
"ł "', ( ::'\ 
. ".;6f--
 , P. " ';' ł " '\;;..e.. : ,
 '
 . .s 
i......,. 9', ,,
 . ... 


 _--' ",' '., I j.{:
 .' !/:fą:!::::.. 
:::r

i \ 



 t;;. g:A:w-.Ą ł . " 
 . 
. . -

-!:. \ .' ;';' '!l-tł" " '.", . "; . . . 
! .. ł:;:; "- 
 .. . ł -M': 't- '. ....1 li 
 4.-"' ..' , - 
 
. j
 'r'.' . .....,....-1., 
 '.. . ,M- ...... 
 
.-, 
:'.... .. . ... \ -,( 
'......# 1:=' : .


" 
_......". T / 
 . .. __
 
 . .. 
, " "",",-. .. . '. -'---:--- 
 ": "cł.L. ..' ,;łf.'

:'ł':' -;. ,. "" , . ... 
P : 
."" 
f-- 
_.
 .
 .,-..-'{.:':
-.. J.ł':' .
. 
 ,."Ć-.-".
...,.¥
} '--" 
.. .. . '. . '.;;Z - , .JNI... -..,.. _ - -. -..,... 
 
 . ...' 
,q7i',,,,,#,, 
. 
 ,'r'. . \/'. '
""', Lr-)O'v:}, . -
'. '
 :
'
':"_'
' - 
.: 
 '
' l 
"
 1, #fi. ....r'"': 
_ . . . o -,-
 "'-
.- "'"_. 
 ... 
 _ 

'-
.. "" c.-ł... i 
,.. t,,' ,', , ....,...
 
 ." _ ("'Y/_&' 
 
-o 
 -'.._,. _.' oS'- . 
". ::'#fIWI'HNI'.4" _ łiJ
 .... L....£O.",..,--.... "':.ł--:1P- 
 . ",

, ........ ':. .. ';';-"*'41 
P ,':--
-: .
,a 
 f ,..-. '
"" -.' .::;-., .
 . -. 
 $ i . o' f; 0 
 :::-';"', 
o "L"'" 
:: _,,
...,:t.
 . .;. '. " .' 
",', ',' 
 ,-
 ' " j.
. 
 'j'""'" 
 (!,: I' 
'1' '
..;;. ....., /' \.
, ,,_o 
 'o .,....
.I---V- 
 .
 
'..:, - / '; '1.!.
 J - '. 
...
; , '..,,"':..... ' . :- ....'1--.:.,';\,... 'r
' . .r 
 :..,..;:. v 
, '",...,
 ,"4' .. .
, .'H--o.' t J ;1.!, ";; . '. 
- . 

 . ..P,,).... . 
' J \ ,. . ......... - .0' . 'i ..' ."',-." 
- .- . 

'v '() . . -. "\!"\ -.
 .. '", 
\..ś.A ;- /' 
 .:- . - ..
 -
 
-O 
. "t., "t. ,..... .,

... t. 'T. - _ .
. ..:t..... - 
 
- 
.::.. . . 
' 
-':.;
"-v:--:'-
");.
:J ''i'.'""'t .e
 },} '9-
 ["
o 

 ' ., f...'.. "Ił:;?':. .:.., :.
:.. .- .
}). .. , . '('. \ ' .::. .c . . ".
 / '/-; 
 .
'.. ,
. 
. -- 1:'/;' A: 'io'I.
 '.;i.;' - ł .. 
.. o"'
'°;.J..j ':ał. 
 ' r-ł""..' ,.: , h ' '."'f\" 
. ..'ł.Ifr. . .. . ..
..t . 
 .. '" i., . , . . ....: '. '
;.?::.f . ' 
. ' .. .' ..
. .. 
.-:-;.'
,:j. j''.:..-I . '.' .,...,. ;' .. Je, . '.' , ' 
i 
 ,

..
 ':.

t 0/.,7,._..-.... "'
-/.
 " / 
 .'
,II/ . :}
/;':":'
LC "l' 

 "'l'/ 
. \.' .... t_ o.', 
(.....-
' :
 
 t"J :.'


 ., 
.


.;
,
 
.. J 'ł{fc....
..£.........


 . 'I .. -
,"..... 0..1 Li. 


ł:-t- 


,f;*'łł'". 


'Ił;,.f 


ł
rłH,łi ; 


".;1; 1"1' 


TNT
>>>
ROCZNI KI TOWARZYSTWA NAU KOWEGO WTORUNIU 


Krzysztof Mikulski 


OSADNICTWO WIEJSKIE 
WOJEWÓDZTWA 
POMORSKIEGO 
OD POŁOWY XVI 
DO KOŃCA XVII WIEKU 


INT 
TORUŃ 1994
>>>
., 
t 
I 


J 
, 
I 


l
>>>
I 


(1A1 
 1-11 


ROCZNIKI TOWARZYSTWA NAUKOWEGO W TORUNIU 
ROCZNIK 86 - ZESZYT 2 


l1oie.-c.v /1, J t o'L{) I.A - 
,0/;10-0'-: Jk
...- Ca
t.h
 


lo AA .Al (fj, A15" 
/ 


)wJ;;v 


KRZYSZTOF MIKULSKI 


Osadnictwo wiejskie 
województwa pomorskiego 
od połowy XVI 
do końca XVII wieku 


iNT 


TORUŃ 1994
>>>
Redaktor Naczelny Wydawnictw TNT 
Jerzy Zbigniew Maciejewski 


Komitet Redakcyjny 


Przewodniczący: Antoni Czacharowski 


Członkowie 
Jacek Staszewski, Mieczyslaw Wojciechowski 


Projekt obwoluty 
Zygfryd Gardzielewski 


Na obwolucie: 
Fragment mapy Schrottera 
z przełomu XVIII/XlX w. 


Wydanie publikacji do[mansowane 
przez Komitet Badań Naukowych 


ISBN 83-85196-05-6 
ISSN 0082-5522 


{, 1


 


TOWARZYSTWO NAUKOWE W TORUNIU 


Wyd.l Nakład 350 CIZ. 


Zakład PoIisraficmo-Wydawniczy POZKAL 
InowrocIaw, ul KI_ Jalkowlki"l!O 3 


V. JOtJ/OJ
>>>
Wstęp 


. 


l. CEL, PRZEDMIOT I ZAKRES PRACY 


Celem naszej rozprawy jest przedstawienie procesów osadniczych i 
zmian w sieci osiedli wiejskich w województwie pomorskim od 2. połowy 
XVI do końca XVII w. Takie ujęcie tematu wymaga nie tylko zanalizowa- 
nia dwóch skrajnych przekrojów statystycznych, ale też przeprowadzenia 
analizy zachodzących w omawianym okresie przemian jakościowych w osa- 
dnictwie wiejskim. 
Badania historyczno-osadnicze nie zajmują od dłuższego czasu poważ- 
niejszego miejsca w dorobku naukowym polskich historyków. Nie sprecyzo- 
wane do końca metody badań, żmudne poszukiwania archiwalne i problem 
opracowania uzyskanych ze źródeł informacji czyniły z tej gałęzi badań hi- 
storycznych ugór, z rzadka tylko przeorywany przez nielicznych ryzykantów. 
Z zupełnym prawie zastojem badań osadniczych mamy do czynienia od 
początku lat sześćdziesiątych, wraz z odchodzeniem historyków polskich 
od zagadnień społeczno-gospodarczych, dziedziny wcześniej wyraźnie pre- 
ferowanej. 
Dzisiaj, wraz z postępem technicznym i coraz szerszym dostępem do 
techniki komputerowej, również badania historyczne oparte na źródłach ma- 
sowych otrzymują większe szanse rozwoju. Niniejsza praca będzie być może 
zwiastunem dalszych, wciąż doskonalszych metodycznie analiz historyczno- 
osadniczych. 
Zasięgiem naszych badań obejmujemy terytorium województwa pomor- 
skiego w granicach sprzed 1772 r. Jest to więc jednostka administracyjna 
ówczesnej Rzeczypospolitej. W badaniach nad historią osadnictwa spoty- 
kamy się z trojakim podejściem do doboru terytorium do badań: 1) regionu 
geograficznego lub krajobrazowego (badania takie dają możliwość analizy 
rozwoju sieci osadniczej w powiązaniu z jednorodnymi w miarę uwarun-
>>>
kowaniami geograficznymi: osadnictwo leśne, w dolinach rzek) 1; 2) kom- 
plek
u własnościowego (uzależnia się tutaj zasięg badań od przynależności 
terytorium do konkretnego właściciela - zazwyczaj instytucji kościelnej 
lub starostwa, co pozwala analizować wpływ tychże instytucji na kierunki 
rozwoju sieci osadniczej w podległych im dobrach i dokonywać pewnych 
porównall regionalnych, o ile dany kompleks własnościowy obejmowal te- 
reny rozrzucone w różnych prowincjach kraju) 2; 3) jednostki administracyj- 
nej 3. W tym ostatnim przypadku badacze często dobierali, w zależności od 
celu dociekań, bądź współczesne jednostki podziału administracyjnego (dla 
zobrazowania przeszłości osadniczej regionu od czasów najdawniejszych do 
współczesnych), bądź historyczne jednostki administracyjne (dla ukazania 
wewnętrznego zróżnicowania zackodzących w nich procesów osadniczych 
przy jednorodnej w miarę bazie źródłowej i podobnych, obowiązujących 
w przeszłości normach prawnych). Taki też zamysł przyświecał nam przy 
wyborze województwa pomorskiego za przedmiot naszych badań. Była to 
jednostka administracyjna w miarę rozległa, o zróżnicowanej pod względem 
własnościowym strukturze posiadania ziemi, obejmująca regiony geogra- 
ficzne bardzo odmienne pod względem budowy geomorfologicznej i jakości 
gleb. Czynniki te pozwoliły na możliwie wnikliwą analizę wpływu uWa- 
runkowań gospodarczych (jednakowych dla całego terytorium) na rozwój 
osadnictwa w różnych rodzajach własności i w zależności od różnych uwa- 
runkowań geograficznych. 


1 Ten kierunek badali historyczno-osadniczych preferowany jest często przez 
geografów; por. M. D o b r o w o l s k a, Osadnictwo puszczy sandomierskiej 
między Wislą i Sanem, Kraków 1931: t ej ż e, Studia nad osadnictwem w dorzeczu 
Wisioki, [w:] Pamiętnik II Zjazdu Stow. Geografów i Etnografów w Polsce w 
1927 r., t. 2; F. P e r s o w s k i, Osadnictwo w dorzeczu średniego biegu Sanu. Próba 
rekonstrukcji krajobrazu z XV wieku, [w:] Studia z historii spolecznej i gospodarczej 
poświęcone pro! dr F. Bujakotvi, Lwów 1931. 
2 Przykładem tego typu badali może być dogłębna analiza rozwoju sieci osa- 
dniczej w obrębie klucza łowickiego należącego do arcybiskupów gnieźnieńskich 
- J. War ę żak, Osadnictwo kasztelanii lowickiej (1136-1847), cz. l, Łódź 
1952; albo też omówienie rozwoju osadnictwa w calym kompleksie dóbr arcybi- 
skupstwa gnieźnieńskiego - J. T o p o l s k i, Rozwój latyfundium arcybiskupstwa 
gnieźnieńskiego od XVI do XVIII wieku, Poznań 1955. 
3 Do najważniejszych prac poświęconych osadnictwu badanemu w ramach hi- 
storycznych jednostek administracyjnych zaliczyć należy prace: K. J. H ł a d y ł o- 
w i c z, Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV do 
XIX wieku, Lwów 1932; P. S z a f r a n, Osadnictwo historycznej Krajny tli XVI- 
XVIII w. (1511-1772), Gdallsk 1961; A. F a s t n a c h t, Osadnictwo ziemi 
sanockiej w latach 1340-1650, Wrocław 1962. 


4
>>>
Zasięg chronologiczny pracy uzależniony jest częściowo od czasu po- 
wstania podstawowych źródeł. Za cezurę początkową przyjęliśmy lata 
1565-1570, z których pochodzą pierwsze lustracje królewszczyzn woj. po- 
morskiego oraz pierwszy zachowany rejestr poboru łanowego 4, który stał 
się podstawą naukowego ujęcia statystyczno-kartograficznego całych Prus 
Królewskich 5. 
Cezura końcowa zbiega się w czasie z początkiem wojny północnej, 
która objęła swoim zasięgiem również Pomorze Gdańskie, doprowadzając 
do kolejnej fali zniszczeń. Cezura ta wyznacza równocześnie moment 
najgłębszego kryzysu demograficznego i ekonomicznego na omawianym 
terytorium w czasach nowożytnych. Tym samym określa ona koniec 
jednego z cyklów koniunkturalnych feudalizmu na badanym terytorium, 
charakteryzującego się współistnieniem form organizacji produkcji na wsi 
charakterystycznych dla epoki feudalnej jak też narastających elementów 
gospodarki preindustrialnej. 
W końcu XVII w. powstało kilka źródeł, które mogą posłużyć za 
podstawę do zbudowania przekroju osadniczego. Pierwszym z nich jest 
taryfa podatkowa z 1682 r., która zawiera co prawda tylko lakoniczne dane 
o sytuacji gospodarczej omawianych osiedli, ale daje też w miarę pełny 
ich wykaz i ukazuje ich rodzaj gospodarczy 6. Dane tej taryfy można we- 
ryfikować w oparciu o rejestr pogłównego z 1662 r., a w szczególności o 
poprzedzające jego powstanie tzw. popisy księże, zachowane dla znacznej 
części parafii województwa 7. Kolejnym typem źródeł dla tego okresu są 


4 Lustracja województwa pomorskiego 1565, wyd. S. H o s z o w s k i, Gdańsk 
1961; Lustracja województw malborskiego i chełmińskiego 1565, Gdańsk 1961; Lu- 
stracja województw malborskiego i chełmińskiego 1570, Gdańsk 1962: te dwie 
ostatnie zawierają opisy osiedli polożonych w woj. pomorskim, a należących do 
starostw grudziąckiego, rogozińskiego i borzechowskiego; Źródła dziejowe, t. 23: 
Polska pod względem geograficzno-statystycznym, t. 12: Prusy Królewskie, wyd. 
I. T. B a r a n o w s k i, \Varszawa 1911. 
5 Atlas historyczny Polski. Seria B: Mapy przeglądowe. Prusy Królewskie w 
drugiej połowie XVI wieku, opr. M. B i s k u p przy współudziale L. K o c a, 
\Varszawa 1961; M. B i s k u p, A. T o m c z a k, Mapy województwa pomorskiego 
w drugiej połowie XVI wieku, Roczniki TNT, R. 58: 1953, z. 1, Toruń 1955. 
6 Taryfy podatkowe Ziem Pruskich z 1682 roku, wyd. S. K ę t r z y ń s k i, 
Fontes TNT, t. 5, Toruń 1901. 
7 Archiwum Glówne Akt Dawnych, Archiwum Skarbu Koronnego (dalej cyt. 
AGAD ASK), Dział l, nr 52: Rejestry poborowe woj. chełmińskiego z r. 1570 i 
rejestr poboru pogłównego (Prus Królewskich) z r. 1662; nr 147: Rejestr poboru 
pogłównego (popisy księże) woj. pomorskiego z 1662 r. 


5
>>>
wizytacje archidiakonatu pomorskiego z lat 1686/7, 1701/2 i 1711 8. Wszy- 
stkie te źródła masowe, uzupełnione innymi, drobniejszymi materialami (in- 
wentarze starostw, dóbr biskupich), pozwoliły na opracowanie stanu sieci 
osadniczej w woj. pomorskim około 1700 r. - a więc niejako w przededniu 
wojny północnej. 
Przyjęte cezury czasowe ukierunkowaly nasze badania na analizę prze- 
mian zachodzących w sieci osadniczej w okresie największego rozkwitu 
gospodarczego na ziemiach polskich w czasach nowożytnych (przełom 
XVI/XVII w.), a następnie w czasach kryzysu gospodarczego, pogłębianego 
zniszczeniami kolejnych wojen polsko-szwedzkich, których głównym tea- 
trem były Prusy Królewskie 9. W całym tym okresie interesował nas nie 
tyle bezpośredni wpływ zniszczeń materialnych na obraz sieci osadniczej, 
co bardziej długotrwale procesy osadnicze, których działanie poprzez wojny 
było jedynie wzmagane lub opóźniane. 


2. ZAŁOŻENIA TEORETYCZNE PRACY 


W badaniach historyczno-osadniczych od dłuższego czasu już operuje 
się bardzo niejednorodnym systemem pojęć i definicji dotyczących ich pro- 
blematyki. Historia osadnictwa jest traktowana bądź jako część składowa 
geografii historycznej, bądź geografii osadnictwa. Wśród historyków nie ma 
zgodności co do samej definicji osadnictwa, czego przykładem może być to- 
czona na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych dyskusja na temat 
pojęcia i zakresu badań historyczno-osadniczych między S. Zajączkowskim 
i K. Buczkiem 10. Pierwszy z nich, upraszczając nieco, starał się spro- 


8 Archiwum Diecezji Chełmińskiej w Pelplinie (dalej cyt. ADCh), Dział Geda- 
nensia, nr 20 a-b: wizytacja archidiakonatu pomorskiego z 1686-1687 r.; nr 24-25: 
wizytacja archidiakonatu pomorskiego z lat 1701-1703; nr 26: wizytacja archidia- 
konatu pomorskiego z lat 1710-1711. 
9 Problem zniszczeń wojennych dla Prus Królewskich opracował S. H 0- 
S Z o w s k i, Zniszczenia w czasie wojny szwedzkiej na terenie Prus Królewskich, 
[w:] Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655-1660, Warszawa 1957, t. 2, 
s. 383-426. 
10 S. Z a j ą c z k o w s k i, W sprawie przedmiotu i problematyki badań nad 
dziejami osadnictwa, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (dalej cyt. KHKM), 
R. 4: 1956, z. 2, s. 205-239; t e n ż e, Z zagadnień teoretycznych historii osadnictwa, 
ibid., R. 8: 1960, z. 3, s. 361-372; K. B u c z e k, O teorii badań historyczno- 
osadniczych, Kwartalnik Historyczny, t. 65: 1958; t e n ź e, Kilka uwag o zaga- 
dnieniach teoretycznych badań historycznych w ogóle, a historyczno-osadniczych 
w szczególności, KHKM, R. 10: 1962, nr 1-2, s. 15-31. 


6 


'I
>>>
wadzić proces osadniczy do ewidencjonowania pojawiających się punktów 
osadniczych, drugi - traktował osadnictwo" jako formę nie administracyjnej 
organizacji gospodarki zmieniającej się w zależności od warunków miejsca i 
czasu" 11. Wydaje się, że w przypadku definicji S. Zajączkowskiego mamy 
do czynienia z wyraźnym zwężeniem problematyki badań historyczno- 
osadniczych, w przypadku zaś definicji K. Buczka - z rozszerzeniem ich 
zakresu, zbyt szerokim, obejmującym, naszym zdaniem, całą problematykę 
badań historii społeczno-gospodarczej. 
W naszych badaniach staraliśmy się określić zakres analizy osadniczej 
niejako pośrodku dwóch przytoczonych definicji. Nie rezygnując z analizy 
powstawania i przekształcania się osiedli ludzkich w pewnym, dłuższym 
przekroju czasowym, staraliśmy się też pamiętać o zmieniających się w 
tym czasie formach organizacji gospodarki, która dostosowywała zakres 
działalności gospodarczej człowieka do zmieniających się warunków tech- 
nicznych, klimatycznych, demograficznych i ekonomicznych. Kluczowym 
elementem tej analizy jest jednak osiedle, traktowane jako organizacyjna 
jednostka gospodarczej działalności grupy ludzkiej 12. 
Uznaliśmy też za celowe ograniczenie zakresu problematyki historycz
 
no-osadniczej jedynie do zagadnień społeczno-gospodarczych, rezygnując 
np. z postulowanych przez geografię historyczną badań kształtów wsi, roz- 
mieszczenia gospodarstw i układu gruntów, a także z prób odtwarzania 
form tzw. krajobrazu naturalnego 13. Elementem dominującym w naszych 


11 S. Z aj ą c z k o w s k i, W sprawie przedmiotu, s. 221 n.; K. B u c z e k, O 
teorii badań, s. 72. 
12 Odmienne stanowisko w sprawie trwałości osady (osiedla) w systemie feudal- 
nym zajął A. P o ś p i e c h w pracy Majętności na sprzedaż. Szlachecki han- 
del ziemią i przemiany struktury majątkowej w powiecie kaliskim w latach 1580- 
1655, Wrocław 1989; sugeruje on, że na badanym terenie jadnostki majątkowe 
(składające się z wielu cząstek wsi) charakteryzowały się większą trwałością aniżeli 
jednostki osadnicze (osiedla). Analiza ta jednak, dotycząca przede wszystkim han- 
dlu majętnościami, nie została pogłębiona analizą kartograficzną i trudno ocenić 
wpływ zauważonego przez autora zjawiska na zmienność granic osiedli. W każdym 
razie w Prusach Królewskich osiedla wiejskie charakteryzowały się w okresie feudal- 
nym dużą trwałością, która pozwala na przyjęcie tej właśnie jednostki osadniczej 
za podstawę badań. 
13 Zagadnienia te zostały omówione dość wyczerpująco w pracach: 
M. K i e ł c z e w s k a-Z a l e s k a, O powstaniu i przeobrażaniu kształtów 
wsi Pomorza Gdańskiego, Warszawa 1956; a jeśli chodzi o próby odtworzenia kraj- 
obrazu naturalnego i pierwotnego zasięgu lasów: O. S c h l ii t e r, Wald, Sumpt 
und Siedelungsland in Altpreussen vor der Ordenszeit, Halle 1921 (zalączona mapa 
obejmuje tez znaczną część Pomorza Gdańskiego) oraz K. Ś l a s k i, Zasięg lasów 


7
>>>
III 
I 


.... 


rozważaniach będzie natomiast analiza struktury gospodarczej osiedli, eko- 
nomicznych uwarunkowań rozwoju sieci osadniczej i przemian struktural- 
nych w grupie osiedli zastanych i istniejących przez cały okres objęty ba- 
daniami. 
Takie potraktowanie tematu wymaga rozbudowania aparatu pojęć, 
którymi będziemy się posługiwali w dalszej części pracy dla przedstawienia 
gospodarczej struktury osiedli wiejskich. Charakterystyka poszczególnych 
typów osiedli została zaczerpnięta z pracy S. Cackowskiego o struktu- 
rze społeczno-gospodarczej wsi województwa chełmhiskiego w XVIII w. 14 
Wyróżnił on ze względu na formy osadnicze następujące typy osiedli: fol- 
warki bez wsi, wsie folwarczne i bezfolwarczne, małe osiedla rolnicze zwane 
koloniami-pustkowiami oraz nierolnicze osiedla samotnicze lub jednodwor- 
cze, np. karczmy, młyny, osiedla leśnicze itp. 15 
Do tego zestawienia dodaliśmy też, uznając widoczną odrębność 
typologiczną, takie formy osiedli, jak: wsie zagrodnicze, wsie podmiejskie, 
wsie rezydencjalne, wsie i osiedla rybackie, zamki i klasztory. Sama kon- 
cepcja podziału osiedli wiejskich na różne formy osadnicze i gospodarcze 
znalazła odbicie w podstawie źródłowej naszych badań. Spotykamy bowiem 
w niej określenia poszczególnych osiedli mianem: wsi, folwarku, pustkowia, 
wsi rybackiej itp. Takie zróżnicowanie funkcji osadniczych i gospodarczych 
osiedli uznaliśmy za bardzo pomocne w próbie odtworzenia gospodarczej 
struktury sieci osadniczej w XVI i XVII w. oraz zmian, które w tej struk- 
turze następowały. 
Ze względu na charakter gospodarczy osiedli wyróżniliśmy następujące 
typy: 
- osiedla rolnicze i hodowlane 
- osiedla rzemieślniczo-handlowe 
- osiedla podmiejskie i o charakterze administracyjnym 
- osiedla rybackie. 
W stosunku do nowo powstających osiedli śródleśnych zastosowano nie- 
jako podwójną klasyfikację. Analizowaliśmy formę osadniczą danego osie- 
dla w momencie jego powstania i ostateczną formę osadniczą, jaką osiedle 
uzyskało w końcu XVII lub na początku XVIII w. Ze względu na charak- 
ter gospodarczy osiedli śródleśnych w momencie założenia należy dodać do 


Pomorza w ostatnim tysiącleciu. Przegląd Zachodni. R. 7: 1951, t. 2, s. 207-263. 
14 S. C a c k o w s k i, Struktura społeczna i gospodarcza wsi województwa 
chełmińskiego w okresie pierwszego rozbioru Polski. Osadnictwo i ludność chłopska, 
Toruń 1985. 
15 Ibid., s. 63-71. 


8 


1 11
>>>
wyżej wymienionych grup "osiedla związane z eksploatacją lasów", które 
jednak z czasem przekształcane były w typowe małe osiedla rolnicze. Stąd 
w analizie struktury gospodarczej w końcu XVII w. wszystkie osiedla, 
których powstanie związane było z eksploatacją lasów, zaliczono do osiedli 
rolniczych. 
W ramach wymienionych wyżej typów osiedli można wyróżnić dalsze 
ich rodzaje. W śród osiedli rolniczych można wyróżnić, ze względu na formę 
organizacyjną produkcji rolniczej: 
1) folwark - osiedle, które charakteryzowało się występowaniem fol- 
warku jako dominującej formy użytkowania ziemi i brakiem podstawo- 
wej warstwy kmieci - gburów. Nie wykluczało to jednak funkcjonowania 
obok folwarku wielu nawet rodzin drobnych rolników i chłopów bezrolnych, 
którzy byli ekonomicznie związani z folwarkiem. Do grupy tej zaliczyliśmy 
również takie osiedla, w których obok folwarku funkcjonowały 1-2 gospo- 
darstwa chłopów pełnorolnych, uznając takie przypadki za fazę przejściową 
na drodze do zupełnej likwidacji własności chłopskiej (por. wykaz osiedli); 
2) wieś z folwarkiem - osiedle, w którym obok folwarku istniały samo- 
dzielne gospodarstwa chłopskie, a chłopi drobnorolni lub bezrolni powiązani 
byli bądź z folwarkiem, bądź z gospodarstwami chłopskimi; 
3) wieś - osiedle, w którym dominowały gospodarstwa kmiece - gbur- 
skie, a nie było folwarku. Zamieszkujący w takim osiedlu chłopi drobnorolni 
lub bezrolni powiązani byli z gospodarstwami swych pełnorolnych sąsiadów. 
O zaliczeniu danego osiedla do tej kategorii decydowało też kryterium stanu 
prawnego: istnienie samorządu wiejskiego, występowanie urzędu sołtysa, 
wspólny przywilej osadniczy, wreszcie sama klasyfikacja osiedla w źródłach. 
Ze względu na wyraźne podobieństwo, jeśli chodzi o wielkość i liczbę sa- 
modzielnych gospodarstw jako specyficzną odmianę tej kategorii osiedla 
uznano tzw. wieś drobnoszlachecką, w której istniało 3 i więcej gospo- 
darstw drobnej szlachty, uprawianych przez nią przy pomocy czeladzi; 
4) pustkowie - małe osiedle rolnicze, powstałe zazwyczaj w XVI- 
XVII w., głównie na terenach podleśnych, charakteryzujące się niewielkimi 
rozmiarami (jednodworcze, rzadziej większe) i brakiem samorządu wiej- 
skiego. Pustkowia na terenach podleśnych powstawały często na miejscu 
hut szkła i smolarni (por. niżej); 
5) kolonię (przysiółek) - małe osiedle rolnicze, powstałe na skutek roz- 
padu organizacji gromadzkiej większych osiedli lub z powodu ograniczonych 
możliwości dalszej rozbudowy ze względów fizjograficznych, np. na tere- 
nach podmokłych. W XVII w. nazwą tą określiliśmy głównie małe osiedla 
olenderskie, powstające w dolinie i delcie Wisły, których ze względu na ich 
rozmiary nie można zaliczyć do kategorii wsi. 


9
>>>
6) osiedle hodowlane - osiedle, w którym głównym ZajęCiem mie- 
szkańców był wypas i hodowla bydła (w woj. pomorskim większość tego 
typu osiedli to owczarnie). 
Do grupy osiedli rzemieślniczo-handlowych zaliczyliśmy: 
7) osiedle młyńskie - zazwyczaj jednodworcze osiedle, w którym 
podstawą utrzymania było przetwórstwo zboża lub inna gałąź rzemiosła z 
napędem wodnym (tartacznictwo, folusznictwo, przetwórstwo żelaza i me- 
tali kolorowych itp.); 
8) osiedle karczmarskie - wyodrębnione geograficznie osiedle usługowe, 
jedno- lub kilkudworcze, charakteryzujące się dominacją karczmy-szynku 
czy też zajazdu. 
Do grupy osiedli podmiejskich i o charakterze administracyjnym zali- 
czyliśmy: 
9) wieś podmiejską - specyficzny rodzaj osiedla, występujący w naj- 
bliższej okolicy Gdańska. Podstawowym zajęciem ludności było rzemiosło, 
chociaż do poszczególnych domostw należały też małe gospodarstwa rolne. 
Wsie podmiejskie, należące zazwyczaj do innego rodzaju własności niż 
miejska, charakteryzowały się znaczną liczbą mieszkańców, zwartą dosyć 
zabudową w bezpośredniej bliskości z samym miastem od zachodniej i 
południowo-zachodniej strony; 
10) wieś zagrodniczą - osiedle, które charakteryzowało się dominacją 
małych gospodarstw rolnych (zagrodniczych), bez występowania Qbok nich 
folwarku i gospodarstw kmiecych. Geneza powstania tych osiedli nie jest 
jasna: mogły one pełnić funkcje handlowe i usługowe wobec okolicznych 
wsi (funkcje przedmiejskie), stanowić konkurencję dla rzemiosła miejskiego 
(wsie takie powstały w pobliżu miast) lub wreszcie stanowić rezerwuar pra- 
cowników najemno-pańszczyźnianych dla pobliskich folwarków; 
11) wieś rezydencjalna - specyficzny rodzaj osiedla wiejskiego, związany 
również z najbliższymi okolicami Gdańska. Wsie takie rozwinęły się na 
miejscu wcześniejszych wsi kmiecych, w których gospodarstwa rolne zostały 
wykupione przez mieszczan i przekształcone w rezydencje podmiejskie, 
obok których prowadzono też produkcję rolną; 
12) zamek (zamek z folwarkiem) i klasztor (osiedle klasztorne z fol- 
warkiem) - te dwa różne pod względem genezy i przynależności 
własnościowej rodzaje osiedli posiadały bardzo podobne funkcje gospodar- 
cze. W obu przypadkach stanowiły one siedziby rozbudowanej administra- 
cji dominalnej (starościńskiej, klasztornej), z którą złączone było istnienie 
osiedla produkcyjnego, jak folwarku, gospodarstw chłopskich, rzemiosła. 
Do grupy osiedli rybackich zaliczyliśmy: 
13) wsie i osady rybackie - osiedla, w których podstawowym zajęciem 


10 


, 
l, 


-
>>>
--- 


mieszkańców był połów ryb. Wsie takie powstawały nad morzem, ale także 
w pobliżu śródleśnych jezior oraz nad Wisłą. Mogły rozwinąć się w osiedla 
wielodworcze (dlatego wsie rybackie) lub też funkcjonować jako małe osie- 
dla jednodworcze (osady). Ze względu na niewielką ich liczbę w analizie 
statystycznej traktujemy je łącznie. 
Wreszcie do specyficznej grupy osiedli, których powstanie związane było 
z eksploatacją lasów zaliczyliśmy: 
14) osiedle hutnicze - osiedle związane z produkcją szkła i wyrobów 
szklanych, występujące na Pomorzu Gdańskim już w średniowieczu, w 
XVI-XVII w. głównie na Pojezierzu Kaszubskim. Po wyeksploatowaniu 
znajdujących się w pobliżu zasobów gliny i drzew (opal, a zarazem źródło 
potażu) osiedla takie przekształcano w pustkowia rolnicze; 
15) osiedle smolarskie - osiedle zakładane przez producentów smoły i - 
rzadziej - węgla drzewnego, uzyskiwanych z karczów, tj. pozostałości po 
wyrębach puszczy. Często, po usunięciu karczów z najbliższego otoczenia 
smolarni, podejmowano na uzyskanym w ten sposób areale uprawę zbóż. 
Większość smolarni również z czasem przekształcona została w osiedla rol- 
nicze, z tym że żywotność tych zakładów rzemieślniczych była z reguły 
dłuższa aniżeli hut szkła; 
16) osiedle leśnicze - małe osiedle śródleśne, powstałe jako miejsce za- 
mieszkania służby leśnej. Zazwyczaj w zamian za dozorowanie lasów pra- 
cownicy ci otrzymywali prawo do wykarczowania części drzew i podjęcia 
uprawy ziemi. 
Wymienione wyżej rodzaje i typy gospodarcze osiedli nie wyczerpują 
zagadnienia i pozostawiają wiele kwestii dyskusyjnych. Dotyczy to 
szczególnie osiedli o bardziej skomplikowanym charakterze gospodarczym i 
rozbudowanej strukturze społecznej mieszkańców (np. Orunia, Skórcz) 16. 
W tym miejscu staraliśmy się jedynie zasygnalizować pewne możliwości 
analizy i opracować w miarę wyrazisty schemat, który może posłużyć za 
podstawę do badań nad rozwojem sieci osadniczej i przebiegiem procesów 
osadniczych w XVI-XVII w. 


16 W Oruni w 1611 r. (Archiwum Państwowe w Gdańsku, - dalej cyt. APG 
- 300 R, A/l, k. 337v) mieszkało obok 15 gburów 53 zagrodników, z których 
zapewne większość zajmowała się działalnością pozarolniczą; w Skórczu w 1570 r. 
(Źródła dziejowe, s. 178) poza gburami odnotowano w rejestrze 30 zagrodników, 9 
rzemieślników itd. - byla to największa wieś w woj. pc 'JIOfskim poza najbliższymi 
okolicami Gdańska. 


11
>>>
I 
I 


. 


3. METODA BADAŃ 


II 


Równie skomplikowana, jak prezentowana powyżej teoria badań 
historyczno-osadniczych, wydaje się metodyka tych dociekań. W dotych- 
czasowych opracowaniach z zakresu historii osadnictwa zwracano uwagę na 
wiele metod badawczych, wysuwając na plan pierwszy to retrogresję, to 
metodę kartograficzną, w zależności od celu i zakresu badań. 
Niewątpliwie za podstawową metodę badań historyczno-osadniczych 
uznać należy metodę retrogresji, czyli poznawania zasięgu osadnictwa na 
podstawie późniejszych, w miarę pełnych przekazów źródłowych i cofaniu 
się w przeszłość, do okresów słabiej udokumentowanych źródłowo. Punktem 
wyjścia naszych badań był koniec XVIII w., z którego pochodzi pierwsze, 
w miarę pełne ujęcie kartograficzne sieci osadniczej Pomorza Gdańskiego 11 
oraz wykazy osiedli zawarte w tzw. katastrze fryderycjańskim z 1772 r. 18, 
wizytacji archidiakonatu pomorskiego z 1780 r. 19, wreszcie ujęcia miej- 
scowości przez Goldbecka z 1789 r. 20 
Stan sieci osadniczej z końca XVII w. uzyskano poprzez eliminację tych 
osiedli, które powstały po 1700 r., a o których brak wzmianek w źródłach 
XVII-wiecznych. Często nieujmowanie danego osiedla, szczególnie w reje- 
strach podatkowych z XVI i XVII w., nie przesądzało o jego nieistnieniu 
w tym czasie. W stosunku do wielu drobnych osiedli młyńskich, karczmar- 
skich, pustkowi i przysiółków stosowano zasadę odnotowywania wiadomości 
o nich przy sąsiednim, większym osiedlu 21. 


11 L. S c h r  t t e r, Karte von Ostpreussen nebst Preussisch Lithauen und 
Westpreussen nebst dem Netzedistrickt [...] 1796-1802, Berlin 1803"...1810. 
18 Deutsches Zentralarchiv Abteilung Merseburg, II Hauptabteilung Generaldi- 
rektorium, Abteilung 9 - Westpreussen und Netzedistrickt, Materien, Titel XCIII, 
Kontributions Kataster; por. S. C a c k o w s k i, Z dziejów polityki ekonomicznej 
pruskiego absolutyzmu. Kataster podatkowy z r. 1772/7 dla ziem pierwszego zaboru 
pruskiego, Zeszyty Naukowe UMK w Toruniu, Nauki Humanistyczno-Społeczne, 
z. 24, Historia III, s. 41-76. 
19 ADCh, Dział Gedanensia, nr 68-72: wizytacja archidiakonatu pomorskiego z 
lat 1780-82. 
20 J. F. G o l d b e c k, Volstćindige Topographie des K onigreichs Preussen, 
Bd. 1-2, Knigsberg 1785, Leipzig 1789. 
21 Dla ukazania zjawiska przytaczamy kilka przykładów z pow. świeckiego: młyn 
Tleń, znany z lustracji 1565 (Lustracja woj. pom. 1565, s. 180), podano w re
 
jestrze poborowym z 1570 r. przy szlacheckim osiedlu Trzebciny (Źródła dzie- 
jowe, s. 191); inny młyn Żur, podany w lustracji jako Ruda Spławie (Lustracja 
woj. pom. 1565, s. 171), w rejestrze podano przy tymże Spławiu. Podobnie w re- 
jestrze razem ujęto Biechowo z Biechówkiem, Luszkowo z Luszkówkiem, Pniewno 


12 


l 
--
>>>
----- 


; . 


W trakcie badań nad osadnictwem woj. pomorskiego w XVI-XVII w. 
zauważyliśmy, że kwerendy źródłowej do tego zagadnienia nie można ograni- 
czyćjedynie do okresu bezpośrednio objętego tematem pracy i późniejszego. 
Rozwój sieci osadniczej musi być analizowany w długich przedziałach czaso- 
wych, aby nawet cząstkowy efekt tej pracy mógł mieć poważniejsze walory 
naukowe. Stąd obok metody retrogresji zastosowano metodę porównawczą. 
Stan sieci osadniczej z 2. połowy XVI w. porównaliśmy z wynikami badań 
nad osadnictwem w XIV-XV w. na tym terenie 22, weryfikując też pewne 
wcześniejsze ustalenia w oparciu o podstawowe żródła, pomocne dla od- 
tworzenia sieci osadniczej z XV w. 23 Działania takie były konieczne ze 
względu na pomijanie w źródłach XVI-wiecznych wielu osiedli istniejących 
wcześniej i później 24. 
Bardzo pomocna okazała się przy wstępnej analizie sieci osadniczej me- 
toda kartograficzna. Stałe nanoszenie danych na mapę roboczą i kontro- 
lowanie efektów kwerendy źródłowej w oparciu o tę mapę pozwoliło nam 
uniknąć wielu błędów w interpretacji źródeł i identyfikacji wymienianych 
w nich osiedli. Ujęcie kartograficzne pozwoliło wreszcie na prezentację wy- 
ników naszej pracy w sposób czytelny i na analizę przestrzenną rozwoju 
sieci osadniczej w XVI-XVII w. 
Ważną rolę w kwerendzie osadniczej odegrały też badania toponoma- 
styczne. Wiele nazw osiedli uległo w ciągu swojego istnienia poważnym 
przemianom. W dołączonym do prac spisie staraliśmy się podać dzisiejsze 
brzmienie ich nazw z zaznaczeniem mian stosowanych wcześniej. W przy- 
padku osiedli zaginionych podawaliśmy nazwę historyczną, uwzględniając 


I 


I 


II 


z Jarzębieńcem (Pniewenkiem). Podobne przykłady można mnożyć dla innych 
powiatów woj. pomorskiego. 
22 M. G r z e g o r z, Struktura administracyjna i własnościowa Pomorza 
Gdańskiego pod rządami Zakonu Krzyżackiego w latach 1309-1454, Toruń 1987; 
t e n ż e, Osady Pomorza Gdańskiego w latach 1309-1454, Warszawa 1990. 
23 Cytowana wyżej praca zawiera w części szczegółowej (wykazie miejscowości) 
wiele niedomówień, głównie ze względu na skrótowy charakter zawartych tam in- 
formacji. W związku z tym konieczna była kwerenda w Das Grosse Zinsbuch 
des Deutschen Rittersorden /1414-1438/, hrsg. von P. G. T h i e I e n, Mar- 
burgfLahn 1958; Das Zinsbuch Bischof Johannes Kropidłos von Włoclawek von 
Beginn des 15: Jahrhunderts, hrsg. von P. K r i e d t e; Jahrbuch fur die Geschichte 
Mittel- und Ostdeutschlands, 22: 1973, s. 1-109; Księga komturstwa gdańskiego, 
wyd. K. C i e s i e l s k a i I. J a n o s z -B i s k u p o w a, Fontes TNT, t. 70, 
Warszawa 1985. 
24 Problem osiedli pominiętych w rejestrze z 1570 r. por. M. B i s k u p, 
A. T o m c z a k, op. cit., s. 11-12. 


13
>>>
II 


II 


II 


II 
" 
I 


II 

 - 


ewentualne jej warianty i odmiany. Bardzo pomocne w tych bada- 
niach, obok dawnych spisów i słowników nazw miejscowych Pomorza 
Gdańskiego 25, okazały się prace z serii "Pomorskich monografii topono- 
mastycznych" 26. 


Ze względu na duży zasięg terytorialny naszych badań i znaczną liczbę 
analizowanych osiedli konieczne było zastosowanie metod statystycznych do 
opisu i analizy omawianej zbiorowości. 


4. STAN BADAŃ 


Stan badań nad historią osadnictwa w Polsce i Prusach Królewskich 
był już kilkakrotnie w literaturze prezentowany. Historię rozwoju badań 
historyczno-osadniczych w Polsce przedstawił, przy okazji swoich dociekań 
teoretycznych o przedmiocie i problematyce badań nad dziejami osadnic- 
twa, S. Zajączkowski 27. Najważniejsze pozycje dotyczące dziejów osa- 
dnictwa w Prusach Królewskich zestawił dwukrotnie, w szerszym zresztą 
kontekście społeczno-gospodarczym, S. Cackowski 28. Wreszcie w ostat- 
nich latach, przy okazji badań nad osadnictwem na Pomorzu Gdańskim 
w średniowieczu, bardzo drobiazgowego przeglądu literatury, szczególnie 
polskich i niemieckich monografii regionalnych, dokonał M. Grzegorz 29. 


Z prac nie ujętych w tych zestawieniach wymienić należy szereg prac 
E. Bahra dotyczących przemian osadniczych w wybranych rejonach Pomo- 


25 M. B a r, W. S t e p h a n, Die Ortsnameniinderungen in Westpreussen 
gegeniiber dem Namenbestande der polnischen Zeit, Danzig 1912; S. R o s p o n d, 
Skorowidz nazw geograficznych Polski Zachodniej i północnej, t. 1-2, Wrocław 195L 
26 E. B r e z a, Toponimia powiatu kościerskiego, Gdańsk 1974; J. T r e d er, 
Toponimia powiatu puckiego, Gdańsk 1977; H. Gór n o w i c z, Toponimia Powiśla 
Gdańskiego, Gdańsk 1980; H. B u g a l s k a, Toponimia bylych powiatów gdańskiego 
i tczewskiego, Wrocław 1985; H. Gór n o w i c z, Toponimia powiatu starogardz- 
kiego, Wrocław 1985; E. Jak u s-B o r k o w a, Toponimia powiatu świeckiego, 
Wrocław 1987. Nazwy osiedli istniejących do dzisiaj podawaliśmy według brzmie- 
nia w Wykazie urzędowych nazw miejscowości w Polsce, t. 1-3, Warszawa 1980. 
27 S. Z aj ą c z k o w s k i, W sprawie przedmiotu, passim. 
28 S. C a c k o w s k i, Gospodarstwo wiejskie w dobrach biskupstwa i kapituły 
chełmińskiej w XVII-XVIII w., cz. 1: Gospodarstwo chłopskie, Roczniki TNT, 
R. 64: 1959, z. 2, Toruń 1961, s. 1-25; t e n ż e, Struktura społeczna i gospodarcza, 
s. 7-14. 
29 M. G r z e g o r z, Struktura administracyjna i własnościowa, s. 5-23. 


14
>>>
-- 


rza Gdańskiego 30 oraz publikację J. Milewskiego zawierającą zarys dziejów 
osiedli dawnego powiatu starogardzkiego 31. 
Wskazać należy również badania S. Mielczarskiego nad zasięgiem rynku 
zbożowego 32 i S. Gierszewskiego nad rolą gospodarczą małych miast po- 
morskich 33. Prace te są pomocne przy omawianiu ekonomicznych czyn- 
ników wpływających na przekształcenia i kierunki rozwoju osadnictwa. 
Wiele dla zrozumienia powstawania osiedli karczmarskich wnosi praca 
M. Szczepaniaka 34. 
Z nowszych (po 1960 r.) opracowań dotyczących historii osadnictwa na 
innych ziemiach polskich wymienić trzeba prace: P. Szafrana poświęconą 
osadnictwu Krajny 35, A. Fastnachta omawiającą osadnictwo ziemi sa- 
nockiej 36, wreszcie artykuły B. Janiszewskiej-Mincer, J. Wiśniewskiego, 
K. Heymanowskiego i N. Ciwoniuk dotyczące rozwoju osadnictwa na wy- 
branych, mniejszych terytoriach 37. 


30 E. B a h r, Siedlungsvorgange des 16. bis. 18. Jahrhunderts im Gebiet des ehe- 
maligen Deutschordensamts Schoneck, Zeitschrift fiir Ostforschung, Jg. 16: 1967, 
s. 266-325; t e n ż e, Das Gebiet Kischau und seine Siedlungen in 15. bis 18. Jah- 
rhundert, Beitrage zur Geschichte Westpreussens, Nr 2, Miinster 1969, s. 12-46; 
t e n ż e, Das Gebiet des ehemaligen Ordenspflegeramts Ossiek und sein Sie- 
dlungsausbau bis zum Ausgang des 18. Jahrhunderts, Zeitschrift fUr Ostforschung, 
Jg. 21, H. 1: 1972, s. 70-94; t e n ż e, Landliche Siedlungen im Gebiet der ehe- 
maligen Komturei Mewe von 15. bis zum Ausgang des 18. Jahrhunderts, Beitrage 
zur Geschichte Westreussens, Nr 4, Miinster 1973, s. 33-109; t e n ż e, Das Gebiet 
Bordzichow am mittleren Schwarzwasser und seine Siedlungen bis zum Ausgang 
des 18. Jahrhunderts, ibid. Nr 3, Leer 1980, s. 107-137. 
31 J. M i l e w s k i, Dzieje wsi powiatu starogardzkiego, Gdańsk 1968. 
32 S. M i e l c z a r s k i, Rynek zbożowy na ziemiach polskich w drugiej połowie 
XVI i pierwszej połowie XVII wieku. Próba rejonizacji, Gdańsk 1962. 
33 S. G i e r s z e w s k i, Struktura gospodarcza i funkcje rynkowe miejszych 
miast województwa pomorskiego w XVI i XVII wieku, Gdańsk 1966. 
34 M. S z c z e p a n i a k, Karczma, wieś, dwór. Rola propinacji na wsi 
wielkopolskiej od pol. XVII do schylku XVIII w., Warszawa 1977. 
35 P. S z a f r a n, Osadnictwo historycznej Krajny; warto odnotować również 
inną pracę tego badacza, która ujmuje też problemy osadnictwa: Żulawy Gdańskie 
w XVII wieku, Studium z dziejów społecznych i gospodarczych, Gdańsk 1981. 
36 A. F a s t n a c h t, op.cit. 
37 B. J a n i s z e w s k a-M i n c e r, Osadnictwo ziemi waleckiej do pocz. XVI w., 
Materialy Zachodniopomorskie, t. 11: 1965, s. 587-645; K. H e y m a n o w s k i, 
Rozwój sieci osadniczej w dobrach kampinoskich od polowy XV do polowy XIX w., 
KHKM, R. 17: 1969, nr 3, s. 417-429; N. C i won i u k, Rozwój osadnictwa 
w starostwie jalowskim od XVI do końca XVIII wieku w świetle toponimii, ibid., 
R. 31: 1983, nr l, s. 3-25; J. W i ś n i e w s k i, Dzieje osadnictwa w pow. augu- 


15
>>>
II 


Podsumowując dotychczasowy dorobek nauki w odniesieniu do inte- 
resującego nas tematu, musimy zauważyć znaczną lukę chronologiczną 
w badaniach nad osadnictwem wiejskim Prus Królewskich, w tym także 
woj. pomorskiego. O ile doczekały się już opracowania dzieje osadnictwa 
na tym terenie w średniowieczu oraz w ujęciu statystycznym w 2. połowie 
XVI w., o tyle dalsze śledzenie jego rozwoju możliwe jest tylko przez pry- 
zmat niemieckich i - ostatnio - polskich opracowań stanu sieci osadniczej w 
końcu XVIIIw. Stąd konieczność podjęcia badań nad osadnictwem XVII- 
wiecznym, które mogą wyjaśnić genezę i przebieg zmian w sieci osadniczej, 
których efekty znamy z opracowań dla końca XVIII w. 
Brak również w dotychczasowych pracach badań wskazujących na 
oddzialywanie przemian ekonomicznych w kraju na przeobrażenia osadni- 
cze, szczególnie w XVII w. Ukazywany w literaturze wpływ zniszczeń wo- 
jennych na zmiany struktury gospodarczej osiedli wiejskich, pozbawiony 
analizy innych, "pokojowych" czynników wpływających na przeobrażenia 
wewnątrz osiedli, wyolbrzymiał znaczenie klęsk elementarnych w rozwoju 
gospodarczym Prus Królewskich 38. 
Słabo naświetlone zostaly w dotychczasowych opracowaniach kierunki 
rozwoju osadnictwa na Pomorzu Gdańskim w czasach nowożytnych. Poza 
artykułem K. Ślaskiego omawiającym zagadnienia osadnictwa śródleśnego 
na tym terenie, problemy te nie były dotychczas badane 39. 
Biorąc pod uwagę ukazany wyżej stan badań nad osadnictwem wiejskim 
woj. pomorskiego w XVI-XVIII w., wydaje się konieczne podjęcie badań 
nad określonym przez nas w temacie zagadnieniem. 


5. PODSTAWA ŹRÓDŁOWA 


Badania nasze, ze względu na ich szeroki zakres chronologiczny i tery- 
torialny, staraliśmy się oprzeć przede wszystkim na źródłach obejmujących 
całość lub też większość omawianego terytorium, aby uzyskać wymaganą 
przy tego typu analizach porównywalność danych. Dlatego też podstawowe 


stowskim od XV do końca XVIII W., [w:] Studia i materialy do dziejów Pojezierza 
Augustowskiego, Białystok 1967, s. 13-294. 
38 S. H o s z o w s k i, op. cit., s. 388, upatruje np. w zniszczeniach wojennych 
przyczyny ubytku gburów w dobrach królewskich. 
39 K. Ś l a s k i, Zaludnienie puszcz Polski zachodniej w okresie do XIV w., 
Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, t. 16: 1954; t e n ż e, Osadnictwo 
'- w puszczach województwa pomorskiego w XV-XVIII wieku, KHKM, R. 11: 1963, 
s. 235-247. 


16 


II
>>>
źródła stanowią: rejestry podatkowe, lustracje królewszczyzn, inwentarze 
dóbr ziemskich, kontrakty osadnicze i dzierżawne, wizytacje kościelne. 
W trakcie prac wykorzystaliśmy rejestry podatkowe z lat: 1570/1, 
1648, 1656, 1662 i 1682 40. Na szczególną uwagę, ze względu na bogac- 
two zawartych w nich informacji, zasługują: wielokrotnie już wykorzy- 
stywany w badaniach rejestr poboru łanowego z 1570/1 r. oraz rejestr 
podatku pogłównego wraz z poprzedzającymi jego powstanie tzw. popisami 
księżymi z 1662 r. Szczególnie to ostatnie źródło przynosi olbrzymią wiedzę 
o strukturze społecznej, a co za tym idzie, i gospodarczej ujętych w popisach 
miejscowości. Do omawianej grupy źródeł zaliczyć też należy wyzyskane z 
ksiąg miejskich gdańskich zestawienia podatkowe dla wsi należących do 
Gdańska 41 oraz zeznania podatkowe szlachty z 2. połowy XVII w. z ksiąg 
miejskich kościerskich i świeckich 42, które posłużyły następnie za podstawę 
do sporządzenia taryfy podatkowej z 1682 r. 
W badaniach wykorzystano także wszystkie zachowane lustracje kró- 
'lewszczyzn woj. pomorskiego z lat 1565, 1570, 1624, 1664 oraz, dla 
porównania i sprawdzenia, z 1765 r. 43 Wszystkie te lustracje, poza 
ostatnią, są opublikowane i były już wykorzystywane w badaniach hi- 
storycznych. Przynoszą one wiadomości o miejscowościach stanowiących 
własność królewską na terenie woj. pomorskiego oraz informacje o rodza- 
jach osiedli, ich przekształceniach, genezie powstania itp. 
Kolejną grupą źródeł były inwentarze dóbr ziemskich, wytwarzane 


40 Źródła dziejowe; Regestr poboru podwoynego dn 25 III 1648..., 
wyd. W. K ę t rz y ń s k i, Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, 
t. 6, Poznań 1871; Riksarkived Stockholm, Preuss. Rakenskaper v. Karls X Gu- 
stavs..., Verzeihnis der Huefen undt Poboren zahl in Preussen Pommerellen und 
Kassuben 1656 (mikrofilmy tej taryfy w posiadaniu TNT); AGAD, ASK, dz. I, 
nr 52,147: rejestr pogłównego z 1662 r.; Taryfy podatkowe Ziem Pruskich z 1682 r., 
wyd. S. K ę t r z y ń s k i, Fontes TNT, t. 5, Toruń 1901. 
41 APG, Akta m. Gdańska, 300 R, A/I-4, 7. 
42 ADCh, Dział Varia, księga ławnicza Świecia 1: zeznania podatkowe szlachty 
z 1669 r. 
43 Lustracja woj. pom. 1570; Lustracja woj. malb. i chełm. 1570 (zawiera dane 
dla pomorskich części starostw grudziądzkiego i rogozińskiego oraz lustrację sta- 
rostwa borzechowskiego i tucholskiego); Lustracja województw Prus Królewskich 
1624, wyd. S. H o s z o W s k i, Gdańsk 1967; Opisy królewszczyzn w województwach 
chełmińskim, pomorskim i malborskim w 1664 r., wyd. J. P a c zk o w s k i, Fon J ' 
tes TNT, t. 32, Toruń 1938; AGAD, ASK, dz. XLVI, t. 39: Lustracja powiatów 
świeckiego, tucholskiego i człuchowskiego; t. 36: Lustracja pow. mirachowskiegp; 
t. 37: Lustracja pow. puckiego; t. 38: Lustracja pow. tczewskiego, nowskiego i 
gdańskiego. . 


17 


...... "" Toru.,i\) 


- 


....
>>>
II 


szczególnie przez instytucje kościelne i starostów. Do tej grupy zaliczyć 
należy publikowane inwentarze dóbr biskupstwa włocławskiego 44, inwen- 
tarz dóbr arcybiskupstwa gnieźnieńskiego z 1511 r. 45, inwentarze starostw 
puckiego i kościerskiego z XVII W. 46, wreszcie skromny inwentarz opackich 
dóbr pogódkowskich z 1624 r. 47 Wykorzystano też liczne nie publikowane 
inwentarze dóbr królewskich z XVII i początku XVIIIw. 48 
Szczególnie ważną grupą źródeł dla odtworzenia rozwoju sieci osadniczej 
były nie publikowane w większości i słabo wykorzystywane w literaturze wi- 
zytacje kościelne. Poza wizytacjami archidiakonatu pomorskiego z końca 
XVI w. 49 i wizytacją archidiakonatu kamieńskiego z 1653 r. 50, wydanymi 
w serii "Fontes TNT", w archiwum diecezjalnym w Pelplinie przechowy- 
wane są szczególnie cenne dla końca XVII w. wizytacje archidiakonatu 
pomorskiego z lat 1686/7, 1701/2, 1711 i 1728 51, zawierające wiadomości 
o nazwach, własności, rodzaju i przynależności administracyjnej osiedli. Ich 
analiza pozwala uzyskać w miarę pełny obraz rozwoju sieci osadniczej i jej 
stanu w końcu XVII w. 
Wykorzystano również znaczną liczbę kontraktów osadniczych i 


44 Inwentarz dóbr i dochodów biskupstwa włocławskiego z r. 1534, wyd. 
B. U l a n o w s k i, Kraków 1916; Inwentarz dóbr stołowych biskupstwa 
włocławskiego z r. 1582, wyd. L. Ż y t k o w i c z, Fontes TNT, t. 37, 
Toruń 19
3; Inwentarz dóbr i dochodów biskupstwa włocławskiego z r. 1598, 
wyd. L. Z y t k o w i c z, Fontes TNT, t. 36, Toruń 1950; Inwentarze dóbr 
stołowych biskupstwa włocławskiego z XVII w., wyd. L. Ż y t k o w i c z, Fontes 
TNT, t. 38, Toruń 1957. 
45 Visitationes bonorum archiepiscopatus necnon capituli Gnesnensis saeculi 
XVI, ed. B. U l a n o w s k i, Kraków 1920. 
46 Inwentarze starostw puckiego i kościerskiego z XVII w., wyd. G. L a b u d a, 
Fontes TNT, t. 39, Toruń 1954. 
47 Inwentarz opackich dóbr pogódkowskich z 1624 r., wyd. W. O d y n i e c, 
Rocznik Gdański, (dalej cyt. RG), t. 33: 1973, s. 127-138. 
48 Wykorzystano m.in. inwentarz dóbr rzucewsko-wejherowskich z 1711 r. 
(AGAD, Archiwum Radziwiłłów, dz. XVII, t. 132), inwentarz starostwa kiszew- 
skiego z 1725 r. (Archiwum Państwowe w Poznaniu, Archiwum Skórzewskich z 
Czerniejewa, t. 158), inwentarze starostwa tucholskiego z 1603 i 1632 r., inwentarz 
starostwa czluchowskiego z 1610 r. itd. 
49 Visitationes Archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozdraiewski Vladisla- 
wiensi et Pomerania e episcopo Jada, wyd. S. K uj o t, Fontes TNT, t. 1-3, Toruń 
1897-1899. 
..50 Monumenta veturiosa ad archidiaconatum Camenensem pertinantia, 
,wyd. P. P a n s k e, Fontes TNT, t. 11-15, Toruń 1907-1911. 
51 Por. przypis 8, wykorzystano też wizytację archidiakonatu pomorskiego z 
1728 r. (ADCh, Dział Gedanensia, nr 40). 


18 


II
>>>
dzierżawnych, przechowywanych głównie w archiwach gdańskim oraz byd- 
goskim, jak też opublikowanych 52. Źródła te pozwoliły na ustalenie dla 
znacznej liczby osiedli czasu nadania pierwszego przywileju bądź zawar- 
cia pierwszego kontraktu osadniczego. Szczególnie ważny był ten typ 
źródeł dla naszych wysiłków podjętych w celu odtworzenia rozwoju sieci 
osadniczej w posiadłościach ziemskich miasta Gdańska oraz w dobrach 
niektórych instytucji kościelnych. Bardzo ważną rolę odegrały również 
w naszych badaniach źródła kartograficzne. Jedynym z podstawowych 
źródeł do retrospektywnej analizy rozwoju sieci osadniczej były mapy z 
tzw. atlasu Schroettera z przełomu XVIII/XIX w., w tym również ich pier- 
wowzory - mapy rękopiśmienne w skali 1:50000, przechowywane w Biblio- 
tece Gdańskiej PAN 53. Wykorzystano również bogaty zbiór map i planów, 
głównie dotyczących dóbr ziemskich Gdańska z XVII-XVIII w., przechowy- 
wanych w tejże bibliotece i w archiwum gdańskim 54. Szczególnie przydatna 
w naszych badaniach okazała się mapa Berndta z około 1600 r., ukazująca 
ówczesny stan zasiedlenia rejonu Szkarpawy 55. 
Ponadto wykorzystano liczne jednostkowe przekazy zawarte w wydaw- 
nictwach źródłowych ("Fontes TNT"), czasopismach i monografiach po- 
wiatów. Przejrzano i wciągnięto do kartoteki osadniczej informacje o osie- 
dlach z licznie zachowanych dla woj. pomorskiego ksiąg miejskich, akt kla- 
sztorów i dóbr szlacheckich, przechowywanych w archiwach w Gdańsku, 
Bydgoszczy, Pelplinie i Toruniu. Pełny wykaz źródeł zamieszczono na 
końcu pracy. Do pracy dołączony zostal również spis osiedli, które uznano 
za istniejące w końcu XVII w. Osiedla są w nim pogrupowane według 
przynależności do poszczególnych jednostek administracyjnych, rodzajów 
własności, podziału na istniejące w 1570 r. i założone później. Obok nazwy 
(nazw) osiedli spis będzie zawierał informacje o ich rodzaju gospodarczym 
w XVI i w XVII w. (w stosunku do osiedli istniejących przed 1570 r.), ro- 
dzaju gospodarczym nowych osiedli w momencie ich powstania i w końcu 
XVII w., dacie ich pojawienia się w źródłach. 


52 Wymienić tu należy zespół dokumentów do dziejów wsi pomorskich w APG; 
oraz Documenta capitaneatus Slochoviensis (1471-1770), wyd. P. P a n s k e, 
Fontes TNT, t. 28, Toruń 1935. 
53 Biblioteka Gdańska PAN, zbiór kartograficzny, por. J. S z e l i g a, Pierw- 
sza szczególowa mapa pólnocno-wschodniej Polski, Zeszyty geograficzne WSP w 
Gdal1sku, R. 11, s. 79-101. 
54 Omówienie map i planów okolic Gdańska w: J. S z e l i g a, Rozwój kartografii 
Wybrzeża Gdańskiego do roku 1772, Wrocław 1982. 
55 APG, 300,MP /354-355: Berndt, Szkarpawa 1600 r. 


19
>>>
r 


Rozdział I 


WOJEWÓDZTWO POMORSKIE DO KOŃCA XVII WIEKU. 
ŚRODOWISKO GEOGRAFICZNE, TERYTORIUM, 
PODZIAL Y ADMINISTRACYJNE I STOSUNKI 
WLASNOŚCIOWE 


A. Środowisko geograficzne 


III 


W badaniach osadniczych nie może być pominięte środowisko geogra- 
ficzne. Było ono bowiem w czasach feudalnych jednym z głównych ele- 
mentów kształtujących sieć osadniczą i wpływających na kierunki rozwoju 
osadnictwa. Wpływ ten uwidaczniał się szczególnie w uzależnieniu zasięgu 
sieci osiedli rolniczych od geomorfologicznej budowy terenu. Zbieżność 
między występowaniem konkretnych form morfologicznych a zasięgiem 
zwartych kompleksów osadniczych wykazała dla okresu do końca XV w. 
M. Kiełczewska-Zaleska l. /Zwarte osadnictwo rolnicze objęło w średnio- 
wieczu na Pomorzu Gdańskim przede wszystkim obszary moreny dennej, 
w mniejszym zaś stopniu znacznie żyźniejsze, ale trudniejsze do uprawy, 
tereny dolin i pradolin rzecznych. Zupełną prawie anekumeną pozostawały 
natomiast tereny sandrowe i obszary wysoczyzn moreny czołowej 2. 


II 
I 


Z analizy rozmieszczenia osiedli w XV w. można wysnuć wniosek, 
że przy podejmowaniu decyzji o założeniu wsi brano pod uwagę przede 
wszystkim dostępność terenu dla ówczesnych narzędzi rolniczych. Jakość 
gleby odgrywała rolę drugorzędną, głównie dlatego, iż w ciągu kilkunastu 
czy może nawet kilkudziesięciu lat od wzięcia danego terenu pod uprawę 
nagromadzone tam powierzchniowe zapasy próchnicy zapewniały w miarę 
przyzwoite, jak na owe czasy, plonowanie. Nieurodzajność gleb ujawniała 
się więc znacznie później, wraz z wyczerpywaniem się płytkich zasobów 
próchniczych. 
Przypuszczenia takie potwierdza pośrednio fakt pojawienia się w końcu 
średniowiecza (XIV-XV w.) tzw. łanów pustych czy też opuszczania całych 
wsi. Z analizy rozmieszczenia osiedli opuszczonych przed połową XVI w. 


l M. K i e ł c z e w s k a-Z a l e s k a, O powstaniu, s. 136 D. 
2 Ibid., s. 139-141. 


-
>>>
wynika, że zdecydowana ich większość położona była na krańcach zwar- 
tych kompleksów osadniczych, na glebach słabych albo bardzo trudnych do 
uprawy (kamienistych, bagiennych, zalewanych przez Wisłę) 3. 
Ten ścisły związek zasięgu sieci osadniczej z podłożem geomorfologicz- 
nym dotyczył wyłącznie osiedli rolniczych. Inne osiedla (np. młyńskie, ry- 
backie, karczmarskie, związane z eksploatacją lasów) powstawały także na 
terenach nieurodzajnych i utrzymywały się na nich ze względu na swoją 
specjalizację gospodarczą 4. Zależność ich usytuowania od środowiska geo- 
graficznego związana była z innymi jego elementami, a mianowicie z szatą 
roślinną, siecią wodną, przebiegiem głównych szlaków komunikacyjnych. 
Stąd też wynika potrzeba uchwycenia oddziaływań wspomnianych wyżej 
elementów środowiska geograficznego na rozwój sieci osadniczej. 


1. BUDOWA GEOMORFOLOGICZNA 


Dotychczasowy stan wiedzy pozwala wyróżnić na obszarze dawnego 
województwa pomorskiego występowanie 4 głównych form geomorfologicz- 
nych: moreny dennej, moreny czołowej, dolin i pradolin rzecznych oraz 
sandrów 5. 
Obszary moreny dennej obejmują dość zwarte terytorium w północnej 
i środkowej części Pomorza Gdańskiego, poczynając od wybrzeża Bałtyku 
aż po Parchowo, Kościerzynę i Nowe na południu. Na północy obszary 
moreny dennej rozdzielone są głebokimi i bagiennymi dolinami i pradoli- 
nami rzek nadmorskich, w wyniku czego powstał na tym terenie ciąg tzw. 
kęp: żarnowiecka, sławoszyńska, swarzewska, pucka, oksywska i redłowska 6. 
Występujące tu gleby zaliczane są do gleb żyznych 7. 


3 Najwięcej osiedli opuszczonych w XVI w. odnotowaliśmy na wysoczy- 
znach moreny czołowej na Pojezierzu Kaszubskim. Ponadto można zaobserwować 
częstsze występowanie tego typu osiedli na skrajach zwartych skupisk osadniczych 
- na granicy terenów morenowych z lasami (np. Borami Tucholskimi). Dokładny 
wykaz osiedli opuszczonych zob. przypisy 17-32 do rozdzialu II. 
4 M. K i e ł c z e w s k a-Z a l e s k a, O powstaniu, s. 142. 
5 Ogólny opis szkicu geomorfologicznego Prus Królewskich w: Prusy Królewskie 
w drugiej połowie XVI wieku, s. 22 n; oraz B. A u g u s t o w s k i, Pomorze, 
Warszawa 1977, s. 29 n. - podaje on dokładną charakterystykę geomorfologiczną 
poszczególnych krain geograficznych Pomorza. 
6 Ibid., s. 44. 
7 N a obszarze kęp nadmorskich występują gliny zwałowe lekkie, średnie i ciężkie, 
a tamtejsze gleby zaliczane są dzisiaj do II i IV klasy bonitacyjnej: Pobrzeże 


21
>>>
IIII 


Poniżej pradoliny Redy-Leby morena denna staje się podstawą kraj- 
obrazu Pomorza Gdańskiego, ze wzrastającym w części zachodniej udzialem 
wzniesień czolowomorenowych. Pod względem jakości gleb obszar ten cha- 
rakteryzuje się przewagą żyznych gleb brunatnych w pasie nadwiślańskim, a 
gleb średniourodzajnych i nieurodzajnych w zachodniej części. W okolicach 
Gniewu występują nawet rzadko spotykane na Pomorzu Wschodnim tzw. 
czarne ziemie 8. W opracowaniach geograficznych omawiane terytorium 
zaliczane jest do dwóch jednostek: Pojezierza Kaszubskiego i Pojezierza 
Starogardzkiego 9. 
Na poludnie od linii Parchowo-Kościerzyna-Nowe rozpoczynają się 
rozlegle tereny sandru pomorskiego, który wyraźnie rozdziela moreny po- 
morskie na część pólnocną i poludniową. Sandr wąskimi językami wrzyna 
się wzdluż dolin rzecznych glęboko w obszary moreny dennej, dochodząc 
do Świecia, a w okolicach Tucholi przekraczając nawet granice dawnego 
woj. pomorskiego. Tereny te charakteryzują się bardzo nieurodzajnymi gle- 
bami, które do dzisiaj porastają zwarte kompleksy leśne, określane mianem 
Borów Tucholskich 10. 
Na linii Lipusz-Bialy Bór oraz w okolicach Brus, Wiela i Czerska 
wyrastają spod powierzchni sandru liczne ciągi moreny czolowej i dennej o 
nieco urodzajniejszych glebach 11. 
Morena denna staje się znowu podstawą krajobrazu na poludniowych 
krańcach dawnego województwa. Tworzy tu ona rozlegle tereny, poprze- 
dzielane ramionami sandru zalegającego wzdluż dolin rzecznych. Większe 
pasy moreny dennej ciągną się od Czarnego do Konarzyn, od Lędyczka 
po Chojnice, na zachód od Tucholi, wokól Byslawia i Cekcyna, wreszcie 
na zachód i pólnoc od Świecia. Tereny te wyróżniają się żyznymi glebami 
gliniastymi 12. 


II 


Pomorskie, praca zbiorowa pod red. B. A u g u s t o w s k i e g o, Wrocław 1984, 
s. 152-153 (mapa gleb) i 159 (kompleksy przydatności rolniczej gleby). 
8 B. A u g u s t o w s k i, Pomorze, s. 68. 
9 Ibid., s. 51-54, opis geomorfologiczny Pojezierza Kaszubskiego i Starogardz- 
kiego. 
10 Ibid., s. 58-59. 
11 M. K i e ł c z e w s k a-Z a l e s k a, O powstaniu, s. 143. 
12 B. A u g u s t o w s k i, Pomorze, s. 58, opis Pojezierza Krajeńskiego. 
Charakterystykę drugiej jednostki geograficznej tu wspomnianej - Równiny Świec- 
kiej (Wysoczyzny Świeckiej) podaje B. A u g u s t o w s k i na s. 59-60. Tereny te 
zajmują gleby bielicowe wytworzone z gliny zwałowej oraz z piasków naglinowych, 
charakteryzujące się znaczną żyznością - zalicza się je do III i IV klasy bonitacyjnej 
(ibid., s. 65), a przy odpowiednim nawożeniu nawet do klasy II. 


22 


I 
--
>>>
- 


Zupełnie odmienną pod względem krajobrazu część Pomorza Gdańskie- 
go stanowi pas nizin nadmorskich i dolina Wisły 13. Są one oddzielone 
od omówionej wyżej części Pomorza stromymi terasami, dochodzącymi 
do kilkudziesięciu metrów wysokości. Na północy do owych nizin za- 
liczyć należy, oprócz wąskiego pasa nadbrzeżnych piasków wydmowych 
tworzących Mierzeję Helską i Mierzeję Wiślaną, bagienne doliny Piaśnicy i 
Czarnej Wody (tzw. Błota Karwieńskie i Bielawskie) oraz pradolinę Redy- 
Leby. Pas nizinny zwęża się w okolicach Gdyni, ciągnie dalej na południe 
wąskim obniżeniem nadmorskim, by w okolicach Gdańska ponownie rozsze- 
rzyć się w rozległą deltę Wisły - Żuławy 14. Do dawnego woj. pomorskiego 
należała jedynie część tego regionu - tzw. Żuławy Gdańskie oraz rejon 
ujścia Szkarpawy i Wisły Królewskiej do Zalewu Wiślanego 15. 
Nieco na północ od Tczewa dolina Wisły zwęża się i ciągnie dalej na 
południe wzdłuż rzeki. Jedynie na kilku odcinkach terasy rozdzielające 
dolinę rzeczną od terenów morenowych oddalają się od rzeki, tworząc 
szersze pasy nizinne: w okolicach Walichnowów (nieduża tzw. Nizina 
Walichnowska między Tczewem a Gniewem), na południe od Nowego aż 
po Sartawice (tzw. Nizina Sartawicko-Nowska) i na południowy zachód 
od Świecia 16. W dolinach i pradolinach w północnej części Pomorza 
Gdańskiego zalegają gleby torfowe, na które osadnictwo wkroczyło dopiero 
w końcu XVI w. 
Żuławy i dolina Wisły posiadają bardzo żyzne gleby - mady rzeczne. 
Gleby te były jednak jedynie częściowo wykorzystywane w średniowieczu 
ze względu na częste wylewy rzeki i wymywanie gleby oraz depresyjny 
charakter obszarów u ujścia Szkarpawy. Dopiero sprowadzenie osa- 
dników olenderskich, budowa wałów ochronnych i skomplikowanego sy- 


13 Charakterystykę geograficzną tych regionów zawierają monografie: Po- 
brzeże Pomorskie; oraz Dolina Dolnej Wisly, praca zbiorowa pod red. 
B. A u g u s t o w s k i e g o, Wroclaw 1982. 
14 Podobny opis tej krainy zawiera pozycja: Żuławy Wiślane, praca zbiorowa 
pod red. B. A u g u s t o w s k i e g o, Gdańsk 1976. 
15 Rozwój posiadłości ziemskich Gdańska omówiony został m.in. w pracy Hi- 
storia Gdańska, t. 2 1454-1655, po
 red. E. C i e ś l a k a, Gdańsk 1982, s. 33 n. 
16 Nizina Walichnowska stanowi część mezoregionu zwanego Kwidzyńską Doliną 
Wisły, Nizina Sartawicko-Nowska wchodzi w skład Basenu Grudziądzkiego, zaś 
nizinna część, położona na południe od Świecia, należy do tzw. Fordońskiej Doliny 
Wisły. Położone po lewej stronie Wisły części jej doliny uzupełniają obniżenia po 
stronie prawej. Są to od południa: Basen Unisławski, Basen Grudziądzki i Basen 
Kwidzyński oraz obniżenie na północ i północny-wschód od Chełmna. Podzial 
regionalny Doliny Dolnej Wisły został omówiony szeroko w pracy Dolina Dolnej 
Wisly, s. 227 n. 


23 


- 


...
>>>
,II 


stemu odwadniającego spowodowała pełne zagospodarowanie tych terenów, 
poczynając od połowy XVI w. 17 


2. ZASIĘG LASÓW 


11I11 


Województwo pomorskie należało do terenów silnie zalesionych. Lasy 
dominowały zdecydowanie, szczególnie w zachodniej i południowej jego 
części, nad terenami uprawnymi. Do obszarów bezleśnych zaliczyć można 
jedynie wspomniane wyżej kępy moreny dennej na północy, Żuławy, dolinę 
Wisły oraz pas żyznych ziem ciągnących się równolegle do doliny Wisły od 
Gdańska po Nowe. Okolice Skarszew, Kościerzyny, Starogardu, Świecia, 
Tucholi, Chojnic, Człuchowa i Debrzna określić można jako tereny o 
względnej równowadze lasów i ziem uprawnych w XVI w., a w pozostałej 
części województwa zdecydowanie dominowały w tym czasie lasy 18. 
N a interesującym nas terytorium można wyróżnić kilka większych kom- 
pleksów leśnych. N a obszarze nizin nadmorskich lasy porastały wydmy 
Mierzei Helskiej i Wiślanej. Znaczną część dawnego powiatu puckiego 
zajmowała tzw. Puszcza Darżlubska z przewagą lasów liściastych 19. Dalej 
na południe od doliny Redy rozpościerały się zwarte dosyć pasma lasów 
środkowej (kaszubskiej) części Pomorza Gdańskiego, sięgające na południu 
po okolice Gdańska (tzw. Las Oliwski), Skarszew, Stężycy i Gowidlina. 
Były to głównie lasy liściaste z przewagą buka, dębu i grabu, poprzerywane 
w części wschodniej nasilającym się zwartym osadnictwem 20. Niewielkie 
połacie lasów sosnowych znajdowały się w okolicach Przetoczyna, Góry i 
Wejherowa, o czym świadczą występujące tam nazwy miejscowe (Sosnowa 
Góra, Sosna, Borowo). 
N aj większym kompleksem leśnym tego regionu były, i są do dzi- 
siaj, Bory Tucholskie wraz z lasami północnej części dawnego powiatu 
człuchowskiego, których zasięg pokrywał się niemal dokładnie z zasięgiem 
sandrów pomorskich. Bory Tucholskie zajmowały około 30% ogólnej po- 
wierzchni dawnego woj. pomorskiego. Przeważały tu lasy iglaste z dużym 


II 


II 
II 
II 


17 Omówienie historii budowy obwałowaii i kanałów odwadniających na 
Żuławach zawiera praca: H. B e r t r a m, W. L a B a u m e, D. K l o e p p e ł, 
Das Weichsel - Nogat - Delta, Danzig 1924. 
18 Hipotetyczny zasięg łasów w XVIII w. przedstawiony został na mapie głównej, 
załączonej do niniejszej pracy. Podobnej rekonstrukcji dokonał M. B i s k u p w 
Atlasie, por. Prusy Królewskie w drugiej polowie XVI w., s. 26-27 i mapa główna. 
19 Pobrzeże Pomorskie, s. 295 n. 
20 Pojezierze Kaszubskie, s. 182 n., 191 n. 


