/kg_2001_0001_0001.djvu

			'- 


......,...... 


'\ 


- 


,.. -.... 


. 
.-....... 


ł. 
 



 


." . 


w. 


',.,.L 


" 
'... , 


.. I li; 
 .; 
,'.II'" .
\.. 
\, .0.",--' 
fir' 
..O. 


. ' 
I . 


. 


" \ 


. 


"u 
. 


\ 


, 


. 


, , 


. 
. 


.; li." 


..
. 

, I 


II 
.1. II 


! ł ... 


.... ..-' , 
" 


" ' 


l j..!... 
,.1 


'.. 


. 


, , , . " . 
,'. . . , , . 
, I 
.. f" 
 
, 
" 


..' 
;, 


.. 


.. 


. 



 


, II.' 
II 
m [ -; 
..II 
, . 
I 


I "w. 


y, .. 


:,{ 


_. I 


I 


-.-, 


,.:" I 


''' r. 'i I 
I: I 
" J . rl 


... 


-ł. 
. 
 .... -' 
I 
. ' 



1 
I,..... 
" tf'l 
',." r 


." 


;. ;.. , 


I " 


I . 


.- :' 


-, , 


.. 


. ' 


II} 



 


" . . ' .::. 


, , 


" . 
,. "I ., III 
" t 
, ., 
! j 
 


, . 
-/ 
"t 'i*i ll 
I I ł 
,1 
" 
," 
. 
. 
1 I . 


,.' 


- 


. , 


.j 


t" r -; " 
I 	
			

/kg_2001_0003_0001.djvu

			KALENDARZ 
GRUDZIĄDZKI 
2001 


Grudziądz 2001
		

/kg_2001_0005_0001.djvu

			r 


KALENDARZ 
GRUDZIĄDZKI 
2001 


lr 


GRUDZIĄDZKIE TOWARZYSTWO KULTURY 
GRUDZIĄDZ 2001
		

/kg_2001_0006_0001.djvu

			RADA REDAKCYJNA 
Karola Skowrońska - przewodnicząca, Ryszard Byner - sekretarz, 
Eugeniusz Chmielewski, Jan E. Janusz, Jerzy 


s!aw Poręba, 
Tadeusz Rauchfleisz, Zbigniew Zawadzki ,e\,,-a 1V11(;1 
 ' 
.
 U'
 
......-; T 

 \N \Qł 
OKŁADKA '
d l g4(
)f J 
Projekt graficzny - Grzegorz Rygielski P:\ GtUCl\ą! 1\1 O 
Zdjęcie - Gerard Szukay 
. . & . 

 # 
"'''
I{ule'{':j 
ZDJĘCIA 
-- '-t. 
 L; 1- 
Gerard Szukay, Piotr Bilski, Mieczysław Kucharski r ł. IV 
 
Stanisław Dzierzbicki, Stanisław Słabikowski, 
 \ . 
ze zbiorów archiwalnych Biblioteki Miejskiej im. W. Kulerskiego 
i Muzeum w Grudziądzu 


Rysunki wykonał Grzegorz Rygielski 
Wiersze - Janina Fialkowska 


Widokówki Grudziądza Antoniego Teslara 
ze zbiorów Zbigniewa Zawadzkiego 


ISSN 1427-700X 


WYDAWCA 
Grudziądzkie Towarzystwo Kultury 
Grudziądz 2001 


Skład: ZEBRA, tel. (O-56) 465 35 27 
Druk: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne Spółka z 0.0., ul. Mickiewicza 15, 
87-200 Wąbrzeźno,tel, (0-56) 688 23 96; 688 23 07; 6881355; tel.jfax 6881551 


9 
 I


' 10) S} i "t.
		

/kg_2001_0007_0001.djvu

			SPIS TREŚCI 


1. Calendarium grudziądzkie (oprac. Stanisław Poręba) ........................7 
2. Skrócony kalendarz na 2002 rok ..........................,....................... 7 5 
3. Ważniejsze grudziądzkie rocznice w 2001 r. 
(oprac. Stanisław Poręba) .............................................. ...............77 
4. Pomorscy patroni ulic Grudziądza (Stanisław Poręba) ...........................81 
5. Mosty średniowieczne w Grudziądzu (Marek Szajerka) .......................89 
6. Przedsionek Ratusza (Jerzy Krzyś) .. ........................... ............ ...93 
7. Z dziejów Straży Pożarnej w Grudziądzu 
(Eugeniusz Chmielewski, Zenon Gonkowski) ......................................95 
8. Zarys dziejów Teatru Pomorskiego w Grudziądzu 
(Stanisław Poręba) ...................................................... .101 
9. Stanisław Książek - Staszewski (Stanisław Poręba) ....................105 
10. Dwie rocznice grudziądzkiej telekomunikacji 
(Eugeniusz Chmielewski) ...........,........... .................. .............. ..107 
11. Grudziądzka zima Anno Domini 1899 (Jerzy Domasłowski) ........111 
12. Z tradycji śpiewaczych Grudziądza (Zenon Zaremba) .......................115 
13. "Królewskie" Liceum (Roman Nowak) .................. .................... ..... .117 
14. Mały słowniczek dodatków do "Gazety Grudziądzkiej" ' 
(Stanisław Poręba) ......................,.......................................... .121 
15. Zarys historii szkół lotniczych w Grudziądzu (Mariusz Żebrowski) ........127 
16. Z Grudziądza na olimpiady (Jerzy Krzyś) ,........................................131 
17. Grudziądzkie rysunki Antoniego Teslara (Zbigniew Zawadzki) ............. ..135 
18. 75 lat Średniej Szkoły Rolniczej (Stanisław Lewandowski) ..................137 
19. Grudziądzki Obelisk Katyński (Karola Skowrońska) ............................141 
20. Era informacyjna. Rozwój strategii 
internetowej Grudziądza (Marek Dondelewski) .................................143 
21. Przyjaciele Pomorza (Andrzej Satkiewicz) .........................................147 
22. Szkolnictwo grudziądzkie 2000/2001 
(oprac. Tadeusz Rauchfleisz) ......................................................... .149 
23. To warto przeczytać 
(oprac. Karola Skowrońska, Stanisław Poręba) .....................................159 
24. Od Redakcji,............................................................ .......... ...... ..... ..161 
25. Reklamy...... .............,....., ......................... ,.............................. .........163
		

/kg_2001_0009_0001.djvu

			Stanisław Poręba 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


(Styczeń) 


1. Poniedziałek 1899 - Urodził się rtm. Stanisław Dymowski. m.in, instruktor 
NOWY ROK hippiki CWK w Grudziądzu. jeniec w Starobielsku. 
Mieczysława zamordowany w Charkowie, 
Mieszka 1902 - Urodził się Anastazy Kasprzycki. urzędnik skarbowy 
i por. rez. 65. pp w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie, 
1952 - Utworzenie Państwowej Stadniny Koni w Nowych 
Jankowicach, 
1956 - Odłączenie m. Radzynia Chełmińskiego od pow, 
grudziądzkiego i włączenie do pow, wąbrzeskiego. 
2. Wtorek 1929 - Starostą pow. grudziądzkiego został HIpolit 
Izydora Niepokulczycki, 
Makarego 1931 - W Grudziądzu, przy ul. J. Herzfelda 8 została zakupiona 
parcela pod budowę budynku prywatnego gimnazjum 
z niem. iezvkiem wykładowym, 
3. Środa 1533 - W Grudziądzu obradował nadzwyczajny Sejmik 
Danuty Generalny Prus Królewskich, poświęcony obronności. 
Arietty w związku z zagrożeniem ze strony Prus Książęcych, 
1988 - W Grudziądzu zmarł urzędnik i pisarz Jerzy Bobrowski, 
autor zbioru opowiadań ..Kochankowie Ate" 
(Łódź 1961), 
4. Czwartek 1920 - Ukazał się nr 1 pisma plebiscytowego "Der Weckruf 
Angeliki im Osten" ("Pobudka na Wschodzie") w Grudziądzu 
Eugeniusza (Red, K. Dąbkowski i S, Kunz-sen.) 
1946 - Dodatek do "Głosu Pomorza" w Grudziądzu "Młodzi 
piszą" zmienił tytuł na "Dodatek Literacko-Naukowy" 
(Red, A.A. Olkiewicz), 
5, Piatek 1897 - W Ustrzykach Dolnych urodził się Artur Jaromir 
Edwarda Ostapowicz, kpt. 64, pp w Grudziądzu (1920- I 934). 
Szymona jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu,
		

/kg_2001_0010_0001.djvu

			1 8 


Stanisław Poręba I 


6. Sobota 
Kacpra 
Melchiora 
Baltazara 


7. Niedziela 
Lucjana 
Teodora 


8. Poniedziałek 
Mścisława 
Seweryna 


9. Wtorek 
Antoniego 
Marcjanny 


10, Sroda 
Danuty 
Wilhelma 


1892 - W Starej Wsi urodził się Gracjan W. Lapczyński, 
ziemianin, rtm. w st. spocz. związany m.in, z 18. p. ut. 
w Grudziądzu, jeniec w Kozielsku. zamordowany 
w Katyniu, 
1881 - W Grudziądzu, przy obecnej ul. Sienkiewicza 27, został 
oddany do użytku nowy budynek szkolny dla 
miejscowego gimnazjum, 
1989 - W grudziądzkim KMPiK została otwarta I Między- 
narodowa Wystawa Ekslibrisu "Architektura 
w Ekslibrisie" (Komisarz H. Stopikowski). 
1894 - W Konstantynowie urodził się Jan A. Korczakowski, 
lekarz Szpitala Wojskowego w Grudziądzu i ppłk, 
jeniec w Starobielsku (?), zamordowany w więzieniu 
"amerykanka" w Mińsku (Białoruś) i pochowany 
w Kuropatach. 
1897 - Urodził się Franciszek Wojciechowski, nauczyciel 
w Bydgoszczy i ppor. rez. 64, pp w Grudziądzu 
(do 1939 r.), jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu. 
1999 - W Grudziądzu zmarł filatelista Jerzy Świeżawski. 
1905 - W Humniskach k. Lwowa urodził się Wincenty 
H, Kwiatkowski, por. żand, i instruktor CWZ 
w Grudziądzu (do 1938 r,), jeniec w Ostaszkowie, 
zamordowany w Kalininie i pochowany w Miednoje. 
1907 - Urodził się Antoni Matyszkiewicz, por. żand., związany 
z CWŻ w Grudziądzu (do 1939 r,),jeniec w Ostaszkowie, 
zamordowany w Kalininie i pochowany w Miednoje. 
1907 - W Ostojowie k. Kielc urodził się Zygmunt Wt. Mazur, 
por. żand., m,in, adiutant CWŻ w Grudziądzu 
(do 1939 r.), jeniec w Ostaszkowie, zamordowany 
w Kalininie i pochowany w Miednoje. 
1999 - W Grudziądzu zmarł Zygmunt Pawłowski, drukarz 
i korespondent sportowy, m.in. "Gazety Pomorskiej" 
i "Głosu Grudziadza", 
1695 - W Lankiejmach (Inflanty) zmarł wojewoda inflancki 
i dzierżawca ekonomii królewskiej w Rogóźnie 
k, Grudziądza Erazm Teodor Schlieben (1661-1666). 
1920 - Niemiecki Parlament ratyfikował Traktat Wersalski - 
zapowiedź powrotu Grudziądza w granice Macierzy.
		

/kg_2001_0011_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


9 1 


11. Czwartek 1896 - Urodził się Józef E. Palusiński, mjr dypl. 65. pp 
Honoraty w Grudziądzu (do 1939 r.), jeniec w Starobielsku, 
Feliksa zamordowany w Charkowie. 
1947 - Urząd Bezpieczeństwa rozwiązał Komitet Powiatowy 
i Grodzki Polskiego Stronnictwa Ludowego 
w Grudziadzu. 
12, Piatek 1922 - Sąd Powiatowy w Grudziądzu zarejestrował 
Arkadiusza Towarzystwo Akcyjne "Teatr Pomorski", 
Benedykta 1974 - W KMPiK-u wystawiona została przez aktorów 
grudziądzkiego Teatru Ziemi Pomorskiej "Szopka 
Noworoczna" . 
13, Sobota 1888 - Urodził się Bogusław Bonna. robotnik, zam. Grudziądz, 
Weroniki ul. Wąska 19c, więzień NKWD, zamordowany 
Izydora w więzieniu "amerykanka" w Mińsku (Białoruś) 
i pochowany w Kuropatach. 
190 l - Grudziądzkie Towarzystwo Ludowe skierowało do 
władz pruskich protest przeciwko prześladowaniom 
filomatów w Brodnicy, Chełmnie i Toruniu, 
14. Niedziela 1887 - W Ostrzeszowie urodził się Roman W. Gorgolewski, 
Hilarego przemysłowiec i kupiec, m.in, udziałowiec Spółki 
Grdona "Herzfeld i Victorius" w Grudziądzu, więzień NKWD, 
zamordowany w Kijowie i pochowany w Bykowni, 
1942 - W Mauthausen zginął por. Zygmunt Koźlikowski, 
"Ogrodnik", komendant Inspektoratu ZWZ/ AK 
w Grudziądzu. 
15. Poniedziałek 1896 - Urodził się Edmund Kuchcicki, rtm., m.in. instruktor 
Arnolda CWK w Grudziądzu (ok. 1930 r.), jeniec w Starobielsku, 
Pawła zamordowany w Charkowie. 
16. Wtorek 1920 - W Grudziądzu powstało Zjednoczenie Zawodowe 
Marcelego Polskie Kolejarzy, 
Włodzimierza 1920 - Grudziądzcy Niemcy utworzyli Der Deutsche 
Schulverein (Niemiecki Związek Szkolny), zajmujący 
się nauczaniem niemieckich dzieci na Pomorzu. 
1945 - Pierwszy dzień masowych aresztowań grudziądzkich 
Polaków przez gestapo. 
17, Środa 1902 - Nauczyciel i kolekcjoner Ignacy Preatorius, przekazał 
Antoniego 'swój zbiór monet Muzeum Miejskiemu w Grudziądzu. 
Rościsława
		

/kg_2001_0012_0001.djvu

			1 10 


Stanisław Poręba I 


18, Czwartek 
Małgorzaty 
Piotra 


19. Piatek 
Bronisława 
Mariusza 


20, Sobota 
Fabiana 
Sebastiana 


21. Niedziela 
Inez 
Jarosława 


22, Poniedziałek 
Anastazego 
Wincentego 


1905 - Urodził się Stanisław M, Nawrocki, kpt. 65. pp 
w Grudziądzu (do 1939 r.), uczestnik walk nad Osą 
i Bzurą, jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 
1920 - Pod Gniewkowem zginął plut. Gerard Pająkowski. 
pochodzący z Borów Tucholskich, powstaniec 
wielkooolski i oodoficer 18, d, ul. 
1893 - Urodził się Józef Swierczyński, płk dypl. związany 
z CWK w Grudziądzu (do 1939 r.), m.in, główny 
instruktor wyszkolenia bojowego. jeniec w Staro- 
bielsku, zamordowany w Charkowie. 
1907 - W Biskupcu Pomorskim urodził się Kazimierz 
Arentowicz, nauczyciel i artysta malarz, ppor. rez, 
64.pp w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie. 
1920 - Ukazała się ulotka z programem Komisji Powitania 
Woisk Polskich w Grudziadzu, 
1860 - W Grudziądzu została uruchomiona stacja telegraficzna, 
1920 - Rada Miejska Łasina po raz ostatni prowadziła obrady 
w j, niemieckim. 
1922 - Uchwalenie statutu Towarzystwa "Pobudka" 
w Grudziądzu, 
1946 - Ukazał się nr l "Młodzi piszą", dodatku literacko- 
naukowego do "Głosu Pomorza" w Grudziądzu 
(Red, A.A, Olkiewicz). 
1887 - W Dubinie k, Rawicza urodził się Wincenty Kitlas, 
rolnik i urzędnik, kpt. w st. spocz, Marynarki Wojennej, 
związany w 1920 r, z Grudziądzem, jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu. 
1933 - Grudziądzki katecheta ks. Józef Roskwitaiski, na Uni- 
wersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, obronił pracę 
doktorską "Szkoła twórcza w nauce religii", 
1902 - Urodził się Stanisław Radziński, por., instruktor CWK 
w Grudziądzu (do 1939 r.), jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie, 
1920 - Polska Komisja Odbiorcza przejmuje z rąk Niemców 
twierdzę w Grudziądzu. 
1920 - Powrót Łasina w granice Macierzy, 
1930 - W Łasinie otwarty został szpital dla mieszkańców pow. 
grudziądzkiego. 
1994 - W Grudziądzu, przy ul. Dywizjonu 303, uruchomiono 
filię Domu Pomocy Społecznej.
		

/kg_2001_0013_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


23. Wtorek 
Ildefonsa 
Rajmunda 


. 


24, Środa 
Rafała 
Felicji 
25. Czwartek 
Tatiany 
Miłosza 


26. Piatek 
Pauli 
Wandy 


27. Sobota 
Przybysławy 
Angeli 


28. Niedziela 
Radomira 
Walentego 


111 


1785 - Poświęcenie kościoła ewangelickiego na grudziądzkim 
Rynku (istniał 115 lat, rozebrany w 1900 r,), 
1909 - Założenie Towarzystwa Zakupu i Sprzedaży "Rolnik" 
w Łasinie (Prezes - Leonard Meyer). 
1920 - Powrót Grudziądza w granice Macierzy. 
1995 - Honorowym Obywatelem Grudziądza został 
ks. Zdzisław Jastrzębiec-Peszkowski. absolwent SPRK 
w Grudziadzu i rtm, w st. SPocz, kaw, WP, 
1995 - W sądzie została ogłoszona upadłość Spółdzielni 
"Instalator" w Grudziądzu. 


1903 - Urodził się Mieczysław Brzozowski, rtm., m.in, 
instruktor SPK przy CWK w Grudziądzu, jeniec 
w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 
1920 - Zniszczenie pruskich pomników w Grudziądzu: 
Wilhelma I (Główny Rynek) i Germanii (Rynek 
Zbożowy), 
1945 - W Grudziądzu wyszedł ostatni numer hitlerowskiego 
pisma "Der Gesellige". 
1911 - W Poczdamie zmarł Alexander Pohmann. burmistrz 
Grudziądza przed 1896 r., który przyczynił się do 
rozbudowy i unowocześnienia miasta. 
1937 - W Grudziądzu zmarł inż. Stefan Barcz. b. dyrektor 
Gazowni Miejskiej, 
1914 - Urodził się Antoni Woltyński, prawnik i ppor, 65, pp 
w Grudziądzu, w 1939 r. - pracownik jednego z gru- 
dziądzkich sądów wojskowych, jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu. 
1927 - Stanowisko proboszcza parafii rzymsko-katolickiej 
w Łasinie objął ks. Marian Karczyński. 
1987 - Szkoła Podstawowa nr 11 w Grudziądzu otrzymała imię 
Jana Heweliusza, wybitnego astronoma polskiego 
pochodzacego z Gdańska, 
1687 - W Gdańsku zmarł astronom Jan Heweliusz, który 
w dzieciństwie uczęszczał do szkoły parafialnej 
w Grudziądzu. 
1976 - W Grudziądzu zmarł fotograf i fotografik Edmund 
Malicki.
		

/kg_2001_0014_0001.djvu

			1 12 


Stanisław Poręba 1 


29. Poniedziałek 
Franciszka 
Zenona 


30. Wtorek 
Martyny 
Macieja 


31, Środa 
Ludwiki 
Marceli 


Także w styczniu 


1920 - Przyjazd do Grudziądza gen. Józefa Hallera, dowódcy 
Frontu Pomorskiego. 
1920 - Założenie Ochotniczej Starży Pożarnej w Lasinie 
(Prezes - Sto Tomczyński, naczelnik - Jan Kawski). 
1987 - W Grudziądzu utworzony został Społeczny Komitet 
Budowy Ogólnopolskiej Osady Młodzieży 
Spółdzielczej ..GRUD". 
1878 - W Kościerzynie urodził się Franciszek T. Saenger, 
lekarz weterynarii i ppłk pospolitego ruszenia WP, 
związany z 16. PDP i DOG ..Pomorze" w Grudziądzu 
(1919-21), jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu, 
1905 - W Berlinie zmarł pastor. literat i kaznodzieja Eduard 
Ebel (1839-1905). były grudziądzki proboszcz 
ewangelicki, 
1979 - W Grudziądzu. przy obecnej ul. Annii Krajowej 10, 
została otwarta Państwowa Szkoła Muzyczna 
stop, I i n. 
1940 - Powstanie konspiracyjnej antyhitlerowskiej organizacji 
"Rota" w Grudziądzu (główny założyciel T. Kaube). 
1945 - Niemieckie władze wojskowe w Grudziądzu rozpoczęły 
wydawanie pIsma "Die Graudenzer Front" 
("Grudziądzki Front"), adresowanego do "ludności 
i żołnierzy twierdzy Grudziądz". 
1997 - Pomorskie Zakłady Urządzeń Okrętowych "Wanna" 
w Grudziądzu zostały przekształcone w Spółkę 
Akcyjną. 
1917 - Uruchomienie n Kuchni dla Ubogich w Grudziądzu, 
przy ul. Fortecznej 29 (Szkoła Ludowa). 
1920 - Obchody 25-lecia Towarzystwa Ludowego "Oświata" 
w Grudziądzu i poświęcenie jego sztandaru. 
1949 - Rozwiązanie przez władze centralne Aeroklubu 
Grudziądzkiego. 
1963 - W Grudziądzu została unieruchomiona Elektrownia 
Miejska.
		

/kg_2001_0015_0001.djvu

			r CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 
C Luty) 


1. Czwartek 
Brygidy 
Igi 


2. Piatek 
Mirosława 
Joanny 


3. Sobota 
Błażeja 
Oskara 


4. Niedziela 
Weroniki 
Andrzeja 


5. Poniedziałek 
Adelajdy 
Agaty 


13 1 


1929 - Stanowisko dyrektora Państwowego Seminarium 
Nauczycielskiego Męskiego w Grudziądzu objął 
Jan Szczypiński. 
1920 - Przyjazd do Grudziądza pierwszego Wojewody 
Pomorskiego dr. Stefana Łaszewskiego, 
1931 - W Grudziądzu została otwarta Państwowa Szkoła 
Dokształcania Zawodowego Nr I, 
1938 - Stanowisko dowódcy 18. Pułku Ułanów Pomorskich 
objął ppłk Tadeusz Kumatowski. 
1952- W Grudziądzu osiedliły się zakonnice Zgromadzenia 
Sióstr Służebniczek Najświętszego Serca Jezusowego 
(Sercanki). 
1748 - Konstancja z Gmińskich Czapska przekazała zakonowi 
kapucynów działkę na budowę klasztoru w Rywałdzie 
Królewskim. 
1919 - Towarzystwo Śpiewu "Lutnia" (dyrygent - 
J. Grabowski), zorganizowało w Grudziądzu 
"Wieczorek Narodowy". 
1946 - Wyszedł ostatni numer "Młodzi Piszą", dodatku do 
"Głosu Pomorza" w Grudziądzu, 
1813 - Grudziądz włączył się do wojny przeciw cesarzowi 
Napoleonowi I, wystawiając m.in. 10 strzelców 
konnych i 49 pieszych, 
1902 - Urodził SIę Piotr Piniński, absolwent OSK 
w Grudziądzu (1925), rtm" instruktor CWK 
(do 1939 r.), jeniec w Starobielsku, zamordowany 
w Charkowie. 
1965 - W Grudziądzu, przy Al. 23 
tycznia 30, została otwarta 
Szkoła Podstawowa nr 17, 
1888 - Urodził się Kazimierz A. Ziembiński, płk, m.in. 
zastępca dowódcy 18. p. uł. w Grudziądzu (1923-25), 
jeniec w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 
1932 - Redaktorem filii "Gazety Bydgoskiej" w Grudziądzu 
został Roman Hinz. 
190 I - W Wadowicach urodził się Edward A. Fr. Koenner, 
mgr prawa, sędzia. sportowiec i ppor, rez, 65, pp w Gru- 
dziądzu, jeniec w Starobielsku i Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu.
		

/kg_2001_0016_0001.djvu

			1 14 


Stanisław Poręba I 


1920 - Grudziądz stał się siedzibą Dowództwa Okręgu 
Generalnego "Pomorze". 
1964 - W Grudziądzu przy uL Konarskiego 39. oddany został 
do użytku budynek Zespołu Szkół Ekonomicznych, 
6, Wtorek 1887 - Urodził się Gustaw Fr. Wiu, policjant, od ok. 1930 r.. 
Doroty st. przewodnik I Komisariatu PP w Grudziądzu, jeniec 
Bogdana w Ostaszkowie, zamordowany w Kalininie i pochowany 
w Miednoje. 
1907 - Urodził się Mieczysław J, Przytocki, ppor. rez, 65. pp 
w Grudziądzu, w 1939 r. - 165, pp w Radomiu, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu (?), 
7. Sroda 1667 - We Wrocławiu zmarł hetman polny Jerzy S, 
Rajmunda Lubomirski, który w 1659 r. wypędził Szwedów 
Ryszarda z Grudziądza. 
1904 - W Warszawie urodził się Ryszard Danielczyk, pastor 
ewngelicko-augsburski i wydawca "Przeglądu 
Ewangelickiego" w Grudziądzu (1934-35). 
1951 - W Grudziądzu został utworzony Miejski Zarząd 
Budynków Mieszkalnych. 
8. Czwartek 1454 - W wyniku powstania zbrojnego mieszkańcy 
Jana Grudziądza wypędzili Krzyżaków z miasta i zamku, 
Hieronima 1748 - Biskup Chełmiński W. S. Leski oddał kościół 
w Rywałdzie zakonowi kapucynów. 
1863 - Na drodze z Grudziądza do Radzynia Chełm. władze 
pruskie skonfiskowały transport materiałów 
wojskowych (karabiny, szable, proch strzelniczy), 
przeznaczony dla powstańców w Królestwie Polskim. 
9. Piatek 1647 - W Radzyniu Chełm, zmarł miejscowy starosta 
Apolonii Mikołaj Weiher, 
Cyryla 1955 - Dyrekcja grudziądzkich tramwajów, wprowadziła 
tygodniowe karnety na przejazdy, dla "robotników 
i urzędników", 
10, Sobota 1635 - Kartograf królewski Fryderyk Getkant, rozpoczął 
Elwiry rysowanie mapy okolic Grudziadza. 
Scholastyki 1864 - Z grudziądzkiego garnizonu zbiegł do oddziałów 
powstańczych w zaborze rosyjskim Goufryd August 
Sapieha. 
11. Niedziela 1807 - Wojska napoleońskie rozpoczęły oblężenie miasta 
Lucjana i twierdzy w Grudziądzu, 
Łazarza 1910 - Urodził się Piotr Wilk, por. 64, pp w Grudziądzu 
(do 1939 r.), jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu,
		

/kg_2001_0017_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


12, Poniedziałek 
Nory 
Modesta 


13, Wtorek 
Katarzyny 
Juliana 


14. Sroda 
Liliany _ 
Walentego 


15. Czwartek 
Jowity 
Faustyna 


16. Piatek 
Juliana 
Szymona 


17. Sobota 
Donata 
Sylwina 


.. 


15 1 


1621 - Starostą w Rogóźnie k. Grudziądza został Maciej 
Niemojewski. 
1876 - Zebranie organizacyjne Ochotniczej Straży Pożarnej 
w Grudziądzu. 
1904 - Polscy mieszkańcy Radzynia Chełmińskiego założyli 
Bank Ludowy. 
] 94] - W Stutthofie zginął znany historyk pomorski, ks. Alfons 
Mańkowski. 
1924 - Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego 
w Warszawie, wydał zarządzenie nr 2254/24/III. 
o nadawaniu absolwentom Państwowej Szkoły Budowy 
Maszyn w Grudziądzu - 
ytuł "technika-mechanika". 
]970 - Wyszła jednodniówka "Zycie Grudziądza". wydanie 
specjalne z okazji XXV rocznicy wyzwolenia 
Grudziądza. (Red. Wł. Latuszyński). 
2000 - Ryszard Kaczorowski, ostatni Prezydent RP 
na uchodźstwie, gościł w Grudziądzu, 
1893 - Z rozkazu cesarza Niemiec i króla pruskiego nadano 
grudziądzkiej twierdzy miano twierdzy Courbiere' a. 
1908 - Urodził się Antoni Boczek, prawnik, pracownik Sądu 
Grodzkiego w Sierpcu i ppor. rez, 66, pp w Chełmnie, 
jeniec w Starobielsku, zamordowany w Charkowie, 
1596 - W Osieku zmarł Marcin Borzewiczy, b. kanclerz 
Siedmiogrodu i właściciel majątku Linowo, 
1702 - Zmarł wojewoda chełmiński Jan Kos, m.in, dzierżawca 
ekonomii królewskiej w pod grudziądzkim Rogóźnie. 
1685 - Starostą w Pokrzywnie został wojewoda pomorski 
Władysław Los, 
194] - W Warszawie zmarła grudziądzka nauczycielka 
i historyk Stanisława Pisarzewska, m.in autorka 
podręcznika "Zarys dziejów Polski ...", (9 wydań), 
1946 - Oddanie do użytku po odbudowie ze zniszczeń 
wojennych wiaduktu przy ul. Chełmińskiej 
i uruchomienie linii tramwaiowei nr 2, 
1945 - Niemieccy saperzy wysadzili drewniany most wojenny 
na Wiśle w Grudziądzu. 
] 945 - Do Radzynia Chełm. przybyła Grupa Operacyjna Rządu 
Tymczasowego z Lublina i utworzyła władze pow. 
grudziądzkiego. 
1946 - W Grudziądzu, przy ul. Legionów 28. otwarte zostało 
Muzeum Miejskie.
		

/kg_2001_0018_0001.djvu

			1 16 


Stanisław Poręba I 


18. Niedziela 1923 - Założenie Spółki Akcyjnej "Polski Przemysł Gumowy" 
Konstancji (PePe Ge) w Grudziądzu. 
Symeona 1940 - W Grudziądzu urodził się Ryszard Milczewski-Bruno, 
ooeta orozaik i rysownik. 
19. Poniedziałek 1519 - Wysłany został z Grudziądza, naj starszy znany list 
Arnolda pocztowy, napisany przez Jana Kossowskiego. 
Marcelego 1895 - W Grucie urodził się Bolesław Pyszora, filomata, 
powstaniec wielkopolski. 
1902 - W Wąchocku urodził się Stanisław Chojnacki, 
por. 64. pp w Grudziądzu, zamordowany w więzieniu 
"amerykanka" w Mińsku (Białoruś) i pochowany 
w Kuropatach, 
1946 - Odznaczenie Grudziądza Krzyżem Grunwaldu kI. III, 
20, Wtorek 1892 - Urodził się Franciszek Staniszewski, nauczyciel 
Ludmiły i inspektor szkolny w Tczewie, ppor. rez. 16, Pomorskiej 
Eustachego Dywizji Piechoty w Grudziądzu (do 1939 r.), jeniec 
w Kozielsku. zamordowany w Katyniu. 
1954 - W Bydgoszczy zmarł ppłk w sto spocz. Stefan Cieślak. 
m.in. w 1939 r. dowódca 65. pp w Grudziądzu i dowódca 
obrony miasta, 
21, Sroda 1956 - W Grudziądzu przy ul. Parkowej 12, został otwarty 
Eleonory Zakład Specjalny dla Dorosłych. 
Feliksa 1959 - W Grudziądzu zginął tragicznie nauczyciel i działacz 
polonijny w Niemczech Jan Redlarski, b. kierownik 
Szkoły Powszechnej w Dusocinie. 
22. Czwartek 1899 - Oficjalna data (według akt sądowych), założenia Spółki 
Małgorzaty Budowlanej "Bazar". 
Marty 
23, Piatek 1899 - W Grudziądzu została utworzona Izba Przemysłowo- 
Romany Handlowa (jedyny Polak-członek Alojzy Ruchniewicz). 
Romy 1945 - Zniszczenie przez Niemców budynków przy 
al. 23 Stycznia oraz ul. Młyńskiej i ul. Groblowej. 
24. Sobota 1397 - W Radzyniu Chełmińskim lub jego okolicach zostało 
Bogusza założone Towarzystwo Jaszczurcze (założyciel 
Modesta - m.in. Mikołaj z Ryńska). 
1983 - Utworzenie Społecznego Komitetu Odbudowy 
Pomnika Żołnierza Polskiego (dawnego Pomnika 
Niepodległości) w Grudziądzu. 
25. Niedziela 1905 - Urodził się Tadeusz J, Gąsiorowski, por. 66. pp 
Cezarego w Chełmnie, jeniec w Starobielsku, zamordowany 
Wiktora w Charkowie,
		

/kg_2001_0019_0001.djvu

			17 1 


I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


1909 - W Łasinie, polscy mieszkańcy miasta, założyli Bank 
Ludowy. 
1923 - W Grudziądzu przebywał znany krajoznawca 
dr Mieczysław Orłowicz i wygłosił odczyt "O Tatrach". 
1871 - W Kopęnick (Niemcy) zmarł gen. pruski Ferdynand 
Albracht Prądzyński, m.in. publicysta wojskowy 
i pisarz-mistyk, pochodzący z Grudziądza. 
1936 - W Otwocku zmarł gen. w st. spocz. Stefan 
de Castenedolo Kasprzycki, komendant Centralnej 
Szkoły Jazdy, Centralnej Szkoły Kawalerii oraz Obozu 
Szkolnego Kawalerii w Grudziądzu i pochowany został 
na grudziądzkim Cmentarzu Garnizonowym. 
1460 - Załoga krzyżacka w Łasinie odparła atak oddziału 
rycerstwa polskiego. 
1877 - W Krosinie (Wielkopolska) urodził się Aleksander 
Markwicz, jeden z oskarżonych w toruńskim procesie 
filomatów w 190 l r. i od 1920 r. - grudziądzki 
dziennikarz. 
1938 - Wybory nowego zarządu Polskiej Partii Socjalistycznej 
na Pomorzu, z siedzibą w Grudziądzu (Prezes - dr Otton 
Pehr). 
1849 - Delegatem do Rady Prowincjonalnej Prus Zachodnich 
w Gdańsku, został wybrany ziemianin Leon Rybiński 
z Dębieńca k. Grudziądza. 
1926 - Grudziądzki adwokat Julian Szychowski, zrezygnował 
z mandatu senatora RP. 
1904 - 29 II urodził się Stefan R. Łukowski, absolwent 
Oficerskiej Szkoły Kawalerii w Grudziądzu (1926), 
rtm., m.in. instruktor SPK przy CWK w Grudziądzu, 
jeniec w Starobielsku, zamorodwany w Charkowie. 
1908 - 29 II w Irkucku urodził się Witold Biełan, grudziądzki 
policjant, jeniec w Ostaszkowie zamordowany 
w Kalininie i pochowany w Miednoje. 
1898 - W Kościanie (Wielkopolska) zmarł lekarz dr Karol 
Bojanowski, pochodzący z Grudziądza. 


 1921 - Państwowa Szkoła Budowy Maszyn w Grudziądzu 
/
e
I(
' przeszła .pod zarząd 
uratorium Okręgu Szkolnego 

 - 
 ':. PomorskIego w Torumu. 
" Q ...
T\- Ukazało się drukiem III wydanie "Szkiców gru- 
i;::: W. _ \ 
 , dziądzkich" Stanisława M yśliborskiego- Wołowskiego. 
\ 


26. Poniedziałek 
Aleksandra 
Mirosława 


27. Wtorek 
Anastazji 
Gabriela 


28. Środa 
Romana 
Makarego 


Także w lutym
		

/kg_2001_0020_0001.djvu

			1 18 


Stanisław Poręba I 


1. Czwartek 
Antoniego 
Albina 


2. Piatek 
Heleny 
Halszki 


3, Sobota 
Kunegundy 
Tycjana 


4. Nie d zi e l a 
Łucji 
Kazimierza 


5. Poniedziałek 
Adriana 
Fryderyka 


( Marzec) 


1520 - Miasto Łasin otrzymalo nowe przywileje od króla 
Zygmunta Starego, 
1907 - U rodził się Józef Wł. Witula, nauczyciel Szkół 
Powszechnych w Chlebowie i Miłosławiu (Wielko- 
polska), ppor. rez. 65. pp w Grudziądzu, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1911 - Wiktor Kulerski przeniósł z Poznania do Grudziądza 
swoje pisma: "Głos Ludu", "Kraj" i "Przyjaciel Ludu", 
1916 - Ukończenie budowy kościoła św. Krzyża w Gru- 
dziądzu, przy ul. Chełmińskiej 93a, 
1995 - Utworzenie w Grudziądzu Centralnego Ośrodka 
Szkolenia Młodszvch Soecjalistów Logistyki, 
1922 - Rada Miejska Grudziądza oddała bezpłatnie 
Państwowej Szkole Budowy Maszyn 15 000 m
 
(6 mórg) gruntu w celu powiększenia boiska szkolnego. 
1939 - "Gazeta Grudziądzka" w Poznaniu, zmieniła tytuł na: 
"Gazeta Ludowa dawniej Gazeta Grudziądzka" 
(Red, Stanisław Kunz - jun), 
1924 - W Grudziądzu, przy ul. Starej 10, rozpoczął działalność 
Bank Związku Towarzystw Kupieckich na Pomorzu. 
1945 - Władze polskie przejmują od Armii Radzieckiej 
elektrownię w Grudziądzu, 
1909 - Rejestracja w Grudziądzkim Sądzie Banku Ludowego 
w Łasinie, 
1922 - Rada Miejska Grudziądza wybrała inż. Józefa Włodka 
na orezvdenta miasta. na 12 lat. 
1896 - W Sieradzu urodził się Stefan Nowacki, por. 64, pp 
w Grudziądzu (do 1936 r.), jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie. 
1920 - Rada Miejska Łasina wprowadziła u siebie obrady 
w języku polskim. 
1920 - Komisarycznym burmistrzem Łasina został aptekarz 
Edmund Baranowski. 
1930 - Dziennikarz Stanisław Kunz - sen, założył w Gru- 
dziądzu Oddział Chrześcijańskiego Uniwersytetu 
Robotniczego. 
1930 - W Radzyniu Chełmińskim zmarł kupiec Franciszek 
Kirstein, m.in, burmistrz tego miasta,
		

/kg_2001_0021_0001.djvu

			19 1 


I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


6. Wtorek 
Róży 
Jordana 


7, Środa 
Pawła 
Tomasza 


8. Czwarfek 
Beaty 
Wincentego 


9. Piatek 
Katarzyny 
Franciszki 


10. Sobota 
Marcelego 
Makarego 


1454 - W wyniku powstania anty krzyżackiego, Grudziądz 
powrócił w granice Polski, 
1945 - Kapitulacja grudziądzkiej twierdzy i koniec okupacji 
niemieckiej w Grudziądzu. 
1981 - We Wrocławiu zmarł tragicznie historyk Henryk 
Zieliński, pochodzący z Szembruczka, 
1679 - W Grudziądzu zmarł pastor Jan Kapusta-Herbinius, 
wybitny kaznodzieja, pisarz reformacyjny, poliglota 
i orientalista. 
1857 - W Warszawie urodziła się Stanisława Pis
rzewska, 
nauczycielka Państwowego Gimnazjum Zeńskiego 
w Grudziądzu. historyk i autorka podręczników 
szkolnych, 
1945 - Sowiecki komendant Grudziądza wydał zarządzenie 
o wysiedleniu ludności do południowych dzielnic 
miasta, aby umożliwić żołnierzom plądrowanie 
mieszkań, 
1641 - Jezuici w Grudziądzu otrzymali od papieża Urbana VII 
zezwolenie na budowę klasztoru. 
1926 - Chylące się ku upadkowi Towarzystwo Akcyjne 
..Drukarnia Pomorska" w Grudziądzu, podjął się 
uratować nowy dyrektor Jan Ziółkowski z Poznania. 
1945 - NKWD w Grudziądzu zakończyło okres 8-dniowych 
aresztowań mieszkańców miasta i wysłało 
ok. 1000 aresztowanych do obozów w ZSRR. 
1709 - Wygaśnięcie epidemii w Grudziądzu, w wyniku której 
zmarło ok. 1200 miszkańców miasta. 
1945 - Rozpoczęli urzędowanie: komisaryczny prezydent 
Grudziądza Leonard Wierzbicki i starosta powiatowy 
Roman Zarzycki, 
1641 - W Grudziądzu zmarła Dorota Knutówna, pierwsza 
ksieni klasztoru benedyktynek. 
1912 - Urodził się Józef Grzanka, student Uniwersytetu 
J, Piłsudskiego w Warszawie i ppor. rez, 66, pp 
w Chełmnie, jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu. 
1945 - Do Grudziądza przybyła Czołówka Przyfrontowa PCK, 
aby nieść pomoc medyczną i charytatywną 
mieszkańcom miasta i pow. grudziądzkiego.
		

