/Copernicana_015_02_01_0001.djvu

			\fS 

 


MUZEUM OKRĘGOWE W TORUNIU 
RYNEK STAROMIEJSKI l - RATUSZ 
87-100 Toruń 
tel. 270-38, fax 240-29 


Dł!t
 
ł 


J, \ 

, 
I 


1 \ 
\ 


",', .- 
.. 


.. 



.... 
 


, 
.. ' 



 
" 


-.-_.--.. 
J' 



 
I ; 


'- "'" ... 


.. 


" - 


'.- ,,< 



 I. \ 


:-0-. -'\ 
.
.,
. - 
- 
 


. - 
"" 
- ....,.. ...... 1\ 


'
 


-. I 


\
 
.\. 


<'- 


"--- 


ASTRONOM 
KOPERNII( 
czyli rozmowa z Bogiem 


WYSTAWA z OKAZJI 5ZZ ROCZNICY 
URODZIN MIKOŁAłA KOPERNIKA 
TORUN 
RATUSZ STAROMIEłSKI 
t 7 Ił - t 7 III t 995 


'-
		

/Copernicana_015_02_02_0001.djvu

			SPIS WYSTAWIANYCH PRAC 


JAN MATEJKO (1838-1893) 


1. MIKOŁAJ KOPERNIK 
Szkic do obrazu Astrollom Kopemik czyli rozmowa z Bogiem 1871, olej na tekturze, 
41,5 x 52,S, sygnowany na odwrocie, u dołu: (dedykacja zatarta), Kraków d.1/3 
187/1/Lp. Jan M., Muzeum Narodowe w Krakowie, Dom Jana Matejki, nr mw. 
IX/25. W przeciwieństwie do dużej kompozycji szkic różni się wieloma szczegółami. 
Do z
iorów Muzeum Narodowego w Krakowie został zakupiony w 1960 roku od 
Zofii Swieykowskiej. Był wielokrotnie wystawiany w kraju i za granicą, (iI. na okładce 
folderu). 
2. MALOWANIE KOPERNIKA 
Autokarykatura, ok. 1872, rysunek satyryczny ołówkiem na papierze, 19 x SO, 
nie sygnowany, Muzeum Narodowe w Krakowie, Dom Jana Matejki, nr inw. IX/I0l8, 
dar Leona Holzera. Rysunek przedstawia Jana Matejkę z rodziną, malującego 
Kopernika we wnętrzu pracowni w mieszkaniu przy ulicy Krupniczej. 
3. MIKOŁAJ KOPERNIK 
Szkic do obrazu Astrollom Kopemik czyli rozmowa z Bogiem, ok. 1871, rysunek 
ołówkiem na papierze, 19,5 x 18,7, sygnowany monogramem wiązanym J.M., nr 
szkicownika 16/XV, Muzeum Narodowe w Krakowie, Dom Jana Matejki, nr inw. 
IX/80S. Postać Kopernika półklęczącego, rysunek górą obcięty. 
4. MIKOŁAJ KOPERNIK 
Szkic od obrazu Astrollom Kopemik czyli rozmowa z Bogiem, ok. 1871, rysunek 
ołówkiem na papierze, 18 x 11,7, sygnowany monogramem wiązanym J.M., nr 
szkicownika 41/X, Muzeum Narodowe w Krakowie, Dom Jana Matejki, nr inw. 
IX/803. Popiersie Mikołaja Kopernika, w górze szkic ręki. 
5. MIKOŁAJ KOPERNIK 
Szkic do obrazu z cyklu Dzieje cywilizacji w Polsce - Wpływ Uniwersytetu IIa kraj 
w XV wieku, ok. 1888, rysunek ołówkiem na papierze, 12,5 x 15, sygnowany 
monogramem wiązanym J.M., nr szkicownika 39/X, Muzeum Narodowe w Krakowie, 
Dom Jana Matejki, nr inw. IX/802. 
Mikołaj Kopernik z rękoma rozłożonymi, przed nim postać męska trzymająca 
książkę. 
6. MIKOŁAJ KOPERNIK 
Szkic do obrazu Dzieje cywilizacji w Polsce - Wpływ Ulliwersytetu na kraj w XV 
wieku, ok. 1888, rysunek ołówkiem na papierze, 12,5 x 13, sygnowany monogramem 
wiązanym J.M., nr szkicownika 39/X, Muzeum Narodowe w Krakowie, Dom Jana 
Matejki, nr inw. IX/804. 
Postać Mikołaja Kopernika z głową podniesioną do góry, z rozłożonymi rękoma, 
obok niego trzy zarysowane postacie. 
7. ASTRONOM KOPERNIK CZYLI ROZMOWA Z BOGIEM 
(MIKOŁAJ KOPERNIK, MIKOŁAJ KOPERNIK W SWEJ DOSTRZE- 
GALNI WE FROMBORKU) 
Kopia obrazu Jana Matejki z 1873 roku znajdującego się w auli Uniwersytetu 
JagieIlońskiego w Krakowie, w CoIlegium Novum wykonana przez Zbigniewa 
Pabisiaka w okresie przygotowań do jubileuszu 500-lecia urodzin Mikołaja Kopernika. 
1970, olej na płótnie, 220 x 311, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego 
w Krakowie, nr inw. 889/1, 2741. 