24 


III I 
.......
>>>
udzialem sosny i wytępionego do dzisiaj prawie zupełnie cisu 21 Na 
obrzeżach zwartych kompleksów leśnych rosły też dęby, brzozy i graby, 
o czym świadczą nazwy osiedli: Dąbrówka, Dąbrowa, Brzeziny, Brzeźno, 
Grabowo, Grabowa Buchta itp. 22 
Las stanowił początkowo naturalną barierę dla rozwoju osadnictwa. 
W miarę jednak zagospodarowywania obszarów bezleśnych człowiek coraz 
częściej wkraczał na obszary leśne, szukając nowych terenów pod zasiedle- 
nie, a także niezbędnego surowca budowlanego i przemysłowego, jakim było 
drewno. Historycy osadnictwa, a także geografowie, wielokrotnie podejmo- 
wali badania mające na celu określenie zasięgu tzw. puszczy pierwotnej, 
będącej równocześnie granicą rozwoju najstarszego osadnictwa 23. 
W średniowieczu karczowanie i przemysłowa eksploatacja lasów stały 
się, obok osuszania terenów podmokłych i zalewowych, głównym źródłem 
pozyskiwania nowych terenów uprawowych. W pierwszym rzędzie osadnic- 
twem objęte zostały tereny dawnych lasów liściastych, położone na lep- 
szych glebach 24. Nasilenie ingerencji człowieka w szatę leśną Pomorza 
Gdańskiego nastąpiło w XIII-XIV w., w związku z szybkim wzrostem demo- 
graficznym i gospodarczym tej dzielnicy. Wraz z rozwojem miast i handlu 
hanzeatyckiego wzrastało zapotrzebowanie na drewno do budowy domów, 
statków, a także na produkty wytwarzane z drewna czy też z udziałem 
drewna, jak dziegieć, smoła, potaż czy szkło 25. Kres temu ożywieniu 
położył kryzys gospodarczy, który ogarnął Europę w XV w. Eksploatacja 
lasów uległa poważnemu zahamowaniu, a nawet dochodziło do poszerzania 
powierzchni puszczy kosztem wycofującego się ze słabszych gleb leśnych 
osadnictwa. 
Ożywienie gospodarcze XVI w. ponownie nasiliło zainteresowanie mie- 
szkańców tego regionu surowcami leśnymi. Drewno i produkty leśne staly 
się drugim co do znaczenia, po zbożu, asortymentem zyskownego eks- 
portu do Europy zachodniej przez Gdańsk 26 Na niespotykaną skalę 


21 B. A u g u s t o w s k i, Pomorze, s. 314. 
22 Nazwy te występują na północnym i północno-wschodnim obrzeżu Borów Tu- 
cholskich, w sąsiedztwie terenów morenowych, oraz we wnętrzu Borów w okolicach 
o przewadze lepszych gleb, również na podłożu morenowym. 
23 Dla obszaru Pomorza zob. K. Ś l a s k i, Zasięg lasów Pomorza w ostatnim 
tysiącleciu, Przegląd Zachodni, R. 7: 1951, t. 2, s. 207-263. 
24 K. Ś l a s k i, Zaludnienie puszcz Polski zachodniej w XV-XVIII wieku, s. 81 n. 
25 Rozwój średniowiecznego hutnictwa szkła na Pomorzu omówił M. G r z e- 
g o r z, Niektóre aspekty badań nad szklarstwem w świetle informacji pisanych, 
Acta Universitatis Nicolai Copernici, Archeologia, t. 12: 1987. 
26 Historia Pomorza, t. 2, cz. 1, pod red. G. L a b u d y, Poznań 1976, s. 275. 


25
>>>
rozwinął się wyrąb lasów, produkcja smoły, szkła itp. 27 Eksploatacji lasów 
nie wstrzymało tym razem kolejne europejskie załamanie gospodarcze z 
XVII W., które szczególnie mocno uwidoczniło się w Polsce. Zmniejszający 
się popyt na zboże właściciele i dzierżawcy lasów próbowali rekompen- 
sować poprzez sprzedaż produktów leśnych, co powodowało kolejne nasi- 
lenie wyrębu drzew. 
Lasy pomorskie w ciągu XVI i XVII w. pozostawały głównym źródłem 
pozyskiwania drewna i jego przetworów dla rynku gdańskiego. W ślad za 
trzebieżą lasów postępowało zazwyczaj osadnictwo rolnicze. Szczególnie 
poważne rozmiary osiągnęło w XVII w. zasiedlanie terenów poleśnych w 
środkowej części woj. pomorskiego, mniejsze zaś były postępy osadnictwa 
w Borach Tucholskich. Zadecydowały o tym zapewne warunki glebowe.. 
O ile na Pojezierzu Kaszubskim zasiedlano tereny moreny czołowej i den- 
nej o glebach w miarę urodzajnych, o tyle w Borach Tucholskich rozwój 
założonych już nawet przysiółków rolniczych uniemożliwiało bardzo szyb- 
kie wyjaławianie się gleby 28. Stąd, mimo prowadzonych na olbrzymią skalę 
wyrębów w tym rejonie, obszar lasów w zasadniczy sposób nie zmniejszył 
się aż do dzisiaj. 


III 


3. SIEĆ WODNA 


1,1 
I 


Kolejnym ważnym elementem środowiska geograficznego mającym 
wpływ na rozwój sieci osadniczej było rozmieszczenie cieków wodnych i 
głównych jezior. Nie można tu także pominąć roli wybrzeża Bałtyku, które 
w naturalny sposób wpływało na rozwój osiedli rybackich. Rybołówstwo 
morskie odgrywało szczególnie ważną rolę w gospodarce starostwa puc- 
kiego, klasztoru oliwskiego i Gdańska, do których należała większa część 
wybrzeża. Jedynie odcinki wybrzeża na zachód od Karwi, między Puckiem 
a ujściem Redy oraz między Oksywiem a Sopotem, należały do innych 
właścicieli, m.in. do klasztorów żukows;kiego i kartuskiego oraz do kilku 
majątków szlacheckich 29. 


27 O skali tego zjawiska najlepiej świadczą rozmiary nowego osadnictwa 
śródleśnego w XVII w., które' będą tematem naszych rozważań w dalszej części 
pracy. Kilka ogólnych uwag o gospodarce leśnej w: Historia Pomorza, t. 2, cz. 1, 
s. 252 n. 
28 Kilka przykładów zaniku osiedli w starostwie tucholskim spowodowanych za- 
piaszczeniem gruntów podano w lustracji z 1765 r.; Lustracja pow. świeckiego, 
tucholskiego i człuchowskiego 1765, k. 65v. 
29 Do szlachty należały następujące osiedla nadmorskie: Rzucewo, Osłonino, 


26 


I I
>>>
- 


N ajważniejszą arterią rzeczną Pomorza Gdańskiego była Wisła. Trudno 
przecenić rolę tej rzeki dla rozwoju osadnictwa na Pomorzu. Jej znacze- 
nie jako głównego szlaku komunikacyjnego wykracza daleko poza obręb 
regionu 30. Jak już wcześniej wspominaliśmy, wzdłuż rzeki ciągnęły się naj- 
urodzajniejsze gleby, na których rozwinęła się w XVI-XVII w. intensywna 
gospodarka rolno-hodowlana związana z osadnictwem olenderskim. N ad 
Wisłą położone były główne ośrodki miejskie woj. pomorskiego z Gdańskiem 
na czele, a dalej Tczewem, Gniewem, Nowem i Świeciem. Liczne przewozy 
przez Wisłę i konieczność obsługi intensywnego ruchu handlowego na tej 
rzece sprzyjały rozwojowi małych osiedli karczmarskich wzdłuż jej biegu. 
Wody rzeki bogate też były w ryby, co sprzyjało rozwojowi osiedli rybac- 
kich, szczególnie w pobliżu miast. Wreszcie Wisła łączyła główny ośrodek 
zbytu produktów rolnych i leśnych - Gdańsk z jego pomorskim zapleczem 
poprzez spławne dopływy: Brdę, W dę i Wierzycę. Rzeki te pozwalały na 
zyskowny spław drewna z głównego jego rezerwuaru - Borów Tucholskich 31. 
Do spławnych rzek pomorskich zaliczano też w czasach nowożytnych Redę, 
którą płynęło drewno z Puszczy Darżlubskiej i północnej części lasów ka- 
szubskich, dostarczane następnie morzem do Gdańska 32. 
Innym czynnikiem powodującym rozwój sieci osadniczej było wykorzy- 
stywanie energii wód rzecznych jako siły napędowej młynów, tartaków, 
hamrów, foluszów itp. Ten kierunek eksploatacji rzek dotyczył przede wszy- 
stkim mniejszych cieków rzecznych. Dosyć rozbudowana sieć rzeczna oraz 
znaczne różnice wysokości między źródłami rzek a ich ujściami spowodowały 
intensywny rozwój młynarstwa, folusznictwa, a także wytopu żelaza na Po- 
morzu Gdańskim. Szczególne nasycenie w obiekty przemysłowe napędzane 
siłą wody występowało w okolicach Gdańska, obejmując obszar od dol- 
nego biegu Redy po dorzecze Raduni i Kłodawy na południu. W licz- 
nych hamrach przerabiano tutaj sprowadzaną ze Szwecji przetopioną już 
wstępnie rudę żelaza (tzw. osmund), co było źródłem bardzo poważnych do- 
chodów patrycjatu gdańskiego, który zmonopolizował tę gałąź wytwórczości 
w swoich rękach 33. Obok hamrów żelaznych funkcjonowały też kuźnice, 


Beka i Kolibkij do klasztoru żukowskiego: Oksywie, do klasztoru kartuskiego: 
Gdynia. 
30 W sposób chyba najbardziej plastyczny, poprzez oddziaływanie wiślanego 
rynku zbożowego, ukazał znaczenie tej rzeki w gospodarce Polski w XVI-XVII w.: 
S. M i e l c z a r s k i, Rynek zbożowy na ziemiach Polskich. 
31 S. G i e r s z e w s k i, Struktura, s. 123-124 o roli Wdy w spławie. 
32 W. O d y n i e c, Starostwo puckie 1546-1678, Gdańsk 1961, s. 155-157. 
33 M. B o g u c k a, Gdańsk jako ośrodek produkcyjny w XIV-XVII w., Warszawa 
1962, s. 103-106. 


27 


- 


....
>>>
IIII 
I 


w których przetapiano mosiądz, olejarnie, folusze, młyny do mielenia kory 
dębowej, wreszcie młyny zboiowe i tartaki 34. Najwięcej tego typu obiektów 
zlokalizowanych było nad Potokiem Oliwskim i Strzyią, a takie Redą, 
Zagórską Strugą, Chylońskim Potokiem, Kaczą, Kamiennym Potokiem, 
Radunią i jej dopływami oraz Kłodawą. 
PozostaJ:e rzeki dawnego woj. pomorskiego wykorzystywano przede 
wszystkim do napędzania kół młyńskich oraz licznych, szczególnie w oko- 
licach Borów Tucholskich, tartaków. Za pomocą kół wodnych produko- 
wano równiei na południu ielazo z tzw. rud darniowych 35. Inne obiekty 
przemysłowe korzystające z energii wodnej usytuowane były wyłącznie w 
pobliiu miast (np. folusze, papiernie, młyny prochowe) 36. 
Spośród rzek uchodzących bezpośrednio do Bałtyku do najwainiejszych 
naleiaJ:y: Słupia, Lupawa i Leba, których górne biegi odwadniały naleiący 
do woj. pomorskiego powiat mirachowski, a takie płynące w dawnym 
pow. puckim: Piaśnica, Czarna Woda, Płutnica oraz Reda z dwoma 
dłuiszymi dopływami Bolszewką i Gościciną. 
Z rzek naleiących do dorzecza Wisły największe znaczenie posiadały: 
Radunia, Motława z dopływami Szpęgawą i Kłodawą, Wierzyca z 
dopływami Wietcisą, Piesienicą i Jonką, Mątawa, W da z dopływami 
Niechwaszczą, Prusiną, Ryszką i Wyrwą, wreszcie Brda z dopływami 
Struiką, Chociną, Zubrzycą, Stąiką i Kamionką. 
Do dorzecza Odry naleiaJ:a Gwda, stanowiąca na znacznym odcinku 
granicę woj. pomorskiego z Pomorzem Zachodnim. Do najwainiejszych 
jej dopływów w powiecie człuchowskim naleiaJ:y: Czarna, Strzeczonka i 
Debrzynka. 
Wody licznych jezior dawnego woj. pomorskiego były drugim po Wiśle 
rezerwuarem ryb słodkowodnych. Ich znaczenie dla rozwoju sieci osa- 
dniczej było niewielkie i wiązało się z rozwojem rybołówstwa jeziornego. 
Do największych, a zarazem najzasobniejszych w ryby, jezior tego re- 
jonu naleiały: Wdzydze, Charzykowskie i Karsińskie. Osiedla rybackie 
powstawały tei nad mniejszymi jeziorami (np. nad jeziorem Sudomie w 
pobliiu Kościerzyny, Kruszyńskim i Somińskim w pow. tucholskim, Kałębie 
w pow. nowskim, Okon iny, Krąg i Bialskim w pow. świeckim). Inne jeziora 
34 Ibid., s. 106. 
35 Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, s. 103, 105: w woj. pomor- 
skim odnotowano istnienie 26 kuźnic żelaza, głównie w okolicach Oliwy (= hamry 
gdańskie) i w południowo--wschodniej części województwa (pow. tucholski l, 
świecki - 5). Te ostatnie to właśnie kuźnice śródleśne. 
36 Ibid., s. 103 (tabłica), 104-105. 


II 


28 


li 
--
>>>
-- 


były eksploatowane przez chłopów z pobliskich wsi i nie przyczyniły się do 
rozwoju sieci osadniczej. 


4. SIEĆ DROŻNA 


Ważną rolę w rozwoju osadnictwa odgrywała również sieć dróg daw- 
nego woj. pomorskiego. Główne drogi w tym regionie przebiegały w kie- 
runku południowym, łącząc oddalone ośrodki miejskie z Gdańskiem. Do 
najważniejszych traktów na Pomorzu Gdańskim należała droga łącząca . 
Świecie z Gdańskiem przez Starogard z odgałęzieniem łączącym N owe, 
Gniew i Tczew. Jej przedłużeniem w kierunku południowym był trakt 
biegnący przez Kujawy na południe kraju 31. 
Innym ważnym szlakiem komunikacyjnym były trakty łączące Choj- 
nice z Gdańskiem przez Wojtal i Skarszewy. Drogą tą odbywała się cała 
lądowa wymiana towarowa między Gdańskiem a Chojnicami i Tucholą oraz 
Wielkopolską 38. 
Kolejne ważniejsze drogi to szlak łączący Bytów z Gdańskiem, biegnący 
przez Stężycę i Żukowo oraz Lębork-Gdańsk, biegnący doliną Redy, 
a następnie niziną nadmorską przez Gdynię, Sopot i Oliwę 39. Do 
dróg o znaczeniu lokalnym zaliczyć trzeba też trakty łączące ze sobą 
poszczególne miasta: Czarne-Człuchów-Cho jnice, Biały Bór-Cho jnice, 
Chojnice-Tuchola, Tuchola-Świecie, Tuchola-Nowe, Tuchola-Starogard, 
Cho jnice- Kościerzyna, Kościerzyna-Skarszewy- Tczew , Gdańsk-Puck, 
Puck-Kościerzyna. Jedynie w końcowym odcinku prowadził przez tery- 
torium woj. pomorskiego najważniejszy chyba lądowy szlak drogowy Prus 
Królewskich łączący Gdańsk z Toruniem, biegnący prawym brzegiem Wisły 
przez przewozy w Steblewie i Leszkowach z odgałęzieniami w kierunku 
Elbląga i Warmii 40. 
W okresach ożywienia gospodarczego wzdłuż głównych szlaków komuni- 
kacyjnych powstawało wiele punktów usługowych - zajazdów (gościńców), 
karczem, mających ułatwić długotrwałe podróże z towarami do Gdańska i 
okolicznych miast. Położenie osiedla przy szlaku sprzyjało też rozwojowi 
rzemiosła i drobnego h andlu prowadzonego w tzw. hak budach. Szczególnie 
31 Ibid., s. 37: tu opis ważniejszych szlaków lądowych woj. pomorskiego. 
38 Opis tego szlaku w pracy W. S z u l i s t, Ważniejsze lądowe szlaki handlowo- 
komunikacyjne Pomorza Środkowego w XVI-XVIII w., RG, R. 39: 1979, z. 1, 
s. 106 n. 
39 Ibid., s. 97 n. 
40 Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, s. 37. 


29 


- 


....
>>>
If 


korzystnie wpływało na rozwój osiedli ich położenie przy brodach rzecz- 
nych. Dzięki takiemu położeniu szybko rozwijaly się osiedla położone przy 
gościńcu łączącym Chojnice z Gdańskiem, biegnącym przez Bory Tuchol- 
skie: Rytel nad Brdą, Wojtal nad Wdą, Czysta Woda nad Wierzycą 41. 
Osiedla te były zapewne wykorzystywane przez podróżnych do wypoczynku 
w trakcie podróży i wyznaczały długość dziennej marszruty. Szczególnie 
dużo zajazdów i karczem przydrożnych powstało w rejonach słabo zaludnio- 
nych, tam gdzie drogi wiodły przez lasy - głównie w rejonie Borów Tuchol- 
skich. Przysiółki takie dawały często początek dużym osiedlom śródleśnym, 
które rozwijały się dzięki bliskości szlaków komunikacyjnych i eksploatacji 
lasów. 


*** 


Podsumowując powyższe uwagi o związkach środowiska geograficznego 
z rozwojem sieci osadniczej, zauważyć należy, że wraz z postępem technicz- 
nym, większą specjalizacją produkcji, rozwojem miast i handlu człowiek 
wykorzystywał coraz szerzej liczne, korzystne dla niego elementy środowiska 
naturalnego. Szczególnie w XVI-XVII w. doszło na Pomorzu Gdańskim 
do wyraźnego przełamania granicy zwartego lasu jako bariery dla dalszego 
rozwoju osadnictwa. Rozwój osiedli przemysłowych eksploatujących zasoby 
lasów, wykorzystujących energię wodną, związanych z rybołówstwem i han- 
dlem oraz postępy w osuszaniu terenów bagiennych i zalewowych poszerzyły 
zasięg penetracji człowieka w te rejony środowiska naturalnego, które były 
dla niego wcześniej trudno dostępne lub wręcz niedostępne. Czynnik 
posiadający wcześniej dla rozwoju i trwania osiedli znaczenie decydujące 
- jakość gleb, tracił na znaczeniu. 


II 


B. Podziały administracyjne woj. pomorskiego 


Badania nad historią osadnictwa prowadzono najczęściej w oparciu o 
historycznie ukształtowane jednostki administracyjne (województwa, po- 
wiaty, gminy), starając się przedstawić rozwój sieci osadniczej na tych 
terytoriach w długich odcinkach czasowych 42. W śród postulatów ba- 


41 K. Ś l a s k i, Osadnictwo w puszczach woj. pomorskiego, s. 240. 
42 Por. przyp. 2 do Wstępu. 


30 


---
>>>
..............- 


dawczych, rzadziej wykorzystywanych w praktyce, istnieją również zale- 
cenia wydzielania w terenie naturalnych jednostek geograficznych 43. Ze 
względów jednak metodycznych taki podział terytorium, niewątpliwie bar- 
dzo atrakcyjny z uwagi na możliwość pełniejszej analizy powiązań sieci 
osadniczej ze środowiskiem naturalnym, jest trudny do przeprowadzenia. 
Osiedla powstawały bowiem również na styku kilku regionów geograficz- 
nych, zwarte osadnictwo przekraczało coraz częściej rubieże nieurodzajnych 
sandrów i wdzierało się głęboko w lasy, zacierając tym samym przebieg na- 
turalnych granic między jednostkami geograficznymi. Dlatego też obszarem 
badań w naszej pracy jest woj. pomorskie, historyczna jednostka admini- 
stracyjna utworzona w połowie XV w., po włączeniu Prus do Korony 44. 
Województwo to nie obejmowało może całości występujących na jego tery- 
torium regionów geograficznych, ale posiadało w interesującym nas okresie 
ustalone i niezmienne w zasadzie granice. 
Dla wykazania wewnętrznego zróżnicowania nasilenia i przebiegu pro- 
cesów osadniczych oraz zmian w sieci osadniczej woj. pomorskiego ko- 
nieczne było uwzględnienie jego podziału na mniejsze jednostki terytorialne. 
I w tym przypadku, już konsekwentnie, wykorzystano historyczny podział 
na powiaty. Wyznaczenie granic powiatów w XVI-XVII w. okazało się 
bardzo trudne metodycznie. Często mają one charakter umowny, nie :w 
pełni uzasadniony historycznie. Trudno jednak wskazać inne, w miarę nie- 
zmienne w dłuższym okresie, jednostki terytorialne, które mogą być po- 
mocne w badaniach osadniczych. Jednostkami takimi mogłyby być parafie 
czy dekanty, a więc ogniwa administracji kościelnej 45. Jednak, jak wykazała 
analiza tych jednostek, w XVI-XVII w. granice parafii i dekanatów ulegały 
poważnym przesunięciom, były "dopasowywane" do zmieniającej się sytu- 
acji osadniczej i wyznaniowej, nie były też tożsame z granicami przyjętej 
jednostki nadrzędnej, tj. woj. pomorskiego 46. 
Podziały administracyjne woj. pomorskiego były dotąd kilkakrotnie 
przedmiotem badań historyków. E. Bahr i M. Biskup badali je dla 2. połowy 
XVI w., a G. Dabinnus dla 2. połowy XVIII w. 47 Kilka prac niezwykle cen- 


43 Por. przyp. 1 do Wstępu. 
44 O kształtowaniu się podziału administracyjnego Prus Królewskich po 
1454 r. traktuje praca Urzędnicy Prus Królewskich XV-XVIII wieku, opr. 
K. M i k u l s k i, Wrocław 1990, s. 6-7. 
45 Parafie były podstawą do statystycznej analizy szczegółowej w Atlasie, Prusy 
Królewskie w drugiej polowie XVI wieku, s. 116 n. 
46 Granice jednostek nadrzędnych administracji kościelnej w woj. pomorskim 
(archidiakonatów) przedstawił A. T o m c z a k w Mapy woj. pom., s.58 n. 
47 E. B a h r, Die Verwaltungsgebiete Koeniglich-Preussen 1454-1772, Zeit- 


31 


-
>>>
III 


III 


nych dla naszych badań poświęcono podziałom administracyjnym Pomorza 
Gdańskiego w średniowieczu 48. 
O ile M. Biskup i E. Bahr przyjęli za podstawę swoich ustaleń rejestr 
poboru łanowego z 1570 r., uzupełniając podane tam informacje danymi 
z rejestrów podatkowych z 1648 i 1682 r. oraz lustracji królewszczyzn 
z 1565, 1664 i 1765 r. (w przypadku pracy E. Bahra), a G. Dabinnus 
oparł się na katastrze fryderycjańskim z 1772 i 1793 r., to w naszych bada- 
niach uwzględniliśmy również informacje o przynależności administracyjnej 
osiedli w średniowieczu 49, w 1526 r. 50, oraz według rejestru pogłównego 
z 1662 r. 51 Szerzej wykorzystano również źródła kartograficzne - atlas 
Schroettera, gdzie ukazany został przebieg niektórych linii granicznych 
sprzed 1772 r., oraz mapy terytorium posiadłości ziemskich Gdańska i opac- 
twa oliwskiego z XVII-XVIII w. 52 Wnikliwa analiza tych wszystkich źródeł 
i badania porównawcze obejmujące okres XIV-XVIII w. pozwoliły na nieco 
inne spojrzenie na kwestię podziałów administracyjnych woj. pomorskiego 
w tym czasie w stosunku do wcześniejszych ustaleń oraz na bardziej kry- 
tyczny stosunek do rejestrów podatkowych jako podstawowego źródła przy 
odtwarzaniu dawnych granic powiatów. 
Analizę podzialu administracyjnego woj. pomorskiego rozpocząć trzeba 
od określenia funkcji powiatu w omawianym okresie. W literaturze 
wyjaśniono już, że powiat w czasach nowożytnych był nie tyle jednostką 
terytorialną, co przede wszystkim jednostką samorządu szlacheckiego. W 
ramach powiatu funkcjonowało w Prusach Królewskich sądownictwo sta- 
nowe szłachty, według powiatów wybierano podatki, zwoływano sejmiki 


J 
IIII 


schrift des Westpreussisches Geschichtsvereins, t. 74: 1938 (dalej cyt. ZdWG)j 
M. B i s k U P, A. T o m c z a k, op. cit.; G. D a b i n n u s, Die lćindliche 
Bevolkerung Pommerellens im Jahre 1772 mit Einschluss des Danziger Landge- 
bietes im Jahre 1793, Marburg/Lahn 1953. 
48 G. D i e r f e l d, Die Verwaltungsgrenzen Pomerellens zur Ordenszeit, Alt- 
preussische Forschungen , t. 10: 1933; M. G r z e g o r z, Struktura administracyjna; 
t e n ż e, Osady Pomorza Gdańskiego. 
49 Por. przyp. 22 i 23 do Wstępu. 
50 Matricularum Regni Poloniae summaria, wyd. T. W i e r z b o w s k i , t. 4 , 
Warszawa 1912: tam liczne potwierdzenia przywilejów dla szlachty pomorskiej 
z 1526 r., zawierające informacje o przynależności administracyjnej posiadanych 
przez szlachtę osiedli. 
51 AGAD , ASK, dz. I, t. 52 i 147. 
52 L. S c h r o t t e r , Karte von Ostpreussen [...] 1796-1802j oraz mapa 
terytorium gdańskiego C. F. S c h u b e r t a z 1790 r., reprodukowana w pracy: 
R. D a m u s, Die Stadt Danzig gegeniiber der Politik Friedrichs des Grossen und 
Friedrich Wilhelm II, ZdWG , t. 20, dodatek. 


32 


I1I1 


-
>>>
oraz dokonywano przeglądu pospolitego ruszenia 53. Powiat był więc nie- 
jako" podstawową jednostką organizacyjną" zamieszkującej go szlachty. Ta 
dominacja osoby właściciela w wyznaczaniu zasięgu powiatu prowadziła 
do mniej lub bardziej trwalych zmian przynależności osiedli wiejskich do 
tych jednostek, wykazywanej w rejestrach podatkowych. Zaznaczyć jed- 
nak trzeba, że owe wahania czy zmiany dotyczyły, poza jednym znanym 
mi przypadkiem, jedynie dóbr położonych na krańcach poszczególnych po- 
wiatów 54. 
Poza czynnikiem dominacji osoby właściciela w kształtowaniu podziału 
administracyjnego woj. pomorskiego dużą rolę odgrywala jednak tradycja. 
Już we wcześniejszych opracowaniach wskazywano na dużą trwalość jed- 
nostek terytorialnych, mimo zmieniającej się przynależności państwowej. 
Komturstwa, wójtostwa i prokuratorstwa z okresu krzyżackiego obejmowaly 
obszary okręgów kasztelańskich z czasów księżęcych i daly początek po- 
wiatom po 1454 r. 55 Pozostałością wcześniejszych podziałów, która ze 
względu na inną funkcję powiatu nie wydaje się uzasadniona, było istnienie 
pow. gdańskiego i nowskiego w latach 1454-1772. 
Terytorium późniejszego pow. nowskiego w średniowieczu wchodziło w 
skład wójtostwa tczewskiego, stanowiąc jeden z kilku jego tzw. okręgów 
mniejszych. Był on jednak oddzielony od pozostałych części wójtostwa ob- 
szarem komturstwa gniewskiego 56. Prawdopodobnie wójtostwo tczewskie 
i komturstwo gniewskie były w czasach krzyżackich traktowane jako je- 
den okręg sądowy dla rycerstwa 57. Dlatego też w 2. połowie XV w. okręg 
gniewski zaniknął jako samodzielna jednostka terytorialna i został włączony 
do pow. tczewskiego. Tymczasem okręg nowski, będący wcześniej znacznie 
silniej związany z wójtostwem tczewskim, zaczęto określać w tym czasie 
mianem powiatu, mimo iż nie wykształciły się tutaj funkcje właściwe dla 
tych jednostek, bowiem zarówno pod względem sądowym, jak i podatko- 


, I 


I 
: I 


II 


I 
I 
I 


53 Historia państwa i prawa Polski, t. 1, pod red. J. B a r d a c h a, Warszawa 
1964, s. 454; w Prusach Królewskich powiat spełniał funkcje właściwe ziemiom w 
Koronie: M. B i s k u p, A. T o m c z a k, op. cit., s. 25. 
54 Jedyny znany nam przypadek znacznego oddalenia dóbr ziemskich, ujętych w 
ramach innej jednostki administracyjnej, od terenu rzeczywistej przynależności 
- to wsie Czaple i Dziki. Leżały one w pow. świeckim, a w rejestrze z 
1570 r. ujęte zostały wraz z innymi dobrami należącymi do M. Mortęskiego w 
pow. michałowskim, por. Źródła dziejowe, s. 28. 
55 M. B i s k u p, A. T o m c z a k, op. cit., s. 26-27. 
56 Por. mapa dołączona do pracy: M. G r z e g o r z, StruHura administracyjna. 
57 F. G a u s e, Geschichte der Landgerichte des Ordenslanden Preussen, Alt- 
preussische Forschungen, t. 3: 1926 


II 
I 


I 
I 


33 


I 


- 


.......
>>>
wym, politycznym i wojskowym nowo kreowany powiat nowski był ściśle 
związany z pow. tczewskim 58. 
Z podobnym przypadkiem, choć o innej genezie, mamy do czynienia 
w pow. gdańskim. W średniowieczu obszar tego powiatu stanowił część 
rozległego komturstwa gdańskiego, obejmującego tzw. okręg sulmiński, 
nadleśnictwo gdańskie, okręg rybicki pucki, prokuratorstwo mirachowskie 
oraz okręgi lęborski i bytowski 59. W 2. połowie XV w. nastąpił roz- 
pad tej jednostki administracyjnej. Okręgi lęborski i bytowski przeszły 
w charakterze lenna w ręce książąt zachodniopomorskich, na pozostałym 
terytorium doszło zaś do wyodrębnienia powiatów: puckiego (dawny 
okręg rybicki) i mirachowskiego (dawne prokuratorstwo) 60. Równocześnie 
większość dawnych wsi zakonnych król polski przekazał Gdańskowi 61. 
Tak okrojony pow. gdański obejmował w końcu XV w. część dawnego 
okręgu sulmińskiego i nadleśnictwa gdańskiego, których nie włączono do 
posiadłości ziemskich Gdańska. Spełniał on jednak podstawowe funkcje po- 
wiatu, był odrębnym okręgiem sądowym dla szlachty. Odrębność ta zanikła 
w pierwszym dziesięcioleciu XVI w., kiedy to utworzono wspólny sąd ziem- 
ski dla powiatów tczewskiego i nowskiego oraz gdańskiego z siedzibą w Sta- 
rogardzie 62. Jeszcze w 1570 r. w rejestrze poborowym pow. gdański został 
wydzielony jako odrębna jednostka administracyjna, ale już w rejestrach 
XVII-wiecznych ujmowano go łącznie z pow. tczewskim i nowskim 63. Po 
raz kolejny wyodrębniono tę jednostkę w katastrze z 1772 r. 64 Za każdym 
razem, gdy starano się wyodrębnić pow. gdański, inaczej określano jego 
zasięg terytorialny: "terytorium sporne" między pow. gdańskim a tczew- 
skim, według danych z 1570 r. o przynależności administracyjnej osiedli 
w stosunku do zasięgu komturstwa gdańskiego i wójtostwa tczewskiego 
z XV w., obejmuje 49 osiedli (w tym 37 szlacheckich). Były to jednak 


58 Szlachta pow. nowskiego sądziła się wraz ze szlachtą pow. tczewskiego w 
Starogardzie, odbywała wspólne z tą ostatnią sejmiki w tymże mieście, wspólne 
okazowania pospolitego ruszenia, wreszcie, szczególnie w XVII w., oba powiaty 
(wraz z pow. gdańskim) były traktowane jako jeden okręg podatkowy. 
59 Por. M. G r z e g o r z, Osady Pomorza Gdańskiego, s. 46 n., gdzie podano 
spis osiedli według podziału na te mniejsze jednostki adminstracyjne. 
60 Urzędnicy Prus Królewskich, s. 22-23. 
61 Historia Gdańska, t. 2, s. 33 n. 
62 Urzędnicy Prus Królewskich, s. 23. 
63 Na przykład, w 1682 r. osiedla szlacheckie pow. gdańskiego podano pod 
wspólnym tytułem: Dobra ziemskie powiatu tczewskiego, nowskiego, gdańskiego, 
Taryfy podatkowe, s. 80. 
64 G. D a b i n n u s, op. cit. 


34 


-
>>>
przesunięcia pozorne, gdyż np. najdalej wysunięty na południe punkt 
pow. gdańskiego - Czerniewo, zaliczone w rejestrach do pow. tczewskiego, 
w księdze miejskiej Skarszew z XVIIIw. zapisane zostało jako przynależne 
do pow. gdańskiego. 
W bardzo różny sposób funkcjonowały w ramach powiatów osiedla 
należące do innych rodzajów własności. Zupełnej właściwie alienacji te- 
rytorialnej, sądowniczej, podatkowej i politycznej wobec powiatów uległy 
po 1454 r. posiadłości ziemskie Gdańska. Trudno nawet ustalić jakąkol wiek 
płaszczyznę łączącą to terytorium z województwem pomorskim. Wyraźne 
więzi administracyjne łączyły Gdańsk i jego dobra dopiero z całą prowincją 
(udział posłów miejskich w sejmikach generalnych, wspólny dla całej pro- 
wincji skarb) 65. Tak więc przynależność posiadłości ziemskich Gdańska 
do woj. pomorskiego opierała się wyłącznie na tradycji wspólnej przeszłości 
administracyjnej. 
Daleko posunięta była też alienacja dóbr koścMnych z organizacji 
powiatowej. Już w średniowieczu większość dóbr kościelnych nie była 
uwzględniana w krzyżackich rejestrach podatkowych 66. W czasach 
nowożytnych zwyczaj ten w pewnym zakresie utrzymano. Jeśli jeszcze 
w rejestrze z 1570 r. próbowano poszczególne osiedla kościelne włączać 
do powiatów, to już w źródłach tego typu z XVII w. większość ich wy- 
kazywano osobno. Bez podawania przynależności powiatowej ujęto w tych 
rejestrach dobra najbogatszych instytucji kościelnych w woj. pomorskim 67. 
N atomiast inne, mniejsze dobra kościelne ujmowano w ramach powiatów 68. 
Ten niejednolity sposób traktowania dóbr kościelnych w rejestrach wynikał 
znowu z dominacji zasady integralności kompleksów własnościowych nad 
integralnością terytorialną powiatów. W 1772 r. dobra kościelne ponow- 
nie ujęto w obrębie powiatów. Podana wówczas przynależność powiatowa 


65 Historia Pomorza, t. 2, cz. 1, s. 47 n. 
66 O stosunku Zakonu do instytucji kościelnych i ich posiadłości informuje 
M. G r z e g o r z, Struktura administracyjna, s. 132, 165. 
67 W 1682 r. (Taryfy podatkowe, s. 69 n.) dobra bogatszych instytucji 
kościelnych ujęto pod wspólnym tytułem: Dobra duchowne w woj. pomorskim 
leżące. W tej grupie wyliczono dobra: opactwa oliwskiego, opactwa pelplińskiego, 
biskupstwa włocławskiego (klucz subkowski i komorski), opactwa lędzkiego (klucz 
godziszewski), kartuzów, jezuitów gdańskich, brygidek gdańskich i klasztoru 
żukowskiego. 
68 W 1682 r. np., w ramach dóbr ziemskich pow. tczewskiego, nowskiego i 
gdańskiego podano Trzcińsk należący do bonifratrów gdańskich (Taryfy podatkowe, 
s. 100), a w ramach pow. świeckiego - dobra benedyktynek chełmińskich (Grabowo 
i Grabówko, Rutki, ibid., s. 111), benedyktynek bysławskich (Ląkie, s. 113) i 
kapituły włocławskiej (Świekatowo, Zalesie, Lipienica. s. 115) itd. 


35 


-
>>>
III
 


osiedli kościelnych jest często przypadkowa i nie odpowiada informacjom z 
czasów wcześniejszych 69. 
Stosunkowo najbardziej trwaly związek z terytorium powiatów wykazy- 
wały osiedla należące do własności królewskiej. Dotyczyło to przede wszy- 
stkim dużych starostw pomorskich. Linie graniczne między nimi stanowiły 
znaczne odcinki granic rozdzielających powiaty. Istotą tej trwałości był 
bardzo silny i tradycyjny związek miast, obok których znajdowały się 
zamki starościńskie, z konkretną jednostką administracyjną. Nieco ina- 
czej wyglądało przypisanie do powiatów mniejszych królewszczyzn (tenut). 
Szczególnie drobne dzierżawy królewskie, leżące w pobliżu granic powiatów, 
podlegały tym samym zwyczajom, co osiedla szlacheckie 70. 
Jak wynika z powyższych uwag, ustalenie ścisłych granic powiatów w 
XVI-XVIII w. jest właściwie niemożliwe. Trudno też określić zasięg te- 
rytorialny powiatów w konkretnym przekroju czasowym (np. w końcu 
XVII w.). W związku z analizą funkcji powiatów w tym okresie słuszne wy- 
daje się wydzielenie z ich obrębu dóbr najbogatszych instytucji kościelnych, 
co jednakże mijałoby się z celem praktycznym wykorzystania tych jed- 
nostek terytorialnych w naszej pracy. Ponadto pamiętać trzeba, że lo- 
kalna - wynikająca z tradycji - świadomość przynależności osiedli do po- 
wiatów, mogła być znacznie silniejsza i trwalsza, aniżeli wskazywałyby na 
to dane z rejestrów podatkowych. Być może dalsza kwerenda w miejskich 
księgach ławniczych i Metryce Koronnej mogłaby pozwolić na dogłębniejsze 
wyjaśnienie kwestii przynależności administracyjnej osiedli i trwałości gra- 
nic powiatów. 
Przy wyznaczaniu granic powiatów dla potrzeb naszej pracy uznaliśmy, 
że należy kierować się rozgraniczeniem między tymi jednostkami zna- 
nym z późniejszych opracowań kartograficznych oraz wcześniejszych 
(pochodzących ze średniowiecza i pocz. XVI w.) zapisów źródłowych, 
weryfikując je jedynie w przypadkach wyraźnej i udokumentowanej zmiany 
przynależności administracyjnej osiedla 71. Ze szczególną ostrożnością, ze 


69 Szczególnie ewidentnym błędem było zaliczenie Połęczyna i dwóch dal- 
szych osiedli należących do kartuzów, a leżących wyraźnie w pow. tczewskim, do 
pow. puckiego - bardzo oddalonego od tych osad - G. D a b i n n u s, op. cit., 
nr 1274-1276. 
70 N a przykład, Barlomino zaliczane było bądź do pow. mirachowskiego, bądź 
do puckiego, Cisowa i Chylonia do gdańskiego lub puckiego. 
71 N a podstawie stałego zaliczania w XVII w. Trzebcin do pow. świeckiego 
włączyliśmy tę miejscowość do tegoż, mimo historycznych związków z komtur- 
stwem tucholskim i pow. tucholskim jeszcze w XVI w. Podobnie dokonaliśmy 
pewnych przesunięć na granicy pow. człuchowskiego i tucholskiego w stosunku 


36 


-
>>>
względu na dużą liczbę ewidentnych błędów w tym zakresie, traktowaliśmy 
przy ustalaniu granic powiatów dane zawarte w rejestrze z 1570 r. 72 i w 
katastrze z 1772 r. 73 
W przypadku dóbr kościelnych włączaliśmy je do poszczególnych po- 
wiatów z uwzględnieniem ich historycznej przynależności administracyjnej, 
dążąc przy tym do zachowania integralności kompleksów własnościowych z 
XVI-XVIII w. 74 
Ostatecznie wyodrębniliśmy na terytorium woj. pomorskiego 8 jed- 
nostek administracyjno-sądowych, mianowicie powiaty: człuchowski, 
gdański, mirachowski, nowski, pucki, świecki, tczewski i tucholski, 
oraz 1 jednostkę własnościową - terytorium stanowiące własność mia- 
sta Gdańska, do której zaliczono również posiadłości sekularyzowanych w 
XVI w. szpitali gdańskich 75. 
Większość powiatów to jednostki terytorialne wyraźnie wyodrębnione i 
integralne wewnętrznie. Wyjątki stanm\:ią enklawy posiadłości gdańskich 
na terenie pow. gdańskiego oraz tczewskiego 76 i enklawy dóbr kościelnych 
i szlacheckich położone wewnątrz terytorium podległego Gdańskowi 77. N a 


do ustaleń dla XVI W., gdyż osiedla takie, jak Ogorzeliny, Jerzmionki i wsie klu- 
cza kamieńskiego zaliczane były w XVII w. stale do pow. tucholskiego, a z kolei 
Objezierze i Gockowice do pow. człuchowskiego. W stosunku natomiast do roz- 
graniczenia powiatów gdańskiego i tczewskiego utrzymano stan znany ze źródeł 
średniowiecznych. 
72 Źródła dziejowe, passim. 
73 Przebieg granic dla 1712 r. analizowany był na podstawie przynależności 
osiedli podanej w pracy G. D a b i n n u s a, op. cit. 
74 Szczególnie problematyczne było rozgraniczenie styku powiatów: gdańskiego, 
mirachowskiego i tczewskiego, gdzie dominują osiedla kościelne. Zasięg powiatów 
starano się określić według wcześniejszej przynależności administracyjnej osie- 
dli - sprzed czasu ich przejęcia przez instytucje kościelne. Dlatego Kartuzy 
zaliczyliśmy do pow_gdańskiego, Prokowo - do mirachowskiego, a pozostałe 
sąsiadujące z nimi dobra kartuzów - do tczewskiego. Do pow. gdańskiego zali- 
czyliśmy też Dzierżążno i Mezowo, wsie klasztoru żukowskiego, zaliczone w 1510 r. 
do pow. mirachowskiego. 
75 Odmiennie niż M. B i s k u p, A. T o m c z a k, op. cit., s. 91-92, 121, gdzie 
dobra te zaliczono do własności kościelnej. 
76 Lublewo, Kolbudy Dolne, Warcz, Malentyn, Fidlin, Lapino, Mankocin w 
pow. gdańskim oraz Pruska Karczma i Rębielcz w pow. tczewskim. W XVII w. 
powstaly w obrębie tych enklaw w pow. gdańskim dwie dalsze miejscowości: 
Lapiński Młyn i Buchenkrug. 
77 Do szlachty należały: Mokry Dwór, Wiślina i powstałe w XVII w. Dziewięć 
Włók; do brygidek gdańskich: Siedlce, Nonnenhof i Kramserkrug; do biskupów 
włoclawskich: Chełm Stary i Nowy, Biskupia Górka, Bischofswahl, Stare Szkoty i 


37 


-
>>>
1iii 


skutek rozwoju sieci osadniczej enklawą stały się też w XVII w. szlacheckie 
Piechowice należące do pow. tucholskiego, a otoczone przez małe osiedla 
i lasy należące do starostwa kościerskiego i tym samym do pow. tczew- 
skiego 78. Tak przyjęty i skorygowany w niniejszej pracy przebieg granic 
powiatów przedstawia załączona mapa. 
W dalszych badaniach zrezygnowaliśmy z uwzględniania odrębności 
enklaw w okolicach Gdańska. Posiadłości miasta leżące wewnątrz 
pow. tczewskiego włączono do tego powiatu, enklawy miejskie wewnątrz 
pow. gdańskiego będą uwzględniane w tymże powiecie. Anologicznie dobra 
kościelne i szlacheckie leżące wewnątrz posiadłości gdańskich włączono do 
wspólnej jednostki terytorialnej. 
Powierzchnię powiatów wyliczyliśmy na podstawie mapy w skali 
1:100 000, weryfikując w ten sposób ustalenia M. Biskupa, głównie ze 
względu na nieco odmienne rozdzielenie osiedli między te jednostki ad- 
ministracyjne w stosunku do wcześniejszych ustaleń 79. U zyskana w ten 
sposób ogólna powierzchnia województwa (12 981 km 2 ) nie różni się zbyt- 
nio od przyjętej przez M. Biskupa (błąd wynosi + 74 km 2 , tj. 0,6% ogólnej 
powierzchni). Efekty statystyczne powyższych ustaleń zawarto w tabeli 1. 


C. Stosunki własnościowe w woj. pomorskim 


Rozwój stosunków własnościowych na Pomorzu Gdańskim dokonywał 
się w kilku etapach, których cezury związane są ze zmianami przynależności 
państwowej tej dzielnicy. W czasach książęcych (do 1309 r.) nie różnił się on 
zapewne w poważniejszy sposób od analogicznych procesów na innych zie- 
miach polskich. Na skutek nadań i fundacji książęcych rosło znaczenie dóbr 
kościelnych i rycerskich, domena książęca ograniczała się do najbliższych 
okolic głównych grodów oraz rozległych przestrzeni leśnych, pozbawionych 
skupisk osadniczych 80. 


Giemlice oraz Święty Wojciech; do klasztoru pelplińskiego: Chmielniki Pelplińskie 
(Hoppenbruch); wreszcie do klasztoru kartuskiego - Przejazdowo. Nie traktujemy 
jako enklawy Grabin Duchownych, gdyż, zgodnie z mapami XVIII-wiecznymi, 
miały one terytorialną łączność z innymi dobrami kościelnymi w pow. gdańskim. 
78 Por. mapa główna w załączeniu. 
79 Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, s. 31. 
80 Historia Pomorza, t. l, cz. 1, pod red. G. L a b u d y, Poznań 1969, s. 502-506. 


38
>>>
Tabela 1. Powierzchnia powiatów woj. pomorskiego w XVII w. 


N azwa powiatu Powierzchnia w km 2 Różnica 
w XVII w. wg M. Biskupa w km 2 
Człuchowski 2428 2436 - 8 
Gdański 830 (836)'" 661 + 169 
Mirachowski 1078 1137 - 59 
N owski 784 720 + 64 
Pucki 972 981 - 9 
Świecki 1502 1473 + 21 
Tczewski 3 010 (3 017)'". 3038 - 28 
Tucholski 1 705 1818 -113 
Ter. m. Gdańska 672 (659)... 643 + 29 
Ogółem: 12 981 12 907 + 74 


Ź ród ł o: obliczenia własne na podstawie mapy w skali 1:100 000; Atlas 
historyczny Polski, Seria B: Mapy przeglądowe, Prusy Królewskie w drugiej połowie 
XVI wieku, opr. M. B i s k u p przy współudziale L. K o c a, Warszawa 1961, 
s.31. 


* Powierzchnia powiatu po włączeniu enklaw gdańskich i odjęciu obszaru enklaw 
własności duchownej i szlacheckiej wewnątrz terytorium posiadłości ziemskich 
Gdańska 
** Powierzchnia powiatu po włączeniu enklaw gdańskich 
*** Powierzchnia po włączeniu enklaw kościelnych i szlacheckich i odjęciu obszarów 
posiadłości miejskich włączonych do pow. gdańskiego i tczewskiego. 
Wyjaśnienie: Znaczne różnice wielkości powiatów według naszych ustaleń i po- 
miarów M. Biskupa wynikają ze zmian przebiegu granic na obszarach lasów, na 
skutek kolonizacji tych terenów, oraz z powodu innego zakwalifikowania przy- 
należności administracyjnej 70 miejscowości (por. tabela 10). 


Do zahamowania tej drogi rozwoju stosunków własnościowych przyczy- 
niło się zajęcie Pomorza Gdańskiego przez Krzyżaków. Na skutek cen- 
tralistycznych działań Zakonu, prowadzących do zdecydowanego wzmoc- 
nienia własnych posiadłości kosztem innych rodzajów własności, zahamo- 
wany został proces kurczenia się domeny "państwowej". Prowadzona konse- 
kwentnie polityka poszerzania własnych posiadłości doprowadziła w latach 
1308-1454 do przejęcia przez Zakon z rąk innych właścicieli 100 osiedli, przy 
stracie 23. W tym samym czasie własność rycerska utraciła 98, a zyskała 20 
osiedli, a instytucjom kościelnym odebrano 42, a nadano 33 osiedla. Jedyną, 
oprócz zakonnej, własnością, która zwiększyła swój stan posiadania w tym 


39 


- 


.....
>>>
okresie, była własność miejska, która uzyskała 7 osiedli. Było to związane 
z procesem lokacji miast na prawie chełmińskim 81. 
N a skutek narastania oporu rycerstwa oraz osłabienia potęgi militar- 
nej Zakonu, doszło w XV w. do pewnego ustabilizowania stosunków 
własnościowych. Dalsze próby przejmowania przez Zakon dóbr rycerskich 
były jedną z przyczyn powstania Związku Pruskiego i w rezultacie inkor- 
poracji Pomorza Gdańskiego do Polski w 1454 r. 
Zmiana przynależności państwowej spowodowała kolejne nasilenie prze- 
mian w stosunkach własnościowych. W sposób najbardziej widoczny 
skorzystały na tych przemianach wielkie miasta pruskie (Gdańsk, Toruń, 
Elbląg), które swoje posiadłości ziemskie na skutek nadań królewskich 
wielokrotnie zwiększyły 82. Decentralizacja systemu zarządzania dobrami 
krzyżackimi, przejętymi przez króla, oraz konieczność rekompensat dla mie- 
szczan i rycerstwa zaangażowanych w wojnie trzynastoletniej, doprowadziły 
do przejęcia dalszych osiedli pokrzyżackich przez szlachtę i mieszczan 83. 
N owe nadania ziemskie uzyskały również instytucje kościelne istniejące na 
terenie Pomorza Gdańskiego (m.in. kartuzi) 84. 
Innym powodem zmiany przynależności własnościowej osiedli w XV- 
XVI w. było długotrwałe ich opuszczenie przez dotychczasowych właścicieli. 
Zostały one na nowo zagospodarowane w XVI/XVII w. w ramach innego 
rodzaju własności. W ten sposób kilkanaście osiedli przeszło z. własności 
szlacheckiej i kościelnej do królewskiej oraz z własności kościelnej do szla- 
checkiej 85. Efekty zmian w stosunkach własnościowych w woj. pomorskim 
w latach 1454-1570 przedstawia tabela 2. 


81 M. G r z e g o r z, Struktura administracyjna, s. 183-184 (tab. 2). 
82 Historia Gdańska, t. 2, s. 33 n. 
83 W latach 1454-1570 do rąk szlachty przeszły następujące wsie królewskie 
(wcześniej zakonne): Myśligoszcz, Sąpolno, Sierpowo (pow. człuchowski), 
Niestępowo, Przyjaźń, Żuławka (pow. gdański), Amalka, Dargolewo, Kamie- 
nica Szłach., Sierakowice, Stężyca Szlach. (pow. mirachowski), Kownatka 
(pow. nowski), Lężyce - część, Rybno, Żelistrzewo (pow. pucki), Jastrzębie, 
Siemkowo (pow. świecki), Kręski Młyn, Kolincz, Rokocin (pow. tczewski), Słupy 
(pow. tucholski). 
84 P. C z a p ł e w s k i, Kartuzja Kaszubska, Gdańsk 1966, s. 99 n. Kar- 
tuzi otrzymali lub kupili od szlachty: Połęczyno, Goręczyno, Somonino, Potuły, 
Prokowo, Smołdzino, Borcz - część. 
85 Do własności królewskiej zaliczono w XVI w. kilka osiedli Opuszc7.0nych, 
wcześniej szlacheckich: Biała, Kaliska, Trzmielewo, Rogoźnica (pow. człuchowski), 
Drzewina, Kiszewa Nowa (pow. tczewski), oraz l kościelne - Bielsk (pow. tczew- 
ski). Z własności kościelnej do szlacheckiej przeszły Skarszewy w pow. świeckim. 


40
>>>
Tabela 2. Zmiany w przynależności własnościowej osiedli w latach 
1454-1570 


Liczba osiedli we własności: 
Powiat królewskiej szlacheckiej kościelnej miejskieJ 
ubyło przyb. ubyło przyb. ubyło przyb. ubyło przyb. 
Człuchowski 3 5 5 4 - - l - 
Gdański 11 - 3 5 3 5 - 7 
Mirachowski 5 2 2 5 - - - - 
Nowski l - - 2 l - - - 
Pucki 3 3 2 4 l - l - 
Świecki 6 - 2 7 2 3 - - 
Tczewski 3 4 8 3 2 4 - 2 
Tucholski l 3 4 2 - l l - 
Ter. m. Gdańska 66 - - - 4 - - 70 
Ogółem: 99 17 26 32 13 13 3 79 
Bilans: -82 +6 O +76 


W rezultacie przemian własnościowych w XV-XVI w. powstało 
przede wszystkim rozległe i bardzo dochodowe latyfundium ziemskie miasta 
Gdańska. Swój stan posiadania poszerzyła też nieznacznie szlachta, głównie 
w tych powiatach, gdzie już wcześniej posiadała przewagę majątkową 
(świecki, gdański, mirachowski). Wzrost tych dwóch typów własności 
odbywał się głównie kosztem dóbr królewskich (pokrzyżackich). Poważne 
straty zanotowały też w XVI w. małe miasta, które utraciły na rzecz 
szlachty 2 osiedla (Chojnice) i na rzecz królewszczyzn 1 osiedle (Puck) 86. 
W badanym przez nas okresie (1570-1700) doszło do stabilizacji sto- 
sunków własnościowych w woj. pomorskim. Na skutek przejęcia dóbr 
królewskich przez państwo w wyniku reform sejmów egzekucyjnych zaha- 
mowany został właściwie proces osłabiania tej kategorii własności. Nieliczne 
przypadki przejmowania królewszczyzn przez szlachtę w tym okresie były 
efektem likwidowania tzw. starych długów (z okresu wojen 1454-1466 i 
1519-1521) 87. Jedno osiedle odzyskało z rąk starosty miasto Puck 88. 
W przemianach własnościowych tego okresu dominują zdecydowanie 
nowe fundacje szlacheckie na rzecz instytucji kościelnych oraz transakcje 


86 Chojnice utraciły 2 wsie: Jerzmionki i Obrowo na rzecz starosty tucholskiego 
i szlachty, Puck utracił Pucką Wieś na rzecz starostwa puckiego. 
87 Do własności szlacheckiej przeszły następujące osiedla królewskie: Kobysewo 
(pow. gdański), Janiszewo i Klonówka (pow. tczewski), Grochowo, Gostycyński 
Młyn, Słupy (pow. tucholski). 
88 Do miasta wróciła, w uznaniu zasług z wojny polsko-szwedzkiej z lat 1655- 
1660, Pucka Wieś. Miejscowość ta jednak wkótce zanikła, a role rozparcelowano 
zapewne między mieszczan: Inwentarze starostw puckiego i kościerskiego, s. 46. 


41
>>>
kupna-sprzedaży i zamiana dóbr między tymi instytucjami a szlachtą 89. 
Zjawisko to było odzwierciedleniem postępów kontrreformacji na Pomo- 
rzu. Swoje uposażenia ziemskie uzyskały m.in. kolegia jezuickie w Starych 
Szkotach i Chojnicach. Aktywną działalność gospodarczą prowadzili nadal 
kartuzi, którzy poważnie poszerzyli swoje posiadłości ziemskie drogą za- 
kupów, darowizn i zamiany dóbr ze szlachtą. Przemiany powyższe obrazuje 
tabela 3. 


Tabela 3. Zmiany w przynależności własnościowej osiedli w latach 
1570-1700 


Liczba osiedli we własności: 
Powiat królewskiej szlacheckiej kościelnej miejskiej 
ubyło przyb. ubyło przyb. ubyło przyb. ubyło przyb. 
Człuchowski - - 5 - - 5 - - 
Gdański l - 6 2 l 6 - - 
Mirachowski - - - - - - - - 
Nowski - - - - - - - - 
Pucki l - l 3 3 l - l 
Świecki - - 2 - - 2 - - 
Tczewski 2 - 9 4 l 9 l - 
Tucholski 3 - 3 3 - 3 - - 
Ter. m. Gdańska - - - - - - - - 
Ogółem: 7 - 26 12 5 26 l l 
Bilans: -7 -14 +21 O 


Znacznie trudniej uchwytne były przesunięcia własnościowe na terenach 
zalesionych. U znać trzeba, że jeszcze w czasach krzyżackich wyłączność 
posiadania lasów miał Zakon. Jedynym odstępstwem od tej zasady były 
tereny leśne, należące do bogatych klasztorów: oliwskiego, kartuskiego i 
żukowskiego 90. Dlatego też późniejsze starostwa pomorskie, obejmujące 
majątki pokrzyżackie i wyróżniające się wśród innych starostw koronnych 
89 Z własności szlacheckiej do kościelnej przeszły następujące osiedla: Ango- 
wice, Doręgowice, Kamionka, Moszczenica, Nieżywięć (pow. człuchowski), Bor- 
kowo - część, Czapelsko, Jodłowno, Skrzeszewo - część, Ząbrsko Dolne i Górne 
(pow. gdański), Warzewo (pow. pucki), Ląkie Polskie i Cieleszynek (pow. świecki), 
Grabowo, Grabowska Huta, Grabówko, Kłobuczyno, Kamiony, Szumleś Król., 
Sławki - część, Trzcińsk, Wyczechowo - część (pow. tczewski), Bysławek, Mi- 
nikowo, Trutnowo (pow. tucholski). Z własności kościelnej do szlacheckiej 
przeszły: Warzno (pow. gdański), Błądzikowo, Beka, Osłonino (pow. pucki), Kol- 
nik (pow. tczewski), wreszcie z własności miejskiej do szlacheckiej - Cierzpice 
(pow. tczewski). 
90 Do wniosków takich skłania analiza map w atlasie S c h r o t t e r a 
z XVIII w. Generalnie można stwierdzić, że w posiadaniu instytucji kościelnych 
i szlachty większe kompleksy leśne znalazły się tylko w północnej części wo- 
jewództwa. 


42
>>>
swymi dużymi rozmiarami, mialy z reguly w swym składzie olbrzymie 
połacie puszczy, która pokrywała jeszcze w XVI w. około 2/3 powierzchni 
województwa 91. Na skutek jednak wyraźnego osłabienia, w porównaniu 
do wcześniejszych komturstw krzyżackich, prężności administracyjnej sta- 
rostw, możliwe były przypadki przejmowania części puszczy przez położone 
w sąsiedztwie majątki szlacheckie 92. Należy przypuszczać, że samo roz- 
graniczenie starostw pomorskich na terenach leśnych nie było w XVI w. 
zakończone i dokonywalo się stopniowo wraz z postępem akcji osadniczej 93. 
Z tego pierwotnego, w stosunku do okresu bezpośrednio objętego ba- 
daniami, podzialu użytków pozarolniczych między poszczególne rodzaje 
wlasności wynikały różnice w możliwościach dalszego rozwoju osadnictwa 
w ich obrębie. Już tylko analiza geograficznego rozmieszczenia osiedli szla- 
checkich i kościelnych wykazuje, że dominowaly one na terenach "starego" 
osadnictwa. Tylko na malo urodzajnych ziemiach Pojezierza Kaszubskiego 
i Bytowskiego pośród lasów usadowiły się jeszcze w XIV albo nawet XIII w. 
zwarte kompleksy wsi drobnego rycerstwa. Być może powstanie tej war- 
stwy wlaścicieli, później zaliczonej do szlachty, związane bylo z malą atrak- 
cyjnością gospodarczą zasiedlanych przez nią okolic i wyniklą stąd jej sa- 
modzielnością prawną i ekonomiczną, nie kwestionowaną w poważniejszy 
sposób ani przez wladze krzyżackie, ani też w czasach późniejszych. 
Spostrzeżenia powyższe potwierdzają dane zawarte w tabeli 4. 
Uwidoczniony w niej zostal proces oslabiania własności "państwowej" 
(krzyżackiej, a potem królewskiej) w XV-XVI w., spowodowany odejściem 
części osiedli do innych kategorii wlaścicieli (głównie do miast i szlachty), 
oraz wyraźny wzrost udziału osiedli królewskich w XVII w., wynikający 
ze znacznie większych możliwości osadniczych. Charakterystyczną cechą 
przemian w strukturze majątkowej Pomorza Gdańskiego był też widoczny 
w analizowanym okresie staly spadek udzialu osiedli szlacheckich (z 46% 
do 37%). Aby lepiej zrozumieć kształtowanie się struktury własnościowej, 
wyjaśnić należy również przebieg przemian strukturalnych, dokonujących 
się wewnątrz poszczególnych wlasności. 


91 Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, s. 55. 
92 K. Ś l a s k i, Osadnictwo w puszczach, s. 244. 
93 Mogą o tym świadczyć przesunięcia granic starostw w stosunku do okresu 
średniowiecza i XVI w. N a przykład osadnictwo śródleśne staróstów skarszew- 
skich doprowadziło do "wbicia" głębokiego klina między osiedla zaliczane w 
średniowieczu do okręgu kościerskiego, a działalność osadnicza i eksploatacja lasów 
przez starostów kościerskich w XVI-XVII w. spowodowały powstanie enklawy 
szlacheckiej - Piechowic, należących wcześniej do pow. tucholskiego i otoczonych 
wokoło lasami. 


43
>>>
.........-- 


Tabela 4. Zmiany w sieci osadniczej woj. pomorskiego w latach 
1380/1420-1700 (według przynależności do rodzajów 
własności ) 


Liczba osiedli w poszczególnych okresach 
Rodzaj własności 1380-1420 1570 1700 
1. % 1. % 1. % 
"Państwowa" (krzyżacka, 431 36 393 32 645 37 
królewska) 
Królewsko-szlachecka - - 7 O 6 O 
Szlachecka (rycerska) 557 46 533 43 636 37 
Szlachecko-kościelna - - 1 O 5 O 
Kościelna 180 15 200 16 276 16 
Miejska 31 3 108 9 165 10 
Razem: 1208 100 1242 100 1 732 100 


Stan z 1380-1420 r. opracowano na podstawie liczb przytoczonych przez 
M. G r z e g o r z a, op. cit., tab. 3,5. 186-188. 


1. WŁASNOŚĆ KRÓLEWSKA 


W obrębie własności królewskiej obserwujemy w XVI-XVII w. pro- 
ces rozdrabniania jednostek majątkowych. Liczba starostw i mniejszych 
dzierżaw zwiększyła się z 42 w 1570 r. do 57 około 1700 r. Równocześnie jed- 
nak wzrastały dysproporcje majątkowe między najbogatszymi starostwami 
a obejmującymi jedną wieś lub część wsi dzierżawami. Zjawisko to ukazuje 
tabela 5. 
Z danych w niej zawartych wynika, że intensywny rozwój sieci osadni- 
czej można zaobserwować jedynie w obrębie królewszczyzn, dysponujących 
największymi możliwościami osadniczymi. Zwiększenie liczby dzierżaw 
stanowiło efekt coraz szerszego udziału szlachty w użytkowaniu królew- 
szczyzn. Nie ograniczało się ono jedynie do obejmowania wciąż liczniejszych 
tenut. Bardzo częste były, szczególnie od połowy XVII w., przypadki pod- 
dzierżawiania przez starostów szlachcie folwarków we wsiach królewskich 
bądź też nowo powstających pustkowi śródleśnych 94. 


94 K. Ś l a 5 k i, Osadnictwo w puszczach, 50 224, przyp. 30. 


44
>>>
Tabela 5. Zmiany w organizacji majątkowej własności królewskiej 
w latach 1570-1700 


Przedziały wielkości 1570 1700 
królewszczyzn l. ma- 
 l. osie- 
 l. ma- 
 l. osie- 
 
(liczba osiedli) jątków dli jątków dli 
1-2 18 43 25+1 6 27 47 35+2 5 
3-5 6 14 25 6 8 14 29 4 
6-9 9 21 66 16 9 16 64 10 
10 - 29 3 7 33 8 5 9 102 16 
30-49 4 10 135+1 36 4 7 145+1 22 
Pow. 50 2 5 109+5 28 4 7 269+5 43 
Ogólem: 42 100 393+7 100 57 100 645+6 100 


2. WLASNOŚĆ KOŚCIELNA 


Na własność kościelną w woj. pomorskim składały się posiadłości kilku- 
nastu instytucji kościelnych. Ich pełny wykaz podajemy w tabeli 6. 
Wraz z rozwojem reformacji na Pomorzu wiele dóbr klasztornych, w 
wyniku kurczenia się konwentów i załamania dotychczasowych metod ad- 
ministrowania, przeszło w ręce szlachty i mieszczan 95. Dopiero akcje rewi- 
dykacyjne kolejnych biskupów włocławskich w 2. połowie XVI w. i postępy 
kontrreformacji przyczyniły się do odtworzenia stanu posiadania instytu- 
cji kościelnych, a w latach następnych do dalszego rozwoju latyfundiów 
duchownych 96. Dzięki ożywieniu życia religijnego modne stały się, po 
kilkuwiekowej przerwie, fundacje szlacheckie na rzecz nowo powstających 
klasztorów i domów zakonnych 97. 
Dobra kościelne położone były głównie na terenie "starego" osadnictwa. 
Stąd wynikał, widoczny w tabeli 6, niewielki ich udział w rozwoju sieci osa- 
dniczej. Wyjątkami były jedynie dobra cystersów oliwskich, w których 
rozwijało się w XVI-XVII w. specyficzne osadnictwo "przemysłowe", oraz 
kartuzów, którzy prowadzili ożywioną kolonizację terenów po hutniczych 
w należących do klasztoru lasach 98. W nieznacznym stopniu wpłynęły 
na rozwój liczebny osiedli kościelnych fundacje szlacheckie. Dobra nowo 
uposażonych instytucji kościelnych obejmowały w końcu XVII w. zaledwie 
6% ogółu osiedli w tej własności. 


95 P. C z a p l e w s k i, Kartuzja, s. 23 n. 
96 Ibid., s. 33 n.; R. F r y d r y c h o w i c z, Geschichte der Cistercienserabtei 
Pelplin und ihre Bau- und Kunstdenkmaler, Pelplin 1905, s. 290, 305. 
97 Zob. przyp. 89. 
98 P. C z a p l e w s ki, Kartuzja, s. 201-202. 


45
>>>
...,.....-- 


Tabela 6. Zmiany w stanie posiadania instytucji kościelnych 
w latach 1570-1700 


m 
III 


Stan posiadania w latach: 
Instytucje kościelne 1570 1700 
1. osiedli % 1. osiedli % 
Cystersi oliwscy 51 26 78 29 
Cystersi pelplińscy 38 19 42 15 
Kartuzi 24+1 12 40+3 15 
Biskupstwo włocławskie 24 12 25 9 
Norbertanki żukowskie 19 9 25+2 9 
Benedyktynki żarnowieckie 10 5 15 5 
Arcybiskupstwo gnieźnieńskie 8 7 
Kapituła włocławska 6 6 
Brygidki gdańskie 6 6 
Cystersi lądzcy 5 5 
Benedyktynki chełmińskie 4 17 4 12 
Kapituła gnieźnieńska 2 2 
Probostwo pręgowskie 2 2 
Probostwo kościerskie 1 1 
Probostwo tucholskie 1 1 
Jezuici gdańscy - 6 
Jezuici chojniccy - 5 
Benedyktynki bysławskie - 4 6 
Bonifratrzy gdańscy - 1 
Paulini topolińscy - 1 
Ogółem: 200+ 1 100 276+5 100 


N a przełomie XVI/XVII w. doszło we własności kościelnej do 
zmian w sposobie administrowania dobrami. Posiadłości arcybiskupstwa 
gnieźnieńskiego i biskupstwa włocławskiego zostały podzielone między bi- 
skupa (arcybiskupa) i kapituły 99. Również z dóbr klasztorów cysterskich 
w Oliwie i Pelplinie wydzielono na początku XVII w. część opacką i 
konwentualną 100. 


99 Arcybiskup gnieźnieński przekazał część dóbr kapitule w 1591 r., 
J. T o p o l s k i, op. cit., s. 51, 60 (tu mowa o kluczu kamieńskim). Kapituła 
włocławska otrzymała uposażenie w dobrach pomorskich między 1534 a 1598 r. 
(przed 1582 r. otrzymała: Świekatowo, Zalesie i Lipienicę, po 1582 r.: Gogolewo, 
Dzierżążno, Brody Polskie). 
100 Podział dóbr opactwa pelplińskiego na część opacką i konwentualną nastąpił 


46
>>>
Cystersi oliwscy w 2. połowie XVI i w XVII w. wyraźnie przedkładali 
oddawanie dóbr w długoterminowe dzierżawy bogatym mieszczanom ponad 
samodzielne gospodarowanie. Podobnie postępowali, ale na mniejszą skalę, 
cystersi z Pelplina, kartuzi i biskupi włocławscy 101. 


3. WŁASNOŚĆ MIEJSKA 


Po uzyskaniu wielkich nadań ziemskich w okresie wojny trzynastolet- 
niej i bezpośrednio po niej, zasięg posiadłości Gdańska został ustalony na 
przeciąg dwóch następnych stuleci (do 1793 r.). Rozwój osadnictwa na tym 
terytorium odbywał się poprzez zagospodarowanie Żuław i delty Wisły, a 
szczególnie niedostępnego dla osadnictwa w średniowieczu rejonu Szkar- 
pawy. 
Granice posiadłości ziemskich miasta nie oznaczały jednak nigdy kresu 
penetracji gospodarczej Gdańszczan, szczególnie przedstawicieli patrycjatu. 
Przejawem osobistych inwestycji ziemskich mieszczan było wspomniane już 
dzierżawienie dóbr klasztornych (szczególnie obiektów przemysłowych i fol- 
warków) 102. Najwybitniejsze rodziny gdańskie nabywały też na własność 
liczne dobra szlacheckie w pobliżu Gdańska 103. Przedstawiciele rodzin 
gdańskich Lindów, Ardeków, Bartschów, Werdenów i Cyrenbergów piasto- 
wali nawet urzędy ziemskie i często zupelnie zrywali więzi z miastem. Ko- 
rzystanie przez patrycjuszy gdańskich z pelni praw szlacheckich w dawnej 
Rzeczypospolitej nie pozwala na traktowanie ich nabytków ziemskich jako 
procesu zmiany kategorii własności przejmowanych przez nich osiedli 104. 
Zjawisko to należy traktować raczej jako pewien specyficzny rodzaj prze- 


w 1618 r., R. F r y d r y c h o w i c z, op. cit. s. 325. Analogiczny podział w 
opactwie oliwskim nastąpił w 1611 r., APG, Akta klasztoru cystersów w Oliwie, 
t. 426, k. 19v: wykaz dóbr przekazanych konwentowi. 
101 Ibid., t. 428 zawiera wykaz posiadłości klasztoru i daty kontraktów 
dzierżawnych z mieszczanami gdańskimi. Przykłady wydzierżawiania dóbr kar- 
tuskich mieszczanom gdańskim przytacza P. C z a p l e w s k i, Kartuzja, s. 144 n. 
W 1662 r. klucz pogódkowski dzierżawił od klasztoru pelplińskiego Gdańszczanin 
von Ambster. 
102 Ibid. 
103 J. M u h l, Danziger Biirgergf'schlechter in liindlichem Besitz, ZdWG, t. 71, 
s. 88-115. 
104 M. B i s k u p zaliczył posiadane przez patrycjuszy gdańskich dobra ziem- 
skie do własności miejskiej, co nie wydaje się uzasadnione, por. M. B i s k u p, 
A. T o m c z a k, op. cit., s. 44. 


47
>>>
III 


mian w majątkowej strukturze szlachty i tam też zostanie ono omówione 
szerzej. 
N a zmianie przynależności państwowej nie zyskały, a wręcz straciły, 
małe miasta pomorskie. Chojnice utraciły jeszcze w XVI w. na rzecz 
szlachty 2 wsie, pozbawiono też mieszczan ich posiadłości dziedzicznych w 
okolicznych wsiach 105. Puck stracił swoją jedyną posiadłość ziemską na 
rzecz starostwa. Co prawda miasto odzyskało swoją własność po 1660 r., 
ale osiedle wkrótce zaginęło. 


4. WŁASNOŚĆ SZLACHECKA 


Dobra szlacheckie były najmniej stabilnymi elementami struktury 
majątkowej woj. pomorskiego. Wynikało to z częstych zmian właścicieli, 
przechodzenia osiedli z rąk szlachty ubogiej i średniej do rąk bogat- 
szych warstw tego stanu. W sposób najbardziej czytelny tło przemian 
osadniczych wewnątrz własności szlacheckiej charakteryzują przemiany 
majątkowej struktury szlachty dokonujące się w XVI-XVII w. Zostały one 
przedstawione w tabelach 7 i 8. 
W latach 1570-1700 następowało stałe zmniejszanie się liczby majątków 
szlacheckich w woj. pomorskim (z 887 do 732 majątków). Spadek ten 
dotyczył najuboższych grup szlachty: posiadającej cząstki we wsiach oraz 
jedno-, dwuwioskowej. Liczba majątków tych grup szlachty zmniejszyła się 
ogółem o 169. W zamian pojawił się w tym czasie 1 majątek więcej w grupie 
dóbr trzy- do pięciowioskowych i 13 majątków obejmujących ponad 10 osie- 
dli. Wraz ze spadkiem liczby majątków najmniejszych spadał ich udział w 
użytkowaniu ziemi (wyrażony odsetkiem posiadanych osiedli i ich części). 
Udział majątków ubogiej i średniej szlachty w posiadaniu osiedli wiejskich 
zmniejszył się w latach 1570-1700 z 66 do 48%. Odsetek osiedli należących 
do najbogatszych grup szlachty (powyżej 5 osiedli) wzrósł w tym samym 
czasie z 15 do 37%. Liczby te zdają się świadczyć o postępującym procesie 
koncentracji własności szlacheckiej, najsilniej zaznaczającym się w powia- 
tach: puckim, nowskim i świeckim, gdzie w rękach dwóch naj bogatszych 
warstw szlachty znalazło się w końcu XVII w. ponad 50% osiedli należących 
do własności szlacheckiej 106. Odwrotny proces - drobnienia własności szla- 
checkiej - zaobserwować można natomiast w pow. mirachowskim, w którym 
liczba najuboższych majątków (wbrew ogólnemu trendowi) zwiększyła się 


105 Por. przyp. 86. 
106 Por. tabela 7 i 8. 


48
>>>
= 

 
o 
.... 
o 
t- 
u: 
.-I 



 000 00 000 O 
000 00 000 O 
........ .... .... .... ........ .... .... 
!I 
=o 
iii tO ... ...- ... O 
.;;; .... 
S O + +++++ 
O tO I- OONM....1"""'IOO 
iii ...; 00 tO o;!' MlJ:)ao-łI.t;)N 
:o .... '" 
t() 
O 
:.;;:
 00000 888 O 
00000 O 

 """.... 1"""'1 f""'I P'4 ........ .... .... 
.... 
!I en Mt-OOtO "''''00 I- 
S"'; o;!' enM NtO t.... O 1"""'1 00 
N .... .... .... 00 

 tOM I ot. o;!' enoo;!' ot. 
.... MN N...... ... 
!I 
-=o 
II " ...; ... o;!' I tOtOtO"'NO 

 .- + o;!' +++++
 
II 
ot. O ",t 
....O....entOen 
.
 ........("14 CO 
"to 
, 

:.;;: 
 N'" I o;!' o;!' enNN N 
Co... ... 
t!!" 
;c' o;!' '" I o;!' Ml-o;!'M 00 

 S"'; .... 
'0 
..lIC 
 ... en o;!' MM 1- OON 00 

 N N... NM ... ... 
.... 
 
!I 
S iii CO o;!'... tO I- NM .... 
.C .... .;;; M 
'11 II O +++++++ + 
O 
 ...; o;!'l-tOtOo;!' ",en... N 
..lIC .... .... ... ... 00 
"ii '" 
I 
"i M 
8
 N tO... 00 ..o o;!'OO- M 
iii ... .... 
"t: t!!" 
O ";c' 
t() S"'; tO tO N 001- MM... O 
a. .... M 

 

 
 M .... .... No;!' o;!' tOO tO 
M MN MN 00 o;!'M M 
!I 

...; MMNenOO"'o;!'l-o;!' 
.;;; ++++++++ l- 
a. + 
.;;; O 1"""'I0)0)OOcr......"'=tC"ł M 

 N"- 
"I:t''''' tO 
.... 
N 
I 
.... :.;;:
 00 N I- NOO OOON tO 
M N M... o;!'N'" ... 

 
.... 
!I . ... ...en en N ONo;!' .... 
S'" N N ... Mo;!'... o;!' 
... 

 01-00 oen I-tOo;!' O 
o;!'NtO ... .... ...NOO M 
!I 
=o ...; MtO_tOOO o;!'l-tO ... 
.- iii 
11.- ++++++++ I- 

 II + 
O I-OOO...tOI-Ooo ... 
.... N....M NC"ł M 
.
 ... 
.to 
"2 
 00 tON tO I- I-o;!' '" en 
O 
 
Co CO tO'" MtO o;!'tO 00 I- 
t!!" 
-;;a . 00 _tO O o;!' "'tO O 00 
S'" ..o tON .... o;!' MOO O) 
N ..o ..o .... tO 
:.;;: :.;;: 
II II 

"- 
 :.;;: 
 

 .,g
..::::; :;U)..!; E 
!.J'

II:.;;:
Lg .., 
.i 
 "C"!:: 
 
 .i tj 
 :o 
O t() 
c.. QO
zc..-uJE-E- O 



 
O 
OD 
Q) 
:.:;a 
UJ 
.... 
O 
S 
O 
p.. 
re 

 
.... 
N 
"'C 
'O 

 
Q) 
...... 
O 

 
. 
.... 
..J:::: 
u 
re 
- 
N 
UJ 
re 

 
O 

 
.... 
re' 
...... 
re 
S 
re 
.... 
= 
.... 

 
= 
.... 
.... 
en 


t- 
re 
Q) 
..o 

 


= 

 
O 
.... 
o 
o 
ł- 
..... 


!: 
- .. 
.. o 


 
 


 
-, 
.:;:'" 

 
E 
 



 
O 
OD 
Q) 
:.:;a 
'" 
.... 
O 
S 
O 
p.. 
re 

 
.... 
N 
"'C 
'O 

 
Q) 
...... 
O 

 
. 
.... 
..J:::: 
u 
re 
- 
N 
'" 
re 

 
O 

 

 
...... 
re 
S 
re 
.... 
= 
.... 
..:.: 
= 
.... 
+-' 
en 
00 
re 
Q) 
..o 

 



 
o 
... 
" 
i 


c '" 
: 
 
- - o 


 
'" 
, 



 
g






 



 

 
o 


"'''' 


__M_
 


E 
" 
o 


++ +++++ 
ł-..-1_.nO....N.n..., 
.,..; ł-ł-cc....ł'-
:ol)::s 


o 


 
.... 
;;' 
E.... 


000000000 









 


....OCHOCOW) OC"łfDN 

(Qł-........co...O)C'? 
.......... ..... ł- 



 alit) I;
 
....

 



 
; !! 
c 


..... _r?ł'7C'I_::: 
+ ++++++ 
.........ICOO)_at:ICbC") 
_M.... C"ł 


" 
.. 
» 

-
 
-- 

 

 
E 


_MIGDł--W)('tNN 
'" 
 


NC"łI.nr)o)C"JM
 



 ::2

 I ł-g:

 



 


..,

 


___00 


+++ 

:::

I 


++++ 
COQ&OC") 
... 
 


NC'?NNIMUONC"-4 
'" 



 
E 


...NM....IN::N: 


MC'?_IW)ł-t,OCOCO 
....C"ł.... ... C"ł__ 


M_.... ..... M 
 
+++.+ + + 
CbCOł- Oł-coOł..,. 
..... ..... r) CI) 



 
.... 