/kg_2001_0022_0001.djvu

			1 20 


Stanisław Poręba I 


11. Ni e dziela 1648 - W Pokrzywnie zmarł Jan Działyński, główny fundator 
Ludosława Kolegium Jezuickiego im. Działyńskich w Grudziądzu. 
Konstantego 1928 - W Poznaniu, z listy Polskiego Stronnictwa Ludowego 
"Piast", Wiktor Kulerski został wybrany na Senatora RP, 
1942 - We Wronkach (Wielkopolska) zamordowano rolnika 
i działacza ruchu ludowego Stanisława Stańco 
z Radzynia Chełm. 
12, Poniedziałek 1909 - Urodził się Andrzej Mrozowski, rtm., m.in. instruktor 
Józefiny SPRK przy CWK w Grudziądzu (do 1939 r,), jeniec 
Bernarda w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 
1945 - Zostały otwarte biura Starostwa Powiatowego 
w Grudziadzu, 
13. Wtorek 1440 - Miasto Grudziądz wstąpiło do Związku Pruskiego, 
Bożeny 1945 - Porządku w Grudziądzu pilnowało 304 milicjantów. 
Ernesta 1995 - Tomasz Pasikowski został mezvdentem Grudziadza. 
14, Środa 1898 - W Brusach urodził się Edmund B. Wróblewski, 
Jakuba przemysłowiec i kpt. rez. 66, pp w Chełmnie, jeniec 
Michała w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1945 - Po przerwie wojennej wznowiła działalność Polska 
Partia Socjalistyczna. 
15. Czwartek 1838 - W grudziądzkiej twierdzy został osadzony niemiecki 
Klemensa pisarz Fritz Reuter, m.in. autor "Ut mine Festungstild" 
Longina (W cieniu twierdzy), 1862. 
1900 - Urodził się Józef Mazur, kpt., związany z Wyższą 
Szkołą Pilotów w Grudziądzu, jeniec w Ostaszkowie (?), 
zamordowany w więzieniu "amerykanka" w Mińsku 
(Białoruś) i pochowany w Kuropatach, 
1946 - Przy Szkole Szybowcowej w Lisich Kątach utworzony 
został Aeroklub Grudziądzki (Prezes - R. Degórski), 
16, Piatek 1928 - W Grudziądzu urodził się Aleksander Scibor-Rylski, 
Izabeli pisarz, scenarzysta i reżyser filmowy, 
Hilarego 
17. Sobota 1986 - W Toruniu zmarł nauczyciel, reżyser teatrów lalkowych 
Patryka i pamiętnikarz Stanisław Stapf, m.in. mieszkaniec 
Zbigniewa Grudziądza (1933-1939) i autor wspomnień "Znad Osy 
do Bzury" (Warszawa 1967), 
18. Niedziela 1892 - Urodził się Edmund Chojecki, mjr, wybitny jeździec, 
Anzelma m.in, instruktor SPRK przy CWK w Grudziądzu, jeniec 
Cyryla w Kozielsku, zamordowany w Katyniu.
		

/kg_2001_0023_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


21 1 


1898 - W Mszanie Dolnej k. Limanowej urodził się Józef A. 
Ruszar (Ruschar), kpt. 66. pp w Chełmnie (do 1939 r.), 
jeniec w Satrobielsku, zamordowany w Charkowie. 
1919 - W Jabłonowie Pomorskim, w majątku Narżyńskich, 
w drodze z Berlina do Warszawy, przebywał francuski 
generał Ch, Dupont. 
19. Poniedziałek 1910 - W Głuchowie k. Łańcuta urodził się Edward A. J. Szui, 
Bogdana urzędnik skarbowy, mieszkaniec Grudziądza i ppor, rez. 
Marka 64. pp w Grudziądzu (l936-1939),jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu. 
1926 - Stanowisko starosty pow. grudziądzkiego objął 
ziemianin Adam Czarliński z Zakrzewa k. Torunia, 
20. Wtorek 1863 - W Grucie urodził się Wiktor Kulerski. 
Klaudii 1945 - Z Działdowa wyruszył do obozu w Kopiejsku (ZSRR, 
Eulalii Ural), pociąg z więźniami NKWD, pochodzącymi 
z Grudziądza. 
, 1950 - Przemianowanie Starostwa Powiatowego w Grudziądzu 
na Prezydium Powiatowej Rady Narodowej 
w Grudziądzu. 
21, Sroda 1903 - Urodził się Józef B. Wawrzyniak, urzędnik Starostwa 
Benedykta Powiatowego w Chełmnie i ppor. rez. 66, pp 
Lubomira w Chełmnie, jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu. 
22. Czwartek 1863 - W bitwie pod Olszakiem k. Końskich został ranny 
Bogusława Dionizy Gółkowski (1838-1905), ' . , 
ZIemlamn 
Katarzyny z Wiktorowa. 
23, Piatek 1935 - Grudziądzki Sąd Okręgowy zatwierdził upadłość Spółki 
Pelagii ..Polski Przemysł Gumowy': (PePeGe) w Grudziądzu. 
Oktawiana 1978 - W Więcborku zmarł ks, Jan van Blericq, b, proboszcz 
parafii w Małym Tarpnie, 
24. Sobota 1930 - Z inicjatywy Rady Opiekuńczej Państwowej Szkoły 
Gabriela Budowy Maszyn w Grudziądzu, zostało utworzone 
Gabora Towarzystwo Szkoły Rzemieślniczo-Przemysłowej, 
mające za cel budowę budynku dla warsztatów 
szkolnych. 
2000 - Grudziądzanin Rafał Kochański wywalczył tytuł 
mistrza Polski juniorów w boksie.
		

/kg_2001_0024_0001.djvu

			1 22 


Stanisław Poręba I 


25. N i edz i e l a 
Marioli 
Wieńczysława 


26. Poniedziałek 
Larysy 
Emanuela 


27, Wtorek 
Lidii 
Ernesta 


28. Sroda 
Anieli 
Sykstusa 


29. Czwartek 
Eustachego 
Wiktoryna 


30. Piatek 
Amelii 
Dobromira 


190 I - W Grudziądzu powstała Spółka Wodna "Dolny Rów 
Hermana" . 
1906 - Urodził się Marian W. Witkowski, ppor, rez. 65. pp 
w Grudziądzu, jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu. 
1945 - W Grudziądzu powstała Powiatowa Rada Związków 
Zawodowych, z siedzibą przy ul. Szewskiej 2/4. 
1877 - Najwyższy w dziejach Grudziądza poziom wód w Wiśle 
- 10 m i 53 cm. 
1889 - Urodził się Władysław K. Maciejewski, ppłk, 
m.in. Rejonowy Inspektor Koni w Grudziądzu 
(ok.1930- 1939), jeniec w Starobielsku, zamordowany 
w Charkowie lub więzieniu "amerykanka" w Mińsku 
(Białoruś) i pochowany w Kuropatach. 
1896 - W Chełmży (?) urodził się Sykstus W. Mądry, kpt., 
m.in. związny z 66, pp w Chełmnie i l Batalionem 
Strzelców w Chojnicach (1939), jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu. 
1922 - W Grudziądzu utworzony został Związek Oficerów 
Rezerwy. 
1939 - Uruchomienie kolejnych oddziałów produkcyjnych 
w nowej firmie "Arda!", następczyni "Pe-Pe-Ge". 
1972 - W Londynie zmarł gen. w st. spoczynku Stefan Jacek 
Dembiński, m.in. dowódca 18. Pułku Ułanów 
Pomorskich w Grudziądzu (1923-1928). 
1884 - W Grabowie Lubawskim zmarł ks. Jan Koźmiński, 
m.in. wikary w Lasinie. który zbieral nazwy miejscowe 
z pow. grudziądzkiego dla historyka Wojciecha 
Kętrzyńskiego ze Lwowa. 
1618 - W Welawie k. Królewca zmarł pastor i pisarz 
reformacyjny Eberhard Sperber, m.in. kaznodzieja 
i organizator gminy ewangelickiej w Grudziądzu. 
1905 - W Grudziądzu urodził się Alojzy Kowalczyk, drukarz 
i red. odpowiedzialny grudziądzkiego pisma "Prawda 
w oczy" (1931-1934). 
190 I - Urodził się Jerzy Wiszniewski, rtm., m.in. instruktor 
SPK przy CWK w Grudziądzu (1935-1936), jeniec 
w Kozielsku i Starobielsku, zamordowany 
w Charkowie.
		

/kg_2001_0025_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


23 1 


31. Sobota 1904 - W Grudziądzu wyszedł ostatni numer "Dziennika 
Balbiny Grudziądzkiego" (Wyd. - W. Kulerski). 
Gwidona 
Także w marcu 1863 - Za związki z Powstaniem Styczniowym 1863 r" został 
aresztowany przez władze pruskie mieszkaniec 
Radzynia Sampławski i uwięziony w grudziądzkiej 
twierdzy. 
1866 - Założenie Towarzystwa Rolniczego na Powiat 
Grudziądzki, z siedzibą w Radzyniu Chełm. 
1920 - Zakłady Graficzne W. Kulerskiego w Tuszewie 
wydrukowały "Kalendarz dla Mazurów wyznania 
ewangelickiego na rok 1920", rozpowszechniony 
na terenach plebiscytowych. 
1923 - Działający od roku w Grudziądzu Związek Oficerów 
Rezerwy zmienił nazwę na Związek Oficerów Rezerwy 
Ziem Zachodnich. 


Styczeń 
Na Nowy Rok pogoda, 
Będzie w polu uroda. 


Gdy Trzej Królowie pogodą obdarzą, 
Nie zasypiaj ranków gospodarzu! 


Luty 
Gdy wiatr ostry w lutym wieje, 
To chłop ma dobrą nadzieję. 


Gdy na święty Walek deszcze. 
Mrozy wrócą jeszcze. 


Marzec 
Gdy suchy marzec, 
Kwiecień mokry. 
Maj przychłodny, 
Nie będzie rok głodny. 


Jeśli na świętego Kazimierza pogoda, 
To na ziemniaki uroda.
		

/kg_2001_0026_0001.djvu

			J 24 


Stanisław Poręba I 


1. Ni e dziela 
Grażyny 
Zbigniewa 


2. Poniedziałek 
Franciszka 
Władysława 
3. Wtorek 
Renaty 
Ryszarda 


4. Sroda 
Benedykta 
Izydora 


5, Czwartek 
Ireny 
Wincentego 


..... 


( Kwiecień) 


1912 - istniejąca w Grudziądzu Szkoła Budowy Maszyn, 
została przejęta przez państwo niemieckie. 
1913 - Urodził się Leon Angerman, grudziądzki policjant, 
jeniec w Ostaszkowie, zamordowany w Kalininie 
i pochowany w Miednoje. 
1935 - Przeprowadził się na Górny Śląsk. pastor Ryszard 
Danielczyk, m.in. red. "Przeglądu Ewangelickiego" 
w Grudziądzu (1934-1935). 
1955 - Teatr Młodego Widza z Bydgoszczy przejął 
odremontowany budynek teatru w Grudziądzu i zmienił 
swoją nazwę na Teatr Popularny, 
1881 - W Grudziądzu urodził się Jan Szczepański, drukarz 
i działacz narodowy, związany z "Gazetą Grudziądzką", 
1940 - W Grudziądzu zmarł nauczyciel i pisarz kaszubski 
Jan Jakub Patock. 
1837 - W Małym Płowężu urodził się Walerian Rutkowski, 
ziemianin, właściciel majątku w Nowej Wsi 
k. Grudziądza i red. "Gazety Grudziądzkiej". 
1939 - W mieście rozlepione zostały plakaty o subskrypcji 
Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. Komisarzami 
pożyczki w Grudziądzu i powiecie grudziądzkim 
zostali: inż. Stanisław Zembrowski i dr praw. 
sędzia Bolesław Pi kor. 
1964 - W Olsztynie zmarł pIsarz i pamiętnikarz 
Klemens Freszkowski, b. grudziądzki urzędnik 
pocztowy (1920- ?), 
1866 - W Radzyniu Chełm. zmarł ks, i działacz narodowy 
Ksawery Fr, Sampławski, 
1909 - W Kurzelowie k. Kielc urodził się Wincenty Janus, 
mieszkaniec Grudziądza (ok. 1939 r.), ppor, rez., jeniec 
w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 
1940 - Na liście NKWD do stracenia nr OS/2, zostało 
umieszczone n
zwisko ppłk Stanisława Sitka, 
komendanta CWZ w Grudziądzu (1930-1939), 
1989 - W Grudziądzu zmarł urzędnik i por. rez. kawalerii 
Zygmunt Roniarski, autor pamiętnika "Bez wiz i dewiz" 
(Olsztyn 1983).
		

/kg_2001_0027_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


25 1 


6, Piatek 
Celestyny 
Wilhelma 


7, Sobota 
Hermana 
Rufina 


8. Niedziela 
Dionizego 
JanuareQo 
9. Poniedziałek 
Marii 
Marcelego 


10. Wtorek 
Makarego 
Michała 


11. Środa 
Leona 
Filipa 


1581 - Starostą w Grudziądzu został kasztelan gnieźnieński 
i hetman nadworny Jan Zborowski, znany wódz wojsk 
polskich, 
180 l - Król pruski Fryderyk Wilhelm III podpisał dokument, 
w którym wyraził zgodę na rozbiórkę grudziądzkiego 
zamku. 
1945 - W Charkowie zmarł grudziądzki nauczyciel i artysta 
malarz Franciszek Szymański, wywieziony przez 
NKWD do ZSRR. 
1903 - Urodził SIę Roman A. Ciernicki, nauczyciel 
w Biedrusku i por. rez. 18, p. ul. w Grudziądzu, jeniec 
w Starobielsku, zamordowany w Charkowie lub 
w więzieniu "amerykanka" w Mińsku (Białoruś) 
i pochowany w Kuropatach. 
1945 - Ukazał się nr l tygodnika "Wiadomości Grudziądzkie" 
(Red. - Jan Weiss). 
1984 - W Wielu zmarł grudziądzki nauczyciel, hafciarz 
i założyciel Muzeum Kaszubskiego Leonard Brzeziński, 
1905 - Urodził się Jan S. Salwowski, rolnik w Gnieźnie 
i por, rez. 16. pal w Grudziądzu (do 1939 r,), jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1894 - W Łysomicach urodził się Władysław Bagiński. 
toruński kupiec i ppor. 18. p, ul. w Grudziądzu, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 
1898 - W Stryju urodził się Julian R. Mazepa, nauczyciel, m.in, 
kierownik Szkoły Powszechnej nr 8 w Grudziądzu 
(do 1937 r.) i por. rez" jeniec w Kozielsku. 
zamordowany w Katyniu, 
1876 - Początek budowy stalowego mostu kolejowo- 
drogowego przez Wisłę w Grudziądzu. 
1929 - W Grudziądzu został utworzony Komitet Bezrobotnych, 
1945 - W Grudziądzu rozpoczęły działalność Państwowe 
Kursy Nauczycielskie. 
1066 - Książę Bolesław Śmiały wystawił w Płocku dokument 
dla klasztoru w Mogilnie. W nim nazwa "Grudemsch". 
o-maczająca Grudziądz lub Grudusk k. Ciechanowa (?), 
1927 - W Bydgoszczy zmarł poeta i tłumacz Wacław Denhoff- 
Czamocki (1885-1927), m.in, kpt. 64, pp w Grudziądzu,
		

/kg_2001_0028_0001.djvu

			1 26 


Stanisław Poręba I 


[ 


12, Czwartek 
Juliusza 
Zenona 


13. Piatek 
Hermenegildy 
Idy 


14. Sobota 
Julianny 
Waleriana 


15. Ni e dziela 
Wielkanoc, 
Anastazji 
Olimpii 


16. Poniedziałek 
Wielkanocny, 
Erwina 
Benedykta 


17. Wtorek 
Roberta 
Klary 


1521 - Król Zygmunt I Stary wydał "konstytucję", w której 
określił, że zjazdy Stanów Prus Królewskich, 
będą się odbywały w Grudziądzu, na "św, Michała" 
(29-30 września). 
1979 - W Grudziądzu zmarł dekorator i malarz Konrad 
Paczkowski. 
1903 - Na zastępcę sekretarza nowego zarządu Towarzystwa 
Przemysłowców Polskich został wybrany Jan Bona, 
kupiec z Małego Tarpna. 
1922 - Kuratorium Okręgu Szkolnego Poznańskiego wydało 
rozporządzenie o utworzeniu Rady Opiekuńczej przy 
Państwowej Szkole Budowy Maszyn w Grudziądzu. 
1905 - Urodził się Jerzy E. Bronikowski, kpt. 65. pp 
w Grudziądzu, m.in. dowódca 3 kompanii CKM-ów, 
jeniec w Starobielsku, zamordowany w więzieniu 
"amerykanka" w Mińsku (Białoruś) i pochowany 
w Kuropatach. 
1918 - W Grudziądzu utworzono koło Narodowego 
Stronnictwa Robotników. 
1927 - Z Grudziądza do Dęblina, została przeniesiona Oficer- 
ska Szkoła Lotnictwa (komendant-płk pil. Roman Florer). 
1454 - Pierwszym polskim starostą w Grudziądzu został 
Augustyn z Szewy. 
1895 - W Sulnówku urodził się Julian Chmielewski, 
bankowiec, mieszkaniec Grudziądza, por. rez. art., 
jeniec w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 
19łO - Założenie Towarzystwa Śpiewaczego "Lutnia" 
w Grudziądzu. 
1414 - Sąd rycerski zrehabilitował Fryderyka z Kitnowa, 
członka Towarzystwa Jaszczurczego, 
1962 - W Grudziądzu zmarł urzędnik Damazy Raszkowski, 
komisaryczny prezydent Grudziądza we wrześniu 1939 r. 
1971 - W Bydgoszczy zmarł dziennikarz i literat Jan Zagierski 
(pseud. Jerzy Szablica). m.in. związany z "Gazetą 
Grudziądzką" i "Gońcem Nadwiślańskim". 
1890 - W Stanisławowie urodził się Włodzimierz Siatecki, 
prawnik, m.in, grudziądzki prokurator i adwokat, 
ppor. rez., jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1930 - W Teologu zmarł Leon Sterz, ziemianin i działacz 
narodowy, były właściciel majątku w Nowej Wsi 
k. Grudziądza.
		

/kg_2001_0029_0001.djvu

			l 


I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


27 1 


18, Środa 1877 - W Poznaniu urodził się Stanisław Różanowicz, 
Apolonii dziennikarz i lekarz dentysta, związany m.in. 
Bogusławy z "Gazetą Grudziądzką". 
19. Czwartek 1917 - W Grudziądzu zmarł organista, działacz narodowy 
Adolfa i dyrygent polskich chórów Józef Bona. 
Tymona 1923 - W Grudziądzu urodził się Jerzy Ćwikliński, aktor 
i rezyser teatralny, wnuk założyciela Teatru 
Pomorskiego Stanisława Książka-Staszewskiego. 
1982 - W Grudziądzu zmarł urzędnik i pisarz Tadeusz 
Niewiakowski (T. Niewski), autor sztuk teatralnych, 
m.in. misterium "Golgota". 
20. Piatek 1976 - W Grudziądzu zmarł urzędnik, kapelmistrz i kompo- 
Agnieszki zytor Stanisław Szpulecki. m.in. kpt. służby stałej 
Teodora 64, pp i autor "Grudziądzkiego hejnału", 
1999 - W Grudziądzu zostało otwarte Centrum "Caritas" 
im. błogo Juty. 
21, Sobota 1885 - Urodził się Teofil Krefft, podkomisarz PP i kierownik 
Anzelma Wydziału Śledczego PP, m.in. w Grudziądzu, jeniec 
Bartosza w Ostaszkowie, zamordowany w Kalininie i pochowany 
w Miednoje, 
22. Niedziela 1893 - W Siedliszczowicach k. Dąbrowy Tarnowskiej urodził 
Kai się Teofil M. Ney, mjr służby stałej żand. WP, 
Łukasza m.in. Komendant Placu w Grudziądzu (1935-1939), 
jeniec w Starobielsku, zamordowany w Charkowie, 
1926 - W Toruniu, przy ul. Chełmińskiej 14, została otwarta 
ekspozytura grudziądzkiego dziennika ,.Goniec 
Nadwiślański" , 
23. Poniedziałek 1796 - W Królewcu zmarł niemiecki pisarz Theodor G, Hippel, 
Jerzego właściciel majątku w Lisnowie k. Grudziądza. 
Heleny 1938 - Obchody 25-lecia kapłaństwa przez ks, dr. Władysława 
J. Łęgę (dzień I-szy). 
24, Wtorek 1923 - Uruchomienie elektrowni wodnej w Gródku 
Grzegorza k, Laskowic Pomorskich i wybudowanie linii 
Aleksandra przesyłowej 60 000 W do Grudziądza, 
1938 - Obchody 25-lecia kapłaństwa przez ks, dr. Władysława 
J. Łęgę (dzień II-gi). 
1987 - W Grudziądzu zmarł filomata i płk służby stałej artylerii 
WP Bolesław Pyszora. pochodzący z Gruty.
		

/kg_2001_0030_0001.djvu

			1 28 


Stanisław Poręba I 


. 


25. Środa 1822 - W Reszlu (Warmia) urodził się Xaver Froelich, 
Jarosława niemiecki urzędnik sądowy, historyk i archiwista, 
Wasyla m.in. autor monografii pow. grudziądzkiego. 
1891 - W Toruniu urodził się Feliks Jeuthe, dziennikarz 
i m.in. wydawca ksiąg adresowych Grudziądza, 
1923 - W Państwowej Szkole Budowy Maszyn w Grudziądzu, 
wspólnie ze Stowarzyszeniem Dozoru Kotłów 
Parowych, został otwarty I Kurs dla Palaczy 
i Maszynistów (zakończony 7 VI 1923 r.). 
26, Czwartek 1900 - Urodził się Michał Piotrowicz, urzędnik i księgowy, 
Marzeny mieszkaniec Grudziądza (1921-1939) por. rez. 64, pp, 
Marceliny jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1905 - Rozpoczęcie budowy kanalizacji w Grudziądzu. 
1923 - Marszałek Ferdynand Foch otrzymał tytuł Honorowego 
Obywatela Grudziądza. 
1968 - W Warszawie zmarł płk służby stałej kawalerii WP Józef 
Mularczyk, m.in, ostatni komendant SPK przy CWK 
w Grudziądzu (1938-1939). 
1995 - Otwarto Centrum "Caritasu" w Grudziądzu. 
27. Piatek 1992 - Szkoła Podstawowa nr 3 w Grudziądzu, przy ul. Naruto- 
Zyty wicza 6, obchodziła 100-lecie swojego istnienia. 
Felicji 1994 - Biblioteka Miejska w Grudziądzu uzyskała ze Lwowa 
mikrofilmy tzw, "kodeksów grudziądzkich" I i II. 
28, Sobota 1896 - W Ryni (Ukraina?) urodził się Leon Pruszanowski, 
Walerii mjr dypl. służby stałej kawalerii WP, m.in. instruktor 
Witalisa SPRK przy CWK w Grudziądzu (1927-1931), jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1912 - W Poznaniu urodził się Jan N. J. Gostomski, prawnik, 
por. służby stałej artylerii WP i aplikant VIII 
Wojskowego Sądu Okręgowego w Grudziądzu, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
29. Nie d zi e la 1764 - Król Stanisław August Poniatowski, wydzierżawił na 
Roberta 40 lat, majątek Kuntersztyn k. Grudziądza Janowi 
Rity Żydowiczowi, podstarościemu grudziądzkiego 
starostwa. 
1845 - W Grudziądzu zostala założona Gmina Chrześcijańsko- 
Katolicka (założyciel - ks. Jan Czerski z Komórska 
k. Nowego).
		

/kg_2001_0031_0001.djvu

			. 


I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


29 1 


30. Poniedziałek 1940 - Pod Anielinem n. Pilicą, zginął mjr WP Henryk 
Katarzyny Dobrzański - "Hubal", pierwszy partyzant II wojny 
Mariana światowej. związany m.in, z 18. p, ul. w Grudziądzu. 
1956 - W Chełmży zmarł ziemianin Adam Leon Czarliński- 
Schedlin, fundator sztandaru 18, p, ul. (1923) i starosta 
pow, grudziądzkiego z lat 1926-1929, 
Także w kwietniu 1907 - Grudziądzki Magistrat założył na terenie miasta Szkołę 
Budowy Maszyn, 
1924 - Państwowa Szkoła Budowy Maszyn w Grudziądzu, 
przeszła pod bezpośrednią administrację Ministerstwa 
Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego 
w Warszawie, 
1940 - W Katyniu został zamordowany jeniec z Kozielska, 
por. służby stałej WP Eugeniusz Rekowski (Rykowski), 
m.in. związany z 66. pp w Chełmnie i uczestnik walk 
pod Mełnem w 1939 r, 
1940 - W Katyniu został zamordowany jeniec z Kozielska 
ppłk służby stałej WP Rafał Sołtan. m.in. związany 
z 66, pp w Chełmnie. 
1940 - W Charkowie został zamordowany jeniec ze Staro- 
bielska, por. służby stałej żand. WP Kazimierz 
Włodarkiewicz, m.in. związany z CWŻ w Grudziądzu 
(do 1939 r,). 
1940 - W Kalininie został zamordowany i pochowany 
w Miednoje jeniec z Ostaszkowa, grudziądzki 
funkcjonariusz PP Zalewski, Imieniajego nie udało się 
ustalić,
		

/kg_2001_0032_0001.djvu

			1 30 


Stanisław Poręba I 


1. Wtorek 
Święto Pracy 
Filipa, Ramony 
2. Sroda 
Anatola 
Zygmunta 
3. Czwartek 
Święto 
Konstytucji 3 Maja 
Niny 
Aleksandra 


4, Piatek 
Floriana 
Malwiny 


5. Sobota 
Ireny 
Waldemara 


6. Niedziela 
Judyty 
Juranda 


( Maj) 


1919 - Polska Rada Ludowa na Pow, Grudziądz-Wieś wysłała 
petycję do Kongresu Pokojowego w Paryżu, 


1937 - W Czersku utworzony został Związek Uczestników 
Strajku Szkolnego z lat 1906-1907 na Pomorzu. 
z siedzibą w Grudziądzu, 
1894 - Urodził się Józef Kordasiewicz, nauczyciel, pracownik 
Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego w Toruniu, 
kpt. rez, 65. pp w Grudziądzu, jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu. 
1920 - Po raz pierwszy w Grudziądzu, obchodzone było Święto 
3 Maja, jako święto państwowe. 
2000 - Odsłonięcie pomnika poświęconego ofiarom Katynia, 
Miednoje i Charkowa. 
1894 - Urodził się Stanisław Styrczuła, ppłk dypl. WP, 
związany m.in. z 64. pp w Grudziądzu, w 1939 r, - 
dowódca 164. pp w Radomiu, jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie. 
1945 - Po przerwie wojennej utworzony został Wydział 
Powiatowy przy Starostwie Powiatowym 
w Grudziądzu. 
1977 - W Londynie zmarł mjr Stanisław Malecki, ostatni 
dowódca 18, p, ul. w Grudziądzu, autor relacji o szarży 
pod Krojantami, 
1995 - Utworzony został Grudziądzki Klub Rotariański, 
członek Rotary International. 
1996 - Grudziądzkie Towarzystwo Kultury obchodziło 
20-lecie swojej działalności, 
1888 - W Paczkowie (Wielkopolska) urodził się Jan 
Paluszkiewicz, krawiec i założyciel pIsma 
"Samoobrona" w Grudziądzu. 
1893 - Urodził się Stanisław Gniewoski, chor. Batalionu 
Obrony Narodowej "Świecie", uczestnik walk 
w okolicach Grudziądza, zamordowany w więzieniu 
"amerykanka" w Mińsku (Białoruś) i pochowany 
w Kuropatach. 
1999 - Obchody 100-lecia tramwaju elektrycznego 
w Grudziądzu.
		

/kg_2001_0033_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


31 1 


7. Poniedziałek 1994 - 50-lecie kapłaństwa obchodził ks, i etnograf kaszubski 
Ludmiły Leon Kuchta, były proboszcz parafii Najświęt- 
Gizeli szego Serca Pana Jezusa w Grudziądzu, przy 
ul. I. Paderewskiego 6/8. 
8, Wtorek 1878 - W Zelgoszczy urodził się Konstanty Klin, inż. kolejowy, 
Lizy uczestnik toruńskiego procesu filomatów w 190 I r. 
Wiktora i pracownik PKP w Grudziądzu (1921-1926). 
1923 - Koło Stowarzyszenia Radiotechników w Toruniu, 
zorganizowało wycieczkę do radiostacji nadawczo- 
odbiorczei w Nowei Wsi k. Grudziądza, 
9. Środa 1876 - W Grudziądzu urodził się Ernst Hard, niemiecki pisarz, 
Katarzyny teatrolog i tłumacz, autor opowiadań, powieści i sztuk 
Grzegorza teatralnych, napisanych w stylu modernizmu, 
10. Czwartek 1862 - Założenie Towarzystwa Upiększenia Miasta Grudziądza. 
Antoniny 1977 - Powstanie Towarzystwa Przyjaciół Łasina. 
Izydora 
11, Piatek 1931 - Wyszedł numer okazowy nowego grudziądzkiego 
Miry miesięcznika "Echo Świata" (Wyd. W, Kulerski, 
Jakuba red. Fr, Myśliński). 
12, Sobota 1946 - Po przerwie wojennej wznowiło działalność 
Dominika Towarzystwo Wioślarskie "Wisła". 
Pankracego 1961 - W Toruniu zmarł artysta rzeźbiarz Ignacy Ze lek, 
m.in, twórca grudziądzkiego pomnika Stanisława 
Moniuszki (1935). 
13. Niedziela 1923 - Pierwsze zebranie Rady Opiekuńczej przy Państwowej 
Serwacego Szkole Budowy Maszyn w Grudziądzu. 
Glorii 
14. Poniedziałek 1898 - W Radziejowicach k. Nowego Sącza urodził się Michał 
Bonifacego Konrad Goetz, kpt. 16. pal w Grudziądzu, jeniec 
Dobiesława w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1922 - W Grudziądzu zostało utworzone koło Związku 
Towarzystw Powstańców i Wojaków, 
15. Wtorek 1885 - Urodził się Jan J. Wróblewski. lekarz weterynarii 
Izydora i ppłk WP w stanie spoczynku, związany m.in, 
Jana z Grudziądzem, jeniec w Starobielsku, zamor- 
dowany w Charkowie. 
1890 - W Antoninie (Wielkopolska) urodził się Władysław 
J, N. Wawrzyniak, prawnik, mjr, m.in. komendant 
wojskowy Grudziądza ( 1920-1925), JenIec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 


1
		

/kg_2001_0034_0001.djvu

			1 32 


Stanisław Poręba I 


1 
l 


] 900 - Urodził się Jan Dąbrowski, urzędnik bankowy, 
mieszkaniec Grudziądza i por. rez., zamordowany 
w Mińsku (Białoruś), 
16, Sroda ] 904 - Urodził się Wacław Stankiewicz-Mogiła, absolwent 
Andrzeja SPK przy CWK w Grudziądzu (1928), rtm.. 
Wieńczysława m.in. instruktor SPK (] 936-1939), jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu. 
] 904 - Urodził się Wacław Wyrostek, por. żand" instruktor 
CWŻ w Grudziądzu (do] 939 r,) jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Katyniu, 
17. Czwartek 1905 - W Wólce Nowej urodził się Zygmunt Libera, rolnik 
Brunona w Małym Rudniku i żandarm rez., zamordowany 
Weroniki w więzieniu "amerykanka" w Mińsku (Białoruś) 
i pochowany w Kuropatach. 
1938 - Z Grudziądza do Poznania została przeniesiona redakcja 
"Gazety Grudziądzkiej" (red. Stanisław Kunz - jun.). 
1996 - W Grudziądzu, ponownie utworzono Oddział PITK. 
1998 - W Grudziądzu, przy ul. Ikara ], w nowo zbudowanym 
kościele św, św. Piotra i Pawła, została odprawiona 
pierwsza Msza św. 
18. Piatek 1955 - W Grudziądzu wyszła jednodniówka "Oświata 
Alicji w Powiecie Grudziądzkim" (Wyd, - Wydział Oświaty 
Eryka Prezydium Powiatowej Rady Narodowej 
w Grudziądzu), 
19. Sobota 1900 - Urodził się Stanisław Gruszecki, kpt. w st. spocz, 
Piotra i pracownik Urzędu Skarbowego w Grudziądzu, jeniec 
Celestyny w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 
20. Niedziela 1946 - W Grudziądzu, przy ul. Legionów 28, została otwarta 
Bazylego Miejska Biblioteka Publiczna. 
Bernarda 1996 - Nadanie grudziądzkiej Bibliotece Miejskiej imienia 
Wiktora Kulerskiego. 
21, Poniedziałek 1902 - W Husiatynie n. Zbruczem urodził się Zdzisław 
Julii Sz. Kawecki-Gozdawa, ziemianin, rtm., wybitny 
Wiesława jeździec i olimpijczyk (1936), m.in. instruktor w CWK 
w Grudziądzu, jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu. 
22. Wtorek 1904 - W Bobowie urodził się Izydor Janca, lekarz internista 
Tymoteusza i ppor. rez. 66. pp w Chełmnie, jeniec w Starobielsku 
Wiktora i Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1932 - Na grudziądzkim Rynku Głównym odbyła się 
manifestacja mieszkańców miasta ku czci Mikołaja 
z Ryńska,
		

/kg_2001_0035_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


33 1 


1975 - Grudziądzki lekarz Stefan Gliński, na Akademii 
Medycznej w Gdańsku obronił pracę doktorską "Dzieje 
Szpitala Miejskiego w Grudziądzu", 
23. Sroda 1912 - W Ostrowie (Wielkopolska) urodził się Janusz 
Iwony A. Kubicki, mleczarz, kierownik chłodni w Centralnej 
Dezyderiusza Mleczarni w Grudziądzu (ok. 1935-1939), ppor. rez., 
jeniec w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 
1925 - Przy grudziądzkiej Placówce Związku Hallerczyków, 
została utworzona młodzieżowa Błękitna Drużyna 
Sportowców. 
1974 - W Warszawie zmarł pochodzący z Grudziądza pisarz 
Władysław Wągiel, m.in. autor powieści "W Twierdzy 
Courbiere' a", 
24. Czwartek 1912 - W Grudziądzu, przy ul. Lipowej 28, został oddany do 
Joanny użytku budynek, przeznaczony na muzeum, bibliotekę 
Zuzanny miejską i archiwum, 
1913 - Poświęcenie nowego budynku Szkoły Budowy 
, Maszyn w Grudziądzu. 
1931 - W Grudziądzu, odbyło się zebranie organizacyjne Rady 
Kościelnej Polskiego Zboru Ewangelickiego 
(przewodniczący- Mikołaj B. Ernst). 
1965 - W Grudziądzu zmarł literat, urzędnik i korespondent 
prasy codziennej Alfons Albin Olkiewicz, 
25, Piatek 1923 - W Grudziądzu urodził się Władysław Wągiel, 
Magdaleny ekonomista, pisarz i działacz społeczny, 
Grzegorza 
26, Sobota 1937 - Na podstawie Okólnika nr 300 Ministerstwa Wyznań 
Pauliny Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie. 
Eweliny w Grudziądzu utworzone zostało Liceum Pedagogiczne. 
27. Niedziela 1925 - Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia 
Juliusza Publicznego w Warszawie, utworzyło w ramach 
Magdaleny Państwowej Szkoły Budowy Maszyn w Grudziądzu - 
Państwową Szkołę Przemysłowych Mistrzów 
Mechaników. 
28. Poniedziałek 1454 - W Toruniu delegacje m.in. miast Grudziądza, Łasina 
Augusta i Radzynia Chełm, postawiły swoje pieczęcie 
Jaromira na akcie hołdowniczym Ziemi Chełmińskiej, dla króla 
Kazimierza Jagiellończyka.
		

/kg_2001_0036_0001.djvu

			1 34 


Stanisław Poręba 1 


.. 


29. Wtorek 1983 - Poświęcenie odtworzonego sztandaru grudziądzkiego 
Magdaleny 18, p. ul. (fundator - por, Jan Nowak). 
Teodozii 
30, Środa 1989 - Na dworcu PKP w Grudziądzu otwarta została wystawa 
Feliksa malarstwa i grafiki twórców nieprofesjonalnych 
Ferdynanda (80 prac). 
1998 - Na budynku koszar w Grudziądzu, przy ul. Legionów 
24, umieszczono tablicę pamiątkową ku czci żołnierzy 
16. PDP, poległych w I i II wojnie światowej, 
31. Czwartek 1905 - W Zdunowicach (Kaszuby) urodził się Paweł Przy tuła, 
Anieli nauczyciel, później kierownik Szkoły Powszechnej 
Petroneli w Gowidlinie, ppor. rez. 66. pp w Chełmnie 
(do 1939 r.), jeniec w Starobielsku, zamordowany 
w Charkowie, 
1917 - W Grudziądzu odsłonięty został pomnik ku czci 
lotników poległych w czasie I wojny światowej 
(projekt: Fr. Konieczny). 
1923 - Pastor i kapelan WP Józef Manica z Poznania odprawił 
w Grudziądzu, pierwsze po zakończeniu I wojny 
światowej nabożeństwo ewangelickie po polsku. 
Także w maju 1865 - Opracowanie projektu budowy murowanych schodów, 
w pobliżu Bramy Wodnej (zakończenie 1867). 
1922 - Utworzenie Rady Opiekuńczej przy Państwowej Szkole 
Budowy Maszyn w Grudziądzu, 
1925 - Kierownik grudziądzkiej elektrowni inż. Augustyn 
Dolatowski podpisał umowę o współpracy z Pomorską 
Elektrownią Krajową "Gródek" S,A. w Gródku, 
1960 - W Grudziądzu został utworzony Zarząd Powiatowy 
Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich (prezes - 
Bronisław Szczepański). 
1971 - Wydawnictwo MON w Warszawie wydało książkę 
grudziądzkiego historyka Stanisława Myśliborskiego- 
Wołowskiego "Gen. Marian Langiewicz (1827-1887)". 