II 


II 
I 


8. MEDALION - POPIERSIE JANA MATEJKI 
Teodor Rygier (1841-1919), XIX w., biały marmur, 54, Muzeum Narodowe 
w Krakowie, Dom Jana Matejki, nr inw. IX/4. 394, dar artysty z 1884 roku. 


Niniejszy pokaz uzupełniają wybrane obiekty ze zbiorów Muzeum 
Mikołaja Kopernika Oddziału Muzeum Okręgowego w Toruniu, które 
powstały pod wpływem matejkowskiej wizji wybitnego astronoma i 
uczonego dokumentujące kulturę masową i życie codzienne. Są to m.in. 
karty z albumów, druki ulotne i okolicznościowe, pocztówki, medale, 
filatelia oraz przedmioty codziennego użytku. 



 


} 


J)
		

/Copernicana_015_02_03_0001.djvu

			J 


. 


} 

 

 
 
(-{ 
,>{tJ
 
-;-. ' "--2-=0' 
,\ 


I .,,!" ".. 


f1 
" r+- 


t-- 


J)' 
r' - y J 
,j1,.. 'il ł , , 1' J 
... L 
. ffł .. 
f (I i 


\Jl 

 t' 
ri "o .WP 
, /' 
J
 
C;ł.: l 
,,' 
\ 'C"" 

 


i 
4. 


I'" 



0 


. t),,\ ,\ 
'7 ) \\ 
..J:, '? ' J 
...A..
 
, I 
, :J . '1 
"'" .' 


-- 


-- 


...r:* 


,
 
( '/ 
\ 
'(tijj 

.I 



.;- L. 
. 
 ' r -.......,-;.
 
. 
 . 
""- / 

t - - 
 '- \ 
.

. 'ł . 
-'). 
 
i' 

 
ł L--_. 

 
- .
 
...,... "f'""" ._. 
'I ...;P"'"", " 


 . '.... 
-""';;._1 ; 
. ,/
 


, 
.\ 


t. 
q 


1\ 


,;; 


"Na cóż malować, jeśli nie będzie 
robił obraz wrażenia na ludziach" 
Jan Matejko (1838-1893) 
122 lata temu toruński Komitet Obchodów 400 rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika, 
działający w środowisku niemieckim. toczył pertraktacje z Janem Matejką o wystawienie jego 
dzieła pl. Astronom Kopernik czy/i rozmowa z Bogiem w Toruniu oraz zwrócił się z propozycją 
zakupu obrazu za 12.000 złotych reńskich (ok. 20.000 franków szwajcarskich). 
Jan Matejko kierując się względami patriotycznymi, mimo niechęci do siebie krakowskiego 
środowiska naukowego i artystycznego, które w programie uroczystości jubileuszowych w 
Krakowie nie uwzględniło prezentacji obrazu namalowanego specjalnie z tej okazji, nie zgodzil 
się na jego wystawienie w rodzinnym mieście astronoma, ani na korzystną sprzedaż. Obraz 
pozostał w Krakowie. 
Organizatorzy dorocznych toruńskich wieczornic upamiętniających kolejne urodziny Mikołaja 
Kopernika, prezentują w Ratuszu Staromiejskim po raz picIWszy dzieła Jana Matejki o tematyce 
kopernikowskiej, wypożyczone ze zbiorów MuzcW1l Narodowego w Krakowie, Muzeum Uniwersytetu 
Jagiellońskiego w Krakowie, Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, uzupełnione zbiorami własnymi 
oraz dzielami ze zbiorów Oresta Paszkowyca z Łodzi. Pokaz obejmuje maJarstwo-rysunek-graf1kę- 
pamiątki. Jubileusze stają się pretekstem oraz bodźcem o dynamicznej sile do odkrywania na nowo 
ludzi naJeżących do okreslonych epok. Przybliżają postacie i ich osobowość. 
W bogatej ikonografii przekazów podobizny twórcy teorii hełiocentrycznej, powstałych na 
przestrzeni wieków, na szczególną uwagę zasługuje Matejkowska wizja "artysty nieba". Nikt 
dotąd spośród malarzy, grafików czy rzeźbiarzy nie potrafił tak sugestywnie oddać duchowego 
wizerunku tego I'UOMO UNIVERSALE - człowieka o geniaJnej umysłowości renesansowej. 
DzialaJność artystyczna Jana Matejki przypadła na okres utraty niepodległości w naszym 
kraju. Swoją twórczością artysta chciał się przyczynić do podtrzymania tradycji i jedności 
narodowej. Malował najważniejsze momenty historii - chwile świetności i upadku. W realizacji 