 
E.... 


N
C"III:::.oO"''''' 


...ao"""'C'?M"'_ 
- .., 


!Ii: 

 

 
!: o 

 


o q;..., NN Nł--N.o 
MM_N....MNM('rrI 


OON N....1'DOO........ 
.., 
++ ++++++ 
Oał:\....CłCOł-..CO_ 
C"łN ("IM_.... 
- 



!Ii: 

 
;;'. 
E
 


C"Iw)C"łM_ł-oOMfD 
-C? M_M___ 


o.......co.t) ('łol)MCO 
('tC't ("łN__ 



 

:M:=o):

 



 


;;; ! 

 c 


ł-""'MGO...C?..CI 

 ... 
+++++++++ 

NO)Of,&)ł-...('ł"" 
C'ł_... __N 

 



 
.. 
L
 
- 
.... 
;;'. 
E
 


('łł-....ł-..-.tOMł-QO 
oo....a....ł-..U)t-.t-. 


"'C'4ol)
C'4.0". 
MM'" 
 C'4Qt-. ol) 

 
 '" 


:; 
'i 
o 
"" 


-E :; 

; :.;:: 
,.g
,.g
 
0J3_E 


=::iof):;C

.,g.!: 
N
.


.i


 
U o::EZ ,,"-IJf-of-oO
>>>
III 
III 


. ze 137 w 1570 r. do 176 w 1700 r. Było to spowodowane zdecydowaną 
prz
wagą szlachty cząstkowej w tym powiecie i nikłym postępem scalania 
majątków 107. 
Zaobserwowane pogłębianie się majątkowego zróżnicowania wśród 
.szlacltt'y powodowało konieczność wyboru różnych form działalności gospo- 
'darczej prz"ez poszczególne warstwy, a co za tym idzie, wpływało na kierunki 
c. rozwoju gospodarczego osiedli szlacheckich. O ile w.rejonach objętych pro- 
cese
 kOJl"Centracji własności przewagę uzyskiwały wsie czynszowe, o tyle 
w d'obrach średniej szlachty dominowa! niezmiennie w XVI-XVII w. fol- 
war"k 108. 
Charakterystyczne jest, że pod względem intensywności rozwoju sieci 
osadniczej dominowały rejony o małej koncentracji własności, ale za to o 
dużych możliwościach osadniczych (tereny o słabym nasyceniu osiedlami, o 
przewadze lasów). Przemiany tego typu można zaobserwować w pow. mi- 
rachowskim i zachodniej części pow. tczewskiego. W innych rejonach 
woj. pomorskiego nie dochodziło do tak znaczących przemian ilościowych. 
U stępowały one miejsca przemianom jakościowym, związanym ze zmianami 
gospodarczych rodzajów osiedli. 
Jak już wspomnieliśmy wcześniej, zjawiskiem specyficznym dla woj. po- 
morskiego było przejmowanie przez patrycjat gdański osiedli szlacheckich 
leżących w pobliżu Gdańska. Do nasilenia tego zjawiska doszło szczególnie 
po 1454 r., kiedy to mieszczanie, na równi z rycerstwem, zaczęli korzystać 
z królewskiego rozdawnictwa dóbr. Bogate rodziny gdańskie dzierżawiły 
m.in. starostwo nowskie (Werdenowie), tczewskie (Ferberowie), borzechow- 
skie i lignowskie (Gizowie) oraz inne, mniejsze tenuty 109. Równocześnie od 
końca XV w. wzrastała liczba nabywanych przez Gdańszczan na właśność 
majątków na prawie rycerskim. W samym pow. gdańskim w 1570 r. 
Gdańszczanie posiadali 16 osiedli (25% ogółu osad szlacheckich), w 1648 r. 
- 35 osiedli i 2 ich części (60% ogółu), w 1662 r. - 40 osiedli i 2 części 
(67%), wreszcie w 1682 r. - 38 osiedli i 2 części (57%). Wzrastała też 
liczba osiedli w ręku Gdańszczan w pow. tczewskim (1570 r. - 5, 1648 r. 
- 11, 1662 r. - 13, 1682 f. - 16). W kilku przypadkach przedstawi- 



 
III 


III 
III 


III 


107 K. M i k u l s k i, Drobna szlachta kaszubska w XVI-XIX wieku, Pomorze 
Gdańskie, nr 18, 1988, s. 108 n. 
108 Widać to wyraźnie w pow. świeckim, gdzie w części nadwiślańskiej następuje 
w XVIl w. parcelacja folwarków i wzrost liczby wsi czynszowych, natomiast w 
części wysoczyznowej (obszar przewagi średniej szlachty) dochodzi do zupełnego 
prawie zaniku wsi kmiecej i dominacji folwarku. 
109 P. C z a p l e w s k i, Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie Prus 
Królewskich 1454-1772, Toruń 1921, s. 48, 56, 120, 143 itd. 


III 


50 


III
>>>
ciele rodzin gdańskich weszli w posiadanie dóbr położonych w pow. puckim 
(3 części wsi) i tucholskim (2 wsie). Ogółem w 2. połowie XVII w. w ręku 
rodzin wywodzących się z patrycjatu gdańskiego znalazło się 56 całych i 
6 części osiedli szlacheckich. Utrzymujące się silne powiązanie tych rodzin 
z miastem, ich udział w handlu zbożowym - powodowały zapewne silniej- 
sze więzi rynkowe z nim także i mieszczańskich majątków. Dominujące w 
tej grupie osiedli folwarki korzystały przede wszystkim z pracy najemnej 
i produkowały zapewne głównie na zbyt. Być może tą drogą następowała 
transmisja nowych sposobów organizowania produkcji do innych majątków 
szlacheckich.
>>>
- 


Rozdział II 


ROZWÓJ SIECI OSADNICZEJ W 2. POLOWIE XVI 
I W XVII WIEKU 


l. SIEĆ OSADNICZA \V 2. POLOWIE XVI WIEKU 


Podstawowym elementem w badaniach nad historią osadnictwa jest 
niewątpliwie analiza rozmieszczenia i zagęszczenia sieci osadniczej w po- 
szczególnych przekrojach czasowych. Dopiero po takiej liczbowej ocenie 
zjawiska można pokusić się o bardziej wnikliwe, szczegółowe analizy pro- 
cesów osadniczych. 
Punktem wyjścia w naszych badaniach jest 2. połowa XVI w., a ściślej 
stan sieci osadniczej z lat 1565-1570. Badania nad rozmieszczeniem i 
zagęszczeniem sieci osadniczej w tym okresie prowadził M. Biskup w ra- 
mach prac nad atlasem historycznym Prus Królewskich 1. Ze względu jed- 
nak na przyjęte przez nas nieco odmienne założenia metodyczne i korekty 
w zasięgu jednostek administracyjnych, część wyników ilościowych uzyska- 
nych przez tego badacza musi być poddana weryfikacji. \V tym miejscu 
ograniczamy się jedynie do porównania wyników :M. Biskupa w zakresie 
rozmieszczenia i zagęszczenia sieci osadniczej z efektami naszych ustaleń. 
Podaną w Atlasie historycznym Prus Królewskich liczbę osiedli wiej- 
skich w woj. pomorskim (1064 osiedla) uzupełniliśmy o 178 osiedli z 
następujących powodów: 
a) odjęliśmy 22 osiedla, które uznaliśmy za nie istniejące w 2. połowie 
XVI w. lub które zostały w Atlasie ujęte dwukrotnie (pod różnymi na- 
zwami) 2 i 


l Prusy lirólewskie w drugiej polowie xn wieku, s. 27-36. 
2 Za osiedla nie istniejące już ok. 1570 r. uznaliśmy: Lisewo, wl. kość. - 
pow. gdaliski; Żulawę, wl. szlach. - pow. gdański (jej uwzględnienie wynikało z 
odróżniania dwóch miejscowości o podobnych nazwach: Żulawy i Żulawki, pod- 
czas gdy istniala tylko ta ostatnia); Węglino, \VI. król. - pow. pucki (już w 1565 r. 
opuszczona i nigdy ponownie nie zasiedlona); Lileska i Szczulpin, wl. szlach. - 
pow. tczewski (już w 1570 r. opuszczone i wlączone do sąsiednich osiedli: \Vieca 
Nowego i Bietowa); Czatkawy i Szpęgawę, wl. kośc. - pow. tczewski (opuszczone 
jeszcze w XV w. i nie zasiedlone aż do końca XVIII w.); razem 7 osiedli. Za 
jeszcze nie istniejące uznaliśmy: Cieszanko, wl. król. - pow. mirach. (1 wzm. 
1598); Paczewo, \\'1. król. - pow. miracll. (uważane w literaturze za istniejące
>>>
b) doliczyliśmy 83 osiedla nie uwzględnione w Atlasie, których istnienie 
wynikało z analizy osadnictwa średniowiecznego i XVI-wiecznego, opartej 
o różne przekazy źródłowe 3 j 


już w średniowieczu, podczas gdy zapis ówczesny odnosil się do Bącza, powstalo 
jako huta szkla dopiero w XVII w.); Reszki, wl. szlach. - pow. pucki (M. Bi- 
skup odczytal nazwę ląki przy Rybnie "Roske" jako Reszki, te ostatnie powstaly 
zapewne dopiero w XVIll w.); Lubień Maly i Osiek, wl. król. - pow. świecki - 
w rzeczywistości nowski (wsie olenderskie zalożone w 1590 i 1588 r.); Długie, wl. 
król. - pow. tczewski (tak tlumaczyl nazwę Langesang M. Biskup, gdy tymczasem 
pod nazwą tą kryje się wieś Zelgoszcz); Szkarpawę, wl. miejska - ter. m. Gdańska 
(wieś ta powstala przed 1612 r. i nie miala zapewne nic wspólnego poza nazwą 
- określana zresztą jako Klein Scharpau - z wcześniejszym dworem krzyżackim o 
tej nazwie, w 1570 l. już nie istniejącym) - razem 7 osiedli. Za ujęte podwójnie 
w opracowaniu M. Biskupa, A. Tomczaka uznaliśmy: Dębienicę, wl. król. - 
pow. czluch. (= Dyminek, wl. szl.); Drożdzienicę, wl. szlach. - pow. czluch. 
(= Drożdzienica w pow. tucholskim); Teudtschlandt, wl. król. - pow. tczewski 
(= Slońca Wielka); Dąbrówkę Polską, wl. szlach. - pow. tczewski (= Barchnowy, 
wl. szlach., w cyt. pracy nie określona); Dorflken, wl. szlach. - pow. tczewski 
(= Garc Maly, wl. kośc., dzierżawiony od kI. pelpl. przez Żelislawskich); Leip- 
nersdorf, wl. kośc. -pow. tczewski (= Morzeszczyn); Pąndzienicę, wl. król. - 
pow. tucholski (= Broda); Czapieczyn, wl. szlach. - pow. tucholski (= Czapie- 
wice, autor rejestru z nieznanych powodów wymienił tę część wsi osobno) - razem 
8 osiedli; w sumie odjęto 22 miejscowości. 
3 Do stanu ujętego w Atlasie dodaliśmy następujące osiedla, pominięte w re- 
jestrze i wykazach M. B i s k u p a i A. T o m c z a k a (symbole w nawiasach 
- zob. s. 151): pow. czluchowski : Trzebiele (00) - wl. król., Czosnowo (F), 
Klawkowo (F), Koprzywnica (M) - wl. szlach., Igly (F), Pomoc (F) - wl. miej- 
ska; pow. gdański: Jeleń (00), Kamień (00) - wl. król., Buszkowy Górne (F) - 
wl. szlach., Borowiec (00), Borowiec Mlyn (M), Gręzlewo (00), Hungerhammer 
(M), Kamienny Potok (M), Krupphammer (M), Nowiec (00), Prochowy Mlyn 
(M), Ribbenhammer (M) - wl. kośc., Malentyn (00) - wl. miejska; pow. mira- 
chowski: Barlomski Mlyn (M) - wl. król., Mlyńsko (00) - wl. król.; pow. nowski: 
Lipinki (00), Morgi (00) - wl. król., Kownatka (M) - wl. szlach.; pow. pucki: 
Okuniewo (00), Wyspowo (00) - wl. król.; pow. świecki: Lnianek (00), Mu- 
krz (00), Rudzianek (F) - wl. król., Lęgnowo (F), Okoniny Nadjeziorne (00) 
- wl. szlach., Grabówko (M), Lipienica (00) - wl. kośc., Nowe Dobra (F) - 
wl. miejska; pow. tczewski: Bielsk (00), Bursztych (00), Gniewskie Pole (00), 
Grzybowo (00), Grzybowski Mlyn (00), Kiszewa Nowa (00), Kościerski Mlyn 
(M), Kościerzyna Dwór (Za), Pustki (00), Rajkowski Mlyn (M), Szadówko (00), 
Szymbark (00), Wdecki Mlyn (M), Wdzydze Kiszewskie (00), Woj tal (K), Za- 
wada (M), Zle Mięso (K) - wl. króL, Częstkowo (WDS), Grabówko (00), Horniki 
Dolne (00), Kamiony (00), Kłobuczyno (00), Kocborowo (F), Lipy (00), Ma- 
liki Dolne (F), Żabianki (F) - wl. szlach., Czaple Nowe (00), Fischbude (OR), 
Królów Las Młyn (Iv!), Siwialka (00) - wl. kośc; pow. tucholski: Lendy (P), 


53
>>>
l' 


III 
III 


c) zwiększyliśmy stan sieci osadniczej o 117 osiedli, które w XVII w. 
"usamodzielniły się", a w źródłach podatkowych z XVI w. były traktowane 
jako części składowe (lub ujęte razem) innych (większych, sąsiednich) osie- 
dli i w konsekwencji w Atlasie nie występują jako osiedla samodzielne 4. 


III 
III 
III. 


Windorp (K), Kaszuba (M), Kunek (M). Nowy Mlyn (M), Pila Mlyn (M) - wl. 
król.; terytorium m. Gdańska: Kramserkrug (K) - wl. kośc., Gdańska Glowa (K), 
Gęsia Karczma (K), Groszkowo (K). Klauskrug (K), Kuckuckkrug (K), Osieki 
(W), Neukriigerskampe (K). Parraskrug (K). Piekielko (K), Polnische Hufe (Ko). 
Riickfahr (K), Scheute (OR) - wl. miejska: ogólem 83 osiedla. w tym l wieś. 1 wieś 
drobnoszlachecka. 11 folwarków, l zamek, 2 osady rybackie. 2 pustkowia. 19 os. 
mlyńskich, 13 os. karczmarskich i 33 osiedla opuszczone; do wl. król. należaly 
34 osiedla, szlach. - 16, kośc. - 15. miejskich - 17. 
4 Do tego typu osiedli należaly: pow. czluchowski: Debrzno (F podany przy 
mieście Debrzno), Plocicz (F podany przy Koczale). Uniechówek (F przy Unie- 
chowie). Barkówko (M przy Barkowie), Bialoborski Mlyn (M przy Bialym Bo- 
rze), Chrząstówko (M przy Chrząstowie). Czarne Mlyn (M przy Czarnym), De- 
brzno Mlyn (M przy Debrznie). Funka (M przy Charzykowach). Krępina (M przy 
Krępsku), Lężek (M przy Wierzchowie), Nierybie (M przy Cierzniach). Prądy (M 
przy Lędyczku). Przechlewko (M przy Przechlewie), Przy tok (M przy Dębnicy). 
Rogoźnica (M przy Polnicy). Rzewnica (M przy Rzeczenicy), Sierociński Mlyn 
(M przy Jęcznikach Wielkich). Strzeczonka (M przy Strzeczonie). Suszek (M przy 
Nowej Cerkwi) - wl. króL. Narożnik (M przy Bukowie). Niwski Mlyn (M przy 
Niwach), Rozworki (M przy Rozworach) - wl. król.-szlach.. Biński Młyn (M przy 
Bińczach). Chociński Młyn (M przy Konarzynkach), Kleśnik (M przy Pawlówku). 
Klóbka (M przy Olszanowie). Mlynki (M przy Jeziórkach), Sierpówko (M przy 
Sierpowie), Skowarnecki Mlyn (M przy Skowarnkach) - wl. szlach., Buszmil i 
Tunkielski Mlyn (MM przy Chojnicach) - wl. miejska; pow. gdański: Sulmin 
(WF uznana przez autora Atlasu za część Somonina w pow. tczewskim), Mlynek 
(M przy Przodkowie), Redlowo Niskie (M przy Kacku Malym i Kolibkach). Strze- 
lin (M przy Lezienku) - wl. szlach., Popówko (F przy Pręgowie Górnym), Brętowo 
(M przy Strzyży), Jelitkowo Mlyn (M przy Przymorzu). Kamienny Mlyn (M przy 
Strzyży), Kuźniczki (M przy Strzyży). Mlynik (M przy Smoldzinie). Mlyniska (M 
przy Strzyży), Nowe Szkoty (M przy Strzyży). Strzyża Mlyn (M przy Strzyży) 
- wl. kośc.. Kolbudy Dolne (M przy Lublewie) - wl. miejska; pow. mirachow- 
ski: Donimierz Maly (F przy Donimierzu Wlk.). Amalka (M przy Podjazdach), 
Borucki Mlyn (M przy Borucinie). Lączyński Mlyn (M przy Lączynie), Mlyn 
Górny (M przy Kożyczkowie), Mlyńskie (M przy Wyszecinie), Żukowski Mlynek 
(M przy Żukówku) - wl. szlach. Borowiec (M przy Nakli), Kamienicki Mlyn 
(M przy Kamienicy KróL). Parchowski Mlyn (M przy Parchowie), Strysza Buda 
(M przy Mirachowie) - wl. król., Chmielonko (M przy Chmielnie). Zęblewski 
Mlyn (M przy Zębiewie) - wl. kośc.; pow. nowski: Rybaki (WR przy Nowem). 
Pila Mlyn (M w źródle jako Nova Mole - nie uwzględniony przez M. Biskupa). - 
wl. król., Meisterwalde (WF - wlączona przez M. Biskupa do pobliskiego Opale- 
nia, od którego występowala odrębnie aż do XVIII w.). Bąkowski Mlyn (M przy 


III 


II 


II 


II 
I 


54
>>>
Posiadały one zatem już w XVI w. podstawy materialne (zabudowania) i 
topograficzne (odosobnienie terytorialne), nie miały tylko odrębności orga- 
nizacyjnej. Były to przeważnie małe osady młynarskie i inne nierolni- 
cze, należące w większości do własności królewskiej i szlacheckiej, udział 
pozostałych rodzajów własności był mały (por. tabela 9). Zauważyć należy, 
że niedokonanie tego metodycznego "zabiegu" wpłynęłoby na zwiększenie 
wielkości przyrostu i wskaźnika dynamiki, bez faktycznego ruchu osadni- 
czego. 
Razem więc nasza korekta stanu sieci osadniczej w 2. połowie XVI w., 
w porównaniu do wykazanego w Atlasie, wynosi +178 osiedli. Uzyskana 
liczba 1 242 osiedli stanowi bazę wyjściową i podstawę porównań dla zmian 


Bąkowie), Mały Młyn (M przy Ostrowitem), Stary Młyn (M przy Kulmadze) - 
wł. szlach.; pow. pucki: Puck Zamek (Za nie uwzględniony w uzupełnieniach osie- 
dli w Atlasie, s. 35), Grabowina (P przy Górze), Młynki (M przy Gniewowie), 
Mrzeziński Młyn (M przy Mrzezinie), Pucki Młyn (M przy Pucku), Robacznica 
(M przy Górze), Warszkowo Młyn (M przy Lubocinie) -wł. król., Gowino Małe (F 
przy Gowinie Wlk.), Sławutówko (WF podana razem ze Sławutowem), Bolszewski 
Młyn (M przy Bolszewie), Kębłowski Młyn (M przy Kębłowie), Kłaniński Młyn 
(M przy Kłaninie), Lisewski Młyn (M przy Lisewie), Parszkowski Młyn (M przy 
Parszkowie), Śmiechowski Młyn (M przy Śmiechowie), Ustarbowski Młyn (M przy 
Ustarbowie) - wł. szlach., Leśniewo (W podana w źródle jako Villa Nova Me- 
chow, włączona przez M. Biskupa do Mechowa), Luzino Młyn (M przy Luzinie), 
Mechowski Młyn (M przy Mechowie), Oksywski Młyn (M przy Oksywiu), Sapała 
(M przy Świecinie) - wł. kośc.; pow. świecki: Ostrów Świecki (WR przy Świeciu), 
Sartawice Dolne (W podana razem z Sartawicami Górnymi), Grodecki Młyn (M 
przy Gródku), Jasiniecki Młyn (M przy Jasińcu), Kręgiel (M przy Jasińcu), Prze- 
chowski Młyn (M przy Przechowie), Żur (M przy Spławi u) - wł. król., Brzęczek 
(F niesłusznie połączony przez M. Biskupa z sąsiednim Jastrzębiem), Jarzębiniec 
(F przy Plewnie), Święte Małe (WF przy Świętem Wlk.), Więckówko (F przy 
Więckowie), Bedlenki (M przy Bedlnie i Lubocheniu), Wyrwa (M przy Konopacie) 
- wł. szlach., Suski Młyn (M przy Suchej) - wł. kośc.; pow. tczewski: Gniewskie 
Młyny (M przy Gniewie), Młynik (M przy Rudnie), Szczodrowski Młyn (M przy 
Szczodrowie), Skarszewski Młyn (M przy Skarszewach), Skorzewski Młyn (M przy 
N. Wsi Kośc.), Tczewski Młyn (M przy Tczewie) - wł. król., Graniczny Młyn (M 
przy Klińczu Wlk.), Kręski Młyn (M przy Kręgu), Lubierzyński Młyn (M przy 
Lubierzynie), Rokocki Młyn (M przy Rokocinie) - wł. szlach., Olszówka (M przy 
Borkowie), Skrzydłówko (M przy Skrzydłowie) - wł. kośc; pow. tucholski: Młyn 
Raciąski (M przy Raciążu), Nadolnik (M przy Stobnie) -wł. król., Jerzmionki (W 
przy Zamartem, pow. człuch.) - wł. szlach.; oprócz tego Murowana Karczma (K 
szlach. przy Ostrowitem) - pow. nowski oraz Beka (K przy Osłoninie, wł. kośc.) 
- pow. pucki; ogółem 117 osiedli, w tym: 3 wsie, 4 wsie z folwarkami, 9 folwarków, 
1 zamek, 1 pustkowie, 2 wsie rybackie, 95 os. młyńskich i 2 os. karczmarskie; do wł. 
król. należało 49 osiedli, szlach. - 42, kośc. - 20, miejskiej - 3 i król.-szlach. - 3. 


55 


- 


.....
>>>
I
 


'S:: 
CV 

 
.... 
tI) 
= 
o 
"'t:I 
= 
,.:.:: . 
s:: 
= 
tI) 
o 
.... 
tI) 



 
o 
bO 
CV 
;Q 
tI) 
J. 
O 
S 
 
O_ 
p..; 
...;  
O 

 .
 
.= 
 

..9 
c.J O 
'2 p.. 
]
 

 
 
'0 ..c:: 
CV 
 
. U; :.ti 
er.. 
= ;3 
.2 
 
CV 'o 
N "- 

P 
gj er.. 
._ ;:s 
S "- 
N Q... 
O O 
J. 
 
\I,) 
CV 
 
.2 
 
re 
 
t; o 

] 
...c:: 
s:: ;:s 
re er.. 
.- o 
S':;:: 
N
 


O) 
re 
CJ 

 

 



 


s:: 
re 

:.::= 
."g 
s:: .- 
..... tI) 
'o o 
bO 
O 


'c.J 
C1' 
'2 
= 
tI) 
CV 
N ._ 
J. ..... 
p.."'t:I 
CV 
0.- 
s:: tI) CV 
re O s:: 
s:: O 
O 
 
,.:.:: 
O 
O 


O re 
;::a 
"'t:I .
 
O tI) 
O O 


re 
..... 
"'t:I 
.
 
tI) 
O 
O 
.... 
C1' 
...... 
"'t:I 
O 


bO 
= 
- 
"'t:I = 
CV tI) 


 
.... 
; 
.... 
CI') 


CV..c:: 
 
s:: c.J 'O 
O '.... 
N s:: re 
.
 =..... 
......- 
 
O N O 
"'t:I p.. 


..c:: 
 


 
s:: re 
.s .
 

 O O 
N "'t:I p.. 


'o e 
bOCV 
0- 


*- 


(.C(.C
......ot:)ł--O
 

..:r-:-.ćó":

 
...... ...... ...... ...... C"I 


('c
o)M"""('coo
 
ot:)
oo('cM
o)""" 
.......... --
- 


M
M":!'IMł--M 
M 


MMoolot:)
ł--ł-- 
- 
 


ooł--ot:)o


O) 
M
-_
C"I
 



 

 


CV I I CV C"I I I 
W. -g :(5'"2 
.;; p.. 
 


CV I 
s:: .
 
re s:: 

 re 
= N 



 
.
 
O 
p..., 


cli cv 
'2 
 
.....--' 
.
 


I

 


1C"I
0)
 


J I I 
 
 


1

ot:)l 


*- 



 
_ 
 
 
 O?. O?. 
_ 
-o)ł--
O-('cO 
- - - C"I- 


oO_o)
ł--ot:)_ 
C"IOoo
-C"Ioo_ 
-- --C"I- 



 :.;a 

 
 
... .- o 
,.g
..c:::..;.;: 
c.J 's:: c.J tI) 
.Ere

 
N "'t:I.- O 
uCi::Ez 


- 


00 


- 
o 
- 


ot:) 
- 


M 


M 
- 


- 


.... 



- 
ł-- 


ł-- 
ł-- 


S "C 
:..;.;: :..;.;: .
 '
-D re .. 
;Q

c;::a;Q
S 
:;: 
 Q)"= 
.
 
'
 
 o cv 
u ._ N c.J J. tI) s:: re 
=
c.J=CVOCV"'ObO 
p..., '00 E-4 E-4 
 p.. "N Ci O 


q 
o 
o 
- 



 
..... 

 
::- 
-
 


C"I ,.... 

 '" 

 
% 
o 
ł-- 


o 
ł-- 


o 
o 

 


C"I 

 


00 



 
- 


q 
o 
o 
...... 



 
(.C 
o 


- 


-
>>>
zaszłych w końcu XVI i w XVII w. Jest to zbiorowość większa od wykazanej 
w Atlasie o 16,7%, ale - przypomnijmy - zostało to spowodowane głównie 
koniecznym (w naszym przekonaniu) zabiegiem metodycznym przedstawio- 
nym wyżej w punkcie c, a nie błędnymi ustaleniami autora Atlasu. 
Jednocześnie, na skutek wprowadzonych przez nas uzasadnionych ko- 
rekt granic powiatów, 70 osiedli zmieniło przynależność administracyjną. 
Spowodowało to zmiany w rozmieszczeniu sieci osadniczej według po- 
wiatów. Liczbową analizę tych przesunięć zawiera tabela 10. Największe 
zmiany nastąpiły w pow. gdańskim (+2,2 punkt a) i tczewskim (-2,9 pun- 
kta), nieco mniejsze (w granicach około ::1:1 punktu) w człuchowskim, 
tucholskim i na terytorium posiadłości ziemskich Gdańska, a minimalne 
(0,2-0,5 punktu) w pozostałych powiatach. Całość dokonanej korekty w 
wielkości i rozmieszczeniu sieci osadniczej w 2. połowie XVI w. zawiera 
tabela 10. 
Ogólnie na poszczególne powiaty przypadało 5,1-24,0% ogółu osiedli, 
ale najczęściej (6 powiatów) 8,1-12,6%; tylko w wielkim terytorialnie po- 
wiecie tczewskim znajdowało się aż 24%, a w małym pow. nowskim tylko 
5,1 % całej sieci osadniczej woj. pomorskiego. 
Zwiększenie stanu sieci osadniczej nieznacznie zmieniło wskaźnik 
natężenia osiedli w stosunku do obszaru: z 1 osiedla na 12,1 km 2 usta- 
lonego w Atlasie 5 do 1 osiedla na 10,5 km 2 według naszych obliczeń. Nowo 
ustalony stan sieci osadniczej wykazuje też pewne różnice w strukturze 
własnościowej w porównaniu z podaną w Atlasie 6. Na skutek doliczenia 
przez nas 70 osiedli królewskich, 70 szlacheckich, 27 kościelnych i 9 miej- 
skich do stanu wykazanego w Atlasie, nastąpił wzrost udziału tych pierw- 
szych w strukturze własnościowej o + 1,3 punktu, przy spadku pozostałych 
rodzajów własności o 0,2-0,6 punktu (por. tabela 11). 
Rozpatrując przynależność osiedli do poszczególnych rodzajów własno- 
ści można zauważyć (por. tabela 11), że w 2. połowie XVI w. dominowały 
w woj. pomorskim osiedla szlacheckie (533 osiedla, tj. 43% ogółu). Do 
własności królewskiej należały 393 osiedla (32%), do kościelnej 200 osiedli 
(16%) i do miejskiej 108 osiedli (9%); 8 osiedli zaliczyliśmy do mieszanych 
rodzajów własności: królewsko-szlacheckiej (7) i szlachecko-kościelnej (1). 
Ze statystycznej analizy rozmieszczenia sieci osadniczej woj. pomor- 
skiego wynika, że osiedla szlacheckie były rozłożone w miarę równomiernie 
na terenie wszystkich jednostek administracyjnych (powiatów), z wyjąt- 
kiem obszaru wydzielonego jako terytorium posiadłości ziemskich Gdańska, 


5 Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, s. 35 (tab. 4). 
6 Por. ibid., s. 51 (tab. 21) i tabela 11 w naszej pracy. 


57
>>>
l,' 


o 
bO 
(I) 

 
O 

 
+" 
UJ 
= 
= 

 
et! 
+" 
UJ 
O 
"O 
...c: 
U 
, 

 
et! 
"O 
 
O 
"O - 
.- - 
::a : 
(I) 
.00 (I) 
O .
 
et! O 

 - 
O 
O p.. 
'0 
'UJ c:"ł 
O 
 

 
UJ 
et! ..c: 
- 
 

 '- 
...sc 
'u 
 
'UJ S 
O 
 

 - 
'N '::) 
(I) "'" 

 
 

 
 
,O::! 
N "'" 

Q., 
e: 
(I) ;;:., 
N 
 
U 
 
"'" 
 
et! ;;:., 
"O "'" 
O ::) 
p..
 
UJ '_ 
O..c: 
bO
 
(I) '- 
....... 
 
et! 
 
N
 
-g
 

 
 
O 
.-4 
et! 
a) 
..c 

 


*- 
 oq,. qo_ 
 
 .-4 
q. q. q 
S c:"ł .ł, c:"ł c:"ł t- c:"ł O) t- O) .-4 O 
.-4 (.O .-4 -.:t' c:"ł --ł O 
(I) .-4 

 
bO 
O - .ł, .-4 .",. .",. .ł, -.:t' 00 .ł, O) M O 
c:"ł M M 00 .ł, M .-4 O 
.-4 c:"ł 
:g .. .. .-4 O ...... .-4 I I I --ł c:"ł I M 
:;; -: .-4 .-4 .-4 
o E ... 
=ti .. 
o; .. ." 
0" CI 
o 
o.. 
:: .-4 t- I ...... I 00 --ł I I I O) 
"O 
'" 
u 
" 
E-o 
:;; -.:t' O) ...... I 00 M M (.O I I c:"ł 
; .-4 --ł c:"ł .-4 -.:t' 
.. 
.. 
u 
E-o 
:;; O) O) .-4 I M O 00 M .-4 I c:"ł 
v .-4 c:"ł 
.. 
.; 
0(1) 
:;; -.:t' ł- I .-4 c:"ł 00 c:"ł -.:t' I I -.:t' 
v .-4 .-4 c:"ł 
" 
o.. 
:;; .-4 (.O ...... I c:"ł -.:t' (.O I I I O 
; .-4 
o 
Z 
:;; .. .-4 M I I .-4 (.O t- c:"ł I I .ł, 
; * .-4 .-4 
.- 
o ::a .. 
'" 
v .
 .
 

 UJ 
 
:i O O 
...c: .0 
U I I 'UJ I 
:: , M 00 (.O O c:"ł .ł, 00 c:"ł t- 
... N .-4 
 .-4 c:"ł 
.. U UJ 
." "'" et! 
CI et! - 
"O 
 
O 
:;; p.. t- O I I .-4 "O .-4 O I -.:t' M 00 
; UJ M 'UJ c:"ł --ł M 
o O O 
'" bO 
 
v 
" 
 .N 
N (I) 
U 'O 
 
....... 
et! 
 
N et! , 
"O N 
O N "'" 
"'" p.. 
bO 
 bO et! et! et! 
= 
 = ..::.:: ..::.:: et! 
- 
 UJ U 
 et! 
 S 
+" "O O =a 
 (I) a) et! 
et! 
 ...c: ..::.:: 
.
 (I) :::s:::: - (I) 
 U "O UJ N (I) 

 
 .
 UJ - 
-
 O 'O et! 'UJ (I) 'O 
O "'" N O "- 
 bO 
p..  
;:g 
p..O i:Q :::s:::: trJ. :::s::::;:g O 


...c: 
.., 
." 
Q) 
..Q 
." 
... 


...c: 
.., 
. 
N 
UJ 
la 
"'O 

 


'N 
CI) 
'C 

 
'O 
... 


O 
l:: 
." 

 
O 
'" 
O 
... 
rd 
N 
." 
'c 
CI) 
N 
.., 
." 
l:: 
N 
O 
CI) 
l:: 
..Q 
O 
"'O 
O 
Il.. 


O) 
..,. 
.... 
CI) 
'C 
O 
... 
... 
UJ 
." 
l:: 
'O 
..Q 
E 
. 
UJ 
CI) 
'c 
CI) 
N 
.., 
"" 
l:: 
N 
*
>>>
w którego obrębie leżały jedynie dwie enklawy szlacheckie. W pozostałych 
powiatach udział osiedli szlacheckich wahał się od około 39 do 60% ogółu 
osiedli. Najwięcej tego rodzaju dóbr (115) znajdowało się w najrozle- 
glejszym powiecie tczewskim. Znaczne zbiorowości osiedli szlacheckich 
występowały również w pow. człuchowskim (83) i świeckim (83). W 
pozostałych powiatach posiadłości szlachty liczyły 38-63 osiedli. 


Tabela 11. Struktura własnościowa sieci osadniczej woj. pomorskiego 
w 2. połowie XVI w. 


Powiat Osiedla według rodzajów własności Ogółem 
król. szlach. kośc. miej. K-S S-D 
A. Liczby absolutne . 
Człuchowski 64 83 - 5 4 - 156 
Gdański 17 63 57 7 - - 144 
Mirachowski 33 48 8 - - - 89 
Nowski 20 38 4 1 - - 63 
Pucki 42 51 37 - 1 - 131 
Świecki 47 83 13 2 1 - 146 
Tczewski 113 115 65 4 - 1 298 
Tucholski 57 50 6 - 1 - 114 
Ter. m. Gdańska - 2 10 89 - - 101 
Ogółem: 393 533 200 108 7 1 1242 
Stan podany 
w Atlasie: 323 463 173 99 6 - 1064 
B. Liczby względne 
Człuchowski 41,0 53,2 - 3,2 2,6 - 100 
Gdański 11,8 43,7 39,6 4,9 - - 100 
Mirachowski 37,1 53,9 9,0 - - - 100 
N owski 31,7 60,3 6,4 1,6 - - 100 
Pucki 32,1 38,9 28,2 - 0,8 - 100 
Świecki 32,2 56,8 8,9 1,4 0,7 - 100 
Tczewski 37,9 38,7 21,8 1,3 - 0,3 100 
Tucholski 50,0 43,9 5,3 - 0,9 - 100 
Ter. m. Gdańska - 2,0 9,9 88,1 - - 100 
Ogółem: 31,6 42,9 16,1 8,7 0,6 0,1 100 
Stan podany 
w Atlasie: 30,3 43,5 16,3 9,3 0,6 - 100 


59 


- 


.....
>>>
IIII 
I' 


,III 


Porównując rozmieszczenie własności szlacheckiej z warunkami natu- 
ralnymi woj. pomorskiego stwierdzić można, że osiedla prywatne szlachty 
położone były głównie w rejonach bezleśnych, o stosunkowo dobrych 
glebach, charakteryzujących się wczesną metryką osadniczą. Jedy- 
nym wyjątkiem były dosyć rozległe skupienia osiedli drobnej szlachty w 
środkowej części pow. mirachowskiego oraz u styku pow. mirachowskiego 
i puckiego, gdzie przeważały lasy. Poza tym większe skupiska osiedli szla- 
checkich w pow. puckim występowały w północno-zachodniej jego części 
oraz w okolicy samego Pucka - na obszarach bezleśnych kęp nadmorskich. 
N a terenie pow. gdańskiego i tczewskiego własność szlachecka była roz- 
mieszczona dosyć równomiernie w bezleśnej części tych powiatów, tworząc 
największe zwarte skupiska w południowej części pow. gdańskiego oraz, w 
okolicach Tczewa (na zachód od miasta) i Kościerzyny (na wschód od mia- 
sta), w pow. tczewskim. 
Niewielki był udział osiedli szlacheckich na terenie Borów Tuchol- 
skich, które w przeważającej części należały do królewszczyzn. Jedyne 
większe skupienia szlacheckich wsi spotykamy w tym rejonie w okolicach 
Brus i Czerska w pow. tucholskim. Bory Tucholskie wyraźnie rozcinały 
dobra szlacheckie w woj. pomorskim na trzy wyraźne skupienia: wska- 
zane już w północnej części województwa (największe, jeśli idzie o liczbę 
osiedli); nowsko-świeckie, obejmujące bardzo zwarte osadniczo obszary 
wysoczyznowe we wschodniej części pow. nowskiego i południowej oraz 
wschodniej części pow. świeckiego; wreszcie tucholsko-człuchowskie, naj- 
bardziej rozproszone. To ostatnie obejmowało ciąg majątków szlacheckich 
w północnej części pow. człuchowskiego wzdłuż granicy z Pomorzem Zacho- 
dnim, następnie - pas takich posiadłości, rozciągający się od okolic Czar- 
nego i Lędyczka na południu po Żychce i jezioro Karsińskie na północy, a 
także osiedla szlacheckie, okalające od północy i południa Chojnice i wre- 
szcie pas osiedli na zachód od Tucholi, ciągnący się od rzeki Kamionki 
na południu (stanowiącej równocześnie granicę województwa) po Brdę na 
północy. 
Własność królewska, jakkolwiek ustępowała szlacheckiej pod względem 
liczby osiedli, dominoweła we wszystkich powiatach, jeśli idzie o zajmowaną 
powierzchnię 7. Wynikało to z faktu przynależności do tej własności 
większości lasów i innych terenów nie użytkowanych jeszcze gospodarczo 
(rolniczo), stanowiących w 2. połowie XVI w. 67,5% ogółu powierzchni 
województwa 8. Do królewszczyzn należała też większość żyznych gleb 


7 Ibid., s. 52 (tab. 24). 
8 Ibid., s. 55. 


60 


..... 


--
>>>
położonych w dolinie Wisły (okolice Gniewu, Nowego i Świecia). Na tere- 
nach wysoczyznowych osiedla królewskie, zazwyczaj większe pod względem 
zajmowanego areału od osiedli szlacheckich, zajmowały zapewne zbliżoną 
im powierzchnię. Dobra królewskie w woj. pomorskim podzielone były w 
2. połowie XVI w. na 19 starostw i 23 mniejsze dzierżawy 9. 
Pod względem liczby osiedli własność ta dominowala jedynie w pow. tu- 
cholskim, obejmując 50% ogółu istniejących tam osiedli. Znaczący był też 
udział osiedli królewskich w pow. człuchowskim (41% ogółu), tczewskim 
(38 %) i mirachowskim (37%), a jedynie w pow. gdańskim był znacznie 
mniejszy, bo wynosił zaledwie 12%. W pozostałych powiatach udział osie- 
dli królewskich w ogólnej liczbie wahał się około 32%. 
Własność kościelna, w odróżnieniu od dwóch poprzednio omawia- 
nych, była rozmieszczona na terenie województwa bardzo nierównomiernie. 
Spośród 200 osiedli należących do dóbr kościelnych aż 159 położonych 
było w powiatach puckim, gdańskim i tczewskim. Jedynie znikoma 
część osiedli kościelnych znajdowała się w południowej części województwa 
(w pow. świeckim - 13, nowskim - 4, tucholskim - 6). Najliczniejsze 
majątki kościelne znajdowały się w pow. gdańskim, gdzie obejmowały około 
40% ogółu osiedli i jedynie nieznacznie ustępowały pod tym względem 
własności szlacheckiej. Znaczny odsetek osiedli należał do własności 
kościelnej w pow. tczewskim (22%) i puckim (28%). W pozostałych powia- 
tach osiedla kościelne stanowiły poniżej 10% ogółu, a w pow. człuchowskim 
nie było ich w ogóle. 
Osiedla zaliczone do własności kościelnej występowały zazwyczaj w 
dużych kompleksach. W pow. puckim znajdowały się zwarte posiadłości 
klasztoru żarnowieckiego, położone wokół jego siedziby, oraz dwa klu- 
cze dóbr opactwa oliwskiego: starzyński w środkowej i mostowski w 
południowej części powiatu. Z tym ostatnim sąsiadowały bezpośrednio 
wsie norbertanek żukowskich i kartuzów, tworzące razem zwarty kompleks 
dóbr kościelnych, obejmujący całą Kępę Oksywską. W pow. gdańskim 


9 Starostwa: białoborskie, człuchowskie, gniewskie, grudziądzkie (częściowo), 
hamersztyńskie, jasinieckie, kiszewskie, kościerskie, mirachowskie, nowskie, osiec- 
kie, puckie, rogozińskie (częściowo), skarszewskie, sobowidzkie, starogardzkie, 
świeckie, tczewskie i tucholskie; dzierżawy: Nowa Wieś w pow. człuchowskim; 
Bojan-Czaple-Kielno--Przodkowo--Szemud, Bysewo, Jasień, Kobysewo, Kolecz- 
kowo, Kosowo, Redłowo--Chylonia-Cisowa, Sulmin w pow. gdańskim; Barłomino 
w pow. mirachowskim; Brzyno-Prusewo w pow. puckim; Luszkowo, Poledno- 
Dworzysko w pow. świeckim; Gniszewo, Gręblin, Janiszewo, Klonówka, Lignowy- 
Rudno, Lipinki, Mierzeszyn, Międzyłęż-Garc-Walichnowy, Polaszki i Różyny w 
pow. tczewskim. 


61 


- 


......
>>>
'I 
I 
I 


III 


dobra kościelne skoncentrowane były wokół siedzib klasztorów: Oliwy 
w północno-wschodniej części powiatu oraz Żukowa w południowo- 
wschodniej jego części. Do tego ostatniego kompleksu dóbr przylegaly 
dalsze posiadłości instytucji kościelnych w sąsiednich powiatach: mi- 
rachowskim i tczewskim, należące głównie do kartuzów i norberta- 
nek żukowskich. W pow. tczewskim największymi skupiskami osiedli 
kościelnych były dwa klucze dóbr klasztoru pelplińskiego: pogódkowski i 
pelpliński. Do tego ostatniego przylegały też bezpośrednio 3 wsie kapituły 
włocławskiej. Znaczna liczba osiedli kościelnych znajdowała się też w 
północno-wschodniej części tego powiatu, w okolicach Subkowów, Godzi- 
szewa, Miłobądza i Kłodawy. 
Kilka enklaw kościelnych znajdowalo się w obrębie terytorium posiadło- 
ści ziemskich Gdańska. Wyróżniały się wśród nich wsie podmiejskie (Sie- 
dlce, Stare Szkoty, Chmielniki Pelplińskie) oraz położone na Żuławach 
wsie czynszowe (Przejazdowo, Giemlice, Grabiny Duchowne), należące do 
przynoszących największe dochody osiedli kościelnych 10. 
W południowej części województwa, gdzie własność kościelna była 
znacznie słabiej reprezentowana, wymienić należy klucz komorski biskupów 
włocławskich (4 osiedla w pow. nowskim, 1 w pow. świeckim). Kilka 
wsi kościelnych leżało w południowo-wschodniej części pow. świeckiego, 
m.in. Gruczno należące do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego oraz kilka wsi 
benedyktynek chełmińskich. W południowo-zachodniej części tego po- 
wiatu znajdowaly się dobra świekatowskie kapituły włocławskiej oraz Lu- 
biewo i Sucha, która wraz z położonymi dalej na zachód w pow. tuchol- 
skim 4 wsiami stanowiły pomorską część klucza kamieńskiego arcybiskupów 
gnieźnieńskich. 
Znaczenie własności miejskiej (czy też miejsko-królewskiej) w Prusach 
Królewskich wynikało ze specyficznej, ważnej roli tutejszych wielkich miast: 
Gdańska, Torunia i Elbląga. Do woj. pomorskiego zaliczyliśmy również 
obszar posiadłości ziemskich Gdańska, które w średniowieczu należały, 
przynajmniej częściowo, do komturstwa gdańskiego 11. Gdańsk był w 


10 Na przykład, dochód osiągany przez biskupów włocławskich ze Starych 
Szkotów wynosił w 1604 r. około 1000 zł (Inwentarze dóbr{...] XVII wieku, s. 301), 
co stanowiło 1/3 dochodów biskupa z klucza subkowskiego. Przejazdowo nato- 
miast dawało klasztorowi kartuskiemu w 1603 r. 1131 zł z tytułu samych czynszów 
(P. C z a p l e w s k i, Kartuzja, s. 228), a w 1652 r. - 2834 zł, podczas gdy z 
innych wsi klasztor uzyskiwał 1857 zł czynszów (ibid., s. 213). 
11 Do komturstwa gdańskiego należały wsie, tworzące następnie w obrębie dóbr 
gdańskich klucz tzw. Wyżyny oraz wsie tzw. Niziny po Sobieszewo i Orlinki 
na wschodzie. Żuławy Gdańskie tworzyły w średniowieczu osobne wójtostwo 


62 


--
>>>
2. połowie XVI w. największym właścicielem ziemskim w woj. pomor- 
skim, a zapewne także i w Prusach Królewskich. W skład jego posiadłości 
ziemskich wchodziło bowiem 98 osiedli wiejskich, położonych głównie na 
wschód i południowy wschód od miasta. W naszej pracy potraktowaliśmy 
zwarty obszar posiadłości ziemskich Gdańska, wraz ze znajdującymi się 
"wewnątrz" tego terytorium osiedlami kościelnymi i szlacheckimi, jako 
odrębną jednostkę administracyjną. Doliczono do niej również część Mie- 
rzei Helskiej należącej do Gdańska. 
Niewielkie posiadłości ziemskie posiadały również inne, mniejsze miasta 
woj. pomorskiego. W skład tych posiadłości wchodziły, obok gruntów upra- 
wianych bezpośrednio przez mieszczan, odrębne osiedla miejskie. Ogółem 
do mniejszych miast należało w 2. połowie XVI w. 10 osiedli wiejskich 
(Chojnice posiadały 4 osiedla, Świecie - 2, Starogard, Tczew, Nowe i Czarne 
- po 1 osiedlu). 
8 osiedli wiejskich zaliczyliśmy do własności mieszanej. Większość z 
nich należała do własności królewsko-szlacheckiej. Były to przede wszy- 
stkim osiedla młyńskie, które założono na rzekach stanowiących granicę 
między tymi rodzajami własności oraz wsie królewskie ze szlacheckimi fol- 
warkami 12. W przypadku tych ostatnich różna przynależność własnościowa 
nie doprowadziła, jak to często bywało w ówczesnych czasach, do podziału 
na odrębne formalnie osiedla, skąd wynikła konieczność stworzenia grupy o 
własności mieszanej. Własność szlachecko-kościelną stanowił z kolei Borcz 
w pow. tczewskim, gdzie obok 5 gospodarstw drobnej szlachty, znajdowały 
się gospodarstwa kmiece należące do kartuzów 13. 
Po tym zobrazowaniu rozmieszczenia osiedli wiejskich, z uwzględnie- 
niem ich przynależności własnościowej, musimy przejść do analizy bar- 
dziej zobiektywizowanej, pomijającej elementy własnościowe, a dającej 
w rezultacie bardziej syntetyczny obraz rozmieszczenia sieci osadniczej 
w woj. pomorskim. Jednym ze sposobów takiej analizy jest przedsta- 
wienie zagęszczenia sieci osadniczej. Zagęszczenie to można mierzyć w 


z siedzibą w Grabinach, podporządkowane bezpośrednio wielkiemu mistrzowi, 
pozostała część Niziny (z Mierzeją Wiślaną) oraz okręg Szkarpawy należały do 
okręgu rybickiego szkarpawskiego, por. M. G r z e g o r z, Osady Pomorza 
Gdańskiego, s. 46-61, 116-119, 143-145. 
12 Do grupy osiedli młyńskich należących do własności królewskiej i szlacheckiej 
wchodziły ok. 1570 r.: Narożnik, Niwski Młyn i Rozwory w pow. człuchowskim oraz 
Gostycyński Młyn w pow. tucholskim; do grupy wsi królewskich ze szlacheckimi 
folwarkami zaliczyliśmy: Polnicę w pow. człuchowskim, Lężyce w pow. puckim 
oraz Poledno w pow_świeckim. 
13 P. C z a p I ew s k i, Kartuzja, s. 115. 


63 


- 


....
>>>
- 


trojaki sposób: gęstością zaludnienia, stopniem rolniczego wykorzystania 
ziemi i natężeniem sieci osadniczej w stosunku do powierzchni (liczba km 2 
przypadająca na 1 osiedle) 14. Każdy z tych sposobów pociąga za sobą 
pewną możliwość popełnienia błędu. W przypadku mierzenia osadnictwa 
gęstością zaludnienia błąd wynika z niezbyt precyzyjnej metody szacowa- 
nia zaludnienia dla 2. połowy XVI w. Nieco precyzyjniejsza wydaje się 
metoda badania rolniczego wykorzystywania ziemi, ale wielkość arealu jest 
również ustalona szacunkowo, a ponadto pomijamy tu ocenę zagęszczenia 
osadnictwa w rejonach zurbanizowanych, o przewadze rzemiosła. Najbar- 
dziej zatem zobiektywizowanym sposobem badania zagęszczenia osadnictwa 
pozostaje gęstość sieci osadniczej mierzona wielkością powierzchni (km 2 ) 
przypadającą na 1 osiedle. Metoda ta w sposób najbardziej obiektywny 
(naszym zdaniem) pozwala wykorzystać bazę źródłową, eliminuje bo- 
wiem konieczność stosowania szacunków koniecznych dla wyliczenia liczby 
ludności oraz wielkości areału uprawnego i daje efekt bardzo pożądany 
w naszych badaniach: w miarę plastyczny obraz możliwości osadniczych 
charakteryzujących omawiane terytorium, przy uwzględnieniu warunków 
naturalnych. 
Dla bardziej szczegółowego wyznaczenia obszarów o różnej gęstości 
sieci osadniczej posłużyliśmy się w niniejszej analizie kartogramem Atlasu 
obrazującym podział woj. pomorskiego na parafie 15. Zabieg ten po- 
zwala na chwilowe odejście od jednostek podziału administracyjnego i na 
dokładniejszą analizę sieci osadniczej w ujęciu globalnym. Efektem na- 
szych badań w tym zakresie jest kartogram zamieszczony wśród załączników 
do niniejszej pracy. Dla bardziej syntetycznego obrazu różnic w gęstości 
sieci osadniczej wyróżniliśmy 3 kategorie parafii, w których na 1 osie- 
dle przypadalo: do 7 km 2 , 7-15 km 2 i powyżej 15 km 2 . Podzial ten 
wynika z uwzględnienia średniej gęstości sieci osadniczej dla calego wo- 
jewództwa, która wynosiła w 2. połowie XVI w. (według naszych wyli- 
czeń) około 10,5 km 2 na 1 osiedle. Kolejne klasy parafii charakteryzują ob- 
szary o dużej gęstości osadnictwa i niewielkich dalszych możliwościach osa- 
dniczych, średniej gęstości osadnictwa i znaczących jeszcze możliwościach 


14 Wskaźniki te obliczył dla woj. pomorskiego M. B i s k u p, por. Prusy 
Królewskie w drugiej polowie XVI w., s. 71 (tab. 39) - gęstość zaludnienia - 
11,4 os.fkm 2 ; s. 55: stopień rolniczego wykorzystania ziemi - 32,5% obszaru 
uprawnego w ogólnej powierzchni województwa; s. 35 (tab. 4) - natężenie sieci 
osadniczej - 12,1 km 2 na l osiedle; ten ostatni wskaźnik weryfikujemy w naszej 
pracy. 
15 Ibid., mapy załącznikowe: mapa główna: Prusy Królewskie w drugiej polowie 
XVII wieku. Skala 1:500 000, opr. L. K o c, oraz kartogramy 3, 4, 5, 6, 9. 


64 


I
II 


--
>>>
osadniczych, wreszcie małej gęstości osadnictwa i bardzo dużych nadal 
możli wościach osadniczych. 
Kartogram ukazujący zróżnicowanie zagęszczenia sieci osadniczej po- 
zwala nam na wyznaczenie wyraźnych skupisk osadniczych na terenie wo- 
jewództwa i kierunków ich oddzialywania na najbliższe okolice. Rejonem 
największego zagęszczenia sieci osadniczej było niewątpliwie terytorium 
wokół Gdańska i Tczewa, ciągnące się od Kępy Oksywskiej na północy po 
krawędź tzw. Niziny Walichnowskiej w dolinie dolnej Wisły na południu. 
Obok tego zdecydowanie najrozleglejszego obszaru o dużej gęstości sieci 
osadniczej, zbliżonymi parametrami charakteryzowały się na północy wo- 
jewództwa obszary kęp nadmorskich (Żarnowiecka, Swarzewska, Pucka) 
oraz parafia Luzino położone w rozwidleniu Bolszewki i Gościciny, dwóch 
głównych dopływów Redy. 
N a południe od rejonu gdańsko-tczewskiego z obszarami o znacznym 
zagęszczeniu sieci osadniczej spotykamy się w okolicach Pelplina, Nowego 
i Świecia, w pasie ziem położonych w pobliżu Wisły, oraz z bardziej 
już rozproszonymi terenami zasiedlenia - w południowej części powiatów 
człuchowskiego i tucholskiego. 
W śród rejonów o średniej gęstości sieci osadniczej wyróżnić należy 
północną część Kaszub o znacznym już zalesieniu, rozpościerającą się 
między rynną raduńską na południu a kępami nadmorskimi na północy. W 
tej grupie mieści się również nadmorska parafia Strzelno obejmująca rozległe 
Błota Karwieńskie, niedostępne dla osadnictwa w 2. połowie XVI w. Dalej 
na południe do tej kategorii gęstości zaliczyć trzeba obszar tzw. Kociewia 
z głównymi ośrodkami miejskimi w Skarszewach, Starogardzie i Gniewie, 
charakteryzujący się w części zachodniej mieszanym krajobrazem leśno- 
rolniczym, a w części nadwiślańskiej znacznym udziałem łąk i pastwisk, 
czasowo zalewanych przez Wisłę. Gęstością powyżej 7 km 2 na 1 osiedle 
charakteryzował się też w 2. połowie XVI w. rejon ujścia Szkarpawy i 
Wisły Królewskiej. 
W południowej części województwa tereny o średniej gęstości sieci osa- 
dniczej były wyraźnymi rozwinięciami terytorialnymi obszarów gęsto za- 
siedlonych i obejmowały tereny o krajobrazie mieszanym (leśno-rolniczym, 
czyli tzw. parkowym) na Wysoczyźnie Świeckiej i Pojezierzu Krajeńskim. 
Wreszcie małą gęstością sieci osadniczej charakteryzowal się obszar 
Borów Tucholskich oraz lasów przylegających do nich, położony w 
środkowej i południowej części województwa. Rozdzielał on tereny o 
większej gęstości sieci osadniczej na trzy obszary: naj rozleglejszy "pucko- 
gdańsko-nowski" na północy oraz "świecki" i "tucholsko-człuchowski" na 
południu. 


65 


-
>>>
Uwzględniając podział administracyjny województwa (por. tabe- 
la 12), stwierdzić musimy, że największą gęstością sieci osadniczej 
charakter.yzowały się powiaty położone na północy: gdański, pucki oraz 
terytorium posiadłości ziemskich Gdańska. Średnią gęstością sieci osadni- 
czej charakteryzowały się powiaty: tczewski, świecki, mirachowski i nowski, 
zaś zdecydowanie naj słabiej były nasycone siecią osadniczą powiaty tuchol- 
ski i człuchowski. 


Tabela 12. Zagęszczenie sieci osadniczej woj. pomorskiego 
. w 2. połowie XVI w. 


Wskaźnik gęs- 
Powiat Powierzchnia Liczba toś ci sieci os. 
w km 2 osiedli (km 2 /10s.) 
Człuchowski 2428 156 15,6 
Gdański 836 144 5,8 
Mirachowski 1078 89 12,1 
Nowski 784 63 12,4 
Pucki 972 131 7,4 
Świecki 1502 146 10,3 
Tczewski 3017 298 10,1 
Tucholski 1 705 114 15,0 
Ter. m. Gdańska 659 101 6,5 
Ogółem: 12 981 1242 10,4 


Omawiając możliwości osadnicze w woj. pomorskim, nie możemy też 
pominąć problemu tzw. osiedli opuszczonych, które uwzględniliśmy w na- 
szych obliczeniach stanu osadnictwa w 2. połowie XVI w. Należy jednak 
wskazać na ich specyficzne miejsce w sieci osadniczej. Ogółem zaliczyliśmy 
do tej kategori 75 osiedli, co stanowi 6% ogółu. Powstanie takiej grupy 
miejscowości związane było z kryzysem gospodarczym XIV-XV w. i gene- 
ralnie z problemem pojawienia się pustek 16. Trudno dzisiaj ustalić, czy 
w przypadku osiedli opuszczonych osadnictwo całkowicie wycofało się z ich 
I
II siedlisk, czy też pozostały w nich pojedyncze sadyby ludzkie. Stąd też 
można je uznać za zjawisko pośrednie między osiedlem ludzkim a nazwą 
polną. 


16 Zagadnieniem tym zajmowali się m.in. S. M i e l c z a r s k i, J. R. S z a f l i k, 
Zagadnienie łanów pustych w Polsce w XV i XVI w., Studia i materiały do dziejów 
Wielkopolski i Pomorza, t. 1, z. 2, Poznań 1956. 


66 


I1I1I 


L 


--
>>>
---- 


Tym niemniej osiedla opuszczone poszerzały zakres możliwości osadni- 
czych. Były one najbardziej dostępnymi miejscami dla rozszerzającej się w 
2. połowie XVI w. akcji kolonizacyjnej. 
Zdecydowana większość tego typu miejscowości położona była na skraju 
zwartych kompleksów osadniczych. N ajwiększe skupisko takich osiedli 
znajdowało się na północ od Kościerzyny, na terenie moreny czołowej, 
okalającej najwyższe wzniesienie Pojezierza Kaszubskiego - Wieżycę 
(ogółem 10 osiedli) 17. Na obrzeżach moreny czołowej tego Pojezierza leżały 
też kolejne rejony występowania osiedli opuszczonych: w okolicy Mierze- 
szyna (4 osiedla) 18, Mirachowa (3 osiedla) 19, Szemudu (6 osiedli) 20, Tu- 
chomia (4 osiedla) 21. Kolejnym rejonem o zaznaczającej się liczbie osiedli 
opuszczonych były obrzeża Borów Tucholskich. W okolicy jeziora W dzydze 
znajdowało się 5 osiedli 22, w okolicach Borzechowa - 6 23, na południowym 
skraju Borów (między Świekatowem a Płochocinem ) - 8 24, nad średnim 
biegiem W dy - 3 25. Mniejsze skupiska pustych osiedli spotykamy na te- 
renach o dużej gęstości osadnictwa: w okolicach Gdańska (4 osiedla) 26, 
Gniewu (3) 27, Nowego (4) 28 i na południe od Świecia (3) 29. Były to w 
większości osiedla położone w dolinie Wisły, opuszczone zapewne na skutek 
wylewów rzeki. Pojedyncze osiedla tego typu znajdowały się w pow. puc- 
kim (3) 30, tucholskim (1) 31 i człuchowskim (3) 32. 


*** 


17 Będomin, Czaple Nowe, Grabówko, Horniki Dolne, Kaliska Kościerskie, Ka- 
miony. Kłobuczyno, Potuły, Puc, Szymbark. 
18 Kolbudy Górne, Malentyn, Miłowo, Szklana Góra. 
19 Bącz, Głusino, Młyńsko. 
20 Głazica, Jeleń, Kamień, Okuniewo, Przetoczyno, Wyspowo. 
21 Czeczewo, Gręzlewo, Borowiec, Tuchomka. 
22 Grzybowo, Grzybowski Młyn, Kiszewa Nowa, Polaszki Nowe, Wdzydze 
Kiszewskie. 
23 Bytonia, Lipy, Olsze, Rombark, Zielona Góra, Żabianki. 
24 Lipienica. Lipinki, Lnianek, Mukrz, Brzeziny, Płochocinek, Sierosławek, 
Wierzchy. 
25 Okoniny Nadjeziorne, Osówko, Śliwiczki. 
26 Krępiec, Otomin, Nowiec, Rębowo. 
27 Bursztych, Gniewskie Pole, Szadówko. 
28 Bochlin Miejski, Komorsk Mały, Lubień Wielki, Morgi. 
29 Niedźwiedź, Suponinek, Zawada. 
30 Cetniewo, Grabówek, Warszkowo. 
31 Słupy. 
32 Dźwierzno, Brzeźnica, Trzebiele. 


67 


- 


.....
>>>
I I
I 


11'11 


II
I 
"I 
I 


.. 


Podsumowując dotychczas przytoczone wyniki naszej analizy, wskazać 
musimy na olbrzymie możliwości osadnicze, istniejące na badanym teryto- 
rium. Pod względem gęstości zaludnienia woj. pomorskie zajmowało jedno 
z ostatnich miejsc wśród województw Korony 33. Również zagęszczenie 
sieci osadniczej woj. pomorskiego w 2. połowie XVI w. nie należało 
do najwyższych. Większe nasycenie osiedli obserwujemy w tym cza- 
sie w sąsiednich województwach: malborskim (7,2 km 2 na 1 osiedle) i 
chełmińskim (7,3 km 2 na 1 osiedle) 34. Podobny wskaźnik wyliczył dla około 
1600 r. K. Hładyłowicz dla pow. pyzdrskiego (7,2) w Wielkopolsce 35. Dla 
całej Wielkopolski badacz ten ustalił wskaźnik 9,1 km 2 na 1 osiedle, z tym 
że skala wahań w poszczególnych powiatach zawierała się między 6,0 km 2 
na 1 osiedle (powiaty gnieźnieński i kruszwicki) a 14,4 km 2 na 1 osiedle (po- 
wiaty nakielski i bydgoski) i 15,6 (pow. ostrzeszowski) 36. Nieco większą 
gęstość sieci osadniczej dla Krajny (= pow. nakielski) obliczył P. Szafran 
- w 1565 r. wynosiła ona 13,2 km 2 na 1 osiedle 37. Dane te odpowiadają 
zagęszczeniu osadnictwa w sąsiadujących z pow. nakielskim i bydgoskim od 
północy powiatach tucholskim i człuchowskim województwa pomorskiego. 
W woj. pomorskim, poza wyraźnym centrum osadniczym, jakim były 
rejony Gdańska i Tczewa, gdzie możliwości dalszego rozwoju sieci osa- 
dniczej w ówczesnym typie gospodarki były niewielkie, pozostałe rejony 
charakteryzowały się raczej słabym zagęszczeniem osiedli, sprzyjającym 
dalszemu rozwojowi sieci osadniczej. Zdecydowanie największymi możli- 
wościami osadniczymi charakteryzowała się własność królewska, do której 
należała przeważająca część lasów - w tym przede wszystkim Bory Tuchol- 
skie. Nieco równomierniejszy był podział własnościowy innego skupiska 
lasów (tzw. lasów kaszubskich); zaznaczył się tu spory udział dóbr szla- 
checkich i kościelnych w ich użytkowaniu. 
Własność królewska dominowała także w rejonie doliny Wisły, która 
była drugim, poważnym rezerwuarem gruntów dla ewentualnej akcji osadni- 
czej. Jedynie obszar samej delty rzeki znajdował się w granicach posiadłości 
Gdańska. 


33 B. Z i e n t a r a, A. M ą c z a k, I. I h n a t o w i c z, Z. L a n d a u, Dzieje 
gospodarcze Polski do 1939 r., Warszawa 1988, s. 138-139. 
34 Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, s. 35 (tab. 2 i 3). 
35 K. H ł a d y ł o w i c z, Zmiany krajobrazu, s. 90. 
36 Ibid., s. 78 (tab. 5). 
37 P. S z a fr a n, Osadnictwo, s.34, na pocz. XVI w. wskaźnik ten wynosilok. 
15 km 2 na l osiedle, liczba wskazana w tekście wyliczona zostala przez podstawie- 
nie liczby osiedli w 1565 r. (238). 


68 


--
>>>
2. ROZWÓJ SIECI OSADNICZEJ DO KOŃCA XVII WIEKU 


Zarysowane w poprzednim podrozdziale rozmieszczenie sieci osadniczej 
wskazuje, że w 2. połowie XVI w. osadnictwo osiągnęło w woj. pomor- 
skim granicę łatwo dostępnych i w miarę urodzajnych ziem, położonych 
wzdłuż wybrzeża Bałtyku (kępy nadmorskie) i dolnego biegu Wisły oraz w 
południowej części powiatów: tucholskiego i człuchowskiego. Dalszy rozwój 
osadnictwa mógł się w zasadzie dokonywać jedynie poprzez ingerencję 
człowieka w zwarte kompleksy leśne oraz poprzez osuszanie i zagospoda- 
rowywanie terenów bagiennych i depresyjnych. 
Jeśli uwzględnimy przyrost liczby osiedli do końca XVII w. i podział 
terytorium między poszczególne rodzaje własności (porównaj tabela 13), 
to okaże się, że największy wzrost zagęszczenia sieci osadniczej nastąpił 
we własności królewskiej. W latach 1570-1700 liczba osiedli królewskich 
zwiększyła się o 252, co stanowi 64-procentowy przyrost. Równie inten- 
sywny przyrost osiedli nastąpił we własności miejskiej (+57); jego tempo 
rozwoju wynosiło 53%. Mniejsze były efekty rozwoju sieci osadniczej we 
własności kościelnej, w której liczba osiedli zwiększyła się w porównaniu ze 
stanem z 2. połowy XVI w. o 78 (+38%), a bardzo słabe w posiadłościach 
szlacheckich (103 osiedla, +19%). Na takich wynikach zaważyły przede 
wszystkim różne możliwości osadnicze poszczególnych rodzajów własności, 
o czym była wyżej mowa. 
Ogółem sieć osadnicza woj. pomorskiego wzbogaciła się od 1570 do 
1700 r. o 490 osiedli (wzrost z 1242 do 1732), co daje przyrost o 39% 
w stosunku do stanu wyjściowego. Trudno oceniać skalę tego przyrostu 
w porównaniu z innymi ziemiami Korony, brak bowiem porównywalnych 
danych. Można przytoczyć jedynie, że w latach 1580-1695 liczba osiedli w 
sąsiedniej Krajnie wzrosła o 17% 38. Przypuszczać należy, że intensywność 
procesów osadniczych w woj. pomorskim była jednak wyższa niż w Wiel- 
kopolsce, na Kujawach, Mazowszu i w Małopolsce 39. 
Zasięg nowego osadnictwa nie był oczywiście równomierny na tery- 
torium całego województwa (por. tabela 13). Z największym przyro- 
stem liczby osiedli mamy do czynienia w pow. mirachowskim, w którym 
powstały 73 nowe osie dla (przyrost o 82%). Powyżej wskaźnika dla całego 
38 Ibid., s. 51 (tab. 3) i s. 89 (tab. 24) - przyrost wyliczono na podstawie poda- 
nych tam liczb. 
39 K. H ł a d y ł o w i C z, Zmiany krajobrazu, s. 78 (tab. 5). W latach 1580-1800 
liczba osiedli w całej Wielkopolsce zwiększyła się z 3 573 do 4 206, czyli o 17,7%, 
a więc podobnie jak w słabo, w stosunku do reszty Wielkopolski, zaludnionym 
pow. nakielskim do końca XVII w. 


69 


- 


.....
>>>
..,.....- 


IIIII 


województwa plasowały się: terytorium posiadłości -ziemskich Gdańska 
(55 osiedli, tj. o 54%) oraz pow. tczewski (147 osiedli, 49%). Ze wzrostem 
zbliżonym do średniego wskaźnika w całym województwie korespondował 
przyrost liczby osiedli w powiatach: nowskim (38%), gdańskim (37%) i 
tucholskim (37%). Do grupy o najsłabszym tempie rozwoju nowego osa- 
dnictwa należały powiaty: pucki (29%), świecki (22%) i człuchowski (17%, 
a więc analogiczny do sąsiedniej Krajny). 


Tabela 13. Rozwój sieci osadniczej woj. pomorskiego od 2. połowy 
XVI do końca XVII w. 


Jednostka terytorialna Liczba osiedli Liczba osiedli Rozwój 
w 1570 r. w 1700 r. w% 
A. Według rodzajów własnoś£i: 
 
Królewska 3 t. j.," O ?J 
/1. 6 393 
 "J'\'6 łl :J 645- 
 164,1 
Szlachecka 
 
 '13.2.. O 
... \2,9 533 "NI -6, g 636 "- 119,1 
Kościelna I (, I 
 
 H ł
,J 200 0,1. 46łv 276 138,0 
Miejska 
 rtó
 ;. 
/-Ś 108 
 rs 165 152,8 
Królewsko-szlachecka "' Ol 7 »iJ 6 85,7 
Szlachecko-kościelna od 1 {)
 4 400,0 
B. Według podziału na powiaty: 12'1 '{ tj! 
Człuchowski 156 182 116,7 
Gdański 144 197 136,8 
Mirachowski 89 162 182,0 
N owski 63 87 138,1 
Pucki 131 169 129,0 
Świecki 146 178 121,9 
Tczewski 298 445 149,3 
Tucholski 114 156 136,8 
Ter. m. Gdańska 101 156 154,4 
Ogółem: 1242 1 732 139,4 


D/ 
''\j 
3f'.H 
31.4 
 
J{..-1 
't, y 
---=c 


Przedstawione wyżej liczby wskazują na dwie wyraźne koncentracje no- 
wego osadnictwa w woj. pomorskim w XVII w. Pierwszą z nich były te- 
reny poleśne Pojezierza Kaszubskiego (pow. mirachowski, zachodnia część 
pow. tczewskiego). Rejonem równie intensywnie kolonizowanym była dei ta 
Wisły Królewskiej i Szkarpawy (terytorium ziemskie Gdańska). 
Znacznie mniej intensywnie wkroczyło osadnictwo na teren Borów Tu- 
cholskich. Jedynie w ich centralnej części (pow. tucholski) nastąpił bardziej 


70 


...... 


--
>>>
zauważalny przyrost nowych osiedli. Być może powiązane to było z bardziej 
intensywną eksploatacją zasobów leśnych tego rejonu, odwadnianego przez 
Brdę - drogę spławu produktów i surowców przez Bydgoszcz do Gdańska 40. 
Przy analizie najmniej zaangażowanych w akcję osadniczą z końca XVI 
i z XVII w. powiatów, rzuca się w oczy fakt ich peryferyjnego położenia 
względem głównych centrów osadniczych Pomorza Wschodniego (Gdańsk i 
okolice Tczewa). Obserwacja ta każe nam dopatrywać się związków między 
oddziaływaniem gospodarczym największego ośrodka miejskiego tego re- 
gionu, Gdańska a kierunkami i intensywnością przebiegu procesów osadni- 
czych w woj. pomorskim. 
Wraz z postępującą akcją kolonizacyjną następował też w XVII w. pro- 
ces zanikania osiedli. Był on związany z rozwojem większych, sąsiednich 
miejscowości, bądź też opuszczaniem terenów szczególnie trudnych w upra- 
wie lub nieurodzajnych. Ogółem w latach 1570-1700 zaginęło 17 osiedli 
istniejących wcześniej, z których 5 należało do własności kościelnej, a 6 do 
szlacheckiej (porównaj tabela 14). Niewielka liczba osiedli zaginionych w 
badanym okresie wskazuje na znacznie niższy poziom strat w sieci osadni- 
czej aniżeli np. w XV-XVI w., których efektem były wspomniane wcześniej 
osiedla opuszczone (75), zasiedlone dopiero w końcu XVI i w XVII w. 


Tabela 14. Osiedla zaginione w woj. pomorskim od 2. połowy 
XVI do końca XVII w. 


Liczba osiedli zaginionych w poszczególnych 
Powiat rodzajach własności Ogółem 
król. szlach. kośc. miej. K-S S-D l. % 
Człuchowski 1 4 - - 1 - 6 3,8 
Gdański - 1 1 - - - 2 1,4 
Mirachowski - - - - - - - - 
Nowski - - - - - - - - 
Pucki 1 - 1 - - - 2 1,5 
Świecki - 1 - - - - 1 0,7 
Tczewski 1 - 2 - - - 3 1,0 
Tucholski - - 1 - 1 - 2 1,7 
Ter. m. Gdańska - - - 1 - - 1 1,0 
Ogółem: 3 6 5 1 2 - 17 1,2 
% ogółu w danym 
rodz. włas. 0,8 1,1 2,0 0,9 14,9 - 1,2 x 


40 S. G i e r s z e w s k i, Struktura gospodarcza, s. 163 n. 


71 


- 


.....
>>>
3. SIEĆ OSADNICZA W KOŃCU XVII WIEKU 


II 


Nierównomierny rozwój sieci osadniczej w 2. połowie XVI i w XVII w. 
spowodowal poważne przesunięcia w strukturze własnościowej woj. po- 
morskiego. Znaczny postęp akcji kolonizacyjnej w królewszczyznach 
spowodowal wysunięcie się tej kategorii własności na pierwsze miejsce pod 
względem liczby osiedli. W końcu XVII w. do własności królewskiej 
należalo 645 osiedli wiejskich, tj. 37% ogółu (w 2. połowie XVI w. od- 
powiednio - 393 osiedla i 32%). Straciła tym samym swoją dominującą 
pozycję własność szlachecka, obejmująca w końcu XVII w. 636 osiedli 
(37% ogółu wobec 43% w 2. połowie XVI w.). Na podobnym poziomie jak w 
XVI w. kształtowal się udział osiedli należących do dóbr kościelnych (16% 
w obu przekrojach), wzrósł natomiast nieznacznie udział osiedli należących 
do miast (z 9% w XVI w. do 9,5% w końcu XVII w.). Na skutek zmian 
przynależności osiedli do poszczególnych rodzjów własności wzrosła też nie- 
znacznie liczba osiedli zaliczonych do własności mieszanych (z 8 do 9). 
Osiedla szlacheckie utrzymały swoją przewagę nad należącymi do in- 
nych rodzajów własności głównie w tych powiatach, gdzie rozwój sieci 
osadniczej był najsłabszy (świecki, pucki) lub gdzie możliwości rozwoju 
osadnictwa szlacheckiego dorównywały możliwościom królewszczyzn (now- 
ski, mirachowski). Przewaga królewszczyzn, obok pow. tucholskiego, w 
którym zaznaczyła się już w XVI w., uwidoczniła się w końcu XVII w. 
również w powiatach: człuchowskim i tczewskim. Jedynie w pow. gdańskim 
przeważaly w tym czasie osiedla kościelne, a na terytorium posiadłości ziem- 
skich Gdańska, co jest zrozumiale, osiedla należące do tego miasta (por. 
tab. 15). 
Porównując wyniki akcji osadniczej z 2. połowy XVI i z XVII w. ze 
stanem wyjściowym, zaobserwować możemy daleko idące przesunięcia w 
zagęszczeniu sieci osadniczej. Przyjmując zastosowaną dla 2 połowy XVI w. 
metodę określania gęstości sieci osadniczej w oparciu o ówczesny podział na 
parafie i podstawiając, niejako automatycznie, to znaczy bez uwzględnienia 
korekt granic parafii i przekształceń samej sieci parafialnej, dane o liczbie 
osiedli w końcu XVII w. (nowe osiedla włączyliśmy w granice starych parafii 
z XVI w.) - uzyskaliśmy obraz gęstości sieci osadniczej, który prezentuje 
kartogram 2. 
Obraz ten uwidacznia olbrzymi rozwój, w stosunku do stanu z 2. połowy 
XVI w., obszarów utworzonych przez parafie o dużym zagęszczeniu 
sieci osadniczej (poniżej 7 km 2 na 1 osiedle). Wskaźnikiem takim 
charakteryzował się w końcu XVII w. obszar od wybrzeża Bałtyku na 


72 


III 


- 


r---. 


--
>>>
północy po linię łączącą miasta: Kościerzynę, Skarszewy, Starogard i Gniew 
na południu. Przemiany osadnicze w tym rejonie doprowadziły do wyraźne- 


Tabela 15. Struktura własnościowa sieci osadniczej woj. pomorskiego 
w końcu XVII w. 