 


i
		

/kg_2001_0037_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZI ĄDZKIE 
(Czerwiec) 



 


1. Piatek 
Jakuba 
Hortensji 


2. Sobota 
Erazma 
Marzeny 


3. Niedzi ę la 
Leszka 
Anatola 


4. Poniedziałek 
Karola 
Helgi 


5. Wtorek 
Walerii 
Kiry 


6. Sroda 
Laury 
Laurentego 


35 1 


1887 - Stanowisko proboszcza w Szynwałdzie objął 
ks. Hieronim Gołębiewski, "ksiądz ongiś rybacki", 
publicysta i pisarz religijny, 
1995 - Grudziądzkie Zakłady Przemysłu Gumowego "Stomil" 
zostały sprywatyzowane i na ich bazie utworzono 
7 odrębnych firm. 
1899 - Według projektu grudziądzkiego radcy budownictwa 
Martina Wina, rozpoczęta została budowa gmachu 
szkolnego przy dzisiejszej ul. Sienkiewicza 21, 
1956 - W Grudziądzu zorganizowano I zjazd absolwentów 
Technikum Gastronomicznego i Zasadniczej Szkoły 
Gastronomicznej, 
1982 - W Grudziądzu odbył się I Memoriał Bronisława 
Malinowskiego. 
1925 - Utworzenie Klubu Sportowego przy "PePeGe" (Prezes 
- Antoni Konieczko), 
1928 - W Grudziądzu, w obecności gen. Józefa HalIera, odbył 
się wielki zjazd Chorągwi Pomorskiej Związku 
HalIerczyków. 
1950 - Przedsiębiorstwo "Mostostal" z Zabrza rozpoczęło 
w Grudziądzu budowę mostu kolejowo-drogowego 
na Wiśle. 
1951 - W Nowem n, Wisłą urodził się Bronisław Malinowski. 
1864 - W Stobnie urodziła się Elżbieta z Hoffmannów 
Bonowa, wł. polskiej drukarni w Małym Tarpnie. 
1883 - W Gogolinie urodził się Bolesław Szczuka, drukarz 
związany z "Gazetą Grudziądzką", później wydawca 
"Głosu Wąbrzeskiego". 
1942 - W Grudziądzu zmarł kupiec, redaktor i wydawca Jan 
Bona, m.In. założyciel tajnego Towarzystwa 
"Przyjaciół" w Małym Tarpnie. 
1776 - Rozpoczęcie budowy twierdzy w okolicach Grudziądza. 
1933 - Przy Kolejowym Przysposobieniu Wojskowym 
w Grudziądzu został założony Chór Męski "Sygnał". 
1990 - Marek Nowak został przewodniczącym Rady Miejskiej. 
1999 - W Grudziądzu odbył się XI Zjazd Kawalerzystów 
II Rzeczpospolitej Polskiej,
		

/kg_2001_0038_0001.djvu

			1 36 


Stanisław Poręba I 


7. Czwartek 1737 - W Działowie urodził się Antoni P. Działowski, jezuita 
Wiesława i nauczyciel Kolegium im. Działyńskich w Grudziądzu. 
Ariadny 1921 - Z dwudniową wizytą przybył do Grudziądza Marszałek 
Polski Józef Piłsudski, 
8, Piatek 1722 - W Szwajcarii urodził się Paweł von Gontzenbach, 
Medarda inż, wojskowy, kpt. armii pruskiej i budowniczy 
Seweryna grudziądzkiej twierdzy. 
] 983 - W Grudziądzu odbył się pogrzeb rtm, w stanie 
spoczynku Włodzimierza SokuIskiego, związanego 
z ] 8 P. ul. 
9, Sobota 1896 - W Częstochowie urodził się Felicjan I. Grabiński, 
Felicjana mjr, m.in, związany z 64. pp w Grudziądzu, jeniec 
Anny-Marii w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
] 934 - Ukazała SIę drukiem "Jednodniówka Sokoła 
(]894-1934) ..." (Grudziądz ]934). 
1 0, Niedziela 1920 - Udział III batalionu grudziądzkiego 64. pp, w walkach 
Bogumiła z bolszewikami w okolicach Czarnobyla (Ukraina). 
Edgara 1992 - Dr Salomea Sujkowska, lekarka, działaczka społeczna 
oraz Jan Ładoś, rotmistrz kawalerii zostali Honorowymi 
Obvwatelami Grudziądza. 
11, Poniedziałek 1893 - Mieszczące się w grudziądzkim Ratuszu, na Głównym 
Benedykta Rynku Archiwum Miejskie, z licznymi dokumentami 
Flory dot. dziejów miasta i regionu, zostało uratowane 
w czasie pożaru budynku. 
2000 - Odbyło się nieskuteczne referendum w sprawie 
odwołania Rady Miejskiej Grudziądza. 
12, Wtorek 1906 - W Baliszewie urodził się Adam J. Brudnicki, por. służby 
Leona stałej 18, p. ul. w Grudziądzu, jeniec w Kozielsku. 
Leokadii zamordowany w Katyniu. 
] 990 - Andrzejowi Wiśniewskiemu powierzono funkcję 
prezydenta Grudziądza. 
1996 - W Grudziądzu został utworzony Oddział Związku 
Przyjaciół Pomorza. 
13. Sroda ] 896 - Uruchomienie w Grudziądzu, na trasie: dworzec 
Lucjana kolejowy - ogród "Tivoli", linii tramwaju konnego. 
Gracji ] 981 - W Grudziądzu zmarł artysta malarz, scenograf, poeta 
i nauczyciel Leon Grajewski, 
14. Czwartek 1907 - Urodził się Władysław Dworczak, por. 66, pp 
Boże Ciało w Chełmnie, jeniec w Kozie]sku, zamordowany 
Bazylego w Katyniu, 
Justyny 



 


1 


.s
		

/kg_2001_0039_0001.djvu

			J CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


37 1 


1991 - Inauguracja obchodów 700 rocznicy nadania praw 
miejskich Grudziądzowi. 
15, Piatek 1243 - Bitwa nad Jeziorem Rządz, między wojskami Prusów 
Wioli i księcia Świętopełka a Krzyżakami. 
Wita 1891 - W Worochcie (Małopolska) urodził się Norbert 
K. Nowak, inż. rolnik, nauczyciel Państwowego 
Gimnazjum Rolniczego w Grudziądzu i ppor. rez.. 
jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1996 - Obchody 25-1ecia parafii Niepokalanego Serca 
Najświętszej Marii Panny w Grudziądzu, 
16, Sobota 1960 - W Grudziądzu zmarł mistrz rzeźbiarski Marcin Labus, 
Anety 
Benona 
17. Niedziela 1950 - W grudziądzkim sądzie została zarejestrowana 
Adolfa Spółdzielnia Mieszkaniowa z 0.0. w Grudziądzu, 
Leszka posiadająca obecnie ok. 17 000 członków, ok, 15 000 
mieszkań w 310 budynkach. 
18. Poni 
 działek 1291 - Nadanie praw miejskich Grudziądzowi. 
Pauli 1900 - W Grudziądzu, przy obecnej ul. Jagiełły 20/22, został 
Marka poświęcony ewangelicki kościół garnizonowy. 
1937 - Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie 
zatwierdziło herb Grudziądza z biskupem w otwartej 
bramie zamku, przyjęty przez Radę Miejską 21 X 1922 r, 
1941 - Władze niemieckie Grudziądza obchodziły 650-lecie 
lokacji miasta. 
1946 - Z Grudziądza wyjechała do Iłowa k. Wyszogrodu. 
delegacja na uroczystości żałobne ku czci oficerów 
i żołnierzy 16. PDP, poległych w bitwie nad Bzurą, 
we wrześniu 1939 r. 
19, Wtorek 1898 - W kościele ewangelickim na grudziądzkim Rynku 
Rafaela Głównym zostało odprawióne ostatnie nabożeństwo 
Rafała przed rozbiórką kościoła, 
20. Sroda 1897 - U rodził Się Tadeusz Grabowski. ppłk dypl.. 
Gerwazego m.in. instruktor i Dyrektor Nauk SPK przy CWK 
Protazego w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku, zamordowany 
w Charkowie. 
1898 - Poświęcenie ewangelickiego kościoła w Grudziądzu, 
przy obecnej ul. A. Mickiewicza 43/45. 
1935 - Wyszedł ostatni nr "Orędownika Urzędowego Powiatu 
Grudziądzkiego" .
		

/kg_2001_0040_0001.djvu

			1 38 


Stanisław Poręba 1 


21. Czwartek 1902 - W Bużawach urodził się Władysław Muszyński, rtm., 
Rudolfa m.in. instruktor SPRK przy CWK w Grudziądzu 
Marty (1937 -1939). jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu. 
1996 - Ufundowaną przez prezydenta Grudziądza nagrodę 
im. ks. Janusza Pasierba otrzymał ks, Jan Twardowski, 
1998 - Laureatem nagrody im, ks, Janusza Pasierba został 
Krzysztof Zanussi, 
22, Piatek 1624 - W Grudziądzu zamieszkal polski kaznodzieja 
Pauliny ewangelicki Mateusz Lobdau-Lobdovius, 
Tomasza 1928 - Członkami honorowymi grudziądzkiego Bractwa 
Strzeleckiego zostali: Julian Szychowski, Józef Włodek 
i Zygmunt Głowacki z Poznania. 
1959 - W Grudziądzu, przy schodach prowadzących nad Wisłę. 
odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci Juliusza 
Słowackiego (zniszczona w 1939 r. przez Niemców), 
23, Sobota 19łO - Urodził się Jerzy J, Terlecki. lekarz internista w Sokółce 
Zenona (ok. 1939 r.). b, por. (kpt.?) 66, pp w Chełmnie. jeniec 
Albina w Starobielsku. zamordowany w Charkowie, 
24. Niedziela 1944 - W Czempiniu (Wielkopolska) zginął dowódca oddziału 
Danuty partyzanckiego Jan Handke, b, nauczyciel Szkoły 
Emilii Zawodowej Dokształcającej nr I w Grudziądzu, 
1983 - Po raz pierwszy były obchodzone Dni Łasina, 
25, Poniedziałek 1943 - W Berlinie, w wIęzIenIU Plbtzensee, zginęła 
Witolda nauczycielka i żołnierz ZWZ-AK Monika Dymska, 
Wilhelma pochodząca z Rogóźna. 
1961 - W Bydgoszczy zmarł inż. kolejowy Konstanty Klin. 
jeden z oskarżonych w toruńskim procesie filomatów 
w 190 I r, i pracownik PKP w Grudziądzu (1921-1926), 
26, Wtorek 1928 - W Grudziądzu zmarł aktor i dyrektor teatrów Stanisław 
Pawła Książek-Staszewski, m.in. główny założyciel Teatru 
Pauliny Pomorskiego, 
27. Sroda 1866 - W kościele ewangelickim w Grudziądzu, na Rynku, 
Maryli w czasie nabożeństwa pokutnego po rozpoczęciu wojny 
Władysława prusko-austriackiej wybuchła panika i zaduszono 
16 osób, 
1946 - W tym dniu Miejska Biblioteka Publiczna w Gru- 
dziądzu liczyła I 436 tomów.
		

/kg_2001_0041_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


39 1 


28. Czwartek 
Florentyny 
Leona 


29, Piatek 
Piotra 
Iwetty 


30. Sobota 
Lucyny 
Arnolda 


Także w czerwcu 


1878 - W Najmowie k. Brodnicy urodzi I się Leon Ossowski. 
ziemianin i pIerwszy polski starosta pow, 
grudziądzkiego w Polsce Niepodleglej. 
1937 - W Toruniu zmarł ks.. publicysta i dzialacz kaszubski 
Waclaw Woiciechowski, proboszcz radzvński. 
1817 - W Sarnowie urodzil się Leon Rybiński, ziemianin, 
działacz narodowy i polityczny, wł. majątku Dębieniec, 
1907 - Urodził się Piotr J, Charkin. nauczyciel we wsi 
Przychodziec i ppor, rez, 64, pp w Grudziądzu, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 
1991 - W myśl zarządzenia wojewody toruńskiego został 
zlikwidowany w Grudziądzu Teatr Ziemi Pomorskiej 
(dyrektor - Mirosław A, Derdowski), 
2000 - Europejski zlot samolotów Antonow-2 w Lisich Kątach. 
1923 - W grudziądzkim Muzeum Miejskim zostala otwarta 
wystawa dorobku szkół pomorskich. 
1937 - Likwidacja Państwowego Seminarium Nauczy- 
cielskiego Męskiego im, ks. Stanisława Staszica 
w Grudziądzu, 


Kwiecień 
Pszenica zwykle urodzajna bywa, 
Co na święty Wojciech przepiórką pokrywa. 


Sprzyja rok. gdy wilgotny, 
Kwiecień. gdy niesłotny. 


Maj 
Mokry maj, 
Będzie żytko niby gaj. 


Na świętego Filipa, jeśli deszcz rzęsisty, 
Będzie plon dobry i czysty. 


Deszcz w Zielone Świątki, 
Da Bóg wielkie sprzątki.
		

/kg_2001_0042_0001.djvu

			1 40 


Stanisław Poręba I 


1. Niedzi e la 
Haliny 
Mariana 


2, Poniedziałek 
Kariny 
Ottona 


3, Wtorek 
Anatola 
Leona 


4. Sroda 
Aurelii 
Malwiny 


( Lipiec) 


1922 - Stanowisko dowódcy 18. p. ul. w Grudziądzu objął 
płk Michał Ostrowski (1922-1923). 
1925 - Inspektor Kawalerii w Ministerstwie Spraw 
Wojskowych w Warszawie gen. Tadeusz Rozwadowski. 
wręczył grudziądzkiej OSK sztandar, 
1929 - Dyrektor Państwowej Szkoły Budowy Maszyn 
w Grudziądzu. mz, Edward Herzberg, został 
mIanowany Wizytatorem Kuratorium Okręgu 
Szkolnego Pomorskiego w Toruniu. 
1879 - W Pelplinie urodził SIę Marian Karczyński, 
ks.. proboszcz i dziekan w Łasinie (1927-1939), jeden 
z oskarżonych w 190 I r.. w procesie filomatów 
w Toruniu. 
1915 - W Grudziądzu urodził się Antoni Czortek, kierowca 
i bokser. m.in. reprezentant Polski na igrzyskach 
olimpijskich w Berlinie (1936). 
1939 - W czasie zawodów strzeleckich. zorganizowanych 
przez grudziądzkie Bractwo Strzeleckie, "królem 
kurkowym" został kupiec Antoni Kotlenga. 
1869 - W oparciu o pruską ustawę o prawach obywatelskich 
Zydów, w Grudziądzu została utworzona Gmina 
Żydowska, zarządzająca synagogą i stowarzyszeniami 
charytatywnymi, 
1897 - Urodził się Mikołaj Maciejowicz, rtm., m.in. związany 
z CWK w Grudziądzu. zamordowany w więzieniu 
w Kijowie, przy ul. Karolenkiwskiej 19 i pochowany 
w Bykowni, 
1921 - W Grudziądzu, przy ul. Lipowej 28, Zarząd Główny 
TCL w Poznaniu, zorganizował bibliotekę, pełniącą 
rolę centralnej biblioteki miejskiej w okresie 
dwudziestolecia międzywojennego. 
1990 - W Grudziądzu utworzone zostało Koło Stowarzyszenia 
Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie,
		

/kg_2001_0043_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


41 1 


5. Czwartek 1897 - Grudziądzcy Niemcy - zwolennicy nudyzmu, na czele 
Antoniego z lekarzem dr Johanem Jalkowskim, założyli 
Karoliny Naturheilverein (Towarzystwo Miłośników Natury) 
oraz przy ul. Victońusa 7 - ogródki działkowe "Kąpiele 
słoneczne" . 
6. Piatek 1671 - Grudziądzki starosta Marcin Borowski wydał przywilej 
Dominiki dla "królów kurkowych" z Bractwa Kurkowego 
Teresy Grudziądza, potwierdzony przez króla Jana 111 
Sobieskiego, 
7, Sobota 1629 - Z powodu panującej w Grudziądzu zarazy. król 
Cyryla Zygmunt III Waza wraz z synem Kazimierzem 
Metodego i dworem zatrzymał się w Nowej Wsi k. Grudziądza, 
8. Niedziela 1917 - Grudziądzkie Towarzystwo Przyjaciół Sztuki 
Prokopa zorganizowało w Muzeum Miejskim wystawę 
Edgara malarstwa Emila Stanke, z pochodzenia Ślązaka - 
nazywanego "piewcą niemieckiego Wschodu". 
9. Ponie qz iałek 1960 - W Grudziądzu zmarł ks" działacz narodowy 
Hieronima i plebiscytowy Władysław Fischoeder, b, proboszcz 
Weroniki w Błędowie, 
10. Wtorek 1939 - W Grudziądzu został utworzony Komitet Budowy 
Filipa Pomnika Powstańca z 1863 r. Projekt pomnika, który 
Witalisa miał stanąć na Cmentarzu Garnizonowym opracował 
toruński rzeźbiarz Ionacv Zelek. 
11. Środa 1898 - W Gnieźnie urodził się Henryk Rasiewicz, kupiec 
Olgi w Brodnicy i ppor. rez. intendentury WP, związany 
Benedykta z Rejonową Komisją Uzupełnień w Grudziądzu, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 
12. Czwartek 1757 - Grudziądzki starosta Rafał Buchholz, dokonał wymiany 
Wery gruntów z mieszczanami i przekazał klasztorowi 
Brunona Refonnatów działkę pod katolicki cmentarz. leżącą przy 
podmiejskiej drodze (późniejsza ul. Ogrodowa). 
1902 - Urodził się Janusz Buchowiecki, kpt. 16. pal-u 
w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku, zamordowany 
w Charkowie. 
1914 - Urodził się Brunon Fr, Gusman, nauczyciel w Chełmnie 
i ppor. rez, 65. pp w Grudziądzu. zamordowany 
w więzieniu "amerykanka" w Mińsku (Białoruś) 
i pochowany w Kuropatach,
		

/kg_2001_0044_0001.djvu

			1 42 


Stanisław Poręba I 


13. Piatek 1454 - W czasie pobytu w Grudziądzu króla Kazimierza 
Danieli Jagiellończyka utworzona została, z inicjatywy stanów 
Małgorzaty pruskich, Rada Pruska, 
1903 - W okręgu wyborczym Tuchola-Chojnice Wiktor 
Kulerski zdobył 6024 głosy i został wybrany na posła 
do Parlamentu Rzeszy Niemieckiej w Berlinie. 
1929 - Na wyspie Graciosa (Azory, Ocean Atlantycki) zginął 
mjr pil. Ludwik Idzikowski, b. instruktor Wyższej 
Szkoły Pilotów w Grudziądzu. 
14, Sobota 1656 - W Grudziądzu przebywał szwedzki oficer inżynierii 
Marcelina wojskowej i rysownik Erik Dahlberg, m.in, autor 
Bonawentury sztychu z panoramą Grudziądza. 
1994 - Roman Wardziński z'ostał wybrany na przewod- 
niczącego Rady Miejskiej. 
15. Niedziela 1921 - Pisarz. dziennikarz i historyk ks. Julian Antoni 
Henryka Łukaszewicz, podpisał umowę o objęciu stanowiska 
Włodzimierza redaktora naczelnego "Gazety Grudziądzkiej". 
16. Poniedziałek 1410 - Król Władysław Jagiełło przekazał grudziądzki zamek 
Mirelli kasztelanowi poznańskiemu i uczestnikowi bitwy pod 
Stefana Grunwaldem, Mościcowi ze Stęszewa. 
1526 - W Gdańsku król Zygmunt Stary nadał nowe przywileje 
dla Łasina. 
17. Wtorek 1895 - W Grudziądzu pojawili się pierwsi wyznawcy kościoła 
Bogdana ewngelicko-metodystycznego. 
Martyny 1896 - Urodził się Juliusz Frydrychowski, komisarz Policji 
Państwowej, m.in, komendant III Komisariatu PP 
w Grudziądzu, jeniec w Ostaszkowie, zamordowany 
w Kalininie i pochowany w Miednoje. 
1897 - Urodził się Władysław I. Wolanin. prawnik. mjr, 
m.in, wiceprokurator przy VIII Wojskowym Sądzie 
Okręgowym w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie, 
1953 - Władze miejskie zakończyły likwidację starego 
cmentarza ewangelickiego w Grudziądzu. przy aL 23 
Stycznia wraz z grobami zasłużonych grudziądzan, 
m.in. pastora i pisarza Jana Kapusty-Herbiniusa 
(1626-1679) i malarza Gustawa Breunninga (1828-1902). 


...
		

/kg_2001_0045_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


43 1 


18. Środa 1562 - Król Zygmunt August nadał Łasinowi przywilej 
Karoliny organizowania co roku - 8 października, dodatkowego 
Roberta targu, 
1729 - Zmarł wojewoda malborski i starosta w Pokrzywnie 
Jan Jerzy Przebendowski. 
1981 - W Grudziądzu został utworzony Klub Inteligencji 
Katolickiej. 
1994 - Zenon Kufel objął urząd prezydenta Grudziądza. 
1997 - W czasie powodzi na Wiśle kulminacyjna fala 
w Grudziądzu osiągnęła poziom 6 m i 70 cm. 
19, Czwartek 1881 - W Dworzyskach k. Chełmna urodził się Ignacy Reder, 
Alfredy telegrafista kolejowy, działacz robotniczy, przez 
Wincentego 4 kadencje poseł na Sejm z Grudziądza, 
1994 - W Grudziądzu została otwarta wystawa filatelistyczna 
"Podbój Księżyca", ze zbiorów H. Lipmanna 
i R. Mechlińskiego. 
20. Piatek 1940 - W obozie koncentracyjnym w Oranienburg - 
Fryderyka Sachsenhausen zginął ks. Fabian Wierzchowski, m.in. 
Seweryny katecheta i dyrektor Państwowego Gimnzajum i Liceum 
im. Króla Jana III Sobieskiego w Grudziądzu. 
1945 - W obozie koncentracyjnym w Kopiejsku na Uralu 
zginął grudziądzki kupiec i członek "Roty" Robert Piłat. 
21, Sobota 1736 - Starostwo grudziądzkie objął podkomorzy litewski 
Wiktora Jerzy August Mniszech, w latach późniejszych funda- 
Danieli tor klasztoru Reformatów "od św. Franciszka" 
w Fijewie. 
1921 - W Grudziądzu, w budynku przy ul. Lipowej 28, zostało 
otwarte polskie Muzeum Miejskie. 
1956 - Grudziądzkie Muzeum Miejskie, zostało przeniesione 
do poklasztornego budynku Benedyktynek, przy 
ul. Wodnej 3/5. 
22. Niedziela 1956 - Po przerwie wojennej w Grudziądzu wznowiono 
Wawrzyńca codzienne granie hejnału, tym razem z wieży ratuszowej. 
Magdaleny 1958 - W Grudziądzu, przy obecnej ul. Piłsudskiego, 
po przebudowie, został odsłonięty pomnik ku czci 
rozstrzelanych przez Niemców 10 zakładników.
		

/kg_2001_0046_0001.djvu

			1 44 


Stanisław Poręba I 


23, Poniedziałek 1894 - Urodził się Leopold Berg, mjr m.in. instruktor SPRK 
Sławy przy CWK w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku, 
Żelisławy zamordowany w Charkowie, 
19
4 - Grudziądzka Lotnicza Szkoła Strzelania 
i Bombardowania, gościła pilotów Bolesława i Józefa 
Adamowiczów z USA, którzy samolotem przelecieli 
Atlantyk. 
24, Wtorek J 521 - Ks. Thiedemann Giese, pochodzący prawdopodobnie 
Krystyny z Radzynia. na Sejmiku Generalnym w Grudziądzu, 
Michaliny przedstawił wykaz krzywd wyrządzonych ludności 
Warmii przez Krzyżaków, 
25, Środa 1902 - Urodził się Jerzy Jeleniewicz, kpt. 66. pp w Chełmnie, 
Jakuba jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu 
Krzysztofa lub w więzieniu "amerykanka" w Mińsku (Białoruś) 
i pochowany w Kuropatach. 
26. Czwartek 1920 - Grudziądzka Fabryka Maszyn Rolniczych Augusta 
Hanny Ventzkiego przeszła w ręce Spółki Akcyjnej "Pomorska 
Grażyny Fabryka Maszyn", 
1944 - W Warszawie została zamordowana przez Niemców. 
polonistka i publicystka Helena Mężyńska, 
27. Piatek 1915 - Rozpoczęcie budowy kościoła św. Krzyża 
Julii w Grudziądzu przez budowniczego Michała 
Aureliusza Olkowskiego, według projektu arch, Carla Kriigera, 
28, Sobota 1976 - Na igrzyskach olimpijskich w Montrealu Bronisław 
Ady Malinowski zdobył srebrny medal w biegu na 3000 m 
Wiwiany z przeszkodami, 
29. Ni e dziel a 1939 - Cech Zduńsko-Garncarski w Grudziądzu obchodził 
Olafa swoje 250-lecie. 
Flory 
30, Poniedziałek 1862 - W Grudziądzu zostało utworzone przedsiębiorstwo 
Julity ,Joseph Herzfeld i Carl Victorius Odlewnia Zeliwa 
Zdobysława i Emaliernia". 
2000 - Grupa "Bez próby" i Anita Wrześniak zostali laureatami 
festiwalu FAMA 2000.
		

/kg_2001_0047_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


45 1 


31, Wtorek 1898 - W Strzelcach urodził się Tadeusz Strzelecki, kpt. 65, pp 
Ludomira w Grudziądzu (1927 -1939?), jeniec w Kozielsku, 
Romana zamordowany w Katyniu, 
1945 - Sąd Grodzki w Grudziądzu zwrócił grudziądzkiemu 
Stowarzyszeniu Urzędników Budowy Domów - 
Spółdzielnia Mieszkaniowa, majątek odebrany przez 
Niemców. 
1980 - Bronisław Malinowski zdobył złoty medal olimpijski 
w Moskwie w biegu na 3000 m z przeszkodami. 
Także w lipcu 1410 - Rozpoczęcie oblężenia zamku w Radzyniu przez 
rycerstwo polskie. 
1834 - Wybudowanie drewnianych schodów, w pobliżu Bramy 
Wodnej w Grudziądzu. 
1930 - Rozpoczęcie budowy budynku dla warsztatów 
szkolnych Państwowej Szkoły Budowy Maszyn 
w Grudziądzu. 
, 1945 - Uruchomienie Elektrowni Miejskiej w Grudziądzu, 
1971 - Otwarcie Muzeum Pożarnictwa Ziemi Pomorskiej 
w Łasinie. 


Czerwiec 
Gdy Medard rozpłacze, a Jaś nie utuli, 
Popłacze pewnie aż do Urszuli. 


Deszcze na Wita, 
Źle z jęczmieniem, źle na żyta. 
A gdy jeszcze Chrzciciel skropi, 
Już ich wtedy nikt nie skopi. 


Lipiec 
Jeśli deszcze na świętego Eliasza, 
To zgnoi się pasza. 


Dzień świętego Jakuba przed wschodem pogodny, 
Że napełnisz gumna, masz znak niezawodny.
		

/kg_2001_0048_0001.djvu

			1 46 


Stanisław Poręba I 


( Sierpień) 


1. Środa 1892 - W Rochaczewie k. Mińska Litewskiego urodził się Piotr 
Jarosława Skuratowicz, gen. bryg., m.in, instruktor wyszkolenia 
Nadii wojskowego oraz kierownik Kursów Dowódców 
Szwadronów, w OSK, później w CWK w Grudziądzu 
(1924-1929), jeniec w Starobielsku, zamordowany 
w Charkowie. 
2. Czwartek 1646 - Jan Działyński, starosta w Pokrzywnie podpisał kontrakt 
Kariny z budowniczym Janem Herberkiem z Kłodawy. 
Stefana w sprawie budowy kościoła dla zakonu jezuitów 
w Grudziądzu. 
1847 - W Berlinie rozpoczął się proces 254 polskich patriotów, 
gdzie m.in. jednym z oskarżonych był grudziądzki 
kupiec Michał Zakrocki. 
1990 - W Grudziądzu zmarł urzędnik Kazimierz Mendyk, 
m.in. autor wierszy i korespondent prasy związanej ze wsią. 
2000 - Grudziądz zaprezentował się na Światowej Wystawie 
EXPO 2000 w Hanowerze, 
3. Piatek 1919 - Sejm Ustawodawczy w Warszawie uchwalił Ustawę 
Lidii o utworzeniu Województwa Pomorskiego. w którym 
Augustyna znalazło się miasto Grudziądz i pow. grudziądzki. 
1920 - W Grudziądzu utworzony został lokalny Komitet 
Obrony Państwa (przewodniczący - Józef Włodek), oraz 
Komitet Werbunkowy i Punkt Opieki nad Żołnierzami. 
1920 - W Grudziądzu utworzono oddział Zachodniej Straży 
Obywatelskiej (dowódca - Ludwik Wawrzvnkowski), 
4. Sobota 1908 - Urodził się Adam Matych, rolnik w Nowych 
Dominiki Jankowicach, zamordowany w więzieniu "amerykanka" 
Protazego w Mińsku (Białoruś) i pochowany w Kuropatach. 
1994 - W Grudziądzu. przy ul. Dworcowej 47, została oddana 
do użytku zaiezdnia tramwaiowa, odbudowana po pożarze, 
5. Niedziela 1940 - Okupacyjne władze niemieckie odremontowały część 
Oswalda grudziądzkiego mostu na Wiśle, wysadzoną 2 IX 1939 r, 
Emila 1980 - W czasie powodzi kulminacyjna fala na Wiśle 
w Grudziądzu doszła do 8 m i 5 cm. 
1982 - W Grudziądzu zmarł lekarz dr Stanisław Krzyś. 
pracownik Ambulatorium Zakładów Mięsnych.
		

/kg_2001_0049_0001.djvu

			, CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


47 1 


6. Poniedziałek L893 - W Rudzie Sieleckiej (Malopolska) urodził się Stanisław 
Jakuba Mazanowski, mgr prawa, sędzia śledczy, mjr, 
Wincentego m.in. związany z VIII Wojskowym Sądem Okręgowym 
w Grudziądzu,jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1925 - Z inicjatywy grudziądzkiego Magistratu, na cokole 
dawnego pomnika "Germanii" (Rynek Zbożowy), 
umieszczona została tabLica: Nieznanemu Żołnierzowi 
Poległemu za Ojczyznę. 
7. Wtorek 1920 - Właściciel kawiarni "Pomorzanka" w Grudziądzu, 
Doroty przy ul. 3 Maja 30, Franciszek Szmelter zorganizował 
Doris oddział Zachodniej Straży Obywatelskiej i wyjechał 
z nim na front polsko-bolszewicki pod Brodnicę. 
8. Sroda 1961 - W Wąbrzeźnie został wydany poemat Bolesław Eckerta 
Izy "Mikołaj z Ryńska", nagrodzony na konkursie 
Seweryna literackim, zorganizowanym przez Powiatowy Komitet 
Frontu Jedności Narodu, 
9. Czwartek 1891 - Urodził się Michał Tobiasz, lekarz internista, mjr, Lekarz 
Roman
 CWK w Grudziądzu, wykładowca higieny wojskowej 
Romualda oraz szkolenia sanitarnego w SPRK, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1897 - W Sielcach k. Będzina urodził się KaroL [miela, 
grudziądzki dentysta i działacz polityczno-społeczny, 
m.in Związku Strzeleckiego, w 1939 r. zamordowany 
orzez Niemców. 
10. Piatek 1453 - W Grudziądzu odbył się zjazd rycerstwa Ziemi 
Borysa Chełmińskiej, na którym omawiano m.in krzywdy 
Wawrzyńca doznane od Krzyżaków. 
1924 - W Grudziądzu odbyły się uroczystości związane z po- 
święceniem sztandaru Placówki Związku Hallerczyków, 
11. Sobota 1634 - Francuski podróżnik Charles Ogier oglądał przegląd 
Zuzanny wojsk polskich przez Władysława IV, zgromadzonych 
Luizy wzdłuż traktu Grudziądz - Gardeja i przeznaczonych 
do wojny ze Szwecją. 
1944 - W Powstaniu Warszawskim zginął grudziądzki harcerz 
i żołnierz AK Janusz Płachtowski, 
12. Niedziela 1898 - W Nowym Tomyślu (Wielkopolska) urodził się Alojzy 
Lecha Majorowicz, dziennikarz "Gazety Grudziądzkiej" 
Juliana i "Gońca Nadwiślańskiego", zamordowany przez 
Niemców w Oświęcimiu.
		

/kg_2001_0050_0001.djvu

			1 48 


Stanisław Poręba I 


13. Poniedziałek 
Hipolita 
Elwiry 


14. Wtorek 
Alfreda 
Maksymiliana 
15. Środa 
WnieIn.-vzięcia NMP 
Marii 
Napoleona 


16. Czwartek 
Nory 
Stefana 


17. Piatek 
Anity 
Mirona 


18. Sobota 
Ilony 
Bogusława 


1911 - W Grudziądzu zostało założone Towarzystwo 
Oświatowe "Jedność" (prezes - Paweł Giinther). 
1928 - W Goczałkach zmarł ziemianin i por. rez. 18. p, ul. 
August Łoś, pochowany na grudziądzkim Cmentarzu 
Garnizonowvm. 
1942 - Okupacyjne władze niemieckie odebrały parafii 
św. Krzyża w Grudziądzu budynek Katolickiego Domu 
Związkowego przy ul. Chełmińskiej 102-104, 
1894 - W Borszczowie urodził się Tadeusz G. Knopp, ppłk 
64. pp w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie lub w wIęzIemu 
"amerykanka" w Mińsku (Białoruś) i pochowany 
w Kuropatach. 
1919 - W Grudziądzu został utworzony Prownicjonalny Urząd 
Zywnościowy, na czele z ziemianinem Bolesławem 
Brochwicz-Donimirskim z Dębieńca. 
1957 - W Warszawie zmarł mjr Bogumił Szumski, 
m.in, instruktorCWK w Grudziądzu (1931-1936) i brat 
pisarki Marii Dąbrowskiej. 
2000 - Zmarł doktor Jan Zając, nestor grudziądzkich chirurgów. 
1821 - W oparciu o bullę papieża Piusa VII, zlikwidowano 
dekanat grudziądzki, a jego parafie zostały włączone 
do Dekanatu Łasińskiego. 
1920 - Z dworca kolejowego w Grudziądzu wyjechało kilkaset 
ochotniczek do służby sanitarnej w szpitalach 
wojskowych toczacei sie woinv oolsko-bolszewickiei. 
1919 - W oparciu o rozkaz Głównego Dowództwa Wojsk 
Wielkopolskich z 16 sierpnia 1919 r., rozpoczęto 
fonnowanie Grudziądzkiego Pułku Strzelców, głównie 
z ochotników z Grudziadza i oow. grudziadzkie!w, 
1626 - Do obozu wojskowego pod Grudziądzem zostało 
zwołane pospolite ruszenie z Prus Królewskich. 
1836 - Pruskie władze wojskowe odebrały katolikom kościół 
św. Ducha w Grudziądzu i zamieniły go na ewangelicki 
kościół garnizonowy. 
190 I - Urodził się Jan Kurnicki, absolwent SPK przy OSK 
w Grudziądzu (1926), rtm., m.in. instruktor CWK, 
jeniec w Starobielsku, zamordowany w Charkowie.
		

/kg_2001_0051_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


49 1 


19. N i edzie l a 1628 - Król szwedzki Gustaw II Adolf przybył wraz z annią 
Emilii nad Osę i w okolicach wsi Mokre założył obóz warowny. 
Konstancji 
20. Poniedziałek 1677 - Król Jan III Sobieski potwierdził przywilej z 1671 r. 
Bernarda dla ,,króla kurkowego" Bractwa Kurkowego w Grudziądzu. 
Sabiny 1937 - W Grudziądzu na terenie lotniska wojskowego została 
utworzona Wyższa Szkoła Pilotażu. 
21. Wtorek 1850 - W Dusocinie urodził się Ludwik Rydygier, lekarz 
Kazimiery i wybitny polski chirurg, m.in. profesor Uniwersytetu 
Franciszka Jagiellońskiego w Krakowie. 
1905 - W Grudziądzu została ukończona budowa pierwszego 
odcinka kolektora ściekowego, 
1963 - W Cieplicach k, Jeleniej Góry zmarł gen. dyw. w stanie 
spoczynku Kazimierz Ładoś. m.in, b. dowódca 16, PDP 
i mieszkaniec Grudziądza (1920-1939), 
22. Sroda 1902 - W Młodochowie urodził się Andrzej Koceniak, sierżant 
TymotelJsza żand. WP, związany z CWŻ w Grudziądzu (1939), 
Marii jeniec w Ostaszkowie, zamordowany w Kalininie 
i pochowany w Miednoje. 
1912 - W Grudziądzu odbył się zjazd organizacyjny Związku 
Kół Śpiewaczych na Prusy Zachodnie. 
23. Czwartek 1895 - Urodził się Ludwik W. Młynarczyk. cywilny urzędnik 
Apolinarego Dowództwa Okręgu Korpusu VIII w Toruniu i ppor. 
Róży rez. 66, pp w Chełmnie, jeniec w Kozielsku. 
zamordowany w Katyniu. 
24. Piatek 1901 - Urodził się Franciszek Ro
wadowski, ppor, rez. 64. pp 
Bartłomieja w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku. zamordowany 
Jerzego w Charkowie. 
1908 - Urodził się Julian Maciejewski, rtm., m.in. instruktor 
CWK w Grudziądzu (ok, 1939 r.), zamordowany 
w więzieniu "amerykanka" w Mińsku (Białoruś) 
i pochowany w Kuropatach. 
1920 - W Grudziądzu przebywał Władysław Raczkiewicz, 
późniejszy wojewoda pomorski i Prezydent RP 
na Wychodźstwie. 
1939 - Początki formowania Batalionu Obrony Narodowej 
"Świecie" .
		

/kg_2001_0052_0001.djvu

			1 50 


Stanisław Poręba I 


25. Sobota 
Ludwika 
Patrycji 


26. Niedziela 
Ireneusza 
Sandry 


27. Poniedziałek 
Cezarego 
Małgorzaty 


28. Wtorek 
Erazma 
Sobiesława 


29, Sroda 
Jana 
Beaty 


30, Czwartek 
Szczęsnego 
Benona 


- 


1661 - Grudziądzki aptekarz Jan Fryderyk Hertman otrzymał 
nominację na nadwornego dostawcę leków dla dworu 
króla Jana Kazimierza. 
1915 - Grudziądzka Gazownia Miej ska obchodziła 50-lecie 
swojej działalności. 
1939 - Grudziądzkie CWK zostało ewakuowano do Ośrodka 
Zapasowego w Garwolinie. 
1939 - W Radomiu przystąpiono do organizacji Ośrodka 
Zapasowego 16, POP. 
1951 - W Grudziądzu oddano do użytku odbudowany most 
kolejowo-drogowy przez Wisłę, 
1598 - Król Zygmunt III Waza zwrócił katolikom 
grudziądzkim kościoły św. Mikołaja i św. Ducha. 
1911 - Urodził się Aleksander Z. Kobusiewicz, inż, rolnik. 
związany z majątkiem Rusociny, por. rez. 18. p. ul. 
w Grudziądzu (do 1939 r,), jeniec w Starobielsku 
i Kozielsku. zamordowany w Katyniu. 
1730 - Na Sejmiku Generalnym Prus Królewskich 
w Grudziądzu została podjęta uchwała, że chłopi 
pańszczyźniani będą odsyłani do miejsca, skąd uciekli. 
1900 - Urodził SIę Władysław Wichert-Pytel, rtm., 
m.in. instruktorCWK w Grudziądzu (ok. 1935 r,),jeniec 
w Starobielsku, zamordowany w Charkowie 
lub w więzieniu "amerykanka" w Mińsku (Białoruś) 
i pochowany w Kuropatach. 
1893 - Urodził się Stefan J. Przeradzki, mjr, m.in. instruktor 
CWK w Grudziądzu (do 1939 r.). jeniec w Starobielsku 
i Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1894 - Urodził się Jan Jacyna, rtm., m.in. instruktor SPK 
przy OSK w Grudziądzu (1926-1927), jeniec 
w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 
1909 - W Kopenhadze (Dania) urodziła się Inger Borchsenius, 
artystka malarka i nauczycielka, mieszkanka 
Grudziądza (1921-1938). 
1919 - Aptekę ,,Pod Lwem" w Grudziądzu, przy ul. Pańskiej 19, 
wykupił z rąk Niemców, aptekarz i filomata pomorski 
Alojzy Szczerbicki z Chełmży.
		

/kg_2001_0053_0001.djvu

			r CALENDARIUl':tfGRUDZIĄDZKIE 


31. Piatek 
Rajmunda 
Izabeli 


Także w sierpniu 


51 1 


1939 - Wojewoda pomorski Władysław Raczkiewicz, 
mianował komisarycznym burmistrzem m. Grudziądza 
urzędnika Damazego Raszkowskiego. 
1889 - W Płocku urodził się Marian R. Wiśniewski, kpt. 
służby stałej 16. pal-u w Grudziądzu (1920-1932), 
jeniec w Kozielsku (?), zamordowany w Katyniu (?). 
1898 - W Warszawie urodził się Alfons A. Klotz, mjr dypl. 
i urzędnik, starosta powiatowy i grodzki w Grudziądzu 
( 1936-1937). 
1933 - Powiat grudziądzki liczył 48 246 mieszkańców, w tym: 
Polacy"- 82%, Niemcy - ok. 17% i Żydzi - 0,03%. 
1410 - Po bitwie pod Grunwaldem, miasto Grudziądz 
i grudziądzki zamek zajął oddział polskiego rycerstwa 
pod dowództwem poznańskiego kasztelana Mościca 
ze Stęszewa, 
1455 - Oddziały krzyżackie z Kwidzyna i Łasina (dowódca- 
Jan yon Gleichen) napadły na Grudziądz i spaliły jego 
przedmieścia oraz spichrze. 
1919 - W Grudziądzu utworzony został oddział gdańskiego 
Koła Demokratycznego (prezes - Julian Szychowski). 
1927 - W Grudziądzu została wydana jednodniówka "Album 
pamiątkowy z okazji pobytu Pana Prezydenta 
Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego w Grudziądzu. 
w dn. 2 sierpnia 1927 r." (red, - Jan Zagierski). 
1944 - Zginął z rąk Niemców sierżant 64. pp Jan Głaza, 
przywódca antyhit1er<;,wskiego ruchu oporu 
w grudziądzkiej Fabryce Maszyn Rolniczych "Unia". 


Sierpień 
Pogoda na Wniebowzięcie, 
Ciężkie ziarno wnet na sprzęcie. 


Susza w świętego Bartłomieja, 
Mroźnej zimy jest nadzieja.
		