rJJ 


..ł 


, 


- 


\ 


J 


\ 



 


ł 
., 
J 


-I-..... 



j, 
L. 
'J. 


i 
l' 



-
 


. 


I 
j 


li
 .- 
fI '. 
1I
 ....... 
 


... 
" ,.
 "1 
,\ " 
'T'
' 
 

.'}, 
 - _ 
-" ,........="'" ......, "' \. .. 
-- ::. 
:r. ,. \, ...,
 \ 

 :
':w-- .;s-..::
 
\.\. . ...."<;;, 
 - 
 
'
.".... '1.' 

 

 ',' . , '.

 ) 


-;:b: .
; 
.: '! L 


..\. 

'
-
':: ,..s. " <
 
,j
 
" 
 _M' 
 
1? 
- 
 f
':-;-f 
 l
i' \ ' \ 
. 

 i . I ) .. 
<'--" \ .J\:- 



.l
 \ ' ..........- \ 
l
 '\ r:J 
 r ' '- ; 
---- '"t 0\ -"..::. 
", I \ "- 
"'\ .... '::' 1 
 J l ''\.. J.. Ij. 
 
.4...... 
 _ #o, ..
':9 .'" 
.,-. 
 ,.'
:;-:' . '(o 
 
 

. 
 .;''', .............. i; 


l 
} 

 
- 
t -
 
" -....' 


'-
'5 

 - ...... 
--
 -\
,- - 
.. . -...:.. 


...._

 
. .--- 
 =-- 


--- 
f " 


swojego programu artystycznej rekonstrukcji przeszłości nie mogło zabraknąć tak wybitnej 
postaci jak Mikołaj Kopernik. 
Bezpośrednim pretekstem do powstania dzieła była zbliżająca się w 1873 roku 400. rocznica jego 
urodzin. Prace wstępne nad obrazem zostały rozpoczęte w 1871 roku i poprzedzone bardzo sumiennymi 
studiami nad postacią i wielostronną działalnością astronoma w Bibliotece Jagiellońskiej i w Gabinecie 
Archeologicmym Uniwersytetu Jagiellońskiego (zaczątek obecnego MuzeW1l), założonym w 1866 roku 
przez Józefa Łepkowskiego (1826-1894), a w ich wyniku powstały szkice rysunkowe postaci Mikołaja 
Kopernika i dwa szkice olejne całej kompozy!ji z lat 187/ i 1872, ten ostatni od 1981 roku znajduje 
się w kolekcji Battary Piaseckiej-Johnson w Princeton, N.Y, USA). 
Do malowania dużego obrazu zatytułowl,U1ego Astronom Kopernik czyli rozmowa z Bogiem 
przystąpił artysta w lecie 1872 roku w 
uewygodnej pracowni w mieszkaniu przy ulicy 
Krupniczej 6, (patrz autokarykatura), natomiast wykańczał płótno na początku 1873 w nowej 
pracowni, która mieściła się w Szkole Sztuk Pięknych. 
W zestawieniu z innymi pracami artysty dzieło to jest obrazem nietypowym w twórczości 
Jana Matejki. Ten wielki maJarz historyczny, znany przede wszystkim z tworzenia scen 
zbiorowych, namalował Mikołaja Kopernika bez bujnego rojowiska postaci. Obraz zdumiewa 
prostotą kompozycji i chłodną, ciemną kolorystyką. Posiada więcej charakteru portretowego niż 
cech sceny historycznej. Anysta przedstawił postać astronoma półklęczącego, o natchnionym 
spojrzeniu, na wprost widza, pod gwiaździstym niebem nocy przechodzącej w świt, na tarasie 
przed gotycką katedrą we Fromborku, w momencie kiedy po długotlWałych trudach badawczych 
dokonał on swego epokowego odkrycia. Wokół niego księgi, rysunki, instrumenty astronomiczne 
i matematyczne, ulubione triquetrum, tablica z ukladem słonecznym i inne akcesoria. Poniżej 
baJustrady widok na miasto i Zalew Wiślany. Stan ekstazy Kopernika wydobył artysta głównie 
poprzez zastosowanie światła. Modelami do postaci byli: Henryk Levittoux (1822-]
79) - 
lekarz. przyrodnik, filozof, przyjaciel domu Matejków i siostrzeniec Antoni Serafiński. Zródłem 
ikonograficznym były również ryciny, zwłaszcza miedzioryt Jeremiasza FaJcka (ok. 1610-1677) 
z ok. 1645 roku. 