Powiat 


Ogółem 


A. Liczby absolutne 
Człuchowski 89 78 5 6 4 - 182 
Gdański 29 68 90 9 - 1 197 
Mirachowski 68 82 12 - - - 162 
N owski 37 45 4 1 - - 87 
Pucki 59 69 40 - 1 - 169 
Świecki 66 95 14 2 1 - 178 
Tczewski 204 141 91 6 - 3 445 
Tucholski 93 55 8 - - - 156 
Ter. m. Gdańska - 3 12 141 - - 156 
Ogółem: 645 636 276 165 6 4 1 732 
B. Liczby względne 
Człuchowski 48,9 42,9 2,7 3,3 2,2 - 100,0 
Gdański 14,7 34,5 45,7 4,6 - 0,5 100,0 
Mirachowski 42,0 50,6 7,4 - - - 100,0 
N owski 42,5 51,7 4,6 1,2 - - 100,0 
Pucki 34,9 40,8 23,7 - 0,6 - 100,0 
Świecki 37,3 53,1 7,9 1,1 0,6 - 100,0 
Tczewski 45,8 31,7 20,4 1,4 - 0,7 100,0 
Tucholski 59,6 35,3 5,1 - - - 100,0 
Ter. m. Gdańska - 1,9 7,7 90,4 - - 100,0 
Ogółem: 37,4 36,7 15,9 9,5 0,3 0,2 100,0 


go wzmocnienia centralnego rejonu osadniczego w woj. pomorskim. W 
związku z intensywną kolonizacją Pojezierza Kaszubskiego oraz doliny 
Redy i bagien nadmorskich, gdańsko-tczewski rejon gęstego osadnictwa 
zlał się z mniejszymi terenami o silnej sieci osadniczej w dawnym powie- 
cie puckim. \V całym rejonie na północ od Borów Tucholskich mniejszą 
(w naszej klasyfikacji średnią) gęstością sieci osadniczej (7-15 km 2 na 
1 osiedle) charakteryzowały się jedynie parafie położone na zachodnim jego 
krańcu, przy granicy z Pomorzem Zachodnim (Strzepcz, Parchowo, Lipusz), 


73 


- 


......
>>>
m 


II 
II 
III 


oraz parafie bezpośrednio sąsiadujące z Borami Tucholskimi, położone na 
południe od umownej linii: Kościerzyna-Skarszewy-Gniew. Jedynie pa- 
rafia Lubichowo charakteryzowała się w tym rejonie małą gęstością sieci 
osadniczej powyżej 15 km 2 na l osiedle. 
Nieco słabsze efekty przyniosła akcja osadnicza w południowej części wo- 
jewództwa. W śród terenów o dużej gęstości sieci osadniczej poważny wzrost 
terytorialny nastąpił jedynie w rejonie świeckim. Gęstością poniżej 7 km 2 
na 1 osiedle charakteryzował się w końcu XVII w. cały obszar Wysoczy- 
zny Świeckiej i doliny Wisły w tym rejonie, tworząc bardziej jednolity, pod 
względem zagęszczenia sieci osadniczej, obszar wraz z okolicami Nowego. W 
południowo-zachodniej, naj słabiej zasiedlonej części województwa (powiaty 
człuchowski i tucholski) nie nastąpił do końca XVII w. wzrost liczby para- 
fii charakteryzujących się dużym zagęszczeniem osadnictwa. Dokonała się 
natomiast wyraźna ekspansja sieci osadniczej w Zaborach, czyli tej cz«;ści 
lasów, które oddzielały Bory Tucholskie od położonych dalej na zachód 
lasów Pojezierza Krajeńskiego (parafie: Brusy, Borzyszkowy, Konarzyny, 
Wiele i Czersk). Tereny te, jeszcze w 2. połowie XVI w. należące do 
naj słabiej zasiedlonych, charakteryzowały się w końcu XVII w. gęstością 
sieci osadniczej 7-15 km 2 na l osiedle (a więc średnią w przyjętej przez nas 
klasyfikacji). Do terenów o nadal słabej gęstości sieci osadniczej (powyżej 
15 km 2 na 1 osiedle) należały w końcu XVII w. obszary leśne, ciągnące się 
do Czarnego (pow. człuchowski) w kierunku północno-wschodnim do gra- 
nicy z okręgiem bytowskim, rejon parafii Swornegacie i Chojniczki oraz 
wschodnia część Borów Tucholskich (parafie: Bysław, Cekcyn, Śliwice, 
Osie, Skórcz i wymienione już wyżej Lubichowo ). 
W efekcie opisanych wyżej zmian średnia gęstość sieci osadniczej dla 
woj. pomorskiego wyniosła w końcu XVII w. 7,5 km 2 na 1 osiedle (por. 
tabela 16). Zmniejszyła się też rozpiętość tego wskaźnika między po- 
szczególnymi powiatami. Jeśli w XVI w. wahała się ona w granicach od 
5,8 km 2 na l osiedle (pow. gdański) do 15,6 km 2 (pow. człuchowski), to 
w końcu XVII w. ten obszar zmienności wynosił odpowiednio od 4,2 do 
13,3 km 2 . Wyraźnie zmniejszył się dystans dzielący najgęściej zasiedlony 
pow. gdański od powiatów sąsiednich. Identyczną gęstością sieci osadni- 
czej (4,2 km 2 na l osiedle) charakteryzowało się w końcu XVII w. teryto- 
rium posiadłości ziemskich Gdańska; powiaty pucki, mirachowski i tczewski 
charakteryzowały się wskaźnikami niższymi niż 7 km 2 na l osiedle (odpo- 
wiednio: 5,7; 6,6; 6,8). Również w południowej części województwa gęstość 
sieci osadniczej spadła poniżej 10 km 2 na l osiedle (powiaty świecki i now- 
ski) lub nieznacznie przekraczała ten wskaźnik (pow. tucholski). 
Trudno ocenić efekty rozwoju sieci osadniczej woj. pomorskiego w końcu 


---J 


II 74 
II 
...... --
>>>
XVI iw XVII w. na tle przemian osadniczych w innych częściach kraju. 
Można zaryzykować stwierdzenie, że dystans dzielący to województwo od 
ziem najgęściej zasiedlonych w XVI w. został do końca XVII w. wy- 
datnie zmniejszony. Dla przykładu gęstość sieci osadniczej w sąsiednim 
woj. chełmińskim wynosiła około 1720 r. 6,7 km 2 na 1 osiedle 41, a więc 
była już niewiele większa od analogicznego wskaźnika dla woj. pomorskiego. 
Lesista Krajna charakteryzowała się około 1695 r. gęstością sieci osadniczej 
11,3 km 2 na 1 osiedle 42, co odpowiadało poziomowi zasiedlenia pow. tu- 
cholskiego. Należy się spodziewać, że gęsto zasiedlone tereny Wielkopolski, 
podobnie jak woj. chełmińskie, nie należały w XVII w. do obszarów in- 
tensywnej kolonizacji i również w tym przypadku wskaźniki gęstości sieci 
osadniczej nie odbiegały zbytnio od uzyskanych dla woj. pomorskiego 43. 


Tabela 16. Zagęszczenie sieci osadniczej woj. pomorskiego 
w końcu XVII w. 


W skaźnik gęstości 
Powiat Powierzchnia Liczba sieci osadniczej 
w km 2 osiedli (km 2 na 1 os.) 
Człuchowski 2428 182 13,3 
Gdański 836 197 4,2 
Mirachowski 1078 162 6,6 
Nowski 784 87 9,0 
Pucki 972 169 5,7 
Świecki 1502 178 8,4 
Tczewski 3017 445 6,8 
Tucholski 1 705 156 10,9 
Ter. m. Gdańska 659 156 4,2 
Ogółem: 12 981 1 732 7,5 
- '!..J1i- - 


-mb :fl.= q!,J -łrł+l 
: If ':. !rPr,Ą w/ Ut 
41 Obliczono na" podstawie danych w artykule: S. C a c k o w s k i, Zmiany 
w sieci osadniczej województwa chełmińskiego w XVI-XVIII w., Zeszyty naukowe 
Akademii Ekonomicznej w Krakowie, nr 70: 1974, s.126 n. 
42 P. S z a fr a n, Osadnictwo, s. 89 (tab. 24) - obliczono na podstawie zawartych 
tam danych dla 1695 f. (278 osiedli). 
43 W przypadku Wielkopolski wskaźnik wyliczony przez K. H ł a d y ł o w i c z a 
dla końca XVIII w. wynosił 7,7 km 2 na l osiedle (t e n ż e, Zmiany krajobrazu, 
s. 78). Zakładając nawet pominięcie części osiedli, wskazuje to na co najmniej 
wyrównanie dysproporcji. 


75
>>>
II 


Rozdział III 


III 


111I 


WIEJSKA SIEĆ OSADNICZA WOJEWÓDZTWA 
POMORSKIEGO W XVI WIEKU I PRZEMIANY 
JEJ STRUKTURY DO KOŃCA XVII WIEKU 


A. Struktura gospodarcza osiedli wiejskich w 2. połowie XVI wieku 


Dla pełniejszego zrozumienia przemian struktury gospodarczej osiedli 
wiejskich od 2. połowy XVI do końca XVII w. postanowiliśmy poddać 
odrębnej analizie przemiany w grupie osiedli istniejących w 2. połowie 
XVI w. i osiedli nowo założonych. Problemom nowego osadnictwa 
poświęcony będzie rozdział następny. W tym miejscu nasze zainteresowa- 
nie skupi się na zmianach zachodzących w gospodarczej strukturze osiedli 
istniejących w 2. połowie XVI w. 


1. KIERUNKI PRZEMIAN OSADNICZYCH W WOJ. POMORSKIM PRZED 
1570 R. 


Wiek XVI uważany jest w historiografii za okres wszechstronnego roz- 
woju Prus Królewskich, odbudowy gospodarczej po trwających przeszło 
wiek zmaganiach wojennych polsko-krzyżackich, dalszego rozwoju wielkich 
miast, które uzyskały, w wyniku inkorporacji Prus Królewskich do Ko- 
rony, dominującą pozycję pośredników w handlu zbożowym między Polską 
a Europą zachodnią, wreszcie umacniania gospodarczej pozycji szlachty, 
która wyszła zwycięsko z walki o polityczną i gospodarczą dominację w 
państwie 1. W efekcie nasilającego się eksportu płodów rolnych do Europy 
zachodniej przez Gdańsk, ważną rolę w tym zyskownym handlu odgrywało, 
przynajmniej w XVI w., bezpośrednie zaplecze gospodarcze tego miasta- 
Prusy Królewskie, w tym także województwo pomorskie 2. Wszystkie te 
czynniki ekonomiczne musialy znaleźć swoje odbicie w rozwoju sieci osa- 
dniczej i przemianach struktury gospodarczej osiedli. 


III 


1 Historia Pomorza, t. 2, cz. 1, s. 197-199. 
2 A. \V y c z a ń s k i, Próba oszacowania obrotu żyta w Polsce w XVI w., 
KHKM, R. 9: 1961, s. 31. 


... 


--
>>>
!: 


Warto pamiętać o tym, że w wyniku kolejnych wojen polsko-krzyżackich 
i wywołanego nimi zastoju gospodarczego, sieć osadnicza woj. pomorskiego 
uległa w XV w. znacznemu uszczupleniu poprzez zupełne opuszczenie części 
osiedli i zmniejszenie się arealu uprawnego w innych. To ostatnie zjawisko 
wywołało znaczny przyrost tzw. pustek, czyli ziemi nie wykorzystywanej w 
pełnym zakresie do produkcji rolniczej 3. Trudno wyznaczyć w czasie mo- 
ment wyraźnego przełomu między okresami cofania się zasięgu sieci osadni- 
czej a ponownego jej rozwoju. Być może, przełom ten należy łączyć z okre- 
sem następującym bezpośrednio po zakOllczeniu ostatniej wojny polsko- 
krzyżackiej z lat 1519-1521, gdyż od tego czasu Prusy Królewskie, aż do 
1626 r., nie były teatrem poważniejszych zmagań wojennych, wyłączając 
krótkotrwaly konflikt króla z Gdańskiem w 1577 r. 
Chcąc zrozumieć kierunki rozwoju osadnictwa w XVI w., sięgnęliśmy 
w naszych badaniach do źródeł pochodzących z 1. połowy tego stule- 
cia: wizytacji archidiakonatu kamieńskiego z 1511 r. i pomorskiego z 
1534 r. 4 Poprzez porównanie określonego liczbowo, opodatkowanego 
arealu chłopskiego w tych wizytacjach oraz w rejestrze podatkowym z 
1570 r. można zauważyć pewne trendy w rozwoju osadnictwa i gospodarki 
w woj. pomorskim (por. tabela 17). W badaniach uwzględniono jedynie 
te osiedla, dla których posiadaliśmy porównywalne dane z obu przekrojów 
(z 1511-1534 r. i z 1570 r.). W tabeli 17 staraliśmy się wykazać, w jakim 
kierunku następowały zmiany w areale gospodarstw chłopskich w różnych 
rodzajach własności i powiatach. 
Niewątpliwie dominującym kierunkiem przemian w XVI w. było'po- 
szerzanie areału uprawnego poprzez zagospodarowywanie pustek. Wzrost 
areału chłopskiego zaobserwowaliśmy w 248 spośród 368 porównywanych 
osiedli, a więc w 67% wsi. Szczególne nasilenie tego procesu widzimy we 
własności królewskiej (wzrost areału odnotowano w 89% osiedli), mniejsze 
we własności szlacheckiej (56%) i kościelnej (43%). Wzmożone zagospoda- 
rowywanie pustek przez chłopów w królewszczyznach potwierdzone zostało 
w lustracji z 1565 r., podającej wiele informacji o zasiedlaniu opuszczonych 
wcześniej wsi lub "dosiedlaniu" gburów do wsi częściowo opuszczonych 5. 


3 S. M i e l c z a r s k i, J. R. S z a f l i k, Zagadnienie łanów pustych, s. 82 n. 
4 Wyd. B. U l a n o w s k i, Visitationes; Inwentarz [...] z r. 1534. 
5 Lustracja woj. porno 1565, S. 22 (Dąbrówka w starostwie tucholskim - 
nowo osadzona); s. 39 (wsie starostwa białoborskiego "za p. Konarskich osadzo- 
nych, które były puste"); s. 69 (Starzno w starostwie człuchowskim - "która 
temi czasy przez p. starostę osadzona nowo"); s. 81 (Nowa Wieś i Nowy Dwór); 
S. 158 (Klonówka - "rozkopano lasu i boru barzo wiele [...] na którem przysadził 
gburów 12 na włókach 22"); s. 173 (Sierosław w starostwie świeckim - "od 12 lat 


77 


-
>>>
Tabela 17. Kierunki przemian osadniczo-gospodarczych 
w woj. pomorskim w latach 1511-1534-1570 


Liczba os. Liczba os., w których wystąpiły: 
Powiat Rodz. uwzgl. w wzrost are- stag- ubytek are- 
włas. badaniach alu kmiecego naCja alu kmiecego 
l. % l. % l. 'Yo 
Człuchowski Kr 32 31 97 - - 1 3 
Sz 41 35 85 - - 6 15 
Gdański Kr 6 6 100 - - - - 
Sz 31 15 48 1 4 15 48 
Ko 5 1 20 2 40 2 40 
Mirachowski Kr 9 6 67 1 11 2 22 
Sz 1 1 100 - - - - 
N owski Kr 8 7 88 - - 1 12 
Sz 15 7 47 1 7 6 46 
Ko 3 - - 2 67 1 33 
Pucki Kr 18 15 83 - - 3 17 
Sz 12 8 67 - - 4 33 
Ko 7 5 72 1 14 4 33 
Świecki Kr 22 20 91 - - 2 9 
Sz 44 20 45 4 10 20 45 
Ko 7 2 29 1 14 4 57 
Tczewski Kr 25 21 84 - - 4 16 
Sz 43 18 42 - - 28 58 
Ko 11 4 36 4 36 3 28 
Tucholski Kr 24 22 92 1 4 1 4 
Ko 4 4 100 - - - - 
Wł. królewska 144 128 89 2 1 14 10 
Wł. szlachecka 187 104 56 6 3 77 41 
WI. kościelna 37 16 43 10 27 11 30 
Ogółem: 368 248 67 18 5 102 28 


1111 


Znacznie trudniejsza jest interpretacja przemian, jakie dokonały się we 
własności kościelnej i szlacheckiej. Brak bowiem źródłowego potwierdze- 
nia widocznych ilościowo zjawisk. Mniejszy zasięg wewnętrznej kolonizacji 
(bez powstawania nowych osiedli) we własności kościelnej można wiązać z 
kryzysem tej własności w XVI w., związanym z reformacją i upadkiem 
gospodarczym klasztorów pomorskich lub też mniejszym zasięgiem zni- 
szczeń z okresu poprzedniego. Tern zastój czy mniejsze tempo rozwoju 


III 
l, 


osadzona [...] na gruncie borowym"). 


78 


.ł.... 


--....I 


--
>>>
własności kościelnej potwierdzają dane o stagnacji areału chłopskiego w 
dalszej porównywalnej grupie osiedli (27% ogółu). 
Szczególnie interesujące są jednakże liczby wykazane w ostatniej 
kolumnie tabeli 17, informujące o skali ubytku areału chłopskiego w 
porównywanej grupie wsi. Zjawisko to zaobserwowaliśmy w 28% wsi, z 
tym że we własności królewskiej ubytek odnotowano jedynie w 10% osiedli, 
we własności kościelnej w 30%, a we własności szlacheckiej aż w 41% osiedli. 
Nie oznacza to jednak pogłębiania się regresu. gospodarczego w tej grupie 
wsi, polegającego na upadku gospodarstw chłopskich i dalszym wzroście 
pustek. Wiadomo bowiem, że dochody szlachty i duchowieństwa w tym 
czasie rosły, podobnie j
k dochody chłopów korzystających też, w pewnej 
mierze, z korzystnej koniunktury na produkty zbożowe 6. Jedynym sen- 
sownym wytłumaczeniem ubytku ziemi chłopskiej jest wskazanie na inną, 
możliwą drogę rozwoju gospodarczego tych osiedli. Mogło się to wiązać z 
rozwojem folwarku kosztem ziemi chłopskiej. Na terenach, gdzie nie było 
zbyt dogodnych warunków do tworzenia folwarków na pustkach (gęsta sieć 
osadnicza), mogło dochodzić do tzw. "rugów chłopskich" dokonywanych 
przez właścicieli ziemi celem uzyskania areału koniecznego dla rozwoju pro- 
dukcji folwarcznej. Elementem zdecydowanie przyspieszającym ten proces 
był łatwy dostęp do rynku gdańskiego (najbliższe okolice miasta i niewielka 
odległość od Wisły). 
Taką interpretację potwierdza też geograficzne rozmieszczenie osiedli, w 
których mamy do czynienia z ubytkiem areału chłopskiego. Szczególne na- 
silenie tego zjawiska występowało w pow. gdańskim (48% osiedli szlachec- 
kich i 40% osiedli kościelnych) oraz w powiatach nadwiślańskich: tczew- 
skim (58% osiedli szlacheckich i 28% kościelnych), nowskim (46% osiedli 
szlacheckich) i świeckim (45% osiedli szlacheckich). Nieco mniejszy ubytek 
areału obserwujemy w bardziej oddalonym od Gdańska i Wisły pow. puc- 
kim (33% osiedli szlacheckich i 14% kościelnych), zupełnie znikomy zaś 
w pow. człuchowskim, mającym słabe pówiązania rynkowe z Gdańskiem 
(15% osiedli szlacheckich). Brak natomiast danych o zasięgu tego zjawiska 
w pow. mirachowskim i tucholskim ze względu na małą lub żadną reprezen- 
tatywność uwzględnionego w tabeli materiału źródłowego. W przypadku 
jednak tych dwóch powiatów, na braku porównywalnych danych mogła 


6 Pogląd taki wydaje się być uzasadniony, przynajmniej dla 1 pol. XVI wieku, 
por. rozważania modelowe: A. N o w a k, Przeobrażenia struktury 
spolecznej ludności wiejskiej w Polsce w okresie panowania systemu folwarczno- 
pańszczyźnianego (XV-XVIII w.). Próba ujęcia modelowego, [w:] Badania nad 
historią gospodarczo-spoleczną w Polsce, .Warszawa 1978, s. 137 n. 


79 


- 


....
>>>
I 


l 


II 


zaważyć majątkowa struktura zamieszkującej tam szlachty, były to bowiem 
powiaty o przewadze szlachty cząstkowej (drobnej), która nie posiadała 
chłopów. 
Uwzględniając powyższe spostrzeżenia, nie możemy jednak zapomnieć, 
że zarówno we własności szla.checkiej, jak i kościelnej, zjawisko ubytku 
areału chłopskiego było równie widoczne, jak i osadzanie nowych gospo- 
darstw chłopskich. We własności szlacheckiej wzrost areału chłopskiego 
zaobserwowano przecież w 56% ogółu osiedli, a jedynie w pow. tczewskim 
przeważaly wsie charakteryzujące się ubytkiem, a nie wzrostem areału (od- 
powiednio 58 i 42%). Wydaje się też, że w XVI w. równie częstym spo- 
sobem powiększania areału folwarcznego we własności szlacheckiej było za- 
gospodarowywanie pustek, które nie musiało kolidować z równoczesnym 
zwiększaniem się areału chłopskiego w tej kategorii własności. 
Przedstawione wyżej wnioski pozwolą nam lepiej zrozumieć genezę go- 
spodarczej struktury osiedli woj. pomorskiego w 2. połowie XVI w. Jej 
omówienie przedstawiamy według rodzajów własności ziemskiej, ze względu 
na poważne różnice w kierunkach ich przemian gospodarczych. 


2. WŁASNOŚĆ KRÓLEWSKA 


I
 
, 
IIII 
11:, 
11 11 111 


W strukturze gospodarczej osiedli królewskich (tabela 18) przeważaly 
w 2. połowie XVI w. osiedla rolnicze. Stanowiły one 65,7% ogółu, gdy 
tymczasem rzemieślniczo-handlowe - 19,1 %, podmiejskfe i administracyjne 
oraz rybackie - 5,8%, a osiedla opuszczone - 9,4%. 
Jeśli weźmiemy pod uwagę rodzaje gospodarcze osiedli, to w struktu- 
rze gospodarczej królewszczyzn wymźnie dominowały wsie kmiece, które 
stanowiły 49,2% ogółu osiedJi, a więc prawie połowę. Elementem charak- 
terystycznym jest stosunkowo niewielki odsetek osiedli związanych z funk- 
cjonowaniem folwarku. Wsie z folwarkami oraz folwarki stanowiły zale- 
dwie 15,5% ogółu osiedli, przy czym jeszcze zauważyć należy, że ponad 
połowa z nich wywodziła się z czasów krzyżackich 7. U dział osiedli z fol- 
warkami był największy w rejonie bezpośredniego oddziaływania Gdańska 
(pow. gdański - 23,5% osiedli, pow. tczewski - 18,5%) oraz (co wydaje się 
interesujące) w pow. człuchowskim (18,7% ogółu osiedli). W pozostalych 
powiatach odsetek ten wahał się między 10 a 15%. Znaczny udział fol- 
warków i wsi z folwarkami (jak na warunki pomorskie) w królewszczyznach 


1'111 


I
III 


7 Spośród 30 folwarków wymienionych w lustracji z 1565 r. 18 istnialo przed 
XVI w. (60%), 12 powstalo w XVI w. (40%). 


80 


--
>>>
pow. gdańskiego i tczewskiego wynikał z większego aniżeli w innych powia- 
tach rozdrobnienia własności królewskiej, a zapewnie i większej opłacalności 
produkcji folwarcznej. Trudniejsza jest interpretacja wyniku uzyskanego 
dla pow. człuchowskiego. Właśnie w tym powiecie większość folwarków 
powstała w XVI w. na skutek świadomej działalności gospodarczej sta- 
rostów 8; były to folwarki oparte na pańszczyźnie. Opłacalność tych 
inwestycji gwarantowaly obowiązkowe podwody chłopskie ze zbożem do 
Gdańska. W pow. człuchowskim mamy do czynienia z największym chyba 
na Pomorzu Gdańskim obciążeniem chłopów na rzecz dworu: z jednej 
strony darmową robocizną na folwarkach, z drugiej dalekimi podwodami 
ze zbożem do Gdańska 9. 


Tabela 18. Struktura gospodarcza osiedli królewskich w 2. połowie 
XVIw. 


Powiat I Rodzaje gospodarcze osiedli Ogólem 
I W WF I FI Za I WZ,WR I M,K P 00 
A. Liczby absolutne 
Czluchowski 27 5 7 2 2 19 2 64 
Gdański 11 1 3 - - - - 2 17 
Mirachowski 19 3 1 1 - 6 - 3 33 
Nowski 8 2 1 2 1 3 - 3 20 
Pucki 20 3 2 1 2 8 1 5 42 
Świecki - 22 1 4 2 1 9 - 8 47 
Tczewski 58 4 17 7 - 12 1 14 113 
Tucholski 28 3 4 1 1 18 2 - 57 
Ogółem: 193 22 39 16 7 75 4 37 393 
B. Liczby względne 
Człuchowski 42,2 7,8 10,9 3,1 3,2 29,7 - 3,1 100,0 
Gdański 64,7 5,9 17,6 - - - - 11,8 100,0 
Mirachowski 57,6 9,1 3,0 3,0 - 18,2 - 9,1 100,0 
Nowski 40,0 10,0 5,0 10,0 5,0 15,0 - 15,0 100,0 
Pucki 47,6 7,1 4,8 2,4 4,8 19,0 2,4 11,9 100,0 
Świecki 46,9 2,1 8,5 4,3 2,1 19,1 - 17,0 100,0 
Tczewski 51,4 3,5 15,0 6,2 - 10,6 0,9 12,4 100,0 
Tucholski 49,2 5,3 7,0 1,7 1,7 31,6 3,5 - 100,0 
Ogółem: 49,2 5,6 9,9 4,1 1,7 19,1 1,0 9,4 100,0 


Znaczący udział w gospodarczej strukturze sieci osadniczej królew- 
szczyzn miały też osiedla młyńskie i karczmarskie. Szczególnie duży 
ich odsetek odnotowaliśmy w pow. człuchowskim (29,7%) i tucholskim 


8 Na 9 folwarków królewskich w pow. człuchowskim 6 powstało bezpośrednio 
przed 1565 r. (Przechlewo, Koczała=Hamer, Białoborski Folwark I i n, Domisław, 
Nowy Dwór) - Lustracja woj. porno 1565, s. 36, 41, 42, 76, 77, 81. 
9 Ibid., s. 50 n. 


81 


-
>>>
I

 


/J 



 


- 


L 


(31,6%). W pow. człuchowskim miały na to wpływ warunki geogra- 
ficzne. Mianowicie, większość osiedli rolniczych w tym powiecie loko- 
wano na żyźniejszych terenach wysoczyznowych, pomijając sandrowe do- 
liny rzeczne. Stąd młyny pracujące na potrzeby ludności rolniczej, budo- 
wane nad rzekami, znajdowały się w pewnej (często dochodzącej nawet do 
kilku kilometrów) odległości od wsi, co powodowało konieczność trakto- 
wania ich jako odrębnych punktów osadniczych 10. Nieco inne były przy- 
czyny wyodrębnienia dużej grupy tego typu osiedli w pow. tucholskim. Co 
prawda również i w tym powiecie doliny rzek przebiegały w rynnach san- 
drowych, nie nadających się do kolonizacji rolniczej, ale większość tutej- 
szych młynów powstała w średniowieczu-, w znacznej odległości od wsi rol- 
niczych, jako odrębne osiedla 11. Były one zapewne ośrodkami eksploatacji 
olbrzymich lasów (Bory Tucholskie) i spełniały funkcje leśnych tartaków 
albo kuźnic, jak na to wskazują niektóre ich nazwy 12. Oprócz osiedli 

łyńskich istniało w pow. tucholskim kilka osiedli karczmarskich rozrzu- 
conych wzdłuż Brdy (Rytel, Męcikał) lub w słabo zaludnionych rejonach 
Borów Tucholskich. Powstanie tych osiedli należy wiązać z rosnącym wciąż 
znaczeniem traktów łączących Wielkopolskę z Gdańskiem 13. Długie od- 
cinki tych traktów przebiegały przez bezludne Bory Tucholskie, co zrodziło 
potrzebę budowania karczem dla obsługi podróżnych, zakładanych głównie 
przy przeprawach rzecznych. Być może, osiedla karczmarskie spełniały też 
inną rolę: były punktami zbornymi dla drwali trzebiących Bory Tucholskie 
na polecenie starosty. Handel drewnem z Borów Tucholskich stanowił już 
w XVI w. ważne źródło dochodów tutejszych starostw. Szczególnie silnie 
eksploatowane były bory należące do starostwa tucholskiego 14. Już na 


10 Np. Strzeczonka (Strzeczoński Młyn) oddalony był od wsi Strzeczony o 8 km, 
Przechlewko (przechlewski Młyn) od Przechlewa o 12 km. Większość ówczesnych 
młynów pozostala do dzisiaj wyodrębniona w terenie, stanowią one samodzielne 
osady bądź oddzielone od głównego siedliska - części sąsiednich wsi. 
11 M. Grzegorz w wykazie osad w średniowieczu ujął: Borsk, Brodę, Gostycyński 
Młyn, Lamk, Nadolnik, Nowy Młyn (M. G r z e g o r z, Osady Pomorza Gdańskiego, 
s. 108-115). Młyny te figurowały jako osobne miejscowości w spisach czynszowych 
Zakonu i posiadały odrębne przywileje lokacyjne. 
12 Np. Piła-Młyn, Rudzki Młyn, Hamer Młyn. 
13 W. S z u l i s t, Ważniejsze lądowe szlaki, s. 106 n. Spośród ważniejszych 
osiedli karczmarskich z okresu średniowiecza i XVI w. wymienić jeszcze należy: 
Wojtal, Legbąd, Windorp, Miedzno, Rolbik. 
14 Z. Kra t o c h w i l, Klucz zaborski w komturstwie tucholskim i starostwie 


82 


--
>>>
początku XVII w. konieczne były zakazy dalszego wyrębu drzew w tym 
starostwie, gdyż groziło to zupełnym wytrzebieniem puszczy i upadkiem 
innego źródła dochodów zBorów, mianowicie bartnictwa 15. 
Marginalne znaczenie w strukturze gospodarczej osiedli królewskich 
miały wsie zagrodnicze, zamki i wsie rybackie (razem 5,8% ogółu osie- 
dli). Do grupy wsi zagrodniczych zaliczyliśmy jedynie Lędyczek w 
pow. człuchowskim; była to osada targowa położona na samym krańcu 
woj. pomorskiego, u zbiegu granic z Pomorzem Zachodnim i Wielkopolską. 
Wsie rybackie leżały nad morzem (2), nad Wisłą w pobliżu miast (2) oraz 
nad największymi jeziorami (2), skąd zaopatrywano w ryby znajdujące się 
w pobliżu zamki, a być może i miasta 16. 
Osobno wyróżniono w tabeli osiedla opuszczone. Jak już nadmieniliśmy, 
trudno przesądzić, czy osiedla te były całkowicie bezludne. Pewne jest, 
że w ich obrębie prowadzono nadal produkcję rolniczą, czy to w formie 
najmu ziemi chłopom z sąsiednich wsi, czy to przyłączając część gruntów 
do pobliskich folwarków; wreszcie mogły one służyć jako pastwiska dla ho- 
dowli owiec, która zapewne już w tym czasie rozwinęła się, szczególnie w 
południowo-zachodniej części województwa (okolice Chojnic i Debrzna) i 
w okolicach Gdańska 17. Wszystkie te osiedla zóstały zasiedlone ponownie 
jeszcze w końcu XVI lub w XVII w. Ich wystąpienie około 1570 r. należy 
traktować jako wynik trwającego jeszcze procesu odbudowy gospodarczej 
Pomorza Gdańskiego po zniszczeniach z czasów wojen polsko-krzyżackich 
i związanego z nimi regresu gospodarczego z XV w. 


;. 


3. WŁASNOŚĆ KOŚCIELNA 


W śród osiedli należących do instytucji kościelnych jeszcze większą rolę, 
niż to mialo miejsce we własności królewskiej, odgrywały w 2. połowie 
XVI w. osiedla rolnicze. Stanowiły one aż 70% ogółu osiedli, podczas 
gdy miejscowości o charakterze podmiejsko-administracyjnym oraz rybac- 


tucholskim w latach 1330-1772, RG, R. 41: 1981, z. 1, s. 121 n. 
15 Historia Pomorza, t. 2, cz. 1, s. 253-254, zniszczenia drzewostanu dotyczyły 
generalnie całych Borów Tucholskich. 
16 Nad morzem leżały: Jastarnia Pucka i Karwia, nad Wisłą: Rybaki koło No- 
wego i Ostrów Świecki, nad jeziorami: Charzykowy i Swornegacie. 
17 Chojnice. Dzieje miasta i powiatu, praca zbiorowa pod red. 
S. G i e r s z e w s k i e g o, Wrocław 1971, s. 107-108, tam o rejonie produkcji 
sukienniczej w okolicy Chojnic. Rejestr poboru łanowego przynosi też informacje 
o wypasie owiec w pow. gdańskim (Pępowo). 


83 


--- 


......
>>>
1!l111 


kie - 7,0%, rzemieślniczo-handlowe - 15,0%, wreszcie osiedla opuszczone - 
8,0% (por. tabela 19). 


Tabela 19. Struktura gospodarcza osiedli kościelnych w 2. połowie 
XVIw. 


III 


Powiat Rodzaje gospodarcze osiedli Ogółem 
W WF F KI M,K WZ,WR 00 
A. Liczby absolutne 
Człuchowski - - - - - - - - 
Gdański 17 4 9 3 17 2 5 57 
Mirachowski 6 - - - 2 - - 8 
N owski l 2 - - - - 1 4 
Pucki 24 2 2 l 5 l 2 37 
Świecki 3 4 2 - 2 - 2 13 
Tczewski 33 3 18 l 3 l 6 65 
Thcholski 3 2 l - - - - 6 
Ter. m. Gdańska 3 l 1 - l 4 - 10 
Ogółem: 90 18 33 5 30 8 16 200 
B. Liczby względne 
Człuchowski - - - - - - - - 
Gdański 29,8 7,0 15,8 5,3 29,8 3,5 8,8 100,0 
Mirachowski 75,0 - - - 25,0 - - 100,0 
N owski 25,0 50,0 - - - - 25,0 100,0 
Pucki 64,9 5,4 5,4 2,7 13,5 2,7 5,4 100,0 
Świecki 23,0 30,8 15,4 - 15,4 - 15,4 100,0 
Tczewski 50,9 4,6 27,7 1,5 4,6 1,5 9,2 100,0 
Tucholski 50,0 33,3 16,7 - - - - 100,0 
Ter. m. Gdańska 30,0 10,0 10,0 - 10,0 40,0 - 100,0 
Ogółem: 45,0 9,0 16,5 2,5 15,0 4,0 8,0 100,0 


Ell 


IIIII 



 


Również udziały folwarków w strukturze dóbr kościelnych był wyższy 
niż w królewszczyznach. Znajdowały się one w 28,5% ogółu osiedli 
należących do tej własności. Brak materiału porównawczego nie po- 
zwala nam co prawda określić, jaka część tych folwarków ukształtowała 
się już w średniowieczu, ale wydaje się, że większość powstała w XVI w. 
Osiedla tego rodzaju lokowano na miejscu opustoszałych wsi kmie- 
cych, wydzierżawionych przez instytucje kościelne szlachcie i mieszczanom 
gdańskim 18. W duży ch zespołach dóbr zlokalizowanych w pow. puckim, 
18 Zob. R. F r y d r y c h o w i c z, op. cit., s. 239, 243, 249, 289, 304, 309; 
P. C z a p I e w s k i, Kartuzja, s. 144-145. 


ł 
III
I 


84 


--
>>>
gdańskim, tczewskim i mirachowskim folwarki kościelne występowały rza- 
dziej (13-23% ogółu osiedli) niż w powiatach południowych (48% osie- 
dli), gdzie majątki kościelne były rozproszone. Jeśli jednak na południu 
dominowały folwarki zakładane przy wsiach, to w pow. tczewskim i 
gdańskim były to folwarki samodzielne, korzystające zapewne częściowo 
z pracy najemnej bądź będące ośrodkami dużych zespołów wsi kmie- 
cych (kluczy). Takie rozmieszczenie folwarków zdaje się wskazywać na 
kształtowanie się w XVI w. dwóch przeciwstawnych typów folwarku w 
dobrach kościelnych: najemno-pańszczyźnianego w zasięgu oddziaływania 
Gdańska i pańszczyźnianego na południu województwa. Brak nato- 
miast dogodnych połączeń wodnych i znaczna już odległość od Gdańska 
spowodowały słaby rozwój folwarków w pow. puckim. 
Spośród innych rodzajów gospodarczych osiedli kościelnych zauważyć 
trzeba dużą liczbę (20) osiedli młyńskich w pow. gdańskim. O tak dużym 
ich udziale w strukturze gospodarczej zadecydował rozwój przetwórstwa 
żelaza w okolicach Gdańska, w dobrach cystersów oliwskich 19. Obok 
hamrów (kuźnic żelaza) powstawały w tych okolicach również inne zakłady 
rzemieślnicze, napędzane energią wodną, takie jak młyny prochowe, młyny 
zbożowe, kuźnice miedzi, tartaki 20. 
W śród niewielkiej liczebnie grupy osiedli o charakterze podmiejsko- 
administracyjnym (14 miejscowości) wyróżnić należy 2 wsie podmiejskie i 
3 wsie zagrodnicze, położone w bezpośrednim sąsiedztwie miasta Gdańska, 
charakteryzujące się już w XVI w. znaczną liczbą mieszkańców i rze- 
mieślniczym charakterem ich zatrudnienia. 
Własność kościelna obejmowała też znaczną, w porównaniu z innymi 
rodzajami dóbr, liczbę osiedli opuszczonych (16, tj. 8% ogółu). Świadczy to 
o dużych rozmiarach zniszczeń w sieci osadniczej, porównywalnych jedynie 
z własnością królewską, albo też o słabszym tempie odbudowy gospodarczej 
w omawianej kategorii własności przed 1570 r. 21 


4. WŁASNOŚĆ SZLACHECKA 


Jeśli we własności królewskiej i kościelnej analiza gospodarczej struk- 
tury osiedli była popar ta wcześniejszymi, cząstkowymi przynajmniej opra- 
19 M. B o g u c k a, Gdańsk jako ośrodek produkcyjny, s. 103-106. 
20 Ibid., s. 106. 
21 Opowiadamy się raczej za tą drugą tezą - przyspieszenie rozwoju gospodar- 
czego dóbr kościelnych nastąpiło po 1570 r. - wraz z ostatecznym zwycięstwem 
kontrreformacji i ożywieniem życia wewnętrzego w opustoszalych w 1. polowie 
XVI w. klasztorach. 


85 


-- 


.....
>>>
cowaniami, to dla dóbr szlacheckich brak takich odniesień, gdyż ten ro- 
dzaj dóbr pomijano zazwyczaj w dotychczasowych badaniach. Wynikało 
to przede wszystkim z ubogiej bazy źródłowej dla dóbr tej własności. Stąd 
w naszych badaniach szczególnie trudnym zadaniem okazało się określenie 
liczby osiedli szlacheckich należących do poszczególnych rodzajów gospo- 
darczych. Rejestry poboru łanowego nie zawierają zazwyczaj danych o 
folwarkach, które były wyłączone z tego podatku. Można uznać, że stan in- 
formacji w tym względzie jest wystarczający tylko w rejestrach pow. tczew- 
skiego, człuchowskiego i puckiego, natomiast źródło dla pow. nowskiego 
i świeckiego bardzo rzadko zawiera adnotacje o istnieniu folwarków przy 
wsiach kmiecych 22. Porównanie informacji z rejestru poboru łanowego z 
późniejszymi o kilkanaście lat danymi z wizytacji archidiakonatu pomor- 
skiego wskazuje na znacznie większą liczbę folwarków szlacheckich w końcu 
XVI w., szczególnie dla wspomnianych powiatów w południowo-wschodniej 
części woj. pomorskiego 23. Jest raczej niemożliwe, aby rozwój folwarków 
w tych powiatach nastąpił dopiero po 1570 r. W związku z tym uznaliśmy, 
że folwark znajdował się w 2. połowie XVI w. przy każdej właściwie sie- 
dzibie szlacheckiej, to znaczy, że bardzo wątpliwe było istnienie takiego 
majątku szlacheckiego, który składałby się tylko z gospodarstw kmiecych, 
bez własnego gospodarstwa (folwarku) w siedzibie szlachcica. Dotyczy to 
zwłaszcza majątków malych. Do grupy osiedli folwarcznych zaliczyliśmy 
tylko takie miejscowości szlacheckie, w których folwarki funkcjonowały obok 
wsi kmiecej (wsie z folwarkiem) lub samodzielnie (folwarki), jeżeli liczba go- 
spodarstw szlacheckich w danym osiedlu nie była większa niż 2. Osiedla, w 
których było 3 i więcej bezkmiecych gospodarstw szlacheckich, zaliczyliśmy 
do grupy wsi drobnoszlacheckich, które były pod względem osadniczym 
bardziej zbliżone do wsi kmiecych (ze względu na dużą liczbę małych go- 
spodarstw) i które są w naszym opracowaniu traktowane jako specyficzna 
podgrupa tego rodzaju gospodarczego osiedli. 


Posiadłości szlacheckie w największym stopniu ze wszystkich rodzajów 
własności związane były z produkcją rolniczą. Osiedla rolnicze obejmowały 


II 


22 W dobrach szlacheckich pow. świeckiego istnienie folwarków odnotowane 
zostalo jedynie w: Buczku (Źródła dziejowe, s. 181), Czapelkach (s. 185), Czaplach 
(s. 28), Krąpiewicach (s. 180), Lowinku (s. 198), Lowiniu (s. 198), Ostrowitem 
(s. 195), Plewnie (s. 189), Rówienicy (s. 186), Sartowicach (s. 191) i Zbrachlinie 
(s. 194). 
23 Efektem analizy zapisów w wizytacjach archidiakonatu pomorskiego jest 
liczba 64 osiedli szlacheckich z folwarkami w pow. świeckim, w porównaniu z 
11 ewidentnymi przykładami przytoczonymi za rejestrem poborowym. 


86 


--
>>>
w nich w 2. połowie XVI w. aż 89,7% ogółu, rzemieślniczo-handlowe - 
6,9%, a opuszczone zaledwie 3,4%. 


Tabela 20. Struktura gospodarcza osiedli szlacheckich w 2. połowie 
XVIw. 


Rodzaje gospodarcze osiedli 
Powiat W WF F M,K P 00 Ogółem 
ogó- w tym 
łem WDS 
A. Liczby absolutne 
Człuchowski 30 20 29 15 8 - 1 83 
Gdański 27 10 9 21 3 - 3 63 
Mirachowski 26 23 1 14 6 1 - 48 
Nowski 6 - 13 13 5 - 1 38 
Pucki 19 10 9 15 8 - - 51 
Świecki 15 - 35 29 2 - 2 83 
Tczewski 27 17 40 33 5 - 10 115 
Thcholski 27 21 5 17 - - 1 50 
Ter. m. Gdańska 2 - - - - - - 2 
Ogółem: 179 101 141 157 37 1 18 533 
B. Liczby względne 
Człuchowski 36,2 24,1 34,9 18,1 9,6 - 1,2 100,0 
Gdański 42,9 15,9 14,3 33,2 4,8 - 4,8 100,0 
Mirachowski 54,1 47,9 2,1 29,2 12,5 2,1 - 100,0 
Nowski 15,8 - 34,2 34,2 13,2 - 2,6 100,0 
Pucki 37,2 19,6 17,6 29,5 15,7 - - 100,0 
Świecki 18,1 - 42,2 34,9 2,4 - 2,4 100,0 
Tczewski 23,5 14,8 34,8 28,7 4,3 - 8,7 100,0 
Thcholski 54,0 42,0 10,0 34,0 - - 2,0 100,0 
Ter. m. Gdańska 100,0 - - - - - - 100,0 
Ogółem: 33,5 18,9 26,5 29,5 6,9 0,2 3,4 100,0 


W śród osiedli szlacheckich dominowały (podobnie jak w innych ro- 
dzajach własności) wsie, które stanowiły 33,5% ogółu osiedli, z tą jed- 
nak różnicą, że wsie kmiece stanowiły jedynie 14,6%, a pozostałe 18,9% 
przypadało na wspomniane wsie drobnoszlacheckie (por. tabela 20). Wsie 
kmiece odgrywały poważniejszą rolę jedynie w pow. gdańskim (27% osiedli), 
świeckim (18,1%) i puckim (17,6%). Wynikało to bardziej z majątkowej 
struktury szlachty (w powiatach tych było stosunkowo najwięcej majątków 
dużych, wielowioskowych) aniżeli z uwarunkowań gospodarczych. Zdecy- 
dowanie najmniejszy udział miały wsie kmiece w strukturze osiedli szla- 


87 


--
>>>
checkich pow. tczewskiego (8,7%) i mirachowskiego (6,2%), co wiązało się 
z przewagą majątków jednowioskowych w pow. tczewskim i cząstkowych w 
pow. mirachowskim. 
Wsie drobnoszlacheckie dominowały na Kaszubach, stosunkowo naj- 
słabiej związanych z handlem zbożowym i najmniej zaawansowanych w 
rozwoju gospodarczym. Największym odsetkiem wsi drobnoszlacheckich 
charakteryzowały się powiaty: mirachowski (47,9% ogółu osiedli) i tucholski 
(42,0%). Rzadziej osiedla tego rodzaju występowały w pow. człuchowskim 
(24,1%), puckim (19,6%), gdańskim (15,9%) i tczewskim (14,8%). Należy 
jednak zaznaczyć, że we wszystkich wspomnianych powiatach wsie drob- 
noszlacheckie tworzyły wyraźne skupiska, przylegające bezpośrednio do 
pow. mirachowskiego i tucholskiego. Wsie tego rodzaju nie występowały 
natomiast zupełnie w powiatach: nowskim i świeckim. Zauważone geogra- 
ficzne rozmieszczenie wsi drobnoszlacheckich pozwala nam wysunąć wnio- 
sek o wyraźnym podziale własności szlacheckiej na dwie strefy gospodarcze: 
a) kaszubską - charakteryzującą się dominacją gospodarstw drobnej 
szlachty i słabo związaną z rynkiem zbożowym, o wyraźnie archaicznej 
strukturze społecznej i braku jakichkolwiek oznak koncentracji własności; 
b) nadmorsko-nadwiślańską i południowo-zachodnią - gdzie dominowa- 
ły bogatsze warstwy szlachty i widoczniejszy był wpływ ogólnych trendów 
ówczesnej gospodarki na rozwój sieci osadniczej. 
Zauważyć należy jednak, ie strefy te nie były wewnętrznie jedno- 
lite. Wystąpiły w nich bowiem wyraźne różnice, jeśli chodzi o udział 
folwarków w strukturze gospodarczej, co szczególnie wyraźnie widać w 
strefie b. Największy odsetek osiedli z folwarkami odnotowaliśmy w po- 
wiatach nadwiślańskich: świeckim (77,1%), nowskim (68,4%) i tczewskim 
(63,5%), mniejszy był ich udział w pow. człuchowskim (53%), gdańskim 
(47,5%), puckim (47,1 %) i tucholskim (44%). Powyższe liczby potwierdzają 
zauważone już wcześniej różnice w kierunkach rozwoju własności szla- 
checkiej, mianowicie największe zaawansowanie w tworzeniu folwarków w 
nadwiślańskiej części województwa, naj ściślej związanej z gdańskim ryn- 
kiem zbożowym. 
Podobnie jak w przypadku własności kościelnej, wskazać też trzeba 
na dwa typy folwarków występujących we własności szlacheckiej. Otóż 
w pow. gdańskim wśród osiedli z folwarkami wyraźnie dominowały samo- 
dzielne folwarki (33,2% ogółu osiedli szlacheckich w tym powiecie). Nieco 
mniejszy był udział tego typu osiedli w pow. puckim (29,5%), ale była 
to również najliczniejsza grupa w strukturze dóbr szlacheckich. W po- 
wiatach: świeckim i tczewskim samodzielne folwarki były mniej liczne niż 
wsie z folwarkami, a w pow. nowskim obie te grupy były jednakowo liczne. 


88 


---
>>>
Folwarki w pow. tucholskim i mirachowskim ustępowały liczebnie jedynie 
wsiom drobnoszlacheckim, a w pow. człuchowskim zarówno tej grupie osie- 
dli, jak i wsiom z folwarkami. 
Powyższa analiza wskazuje, że we własności szlacheckiej rozwinęły się 
w ciągu XVI w. dwa typy folwarku: najemno-pańszczyźniany, dominujący 
w północnej części województwa i pańszczyźniany, przeważający na 
pozostałym obszarze (może z wyjątkiem Kaszub). Trend zmian, za- 
uważalny w 2. połowie XVI w., prowadził jednak raczej do pauperyzacji go- 
spodarstw chłopskich w dobrach szlacheckich i dalszego wzrostu znaczenia 
folwarków bezkmiecych również w południowej części (powiaty: tczewski, 
nowski, świecki). Być może, najbardziej porównywalne z innymi ziemiami 
Korony cechy stosunków agrarnych występowały w pow. człuchowskim, 
gdzie folwarki znajdowały się co prawda w ponad połowie osiedli szlachec- 
kich, ale ich funkcjonowanie opierało się wyraźniej na pracy pańszczyźnianej 
chłopów pełnorolnych. 
J ak już wspomnieliśmy, inne rodzaje gospodarcze osiedli miały we 
własności szlacheckiej znaczenie marginalne. Niewielki odsetek osiedli opu- 
szczonych (3,4%) może świadczyć o szybszej odbudowie gospodarczej w tym 
rodzaju własności bądź też o mniejszym zakresie zniszczeń w poprzednim 
stuleciu. 


5. WLASNOŚĆ MIEJSKA 


Jak już zauważyliśmy w poprzednim rozdziale, cechą charakterystyczną 
struktury własnościowej Prus Królewskich była znacząca rola własności 
miejskiej. Wynikało to przede wszystkim z faktu posiadania rozległych laty- 
fundiów ziemskich przez wielkie miasta pruskie, do których w woj. pomor- 
skim należał Gdańsk. Posiadłości małych miast stanowiły znikomy odsetek 
osiedli wchodzących w skład własności miejskiej; jedynie Chojnice i Świecie 
posiadały więcej niż jedno osiedle wiejskie. Dlatego też decydujący wpływ 
na strukturę gospodarczą dóbr miejskich wywierały posiadłości Gdańska. 
Specyfiką tej struktury w 2. połowie XVI w. była wyraźna domi- 
nacja wsi (52,8% ogółu osiedli, czyli 57), przy niewielkim udziale fol- 
warków (13 osiedli, 12,0%) i wsi z folwarkami (1 osiedle, 0,9%). Jeżeli 
uwzględnimy przy tym, że folwarki występowały przede wszystkim przy 
małych miastach, a w obrębie posiadłości Gdańska ich większość należała 
do szpitali gdańskich 24, to okaże się, że w dobrach gdańskich jeden fol- 


24 Do szpitali gdańskich należały folwarki: Lapino, Mankocin, Widlino, Zakoni- 


89 


-- 


....
>>>
wark przypadal na okolo 20 wsi i byl bardziej ośrodkiem administracyj- 
nym dla poszczególnych części dóbr aniżeli gospodarstwem nastawionym 
na towarową produkcję zbożową czy zwierzęcą 25. 


We wsiach należących do wlasności miejskiej pańszczyzna odgrywala 
rolę znikomą, podstawowym obciążeniem chlopów byl czynsz pieniężny 26. 
Jeszcze większymi swobodami ekonomicznymi cieszyli się, sprowadzeni 
na tereny depresyjne Żulaw w latach czterdziestych XVI w., olendrzy 
- osadnicy z Holandii i Fryzji. Otrzymywali oni ziemię w dzierżawę 
dlugoterminową (30-60 lat), z zastrzeżeniem pierwszeństwa przy jej 
przedlużaniu, wolność religijną, gospodarczą i organizacyjną (gromadzką) 
oraz możliwość swobodnego obrotu prawem użytkowym do ziemi; płacili 
za to wysoki czynsz roczny (pieniężny) i wykup przy okazji zawierania no- 
wego kontraktu 27. Osadnictwo tego typu, przynoszące poważne dochody 
właścicielom ziemi, już przed 1570 r. zaczęlo się rozprzestrzeniać poza 
posiadłości miejskie Gdańska. W woj. pomorskim olendrzy osiedlili się w 
Mątawach i Michalu na Nizinie Sartawicko-Nowskiej 28. Do zagadnienia 
tego powrócimy jeszcze w dalszej części pracy. 


Znacznie większą rolę niż w innych rodzajach własności odgrywały w 
dobrach miejskich wsie rybackie i zagrodnicze (podmiejskie). Te pierwsze 
rozwinęły się na wybrzeżu Zatoki Gdańskiej, a szczególnie na należących 
do Gdańska częściach Mierzei Wiślanej i Helskiej, gdzie rybołówstwo było 
podstawowym zajęciem mieszkańców (ogółem 16 osiedli, tj. 14,8% ogólu). 
Dwie wsie zagrodnicze i jedna wieś podmiejska (3% ogółu) leżały w pobliżu 
miasta i stanowiły, wraz ze wspomnianymi wcześniej osiedlami kościelnymi 
zaliczonymi do tej grupy, zalążek rozwijającego się od XVI w. systemu wsi 


czyn, do małych miast: Igly, Mokrzenica, Pomoc, Nowe Dobra, Koteże, Śliwiny. 
Tak więc na 13 folwarków w posiadłościach miast 10 należało do szpitali i małych 
miast. 
25 W posiadłościach ziemskich Gdańska do grupy folwarków zaliczyliśmy jedy- 
nie Grabiny-Zameczek - ośrodek administracyjny dla Żuław Gdańskich, i Warcz, 
Wieniec. Do grupy wsi z folwarkami zaliczyliśmy natomiast Sztutowo. 
26 P. S z a f r a n, Żuławy Gdańskie, s. 53 n.; M. F o l t z, Geschichte des Danziger 
Stadthaushalts, Danzig 1912, s. 180, w 1574 r. nastąpiła zamiana pańszczyzny 
sprzężajnej na opłatę pieniężną we wszystkich posiadłościach miejskich. 
27 K. C i e s i e l s k a, Osadnictwo "olęderskie" w Prusach Królewskich i 
na Kujawach w świetle kontraktów osadniczych, Studia i Materiały do dziejów 
Wielkopolski i Pomorza, t. 4, z. 2: 1958, s. 231 n. 
28 W Michalu olendrzy osiedli przed 1565 r. (Lustracja woj. pom. 1565, s. 170), 
w Mątawach w 1567 r. (Lustracja woj. malb. i chełm. 1570, s. 99). 


90 


--- 


.....
>>>
podmiejskich między Biskupią Górką i Siedlcami - na północy a Świętym 
Wojciechem - na południu. 
Liczne też były wśród osiedli należących do Gdańska samodzielne 
karczmy, leżące głównie nad Martwą Wisłą i Wisłą Królewską. Odgrywały 
one prawdopodobnie dwojaką rolę: były miejscami odpoczynku dla flisów 
spławiających zboże do Gdańska i Elbląga oraz pełniły funkcję strażnic 
ostrzegających okolicznych mieszkańców przed wylewami rzeki. Część tych 
osiedli usytuowana była przy przeprawach przez Wisłę, a karczmarze za- 
pewne pełnili równocześnie funkcje przewoźników 29. 


6. OSIEDLA O MIESZANEJ PRZYNALEŻNOŚCI WLASNOŚCI0WEJ 


Kilku osiedli wiejskich woj. pomorskiego nie można było zaliczyć do 
określonego, jednego rodzaju własności. 7 osiedli należało częściowo do 
własności królewskiej, częściowo do szlacheckiej. Wśród nich znajdowały 
się 3 wsie z folwarkami, gdzie wieś była królewszczyzną, a folwark należał 
do szlachty 30, oraz 4 młyny, z których użytkownicy płacili czynsze zarówno 
staroście, jak i szlachcie, gdyż zakłady te ulokowane były na rzekach 
stanowiących granicę między wymienionymi wyżej rodzajami własności 31. 
Jedno osiedle zaliczono do własności szlachecko-kościelnej. Była to 
drobnoszlachecka wieś Borcz, w której kartuzi wykupili część gruntów i 
osadzili na nich chłopów (osiedle to zaliczono do grupy wsi z folwarkami) 32. 


*** 


J ak wynika z przeprowadzonej analizy struktury gospodarczej osiedli 
wiejskich woj. pomorskiego w 2. połowie XVI w., poważny wpływ na nią 
wywierała przynależność do poszczególnych rodzajów własności. Znacznie 
bardziej rozdrobniona własność szlachecka charakteryzowała się większym 
udziałem folwarków i wsi z folwarkami w strukturze gospodarczej osiedli. 
W pozostałych rodzajach własności wyraźniej dominowały wsie. 
Równie znaczący, jeżeli nie dominujący, wpływ na tę strukturę 
wywierały powiązania rynkowe poszczególnych rejonów województwa z 


29 Np. karczmarz w Dzikowie koło Świecia był równocześnie przewoźnikiem, 
podobnie w pobliskim Niedźwiedziu. 
30 Por. przyp. 12 do rozdziału II. 
31 Ibid. 
32 P. C z a p l e w s k i, Kartuzja, s. 115. 


91 


- 


....
>>>
Gdańskiem. Jest to szczególnie widoczne przy analizie rozmieszczenia fol- 
warków. Można przyjąć, że w bezpośrednim sąsiedztwie miasta rozwinął 
się w XVI w. folwark korzystający przede wszystkim z pracy najemnej, 
natomiast w rejonach bardziej oddalonych od Gdańska rozwój folwarku 
produkującego na zbyt był słabszy (pow. pucki, Kaszuby) lub rozwijal się, 
typowy dla innych ziem polskich w dorzeczu Wisły, folwark pańszczyźniany 
(świecki, człuchowski). W 2. połowie XVI w. zaznaczyły się też nowe ele- 
menty w rozwoju osadnictwa; chodzi tu przede wszystkim o osadnictwo 
olenderskie, które - jak to wykazały dalsze lata - spowodowało poważną 
przebudowę prawną wsi w rejonie delty i doliny Wisły, aż po Kujawy i 
Mazowsze 33. 
Działalność rolnicza była w XVI w. dominującym kierunkiem gospodar- 
czym. Jedynie w sieci osadniczej pow. tucholskiego znalazła wątłe odbicie 
ożywiona eksploatacja lasów. Zaznaczył się też rozwój małych osiedli karcz- 
marskich, zakładanych przy najważniejszych szlakach wodnych (Wisła) i 
drogowych. 
W najbliższym sąsiedztwie Gdańska rozwinął się w XVI w. swoisty 
okręg "przemysłowy". Korzystając ze znacznego poziomu spadku wód 
w małych potokach, uchodzących bezpośrednio do morza, Gdańszczanie 
podjęli tam zyskowny przerób szwedzkiej rudy żelaza i półproduktu zwa- 
nego osmundem na żelazo i stal, w mniejszym stopniu przetwarzano też 
rudy miedzi, sprowadzane prawdopodobnie z południa kraju (być może z 
Węgier) 34. 
Przypuszczać można, że struktura gospodarcza sieci osadniczej woj. po- 
morskiego w XVI w. w sposób dosyć znaczny różniła się od innych ziem 
koronnych. Było to spowodowane bliskością Gdańska i szybszym rozwo- 
jem (szczególnie we własności szlacheckiej) folwarków produkujących na 
zbyt. Duży napływ na te tereny pracowników najemnych z innych ziem 
polskich 35 oraz bardziej rozbudowana struktura społeczna wsi powodowały, 
przy wyższych cenach za zboże uzyskiwanych przez producentów z Pomo- 
rza w Gdańsku, szybki wzrost znaczenia najmu w produkcji folwarcznej 36. 
Folwark oparty na pracy najemnej poszerzał swoje wpływy we własności 


33 K. C i e s i e l s k a, Osadnictwo, s. 223-225; W. R u s i ń s k i, Osady tzw. 
"olędrów" w dawnym woj. poznańskim, Poznań 1947. 
34 M. B o g u c k a, Gdańsk jako ośrodek, s. 193. 
35 A. M ą c z a k, Gospodarstwo chlopskie na Żulawach Malborskich w początkach 
XVII wieku, Warszawa 1962, s. 40 n. 
36 J. R u t k o w s k i, Pańszczyzna i praca najemna w organizacji folwarków 
królewskich w Prusach za Zygmunta Augusta, Roczniki Historyczne, R. 4: 1928, 
s.38-59. 


92 


......
>>>
szlacheckiej, wypierając (doprowadzając do upadku) konkurujące z nim 
częściowo gospodarstwa chłopskie. 


B. Zmiany w XVI-wiecznej sieci osadniczej do końca XVII wieku 


Jak już wspomnieliśmy w rozdziale poprzednim, spośród 1242 osiedli 
wiejskich, istniejących w 2. połowie XVI w., zaginęło do końca XVII w. 
17 osiedli (1,4%) ogółu). Osiedla te nie będą uwzględnione w dalszej 
analizie. W interesującym nas okresie nastąpiły też przesunięcia w przy- 
należności własnościowej 32 osiedli, które w analizie stanu z końca XVII w. 
uwzględniliśmy w tym rodzaju własności, do którego rzeczywiście wówczas 
należały 37. Z tych względów liczba osiedli w poszczególnych rodzajach 
własności w końcu XVII w. różni się od analogicznej liczby dla 2. połowy 
XVIw. 


l. WLASNOŚĆ KRÓLEWSKA 


W obrębie rozpatrywanej grupy osiedli (mniej o 7 w stosunku do 
2. połowy XVI w.) nadal dominowały osiedla rolnicze, które stanowiły w 
końcu XVII wieku 75,8% ogółu. Wskazuje to na wzrost znaczenia tej dzie- 
dziny produkcji w omawianej zbiorowości w stosunku do stanu z XVI w., 
kiedy zajmowały one 65,7% ogółu. Spowodowane to było przede wszyst- 
kim zasiedleniem osiedli opuszczonych oraz (rzadziej) zakładaniem wsi i 
folwarków obok istniejących w XVI w. samodzielnych młynów, karczem, a 
także dalszym rozwojem powstałych w XVI w. pustkowi 38. 
Zmniejszył się w związku z tym udział w strukturze gospodarczej grupy 
osiedli rzemieślniczo-handlowych (odpowiednio z 19,1% do 17,4%). Wzrósł 


37 Por. przyp. 88 i 89 do rozdziału I. 
3S Zakładanie wsi i folwarków na miejscu osiedli opuszczonych omówione zo- 
stanie w rozdziale IV. Z innych wspomnianych w tekście przekształceń wymienić 
można: Borowy Młyn (wieś założona obok młyna w pow. człuchowskim), Ka- 
mienicki Młyn (wieś założona obok młyna w pow. mirachowskim), Kierwałd i 
Lipia Góra (folwarki założone obok mlynów w pow. nowskim), Hamer (folwark 
założony na miejscu młyna w pow. świeckim), Drzewina (wieś na miejscu huty 
szkła w pow. tczewskim), Rytel i Legbąd (wsie powstałe z wcześniejszych osie- 
dli karczmarskich), Lendy i Prądzonka (wsie powstałe przez rozwój pustkowi) w 
pow. tucholskim. 


93 


- 


-
>>>
II 
mi 


..... 


I 
I III 


natomiast udział osiedli podmiejskich i o charakterze administracyjnym 
oraz rybackich (z 5,8% do 6,8%). Było to spowodowane przekształceniem 
kilku osiedli innych rodzajów we wsie zagrodnicze 39. 
Wyraźniejsze przesunięcia nastąpiły natomiast w wyniku zmian worga- 
nizacji produkcji w osiedlach rolniczych. Dominującym typem gospodar- 
czym w tej grupie pozostały wsie, ale ich liczba spadła ze 193 do 160, 
co wpłynęło także na zmniejszenie się ich udziału z 49,2 do 41,6% ogółu 
osiedli królewskich. Ze wspomnianym wyżej zjawiskiem spotykamy się w 
większości powiatów, z tym że największy ubytek wsi zaobserwowaliśmy 
w pow. gdańskim (z 64,7 do 25% ogółu osiedli). Wzrost udziału wsi w 
strukturze gospodarczej królewszczyzn nastąpił jedynie w pow. nowskim 
(odpowiednio z 40 do 50%). W pozostałych powiatach spadek udziału wsi 
był mniejszy i zbliżony do skali tego zjawiska w obrębie województwa (_ 
7,6 punkta), jedynie w pow. mirachowskim wyniósł on aż 15,1 punkt a, co 
było spowodowane późniejszym niż w innych rejonach rozwojem folwarku 
(omawiane przemiany oparte zostały na wynikach tabeli 21 i 18). 
Wraz ze zmniejszaniem się udziału wsi w strukturze gospodarczej 
królewszczyzn, rosło znaczenie innych rodzajów osiedli rolniczych, przede 
wszystkim wsi z folwarkami (wzrost z 5,6 do 13,2% ogółu osiedli) i fol- 
warków (wzrost odpowiednio z 9,9% do 18,7%), w mniejszym stopniu 
małych osiedli rolniczych, powstałych w wyniku pustoszenia wsi (1,0% w 
XVI w. i 2,3% w końcu XVII w.). Generalnie można stwierdzić, że znacze- 
nie folwarku w dobrach królewskich zwiększyło się. Udział osiedli folwarcz- 
nych (folwarki i wsie z folwarkami) wzrósł z 15,5% w XVI w. do 31,9% ogółu 
w końcu XVII w. Mimo obserwowanego we wszystkich powiatach rozwoju 
ilościowego folwarków, intensywność tych przemian była różna. Największy 
udział tego rodzaju osiedli wystąpił w pow. gdańskim (wzrósł on z 23,5 do 
56,2%). Na kolejnych miejscach pod względem znaczenia folwarków jako 
gospodarczego rodzaju osiedli plasowały się powiaty nadwiślańskie: tczew- 
ski (wzrost z 18,5 do 35,4%), świecki (z 10,6 do 34%), w nieco mniejszym 
zakresie nowski (z 15 do 30%). Poważnie wzrosło znaczenie folwarków w 
pow. mirachowskim (z 12,1 do 33,3% ogółu osiedli królewskich) i puckim (z 
11,9 do 31,7%), co wiązać należy ze wzrostem powiązań rynkowych tutej- 
szych starostw z rynkiem gdańskim i późniejszym rozwojem folwarków w 
stosunku do innych powiatów. Najmniejszy natomiast przyrost folwarków 
odnotowaliśmy w powiatach najbardziej oddalonych od Gdańska i Wisły: 


39 Bursztych - wieś zagrodnicza powstała na miejscu osiedla opuszczonego, 
Mukrz - osada rybacka na miejscu osiedla opuszczonego, Wdzydze Kiszewskie - 
wieś rybacka na miejscu osiedla opuszczonego. 


94 


--
>>>
............... 


..... 


człuchowskim (z 18,7 do 27,4%) oraz tucholskim (z 12,3 do 21,4%). Być 
może, w przypadku dwóch ostatnich rejonów rozwój folwarków natrafił na 
barierę opłacalności ekonomicznej, związanej z dużymi kosztami wywozu 
zboża do Gdańska i ubytkiem głównych dostarczycieli darmowej siły robo- 
czej na folwarkach - chłopów pełnorolnych. 


Tabela 21. Struktura gospodarcza osiedli królewskich w końcu 
XVII w. (dotyczy osiedli istniejących w 2. połowie XVI w.) 


Powiat Rodzaje gospodarcze osiedli Ogółem 
W WF F Za WZ,WR M,K P 
A. Liczby absolutne 
Człuchowski 23 10 7 2 2 18 - 62 
Gdański 4 l 8 - - 2 l 16 
Mirachowski 14 6 5 l - 5 2 33 
Nowski 10 3 3 2 l l - 20 
Pucki 16 7 6 l 2 8 l 41 
Świecki 19 5 11 2 2 8 - 47 
Tczewski 48 12 27 7 2 14 - 110 
Thcholski 26 7 5 l l 11 5 56 
Ogółem: 160 51 72 16 10 67 9 385 
B. Liczby względne 
Czluchowski 37,2 16,1 11,3 3,2 3,2 29,0 - 100,0 
Gdański 25,0 6,2 50,0 - - 12,6 6,2 100,0 
Mirachowski 42,5 18,2 15,1 3,0 - 15,1 6,1 100,0 
N owski 50,0 15,0 15,0 3,0 5,0 5,0 - 100,0 
Pucki 39,1 17,1 14,6 2,4 4,9 19,5 2,4 100,0 
Świecki 40,4 10,6 23,4 4,3 4,3 17,0 - 100,0 
Tczewski 43,7 10,9 24,5 6,4 1,8 12,7 - 100,0 
Tucholski 46,5 12,5 8,9 1,8 1,8 19,6 8,9 100,0 
Ogółem: 41,6 13,2 18,7 4,2 2,6 17,4 2,3 100,0 


Zauważyć też trzeba, że w powiatach o największym udziale folwarków 
(gdański, tczewski i świecki) dominowa1y w końcu XVII w. folwarki bez- 
kmiece, natomiast w powiatach nie powiązanych tak ściśle z rynkiem 
wiślanym ponad połowa folwarków funkcjonowała przy wsiach kmiecych 
(w człuchowskim 10 WF i 7 F, tucholskim 7 WF i 5 F, mirachowskim 
6 WF i 5 F, puckim 7 WF i 6 F). Jedynie w najmniejszym pow. nowskim 
liczba wsi z folwarkami i folwarków była taka sama. 


-
>>>
2. WLASNOŚĆ KOŚCIELNA 


Trend przemian w strukturze gospodarczej osiedli kościelnych w 
2. połowie XVI i w XVII w. był bardzo zbliżony do zaobserwowanego 
we własności królewskiej. Również i w tym rodzaju własności wzrósł udział 
osiedli rolniczych w sieci osadniczej o "starej metryce". Stanowiły one w 
końcu XVII w. 79% ogółu osiedli wobec 70% w 2. połowie XVI w. Wzrost 
ten był wynikiem zagospodarowania osiedli opuszczonych oraz przejęcia z 
rąk szlachty kilkunastu folwarków i wsi z folwarkami (ogólna liczba "sta- 
rych" osiedli kościelnych wzrosła z 200 w 2. połowie XVI w. do 209 w końcu 
XVII w.). Strukturę gospodarczą osiedli kościelnych w końcu XVII w. 
przedstawia tabela 22. 


Tabela 22. Struktura gospodarcza osiedli kościelnych w końcu 
XVII w. (dotyczy osiedli istniejących w 2. połowie XVI w.) 


. Powiat Rodzaje gospodarcze osiedli Ogólem 
W WF F Kil M,K WZ,WR P 
A. Liczby absolutne 
Czluchowski - 2 3 - - - - 5 
Gdański 9 7 18 3 17 5 - 59 
Mirachowski 2 4 - - 2 - - 8 
Nowski 2 2 - - - - - 4 
Pucki 17 5 6 l 4 l - 34 
Świecki 4 4 5 - l - - 14 
Tczewski 38 5 16 l 2 l 4 67 
Tucholski 5 - 3 - - - - 8 
Ter. m. Gdańska l l l - l 6 - 10 
Ogólem: 78 30 52 5 27 13 4 209 
B. Liczby względne 
Czluchowski - 40,0 60,0 - - - - 100,0 
Gdański 15,2 11,9 30,5 5,1 28,8 8,5 - 100,0 
Mirachowski 25,0 50,0 - - 25,0 - - 100,0 
Nowski 50,0 50,0 - - - - - 100,0 
Pucki 50,0 14,7 17,7 2,9 11,8 2,9 - 100,0 
Świecki 28,6 28,6 35,7 - 7,1 - - 100,0 
Tczewski 56,7 7,5 23,8 1,5 3,0 1,5 6,0 100,0 
Tucholski 62,5 - 37,5 - - - - 100,0 
Ter. m. Gdańska 10,0 10,0 10,0 - 10,0 60,0 - 100,0 
Ogólem: 37,3 14,3 24,9 2,4 12,9 6,2 2,0 100,0 


Wzrosła też liczba wsi podmiejskich i rezydencjalnych, co spowodowało 


96
>>>
I . 


przyrost udziału tego typu osiedli (liczonych wraz z wsiami rybackimi i 
osiedlami klasztornymi) z 6,5% w XVI w. do 8,6% ogółu w końcu XVII w. 40 
Na skutek przekształcenia osiedli młyńskich w rolnicze i zaginięcia kilku 
następnych zmalał udział tej grupy miejscowości w strukturze gospodarczej 
(z 15 do 12,9%). 
Najpoważniejsze przesunięcia nastąpiły w ciągu XVII w., podobnie jak 
w innych rodzajach własności, w organizacji produkcji w osiedlach rolni- 
czych. W skali wszystkich dóbr kościelnych dominującą rolę utrzymały co 
prawda wsie (37,3% wobec 45% w XVI w.), ale wyraźniej niż to miało 
miejsce w królewszczyznach wzrósł udział folwarków i wsi z folwarkami. 
Łącznie oba te rodzaje osiedli obejmowały w końcu XVII w. 39,2% miej- 
scowości tej kategorii dóbr wobec 25,5% w XVI w., z tym że przeważały 
nadal samodzielne folwarki (24,9%). 
O ile jednak przesunięcia w strukturze gospodarczej osiedli kościelnych 
w skali całego województwa odpowiadały trendowi przemian we własności 
królewskiej, o tyle kierunki tych przemian w poszczególnych powiatach 
były już różne. N a zmniejszenie się udziału wsi wpłynęły w decydującej 
mierze zmiany w klasyfikacji gospodarczej osiedli kościelnych w powiatach 
północnych (gdański, pucki, mirachowski i terytorium posiadłości ziemskich 
Gdańska). Dalej na południe nastąpiły natomiast przemiany odwrotne - 
liczba wsi wzrosła i zwiększył się ich udział w strukturze gospodarczej dóbr 
kościelnych. Proces ten następował kosztem osiedli folwarcznych w tych 
powiatach (szczególnie widoczne to jest w pow. tczewskim) oraz osiedli 
opuszczonych. 
Ostatecznie w końcu XVII w. przewaga wsi bezfolwarcznych utrzymała 
się w powiatach: puckim, tczewskim i tucholskim, podczas gdy w 
pozostałych dominowały osiedla folwarczne (w pow. nowskim była taka 
sama liczba wsi i wsi z folwarkami). Poza powiatami mirachowskim, now- 
ski m i terytorium posiadłości ziemskich Gdańska przeważały wśród osiedli 
folwarcznych folwarki samodzielne, chociaż ich liczba była wyraźnie wyższa 
w powiatach gdańskim i tczewskim. 


3. WLASNOŚĆ SZLACHECKA 


W dobrach szlacheckich, w wyniku rozwoJu osiedli istniejących w 


40 Sopot i Strzyża (wsie rezydencjalne powstale na miejscu wsi kmiecych), 
Nowe Szkoty (wieś podmiejska powstala na miejscu osiedla młyńskiego) w 
pow. gdańskim, Chełm (wieś podmiejska powstała z wcześniejszej wsi kmiecej). 


97 


- 


-
>>>
[ 11" 


;! II 


2. połowie XVI w. do końca XVII stulecia, zanikły prawie zupełnie osiedla 
nierolnicze. Stanowiły one w końcy XVII w. 6,8% ogółu (w XVI w. - 
10,3%). Pozostale osiedla miały charakter wyraźnie rolniczy (93,2%). 
Jeśli chodzi o zmiany w organizacji produkcji w obrębie osiedli rolni- 
czych, to przeważał we własności szlacheckiej w końcu XVII w. folwark 
bezkmiecy, ale z liczną obecnością związanej z nim ludności drobno- i bez- 
rolnej, który rozwinął się kosztem wszystkich pozostałych typów osiedli 
rolniczych (54,5% ogółu w XVII w. wobec 29,5% w XVI w.). 
Stosunkowo niewielki był spadek udziału wsi w strukturze gospodarczej 
osiedli szlacheckich. Biorąc pod uwagę zarówno wsie bezfolwarczne, jak 
i drobnoszlacheckie, ich udział zmniejszył się z 33,5 do 26,6%, przy czym 
ubytki w grupie wsi bezfolwarcznych były nieco wyższe (z 14,6 do 10,3%) niż 
w grupie wsi drobnoszlacheckich (z 18,9 do 16,3%). Natężenie tego zjawiska 
było również zróżnicowane geograficznie. Największy spadek udziału wsi 
bezfolwarcznych nastąpił w pow. gdańskim (z 27 do 8,5%), człuchowskim 
(z 12,1 do 1,3%) oraz w mirachowskim, gdzie do końca XVII w. nie ostała 
się żadna tego rodzaju wieś. Nieco łagodniej przebiegał proces kurczenia się 
liczby wsi bezfolwarcznych w pow. tczewskim, nowskim i tucholskim, nato- 
miast w pow. świeckim i puckim wystąpiło zjawisko odwrotne - odsetek wsi 
bezfolwarcznych wzrósł w porównaniu z 2. połową XVI w. (odpowiednio z 
18,1 do 21,0% oraz z 17,6 do 20,7%). To ostatnie zjawisko było spowodo- 
wane większym natężeniem procesu koncentracji własności we wspomnia- 
nych powiatach 41. 
Również nierównomiernie przebiegał proces kurczenia się liczby wsi 
drobnoszlacheckich. Najbardziej zaznaczył się on w pow. tucholskim (spa- 
dek z 42 do 25%) i puckim (z 19,6 do 7,6%), mniej wyraźny był w 
pow. gdańskim i tczewskim. Równocześnie jednak wzrósł udział tego ro- 
dzaju osiedli w pow. mirachowskim (z 47,9 do 56,2%) i człuchowskim (z 
24,1 do 28,4%). Można więc stwierdzić, że w rejonach najbardziej oddalo- 
nych od rynku gdańskiego udział wsi drobnoszlacheckich zwiększył się, nato- 
miast na pograniczu Kaszub i terenów o silniej zaznaczającym się wpływie 
Gdańska bądź wyraźniejszym występowaniu koncentracji własności szla- 
checkiej - zmniejszył się. 
Najpoważniejsze "straty" wśród osiedli szlacheckich zanotowaliśmy w 
grupie wsi z folwarkami. Znaczna część tych osiedli została w końcu XVI i 


I 
I 
III 
I 

II 

II 
II 
11111 


41 Na skutek formowania się większych kompleksów własnościowych w tych po- 
wiatach dochodziło do likwidacji fołwarków i tworzenia na ich miejscu wsi kmie- 
cych. W pow. świeckim przykładami tego typu przemian są: Chrystkowo, Buczek, 
Kozłowo, Szewno, Święte Małe; w pow. puckim: Minkowice, Sławutowo. 


98 


......
>>>
Tabela 23. Struktura gospodarcza osiedli szlacheckich w końcu XVII w. 
(dotyczy osiedli istniejących w 2. połowie XVI w.) 