/kg_2001_0054_0001.djvu

			1 52 


Stanisław Poręba I 


1, Sobota 
Bronisza 
Idziego 


2. Niedziela 
Juliana 
Izy 


3. Poniedziałek 
Szymona 
Joachima 


(Wrzesień) 


1757 - W pobliżu klasztoru Refonnatów, przy grudziądzkich 
murach miejskich, został założony cmentarz katołicki 
(okolice późniejszej ul. Ogrodowej). 
1816 - W dawnym budynku jezuickiego kolegium rozpo- 
częło działalność Królewsko-Pruskie Katolickie 
Seminarium Nauczycielskie Męskie (dyrektor 
- ks. Franciszek Dietrich). 
1939 - Zajęcie Łasina przez wojska niemieckie - początek 
okupacji miasta, 
1939 - W Grudziądzu utworzono Straż Obywatelską 
(komendant - Antoni Matuszewski). 
1999 - W 60 rocznicę wybuchu II wojny światowej KMDG 
wydało jednodniówkę "W 60-lecie wybuchu II wojny 
światowej (I IX 1939 - I IX 1999)". 
1762 - W budynku późniejszej apteki "Pod Łabędziem", 
na grudziądzkim Rynku, została namalowana 
polichromia z widokiem na miasto. 
1900 - W Rzeszowie urodził SIę Józef M. Bartik, 
por., kwatennistrz 165. pp w Radomiu (1939), jeniec 
w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 
1924 - W Grudziądzu rozpoczęła działalność prywatna szkoła 
muzyczna pod nazwą Instytut Muzyczny (kierownik - 
Ignacy Tomaszewski). 
2000 - Augustynowi Blochowi wręczono nagrodę 
im. ks. Janusza Pasierba. 
1887 - Urodził się Wacław Kalicki, dr praw, grudziądzki 
adwokat i notariusz, mjr rez., jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie lub w wIęzIemu 
"amerykanka" w Mińsku (Białoruś) i pochowany 
w Kuropatach. 
1910 - Początek 3-dniowych obchodów 25-lecia Ochotniczej 
Straży Pożarnej w Łasinie. 
1939 - W walkach z Niemcami o Grudziądz zginął 
mjr dr Stanisław Dobrzański, dowódca Batalionu 
Obrony Narodowej "Świecie",
		

/kg_2001_0055_0001.djvu

			, CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


53 1 


4, Wtorek 1660 - Na grasującą w Grudziądzu zarazę, przywleczoną przez 
Idy wojska szwedzkie, zmarło 800 mieszkańców miasta. 
Liliany 1909 - W Małym Tarpnie powstało tajne "Towarzystwo 
Przyjaciół" (założyciel Jan Bona). 
1939 - Początki okupacji niemieckiej w Grudziądzu i zburzenie 
przez Niemców Pomnika Niepodległości na Rynku. 
1971 - W Grudziądzu zmarł chor, pil. w stanie spoczynku 
Wacław Jurek, odznaczony Orderem Virtuti Militari 
kI. V, działacz Aeroklubu Grudziądzkiego. 
5, Środa 1835 - Stanowisko proboszcza w Radzyniu Chełmińskim objął 
Doroty ks. Ksawery Fr. Sampławski. 
Wawrzyńca 1939 - W Grudziądzu Niemcy zamordowali stolarza 
i nauczyciela zawodu Wiktora Zawadzkiego, 
6. Czwartek 1920 - Ministerstwo Dzielnicy Pruskiej w Poznaniu mianowało 
Beaty inż. Edwarda Herzberga dyrektorem Państwowej 
Lidy Szkoły Budowy Maszyn w Grudziądzu, 
1939 - Dowództwo "Einsatzkommando I" w Grudziądzu, przy 
ul. Młyńs
iej 19, wydało rozkaz o przymusowej 
rejestracji Zydów z miasta i powiatu, 
1939 - Batalion szkolny grudziądzkiego CWŻ dotarł 
do Staszowa, a następnie zajął pozycje obronne na 
brzegu Wisły, miedzy Tarnobrzegiem a Sandomierzem. 
7. Piatek 1767 - W Grudziądzu odbył obrady ostatni Sejmik Generalny 
Reginy Prus Królewskich. 
Marka 1936 - W Grudziądzu przebywał nowy wojewoda pomorski 
Władysław Raczkiewicz. 
8, Sobota 1939 - Włączenie Łasina do Okręgu Reichsgau Danzig 
Nestora Westpreussen i gennanizacja miasta. 
Serafiny 1945 - W Grudziądzu została otwarta prywatna szkoła 
muzyczna (kierownik - Jan Zwierzchowski), 
9. Niedziela 1895 - Urodził się Karol Dillenius, mjr, m.in. instruktor SPRK 
Piotra przy CWK w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku, 
Aldony zamordowany w Charkowie. 
1897 - Urodził się Adam Patenkiewicz, nauczyciel Szkół 
Powszechnych w Kcyni i Szubinie, ppor, rez. 64, pp 
w Grudziądzu (do 1939 r.), jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katvniu, 
10. Poniedziałek 1909 - W grudziądzkim sądzie zostało zarejestrowane 
Łukasza Towarzystwo Zakupu i Sprzedaży "Rolnik" w Łasinie, 
Irmy 1989 - W Grudziądzu odbył się I Światowy Zjazd Oficerów 
Służby Stałej Kawaleńi II Rzeczpospolitej,
		

/kg_2001_0056_0001.djvu

			1 54 


Stanisław Poręba 1 


11, Wtorek 1669 - W czasie odpustu w Tarpnie na jego uczestników 
Piotra napadł oddział pruskich huzarów z Gardei, w celu 
Prota porwania rekrutów. 
1918 - W Grudziądzu obradował I Zjazd Oświatowy TCL, 
na którym utworzono Komitet TCL Na Pomorzu, 
1921 - W Nowej W si została uruchomiona Stacja Telegraficzna 
"GRD Grudziądz", 
12. Środa 1883 - W Grudziądzu Wiktor Kulerski, zorganizował tajne 
Marii obchody 200-lecia odsieczy wiedeńskiej dla swoich 
Sylwina kolegów, uczniów seminarium nauczycielskiego, 
1933 - Obchody 250-lecia odsieczy wiedeńskiej w Grudziądzu 
i przemianowanie ul. Skwierzyńskiej, na ul. Króla 
Jana III Sobieskiego, 
13. Czwartek 1772 - W tym dniu Łasin liczył 472 mieszkańców i 77 domów 
Eugenii mieszkalnych. 
Apolinarego 1933 - Na terenie budynku Państwowego Gimnazjum i Liceum 
im. Króla Jana III Sobieskiego w Grudziądzu, przy 
ul. Sienkiewicza 28, została odsłonięta tablica z okazji 
obchodów 250-lecia odsieczy wiedeńskiej. 
14. Piatek 1884 - W Grudziądzu zmarł kupiec i szyper Michał Zakrocki. 
Bernarda powstaniec z 1830 i 1863 r. 
Roksany 1938 - Grudziądzkiemu 64. pp, zmieniono nazwę na 
64. Pomorski Pułk Strzelców Murmańskich. 
15. Sobota 1924 - Z inicjatywy grudziądzkiej Izby Rzemieślniczej została 
Albina otwarta Szkoła Gospodarcza. 
Rolanda 1932 - Grudziądzkie Koło Dziennikarzy, podległe 
Syndykatowi Dziennikarzy Pomorskich, stało się 
administratorem budynku Teatru Miejskiego, 
po jego upadku. 
1939 - W Krasnobrodzie k. Tomaszowa Lubelskiego, zostało 
rozformowane grudziądzkie CWK. 
16, Niedziela 1876 - Warszawski "Tygodnik Ilustrowany" (nr 37) 
Kamili opublikował rysunek Feliksa Sypniewskiego "Kopernik 
Korneliusza broniący swojego sposobu bicia monety na sejmie 
w Grudziądzu w 1522 roku". 
1993 - W tym dniu Grudziądz miał 103 408 mieszkańców. 
17. Poniedziałek 1767 - Starostą w Pokrzywnie został generalny poczmistrz 
Franciszka królewski R.P. Henryk Ch. Keyserling. 
Narcyza
		

/kg_2001_0057_0001.djvu

			551 


I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


18, Wtorek 
Józefa 
Stanisława 


19, Środa 
Konstancji 
Januarego 


20, Czwartek 
Eustach
go 
Renaty 


21, Piatek 
Mateusza 
Darii 


1935 - W Owczarkach zmarł Wiktor Kulerski, 
1949 - W Grudziądzu zmarł Stanisław Domachowski, działacz 
spółdzielczości mieszkaniowej. 
1978 - W Grudziądzu odbył się koncert zespołu Capella 
Bydgostiensis Filharmonii Pomorskiej z Bydgoszczy 
z programem utworów kompozytora Piotra 
z Grudziądza (XV w,). 
1996 - Rada Miejska nadała pośmiertnie Bronisławowi 
Malinowskiemu, lekkoatlecie, mistrzowi olimpijskiemu 
tytuł Honorowego Obywatela Grudziądza. 
1999 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał Stefan 
Stuli grosz. 
1909 - W Krakowie urodził się Jan K. Rajtar, mgr praw, 
por. 16. pal-u w Grudziądzu (1929-1936) oraz pracownik 
VIII Wojskowego Sądu Okręgowego w Grudziądzu, 
jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1628 - Po dokonaniu dewastacji kościołów w Mokrem, 
Rogóźnie i Okoni nie oraz zamków w Pokrzywnie 
i Rogóźnie, armia szwedzka opuściła okolice 
Grudziądza. 
1891 - Urodził się Feliks Fr. Lambert, prawnik, sędzia i płk, 
m.m. zastępca szefa VIII Wojskowego Sądu 
Okręgowego w Grudziądzu. jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie lub w więzieniu 
"amerykanka" w Mińsku (Białoruś) i pochowany 
w Kuropatach. 
1894 - W Tłumaczu urodził się Michał Kłopotowski, mjr dypl., 
historyk wojskowości, m.in. związany z 18, p. ul. 
w Grudziądzu (1920-1928), jeniec w Starobielsku. 
zamordowany w Charkowie. 
1410 - Przybycie króla Władysława Jagiełły do Radzynia 
i oblężenie zamku, znajdującego się w rękach 
krzyżackich. 
1911 - W Grudziądzu odbyły się obchody rocznicy 250-lecia 
ewangelickiego Bractwa Ubogich. 
1913 - Obchody 350-lecia istnienia parafii ewangelickiej 
w Grudziądzu. 
1932 - Przy 16. PDP w Grudziądzu zostały utworzone Kursy 
Podchorążych Rezerwy Piechoty,
		

/kg_2001_0058_0001.djvu

			1 56 


22. Sobota 
Maurycego 
Maury 


23, Niedziela 
Bogusława 
Tekli 


24. Poniedziałek 
Teodora 
Dory 


25, Wtorek 
Aurelii 
Ładysława 


26. Sroda 
Justyny 
Łucji 


. 
Stanisław Poręba I 


1935 - Na grudziądzkim Cmentarzu Katolickim, przy 
ul. Cmentarnej 1, odbył się pogrzeb Wiktora 
Kulerskiego, 
1913 - Księża: Melchior Kądzioła i Władysław Rutz 
z Mokrego, poświęcili Zakłady Graficzne Wiktora 
Kulerskiego w Tuszewie. 
1921 - W grudziądzkiej kawiarni ,.Wielkopolanka", przy 
pl. 23 Stycznia, z inicjatywy Kazimierza Rogali- 
Kosińskiego utworzony został Klub Artystyczno- 
Literacki, 
1410 - Po długim szturmie rycerstwo polskie zajęło zamek 
w Radzyniu, 
1898 - W Warszawie urodził się Stanisław Wojciechowski, 
kpt., m.in. związany z 16, pal-em w Grudziądzu (1920- 
1934), jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1906 - Urodził się Walerian G. Krzanowski, urzędnik 
w Krakowie i ppor, rez, 64, pp w Grudziądzu, jeniec 
w Kozielsku. zamordowany w Katyniu. 
1898 - W Brodach urodził się Adam Sołtan, mjr dypl., historyk 
wojskowości, m.In. Dyrektor Nauk w CWK 
w Grudziądzu (1933-1937), jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie. 
1899 - Urodził się Józef Niedzielski, urzędnik skarbowy 
w Grudziądzu (ok. 1930-1939), plut, policji, jeniec 
w Ostaszkowie, zamordowany w Kalininie i pochowany 
w Miednoje. 
1715 - W Grudziądzu został ukończony pierwszy etap budowy 
kościoła jezuickiego. 
1845 - UkazaLsię drukiem statut grudziądzkiej gminy 
żydowskiej. 
1995 - W Bydgoszczy zmarł pisarz Bolesław Eckiert. 
absolwent grudziądzkiego gimnazjum i autor 
m.in. powieści "Saga Kociewska" (1983). 
1887 - W Sorokach k. Buczacza urodził się Michał Jost, 
inż. dróg i mostów, mjr rez., m.in. w 1939 r, - szef 
Budownictwa i Fortyfikacji ..Cytadela" w Grudziądzu. 
jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu.
		

/kg_2001_0059_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


27. Czwartek 
Damiana 
Wincentego 


28. Piatek 
Libuszy 
Wacława 
29. Sobota 
Michała 
Rafała 


30. Niedziela 
Zofii 
Wery 


Także 
we wrześniu 


57 1 


1917 - W Jabłonowie Pomorskim (?) urodził się Henryk 
Krawczyk, pchor. rez, 64. lub 65. pp w Grudziądzu 
(1939), jeniec w Starobielsku, zamordowany 
w Charkowie. 
1895 - Urodził się Eugeniusz Sokólski, ppłk. w 1939 r. 
dowódca III batalionu 165. pp, walczącego na 
Lubelszczyźnie, jeniec w Starobielsku, zamordowany 
w Charkowie. 
1938 - Odbyła się wielka manifestacja mieszkańców Łasina, 
popierająca zajęcie przez Polskę Śląska Zaolziańskiego. 
1949 - W Grudziądzu została założona Spółdzielnia Inwalidów 
"Dobrobvt" , 
1772 - Po I rozbiorze Polski, w Grudziądzu rozpoczęła 
działalność pruska administracja. 


1918 - W Chełmnie zmarł ks. i pisarz religijny Hieronim 
Gołębiewski, były proboszcz w Szynwałdzie (1887-1915), 
1989 - Zespołowi Szkół Rolniczych w Grudziądzu nadano 
imię Władysława Grabskiego. 
1991 - Zmarł w Grudziądzu artysta rzeźbiarz Henryk Rasmus, 
1910 - Urodził się Władysław Kuczma, nauczyciel, ppor. rez. 
Batalionu Obrony Narodowej "Czersk", ranny pod 
Grudziądzem (IX 1939). jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie, 
1936 - Miasto Grudziądz liczyło 57 785 mieszkańców, 
1651 - W okresie l-II września. odbył podróż Wisłą 
z Warszawy do Malborka, król Jan Kazimierz i ze statku 
oglądał panoramę Grudziądza. 
1919 - W Grudziądzu został utworzony Komitet 
Przedplebiscytowy. 
1924 - W Grudziądzu zmarł inż. Mieczysław Draczyński, 
jeden z pierwszych nauczycieli Państwowej Szkoły 
Budowy Maszyn. 
1939 - W okolicach Grudziądza zginął kpt. 65, pp Jan 
Gozdecki, m.In. kierownik Teatru Zołnierza 
w Grudziądzu,
		

/kg_2001_0060_0001.djvu

			1 58 


Stanisław Poręba I 


( Październik) 


1, Poniedziałek 1909 - Urodził się Ziemisław M. Kański, lekarz med, i por, 
Danuty 18, p, ul. w Grudziądzu (ok, 1934-1939), jeniec 
Remigiusza w Starobielsku, zamordowany w Charkowie, 
1913 - W Poznaniu urodził się Jan Tylewicz, nauczyciel 
Publicznej Szkoły Dokształcającej nr 1 w Grudziądzu 
(1935-1939) i ppor rez. 64. pp, jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katvniu. 
2. Wtorek 1894 - Wyszedł w nakładzie 500 egz. nr l ,.Gazety 
Teofila Grudziądzkiej" (wyd, - Wiktor Kulerski). 
Sławy 1920 - Wykup z rąk niemieckich Wydawnictwa Prasowego 
"Der Gesellige" w Grudziądzu i utworzenie 
Towarzystwa Akcyjnego "Drukarnia Pomorska" 
(inicjator - ks, Stanisław Adamski). 
3. Środa 1929 - Zarząd Główny Związku Strzeleckiego w Warszawie 
Teresy rozwiązał oddział grudziądzki tego związku. 
Bogumiła 1941 - W Grudziądzu zmarła Elżbieta Bonowa, właścicielka 
polskiej drukami w Małym Tarpnie. 
4, Czwartek 1906 - Urodził się Czesław J. Gałecki, kpt. 64. pp 
Franciszka w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku, zamordowany 
Edwina w Charkowie. 
1944 - W Księżych Górach Niemcy rozstrzelali kilkuset 
uczestników Powstania Warszawskiego. 
5, Piatek 1939 - W Grudziądzu zostali rozstrzelani JezUIcI 
Igora z miejscowego domu zakonnego: Antoni Bieleń, 
Rajmunda Bronisław Bojułka i Józef Gołębiewski, 
6. Sobota 1892 - W Gnieźnie urodził się Edmund Grodzki, dr praw, 
Artura bankowiec i por. rez" m.in, dyrektor oddziału Banku 
Petry Związku Spółek Zarobkowych w Grudziądzu, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1945 - Po odbudowie ze zniszczeń wojennych uruchomiona 
została linia kolejowa Grudziądz-Toruń, 
7. Niedziela 1779 - Bp. chełmiński Karol Hohenzolem poświęcił kościół 
Mireli w Rywałdzie. 
Marka
		

/kg_2001_0061_0001.djvu

			59 1 


I <:::AI,..ENQARIUM GRUDZIĄDZKIE 


8, Poniedziałek 
Pelagii 
Marcina 


9. Wtorek 
Bogdana 
Ludwika 


10. Sroda 
Paulina 
Poli 


11. Czwartek 
Emila 
Mariana 


12. Piatek 
Maksa 
Serafiny 


13. Sobota 
Mikołaja 
Teofila 


1823 - W Poznaniu zmarł ks., jezuita i pisarz Jan Onufry 
Gorczyczewski, najwybitniejszy uczeń grudziądz- 
kiego Kolegium Jezuickiego im. Działyńskich 
z lat 1760-1767. 
1930 - Państwowa Szkoła Hodowlano-Rolnicza w Grudziądzu 
otrzymała od Ministerstwa Rolnictwa na cele 
doświadczalne majątek Wielkie Tarpno, 
1906 - Urodził się Andrzej Wł. Wachal. urzędnik prywatny, 
mieszkaniec Grudziądza (ok. 1935- 1939), por. rez., 
zamordowany w więzieniu "amerykanka" w Mińsku 
(Białoruś) i pochowany w Kuropatach. 
1993 - W Grudziądzu został odsłonięty obelisk ku czci 
gen. dyw. Tadeusza Komorowskiego-Bora, 
m.in. ostatniego komendanta grudziądzkiego CWK 
i Komendanta Głównego AK. 
1972 - W Grudziądzu zmarł lekarz, dr med, Kazimierz 
Marzinek (sen.), przed rokiem 1939 związany 
z wojskiem, później m.in. kierownik Pogotowia 
Ratunkowego, 
1880 - W Poznaniu zostało założone Towarzystwo Czytelni 
Ludowych (TLC), najważniejsza orgamzacJa 
oświatowa na ziemiach zaboru pruskiego, 
m.in. działająca w Grudziądzu i pow. grudziądzkim. 
1910 - W Wielkim Komórsku urodził się Bolesław Eckiert, 
absolwent grudziądzkiego gimnazjum i pisarz, 
m.in. autor powieści "Saga Kociewska" (1984), 
1913 - Otwarcie kursu dla bibliotekarzy TCL w Grudziądzu 
(wykładowcy m.in: ks. A, Ludwiczak z Pniew, 
ks, W. Szulc z Ostrzeszowa i K. Sczaniecki z Podarzewa). 
1959 - PiL A. Krajewski wystartował z grudziądzkiego lotniska 
na samolocie CSS-13, opuścił granice PRL i wylądował 
na wyspie Bornholm (Dania). 
1897 - W Ottyni urodził się Edward M. Wania, ppłk, 
m.in. komendant SPRK przy CWK w Grudziądzu 
(l 938-1 939),jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 
1944 - W Zalesiu Górnym zmarł na zawał serca ks. Marian 
Karczyński, proboszcz i dziekan w Łasinie, jeden 
z oskarżonych w toruńskim procesie filomatów (1901 ),
		

/kg_2001_0062_0001.djvu

			1 60 


Stanisław Poręba I 


14. Niedziela 
liwii 
Kaliksta 


15, Poniedziałek 
Teresy 
Brunona 


16. Wtorek 
Florentyny 
Gawła 


17. Środa 
Ignacego 
Małgorzaty 


18. Czwartek 
Łukasza 
Hanny 


1993 - Grudziądzki geograf dr Stefan Kopczyński został 
odznaczony Medalem Honorowym Polskiego 
Towarzystwa Geograficznego, 
1908 - W Królewcu urodził się Alfons B, Olszewski, asystent 
aptekarski w Grudziądzu (do 1939 r.) i ppor, rez., jeniec 
w Kozielsku. zamordowany w Katyniu, 
1938 - Rada Miejska Łasina nadała obywatelstwo honorowe 
Marszałkowi Polski Edwardowi Rydzowi-Śmigłemu. 
2000 - W Kielcach tytuł Miss Polonia zdobyła grudziądzanka 
Justyna Bergmann, 
1694 - Starostą w Pokrzywnie został Jan Łoś. 
1901 - Urodził się Jan I. Błęcki, urzędnik Izby Skarbowej 
w Grudziądzu (do 1939 r.) i ppor. rez, 62. pp w Byd- 
goszczy,jeniec w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 
1920 - Początki reorganizacji w duchu polskim Szkoły 
Budowy Maszyn w Grudziądzu. 
1938 - Marszałek Edward Rydz-Śmigły został Honorowym 
Obywatelem Grudziądza. 
1948 - Zebranie organizacyjne Klubu Sportowego "Stal" 
w Grudziądzu, 
1887 - Urodził się Tadeusz K. Kurnatowski, płk sI. stałej 
kawalerii WP, m.in. dowódca 18. p. ul. w Grudziądzu 
(1938-1939), jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu. 
1898 - Podpisanie przez Gminę Ewangelicką kontraktu 
z miastem na rozbiórkę kościoła ewangelickiego 
w Grudziądzu, na Głównym Rynku. 
1903 - Urodził się Marian J. Jadowicki, rtm., m.in, instruktor 
CWK w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku. 
zamordowany w Charkowie, 
1897 - Urodził się Florentyn Dabiński, por, w st. spocz, 
18. p, ul. w Grudziądzu i inspektor hodowlany 
Pomorskiej Izby Rolniczej w Toruniu, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 
1916 - Magistrat zorganizował w Grudziądzu, przy 
ul. Brackiej 10. kuchnię dla ubogich (I), wydającą 
dziennie ok. 4000 posiłków. 


" 


...
		

/kg_2001_0063_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


, 


19. Piatek 
Ziemowita 
Michała 


20, Sobota 
Jana 
Kleopatry 


21. Nie d ziela 
Hilarego 
Celiny 


... 


22. Poniedziałek 
Przybysława 
Filipa 


23. Wtorek 
Seweryna 
Edwarda 
24, Środa 
Rafała 
Marty 


61 1 


1939 - Grudziądzcy Niemcy zorganizowali antypolski wiec, 
na którym przemawiał gauleiter prowincji Gdańsk- 
Prusy Zachodnie Albert Forster, 
1975 - W Grudziądzu, przy ul. Klasztornej 9/11, został otwarty 
Klub Nauczyciela "Kaganek". 
1890 - W Byszkach urodził się Bronisław Cichowski, 
nauczyciel Szkół Powszechnych w Bninie 
(Wielkopolska) i Zawadzie k. Świecia n. Wisłą, 
pOf. rez., w 1939 f. zmobilizowany do CWZ 
w Grudziądzu, jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu (?). 
1895 - W Braszcówce urodził się Józef Gunia. nauczyciel 
Szkół Powszechnych w Grucie i Chełmnie (1924-1939), 
ppor, rez. 65. pp w Grudziądzu, jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu. 
1945 - W Grudziądzu został utworzony Oddział Związku 
Byłych Więźniów Ideowo-Politycznych. 
1844 - W Grudziądzu otwarto pierwszą w dziejach miasta 
średnią szkołę żeńską. 
1922 - Grudziądzka Rada Miejska podjęła uchwałę 
o przywróceniu herbu i miejskiej pieczęci z podobizną 
biskupa w bramie zamku. 
1932 - Obszar dworski Grudziądz-Forteca został włączony 
do obszaru miasta Grudziądza. 
1996 - Zmarła dr Salomea Sujkowska, Honorowy Obywatel 
Grudziądza. 
2000 - Uroczysty koncert z okazji 75-lecia chóru "Echo", 
1906 - W wielu szkołach ludowych na Ziemi Chełmińskiej 
polskie dzieci przystąpiły do strajku. 
1945 - W Bydgoszczy ukazał się nr I dziennika "Ilustrowany 
Kurier Polski", czytanego również w Grudziądzu 
i pow. grudziądzkim. 
1993 - W Grudziądzu odbyły się uroczystości powołania 
parafii garnizonowej. 


1907 - W Janowie urodził się Jan Kowalewski, dziennikarz. 
m.in. korespondent oddziału Agencji Wschodniej 
w Grudziądzu i redaktor pisma "Między oczy".
		

/kg_2001_0064_0001.djvu

			1 62 


Stanisław Poręba I 


25. Czwartek 1925 - Duchowni prawosławni pop Rudyk i pop Kurylas. 
Ingi dokonali poświęcenia kaplicy prawosławnej 
Sambora w grudziądzkim Wojskowym Szpitalu Rejonowym. 
26, Piatek 1886 - W Rogaszycach (Wielkopolska) urodził się Franciszek 
Lucjana Peisert, kpt. w st. spocz., m.in, związany z 16. pal-em 
Lucyny w Grudziądzu (1920-1929), jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu. 
1946 - Utworzony został Społeczny Komitet Odbudowy 
Grudziądza, liczący 45 osób. 
27. Sobota 1945 - W Grudziądzu odbyły się uroczystości żałobne ku czci 
Sabiny mieszkańców miasta zamordowanych przez Niemców 
Wincentego w latach 1939-1945, 
28. Niedziela 1898 - Urodził się Tadeusz Dąbrowski, mjr 64, pp 
Szymona w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku, zamordowany 
Judyty w Charkowie. 
1902 - W Damrowej urodził się Franciszek Struziak (Strużak), 
wachmistrz w st. spocz., mieszkaniec Grudziądza 
(do 1939 r,), jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
29. Poniedziałek 1891 - W Bychorcach urodził się Feliks Wyborski, kpt., 
Wiolety m.in. instruktor Szkoły Podoficerskiej nr 2 w Gru- 
Teodora dziądzu (1921-1928), jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu. 
1982 - Bożesław Tafelski został prezydentem Grudziądza, 
30, Wtorek 1751 - Teatr Szkolny przy Kolegium Jezuickim 
Edmunda im. Działyńskich w Grudziądzu wystawił sztukę 
Przemysława Michała Kozickiego "Barbarimus". 
1945 - W Grudziądzu zmarł pisarz ludowy i religijny 
ks. Konrad Majewski, m.in. autor 6-tomowej "Sybilli 
polskiej". 
31, Środa 1886 - Urodził się Leonard Goerke, starszy przodownik 
Łukasza I Komisariatu PP w Grudziądzu (do 1939 r.), jeniec 
Urbana w Ostaszkowie, zamordowany w Kalininie i pochowany 
w Miednoje. 
1908 - W Grudziądzu urodził się Józef Kruszona, dziennikarz, 
m.in, grudziądzkiego "Głosu Pomorskiego" oraz 
"Gońca Nadwiślańskiego", 


I
 


,.. 


-
		

/kg_2001_0065_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


63 1 



 


1982 - Na grudziądzkim Cmentarzu Garnizonowym został 
odbudowany i odsłonięty pomnik nagrobny szewca Jana 
Cholewicza, uczestnika Powstania Styczniowego 1863 r. 
Także 1410 - Król Władysław Jagiełło mianował dowódcami obrony 
w październiku zamku w Radzyniu rycerzy: Wojciecha Malskiego 
iDobiesława Puchałę, 
1924 - Z inicjatywy komendanta okręgowego PP w Toruniu 
Rudolfa Wizimirskiego, w Grudziądzu utworzono 
internat szkolny dla 12 dzieci policjantów ze wsi, 
1939 - Wymordowanie przez Niemców grudziądzkich Zydów 
(ok. 1000 osób) w Górnej Grupie lub pobliskim 
Mniszku Świeckim. 


Wrzesień 
Na świętego Idzi pogoda, 
To dla siewu wygoda. 


Gdy święty Mateusz w śniegu przybieżał, 
Będzie po pas całą zimę leżał. 


Grzmi w świętego Michała, 
Będzie plon. że aż Bogu chwała. 


Październik 
Gdy liście brzozowe żółkną od spodu, 
Spodziewaj się wczesnej zimy i lodu. 


Na świętą Jadwigę jeśli deszcz nie pada, 
To do kapusty Bóg miodu dokłada. 


Na Szymona i Judę, 
Czas opatrzyć budę.
		

/kg_2001_0066_0001.djvu

			1 64 


Stanisław Poręba I 


1. Czwartek 
Wiktoryny 
Andrzeja 


2. Piatek 
Tobiasza 
Henryka 


3. Sobota 
Herberta 
Marcina 


4. Niedziela 
Karola 
Olgierda 


5, Poniedziałek 
Elżbiety 
Zachariasza 


( Listopad) 


,
 


1461 - Rycerz Andrzej Puszkarz z Dobrzyczan (Czechy) 
odebrał Krzyżakom Łasin. 
1909 - W Łowiczu urodził się Bolesław Podrażka, por. żand. 
i instruktor CWŻ w Grudziądzu (1934-1939), jeniec 
w Kozielsku (?) i Starobielsku, zamordowany 
w Charkowie. 
1911 - Na terenie Niemiec urodził się Franciszek J, Kaube, 
absolwent grudziądzkiego gimnazjum oraz SPK przy 
CWK, por. 17. Pułku Ułanów Wielkopolskich 
w Lesznie, jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu. 
1765 - Na zlecenie grudziądzkiego starosty Stanisława Augusta 
Golca z Golczewa (von der Goltza) został wykonany 
odpis lustracji starostwa w Grudziądzu, 
1929 - W Grudziądzu zmarł gen. dyw. w stanie spoczynku 
Stanisław Pruszyński. 
1949 - W Grudziądzu, przy uL Starej 24, uruchomiono stację 
Pogotowia Ratunkowego PCK. 
1946 - W Grudziądzu, przy ul. Szkolnej 4/6, po odbudowie, 
został poświęcony kościół ewangelicko-augsburski 
(inicjator - inż. Artur Damie). 
1998 - W Grudziądzu przy ul. Klasztornej 6 rozpoczął 
działalność Ośrodek "Cańtasu" im. Błogosławionej Juty. 
1998 - Zdzisław Lewandowski został wybrany na przewod- 
niczącego Rady Miejskiej, Bożesław Tafelski objął 
po raz drugi urząd prezydenta Grudziądza. 
1726 - W Grudziądzu zmarł kupiec i bibliofil Henryk Reimers. 
1880 - Urodził się Jan J. Simon, ppłk w s1. spocz., mieszkaniec 
Grudziądza (do 1939 r.), jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie. 
1910 - W grudziądzkiej twierdzy, w 100-lecie urodzin 
niemieckiego pisarza Fritza Reutera, zostało otwarte 
małe muzeum biograficzne jemu poświęcone, zwane 
"Celą F. Reutera". 


.l 


..j"
		

/kg_2001_0067_0001.djvu

			J CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


65 1 


, 


1987 - W Worms n. Renem (Niemcy) zmarł artysta malarz 
i grafik Brunon Justus. b, więzień "Pawiaka" 
w Warszawie. pochodzący z Grudziądza. 
6. Wtorek 1902 - Urodził się Ryszard J. Kawka, absolwent grudziądzkiej 
Ariety OSK (1928). m.in, instruktor SPRK przy CWK 
Leonarda w Grudziądzu (1937-1939), jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie, 
7. Środa 1810 - W Stayenhagen (Niemcy) urodził się Fritz Reuter, 
Kariny niemiecki dziennikarz i pisarz, m.in. więzień 
Rudolfa grudziądzkiej twierdzy. 
1960 - Wystąpiła z pierwszym koncertem Miejska Orkiestra 
Symfonicma w Grudziądzu (dyrygent - Wacław Sadowski), 
8. Czwartek 190 l - W Dubowcach (Rosja) urodził się Juliusz Chmielowski, 
Klaudii rtm. w sto spocz. 18. p. ul. w Grudziądzu, jeniec 
Wiktoriusza w Kozielsku. zamordowany w Katyniu, 
9. Piatek 1913 - W Lansing (USA) urodził się Józef Obierzychleb, 
Ursyna < absolwent Państwowego Gimnazjum Matematyczno- 
Teodora Przyrodniczego w Grudziądzu (1933), urzędnik 
bankowy w Poznaniu i ppor. rez, art. WP, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1936 - W Grudziądzu. przy ul. Chełmińskiej 32/34, został 
otwarty "Oddział nadawczy nr I" grudziadzkiei poczty. 
10. Sobota 1911 - W Grudziądzu, przy ul. Chełmińskiej 93a, została 
Leona poświęcona parcela pod budowę kościoła św, Krzyża. 
Natalii 1945 - Po usunięciu uszkodzeń związanych z wojną. 
w Grudziądzu została uruchomiona automatyczna 
centrala telefoniczna, 
11. Niedziela 1896 - Urodził się Stanisław Stankiewicz. kpt. dypL w 1939 r, 
Święto - oficer sztabu dowództwa Piechoty Dywizyjnej 
Niepodległości 16, PDP w Grudziądzu, jeniec w Kozielsku, 
Bartłomieja zamordowany w Katyniu, 
Marcina 1909 - W Wolinie urodził się Andrzej Warchol, por. 16. pal-u 
w Grudziądzu (1932-1939), jeniec w Kozielsku, 
zamordowany wKatyniu, 
1913 - W Lublinie urodził się Stanisław H, Jełowicki. 
absolwent SPK przy CWK w Grudziądzu (1936) 
i ppor. 18. p. uł, (1936-1939), jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu.
		

/kg_2001_0068_0001.djvu

			1 66 


Stanisław Poręba I 


1981 - Otwarcie tuby z 1933 r., z aktem erekcyjnym pomnika 
Józefa Piłsudskiego w Grudziądzu, przy ul. Dworcowej, 
12, Poniedziałek 1897 - Urodził się Stanisław L. Szarnach (Scharnach), 
Witolda nauczyciel SP w Dzierzążnie, ppor. rez, 64, pp 
Konrada w Grudziądzu (do 1939 r,), jeniec w Kozielsku, 
zamordowany w Katyniu, 
13. Wtorek 1923 - Redakcja "Gazety Grudziądzkiej" wydała dla swoich 
Arkadii abonentów anonimową opowieść "Kat z Elbląga". 
Stanisławy 
14, Sroda 1734 - W Roszkowicach (Sląsk) zmarł pastor Jan Kochlowski- 
Emila Cochlovius, b, kaznodzieja ewangelicki w Grudziądzu 
Laury i poeta, 
15. Czwartek 1906 - Na terenie Rejencji Kwidzyńskiej, m.in. w powiecie 
Leopolda grudziądzkim, strajkowali polscy uczniowie w 160 
Amelii szkołach ludowych, 
16, Piatek 1945 - Po przerwIe wOjennej wznowił działalność 
Edmunda w Grudziądzu Chór Męski "Echo". 
Marka 1970 - W Grudziądzu, przy ul. Dworcowej 27, została otwarta 
apteka "Dworcowa", 
17. Sobota 1880 - W Warszawie urodził się Stanisław Sitek, ppłk. 
Salomei m.in. komendant CWŻ w Grudziądzu (1931-1939), 
Walerii jeniec w Ostaszkowie, zamordowany w Kalininie 
i pochowany w Miednoje. 
1921 - W Grudziądzu, przy ul. Chełmińskiej 75/77, został 
założony Dom Zakonny Zgromadzenia Sióstr 
Zmartwychwstania Pańskiego. 
18, Niedziela 1912 - W Białobłotach urodził się Andrzej L. , Ossowski, 
Klaudyny ziemianin, absolwent SPRK przy CWK w Grudziądzu 
Romana (1933) i ppor. rez. 18. p. ul., jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie, 
19. Poniedziałek 1927 - Z inicjatywy działaczy TCL założony został 
Seweryna w Grudziądzu Związek Stowarzyszeń (przewodniczący 
Pawła - dr Władysław Borth). 
20. Wtorek 1974 - W Cerekwicy zmarł płk w st. spocz. Kazimierz 
Feliksa Kosiarski m.in. autor broszury "Zarys historji 
Edyty wOjennej 16. Pułku Ułanów" (WarszawaI929) 
i dowódca 18. p, ul. w Grudziądzu (1932-1938). 


..
		

/kg_2001_0069_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


67 1 


21, Środa 1624 - Na stanowisko kaznodziei grudziądzkiej gminy 
Janusza ewangelickiej został powołany pastor i pisarz 
Konrada reformacyjny Jan Barawski-Baravius, 
1995 - W Grudziądzu został utworzony oddział Izby 
Przemysłowo-Handlowej, 
22, Czwartek 1898 - Urodził się Władysław K. Drzewiecki, por. w st. spocz, 
Jonatana 65, pp i urzędnik w Grudziądzu, jeniec w Kozielsku, 
Stefana zamordowany w Katyniu. 
1898 - W Więckowicach urodził się Franciszek Skotnicki. 
urzędnik bankowy w Warszawie i por. rez. związany 
z 16, PDP w Grudziądzu (1920-1921), jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 
1903 - W Grudziądzu, przy obecnej ul. Mickiewicza 28, został 
otwarty dom dla sierot żydowskich, 
23, Piatek 1808 - W Grudziądzu rozpatrywany był spór graniczny, między 
Felicity Księstwem Warszawskim a Królestwem Pruskim, 
Klemensa o część majątku Fijewo.leżącą na lewym brzegu Trynki, 
24. Sobota 1888 - W Hałuszyńcach urodził się Andrzej M, Pytel, prawnik. 
Flory sędzia i mjr. związany z VIII Wojskowym Sądem 
Romana Okręgowym w Grudziądzu (1933-1939), jeniec 
w Starobielsku, zamordowany w Charkowie, 
1905 - Urodził się Walerian Jarmark, urzędnik i ppor. rez. 
64. pp w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku. 
zamordowany w Charkowie. 
25. Niedziela 1997 - Przy parafii NMP w Grudziądzu, ul. Moniuszki 8, 
Katarzyny została otwarta Izba Pamięci Stowarzyszenia Kolejarzy 
Klemensa im. św, Józefa. 
26. Poniedziałek 1988 - W Grudziądzu zmarł polonista Jerzy Nowoczyn. 
Leona nauczyciel miejscowego Zespołu Szkół Rolniczych, 
Leonarda 
27, Wtorek 1948 - W Grudziądzu, przy ul. Groblowej 3, została założona 
Franciszka Spółdzielnia Blacharzy i Instalatorów ..Instalator". 
Kseni 
28. Środa 1907 - W Wilnie urodził się Marian A. Siwiec, por. żand, 
Jakuba i instruktor CWZ w Grudziądzu (1935-1938). jeniec 
Stefana w Ostaszkowie, zamordowany w Kalininie i pochowany 
w Miednoje.
		

/kg_2001_0070_0001.djvu

			1 68 


Stanisław Poręba 1 


] 947 - Rada Miejska w Grudziądzu przemianowała 
ul. ks. K. Budkiewicza na ul. gen, Wł. Sikorskiego. 
] 956 - Reaktywowanie Aerok]ubu Grudziądzkiego (prezes - 
inż. Antoni Pi]arczyk). 
29, Czwartek 1946 - W Grudziądzu zmarł działacz miejscowej Urzędniczej 
Błażeja Spółdzielni Mieszkaniowej, Władysław Donde]ewski. 
Waltera 
30. Piatek 1758 - Rada Miejska Grudziądza wydała zarządzenie, aby 
Andrzeja bramy miejskie były otwarte od godz. 6.30 rano do 
Ondraszka ]9.30 wieczorem, 
1943 - W Warszawie została rozstrzelana przez Niemców, 
b. mieszkanka Grudziądza Barbara Przeradzka, żołnierz 
AK, żona mjr Stefana J. Przeradzkiego (1893-1940) 
z CWK. zamordowanego w Katyniu, 
Także 1928 - W Grudziądzu wyszedł nr ] "Dodatku Poświęconego 
w listopadzie Sprawom Organistów" do "Gazety Grudziądzkiej", 
1933 - Wyszedł nr ] miesięcznika "Tętent", organu SPK 
przy CWK w Grudziądzu (red, - Andrzej Czaykowski), 
1938 - W związku z przeniesieniem redakcji "Gazety 
Grudziądzkiej" do Poznania, w Grudziądzu i pow. 
grudziądzkim uległo likwidacji Stronnictwo Ludowe, 



 
I 


Listopad 
Na Wszystkich Świętych 
jeśli ziemia skrzepła, 
Gała zima będzie ciepła. 


Od tego, jaki dzień trzeci, 
Podobny się marzec kleci. 


Na świętego Teodora- 
Ściągaj krupy do chałupy. 


"
		

/kg_2001_0071_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 
(Grudzień) 


69 1 



 


1. Sobota 1900 - Miasto Grudziądz stało się powiatem grodzkim. 
Blanki czyli "miejskim". 
Natalii 1910 - Grudziądz miał 40 325 mieszkańców. 
1930 - Ukazało się drukiem wydawnictwo "Państwowa Szkoła 
Budowy Maszyn w Grudziądzu, Sprawozdanie dyrekcji 
za czas od listopada 1920 roku do I grudnia 1930 roku". 
2. Niedziela 1908 - W Wiśniowczyku urodził się Tadeusz Wl. Stopnicki. 
Balbiny por. 18. p. ul. w Grudziądzu (1932-1936), jeniec 
Pauliny w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
3. Poniedziałek 1721 - Przedstawiciel biskupa chełmińskiego ks, Franciszek 
Hilarego Wysocki dokonał poświęcenia kościoła jezuitów 
Ksawerego w Grudziądzu. 
1861 - W Grudziądzu i pow. grudziądzkim zamieszkiwały 
, 51 382 osoby, w tym 16 467 Polaków. 
4. Wtorek 1938 - Pomorska Rozgłośnia "Polskiego Radia" w Toruniu 
Barbary nadała koncert orkiestry grudziądzkiego 65. pp 
Bernarda (dyrygent - por. Sylwester Kołodziejczak). 
1974 - W Grudziądzu obchodziła swoje 25-lecie działalności 
Spółdzielnia Pracy "Hydrogeowiert", 
5. Sroda 1871 - W Szonowie urodził się Jan Nering, pracownik 
Anastazego pocztowy i działacz polonijny w USA. 
Sabiny 
6, Czwartek 1891 - W Łasinie odbył się polski wiec, w czasie którego 
Mikołaja żądano przywróceniaj. polskiego do szkół ludowych. 
Jaremy 1939 - Według ustaleń niemieck!ch władz okupacyjnych 
Grudziądz liczył 49 688 mieszkańców, z tego 
39 557 osób to Polacy. 
1978 - Grudziądzki geograf Stefan Kopczyński obronił 
na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika pracę doktorską 
"Stosunki wodne Basenu Grudziądzkiego i jego 
otoczenia" , 
7. Piatek 1896 - Początek 4-dniowych występów w Grudziądzu 
Agaty i okolicy Teatru Polskiego z Poznania (kierownik 
Dalii - E. Majdrowicz).
		