, 


\ 


j 


, 



\
 
;j 


"'-"'.. 


! 
l 


1 - .. ''''' )ł 
... - .
 I, . ". 
f:''-J , '-. 
\:----1 r;!", 
 
(; f\.fIf) ""t1 I 
., ł ..... to. 7 
1 . ; l .. 'łT 
-- =-- 
.J . .. 
:::-=- -
 -'. 
r 
.
 
t:: .)} PP. "I 
'/ r 
-'3
 . d: 1 
,) "rJ
' . .1l
J£"" 
\ 
\ ) 
 
d'J
 {:&
j,
,} 
, 
":- \ f, i . r"
 \- ŁJ 

 .'J 
 
ł .:
 )- "" 
 

. \ . r . 
1 ) 
 tiJ';i
t,: '>, 'F
 
 -!
 J " 
. ! ...' - 

, .ł4 fi ... '\ J 
y' .ł

 i. ,-< f" "' I '\. - ,-..' 

 .,. .Ił' . "--...-/ .
 
lA j.1'-
, /_ 

I ..p.o;"". . 

... ".

..
 \ - /-<.. 
..,
.jr
..;:; ,\.
 
.-4 - r.- .. r,;.. ---"'::i.
ł 
"", \'-..1' 


J 
- '- .... 
(') r (- 
. ........ 
 l' 
I ..;'!\ 
. \ 


} 
\.J 
\Ł 


-=- 


..",.".. 


{V
 
.y: 


. 


" 
J' ,,-:..-- 

--. ---...... '.. 


....-- 



I 


7. . . . r-:!- . I- -Ji.- ' 
,
 
 .,: f '
J
 
 .-,>
 
.. 
 