Rodzaje gospodarcze osiedli 
Powiat W WF F M,K WZ,WR P Ogólem 
ogó- w tym 
łem WDS 
A. Liczby absolutne 
Czluchowski 22 21 24 21 7 - - 74 
Gdański 11 6 5 42 - 1 - 59 
Mirachowski 27 27 1 13 6 - 1 48 
Nowski 4 - 6 23 5 - - 38 
Pucki 15 4 7 23 8 - - 53 
Świecki 18 1 9 50 2 1 1 81 
Tczewski 21 13 3 79 5 - 3 111 
Tucholski 17 12 2 29 - - - 48 
Ter. m. Gdańska 2 - - - - - - 2 
Ogółem: 137 84 57 280 33 2 5 514 
B. Liczby względne 
Człuchowski 29,7 28,4 32,4 28,4 9,5 - - 100,0 
Gdański 18,7 10,2 8,5 71,1 - 1,7 - 100,0 
Mirachowski 56,2 56,2 2,1 27,1 12,5 - 2,1 100,0 
Nowski 10,5 - 15,8 60,5 13,2 - - 100,0 
Pucki 28,3 7,6 13,2 43,4 15,1 - - 100,0 
Świecki 22,2 1,2 11,1 61,8 2,5 1,2 1,2 100,0 
Tczewski 18,9 11,7 2,7 71,2 4,5 - 2,7 100,0 
Tucholski 35,4 25,0 4,2 60,4 - - - 100,0 
Ter. m. Gdańska 100,0 - - - - - - 100,0 
Ogółem: 26,6 16,3 11,1 54,5 6,4 0,4 1,0 100,0 


w XVII w. przekształcona w folwarki, nastąpił zanik gospodarstw 
chlopskich. Udział tego rodzaju osiedli spadł z 26,5% w XVI w. do 
11,1% w końcu XVII w. Prawie zupełny zanik wsi z folwarkami nastąpił 
w pow. gdańskim (8,5% ogółu osiedli), tczewskim 2,7%) i mirachowskim 
(2,1 %) oraz tucholskim (4,2%). O ile jednak w dwóch pierwszych ten niski 
udział wsi z folwarkami spowodowany był przekształcaniem ich w folwarki, 
o tyle w pow. mirachowskim i tucholskim ten rodzaj gospodarczy osiedli 
nigdy nie odgrywał poważniejszej roli. Nieco większy odsetek wsi z folwar- 
kami utrzymał się w pow. świeckim (11,1%), puckim (13,2%) i nowskim 
(15,8%), natomiast w pow. człuchowskim tego typu osiedla dominowaly w 
strukturze gospodarczej dóbr szlacheckich (32,4%). Liczby te potwierdzają 
dalsze występowanie trendów przemian gospodarczych, zauważonych we 
wlasności szlacheckiej już w XVI w. (mianowicie wypierania gospodarstw 
chłopskich przez folwark najemno-pańszczyźniany), których oddziaływanie 
zmniejszało się wraz ze wzrostem odległości od Gdańska. 


99 


-
>>>
:
III 


.....,.. 


Efektem wymienionych wyzeJ przemian w strukturze gospodarczej 
osiedli szlacheckich był niewątpliwie wyraźny wzrost znaczenia folwarku 
bezkmiecego. Ten rodzaj gospodarczej organizacji produkcji rolniczej 
dominował zdecydowanie w pow. gdańskim (71,1% ogółu osiedli), tczew- 
skim (71,2%), świeckim (61,8%), nowskim (60,5%) i tucholskim (60,4%). 
Słabszy był, chociaż też dominujący, udział folwarków w pow. puckim 
(43,4%). Jedynie w pow. człuchowskim i mirachowskim dominowaly inne 
rodzaje osiedli. 


4. WŁASNOŚĆ MIEJSKA 


We własności miejskiej nastąpiły stosunkowo najmniejsze przesunięcia 
strukturalne w grupie osiedli istniejących w 2. połowie XVI w. Zwiększył 
się nieznacznie odsetek osiedli rolniczych (z 66,3 do 72,6%), kosztem 
pozostałych (głównie rybackich i osiedli opuszczonych). Było to wyni- 
kiem prac irygacyjnych w rejonie Szkarpawy i udostępnienia tych terenów 
działalności rolniczej. 
W zakresie organizacji produkcji w osiedlach rolniczych zaszły również 
niewielkie zmiany. Wzrosła liczba wsi (z 57 do 61) i folwarków (z 12 do 
15), ale nie spowodowało to poważniejszych przesunięć i nie podważyło 
dominującej pozycji gospodarki chłopskiej w dobrach mkjskich. Znaczący 
pozostał, mimo minimalnego spadku (z 33 do 29 osiedli), udział innych 
typów osiedli w strukturze gospodarczej. Przemiany w stukturze osiedli 
należących do miast przedstawia zbiorcza tabela 24. 


5. WŁASNOŚĆ MIESZANA 


W wyniku zmian w przynależności do poszczególnych rodzajów 
własności zwiększyła się w XVII w. liczba wsi zaliczonych do własności 
mieszanych: królewsko-szlacheckiej i szlachecko-kościelnej (z 8 do 10 osie- 
dli) 42. Wśród osiedli tutaj zaliczonych przeważały folwarki (5) nad wsiami 
z folwarkami (3) i osiedlami młyńskimi (2). 


42 Dotyczyło to wzrostu łiczby osiedli we wspólnym posiadaniu szlachty i in- 
stytucji kościelnych. Obok Borcza należały do tej kategorii w XVII w.: Sławki, 
\Vyczechowo, Borkowo iSkrzeszewo. 


100
>>>
---,.....--- 


Tabela 24. Zmiany w strukturze gospodarczej osiedli woj. pomorskiego 
od połowy XVI do końca XVII w. (dotyczy osiedli 
istniejących w 2. połowie XVI w.) 


Rodzaj Rok Rodzaje gospodarcze osiedli I Ogółem 
własności I WI WF\ F I Za,KI I WZ,WR I M,K I P,OO I 
A. Liczby absolutne 
Królewska 1570 193 22 39 16 7 75 41 393 
1700 160 51 72 16 10 67 9 385 
Szlachecka 1570 179 141 157 - - 37 19 533 
1700 137 57 280 - 2 33 5 514 
Kościelna 1570 90 18 33 5 8 30 16 200 
1700 78 30 52 5 13 27 4 209 
Miejska 1570 57 1 13 - 19 14 4 108 
1700 61 1 15 - 16 13 1 107 
KróI.-szlach. 1570 - 3 - - - 4 - 7 
1700 - 2 2 - - 2 - 6 
Szlach.-kośc. 1570 - l - - - - - l 
1700 - 1 3 - - - - 4 
Ogólem: 1570 519 186 242 21 34 160 80 1242 
1700 436 142 424 21 41 142 19 1225 
B. Liczby względne 
Królewska 1570 49.2 5,6 9.9 4,1 1,7 19,1 10,4 100,0 
1700 41,6 13,2 18,7 4,2 2,6 17,4 2,3 100,0 
Szlachecka 1570 33,5 26,5 29,5 - - 6,9 3,6 100,0 
1700 26,6 11,1 54,5 - 0,4 6,4 1,0 100,0 
Kościelna 1570 45,0 9,0 16,5 2,5 14,0 15,0 12,0 100,0 
1700 37,3 14,3 24,9 2,4 6,2 12,9 2,0 100,0 
Miejska 1570 52,8 0,9 12,0 - 17,6 13,0 3,7 100,0 
1700 57,1 0,9 14,0 - 15,0 12,1 0,9 100,0 
Król.-szlach. 1570 - 42,9 - - - 57,1 - 100,0 
1700 - 33,3 33,3 - - 33,4 - 100,0 
Szlach.-kośc. 1570 - 100,0 - - - - - 100,0 
1700 - 25,0 75,0 - - - - 100,0 
Ogółem: 1570 41,8 15,0 19,4 1,7 2,7 12,9 6,5 100,0 
1700 35,7 11,6 34,6 1,7 3,3 11,5 1,6 100,0 


I 
I 


C. Przyczyny i główne kierunki zmian w gospodarczej strukturze 
osiedli wiejskich od 2. połowy XVI do końca XVII wieku 


W śród przyczyn przedstawionych wyżej zmian w strukturze gospodar- 
czej osiedli wiejskich woj. pomorskiego w 2. połowie XVI do końca XVII w. 
można wyróżnić trzy czynniki: 
1) oddziaływanie ekonomiczne Gdańska i rynku zbożowego, 
2) strukturę majątkową własności ziemskiej, 
3) kierunki odbudowy ze zniszczeń wojennych. 
Oddziałowywanie tych czynników na strukturę gospodarczą osiedli wiej- 
skich trudno na obecnym etapie badań ostatecznie ocenić i określić gradację 


101 


-- 


-
>>>
111I1 


....,.. 


III 


ich wainości. W naszych dociekaniach skupimy się przede wszystkim na 
przemianach w grupie osiedli rolniczych, które dominowały w struktu- 
rze gospodarczej wszystkich rodzajów własności. Wysunięcie wniosków 
wynikających z przekształceń w tej strukturze, dokonujących się do końca 
XVII w., pozwoli na lepsze zrozumienie procesów osadniczych, które 
doprowadziły do powstawania nowych osiedli w końcu XVI i w XVII w. 
Czynnikiem, który w sposób znaczący stymulowal zmiany struk- 
tury gospodarczej "starych" osiedli wiejskich, była struktura majątkowa 
w róinych rodzajach własności ziemskiej. Zróinicowanie majątkowe 
właścicieli oddziaływało w sposób zasadniczy na kierunki działalności go- 
spodarczej i organizację produkcji w osiedlach wiejskich. Wyraźne róinice 
między wielkimi a średnimi i drobnymi majątkami moiemy zaobserwować 
jui w XVI w. Zaliczane do wielkiej własności królewszczyzny wyróiniały 
się jui wówczas znacznie mniejszymi nii to miało miejsce w rozdrobnio- 
nej własności szlacheckiej, rozwojem systemu folwarcznego. Dyspropor- 
cje te utrzymały się do końca XVII w., mimo wyraźnego wzrostu znacze- 
nia folwarku w skali całego województwa. W przypadku królewszczyzn 
moina wręcz zaryzykować twierdzenie, że rozwój folwarków w tym ro- 
dzaju własności był w większej mierze spowodowany przez powstawanie w 
XVII w. drobnych dzierżaw, wydzielanych ze starostw, i przez konieczność 
likwidacji skutków zniszczeń wojennych aniieli przez działanie czynników 
ekonomicznych, związanych z rynkiem zbożowym 43. Wniosek ten odnosi 
się przede wszystkim do najbardziej związanego z rynkiem gdańskim re- 
jonu nadwiślańskiego (powiaty gdański, tczewski, nowski i świecki). Z 
oddziaływaniem rynku zbożowego łączyć można jedynie rozwój folwarków 
w starostwach "kaszubskich" (powiaty: pucki, mirachowski, tucholski), co 
było spowodowane szukaniem przez Gdallszczan zboża towarowego w re- 
gionach bardziej oddalonych od Wisły 44, mniej zniszczonych podczas ko- 
lejnych wojen polsko-szwedzkich. Większa odległość od Gdańska i brak 
dostępu tych rejonów do taniego spławu zboża Wisłą spowodowały rozwój 
albo trwanie folwarku pańszczyźnianego, opartego na pracy przymusowej 
chłopów 45. 


43 Por. S. H o s z o w s k i, Zniszczenia, s. 424-425. 
44 Ibid. s. 399, najniższy odsetek ubytku gburów odnotowano w staro- 
stwach: mirachowskim (- 57%), tucholskim (- 56%) i puckim (- 60%). Dawało 
to możliwość rozwoju folwarku pańszczyźnianego, dysponującego większą liczbą 
szarwarkujących chłopów pełnorolnych. 
45 Zjawisko to szczególnie widoczne było w pow. człuchowskim, w którym - jako 
jedynym - w XVII w. znaczącą rolę w dobrach szlacheckich odgrywały wsie z fol- 
warkami. Może to świadczyć o konieczności utrzymywania chłopów świadczących 


102 


......
>>>
Zupełnie inne drogi rozwoju ekonomicznego wielkiej własności były pre- 
ferowane w rejonie nadwiślańskim. Najlepszym przykładem jednej z nich, 
tj. przerzucania bezpośrednich kontaktów z rynkiem na barki chłopów przez 
utrzymanie ich świadczeń pieniężnych jako głównej formy renty, były dobra 
ziemskie Gdańska, i to już w XVI w. 46 Wykupywanie świadczeń w naturze 
przez chłopów (zamiana pańszczyzny na czynsz pieniężny) występowało też 
w innych rejonach woj. pomorskiego w końcu XVI i 1. połowie XVII w. i za- 
hamowane zostało prawdopodobnie dopiero przez zniszczenia wojenne z lat 
1655-1660 47. Od połowy XVI w. rozwijało się też w dolinie wiślanej osa- 
dnictwo olenderskie, dające jeszcze większą swobodę gospodarczą chłopom 
i wyższy dochód właścicielowi gruntów 48. 
Wśród 160 wsi bezfolwarcznych, należących do własności królewskiej w 
końcu XVII wieku, już w 52 wsiach przed 1655 r. przeważał jako forma 
renty czynsz pieniężny (por. tabela 25). Wsie czynszowe i olenderskie 
przeważały w starostwach nadwiślańskich, pańszczyźniane w pozostałych. 
Zapewne rola czynszów pieniężnych jako podstawowej formy świadczenia na 
rzecz właściciela ziemi wzrosła w 2. polowie XVII w., ale nie dysponujemy 
dla poparcia tej tezy pełnym materiałem źródłowym 49. Zdają się jednak 


darmową pracę w folwarkach i odprawiających" drogi" do Gdańska. 
46 P. S z a f r a n, Żuławy Gdańskie, s. 53. 
47 Do wsi okupnych w woj. pomorskim w 1664 r. należaly: Rajkowy, Szpru- 
dowo (sL gniewskie), Lignowy, Gręblin, Rudno (dzierżawa lignowska), Koźlinka 
(st. tucholskie), Kursztyn (st. starogardzkie), Garc Wielki, Walichnowy (dzierżawa 
międzyłęska), Różyny, Mierzeszyn i Pszczółki (Opis królewszczyzn, s. 34, 35, 99- 
101, 187, 302, 326, 328, 371, 373-374). W kolejnej grupie wsi podstawowym 
obciążeniem chłopów był również czynsz pieniężny, ale z pozostawieniem 9-12 dni 
pańszczyzny w roku (np. Osie, Błądzim, Suponin - st. świeckie, Demlin, Bożepole, 
Szczodrowo, Nygut - st. skarszewskie, Starzno i inne nowo założone wsie w staro- 
stwie człuchowskim, ibid. , s. 160, 161, 163, 167, 240, 247, 258, 307). W stosunku 
do tych wsi nastąpiły też w 1664 r. usiłowania zamiany czynszu na większy wymiar 
pańszczyzny (zob. Brzezie, Rzeczenica w st. człuchowskim, Osie w st. świeckim, 
Pszczółki). 
48 Rozwój osadnictwa olenderskiego w Prusach KróL omówiony zostal w pra- 
cach: Z. L u d k i e w i c z, Osady holenderskie na nizinie sartawicko-nowskiej, 
Toruń 1934; H. P e n n e r, Ansiedlung mennonitischer Niderliinder im We ich- 
se1miindungsgebiet von der Mitte des 16. Jh. bis zum Beginn der preussischen 
Zeit, Danzing 1940; H. W i e b e, Das Siedlungswerk niederliindischer Menno- 
niten im Weichseltal zwischen Fordon und Weissenberg bis zum Ausgang des 18. 
Jahrhunderts, Wissenschaftliche Beitrage zur Geschichte und Landeskunde Ost-, 
Mitteleuropas, Nr 3, Marburg 1952; K. C i e s i e ł s k a, Osadnictwo "olęderskie". 
49 Podobną sugestię wysuwa E. C i e ś I a k, Historia Pomorza, t. 2, cz. 2, s. 63. 


103 


-
>>>
-I!IIIII 


wskazywać na to przemiany w wielkich latyfundiach pruskich 50, wreszcie 
fakt, że w XVII w. nie powstała żadna nowa wieś pańszczyźniana, lecz 
jedynie czynszowe lub olenderskie 51. 
Czynszowanie mialo też miejsce w zaliczanych do wielkiej własności do- 
brach kościelnych. Ogółem oczynszowano tu 18 wsi, z czego połowa leżala w 
pow. tczewskim, pozostałe były rozrzucone w powiatach: puckim, nowskim, 
świeckim i gdańskim, a nie odnotowano ich znowu w pow. mirachowskim, 
tucholskim i człuchowskim 52. Również i w tym wypadku nie są nam znane 
efekty odbudowy gospodarczej z 2. połowy XVII w., które mogły doprowa- 
dzić do poważniejszych przemian w obrębie wsi kościelnych. 


11 


Tabela 2.5. Wsie czynszowe i pańszczyźniane w królewszczyznach 
woj. pomorskiego w połowie XVII w. 


\V sie czynszowe Wsie pań- Licz ba wsi 
Powiat i olenderskie szczyźniane ogółem 
liczba % liczba % liczba % 
Człuchowski 1 4,3 22 95,7 23 100 
Gdański 2 50,0 2 50,0 4 100 
Mirachowski 3 21,4 11 78,6 14 100 
N owski 5 50,0 5 50,0 10 100 
Pucki 3 18,7 13 81,3 16 100 
Świecki 10 52,6 9 47,4 19 100 
Tczewski 27 56,3 21 43,7 48 100 
Tucholski 1 3,8 25 96,2 26 100 
Ogółem: 52 32,5 108 67,5 160 100 


Również w zalicz anych do wielkiej własności dobrach szlacheckich 
50 Zmiany takie wylicza dla dóbr biskupstwa i kapituły chełmińskiej 
S. C a c k o w s k i, Gospodarstwo wiejskie, cz. 1, s. 89, por. zmiany w pro- 
porcjach między chłopami pańszczyźnianymi a emfiteutami, czynszowymi bez 
praw, kontraktowymi i dallllikami w latach 1646-1676-1723. Udział chłopów 
pańszczyźnianych w społecznej strukturze wsi zmniejszył się z 80,7% w 1646 r. 
do 66,2% w 1676 r. i 38,8% w 1723 r., wzrósł tym samym udział pozostałych grup 
chłopów pełnorolnych. 
51 Por. rozdział IV. 
52 Czerniki, Gołubie, Grabówko, Junkrowy, Kłobuczyno, Ostrzyce, Pomyje, Ro- 
puchy, Skowarcz (pow. tczewski), Niedźwiedź (pow. świecki), Gdynia. Smolno 
(pow. pucki), Komorsk Mały (pow. nowski). Grabiny Duchowne, Lęgowo. Zaspa 
(pow. gdański), Giemlice, Przejazdowo (ter. m. Gdańska). 


104
>>>
trwalo czynszowanie chłopów. W końcu XVII w. należalo do grupy 
wsi czynszowych co najmniej 21 osiedli szlacheckich, w tym 14 z 
pow. świeckiego 53. Być może zjawisko przechodzenia na czynsze 
wystąpiło również w dobrach szlacheckich pow. puckiego, ale brak źródeł 
potwierdzających takie zjawisko 54. 
Dodać tu jeszcze trzeba, że w XVI-XVII w. udało się nam zauważyć 
różne sposoby czynszowania chłopów. \Ve wsiach kmiecych o wczesnym, 
średniowiecznym jeszcze rodowodzie, stosowano tzw. okup, polegający na 
zamianie obciążeń pańszczyźnianych na rentę pieniężną. Szczególnie mocno 
zjawisko to zaznaczyło się w pow. tczewskim (okolice Gniewu, północna 
część powiatu) 55. 
Wsie olenderskie zakładano tylko i wyłącznie w dolinie Wisły, na miejscu 
likwidowanych folwarków bądź osiedli opuszczonych 56. Wreszcie w bardziej 
oddalonych od Wisły rejonach przeważały wsie czynszowe, lokowane na 
miejscu opuszczonych osiedli bądź likwidowanych folwarków. We wsiach 
tych osiadali przybysze z Pomorza Zachodniego (tzw. pomorynkowie) lub 
emigranci z Żuław Gdańskich i Malborskich, w obu przypadkach głównie 
wyznania ewangelickiego 57. 


53 Buczek, Chrystkowo, Czapelki, Czaple, Czersk, Dólsk, Kosowo, Krąpiewice, 
Lińsk, Michale, Marzy Stare, Szewno, Święte Małe i Wielkie (pow. świecki), 
Janiszewo, Kolnik, Kłonowo, Miłowo, Pomlewo (pow. tczewski), Będzieszyn 
(pow. gdański), Ogorzeliny (pow. tucholski). 
54 Zjawisko to mogło wystąpić w rozłegłych dobrach wejherowsko-rzucewskich 
i krokowskich, które należały do największych majątków szlacheckich w 
woj. pomorskim. 
55 Por. przyp. 47, gdzie wykaz wsi "na okupie" w królewszczyznach. 
56 Na miejscu osiedli opuszczonych założono następujące wsie olenderskie: Lu- 
bień Wielki, Morgi, Komorsk Mały (pow. nowski), Niedźwiedź (pow. świecki), 
Gniewskie Połe, Szadówko (pow. tczewski). Na miejscu wcześniejszych folwarków 
powstały: Dworzysko, Stwołno Wielkie, Chrystkowo, Kosowo (pow. świecki). 
Na miejscu wcześniejszych wsi pańszczyźnianych powstały: Zajączkowo Wiel- 
kie (pow. nowski), Bratwin, Stwolno Polskie (pow. świecki), Grabiny Duchowne 
(pow. gdański). 
57 Przybysze z Pomorza Zach. osiedlili się w: Płochocinku (pow. nowski), Brzezi- 
nach, Buczku, Czapelkach, Czersku, Kozłowie, Krąpiewicach, Lęgnowie, Szewnie, 
Świętem Małym i Wielkim, Wiągu (pow. świecki), Barkoczynie Starym, Kali- 
skach Kościerskich, Kiszewie Nowej, Polaszkach Nowych, Szymbarku, Chrztowie, 
Równem, Czaplach Nowych, Czernikach, Grabówku, Junkrowach, Kłobuczynie, 
Pomyjach, Potułach, Ropuchach (pow. tczewski). W większości wypadków za- 
siedlali oni osiedla opuszczone (10), folwarki (11), rzadziej były to wsie z folwar- 
kami (3) i wsie (2). Ponadto zasiedlono dalsze osiedla opuszczone, przekształcając 
je we wsie czynszowe, z tym że osadnicy rekrutowali się zapewne z najbliższej 


105 


--
>>>
II 


1111 


Inną drogą rozwoju ekonomicznego wielkiej własności, spotykaną 
również w rejonie nadwiślallskim, było wydzierżawianie folwarków mie- 
szczanom lub nawet chłopom. Z przykładami takiego postępowania spo- 
tykamy się w dobrach opactwa oliwskiego 58 oraz w pow. świeckim 59. 
Odmiennie przebiegał proces przemian gospodarczej struktury osie- 
dli w średniej własności. Pod tym pojęciem rozumieć należy majątki 
uboższych instytucji kościelnych, mniejsze dzierżawy królewskie i jedno- 
lub kilkuwioskowe dobra szlacheckie, które przeważały w majątkowej struk- 
turze szlachty woj. pomorskiego. W końcu XVI i w XVII w. nastąpił 
w tej klasie własności dalszy rozwój folwarku bezkmiecego, który był 
w końcu XVII w. dominującą formą organizacji produkcji rolniczej w 
osiedlach tu zaliczonych. Już w XVI w. wykształciły się na Pomo- 
rzu Gdańskim dwa rodzaje folwarków: najemno-pallszczyźniany w re- 
jonie bezpośredniego oddzialywania rynku gdańskiego (okolice Gdańska 
i Tczewa) oraz pańszczyźniany w pozostałej części województwa. Na 
skutek dalszego wzrostu popytu na zboże w końcu XVI i na początku 
XVII w., wyraźną przewagę uzyskał pierwszy z wymienionych typów fol- 
warku. Jego rozwój był związany z likwidacją wsi kmiecej w dobrach 
średniej szlachty; miejsce kmieci zajmowali drobno- i bezrolni chłopi. 
W końcu XVII w. jedynie w pow. człuchowskim zaznaczył się jeszcze 
poważniejszy wpływ folwarku pańszczyźnianego, opartego na przymusowej 
pracy chłopów pełnorolnych. Trudno dzisiaj rozstrzygać, czy zna.czenie fol- 
warku najemno-pallszczyźnianego w końcu XVII w. było wynikiem dosto- 
sowywania. się szlachty do wymogów rynku (wzrost popytu na zboże w XVI i 
w 1. połowie XVII w.), czy też efektem ograniczonych możliwości odbudowy 
majątków ze zniszczeli wojennych. Wydaje się jednak, że ważniejsze były 
czynniki ekonomiczne. Trudno opisać proces przyrostu liczby folwarków 
okolicy lub (7) innych ziem polskich: Brzeźnica (pow. człuchowski), Tuchomka 
(pow. gdański), Lipinki (pow. nowski), Głazica, Przetoczyno, Warszkowo, Minko- 
wice (pow. pucki), Osówek, Śliwiczki (pow. świecki), Bytonia (pow. tczewski). We 
wsie kmiece przekształcono też osiedla młyńskie: Borowy l\Iłyn (pow. człuchowski), 
Redłowo Niskie (pow. gdański), Kamienicki l\Iłyn (pow. mirachowski), oraz fol- 
warki: Sianowo (pow. mirachowski), Kozłowo (pow. świecki), lwiczno, Klonowo 
Dolne, Pomlewo (pow. tczewski), Zaspa (pow. gda}iski). 
58 W 2. połowie XVll w. większość wsi oliwskich, położonych w pow. gdańskim 
i zniszczonych zapewne podczas wojen polsko-szwedzkich, została zamieniona w 
folwarki i wydzierżawiona chłopom lub mieszczanom gdańskim, o czym świadczą 
odnawiane w XVIII w. kontrakty dzierżawne (APG. Klasztor cystersów z Oliwy, 
428). 
59 Np. folwark w Czaplach dzierżawił w 1662 r. olender (AGAD, ASI, dz. I, 
t. 147, k. 234v). 



II 



 
II 


III 


106 


......
>>>
..,.....-- 


dynamicznie, ale wydaje się na podstawie lektury źródeł, że większość fol- 
warków bezkmiecych to efekt przemian z końca XVI i 1. połowy XVII w., 
a nie z 2. połowy tego stulecia - okresu odbudowy gospodarki ze zniszczeń 
wojennych. Te z kolei przyspieszyły zapewne upadek ostatnich gospodarstw 
chłopskich, a także przyczyniły się, przez zmniejszenie podaży robotników 
najemnych, do kryzysu folwarku szlacheckiego, szczególnie w rejonach bar- 
dziej oddalonych od Gdaliska. Być może kryzys ten był przyczyną upadku 
wielu mniejszych majątków szlacheckich na przełomie XVII i XVIII w. i 
dalszych przemian w majątkowej strukturze szlachty. 
W znaczne łagodniejszy sposób reagowała na przemiany gospodarcze 
własność drobnoszlachecka. W sie należące do drobnej szlachty rozwinęły 
się w najbardziej izolowanej od dostępu do rynku gdańskiego części 
woj. pomorskiego: na Pojezierzu Kaszubskim i Bytowskim oraz w Bo- 
rach Tucholskich. Słabe więzi rynkowe z pozostałą częścią województwa 
i ukształtowana już w średniowieczu struktura majątkowa tego rejonu, a 
także mniejszy zakres zniszczeń wojennych z XVII w., przyczyniły się do 
utrwalenia tu własności drobnej szlachty. Co prawda w ciągu XVII w. część 
tego typu osiedli przekształcona została w folwarki, ale dotyczyło to re- 
jonów znajdujących się na krańcach zwartych kompleksów wsi drobnoszla- 
checkich. W samym jednak centrum Kaszub (pow. mirachowski, północna 
część pow. człuchowskiego) nastąpił w XVII w. dalszy przyrost liczby wsi 
drobnoszlacheckich, co sugerowałoby utrzymywanie się swoistej izolacji go- 
spodarczej Kaszub również w 2. połowie XVII w. 
W przeciwielistwie do osiedli rolniczych, materiał zawarty w niniejszym 
rozdziale nie pozwala na wyciągnięcie wnios.ków co do kierunków rozwoju 
innych gospodarczych typów osiedli. Analiza przemian gospodarczych osie- 
dli istniejących w 2. połowie XVI w., a charakteryzujących się pozarol- 
niczymi zajęciami mieszkańców, pozwala jedynie stwierdzić, że w miarę 
"starzenia się" osiedli i zaistnienia sprzyjających warunków geograficznych, 
znaczna ich część była przekształcana w osiedla rolnicze. 
Pewną odmiennością były przemiany struktury gospodarczej osiedli 
położonych w najbliższym sąsiedztwie Gdaliska. W ciągu XVI i XVII w. 
miasto otoczone zostało zwartą siecią dużych wsi podmiejskich, należących 
głównie do własności kościelnej, ciągnących się od Wrzeszcza i Nowych 
Szkotów na północy po Święty Wojciech i Pruszcz na południu. Część 
tych osiedli została zaliczona do grupy wsi podmiejskich, część do wsi za- 
grodniczych i rolniczych, co jednak nie zmienia faktu wykształcenia się 
w omawianym czasie wokół Gdańska zespołu miejscowości o raczej rze- 
mieślniczo-handlowym, a nie rolniczym charakterze. 
Jeśli nałożymy na te przemiany kierunki inwestycji mieszczańskich 


107 


-- 


-
>>>
. 


w okolicach Gdańska: obiekty przemysłowe nad nadmorskimi potokami 
między Redą i Żukczynem oraz dobra ziemskie mieszczan w pow. gdańskim 
i tczewskim, to uzyskamy bardzo plastyczny i czytelny geograficznie obraz 
bezpośredniego oddziaływania Gdańska na przemiany osadnicze w naj- 
bliższych okolicach miasta. 


.......
>>>
Rozdział IV 


GENEZA I STRUKTURA GOSPODARCZA OSIEDLI 
POWSTALYCH OD KOŃCA XVI DO KOŃCA 
XVII WIEKU 


Zasygnalizowane w poprzednich rozdziałach przemiany w sieci osadni- 
czej i poważny wzrost liczby osiedli wymagają szerszego wyjaśnienia. W 
przypadku bowiem osiedli nowo powstałych w omawianym przez nas okre- 
sie działały inne czynniki ekonomiczne, a co za tym idzie, inny był cha- 
rakter gospodarczy nowych osiedli wiejskich niż miało to miejsce przy 
przekształceniach w obrębie starych osiedli. 
W rozdziale niniejszym, dla pełniejszego zróżnicowania (i opisu) 
zachodzących procesów osadniczych, zrezygnowaliśmy częściowo ze stoso- 
wanego dotąd w pracy podziału administracyjnego i zastąpiliśmy go próbą 
wyodrębnienia stref bardziej jednorodnych geograficznie i krajobrazowo, 
uwzględniając potencjalny zasięg lasów, terenów uprawnych i nieużytków 
z połowy XVI w. Postępowanie takie umożliwia wyraźniejsze wydzielenie 
terenów nowego osadnictwa i wykazanie różnic w nasileniu procesów osa- 
dniczych w zależności od środowiska geograficznego. 
Realizując ten zamiar podzieliliśmy terytorium woj. pomorskiego na 
cztery strefy krajobrazowe: stare obszary rolnicze, objęte uprawą roli przed 
połową XVI w., tereny o przewadze lasów, dolinę Wisły i Żuławy wraz z 
bagnistymi dolinami mniejszych rzek w północnej części województwa oraz 
najbliższe okolice Gdańska. 
W obrębie tych stref krajobrazowych poddano analizie gospodarczej 
przesłanki tworzenia nowych osiedli według genezy ich powstania i pierwot- 
nego charakteru gospodarczego. 


A. Rozwój osadnictwa na starych obszarach rolniczych, objętych 
uprawą roli przed połową XVI wieku 


Określony w tytule podrozdziału obszar nie daje się w sposób jedno- 
znaczny wydzielić na mapie. Pod pojęciem "stare obszary rolnicze" ro- 
zumiemy tę część woj. pomorskiego, która leżała na zachód od krawędzi 
doliny Wisły i obniżenia nadmorskiego i charakteryzowała się przewagą pól 


--- 


-
>>>
..... 


uprawnych nad terenami leśnymi już w XVI w. Obszary lasów z tego okresu 
potraktowaliśmy jako odrębną strefę krajobrazową. 
Najważniejszym kierunkiem rozwoju osadnictwa na starych obszarach 
rolniczych w 2. połowie XVI i w XVII w. było powtórne zasiedlenie osiedli 
opuszczonych. Ponadto obserwujemy tutaj w XVI - XVII w. początki 
procesu rozpadu osiedli istniejących i powstawania nowych przez wydzie- 
lanie z nich części użytkowanych już wcześniej gruntów. Znaczny był też 
wpływ rozwoju młynarstwa i karczmarstwa na zwiększenie się liczby osiedli. 


L ZASIEDLANIE OSIEDLI OPUSZCZONYCH 


Problem osiedli opuszczonych został już wstępnie omówiony w poprze- 
dniell rozdziałach naszej pracy. Zwróciliśmy uwagę na ich rozmieszczenie 
zależne od warunków glebowych l, omówiliśmy też tę grupę osiedli, nie- 
jako wspólnie z osiedlami istniejącymi w XVI w. Pominięcie ich jednak w 
niniejszym rozdziale wypaczałoby w sposób znaczący postępy nowego osa- 
dnictwa na terenie woj. pomorskiego. Zajmiemy się więc analizą sposobów 
powtórnego zasiedlania pustych dziedzin i jego przebiegiem w czasie. 
N a obszarze starego osadnictwa zasiedlono ponownie 64 miejscowoś- 
ci. Pod względem przynależności własnościowej większość ich (31 osiedli 
- 47,7%) należala do królewszczyzn; w dobrach szlacheckich i kościelnych 
znajdowalo się odpowiednio 15 (23,1%) i 16 (24,6%), wreszcie najmniej 
osiedli zasiedlono ponownie we własności miejskiej (2, tj. 4,6%) 2. 
W zdecydowanej większości na terenie pustych dziedzin powstawaly 
osiedla o charakterze rolniczym; stanowiły one ponad 83% ogółu miej- 


1 Por. rozdzial 11, s. 64-65. 
2 Wlasność królewska: Brzeźnica, Trzebiele (pow. człuchowski), Jelell, Ka- 
mień (pow. gdaliski), Bącz, Głusino, Młyńsko (pow. mirachowski), Lipinki 
(pow. nowski), Głazica, Okuniewo, Przetoczyno, Warszkowo, "Vyspowo (pow. 
pucki), Brzeziny, Lnianek, Mukrz, Osówek, Sierosławek, Śliwiczki, Wierzchy (pow. 
świecki), Biełsk, Bytonia, Grzybowo, Grzybowski Młyn, Kaliska Kościerskie, Ki- 
szewa Nowa, Połaszki Nowe, Pustki, Szymbark, Zielona Góra (pow. tczewski); 
wlasność szlachecka: Dźwierzno (pow. człuchowski), Czeczewo, Otomin, Rębowo 
(pow. gdański), Płochocinek (pow. nowski), Okoniny Nadjeziorne, Zawada (pow. 
świecki), Będomin, Horniki Dolne, Lipy, Miłowo, Puc, Szklana Góra, Żabianki 
(pow. tczewski), Slupy (pow. tucholski); własność kościelna: Borowiec, Gręzlewo, 
Kolbudy Górne, Tuchomka (pow. gdański), Cetniewo, Grabówek (pow. pucki), Li- 
pienica (pow. świecki), Czaple Nowe, Grabówko, Kamiony, Kłobuczyno, Narkowy, 
Olsze, Potuły, Rombark, Siwiałka (pow. tczewski); własność miejska: Malentyn 
(pow. gdański), Bochlin Miejski (pow. nowski). 


110 


......
>>>
--..,..---- 


scowości tego typu. Jedynie 11 osiedli (17%) restytuowano jako młyny (3), 
karczmy (5) i osiedla rybackie (3) 3. Związane to było z kontynuacją funk- 
cji gospodarczych z okresu wcześniejszego osadnictwa. \V śród ponownie 
wskrzeszonych osiedli o charakterze rolniczym dominowały folwarki (43,1 %) 
i wsie bezfolwarczne (30,8%). Tylko jedno osiedle odbudowane zostało jako 
wieś z folwarkiem. 
Sposób odbudowy gospodarczej pustych dziedzin zależny był od ich 
przynależności własnościowej, a ściślej od wielkości majątków, do których 
należały. We własności królewskiej (wielka własność ziemska) przeważały 
wsie kmiece (15 wsi, a 10 folwarków) 4, w dobrach kościelnych było od- 
wrotnie (5 wsi i 7 folwarków) 5, wreszcie we własności szlacheckiej zdecy- 
dowanie dominowały folwarki (9 folwarków wobec 1 wsi i 1 wsi z folwar- 
kiem) 6. Jest to zgodne z trendem przemian omówionym w rozdziale po- 
przednim, dotyczącym kierunków zmian charakteru gospodarczego wśród 
osiedli istniejących w 2. połowie XVI w. w poszczególnych rodzajach 
własności ziemskiej. 
Opuszczenie osiedla (porzucenie domostw przez mieszkańców) nie za- 
wsze związane było z zupełnym wycofaniem się z działalności gospodarczej 
na jego terenie. Zazwyczaj puste dziedziny były częściowo uprawiane przez 
ludność z sąsiednich miejscowości lub użytkowane jako pastwiska. Dlatego 
zachowały nazwę i miejsce. \V momencie zaistnienia koniunktury gospo- 
darczej na zbyt płodów rolnych i pojawienia się możliwości osadniczych, 
tereny pustych dziedzin zostały w dość szybkim tempie ponownie zasie- 
dlone i zagospodarowane (por. tabela 26). Już przed 1626 r. zasiedlono 
ponownie 63% osiedli tego typu. Proces ich zasiedlania był kontynuowany 
w następnym okresie (do 1655 r), gdy odtworzono dalsze 20 osiedli (31%), 
wreszcie po 1655 r. zas iedlono ponownie jedynie 4 osiedla. Można więc uz- 
3 Młyny: Jeleń, Grzybowski Mlyn, Kolbudy Górne; karczmy: Kamień, Pu- 
stki, Grabówek, Malentyn, Szklana Góra; osiedla rybackie: Wdzydze Kiszewskie, 
Mukrz, Okoniny Nadjeziorne. 
4 Wsie: Brzeźnica, Trzebiele, Lipinki, Głazica, Przetoczyno, Warszkowo, Wy- 
spowo, Brzeziny, Osówek, Śliwiczki, Bytonia, Kaliska Kośc., Kiszewa Nowa, Po- 
laszki Nowe, Szymbark; folwarki: Bącz, Głusino, Okuniewo, Wyspowo, Lnianek, 
Sierosławek, Wierzchy, Bielsk, Grzybowo, Zielona Góra. Obok nich jeszcze pust- 
kowie: Mlyńsko. 
5 Wsie: Tuchomka, Czaple Nowe, Potuly, Grabówko, Kłobuczyno; folwarki: 
Borowiec, Gręzlewo, Cetniewo, Lipienica, Narkowy, Rombark, Siwialka; ponadto 
pustkowie - Olsze. 
6 Wieś: Płochocinek; wieś z folwarkiem: Dźwierzno; folwarki: Czeczewo, Oto- 
min, Rębowo, Zawada, Będomin, Lipy, Puc, Żabianki, Słupy; ponadto pustkowie: 
Miłowo. 


111 


.-.. 


-
>>>
I 
II 
II'I
 \, 
II 


o 
o 
t- 
.-i 
I 
o 
t- 
.c 
.-i 
II ..c: 
u 
cI3 
+ 
cI3 
- 

 
1 , ,1 1 S 
;.Q 
C/) 
I- 
o 
S 
o 
P- 
...., 
o 

 

 
..c: 
u 
» 

 
o 
N 
U 
N 
C/) 
P 
P- 
O 

 
.
 
C/) 
O 
CI) 
'8 
cI3 
- 
'"t:I 
.
 
C/) 
cI3 
N 
III 
111I c.o 
C"I 
cI3 
- 
CI) 
..o 

 


III 
I 



 O()
 q. .-i
 

 t-:. c.o
 .....
 O()
 ..... e:- 
S O .-i M t- '"'" t- '"'" M O :O O 
CI) M '"'" c.o M O 

 ..... 
b£) - 
O - O ..... O() .c M lC M ...... O '"'" .c 
C"I C"I '"'" C"I c.o 
;.Q I I ..... I I I I I ..... I ..... 
C/) 
- 
O 
..c: 
U 
p 
+ 
;.Q O: I O '"'" .-i C"I ..... :O 00 M t- 
C/) ..... ..... C"I 

 
CI) 
N 
U 
+ 
;Q M I lC I I I C"I t- C"I .-i O 
U .-i 
CI) 
.
 
,C/) 
;.Q M I M I I ..... I :O ..... I t- 
U 
:. p 
+ P- 
cI3 
.
 ;.Q C"I I ..... I I I I M I I M 
O C/) 
p.. 
 
O 

 
.- I I C"I ...... I I I I M I M 
..c: 
 
U CI) 
cI3 "00 
I- 
'13 O 

 .. 
"- 
'O 
 
;.Q ...., .-i I lC I C"I C"I I .
 lC lC I O 
cI3 
C/) N C/) .-i 
,
 '"t:I O 
cI3 O cI3 
'"t:I I- '8 
bD ..c: 
U CI) 
:. 
 
..c: N C"I ..... .-i I I I I CI) "t I I "t 
U '00 
U I- 
P cI3 cI3 
- '"t:I N 
N O 
U P 
P- C/) 
C/) cI3 
O CI) CI) N 
b£) 
 U 
bD 
 cI3 S ;.Q bD 
:£ C/) U c.o .c O 
p .
 ,
 N cI3 P C"I .c O 
- ;.Q :. U ..o ::a :O c.o t- .. 
'"t:I I- S 
N I- O - cI3 ..... ..... .-i 

 cI3 
 S :. 
 I I I CI) 
.
 CI) 
 + 
 I- O :O .c 
 
'00 C/) 
C/) & p 00 00 00 t- C"I lC bD 


 lC :O :O 
 o.. 000 
 ..... .-i .-i O 


......
>>>
nać, że do połowy XVII w. proces odtwarzania dawnego zasięgu sieci osa- 
dniczej w woj. pomorskim zostal praktycznie zakOllczony. 


2. OSIEDLA POWSTALE DROGĄ ALIENACJI GRUNTÓW 


Inną formą tworzenia nowych osiedli na terenach od dawna rolniczych 
było wydrębnienie nowych miejscowości na gruntach istniejących wsi. Za- 
zwyczaj grunty wydzielone dla nowo tworzonego folwarku czy wsi były już w 
całości lub częściowo wyłączone z produkcji (uprawy). Można w związku z 
tym mówić o pewnym podobiellstwie między tą drogą rozwoju sieci osadni- 
czej a omówionym wcześniej zasiedlaniem pustych dziedzin. W śród przy- 
czyn wyodrębniania nowych osiedli z gruntów wsi istniejącyh wymienić 
należy: podziały ri
ajątkowe, zmianę przynależności do rodzaju własności, 
alienację ekonomiczną, prawną i geograficzną od "macierzystej" jednostki 
osadniczej 7. 
Ogółem tą drogą powstały 24 nowe osiedla, w tym 8 królewskich, 
12 szlacheckich i 4 kościelne. Do ich powstania przyczyniły się procesy 
dezintegracyjne, zachodzące wewnątrz wsi feudalnej. Odegrały one znacz- 
nie ważniejszą rolę w rozwoju sieci osadniczej w XVIII w. (powstawanie 
małych przysiółków na obrzeżach istniejących wsi) i w XIX w. (w związku 
z parcelacją gruntów). \V omawianym okresie ten sposób tworzenia no- 
wych osiedli nie był jeszcze zbyt rozpowszechniony. Może to świadczyć o 
znacznej jeszcze terytorialnej trwałości wsi tego okresu, mimo nasilających 
się zmian w strukturze ludności wiejskiej i sposobie organizacji produkcji 
rolnej. 
W chronologii powstawania tego typu osiedli zauważamy najpierw po- 
wolny wzrost ich liczby, do połowy XVII w. (z 8na 13), ana,gtępnie wyraźne 
zahamowanie w drugiej połowie (3 nowe osiedla). To ostatnie zjawisko było 
spowodowane koniecznością odbudowy jui istniejących osiedli rolniczych 
ze zniszczell wojennych, a zapewne i związanym z tym zwolnieniem tempa 
przebudowy organizacyjnej wsi w 2. połowie XVII w. 


7 Wł. królewska: Ostrówek (pow. czluchowski), Jasiniec Stary, Przepędowo 
(pow. świecki), Cierzpice, Dybowo, Barkoczyn Nowy, Pinczynek, Skarszewy - 
Wójtostwo (pow. tczewski); wł. szlachecka: Kiełpinek (pow. człuchowski), 
Przyjaźń Mała (pow. gdaliski), Brodnica Dolna, Zdunowice Małe (pow. mirachow- 
ski), Bobrowiec (pow. nowski), Gawroniec (pow. świecki), Będominek, Bukowiec 
Nowy, Lipa Stara, Klonowo Górne, Pałubinek (pow. tczewski), Rusocinek (pow. 
gdaliski); wl. kościelna: Nowy Dwór (pow. pucki), Bielawki, Pralnia, Szumleś 
Królewski (pow. tczewski). 


113 


--- 


-
>>>
...,... 


Wszystkie osiedla tej grupy powstały jako miejscowości o charakterze 
rolniczym. Dominowaly wśród nich zdecydowanie folwarki (18), powstały 
też 4 wsie, 1 wieś z folwarkiem i 1 przysiółek 8. 


3. OSIEDLA HODOWLANE 


III 


Marginalne znaczenie w rozwoju sieci osadniczej na starych terenach 
rolniczych odgrywały nowe osiedla hodowlane. Pod tym pojęciem rozu- 
miemy małe, jednodworcze zazwyczaj osiedla, w których podstawowym 
zajęciem mieszkańców był wypas owiec (rzadziej bydła). Do tej grupy zali- 
czyliśmy 5 miejscowości (po 2 z własności królewskiej i kościelnej, 1 - szla- 
checka) 9. Pojawiły się one w większości w latach 1626-1655 (4 osiedla), a 
jedno po 1655 f. Ich powstanie było związane z rozwojem hodowli owiec 
na Pomorzu 10. 


4. NOWE OSIEDLA ML yŃSKIE 


Potrzeby gospodarcze powodowały, że często w pobliżu wcześniej 
istniejących osiedli powstawały w tym wieku nowe osiedla młyńskie, 
obejmujące sam młyn i zabudowania, mieszkającej przy nim i związanej 
z nim pracą, ludności. N a omawianych terenach rolniczych powstały 
33 wyodrębione, nowe osiedla młyńskie, nie licząc tych, które reaktywowano 
w osiedlach opuszczonych (pkt 1) 11. W większości wypadków zakładano 


l. II 


8 Wsie: Bukowiec Nowy, Jasiniec Stary, Barkoczyn Nowy, Klonowo Górne; wieś 
z folwarkiem: Kiełpinek; przysiółek: Zdunowice Male. 
9 Wł. królewska: Delburga (pow. pucki), Kłodowo (pow. gdański); wł. szla- 
checka: Białachówko (pow. tczewski); wł. kościelna: Leszno, Starzęcin (pow. 
tczewski). 
10 O poważnym znaczeniu hodowli owiec w XVII w. w woj. pomorskim 
świadczy wysokie opodatkowanie i znacząca liczba owczarzy, wykazana w reje- 
strach pogłównego w 1662 r. Zob. też S. G i e r s z e w s k i, op. cit., s. 79-92. 
11 Wł. królewska: Jeziernik (pow. człuchowski), Koleczkowski Młyn (pow. 
gdański), Jamnowski Młyn (pow. mirachowski), Zdrojewo (pow. nowski), Szmelta 
(pow. pucki), Skrobał (pow. świecki), Zamkowy Młyn (pow. tucholski); wł. szla- 
checka: Grabowski Młyn, Pietrzykowski Młyn (pow. człuchowski), Młyn Dolny, 
Młyn Stary, Rosochy (pow. mirachowski), Dąbrówkowski Młyn, Gościciński Młyn, 
Połchowski Mlyn (pow. pucki), Kula Młyn, Małżewski Młyn, Owidzki Młyn, Pie- 
sienicki Młyn, Przywidzki Młyn (pow. tczewski), Słuchacz (pow. nowski), Muro- 
wany Młyn (pow. nowski), Karczewko, Toboła, Wysoki Młyn (pow. tucholski); wł. 


I
I 
III 
II 
III 
III 
III 


114 


.......
>>>
....,........-- 


osiedla młyńskie na skraju terytorium danego osiedla, w miejscu dogodnie 
położonym nad rzeką. Przyjmowały one osobne nazwy topografczne lub 
pochodzące od nazwisk młynarzy. 
W grupie tej dominowaly małe, jednodworcze osiedla. W 30 mły- 
nach przerabiano wyłącznie zboże, jedynie w 3 obiektach prowadzono inną 
produkcję (2 kuźnice i 1 folusz) 12. 
Pod względem przynależności własnościowej przeważały osiedla szla- 
checkie (18). Mniej młynów założono w dobrach królewskich (7), 
kościelnych (6) i miejskich (2). Mogło się to wiązać z większym nasyce- 
niem tych kategorii własności w obiekty przemysłowe już w XVI w. 
Jeśli idzie o chronologię zakładania nowych osiedli młyńskich, nie ob- 
serwujemy poważniejszych różnic w natężeniu tego zjawiska. W każdym 
z wykazywanych okresów powstało 10-12 osiedli. Można więc uznać, że 
na rozwój młynarstwa w niewielkim stopniu wpływały zmiany w koniunk- 
turze na płody rolne i zniszczenia wojenne. Czynnikiem ważniejszym 
było zapewne dążenie do osiągnięcia samowystarczalności gospodarczej i 
zwiększenia dochodów poprzez świadczenie usług młynarskich pobliskim 
osiedlom, pozbawionym możliwości założenia własnego młyna. 


5. NOWE OSIEDLA KARCZMARSKIE 


Również marginalne znaczenie w omawianej strefie miało zakładanie 
nowych osiedli o charakterze karczmarskim. W latach 1570-1700 powstało 
zaledwie 5 nowych osiedli tego typu (nie licząc tych, które powstały na 
zagospodarowanych ponownie pustych dziedzinach), położonych w pobliżu 
głównych szlaków drogowych 13. 
Pod względem własnościowym po 2 osiedla należały do królewszczyzn i 
dóbr kościelnych, jedno - do szlachty. 


kościelna: Żukczynek (pow. gdański), Cieśla, Robakowski Młyn, Żarnowiecki Młyn 
(pow. pucki), CzapieIski Młyn, Młynki (pow. tczewski); wł. miejska: Lapiński 
Młyn (pow. gdański), Walkmii (pow. człuchowski). 
12 Kuźnice: Szmelta, Żukczynek; folusz: Walkmil. 
13 Wł. królewska: Firoga (pow. gdański), Żołno (pow. tczewski); wł. szlachecka: 
Potłowo (pow. nowski); wł. kościelna: Nicponia (pow. gdański), Lowigus (pow. 
tczewski) . 


115 


---
>>>
..,.... 


6. WNIOSKI 


°'11 


Rozwój sieci osadniczej na "starych" terenach rolniczych był w końcu 
XVI i w XVII w. stosunkowo jednorodny. Ponad 90% nowych i odno- 
wionych osiedli na tych terenach związanych było z uprawą ziemi (osiedla 
rolnicze) i przetwórstwem produktów zbożowych (osiedla młyńskie). Inne 
rodzaje aktywności osadniczej odgrywały marginalną rolę. 
Podział powstających osiedli między rodzaje własności dawał przewagę 
królewszczyznom (50 osiedli, tj. 38%), ale niewiele mniejszy był udział osie- 
dli szlacheckich (36%) i kościelnych (23%). Zdecydowanie słabiej były eks- 
ponowane w tej grupie osiedla należące do miast (3%), głównie ze względu 
na pozostawienie największego kompleksu dóbr należących do Gdańska 
poza zasięgiem rozpatrywanego terytorium. 
Prawie połowa nowych lub ponownie zasiedlonych osiedli powstała w 
latach 1570-1626 (46% ogółu), nieco mniej w okresie następnym (37%), zaś 
po 1655 r. zaledwie 17%. Ten zniżkowy trend aktywności osadniczej staje 
się jeszcze bardziej widoczny po uwzględnieniu rodzajów gospodarczych 
powstających osiedli. Jeśli do połowy XVII w. zdecydowanie przeważały 
osiedla rolnicze, to po 1655 r. więcej założono osiedli młyńskich, karcz- 
marskich i rybackich (por. tabela 2/). Wyniki te można interpretować 
w dwojaki sposób: zahamowanie procesu powstawania osiedli rolniczych 
można wiązać z wyczerpywaniem się możliwości osadniczych na tych te- 
renach (duże nasycenie sieci osadniczej) bądź z załamaniem koniunktury 
gospodarczej na płody rolne i zniszczeniami wojennymi z lat 1655-l(j60, 
które doprowadziły do zahamowania możliwości ekonomicznych i demogra- 
ficznych dla dalszego kontynuowania akcji osadniczf'j. 



 


B. Rozwój osadnictwa na terenach o przewadze lasów. 
Osadnictwo śródleśne 


Problemy rozwoju osadnictwa na obszarach leśnych woj. pomorskiego 
mają już w literaturze naukowej swoje miejsce. Problemem osadnictwa 
śródleśnego zajmował się K Ślaski, który scharakteryzował rozwój sieci osa- 
dniczej w lasa.ch woj. pomorskiego od średniowiecza po koniec XVIII w. 14 


14 K. Ś l a s k i, Zaludnienie pus::cz Polski ::achodniej; t. e n ż e, Osadnictwo w 
puszczach woj. pomorskiego. 


116 


.......
>>>
..".....- 


...... 


o 
o 
1- 
...... 
I 
O 
l- 
ot: 
...... 



 
oo_
 
q.

 
 -;..
 q 
S C'\I """ C'\I t- ot: C'\I M 1.0 ł-- (.O O 
(.O M M MC'\I """ M ...-4 O 
Q) ...... 
..... 
'O - 
b.O M (.O M O t- O .ł, O) C"I C'\I 
O ...... ...-4 
00 """ .ł, """ M 1.0 """ C"I M 
...-4 
:Q ...-4 """ I ...-4 """ I I M C"I I ot: 
en 
...... 
O 
..;:::: 
l.,) 
::I 
.- 
:Q O C"I - (.O O t- I ot: O 00 M 
en """ ...... ...-4 C'\I ...-4 C"I C"I ot: 

 
Q) 
N 
l.,) 
.- 
:Q ...-4 - C"I O M - I ł-- (.O - """ 
l.,) ...... - ...-4 
Q) 
o
 
'en 
:Q 00 00 I t- M (.O I 00 """ "t' (.O 
l.,) ...... 
. ;::I 
..... 0- 
C'\! 
o
 :Q "t' """ I M""" I ...-4 """ ...... M 00 
O en 
p., 
 
O 
l:: 
-5 ot: """ I """ .ł, I I - ot: M O) 
C'\! .0 .. 
.!:: ..... o
 
S ::a 
 
Q) O 
-m °u 
o I 'en ..... 
:Q 00 O) O ot: """ (.O C"I ::a (.O O - ł-- 
- ...... ...... 
en U l:: .
 
'I:: . en en 
C'\! N C'\! O 

 u 
 C'\! 
b.O I- 
C'\! .u oj:! 

 
O (.O """ I 'en """ """ I C"I C'\! t- ...-4 C"I O 
..;:::: O .- 
O- en ...-4 
U en l:: 
 
::I O .N 
- b.O Q) O 
N 
 0- 
l.,) 
 
l:: ::I 
'O . en 
O- ...... N C'\! 
. 
 I- N 
..... l:: 0- l.,) 
b.O C'\! b.O ...= b.O (.O ot: O 
=' ...= Q) ::I l.,) U :
 ::I C'\I ot: O 
::a Q) I :Q ::a 
 C'\! ::a (.O (.O I- 
N 'en S 
N O ...-4 ...... ...... 

 l.,) S l.,) 
 I- S 
 I I I Q) 
oj:! Q) C'\! ..::0= en ..::0= O (.O ot: - 
...... N 
 00 00 00 00 ł-- C"I ot: 'O 
O I- . ot: (.O (.O b.O 
 pą p., pą 
 0000 U ...... ...... ...... O 


..;:::: 
U 
C'\! 
..... 
C'\! 
...... 



 
...= 
l.,) 
. 
N 
U 
'j:! 
"O 
I- 
...= 
l.,) 
C'\! 
l:: 
Q) 
I- 
Q) 
..... 


...= 
l.,) 
. 
I- 
C'\! 
..... 
en 
C'\! 
.: 
.
 
N 
U 
'j:! 

 
C'\! 
en 
O 


°u 
Q) 
0Uj 


0= 
'O 

 
N 
O 
pą 


1- 
C"I 
C'\! 
Q) 

 

 


.....
>>>
I' I 
I 


III 
'I 


Badania te miały jednak głównie sondażowy charakter, wyznaczały zale- 
dwie kierunki ewentualnych przyszłych badań szczegółowych. 
Analizę powstawania osiedli śródleśnych przeprowadziliśmy w oparciu 
o podział ich według pierwotnego charakteru gospodarczego, jaki miały do 
czasu powstania. W trakcie badań wyróżniliśmy następujące grupy osie- 
dli śródleśnych: hutnicze, smolarskie, młyńskie, karczmarskie, rybackie, 
leśnicze i rolnicze. 


1. NOWE OSIEDLA HUTNICZE 


I 
1"1 


Jedną z bardziej znaczących form eksploatacji lasów na Pomorzu 
Gdańskim w czasach nowożytnych było hutnictwo szkła. W dotychczaso- 
wej literaturze ta gałąź "przemysłu" leśnego nie doczekała się szczegółowego 
omówienia. Wstępnej inwentaryzacji hut szkła z XVI-XVIII w. próbowali 
dokonać: K. Ślaski 15 i W. Mass 16 w oparciu o materiał głównie topono- 
mastyczny. Nieco szerszej analizie poddał hutnictwo szkła P. Czaplewski, 
ale tylko w dobrach klasztoru kartuskiego 17. Brak jednak do dzisiaj próby 
ostatecznego określenia liczby hut szkła, jak też znaczenia tej formy eks- 
ploatacji lasów w rozwoju sieci osadniczej na Pomorzu Gdańskim. 
Możliwości takiej analizy pojawiły się obecnie, głównie dzięki badaniom 
archeologicznym pozostałości po nowożytnych hutach szkła w interesującym 
nas regionie. Wynikające ze źródeł oraz analizy kartograficznej domniema- 
nia co do lokalizacji hut szkła znalazły wreszcie w większości przypadków 
potwierdzenie w dokumentacji wykopaliskowej 18. Osobnego opracowania 
doczekał się też problem rozwoju hutnictwa szkła na Pomorzu Gdańskim 
w średniowieczu, co jest dla nas o tyle ważne, że wskazuje na znacznie 
starszą tradycję tej formy eksploatacji lasów kaszubskich 19. Średniowieczne 
hutnictwo szkła rozwijało się prawdopodobnie do połowy XV w., kiedy to 
nastąpił zupełny zanik tej dziedziny wytwórczości na Pomorzu, zapewne na 
skutek wojen polsko-krzyżackich. 
Ponowny okres rozwoju hutnictwa szkła rozpoczął się pewnie krótko 
przed 1570 r. Z tego roku pochodzi bowiem wzmianka o szklarzu (hutniku) 


15 Ibid., s. 239. 
16 W. M a a s, Zur Siedlungskunde Westpreussens 1466-1772, Marburg 1953. 
17 P. C z a p l e w s k i, Kartuzja, s. 201-202. 
18 M. R u b i n k o w i c z, Późnośredniowieczne i nowożytne hutnictwo szkla na 
Pomorzu Gdańskim (w świetle źródeł archeologocznych), Toruń 1990 (maszynopis 
pracy doktorskiej). 
19 M. G r z e g o r z, Niektóre aspekty badań nad szklarstwem. 



III 

III 


118 


.......
>>>
z kilkoma czeladnikami w Bożym Polu, w starostwie skarszewskim 20. Wy- 
mieniona w źródle huta nie znajdowala się raczej w samej wsi, ale bardziej 
na północ od niej i była zapewne pierwszym chronologicznie zakładem tego 
typu w lasach starostwa skarszewskiego 21. Już w 1628 r. w inwentarzu tego 
starostwa odnotowano 9 hutników produkujących szkło i 7 hut "pustych" , 
przy których jednak "utnicy mieszkają" 22; nazw osiedli hutniczych nie 
podano. Dane te jednak prawie idealnie pokrywają się z liczbą 15 malych 
osiedli w tym starostwie, wymienionych w lustracji z 1664 r., które powstaly 
na miejscu "gdzie przed tym szkło robiono" 23. 
Zapoczątkowany w starostwie skarszewskim rozwój nowożytnego hut- 
nictwa szkła doprowadził w latach następnych do wytrzebienia znacznych 
połaci leśnych na Pojezierzu Kaszubskim. Z lasów skarszewskich rejon 
koncentracji hut szkła przesuwał się w kierunku Kościerzyny i Kartuz, by 
następnie objąć zasobne w lasy bukowe tereny między Stężycą a Wejhero- 
wem, na zachód od rynny raduńskiej. Najdalej na południe wysuniętym 
osiedlem hutniczym była założona w 1. połowie XVII w. Foshuta 24, na 
północ zaś - Kąpino Dolne położone niedaleko od Wejherowa 25. 
Ogółem w latach 1570-1700 powstało 80 osiedli hutniczych, rozmie- 
szczonych na wzgórzach moreny czołowej Pojezierza Kaszubskiego w dwóch 
wyraźnych skupiskach: kościerzyńsko - skarszewskim i stężycko - wejherow- 
skim, rozdzielonych rynną raduńską. Osiedla te zdecydowanie dominowaly 
wśród nowo zakładanych punktów osadniczych w tym rejonie woj. pomor-. 
skiego. N a tak znaczny zasięg terytorialny hutnictwa szkła miala wpływ, 
poza nie malejącym zapotrzebowaniem na wyroby szklane, stosunkowo 
krótka żywotność hut. Kontrakty z hutnikami w dobrach żukowskich za- 
wierano zazwyczaj na 15 lat i rzadko odnawiano je, gdyż zazwyczaj tereny 
leśne wokół huty i zasoby potrzebnego surowca (gliny) wyczerpywały się w 
tym czasie 26. 


20 Źródła dziejowe, s. 141. 
21 Hutę tę należy lokalizować zapewne w Drzewinie, która była naj bliżej 
położonym osiedlem pohutniczym w stosunku do Bożego Pola. 
22 AGAD, ASK, dz. LVI, t. 13: Inwentarz starostwa skarszewskiego 1628, 
k. 152 v. 
23 Opis królewszczyzn, s. 310 n. 
24 Miejscowość położona na pólnocny zachód od Kiszewy Starej. 
25 Wymienione w 1711 r. jako Huta Wejherowska - AGAD, Archiwum 
Radziwiłłów, dz. XVII, t. 132, s. 58-59. 
26 ADCh, Dział Monastica, G: Żukowo, t.1: Privilegia monasterii Zukoviensis 
1596-1754, k. 56 v: kontrakt z 1595 r. na hutę szkła w późniejszym Burchardztwie 
na 15 lat; k. 63: kontrakt z 1614 r. na hutę w Kosach na 15 lat; k. 78: kontrakt 


119 


........ 


-
>>>
p 
III 
I1II 
I 
I 
I 


I 
II 
I 
III 


Eksploatacja lasów przez hutnictwo szkła przygotowała miejsce dla 
stałego osadnictwa rolniczego. Osadnicy rekrutowali się najpIerw z 
napływających w początku XVII w. na te tereny tzw. pomorynków, tj. 
przybyszów z Pomorza Zachodniego 27. W miarę upływu czasu, w osie- 
dlach pohutniczych znajdowali swoje nowe siedziby koloniści z sąsiednich, 
kaszubskich osiedli rolniczych 28. 
Udział poszczególnych rodzajów własności w zakładaniu hut i w osa- 
dnictwie pohutniczym odpowiadał w zasadzie strukturze posiadania lasów 
na Pojezierzu Kaszubskim. Do własności królewskiej należało 45% osiedli 
pohutniczych, do szlachty 27,5%, do instytucji kościelnych 16,3% i miast 
1,2% (por. tabela 28). 


Tabela 28. Rozwój osadnictwa związanego z hutnictwem szkła 
w woj. pomorskim w latach 1570-1700 


Powiaty 
gdański mirachowski pucki tczewski ogółem 
1. % 
A. Według przynależności własnościowej: 
Huty król. 5 13 - 18 36 45,0 
Huty szlach. 1 20 1 8 30 37,5 
Huty kośc. 1 4 - 8 13 16,3 
Huty miej. - - - 1 1 1,2 
B. Według czasu powstania hut: 
1570-1626 1 2 - 19 22 27,5 
1626-1655 2 19 - 7 28 35,0 
1655-1700 4 16 1 9 30 37,5 
Ogółem: 1. 7 37 l 35 80 x 
% 8,7 46,3 1,2 43,8 x 100,0 


na hutę w Lampie (w źródle Huta Chmielińska) z 1642 r. na 15 lat. Żaden z 
powyższych kontraktów nie zostal przedłużony, a na miejscu hut powstały osiedla 
rolnicze (Burchardztwo przekształcone w osiedle rolnicze w 1623 r., k. 70 v). 
27 P. C z a p I e w s k i, Kartuzja, s. 81 (osadnicy w Czaplach Nowych); 
s. 103 (Potuły); s. 109 (Klobuczyno); s. no (Grabówko); s. 222-224 (omówienie 
kolonizacji pomorynków w dobrach kartuskich). 
28 O miejscowym pochodzeniu świadczą nazwiska mieszkallców osiedli pohutni- 
czych w pow. mirachowskim w 1664 r., Opis królewszczyzn, s. 380 (Sikora w Starej 
Hucie); s. 383 (Krolik, Kroi i Kluwik w Mojuszu). 


120 


.......
>>>
...,.........-- 


Hutnictwo szkła było jedną z niewielu dziedzin wytwórczości w woj. 
pomorskim, której rozwoju nie zahamowały zniszczenia wojenne z połowy 
XVII w. Co ciekawsze, liczba hut szkła powstających w kolejnych, analizo- 
wanych przekrojach czasowych rosła. Największe natężenie przypadło na 
lata 1626-1655 (1,2% rocznie) - por. tabela 28. 
Dotychczasowy stan badań nad hutami szkła nie pozwala ostatecz- 
nie określić udziału kapitalów poszczególnych właścicieli, angażowanych w 
produkcję szkła. Nieliczne jednak zapiski źródłowe dla własności kościelnej 
i królewskiej zdają się wskazywać na dużą rolę mieszczan gdańskich, którzy 
występują jako dzierżawcy hut 29. Także rzemieślnicy zajmujący się wy- 
topem szkła rekrutowali się prawdopodobnie w znacznej mierze spośród 
obywateli Gdańska 30. 


2. OSIEDLA SMOLARSKIE 


W XVI-XVII w. produkty takie, jak smoła, dziegieć czy węgiel drzewny 
znajdowały szeroki rynek zbytu w Gdańsku. Były tam wykorzystywane 
przy produkcji statków i do wytopu żelaza i stali; smołę i dziegieć eks- 
portowano też na zachód Europy 31. Wydaje się, że w początkowej fazie 
omawianego w pracy okresu, smolarstwo i węglarstwo tylko w minimalnym 
stopniu wpływa.ło na rozwój sieci osadnictwa i tworzenie nowych osiedli. 
\Vypalaniem węgla drzewnego zajmowali się prawdopodobnie chłopi ze wsi 
sąsiadujących z terenami leśnymi, na co zdają się wskazywać informacje 
zawarte w rejestrze poborowym z 1570 r.; wykazano w nim 21 węglarzy we 
wsiach północnej i środkowej części pow. gdallskiego 32. N a tym terenie 
powstały też w końcu XVI w. dwie miejscowości, których genezę należy 
połączyć z wypalaniem węgla drzewnego 33. 
Również produkcja smoły była w 2. połowie XVI w. jedynie zajęciem 
ubocznym chłopów ze wsi położonych w Bora.ch Tucholskich, a przy- 
najmniej w starostwie tucholskim 34. Tłumaczy to w pewnym stopniu 


29 Wspomniane kontrakty przeora żukowskiego z hutnikami wskazują na ich po- 
chodzenie z Gdal1ska (ADCh, MOllastica. G: Żukowo l, k. 56v, 63, 67v, 78). Nową 
Hutę w starostwie mirachowskim dzierżawił w 1664 r. Gdańszczanin Christian 
Andreas (Opis królewszczyzn, s. 384). 
30 M. B o g u c k a, Gda1fsk jako ośrodek, s. 204,261,288. 
31 Por. Historia Pomorza, t. 2, cz. I, s. 275. 
32 Prusy Królewskie w drugiej polowie X\f/ wieku, s. 1O1. 
33 Załęże (pow. gdański) i Nowa Wieś Przywidzka (pow. tczewski). 
34 Lustracja woj. pom. 1565, s. 27; Lustracja woj. malb. i che/m. 1570. s. 126, 


121 


...... 


-
>>>
I
 
II, 
II' 


II1I 

II 
J 
II 
111 
II" II1II 
II' 
I 


IIII 


I 
QI 
I 
I
I 

I 


"111 


......,... 


zupełne pominięcie smolarzy w rejestrze poborowym w 1570 r., mimo że 
wiadomo skądinąd, iż produkcja smoły była już w tym czasie jednym z 
głównych składników dochodów starostw obejmujących lasy na południu 
województwa (Bory Tucholskie) 35. 
Pierwsze samodzielne osiedla smolarskie zaczęły pojawiać się tutaj za- 
pewne na przełomie XVI/XVII w. Szczególnie intensywny był rozwój osa- 
dnictwa smolarskiego na północnym skraju Borów: w starostwie kiszew- 
skim, borzechowskim i gniewskim oraz w starostwie tucholskim 36. Już 
w latach dwudziestych XVII w. smolarstwo w tych okolicach miało za 
sobą okres największego rozkwitu. Starościna tucholska, królewna Kon- 
stancja, wydała w 1610 r. zakaz pustoszenia Borów, skierowany głównie 
przeciwko wycinaniu drzew i paleniu smoły 37. Starościna kiszewska z ko- 
lei oświadczyła w 1624 r. lustratorom, że na skutek wyczerpywania się 
kar
zów (surowca do palenia smoły), smolarze wypowiadają kontrakty 38. 
W tej samej lustracji wspomniany jest też kilkakrotnie uniwersał królewski 
do starostów pruskich "o niepustoszenie puszczy i potłuczenie pieców" 39. 
Mimo tak poważnych przeszkód w pozyskiwaniu surowca i wprowadze- 
niu "ustawowej" ochrony lasów, smolarstwo rozwijało się dalej do połowy 
XVII w., obejmując po 1626 r. tereny leśne innych starostw z okolicy Borów 
Tucholskich 40. W 1664 r. produkowano smołę w znacznej części zakładów 


127, 129. 
35 Poza starostwem tucholskim smolnicy działali też w starostwie borzechowskim 
(Lustracja woj. malb. i che/m. 1570, s. 88, 90, 91), gdzie było ich 20 - palenie smoły 
było więc, obok uprawy roli, głównym zajęciem tutejszych gburów. Podobnie było 
zapewne i w innych starostwach, dla których nie posiadamy informacji źródłowych. 
36 W starostwie kiszewskim przed 1624 r. powstały następujące piece smolne: 
Babie Doły, Bartel Wielki, Cieciorka, Cięgardło, Osowo (późniejsze Konarzyny), 
0lpuch, Struga, Studzienice, Wygonin; w starostwie tucholskim przed 1632 r.: 
Dzięgiel, Giełdon, Karpno, Krzywogoniec, Kurcze, Losiny, Ostrowo, Szumiąca. 
37 AGAD, ASK, dz. XVIll, t. 4, k. 252v. 
38 Lustracja 1624, s. 209. 
39 Ibid., s. 209, 231. 
40 W starostwie skarszewskim powstaly piece smolne: Czarnocińskie Piece i 
Kamierowskie Piece; w starostwie kościerskim: Juszki i Lizakij w starostwie bo- 
rzechowskim: Klaniny, Ocypel, Osieczna, Piecej w starostwie osieckim: Kaspa- 
rus, Skorzennoj w starostwie nowskim: Jaszczerz, Kotówka, Stara Huta, Średnia 
Huta; w starostwie gniewskim: Mermet; w starostwie świeckim: Kasperek, Klocek, 
Kurdywanik, Lniański Piec, Lęski Piec, Oski Piec, Rosochatka, Szlachta, Śliwicki 
Piec, Zdroje, Zielonka; w starostwie człuchowskim: Luszczyn, Nierostwo; hamer- 
sztyńskim: Międzybórz. W dobrach szlacheckich odnotowaliśmy powstanie jednej 
smolarni - w Jastrzębiu, pow. tczewski. 


122
>>>
...,........- 


powstałych jeszcze na początku XVII w. Po wyeksploatowaniu okolicz- 
nych karczów smolarnie ulegały, podobnie jak huty szkła, przekształceniu 
w osiedla rolnicze. 
Zdecydowana większość spośród 62 osiedli smolarskich powstała na te- 
renie Borów Tucholskich. Poza tym zespołem lasów zlokalizowaliśmy za- 
ledwie 8 smolarni, które dały początek osiedlom rolniczym: 5 w lasach 
starostwa puckiego, 2 w starostwie mirachowskim i 1 w dobrach kartuzów 
koło Połęczyna 41. 
Smolarstwo jako znaczący kierunek rozwoju osadnictwa śródleśnego 
straciło swoje pozycje po 1655 r. W latach 1660-1700 powstało zaledwie 
6 nowych osiedli smolarskich, i to głównie w końcu wieku, gdy być może 
ponownie zaczął się wyrąb lasów i lepsza koniunktura na zbyt surowców 
leśnych w Gdańsku 42 (por. tabela 29). 
Specyficzna struktura własnościowa Borów Tucholskich, w których lasy 
należały prawie wyłącznie do okolicznych starostw, spowodowała, że stałe 
osiedla smolarskie powstały właściwie wyłącznie w dobrach królewskich. 
Jedynie 4 osiedla (6,5%) należały do innych rodzajów własności (por. ta- 
bela 29). 
Osiedla smolarskie w znacznie mniejszym stopniu aniżeli hutnicze 
przyczyniły się do rozwoju zaludnienia i rolnictwa w lasach pomorskich. 
Jakkolwiek na ich miejscu powstawały osiedla rolnicze, to jednak nigdy nie 
rozwinęły się one w większe osiedla, liczące ponad 3 gospodarstwa czy w 
folwarki, jak to miało miejsce w przypadku, części przynajmniej, hut szkla- 
nych. Spowodowne to było głównie lokalizacją osiedli smolarskich na bardzo 
słabych glebach (piaski sandrowe) z lasami o drzewostanie sosnowym. 


3. ŚRÓDLEŚNE OSIEDLA ROLNICZE 


N ajtrudniejszą do sklasyfikowania, jeśli weźmiemy pod uwagę genezę, 
grupą osiedli śródleśnych są wsie, folwarki i małe osiedla rolnicze, zwane 
pustkowiami, powstałe na skraju lub wewnątrz zwartych obszarów leśnych. 
U sytuowanie tych osiedli w terenie świadczy raczej o ścisłym związku ich 


41 W starostwie puckim piece smolne założono w: Bieszkówku, Bułkowskim, 
Czarnej Dąbrowie, Krystkowie, Sosnowej Górze; w starostwie mirachowskim: 
w Bukowie i Smolnikachj w dobrach kartuskich - w Smolarni (Aschbude) koło 
Połęczyna. 
42 W 2. połowie XVII w. nowe piece smolne odnotowaliśmy w Czarnem, Lubi- 
kach (starostwo borzechowskie), Kaliskach (starostwo kiszewskie), Asmusie i Smol- 
nikach (wl. szlachecka), Bułkowskim (starostwo puckie). 


123 


......... 


-
>>>
o 
o 
II t- 
...... 
I 
o 
t- 
af:) 
...... 
...c: 
I.i 
c..: 
II .... 

 

 
S 
I ;Q 
00 
I- 
O 
S 
O 
o.. 
....., 
O 

 

 
O 
b.O 
(1.1 
;Q 
00 
I- 
c..: 
.- 
O 
II S 
00 
c..: 

 
mi .... 
I.i 
.a 
'"O 
c..: 
00 
O 
'-' 
'O 
IIII 
 
N 
O 
III1 
 
O) 
I C'I 
c..: 
"@ 
..o 

 


II 
III: 



 ;O
 Xł. 
 1O
 q. q O
 
S M '::!' ...... L":I 
 00 O 
(1.1 O) M lO O 
...... ...... 
'O - 
b.O 
O .- 00 M ...... ":'I lO lO C'I 
af:) C'I M 
 

 00 ...... I 00 I ...... O) 
00 
"O 
...c; 
I.i 
:= 
.... 
;Q r.-:I C'I ...... ...... O '::!' lO 
00 C'I ...... ...... C'I 

 
(l; 
N 
I.i 
.... 
..:-: ...... I I I ...... I ...... 
I.i ...... ...... ...... 
Q) 
.
 
'00 
:;;: af:) I I C'I M I lO 
. I.i 
-" ;:j 
.
 o.. 

 
O ;Q 
 I I I 
 I ;O 
" 
..... 00 

 
O 
s::: 
.. 
..... .
 
 I I I 
 I C'I 
U 
 

 O 
I- 'u 
's .. 
'00 - 
S .- 
Q) 
;Q U; I I 0Uj ...... I I 
c..: ...... ...... 
00 
 O 
's::: c..: 
c..: 'u 
'"O - 
b.O '00 c..: 
O .... 
s::: 00 
oN M I I 
 I M I M 
...c: Q) O 
I.i CiJ o.. 
:= := := 
N . 00 
I.i N c..: 
I- N 
o.. I.i 
b.O ..... b.O 
 lO O 
;:j U c..: := C'I lO O 
;; 
 c..: =a 
 
 t- .. 
'00 ..... 

Q) .... N O 
 ...... ...... ...... 
 
..:-: 00 ..:-: , I I 
- O 
 L':' 
 
- - 
00 00 00 t- :'\I lO 
lO 
 
 o.c 
 O O O =::I ...... ...... ...... O 


--
>>>
..,...-- 


powstania z eskploatacją lasów dla celów przemysłowych. W kilku przy- 
padkach źródła wyraźnie świadczą o lokowaniu nowych osiedli "na surowym 
korzeniu" , na miejscu wytrzebionego lasu 43. 
Większość osiedli zaliczonych do tej grupy powstała w sposób sponta- 
niczny, zazwyczaj poprzez osiedlenie się pojedynczej rodziny i uzyskanie 
przez nią przywileju emfiteutycznego lub krótkoterminowego kontraktu na 
użytkowanie określonego, zwykle małego, kawałka ziemi. W kilkunastu 
jednak przypadkach mamy do czynienia z planową akcją osadniczą, która 
doprowadziła do powstania dużych wsi i folwarków. Przodowali w ta- 
kich poczynaniach starostowie człuchowscy. W końcu XVI i w 1. połowie 
XVII w. założyli oni 5 wsi na miejscu wcześniejszych wyrębów i nieużytków 
leśnych 44. Po jednej wsi "na surowym korzeniu" powstało w ciągu XVII w. 
w starostwach: kiszewskim, puckim i kościerskim 45. 
Oprócz wsi, zakładano też na terenach poleśnych folwarki. Spośród 
12 osiedli tego rodzaju 4 powstały w dobrach królewskich, 4 - szla- 
checkich, 3 - kościelnych i l - w miejskich 46. W grupie osiedli 
śródleśnych, obejmujących więcej niż jedno gospodarstwo w momencie po- 
wstania, wymienić trzeba Grodzisko - szlachecką wieś z folwarkiem w pow. 
człuchowskim oraz \Vysoką Zaborską - wieś drobnoszlachecką w zaborskiej 
części pow. tucholskiego 47. 
Zdecydowaną większość stanowiły jednak w tej grupie małe osiedla rol- 
nicze, zwane pustkowiami. W latach 1570-1700 powstało ich ogółem 77, w 
tym 25 założono nad jeziorami, 19 - nad rzekami, a 33 - w glębi lasów 48. 