/kg_2001_0072_0001.djvu

			J 70 


Stanisław Poręba I 


8. Sobota 
Marii 
Wirgiliusza 


9. Niedziela 
Wiesława 
Anety 


10, Poniedziałek 
Daniela 
Julii 


11, Wtorek 
Damazego 
Waldemara 


12, Sroda 
Aleksandra 
Dagmary 


1996 - Oddanie do użytku odcinka linii tramwajowej nr 2 do 
osiedla Rządz. 
1894 - Urodził się Piotr Parfianowicz, ppłk, związany 
m.in. z 64. pp w Grudziądzu, jeniec w Kozielsku 
i Starobiełsku, zamordowany w Charkowie. 
1898 - Urodził się Józef Lidwin, mjr dypL, m.in. Dyrektor 
Nauk w Szkole Doskonalenia Oficerów przy CWK 
w Grudziądzu (do 1938 r.), jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie. 
1970 - Grudziądz łiczył 75 511 mieszkańców. 
1914 - We Wronowie urodzi! się Tomasz Łączny, nauczyciel 
SP w Gdyni i oficer rez. 65, pp w Grudziądzu, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 
1931 - Grudziądz liczył 54 405 mieszkańców. 
1959 - Odnotowano naj niższy w dziejach miasta poziom wód 
w Wiśle, który wynosił l m i 15 cm, 
1895 - W Wądole urodzi! SIę Józef Kosecki, kpt.. 
m.in. związany z 64. pp w Grudziądzu (1938-1939), 
jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
1922 - W Radzyniu Che!m. zmarł emerytowany nauczyciel 
Tomasz Kulerski, ojciec Wiktora Kulerskiego, 
wydawcy "Gazety Grudziądzkiej". 
1803 - W Jakubkowie urodził się Ksawery Fr. Sampławski, 
ks. i działacz narodowy XIX w., związany z Radzyniem, 
1893 - W Porochońsku (Ukraina) urodził się Konstanty M. H. 
Drucki-Lubecki, gen., m.in. Dyrektor Nauk w OSK 
w Grudziądzu (1925-1928), zamordowany w Kijowie, 
pochowany w Bykowni. 
1948 - Grudziądzki lekarz Stanisław Wróblewski obronił 
na Uniwersytecie Poznańskim pracę doktorską 
"Przemy s! gumowy pod względem higienicznym". 
1851 - Grudziądzki Magistrat przekaza! semmanum 
nauczycielskiemu tereny przy ul. Lipowej 1/12, na sad, 
ogród i boisko szkołne. 
1891 - Urodził się Józef A. Kozakiewicz, nauczyciel SP 
w Jarczewie i ppor. rez, 64, pp w Grudziądzu, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 


i
		

/kg_2001_0073_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


71 1 


..\ 


13. Czwartek 1756 - Teatr Szkolny przy grudziądzkim Kolegium Jezuickim 
Łucji im. Działyńskich wystawił sztukę Daniela Kollacza 
Juliusza "Bucolica". 
1899 - Urodził się Józef Sagan, ppor. rez. jednego z pułków 
16. PDP w Grudziądzu. jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie, 
14. Piatek 1889 - We Lwowie urodził się Artur S. Wiśniewski, dr praw, 
Alfreda prokurator i ppłk, związany z VIII Wojskowym Sądem 
Izydora Okręgowym w Grudziądzu (1935-1937), jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu. 
15. Sobota 1932 - Utworzony został Grudziądzki Okręg "Caritasu". 
Celiny 1992 - Nowej sali operacyjnej grudziądzkiego Szpitala 
Ireneusza Specjalistycznego nadano imię dr. med. Jana 
Zagierskiego. 
16. Niedziela 1962 - W Grudziądzu został utworzony Oddział Kuajwsko- 
Zdzisławy Pomorskiego Towarzystwa Kulturalnego. 
Sebastiana 
17. Poniedziałek 1983 - W Warszawie zmarł dziennikarz i literat Jan Maria 
Olimpii Gisges, m.in. uczeń grudziądzkiego Państwowego 
Jolanty Gimnazjum Humanistycznego (1924-1926) i autor 
2 tomów wspomnień: ,,1 po człowieku dzwoni dzwon" 
i "Wywoływanie duchów". 
18. Wtorek 1896 - W Dobrosinie k, Lwowa urodził się Kazimierz 
Bogusława W. Gajewski, mjr, m,ln, kwatermistrz CWZ 
Gracjana w Grudziądzu (ok. 1935-1939), jeniec w Ostaszkowie, 
zamordowany w Kalininie i pochowany w Miednoje. 
1960 - Wyszedł drukiem 1 tom ..Rocznika Grudziądzkiego", 
19, Środa 1486 - Stanowisko starosty w I$ogóźnie objął Mikołaj 
Gabrieli Bystram-Radliński, 
Dariusza 1918 - Urodził się Zygmunt Fr. J. Bilwin, absolwent OSK 
przy CWK w Grudziądzu (1929), rtm.. m.in. instruktor 
w CWK, zamordowany w więzieniu "amerykanka" 
w Mińsku (Białoruś), pochowany w Kuropatach. 
20. Czwartek 1911 - W Husiatynie n. Zbruczem urodził się Stanisław 
Bogumiły A. Podwiński- Wieniawa. dr med., lekarz internista 
Dominika i kpt. 66. pp w Chełmnie (do 1936 r.), jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 


... 


-I J 


?
		

/kg_2001_0074_0001.djvu

			1 72 


Stanisław Poręba I 


21, Piatek 
Jana 
Honoraty 


22, Sobota 
Bożeny 
Zenona 


23. Niedziela 
Dagny 
Sławomira 


24, Poniedziałek 
Adama 
Ewy 
Wigilia Bożego 
Narodzenia 


25. Wtorek 
Boże Narodzenie 
Glorii, Piotra 
26. Środa 
Dionizego 
Szczepana 


1382 - W Grudziądzu utworzono Fundację im. Bartłomieja 
Hervesta, mieszczanina i założyciela przytułku 
dla ubogich, istniejącą do 1945 r. 
1971 - W Elblągu zmarł urzędnik i działacz gospodarczy 
Hipolit Niepokulczycki, m.in. starosta pow. gru- 
dziądzkiego (1928-1936). 
1904 - W Łopatkach urodził się Józef Sadziński, kpt. żand" 
m.In. dowódca kompanii szkolnej w CWZ 
w Grudziądzu (do 1939 r,), jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie. 
1999 - Obchody l GO-lecia Wodociągów w Grudziądzu. 
1899 - W Kramatorskoj (Ukraina) urodził się Marian Kasiński, 
handlowiec i urzędnik, ppor. rez. 65. pp w Gru- 
dziądzu (do 1939 r.), jeniec w Kozielsku, zamordowany 
w Katyniu. 
1908 - W Grudziądzu urodził się Adam M. Szczuka, drukarz 
i wydawca, właściciel Zakładów Graficznych 
w Lublinie, ppor. rez. 64. pp w Grudziądzu (1935-1939), 
jeniec w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 
1891 - W Chylonii urodził SIę Augustyn p, Specht, 
s1. przodownik PP i mieszkaniec Grudziądza (1921-1939), 
jeniec w Ostaszkowie, zamordowany w Kalininie 
i pochowany w Miednoje. 
1997 - W Grudziądzu zmarł Edwin Brzostowski, 
współzałożyciel i wieloletni przewodniczący 
zarządu Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, 
członek zarządu GTK. 
1922 - W Grudziądzu urodził SIę Witold Piechocki, 
prawniki pisarz, m.in. autor powieści "Dziewczyna 
z kosmosu" (1986). 
1906 - W Lubawie (?) urodził się Paulin Fr. Domanowski. 
por. 65. pp w Grudziądzu, jeniec w Starobielsku, 
zamordowany w Charkowie. 
1906 - Urodził się Eugeniusz Sz. Łuczak, inż. leśnik w Toruniu 
i na Kaszubach, ppor. rez. 66, pp w Chełmnie, jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu,
		

/kg_2001_0075_0001.djvu

			I CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


73 1 


27. Czwartek 1911 - Urodził się Jan K. Ganowicz, por., m.in. instruktor 
Żanety, Fabioli SPRK przy CWK w Grudziądzu (1937-1939), jeniec 
w Kozielsku, zamordowany w Katyniu, 
28. Piatek 1918 - Z inicjatywy Polskiej Rady Ludowej na Powiat 
Antoniego Grudziądz-Wieś (przewodniczący - Leon Ossowski) 
Cezara oraz Polskiej Rady Ludowej na Miasto Grudziądz 
(przewodniczący - Wiktor Kulerski), utworzony został 
Oddział Polski przy Niemieckim Czerwonym Krzyżu, 
29, Sobota 1747 - Chełmiński biskup Wojciech S, Leski zatwierdził 
Dawida fundację klasztoru kapucynów w Rywałdzie, założoną 
Dominika przez rodzinę Czapskich. 
1996 - W Grudziądzu zmarł lekarz med, Leon Landowski, 
30. Niedziela 1898 - Urodził się Antoni Salmonowicz, mjr, m.in. instruktor 
Eugeniusza SPK przy CWK w Grudziądzu (1935-1939), jeniec 
Sabiny w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 
1950 - Nazwę grudziądzkiej fabryki wyrobów gumowych 
. "Pe-Pe-Ge", zmieniono na Grudziądzkie Zakłady 
Przemysłu Gumowego, 
31, Poniedziałek 1963 - W Gdańsku zmarł inż. okrętowiec Julian Kulerski, 
Melanii pochodzący ze Świecia n. Osą, m.in. założyciel tajnego 
Sylwestra Towarzystwa Tomasza Zana (TrZ) w Grudziądzu (1917), 
Także 1890 - Przy grudziądzkim Towarzystwie Przemysłowców 
w grudniu Polskich został utworzony 33-osobowy chór 
(dyrygent - Józef Bona). 
1947 - W Łasinie uruchomiono Bibliotekę Miejską, 
1971 - Powiatowy Inspektorat Statystyczny wydał drukiem 
"Rocznik statystyczny miasta Grudziądza 1971", 


Grudzień 
Mroźne Gody, 
Wczesne wody. 


!o 


Na Pasterkę po lodzie, 
Alleluja po wodzie. 


Przysłowia zebrał ; opracował 
Stanisław Poręba
		

/kg_2001_0076_0001.djvu

				
			

/kg_2001_0077_0001.djvu

			KALENDARZ NA ROK 2002 


STYCZEŃ 


N Pn Wt Śr Cz Pt 50 
. 1 2 3 4 5 
6; 7 8 9 10 11 12 
13 14 15 16 17 18 19 
20 21 22 23 24 25 26 
27 28 29 30 31 
I 


KWIECIEŃ 


N Pn WtŚr Cz 
1 2 3 4 
f. 'Ii:.ł.fi 
7 :: 8 9 10 11 
14 15 16 17 18 
21 22 23 24 25 
28 29 30 
.. 


Pt 50 
5 6 
12 13 
19 20 
26 27 


LIPIEC 


N Pn Wt Śr Cz Pt 50 
II 1 2 3 4 5 6 
7 8 9 10 11 12 13 
i 
14 15 16 17 18 19 20 
21 22 23 24 25 26 27 
28 29 30 31 


PAŹDZIERNIK 


N Pn Wt Śr Cz Pt 50 
1 2 3 4 5 
6 7 8 9 10 11 12 
13 14 15 16 17 18 19 
20 21 22 23 24 25 26 
27 28 29 30 31 


LUTY 


N Pn Wt Śr Cz Pt 50 
.aj 1 2 
3;4 5 6 7 8 9 
10 11 12 13 14 15 16 
17 18 19 20 21 22 23 
24 25 26 27 28 

 


MAJ 


N Pn Wt Śr Cz Pt 50 
.. 
1 2 3 4 
, 
5'6 7 8 9 10 11 
12 13 14 15 16 17 18 
19 20 21 22 23 24 25 
26 27 28 29 30 31 
,- 
.. 


SIERPIEŃ 


N Pn Wt Śr Cz Pt 50 
, 1 2 3 
.. 
4:5 6 7 8 9 10 
11 12 13 14 15 16 17 
18 19 20 21 22 23 24 
25 26 27 28 29 30 31 


LISTOPAD 


N Pn Wt Śr Cz Pt 50 

 li 2 

 ;w 
3 4 5 6 7 8 9 
10 11 12 13 14 15 16 
17 18 19 20 21 22 23 
24 25 26 27 28 29 30 


MARZEC 


N Pn Wt Śr Cz Pt 50 
., 1 2 
. 
3 4 5 6 7 8 9 
I 
10 11 12 13 14 15 16 
17 18 19 20 21 22 23 
24 25 26 27 28 29 30 
I 
31 


CZERWIEC 


N Pn WtŚr Cz Pt 50 
1 
. 
2345678 
9 10 11 12 13 14 15 
16 17 18 19 20 21 22 
23 24 25 26 27 28 29 
30 


WRZESIEŃ 


N Pn Wt Śr Cz Pt 50 
l! 2 3 4 5 6 7 
! 10 11 12 
8' 9 13 14 
15 16 17 18 19 20 21 
22 23 24 25 26 27 28 
2930 


GRUDZIEŃ 
N Pn WtŚr Cz Pt 50 
1 2 3 4 567 
8 9 10 11 12 13 14 
15 16 17 18 19 20 21 
22 23 24 25 26 27 28 
29 30 31
		

/kg_2001_0078_0001.djvu

			" 


'.... 


. iIoot ......._ 


,;.
 .-.' '; ",-. 
'/;
 
J /'!'.' 
 "
 
 .. 

 . 
 .-ot 
,.' C) " '.. 
.....,!""'I' 
 ,- : 

 .
".> " ,.'" , 
.. ,. ,. .'. .,.. :..,
..l"r!: , r ,: 
 
,.',",' '

...
 ,." -...'...."--.......?> . fi'. _ . f 
....-............
.......".-,»""-<&# .. 
. 
 ... 
'::
 ..':
. Eł ':

,.
,.
 "' 1 . . '

': , ' . :
' i ł ; 
 ł '" 
'. 
 \1 .1 < 
i . ł .... 
ł J- ..
. . .... .

 ;
. . .i:/:" r t 

 
 t 
 : 
", 1 : 
r;; ,[:] C 
Jd[J I!i : 
..,.,) rJ 
' H 
';' q .' {. . 
. 
 . ? ,. - ' \ 
 .. ;j : -," ' 
. ........>-_.. _..'.' 
 .'111:. ._:_ _
 .:-
 
 ; . 
_ .



''"'

>
'''v, 
 Y. 
 
 ,
..> 
 
.
... :.
.. 
;,:: :.. 
.: 


..:łE 
." 


';\: . 
. .l: 
:;4 
:1;: . 
 
 .< 




 -> 


" < 

 I' 
. 


/ 
 
:,.
; , \I 
 

:(
:
Cr
, ,,
 '
 J JJ 
_____A 
' l 
.... -... - 


N"I' 


Portal budynku Biblioteki Miejskiej im, W Kulerskiego przy ul, Legionów 28, 
Rys, Grzegorz Rygielski
		

/kg_2001_0079_0001.djvu

			Stanislaw Poręba 


WAŻNIEJSZE GRUDZIĄDZKIE 
ROCZNICE W 2001 R. 


1.3' - 100 rocznica protestu Towarzystwa Ludowego w Grudziądzu 
przeciwko prześladowaniom pomorskich filomatów przez władze 
pruskie (1901). 
26' - 90 rocznica śmierci w Poczdamie grudziądzkiego burmistrza 
Alexandra Pohlmanna, który rozbudował i unowocześnił 
miasto (1911). 
31.' - 55 rocznica wystawienia przez półzawodowy Teatr. Miejski 
w Grudziądzu sztuki Michała Bałuckiego "Klub kawalerów" (1946). 
1. " - 70 rocznica otwarcia Państwowej Szkoły Dokształcającej nr 1 
w Grudziądzu (1931). 
1.2" - 60 rocznica męczeńskiej śmierci w Stutthofie pomorskiego historyka 
ks. Alfonsa Mańkowskiego, pochodzącego z Wielkiego Kuntersztynu 
(1941). 
1.2" - 125 rocznica założenia Ochotniczej Straży Pożarnej w Grudziądzu 
(1876). 
1.6" - 60 rocznica śmierci w Warszawie Stanisławy Pisarzewskiej, działaczki 
niepodległościowej, grudziądzkiej nauczycielki i autorki podręczników 
szkolnych (1941). 
1.7" - 55 rocznica otwarcia po II wojnie światowej Muzeum Miejskiego 
w Grudziądzu (1946). 
26" - 65 rocznica śmierci w Otwocku gen. Stefana Kasprzyckiego 
de Castenedolo, komendanta Centralnej Szkoły Kawalerii oraz Obozu 
Szkolnego Kawalerii w Grudziądzu (1936). 
1. III - 90 rocznica przeniesienia z Poznania do Grudziądza przez Wiktora 
Kulerskiego gazet: "Głos Ludu", "Kraj" i "Przyjaciel Ludu" (1911).
		

/kg_2001_0080_0001.djvu

			78 


Stanisław Poręba 


6 '" - 20 rocznica tragicznej śmierci we Wrocławiu historyka Henryka 
Zielińskiego, pochodzącego z Szembruczka (1981). 
7 '" - 90 rocznica ukończenia budowy kościoła Św. Krzyża w Grudziądzu, 
przy ul. Chełmińskiej 93a (1916). 
10 '" - 360 rocznica śmierci w Grudziądzu s. Doroty Knutówny, pierwszej 
ksieni grudziądzkich benedyktynek (1641). 
17 '" - 15 rocznica śmierci w Toruniu Stanisława Stapfa, grudziądzkiego 
nauczyciela, dyrektora i reżysera teatrów lalkowych oraz autora 
pamiętnika ..Znad Osy i Bzury" (1986). 
'" - 125 rocznica założenia Towarzystwa Rolniczego na Powiat 
Grudziądzki w Radzyniu Chełmińskim (1866). 
5 IV - 135 rocznica śmierd w Radzyniu Chełmińskim ks. Ksawerego 
Fr. Sampławskiego, miejscowego proboszcza i działacza narodowego 
(1866). 
10 IV - 125 rocznica rozpoczęcia budowy mostu kolejowo-drogowego 
na Wiśle w Grudziądzu (1876). 
16 IV - 30 rocznica śmierci w Bydgoszczy dziennikarza i literata Jana 
Zagierskiego (Jerzego Szablicy), związanego m.in. z ..Gońcem 
Nadwiślańskim" w Grudziądzu (1971). 
- 25 rocznica śmierci w Grudziądzu dyrygenta i urzędnika Stanisława 
Szpuleckiego, twórcy ..Hejnału grudziądzkiego" (1975). 
- 205 rocznica śmierci w Królewcu niemieckiego pisarza Teodora 
G. Hippla, właściciela majątku Lisnowo k. Grudziądza (1796). 
- 110 rocznica urodzin w Toruniu Feliksa Jeuthe, dziennikarza 
i wydawcy grudziądzkich ksiąg adresowych (1891). 
- 25 rocznica powstania Grudziądzkiego Towarzystwa Kultury (1976). 
- 125 rocznica urodzin w Grudziądzu Ernsta Hardta, niemieckiego 
pisarza, teatrologa i tłumacza literatury francuskiej (1875). 
- 55 rocznica otwarcia po II wojnie światowej Biblioteki Miejskiej 
w Grudziądzu przy ul. Legionów 28 (1946). 
- 50 rocznica urodzin w Nowem n. Wisłą Bronisława Malinowskiego, 
wybitnego polskiego sportowca (1951). 
- 225 rocznica rozpoczęcia budowy twierdzy w Grudziądzu (1776). 
- 710 rocznica nadania praw miejskich Grudziądzowi (1291). 


20 IV 
23 IV 
25 IV 
5 V 
9 V 
20 V 
4 VI 
6 VI 
18 VI
		

/kg_2001_0081_0001.djvu

			WAŻNIEJSZE GRUDZIĄDZKIE ROCZNICE W 2001 R. 


79 


30 VI - 10 rocznica likwidacji przez wojewodę toruńskiego Teatru Ziemi 
Pomorskiej w Grudziądzu (1991). 
3 VII - 80 rocznica utworzenia Biblioteki Towarzystwa Czytelni ludowych 
w Grudziądzu, przez Zarząd Główny TCl w Poznaniu (1921). 
1.8 VII - 20 rocznica założenia Klubu Inteligencji Katolickiej w Grudziądzu 
(1981). 
1.3 VIII - 90 rocznica założenia Towarzystwa Oświatowego ..Jedność" 
w Grudziądzu (1911). 
1. IX - 185 rocznica założenia Królewsko-Pruskiego Seminarium 
Nauczycielskiego Męskiego w Grudziądzu (1816). 
3 X - 60 rocznica śmierci w Grudziądzu Elżbiety Bonowej, właścicielki 
polskiej drukarni w Małym Tarpnie (1941). 
1. XI - 530 rocznica zajęcia Łasina przez rycerstwo polskie pod wodzą 
Czecha Andrzeja Puszkarza z Dobrzyczan (1461). 
3 XI" - 270 rocznica poświęcenia kościoła jezuickiego w Grudziądzu (1721). 
21. XII - 30 rocznica śmierci w Elblągu Hipolita Niepokulczyckiego, 
grudziądzkiego starosty powiatowego i grodzkiego w latach 
1928 - 1936 (1971).
		

/kg_2001_0082_0001.djvu

			.o(.1: 


." 
... f' 
11 


I 


/, 


J 
y:' 


t ,.- 




 
t.. 
l:,Jt 


.".' 


1111....... . 


Purtal kamienicy przy ul, GrabIowej 4, 


Rys, Grzegorz Rygielski
		

/kg_2001_0083_0001.djvu

			l 


Stanisław Poręba 


POMORSCY PATRONI ULIC 
GRUDZIĄDZA 


Od autora 
Grudziądz nie doczekał się do dnia dzisiejszego wydawnictwa o patronach 
swoich ulic. Próbę takiego opracowania podjął się kiedyś niżej podpisany 
i w latach 1992-1993, w grudziądzkiej mutacji "Gazety Pomorskiej" (wyd. 03) 
prowadził rubrykę "Patroni ulic Grudziądza". Opublikowano w niej 47 sylwetek 
patronóv.; grudziądzkich ulic, od gen. Mikołaja Bołtucia do por. Franciszka Żwirki. 
Publikujemy obecnie część I wykazu patronów ulic Grudziądza. Są to 
postacie pochodzące z Pomorza i zasłużone dla Pomorza. 
W następnych rocznikach "Kalendarza Grudziądzkiego", w dalszych 
częściach, zostaną uwzględnieni pozostali patroni ulic Grudziądza. 


Ul. Floriana Ceynowy (osiedle Mniszek, boczna Drogi Mazowieckiej). 
Florian Ceynowa (ur. 5 V 1817, Sławo szyn k. Pucka - zm, 26 III 1881, 
Bukowiec Pomorski), lekarz, pisarz kaszubski i badacz kaszubskiego folkloru. 
Prusacy więzili go w grudziądzkiej twierdzy (marzec-grudzień 1846 r.). Autor 
wielu prac w dialekcie kaszubskim, m.in. "Kile słów o Kaszebach i ich zemi", 
"Rozmowa Polocha z Kaszebą", "Dorade lekarszcze". 


Ul. Hieronima Derdowskiego (śródmieście, boczna ul. J, Piłsudskiego). 
Hieronim (Jarosz) Derdowski (ur. 9 III 1852, Wiele - zm. 14 VIII 1902, 
Winona, USA), dziennikarz kaszubski, poeta i publicysta. Pisał w dialekcie 
kaszubskim i polskim języku literackim, autor m.in. poematu ,,0 panu Corlińscim, 
co do Pucka po sece jachoł". Twórca hasła: "Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez 
Kaszub Polski". Z Grudziądzem związany był jego stryj i opiekun ks. Jan 
Derdowski (1812-1886), wikary grudziądzkiej fary (1835-1837). Od 1924 r. 
w Grudziądzu mieszkał też krewny poety Czesław Bałachowski (1886-1976). 
W Wielu znajduje się jego pomnik.
		

/kg_2001_0084_0001.djvu

			82 


Stanisław Poręba 


Ul. Działyńskich (śródmieście, boczna ul. J. Piłsudskiego). 
Ulica ta powstała w latach 30., w okresie rozbudowy miasta i włączenia 
w jego obręb wsi Tuszewo, dla uczczenia rodu szlacheckiego Działyńskich, 
zasłużonego dla Grudziądza, m.in. z fundacji klasztoru benedyktynek (1631) 
i Kolegium Jezuickiego im. Działyńskich (1649). Wybitnymi przedstawicielami 
tego rodu byli: jezuici Andrzej, Gabriel i Mikołaj Działyńscy (XVIII w.) oraz Jan 
Działyński (1590-168), szlachcic, działacz gospodarczy, fundator Kolegium 
Jezuickiego i Justyna Mortęska-Działyńska (1580-1631), żona Jana, fundatorka 
klasztoru benedyktynek. 


Ul. Ksawerego Froelicha (osiedle Rządz, boczna ul. Konstytucji 3 Maja). 
Xaver Froelich (ur. 25 IV 1822, Lidzbark Warmiński - zm. 15 I 1898, 
Grudziądz), urzędnik sądowy, archiwista i niemiecki historyk regionalny. 
W Grudziądzu mieszkał od lat 60. XIX w. Autor licznych artykułów i szkiców 
o dziejach Grudziądza, Łasina i Radzynia Chełm. oraz m.in. pracy "Geschichte 
des Graudenzer Kreises" (2 tomy, 2 wydania, 1868-1885). 


Ul. Henryka Gąsiorowskiego (osiedle Rządz, boczna ul. Jana III Sobieskiego). 
Henryk Gąsiorowski (ur. 1 IV 1878, Za leszczyki n. Dniestrem 
- zm. 16 I 1947, Grudziądz), nauczyciel, oficer służby stałej WP, geograf, 
krajoznawca i fotografik. W latach 1918 -1927 - oficer WP (major). W Grudziądzu 
mieszkał od 1920 r. Działacz Polskiego Towarzystwa Turystycznego i Towarzystwa 
Fotograficznego "Słońce". Współpracownik prasy pomorskiej. Autor m.in. "Mapy 
krajoznawczej woj. pomorskiego" (1925) i "Przewodnika po Beskidach 
Wschodnich" (1935). 


Ul. Jana Heweliusza (osiedle Mikołaja Kopernika, boczna ul. Kalinkowej). 
Jan Heweliusz (Hevelius, Hevelke, ur. 28 I 1611, Gdańsk 
- zm. 28 I 1687, Gdańsk), polski astronom i matematyk. Według niektórych 
historyków był uczniem szkoły parafialnej w Grudziądzu. Prowadził browar oraz 
wybudował własne obserwatorium astronomiczne. Pisał w języku łacińskim. 
Autor m.in. prac "Selenographia" i "Machinae coelestis". Od 1920 r. 
w Grudziądzu mieszkał jego potomek Aleksander Hevelke (1876-1941). Przy 
ul. Chełmińskiej znajduje się pomnik astronoma. 



1. Alfonsa Hoffmanna (osiedle Kawalerii Polskiej, boczna ul. S. Czarnieckiego). 
Alfons Hoffmann (ur. 11 XI 1885, Grudziądz - zm. 30 XII 1965, Gdańsk), 
prof. inż. elektrotechnik i działacz śpiewaczy na Pomorzu. Gimnazjum ukończył 


.....
		

/kg_2001_0085_0001.djvu

			WAŻNIEJSZE GRUDZIĄDZKIE ROCZNICE W 2001 R. 


83 


w Grudziądzu, a Wyższą Szkołę Techniczną w Gdańsku. W sierpniu 1912 r. był 
jednym z założycieli Związku Kół Śpiewaczych na Prusy Zachodnie, późniejszego 
Pomorskiego Związku Śpiewaczego. W 100-lecie jego urodzin, na domu przy 
ul. Wł. Sikorskiego 11, w którym się urodził, Stowarzyszenie Elektryków Polskich 
umieściło tablicę pamiątkową. 


Ul. Georga Jalkowskiego (osiedle Tuszewo, boczna ul. Droga Przechodnia, 
okolice ul. Waryńskiego). Błąd w imieniu patrona ulicy - Jalkowski nigdy nie 
używał imienia Jerzy, a Georg. 
Georg Jalkowski (ur. 1811852, Grudziądz - zm. 111902, Grudziądz), 
niemiecki drukarz, księgarz i wydawca. Od 1881 r. był właścicielem Księgarni 
Katolickiej oraz Wydawnictwa Dzieł Katolickich w Grudziądzu. Wydawał 
w masowych nakładach polską literaturę religijną m.in. modlitewniki i śpiewniki 
oraz "literaturę dla ludu" i kalendarze. Na Cmentarzu Katolickim, przy ul. 
Cmentarnej l, zachował się grobowiec rodziny Jalkowskich. W 1992 r. KMDG 
zorganizowało sesję popularno-naukową "Dzieje Wydawnictwa Dzieł Katolickich 
Georga J 9 1kowskiego w Grudziądzu (1881-1920)". 


Ul. Tadeusza Kaubego (osiedle Tuszewo, okolice ul. L. Waryńskiego, boczna 
Drogi Kurpiowskiej). 
Tadeusz Kaube (ur. 5 VII 1921, Bydgoszcz - zm. 20 I 192, Poznań), 
uczeń, działacz konspiracyjny. W Grudziądzu mieszkał od lat 20. Ukończył szkołę 
powszechną i zdał tzw. "małą maturę" w grudziądzkim gimnazjum. Od 1938 r. 
był uczniem Państwowej Szkoły Technicznej w Toruniu. Najesieni 1939 r. założył 
w Grudziądzu konspiracyjną, antyhitlerowską organizację "Rota" i stanął na 
czele jej Rady Okręgowej. Skazany przez niemiecki Sąd Wojenny na karę śmierci 
i ścięty na gilotynie. Na terenie miasta jest też ul: Roty Grudziądzkiej (boczna 
ul. 6 Marca). 


Ul. Mikołaja Kopernika (osiedle M. Kopernika, boczna ul. Chełmińskiej). 
Mikołaj Kopernik (ur. 19 II 1473, Toruń - zm. 2 V 1543, Frombork), 
ksiądz, polski astronom, matematyk, ekonomista i lekarz. Studia ukończył na 
Akademii Krakowskiej oraz w Bolonii i Padwie. Przyjął święcenia kapłańskie 
i zamieszkał na Warmii. Autor dzieła "O obrotach sfer niebieskich" (1543), 
w którym przedstawił heliocentryczną teorię budowy świata. W Grudziądzu 
przebywał dwa razy: w 1521 i 1522 r., gdzie na Sejmiku Generalnym Prus 
Królewskich odczytał rozprawę "De aestimatione monetae" . W Grudziądzu są: 
osiedle mieszkaniowe, szkoła i ulica jego imienia oraz pomnik i tablica 
pamiątkowa.
		

/kg_2001_0086_0001.djvu

			84 


Stanisław Poręba 



 


Ul. Stanisława Kujota (osiedle Mniszek, boczna Drogi Mazowieckiej). 
Stanisław Kujot (ur. 13 XI 1845, Kiełpin w Borach Tucholskich 
- zm, 5 XII 1914, Grzybno k. Chełmna), ksiądz, pomorski historyk 
i powieściopisarz. W 1875 r. należał do grona założycieli Towarzystwa Naukowego 
w Toruniu i był wieloletnim prezesem jego zarządu, Autor artykułów i prac 
historycznych, m.in. "Dzieje Prus Królewskich do 1309 r." oraz powieści m.in.: 
"Głowa św. Barbary" i "Pierwsze nawrócenie Prusaków". Interesował się też 
dziejami Grudziądza, m.in. autor artykułu "Z powodu sześćsetnej rocznicy 
założenia miasta Grudziądza" (1891). Był antagonistą Wiktora Kulerskiego 
i zwalczał go jako działacza politycznego. 


Ul. Wiktora Kulerskiego (osiedle Rządz, boczna ul. L. Kruczkowskiego). 
Wiktor Kulerski (ur. 20 III 1865, Gruta - zm. 18 IX 1935, Owczarki), 
nauczyciel, dziennikarz, wydawca, działacz narodowy i polityczny. W 1894 r. 
założył w Grudziądzu drukarnię i zaczął wydawać "Gazetę Grudziądzką" . Wydawał 
też inne pisma oraz książki, broszury, kalendarze i kolorowe obrazy. Poseł do 
Parlamentu Rzeszy Niemieckiej w Berlinie i założyciel Katolicko-Polskiej Partii 
Ludowej. Po 1920 r. działacz ludowy i m.in. senator Rzeczypospolitej Polskiej 
oraz działacz Polskiego Stronnictwa Ludowego "Piast", później Stronnictwa 
Ludowego. 


Ul. Dr Leona Landowskiego (osiedle Mikołaja Kopernika, boczna ul. Kalinkowej). 
Leon Landowski (ur. 25 XI 1911, Lembarg k. Brodnicy - zm. 29 XII 1996, 
Grudziądz), dr med., kardiolog. Studia medyczne ukończył w Poznaniu (1939). 
W latach wojny był więźniem obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie (1942- 
1945). Po wojnie pracował w Górznie, !ławie, Warszawie i od 1957 r. 
w Grudziądzu, m.in. jako ordynator Szpitala Więziennego i ordynator Oddziału 
Wewnętrznego Szpitala Miejskiego im. dr Wł. Biegańskiego. Od 1984 r. był 
emerytem. 


... 


Ul. Dr Stefana Łaszewskiego (osiedle Rządz, boczna ul. Konstytucji 3 Maja). 
Stefan Łaszewski (ur. 8 11862, Brąchnówek k. Chełmży - zm. 20 XII 1924, 
Warszawa), dr praw, adwokat, działacz narodowy i polityczny. W Grudziądzu 
mieszkał w latach 1892-1920, prowadził kancelarię adwokack.ą i był działaczem 
lokalnych organizacji. Obrońca redaktorów "Gazety Grudziądzkiej" przed sądami 
pruskimi. Poseł do Parlamentu Rzeszy Niemieckiej w Berlinie i Sejmu 
Ustawodawczego oraz pierwszy wojewoda pomorski.
		

/kg_2001_0087_0001.djvu

			WAŻNIEJSZE GRUDZIĄDZKIE ROCZNICE W 2001 R, 


85 


Ul. Ks. dr Władysława Łęgi (osiedle Rządz, boczna ul. Konstytucji 3 Maja). 
Ks. Władysław Jan Łęga (ur. 4 VI 1889, Mirany k. Sztumu - zm. 2 VIII 1960, 
Sopot), ksiądz, dr archeologii, historyk, krajoznawca i literat. W Grudziądzu 
mieszkał w okresie dwudziestolecia międzywojennego i był kapelanem WP 
i proboszczem parafii wojskowej (ppłk WP) oraz kustoszem honorowym Muzeum 
Miejskiego, założycielem Koła Historycznego i Muzeum Krajoznawczego. Autor 
m.in. książek: "Z mych wrażeń wojennych", "Ziemia Malborska", "Grudziądz. 
Dzieje i kultura", "Legendy pomorskie" i "Ziemia Chełmińska", Współpracownik 
"Rocznika Grudziądzkiego". 


Ul. Ignacego Łyskowskiego (śródmieście, boczna ul. J. Piłsudskiego). 
Ignacy Łyskowskiego (ur. 12 IX 1820, Mileszewy k. Brodnicy 
- zm. 14 VII 1886, Poznań), ziemianin, pomorski działacz narodowy i polityczny, 
publicysta i pisarz. Był właścicielem majątku Mileszewy. Propagator idei 
pozytywistycznych na Pomorzu. Poseł do Sejmu Pruskiego i Parlamentu Rzeszy 
Niemieckiej w Berlinie z okręgu grudziądzkiego (1881-1884). Autor m.in, książek: 
"Pieśni gminne i przysłowia ludu polskiego w Prusach Zachodnich", "Książeczka 
dla ludu polskiego" i "Elementarz polski". 


Ul. Bronisława Malinowskiego (śródmieście, boczna ul. Mikołaja z Ryńska). 
Bronisław Malinowski (ur. 4 VI 1951 Nowe n Wisłą - zm. 27 IX 1981 r. 
Grudziądz), sportowiec, lekkoatleta. Wieloletni zawodnik Grudziądzkiego Klubu 
Sportowego "Olimpia". Mistrz i rekordzista Polski w biegach na długich 
dystansach i z przeszkodami, zdobywca medali na mistrzostwach Europy 
i igrzyskach olimpijskich, Zginął w wypadku samochodowym, W Grudziądzu jest 
stadion i szkoła jego imienia oraz jego pomnik, Honorowy Obywatel Grudziądza. 


Ul. Jana i Wiktora Marchiewskich (osiedle Tuszewo, okolice ul. L. Waryńskiego, 
boczna ul. A. Ruchniewicza). 
Jan Marchlewski (ur. 22 XI 1849, Stoino k. Chełmna - zm. 19 XII 1922, 
Grudziądz), kupiec, działacz narodowy i gospodarczy. Brat Wiktora. Od 1879 r. 
mieszkał w Grudziądzu i był jednym z założycieli Hurtowni Kolonialnej 
"Marchlewski-zawacki". Działacz m.in. Towarzystwa Przemysłowców Polskich 
i Spółki Budowlanej "Bazar". Od 1930 r. "Zasłużony dla miasta Grudziądza". 
Wiktor Marchlewski (ur. 28 VII 1843, Stoino - zm. 13 I 1920, Poznań), 
kupiec, działacz narodowy, oświatowy i gospodarczy, W Grudziądzu mieszkał 
od 1879 r. i był jednym z założycieli Hurtowni Kolonialnej "Marchlewski - 
Zawacki". Działacz m,in. Towarzystwa Przemysłowców Polskich, Polskiego 
Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół", Spółki Budowlanej "Bazar" i Banku 
Ludowego. Od 1930 r. "Zasłużony dla miasta Grudziądza".
		

/kg_2001_0088_0001.djvu

			T 


86 


Stanisław Poręba 


! 


Ul. Mikołaja z Ryńska (śródmieście, boczna ul. J. Piłsudskiego). 
Mikołaj z Ryńska. herbu Rogala (ur. ok. 1360, Kujawy - zm. ok. 20 V 1411, 
Grudziądz), rycerz, chorąży Ziemi Chełmińskiej. Właściciel majątków Ryńsk 
i Pułkowo (okolice Wąbrzeźna). Założyciel Towarzystwa Jaszczurczego 
(24 111397). W czasie bitwy pod Grunwaldem opuścił pole bitwy, aby nie walczyć 
z rycerstwem polskim. Uwięziony przez Krzyżaków i ścięty na grudziądzkim rynku. 
Od 1966 r. działa w Wąbrzeźnie Towarzystwo Kultury im. Mikołaja z Ryńska, 
a w Grudziądzu na Rynku znajduje się tablica jemu poświęcona. 


Ul. Jana Rakowskiego (osiedle Rządz, boczna ul. Konstytucji 3 Maja). 
Jan Michał Rakowski (ur. 24 XI 1859, Klonówka k. Starogardu 
Gdańskiego - zm. 7 V 1939 r., Grudziądz), dziennikarz, literat i działacz narodowy. 
Od 1984 r. mieszkał w Grudziądzu i przez 36 lat był redaktorem "Gazety 
Grudziądzkiej" i jej dodatków. Działacz lokalnych organizacji polskich oraz 
Katolicko - Polskiej Partii Ludowej. Napisał wiele utworów dla dzieci (wiersze, 
nowele, legendy, baśnie) publikowanych w "Przyjacielu Dziatwy". Autor m.in. 
"Elementarza polskiego" (nakład ok. 1 000 000 egz.), "Czytanek Przyjaciela 
Dziatwy" i "Bajek z Wszechświata" (18 tomików). 


Ul. Alojzego Ruchniewicza (osiedle Tuszewo, boczna ul. L. Waryńskiego). 
Alojzy Ruchniewicz (ur. 2 IX 1867, Kościerzyna - zm. 20 X 1955, 
Grudziądz), kupiec, przemysłowiec, działacz narodowy i społeczno-oświatowy. 
W Grudziądzu mieszkał od ok. 1890 r. i był właścicielem fabryki wódek i likierów. 
Działacz Towarzystwa Przemysłowców Polskich, Polskiego Towarzystwa 
Gimnastycznego "Sokół", Spółki Budowlanej "Bazar". Udzielał im pomocy 
finansowej. Po 1920 r. członek grudziądzkiej Rady Miejskiej. Honorowy Obywatel 
Miasta Grudziądza i szambelan papieski. 


r 


Ul. Ludwika Rydygiera (osiedle Lotnisko, boczna ul. Warszawskiej). 
Ludwik Rydygier (ur. 21 VIII 1850, Dusocin - zm. 25 VI 1920, Lwów), 
wybitny lekarz i chirurg, generał brygady WP. Po ukończeniu studiów medycznych 
prowadził klinikę w Chełmnie, gdzie przeprowadził pierwszą na świecie operację 
wycięcia części żołądka. Profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie 
i Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. W 1920 r. generał brygady WP 
i szef sanitarny Dowództwa Okręgu Generalnego "Pomorze" w Grudziądzu. Autor 
m.in. prac: "Podręcznik chirurgii szczegółowej" i "Kilka uwag o wycinaniu 
żołądka" . 