 'IQ .,. ! łiifj:i' ł 


---11 . 
__ 


Z uwagi, że organizatorzy jubileuszu kopernikowskiego w Krakowie obojętnie odnieśli się 
do najnowszego dzieła Jana Matejki, autor sam zajął się jego prezentacją. Odbyła się ona w 
dniach 19-25 lutego 1873 roku w sali Rady Miejskiej w pałacu Wielopolskich. Dochód z 
oglądania obrazu przeznaczono na cele dobroczynne. Równocześnie zostaJy wykonane jego 
drzeworytnicze reprodukcje, które artysta przekazał bezpłatnie uczniom ze szkól miejskich. 
Opinia publiczna przyjęła obraz z entuzjazmem i uznaniem, aJe spotkał się on rówież z 
kontrowersyjnymi recenzjami. W tym samym roku był on eksponowany na Powszechnej Wystawie 
w Wiedniu. 
W marcu 1873 roku społeczenstwo krakowskie podjęło decyzję zakupienia obrazu ze składek 
publicznych i ofiarowało go na prośbę Jana Matejki Uniwersytetowi Jagiellońskiemu. Transakcję 
jego wykupu od artysty przeprowadził przyjaciel i wielbiciel dzieł artysty hr. Piotr Moszyński 
za 12.000 złotych reńskich. Obraz otrzymał wówczas szeroką neogotycką ramę, zapewne 
wykonaną według projektu Jana Matcjki i ozdobił Aulę w Collegium Novum tej Wszechnicy. 
Fakt ten ma swoją dodatkową wymowę gdyż na przełomie jesieni średniowiecza i renesansu 
Mikołaj Kopernik był też jej wychowankicm. 
Z tego obrazu zostały wykonane trzy kopie. Dwie z nich przez Annę Szyszko-Bohusz Szymborską. 
Najstarsza. namalowana w 1939 roku, znajduje się w SaJi Polskiej Uniwersytetu w Pitt
burgu w USA. 
Dwie pozostałe powstały po drugiej wojnie światowej. Jedna z nich zdobi MuzeW1l Mikołaja Kopernika 
we Fromborku. Ostatnia, wykonana w 1970 roku przez Zbigniewa Pabisiaka, dla Muzeum Uniwersytetu 
Jagiellońskiego w Krakowie, jest eksponowana na pokane toruńskim 
Jan Matejko wprowadził postać Mikołaja Kopernika także do portretów zbiorowych w cyklu 
Dzieje C}wi/izacji w Po/sce - Wpływ Uniwersytetu na kraj w XV v.-ieku i do nie dokończonego 
obrazu Uniwersytet Jagielloński w XV i XVI wieku. Szkice do tych obrazów są też wyeksponowane. 
Z uwagi na to. że szerokie spektrum Matejkowskiej recepcji nie traci na aktuaJności, a 
jego dzieła są wciąż reprodukowane nie tylko w albumach, ale również na przedmiotach 
mających różnorodne funkcje, na wystawic pokazano wybór obiektów, do których przyozdobienia 
wykorzystano Matejkowskie wyobrażcnie Mikołaja Kopernika. 


., 


\ 


.. 


..ł 


,
		

/Copernicana_015_02_04_0001.djvu

			g

::::ka R . I f) g \ ':L 
UMK Tonul Iv T 



 


Gl ? 
. '.\ 


, 


I 
I 



 . \
 
 t{ f .' 
Ij 
.\\ 1\ ł::""tj,!j, '7 

 \ 
 \
 ,c lira-. 1 1 \ 1 A---
 
1 c: ......:--
'(>-" '. '. r 
., . 

 
I '- ,,'- Ą-OS' 
 4 . .' - 

 _ 
;;.. --1 -'-.-. 

,. 
 ._
. 

 ' "'
. 
"":, 

.- 
-::;.;.o<, '\ 4 ."" 
 
-', ,..,' " f /.V , J . 
 
,...... -# C'- I .. a_ ...... 
, ,',
 .,, 
 'l , f I.' ;.
 łł \. ,........ -"i ,'
 
ł - ./1 liiI'" ' I' " ' 
, . , 
 " 
 
\ 
I. J . '

""'" / 'ł ',1 '" 
. 
 "- 
, - . .,. tli" ' ) .
, - 
... 
· ; 
 ,'_', \ . . 11 1 1;'1, f J li 
1 "
" ': t 
.. ,I.' 
 f I " " 
I, 1) 1' \ '- 
J \ , i.' 
, ',}; I""
 
. 
 _ '- --", . 'I 
\/ I ł I .\.
. I 




_i 
 '" .' ',4) 
 
I
,}J .' 1 \ "
r 
 \ 
, . 
 
 - I I '.1
 f r., 
 łIIIr.;t':' 

 , !!o. / I' Ił 1'- 
,iI_ 
)( ł L '. J' ' 
I ./ \ 1.-: ,,,L \ , e/!.:]. '
238
 


t 


Biblioteka Główna UMK 


1111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111 


300002353214 


i 


Tekst: Janina Mazurkiewicz. Zdj9C1a: Andrzej Chęć, Aleksander Jarmołowtcz 
Opracowanie graficzne: Lech.Tadeusz Karcz8Wskl 
ISBN 83-901222_ 
Ci Copyright by Muzeum Okr99owe, Toruń 1995 
Wydano z dotacji Wydziału Kultury Sportu I Turystyki Urz'lClu Miejskiego w Toruniu 
Wykonanie techniczne: Agencja ARTPRESS, Inowrocław, ul. Św. Mlkolaje 25, tel. 748-21 
Druk: ZP-W Pozkal, ul. Ks. Jukowsklego 3, 86-100 Inowrocław. Nakład 500 egz.