43 K. Ś l a s k i, Osadnictwo, s. 241,242. 
44 Brzezie, Lękinia, Pieniężnica, Trzyniec, Wojsk. 
45 \V starostwie kiszewskim - Bartoszylas, w starostwie puckim - Grabowiec, w 
starostwie kościerskim - Szenajda. 
46 WI. królewska: Domarac]z (pow. czluchowski), Skrzeszewo (pow. mirachow- 
ski), Bukowiec Wielki (pow. tczewski), Uboga (pow. tucholski); wl. szlachecka: 
Tuszyny (pow. świecki), Borek Kamienny (pow. mirachowski), Lipa Stara, Tu- 
rowo (pow. tczewski), Nowy Dwór Wejh. (pow. pucki); wl. kościelna: Malary 
(pow. tczewski), Niedźwiednik, Stawowie (pow. gdański); wl. miejska: Freda 
(pow. tczewski). 
47 Nazwa tego pierwszego osiedla wskazuje na wcześniejszą metrykę osadniczą, 
ale nie udalo się nam odszukać miejscowości mogącej istnieć w średniowieczu na 
tym terenie. 
48 Osiedla zalożone nad jeziorami: Lipczyno, l\'lielonek (pow. czluchowski), Bi- 
guszewo, Cieszonko, Jabluszek Duży, Klodno, Lemany, Nowy Dwór, Potęgowo, 
Sumin, Trawice, Turzonka, Zdroje (pow. mirachowski), Czarlina, Kloc, Owśnice, 
Plęsy, Skrzynki, Ścibórz, Wyrówno (pow. tczewski), Kruszyn, Okręglik, Ostrowy, 
Pokrzywno, Warszyn (pow. tucholski) - wszystkie wl. królewska; osiedla 


125 


........ 


......
>>>
I 
,I 


'I 
I 
I 
I 
I III 
111 1 '11 


Miejsce powstania osiedli może sugerować ich ewentualną genezę. Być 
może, ich założenie nad jeziorami miało jakiś związek z rybołówstwem, nad 
rzekami - ze spławem drzewa lub innych produktów leśnych, w głębi lasów 
- z wycinką lasu lub jedną z form jego "przemysłowej" eksploatacji (hut- 
nictwem szkła, smolarstwem). Są to jednak jedynie domysły, gdyż znane 
nam źródła nie pozwalają na rozstrzygnięcie tych wątpliwości. W momen- 
cie pojawienia się w źródłach osiedla te posiadały już charakter rolniczy, 
nie można więc wykluczyć, że powstały jako miejscowości rolnicze. 
Bardzo ciekawe jest rozmieszczenie terytorialne nowych osiedli tego 
typu. Ich zdecydowana większość leżała w zachodniej części Borów Tu- 
cholskich i północnej części pow. człuchowskiego oraz dalej na północ, 
wzdłuż granicy pow. mirachowskiego i puckiego z Pomorzem Zachodnim. 
O ile miejscowości położone w Borach Tucholskich powstały zazwyczaj na 
przełomie XVI/XVII i w pierwszych dziesięcioleciach XVII w., o tyle osie- 
dla umiejscowione bardziej na północ - w 2. połowie XVII w. (por. tabela 
30). 
Pod względem przynależności własnościowej 61,6% śródleśnych osiedli 
rolniczych należało do królewszczyzn, 32,3% - do dóbr szlacheckich, a je- 
dynie 5,1% do instytucji kościelnych i 1% do miast (pOl. tabela 30). 
Interesujące są wyniki badań nad chronologią zakładania tego typu 
osiedli. W kolejnych okresach powstało 25, 35 i 39 osiedli, co wskazuje 
na wzrost znaczenia tego typu miejscowości w rozwoju sieci osadniczej, w 
miarę upływu czasu. Co najważniejsze, wszystkie właściwie osiedla rolnicze 
(wsie i folwarki) powstały przed 1655 L, a w 2. połowie XVII w. zakładano 
już jedynie małe pustkowia śródleśne. 


li I'I 
I 


IIII 


zakładane nad rzekami: wł. królewska: Rudnik (pow. człuchowski), Dąbrówka, 
Dywan, Skwierawy (pow. mirachowski), Okole, Wieck (pow. tczewski), Konigórt, 
Laska, Turowiec, Twarożnica, Widno (pow. tucholski), Zabijak (pow. nowski); 
wł. szlachecka: Bawernica, Osenkop, Rzeka, Szopy (pow. mirachowski), Hor- 
niki Górne, Sucuminek (pow. tczewski), Woziwoda (pow. tucholski); osiedla 
w głębi lasów: wł. królewska: Luboń, Mielno (pow. człuchowski), Glodowo, 
Mercerstwo, Pomieczyno (pow. gdański), Głodowo, Kowale, Pomieczyno, Sucha 
(pow. mirachowski), Głodowo (pow. nowski), Kranek, Płociczno (pow. tczewski); 
wł. szlachecka: Debowska, Kminka, Kowal, Szpank (pow. gdański), Borek, Bo- 
rek Sulęcki, Bródki, Bukowa Gora (pow. mirachowski), Labędki (pow. nowski), 
Gołmejda, Kopacz, Kozłowskie, Lesakowski, Maciuszka, Piesakowski, Pikronow- 
ski (pow. pucki), Dębogóry, Hamerberg, Nowy Dworzec (pow. tczewski); wł. 
kościelna: Deka, Kolańska Góra (pow. tczewski). 


I!I 


126 


-
>>>
o 
o 
t- 
...... 
I 
o 
t- 
.,., 
...... 
..c:: 
c.; 

 
... 

 
- 



 
 M
 '""'1. O
 C't -.::j
 -.::j
 
 
EJ ...... C'\I .,., ...... .,., .,., O') o 
Q) 
 M C'\I M M O 
- ...... 
'O 
 
bO 
O - ...... C'\I .,., ...... .,., .,., O') O) 

 M C'\I M M O) 
:i C'\I C'\I I I .,., t- C'\I -.::j 
'" ...... ...... 
- 
O 
..c:: 
c.; 
;:j 
... 
.- M c;o M ...... O) -.::j O M 
...:.:: ...... ...... C'I 
'" 

 
Q) 
N 
c.; 
... 
:i I ...... I I I ...... I ...... 
c.; 
Q) 
.
 
-'" 
:i ...... 00 I I I C'\I t- O) 
. c.; 
... ;:j 

 o. 
.
 
O :i C'\I ...... I I I ...... C'I M 
p., '" 

 
O 
s::: 
.0 
..c:: .
 O) O) I I M .,., O 00 
c.; 
 ...... ...... ...... C'I 

 O 
.... .0 
'S .. 
-'" .- 
O ::a 
s::: .
 
'" 
:i 
 M -.::j C'\I I '" C'I C'\I .,., O) 
- O 
'" 
 
-s::: 
 

 '0 'a 
'"C 
bO -'" 
 
O ... 
s::: '" 
'N ...... ...... I I 
 
 M M ...... 
..c:: Q) O 
c.; ce ...... o. ...... 
;:j s::: ;:j 
N . '" 
c.; N 
 
.... N 
o. c.; 
bO ..c:: bO c;o .,., O 
;:j - c.; ej :
 ;:j C'\I .,., O .. 
- 
 - 
 
 t- 
'"C -O -'" '"C EJ 
- O ...... ...... ...... 

 .... N EJ 
 
...:.:: '" ...:.:: I I I Q) 
O 
 .,., - 
00 00 00 00 t- C'\I .,., -O 
.,., 
 
 bO 
 0000 
 ...... ...... ...... O 



 
O 
bO 
Q) 
:i 
'" 
.... 
O 
EJ 
O 
o. 


O,""" 
O 

 
..c:: 
c.; 

 
'" 

 



 
..c:: 
c.; 
. 
N 
c.; 
.a 
'O 
.... 


.- 
::a 
Q) 
'Uj 
O 
'.-, 
-O 

 
N 
O 

 


O 
M 

 
- 
Q) 
..c 

 


......
>>>
..".. 


III11 
I 
1"11 
"",1 
[I 
III 
I 
1,1 
III 
Iii 


W rozwoju śródleśnego osadnictwa rolniczego wyraźnie uwidacznia się 
podczas całego omawianego okresu pewna ciągłość. Osiedla tego typu 
powstawały w peryferyjnych rejonach województwa, w pobliżu jego za- 
chodniej granicy. W rejonach ich powstawania brak informacji na te- 
mat innych sposobów użytkowania lasów (np. bartnictwo, hutnictwo 
szkła). Być może genezę tych osielli należy wiązać z trzebieżą lasów dla 
celów przemysłowych, która wraz z wyczerpywaniem się zasobów leśnych, 
położonych bliżej spławnych rzek i bardziej dostępnych dla taniego trans- 
portu do Gdańska, wkroczyła na "dziewicze" tereny zachodniego skraju 
województwa, ustępując później miejsca osadnictwu rolniczemu. 


"11 
IIIII 
I 


4. OSIEDLA LEŚNICZE 




 
II 
i
 


U genezy powstania kilku osiedli, zamieszkałych przez służbę leśną 
(leśnych, borowych, strzelców), leżało zapewne dążenie właścicieli do zor- 
ganizowania stałej ochrony lasów przed intruzami. Problem ochrony lasów 
nasilił się w woj. pomorskim szczególnie w XVII W., w związku z dużym 
zapotrzebowaniem na produkty leśne i szybkim rozwojem osadnictwa i 
działalności gospodarczej na terenach leśnych 49. Funkcjonariusze dominal- 
nej administracji lasów osadzani byli zazwyczaj we wsiach sąsiadujących 
ze zwartymi kompleksami puszczy, w kilku jednak przypadkach przyczynili 
się do poszerzenia sieci osadniczej. 
Do grupy osiedli leśniczych zaliczono ogółem 6 osiedli (w tym 
5 królewskich i 1 szlacheckie) 50. 


III 


5. ŚRÓDLEŚNE OSIEDLA RYBACKIE 


III 

I 


Niewielki wkład w rozwój sieci osadniczej wniosło też osadnictwo ry- 
backie na terenach śródleśnych. Rybołówstwo jeziorne rozwinęło się na 
większą skalę jedynie w Borach Tucholskich. Przyczyniło się do tego za- 
pewne znaczne oddalenie od nadbałtyckich ośrodków rybackich i istnienie 
lokalnych rynków zbytu (miasta i zamki starościńskie). Już w średniowieczu 
istniały w tym rejonie przynajmniej dwie duże wsie rybackie - Sworne- 


II 


I
 
iii! 
I I' 
11,\ 
I 
,1 11I 
11, 
1111 
,I'I 
III 
IIjllll 


49 Por. przyp. 37-39. 
50 WI. królewska: Rocoły (pow. człuchowski), Muza, Piaśnica Mała, Piaśnica 
Wielka (pow. pucki), Nierybno (pow. tczewski); wl. szlachecka: Taszewko (pow. 
świecki) . 


128 


.......
>>>
.....,........- 


gacie i Charzykowy, których mieszkańcy, w zamian za użytkowanie nie- 
wielkich nadziałów gruntu, zobowiązani byli do zaopatrywania konwentów 
krzyżackich, a następnie starostów w ryby 51. W XVI w. jako łowiska ryb 
wykorzystywane były również inne jeziora śródleśne, brak jednak jakich- 
kolwiek przekazów o powiązaniu z tą działalnością powstawania nowych 
osiedli. Fakty takie odnotowano natomiast w źródłach z następnego stule- 
cia. Szczególnie intensywnie zasiedlano w tym czasie brzegi największego 
w lasach woj. pomorskiego jeziora Wdzydze. \V XVII w. powstało nad 
nim 5 nowych osiedli rybackich, nie licząc jednej wsi rybackiej zasiedlonej 
ponownie i 2 pustkowi rolniczych 52. 
Dalsze osiedla rybackie powstały nad mniejszymi jeziorami położonymi 
w głębi Borów Tucholskich. Poza wymienionymi wyżej, zaliczyliśmy do 
tej grupy 8 osiedli rozmieszczonych w powiatach tczewskim, tucholskim i 
świeckim 53. Wszystkie śródleśne osiedla rybackie powstały we własności 
królewskiej. 
Pod względem chronologii, większość (9) osiedli powstała między 1626 
a 1655 r., 2 - przedtem i 2 - potem. 


6. ŚRÓDLEŚNE OSIEDLA ML YŃSKIE 


Eksploatacja lasów oraZ późniejsze rolnicze zagospodarowanie te- 
renów wylesionych przyczyniły się również do rozwoju śródleśnych osiedli 
młyńskich. W większości z nich obok młynów zbożowych funkcjonowaly 
też tartaki. Nazwy niektórych miejscowości (Piła, Piłka) świadczą wręcz, 
że początkowo istnial w nich tylko tartak, a następnie, zapewne wraz z 
rozwojem osadnictwa rolniczego, uruchamiano młyn zbożowy 54. 


51 Lustracja woj. pomorskiego 1565, s .14,54. 
52 Gołuń, Kozłowiec, Zabrody (pow. tczewski), Lipa, Wdzydze Tucholskie (pow. 
tucholski). Nadto założono nad Wdzydzami osiedla zaliczone do pustkowi rolni- 
czych (Czarlina, Płęsy) oraz zasiedłono ponownie W dzydze Kiszewskie. 
53 Biała, Brody, Krąg, Okoniny (pow. świecki), Długie, Rybaki (pow. tczewski), 
Peplin, Spierwia (pow. tucholski). 
54 Mlyny zbożowe z tartakami: wl. królewska - Przyrzecze, Suszka (pow. 
człuchowski), Pełk (pow. mirachowski), Borowy Młyn (pow. nowski), Stara Piła 
(pow. pucki), Loboda, Ryszka (pow. świecki), Czubek, Młyńsk, Ruda, Wieprz- 
nicki Młyn (pow. tczewski), Czernica, Parszczenica, Szumiąca (pow. tucholski); 
wl. szlachecka: Borowy Młyn, Piła Młyn (pow. świecki), Lipski Młyn (pow. tczew- 
ski), Młynek (pow. tucholski). Osiedla założone obok młyna zbożowego: Domyśl 
(pow. czluchowski), Grzybek (pow. świecki), Dubryk (pow. tczewski), Parzyn, 


129 


......... 


-
>>>
II 


I 
11II 
I 
IIII 
I 
II1I 
II 
II 


IIII 
I 


.".. 


Do powstania osiedli związanych z zakładami przemysłowymi, korzysta- 
jącymi z energii wodnej i młynów jako "motorów", przyczyniła się też 
eksploatacja leśnych zasobów rudy darniowej i podejmowany w kuźnicach 
(hamrach) jej przerób na wyroby żelazne, głównie narzędzia rolnicze 55. 
Poza 1 tartakiem (Stara Piła w pow. puckim) wszystkie wymienione 
wyżej osiedla powstały w leśnych kompleksach Borów Tucholskich lub 
bezpośrednio do nich przylegających. Zdecydowana większość młynów (27) 
powstała w dobrach królewskich, a jedynie 4 należały do szlachty. 
Chronologia zakładania osiedli młyńskich potwierdza zauważone już 
wcześniej cechy rozwoju osadnictwa śródleśnego na terenie Borów Tu- 
cholskich. Najwięcej, bo prawie połowa (48,4%), osiedli młyńskich 
powstało przed 1626 r., a więc w okresie najintensywniejszej eksploata- 
cji przemysłowej Borów, a następnie liczba powstających osiedli stopniowo 
zmniejszała się (por. tabela 31). 


Tabela 31. Rozwój śródleśnych osiedli młyńskich w latach 1570-1700 
(według czasu powstawania osiedli) 


Powiat Czas powstawania osiedli Ogółem 
1570-1626 1626-1655 1655-1700 
Człuchowski 5 2 1 8 
Mirachowski - 1 - 1 
N owski - 2 - 2 
Pucki 1 - - 1 
Świecki - 6 - 6 
Tczewski 3 1 2 6 
Tucholski 6 - 1 7 
Ogółem: 1. 15 12 4 31 
% 48,4 38,7 12,9 100,0 


Większość osiedli młyńskich utrzymała swój pierwotny charakter gospo- 
darczy do końca XVII w. Dotyczy to przede wszystkim młynów zbożowych 
z tartakami (18) i samych młynów zbożowych (5), obok których powstawały 
z biegiem czasu co najwyżej niewielkie gospodarstwa rolnicze. Znacznie 


Stąszki (pow. tucholski). 
55 Wł. królewska: Rudniki, Strużka (pow. czluchowski), Kuźnica (pow, nowski), 
Hamer Mlyn (pow. tucholski); wł. szlachecka: Huta (pow. świecki). Obok kuźnic 
żelaznych w lasach woj. pomorskiego założono też l hamer przerabiający miedź - 
Kopernicę (pow. czluchowski). 


130 


.........
>>>
krótszy był natomiast żywot leśnych kuźnic (6). Wraz z wyczerpywaniem 
się surowca do produkcji żelaza i produktów z niego, na miejscu kuźnicy 
powstawał młyn zbożowy albo małe osiedle rolnicze. Do końca XVII w. 
przetrwały natomiast 1 młyn prochowy, 1 papiernia 56. 


7, ŚRÓDLEŚNE OSIEDLA KARCZMARSKIE 


Wielkie przestrzenie leśne woj. pomorskiego były terenami roz- 
woju specyficznego, śródleśnego osadnictwa karczmarskiego. Narastający 
w 2. połowie XVI i w XVII w. ruch handlowy na szlakach drogo- 
wych, prowadzących przez lasy pomorskie głównie w kierunku Gdańska, 
doprowadził do założenia kilkudziesięciu osiedli kar
zmarskich, zapewniają- 
cych podróżnym możliwość wypoczynku i zaopatrzenia. Karczmy śródleśne 
odegrały też zapewne ważną rolę w eksploatacji lasów, szczególnie w Bo- 
rach Tucholskich. Zakładano je bowiem często z dala od głównych dróg. 
Mogły więc służyć jako punkty zborne dla drwali prowadzących wyręby 
lasów. Po wyczerpaniu zasobów leśnych w Borach wiele takich karczem, 
zapewne na skutek spadku popytu na ich usługi, przekształcono w osiedla 
rolnicze (pustkowia). 
Ogółem do śródleśnych osiedli karczmarskich zaliczyliśmy 36 no- 
wych osiedli. Biorąc pod uwagę miejsce ich założenia (usytuowanie wo- 
bec głównych szlaków drogowych i cieków wodnych), można wyróżnić 
następujące rodzaje tego typu osiedli: zakładane przy głównych szlakach 
drogowych (17) 57, przy głównych szlakach i przeprawach przez rzeki (7) 58, 
przy bocznych drogach i przeprawach przez rzeki (8) 59, wreszcie przy bocz- 


56 Młyn prochowy - Kołeśnik (pow. człuchowski), papiernia - Brda Nowa (pow. 
człuchowski), obie miejscowości należały do własności krółewskiej. 
57 Wł. królewska: Bożanka, Dębowa Karczma (pow. gdański), Skrzynia (pow. 
nowski), Lipinki Królewskie (pow. tczewski), Kłodnia, Sienica (pow. tuchol- 
ski); wł. szlachecka: Karczemki (pow. gdański), Landrajternia, Nowe Karczmy 
(pow. pucki), Borowa Karczma, Kazub (pow. tczewski); wł. kościelna: Borowo, 
Grzybno, Osowa (pow. gdański), Rynarzewo (pow. gdański), Kolano, Krzeszna 
Stara (pow. tczewski). 
58 Wł. królewska: Brda Stara, Zielona Chocina (pow. człuchowski), Czysta 
Woda, Loryniec, Szyszkowie (pow. tczewski), Zielona Chocina (pow. tucholski); 
wł. kościelna - Barka (pow. tczewski). 
59 Wł. królewska: Woziwoda (pow. świecki), Wieprznica, Zimne Zdroje (pow. 
tczewski), Pazda (pow. tczewski), Bąk, Drzewicz, Modrzejewo, Skoszewo (pow. 
tucholski). 


131 


...... 


--""
>>>
III! 
I 


nych drogach w głębi lasów (4) 60. Jak wynika z tej lokalizacji, zdecydowa- 
nie dominowaJy osiedla powiązane z układem głównych dróg handlowych 
(67%), ważną rolę odgrywaJo też usytuowanie karczmy przy przeprawach 
rzecznych (41,5%). 
Przynależność własnościowa osiedli karczmarskich była nieco bardziej 
zróżnicowana aniżeli w przypadku poprzednich kategorii osiedli śródleśnych. 
Przeważała własność królewska, do której należało ponad połowę kar- 
czem (58,3%). Udział karczem szlacheckich (16,7%) i kościelnych (22,2%) 
wyraźniej zaznaczył się w północnej części województwa. Do Gdańska 
należała na tym terenie tylko 1 karczma położona w lasach (por. tabela 32). 
Chronologia powstawania osiedli karczmarskich wskazuje, że ich liczba 
w przyjętych przekrojach czasowych, rosła nieznacznie, kolejno 10. 12 i 14 
(por. tabela 32). Może to mieć związek z zagęszczaniem sieci osadniczej w 
lasach i wzrostem znaczenia szlaków lądowych (?) lub ze wzrostem w ciągu 
XVII w. znaczenia wyszynku trunków w strukturze dochodów własności 
ziemskiej. 


11I1 


II 
11I1 


8. PODSUMOWANIE 


III 
I 
II 
l! 
IIII 


Osadnictwo na terenie lasów woj. pomorskiego było w 2. połowie XVI 
i w XVII w. dominującym kierunkiem w rozwoju sieci osiedli wiejskich. 
Nowe osiedla śródleśne stanowiły 44% ogółu nowych osiedli w woj. po- 
morskim. Szczególnie intensywnej kolonizacji poddane były kompleksy 
leśne Pojezierza Kaszubskiego (dawne powiaty: mirachowski oraz częściowo 
pucki, gdański i tczewski), w mniejszym stopniu Bory Tucholskie. Oba 
te kompleksy lasów eksploatowane były w nieco odmienny sposób. Jeśli 
drzewostan w północnej części województwa wykorzystywano przede wszy- 
stkim jako paliwo i surowiec do produkcji szkła oraz węgla drzewnego, to 
w Borach Tucholskich dominował wyrąb drzew dla celów budowlanych i 
eksportowych oraz rozwijającego się na wylesieniach smolarstwa. 
Różne było zaangażowanie poszczególnych rodzajów własności ziem- 
skiej w eksploatację lasów (por. tabela 33). Ich zdecydowana większość 
wchodziła w skład własności królewskiej, w ramach której powstało też 
67,6% nowych osiedli śródleśnych. Znacznie mniejsze obszary leśne należały 
do szlachty, stąd też mniejszy udział nowych osiedli szlacheckich (23,2%). 


1111 


60 Wi. królewska - Cierznia (pow. pucki); wi. szlachecka - Borowo (pow. 
pucki); wi. kościelna - Marszewo (pow. gdański); wI. miejska - Buchenkrug 
(pow. gdański). 


132 


---010
>>>
I 


J- 


= 
= 
t- 
.-4 
I 
= 
t- 
'" 
..... 


2:R M_ t-_ C"I_ 
 
 
 0')_ q 
s 00 
 C"I C"I I-MOO = 
Q) '" .-4 C"ł C"I M M = 
- .-4 
-O - 
bO 
O ...... .-4 
 00 .-4 O C"I -.:r 
 
C"ł .-4 .-4 .-4 M 

 t- I I I t- I I I- 
ti) 
...... 
O 

 
U 
:= 
.... 
::2 1"- C"ł M I I 
 
 C"ł 
tI) .-4 

 
Q) 
N 
U 
.... 

 .-4 I I I I .-4 I ..... 
U 
Q) 
.
 
-tI) 
, 
.... 
(Ij 
 ..... M I I ...... I M -.:r 
.
 U 
O := 
P-. o.. 
.. 

 .
 C"I .-4 li:) .-4 I -.:r '" ...... 
tI) 
 
-I=: O 
(Ij .u .- 
"'t:: ,tI) ::a 
bO O 
I=: Q) 
tI) .00 
(Ij 
::2 - .-4 I I I O I .-4 I O') 
tI) 
 c\J 

 'u I=: 
O (Ij 
I=: -tI) 
O .... 
I=: tI) 
'N C"ł I I I 
 C"I I I C"ł 

 Q) O 
U 
 o.. 
:= I=: := 
- 
N , tI) 
U N (Ij 
I- N 
o.. U 
bO 
 bO 
 li:) = 
:= U J :
 := C"I li:) = .. 
- 
 (Ij =a 
 
 t- 
"'t:: N -tI) .-4 .-4 ...... S 

 I- O S 
 
..:.: tI) ..:.: I I I .E 
= 
 '" -o 
m m 1- C"I '" 
m m '" 
 
 bO 
 0000 
 .-4 .-4 .-4 o 



 
U 
(Ij 
.... 

 



 
o 
bO 
Q) 

 
tI) 
I- 
(Ij 
S 
N 
U 
I- 
(Ij 
..:.: 
(Ij 

 
.... 
.
 
I=: 
"'t:: 
(Ij 
tI) 
O 
O 
bO 
Q) 
I=: 
-tI) 
Q) 
::a 
-O 
I- 
-tI) 


.--' 
-O 

 
N 
O 

 


C"ł 
M 
(Ij 

 
.o 

 


.....
>>>
. ' 


o 
o 
t- 
..... 
I 
111 '11I o 
t- 
lO 
..... 
..c= 
t.. 

 
-+- 
III' 
 

 
O 

IIII bO 
(1) 

 
00 

 
O 
EJ 
O 
0- 
l ...., 
O 
Iii 
 
I 
IW ..c=. 
Ilf t.. 

 
00 

 
- 

 

 

 
-+- 
t.. 
'= 
'" 

 
00 
O 
''-' 
'o 

 
N 
O 

 
M 
M 
I 
 
- 
(1) 
..o 
111'1 
 
!
 
r'j 
'IJII 



 
 o
 


 qq 
e-.:!_

 ...... ...... CX2.. q 
EJ -.:!' O) --i o O) --i -.:!' t-MooO o...... 00 o 
e-.:! ..... M ..... 
 e-.:! M -.:!' e-.:! O 
(1) ..... 
..... 
'O - 
bO 
O - O e-.:! 
 O) ..... 
 M ..... 
 t- M 00 -.:!' -.:!' t- 
00 
 O) M M ..... e-.:! t- e-.:! O) M O) e-.:! 
e-.:! ..... M 

 I O) I -.:!' t- t- -.:!' t- -.:!' I I 00 O) -.:!' ..... 
00 ..... M e-.:! -.:!' 
"O 
..c= 
t.. 
;:j 
-+- 

 li:) li:) ..... M 
 e-.:! lO ..... O) li:) e-.:! e-.:! C'I M t- 
00 M e-.:! e-.:! ..... t- ..... ..... -.:!' M M O 

 ..... 
(1) 
N 
t.. 
-+- 

 I ..... ..... ..... 
 .-i -.:!' O -.:!' I I I .q I -.:!' 
t.. ..... e-.:! C'I C'I 
(1) 
.
 
'00 

 .-i li:) M O) ..... .q I .- e-.:! I I 
 
 ..... M 
t.. .-i .-i .-i e-.:! 
» ;:j 
-+- O- 

 
.
 
 I 
 I M C'I .- I .- .-i I I I O C'I e-.:! 
O 
p.. 00 .- .-i ...... 

 
O 

 
..c= t- e-.:! I 00 .- I I lO O) -.:!' I li:) t- 
 00 
t.. o, M e-.:! 'cv M e-.:! M e-.:! 
 

 .- 
- 

 '" 
 
'S .
 
00 '0 
O '00 .- 
- 

 ,.q t- I O) I O) I O 
 00 '" 
 
.- 
 .- .- .
 -.:t' 00 -.:t' 
t.. 00 .- .- e-.:! 
00 » 
 00 
,
 N 
 O 

 t.. 
 
'" 
 
bO 
 '0 '= 
'" 
O '00 
 
O- O -+- 
I M .-i e-.:! 00 e-.:! I 
 lO .- I I 00 M O) .q 
 
..c= 00 .- .N e-.:! 
 .-i e-.:! 
t.. O 
;:j bJ) (1) O 
- O- 
..... 
 
N 
 
 
t.. ;:j 
'O » 00 
0- N 
 
» (1) (1) 
 N 
-+- 0- t.. 

 EJ 
 
bO 
 - bJ) ,.q bO 
 lO O 
O t.. 
;:j ::.a EJ ,
 N 
 ;:j t.. J ;:j e-.:! lO O 
..... 
 
 » t.. ..... - 
 :
 
 
 
 t- 
'" N 
 ..o '" 'O '00 EJ 
00 00 '00 - ..... 
 
 - O .-i ..... .-i 

 O EJ » 
 N EJ 
 
» (1) 
 
 
 
 
 00 
 I I I (1) 
..... 
-+- t.. O 
 lO 'O 
;:j (1) 00 00 00 00 00 00 00 00 00 t- e-.:! lO bO 
 := p:; 00000 
 0000 U lO 
 
 O 
.-i ..... .- 


.........
>>>
Wreszcie do własności kościelnej należało jedynie 8,3%, a do miast 0,9% 
nowych osiedli śródleśnych. Lasy należące do innych, poza królewską, 
własności stanowiły pokaźniejsze skupiska jedynie w środkowej części wo- 
jewództwa (pow. mirachowski i zachodnia część pow. tczewskiego), pod- 
czas gdy w Borach Tucholskich zdecydowanie dominowały lasy królewskie. 
Terytorialne rozmieszczenie osiedli śródleśnych wykazuje przewagę kon- 
kretnych form eksploatacji lasów na zwartych obszarach. Huty szkła (24,5% 
osiedli) dominowały na Pojezierzu Kaszubskim, smolarnie (19%) w Bo- 
rach Tucholskich, osiedla rolnicze na zachodnim krańcu województwa, w 
lasach przylegających do granicy z Pomorzem Zachodnim. Nieznaczny był 
wkład rybołówstwa śródleśnego (4%) i rozwoju służby leśnej (1,7% osie- 
dli) w rozwój sieci osadniczej w lasach. Stosunkowo ważną rolę odegrały 
natomiast: rozwój młynarstwa i tartacznictwa (9,5% osiedli) oraz rozwój 
karczmarstwa (11% osiedli) w lasach pomorskich (por. tabela 33). 
Osadnictwo związane z eksploatacją lasów nie spowodowało ukształto- 
wania się poważniejszych skupisk ludności, jakkolwiek przyczyniło się w 
znacznej mierze do zagęszczenia sieci osadniczej. Większość nowych osiedli 
śródleśnych stanowiły małe miejscowości liczące zazwyczaj 1-3 gospodarstw 
domowych. 
Jeśli chodzi o nasilenie procesów osadniczych związanych z lasami, 
to widać w miarę równomierne rozłożenie w czasie powstawania nowych 
osiedli, ze słabo zaznaczającą się tendencją do zmniejszania liczby nowo 
zakładanych punktów osadniczych (tabela 33). Występowały tu jednak 
poważne różnice regionalne. O ile w skali całego województwa liczba 
nowych osiedli śródleśnych w poszczególnych okresach waha się (kolejno 
30%, 41,3% i 28,7%), o tyle w pow. mirachowskim, gdańskim i puckim 
rośnie (odpowiednio 15,51 i 51 osiedli). Różnice te spowodowane były za- 
pewne dużym wyeksploatowaniem zasobów leśnych Borów Tucholskich w 
1. połowie XVII w. i związanym z tym upadkiem smolarstwa, z drugiej zaś 
strony z ewentualnym przeniesieniem,wyrębu lasów na północno-zachodnie 
pogranicze woj. pomorskiego i nieprzerwanym rozwojem hutnictwa szkła 
w lasach kaszubskich. 


135 


........ 


......
>>>
C. Rozwój osadnictwa w dolinie Wisły, na Żuławach i wybrzeżu 
Bałtyku 


1111 


o wyodrębnieniu tak zwanego terytorium zadecydowały czynniki geo- 
graficzne. Obszar doliny i delty Wisły, jak też dolin rzecznych północnej 
części województwa oraz wybrzeże morskie oddzielone były od pozostałych 
krain geograficznych wyraźną linią stromych teras. Ta odrębność geogra- 
ficzna znalazła również odzwierciedlenie w kierunkach rozwoju osadnic- 
twa, zdecydowanie różnych od występujących w części wysoczyznowej. 
Szczególnie Żuławy i dolina dolnej Wisły stały się w XVI-XVII w. obsza- 
rem wyjątkowej aktywności osadniczej, związanej z osadnictwem olender- 
skim, zaś obsługa ruchu towarowego na Wiśle spowodowała powstanie kilku 
wiejskich osiedli handlowych, głównie w bezpośredniej strefie oddziaływań 
Gdańska; wreszcie na wybrzeżu morskim oraz wzdłuż biegu \-Visły rozwijalo 
się nadal osadnictwo rybackie. 
Z tego, w miarę jednorodnego pod względem geograficznym, teryto- 
rium, wyłączono obszar Gdańska i jego najbliższych okolic. Zdecydowały 
o tym znowu odmienne procesy osadnicze w tej strefie, w niewielkim 
stopniu związane z rolnictwem i uprawą ziemi w ogóle, bardziej zaś 
z kształtowaniem się bezpośredniego, handlowo-rzemieślniczego zaplecza 
miasta. Problem ten zostanie omówiony w następnym rozdziale. 


IIIII 


III 


I 


11I1 


1111 
1111 


1. OSIEDLA ROLNICZE 


;11I 


Wśród nowych osiedli, założonych w XVI - XVII w. w dolinie i del- 
cie Wisły dominowały zdecydowanie osiedla rolnicze. Było to związane z 
rozwojem w tych rejonach specyficznego typu osadnictwa, zwanego olender- 
skim. Jego geneza jest w literaturze naukowej dostatecznie wyjaśniona 61. 
Podstawowym zadaniem olendrów było zagospodarowanie zalewanych przez 
Wisłę terenów depresyjnych na Żuławach. Z czasem olendrzy objęli swoją 
działalnością wszystkie niżej położone połacie Żuław oraz narażone na wy- 
lewy obszary doliny Wisły, doprowadzając przez budowę wałów i systemów 
odwadniających do zagospodarowania bardzo żyznych gleb madowych. N a 
zagospodarowanych ziemiach olendrzy prowadzili intensywną gospodarkę 
hodowlano-zbożową, nastawioną głównie na chów bydła oraz uprawę psze- 
nicy i żyta, które znajdowały zbyt na chłonnym rynku gdańskim. 
Nowe osadnictwo było bardzo korzystne dla właścicieli gruntów. Olen- 


II1I 
I I' 
I1II 


61 Por. przyp. 48 do rozdziału 111. 


136 


- 


........
>>>
drzy płacili wysokie czynsze pieniężne za użytkowaną ziemię, wnosili też 
opłaty przy zawieraniu kontraktu dzierżawnego. W zamian za to otrzy- 
mywali ziemię w użytkowanie długoterminowe (zazwyczaj na 40-50 lat), 
uzyskiwali znaczne swobody gospodarcze i religijne, zwolnienie z przymusu 
propinacyjnego, samorząd wiejski, możliwość swobodnego dysponowania 
prawem użytkowym do ziemi w okresie dzierżawy 62. 
Korzyści materialne właścicieli i ogólnie dogodne warunki gospodaro- 
wania i życia mieszkańców wsi olenderskich były zapewne podstawowymi 
czynnikami powodującymi bardzo szybki rozwój tego osadnictwa. Coraz 
częściej w końcu XVI w. i w 1. połowie XVII w. olendrów osadzano też 
w osiedlach istniejących wcześniej, na miejscu likwidowanych folwarków a 
nawet wsi pańszczyźnianych w dolinie Wisły 63. W ten sposób osadnictwo 
olenderskie przyczyniło się nie tylko do ilościowych zmian w sieci osadniczej, 
ale także do jej przeksztalceń jakościowych. 
Osadnictwo olenderskie już przed 1570 r., przyjętym za datę początkową 
naszych badań, dotarło do wszystkich niemal rejonów strefy nadwiślańskiej, 
w których w wieku następnym zajęło pozycję dominującą. Wyróżnić można 
kilka jego skupisk: Żuławy Gdańskie, Nizina (nadmorska), Szkarpawa, Ni- 
zina Walichnowska i okolice Gniewu, Nizina Sartawicko-Nowska, okolice 
Świecia i Pucka. Trzy pierwsze z tych skupisk obejmują części Żuław, ko- 
lejne trzy - to części lewobrzeżnej doliny dolnej Wisły oraz enklawa woj. 
pomorskiego po prawej stronie tej rzeki (rejon Gniewu), wreszcie ostatnie 
leży poza doliną Wisły i obejmuje 3 izolowane osiedla emfiteutyczne w pow. 
puckim. 
Ogółem na terenie doliny i delty Wisły powstało w latach 1570-1700 
75 nowych osiedli rolniczych. Zasiedlono też ponownie 9 osiedli opuszczo- 
nych (por. tabela 34). Wśród miejscowości tych dominowaly zdecydowanie 
wsie i kolonie olenderskie (75 osiedli, tj. 89,3%). Poza tym założono 3 wsie 
czynszowe, 2 wsie zagrodnicze i 4 folwarki 64. 


62 K. C i e s i e l s k a, Osadnictwo "olęderskie", s. 231 n. 
63 Por. przyp. 56 do rozdziału III. 
64 Wsie olenderskie: wl. królewska: Dragacz, Lubień Mały, Lubień Wielki 
(00), Osiek, Tryl, Zajączkowo Małe (pow. nowski), Karwieńskie Błoto, Kniewo 
(pow. pucki), Chrystkowa Kępa, Dziewięć Włók, Przechówko (pow. świecki), 
Gronowo Wielkie, Gurcz, Janowo, Gniewskie Pole (00), Lignowy Nowe, Liszki, 
Międzyłęż Nowy, Międzyłęż Stary, Pastwa, Pólko Małe, Walichnowy Małe (pow. 
tczewski); wl. szlachecka: Grupa Dolna, Grupa Górna, Marzy Nowe, Topolinek 
(pow. świecki), Dziewięć Włók (ter. m. Gdańska); wl. kościelna: Komorsk Mały 
(00 - pow. nowski), Niedźwiedź (00 - pow. świecki); wł. miejska: Bronowo 
Male, Chorążówka, Drewniczka, Grabińskie Połe, Izbiska, Junoszyno, Komary, 


137 


....... 


-
>>>
Tabela 34. Rozwój osadnictwa rolniczego w delcie i dolinie Wisły 
w woj. pomorskim w latach 1570-1700 


, Powiaty 
nowski pucki świecki tczewski ter. ogółem 
m. Cd. l. % 
A. Według przynależności własnościowej: 
Os. król. 7 3 4 20 - 34 40,5 
Os. szlach. - - 7 - 1 8 9,5 
Os. kośc. 1 - 1 1 - 3 3,6 
Os. miej. - - - - 39 39 46,4 
B. Według czasu powstania osiedli: 
1570-J.626 4 3 3 10 22 42 50,0 
1626-1655 4 - 6 6 12 28 33,3 
1655-1700 - - 3 5 6 14 16,7 
Ogółem: 8 3 12 21 40 84 100,0 


Pod względem przynależności własnościowej przeważały w omawianej 
grupie osiedla należące do miast (39) i królewszczyzn (34), własnością 
szlachty było tylko 8 osiedli, a do instytucji kościelnych należały 3. 
N ajwiększe nasilenie akcji osadniczej w dolinie i delcie Wisły obser- 
wujemy w latach 1570-1626, kiedy to powstały 42 osiedla (50%). Na 
podstawie dat zawieranych kontraktów osadniczych można wręcz zawęzić 
okres największego rozwoju osadnictwaolenderskiego w tej strefie do okresu 


tli 


Płonia Mała, Krępiec (00), Sobieszewska Pastwa, Stare Babki, Stegienka, Szkar- 
pawa, Świerznica, Wiśniewka Gdańska, Wybicko (ter. m. Gdańska). Wsie olen- 
derskie z folwarkiem: Konopat Wielki (wł. szlachecka, pow. świecki), Kolonie 
olenderskie: wł. królewska: Buronowa Kępa, Gronowo Male, Jarzębina, Kotło, 
Kramrowo, Kuchnia (pow. tczewski); wł. miejska: Babker Schweinewald, Bahren 
Kiimpe, Bramka, Faulelaake, Gaik, Hauskiimpe, Keedingskiimpe, Kripker Wald, 
Laakenwalde, Mindenorth, Pauerwald, Popowo, Presenick, Rohrkiimpe, Scheibe, 
Schild u. Grube, Schroderkiimpe, Schwentekiimpe, Schwentenkiimpe, Susewaid, 
Wedhornskiimpe, Wydmy (ter. m, Gdańska). Wsie zagrodnicze: Bursztych 
(00), Bielawy (wł. królewska, pow. tczewski). Wsie czynszowe: Morgi (00, 
wł. królewska, pow. nowski), Fletnowo, Mniszek (wł. szlachecka, pow. świecki). 
Folwarki: wł. królewska - Pustki (pow. pucki), Suponinek (00, pow. świecki); 
wł. kościelna - Buchenau (pow. tczewski); wł. miejska - Chorąiówka Dwór (ter. 
m. Gdańska). 


liii, 


1111I 


138 


-
>>>
1585-1610. W latach tych powstała większość osiedli rolniczych na terenie 
Szkarpawy, Niziny (nadmorskiej), w okolicy Walichnowów i Pucka. 
W kolejnym przedziale czasowym (1626-1655) rozwój osadnictwa olen- 
derskiego był nieco mniej intensywny - powstało ogółem 28 osiedli (33,3%), 
a swój największy rozkwit przeżywało osadnictwo tego typu na Nizinie 
Sartawicko-Nowskiej i w okolicach Świecia 65, chociaż i w innych rejo- 
nach udział nowych osiedli olenderskich w poszerzaniu areału rolniczego 
był znaczący. 
Wyraźniejszy spadek liczby nowo lokowanych osad olenderskich ob- 
serwujemy w 2. połowie XVII w., gdy powstało już tylko 14 tego typu 
wsi i kolonii (16,7%). W wyniku omawianych przemian zagęszczenie sieci 
osadniczej w dolinie i delcie Wisły osiągnęło poziom, który uniemożliwił 
praktycznie dalszy jej rozwój. W XVII w. osadnictwo typu olenderskiego 
przekroczyło zresztą granice Prus Królewskich, przyczyniając się do zago- 
spodarowania nadrzecznych obszarów na terenie Kujaw, Mazowsza i Wiel- 
kopolski (dolina Wisły i Noteci) 66. 


2. OSIEDLA RYBACKIE 


Nikle znaczenie dla rozwoju sieci osadniczej w omawianej strefie miało 
osadnictwo rybackie, które wystąpiło na wybrzeżu Bałtyku oraz nad Wisłą. 
Ogółem w latach 1570-1700 powstało 8 nowych osiedli rybackich, w tym 
6 nad morzem (pow. pucki i gdański) 67 i 2 nad Wisłą 68. Spośród tych osie- 
dli 2 należały do królewszczyzn, a po 3 do dóbr szlacheckich i kościelnych. 
Jedno z tych osiedli powstało przed 1626 r., 4 - w latach 1626-1655,3 - po 
1655 r. 


3, OSIEDLA KARCZMARSKIE 


Równie marginalny był wkład w rozwój sieci osadniczej tej strefy osa- 


65 W tym czasie powstało nie tylko kilka nowych osiedli olenderskich, ale olen- 
drzy przejęli istniejące już wcześniej wsie pańszczyźniane, być może zniszczone w 
czasie wojny polsko - szwedzkiej z lat 1626-1629. 
66 W. R u s i ń s k i, op. cit. 
67 Wł. królewska: Chałupy, Jazowe (pow. pucki); wł. szlachecka: Wiosło Duże, 
Wiosło Małe (pow. nowski), Kruszwica (pow. pucki); wł. kościelna: Oksywskie 
Piaski, Rewa (pow. pucki), Hak (pow. gdański). 
68 Wiosło Duże i Wiosło Małe (wł. szlachecka, woj. nowski). 


139 



 


.....
>>>
l 


dnictwa karczmarskiego. Po uregulowaniu przez olendrów biegu Wisły w 
jej dolnym, ujściowym odcinku, powstało w tym rejonie 7 dalszych osiedli 
karczmarskich 69. Jedno tego typu osiedle powstało nad Wisłą - w pow. 
świeckim (Dzikowo, własność szlachecka) 70. 


D. Rozwój osadnictwa w najbliższej okolicy Gdańska 


Już w 2. połowie XVI w. kierunki przemian osadniczych w naj- 
bliższym otoczeniu Gdańska wskazywały na specyficzny charakter osa- 
dnictwa podmiejskiego 71. Obok osiedli rolniczych, coraz większe zna- 
czenie odgrywały tutaj wsie podmiejskie i zagrodnicze o charakterze rze- 
mieślniczo-handlowym oraz małe osiedla młyńskie, w których przerabiano 
sprowadzaną ze Szwecji rudę żelaza. Podobne były kierunki rozwoju osa- 
dnictwa w tym rejonie również w końcu XVI i w XVII w. 


1. OSIEDLA PODMIEJSKIE 


III 


Obok sygnalizowanego już w poprzednim rozdziale procesu przekształ- 
cania wcześniejszych wsi kmiecych i zagrodniczych w duże, liczące około 
1000 mieszkańców wsie podmiejskie, powstały w pierwszej połowie XVII w. 
3 nowe osiedla tego typu 72. Rozwój całej sieci wsi podmiejskich w XVII w. 
spowodowal powstanie szeregu łączących się ze sobą osiedli, od Wrzeszcza 
na północy po Pruszcz Gdański na południu. Do omawianej grupy osiedli 
zaliczyliśmy też powstałe w tym czasie 1 osiedle - szpital 73 oraz jedną nową 
wieś rezydencjalną (Polanki) w dobrach oliwskich 74. 


69 Bahrenkrug, Eschenkrug, Heringskrug, Rotherkrug, Sandkrug, Schusterkrug, 
Weissekrug. 
70 Karczmarz był zarazem przewoźnikiem przez Wisłę przy ważnym szlaku 
łączącym Świecie z Chełmnem. 
71 Por. s. 85, 90-92. 
72 WI. kościelna: Bischofswahl. Chełm Nowy; wl. miejska: Ohrsche Niederfeld 
- wszystkie na ter. m. Gdańska. 
73 Allergottsengel. 
74 Połanki były zespołem ośmiu wyodrębninych dworów mieszczańskich, 
położonych przy trakcie łączącym Gdańsk z Oliwą. 


140 


---
>>>
2. OSIEDLA KARCZMARSKIE 


Również, głównie na północny zachód od Gdańska, powstało w XVII w. 
5 osiedli karczmarskich, lokowanych przy głównych szlakach drogowych 
prowadzących do miasta 75. Dalsze 2 osiedla tego typu powstały w dobrach 
oliwskich, przy drodze wiodącej z Gdańska w kierunku Pomorza Zacho- 
dniego 76. Wreszcie 1 osiedle karczmarskie założono jeszcze w 2. połowie 
XVI w. przy głównym szlaku wiodącym z Gdańska na południe 77. 


3. OSIEDLA MŁYŃSKIE 


Na przełomie XVI/XVII w., w okresie dalszego rozkwitu przetwórstwa 
żelaza nad Potokiem Oliwskim i Strzyżą, powstało 14 nowych obiektów 
przemysłowych, stanowiących odrębne punkty osadnicze. Wśród nich było 
8 kuźnic, w których wyrabiano żelazo lub miedź, 2 młyny prochowe, 1 fo- 
lusz, 2 młyny zbożowe i 1 młyn do mielenia kości 78. W XVII w. (szczególnie 
w 2. jego połowie), wraz ze zmniejszaniem się dostaw surowca ze Szwe- 
cji prztwórstwo żelaza upadało, ustępując miejsca innym kierunkom pro- 
dukcji 79. Poprzez duże zagęszczenie osiedli młyńskich nad wymienionymi 
wyżej ciekami tworzyły one w XVII w. również w miarę zwarte skupiska 
zabudowań, które poszerzały zasięg terenów podmiejskich Gdańska. 


4. OSIEDLA ROLNICZE 


Na skraju terenów podgdańskich o dużym skupieniu osiedli powstało w 
XVI-XVII w. również kilka osiedli rolniczych, głównie w okolicach Oliwy 
oraz na północ od Gdańska - po obu stronach ujściowego ramienia Wisły. 
Między Gdańskiem a Wisłoujściem założono 5 małych osiedli emfiteutycz- 


75 Adebarkrug, Diabełkowo, Jaśkowa Dolina, Klein Ziganke, Królewska Łąka. 
76 Olivenbaum, Rynarzewo. 
77 Dreischweinskopfe. 
78 Kuźnice żelaza: Dolina Radości, Ernsttal, Giintershof, Lohmiihle, Karlikowo, 
Nowiec (00); kuźnice miedzi: Leśny Młyn, Srebrzysko; młyny prochowe: Klein 
Pulvermiihle, Oberschwabental; folusz - Schwabental; młyny zbożowe: Dahlman- 
sche Miihłe, Jaśków Młyn; mlyn do mielenia kości - Rohrmiihle. 
79 Wiele hamrów przestawiono na produkcję miedzi, rozwinęło się przetwórstwo 
spożywcze (olejarnie, młyny zbożowe, kaszarnie), ale też kilka zakładów do końca 
XVII w. nadal produkowało żelazo. 


141 



 


-
>>>
i"1 
I 
II 
II 
I[ 


.... 


nych, a w okolicy Oliwy 4 maJe folwarki, produkujące na potrzeby kla- 
sztoru 80. Z czasem większość ich rozparcelowano między chłopów. 
Przemiany osadnicze w okolicach Gdańska przedstawia tabela 35,. 


Tabela 35. Rozwój sieci osadniczej w najbliższych okolicach Gdańska 
w latach 1570-1700 


I Rodzaje gospodarcze , Rolnicze Podmiej . Karczm. Młyń. Ogółem 
osiedli l. % 
A. Według przynależności własnościowej: 
Os. kościelne 9 3 2 14 28 77,8 
Os. gdańskie - 2 6 - 8 22,2 
B. według czasu powstania osiedli: 
1570-1626 8 2 3 14 27 75,0 
1626-1655 1 2 2 - 5 13,9 
1655-1700 - 1 3 - 4 11,1 
Ogółem: l. 9 5 8 14 36 100,0 
% 25,0 13,9 22,2 38,9 100,0 


E. Podsumowanie 


I 
1111 


W wyniku akcji osadniczej prowadzonej w 2. połowie XVI i w XVII w. 
powstało ogółem na terenie woj. pomorskiego 519 nowych osiedli. Za- 
siedlono powtórnie również 75 osiedli opuszczonych (pustych dziedzin), co 
daje liczbę 594 nowych punktów osadniczych. 
Na terenie starego osadnictwa, tj. na zasiedlonych przed 1570 r. wyso- 
czyznach morenowych, akcja osadnicza polegała przede wszystkim na od- 
tworzeniu wcześniejszej sieci osiedli przez zasiedlenie tzw. pustych dziedzin; 
reaktywowano ogółem 65 osiedli. Obok nich powstało w omawianym okresie 
67 nowych punktów osadniczych, głównie osiedli młyńskich i karczmarskich, 
tworzonych zapewne w celu zwiększenia dochodów z majątków ziemskich. 
Zdecydowanie najwięcej nowych osiedli (326, czyli 54,9% ogółu) 
powstało na obszarach leśnych, które jeszcze w 2. połowie XVI w. 
zajmowały około 66% powierzchni województwa i były największym re- 
zerwuarem ziemi dla ewentualnych działań osadniczych. Postępy osa- 
dnictwa śródleśnego były związane przede wszystkim z przemysłową 
eksploatacją lasów (hutnictwo szkła, wyrąb drzew i smolarstwo). Rzadziej 


I 
11111 


80 Emfiteuzy: Holender Mały, Holender Wielki, Krummewiesen, Letnica, Ross- 
garten; folwarki: Burowo, Niedźwiednik, Stawowie, Waldhor. 


142
>>>
"l 


- 


bezpośrednią przyczyną ingerencji człowieka w obszar puszczy była chęć 
poszerzenia areału ziemi uprawnej. Zjawiskiem naturalnym było natomiast 
przekształcanie wyeksploatowanych dla celów "przemysłowych" wyrębów 
leśnych i wyrobisk hutniczych w tereny uprawne. 
Nowe osiedla rolnicze przeważały natomiast wśród lokacji w delcie i 
dolinie Wisły. W strefie tej (obejmującej pas wybrzeża morskiego i dolin 
rzecznych w północnej części województwa) powstało 91 nowych osiedli, 
zasiedlono też 9 pustych dziedzin (ogółem 100 punktów osadniczych, tj. 
16,8% ogółu). Dominowały w tej grupie wsie i kolonie olenderskie. 
W ostatniej z wyodrębnionych stref - najbliższych okolicach Gdańska 
- powstało niewiele, bo zaledwie 36 nowych osiedli (6,1%). Różniły się 
one jednak znacznie swym charakterem gospodarczym od osiedli w innych 
(wskazanych wyżej) strefach osadnictwa. 
Przeważały w tej grupie osiedla młyńskie, w których prowadzono 
głównie działalność "przemysłową" (przetwórstwo żelaza, miedzi, produk- 
cja prochu, papieru). Grupę nieliczną, ale odgrywającą znaczącą rolę w 
rozwoju demograficznym tej strefy, stanowiły nowe wsie podmiejskie i re- 
zydencjalne. 
Pod względem charakteru gospodarczego, wśród powstałych w 2. poło- 
wie XVI i w XVII w. miejscowości, dominowały osiedla o charakterze rol- 
niczym (275 osiedli, tj. 46,4% ogółu). Zakładano je we wszystkich oma- 
wianych strefach osadniczych, z tym że wyraźnie dominowały one w dolinie 
i delcie Wisły (84%) oraz na starych terenach rolniczych (62,9%), mniej- 
sze znaczenie odgrywały w osadnictwie śródleśnym (30,4%) i w okolicach 
Gdańska (25%) - por. tabela 36. 
Osiedla, których powstanie związane było z eksploatacją lasów, 
stanowiły drugą co do liczebności grupę nowych osiedli (148, tj. 24,9% 
ogółu), ale ze względu na swoją specyfikę występowały tylko w strefie leśnej, 
gdzie dominowały (45,4% ogółu). 
Niewiele ustępowały im pod względem liczebności nowe osiedla 
handlowo-rzemieślnicze (samodzielne młyny i karczmy). W omawia- 
nym okresie powstały 142 osiedla tego typu, co stanowiło 23,9% ogółu. 
Szczególnie znaczący był ich udział w strukturze nowych osiedli w okolicach 
Gdańska (61,1%), marginalny natomiast w dolinie i delcie Wisły (8% no- 
wych osiedli). Jedynie symboliczny był wkład w rozwój sieci osadniczej 
innych typów nowych osiedli: wsi podmiejskich (0,8%) i osiedli rybackich 
(4%). 
Interesujące zestawienie liczb przynosi też analiza czasów powstawania 
nowych osiedli w poszczególnych strefach. Wynika z niej, że przed 1626 r. 
założono aż 75% nowych osiedli w okolicach Gdańska, 50% - w delcie i 


143 


.......
>>>
dolinie Wisły, 46,2% - na starych terenach rolniczych, wreszcie tylko 30,1% 
- w lasach. Liczby te wskazują na rolę Gdańska i Wisły jako centrum, z 
którego rozpoczęła się nowa akcja osadnicza w woj. pomorskim w XVI i 
XVII w. 


Tabela 36. Rozwój liczebny nowych osiedli w woj. pomorskim 
w latach 1570-1700 


Typy Strefy osadnicze Ogółem 
gospodarcze tereny stare te- dolina okolice 
osiedli leśne reny rolno Wisły Gdańska 
I. I % 1.1 % 1.1 % l. I % 1.1 % 
A. Według typów gospodarczych zakładanych osiedli: 
Rolnicze 99 30,4 83 62,9 84 84,0 9 25,0 275 46,4 
"Leśne" 148 45,4 - - - - - - 148 24,9 
Przem.-handl. 66 20,2 46 34,8 8 8,0 22 61,1 142 23,9 
Rybackie 13 4,0 3 2,3 8 8,0 - - 24 4,0 
Podmiejskie - - - - - - 5 13,9 5 0,8 
B. według czasu powstania osiedli: 
1570-1626 98 30,1 61 46,2 50 50,0 27 75,0 236 39,7 
1626-1655 134 41,1 49 37,1 33 33,0 5 13,9 221 37,2 
1655-1700 94 28,8 22 16,7 17 17,0 4 11,1 137 23,2 
Ogółem: I. 326 100,0 132 100,0 100 100,0 36 100,0 594 100,0 
% 54,9 - 22,2 - 16,8 - 6,1 - - 100,0 


III 
II 


Okres największej aktywności osadniczej w lasach przypadł z kolei na 
lata 1626-1655, kiedy to powstało 41,1% nowych osiedli śródleśnych. W 
innych strefach obserwujemy w tym samym czasie spadek aktywności osa- 
dniczej: największy w okolicach Gdańska (zaledwie 13,9% nowych osiedli), 
mniejszy w delcie i dolinie Wisły oraz na starych terenach rolniczych (od- 
powiednio 33 i 37,1% nowych osiedli). W 2. połowie XVII w. regres w 
aktywności osadniczej ujawnił się już we wszystkich bez wyjątku strefach, 
z tym że znowu spadek ten najmniejszy był w strefie leśnej (28,8% no- 
wych osiedli), zaś największy w okolicach Gdańska (11,1% nowych osiedli 
tej strefy). 
Rozpatrując chronologię zakładania nowych osiedli w skali całego wo- 
jewództwa, możemy stwierdzić stale słabnącą aktywność osadniczą (w ko- 
lejnych okresach powstało 39,7%, 37,2% i 23,1% nowych osiedli), aczkol- 
wiek różnice między tymi wartościami nie były już tak znaczące, jak w 
poszczególnych strefach. Spowodowane to zostało przewagą liczebną no- 
wych osiedli śródleśnych, rozwijających się najbardziej równomiernie, nad 
pozostałymi składnikami zbiorowości. Uzyskane wyniki zdają się wska- 
zywać na trzy główne czynniki zahamowania aktywności osadniczej w woj. 


II 


IIII 


144 


I" 
- 


.....
>>>
pomorskim w 2. połowie XVII w. Mogły nimi być: wyczerpywanie się na- 
turalnych możliwości tworzenia nowych osiedli na terenach o znacznym już 
zagęszczeniu sieci osadniczej, skierowanie wysiłku na odbudowę (lub utrzy- 
manie) poziomu sił wytwórczych w osiedlach istniejących i na wewnętrzne 
ich przekształcenia, wreszcie poważny kryzys demograficzny, który był efek- 
tem wojny polsko-szwedzkiej z lat 1655-1660. 



 


-
>>>
......, 


Zakończenie 


II 


II 
II 
III 


SIEĆ OSIEDLI WIEJSKICH WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO W KOŃCU 
XVII WIEKU. KIERUNKI PRZEMIAN OSADNICZYCH OD POLOWY 
XVI WIEKU - POSTULATY BADAWCZE 


III 


Pełną sieć osadniczą województwa pomorskiego w końcu XVII w. otrzy- 
mamy przez scalenie wydzielonych wcześniej ze względów metodycznych 
dwóch zbiorowości tworzących wiejską sieć osadniczą: osiedli istniejących 
w 1570 r. i powstałych po tej dacie. Aby tego dokonać, wyjaśnić trzeba 
jeszcze dwa problemy związane z metodą obliczania liczby osiedli w końcu 
XVII w. Pierwszy problem to ustalenie charakteru gospodarczego nowych 
osiedli w końcu XVII w. Dotychczas interesował nas rodzaj gospodarczy 
osiedli w momencie ich powstania, a pamiętać trzeba, że do końca XVII w., 
nawet w grupie nowych osiedli, następowały dalsze przemiany w ich struk- 
turze wewnętrznej. Udokumentowane źródłowo zmiany tego typu zostały 
przez nas uwzględnione przy budowaniu zbiorowości. 
Osiedla, których powstanie związane było z eksploatacją lasów (huty 
szkła, smolarnie, osiedla leśnicze) i które następnie były przekształcane 
w osiedla rolnicze (ale czas tego przekształcenia nie zawsze jest znany), 
potraktowaliśmy jako wsie, folwarki lub (jeśli nie było innych zapisów 
źródłowych) pustkowia rolnicze. Po drugie - od liczby 519 nowo powstałych 
osiedli wiejskich odliczono 12 miejscowości, które do końca XVII w. 
zaginęły lub zostały wchłonięte przez sąsiednie (większe) wsie. 
Ostatecznie więc wśród 1732 osiedli wiejskich, istniejących w woj. po- 
morskim w końcu XVII w., było 1225 osiedli istniejących już w 1570 r. 
(70,7%) i 507 nowych osiedli (29,3%). Nowe osiedla w większym stopniu 
wpłynęły na liczebność osiedli królewskich, wśród których stanowiły 40,3% 
i miejskich (35,1%); mniejszy był ich udział w zbiorowości osiedli szlachec- 
kich (19,2%) i kościelnych (24,3%). 


II 


III 
III 
III 


III 


111:,,11 
Iii 


......
>>>
Takie proporcje osiedli nowych i starych miały wpływ na ostateczny 
obraz struktury gospodarczej sieci osadniczej w końcu XVII w. Nowo 
założone osiedla - przede wszystkim pustkowia śródleśne, kolonie lub osie- 
dla młyńskie i karczmarskie - przeważały na terenach o słabym zagęszczeniu 
sieci osadniczej w XVI w. (np. pow. mirachowski), odgrywały poważną 
rolę w ukształtowaniu struktury gospodarczej osiedli w rejonach o charak- 
terze mieszanym, gdzie sąsiadowały ze sobą obszary o gęstej sieci osadni- 
czej i anekumeny (pow. tucholski, tczewski), lub wreszcie prawie wcale 
nie pojawily się w strukturze gospodarczej na obszarach skrajnych, gdzie 
rozchodzące się promieniście od Gdańska procesy osadnicze zaznaczyły się 
najsłabiej (pow. świecki, człuchowski) - por. tabela 37. 
Generalnie można uznać, że przemiany w liczebności i strukturze gospo- 
darczej osiedli wiejskich w woj. pomorskim w XVI-XVII w. przebiegały 
w kierunku wyrównywania dysproporcji w zróżnicowanej poważnie jeszcze 
w 2. połowie XVI w. pod względem gęstości - sieci osadniczej. W 
zakresie struktury dominacja dużych osiedli (wsi, wsi z folwarkami) w 
XVI w. została zastąpiona w stuleciu następnym przewagą osiedli fol- 
warcznych i pustkowi. Wzrósł też nieznacznie udział osiedli nierolniczych 
(młyńskich i karczmarskich oraz podmiejskich) w strukturze gospodarczej. 
Uwidocznił się w ten sposób rozpad starej, lokacyjnej struktury sieci osadni- 
czej, zastępowanej przez rozwój nowych typów osiedli, ściślej związanych z 
rynkiem. 
Kierunkiem bardzo widocznym, mimo uwzględnienia nowych osiedli, 
jest omówiony wcześniej wzrost znaczenia osiedli folwarcznych. Jeśli w 
królewszczyznach i większych dobrach kościelnych zjawisko to należałoby 
wiązać z wpływem zniszczeń wojennych, kryzysem demograficznym i upad- 
kiem ekonomicznym warstwy chłopów pełnorolnych, to w dobrach szlachec- 
kich rozwój folwarku bezkmiecego wiązać trzeba raczej z wpływem rynku i 
okresem przed 1655 r. Tak więc w dobrach królewskich i kościelnych rozwój 
folwarków przy wsiach i samodzielnych był związany raczej z odbudową ze 
zniszczeń wojennych, zaś w dobrach szlacheckich - przebudową wewnętrzną 
osiedli i dostosowaniem ich do produkcji na rynek. Zjawiskiem specyficz- 
nym, być może tylko dla Prus Królewskich, jest dążenie szlachty do wyeli- 
minowania z sąsiedztwa folwarku chłopów pełnorolnych. Omawiane prze- 
miany przedstawia tabela 38. 
Ostatecznie więc można postawić tezę, że kierunki przemian osadni- 
czych w woj. pomorskim uwarunkowane były z jednej strony czynni- 
kami ekonomicznymi (powiązania z Gdańskiem i rynkiem wiślanym) i geo- 
graficznymi (możliwości poszerzenia sieci osadniczej), z drugiej - przy- 
należnością do określonej kategorii wielkości dóbr ziemskich, co wpływalo z 


147
>>>
III 


kolei na możliwości inwestycyjne właściciela i kierunki odbudowy gospodar- 
czej po okresie zniszczeń wojennych i innych zjawisk kryzysowych w gospo- 
darce Prus Królewskich (kryzys monetarny, zahamowanie wzrostu eksportu 
zboża). 


Tabela 37. Zmiany w strukturze gospodarczej osiedli wiejskich 
woj. pomorskiego w latach 1570-1700 (według 
podziału administracyjnego) 


Powiat Rok Rodzaje gospodarcze osiedli Ogółem 
I W I WF J. F PM,WR Za I M,K I P,OO I 
A, Liczby absolutne 
Człuchowski 1570 57 35 25 2 2 32 3 156 
1700 50 39 37 2 2 42 10 182 
Gdański 1570 54 16 36 3 3 21 11 144 
1700 24 10 85 8 3 43 24 197 
Mirachowski 1570 51 4 15 - l 14 4 89 
1700 44 11 31 - l 17 58 162 
Nowski 1570 15 17 14 l 2 8 6 63 
1700 21 11 28 3 2 12 10 87 
Pucki 1570 63 15 19 3 2 21 8 131 
1700 51 20 37 8 2 31 20 169 
Świecki 1570 41 41 36 l 2 13 12 146 
1700 53 19 69 7 2 16 12 178 
Tczewski 1570 119 48 70 l 8 21 31 298 
1700 127 21 139 9 8 47 94 445 
Tucholski 1570 58 10 22 l l 19 3 114 
1700 49 9 38 5 I 21 33 156 
Ter. m. Gdańska 1570 59 l 4 23 - 11 3 101 
1700 77 2 6 26 - 22 23 156 
Ogółem: 1570 517 187 241 35 21 160 81 1242 
1700 496 142 470 68 21 251 284 1731 
B. Liczby względne 
Człuchowski 1570 36,6 22,4 16,0 1,3 1,3 20,5 1,9 100,0 
1700 27,5 21,4 20,3 1,1 1,1 23,1 5,5 100,0 
Gdański 1570 37,S 11,1 25,0 2,1 2,1 14,6 7,6 100,0 
1700 12,1 5,0 43,S 4,0 1,5 21,8 12,1 100,0 
Mirachowski 1570 57,4 4,5 16,8 - 1,1 15,7 4,5 100,0 
1700 27,2 6,8 19,1 - 0,6 10,5 35,8 100,0 
Nowski 
 1570 23,8 27,0 22,2 1,6 3,2 12,7 9,5 100,0 
1700 24,1 12,6 32,3 3,4 2,3 13,8 11,5 100,0 
Pucki 1570 48,2 11,4 14,5 2,0 1,4 16,0 5,5 100,0 
1700 30,3 11,8 21,9 4,7 1,2 18,3 11,8. 100,0 
Świecki 1570 28,1 28,1 24,7 0,7 1,3 8,9 8,2 100,0 
1700 29,8 10,7 38,8 3,9 1,1 9,0 6,7 100,0 
Tczewski 1570 40,0 16,1 23,S 0,3 2,7 7,0 10,4 100,0 
1700 28,S 4,7 31,3 2,0 1,8 10,6 21,1 100,0 
Tucholski 1570 50,8 8,8 19,0 0,9 0,9 16,7 2,6 100,0 
1700 31,3 5,8 24,4 3,2 0,6 13,5 21,2 100,0 
Ter, m. Gdańska 1570 58,3 1,0 4,0 22,8 - 10,9 3,0 100,0 
1700 49,4 1,3 3,8 16,7 - 14,1 14,7 100,0 
Ogółem: 1570 41,6 15,1 19,4 2,8 1,7 12,9 6,5 100,0 
1700 28,6 8,2 27,2 3,9 1,2 14,5 16,4 100,0 


148 


......
>>>
Tabela 38. Zmiany w strukturze gospodarczej osiedli wiejskich 
woj. pomorskiego w latach 1570-1700 (według 
przynależności własnościowej) 


Rodzaj Rok Rodzaje gospodarcze osiedli I Ogółem 
własności W WF I F I PM,WR Za I M,K I P,OO I 
A. Liczby absolutne 
Królewska 1570 193 22 39 7 16 75 41 393 
1700 193 51 85 26 16 108 166 645 
Szlachecka 1570 179 141 157 - - 37 19 533 
1700 149 58 297 5 - 62 65 636 
Kościelna 1570 88 19 33 9 5 30 16 200 
1700 78 27 68 19 5 50 29 276 
Miejska 1570 57 1 12 19 - 14 5 108 
1700 76 1 17 18 - 29 24 165 
"Mieszana" 1570 - 4 - - - 4 - 8 
1700 - 5 3 - - 2 - 10 
Ogółem: 1570 517 187 241 35 21 160 81 1242 
1700 496 142 470 68 21 251 284 1732 
B. Liczby względne 
Królewska 1570 49,2 5,6 9,9 1,7 4,1 19,1 10,4 100,0 
1700 29,9 7,9 13,2 4,0 2,5 16,7 25,7 100,0 
Szlachecka 1570 33,5 26,5 29,5 - - 6,9 3,6 100,0 
1700 23,5 9,1 46,6 0,8 - 9,7 10,2 100,0 
Kościelna 1570 44,0 9,5 16,5 4,5 2,5 15,0 8,0 100,0 
1700 28,3 9,8 24,6 6,9 1,8 18,1 10,5 100,0 
Miejska 1570 53,3 0,9 11,2 17,8 - 13,1 3,7 100,0 
1700 46,1 0,6 10,3 10,9 - 17,6 14,5 100,0 
" Mieszana" 1570 - 50,0 - - - 50,0 - 100,0 
1700 - 50,0 30,0 - - 20,0 - 100,0 
Ogółem: 1570 41,6 15,1 19,4 2,8 1,7 12,9 6,5 100,0 
1700 28,6 8,2 27,2 3,9 1,2 14,5 16,4 100,0 


Wymienione wyżej czynniki ekonomiczne powodowały szybszą przebu- 
dowę gospodarczą osiedli "starych" w rejonie Gdańska i w pobliżu Wisły, 
szybszy był też przebieg powstawania nowych osiedli w tej strefie. 
Czynniki geograficzne spowodowały największe nasilenie nowego osa- 
dnictwa w lasach oraz na terenach depresyjnych. 
Wreszcie przynależność do określonej kategorii wielkości dóbr ziemskich 
i związane z tym możliwości inwestycyjne powodowały znaczne różnice 
w kierunkach przekształceń starych i rozwoju nowych osiedli w wielkiej, 
średniej i drobnej własności. Różnice te miały zapewne swoją genezę w 
różnej recepcji przemian zachodzących w rozwoju gospodarczym regionu, 
wahaniach w popycie na produkty rolnicze i leśne na rynku gdańskim, od- 
porności ekonomicznej i demograficznej poszczególnych majątków na zni- 
szczenia wojenne i inne klęski elementarne. Dalsze badania nad tymi zaga- 
dnieniami mogą doprowadzić do lepszego zrozumienia mechanizmów prze- 
mian osadniczych w Prusach Królewskich w XVI-XVII w. 



 


I 



 


-'

 I 
3
7 
II"; ., 
g,r I. 
O,, I 
ł- I 
IOł-ł 


149
>>>
III 


IIIII 


Praca niniejsza nie wyczerpuje ostatecznie wszystkich zagadnień 
związanych chociażby z postawionym w jej tytule tematem. Badania 
historyczno-osadnicze w Polsce nie są obecnie zbyt popularne i trudno na- 
wet pokusić się o weryfikację przyjętych metod i uzyskanych wyników w 
oparciu o prace dotyczące analogicznych zagadnień. W swoich badaniach 
staraliśmy się uwypuklić podstawowe problemy związane z rozwojem sieci 
osadniczej i kierunkami przemian struktury gospodarczej osiedli. 
Przyjęta przez nas metoda badawcza, a tym samym ostateczna ocena 
uzyskanych wyników, wymaga dalszej weryfikacji w oparciu o inny materia! 
źródłowy i analizę porównawczą różnych prowincji dawnej Rzeczypospoli- 
tej. Dopiero takie badania mogą wykazać, czy obserwowana w woj. pomor- 
skim duża "mobilność" charakteru gospodarczego osiedli rolniczych jest zja- 
wiskiem specyficznym dla tej dzielnicy, czy też odzwierciedleniem ogólnego 
trendu przemian gospodarczo-osadniczych w całym (przykładowo) zlewisku 
Wisły, a następnie w skali całego kraju. 
Kontynuacji wymagają niewątpliwie i dalsze wątki tematyczne, poru- 
szane w niniejszej pracy. Konieczna dla szerszego poznania roli Gdańska 
jako ośrodka i nośnika przemian gospodarczych i osadniczych w bliższym 
i dalszym rejonie oddziaływania jest analiza tego zjawiska z drugiej nie- 
jako strony - wychodząca od źródeł miejskich i działalności inwestycyjnej 
mieszczan poza Gdańskiem. 
N a nowe opracowanie zasługuje również problem składu etnicznego, po- 
chodzenia i liczby osadników przybywających do Prus Królewskich w XVI- 
XVII w. Wydaje się, że dotychczasowe badania w niedostateczny sposób 
wyjaśniają przyczyny i zasięg nowożytnego osadnictwa niemieckiego na Po- 
morzu Gdańskim - szczególnie, jeśli chodzi o osiedlanie się w woj. pomor- 
skim tzw. pomorynków , czyli przybyszów z Pomorza Zachodniego. Ko- 
nieczna jest przynajmniej próba liczbowej oceny zjawiska i jego ram cza- 
sowych. Zupełnie pomijany był też w dotychczasowych badaniach problem 
napływu ludności pols
iej do Prus Królewskich, przede wszystkim z te- 
renu sąsiednich Kujaw i Mazowsza. Wreszcie konieczne wydają się badania 
nad kierunkami i siłami wewnętrznej kolonizacji, szczególnie stwierdzenia 
oddziaływania na siebie terenów o znacznych nadwyżkach ludności (np. 
okolice Gdańska) i jej niedoborze (obszary o znacznym zakresie zniszczeń 
wojennych, wyludnione przez zarazę). 
Wiele problemów, niedostatecznie naświetlonych w źródłach historycz- 
nych, może znaleźć swoje rozwiązanie poprzez badania interdyscyplinarne 
nad osadnictwem. Konieczne wydaje się współdziałanie historyków z ar- 
cheologami, geografami, językoznawcami i biologami, aby podejmowane w 
ramach tych nauk wysiłki dla poznania historii osadnictwa mogły się wzaje- 


il 


150 


......
>>>
""......-- 


mnie uzupełniać i prowadzić do bardziej udokumentowanych i wszechstron- 
nie zanalizowanych wniosków badawczych. 
Na koniec wreszcie raz jeszcze podkreślić wypada jeden z postulatów 
przytoczonych już we wstępie do niniejszej pracy - konieczności bada- 
nia przemian osadniczych w długich przekrojach czasowych. Wynika stąd 
również postulat doprowadzenia podjętych przez nas badań nad osadnic- 
twem w XVI-XVII w. w woj. pomorskim do okresu uwłaszczenia, gdyż 
dopiero taki przekrój czasowy może wyjaśnić przebieg przemian osadni- 
czych we wcześniejszych stuleciach. 


WYKAZ OSIEDLI 


Do pracy dołączamy wykaz osiedli istniejących w końcu XVII w., 
opracowany na podstawie kartoteki powstałej w trakcie naszych badań 
i znajdującej się w Instytucie Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu. 
Osiedla zostały uszeregowane według: a) przynależności do określonej jed- 
nostki terytorialnej, b) przynależności do określonego rodzaju własności, 
c) czasu powstania - zbiorowość podzieliliśmy na dwie grupy: osiedla 
powstałe przed 1570 r. i osiedla powstałe w latach 1570-1700. W wy- 
kazie podaliśmy kolejno: nazwę osiedla używaną obecnie - na podstawie 
pracy: Wykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce, t. I-III, Warszawa 
1980, lub w wypadku zaginięcia osiedla - nazwę wcześniejszą (kolumna 2), 
nazwy występujące w źródłach (kolumna 3), określenia rodzaju gospodar- 
czego w 1570 i 1700 r. (kolumna 4 i 5 w stosunku do osiedli powstałych 
przed 1570 r.) lub datę pierwszej wzmianki w źródłach (kolumna 4) oraz 
rodzaj gospodarczy osiedla w momencie założenia i w 1700 r. (kolumna 
5 i 6 - w przypadku osiedli powstałych w latach 1570-1700). Dla określenia 
rodzajów gospodarczych osiedli stosowaliśmy następujące skróty: F - fol- 
wark, HS - huta szkła, K - osiedle karczmarskie, KI - wieś klasztorna, 
Ko - kolonia, L - osiedle leśne, M - osiedle młyńskie, OH - osiedle ho- 
dowlane, 00 - osiedle opuszczone, OR - osada rybacka, P - pustkowie, 
PM - wieś podmiejska, PS - piec smolny, W - wieś rolnicza, WDS - wieś 
drobnoszlachecka, WF - wieś z folwarkiem, WR - wieś rybacka, WRz - 
wieś rezydencjalna, WZ - wieś zagrodnicza, Za - zamek, zag. - osiedle 
zaginione. 
Niewykluczone, że w przyszłości możliwe się stanie opracowanie 
słownika historyczno - geograficznego, w którym w sposób pełniejszy będzie 
można wyzyskać informacje zebrane w kartotece. 