· 1 


. 


....
		

/kg_2001_0089_0001.djvu

			WAŻNIEJSZE GRUDZIĄDZKIE ROCZNICE W 2001 R. 


87 


J 


Ul. Sambora (osiedle Tarpno, boczna ul. Za Basenem, równoległa do ul. Kara- 
binierów). Uwaga!: Brak określenia czy jest to ulica Sambora I czy Sambora II? 
Sambor I (ur. ok. 1150, ok. Sieradza - zm. ok. 1207, Gdańsk), książę 
gdańsko-pomorski. Żył i działał w okresie rozbicia dzielnicowego Polski. Jest 
pierwszym w dziejach Pomorza księciem znanym z imienia. Był fundatorem 
klasztoru cystersów w Oliwie oraz wielu kościołów na Pomorzu. 
Sambor II (ur. ok. 1207-1209 - zm. ok. 1278, Kujawy), książę lubiszewsk0- 
tczewski. Był krewnym Sambora I. Popierał cystersów w Oliwie, nadając 
im liczne majątki ziemskie w okolicach Gniewu. Wybudował nowy gród w Tczewie, 
gdzie przeniósł swoją stolicę. Ok. 1260 r. wydał dokument lokacyjny dla Tczewa 
na prawie lubeckim. Należał do najciekawszych postaci XIII w. na Pomorzu. 


Ul. Jana Stobeusza (osiedle Kawalerii Polskiej, boczna ul. F. Chopina). 
Jan Stobeusz (Stobaeus, wł. Stobbe, ur. 6 VII 1560, Grudziądz 
-zm. 11 IX 1646, Królewiec), muzyk, kompozytor i kapelmistrz. Syn grudziądzkich 
mieszczan, muzyka Jakuba i Agnieszki z Kownackich. Pisał w języku polskim, 
łacińskim i niemieckim. Po studiach mieszkał w Królewcu, gdzie pracował jako 
kantor, nauczyciel domowy, muzyk i kapelmistrz. Twórca pieśni religijnych 
i świeckich oraz tańców, m.in. cyklu "tańce polskie". Autor zbioru pieśni 
"Cantionae sacrae" . Potomkowie rodziny Stobbe, krewni J. Stobeusza, mieszkali 
jeszcze w Grudziądzu na początku XX w. 


Ul. Dr Jana Sujkowskiego (osiedle Rządz, boczna ul. Jana III Sobieskiego). 
Jan Sujkowski (ur. 13 V 1875, Wąbrzeźno - zm. 20 VI 1935, Poznań), 
dr med., lekarz, działacz narodowy i społeczny. W Grudziądzu mieszkał od 
1911 r. i pracował jako lekarz w środowiskach robotniczych miasta. Związany 
był z Towarzystwem Przemysłowców Polskich, Spółką Budowlaną "Bazar", 
Towarzystwem Śpiewaczym "Lutnia" i Towarzystwem Oświatowym "Jedność". 
Obecnie w Grudziądzu mieszkają jego potomkowie.. 


Ul. Juliana Szychowskiego (osiedle Tarpno, boczna ul. Karabinierów). 
'!' Julian Szychowski (ur. 16 VIII 1876, Lipinki k. Jabłonowa Pomorskiego - 
zm. 24 IX 1951, Waterford, Kanada), prawnik, adwokat, działacz narodowy, 
polityczny i społeczny. Od 1909 r. mieszkał w Grudziądzu i prowadził kancelarię 
adwokacką. Działacz m.in. Spółki Budowlanej "Bazar" i Towarzystwa 
Śpiewaczego "Lutnia", oraz Rady Narodowej w Poznaniu i Koła Demokratycznego 
w Gdańsku. W 1920 r. przewodniczący Komisji Przyjęcia Wojsk Polskich. Sena- 
tor Rzeczypospolitej Polskiej (1922-1926). Honorowy Obywatel Miasta 
Grudziądza i szambelan papieski. Od 1939 r. mieszkał poza granicami kraju.
		

/kg_2001_0090_0001.djvu

			88 


Stanisław Poręba 


Ul. Władysława Wągla (osiedle Strzemięcin, boczna ul. K. Baczyńskiego). 
Władysław Wągiel (ur. 25 VI 1923, Grudziądz - zm. 23 V 1974, 
Warszawa), urzędnik, literat i działacz społeczny, W rodzinnym mieście ukończył 
szkołę powszechną i średnią. Od 1952 r. mieszkał w Warszawie. Pracował 
m.in. jako kierownik Działu Upowszechnienia Książki w Ludowej Spółdzielni 
Wydawniczej. Związany z ruchem KKMP. Utwory swoje publikował w prasie 
codziennej i literackiej. Autor powieści: "Ślad człowieka", "W twierdzy 
Courbiere'a" i "Fajka z hebanu". Członek Związku Literatów Polskich. 


Ul. Józefa Włodka (śródmieście, boczna ul. Chełmińskiej). 
Józef Włodek (ur. 16 V 1891, Lekowo k. Ciechanowa - zm. 2 VIII 1944, 
Warszawa), inżynier, urzędnik samorządowy, prezydent miasta Grudziądza. 
Do Grudziądza przybył w grudniu 1919 r. i przez 20 lat był prezydentem miasta. 
Organizator polskiej administracji miejskiej oraz polskiego życia politycznego, 
gospodarczego i kulturalnego w Grudziądzu. Inicjator założenia w Grudziądzu 
teatru zawodowego i fabryki wyrobów gumowych "PePeGe". Zamordowany przez 
Niemców.
		

/kg_2001_0091_0001.djvu

			Marek Szajerka 


MOSTY ŚREDNIOWIECZNE 
W GRUDZIĄDZU 


Z uwagi na wymagane wysokie umiejętności inżynieryjne przy budowie 
mostów, ten rodzaj konstrukcji budowlanej był wizytówką danej miejscowości. 
W Grudziądzu i okolicy pisana tradycja budownictwa mostowego sięga 
XIII w. Już w przywileju lokacyjnym miasta jest informacja o istniejących od 
dłuższego czasu mostach. Świadczą o tym również nazwy wsi; Szembruk, 
w języku niemieckim Schonbruck, to w dosłownym tłumaczeniu piękny most. 
Niedaleko tej miejscowości położona jest wieś o nazwie Nowe Mosty. Również 
nazwa, leżącej przy granicy obecnego miasta Kłódki, jest zniekształceniem 
pierwotnej nazwy Kłodka. W tym przypadku była to przypuszczalnie kłoda 
przerzucona przez Osę. 
Po tych mostach, poza śladami nazewnictwa nic nie zostało. Natomiast 
w przypadku samego Grudziądza zachowały sie dwa mosty ceglane, dostępne 
dla badań naukowych i do zwiedzania. Są to mosty szyi Bramy Toruńskiej 
(u wylotu ulicy Klasztornej) oraz przy Bramie Bocznej (rejon skrzyżowania 
ul. Murowej i Mickiewicza). 
W 1941 r. archeolog Hans Jacobi odkrył także resztki ceglanego mostu 
szyi Bramy Wodnej, Możliwe, że Brama Łasińska (wylot ul. Starej) także posiadała 
murowany most. 
Najstarszym mostem grudziądzkim i jednocześnie jednym znajstarszych 
w Polsce jest most szyi Bramy Toruńskiej. Jego budowę można datować 
na pierwszą połowę XIII w. Wiek mostu zdradzają dwa nakładające się na siebie 
łuki, z których dolny wykonany jest z cegły charakterystycznej dla pierwszej 
połowy XIII w. Identyczną konstrukcję posiada most przedbramia Bramy 
Krakowskiej, odkryty pod Placem Zamkowym w Warszawie w 1977 r. Datowanie 
mostu grudziądzkiego pociąga za sobą datację mostu warszawskiego. 
Na podstawie tych dwóch mostów można wyprowadzić wniosek, iż były to 
mosty łukowe, wykorzystujące konstrukcję muru arkadowego o grubości 
ok. 1-3 m. Na ten mur nakładano drewniany pomost. W okresie późniejszym
		

/kg_2001_0092_0001.djvu

			90 


Marek Szajerka 


przebudowano je na całkowicie murowane, grudziądzki w XIV-XV w., a warszawski 
jest domniemaną rekonstrukcją z przełomu lat 70/80 XX w. Ten rodzaj 
konstrukcji nawiązywał bezpośrednio do rzymskich akweduktów. 
Nośność takiego mostu zwiększano poprzez dołożenie kolejnego muru 
arkadowego. Widocznym tego przykładem jest most pod ulicą Mickiewicza. 
Z mostu tego na prawą stronę wiódł trakt do browaru, a w lewą stronę do 
słodowni. Most ten posiadał duże znaczenie gospodarcze. Jego budowę można 
datować na koniec XIII w. Nie był on przedłużeniem szyi Bramy Bocznej, 
rozebranej 150 lat temu, jak wynikałoby to z XVII-wiecznego miedziorytu 
szwedzkiego historyka Puffendorfa, ale został wykorzystany jako fundament 
arkadowy jednej z jej ścian. 
Liczne fundamenty budowli przy moście świadczą, że był to most 
zabudowany kratami. Była to jedna z cech mostów średniowiecznych, na których 
kwitł handel. 
Najbardziej rozwiniętą formę posiadał most szyi Bramy Wodnej, odkryty 
przez Hansa Jacobiego na przełomie 1941/42 r. Był to jednorodny mur arkadowy 
o grubości odpowiadającej szerokości Bramy Wodnej. W tym przypadku musiał 
to być most całkowicie murowany, bez drewnianego pomostu. 
Dzięki tym trzem mostom grudziądzkim możemy prześledzić ewolucję 
budownictwa mostowego, od naśladownictwa rzymskiego akweduktu do 
rozwiniętej formy mostu łukowego. 


: 
;...
.; 
.
j/ 
? 


Most Bramy Toruńskiej w l poł, XlX w, 


Repr. Z książki 1. Znińskiego "Grudziądz"
		

/kg_2001_0093_0001.djvu

			MOSTY ŚREDNIOWIECZNE W GRUDZIĄDZU 


91 


-łY-- ,, 'ff1'. , e:. '- - .:....." . 
--! 1-' y t.'
:?\t. 
 - , 
__ . .
.. ł i. 
,:.I.-::}'''1"-ł!;ł .,
 - 'I. .' 
....- :.J" ;.
.. 
l' ',' ,.\:.,: 
\ . 
.-.: .
\
'.. 
.,.' ......-,.t
 .
;. 
--.... -\-,',.;
 ',' ,. ,'......... 
'.: 
:
';x'0 C

!
f» }f'.I,
!, ::,,, ,; 
- I .-, ' ( ... ' j" 'iU; ł i i 




 ' 
'c' . 
- , 
'-,' 
, . - 
\ 



, 
,'

. 


l I II f 1 1 


.. 


Średniowieczne przęsło mostu Bramy Toruńskiej. 


Fot. Mieczysław Kucharski 


Rangę mostów grudziądzkich podnosi fakt, iż za najstarszy murowany most 
w Polsce w literaturze przedmiotu uchodzi most kamienny w Kłodzku, nad rzeką 
Młynówką, z drugiej poło XIV W. 
Mosty murowane częściej budowano w dobrach kościelnych aniżeli 
w świeckich. Krzyżacy preferowali mosty zwodzone, Mosty grudziądzkie 
korespondują z biskupią metryką miasta. Z planu miasta z 1772 r. można 
wyczytać, iż przez most Bramy Toruńskiej, w prostej linii wiódł trakt do stajni 
biskupa, położonej w środku południowej pierzei rynku.
		

/kg_2001_0094_0001.djvu

			t 
r 
',
) 

,
. 

 1'? '" . ( 
;;.-f 


 
/
) 
'ó""t",. 
 L.._
..' >,1 
"W4"" , ",}I>'-
 
, 
I 
_
.:;: r
 JI! ,, 

_f.'S!I'o 
""'t: 1I"Ih.? 'A . _A _ .....
'-: 


...: ;
 
i!,t 
"'''Ii 
\.
 


l' 


I- 
I 
 



 
l' 



 


I.'. 


1 


Portal kamienicy pr::.y placu Niepodległo,5ci 5, 


Rys, Grzegorz Rygielski 


-
		

/kg_2001_0095_0001.djvu

			Jerzy Krzyś 


PRZEDSIONEK RATUSZA 


Jak powszechnie wiadomo, siedziba grudziądzkiego Urzędu Miejskiego 
(przy ul. Ratuszowej 1) mieści się w gmachu byłego kolegium jezuickiego. 
Jedną z pozostałości z dawnych czasów jest ocalała polichromia z pierwszej 
połowy XVIII wieku na suficie przedsionka, zaraz za głównymi drzwiami wejścia 
z podestu schodów. Na tym suficie nieznany artysta, o dużym talencie 
i poczuciu perspektywy, namalował jakby podwójną kopułę jakiejś kaplicy tak 
oryginalnie, że patrzący w górę doznaje rzeczywiście iluzji, że tam w istocie 
wznosi się takie sklepienie. 
Samo. pomieszczenie przedsionka ma kształt prostokąta (ok.6 x 4 m) 
i na tym planie sufitu rozpoczyna się malowidło dolnej części czaszy owej 
"kopuły", podzielonej układem żebrowania na mniejsze wycinki (żagielki), które 
ku górze dochodzą do wyraźniej zaznaczonego okręgu, imitującego 
przypodstawny gzyms. W tym złudzeniu wtórują malowidła ozdobnych waz 
w narożach sieni, które to stanowią rodzaj tzw. wnętrzek, czyli tromp, używanych 
celowo w architekturze wnętrz. Dwie wazy wypełnione są kwitnącymi różami, 
trzecia bochenkami chleba, a czwarta chlebem i pękiem gałązek winorośli. 
Wyraża to w sposób symboliczny Eucharystię (chleb i wino) i jej uwielbienie 
(róże). U podstawy czaszy, w połowie bocznych ścian, znajdują się jeszcze 
malowidła soczewkowatych ozdób. W ten sposób malarz dokonał maskującej 
zamiany czworoboku sufitu na plan okrągły podstawy dwuczłonowej części 
,..kopuły", dość osobliwej, gdyż o typie - nazwanym w historii sztuki - "na 
bębnie" . 
W dolnym jej piętrze, nad owym okrężnym niby - gzymsem widzimy szereg 
namalowanych okien, zwieńczonych łukowato, które zostały podzielone 
szczeblinami w formie krzyża na cztery kwatery. Jedna z kwater jest jakby 
uchylona i imituje okno otwarte dla wentylacji. Szyby nie stanowią jednolitej 
tafli, lecz składają się z oprawionych małych owalnych szybek, jak to stosowano 
w dawnych wiekach. Okna te tworzą boczne ściany owego walcowatego 
"bębna", a nad oknami znajduje się drugi okrąg, jakby gzyms rozdzielający, 
o który opierają się wysklepki górnej części stropu kopuły, które na szczycie
		

/kg_2001_0096_0001.djvu

			94 


Jerzy Krzyś 


kończą się tzw. zwierciadłem, jakby okrągłym okienkiem, przepuszczającym 
do środka światło. 
Nad wejściem zewnętrznym i wewnętrznym umieszczono jeszcze stosowne 
napisy w kartuszach, które zachowały się mimo wszystkich zawirowań 
dziejowych. Nad drzwiami zewnętrznymi widnieje następujący napis: "DOMI- 
NUS CUSTODIAT INTROITUM ET EXITUM TUUM", pochodzący jak zaznaczono, 
ze 120 psalmu. W tłumaczeniu polskim ten cytat brzmi: "PAN STRZEŻE 
WEJŚCIA I WYJŚCIA TWOJEGO". Z kolei nad drzwiami wewnętrznymi 
umieszczono cytat z Ewangelii św. Jana z 17 rozdziału, który brzmi: "SERVA 
TUOS IN NOMINE TUO", czyli "SŁUŻ DLA CIEBIE W IMIĘ TWOJE" lub też 
"SŁUŻENIE DLA CIEBIE W IMIĘ TWOJE". Najdokładniejszy opis nie może 
zastąpić indywidualnego wrażenia. Dlatego też, wychodząc z ratusza, unieśmy 
głowę, aby rzucić okiem na tę iluzję wysokiej kopuły, której układ 
perspektywiczny jest lepiej widoczny od drzwi wewnętrznych. Aż wierzyć się 
nie chce, że to wszystko powstało na jednej płaszczyźnie sufitu. Odpowiednio 
dobrane barwy podkreślają jeszcze efekt złudzenia naszych oczu. 


1rJ. J". ,- '_ 


\. ',.. 


.... ' .,. 
 
"_ _:
.. '
... :}f of,.;/ 
. J'- 



1!' '," 
\\ 


t':;: ,:,,': 
,:

\;, 
t) 
', 
.:--.' . --.,...:...,'. 
,-., .
:'
 
. ,,{.\ ,....', . 


'.,: 



 .I - 
. 
 --. ;' 
, . 
.- 
 ..., I - 
, 

 . 
 .>, ,,:,' -: ,;" . 


. 
\ 


. 
cy......\ 


.., 


" 
,-- 
,:
 
;:
:,' 



 


':,:\

:
,}r ' 
..,. L_ 
,/." . 



', 
--
..<}:I 
', 
':. L
 ',;' ; 
\.'-' c 


'.. . 
-....;;. 



, "- 
I ' 


" 
. "
 



 


',' ir';


'
,,
:.' 


_..- .
,
 
"
':..,\', 
-::.
.;., ;-:-\
 


Polichromia sufitowa z pol, XVIIIw. 


Fot, Gerard Szukay 


.
		

/kg_2001_0097_0001.djvu

			Eugeniusz Chmielewski, Zenon Gonkowski 


z DZIEJÓW STRAŻY POŻARNEJ 
W GRUDZIĄDZU 


W bieżącym roku przypada 125. rocznica założenia Ochotniczej Straży 
Pożarnej i 65. rocznica powołania Miejskiej Straży Zawodowej. O pełnej 
poświęcenia postawie strażaków dowiadujemy się często, gdy "czerwony kur" 
zbiera obfite żniwo, niszcząc ludzki dorobek, zdrowie a nawet życie. Ogień jest 
niestety bardzo groźnym żywiołem. Powstaje często z powodu nieprzestrzegania 
podstawowych przepisów przeciwpożarowych. Warto więc przypomnieć, jak 
w przeszłości radzono sobie z pożarami w naszym, gęsto zaludnionym, 
otoczonym murami mieście. 
Wiadomości na ten temat pochodzą z zachowanych regulaminów 
pożarniczych wydanych w Grudziądzu 27 czerwca 1760 r. oraz 1 maja 1830 r. 
Poszczególne rozdziały regulaminów zawierają informacje związane głównie 
z zapobieganiem i gaszeniem pożarów. Sporo miejsca poświęcono kominom, 
które często były źródłem pożaru. Istniał wówczas nakaz, by w obrębie murów 
miejskich dachy domów pokryte były dachówkami. Obowiązywała także 
następująca zasada: "kto pierwszy zauważy pożar, powinien donośnym głosem 
wezwać pomoc i przystapić do gaszenia". Gdyby udowodniono, że tak nie 
postąpił, groziła mu kara grzywny lub więzienia. Alarm ogłaszano poprzez bicie 
dzwonu w kościele ewangelickim i ratuszu w rynku oraz w teatrze przy ulicy 
Solnej. Po usłyszeniu alarmu, obowiązek zgłoszenia się w trzech wyznaczonych 
miejscach, mieli wszyscy dorośli zdrowi mężczyźni. Jedna osoba powinna 
pozostać w domu. Przy każdej studni ulicznej, publicznej bądź prywatnej, należało 
ustawić dwie beczki wypełnione wodą. Właściciele koni mieli obowiązek przybycia 
w wyznaczone miejsce, celem przewiezienia sprzętu pożarniczego. Woźnica, 
który pierwszy przywiózł sikawkę, otrzymywał nagrodę pieniężną. Członkom 
cechów rzemieślniczych przydzielano różne zadania. Obsługę pierwszej 
największej sikawki stanowili tragarze, drugiej szewcy, trzeciej krawcy, czwartej 
stolarze i ślusarze oraz piątej kołodzieje. Dostarczanie drabin i bosaków należało 
do obowiązków sukienników i kowali. Mężczyźni bez przydziału, musieli stawić 
się z wiadrami i utworzyć szpaler od studni do beczkowozu lub do miejsca 
pożaru. Zabezpieczeniem mienia wynoszonego z palącego się domu, zajmowały
		

/kg_2001_0098_0001.djvu

			96 


Eugeniusz Chmielewski, Zenon Gonkowski 


Pokazy Straży Pożarnej w Rynku przed hotelem "KrÓlewski DwÓr". Zdjęcie Z początku XX w, 
Ze zbiorów autora
		

/kg_2001_0099_0001.djvu

			Z DZIEJÓW STRAŻY POŻARNEJ W GRUDZIĄDZU 


97 


się drużyny ratowników. 
W ostatniej ćwierci XIX wieku Grudziądz był dynamicznie rozwijającym się 
miastem. Zbudowano wówczas między innymi: most kolejowo-drogowy przez 
Wisłę, zakłady przemysłowe, koszary oraz rozbudowano toruńskie i kwidzyńskie 
przedmieścia. Nieskuteczne okazały się dotychczas obowiązujące przepisy 
pożarowe, angażujące do walki z pożarem prawie wszystkich mężczyzn. 
Przykładem tego był pożar przy obecnej ulicy Wybickiego 30 lipca 1875 r. 
Ówczesny burmistrz miasta Pohlmann, zgłosił wniosek o utworzeniu Zawodowej 
Straży Pożarnej. Powołana przez Radę Miejską komisja postanowiła jednak 
utworzyć 12 lutego 1876 r. Ochotniczą Straż Pożarną. 
W myśl zatwierdzonego statutu, kierownictwo Straży podlegało Komendzie 
i Zarządowi. Komenda składała się z dyrektora, ogniomistrza i plutonowych. 
Komendantem został Karl Krupiński. Pierwsze ćwiczenia rozpoczęto już w marcu 
1876 r. Mundur drelichowy i hełm strażacy nabywali na własny koszt. Załoga 
liczyła 19 toporników, 30 ludzi do obsługi sikawek i wozów oraz 103 
porządkowych. Straż posiadała następujący sprzęt: 2 sikawki z wężami 
ssawnyl)1i, 1 sikawkę zwykłą, 1 mniejszą i 7 ręcznych domowych, 2 beczkowozy 
oraz 1 wóz do sprzętu gaśniczego. W myśl rozporządzenia policyjnego obywatele, 
za opłatą 4 marek do kasy miejskiej, mogli zwolnić się z obowiązku gaszenia 
pożaru, Siedziba Straży mieściła się przy obecnej ulicy Curie-Skłodowskiej, na 
terenie należącym teraz do Miejskich Wodociągów i Oczyszczalni. Stopniowo 
nabywano coraz to lepszy sprzęt, jak sikawkę nowszego typu oraz dwie drabiny 
do ratowania ludzi z wyższych pięter (w tym jedną mechaniczną o długości 
23 m). Największy pożar od chwili powołania Straży wybuchł 11 czerwca 
1893 r. Spalił się wówczas 4-piętrowy budynek ratusza z wieżą, w zachodniej 
części rynku oraz dwa przyległe budynki. 
W końcu 1899 r. uruchomiono Miejskie Wodociągi. W mieście 
zainstalowano liczne hydranty. Łatwy dostęp do wody o dużym ciśnieniu 
spowodował zasadniczy postęp w gaszeniu pożaru. Nabyto nowszy sprzęt, 
- a przede wszystkim węże. Kolejny groźny pożar powstał na przełomie 
1903-1904 r. przy ulicy Spichrzowej. Płomienie objęły 5 zabytkowych, 
wielokondygnacyjnych spichrzy. Zasługą Straży było opanowanie pożaru 
i niedopuszczenie do jego rozprzestrzenienia się. 
W 1913 r. Straż liczyła 52 czynnych członków. W czasie I wojny światowej 
jednostkę strażacką zmilitaryzowano. Z powodu wysokich kosztów utrzymania, 
władze miasta wycofały wydaną decyzję i ponownie powołały jednostkę 
ochotniczą. 17 listopada 1919 r. groźny pożar strawił wieżę ratusza, 
w kompleksie obiektów dawnego kolegium jezuickiego przy ulicy Ratuszowej. 
Trudne były początki po odzyskaniu niepodległości w styczniu 1920 r, 
Brakowało przeszkolonego personelu, sprzętu, taboru i pomieszczeń. Dzięki
		

/kg_2001_0100_0001.djvu

			98 


Eugeniusz Chmielewski, Zenon Gonkowski 


hojności członków wspierających, stopniowo uzupełniano potrzebne 
wyposażenie. Pierwszy samochód pożarniczy marki Ford nabyto w 1928 r. 
Ograniczony teren przy ulicy Curie-Skłodowskiej, uniemożliwiał rozbudowę remizy. 
Fakt ten zmobilizował władze miasta do wybudowania nowego gmachu przy 
ulicy marsz. J. Piłsudskiego. Budynek wzniesiony kosztem 260.000 zł., 
przekazano do użytku w 1930 r. W 1935 r. Straż posiadała 5 samochodów 
pożarniczych różnych marek, 2 drabiny mechaniczne o długości 24 m, 1500 m 
węży i jedną pompę z silnikiem spalinowym. W służbie czynnej było 
114 strażaków, 135 członków zwyczajnych i 35 wspierających. Koszty 
utrzymywania personelu wynosiły ok. 20.000 zł, natomiast sprzętu technicznego 
ok. 16.000 zł. 
Do szybkiego zgłoszenia pożaru, remizę połączono z 28 aparatami 
meldunkowymi rozmieszczonymi w różnych punktach miasta. Natomiast dla 
sprawnego wezwania strażaków, w 40 mieszkaniach zainstalowano dzwonki 
sygnalizacyjne. 
W mieście były trzy oddzielne jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej: przy 
ulicy marsz. J.Piłsudskiego, w Tarpnie i w majątku Strzemięcin. Funkcję 
naczelnika pełnił w latach 1921-1936 Leon Kaszewski. Przez wiele lat był 
Inspektorem Wojewódzkiej Straży Pożarnej w Toruniu. Od 1927 r. współredagował 
wychodzący w Grudziądzu miesięcznik "Strażak Pomorski". 
W połowie lat 30. ukazała sie ustawa o ochronie pożarowej, nakazująca 
powołanie Zawodowej Straży Pożarnej w miastach powyżej 40.000 mieszkańców. 
W Grudziądzu 1 września 1936 r. ustalono etaty dla komendanta i 16 strażaków. 
Komendantem pogotowia zawodowego został Bernard Bednarski z Tczewa. 
Do większych pożarów w latach międzywojennych zalicza się spalenie 
13 stycznia 1923 r. Teatru Miejskiego przy ulicy marsz F. Focha. Gwałtowny 
ogień strawił wówczas widownię i scenę. Również groźny pożar wybuchł 
29 sierpnia 1925 r. Spalił się spichrz przy ulicy Pańskiej. Zdołano wówczas 
ochronić zagrożone płomieniami sąsiednie spichrze, kościół św. Ducha oraz 
budynki mieszkalne. W styczniu 1938 r. szalejący żywioł zniszczył doszczętnie 
zabudowania Pomorskich Zakładów Ceramicznych przy ulicy Rapackiego. 
W czasie okupacji niemieckiej powołano całkowicie zmilitaryzowaną 
Zawodową Straż Pożarną. Komendant Renger z Kwidzyna podlegał bezpośrednio 
władzom Policji. W strażnicy służbę pełnili również przymusowo wcieleni Polacy. 
3 lutego 1945 r. Niemcy ewakuowali na zachód sprzęt motorowy i strażaków 
pochodzenia niemieckiego. Dobytek ten uległ zniszczeniu w czasie nalotu 
w okolicy Kościerzyny. W dniu opuszczenia miasta, komendant; przekazał obiekt 
i pozostały sprzęt, Mieczysławowi Zabrockiemu. Podczas wyzwalania miasta 
w 1945 r. remiza i reszta sprzętu pożarniczego uległy zniszczeniu. Przybyły 
7 marca z Torunia por. poż. Rasiewicz polecił Mieczysławowi Zabrockiemu 


-
		

/kg_2001_0101_0001.djvu

			Z DZIEJÓW STRAŻY POŻARNEJ W GRUDZIĄDZU 


99 


Pożar spichrza przy ul. Pańskiej, Zdjęcie z 29 sierpnia 1925 r. 


Ze zbiorów autora 


zorganizowanie Zawodowej Straży Pożarnej. 
Wobec ogromnego zniszczenia budynków, mostów, urządzeń wodnych 
i alarmowych, miasto podzielono na 7 rejonów. W każdym z nich powstał oddział 
Straży Pożarnej z plutonem 16 strażaków, dowódcą i zastępcą. Siedziba Oddziału 
nr 1 mieściła się przy ulicy Chełmińskiej 138, nr 2 przy ulicy Kalinkowej 7, nr 3 
przy ulicy Toruńskiej 7, nr 4 przy ulicy Staorynkowej 2, nr 5 przy ulicy Legionów, 
nr 6 przy ulicy Marsz. J.Piłsudskiego 64 oraz nr 7 przy tejże ulicy nr 25. Siedziba 
Komendy znajdowała się w Oddziale nr 3. Po zakończeniu działań wojennych, 
w marcu i kwietniu 1945 r. Miejska Zawodowa Straż Pożarna uczestniczyła 
w gaszeniu 85 pożarów. Dysponując tylko dwiema motopompami, wodę czerpano 
z kanału Trynki, Rowu Hermana i Wisły. Strażacy brali udział w odgruzowaniu 
remizy, umieszczaniu polskich tablic z nazwami ulic, w budowaniu 
prowizorycznego mostu przez Wisłę, wypompowywaniu wody z piwnic budynków 
i tunelu dworca PKP. Prowadzono również na szeroką skalę akcję 
rozminowywania miasta, pod kierownictwem strażaka Henryka Rohna, 
pirotechnika wojskowego. Na początku 1946 r. Straż posiadała następujący 
sprzęt: 2 samochody ciężarowe marki "Krupp" i "Daimler-Benz LF 15", 
1 motocykl DKW, 4 motopompy, 4000 m węży parcianych i gumowych, 200 m 
węży ssawnych, parę koni i 2 platformy.
		

/kg_2001_0102_0001.djvu

			100 


Eugeniusz Chmielewski, Zenon Gonkowski 


Miasto zniszczone w ok. 63 %, bardzo powoli leczyło swoje rany. 
Odbudowano główny gmach Straży przy ulicy marsz. J. Piłsudskiego. Na jego 
zapleczu wzniesiono kilka niezbędnych obiektów pożarniczych i socjalnych. , 
Od owego tragicznego okresu wojennego minęło przeszło pół wieku. Na 
przestrzeni tych trudnych lat władze zwierzchnie i miejskie starały sie wyposażyć 
Straż w możliwie jak najlepszy sprzęt pożarniczy i ratunkowy. Troską personelu 
było systematyczne podnoszenie kwalifikacji zawodowych. 
Na pograniczu dużych osiedli mieszkaniowych Rządza i Strzemięcina, 
21 lipca 1989 r. oddano do użytku nową strażnicę. Dzięki tej inwestycji strażacy 
mogą szybciej reagować na sygnał o pożarze w południowej części miasta. 
Grudziądzka Straż Pożarna od lat współpracuje i dzieli się doświadczeniami 
z pożarnikami z partnerskich miast GOtersloh w Niemczech oraz Falun w Szwecji. 
Miasta te kilkakrotnie wzbogacały naszą jednostkę w cenny sprzęt pożarniczy 
i ratowniczy. 
W listopadzie 1988 r., na dziedzińcu Komendy, odsłonięto tablicę 
pamiątkową z nazwiskami 6 strażaków, którzy w czasie pełnienia trudnej 
i niebezpiecznej służby ratowniczej stracili życie. Oto ich nazwiska: Paweł Dahl, 
Wincenty Anuszek, Wojciech Małkiewicz, Roman Blangiewicz, Leonard Klajn 
i Zdzisław Kukielski. 
W ostatnich latach największy pożar wybuchł 5 września 1993 r. w zajezdni 
tramwajowej przy ulicu Dworcowej. Doszczętnie spaliła się remiza tramwajowa 
wraz z garażowanymi w niej wozami silnikowymi. 
Obecnie Państwowa Straż Pożarna posiada następujący sprzęt pożarniczo- 
ratowniczy: samochody z działkami gaśniczymi wodno-pianowymi, samochody 
ratownictwa drogowego i ratownictwa chemicznego, podnośnik o wysokości 
40 m, samochód z mechaniczną drabiną 30 m, łodzie ratownictwa wodnego, 
deskę do ratownictwa lodowego, sprzęt hydrauliczny do ratownictwa drogowego, 
kombinezony ognioodporne, gazoszczelne i niezatapialne, aparaty oddechowe 
oraz pneumatyczną poduszkę. W warsztatach Straży przeprowadza się naprawy 
pojazdów mechanicznych i sprzętu oddechowego. Wszystkie prace naprawcze 
i remontowe i inne poprawiajace warunki socjalne, załoga wykonuje własnymi 
siłami. 
Miejska jednostka PSP jest instytucją zarządzaną od 1945 do 2000 roku, 
tylko przez trzech komendantów, Mieczysława Zabrockiego (1945-1971), 
ppłk poż. mgra Zenona Gonkowskiego (1971-1987), starszego brygadiera inż. 
Grzegorza Czepka (od 1987 r.). W latach 1971-1973 utworzono stanowisko 
komendanta powiatowego. pełnił je Jerzy Twardygrosz. Funk
ę zastępcy pełni 
od 1979 r. brygadier inż Ryszard Gutowski. 
Personel pożarniczy liczył w 2000 roku 100 osób: 10 oficerów, 
21 aspirantów, 65 podoficerów i 4 druhów w stopniu strażaka.
		

/kg_2001_0103_0001.djvu

			Stanisław Poręba 


, 


ZARYS DZIEJÓW TEATRU 
POMORSKIEGO 
W GRUDZIĄDZU (1921-1922) 


W lipcu 1921 r. grupa mieszkańców Grudziądza, wśród której znajdowali 
się przedstawiciele władz miasta i powiatu, wojska, duchowieństwa, kupiectwa, 
rzemiosła i inteligencji, a która była zainteresowana powołaniem w mieście 
stałej zawodowej placówki teatralnej, postanowiła utworzyć Towarzystwo 
Akcyjne "Teatr Pomorski". Do czołowych zwolenników założenia teatru należeli: 
ks. Bernard Fr.Dembek, Leon Ossowski, Julian.Szychowski, inż. Józef Włodek 
i gen. Zygmunt Zieliński. 
Towarzystwo miało dać teatrowi podstawę finansową, w pierwszej fazie 
jego działalności. W przyszłości miał się on utrzymywać z własnych dochodów. 
Sprawą udało się zainteresować Stanisława Książka-Staszewskiego 
(1864-1928), aktora, dziennikarza i wydawcę, wieloletniego dyrektora teatrów 
prowincjonalnych na ziemiach zaboru rosyjskiego. W tym czasie mieszkał on 
w Bydgoszczy, gdzie prowadził gospodarstwo rolne i starał się wydawać gazetę 
codzienną. 
8 sierpnia 1921 r. odbyło się zebranie, na którym oficjalnie zostało 
utworzone Towarzystwo Akcyjne "Teatr Pomorski" w Grudziądzu. Jako jego 
założyciele wystąpili: prawnik Wacław Andrzejewski, inż. Alfred Dziedziul, kupiec 
Wacław Gańcza, lekarz dr Zygmunt Grygier, kupiec Wacław Korzeniewski, 
restaurator Stanisław Kowalczyk, ziemianin Franciszek Kulerski, starosta Leon 
Ossowski, dziennikarz Adam Poszwiński, dziennikarz Jan Michał Rakowski, 
bankowiec Władysław Samoliński, inż. Stanisław Szegetys, prezydent miasta 
inż. Józef Włodek, chemik Kazimierz Wolski i gen. broni Zygmunt Zieliński. 
Do kierowania Towarzystwem został wybrany zarząd w składzie: 
W. Andrzejewski, A. Poszwiński i Wł. Samoliński. Wybrana też została Rada 
Nadzorcza w składzie: Bolesław Brochwicz-Donimirski (Dębieniec), 
inż. A. Dziedziul, W. Gańcza, dr Z. Grygier, W. Korzeniewski, Fr. Kulerski 
(Łysakowo), gen. Z. Zieliński. Dyrektorem Teatru Pomorskiego oficjalnie został 
Stanisław Książek-Staszewski. 
W krótkim okresie czasu dyrektor skompletował zespół aktorski Teatru 
Pomorskiego. W większości składał się on z aktorek i aktorów, którzy przed
		

/kg_2001_0104_0001.djvu

			102 


Stanisław Poręba 


wybuchem I wojny światowej współpracowali z nim, jako dyrektorem teatrów 
w Kaliszu, Łodzi, Warszawie i Wilnie. Do zespołu należeli: Regina St. 
Bachnerówna-Ludkiewicz, Jan A. Barski, Romana I. Bochdanowicz, Bronisław 
Gałęcki, Stefan W. Golczewski, Stefan GOłębiowski, Jerzy Hoffman, Eugenia 
Hoffmanowa, Mieczysław Jastrzębiec-Kamiński, Karolina Kłossowska- 
Wzorczykowska, Julian Krawczyński, Adela Krynicka-Jejde, Tadeusz Laskowski, 
Marian Lubicz-Łoziński, Mączewska, Mieczysław Mieczyński, Maria Mirska- 
Zarembina, Józef Moranowicz, Stefan o rdęga , Władysław Proniewicz, Anna 
Przerowska-Szczęsna, Przerowski, Władysław Puchaiski, Teodora Rapacka- 
Golczewska, Stanisław Sachs, Jadwiga Sielska-Mieczyńska, Janina Skibińska- 
Sołtys, Janina Staszewska-Ćwiklińska, Stefan Szczuka-Żyliński, Elwira 
Szembierżanka-Szreniawianka, Maria Szewczyńska-Gołębiowska, Sznoczyńska, 
Halina Winiarska, Stanisław Winiecki, Zofia Wojnowska-Szczuka, Antoni 
Wzorczykowski, Jan Zakrzewski i Karol Zbyszkowski. Stanowiska reżyserów 
w teatrze objęli: Mieczysław Mieczyński, J. Miller i Stefan Szczuka. Przy teatrze 
została utworzona orkiestra, której kapelmistrzem początkowo został Kazimierz 
Bończa-Tomaszewski, później Jan Lasocki. 
Bardzo ważną sprawą było uzyskanie budynku teatralnego. Stary budynek 
teatru przy ul. Solnej 17, nie nadawał się do użytku. Magistrat przydzielił więc 
Towarzystwu Akcyjnemu "Teatr Pomorski" budynek dawnej strzelnicy 
niemieckiego Bractwa Kurkowego przy ul. Strzeleckiej 10/11. W szybkim tempie 
dokonano jego adaptacji dla potrzeb teatru. 


Reprodukcja ze zbinrów autora 


l 
I 


Teatr Miejski, 


---
		

/kg_2001_0105_0001.djvu

			ZARYS DZIEJÓW TEATRU W GRUDZIĄDZU (1921-1922) 


103 


l 
.. 