151 


-
>>>
POWIAT CZŁUCHOWSKI 


I. WŁASNOŚĆ KRÓLEWSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 T. 



I 
II 
II 
III 


Lp. Obecna nazwa Nazwy występujące Rodzaj gospodarczy 
w źródłach w 1570 r. w 1700 r. 
1 2 3 4 5 
1 Barkowo Barkienfeldt, Barkweldh W W 
2 Barkówko Barkienfeldzki Młyn M M 
3 Biala Wittfełd W WF 
4 - (Białoborski Folwark I) F F 
5 - (Bialoborski Folwark II) F zag. 
6 Bialoborski M. + Baldemborski Młyn M M 
7 Biskupnica W W 
8 Borowy Młyn M W 
9 Brzeźnica 00 W 
10 Brzeźno W W 
11 Bukowo Bucholc W WF 
12 Charzykowy WR WR 
13 Chojn"iczki Małe Chojniczki W WF 
14 Chrząstowo Christfeldt, Krysfeldt W WF 
15 Chrząstówko Christfeldski Młyn M M 
16 Cierznie Peterswaldt W W 
17 Czarne-Młyn+ Drugi Młyn, Zamkowy Młyn M M 
18 Czarne-Zamek+ Zamek Hamersztyński Za Za 
19 Człuchów-Zamek+ Za Za 
20 Debrzno-Folwark+ Fridlant F F 
21 Debrzno-Młyn+ Fridlandski Młyn M M 
22 Dębnica W W 
23 DOrrUsław WF WF 
24 Funka Charzykowski Młyn al. Funka M M 
25 Ględewo Lichtenhagen W W 
26 Gwieździn Ferstinowo W W 
27 Jęczniki Wielkie W W 
28 Kaliska Schonenberg W W 
29 Koczala Fletenstein al. Koczala W W 
30 Kołdowo Kaldowo F F 
31 Krępina Krampski Młyn al. Domk M M 
32 Krępsk W W 
33 Lędyczek Landek WZ WZ 
34 Łężek Młyn Bruchmel M M 
35 Mosiny W WF 
36 Nadziejewo Hansfeldt WF WF 
37 Nierybie Peterswaldski Młyn M M 
38 Nowa Cerkiew W WF 
39 Nowa Wieś W W 
40 Nowy Dwór F F 
41 Osusznica Osusznicki Młyn M M 
42 Płocicz Hamer F F 


i" 


+ objaśnienia znaków na końcu wykazu.
>>>
1 2 3 4 5 
43 Prądy Landecki Młyn M M 
44 Prusinowo Pricenwaldt, Pruswald W W 
45 Przechlewko Przechlewski Młyn M M 
46 Przechlewo WF WF 
47 Przy tok Dembnicki Młyn M M 
48 Rogoźnica Rogoźnicki Młyn M M 
49 Rozwory Rosenfełdt W W 
50 Rychnowy W W 
51 Rzeczenica Stegry al. Rzeczenica W W 
52 Rzewnica Stegierski Młyn M M 
53 - + Sierocmski Młyn M M 
54 Słupia Steinboma, Sztemboma W W 
55 Sokołe Falkienwołdt WF WF 
56 Starzno W W 
57 Strzeczona WF WF 
58 Strzeczonka Strzeczoński Młyn M M 
59 Suszek Suski Młyn, Suszk M M 
60 Trzebiełe Niemfeldt, Neyfeldt 00 F 
11 Trzmielewo Stremlow, Strzemblowo W W 
62 Uniechów Henryswald, Anderswald W W 
63 Uniechówek Henryswald F F 
64 Wierzchowo Firchowo al. Wierzchowo W W 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


Lp. Obecna nazwa Nazwy występujące Pierwsza Rodzaj gospodarczy 
w źródłach wzmianka pocz. w 1700 r. 
1 2 3 4 5 6 
1 Brda, Nowa Papiernia 1696 M M 
2 Brda, Stara Bra, Berski Młyn 1598 K M 
3 Brzezie Berezi Kakusz, Ekwir 1590 W W 
4 Domaradz Dorynga, Doleria 1624 F F 
5 Domyśł Barkryski M., Ekbret 1610 M M 
6 Jeziemik Semył, Nadolny Młyn 1624 M M 
7 Koleśnik Prochowy Młyn 1624 M M 
8 Kopernica Kopermelski Młyn 1595 M M 
9 Lipczyno Luboszyn 1696 P P 
10 Luboń 1636 P P 
11 Lękinia Lankien 1598 W W 
12 Luszczyn Lustingsgart 1664 PS F 
13 Mielno 1645 P P 
14 Mielonek 1679 P P 
15 Międzybórz Wemershoffen 1664 PS P 
16 Nierostowo Mirostowo 1662 PS P 
17 Ostrówek Engese 1581 F F 
18 Pieniężnica Czarny Kakusz, Penkuł 1590 W W 
19 Przyrzecze Borowy Młyn, Cymersmył 1615 M M 
20 Rocoły (Wygray), Rocoł 1645 L P 
21 Rudnik Izerhamer 1659 M P 
22 Strużka Hamerski Młyn 1590 M M 
23 Suszka Płastermył 1633 M M 
24 Trzyniec Steinfort 1631 W W 


153
>>>
1 ,111 
l' 
II 
I 
I 


l 2 3 4 5 6 
25 Wojsk Reikowska Dąbrowa aL Woisko 1619 W W 
26 Zielona Chodna Chodna 1610 K K 


II. WŁASNOŚĆ KRÓLEWSKO-SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


l 2 3 4 5 
l Narożnik Bucholcki Młyn al. Nowy M M 
2 Niwski Młyn+ Blumfeldski Młyn M zag. 
3 Rozworki Rosenfeldski Młyn M M 
4 Polnica WF WF 


III. WŁASNOŚĆ SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


III 


l 2 3 4 5 
l . Bińcze Berwoldt, Berenwaldt WF WF 
2 Biński Młyn+ M M 
3 Borzyszkowy WDSo WDS 
4 Brzeźno Szlach, WDS o WDS 
5 Brda Chwarszno F WDS 
6 Chociński Młyn M M 
7 Ciecholewy WF WF 
8 Czamoszyce CZarrUce WDSo WDS 
9 CzartolOlnie Czamołomie WF F 
10 Czosnowo F F 
11 Dąbrowa Czluch. W F 
12 Drzonowo Szonówko WF WF 
13 Dyminek Demminko, Demin F WF 
14 Dźwierzno Darzno 00 WF 
15 Ględowo+ FO zag. 
16 Gliśno Wielkie WDS WDS 
17 Gockowice Gockowice Polskie FO F 
18 Gockowo Gockowy Niemieckie WDSo WDS 
19 Grabowo WDSo WDS 
20 Gwiazda+ WDS zag. 
21 Jarcewo Czandersdoń, Jarcewo FO F 
22 Jaromierz Klausfeldt F O F 
23 Jemielno Giemly F F 
24 Jeziórki F F 
25 Jęczniki Male F F 
26 Kamień SzyI bark, Szylberg WF F 
27 Kiedrowice WDS WDS 
28 Kiełpin Woltersdorf al. Kiełpin WF WF 
29 Kleśnik M M 
30 Klawkowo Klapkowy F F 
31 Kłodawa W F 
32 Kłóbka M M 
33 Konarzynki Konarzyny Małe WF WF 


1111111 


I
 


MI 


II 


III 
mi 
I" 


III 
III 


154 


III 


- 


......
>>>
1 2 3 4 5 
34 Konarzyny Konarzyny Wielkie WF WF 
35 Koprzywnica M F 
36 Krojanty Kraienki, Kraianki WF F 
37 Krzemieniewo KroInŻa, Krommensehe WF WDS 
38 Lipnica WDSo WDS 
39 Lisewo WF F 
40 Lotyń WF WF 
41 Ląkie WDSo WDS 
42 Loża Loosen, Loza WF WF 
43 Mąkowo Mankowy WDS F 
44 Mlynki M M 
45 Myśligoszcz Margienfeldt WF WF 
46 Nieżychowice Szonfeld WF WF 
47 Niwy Blumfeldt WDSo WF 
48 Ob jezierze Butzendoń al. Objezierze W F 
49 Olszanowo Elzanowo WF F 
50 Ostrowi te WDS o WDS 
51 Ostrza Ostrze F WDS 
52 Pakotulsko Pakotelsk WF WF 
53 Pawiowo WF F 
54 Pawlówko WF WF 
55 Pietrzykowo Pietrzykowy W WF 
56 Plaszczyca W W 
57 Plonica Platendynsk WDSo WF 
58 Powalki F F 
59 Prądzona WDS WDS 
60 Pruszewo Preussdorf, Prusowo W zag. 
61 przybyradz Eberswald WF WF 
62 Raciniewo Rutenberk, Ruthenberg WF F 
63 Raclawki WF F 
64 Sąpolno Sąmpolna W WF 
65 Sierpowo Bretfeldt, Brytfeld WF WF 
66 Sierpówko M M 
67 Skowamecki Mlyn+ M M 
68 Skowarnki Szonwardt WF WDS 
69 Stolczno Sztodfeld WF WDS 
70 Szczytno W WF 
71 Wyczechy Geglenfeldt WF WF 
72 Zalesie Rychwaldt, Rychenwaldt WF WF 
73 Zamarte Jakobsdoń al. Zamarte WF F 
74 Zarzecze+ Retel al. Zarzecze WDS WDS 
75 Zawada WDS WDS 
76 Zbeniny W WF 
77 Żukowo WDS WDS 
78 Żychce WDSo WDS o 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


I 2 3 4 5 6 
1 Grabowski Mlyn'" 1682 M M 
2 Grodzisko Rytersberg 1648 WF F 
3 Kielpinek 1650 WF WF 
4 Pietrzykowski Mlyn+ 1682 M M 


155
>>>
II"II 


IV. WLASNOŚĆ KOŚCIELNA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


I 
I 
IIIII 


1 2 3 4 5 
1 Angowice'" Hangowice WDS WF 
2 Doręgowice'" WF F 
3 Kamionka'" Sternberg, Szternberk F F 
4 Moszczenica'" W WF 
5 Nieżywięć'" Niedzwięc F F 


V. WLASNOŚĆ MIEJSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 3 4 5 
1 Buszmil"t" Buszmii M M 
2 Igly Tunkiel F F 
3 Mokrzenica Mokiernica F F 
4 Pomoc+ Hllife F F 
5 Tunkielski Mlyn+ Tunkelshagen M M 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


EB Walłm:l+ 


I Walkmii 3 


4 
1624 


IM 51 M 61 


POWIAT GDAŃSKI 


I. WLASNOŚĆ KRÓLEWSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 3 4 5 
1 Bastanowo-ł- Bastenhagen W P 
2 Bojan W F 
3 Bysewo W W 
4 Chylonia W W 
5 Cisowa W F 
6 Czaple W F 
7 Jasień Nynkowy W F 
8 Jeleń 00 M 
9 Kamień 00 K 
10 Kielńo WF F' 


156 


- 


.....ł.
>>>
1 2 3 4 5 
11 Koleczkowo F F 
12 Kosowo W WF 
13 Przodkowo Przodkowo, Seefeldt W F 
14 Redłowo (Wysokie) W W 
15 Sulmin Rychtowo al. Sulnńn F F 
16 Szemud Szynwald W W 


B. Osiedla powstale w latach 1570-1700 


1 2 3 4 5 6 
1 Bożanka 1702 K K 
2 Czama Huta 1686 HS P 
3 Dębowa Karczma 1701 K K 
4 Firoga 1664 K K 
5 Glodowo 1686 P P 
6 Jeleńska Huta 1701 HS P 
7 Kłodowo 1664 OH zag. 
8 Koleczkowski Mlyn 1664 M M 
9 Lękno Nowa Ląka. Jasieniowa 1664 HS P 
10 Mercerstwo Merca 1664 P P 
11 Pomieczyno 1662 p P 
12 Psale Jasionowa Ląka II 1664 HS P 
13 Psalmo 1702 HS P 
14 Zalęże 1606 PS F 


:1 
! 


II. WŁASNOŚĆ SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 3 4 5 
1 Arciszewo F F 
2 Bartlin F F 
3 Bąkowo WF F 
4 Będziszyn W W 
5 Bielkówko WF F 
6 Borkowo LOstowickie Burchfeld. Borchfeld W WF 
7 Borzęcin F F 
8 Buszkowy Dolne F F 
9 Buszkowy Górne W W 
10 Chudomin W F 
11 Chwarzno Swarszino, Skwarzyna W F 
12 Czeczewo Cieciszewo 00 F 
13 Czerniewo WDS WDS 
14 Dobrzewino WDS WDS 
15 Domachowo F F 
16 Glińa, Nowy WDS F 
17 Gołąbkowo W F 
18 Goszyn W F 
19 Jagatowo W F 
20 Jankowo Gdańskie Janichowo. Janakowo F F 
21 Kack, Maly F F 
22 Kczewo Exau F F 


157 


""---
>>>
I 

 

II 


1 2 3 4 5 
23 Kiełpinek F F 
24 Kiełpino Górne F WDS 
25 Kleszczewko WF F 
26 Kłosowo F F 
27 Kobysewo"": Kobusowo F F 
28 Kokoszki Kokoszki al. Burggrafin W WF 
29 Kolibki Kolebka WF F 
30 Lezienko F F 
31 Leźno W W 
32 Lisewo F F 
33 Lniska F F 
34 Lostowice Szynfeld al. Lostowiec W WF 
35 Miszewko Mniszewo Male WDS F 
36 Miszewo Mniszewo Wielkie WDS WDS 
37 Młynek Młynik M F 
38 Niestępowo WF WF 
39 Otomin (Szlach.) Otominko 00 F 
40 Pępowo WDS F 
41 Prędzieszyn F F 
42 Przyjaźń Reinfelt, Przyjaźń W WF 
43 Redłowo Niskie M W 
44 Rekcin F F 
45 Rębowo 00 F 
46 Rotmanki FO F 
47 Rusocin W W 
48 Smęgorzyn F F 
49 Stra8zyn F F 
50 Strzelin+ M zag. 
51 Suhnin (Szlach.) Suhninko W F 
52 Świncz FO F 
53 Tokary WDS WDS 
54 Warzenko F F 
55 Warzno"''''''' W FO 
56 Wiczlino WDS WDS 
57 Wojanowo WF F 
58 Wrzeszcz Langfort WF PM 
59 Żulawka WF F 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


, 

II 
I 


1 2 3 4 5 6 
1 Karczemki 1686 K K 
2 Kłosówko 1686 HS P 
3 Przyjaźń, Mała Lichtenfeldt 1682 F F 
4 Rusocinek 1662 F F 
5 Studzienki Heiligenborn 1648 F F 
6 - Debowska+ 1711 P P 
7 - Kminka+ 1711 P P 
8 - Kowal+ 1711 P P 
9 - Szpank+ 1711 P P 
10 - Stara Wieś+ 1648 W zag. 


158 


IJI
>>>
.....,........- 


III. WLASNOŚĆ SZLACHECKO-KOŚCIELNA 


A. Osiedla istniejące w 1570 f. 


1 2 3 4 5 
1 Borkowo WDS F 
2 Skrzeszewo Żukowskie WDS F 


IV. WLASNOŚĆ KOŚCIELNA 


A. Osiedla istniejące w 1570 f. 


1 2 3 4 5 
1 Banino W F 
2 Barniewice Banłowiec W F 
3 Bielkowo W WF 
4 Borowiec 00 F 
5 Borowiec Młyn + HeytmiI M M 
6 Brętowo Bringenthue M M 
7 Brzeźno WR WR 
8 Chwaszczyno W WF 
9 Czapelsko'" Czepilsk WF F 
10 Dzieri:ążno WF FO 
11 Glińcz, Stary F F 
12 Grabiny Duchowne Munche Grabin WF WF 
13 Gręzlewo 00 F 
14 Hungerhammer+ M M 
15 Jelitkowo Gletkowo WR WR 
16 Jelitkowo Mlyn M M 
17 Jodlowno'" Stengwalt W F 
18 Kack, Wielki W WF 
19 Kamienny Młyn Lobeckshof M M 
20 Kamienny Potok Steinfliess M M 
21 Kartuzy Karthaus KI KI 
22 Klukowo W F O 
23 Kolbudy Góme Kohlbude 00 M 
24 Kruppharnmer+ M M 
25 Kuźniczki Kleinhammer M M 
26 Lęgowo Lęgnowo W W 
27 Maćkowy W W 
28 Malkowo W WF 
29 Matarnia W FO 
30 Mezowo F F 
31 Młynik M M 
32 Młynisko SchellmUh1e M M 
33 Nowiec 00 M 
34 Oliwa KI KI 
35 Ostróżki F F 
36 Otomino W F 
37 Popówko F F 
38 Pręgowo Góme WF F 
39 Prochowy Młyn PulvennUh1e M M 


159
>>>
I 


1 2 3 4 5 
40 Przymorze Konradshammer M M 
41 Rębiechowo W W 
42 Ribbenhammer+ M M 
43 Sand Krug+ K zag. 
44 Sitno F F 
45 Smołdzino Smolsino W W 
46 Sopot W WRz 
47 Strzyża Striess W WRz 
48 Strzyża Młyn M M 
49 Szkoty, Nowe Neuschottlandt M PM 
50 Świemirowo Sclunirow F F 
51 Tuchom Tuchomie WF WF 
52 Tuchomka 00 W 
53 Westkrug+ K K 
54 Witomino F F 
55 Wysoka W FO 
56 Zaspa F W 
57 Ząbrsko Dolne'" Ząbrcz Dolny W F 
58 Ząbrsko Górne'" Ząbrcz Górny W F 
59 Żukczyn F F 
60 Żukowo KI KI 


I 
II
 
II 
,I II 


B. Osiedla powstałe w latach 1570--1700 


III 


1 2 3 4 5 6 
1 Borowo Borowa Karczma 1662 K K 
2 Burchardztwo 1595 HS P 
3 Burowo+ 1591 F P 
4 Dahlmannsche M. + 1594 M M 
5 Dolina Radości Freudental 1595 M M 
6 Ernsttal+ 1597 M M 
7 Grzybno 1670 K P 
8 Giintershor+- 1591 M M 
9 Hak+ 1654 OR OR 
10 Holender, Maly+ 1616 Ko Ko 
11 Holender. Wielki+ 1616 Ko Ko 
12 Jaśków Młyn Jaschkermiihle 1586 M M 
13 Karlikowo Karlikau 1616 M M 
14 Krwmnewiesen+ 1616 Ko Ko 
15 Leśny Młyn Strauchmiihle 1594 M M 
16 Letnica Laventhal 1660 Ko Ko 
17 Lohmiihle+ 1604 M M 
18 Marszewo 1662 K K 
19 Nicponia 1662 K K 
20 Niedźwiednik Barenwinkel 1602 F F 
21 Oberschwabental+ 1601 M M 
22 Olivenbawn+ Parva Taberna 1594 K K 
23 Osowa Osowska Karczmy 1685 K K 
24 Polanki 1616 WRz WRz 
25 Pulvermiihle. KI.+ 1597 M zag. 
26 Rohrmiihle+ 1600 M zag. 
27 Rossgarten + 1616 Ko Ko 
28 Rynarzewo Renneberg 1647 K K 
29 Schwabental+ 1597 M M 


l' 
I'! 


r 


m 
I 


II 
I 
I 


160
>>>
1 2 3 4 5 6 
30 Srebrzysko Silberhammer 1659 M M 
31 Stawowie Hochwasser 1616 p P 
32 Waldhof+ 1616 F P 
33 Żukczynek Hamer 1686 M F 


V. WLASNOŚĆ MIEJSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 f. 


1 2 3 4 5 
1 Kolbudy Dolne"!" Kahlbude M M 
2 Lublewo Gdańskie W W 
3 Lapino F F 
4 Malentyn 00 K 
5 Mankocin F F 
6 Warcz F F 
7 Widlino F F 


B. Osiedla powstale w latach 1570-1700 


1 2 3 4 5 6 
1 Buchenkrug"!" 1676 K K 
2 Lapiński Młyn+ 1606 M M 


POWIAT MIRACHOWSKI 


I. WLASNOŚĆ KRÓLEWSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 f. 


1 2 3 4 5 
1 Barłomino Barłomin al. Buchholc WF WF 
2 Barlomski Mlyn + M M 
3 Bącz Bądz, Bądcze 00 F 
4 Borowiec Borowski Młyn M M 
5 Garcz W W 
6 Głusino 00 F 
7 Gołczewo W W 
8 Gowidlino W W 
9 Jamno W W 
10 Kamienica Król. WF W 
11 Kamienicki Młyn M W 
12 Linia W WF 
13 Lapalice W WF 
14 Lyśniewo W W 
Sierakowickie 


II 
t: 
'I 


161 


.J....
>>>
\ I 


1 2 3 4 5 
15 Miechucino W W 
16 Miłoszewo W WF 
17 Mirachowo Za Za 
18 Mlyńsko 00 P 
19 Nakla W W 
20 Parchowo WF WF 
21 Parchowski Młyn P. M. al. Wąsiernica M M 
22 Sianowo Swianowo FO W 
23 Smażyno W F 
24 Staniszewo Stawiszewo W W 
25 Strysza Buda Mierachowski Młyn M M 
26 Strzepcz W F 
27 Sylczno Sielczno, Siliczna W W 
28 Śłuza M P 
29 Tłuczewo W F 
30 Trzebuń W W 
31 Tuszkowy W W 
32 Załakowo W W 
33 Żakowo W WF 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


I 
,II 


1 2 3 4 5 6 
1 Barlomska Huta 1647 HS P 
2 Biguszewo Bigos 1664 P P 
3 Bór Huta Miechucińska 1711 HS P 
4 Bukowo Smolnik 1664 PS P 
5 Cieszonko 1598 P P 
6 Dywan Welin 1576 P P 
7 Głodowo 1664 P P 
8 Hejtuz Hytus 1701 HS P 
9 Huta, Nowa Huta Mierachowska 1664 HS P 
10 Huta, Stara Huta Miłoszewska 1664 HS P 
11 Jabłuszek, Duży 1664 P P 
12 Jamnowski Młyn Młyn Jamiński 1658 M M 
13 Kłodno 1664 P F 
14 Kokwino 1711 HS P 
15 Kowale 1711 P P 
16 Lemany Leman za jeziorem 1664 P P 
17 Łączki Huta nad Ląkami 1711 HS P 
18 Mojusz 1664 HS P 
19 Mojuszewska Huta 1664 HS P 
20 Nowy Dwór 1686 P F 
21 Paczewo 1664 HS P 
22 Pelk 1660 M M 
23 Pomieczyno 1664 HS P 
24 Pomieczyńska Huta 1664 HS P 
25 Potęgowo 1686 P P 
26 Sianowska Huta Huta Swianowska 1664 HS P 
27 Skrzeszewo 1664 F F 
28 Skwierawy 1664 P P 
29 Smołniki 1664 PS P 
30 Sucha 1702 P F 
31 Sumin Suminy 1664 P F 


I 
I 
II I ' 
'III 
II1I 


I 
'1111 
I 
, 
- 


162 


......
>>>
.............-- 


l 2 3 4 5 6 
32 Szopa Huta Szopska 1686 HS P 
33 Trawice 1660 p P 
34 Turzonka Turzanka 1664 p P 
35 Zdroje 1598 p P 


II. WLASNOŚĆ SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 f. 


l 2 3 4 5 
l Amalka M M 
2 Będargowo WDS F 
3 Borucino F WDS 
4 Borucki Młyn + M M 
5 Borzestowo WDS WDS 
6 Brodnica Góma F F 
1 Chośnica Chosznica WDS WDS 
g Cieszenie F F 
9 Częstkowo WDS WDS 
10 Dargolewo F F 
11 Donimierz, Maly F F 
12 Donimierz, Wielki WDS WDS 
13 Grabowo Parchowskie F F 
14 Grzebieniec p p 
15 Kamienica Szlachecka f'O FO 
16 Kętrzyno WDS WDS 
11 Kistowo F WDS 
18 Kożyczkowo Koziczkowo WDS WDS 
19 Lewino WDS WDS 
20 Lączyno W F 
21 Lączyński Młyn Lądczynica M M 
22 Lebno WDS WDS 
23 Milwino WDS WDS 
24 Młyn Gómy M M 
25 Mlyńskie+ M M 
26 Mściszewice WDSo WDS 
21 Niepoczołowice WDS WDS 
28 Niesiołowice F WDS 
29 Okalice FO F 
30 Palubice WDS WDS 
31 Pobłocie WDS WDS 
32 Podjazy WDS WDS 
33 Przewóz F F 
34 Puzdrowo WDS WDS 
35 Sierakowice FO F 
36 Stężyca Szlachecka W F 
31 Strzebielino WDS WDS 
38 Sulęczyno W WF 
39 Tępcz WDSo WDS 
40 Tuchlino WDS WDS 
41 W ęsiory WDS WDS 
42 W yszecino WDS WDS 
43 Zakrzewo WDS WDS 


163 


.......
>>>
1 2 3 4 5 
44 Zdunowice F F D 
45 Zgorzałe F F 
46 Żukowski Młynek+ M M 
47 Żukówko WF WDS o 
48 Żuromino WDS WDS 



 
I 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


III 
, I 
I 


1 2 3 4 5 6 
1 Bawernica Bavindoń 1711 p P 
2 Borek 1701 p P 
3 Borek Kamienny 1682 p F 
4 Borek Sulęcki 1662 P P 
5 Borzestowska Huta 1686 HS P 
6 Brodnica Dolna 1662 F F 
7 Bródki Lebienko 1701 p F 
8 Bukowa Góra 1662 p P 
9 Czysta Woda 1662 HS P 
10 Klukowa Huta 1662 HS P 
11 Kujaty Huta Tuchlińska II 1711 HS P 
12 Lewinko 1686 HS P 
13 Lączyńska Huta Huta Lądczyńska 1686 HS P 
14 Lebieńska Huta 1662 HS P 
15 Losienice 1711 HS P 
16 Milwińska Huta 1686 HS P 
17 Mlyn Dolny 1648 M M 
18 Młyn, Stary+ 1682 M M 
19 Mrozy 1711 HS P 
20 Nowa Wieś Kartuska 1662 HS W 
21 Osenkop+ 1711 p P 
22 Patoki 1686 HS P 
23 Pażl\Ce 1648 HS F 
24 Przyrowie 1662 HS P 
25 Rosochy 1682 M F 
26 Rzeka 1711 P P 
27 Sierakowska Huta 1686 HS P 
28 Stężycka Huta 1662 HS P 
29 Szklana Borostowska Huta II 1711 HS P 
30 Szklana Huta Brodnicka Huta 1662 HS P 
31 Sznurki (Nowa Wieś) 1662 HS P 
32 Szopy Szopy Osiecka 1701 P P 
33 Tuchłinek Huta Tuchlińska 1711 HS P 
34 Zdunowice, Małe 1682 P P 


I 
.11 
IIII 


II 
II 
I 
 ! 


III. WLASNOŚĆ KOŚCIELNA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 3 4 5 
1 Chmielno W WF 
2 Chmielonko M M 
3 Prokowo W W 


164 


.......
>>>
............ 


1 2 3 4 5 
4 Reskowo W WF 
5 Ręboszewo W WF 
6 Zawory W WF 
7 Zęblewo W W 
8 Zęblewski Mlyn M M 


B. Osiedla powstale w latach 1570-1700 


1 2 3 4 5 6 
1 Kosy Zarakowo, Kosy 1611 HS P 
2 Lampa Huta Chmieleńska 1641 HS P 
3 Lipowiec 1611 HS F 
4 Smętowo Chmieleńskie 1641 HS F 


POWIAT NOWSKI 


I. WLASNOŚĆ KRÓLEWSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 f. 


1 2 3 4 5 
1 Barlożno W W 
2 Bzowo W WF 
3 Gąsiorki W W 
4 Grabowo Bobowskie W W 
5 Kierwald M F 
6 Kończyce F F 
7 Lalkowy W W 
8 Lipia Góra M F 
9 Lipinki Lipienki 00 W 
10 Lubień Wielki 00 W 
11 Mątawy W W 
12 Mirotki WF WF 
13 Morgi Unterberg 00 W 
14 Nowe-Zamek+ Za Za 
15 Osiek Za Za 
16 Piła M M 
17 Rybaki+ WR WR 
18 Skórcz W W 
19 Wielbrandowo W W 
20 Zajączkowo Wielkie WF WF 


B. Osiedla powstale w latach 1570-1700 


1 2 3 4 5 6 
1 Borowy Mlyn 1635 M M 
2 Dragacz Tragoscz 1592 W W 


165
>>>
"""" 


. 1 2 3 4 5 6 
3 Glodowo 1664 P P 
4 Jaszczerz 1662 PS P 
5 Kasparus 1664 PS P 
6 Kotówka 1662 PS P 
7 Kuźnica Hamer 1662 M P 
8 Lubień Mały 1590 W W 
9 Osiek Komorowo, Osiek 1588 W W 
10 Skorzenno Kozi Piec 1664 PS P 
11 Skrzynia 1664 K K 
12 Stara Huta Wielki Piec 1662 PS P 
13 Średnia Huta Mały Piec 1664 PS P 
14 Tryl Trel 1662 W W 
15 Zabijak 1702 P P 
16 Zajączkowo Male 1648 W W 
17 Zdrojewo Zdroje 1662 M M 


II. WŁASNOŚĆ SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


II 

 I 


l 2 3 4 5 
1 Bąkowo F F 
2 Bąkowski Mlyn M M 
3 Bochlin Szlachecki WF F 
4 Buśnia F WF 
5 Czerwińsk F F 
6 Dąbrówka W F 
7 Frąca WF WF 
8 Jama Kościelna WF WF 
9 Jama Leśna W W 
10 Jama Stara WF FO 
11 Jaźwiska W W 
12 Kamionka WF WF 
13 Kopytkowo WF F 
14 Kownatka M M 
15 Kozielec FD F 
16 Krzewiny F F 
17 Kulmaga Świerkucin Mały ., "- " F F 
18 Luchowo Świerkucin Wielki F F 
19 Meisterwalde+ Misterwaldt WF WF 
20 Milewko WF WF 
21 Milewo F F 
22 Młyn, Maly+ . M M 
23 Mlyn, Stary+ M M 
24 Murowana Karczma + K K 
25 Opalenie WF F 
26 Ostrowite F F 
27 Plochocin WF F 
28 Plochocinek 00 W 
29 Półwieś Halbdoń W W 
30 Rulewo W F 
31 Rychława WF F 


166 


- 


.....
>>>
l 2 3 4 5 
32 Rynkówka WF F 
33 Smarzewo W F 
34 Smętowo Graniczne WF F 
35 Smętówko F F 
36 Udzierz F F 
37 Włosienica F F 
38 Zawada F F 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


. l 2 3 4 5 6 
l Bobrowiec 1648 F F 
2 Labędki 1702 p P 
3 Młyn, Murowany+ 1702 M M 
4 Potłowo+ Potułowo 1702 K K 
5 Słuchacz 1682 M M 
6 Wiosło, Duże 1662 OR OR 
7 Wioslo. Małe Nowa Wieś 1686 OR OR 


III. WLASNOŚĆ KOŚCIELNA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


l 2 3 4 5 
1 Komorsk Mały 00 W 
2 Komorsk Wielki WF WF 
3 Pieniążkowo WF WF 
4 Warlubie W W 


IV. WLASNOŚĆ MIEJSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


EE 2 
l Bochlin Miejski 


I Zapust 3 


4 
00 


I F 51 


,j 


167
>>>
...... 


POWIAT PUCKI 


I. WLASNOŚĆ KRÓLEWSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


l 2 3 4 5 
l Brudzewo W W 
2 Brzyno W WF 
3 Celbowo W FO 
4 Chłapowo W W 
5 Ciechocino W W 
6 Czarny Mlyn+ Młyn Czarnowski M M 
7 Głazica Glashuta 00 W 
8 Gniewowo W W 
9 GnieŻdżewo Gniezdowo W W 
10 Góra W FO 
11 Grabowina p p 
12 Jastarnia Pucka WR WR 
13 Karwia WR WR 
14 Kuźnica Kusfeldt K K 
15 Lebcz WF WF 
16 Mieroszyno W WF 
17 Młynki M M 
18 Mrzezino Brzezno FO WF 
19 Mrzeziński Młyn + Młyn Brzeziński M M 
20 Okuniewo Huta al. Okuniewo 00 F 
21 Ostrowo W W 
22 Pieleszewo F F 
23 Połchowo W W 
24 Połczyno W WF 
25 Prusewo W WF 
26 Prynka Prynka al. Gorczyczny Mlyn M M 
27 Przetoczyno 00 W 
28 Puck-Zamek+ Za Za 
29 Pucka Wieś+ WF zag. 
30 Pucki Młyn+ M M 
31 Reda W W 
32 Rekowo WF WF 
33 Robacznica M M 
34 Strzelno W W 
35 Swarzewo W W 
36 Tupadly W W 
37 Warszkowo 00 W 
38 Warszkowo-Młyn Młyn Warzkowski M M 
39 Wielka Wieś (obecnie Wladyslawowo) W W 
40 Wyspowo 00 F 
41 Zagórze W W 
42 Zamostne Kniewo za Mostem W F'I 


168 


- 


--
>>>
B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


l 2 3 4 5 6 
l Bieszkówko Chałupa pod Okuniewem 1627 PS P 
2 Bułkowskie+ 1659 PS P 
3 ChaJupy Budziszewo 1664 OR OR 
4 Cierznia Czernia 1627 K K 
5 Czarna Dąbrowa 1664 PS P 
6 Delbruga + 1664 OH P 
7 Grabowiec 1654 W W 
8 Jazowe+ 1664 OR OR 
9 Karwieńskie Bloto 1599 W W 
10 Kniewo Kniewskie Błoto 1599 W W 
II Krystkowo Smolnik przy Cierzni 1627 PS P 
12 Muza 1651 L P 
13 Piaśnica, MaJa 1618 L P 
14 Piaśnica, Wielka 1618 L P 
15 Piła, Stara 1627 M P 
16 Pustki Karwieński Dwór 1580 F F 
17 Sosnowa Góra Chałupa przy Przetoczynie 1664 P P 
I 18 Szmelta Szmelta Zagórska 1627 IM M 


II. WŁASNOŚĆ KRÓLEWSKO-SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 
OJ 2 
[!] Lężyce 


3 


4 
WF 


WF 5 1 


III. WŁASNOŚĆ SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


l 2 3 4 5 
l Beka z Buden K K 
2 Bieszkowice Zbieszkowice F F 
3 Blądzikowo zzZ W W 
4 Bolszewo WF WF 
5 Bolszewski Młyn + M M 
6 Czymanowo M F 
7 Dąbrówka F F 
8 Glinki+ F F 
9 Goszczyno W W 
10 Gościcino W W 
II Gowino MaJe F F 
12 Gowino Wielkie WDS WDS 
13 Jeldzino W W 
14 Kębłowo Kamlewo, Kamblowo W WF 
15 Kębłowski Młyn+ M M 
16 Kłanino WDSo WDS 
17 Kłaniński Młyn+ M M 
18 Kołkowo WF pl 


169
>>>
, 1 . 2 3 4 5 
19 Krokowa Fu 
 
20 Lisewo F F 
21 Lisewski Młyn + M M 
22 Lubocino WF WF 
23 Lętowice WDS F 
24 Lyśniewo FD F 
25 Minkowice WDSo W 
26 Nanice W W 
27 Opalino WF F 
28 Orle W W 
29 Osłonino z , u : W WF 
30 Parszczyce WF F 
31 Parszkowo WF WF 
32 Parszkowski Młyn+ M M 
33 Pętkowice F F 
34 Poczernino WDS F 
35 Połchówko WDS F 
36 Radoszewo WDS WDS 
37 Robakowo WDS F 
38 Rybno WDS WDS 
39 Rzucewó F F 
40 Slawutowo WF W 
41 Slawutówko WF F 
42 Sopieszyno WDS F 
43 Strzebielinko F F 
44 Sulicice WF WF 
45 Śmiechowo W W 
46 Śmiechowski Młyn+ M M 
47 Tyłowo Lubocino Małe F O WF 
48 Ustarbowo F F 
49 Ustarbowski Młyn+ M M 
50 Wysoka+ F F 
51 Zbychowo W W 
52 Zelewo F F 
53 Żelistrzewo W W 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


. 1 2 3 4 5 6 
1 Borowo Na Boru 1711 K K 
2 Dąbrówkowski Młyn+ 1682 M M 
3 Gołmejda+ 1686 p P 
4 Gościciński Młyn+ 1711 M M 
5 Kąpino Dolne Huta Wejherowska 1711 HS P 
6 Kopacz+ 1686 p P 
7 Kozlowskie+ Kozieł 1686 p P 
8 Kruszwica 1711 OR OR 
9 Landrajtemia + 1701 K K 
10 Lesakowski+ 1686 p P 
11 Maciuszka+ 1686 p P 
12 Nowe Karczmy 1686 K K 
13 Nowy Dwór Wejher. 1662 p P 
14 Piesakowski+ Piesak 1686 P P 
15 Pikronowski+ Pykron 1686 P P 


170
>>>
r 


l 


0] 16 1 2 

 Połchowski Mlyn+ 


3 


4 
1648 


IM 51 M 61 


IV. WŁASNOŚĆ KOŚCIELNA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


.' 


l 2 3 4 5 
l Cetniewo 00 F 
2 Darzlubie W W 
3 Dębogórze W WF 
4 Domatowo W W 
5 Gdynia W W 
6 Grabówek 00 K 
1 Karlikowo W W 
8 Kartoszyno W W 
9 Kosakowo W W 
10 Leśniewo Villa Nowa Mechowo aL L. W F 
11 Lubkowo W W 
12 Luzino W WF 
13 Luzino-Młyn M M 
14 Mechelinki WR WR 
15 Mechowo W W 
16 Mechowski Młyn+ M M 
11 Mosty F F 
18 Nadołe W W 
19 Obłuże W WF 
20 Odargowo W W 
21 Oksywie W WF 
22 Oksywski Młyn+ M zag. 
23 Pierwoszyno W W 
24 Pogórze W W 
25 Rumia WF WF 
26 Sapała M M 
21 Slawoszyno W W 
28 Smolno W W 
29 Sobieńczyce W W 
30 Starzyno W W 
31 Starzyński Dwór F F 
32 Świecino WF FD 
33 Warzewo'" F F 
34 Werblinia Werblino W W 
35 Żarnowiec KI Kł 


B. Osiedla powstale w latach 1570-1700 


l 2 3 4 5 6 
l Cieśla -ł- 1686 M M 
2 Nowy Dwór+ 1662 F F 
3 Oksywskie Piaski+ Piasek 1686 OR OR 
4 Rewa 1589 WR WR 
5 Robakowski Młyn+ Robaczek 1101 M M 
6 Żarnowiecki Młyn+ 1682 M M 


171
>>>
POWIAT ŚWIECKI 


I. WLASNOŚĆ KRÓLEWSKA 


/ 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


I 
, 
II 


l 2 3 4 5 
l Błądzim W W 
2 Bratwin Pratfin W W 
3 Brzeziny 00 W 
4 Drzycim W W 
5 Dworzysko Dwór Poledziński F WF 
6 Gacki W W 
7 Grodecki Młyn+ M M 
8 Gródek F F 
9 Hamer Ruda Suchomska M F 
10 Jasiniecki Młyn+ Serwetka, Chocholek M M 
11 Jasiniec Nowy Za Za 
12 Klonowo W WF 
13 Kręgiel+ Lipkosz M M 
14 Lnianek 00 F 
15 Lniano W W 
16 Luszkowo W FO 
17 Lążek W W 
18 Miedzno W W 
19 Morsk W F 
20 Mukrz 00 OR 
21 Osie W W 
22 Osówek Ossowko 00 W 
23 Ostrów Świecki Kępa Zamkowa, Ostrów WR WR 
24 Przechowo WF WF 
25 Przechowski Młyn + M M 
26 przysiersk W WF 
27 Różanna W f'O 
28 Rudzianek F F 
29 Sartawice Dolne+ Piaski W W 
30 Serock W WF 
31 Sierosław W W 
32 Sierosławek 00 F 
33 Stwolno Połskie Stwolno Wielkie W W 
34 Stwolno Wielkie Stwołenko, Stwolno Niem. F W 
35 Sulnowo W FO 
36 Suponin Soponin W W 
37 Suponinek Soponinek 00 F 
38 Śliwice W W 
39 Śliwiczki 00 W 
40 Świecie-Zamek+ Za Za 
41 Tleń M M 
42 W ętfie W W 
43 Wiąg W W 
44 Wierzchy 00 F 
45 Zamrzenica M M 
46 Żur Ruda Spławie M M 
47 Żurowo Parliński Młyn M M 


172
>>>
........- 


I 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


l 2 3 4 5 6 
l Biała 1662 OR OR 
2 Brody 1662 OR OR 
3 Chrystkowska Kępa Krostkowska Kępa 1664 W W 
4 Dziewięć Włók 1662 W W 
5 Grzybek 1664 M P 
6 Jasiniec Stary 1662 W W 
7 Kasperek+ 1664 PS zag. 
8 Klocek 1662 PS P 
9 Krąg 1662 OR OR 
10 Kurdywanik+ 1664 PS zag. 
11 Lniański Piec+ 1664 PS zag. 
12 Łyki Piec 1662 PS P 
13 Loboda 1662 M M 
14 Okoniny 1662 OR OR 
15 Oski Piec 1662 PS P 
16 przechówko 1592 W W 
17 Przepędowo+ 1664 F zag. 
18 Rosochatka 1662 PS P 
19 Ryszka 1662 M M 
20 Skrobał+ 1664 M zag. 
21 Szlachta 1662 PS P 
22 Śliwicki Piec+ 1664 PS zag. 
23 Woziwoda 1662 K K 
24 Zdroje Szele, G. Szela 1662 PS P 
25 Zielonka 1662 PS P 


II. WLASNOŚĆ KRÓLEWSKO-SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


Et! Poledn
 


3 


I WF 4 1 F 5 1 


III. WLASNOŚĆ SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 3 4 5 
1 Bagniewo FU F 
2 Bedlenki M M 
3 Belno Bedlno FO FO 
4 Biale W WF 
5 Biechowo F" F 
6 Biechówko WF F" 
7 Bramka F F 
8 Branica W F 
9 Brzemiona F F 
10 Brzeino WF WF 
11 Brzęczek+ Swinolesie F F 


173 


,I
>>>
l 2 3 4 5 
12 Buczek FU W 
13 Budyń W F 
14 Bukowiec WF F 
15 Chrystkowo Krostkowo FO W 
16 Cieleszyn W W 
17 Cieleszynek WF F 
18 Czapelki WF W 
19 Czaple Wielkie WF WF 
20 Czersk WF W 
21 Dąbrówka W F 
22 Dólsk W W 
23 Drozdowo WF WF 
24 Dziki+ Zdzikowy W zag. 
25 Goluszyce WF WF 
26 Grupa F F 
27 Jarzębieniec Pniewienko F F 
28 Jastrzębie W F 
29 Jaszcz F F 
30 Kawęcin Kawieczyn WF F 
31 Konopat Polski WF WF 
32 Korytowo W FO 
33 Kosowo FO WF 
34 Kozłowo FO W 
35 Krąpiewice WF W 
36 Krupocin WF WDS 
37 Laskowice WF F 
38 Lińsk W W 
39 Lipienki F O F 
40 Lipna Lipno Wielkie WF F 
41 Lubania F F 
42 Lubocheń FO F 
43 Lubodzież WF F 
44 Luszkówko WF F 
45 Laszewo WF FO 
46 Ląkie Małe Ląkie Niemieckie W W 
47 Lęgnowo F P 
48 Lowinek WF F 
49 Lowiń WF WF 
50 Małociechowo WF F 
51 Marzy Stare WF W 
52 Michale W W 
53 Mszano F F 
54 Niewieścin WF FO 
55 Oko niny Nadjeziome 00 OR 
56 Osiowo WF W 
57 Ostrowi te F F 
58 Parlin WF F 
59 Piskarki FO FO 
60 Plewno Pniewno F F 
61 Pruszcz WF WF 
62 Rówienica F F 
63 Sartowice Góme f'O F 
64 Siemkowo W F 
65 Skarszewo W W 
66 Splawie FO F 
67 Stążki WF FO 


174 


--
>>>
, 1 , 2 3 4 5 
68 Szewno F W 
69 Święte Małe FO W 
70 Święte Wielkie W W 
71 Taszewo WF FO 
72 Toporno WF F 
73 Trzebciny F F 
74 Wałdowo WF F 
75 Wery WF F 
76 Więckowo FO F 
77 Więckówko F F 
78 Wyrwa M M 
79 Zalesie Szlacheckie WF F 
80 Zawada 00 F 
81 Zbrachlin WF F 
82 Zębowo WF F 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


, 1 , 2 3 4 5 6 
1 Borowy Młyn 1662 M M 
2 Dzikowo Dziki Nowe 1662 K K 
3 Fletnowo 1676 W W 
4 Gawroniec 1662 F F 
5 Grupa Dolna 1621 W W 
6 Grupa Górna 1603 W W 
7 Huta 1662 M P 
8 Konopat Wielki Konopat Niemiecki 1662 WF WF 
9 Marzy Nowe 1662 W W 
10 Mniszek 1662 W W 
11 Pila Młyn 1662 M M 
12 Taszewko 1662 L P 
13 Topolinek 1697 W W 
14 Tuszyny 1662 F F 


IV. WLASNOŚĆ KOŚCIELNA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


, l 2 3 4 5 
l Grabowo F F 
2 Grabówko M F 
3 Gruczno WF WF 
4 Jeżewo WF WF 
5 Kozielec F F 
6 Lipienica 00 F 
7 Lubiewo W W 
8 Ląkie Polskie% WF F 
9 Niedźwiedź 00 W 
10 Rudki W W 
11 Sucha WF WF 
12 Suski Młyn+ M M 


175 


I 

 I
>>>
............ 


l 2 3 4 5 
13 Swiekatowo WF WF 
14 Zalesie Królewskie W W 


V. WLASNOŚĆ MIEJSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


[I Nowe 
obra 
2 Sulnówko 


3 



 41 
 51 


POWIAT TCZEWSKI 


I. WLASNOŚĆ KRÓLEWSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


l 2 3 4 5 
l Barkoczyn, Stary F W 
2 Bielsk 00 F 
3 Bobowo W WF 
4 Borzechowo WF pO . 
5 Boże Pole Królewskie W W 
6 Brody F F 
7 Bursztych 00 WZ 
8 Bytonia 00 W f- 
9 Ciepłe Wannhof F F 
10 Czarnocin F F 
11 Czarnylas W WF 
12 Dalwin W WF 
13 Dąbrówka (starogardzkie) W W 
14 Dąbrówka Tczewska W W 
15 Demlin W W 
16 Drzewina Swinia Buda P W 
17 Dziemiany pO F 
18 Garc Wielki W W 
19 Gniew-Zamek+ Za Za 
20 Gniewskie Młyny+ M M 
21 Gniewskie Pole 00 W 
22 Gniszewo W F 
23 Gorzędziej W W 
24 Gostomko W W 
25 Gręblin W W 
26 Gronowo Polskie F F 
27 Grzybowo 00 F 
28 Grzybowski Młyn 00 M 
29 Iwiczno F W 
30 Jabłowo W WF 


176
>>>
1 2 3 4 5 
31 Jeleń W W 
32 Kaliska Kościerskie Bucholtz, Kaliska 00 W 
33 Kalisz W W 
34 Kamierowo FO F 
35 Kiszewa Nowa 00 W 
36 Kiszewa Stara W W 
37 Klępiny W W 
38 Kokoszkowy WF FD 
39 Korne W W 
40 Kościerski Młyn + M M 
41 Kościerzyna Dwór+ Za Za 
42 Kursztyn W W 
43 Lignowy Szlacheckie W W 
44 Linowiec W F 
45 Lipinki Szlacheckie F F 
46 Lipusz W WF 
47 Lubichowo W WF 
48 Lubiszewo Tczewskie W W 
49 Lubiana W W 
50 Maliki Górne FO F 
51 Mierzeszyn Meisterwaldt W W 
52 Międzyłęż F F 
53 Mirowo Duże W F 
54 Młyn-Skorzewo M M 
55 Młynik M M 
56 Nowa Wieś Kościerska F F 
57 Nowa Wieś Rzeczna W FO 
58 Nygut W FO 
59 Osowo Leśne W W 
60 Pączewo W W 
61 Piaseczno W W 
62 Pinczyn W WF 
63 Polaszki Nowe 00 W 
64 Polaszki Stare WF WF 
65 Postoiowo Lindenaw W F 
66 Pszczółki Hogenstein W W 
67 Pustki Pusta Karczma 00 K 
68 Raduń W W 
69 Rajkowski Młyn M M 
70 Rajkowy W W 
71 Rakowiec W W 
72 Rokitki W WF 
73 Rościszewko F F 
74 R6żyny Rozenberk W W 
75 Rudno W W 
76 Rukosin W W 
77 Rywald W W 
78 Semlin W FD 
79 Skarszewy Młyn + M M 
80 Skarszewy Zamek+ Za Za 
81 Skorzewo W WF 
82 Słońca Mała pl F 
83 Sobowidz Za Za 
84 Starogard Dwór+ Za Za 
85 Stężyca Królewska W W 
86 Szadówko Szadwinkiel 00 W 


177
>>>
....... 


1 2 3 4 5 
87 Szczodrowo W W 
88 Szczodrowski Młyn M M 
89 Szprudowo W W 
90 Szydlice F F 
91 Szymbark 00 W 
92 Tczew-Zamek+ Za Za 
93 Tczewski Mlyn+ M M 
94 Trąbki Wielkie W WF 
95 Trzepowo W W 
96 Tymawa W W 
97 Wda F F 
98 W decki Młyn M M 
99 Wdzydze (Kiszewskie) 00 WR 
100 Walichnowy Wielkie W W 
101 Woj tal K K 
102 Wolental W W 
103 Wysoka W W 
104 Zajączkowo F F 
105 Zamek Kiszewski Za Za 
106" Zawada M M 
107 Zblewo W W 
108 Zelgoszcz W W 
109 Zielona Góra 00 F 
110 Złe Mięso K K 
111 Żabno W 00 


.' 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


1 2 3 4 5 6 
1 Babie Doły Babie 1624 PS P 
2 Barkoczyn Nowy 1650 W W 
3 Bartel Wielki Bartlewo 1624 PS P 
4 Bartoszylas 1621 W W 
5 Bielawy 1597 WZ WZ 
6 Borowina Barhutta 1628 HS P 
7 Bukowiec Wielki 1624 F F 
8 Buronowa Kępa+ 1662 Ko Ko 
9 Chylowa Huta Chylowo 1628 HS P 
10 Cieciorka 1624 PS K 
11 Cierzpice 1662 F F 
12 Cięgardlo 1624 PS P 
13 Czarlina 1619 P P 
14 Czarna Huta 1685 HS P 
15 Czarne 1711 PS P 
16 Czarnocińskie Piece 1662 PS P 
17 Częstocin Niemiecki Osenkop 1628 HS P 
18 Czubek 1711 M M 
19 Czysta Woda 1682 K K 
20 Długie Smolnik Grochowski 1662 OR OR 
21 Dubryk 1624 M M 
22 Dybowo 1624 F zag. 
23 Egiertowo Hegerth 1628 HS P 
24 Fingerowa Huta Skorzewino 1711 HS P 
25 Gołuń 1686 OR OR 


178 


--
>>>
.........- 


. 
. 


1 2 3 4 5 6 
26 Gromadzin Czasz Huta 1628 HS P 
27 Gronowo Male Las Gronowski 1686 Ko Ko 
28 Gronowo Wielkie Gronowskie Pole 1624 W W 
29 Gurcz Gutts 1614 W W 
30 Janowo Jansdoń 1682 W W 
31 Jarzębina Szultweza, Szylweys 1624 Ko Ko 
32 Juszki Uszki 1664 PS P 
33 Kaliska Kaliska al. Piece 1711 PS P 
34 Kamela Kamiella 1628 HS P 
35 Kamierowskie Piece 1662 PS P 
36 Kaplica KapelIowa Huta 1628 HS P 
37 Kierzkowo Strokuta 1628 HS P 
38 Klaniny Tleniny 1664 PS P 
39 Kloc 1664 P P 
40 Konarzyny Osowo 1624 PS W 
41 Kodo 1600 Ko Ko 
42 Kozłowiec 1664 OR OR 
43 Krarnrowo Kramrów Dwór 1682 Ko Ko 
44 Kranek Krank 1624 P P 
45 Krzeszna Mała Nadolna Karczma, Kruzina 1616 HS K 
46 Kuchnia 1662 Ko Ko 
47 Lignowy Nowe 1607 W W 
48 Lipinki Królewskie 1701 K K 
49 Liszki Foxwinkel 1664 W W 
50 Lizaki Grzybowski Piec 1664 PS P 
51 Loryniec Lorenc 1642 K K 
52 Lubiki 1711 PS P 
53 Ląki Ląkie 1628 HS P 
54 Mermet 1662 PS P 
55 Międzyłęż Nowy 1644 W W 
56 Międzyłęż Stary 1644 W W 
57 Młyńsk 1640 M M 
58 Nierybno 1662 P P 
59 Nowa Wieś Przywidzka Nowa Wieś al. Czarna 1628 PS W 
60 Ocypel 1664 PS P 
61 Okole 1711 P P 
62 Olpuch 1624 PS P 
63 Osieczna 1664 PS P 
64 Owśnice 1621 P P 
65 Pastwa Wielka Pastwa 1682 W W 
66 Pazda 1686 K K 
67 Piece lwicki Piec 1686 PS P 
68 Piekło Dolne 1628 HS P 
69 Piekło Góme 1628 HS P 
70 Pinczynek P. al. Kłutnik 1662 P P 
71 Płęsy 1625 P P 
72 Płociczno Teszarstwo 1701 P P 
73 Pólko, Male 1606 W W 
74 Roztoka Dypendal 1628 HS P 
75 Ruda 1624 M M 
76 Rybaki Fiszerowa Huta 1650 HS W 
77 Rybaki Głodowo 1664 OR OR 
78 Skarszewy Wójtostwo+ 1664 F F 
79 Skrzynki+ 1664 P P 
80 Star kowa Huta 1628 HS P 


", 
, 


179
>>>
l 2 3 4 5 6 
81 Studzienice 1624 PS P 
82 Struga U Górskiej Strugi 1624 PS P 
83 Sucha Huta 1628 HS P 
84 Szenajda Sz. al. Sluczyno 1678 W W 
85 Szyszkowie Połom 1686 K K 
86 Ścibórz 1630 P P 
87 Walichnowy Małe 1640 W W 
88 Wieck 1625 P P 
89 Wieprznica Biebrznica 1629 K P 
90 Wieprznicki Młyn+ Młyn Biebrznicki 1618 M M 
91 Wygonin 1624 PS P 
92 Wyrówno 1664 P P 
93 Zabrody 1686 OR OR 
94 Zinme Zdroje 1652 K P 
95 Żohlo 1599 K K 


II. WLASNOŚĆ SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


l 2 3 4 5 
l Bałdowo WF F 
2 Barchnowy Dąbrówka Polska WDS F 
3 Bączek Orzechowo F F 
4 Będomin 00 F 
5 Białachowo F F 
6 Bietowo WDS WDS 
7 Boroszewko F F 
8 Boroszewo WF F 
9 Bożepołe Szlach. FO F 
10 Bukowiec Stary WF F 
11 Chrztowo Krtowo F W 
12 Chwarzenko Chwarzczenko F F 
13 Chwarzno WF F 
14 Ciecholewy WF F 
15 Czarlin WF F 
16 Częstkowo WDS WDS 
17 Czyżykowo WF F 
18 Damaszka W F 
19 Elganowo WF F 
20 Garczyn W W 
21 Gołębiewko WF F 
22 Gołębiewo WF F 
23 Gołębiewo Średnie WF F 
24 Gostomie WDS WDS 
25 Goszyn F F 
26 Góra WF F 
27 Graniczny Mlyn M M 
28 Horniki Dolne Hornikowy 00 P 
29 Downica WF FO 
30 Janiszewo"'''' W W 
31 Kaczki Trąbki Małe WDS WDS 
32 Kleszczewo W F 


180 


.........
>>>
1 2 3 4 S 
33 Klińcz Maly W FO 
34 Klińcz Wielki WF F 
35 Klonowo Dolne F W 
36 Klonówka zz WF F 
37 Klobuczewo WDS F 
38 Knibawa F F 
39 Kobierzyn W F 
40 Kocborowo F F 
41 Kolincz K. al. Dernhuben WDS F 
42 Kolnik zZZ W W 
43 Krl\g WF F 
44 Kręski Mlyn M M 
45 Liniewko FO F 
46 Liniewko Kościerskie F F 
47 Liniewo WF WF 
48 Lipy Blumfeld 00 F 
49 Lubań F WDS 
50 Lubieszyn W FO 
51 Lubieszyński Mlyn+ M M 
52 Laguszewo WF F 
53 Lukocin W F 
54 Maliki Dolne F F 
SS MaIżewko WF F 
56 MaIżewo WF F 
57 Milowo Szynbuk, Dietrichswald 00 p 
58 Miradowo Nieradowo WF F 
59 Niedamowo WF F 
60 Obozin O. al. Thomaswalde WF F 
61 Orle F F 
62 Owidz F F 
63 Palubin F F 
64 Pawiowo F F 
65 Pierszczewo WDS WDS 
66 Piesienica F F 
67 Płachty WDS WDS 
68 Podłeś Maly Polesie Male WF F 
69 Podłeś Wielki Polesie Wielkie W F 
70 Pomlewo F W 
71 Przywidz Mariensee F F 
72 Puc 00 F 
73 Radziejewo R. al. Rautenberg WF F 
74 Rąty WF WF 
75 Rekownica pl F 
76 Rokocin WF F 
77 Rokocki Mlyn M M 
78 Rościszewo FO F 
79 Równe F W 
80 Sarnowy WDS WDS 
81 Sikorzyno pl WDS 
82 Smoll\g F F 
83 Sobącz WDS WDS 
84 Stanislawie WF F 
85 Stawiska WDS WDS 
86 Suchostrzygi Lawenaw W WF 
87 Sucumin WDS F 
88 Sumin WF F 


181
>>>
l 2 3 4 5 
89 Swarożyn WF F 
90 Szczerbięcin WF F 
91 Szklana Góra Głasberg 00 p 
92 Szpęgawsk WF F 
93 Sztekłin Steklno F F 
94 Sztembark+ Stangenberg WF F 
95 Szwnleś Szlachecki S. al. Schonfłis FO p 
96 Turze Małe WF F 
97 Turze Wielkie WF F 
98 Ulkowy WF F 
99 WaćnUerek F F 
100 WaćnUerz WF F 
101 W ąglikowice WF F 
102 Wędkowy F F 
103 Wiec Nowy WDSo WDS 
104 Wiec Stary WDS WDS 
105 Zakrzewko F F 
106 Zaskoczyn WDS F 
107 Zduny Z. al. Scharfendoń W F 
108 Zwierzynek Zgierzynek M M 
109 Żabianki 00 F 
110 Żelisław Żenisławki WF F 
111 Żygowice F F 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


l 2 3 4 5 6 
l BędonUnek 1662 F F 
2 Białachówko 1662 OH P 
3 Borowa Karczma Stobbenkmg 1701 K K 
4 Bukowiec Nowy 1648 W W 
5 Dąbrówka Pucka Huta 1701 HS P 
6 Dębogóry 1701 P P 
7 Dobrogoszcz 1662 HS P 
8 Foshuta 1662 HS P 
9 Hamerberg+ 1701 P P 
10 Hopowo 1701 HS P 
11 Horniki Górne 1711 P P 
12 Jastrzębie Skarszewskie 1662 PS P 
13 Kazub 1701 K K 
14 Klonowo Górne 1662 W W 
15 Kula Młyn 1662 M M 
16 Lipa. Stara 1648 F F 
17 Lipski Młyn Piłka Lipska 1701 M M 
18 Małżewski Młyn+ 1682 M M 
19 Nowy Dworzec 1711 P P 
20 Owidzki Młyn 1648 M M 
21 Palubinek 1664 F F 
22 Piesienicki Młyn+ 1701 M M 
23 Przywidzki Mlyn+ 1662 M M 
24 Sikorska Huta Nowa 1701 HS P 
25 Sikorska Huta Stara 1662 HS P 
26 Smolniki Denowo 1701 PS P 
27 SucunUnek 1686 P P 


182 


-
>>>
l 2 
28 Turowo 
29 W ętfie 
30 Zielenin 


3 


4 5 6 
1648 F F 
1701 HS P 
1662 HS P 


Lelekowo 
Huta Klińska 


III. WLASNOŚĆ SZLACHECKO-KOŚCIELNA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


l 2 
l Borcz 
2 Sławki"" 
3 Wyczechowo"" 


3 


4 
WDS 
F 
WDSo 


5 
WF 
F 
F 


Sławkowy 


IV. WLASNOŚĆ KOŚCIELNA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


l 2 3 4 5 
l Borkowo F F 
2 Brody Polskie F F 
3 Brzeźno Wielkie W W 
4 Brzuśce W W 
5 Czaple Nowe 00 W 
6 Czaple Stare F F 
7 Czerniki Czernikowy F W 
8 DzerŻążno W W 
9 Fischbude+ OR OR 
10 Garc Maly Dorfłken F F 
11 Gętomie G. al. Mertzdor£ W W 
12 Głodowo W W 
13 Godziszewo WF WF 
14 Gogolewo W W 
15 Gołubie W W 
16 Goręczyno W W 
17 Grabowo Kościerskie"" WF WF 
18 Grabówko"" 00 W 
19 Jaroszewy W W 
20 Jezierce F P 
21 Junkrowy Jungferberg F W 
22 Kamiony"" 00 P 
23 Kiełpino Culpino W W 
24 Kleszczewo Kościerskie W W 
25 Kłobuczyno"" Burchardsdorl 00 W 
26 Kłodawa W W 
27 Kobyle W W 
28 Kowalkowy W zag. 
29 Koźmin W W 
30 Królów Las W W 
31 Królów Las Młyn Jonka,Jana M M 
32 Kulice K. al. Keilendor£ W W 
33 Malenin W W 


183
>>>
1 2 3 4 5 
34 Mieścin Mieszczyno W W 
35 Miłobądz WF WF 
36 Morzeszczyn M. al. Leipnersdoń W W 
37 Narkowy 00 F 
38 Nowa Cerkiew W W 
39 Nowy Dwór Pelpliński Neuhof F F 
40 Olsze Wolsze 00 P 
41 Olszówka M M 
42 Ostrzyce W W 
43 Pelplin KI KI 
44 Pierszczewko F F 
45 Pogódki Pogutkowy F F 
46 PoIęczyno F WF 
47 Pomyje F W 
48 Potuly 00 W 
49 Radostowo F F 
50 Rombark 00 F 
51 Ropuchy F W 
52 Rożental Rosenthal W W 
53 Rzeżęcin W W 
54 Siwialka 00 F 
55 Skowarcz Schonnewarncke W W 
56 Skrzydłowo W W 
57 Skrzydłówko Folwark Skrzydłowski M F 
58 Słońca Wielka Polska Słońca W W 
59 Somo nin o Semlin F F 
60 Stary Dwór+ Altenhof F zag. 
61 Subkowy WF WF 
62 Szatarpy W W 
63 Trl\bki Male W W 
64 Trzcińsk z Ścińsk al. Labunki WF F 
65 Waldówko Waldowo F P 
66 Wielgłowy W F 
67 Więckowy W W 
68 Wysin Wysino W W 
69 Zła Wieś F F 


B. Osiedla powstale w latach 1570-1700 


1 2 3 4 5 6 
1 Barka Reszka 1662 K K 
2 Bielawki 1615 F F 
3 Buchenau+ 1635 F F 
4 Czapieiski Młyn+ 1670 M M 
5 Częstocin Polski Osenkop 1670 HS P 
6 Deka 1662 P P 
7 Grabowska Huta 1611 HS W 
8 Jasiowa Huta Jassowo 1701 HS P 
9 Jekmuca Jegmuc 1613 HS P 
10 Kolano 1629 K K 
11 Kolańska Góra + Schneidewind 1670 P P 
12 Kolańska Huta 1673 HS P 
13 Krzeszna Stara Krusin 1670 K K 
14 Leszno 1630 OH P 


184
>>>
1 2 3 4 5 6 
15 LowiguS"F 1701 K K 
16 Malary Malarek 1599 F F 
17 Młynki Młyn Grabowski 1621 M M 
18 Piotrowo Fuspeterhutt 1641 HS P 
19 Pralnia+ Junghof 1619 F F 
20 Smolarnia + Aschbude 1619 PS P 
21 Starzęcin 1686 OH P 
22 Szpon Spon 1613 HS P 
23 Sztofrowa Huta Stoffershutt 1662 HS P 
24 Szumleś Królewski Schonfluss 1621 F F 


V. WLASNOŚĆ MIEJSKA 
A. Osiedla istniejące w 1570 r. 
1 2 3 4 5 
1 Koteże F F 
2 Pruska Karczma Szerzawa al. P. K. K K 
3 Rębielcz W W 
4 Śliwiny F F 
B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 
1 2 3 4 5 6 
1 Freda 1664 F F 
2 Kościerska Huta Miejska Huta 1684 HS P 


POWIAT TUCHOLSKI 


I. WLASNOŚĆ KRÓLEWSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 3 4 5 
1 Bladowo W W 
2 Borsk M M 
3 Bralewnica F F 
4 Broda Pandziński M., Pl\Ildzienica M M 
5 Brusy W W 
6 Bysław W W 
7 Cekcyn W WF 
8 Ciechocin W W 
9 Czersk W WF 
10 Czyczkowy W W 
11 Dąbrowa Dąbrówka FO F 
12 Gostycyn W W 
13 Górki W W 


185
>>>
1 2 3 4 5 
14 Granowo W W 
15 Jeleńcz W W 
16 Kaldowo F F 
17 Karsin W WF 
18 Kaszuba Lesczyński Mlyn M M 
19 Kiełpin W W 
20 Kosobudy WF WF 
21 Koźlinka Koszlinka WF WF 
22 Kunek+ M M 
23 Lamk M M 
24 Legbąd Legmunt K W 
25 Lendy p W 
26 Leśno W FO 
27 Lichnowy Lichtenaw W W 
28 Lubnia W W 
29 Ląg W W 
30 Męcikał K P 
31 Mędrornierz Mały W W 
32 Mędrornierz Wielki W W 
33 Miedzno K p 
34 Nadolnik M M 
35 Nowy Młyn M M 
36 Obrowo F F 
37 Okiersk . M M 
38 Ostrowite W W 
39 Piastoszyn WF WF 
40 Piła - Młyn M M 
41 Prądzonka P W 
42 Przytarcia W W 
43 Raciąski Młyn Jurek M M 
44 RaciąŻ W W 
45 Rolbik K P 
46 Rudzki Młyn Ruda M M 
47 Rytel Retel K W 
48 Silno S. al. Frankenhagen W W 
49 Sławęcin W W 
50 Stobno W W 
51 Swornegacie Swornigac WR WR 
52 Tuchola Zamek+ Za Za 
53 Wiele W W 
54 Windorp Ikendoń K P 
55 Zalesie W WF 
56 Złe Mięso K K 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


1 2 3 4 5 6 
1 Bąk Ciszowski Most 1603 K P 
2 Czernica 1603 M M 
3 Dąbrówka 1664 P P 
4 Drzewicz 1603 K P 
5 Dzięgiel Stary 1632 PS P 
6 Giełdon 1632 PS P 
7 Hamer - Młyn Hamer 1603 M M 


186 


-
>>>
1 2 3 4 5 6 
8 Karpno 1632 PS P 
9 Kłodnia 1632 K P 
10 Konigórt 1662 P P 
11 Kruszyn 1659 P P 
12 Krzywogoniec 1632 PS P 
13 Kurcze 1632 PS P 
14 Laska 1632 P P 
15 Lipa 1660 OR OR 
16 Losiny 1611 PS P 
17 Modrzejewo Gościniec 1603 K P 
18 Okręglik 1664 P P 
19 Ostrowo 1632 PS P 
20 Ostrowy 1651 P P 
21 Parszczenica 1601 M M 
22 parzyn 1603 M M 
23 Peplin Pepliński 1664 OR OR 
24 Pokrzywno 1632 P P 
25 Sienica 1632 K K 
26 Skoszewo 1603 K P 
27 Spierwia 1632 OR OR 
28 Stąszki+ 1603 M zag. 
29 Szumiąca 1603 M M 
30 Szumiąca 1632 PS P 
31 Turowiec 1664 P P 
32 TwaroŻnica Twarożna Góra 1609 P P 
33 Uboga Nowe Żalno 1603 F F 
34 Warszyn 1659 P P 
35 W dzydze Tucholskie 1632 WR WR 
36 Widno 1686 P P 
37 Zamkowy Młyn+ 1664 M M 
38 Zielona Chocina Zielone 1632 K P 


II. WLASNOŚĆ KRÓLEWSKO-SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 
1 Gostycyński Młyn 


3 
Choszczewnica, Pylarz 


III. WLASNOŚĆ SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 3 4 5 
1 Adamkowo Jadamkowo F F 
2 Będźmierowice WDS F 
3 Brzuchowo F F 
4 Chehny Małe WDS WDS 
5 Chehny Wielkie WDS FO 
6 Cisewie WDSo F 
7 Cołdanki Soldan FO F 


187
>>>
1 2 3 4 5 
8 Czapiewice WDS WDS 
9 Czarnowo WDS WDS 
10 Drożdzienica W W 
11 Gliśno Male WDS WDS 
12 Główczewice WDS WDS 
13 Grochowo'"'" W W 
14 Jerzmionki Hennansdoń W W 
15 Karczewo F F 
16 Kęsowo WDSo F 
17 Kęsówko WDSo F 
18 Kliczkowy WDS WDS 
19 Komorza Mała WDS F 
20 Komorza Wielka WF F 
21 Lubierzyn W W 
22 Lutom WDS F 
23 Lyskowo FO F 
24 Malachin F WDS 
25 Mokre F F 
26 Nieżurawa WDS F 
27 Nowy Dwór f'O F 
28 Odry WDS WDS 
29 Ogorzeliny W W 
30 Orlik f'O WDS 
31 Osowo WDS WDS 
32 Pamiętowo WF WF 
33 Pi echo wice WDS WDS 
34 Prusy Stare WDSo F 
35 Przyrowa FI F 
36 Radzim WDS F 
37 Siciny FO F 
38 Słupy 00 F 
39 Sumin Stary F F 
40 Thchółka FO F 
41 Welpin FO F 
42 Wieszczyce WF F 
43 Wojtal K K 
44 Wysoka WF F 
45 Zalesie f'O F 
46 Zamarte f'O F 
47 Zapędowo WDS F 
48 Żabno WDS WDS 
49 Żalno WF WF 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


1 2 3 4 5 6 
1 Asmus 1686 PS P 
2 Karczewko 1648 M M 
3 Młynek Tłuczk 1686 M M 
4 Tobola 1648 M M 
5 Woziwoda 1682 P P 
6 Wysocki Młyn 1624 M M 
7 Wysoka Zaborska lf.48 WDS WDS 


188 


.......
>>>
:6 
3 4 5 
WF F 
FO F 
a Wielka WF W 
W W 
W W 
W W 
W W 
F zag. 
W F 
I ZIEMSKICH MIASTA GDAŃSKA 
3 4 5 
uben W W 
it W W 
570-1700 
n 1 168: I W 5 1 W 6 1 
, 
I 
, 
3 4 5 
fsberg WZ PM , 
nberg W PM 
nbruch PM PM 
WF WF 
K K 
F F 
ndorf WF WF 
ce PM PM 
and PM PM 
WZ WZ 
'. 
189 I 
I 
....... 


IV. WLASNOŚĆ KOŚCIELNA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 
1 BiałowieŻa 
2 Bysławek% 
3 Cerkwica Duża 
4 Dąbrówka 
5 Minikowo% 
6 Obkas 
7 Orzełek 
8 Ovilaw+ 
9 Trutnowo% 


Cerkwie 


TERYTORIUM POSIADLOŚC 


I. WLASNOŚĆ SZLACHECKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 
1 Mokry Dwór 
2 Wiślina 


Nassenh 
Hochze 


B. Osiedla powstałe w latach 1 


EB 2 
1 Dziewięć Włók 


I Neunhub= 


II. WLASNOŚĆ KOŚCIELNA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 
1 Biskupia Górka 
2 Chehn 
3 Chmielniki Pelplińskie 
4 Giemlice 
5 Kramserkrug+ 
6 Nonnenhof'ł 
7 Przejazdowo 
8 Siedlce 
9 Szkoty, Stare 
10 Święty Wojciech 


- 


Bischo 
Stolce 
Hoppe 


Quade 
Szydli 
Szottl
>>>
B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


1 2 3 4 5 6 
l Bischofswahl-ł- 1644 PM PM 
2 Chehn Nowy+ Stolzenberg 1644 PM PM 


III. WŁASNOŚĆ MIEJSKA 


A. Osiedla istniejące w 1570 r. 


1 2 3 4 5 
1 Błotnik Schmerblock W W 
2 Bogatka Reichenberg W W 
3 Bór+ Danz, Heistemest WR WR 
4 Bronowo Brunau W W 
5 Bystra Scharfenberg W W 
6 Cedry Małe KI. Ziinder W W 
7 Cedry Wielkie Gr. Ziinder W W 
8 Chmielniki Oruńskie Hoppenbruch WZ WZ 
9 Cieplewo Zipplau W W 
10 Długie Pole Langenfeld W W 
11 Dobrowo Neuendoń W W 
12 Drewnica Schonbaum W W 
13 Gdańska Głowa + Danziger Haupt K K 
14 Gęsia Karczma + Ganskrug K K 
15 Głobica Glabitsch WR W 
16 Górki Neufahr W W 
17 Grabiny Zameczek Schloss Herrengrebin F F 
18 Groszkowo Groschkenkampe K W 
19 Jankowo Żuławskie Jankendorf W W 
20 Jantar Pasewark W W 
21 Juszkowo Gischkau W W 
22 Kiezmark Kasemark W W 
23 Klauskrug+ K K 
24 K08ZWaly Gottswalde W W 
25 Kowale Kowal W W 
26 Koźliny Giittland W W 
27 Krakowiec Krakau W W 
28 Krępiec Krampitz 00 W 
29 Krzywe Koło Kriefkohl W W 
30 Kuckuckkrug+ K K 
31 Leszkowy Letzkau W W 
32 Lędowo Landau W W 
33 Lipce Guteherberge WZ WZ 
34 Lysica + Kahlberg WR WR 
35 Migowo Miiggau W W 
36 Mikoszewo Nickelswalde W W 
37 Miłocin Herzberg W W 
38 Nannełn+ Polski WR WR 
39 Ne
gerskampe+ K F 
40 Niegowo Nobel W W 
41 Nowa Karczma Neukrug WR WR 
42 Olszynka Mala KI. Walddoń W W 
43 Olszynka Wielka Gr. Walddorf W W 


190 


-
>>>
1 2 3 4 5 
44 Orlinki Wordel W W 
45 Orunia Ohra W W 
46 Osice Wossitz W W 
47 Osieki+ Kemnathi, Kemmlade W W 
48 Ostrowite Osterwick W W 
49 OstroŻek Scharfenort WZ WZ 
50 Parraskrug+ Zamosk K K 
51 Piecki Pitzkendoń WZ WZ 
52 Piekiełko Holle, Heidekrug K K 
53 Płonia Wielka Gr. Plehnendoń W W 
54 Polnische Hufe+ Ko Ko 
55 Pruszcz Gdański Praust W W 
56 Przebrno Probbernau WR WR 
57 przegalina Einlage W W 
58 Przemysław Prinzlaff W W 
59 Ptaszkowo Voglers WR WR 
60 Rokitnica Miiggenhahl W W 
61 Roszkowo Rostau W W 
62 Riickfahr+ K K 
63 Rybina Fischerbabke WR W 
64 Scheute+ WR zag. 
65 Schmergrube+ WR WR 
66 Skowronki Vogelsang WR WR 
67 Sobieszewo Bohnsack W W 
68 Stanisławowo Schonau WZ WZ 
69 Steblewo Stiiblau W W 
70 Stegna Stegen W W 
71 Stegna Morska + Kobbelgrube WR WR 
72 Stogi Heubude W W 
73 Suchanino Zigankenberg W W 
74 Suchy Dąb Zugdam W W 
75 Szadółki Schiiddelkau W W 
76 Szerzawa Breitfelde, Proikenfelde W W 
77 Sztutowo Stutthof WF WF 
78 Świbno Schiewenhorst W W 
79 Trutnowy Trutenau W W 
80 Trzcinisko Schonrohr W W 
81 Tujsk Tiegenort W W 
82 Ujeścisko Wonnenberg W W 
83 Wieniec Kronenhof F F 
84 Wisłoujście Weichselmiinde K K 
85 Wiślinka Wesslinken W W 
86 Wocławy Wotzlaff W W 
87 Wróblewo Sperlingsdoń WZ WZ 
88 Zakoniczyn Zankenzin F F 
89 Zaroślak Petershagen PM PM 


B. Osiedla powstałe w latach 1570-1700 


1 2 
1 Adebarkrug 
2 Allergottsengel+ 
3 Babker Schweinewald+ 
4 Bahren Kampe 


3 


4 5 6 
1666 K K 
1689 PM PM 
1685 Ko Ko 
1600 Ko Ko 
191
>>>
1 2 3 4 5 6 
5 Bahrenkrug T 1600 K K 
6 Bramka Hinterthor 1665 Ko Ko 
7 Bronowo Małe KI. Brunau 1665 W W 
8 ChorąŻ6wka Junkertroyl 1637 W W 
9 Chorążówka Dwór+ Junkertroyl-Hof 1600 F F 
10 Diabelkowo Diiwelkau 1689 K K 
11 Dreischweinskopfe+ 1578 K K I 
12 Drewniczka Schonbaumer Weide 1665 W W i 
13 Eschenkrug+ 1600 K K 
14 Faulelaake+ 1665 Ko Ko 
15 Gaik Rehwałde 1581 Ko Ko 
16 Grabińskie Pole Herrengrebineńeld 1660 W W 
17 Hauskiimpe+ 1665 Ko Ko 
18 Heringskrug+ 1600 K K 
19 Izbiska Freienhuben 1625 W W 
20 Jaśkowa Dolina Jaschkentał 1685 K K 
21 Junoszyno Junckeracker 1665 W W 
22 Keedingskampe+ 1600 Ko Ko 
23 Komary Scłmakenburg 1619 W W 
24 Kripker Wald+ 1600 Ko Ko 
25 Królewska Ląka Konigswiese 1678 K K 
26 Laakenwałde+ 1665 Ko Ko 
27 Mindenorth+ 1670 Ko Ko 
28 Ohrsche Niedeńeld+ 1611 PM PM 
29 Pauerwałd+ 1665 Ko Ko 
30 Płonia Mała KI. Plohnendoń 1685 W W 
31 Popowo Poppau 1670 Ko Ko 
32 Presenick+ 1592 Ko Ko 
33 Rohrkiimpe+ 1600 Ko Ko 
34 Rothekrug+ 1600 K K 
35 Sandkrug+ 1600 K K 
36 Scheibe+ 1622 Ko Ko 
37 Schild u. Grube+ 1609 Ko Ko 
38 Schroderłcam.pe+ 1596 Ko Ko 
39 Schusterkrug+ 1600 K K 
40 Schwentekampe+ 1626 Ko Ko 
41 Schwentenkiimpe+ 1600 Ko Ko 
42 Sobieszewska Pastwa Bohnsacker Weide 1622 W W 
43 Stare Babki Alte Babke 1584 W W 
44 Stegienka Steegnerwerder 1637 W W 
45 Susewald+ 1600 Ko Ko 
46 Szkarpawa Scharpau 1612 W W 
47 Świerznica Kalteherberge 1591 W W 
48 Wedhomskiimpe+ 1665 Ko Ko 
49 Weissekrug+ 1600 K K 
50 Wiśniewka Gdańska Kiichwerder 1596 W W 
51 Wybicko Beiershorst 1591 W W 
52 Wydmy+ Neue Welt 1606 Ko Ko 
53 Ziganke, Klein+ 1603 K K 


Objaśnienia: 
+ osiedle obecnie nie istniejące 
x osiedle, które przeszło z wl. szlacheckiej do kościelnej 
xx osiedle, które przeszło z wł. królewskiej do szlacheckiej 
xxx osiedle, które przeszło z wł. kościelnej do szlacheckiej 
o folwark z 1-2 gburami, wieś drobnoszlachecka z gburami 


192 


-
>>>
BIBLIOGRAFIA 


L Źródła rękopiśmienne 


Archiwum Diecezji Chełmińskiej w Pelplinie: 
Dział Gedanensia: 
nr 20 a-b - wizytacja archidiakonatu pomorskiego z lat 1686-1687 
nr 24-25 - wizytacja archidiakonatu pomorskiego z lat 1701-1702 
nr 26 - wizytacja archidiakonatu pomorskiego z lat 1710-1711 
nr 40 - wizytacja archidiakonatu pomorskiego z 1728 r. 
nr 68-72 - wizytacja archidiakonatu pomorskiego z lat 1780-1782 
Dział Monastica: 
Akta klasztoru cystersów w Pelplinie 
Akta klasztoru kartuzów z Kartuz 
Akta klasztoru żukowskiego: t. 1: Privilegia monasteri Zukoviensis 
1596-1754 
Dział Varia: 
Akta miasta Świecia: t. 1-4 
Rewizja tenuty osieckiej 1621: t. 72, k. 55-56v 
Archiwum Główne Akt Dawnych: 
Archiwum Skarbu Koronnego: 
dz. I, t. 52, k. 2-372 - rejestry pogłównego z 1662 r. (Prusy 
Królewskie) 
dz. I, t. 147 - rejestry pogłównego woj. pomorskiego z 1662 r. (tzw. 
popisy księże) 
dz. XLVI, t. 36-39 - Lustracje starostw województwa pomorskiego 
z 1765 r. 
dz. LVI, t. T 1- rewizja starostwa tucholskiego z 1603 r. i inwentarz 
starostwa tucholskiego z 1632 r. 
dz. LVI, t. S 13 - inwentarz starostwa skarszewskiego z 1628 r. 
dz. LVI, t. S 7 - inwentarz starostwa człuchowskiego z 1610 r.
>>>
Archiwum Radziwiłłów: 
dz. XVII, t. 132 - inwentarz dóbr rzucewsko-wejherowskich z 1711 r. 
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy: 
Akta miasta Chojnic 
Akta miasta Nowego 
Archiwum Państwowe w Gdańsku: 
300, 2, nr 154 - przywileje wsi Niziny i Szkarpawy 
nr 158, 161, 162 - rachunki dotyczące Niziny i Szkarpawy 
300, 4, nr 1,2, 142-145 - rachunki dotyczące Wyżyny Gdańskiej 
300, R, fol. A, nr 1-4, 7 - rewizje, rachunki, przywileje dóbr miasta 
Gdańska z XVI-XVII w. 
519 - Akta miasta Pucka 
942 - Akta klasztoru cystersek, później benedyktynek w Żarnowcu 
945 - Akta klasztoru NMP kartuzów w Kartuzach 
989 - Akta majątków Sulmin i Niestępowo 
990 - Akta klasztoru cystersów w Oliwie (t. 426, 428, 430) 
998 - Archiwum Ustrabowskich i Wejherów z Ustrabowa 
999 - Archiwum Krokowskich z Krokowej 
Archiwum Państwowe w Poznaniu: 
Archiwum Skórzewskich z Czerniejewa, t. 158 - inwentarz starostwa 
ki szewskiego z 1725 r. 
Archiwum Państwowe w Toruniu: 
Archiwum Sczanieckich z Nawry 
Biblioteka seminarium diecezjalnego w Pelplinie: 
nr 302 - Liber Privilegiorum Monasterii Pelplinensis 


II. Źródła drukowane 


Documenta capitaneatus Slochoviensis (1471-1770), ed. P. P a n s k e, 
Fontes TNT, t.28, Toruń 1935 
J. G o l d b e c k, Volstiindige Topographie des Konigreichs Preussen, 
Bd. 1-2, Konigsberg 1785, Leipzig 1789 
Das Grosse Zinsbuch des Deutschen Rittersordens (1414-1438), hrsg. 
P. G. T h i e l e n, Marburg 1958 
Handfesten der Komturei Schlochau, hrsg. P. P a n s k e, Danzig 1921 
Inwentarz dóbr i dochodów biskupstwa wloclawskiego z 1534 r., wyd. 
B. U l a n o w s k i, Archiwum Komisji Historycznej PAU, t. 10, 
Kraków 1916 


194
>>>
Inwentarz dóbr stołowych biskupstwa włocławskiego z 1582 r., wyd. 
L. Ż y t k o w i c z, Fontes TNT, t. 37, Toruń 1953 
Inwentarz dóbr stołowych biskupstwa włocławskiego z 1598 r., wyd. 
L. Ż y t k o w i c z, Fontes TNT, t. 36, Toruń 1950 
Inwentarz dóbr stołowych biskupstwa włocławskiego z XVII w., wyd. 
L. Ż y t k o w i c z, Fontes TNT, t. 38, Toruń 1957 
Inwentarz opackich dóbr pogódkowskich z 1624 r., wyd. W. O d y n i e c, 
Rocznik Gdański, t. 33: 1973, s. 127-138 
Inwentarz starostwa czluchowskiego z 17..{.8 r., wyd. K. Koś c i ń s k i, 
Roczniki TNT, t. 11: 1904, s. 184-245 
Inwentarz starostwa skarszewskiego z 1737 r., wyd. H. K r u p a, Rocznik 
Gdański, t. 15-16: 1956/7, s. 461-468 
Inwentarze starostw puckiego i kościerskiego z XVII w., wyd. G. L a b u d a, 
Fontes TNT, t. 39, Toruń 1954 
Księga komturstwa gdańskiego, wyd. K. C i e s i e l s k a, I. J a n o s z - 
B i s k u p o w a, Fontes TNT, t. 70, Warszawa 1985 
Lustracja województw malborskiego i chełmińskiego 1565, wyd. S. H o- 
s z o w s k i, Gdańsk 1961 
Lustracja województw malborskiego i chełmińskiego 1570, wyd. S. H o- 
s z o w s k i, Gdańsk 1962 
Lustracja województwa pomorskiego 1565, wyd. S. H o s z o w s k i, 
Gdańsk 1961 
Lustracje województw Prus Królewskich 1624, wyd. S. H o s z o w s k i, 
Gdańsk 1967 
Das Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399-1409, hrsg. E. J o a c h i fi, 
Konigsberg 1896 
Matricularum Regni Poloniae summaria, t. 1-5, cz. 1, wyd. T. W i e r z- 
b o w s k i, Warszawa 190.5-1919, t. 5, cz. 2, Warszawa 1961 
Monumenta vetustiora ad archidiaconatum Camenansem pertinentia, ed. 
P. p a n s k e, Fontes TNT, t. 11-15, Toruń 1907-1911 
Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, malborskim i pomor- 
skim w 1664 r., wyd. J. P a c z k o w s k i, Fontes TNT, t. 32, 
Toruń 1938 
Regestr poboru podwoynego dn. 25 III 1648 w Malborgu ... uchwalonego, 
wyd. "V. K ę t r z y ń s k i, Roczniki TPN Poznańskiego, t. 6, Poznań 
1871 
Taryfy podatkowe ziem pruskich z 1682 r., wyd. S. K ę t r z y ń s k i, 
Fontes TNT, t. 5, Toruń 1901 
Urkunden der Komturei Tuchel, hrsg. P. P a n s k e, Danzig 1911 


195
>>>
Visitationes Archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladi- 
slaviensi et Pomeraniae Episcopo Jacta, wyd. S. Kuj o t, Fontes 
TNT, t. 1-3, Toruń 1897-1899 
Visitationes bonorum archiepiscopatus necnon capituli Gnesnensis saeculi 
XVI, wyd. B. U l a n o w s k i, Cracoviae 1920 
Das Zinsbuch BischoJ Johannes Kropidlos von Wloclawek von Beginn des 
15. Jahrhundert, hrsg. P. K r i e d t e, Jahrbuch flir die Geschichte 
Mittel- und Ostdeutschlands, Bd. 22: 1973. 
Źródła dziejowe, t. 23: Polska XVI w. pod względem geograficzno- 
statystycznym, t. 12: Prusy Królewskie, wyd. I. T. B a r a n o w s ki, 
Warszawa 1911 


III. Źródła kartograficzne 


Archiwum Państwowe w Gdańsku: 
300, MP - zbiór map i planów (m.in. B e r n d t, mapa Szkarpawy 
z ok. 1600 r., nr 354-355) 
Biblioteka Gdańska PAN: 
zbiór kartograficzny (m.in. czystorysy mapy S c h r o t t e r a w skali 
1:50000) 
L. von S c h r o t t e r, Karte von Ostpreussen nebst Preussisch Lithauen 
und Westpreussen nebst dem Netzedistrickt [...J 1796-1802, Berlin 
1803-1810 
C. F. S c h u b e r t, Das Danziger Territorium [reprodukcja w:] 
R. D a m u s, Die Stadt Danzig gegeniiber der Politik Friedrichs des 
Grossen und Friedrich Wilhelm II, Zeitschrift des Westpreussischen 
Geschichtvereins, t. 20 (dodatek) 
Mapy sztabowe Polski WIG w skali 1:100 000 z lat 1924-1939 


IV. Literatura 


W wykazie zamieszczono jedynie te pozycje, które zostały wspomniane 
w pracy bądź w poważniejszym stopniu wykorzystane przy sporządzaniu 
kartoteki osadniczej. Wykazy szczegółowych opracowań z zakresu historii 
gospodarczej Prus Królewskich, monografie rejonów i pojedynczych wsi 
znaleźć można w pracach S. C a c k o w s k i e g o, M. G r z e g o r z a, 
M. B i s k u p a (zob. Wstęp, s. 14). 
A s c h k e w i t z M., Die Bewolkerung im siidostlichen Pomerellen vom 
13.-18. Jahrhundert, Altpreussische Forschungen, 19, Konigsberg 
1942,s. 155-186 


196
>>>
A s c h k e w i t z M., Die deutsche Siedlung in Westpreussen im 16, 
17. und 18. Jahrhundert, Zeitschrift fUr Ostforschung, Jg.l, z. 4, 
Marburg 1952, s. 533-567 
A u g u s t o w s k i B., Pomorze, Warszawa 1977 
B a h rE., Das Gebiet Bordzichow am mittleren Schwarzwasser und 
seine Siedlungen bis zum Ausgang des 18. Jahrhunderts, Beitrage 
zur Geschichte Westpreussens, Nr 3, Leer 1980, s. 107-137 
B a h rE., Das Gebiet des ehemaligen Ordenspflegeramts Ossiek und sein 
Siedlungsausbau bis zum Ausgang des. 18. Jahrhunderts, Zeitschrift 
fiir Ostforschung, Jg. 21, z. 1, Marburg 1972, s. 70-94 
B a h rE., Das Gebiet Kischau und seine Siedlungen in 15. bis 18. 
Jahrhundert, Beitrage zur Geschichte Westpreussens, Nr 2, Miinster 
1969,s. 12-46 
B a h r E., Liindliche Siedlungen im Gebiet der ehemaligen Komturei 
Mewe von 15. bis zum Ausgang des 18. Jahrhunderts, Beitrage zur 
Geschichte Westpreussens, Nr 4, Miinster 1973, s. 33-109 
B a h rE., Mittelalterliche und spiitere Siedlungsriiume. Dargestellt am 
Schlochauer Land, Zeitschrift fiir Ostforschung, Jg. 5, Marburg 1956, 
s. 364-375 
B a h rE., Siedlungsvorgiinge des 16. bis 18. Jahrhunderts im Gebiet 
des ehemaligen Deutschordensamts SchOneck, Zeitschrift fiir Ostfor- 
schung, Jg. 16, Marburg 1967, s. 266-325 
B a h rE., Die Verwaltungsgebiete Koeniglich-Preussen 1454-1772, Ze- 
itschrift fiir Westpreussischen Geschichtsvereins, t. 54: 1938 
B a h r E., S t e p h a n W., Die Ortsnameniinderungen in Westpreussen 
gegeniiber dem Namenbestande der polnischen Zeit, Danzig 1912 
B a r a n o w s kiJ. T., Wsie holenderskie na ziemiach polskich, Przegląd 
Historyczny, t. 19: 1916, z. 1 
B e r t r a ID H., L a B a u ID e W., K lo e p p e l O., Das Weichsel- 
Nogat-Delta, Danzig 1924 
B i e r n a t Cz., Gdańscy pośrednicy handlu zbożowego i kontrakty zbożowe 
w latach 1660-1700, Rocznik Gdański, t. 13: 1954, s. 53-78 
B i e r n a t Cz., Statystyka obrotu towarowego Gdańska w latach 1651- 
1815, Warszawa 1962 
B i s k u p M., Z nowszych prac zachodnioniemieckich nad osadnictwem 
Prus Królewskich w XVI-XVII w., Przegląd Historyczny, t. 51: 1960, 
z.2 
B i s k u p M., T o ID C Z a k A., Mapy województwa pomorskiego w drugiej 
połowie XVI wieku, Roczniki TNT, R. 58: 1958, z. 1, Toruń 1955 


197
>>>
B  g u c k a M., Gdańsk jako ośrodek produkcyjny w XIV-XVII w., 
Warszawa 1962 
B o g u c k a M., Handel zagroniczny Gdańska w I polowie XVII wieku, 
Wrocław 1970 
B r e z a E., Toponimia powiatu kościerskiego, Gdańsk 1974 
B u c z e k K., Kilka uwag o zagadnieniach teoretycznych badań historycz- 
nych w ogóle, a historyczno-osadniczych w szczególności, Kwartalnik 
Historii Kultury Materialnej, R. 10: 1962, z. 1-2, s. 15-31 
B u c z e k K., O teorii badań historyczno-osadniczych, Kwartalnik Hi- 
storyczny, t. 65: 1958, z. 1 
B u g a l s k a H., Toponimia bylych powiatów gdańskiego i tczewskiego, 
Wrocław 1985 
C a c k o w s k i S., Gospodarstwo wiejskie w dobroch biskupstwa i kapituly 
chełmińskiej w XVII-XVIII w., cz. 1: Gospodarstwo chlopskie, Toruń 
1961; cz. 2: Gospodarstwo folwarczne i stosunki rynkowe, Toruń 1963 
C a c k o w s k i S., Strukturo spoleczna i gospodarcza wsi województwa 
chelmińskiego w okresie pierwszego rozbioru Polski. Osadnictwo i 
ludność chlopska, Toruń 1985 
C a c k o w s k i S., Z dziejów polityki ekonomicznej pruskiego absolu- 
tyzmu. Kataster "podatkowy z r. 1772/73 dla ziem pierwszego zaboru 
pruskiego, Zeszyty Naukowe UMK, Historia, t. 3: 1967 
C a c k o w s k i S., Zmiany w sieci osadniczej województwa chełmińskiego 
w XVI-XVIII w., Studia z historii gospodarczej i demografii hi- 
storycznej, Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie, 
nr 70: 1974, Kraków 1975, s. 119-137 
Chojnice. Dzieje miasta i powiatu, pod red. S. G i e r s z e w s k i e g o, 
Wrocław 1971 
C i e s i e l s k a K., Osadnictwo "olęderskie" w Prusach Królewskich 
i na Kujawach w świetle kontroktów osadniczych, Studia i materialy 
do dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. 4: 1958, z. 2, s. 219-256 
C i e s i e l s k a K., Na marginesie nowszych proc zachodnioniemiec- 
kich nad osadnictwem Prus Królewskich (XVI-XVIII w.J, Zapiski 
Historyczne, t. 26: 1961, z. 4, s. 115-126 
C i e ś l a k E., Próby pozbycia się podmiejskich ośrodków konkurencyj- 
nych w polowie XVII w., [w:] Studia gdańsko-pomorskie, pod red. 
E. C i e ś l a k a, Gdańska 1964, s. 83-149 
C i won i u k N., Rozwój osadnictwa w starostwie jalowskim od XVI do 
końca XVIII wieku w świetle toponimii, Kwartalnik Historii Kultury 
Materialnej, R. 31: 1983, z. 1, s. 3-25 
C z a p l e w s k i P., Kartuzja kartuska, Gdańsk 1966 


198
>>>
c z a p l e w s k i P., Senatorowie świeccy, podskarbiowie, starostowie Prus 
Królewskich 1454-1772, Roczniki TNT, R. 26-28, Toruń 1919-1921 
D a b i n n u s G., Die liindliche Bevolkerung Pommerellens im Jahre 
1772, Marburg 1953 
Dolina Dolnej Wisły, pod red. B. A u g u s t o w s k i e g o, Wrocław 1982 
D i e r f e l d G., Die Verwaltungsgrenzen Pomerellens zur Ordenszeit, 
Altpreussische Forschungen, Jg.10, Konigsberg 1933 
D o b r o w o l s k a M., Osadnictwo puszczy sandomierskiej między Wisłą 
i Sanem, Kraków 1931 
G r z e g o r z M., C a c k o w s ki 5., W czasach Rzeczypospolitej szla- 
checkiej (1466-1772), [w:] Dzieje Świecia nad Wisłą i jego regionu, 
pod red. K. J a s i ń s k i e g o, t. 1, Warszawa 1979 
F a s t n a c h t A., Osadnictwo ziemi sanockiej w latach 1340-1650, 
Wrocław 1962 
F o l t z M., Geschichte des Danziger Stadthaushalts, Quellen und Dar- 
stellungen zur Geschichte Westpreussens, nr 8, Danzig 1912 
F r y d r y c h o w i c z R., Geschichte der Cisterzienabtei Pelplin, 
Diisseldorf 1907 
F r y d r y c h o w i c z R., Geschichte der Stadt, der Komturei und 
Starostei Tuchel, Berlin 1879 
G a u s e F., Geschichte der Landgerichte des Ordenslandes Preussen, 
Altpreussische Forschungen, t. 3, Konigsberg 1926 
G i e r o w s k i J., Kartki z rodowodu biedoty wiejskiej, Warszawa 1951 
G i e r o w s kiJ., Ludzie luźni na Mazowszu w świetle ustaw sejmikowych, 
Przegląd Historyczny, t. 40: 1949, s. 165-192 
G i e r s z e w s ki 5., Struktura gospodarcza i funkcje rynkowe mniejszych 
miast województwa pomorskiego w XVI i XVII w., Gdańsk 1966 
G i e y s z t o r o wal., Źródła i szacunki w badaniach osadnictwa i demo- 
grafii Polski XVI i XVII w., Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 
t. 10: 1961,z. 3-4,s. 575-593 
Gór n o w i c z H., Toponimia powiatu starogardzkiego, Wrocław 1985 
Gór n o w i c z H., Toponimia Powiśla Gdańskiego, Gdańsk 1980 
G r z e g o r z M., Niektóre aspekty badań nad szklarstwem w świetle 
informacji pisanych, Akta UMK, Archeologia, t. 12: 1987 
G r z e g o r z M., Osady Pomorza Gdańskiego w latach 1309-1454, War- 
szawa 1990; por. rec. B. Ś l i w i ń s k i, Uwagi o spisie osad Pomorza 
Gdańskiego z lat 1309-1454, Zapiski Historyczne, t. 56: 1991, z. 2-3, 
s. 99-125 (263-289) 


199
>>>
G r z e g o r z M., Struktura administracyjna i własnościowa Pomorza 
Gdańskiego pod rządami Zakonu Krzyżackiego w latach 1309-1454, 
Toruń 1987 
G u l d o n Z., Zmiany arealu uprawnego i zaludnienie w badaniach nad 
osadnictwem nowożytnym (w związku z pracą P.Szafrana), Kwartal- 
nik Historii Kultury Materialnej, t. 10: 1962, s. 653-662 
H e i d n W., Die Ortschaften des Kreises KarthausjWestpr., Mar- 
burg 1965 
H e y m a n o w s k i K., Rozwój sieci osadniczej w dobrach kampinoskich 
od połowy XV do połowy XIX wieku, Kwartalnik Historii Kultury 
Materialnej, R. 17: 1969, z. 3, s. 417-429 
Historia Gdańska, t. 2 1454-1655, pod red. E. C i e ś l a k a, Gdańsk 1982 
Historia Pomorza, t. 2 do roku 1815, pod red. G. L a b u d y, cz. 1 
(1464/66-1648/57), Poznań 1976; cz. 2 (Pomorze Wschodnie w la- 
tach 1657-1815), Poznań 1984 
Historisch-geografischer Atlas des Preussenlandes, hrgs. H. M o r t e n- 
s e n, G. M o r t e n s e n, R. Wen s k u s, Lfg.1-4, Wiesbaden 
1969-1976 
H ł a d y ł o w i c z K. J., Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielko- 
polsce od XIV do XIX wieku, Lwów 1932 (ze wstępem F. B u jak a) 
H o s z o w s k i S., Handel Gdańska w okresie XV-XVIII wieku, Zeszyty 
Naukowe WSE w Krakowie, nr 11: 1960, s. 2-71 
H o s z o w s k i S., Zniszczenia w czasie wojny szwedzkiej na terenie Prus 
Królewskich, [w:] Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655- 
1660, t. 2, Warszawa 1957, s. 383-426 
I n g lot S., Stosunki społeczno-gospodarcze ludności w dobrach biskup- 
stwa włoclawskiego w pierwszej połowie XVI wieku, Lwów 1927 
Jak u s-B o r k o w a E., Toponimia powiatu świeckiego, Wrocław 1987 
K i e ł c z e w s k a-Z a l e s k a M., O powstawaniu i przeobrażaniu 
kształtów wsi Pomorza Gdańskiego, Warszawa 1956, s. 1-178 
K lon d e r A., Browarnictwo w Prusach Królewskich (2 poło XVI- 
XVII w.J, Warszawa 1983 
Koś c i ń s k i K., Parafia Borzyszkowska w powiecie czluchowskim 
w Prusach Zachodnich, wedle zapisów ks. prob. J. Gotfryda Borka, 
Roczniki TNT, R. 12: 1905, s. 385-432 
Koś c i ń s k i K., Parafia kaszubska Konarzyny, Roczniki TNT, 
R.13: 1906,s. 81-160 
Koś c i ń s k i K., Parafia przechlewska w powiecie czluchowskim w 
Prusiech Zachodnich, Roczniki TNT, R.16: 1909, s. 58-83 


200 


--L
>>>
Kra t o c h w i l Z., Klucz zaborski w komturstwie tucholskim i starostwie 
tucholskim w latach 1330-1772, Rocznik Gdański, t. 41: 1981, z. 1, 
s. 89-132 
L u d k i e w i c z Z., Osady holenderskie na nizinie sartawicko-nowskiej, 
Toruń 1934 
M a a s W., Mittelalterliche und spiitere Siedlungsriiume. Dargestellt am 
Schlochauer Land, Zeitschrift fur Ostforschung, Bd. 5: 1953 
M a a s W., Zur Siedlungskunde Westpreussen 1466-1772, Marburg 1953 
M a e r c ker H., Eine polnische Starostei und ein preussischer Land- 
rathkreis. Geschichte des Schwetzer Kreis 1466-1873, Zeitschrift des 
Westpreussischen Geschichtsvereins, H. 17-19, Danzig 1896 
M a ł e c kiJ., Związki handlowe miast polskich z Gdańskiem w XVI i 
I poło XVII wieku, Wrocław 1968 
M ą c z a k A., Folwark pańszczyźniany a wieś w Prusach Królewskich w 
XVI/XVII wieku, Przegląd Historyczny, t. 47: 1976, z. 2 
M ą c z a k A., Gospodarstwo chłopskie na Żuławach w początkach 
XVII wieku, Warszawa 1962 
M ą c z a k A., Olędrzy i gburzy w dzierżawie zajączkowskiej woj. po- 
morskiego. Emfiteuza w systemie folwarczno-pańszczyźnianym XVI- 
XVII w., Zapiski Historyczne, t. 41: 1976, z. 4, s. 77-91 
M ą c z a k A., Struktura majątkowa szlachty pomorskiej w XVI- 
XVII wieku. Próba analizy statystycznej, Przegląd Historyczny, 
t. 53: 1962, z. 4, s. 645-671 
M i e l c z a r s k i S., Rynek zbożowy na ziemiach polskich w drugiej połowie 
XVI i pierwszej połowie XVII wieku. Próba rejonizacji, Gdańsk 1962 
M i e l c z a r s k i S., S z a f l i k J.R., Zagadnienie lanów pustych w 
Polsce w XV i XVI wieku, Studia i materialy do dziejów Wielkopolski 
i Pomorza, t. 1, Z. 2, Poznań 1956 
M i k u l s k i K., Drobna szlachta kaszubska w XVI-XIX wieku, Pomorze 
Gdańskie, nr 18: 1988 
M i l e w s k i J., Dzieje wsi powiatu starogardzkiego, t. 1-2, Gdańsk 1968 
M u h l J., Danziger Biirgergeschlechter in liindlichem Besitz, Zeitschrift 
des Westpreussischen Geschichtsvereins, H. 71, s. 88-115 
M u h l J., Geschichte der Domiine Sobbowitz, Quellen und Darstellungen 
zur Geschichte Westpreussens, Bd. 11, nr 1, Danzig 1925 
M u h l J., Geschichte der Dorfer auf der Danziger Hohe, Quellen und 
Darstellungen zur Geschichte Westpreussens, H. 21, Danzig 1938 


201
>>>
N o w a k A., Przeobrażenia struktury spolecznej ludności wiejskiej w Pol- 
sce w okresie panowania systemu folwarczno-pańszczyźnianego (XV- 
XVIII w.J. Próba ujęcia modelowego, [w:] Badania nad historią 
gospodarczo-spoleczną w Polsce, Poznań 1978, s. 131-146 
O b u c h o w s k a-P y s i o w a H., Handel wiślany w pierwszej polowie 
XVII wieku, Wrocław 1964 
O d Y n i e c W., Eksploatacja lasów powiatu puckiego w XVII wieku, 
Gdańskie Zeszyty Humanistyczne, R. 4: 1961, nr 1-2, s. 135-148 
O d y n i e c W., Starostwo puckie 1546-1678, Gdańsk 1961 
O d y n i e c W., Stosunki spoleczno-gospodarcze w starostwach kaszub- 
skich woj. pomorskiego w XVII-XVIII wieku, [w:] Szkice z dziejów 
Pomorza, t. 2, Gdańsk 1961, s. 221-312 
P e n n e r H., Ansiedlung mennonitischer Niderliinder im Weich- 
selmiindungsgebiet von der Mitte 16. Jh. bis zum Beginn der preus- 
sischen Zeit, Danzig 1940 
P e r s o w s k i F., Osadnictwo w dorzeczu średniego biegu Sanu. Próba 
rekonstrukcji krajobrazu z XV wieku, [w:] Studia z historii spolecznej 
i gospodarczej poświęcone prof. dr F. Bujakowi, Lwów 1931 
Pobrzeże Pomorskie, pod red. B. A u g u s t o w s k i e g o, Wrocław 1984 
Pojezierze Bytowskie, pod red. B. A u g u s t o w s k i e g o, Wrocław 
1986 
Pojezierze Kaszubskie, pod red. B. A u g u s t o w s k i e g o, Gdańsk 1979 
p o ś p i e c h A., Majętności na sprzedaż. Szlachecki handel ziemią i 
przemiany struktury majątkowej w powiecie kaliskim w latach 1580- 
1655, Wrocław 1989 
P r u t z H., Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig in Westpreussen, 
Danzig 1872 
Prusy Królewskie w drugiej polowie XVI wieku. Atlas Historyczny Polski, 
Seria B: Mapy przeglądowe, opr. M. B i s k u p przy współudziale 
L. K o c a, Warszawa 1961 
R o s p o n d S., Skorowidz nazw geograficznych Polski zachodniej i 
pólnocnej, t. 1-2, Wrocław 1951 
R u b n i k o w i c z M., Późnośredniowieczne i nowożytne hutnictwo szkła 
na Pomorzu Gdańskim (w świetle źródeł archeologicznych), Toruń 
1990 (maszynopis pracy doktorskiej) 
R u s i ń s k i W., Osady tzw. "olędrów" w dawnym woj. poznańskim, 
Kraków 1939-1947 
R u t k o w s kiJ., Pańszczyzna i praca najemna w organizacji folwarków 
królewskich w Prusach Królewskich za Zygmunta Augusta, Roczniki 
Historyczne, t. 4, Poznań 1928, s. 38-59 


202 


-'
>>>
11 


R u t k o w s kiJ., Przebudowa wsi w Polsce po wojnach z połowy 
XVII wieku, Kwartalnik Historyczny, R. 30: 1916, s. 309-342 
S c h l li t e r O., Wald, Sumpf und Siedlungsland in Altpreussen vor der 
Ordenszeit, Halle 1921 
S c h u c h H., Drangsale des Klosters Karthaus wiihrend der schwe- 
disch - polnischen Kriege im 17. und 18. Jahrhundert. Nach dem 
Annalen des Klosters, Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsve- 
reins, H. 22: 1887, s. 31-69 
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, 
Warszawa 1880-1902 
Słownik geograficzny Państwa Polskiego, pod red. S. A r n o l d a, t. 1, 
Warszawa 1932 
S t a n k i e w i c z J., S z e r fi e r B., Gdańsk, rozwój urbanistyczny i 
architektoniczny oraz powstanie zespołu Gdańsk-Sopot-Gdynia, War- 
szawa 1959 
S z a f r a n P., Ludność najemna Żuław Gdańskich w XVII wieku w świetle 
rękopiśmiennych źródeł bibliotecznych, Libri Gedanenses, t. 9: 1975, 
s. 159-194 
S z a f r a n P., Osadnictwo historycznej Krajny w XVI-XVIII wieku 
(1511-1772), Gdańsk 1961 
S z a f r a n P., Żuławy Gdańskie w XVII wieku, Gdańsk 1981 
S z c z e p a n i a k M., Karczma, wieś, dwór. Rola propinacji na wsi 
wielkopolskiej od poło XVII do schyłku XVIII wieku, Warszawa 1977 
S z u l i s t W., Ważniejsze lądowe szlaki handlowo-komunikacyjne 
południowo-wschodniej części woj. pomorskiego w XVI-XVIII wieku, 
Rocznik Gdański, t. 38: 1976, z. 1, S. 97-115 
S z u l i s t W., Ważniejsze szlaki lądowe handlowo-komunikacyjne Pomo- 
rza Środkowego w XVI-XVIII wieku, Rocznik Gdański, t. 39: 1979, 
Z. 1, s. 93-122 
Ś l a s k i K., Osadnictwo w puszczach województwa pomorskiego w XV- 
XVIII wieku, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 11: 1963, 
Z. 2, S. 235-247 
Ś l a s k i K., Zaludnienie puszcz Polski zachodniej w okresie do XIV wieku, 
Roczniki Dziejów Społeczno-Gospodarczych, t. 16: 1954 
Ś l a s k i K., Zasięg lasów Pomorza w ostatnim tysiącleciu, Przegląd 
Zachodni, R. 7: 1951, nr 5-6, s. 207-263 
T o p o l s kiJ., Rozwój latyfundium arcybiskupstwa gnieźnieńskiego od 
XVI do XVIII wieku, Poznań 1955 
T r e d e r J., Toponimia byłego powiatu puckiego, Gdańsk 1977 


203
>>>
U n r u h B. H., Die niederliindisch-niederdeutschen Hintergriinde der 
mennonitischen Ostwanderung im 16, 18. und 19. Jahrhundert, 
Karlsruhe 1955 
Urzędnicy Prus Królewskich XV-XVIII wieku, opr. K. M i k u l s k i, 
Wrocław 1990 
V o e II n e r H., Die Miihlen "am Glettkaubach in Oliva, Zeitschrift des 
Westpreussischen Geschichtsvereins, H. 75: 1939, s. 191-223 
V o II e c k M., L e m k e H., Der Kreis Schlochau. Ein Buch aus 
preussisch-pommerscher Heimat, Kiel1974 
War ę żak J., Osadnictwo kasztelanii łowickiej (1136-1847), Lódź 1952 
'V i e b e H., Das Siedlungswerk niederliindischer Mennoniten im We ich- 
sełtal zwischen Fordon und Weissenberg bis zum Ausgang des 18. Jah- 
rhunderts, Marburg 1952 
W i ś n i e w s kiJ., Dzieje osadnictwa w pow. augustowskim od XV do 
końca XVIII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Pojezierza 
Augustowskiego, Białystok 1967, s. 13-294 
W y c z a ń s k i A., Próba oszacowania obrotu żyta w Polsce w XVI wieku, 
Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, t. 9: 1961 
Wykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce, t. 1-3, Warszawa 1980 
Z aj ą c z k o w s k i S., W sprawie przedmiotu i problematyki badań 
nad dziejami osadnictwa, Kwartalnik Historii Kultury Matrialnej, 
R. 4: 1956,z. 2,s. 205-209 
Z aj ą c z k o w s k i S., Z zagadnień teoretycznych historii osadnictwa, 
Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 8: 1960, z. 3, s. 361-372 
Żuławy Wiślane, pod red. B. A u g u s t o w s k i e g o, Gdańsk 1976 
Ż y t k o w i c z 1., Studia nad gospodarstwem wiejskim w dobrach 
kościelnych w XVI wieku, Warszawa 1962 


WYKAZ MAP I KARTOGRAMÓW ZALĄCZONYCH 
DO PRACY 


1. Sieć osadnicza województwa pomorskiego w końcu XVII w. 
2. Zagęszczenie sieci osadniczej woj. pomorskiego w 2. połowie XVI w. 
3. Zagęszczenie sieci osadniczej woj. pomorskiego w końcu XVII w.
>>>
WYKAZ TABEL ZAMIESZCZONYCH W TEKŚCIE 


1. Powierzchnia powiatów woj. pomorskiego w XVII w.. . . . . . . . . . . . . .39 
2. Zmiany w przynależności własnościowej osiedli w latach 
1454-1570.. . .. .. . . . .. ..... ..... . . ... . . . .. ..... . ...... ... ..... .. . .41 
3. Zmiany w przynależności własnościowej osiedli w latach 
1570-1700. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .42 
4. Zmiany w sieci osadniczej woj. pomorskiego w latach 1380/ 
1420-1700 (według przynależności do rodzajów własności). . . . . . . . .44 
5. Zmiany w organizacji majątkowej własności królewskiej w latach 
1570-1700 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 
6. Zmiany w stanie posiadania instytucji kościelnych w latach 
1570-1700. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46 
7. Struktura majątkowa szlachty woj. pomorskiego w 1570 r. ........49 
8. Struktura majątkowa szlachty woj. pomorskiego w 1700 r. ... . .... 49 
9. Zmiany w stanie i rozmieszczeniu sieci osadniczej woj. pomorskiego 
w stosunku do ustaleń Atlasu historycznego Prus Królewskich, w 
2. połowie XVI w................................................. 56 
10. Rodzaje gospodarcze i przynależność własnościowa osiedli dodanych do 
stanu ustalonego w Atlasie historycznym Prus Królewskich, w 2. połowie 
XVI w........ ..... ..... ............... ..... ...... .... ........... .58 
11. Struktura własnościowa sieci osadniczej woj. pomorskiego w 2. połowie 
XVI w........ ..... ..... ............ ... ..... ...... .... ..... ..... ..59 
12. Zagęszczenie sieci osadniczej woj. pomorskiego w 2. połowie 
XVI w........ ..... ..... ...... ...... ... ..... ..... ..... ..... ..... ..66 
13. Rozwój sieci osadniczej woj. pomorskiego od 2. połowy XVI do końca 
XVII w. . . , . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 
14. Osiedla zaginione w woj. pomorskim od 2. połowy XVI do końca 
XVII w........................................................... 71 
15. Struktura własnościowa sieci osadniczej woj. pomorskiego w końcu 
XVII w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 
16. Zagęszczenie sieci osadniczej woj. pomorskiego w końcu XVII w. ..75 
17. Kierunki przemian osadniczo - gospodarczych w woj. pomorskim w 
latach 1511-1534-1570............................................78 
18. Struktura gospodarcza osiedli królewskich w 2. połowie XVI w.. . . .81 
19. Struktura gospodarcza osiedli kościelnych w 2. połowie XVI w. . . . . 84 
20. Struktura gospodarcza osiedli szlacheckich w 2. połowie XVI w. . . . 87 


205
>>>
21. Struktura gospodarcza osiedli królewskich w końcu XVII w. (dotyczy 
osiedli istniejących w 2. połowie XVI w) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 
22. Struktura gospodarcza osiedli kościelnych w końcu XVII w. (dotyczy 
osiedli istniejących w 2. połowie XVI w) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 
23. Struktura gospodarcza osiedli szlacheckich w końcu XVII w. (dotyczy 
osiedli istniejących w 2. połowie XVI w) .. .. .. . . .. .. . .. .. .. .. . . . .. 99 
24. Zmiany w strukturze gospodarczej osiedli woj. pomorskiego od połowy 
XVI do końca XVII w. (dotyczy osiedli istniejących w 2. połowie 
XVI w.) ......... ..... ....... .......... ........................ ..101 
25. Wsie czynszowe i pańszczyźniane w królewszczyznach woj. pomorskiego 
w połowie XVII w............................................... 104 
26. Zasiedlanie osiedli opuszczonych w woj. pomorskim w latach 
1570-1700. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112 
27. Rozwój sieci osadniczej na starych terenach rolniczych w latach 
1570-1700.. . . .. .. . . . . .. . . .. . . . . . . .. . . . . . . .. ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .117 
28. Rozwój osadnictwa związanego z hutnictwem szkła w woj. pomorskim 
w latach 1570-1700.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .120 
29. Rozwój osadnictwa smolarskiego w woj. pomorskim w latach 
1570-1700 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 
30. Rozwój osiedli rolniczych w lasach woj. pomorskiego w latach 
1570-1700. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .127 
31. Rozwój śródleśnych osiedli młyńskich w latach 1570-1700 (według czasu 
powstawania osiedli) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .130 
32. Rozwój śródleśnego osadnictwa karczmarskiego w latach 
1570-1700.... . .. .. ... . . . . . .. ..... ... . . .. . .. . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .133 
33. Rozwój osadnictwa w lasach woj. pomorskiego w latach 
1570-1700. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .134 
34. Rozwój osadnictwa rolniczego w delcie i dolinie Wisły w woj. pomor- 
skim w latach 1570-1700.........................................138 
35. Rozwój sieci osadniczej w najbliższych okolicach Gdańska w latach 
1570-1700...................................................... .142 
36. Rozwój liczebny nowych osiedli w woj. pomorskim w latach 
1570-1700.. .. . .. .. ... . . . . ... . .. . . ... . . . . ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .144 
37. Zmiany w strukturze gospodarczej osiedli wiejskich woj. pomorskiego 
w latach 1570-1700 (według podziału administracyjnego). . . . . . . . .148 
38. Zmiany w strukturze gospodarczej osiedli wiejskich woj. pomorskiego 
w latach 1570-1700 (według przynależności własnościowej)....... .149 


206 


.....
>>>
Land1iches Siedlungswesen in der Pommerellischen 
Wojewodschaft von der Mitte des 16. bis Ende 
des 17. Jh. 


Zusammenfassung 


In der vorliegenden Arbeit nimmt die Dorfsiedlung, die ais grundle- 
gende Organisationseinheit der Tatigkeit einer Menschengruppe betrachtet 
wird, eine Schlusselstellung ein. Die Definition bewegt sich im Rahmen, 
der von der Gegenstandsliteratur abgesteckt wurde (u.a von K. Buczek und 
S. Ząjaczkowski). Schon ihre Ubernahme bewirkte zwangslaufig die Aus- 
richtung der Forschungen auf Probleme der sozial-wirtschaftlichen Wan- 
diungen des Siedlungsnetzes (d.h. Analyse der Wirtschaftsstruktur der 
Siedlungen). 
Ais Analysengrundlage diente die Unterscheidung der Siedlungen 
in: landwirtchaftliche und Viezucht treibende, handelshandwerkliche, 
vorstadtische und mit Verwaltungscharakter, Fischersiedlungen und Sie- 
dIungen, die mit der Forstwirtschaft verbundden waren. Im Rahmen dieser 
Unterscheidung wurden weitere Siedlungsarten unterschieden (indem man 
sie u.a wegen der Organisationsformen der landwirtschaftlichen Produktion 
in: Dorfer und Vorwerke, oder nach der Art der Forstwirtschaft: in Hutten- 
und Kohlersiedlungen usw. teilte). Die Pramissen erlaubten eine relativ 
brei te Analyse der Wirtschaftsstruktur der Siedlungen in der zu analysie- 
renden Periode sowie das Aufzeigen der Entstehungsursachen der neuen 
Siedlungen. 
Bei den Untersuchungen wurde auf eine breite Quellenbasis zuruckge- 
griffen, mit besonderer Berucksichtigung der Massenquellen, die den Zu- 
stand des Siedlungsnetzes wiedergeben und Grundlage fur typologische 
Charakterisierung der Dorfsiedlungen liefern. Ais besonders wertvoll, we- 
gen der darin enthaltenen Informationen, sowie ihre bisher schwache Ver- 
wertung in den bisherigen Untersuchungen, haben sich Kopfsteuerbucher 
von 1662 und Visitationen des pommerellischen Erzdiakonats aus den Jah- 
ren 1686-1711 erwiesen. Ais Vergleichsmaterial wurden auch fur die Ge- 
schichte des Siedlungswesens grundlegende Quellen vom Ende des 18. Jh.
>>>
herangezogen (Friederizianische Katasterbucher von 1772-1773, Schroet- 
tersche Landkarten, Visitationen aus der Periode) sowie von der 1. Half te 
des 15. Jh. (u.a. Das Gro6e Zinsbuch, das Buch der Komturei Danzig, 
Handfesten der Komturei Schlochau, Urkunden der Komturei Tuchel). 
Im ersten Kapitel wurden gewisse allgemeine Bedingungen der Entwic- 
klung der Dorfsiedlungen in der pommerellischen Wojewodschaft analy- 
siert und zwar: die geographische Umgebung, Verwaltungseinheiten und 
Eigentumsverhaltnisse. Es wurde versucht, enge Beziehungen der einzel- 
nen Bestandteilen der geographischen Umgebung mit dem Umfang des Sie- 
dlungsnetzes zu ermitteln und den EinfiuB dieser Elemente auf verschiedene 
Entwicklungsrichtungen des Siedlungswesens aufzuzeigen. Fur praktische 
Zwecke (Ermittlung von vergleichbaren Einheiten) wurden Verwaltungsein- 
heiten der pommerellischen Wojewodschaft im 16.-18. Jh. einer Analyse 
unterzogen und dabei gewisse Korrekturen des territorialen Umfanges der 
Kreise im Vergleich zu den fruheren Festlegungen eingefuhrt. Die Analyse 
der Eigentumsverhaltnisse zeigte deren Veranderungen zwischen der Mitte 
des 16. und Ende des 17. Jh., was sich ais sehr hilfreich bei der Einschatzung 
der Wandlungen in der Wirtschaftsstruktur der Siedlungen erwiesen hai. 
Einen maBgeblichen EinfluB auf ihre Richtung hatte die Zugehorigkeit der 
Siedlungen zu einer der GroBenklassen der Besitzungen (groBe, mittlere und 
kleine). 
. Kapitel II wurde den quantitativen Wandlungen im Siedlungsnetz der 
pommerellischen Wojewodschaft zwischen der Mitte des 16. und Ende 
des 17. Jh. gewidmet. Zu diesem Zweck wurden gewisse Korrekturen des 
Siedlungsnetzes in der 2. Half te des 16. Jh. vorgenommen, das im Atlas 
historyczny Prus Królewskich [Geschichtsatlas des Koniglichen PreuBen] 
veranschaulicht wurden, indem man es um weitere 178 Siedlungen erganzt 
hat, was ihre Anzahl aufinsgesamt 1242 vergro6erte. In der zu untersuchen- 
den Periode stieg ihre Zahl auf 1732 (also um 490 d.h. 39,4%). Es wurde 
auf Differenzen in der Intensitat der Siedlungsprozesse in Abhangigkeit von 
der Art des Eigentums und geographischen Umgebung hingewiesen. Die 
Analyse der Veranderungen in der Dichte des Siedlungsnetzes verglichen 
mit den Daten aus benachbarten Regionen, zeigt einen AusgleichsprozeB 
der Disproportionen zwischen der im 16. Jh. dunn besiedelten pommerel- 
lischen Wojewodschaft (10,5 km 2 fur eine Siedlung und 7,5 km 2 am Ende 
des 17. Jh.) und den anderen Gebieten des Koniglichen PreuBen und dem 
angrenzenden GroBpolen. 
Im Kapitel III wurden Wandlungen der Wirtschaftstypen der in der 2. 
Halfte des 16. Jh. bis Ende des 17. Jh. bestehenden Siedlungen besprochen. 
Unter den Ursachen der Wandlungen wurden wirtschaftliche Auswirkungen 


l 


208
>>>
Danzigs und des Getreidemarktes, auf Eigentumsstruktur der Besitzun- 
gen und Wiederaufbaurichtungen nach Kriegszerstorungen beriicksichtigt. 
Die Nahe Danzigs und der Weichsel bewirkten intensivere organisatori- 
sche Wandlungen in den "alten" landwirtschaftlichen Siedlungen. In der 
Weichselregion hat sich das Vorwerk mit Leibeigenen und Lohnarbeitern 
und nur mit Lohnarbeitern in den Adelsbesitzungen sowie der Zinsdorfer 
und der emphiteutischen Dorfer in den Gr06besitzungen herausgebildet 
(hauptsachlich als konigliches, kirchliches und Adelseigentum). In den von 
der Weichsel und Danzig weiter entlegenen Regionen bestand dagegen wei- 
ter der Typ der Landwirtschaft mit Vorwerk und Leibeigenschaft, was durch 
verminderte Rentabilitat der Getreideproduktion, teureren Transport nach 
Danzig sowie schwaches Angebot von Lohnarbeitern bewirkt wurde. Es sei 
jedoch erwahnt, da6 im Laufe der Zeit auch auf den Gebieten der Anteil 
der Vorwerke mit Lohnarbeitern und der Zinsdorfern in der Struktur der 
landwirtschaft1ichen Siedlungen allmahlich gewachsen ist. Dazu trugen die 
wachsende wirtschaftliche Ausstrahlung Danzigs und nacheinanderfolgende 
Kriegszerstorungen bei, die die Moglichkeiten der weiteren Entwicklung des 
Systems der Leibeigenschaft durch Pauperisierung der Vollbauern - der 
Hauptlieferanten der unentgeltlichen Arbeit fiir das Vorwerk einschrankten. 
Kapitel IV wurde der Analyse der Entstehung und Entwicklung der 
neuen Dorfsiedlungen gewidmet. Um diese Prozesse besser zu veranschau- 
li chen , wurde (neben der schon friiher herangezogenen Kreiseeinteilung) 
eine Teilung in 4 Siedlungszonen eingefiihrt: alte Landwirtschaftsgebiete, 
Walder der pommerellischen Wojewodschaft, Weichseltal und -delta mit 
der Meereskiiste sowie die nachste Umgebung Danzigs. Diese Teilung er- 
laubte das Aufzeigen von erheblichen Differenzen der Ausrichtung und In- 
tensitat der Entwicklung des Siedlungsnetzes in den einzelnen Zonen. Die 
meisten neuen Siedlungen (326, d.h. 55% der Gesamtzahl) wurden in der 
zu untersuchenden Periode in Waldern gegriindet, 132 auf alten landwirt- 
schaftlichen Gebieten (22%), 100 im Weichseltal und -delta (17%), 36 in 
der Umgebung Danzigs (6%). Insgesamt sind 594 neue Dorfsiedlungen 
entstanden. Auf alten Landwirtschaftsgebieten iiberwogen Bemiihungen 
zur Wiederherstellung der urspriinglichen Reichweite des Siedlungsnetzes 
(Besiedlung der sog. freien Erbgiiter) und Erhohung der landwirtscha- 
ftlichen Selbstversorgungskapazitat (neue Miihlen- und Wirtshaussiedlun- 
gen), in den Waldern wurden vor allem Siedlungen gegriindet, die in der 
ersten Periode mit der wirtschaftlichen Nutzung des Waldes verbunden 
waren (Glashiitten, Kohlereien, Sagewerke und Schmieden), im Weichsel- 
tal und -delta dominierten neue hollandische Siedlungen und schlie61ich in 
der Umgebung Danzigs haben wir mit der Entwicklung der vorstadtischer 


209
>>>
Dorfer und kleiner Gewerbesiedlungen (u.a. der zu der Zeit beriihmten 
Danziger Hammerschmieden, wo man schwedisches Erz verarbeitete (das 
dann ais Danziger Eisen in ganz Europa vertrieben wurde) zu tun. 
Im Zuge der Analyse wurden auch bedeutende Unterschiede in der In- 
tensWit dieses Entstehungsprozesses in verschiedenen Zonen festgestellt. 
Wenn in der Umgebung Danzigs 75% der neuen Siedlungen in den Jahren 
1570-1626 entstanden sind, so in der Zeit im Weichseltal - 50%, auf al- 
ten Landwirtschaftsgebieten - 37% und in den Waldern lediglich - 30%. 
In der nachfolgenden Periode (1626-1655) entwickelte sich das Siedlungs- 
netz in den Waldern am intensivsten (41% der dort entstandenen neuen 
Siedlungen), wahrend in den anderen Zonen Anzeichen der Abschwachung 
des Siedlungsprozesses sicht bar werden (auf alten Landwirtschaftsgebieten 
- 37% der Gesamtzahl, im Weichseltal 33%, in der Umgebung Danzigs le- 
diglich 14%). Schlie61ich hielten ernst zu nehmende Neuansiedlungen nach 
1655 nur noch in Waldern an (es sind 29% der dortigen neuen Siedlungen 
entstanden), wahrend in anderen Zonen die Zahl der Neusiedlungen eigen- 
tlich zum Stilstand gekommen war. (Dort sind 11-17% der Gesamtzahl der 
neuen Siedlungen in den zu besprechenden Zonen entstanden). Die Zahl 
erkiart ein wenig den Einflu6 der Kriegszerstorungen und der nachfolgenden 
demographischen und wirtschaftlichen Krise auf Entwicklung des Siedlungs- 
netzes in der pommerellischen Wojewodschaft. Unter den Hauptforschung- 
sergebnissen dieser Arbeit sind Bestimmung der Wandlungsrichtungen der 
Wirtschaftsstruktur der Siedlungen und okonomischer Pramissen zu nen- 
nen, die solche Entwicklungsrichtungen in der zu untersuchenden Periode 
bewirkt haben. Neue Forschungsmethoden ermoglichten u.a. die Aufzeich- 
nung der Wege der wirtschaftlichen Entwicklung der Adelssiedlungen in 
Pommerellen, die in den bisherigen hauptsachlich den Gr06besitzungen ge- 
widmeten Untersuchungen nicht zu erfassen waren. 
Besser sichtbar scheint der Wandlungsproze6 in der Organisation der 
landwirtschaftlichen Produktion zu sein, der hier anders ais auf anderen Ge- 
bieten der Adelsrepublik verlief. Wahrend dort im 17. Jh. eine Festigung 
der Rolle des Vorwerkes mit Leibeigenen erfolgte, das sich auf unentgeltli- 
che Arbeit der Bauern stiitzte, so verschwanden in Pommerellen im 16.-17. 
Jh. Bauernhofe in mitleren und kleineren Adelsgiitern. Dominierende Rolle 
spielte das Vorwerk mit Lohnbauern oder zumindest Leibeigenen und Lohn- 
bauern. Gleichzeitig behaupteten sich in Gro6besitzungen Siedlungen mit 
iiberwiegend emphiteutischen und Zinsbauernhofen. 
Anfange dieses Wandlungsprozesses in der pommerellischen Wojewod- 
schaft sind um die Mitte des 16. Jh. zu suchen und ihre gro6te Intensitat 
soll auf die 1. Half te des 17. Jh. vorverlegt werden und nicht, wie es 


210
>>>
Rutkowski will, auf Periode nach den Schwedenkriegen (nach 1660). So ge- 
sehen, sind die organisatorischen Wandlungen des Vorwerkes und des Do- 
rfes eher ein Ergebnis der wirtschaftlichen Entwicklung und nicht ein Weg 
des Wiederaufbaus nach Kriegszerstorungen. Man kann sogar die These 
wagen (heutzutage noch schwer zu beweisen), dał} Kriegszerstorungen auf 
lange Zeit die in der ersten Half te des 17. Jh. zu beobachtende Tendenz 
zur Entwicklung des Siedlungswesens und der Organisation der landwirt- 
schaftlichen Produktion in der pommerellischen Wojewodschaft gehemmt 
haben. Da.s nachste Wiederauf1eben der Veranderungen fand erst im 18.Jh. 
statt und fiihrte zur entgiiltigen Auf10sung der feudalen Dorfstruktur und 
der Dominanz der prekapitalistischen Organisationsformen der landwirt- 
schaft1ichen Produktion. 


Ubersetzung: J. Jarosz 


I
>>>
I 


SPIS TREŚCI 


Wstęp................................................................. 3 
1. Cel, przedmiot i zakres pracy ... .. . .. . . .. . .. .. . . .. .. .. .. . . .. . .. .. 3 
2. Założenia teoretyczne pracy.. .. .. . .. .. .. . .. .. .. . .. . . .. . . . . . . .. .. . 6 
3. Metoda badań.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 
4. Stan badań........................................ . . . . . . . . . . . . .14 
5. Podstawa źródłowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 
Rozdział I. Województwo pomorskie do końca XVII wieku. Środowisko 
geograficzne, terytorium, podziały administracyjne i stosunki 
własnościowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . , . . . . . . . 20 
A. Środowisko geograficzne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 
1. Budowa geomorfologiczna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 
2. Zasięg lasów................................................ .24 
3. Sieć wodna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26 
4. Sieć drożna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 
B. Podziały administracyjne woj. pomorskiego..................... 30 
C. Stosunki własnościowe w woj. pomorskim....................... 38 
1. Własność królewska.. . .. .. . .. . . .. . . .. .. .. . . .. .. .. . . .. .. . .. .. 44 
2. Własność kościelna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 
3. Własność miejska.. . . . .. . ..... ... ....... ... .. . . ... ..... .. ., . .47 
4. Własność szlachecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48 
Rozdział II. Rozwój sieci osadniczej w 2. połowie XVI i w XVII wieku. 52 
1. Sieć osadnicza w 2. połowie XVI wieku......................... .52 
2. Rozwój sieci osadniczej do końca XVII wieku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69 
3. Sieć osadnicza w końcu XVII wieku...... . .. . .. . .. . . .. .. .. .. . . .. 72 
Rozdział III. Wiejska sieć osadnicza województwa pomorskiego w XVI 
wieku i przemiany jej struktury do końca XVII wieku. . . . . . . . . . . . . . 76 
A. Struktura gospodarcza osiedli wiejskich w 2. połowie 
XVI wieku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
>>>
1. Kierunki przemian osadniczych w woj. pomorskim 
przed 1570 r.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76 
2. Wlasność królewska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 
3. Wlasność kościelna. . . . . . . . . , . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 
4. Wlasność szlachecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .85 
5. Wlasność miejska........................................... .89 
6. Osiedla o mieszanej przynależności wlasnościoweJ............ 91 
B. Zmiany w XVI-wiecznej sieci osadniczej do końca 
XVII wieku..... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . , . . . . . . . . . . . , . . , . . . . . . . . . . 93 
1. Wlasność królewska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 
2. Wlasność kościelna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 
3. Wlasność szlachecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 
4. Wlasność miejska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 100 
5. Wlasność mieszana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .100 
C. Przyczyny i glówne kierunki zmian w gospodarczej strukturze 
osiedli wiejskich od 2. polowy XVI do końca XVII wieku. . . . . . 101 
Rozdzial IV. Geneza i struktura gospodarcza osiedli powstałych 
od końca XVI do końca XVII wieku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 
A. Rozwój osadnictwa na starych obszarach rolniczy«:h, objętych 
uprawą roli przed polową XVI wieku. . ... . . . . . .. . . . .. . . . . . . . . . 109 
1. Zasiedlanie osiedli opuszczonych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 
2. Osiedla powstale drogą alienacji gruntów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 
3. Osiedla hodowlane..... ... .. ... .. .... . ..... ......... ....... 114 
4. Nowe osiedla mlyńskie..................................... .114 
5. Nowe osiedla karczmarskie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115 
6. Wnioski................................................... .116 
B. Rozwój osadnictwa na terenach o przewadze lasów. Osadnictwo 
śródleśne... . .... . .. ... ..... ... . . ..... ..... ..... ......... . .... .116 
1. Nowe osiedla hutnicze.. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . 118 
2. Osiedla smolarskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 
3. Śródleśne osiedla rolnicze.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .123 
4. Osiedla leśnicze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 
5. Śródleśne osiedla rybackie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 
6. Śródleśne osiedla mlyńskie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .129 
7. Śródleśne osiedla karczmarskie. . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .131 
8. Podsumowanie ............................................ 132 


213
>>>
C. Rozwój osadnictwa w dolinie Wisły, na Żuławach i wybrzeżu 
Bałtyku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 
1. Osiedla rolnicze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 
2. Osiedla rybackie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 
3. Osiedla karczmarskie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 
D. Rozwój osadnictwa w najbliższej okolicy Gdańska............. .140 
1. Osiedla podmiejskie....................................... .140 
2. Osiedla karczmarskie.... ..... ..... ..... ..... .. ... .... . .... .141 
3. Osiedla młyńskie........ ..... ..... ..... ..... ..... ..... .....141 
4. Osiedla rolnicze. . . " . . .. . . . . . . . . .. . . . ,. . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . 141 
E. Podsumowanie............... . ..... .... .... . ... .. .. . . . . . . . . . .. 142 
Zakończenie. Sieć osiedli wiejskich województwa pomorskiego w końcu 
XVII wieku. Kierunki przemian osadniczych od połowy XVI 
wieku - Postulaty badawcze.... .............................. .... 146 
Aneks. Wykaz osiedli... .. ..... ... .. .... . ... .. :... . ... . . . . ... .. .. . . .. 151 
Powiat człuchowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 
Powiat gdański... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 
Powiat mirachowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 
Powiat nowski.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .165 
Powiat pucki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 
Powiat świecki ... . . . . . . , . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . , . . .. 172 
Powiat tczewski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 
Powiat tucholski................... . . . . . . . . , . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .185 
Terytorium posiadłości ziemskich miasta Gdańska.. . . . . . . . . . . . . . . . .189 
Bibliogra.fia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 
Wykaz map i kartogramów załączonych do pracy..................... 204 
W yka.z tabel zamieszczonych w tekście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 
Zusammenfassung . ........ ..... ..... .. ... .... ............... ..... ..... 207 


214
>>>
ZAGĘSZCZENIE SIECI OSADNICZEJ 
WOJ. POMORSKIEGO W II POlOWIE XVI W. 


D powyżej 1S krJ/1 osiedle 

 od 7 do 15 
/1 osiedle 

 poniżej 7 krJ/1 osiedle
>>>
00 -- 
, 


Biblioteka Główna UMK 
1\\11I11111111111111111\\111111\\1\\\1111\\11111I11111\ 
300044440307 


." 


ZAGĘSZCZENIE SIECI OSADNICZEJ 
WOJ. POMORSKIEGO W KOŃCU XVI W. 


Co D powyżej 15 knf/1 osiedle 
EZ2J od 7 do 15 knV 1 osiedle 

 poniżej 7 IrJj, osiedle
>>>
, 
SIEC OSADNICZA WOJ. POMORSKIEGO 


, 
W KONCU 


XVI' WIEKU 


Ą. A... 
 


... 


Ą. ....ME
KI- __ _ __ K 
A. Ą tB"lYfrII __ -- -- ......... 
DOMATo..o" "ECHOWO A.-'. 
 - .
tv.NCY · PVCK 
{&" ....{& 
A:
lU8IE"r l ' r ' KAW£
 
'v (& f 8'
DZIDWO"K
 
.. ........ 'I ... ....) 
.. .. - ' 
 ' BRUlIZ /cĘJ..l j .. R wc 
A. A. . - U
h A 
.. ..',:
 Ź'EUSfRlEWC 
. . 
....... ... 
 .. A OSlONI 
.; .. ..,. Sl
 
p.,. · 
.. "'.. V'v ", ..,:/,".' '. :-." 
Ą ,,/ Ą._ :ł'.a.... 
 .... MRZEZI
 _ 
A. A.. Ą III " HOWO o _ B
A 
... /.. .., REI\IlMJ j; ' ORlElIŃSII - 
,I A. Ą. U Ą. I - - MŁYN- 
, - --- 
I\. ';(/ A._ Ą. Ą- Ą.. - ---...,..- 
\ T
LN...." ..... .../- ------------- 
- 
 .ip, II. 11"'- Ą ".Dn.lSZOO. N,A,NICE ,t\,LANO
ERtłA.. 
 Ą. Cf'-- -- - ----- --- 
-- - 
 
I\. I\. "'GOSC NSKI
. l
 Ą, Ą- "-.. - - -- - - - - -.. .... 

 A. . "" 
[YN 
 
t KARCZ""" 5MIECKM()
 SZoo..... m.LBRtJGA -- - - -- -- -- . -.. 
i¥ -' 
'\... .. .. . -
.K
Bl
;;2
1.. j1
 

 'f 
. ĘJ == H .. E R - r"AAJ O .. - 
 
- - -- - - _....- - 
... 
;e

:
1 
ł .. _ _. .'Usz;':
I' .. . '.. ... . U".. ,\ - - - -.. DĘBOGORZE (& 
. STRZE9IĘll IPI
Ll:- I\. Y .. _ ;] T CHlI t 
 .: A. A. I\. A. E9 
Lo... i
.rr'-.' '-"l I) . '"" 'A .. 
. ł I\. ucoztbwSkl I\. /, Ą- GOWINO I\. I\. "II 
,:y Ił. I\. -- 
\ ' . //. GRH'NO AU " NK' A. 
.. ... ".'bQ'MEJ"b,. I. .. /, Ą-' ...... O G..pOWO .. \ 
 .. 
\..1\ "
I\. . -Ig1łj9 Ml...N QWKOW'SKI A Ą, U'Ą A. 
'. .. \
, lUZo; W' T KOWO "'lr N .. ... W'(
 .. , ... SZ"E
 -=tiRZE 
f A '-, ił R U AR
I .:rYł.! Ą,. Ą,.. 
 ZBY.QONO
 A.. g "- 
...... ... 
 .... } .USTARBOWO ... - ." STARA''';tA .. ""'- 
'.. .. , 
 /..... :D'IBROWKA. .SON'i"o'1.0
 OKJWr DOG! "- D 
, ... 
 .W!-'HEIONSII 
-.... ... BA.. 
IN t O "i N &;.. .... .... ....
 
 .... 
"..' ""ii;RŁOMSI [j łJ'fA P ij .. H\JT
 
S 
 ORA , ... 
, . I RlOMStI.......ł.. . 
, Z" ...YN -; . PRZETe4vNO r .. 
J . A 
 A .lłWl'f I O A I\. 
. .. 
ECINO.. .._ . ClARN 
 ... BIE
'CE. '. 
, 
('.l Ą '" I\. I\. OWStIE ' 
 KAV.i1. KQ'M) 
j . I\. I ' ł.. C2
 Ą, I\. GRAiłOM
C I\. A U 11.. A I\, - I\. : 
Mt.vrisKIE .. . 
. GŁ
o. U 
 CIWNIA _-'--_-ł---tf: --...- Ą,CHW
NO I\. 
A. I\..I\.:Ą. Lo\. RCERSTYt().... Ą.. U Y ..OKOlEUKONSII MŁYN I\. 1\.. A 
f Ą 1\...... 
 OHIJNEWO I\. A..'.. I\. A. GtCDOWO 
!... SM
YNO .:, '.
 ... D-.."_...... ..Q BIESZ
' : 'eJ .. 
. " .. ." ,,'. .......... .... . Ą TMA,t.y : 1\.. ::; -- 11r-JJ__' Ą, :COlECZt
. Ą, WICIlINO Ą, 
Ą l' 1\.... . ..GŁ'O
 . '" ,,-. ..... I\. A. MKACK 
UA.O
 ,"I.OC

SOCHA 
. D.R
" ... Ą .: .. __ - 
. '''iif.
 .,. .. .. W KAC. ()NkSl 
 ' .. 

 " .,." .ł.
msKr.'E';:'O 
 A. \ .. . .. ':':"TIĘKN
 .. ,'I, KA.. .... ... EB"
'.. l 

 
T
ZE
lirNIG,..., '
ZĘBlEWO' J
N 
 . 
 r1P.o. .. \, 
Ę WA Al{ .... KA..IENNY 
'- . (JJ7. LEWINO ... .. .. \.--1"" 
lE ]),
 K ZMA ... POTOK ED 
... , A 
 . .. .. "- JEl
T.. .. KEl.''''U . .008RZEW'NO" ..... 
1\ 
..... Ą Ą. ł '" A .J:JPsAlMO Ą KAR i e.. 
 I\. "ł.. .. 
!'!IŁOSZEW ,TARA 
,.TA I?" " ' CHWAS2t7YN 
 . 
. .. A. Ą, ,. II.. Ą --ł A. 1\ WA l No _ 4I"h.. SOWA Ą .. 
. . _ O 'E8IE
SIAHIJ11Io' "'" """"""'-." 50 T' 
. . '!' .... ... .. . .. '1 .... .......... 
 
 GRAZLEWD . 
. I.... 
 .B
.OWO L ...... 1 0SĆ"KO.. P' Clto....o...: .. ,"YSOK"!. (& ", 
I\. II Ą .'---'T k:: A... Ą., . WARZE N EBTUCHOfroil. I --
 Ił. Ą, 
ł..OWA 1 HUTA _ ...___.. 
 
 " P [CZYHQ A. Ą, OSOWO : Ą. . Ą, 
 A.._ ::;::::-""1'. 
1\ q: __ GŁUSINO . POMIECIYN _
 " .c- .. ... I\. aOR;*l Ą, RYNARrtWo 
,I\. ...() .:- 
F:m.l . ol ".r 
 C:
O II. 'BOROWIE.l M1..
 "- Ą-WAl 
..... .; :
R.'iSZAf\.euDA :-" "
 
. Ą, .TOK Ą, .... E9Ą BARNlEWIC[ lESN1 MIt"'
EB 
I\. MIR
Of. ST SZEWO -- / I\. 'ul..
J Ą, -. .. I\. A EB PROCHOWY r"'tY
 7 
\-( 
 A SlAN Ą- HułA
 A .. . ". ....,ISlEWKO Ą Ą -Ą. Ą- 
_ tI J' NCM'O ",ł-'AJTA I " . !3ANIł.!f) 
BAlI . II. E9 ... . . I(lUKO
 
O .. t YNSIO .. RĘ BIEC HOW') El!. 
.... I\. Ą, o\. :EB 


\ 
J 


1 :200 000 


Sk al a 


o-ł.dla zołotcne 
przed . latach 
1570. 1570-'700 


OsIedla oznaCZDne cyfrom" 


własność królewsko 
własnoŚĆ szlachecko 
własnoŚĆ koścIelno 
własność miejsko 


O 
. 
Ił! 
El 


O 
. 
E9 


.. 


.. 


.. 


1- PRZ'rMORZE 
GUHTERSHOF 
lOH"UHlE 
OAHLHAN 
RIB8ENH......ER 
6 HUNGERHAfroIIMER 
Kl PUlFERloOlE 


.. 


.. 


.. 


.. 


G) 


granico wojewÓdztwo 
granice powlOtów 
gronice posiadłośc, ZiemskIch m Gdańsko 
ważnoeJsze drogI 
rzeki 


L 


8 JASKOWA DOLIN. 
STUCllENKA 
'0 KROlEWSlA '
KA 


=-=- :::::; 



 

 


JezIoro 


losy 


.. 


łqkl 


Ł
S=E I\. 


- bagno 


.. 


.. 


.. 


Opracowarw no,*owe KRZYSZTOF ""KULSKI 
Q;r'acO'ffQr...e 'etMlCznt DOROTA PAlYB"'lAK 


/-- 
. ., I 
-- '. I 
J 
/ 


/ 
i . -c' 
. 
.:c 
) . 



. .............-' 
\
. j 
. . . , ..... 
r'" -,. . . 
\. 
 OIAl!c....."IAKRlEWC 
',., 
'" 
\- 
\.. Nlr

'rE , 
\' 
\"- ' 
. 
, 
).. ' 

 


.... 
łĄ.....IENtCA 
I(ROl 


'- 


{.xU' ..w r 
.'-0.. 


t! 


('. 
" 
. S.RZESZEWO 
'O .. . "- 
I\. A. PAł.UBtCE 
. 
ZAt
ClWO 
A. 


.. 


I\.Pf,powt_- 
. -CZAPlE 
.. O 


.. 


.. 
-i
 
- .. 


80R 
D.. 


... 
SlQPA 
D ŁÓzK'. 
Ą..4[J
2 Ą I\. 
MIECHuCIN 


.. 


.. 


.. 



 


SKOWRONK I 


... 


.. 


.. 


..I 
" 


.. 
JU
YNO 


.. 


KO
ZWAl'" 
: G) 


BORCZ Ą 
El 


Cv,'"" 


STANI
' 1 0W0 
.. @. ' oc ' ',
' ". 
. ..... . 
.' 
 .:.:. 
'" 


.. 


;!!' 
EGIEC...... .. 
.. 


ROSlIUO 


CE
 WlK 

 


. TRVrNOWO 
. 
 


I:' 


J'£8'


'E .. . . 
l!J1 II ł- \\ A .. . 
\ ";''':''' f; . 

 
 os'cr ..' \ęt-ł'GlE fOlE 
. ."GIENLICE El 
."'DĄB . - ". {& '. 
. : ::.. .;\'. ....... ...... 
"\ .... 
\' 


E 

 


/'.. 


... 


.. 



 :. 
" 
10..' 
w K . 
.... 
, 
.... 'f
. 
I A. 
. 
\, AAM£R " 
Ą... '-Q. A ......0--. ....._......
 
A 
OZOMKA A. SKO£'lEWO 
.. ... .. 


A A 

 
.. .. .. 
...'" 
.. 
.. 
.. 
, .. 

 A 
.. .. 
A.. : .. , 
.. 
.. .. 
.. .. 


'L...':.. 
.... ..:. 


.-łłł-.
 ., 
." .... ... \ 
..._ -łfII/II A.._ L 
".. . . 
. ...... \ 


11.. 


... 


I- 
... 
'- . 

. 
.. 
-:' 


.... ...- 
.' .... ..... "u 
.... .... .... 
... ... ..... 
..... 
.. A.. 
.... ... 




 i.' 
, 

-- 
'" 
\.. .. 


c!J 


R04
K 


.. 


.. 
..- 
... .. 
.. 
"- 
A.

I 
.. 


NOWAEiERKIEW 
d 
,,
 
. 
"-
 - 


... 


.. 


- 
... 


.. 


,- 
... 


.. 


... 


...___ t
 


... 


... 
11..:" 
,.. '- _.
 

--.,... 
.. .. 


.. 


A.._...Ą I\. 
- - .. 
A -- - SI
.CA"" Ą.. 
.... A. -.. Ą.......Lr' .
 


... :£.. 
.....
lj.. 
...

 :..... 
.... 

ET'" « 
.. .
.. "0 
l\.- 1\.._ I\. 


.... 


..-- 


.. 
- 


A.u 


.. 


- 
.. 


.. 


..- - 


ę 


.. 


.- 


I\. ...."" A. 


... 


"k:Łcf'lA I\. 
.. .. 


.. 


... 


.. 


..- 


.... 


. 
NIELORAWA 
Ą.I\. A 
../ 


"- 
..;.( 
.. 


.. 


.. 


:/ 


Ą- 


, 
.... .-. 


.. 


.. 



 
.. 


.. 


.. 
- 


.. 


'lo 


.. 
.. 
.. 
... 
.... 


'lo 


... 


.. 


.. 


'" 


... 


.... 


.. 


.. 


... 


.
 


..- 
4 
... . . 


.. 


i........ .. 
l"' ... 
,.
_ ... I\.- 


1\._ -I\. 
- . 
...- 


.. 


"(J.. 


.. . 


.. 


.. 


.. 


.. 
*....... Ą 1.- "" 
::--
fI......... - I\. 
I\" "" " Ą 
"""t_ 
.. . ,- 


'lo 


-. 
... 
4._-" Ą "" 
...
 


.. 


.. 


.. 


.. 


.. 


.. 


.. 


.. 


.. 


.. 


l. 


;.. 


.. 


..- 




;: I\. 
.." 


.. 



 



 


.. 


.... 


-J\. 
.. 


... 


... .. 
I\. TRZEBCINY 
.. -- . 
 
A Ą;. 
- 
, 


... 


IIEt.PIN 


., 


... 


... 


.. 


"' 
"c'- - .. 
,- 

_ o\.
 
.. -.. .. - 
- ....,1. __-- 
A.- 1\.' 
 Ą, 
I\. I "" Ą. 
\. -.... \1\" ZIELONKA Ą-- 
- 
 I O' 
_ k, Ą. 
't..::"'- \1\ I\. 
-) ... 
f... 
Ą, t. Ą, 
 
NotE; 
.. I - O 
l ":. I\- 
- ,,-' ...
 
-:: " 
UKRZ ffj'" 
... "7"" 
 . _... 
"101' I\.
"'" Ą- 
. 
. .--- :fł;" , 2 . Ę T{ - .. 
.. ,.... - O 
, "'- l\.- 9" (3 _ -_A. Ą.. 
.. l U80DZlEź 
I\" MINIKOW91 ¥.... Ą- _ 
 _ - - . 
1\ ..... $4- ""...--
 --......, \"'- - -,... _- .1\. _ "" SIEMKOWO'" 
_-("
..... -rJI\. 11.. - \--....-UTNOWO\"" A.
 Ą: -ol _fi'.. 
A""RZENICA J. a-""'.,I Ą LU81EWO '

"'R:--$ 
,'" 
,A - -..- 
.. $ 7'" , "- - 
 .. --.
.. ...-- "'- 
A.. 
------- Ą; ... - ..- 
.... ).,'" , 
 - aG 
.. y'- 
 "" 
.... . I I NOWO I\.. -I\.....]-:IESIE L. Ą.. --,.., I\.. .........." 
I\. I \ ... _ -;. .. -- IENICA A. t(.

.IN 
,. . \ ' - A. Ą Ą,.. A." -=-. .:: A. Ą.... - 
- " .. 
Ą 0\ Ą - = Ą - A... A... -..... SZ E
 
\.. {: .. .. I\- 
\ ..... "'"SU A4 _ " ... f .. 
... A. I\. "'-tuszn..... ..... A._ 
\ . SUSkJ ..tY
 .. .. :W'EKATOWO... .. 
-
. fi ę I\. I\. I\. A Ą _:- - - A 
'-',.. 
UDZIN
K ..gĘ !,I
:" - .. 
......1\. 1\.0 . Ą,.....I\... 
'l... /!!,,,A lUBANIA.. S , T'I!K' " . 
,.,..Ii 
.."'. ........... 
! Ą..II. tASZEWO . 
: . I\.- 
J .. -SEROCK .OWINEK':. G
t
zYr;: 
""'- 
 NOWY.JAS
('" O .... .. " . . . .-/ 
( R'ft."E
"UN' ...
"- 
 
A. .. DHOWY JASINIEC ŁOWIK;"::::: /-" 
." ." - y 
I .. ,'-. .....,..,. J\,:; 
, . .. .,.-.J '. 1iA1E
 
I \ · ..... 
j" . ./ ._..... PRUSZCZ.: .. .... 
 
. JAS'N'EC"} '. ,.-' \. :WAŁ:WO l.OWKO C 
 ';.sT
awo 
!.. . .. OSL'1 ....... lU5ZKOWO :.. 
\.........._.......ł \
 Ą O .: 
. Ii Z8RACtI.'H T POI..lNEK 
,,
AWADA. .. . 
 . 
./ ... NIE"IEŚCIN TO NO 
\ Q'" ZĘBOWO 
... ;_ CIE\lSZYNEIY
 I.. 
t . ąJC-I,tftZvN": . 
'-._'" ". /fr'- ORAF. d 
'" SOPONIN ORAB
. 
V' 
!
k 

. KOZWC 
 
", 
 


... 


.. 


.. 


.. 


... .. .. 
WIEłłZCH'" Ą./!9 
O.. 6"'_ 
- - .. 
-- 


.. 
Ą. ZDROJE Ą 
'.. O 


... 


" 


... .. 
BRIEJ0.410NA 
. 

LESI£' 
l. A 
. .. 


.. 


11. 


.. 


.. 


.. 


R...SZKA Ą A 
O ."SZANO .. 
"" SIEROSoUM 
,_: O 


- -- 
I\.
_ __I\.... 


.O'STJ!PWO - ... 
I\. -U-I\. 1\ 
- -.. - 
....Ą..._ 
... 


A.i 


.. 


.... 


Ą LNIANEK A 
.. O 


.A. -1\._ 


""ER... 
. 


.. 


" 


.. 


- 
... 


.. 


.. 


..... 
D.ł,IIROwKA 


""' 
..- 
1\.," 


..- 


... 


.. 


PA,RlIN 
.
>>>
I 


I 
\ 


....:..:.:..::.:..:. ..."::;".
>>>
, 


Praca przedstawiona przez 
autora 
na posiedzeniu 
Wydziału Nauk Historycznych, 
Towarzystwa Naukowego w Toruniu 
w dniu 12 X 1992 r. 


ir-
. 
.(L! 
'j
r! 
p-' 
b
i
>>>
Biblioteka Główna UMK 
1II11I111111111111111111111111111111111111111111111111I 
300044440307 





ł::ka 1 
 O - 1 5 4 
UMK Toruń \J 

 1
.
>>>
Biblioteka 1 
Główna 
UMK Toruń 
""ł' 1 w..,. 


01545
>>>