Uroczyste otwarcie Teatru Pomorskiego w Grudziądzu nastąpiło 
21 września 1921 r. Wzięli w nim udział liczni goście, wśród nich: Leon Pluciński 
- Komisarz Generalny RP w Wolnym Mieście Gdańsku, Wiktor Kulerski i ppłk 
Jan Skoryna - członkowie Komisji Granicznej ze strony Polski oraz przedstawiciele 
Anglii, Francji i Japonii w tej Komisji: płk Boger, gen. Ch, Dupont i płk Sataro- 
Tokahaschi. Władze Województwa Pomorskiego reprezentował wojewoda Jan 
Brejski. 
Przed zgromadzoną publicznością i gośćmi wystąpił zespół teatru 
z komedią M. Bałuckiego "Klub kawalerów". Reżyserem spektaklu był 
M. Mieczyński. W komedii wystąpili: R. St. Bachnerówna-Ludkiewicz, Br. Gałęcki, 
K. Kłossowska-Wzorczykowska, M. Lubicz-Łoziński, Mączewska, M. Mieczyński, 
M. Mirska-Zarembina, J. Moranowicz, J. Skibińska-Sołtys, J. Staszewska- 
Ćwiklińska, E. Szembierżanka-Szreniawa, M. Szewczyńska-Gołębiowska, 
K. Zbyszkowski i A, Wzorczykowski. Nie udało się ustalić kto był autorem 
scenografii spektaklu. 
W sezonie 1921/22 Teatr Pomorski dał około 30 premier (dramaty, 
komedie, opery, operetki, farsy, wodewile), wśród nich m.in.: E. Bośniackiej- 
Tuszowskiej "Obrona Częstochowy", C. Danielewskiego "Polacy w Ameryce", 
M. Fijałkówskiego "Pan Poseł", A. Fredry "Zemsta", Herve (F. Ranger) 
"Nitouche", I. Kalmana "Księżniczka czardasza", S1. Kiedrzyńskiego "Oczy 
księżniczki Fathmy", J. I. Kraszewskiego "Chata za wsią" (w nieznanej adaptacji, 
może W. Gańczy?), W. Bogusławskiego "Cud mniemany czyli Krakowiacy i górale", 
S. Moniuszki "Halka", J. Offenbacha "Piękna Helena", L. Rydla "Na zawsze", 
J. Sęka "Na polskiej ziemi", J. Straussa "Zemsta nietoperza", 
W. Sieroszewskiego "Bolszewicy", M. Świerzyńskiego "Czar munduru", 
K. Wroczyńskiego "Dzieje salonu", S. Wyspiańskiego "Warszawianka" 
i "Wesele", G. Zapolskiej "Moralność pani Dulskiej" i St. Żeromskiego "Ponad 
śnieg". 
Dyrekcja Teatru Pomorskiego wystawiła też dwa debiuty sceniczne - sztuki 
grudziądzkich autorów: Wacława Gańczy (1882-?) "Czerwony obóz" oraz 
Stanisława Filipowskiego (1878-1945) i Tadeusza Niewskiego (1893-1982) 
"Perski dywan". 
Po zakończeniu sezonu Towarzystwo Akcyjne "Teatr Pomorski" uległo 
rozwiązaniu i dalszą opiekę nad teatrem przejął Magistrat M. Grudziądza, 
zmieniając jego nazwę na Teatr Miejski. Z teatru odszedł dyrektor Stanisław 
Książek-Staszewski i wraz z nim prawie cały zespół aktorski. 
Utworzenie zawodowej sceny teatralnej w Grudziądzu miało duże 
znaczenie, nie tylko dla rozwoju kulturalnego miasta i powiatu grudziądzkiego, 
ale i dla całego Województwa Pomorskiego. Województwo to w tym okresie 
miało tylko dwa teatry zawodowe: w Toruniu i Grudziądzu. Próba założenia trzeciej 
sceny zawodowej, czyli Teatru Miejskiego w Tczewie w 1921 r. - nie powiodła 
się. Teatr utrzymał się tylko przez jeden sezon.
		

/kg_2001_0106_0001.djvu

			Portal ko,fcioła p, w, ŚW, Mikołaja (Kolegiata). 


Rys. Grzegorz Rygielski
		

/kg_2001_0107_0001.djvu

			Stanisław Poręba 


STANISŁAW KSIĄŻEK-STASZEWSKI 
(1864-1928) 


Stanisław Książek urodził się 17 września 1864 r, w Krakowie, w rodzinie 
mieszczańskiej Michała i Antoniny z Łętowskich, Do gimnazjum uczęszczał 
w rodzinnym mieście. W 1882 r., mając 18 lat, opuścił Kraków i przeniósł się na 
ziemie zaboru rosyjskiego, gdzie pod pseudonimem Stanisława Staszewskiego, 
wstąpił jako aktor do teatralnego zespołu objazdowego Józefa Puchniewskiego. 
Z zespołem tym przez dwa lata występował m.in. w Radomiu, Kielcach, Pińczowie, 
Busku, Częstochowie, Piotrkowie, Łodzi, Łowiczu i Teatrzyku Ogródkowym "Bella 
Vue" w Warszawie. W latach 1884-88 grał z różnymi zespołami w Płocku, Kaliszu, 
Warszawie (m.in. w Warszawskich Teatrach Rządowych) i Lublinie. W 1888 roku 
rozpoczął współpracę z warszawską prasą jako korespondent. Przez dwa kolejne 
sezony (1888-90) był aktorem Teatru Polskiego w Poznaniu. Po powrocie na 
ziemie zaboru rosyjskiego, występował jako aktor w Warszawie, Łodzi, Petersburgu, 
Kielcach, Częstochowie, Dąbrowie Górniczej, Sosnowcu, Ciechocinku, Łomży, 
Kaliszu i Kole. Na różnych scenach grał z wybitnymi polskimi aktorami i aktorkami 
XIX w., m.in. Mieczysławem Frenklem, Kazimierzem Kamińskim, Bolesławem 
Leszczyńskim, Aleksandrą LOde, Heleną Marcello-Palińską, Adolfem Ostrowskim, 
Wincentym Rapackim (ojcem) i Janem Kazimierzem Tatarkiewiczem. 
W 1896 r., z powodu represji ze strony władz rosyjskich, przeniósł się na 
stałe do Łodzi i zajął się dziennikarstwem. Pracował jako redaktor w pismach 
"Rozwój" i "Goniec Łódzki", Z czasem stał się właścicielem "Gońca Łódzkiego" 
i jego wydawcą. W latach 1906-1919 był właścicielem drukarni, wydawcą oraz 
redaktorem "Kuriera Łódzkiego", później "Nowego Kuriera Łódzkiego" i "Kuriera 
Łódzkiego Ilustrowanego". Od 1899 r., co pewien czas powracał jako aktor na 
scenę, a później był dyrektorem różnych teatrów. W wydawnictwie zastępował go 
wtedy jego brat Antoni Książek. W latach 1909-1915 był dyrektorem teatrów 
w Sosnowcu, Kaliszu, Łodzi i Wilnie. 
Po wybuchu I wojny światowej,jako obywatel austriacki został przez władze 
rosyjskie internowany i wywieziony do Moskwy. Po zwolnieniu z internowania, 
przez Szwecję, powrócił do Łodzi, gdzie pracował we własnym wydawnictwie do
		

/kg_2001_0108_0001.djvu

			106 


Stanisław Poręba 


1919 r. W tym samym roku sprzedał drukarnię oraz pismo "Kurier Łódzki 
Ilustrowany" . 
W 1920 r. zamieszkał w Bydgoszczy, gdzie zakupił gospodarstwo rolne. 
Podjął próbę wydawania własnego dziennika "Kurier Bydgoski". Pierwszy jego 
numer ukazał się 1 grudnia 1920 r. Pismo przestało wychodzić po kilkunastu 
numerach z braku czytelników. W lecie 1921 r. nawiązali kontakt ze Stanisławem 
Książkiem grudziądzcy działacze społeczno-oświatowi i powierzyli mu stanowisko 
dyrektora nowo założonego Teatru Pomorskiego. 
W Grudziądzu mieszkał przy ul. Toruńskiej 6, a później przy 
ul. Kościuszki 34. Dyrektorem Teatru Pomorskiego był w sezonie 1921/22. 
W sezonie 1922/23 był kierownikiem zespołu dramatu w grudziądzkim Teatrze 
Miejskim i doradcą Komisji Teatralnej przy Magistracie Miasta Grudziądza. 
W 1925 r. starał się o stanowisko dyrektora Teatru Miejskiego w Grudziądzu, ale 
nie posiadał koncesji na prowadzenie teatru ze strony Związku Artystów Scen 
Polskich. Około 1926 r. przeszedł na emeryturę. 
Stanisław Książek - Staszewski zmarł 26 czerwca 1928 r. w Grudziądzu. 
Trumna z jego zwłokami została 
przewieziona pociągiem do Łodzi 
i złożona w grobowcu rodzinnym, 
na jednym z miejscowych cmen- 
tarzy. 
Jako dziennikarz pod- 
pisywał swoje materiały prasowe 
własnym nazwiskiem lub 
kryptonimem "St. K.". Był też 
literatem i autorem adaptacji 
scenicznych, m.in. powieści 
Walerego Łozińskiego "Zaklęty 
dwór" oraz Władysława 
Sabowskiego (Wołody Skiba) 
"Kanarki". Wraz z Józefem 
Popławskim adaptował na scenę 
powieści Bolesława Prusa ,,Pałac 
i rudera" oraz "Placówka". 
Tłumaczył różne utwory teatralne 
z języka niemieckiego. 


.)X......;' 


Stanisław Książek-Stasz.ewski 
Fotografia ze zbiorów autora
		

/kg_2001_0109_0001.djvu

			Eugeniusz Chmielewski 


DWIE ROCZNICE 
GRUDZIĄDZKIEJ TELEKOMUNIKACJI 


Nieco historii 
Od dawna ludzie byli zainteresowani sposobem przekazywania informacji 
na duże odległości. Pierwsze wzmianki pochodzą z XII w. przed naszą erą. 
Wówczas wieść o upadku Troi przekazano przy pomocy ognia w ciągu nocy, na 
odległość ok. 520 km. do zamku w Mykenach. Minęło wiele stuleci, gdy Francuz 
Claude Ch,appe zademonstrował swój telegraf w 1794 r. w postaci semaforów, 
umieszczonych na wysokich wieżach, w zasięgu optycznej widoczności. Ich 
charakterystyczną cechą były długie ramiona z przymocowanymi na obu końcach 
krótkimi poprzeczkami. Odpowiedni układ ramion odpowiadał umownym znakom, 
które oznaczały litery, cyfry a nawet zdania, Przekazywanie tym sposobem 
znaków na odległość 759 km, poprzez 100 stacji trwało 33 minuty. Niestety 
łączność była powolna i zależna od dobrej widoczności. 
Wreszcie dwa epokowe wynalazki w XIX w. umożliwiły porozumiewanie się 
na znaczne odległości, bez względu na warunki pogodowe. Pierwszym 
osiągnięciem było wynalezienie przez Samuela Morse'a w 1837 r. 
przewodowego telegrafu elektromagnetycznego i alfabetu w postaci kropek 
i kresek. Dalsze udoskonalenia wprowadził Daniel Hughes. Był on twórcą aparatu 
umożliwiającego pisanie na klawiaturze z oznaczonymi literami i drukującego 
tekst po stronie odbiorcy. Kolejnym postępem w dziedzinie łączności było 
zbudowanie przez Aleksandra Grahama Bella aparatu przewodowego 
do przesyłania mowy, czyli telefonu. Jego praktyczne zastosowanie datuje się 
od 1876 r. Udoskonaleniem telefonu zajmował się również genialny wynalazca 
Tomasz Alwa Edison. Pierwszą ręczną łącznicę zbudowano w 1878 r. Natomiast 
praktyczną centralę telefoniczną systemem Strowgera uruchomiono w Stanach 
Zjednoczonych w 1889 r. 
Telekomunikację, ze względu na sposoby przekazywania wiadomości, można 
podzielić na trzy współpracujące działy: telegrafię, telefonię i radiotelegrafię.
		

/kg_2001_0110_0001.djvu

			108 


Eugeniusz Chmielewski 


Telegraf 
Na ziemiach polskich pierwszy telegraf elektromagnetyczny zbudowano 
w Warszawie w 1852 r. W Grudziądzu stację telegraficzną uruchomiono 20 
stycznia 1860 r. W 2000 roku minęła 140 rocznica tego wydarzenia. 
Początkowo siedziba urzędu telegraficznego mieściła się w nieistniejącym 
budynku przy al. 23. Stycznia. Następnie przeniesiona została do gmachu Poczty 
wzniesionego w latach 1882-83, u zbiegu ulic Mickiewicza i Sienkiewicza. 
Systematycznie rosła ilość przekazywanych telegramów. W 1863 r. przesłano 
3010 depesz, w 1864 r.- 4,215, oraz w 1865 r.- 5.153. Po około trzydziestu 
latach ruch telegraficzny wzrósł 10-krotnie. W 1897 r. grudziądzka stacja 
przesyłała przeszło 53.300 telegramów. W latach międzywojennych wystąpiły 
znaczne wahania w ruchu depeszowym. Spowodowane zostały między innymi 
rozwojem łączności telefonicznej. W 1925 r. przekazano rekordową ilość, to 
jest przeszło 116.300 telegramów. W latach 1930-33 ilość ich zmalała 
z ok. 72.500 do 34.500. W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości, 
w telegrafii używano kluczy Morse-a i aparatów Hughesa. Zasadnicze zmiany 
nastąpiły po wynalezieniu dalekopisu.Urządzenie to skonstruowane w 1910 r. 
i ulepszone w 1925 r., pozwoliło na przekazywanie wiadomości z szybkością 
pisania na maszynie. Dalekopis w ulepszonej wersji, stanowi do chwili obecnej 
zasadniczy element telegrafii. W latach 1996-98, ilość przychodzących 
i wychodzących depesz wynosiła odpowiednio od 15.500 do 12.300 sztuk. 
Telefon 
Genialny wynalazek A.G, Bella z 1876 r. szybko rozpowszechnił się 
w świecie. W niewielkim, przeszło 20-tysięcznym Grudziądzu, pierwsze telefony 
zainstalowano 110 lat temu, 1, listopada 1891 r. Wyraźnie rosła ilość 
abonentów telefonicznych. W 1895 r. było ich 95, w 1902 r. - 207, w 1907 r. 
- 423 oraz w 1911 r. - 892. Pierwsze 3 automaty telefoniczne zainstalowano 
w 1905 r. na terenie Poczty oraz przy ulicy Legionów i ul. Chełmińskiej. 
W okresie międzywojennym największy ruch telefoniczny zanotowano 
w Grudziądzu w latach 1931-1932. Przeprowadzono ponad 8 mln rozmów 
miejscowych i 207 tys. międzymiastowych. Zarejstrowano ponad 800 
abonentów. Rozmównice publiczne znajdowały się w Urzędzie Telefonicznym 
przy ul. Mickiewicza i jego Oddziałach przy ulicach: Chełmińskiej 32/34, 
Legionów 37 i Dworcowej 46. 
Brak informacji o łączności telefonicznej z pierwszych lat po 1945 r. Ilość 
abonentów w 1950 r. nie przekraczała 580. Pojemność centrali wynosiła tysiąc 
numerów. Centralę dla dwóch tysięcy abonentów zainstalowano w 1957 r. 
w pomieszczeniu byłej świetlicy pocztowej. W 1966 r. telekomunikacja otrzymała 


....
		

/kg_2001_0111_0001.djvu

			DWIE ROCZNICE TELEKOMUNIKACJI 


109 


,r 


.. ! J r 
fi i 1 I. 
0<,: 
 
:, 

\,"'if{\ 
"

'
.
>' \ 
, ",'<,c¥i' 
,).:j' ;' ,:' 
ł, ,',' \:, 1 
 
"
: , " 
:.! '
:
:
-- :J;: t
,':' t )' 1
' 
J
, : .. "';).' _'.. ',
;.'" ,!', " .. .. \
 

ł: ' 

.','. " 


;......:,,,,'i':

 .
...
. .'
" lit. '."j; , \
 
";;\:,,,.. ,,

:: 
:
:"
.:"';tL/: ':?'.'J.i
 ... 

':

:i
;',,--:'L!i-... 
.. '
." ,
; ,
, Jf
.,W ," 1" 
... < "
 '\'. 
i.:"
 
 ;;:J. <>. i ?- ; 
 I r ¥ (
;i. -' 
" ! 
;
,'- '

r

;!
, '..Ó ",', . 
, . -
.... 
 < , ... 
" , 

 , :' . :

 , ' , ' 
<'t 1" __ "4>< _
, 
 

 
- 
 .;..:;'--ł.. 

':'
"""V 
:..., :
 

. 
.<1- 1.,,-::... x.t'..q. :... ,.,."'!'
......._..
"...,.' .v..'t
 
+, .'-'.. -
"
1..@: 


Ul 


. , 


iIF'
. 0	
			

/kg_2001_0112_0001.djvu

			110 


Eugeniusz Chmielewski 


działająca w Grudziądzu. 
System organizacyjny telekomunikacji 
W latach zaboru pruskiego stacje telegraficzne i telefoniczne podlegały 
Naczelnej Dyrekcji Urzędu Pocztowego i Telegrafu w Kwidzynie. 
Po odzyskaniu niepodległości wszystkie urzędy pocztowe zaborców przejęło 
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. W 1919 r. utworzono Ministerstwo Poczt 
i Telegrafów, działające z przerwą w latach 1922-27. W 1922 r, założono, 
z koncesją na 25 lat, państwowo-prywatną Polską Akcyjną Spółkę Telefoniczną 
(PAST). Rozporządzeniem z 23 marca 1928 r. ustanowiono przedsiębiorstwo 
państwowe "Polska Poczta, Telegraf i Telefon". Naczelną jego władzą było 
Ministerstwo Poczt i Telegrafów w Warszawie. W latach międzywojennych sieć 
telekomunikacyjna w Polsce należała do najsłabiej rozwiniętych w Europie 
(18 miejsce). W 1936 r. na 1000 mieszkańców przypadało 7 aparatów 
telefonicznych. Po zakończeniu działań wojennych w 1945 r., rozpoczęła się 
organizacja sieci telekomunikacyjnej. Zniszczenia były ogromne, obejmowały 
40% urządzeń liniowych i 80% central telefonicznych, prawie całkowicie zburzono 
urządzenia radiotelegraficzne. W 1955 r. w miejsce dotychczasowego 
Ministerswa Poczt i Telegrafów, powołano Ministerstwo Łączności, któremu 
bezpośrednio podlegało przedsiębiorstwo państwowe "Polska Poczta, Telegraf 
i Telefon". W następnych latach nastąpiły dalsze przekształcenia służb 
telekomunikacyjnych, wynikajace z zatwierdzonych przez Sejm, reform 
administracyjnych i gospodarczych. Na podstawie ustawy o łączności z dnia 
23 listopada 1990 r. Ministerstwo Łączności przekształciło "Pocztę Polską, 
Telegraf i Telefon" w dwa niezależne przedsiębiorstwa: "Telekomunikację Polską 
- Spółka Akcyjna" i "Pocztę Polską". Oficjalnie Telekomunikacja Polska rozpoczęła 
działalność 1 stycznia 1992 r. Utworzono 10 Dyrekcji Okręgowych: w Warszawie, 
Gdańsku i innych miastach. Do Dyrekcji Okręgu w Gdańsku należy Zakład 
Telekomunikacji w Toruniu, do którego wchodzi 7 rejonów, w tym Grudziądz. 
1 lipca 2000 r. Spółkę Skarbu Państwa przekazano do prywatyzacji. 


Naczelnicy Urzędu Telefoniczno-Telegraficznego w Grudziądzu: 
od 1945 r. do 1952 r. - inż. Stefan Ornatowski 
od 1952 r. do 1954 r. - Adam Nowak 
od 1954 r. do 1956 r. - Karol Burchard 
od 1956 r. do 1990 r. - inż. Roman Jabłoński 
od 1990 r. do 1997 r. - inż. Tadeusz Jabłoński 
od 1. 04.1997 r. inż. Adam Czapski 


....
		

/kg_2001_0113_0001.djvu

			Jerzy Domasłowsk; 


GRUDZIĄDZKA ZIMA 
ANNO DOMINI 1899 


"Kalendarz Grudziądzki" ukazuje się zwykle w grudniu. dlatego pragnąłbym 
zaprezentować Czytelnikom coś, co wiąże się z tą porą roku. I oto temat taki, 
sprzed 100 lat, się znalazł. 
Znana w końcu XIX w, firma litograficzna Rosenblatt z Frankfurtu nad Menem 
ma w swym dorobku niejedną pocztówkę przedstawiającą krajobraz zimowy. 
Pośród nich zachowała się również barwna widokówka z Grudziądza, datowana 
na rok 1899, chociaż wysłana dwa lata później, w lutym 1901 r. Nakładcą była 
Księgarnia Juliusa Gaebla, do której - być może - należy pierwszeństwo 
w wydawaniu miejscowych pocztówek (znane są mi z lat około 1897-1900). 
Księgarnia znajdowała się przy ul. Pańskiej (dawny nr 30), od 1895 r. na rogu 
Szewskiej (d, nr 23, dziś dom ten nie istnieje wskutek poszerzenia wylotu 
ul. Mickiewicza) i Rynku, gdzie prowadziła również wypożyczalnię liczącą około 
6000 tomów. Obok Księgarni Rbthego przy ul. Starej należała do najstarszych 
i najprężniejszych placówek tego typu w Grudziądzu i jej powierzono wydawanie 
miejskich ksiąg adresowych z lat 1889-1903. Właścicielem był dr Adolf Saling, 
od około 1905 r. F. Doleschall, ostatni raz jest wzmiankowana w księdze 
adresowej z 1907 r. Obie starsze księgarnie zdystansował kolejny zakład 
handlowo-wydawniczy otwarty w 1895 r. przez Arnolda Kriedtego przy 
ul. Mickiewicza, istniejący do 1945 r. 
Na pocztówce dostrzegamy wszystkie cechy charakterystyczne dla tego 
typu sezonowych chromolitografii: jasny i ciepły pastelowy koloryt, wszystko 
jest obficie przyprószone śniegiem, widnieją ozdobne zielone gałązki; kwiaty 
widoczne w dolnym polu należały raczej do repertuaru pocztówek "letnich". Jak 
w wielu przypadkach, główne pole zarezerwowano dla panoramy Starego Miasta, 
tu oglądanej z Góry Zamkowej, ze spichrzami, farą, wieżą kolegium jezuickiego 
(ratusza), wysoką bryłą kościoła pojezuickiego. Strzelista wieżyczka w tle należeć 
może do poprzedniego ratusza, powstałego w połowie XIX w. z przebudowy 
kamienic po zachodniej stronie Rynku, a który spłonął w 1893 r. W oddali 
widać przęsła mostu. Co jednak bardziej przyciąga uwagę, to skuta lodem Wisła,
		

/kg_2001_0114_0001.djvu

			112 


Jerzy Domasłowski 


1 


a na niej liczne postacie łyżwiarzy. Chyba trudno było o sztuczne ślizgawki 
w mieście, gdzie jeszcze nie funkcjonowały wodociągi. 
W medalionie po lewej widzimy gmach poczty głównej (parę lat później 
rozbudowany o boczne ryzality), za nim, w głębi, nieistniejący już budynek szkoły 
realnej (później powszechnej) na rogu dzisiejszych ul. Sienkiewicza i Kosynierów 
Gdyńskich. Wolną przestrzeń pomiędzy pocztą i szkołą zajmowała miejska 
szkółka drzewna, która wkrótce miała ustąpić miejsca monumentalnemu 
gmachowi wyższej szkoły realnej. 
Poniżej ukazano zachodnią pierzeję Rynku, już bez spalonego ratusza, 
za to ze wzniesionym na jego miejscu najsłynniejszym grudziądzkim hotelem 
"Królewski Dwór", zniszczonym bezpowrotnie w 1945 r. Z domów tu widocznych 
przetrwała tylko kamienica po prawej stronie. 
I wreszcie drugi medalion-widok starego kościoła ewangelickiego na Rynku. 
Luteranie stanowili większość mieszkańców, lecz za czasów przedrozbiorowych 
mieli do dyspozycji jedynie ciasną salę modlitw w starym rauszu. Późnobarokowo- 
klasycystyczna świątynia została wzniesiona obok siedziby władz miejskich przez 
Peglowa w latach 1783-1784 z wydatną pomocą finansową króla pruskiego 
i dlatego nosiła nazwę kościoła Fryderykowskiego. Niewielką dzwonnicę 
nadbudowano po pewnym czasie i umieszczono na niej zegar, przeniesiony 



\e"ł\
:I=m

u Bo,lcr..
ri'\C' '. 
 7J- 

-' . 
 , 
.
 '. 
 ".\ 
...... 
.' :"\' 
- ," ,
. 
i 
 .... - ,--*,,' . ,. 
i.a!& ,.
'; -, _ d ."'1. ", ,';" . 'i 

 
Jt
r./
 .-.... -. 1_. _ 
 . 
 . 
.. 
 ' "..uJł,,' ',,', . 
 
"" ....;.'"1':, ' -.: . " ł ' . 0_'.,... __. 
:... " ...
 _ I'.. . ___
 t .-'I I . 
 
'ł(f ,.."" ..." 
4- J 
 
"I: 
 .',)f 
 
. ....... r",- t . " ........ ..._ 
 
'. :''--'.,.'....,-. " .....\ii1-. 
 ' . 
v 

 
 
_ .,.j _. ..' ,:-
-łt ,".M,irc....'. : _. 'i"'
 ,
,' .:' , . 
$ 2 
lO I 0m{>\ar.'P'_' "
""M.' .:.--

 j; 
· .......,.:.....".;
.. . ł" , I . . ..::::-,'- .- , -" - ' ,I f: 

,"'!""i..'; '., J-'-.,
. ur-' "':""",G aussAIIs Ci'IłA UIENZ 1 
I ,-- Iti, l ., ,. . 11 1 1 1 ' ,c 
r
 . : ar, I I I: ..
>
: .;; iII.:!; J L:r ' 
I ': " ',> 
 nU 
.-. i J7
 4drv 
Ął--#
 -;.-y_ 
H'.e 
-', .' '''/
Ą.., -1-1--n.M--f.:rv !t.tfh-r<- ..;t
 'f1t.-, 
-<1-f"'
 
lMł: ff f

{...,--t' k,-,4-to/' '
HsF hol rl f .&..-yJ1 H
 <:ft/ 4;,,.t-,,, 
, '!r:*+-f/-A

1-"'
:H 
,
-f
.-t 
1-tĄ-; 1: v It.:, 
z...;?h. '" ,.. "'/,-1 ,lO........'..,... oJ-"'" '.1" hi. -1.' J ,
-T" 
__ Y.t ' 
Pocztówka z 1899 r. Ze zbiorów autora 


_f
" -Po.t.';' _ 
,I' , 
1(:.i
I.L' 
I , t ,\ ,'. U 
r, ';" Ł r 


 L:,
,
;;i 
- 
 ; q-
 - 


....;;-. 
.'!.! 


-
		

/kg_2001_0115_0001.djvu

			GRUDZIĄDZKA ZIMA ANNO DOMINI 1899 R. 


113 


z zamku biskupów chełmińskich w Starogrodzie. Niemal od początku kościół 
wymagał ustawicznych remontów, zaś 600 miejsc siedzących nie odpowiadało 
potrzebom. Już w 1843 r. myślano o budowie nowej świątyni, jednak na 
przeszkodzie stanął brak funduszów. Jak bardzo to było potrzebne, udowodniły 
tragiczne wypadki w 1866 r., gdy wskutek wybuchu paniki podczas nabożeństwa, 
tłum zadusił kilkanaście osób. Prawdopodobnie przyczyną tragedii był refleks 
światła na szybie. Nowy obszerny kościół wzniesiono dopiero w latach 1896- 
1898 przy obecnej ul. Mickiewicza (dzisiejszy Księży Marianów), nawiasem 
mówiąc w miejscu, które już w poprzednim stuleciu królewski fundator wskazywał 
jako bardziej praktyczne niż ciasny Rynek; wtedy o lokalizacji zadecydowały 
względy prestiżowe. Stary kościół rozebrano w 1899 r. Chyba nawet nie bardzo 
wiadomo, jak wyglądało jego wnętrze, ani wyposażenie, które uległo 
rozproszeniu. Osobliwością widoczku jest przeniesienie na pierwszy plan linii 
tramwajowej, w rzeczywistości tak jak dziś przebiegającej po wschodniej stronie 
placu. No tak, ale wówczas tramwaj, zelektryfikowany właśnie w 1899 r.,byłby 
niewid09zny. 
Takie to nie
podzianki kryją stare widokówki, które - bywało - przez wiele 
lat wykorzystywały te same negatywy fotograficzne. Czasem widoki były 
umiejętnie kadrowane lub retuszowane, kiedy indziej dla nadania bardziej 
aktualnego i efektownego wyglądu korzystano z fotomontażu, tworząc sztuczny 
współczesny sztafaż z gotowych motywów-pojazdów i postaci przechodniów. 
Od dokumentacji była fotografia. W wypadku chromolitografii, traktowanych jako 
druki artystyczne i sporządzanych na podstawie zdjęć, rysunków i opisów 
w odległych firmach poligraficznych, liczyła się nie tyle wierność wizerunku, 
co nastrój i koloryt. I myślę, że w przypadku naszej widokówki, twórcy nieźle 
wywiązali się z zadania, prezentując Grudziądz jako miasto pięknie położone, 
w którym nie brakuje pamiątek historycznych, przyjazne dla gości, o nowoczesnej 
infrastrukturze. Miasto, które warto odwiedzić. 
Stara pocztówka to nie tylko źródło doznań estetycznych. To także temat 
do refleksji szerszej natury, zwłaszcza w tak historycznym momencie, jak przełom 
stuleci i tysiącleci. Można zadumać się nad przemianami jakie zaszły 
w Grudziądzu w ciągu minionego wieku, jak zmienił się wygląd miasta i jego 
mieszkańcy.
		

/kg_2001_0116_0001.djvu

			';. 
i
.'
/! 
,", " .." 




 
... ::. 
. .-:-
,' 
l. '!!"; 


j 


Fragment rzeźby fontanny na Rybnym Rynku, 


Rys. Grzegorz Rygielski
		

/kg_2001_0117_0001.djvu

			Zenon Zaremba 


Z TRADYCJI ŚPIEWACZYCH 
, 
GRUDZIĄDZA - CHOR "LUTNIA" 


Rozwój towarzystw śpiewaczych w Poznańskiem pobudził Grudziądz do 
zajęcia się śpiewem polskim. Odczuwano bowiem potrzebę wydatniejszego 
pielęgnowania pieśni polskiej przez założenie samodzielnego Towarzystwa 
Śpiewu. Głównym inicjatorem był Bolesław Sobiechowski zatrudniony jako 
księgowy w wydawnictwie "Gazety Grudziądzkiej", a także adwokat Julian 
Szychowski oraz redaktorzy Jan Rakowski, Jan Bona i dr Józef Ulatowski. 
W ten sposób w 1910 r. powstał chór "Lutnia". Ćwiczenia śpiewu 
mieszanego, a później także męskiego odbywały się salce pod "Kotwicą" nad 
Wisłą pod batutą pierwszego dyrygenta chóru Edmunda Bernackiego. Chór 
mieszany liczył przeszło 50 członków, w tym 25 pań. Ćwiczenia odbywały się 
dwa razy w tygodniu, czasami z braku lokalu w introligatorni Zakładów Graficznych 
Wiktora Kulerskiego. Urządzano wycieczki do pobliskich miejscowości oraz 
koncerty, obchody, obchody świąt państwowych i zabawy. Brak lokalu do 
występów rozwiązało pobudowanie "Bazaru" w 1911 roku. W nowym, własnym 
lokalu odbył się I Zjazd Delegatów Towarzystwa Śpiewu na Pomorzu celem 
zorganizowania Pomorskiego Związku Kół Społecznych. Do nowego Związku 
przystąpiło 16 towarzystw, wśród nich również grudziądzka "Lutnia". W końcu 
1914 r. "Lutnia" brała udział w Zjeździe w pobliskim Chełmnie. 
Wybuch I wojny światowej powstrzymał działalność prawie wszystkich 
towarzystw polskich w Grudziądzu. Jedynie "Lutnia" nie zawiesiła swojej 
działalności, choć musiała się ograniczyć wyłącznie do chórów żeńskich, 
z powodu zaciągnięcia na wojnę poważnej liczby mężczyzn. Przetrwanie 
zawdzięczano staraniom ówczesnego prezesa Bernarda Krzywińskiego, 
popieranego przez założyciela Juliana Szychowskiego, który pomimo, że nosił 
mundur pruski, nie przestał otaczać opieką towarzystwo. Gorliwych członków 
krzepiła wiara w nieuchronną klęskę wrogów. Ożywiała do podejmowania 
wszelkich wysiłków, aby pieśń polska głośno brzmiała i przypominała, że Polska 
czuwa w Grudziądzu.
		

/kg_2001_0118_0001.djvu

			116 


Zenon Zaremba 


-ł 


Z powodu zajęcia "Bazaru" na cele wojskowe, ćwiczenia śpiewu odbywały 
się od 1915 r. w salce parafialnej przy kościele farnym. 29 kwietnia 1917 r. 
"Lutnia" zorganizowała imprezę poświęconą Henrykowi Sienkiewiczowi. Osobny 
komitet częstował dzieci przystępujące do Pierwszej Komunii Św. kawą 
i pieczywem, co przy ówczesnych trudnościach aprowizacyjnych nie było rzeczą 
łatwą. Przy tych pracach wyróżniały się Wanda Ulatowska i Stanisława 
Krzywińska. 
Wspólnie z innymi towarzystwami "Lutnia", urządziła 11 listopada 1917 r. 
obchody Kościuszkowskie, na których chór żeński wystąpił pod batutą dyrygenta 
KOhna - profesora Konserwatorium Muzycznego w Berlinie. 
Rok 1920 wyróżnił się ważnymi wydarzeniami i obfitował w cały szereg 
występów. Delegacja "Lutni" była obecna przy powitaniu generała Pruszyńskiego, 
wkraczającego na czele wojsk gen. Hallera w dniu 23 stycznia 1920 r. do 
Grudziądza. Natomiast 27 stycznia 1920 r. witano ze śpiewem 
i wielkim entuzjazmem generała broni Józefa Hallera, bardzo lubianego 
na Pomorzu. 
Prezesami "Lutni" byli mec. Julian Szychowski, dr Jan Sujkowski, 
Karol Skwórz, Ignacy Żniński, Bernard Krzywiński, mec. Kazimierz Wysocki 
i ks. Bolesław Partyka. 
"Lutnia", takjak inne towarzystwa działające w Grudziądzu, wypełniła swoje 
zadanie w czasie niewoli. Pieczołowicie propagowała, pieśń polską, Polakom 
w Grudziądzu nie dała się zniemczyć. 
Chór "Lutnia" istniał do wybuchu II wojny światowej. 


." 
. 


Opracowano na podstawie 
Pamiętnika Zjazdu Kół Śpiewaczych (1924 r.)
		

/kg_2001_0119_0001.djvu

			Roman Nowak 


, 
"KROLEWSKIE" LICEUM 


Po powrocie Grudziądza do Macierzy w 1920 L oraz przejęciu budynków 
szkolnych przez miasto, z dniem 1 kwietnia 1920 r. została reaktywowana 
pierwsza polska placówka szkolna w mieście - Gimnazjum Królewskie. 
Początki jego sięgają 1874 L, kiedy to władze pruskie powołały do życia 
Gimnazjum Królewskie. 
Już w roku 1890 ucząca się w nim młodzież utworzyła koło filomackie, 
za co jego członkowie byli relegowani ze szkoły i osadzeni w więzieniach 
pruskich. Natomiast w 1906 r. polscy uczniowie protestowali przeciwko 
wprowadzeniu nauczania religii w języku niemieckim. W 1916 r. Julian 
Kulerski reaktywował koło filomatów, które zainicjowało działalność 
harcerską, prowadzoną przez Zygmunta Łazarewicza. 
W celu usunięcia skutków długotrwałej germanizacji rozpoczęto 
w 1920 L kursy nauki języka polskiego, które prowadził pierwszy nauczyciel 
szkoły Maksymilian Dąbrowski. 
W marcu 1921 L szkoła została upaństwowiona jako 8-klasowe 
gimnazjum męskie. Dziewczęta otrzymały własne gimnazjum żeńskie 
o kierunku humanistycznym. Pierwszym dyrektorem szkoły był Teodor 
Mianowski. 
W pierwszym okresie nauki realizowano zmodyfikowany plan nauczania, 
który funkcjonował już w gimnazjum pruskim. Natomiast polskie gimnazjum 
klasyczne przeznaczyło na: język łaciński - 46 godzin, język grecki - 30 godzin, 
język polski - 31 godzin oraz język francuski - 18 godzin nauki. Więcej czasu 
poświęcono na naukę historii - 19 godzin i geografii - 14 godzin. Ponadto 
obowiązywał przedmiot gimnastyka po 3 godziny tygodniowo oraz prace 
ręczne od klasy l-VI, po 2 godziny tygodniowo. Przedmiotami 
nadobowiązkowymi były język niemiecki, angielski lub hebrajski. 
W latach 1922-1923 dyrektorem gimnazjum był Adam Zassowski, 
a od 1923 do 1925 roku Jan Augustyński. Lata te cechuje stabilizacja szkoły. 
Cieszyła się ona wysokim poziomem dydaktyczno-wychowawczym. 
W następnych latach szkołą kierował Juliusz Kydryński, który
		

/kg_2001_0120_0001.djvu

			118 


Roman Nowak 


;:::::. 


..-- 


II 
n 
..;-- 


.-" 
""" 
.-0'.,0 


1 
Jiir" . , 1 , 
.1 lit 'Ir'
 ir'
' " 
.. .1.1 " ..... 
.... Ił. I. .. r. - 
-- - 
 
łlll 


\ 


li l. 


\ 
"- 
, -,,'. -. '" 
';I' t 'f nr
 
<
 
.. ,i., lll'
' " 
rr nr 
.1.l lli, 
: 

 
. , 


I n 


11'1f 
11 u.. 11 


.....1Ir 
II II II 
ILIlIL 


- 
.- 


5 


. 


. 


. 
. 


I I 


I I i: 1 -,:., '
" 
 


:.,.. ! 


-_...:c
 -

-_
 


-.-

'" ::---... ":

..:
 


'1 


., '.'_M. 


-..- - 
,..;- 


'- , -_;:'-:" . f, , '°i...r
_j '-. 

O-", . 
d.,,,,, (r- 


.,.__'0:0'" . 


-
 



i
 . 

'
: 
-.r. o 


'!.;

. 
 
Fot. Stanisław Dzierzbicki 


Gmach JJ Liceum Ogólnokształcqce!iU- 


skompletował zespół nauczycieli o wysokich kwalifikacjach pedagogicznych. 
Ponadto wprowadził zmiany organizacyjne w szkole oraz poszerzył współpracę 
szkoły z rodzicami poprzez zorganizowanie komitetów rodzicielskich. 
W roku szkolnym 1926/27 Ministerstwo WRiOP wprowadziło nowy pro- 
gram nauczania dla gimnazjum tzw. neoklasycznego. Program ten ograniczał 
nieco naukę języków starożytnych. geografii i matematyki. Natomiast 
przeznaczał więcej czasu na języki nowożytne i historię oraz wprowadził nowy 
przedmiot nauki - propedeutykę filozofii w wymiarze 4 godziny w siódmej 
i ósmej klasie gimnazjum. 
We wrześniu 1933 r. szkołę przekształcono w Państwowe Gimnazjum 
Klasyczne oraz nadano imię Króla Jana III Sobieskiego i ufundowano sztandar 
z wizerunkiem patrona. W tym samym roku wprowadzono obowiązek noszenia 
przez uczniów mundurków szkolnych w kolorze granatowym oraz tarcze 
szkolne. Funkcję dyrektora szkoły w tym okresie pełnił Jan Puppel. Od roku 
1935 gimnazjum przekształcono w Czteroletnie Gimnazjum i Dwuletnie 
Liceum. Dyrektorami szkoły przed wybuchem drugiej wojny światowej kolejno 
byli: Fabian Wierzchowski oraz Marcin Gołąb. 
W dwudziestoleciu międzywojennym mury szkoły opuściło około 


......
		

/kg_2001_0121_0001.djvu

			"KRÓLEWSKIE" LICEUM 


119 


ł 


300 absolwentów. 
W latach 1920-1939 w szkole działały następujące organizacje 
młodzieżowe: I Grudziądzka Drużyna Harcerzy im. Zawiszy Czarnego, 
Przysposobienie Wojskowe, Gimnazjalny Klub Sportowy "Sparta", Straż 
Przednia, Koło Ligi Morskiej i Kolonialnej, Koło Ligi Ochrony Przyrody, Koło 
PCK oraz kółka zainteresowań: m.in. fizyczne, historyczne, przyrodnicze, 
krajoznawcze, szkutnicze, literackie im. Jana Kasprowicza, fotograficzne 
i muzyczne. We wrześniu 1939 r. budynek szkoły przejęły władze okupacyjne, 
które zamieniły go w koszary policji hitlerowskiej. 
W czasie okupacji hitlerowcy zamordowali część grona pedagogicznego; 
m.in. dyrektor Jan Augustyński - zginął w Warszawie w 1943 r., dr Stanisław 
Piwowarczyk - zamordowany w Grudziądzu w listopadzie 1939 r., ks. dr Józef 
Roskwitaiski - rozstrzelany w 1939 r. w Tuszewie, mgr Andrzej Steczko - 
zamordowany we wrześniu 1939 r. na Księżych Górach, dr Maria Tarnowska 
- zginęła w 1944 r. w czasie powstania warszawskiego, ks. dr Fabian 
Wierzch9wski - zamordowany w Grudziądzu we wrześniu 1939 r. jako 
zakładnik. Jeden z wychowanków szkoły - Tadeusz Kaube - stworzył w roku 
1940 tajną organizację "Rota", za co został stracony przez Niemców. 
Profesorowie szkoły Wanda Dobrzyńska i Aniela Kowalska od 1940 r. do 
końca wojny organizowały tajne nauczanie. 
6 marca 1945 r. Grudziądz został wyzwolony. Część grona 
pedagogicznego m. in. Irena Weberowa, Helena Rucińska, Jadwiga Spiczonka- 
Krochmalska i Wanda Dobrzyńska przystąpiły do prac porządkowych przy 
budynku szkolnym. 16 marca 1945 r. rozpoczęły się egzaminy wstępne, 
a na początku kwietnia tegoż roku dyrektor szkoły Karol Kochler oficjalnie 
rozpoczął rok szkolny w Gimnazjum. W roku szkolnym 1951/52 szkoła została 
przeniesiona z budynku przy ulicy Sienkiewicza do budynku po szkole 
powszechnej na ul.Marcinkowskiego (gdzie mieści się po dzień dzisiejszy). 
Przedwojenna nazwa szkoły została zastąpiona nową - II Liceum 
Ogól nokształcące. 
Należy zaznaczyć, że od roku 1945 aż do 1976 r. II Liceum 
Ogólnokształcące egzystowało bez imienia Króla Jana III Sobieskiego, 
Dopiero w końcu lat siedemdziesiątych władze przywróciły imię szkole. Wielu 
wychowanków "Sobieskiego" odegrało ważną rolę w życiu Grudziądza i kraju. 
Absolwentami szkoły byli m. in. literaci: Roman Mularczyk ps, Bratny i Witold 
Zalewski, naukowcy tej miary jak: prof. dr hab. Lucjan Borowiecki - dziekan 
Wydziału Chemii na UMK w Toruniu, prof. dr hab. Zbigniew Cywiński - dziekan 
Wydziału Budownictwa Lądowego Politechniki Gdańskiej, toruński historyk 


I 
,
		

/kg_2001_0122_0001.djvu

			120 


Roman Nowak 


prof. Kazimierz Jasiński, lekarz prof. dr hab. Kazimierz Marzinek oraz filolog 
prof. dr hab. Czesław Niedzielski. 
W reprezentacji Polski w piłce koszykowej grali trzej absolwenci 
"Sobieskiego"- Ryszard Likierski, Zbigniew Felski i Andrzej Drews, lekkoatletą 
- rekordzistą świata i mistrzem Europy juniorów w biegu na 2000 m 
z przeszkodami był Zygfryd Donarski. 
W chwili obecnej szkoła kształci w kierunkach: humanistycznym, 
matematyczno-fizycznym, biologiczno-chemicznym oraz ogólnym. Młodzież 
uczy się języka angielskiego, niemieckiego, francuskiego i rosyjskiego. 
Dziś w II LO kształci się ok. 800 uczniów, a grono nauczycielskie składa 
się z 33 nauczycieli stałych oraz 9 dochodzących, szkołą kieruje mgr Ryszard 
Lesiński. 
Na życie szkoły duży wpływ wywiera Samorząd Szkolny, inicjator wielu 
imprez kulturalnych, m.in. galerii "Na Strychu". 
Dzięki wspólnej inicjatywie uczniów i nauczycieli powstała Izba Szkoły 
oraz Izba Patrona Szczepu Harcerskiego. 


-
		

/kg_2001_0123_0001.djvu

			Stanisław Poręba 


Przed 1.1.0 rocznica założenia "Gazety Grudziadzkie; 


MAŁY SŁOWNICZEK DODATKÓW 


W 2001 r. minie 105 lat od momentu ukazania się nr 1 "Gościa 
Świątecznego ", drugiego najstarszego dodatku bezpłatnego do "Gazety 
Grudziądzkiej". Jego założycielem był Wiktor Kulerski. Z czasem "Gazeta" 
zasłynęła liczbą dodatków bezpłatnych, dostarczających czytelnikom różnych 
wiadomości i adresowanych do różnych kręgów społecznych. 
W polskich bibliotekach nie zachował się rocznik" Gazety Grudziądzkiej" 
z 1896 r. Nie wiemy więc jak wyglądały pierwsze numery "Gościa 
Świątecznego ". 
Poniżej prezentujemy noty o ważniejszych bezpłatnych dodatkach do 
"Gazety Grudziądzkiej" z lat 1894-1939, ułożone w formie słownika. 


"DOBRA GOSPODYNI" 
Dodatek wychodził w latach 1912-1917 i 1931-38. Wydawcy: Wiktor Kulerski, 
Witold Kulerski (od 1935 r.). Redaktorzy m.in.: L. Kulerska-Majorowicz, 
A. Majorowicz. Dodatek ukazywał się nieregularnie, później raz na trzy tygodnie. 
Na jego łamach drukowano m.in. artykuły o ogrodnictwie, kwiaciarstwie, 
hodowli drobiu, przetworach owocowych, gotowaniu posiłków, wychowaniu 
dzieci i problemach kobiet wiejskich, a także różne porady praktyczne. 
W 1914 r. redakcja ogłosiła konkurs na "książkę kucharską dla ludu 
polskiego". Nagrodzone prace drukowane były w odcinkach. W 1915 r. trzy 
nagrodzone prace: Stefanii Królikowskiej, Stanisławy Mittmann i Marii 
Reszelskiej, zostały wydane w postaci książki "Nauka gotowania do użytku 
ludu polskiego". 


"DODATEK POŚWIĘCONY SPRAWOM ORGANISTÓW" 
Wyszły tylko dwa numery w grudniu 1928 r. Wydawca: Wiktor Kulerski. 
Miesięcznik. Zawierał artykuły dotyczące wyłącznie spraw bytowych organistów 
oraz wzywał do zorganizowania Związku Organistów Polskich.
		

/kg_2001_0124_0001.djvu

			122 


Stanisław Poręba 


"DODATEK POWIEŚCIOWY" 
Wychodził w latach 1917-1918 (nr 1 - 52?). Wydawca: Wiktor Kulerski. Zawierał 
powieści w arkuszach do składania, w tym: "Ogniem i mieczem. Powieść z lat 
dawnych. Napisał Henryk Sienkiewicz. Streścił i uprzystępnił dla ludu 
ks. Jaroszewski." (Powieść wyszła w czterech tomach, 4 tom - nie został 
ukończony...). 


"DODATEK ROLNICZO-PRZEMYSŁOWY" 
Wychodził w latach 1894-1900. Wydawca: Wiktor Kulerski. Redaktorzy: 
W. i J. Rutkowscy, M. Majerski, B, Sobiechowski, J. Piotrowiak i inni. Miesięcznik, 
później tygodnik. Drukował artykuły o tematyce rolnej, hodowli i m.in. sezonowej 
emigracji polskich robotników rolnych do Niemiec oraz liczne porady praktyczne. 
W 1900 r. został przekształcony w samodzielne pismo: "Gospodarz. Pismo rolnicze 
dla włościan, wychodzące w Grudziądzu, co czwartek". Ukazywało się do 1915 r. 
Dodatek pełnił funkcję organu polskich towarzystw rolniczych na Ziemi Chełmińsko- 
Michałowskiej, Kociewiu i Kaszubach. Ogłaszały one na jego łamach swoje 
urzędowe sprawozdania z działalności. 


"DODATEK ŚWIĄTECZNY" 
Wychodził w latach 1932-38. Wydawcy: Wiktor Kulerski, Witold Kulerski 
(od 1935 r.). Publikowano na jego łamach m.in. Ewangelie, nauki kościelne 
i artykuły o tematyce religijnej. Dołączany był do tańszego wydania "Gazety 
Grudziądzkiej" i "Gońca Nadwiślańskiego". 


"ECHO ŚWIATA" 
Wyszedł jeden jego numer, 11 maja 1931 r. Wydawca: Wiktor Kulerski. Redaktor: 
F. Myśliński. Miesięcznik. Zawierał m.in. głównie artykuły o tematyce popularno- 
naukowej, utwory poetyckie, opowiadania i nowele o tematyce przygodowej, 
reportaże oraz humor i krzyżówki. Od 1 lipca 1931 r., prawie przez trzy lata, 
wychodził jako samodzielne pismo "Echo świata". 


"GOSPODARZ" 
Wychodził w latach 1924-1933. Podtytuł: "Dodatek poświęcony sprawom 
oświatowym i gospodarczym ludu włościańskiego". Okresowo nosił tytuł 
"Gospodarz i Włościanin". Wydawca: Wiktor Kulerski. Tygodnik. Publikował artykuły 
i notatki o tematyce gospodarczej i oświatowej wsi oraz liczne porady praktyczne. 
Kontynuacja "Dodatku Rolniczo-Przemysłowego" (1894-1900) 
i tygodnika "Gospodarz" (1900-1915).
		

/kg_2001_0125_0001.djvu

			MAŁY SŁOWNICZEK DODATKÓW 


123 


"GODPODARZ I OSADNIK" 
Wychodził w latach 1933-1939. Wydawcy: Wiktor Kulerski, Witold Kulerski 
(od 1935 r.), Towarzystwo Prasowe "Oświata" w Poznaniu (od 1938 r.) Tematyka 
ta sama co w "Gospodarzu" (1924-1933). Dodatek pełnił też rolę organu 
prasowego Pomorskiego Związku Osadników Rolnych. Redakcja dodatku 
zainicjowała wydanie "Biblioteczki Rolniczej" dla czytelników "Gazety 
Grudziądzkiej" . 


"GOŚĆ ŚWIĄTECZNY" 
Wychodził w latach 1896-1915 i 1921-1939. Wydawcy: Wiktor Kulerski, 
Witold Kulerski (od 1935 r.), Towarzystwo Prasowe "Oświata" w Poznaniu 
(od 1938 r.). Redaktorzy: m.in. W. Kulerski, M. Majerski, J. M. Rakowski, 
dr J. Ulatowski, I. Żniński, ks. Sz. F. Starkiewicz. Tygodnik. Dodatek był 
magazynem religijno-oświatowo-literackim. Drukowano na jego łamach 
Ewangelie, nauki kościelne, artykuły religijne, historyczne, geograficzne 
i oświatowe oraz utwory literackie, w tym powieści w odcinkach 
(m.in. oJ. M. Rakowskiego "Z wojny amerykańsko-hiszpańskiej", 
W. Przyborowskiego "Olszynka Grochowska", ks. J. A. Łukaszkiewicza "Królobójcy 
w Polsce", T. Gautiera "Kapitan Frakas" , J. Londona "Zew krwi" i H. Wasta 
"Ukryte światło"). Był bogato ilustrowany rysunkami, później fotografiami. 
W 1931 r. z dodatku powstało samodzielne pismo "Gość Świąteczny. Ilustrowany 
tygodnik polityczny, społeczny i gospodarczy". W 1930 r. zmieniono jego tytuł 
na "Gazetę Niedzielną". Wychodziła do 1931 r. 


"GRUDZIĄDZKI KALENDARZ MARYAŃSKI" 
Wychodził w latach 1923-1924. Wydawca: Wiktor Kulerski. Zawierał 
m.in. informacje o działalności politycznej Polskiego Stronnictwa Ludowego 
"Piast", jego posłach i senatorach oraz programie. 


"KALENDARZ ŚCIENNY" GAZETY GRUDZIĄDZKIEJ" 
Wychodził w latach 1916-1939. Wydawcy: Wiktor Kulerski, Witold Kulerski 
(od 1935 r.), Towarzystwo Prasowe "Oświata" w Poznaniu (od 1938 r.). Jego 
szatę graficzną opracowywali m.in. artyści malarze i graficy: Konstanty 
Zacharkiewicz, Józef Graczyński, Brunon Frankowski. 


"KOBIETA POLSKA - OBYWATELKA - MATKA - GOSPODYNI" 
Wychodził w latach 1914-1917 (?), Wydawca: Wiktor Kulerski. Miesięcznik, 
później tygodnik. Na jego łamach publikowane były artykuły o obowiązkach matek
		

/kg_2001_0126_0001.djvu

			124 


Stanisław Poręba 


Polek wobec narodu polskiego, wychowaniu dzieci w duchu religijnym 
i patriotycznym, metodach prowadzenia godpodarstw domowych w czasie 
wojny oraz porady praktyczne dla gospodyń. Dodatek ten zastąpił w 1916 r. 
wszystkie dodatki bezpłatne do "Gazety Grudziądzkiej", zawieszone z powodu 
wojny. 


"MŁODA POLSKA" 
Podtytuł: "Z Miłością, Wiarą i Nadzieją - Naprzód!" Dodatek wychodził 
w latach 1932-1938. Wydawcy: Wiktor Kulerski, Witold Kulerski (od 1935 r.). 
Miesięcznik. Przeznaczony był dla młodzieży wiejskiej, zrzeszonej głównie 
w organizacjach "wiciowych". Drukował też powieści w odcinkach: 
m.in. T. Mayne-Reida "Ziemia ognista. Przygody młodego podróżnika" 
i Ch. G. D. Robertsa "Postrach otchłani morskiej". 


"NASZ SAMOLOT" 
Podtytuł: "Dodatek ilustrowany do "Gazety Grudziądzkiej". Wyszły jego dwa 
numery w 1925 r. Wydawca: Liga Obrony Przeciwpowietrznej Państwa. 
Druk: Drukarnia Rolnicza w Warszawie. Dodatek ten propagował m.in. ideę 
zakupu samolotu sanitarnego "Pomorze". 


"PRZYJACIEL DZIATWY" (I) 
Podtytuł: "Pismo przeznaczone dla dziatwy polskiej". Wydawca: Wiktor 
Kulerski. Tygodnik. Redaktorzy: m.in. M. Piechowski, B. SObiechowski, 
J. M. Rakowski. Na jego łamach drukowano utwory z literatury pięknej 
(wiersze, opowiadania, nowele), artykuły i notatki o dziejach Polski, polskich 
książkach z geografii ojczystej i krajoznawstwa oraz zagadki. W odcinkach 
drukowany był J. M. Rakowskiego "Elementarz polski" oraz m.in. powieści: 
ks. J. Stograczyńskiego "Wycieczki w świat daleki. Przygoda młodego 
przyrodnika" i K. Junoszy "Dziadowski wychowanek". Redakcja organizowała 
konkursy na najlepsze wypracowanie w języku polskim. 


"PRZYJACIEL DZIATWY" (II) 
Podtytuł: "Bezpłatny dodatek do "Gazety Grudziądzkiej". Wychodził w latach 
1922-1926. Wydawca: Wiktor Kulerski. Redaktor: J. M. Rakowski. 
Dwutygodnik. Na jego łamach drukowane były wiersze, baśnie, legendy 
i opowiadania dla dzieci.
		

/kg_2001_0127_0001.djvu

			- 


MAŁY SŁOWNICZEK DODATKÓW 


125 


"PRZYJACIEL MŁODZIEŻY" 
Podtytuł: "Bezpłatny dodatek do "Gazety Grudziądzkiej", "Gońca 
Nadwiślańskiego" i "Gościa Świątecznego". Wychodził w latach 1928-1939. 
Wydawcy: Wiktor Kulerski, Witold Kulerski (od 1935 r.), Towarzystwo Prasowe 
"Oświata" w Poznaniu (od 1938 r.) Redaktorzy: m.in. Fr. Myśliński, S. Kunz- 
jun. Miesięcznik. Publikowano na jego łamach materiały związane z życiem 
młodzieży, głównie wiejskiej. 


"ROBOTNIK" 
Podtytuł: "Bezpłatny dodatek poswlęcony sprawom robotniczym oraz 
sprawom inwalidów wojennych". Wychodził w latach 1911-1939. Wydawcy: 
Wiktor Kulerski, Witold Kulerski (od 1935 r.), Towarzystwo Prasowe "Oświata" 
w Poznaniu (od 1938 r.). Redaktorzy: nI.in. J. Zagierski, S. Kunz-jun. 
Miesięcznik. 


"ROBOTNIK KATOLICKO-POLSKI" 
Wydawca: 'Wiktor Kulerski. Wychodził w latach 1905-1912. Tygodnik. Na 
jego łamach publikowano materiały związane z katolickimi organizacjami 
robotniczymi. 


"ŚMIECH" 
Podtytuł: "Dodatek humorystyczny do "Gazety Grudziądzkiej". Wychodził 
w latach 1909-1915 (?) i 1926-1938. Wydawcy: Wiktor Kulerski, Witold 
Kulerski (od 1935 r.). Inicjator założenia dodatku: rysownik i karykaturzysta 
Kazimierz Grus. Ukazywał się nieregularnie. Na jego łamach publikowane 
były wierszowane utwory satyryczne, karykatury i rysunki satyryczne. Po 
1926 r. - dodatek zwalczał obóz J. Piłsudskiego. Grudziądzkie Starostwo 
Grodzkie często dokonywało konfiskat dodatku, a grudziądzkie sądy wytyczały 
redaktorom odpowiedzialnym procesy sądowe.
		

/kg_2001_0128_0001.djvu

			Brama cmentarza ewangelicko-augsburskiego, 


Rys, Grzegorz Rygielski 


...
		

/kg_2001_0129_0001.djvu

			Mariusz Żebrowski 


ZARYS HISTORII 
SZKÓŁ LOTNICZYCH 
W GRUDZIĄDZU 1920-1939 


Jednym z obiektów militarnych Grudziądza, przejętych przez Wojsko Polskie 
w 1920 roku, była nowoczesna stacja lotnicza. Początkowo pozostawała 
niewykorzystana. Jednak z chwilą zakończenia wojny polsko-bolszewickiej, gdy 
jednostki frontowe powróciły na swoje macierzyste lotniska, na wielu z nich 
zapanował tłok. Taka właśnie sytuacja powstała na lotnisku Poznań - Ławica. 
Przeniesiono więc zjej terenu, na lotnisko w Grudziądzu, Wyższą Szkołę Pilotów. 
Pierwszym komendantem szkoły został mjr Konstanty Abakanowicz, którego 
zadaniem była organizacja i rozpoczęcie cyklu nauczania. Prace te trwały 
praktycznie do 1921 roku. W 1922 roku jednym z absolwentów szkoły został 
mjr Jan Sendorek, mianowany kolejnym komendantem. 
Szkolenie w WSP w początkowym okresie funkcjonowania szkoły, 
prowadzone było na samolotach liniowych, bombowych i myśliwskich. W trakcie 
szkolenia na samolotach liniowych absolwentów niższych szkół pilotów, 
wybierano uczniów mających przejść szkolenie myśliwskie. Pozostali po 
zakończeniu szkolenia zasadniczego powracali do pułków. Natomiast wybrani 
pozostawali w szkole, przechodząc raczej symboliczne szkolenie pilotów 
myśliwskich. Dopiero z czasem szkoła wypracowała własne programy nauczania 
osiągając zakładany cel- unifikację poziomu wyszkolenia lotników, pochodzących 
z różnych zaborów, posługujących się różną terminologią i poziomem wyszkolenia. 
Rozbudowa polskiego lotnictwa, zaowocowała wzrostem zapotrzebowania 
na dobrze wyszkolone kadry. W związku z tym z dniem 5 listopada 1925 roku, 
utworzono w Grudziądzu Oficerską Szkołę Lotniczą, w skład której weszła WSP. 
Komendantem tej szkoły został mianowany płk Roman Florer. 
Do OSL przyjmowano maturzystów, którzy ukończyli kurs szkoły 
podchorążych piechoty, absolwentów szkół podchorążych rezerwy wszystkich 
innych rodzajów broni oraz absolwentów korpusu kadetów. Cykl szkoleniowy 
trwał dwa lata i zakończony był promowaniem na podporucznika, mogącego 
pełnić funkcje młodszego oficera eskadry, instruktora i wychowawcy.
		

/kg_2001_0130_0001.djvu

			128 


Mariusz Żebrowski 


W trakcie kolejnej reorganizacji szkolnictwa lotniczego, OSL została 
przeniesiona do Dęblina, kończąc tym samym 14 kwietnia 1927 roku swoją 
działalność w Grudziądzu. Szkoła ta funkcjonuje do dnia dzisiejszego, nosząc 
nieoficjalnie nazwę "Szkoły Orląt". 
Ponownie grudziądzkie lotnisko przez krótki czas pozostawało 
niewykorzystane. Już jednak 11 marca 1928 roku rozpoczęły się zajęcia 
w nowo organizowanej szkole lotniczej, nazwanej Lotniczą Szkoła Strzelania 
i Bombardowania. Komendantem szkoły został mianowany mjr Tadeusz 
Wereszczyński. Szkoła ta, wbrew swojej nazwie, nie zajmowała się tylko 
strzelaniem i bombardowaniem, lecz także innymi kierunkami szkolenia. 
Prowadziła kursy strzelców samolotowych, szkolenia z zakresu strzelania 
i bombardowania dla pilotów i obserwatorów, kursy rusznikarskie, szkołę ognia 
lotniczego dla oficerów i podchorążych rezerwy powoływanych na ćwiczenia 
i szkolenia w ramach kursu wyższego pilotażu. Ten ostatni był przeznaczony dla 
młodszych oficerów lotnictwa i miał na celu podniesienie ich kwalifikacji jako 
pilotów myśliwskich. W latach 1929-1930, zaspokojono zapotrzebowanie 
polskiego lotnictwa na strzelców samolotowych, rusznikarzy i pilotów liniowych. 
Dalsze szkolenie w tych dziedzinach zostało przejęte przez pułkowych 
instruktorów. Zaczęto od tego momentu kłaść większy nacisk na szkolenia 
odbywające się w ramach Kursu Wyższego Pilotażu (KWP). 
W roku 1929 dowództwo LSSiB przejął mjr Bolesław F. Stachoń, świetny 
pilot i współtwórca polskiego szybownictwa. Jego działalność na terenie szkoły 
zaowocowała wprowadzeniem obowiązkowego szkolenia szybowcowego dla 
kandydatów do szkół lotniczych. 
W latach 1930-1934 LSSiB przeprowadziła cały cykl szkoleń dodatkowych 
dla pilotów. Jednym z nich było szkolenie pilotów liniowych w zakresie poszerzenia 
umiejętności obrony i manewrów obronnych. 
W roku 1931 w Grudziądzu odbyły się zawody pilotów myśliwskich, czyli 
mistrzostwa armii. Wzięli w nich udział najlepsi piloci, którzy zostali wytypowani 
przez dywizjony myśliwskie. Program zawodów obejmował: akrobacje. strzelanie 
do celów naziemnych i do "rękawa". Kulminacyjnym punktem zawodów była 
walka powietrzna z użyciem fotokarabinów. Piloci reprezentujący poszczególne 
dywizjony myśliwskie byli punktowani indywidualnie oraz zespołowo. 
W tym samym roku LSSiB przeprowadziła Kurs Podstawowego Pilotażu 
(KPP), który na czas remontu lotniska w Bydgoszczy został przeniesiony do 
Grudziądza. Kurs ten w wyniku prowadzenia przez LSSiB wielu szkoleń 
przeciągnął się aż do jesieni 1932 roku. 
W 1932 polska ekipa. w składzie Franciszek Żwirko i inż. Stanisław Wigura, 
triumfowała w zawodach Challenge de Tourisme Internationale. Polska jako 


.....
		

/kg_2001_0131_0001.djvu

			ZARYS HISTORII SZKÓŁ LOTNICZYCH W GRUDZIĄDZU 


129 


ł' 


.. ..... 
 ""......... 
.1.i


':' 
,

 ,fi 
'
". E fj " H ". f 

f .
 , f., 
m
.GIłJjm 


Siedziba Lotniczej Szkoły Strzelania i Bombardowania, 
Repr. Piotr Bilski ze zbiorów Biblioteki Miejskiej im, W. Kulerskiego w Grudziądzu. 


kraj zwycięski zobowiązana została do organizacji tych zawodów w roku 1934. 
Ekipa polska przygotowywała się do startu na obozie w LSSiB. Dzięki dużemu 
wysiłkowi całej ekipy, Polacy zajęli ponownie zespołowo i indywidualnie pierwsze 
miejsca. Zwycięską załogę tworzyli kpt. Jerzy Bajan i mechanik G. Pokrzywka. 
W latach 1932-1934 skrystalizował się profil szkolenia, programy i zasady 
doboru kandydatów. Zmniejszono liczbę słuchaczy wywodzących się z grona 
oficerów młodszych, a zaczęto szkolić podchorążych III rocznika OSL w Dęblinie, 
preferując kandydatów o predyspozycjach pilota myśliwskiego. Natomiast 
kandydatów podoficerów, typowała Szkoła Podoficerów Pilotów w Bydgoszczy. 
W krótkim czasie dla młodych pilotów wzorami stali się instruktorzy WKP. Spośród 
nich warto wymienić choć kilka nazwisk, takich jak: Andrzej Włodarkiewicz, 
Mieczysław Mimler, Bronisław Kosiński, Józef Kosiński, Jan Łukasiewicz, 
Stanisław Krasnodębski, Stanisław Grodzicki czy Tadeusz Rolski. 
Z inicjatywy komendanta szkoły mjr Bolesława Feliksa Stachonia, powstało 
w Grudziądzu Koło Szybowcowe, którego honorowym prezesem został 
emerytowany gen. Kazimierz Ładoś. Zajęcia praktyczne, jak i teoretyczne 
prowadził na terenie lotniska personel LSSiB z mjr Bolesławem F. Stachoniem 
na czele. Kandydatami do tego szkolenia szybowcowego była głównie młodzież 
grudziądzkich szkół średnich. Końcowy etap szkolenia odbywał się na Wielkiej
		

/kg_2001_0132_0001.djvu

			130 


Mariusz Żebrowski 


Księżej Górze, gdzie Koło Szybowcowe posiadało dwa własne hangary. Po wojnie 
w 1946 roku, Koło Szybowcowe przekształciło się w Aeroklub Grudziądzki, 
będący do dnia dzisiejszego jednostką szkolącą pilotów szybowcowych 
i samolotowych. 
W roku 1934 nastąpiła zmiana na stanowisku komendanta szkoły. 
Pułkownika Bolesława F. Stachonia, przeniesionego na stanowisko dowódcy 
4 Pułku Lotniczego w Toruniu, zastąpił mjr Piotr Dudziński. 
Od tego roku wprowadzono obowiązkowe jednomiesięczne przeszkolenia 
dla kandydatów do szkół lotniczych. Zajęcia w ramach KWP trwały od tego 
momentu 2,5 - 3 miesięcy. Wiosną każdego roku rozpoczynał się kurs dla 
podchorążych III rocznika OSL Dęblin, a w drugiej połowie lata kurs dla 
podoficerów. LSSiB w połowie lat trzydziestych ciągle się rozwijała szkoląc rocznie 
ok. 60 pilotów i wykazując ciągły wzrost liczby szkolonych. Szkoła prowadząc 
tak intensywne szkolenia, osiągnęła zakładany cel, jakim było całkowite 
ujednolicenie wyszkolenia w lotnictwie polskim. W związku z tym w roku 1937 
LSSiB została zlikwidowana. 
Po zakończeniu działalności LSSiB, w Grudziądzu pozostał Kurs Wyższego 
Pilotażu, który z dniem 20 sierpnia 1937 roku zmienił nazwę na Wyższą Szkołę 
Pilotażu. Kolejnymi komendantami szkoły byli: mjr Piotr Dudziński, kpt. Stanisław 
Brzezina, ppłk Karol Malik. Jednym z bardziej znanych instruktorów był w WSP 
szef wyszkolenia Lotariusz Arct. Szkoła swój cykl szkoleniowy rozpoczęła 
w maju 1937 roku, przyjmując oficerów zawodowych i podchorążych III rocznika 
OSL w Dęblinie, a także podoficerów zawodowych. Szkolenie zostało zakończone 
w lipcu tego roku. W ramach WSP odbyły się jeszcze dwa kursy w roku następnym. 
Jeden dla oficerów i podchorążych, drugi dla podoficerów, którzy odbyli szkolenie 
w Szkole Pilotów w Bydgoszczy. W kwietniu 1939 roku WSP została przeniesiona 
do Ułęża koło Dęblina, kończąc tym samym swoją działalność na terenie 
Grudziądza. 
W czerwcu 1939 roku na niewykorzystanym grudziądzkim lotnisku, powstała 
Szkoła Pilotów LOPP im. gen. Gustawa Orlicz Dreszera. Komendantem tej szkoły 
został mianowany mjr rez. Edward Surmasiewicz a szefem pilotażu por. rez. 
Maksymilian Lewandowski. Szkoła miała charakter cywilny, o czym świadczy 
brak wśród personelu instruktorskiego zawodowych wojskowych. 
II wojna światowa przerwała dalsze szkolenia. Polscy piloci postawieni 
przed ciężkim egzaminem, zdali go celująco, pokazując pod niebem całej Europy, 
Afryki i Azji czego nauczyli się w Grudziądzu. 


......
		

/kg_2001_0133_0001.djvu

			Jerzy Krzyś 


Z GRUDZIĄDZA NA OLIMPIADY 


Do 1935 roku nie było w Polsce stałej wyczynowej drużyny hippicznej, 
reprezentujacej nasz kraj w sportach jeździeckich. Wysyłano więc na zawody 
ekipy oficerów kawalerii, przodujących w jeździe konnej, których nieco 
wcześniej powoływano na krótkie zgrupowania treningowe. 
W lecie 1936 roku miały odbyć się w Berlinie XI igrzyska olimpijskie. 
Dlatego też Departament Kawalerii Ministerstwa Spraw Wojskowych 
postanowił w grudniu 1935 roku utworzyć przy grudziądzkim eWK grupę 
olimpijską, dla przygotowania polskich zawodników do startu w stolicy 
Niemiec. Zadanie to powierzono komendantowi eWK płk, Tadeuszowi 
Komorowskiemu, miłośnikowi koni, który niegdyś był sam zawodnikiem. 
Grupę podzielono na dwa zespoły: sekcję skoczków przez przeszkody (główny 
trener: komendant Szkoły Jazdy Konnej mjr Adam Królikiewicz, medalista 
igrzysk olimpijskich w Paryżu) oraz sekcję Wszechstronnego Konkursu Konia 
Wierzchowego. w skrócie WKKW (główny trener: kpt. w st. spocz. Leon Kon, 
czołowy jeździec polski i teoretyk jeździectwa, autor książki "Ujeżdżanie 
remont" wydanej w Grudziądzu w 1925 roku). Intensywne treningi rozpoczęły 
się już w grudniu 1935 roku, ale trudno było odrobić duże zaległości. 
Polaków na berlińskich igrzyskach olimpijskich prześladował pech 
i drużynowo zajęli "tylko" drugie miejsce, zdobywając trzy srebrne medale 
w zespołowym WKKW. WKKW jest bardzo trudną konkurencją trzydniową, 
składającą się z konkursu ujeżdżania, terenowej próby wytrzymałości i skoków 
przez przeszkody. Medalistami zostali rtm. Zdzisław Kawecki, rtm. Seweryn 
Kulesza i rtm. Henryk Roycewicz. Niemcy wygrali wszystkie konkurencje, 
zdobywając sześć złotych medali. 
Uaktywniło to polskie władze wojskowe i w eWK powstała w 1937 r. 
stała Grupa Sportu Konnego (GSK), której komendantem został mjr Kazimierz 
Szosland. Zadaniem GSK było przygotowanie jeźdźców i koni do zawodów 
międzynarodowych, a szczególnie do kolejnych igrzysk olimpijskich, które 
miały się odbyć w Helsinkach w 1940 roku. Dlatego też Grupa miała dużą 
samodzielność w wyodrębnionej części koszar eWKo Początkowo GSK
		

/kg_2001_0134_0001.djvu

			132 


Jerzy Krzyś 


tworzyły dwa, a następnie trzy zespoły. Pierwszym z nich była sekcja skoków 
przez przeszkody licząca kilku jeźdźców wyczynowych, których trenował sam 
komendant. Kpt. artylerii Jan Mikunas objął sekcję WKKW, a zorganizowaną 
później stajnię koni wyścigowych prowadził rtm. Bolesław Pieczyński. 
Departament Kawalerii poczynił zakupy w kraju i za granicą młodych, 
uzdolnionych koni półkrwi i pełnej krwi, które ujeżdżano. Treningi odbywały 
się codziennie przez siedem godzin. Sprawdzianem umiejętności był udział 
w licznych mityngach krajowych i zagranicznych, np. w Rydze, Nicei, 
Bukareszcie, Sopocie, Isterburgu, Berlinie, Rzymie, Turynie. Grudziądzanie 
odnieśli wiele sukcesów m. in. wygrali konkurs o Nagrodę Wodza i Kanclerza 
Rzeszy (Niemieckiej) 4 września 1938 roku. Z zawodników GSK wymienić 
trzeba rtm. Janusza Komorowskiego, który w latach 90. wielokrotnie 
przyjeżdżał do Grudziądza na Zjazdy Kawalerzystów oraz por. Antoniego 
Żelewskiego, który zapisał w testamencie sporą sumę dla Fundacji na Rzecz 
Tradycji Jazdy Polskiej, dzięki czemu ufundowano kopię sztandaru Oficerskiej 
Szkoły Kawalerii. Replika ta znajduje się w grudziądzkim Muzeum. 
Organizacja GSK była następująca: komendant sprawował równocześnie 


ł 


.( 


.+ {
 


. \ 'f 
t:£ 
. v... 
'
;'ł-:"J 
Bronisław SkuliL'z podczas zawodów konnych w Centrum Wyszkolenia Kawalerii, 
Grudziądz 1932 r. Repr. ze zbiorów Muzeum w Grudziądzu 


-4 


......
		

/kg_2001_0135_0001.djvu

			Z GRUDZIĄDZA NA OLIMPIADY 


133 


: 


obowiązki głównego instruktora i miał do pomocy dwóch rotmistrzów, 
instruktorów jazdy maneżowej i wyścigowej. Etat z 1939 roku przewidywał 
12 jeźdźców, którym pomagało 8 ujeżdżaczy-podoficerów oraz 36 żołnierzy 
(ułanów) służby czynnej-luzaków do prac pielęgnacyjnych i stajennych. Nad 
stanem zdrowotnym koni czuwał skrupulatny i ofiarny instruktor weterynaryjny 
chor. Sobczak z dwoma pomocnikami. Koni było w GSK 82, wszystkie 
wierzchowce, w tym 64 koni wyczynowych (20 w zastępie koni 
"szampionowatych" , 28 koni "skoczków" i 16 koni wyścigowych). 
Warunki bytowe i szkoleniowe stworzono w CWK idealne: przestronne 
stajnie, doświadczeni lekarze weterynarii, biegli w swoim fachu podkuwacze, 
wyspecjalizowana obsługa, place ćwiczeń, ujeżdżalnie kryte i otwarte, padoki, 
parkury ze sztucznymi przeszkodami, tory przeszkód w lesie komunalnym, 
a nawet zbudowany pod koniec lat trzydziestych tor wyścigowy za miejscową 
stacją wodociągów. Odbywały się tam treningi, zawody oraz finały biegów 
przeszkodowych zastępu koni wyścigowych. Na jednych zawodach był nawet 
obecny marszałek Edward Śmigły-Rydz. 
Wojńa przekreśliła wszystko. Tuż przed jej wybuchem ewakuowano 
forsownymi marszami konie GSK do Garwolina. Jednak tam nigdy nie dotarły, 
albowiem w czasie odpoczynku w dużej stodole pod Górą Kalwarią zagroda 
została zbombardowana i wszystkie wierzchowce spaliły się. 
Oficerowie - jeźdźcy zaś zostali odwołani do swoich macierzystych pułków 
i w ich składzie walczyli z wrogiem. 
Po Grupie Sportu Konnego pozostały w Grudziądzu tylko wspomnienia... 


.
		

/kg_2001_0136_0001.djvu

			Wiersze Janiny Fiałkowskiej 


Zagubiony pejzaż 


Tulę dzień 


Malowałam pejzaż 
przyległy do Wisły 
z wierzbami 
i trzciną 
czas płynął 
zmieniały się 
kształty i barwy. 
Najpierw 
odeszły wierzby 
potem lilie wodne 
i grzybienie 
było 
mniej romantycznie 
kiedy się zapodziały 
niezapominajki. 
Mijał czas 
zanim skończyłam obraz 
ktoś 
położył mi rękę 
na ramieniu 
nie kończ ... 
nie ma już 
tamtego pejzażu. 


Często 
odchodzę do stron 
w których radość i smutek 
mają równe prawa. 
Powracam do okien 
pełnych zrodzonego dnia 
do morza traw 
gdzie sieci pajęcze 
pełne rosy. 
Przywołuję do pamięci 
melodie 
z których ptaki tworzyły 
chorały i kantaty. 
D zmierzchu 
przed pierwszą gwiazdą 
tulę dzień 
na horyzoncie zorzą spięty 
od poranka inny 
rosą podobny i ptakiem 
gniazdem do powrotu gotowym 
i wiatrem na noc czujnym. 
Zamykam szczelnie 
okiennice powiek 
żeby dobrze obejrzeć 
odległe obrazy dzieciństwa,
		

/kg_2001_0137_0001.djvu

			Zbigniew Zawadzki 


GRUDZIĄDZKIE RYSUNKI TESLARA 


Po barwnej serii akwarel Teodora Różankowskiego i kartkowym przewodniku 
Stanisława Bochniga, oddajemy do rąk czytelników "Kalendarza Grudziądzkiego" 
reprint - serię widokówek naszego miasta, autorstwa Antoniego Teslara. Rysunki 
te powstały w 1921 roku, we wczesnym okresie twórczości artysty. Wydano je 
nakładem Zakładów Graficznych Wiktora Kulerskiego. 
Okres kryzysu zbytnio nie wpłynął na jakość wydawniczą widokówek. 
Nietypowy wymiar 14,8 x 9,5, gruby szary karton i nie najlepsza jakość druku 
nie pomniejszają wartości artystycznej uwiecznionych przez autora, z dużym 
wyczucie!11, najbardziej ciekawych fragmentów zabudowy starego miasta. 
Antoni Teslar urodził się 26 maja 1898 roku w Krzeszowicach koło Krakowa. 
Studiował w Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych w latach 1921-1925, pod 
kierunkiem Wojciecha Weissa i Stanisława Kamockiego. W roku 1926 podążył 
za braćmi do Paryża i rozpoczął studia w Conservatorie National des Arts 
et Metiers - Konserwatorium Sztuki Stosowanej - pod kierunkiem H. Magny. 
Dyplom uzyskał w roku 1929, zdobywając nagrodę i stypendium im. Kellermana. 
Artysta uprawiał nie tylko malarstwo sztalugowe - portret, pejzaż, martwą 
naturę, ale z powodzeniem również emalierstwo - uzyskując w tej dziedzinie 
na międzynarodowych wystawch w Paryżu medale: brązowy w 1928 r. 
i srebrny w 1929 r. 
W poszukiwaniu wrażeń artystycznych dużo podróżował i tak w latach 1925- 
1930 przebywał we Francji, 1930-1938 w Maroku, 1935 r. we Włoszech 
i Hiszpanii. 
Zarówno w okresie międzywojennym, jak i po 1945 r. prezentował swój 
dorobek na w,ielu wystawach indywidualnych. Był artystą płodnym, bardzo 
pracowitym, czego dowodem jest fakt, że na wystawie w Galerii Jeana 
Charpentiera w Paryżu 1936 r., zwiedzający mogli pOdziwiać 500 jego prac! 
W 1939 r. po zagranicznych wojażach wrócił do Warszawy. W czasie 
powstania w 1944 r. giną bezpowrotnie jego prace. 
Po roku 1945 wznawia działalność artystyczną. Umiera 13 września 
1972 r. Jego grób znajduje się na powązkowskim Cmentarzu Komunalnym
		

/kg_2001_0138_0001.djvu

			136 


Zbigniew Zawadzki 


(d. Wojskowy) w Warszawie. 
"Pejzaż marokański", "Krajobraz dolnośląski", "Śladami Żeromskiego", 
"Ziemie Odzyskane", "Mazury", "Kwiaty"- to tytuły znanych cykli malarstwa 
Antoniego Teslara. Mniej znana jest seria rysunków widoków Grudziądza. 
Grudziądz miał szczęście, a grudziądzanie mogą być dumni, że Antoni Teslar 
odkrył nasze miasto i w swoich rysunkach uwiecznił to, co w nim naj piękniejsze, 
Szkoda tylko, że nie wiemy jaki los spotkał grudziądzkie oryginały, których re- 
print w postaci widokówek przedstawiamy Państwu. 



'-?:': 
",=: .:-'
 . ,..>;; 
i "

;'
 " 
" 'c ' :;:; ?,
 :
'
,:,.,
:.,::,:
iF:t 
:,...". -!""''''r:\:''It'
''',,:1..., ;{..Iffo."'\,&..... -.
....
-,>;--:: 
 
 
. 
ił


::l
,,""'-"ł":;
 T
", 


<


:


 (?
Eł



 :




:


j{
' 

 ""7
s.....;
_.
.r, 
 
 'i:'..
. 
..
1'


. :..¥........- - \.o.V'ł 

 '

''--_! '"":-
., . '.......Ji
:\..;"':"-

-:e.r;-- _ 
 

 
..
L::.:. {- J-,'< 
':;
''''
''
''>'4.
.t"
ł- "\,'ft"'Ci.,..;> " 
'" 
:
 
';!%

ł





f


F i;; 
. 
 .,......-::...,..

.t:i-...--,. C. 


",!i.'!J!ii. *_
."'Ii:__ 'j 
;s

;
1t



. f!t/ ,
. 

",.,.;f,i' . .' <: .f' . .
 . > /I',,' l . I '
;'\" ,, '" 
.;.
 ,,,ł'.
.,,.. 'II.. \ 
.. . 

 ..: 
:!:!.. 

.;.... .
. . .J
 . . 
 . 
-
 
"'-.t'
 ,.l. "'; l' )' _>;. - - . 



.'

< ' 



% I X 
. -'--.- -;.."'£'- 
.>' 
. ,"łg
,:
:: 

:, ';', ,,: 
,,
 :O:"'
 
. 
--

.:
-
:- :

- 
 
-;it
 r,...: 
 
r. 


.
.;," 


. " . i: 
. ': 
i:.: 
. . !t. 't' 
\v . ""
 . :I :'
 . '-,., '; 
:


. ' , . ł,:!; 
 .. 
:,.",,
7'... K-" >{'- 
:' ;f!.
: ;
," 
 'ł

;
'\ . 

 :..". . ! i

 ;.
} .it" 

t . "

'" ' . 
"'
,
., t}j

f

:
":
 . _
";'>' ;:,;,,::':.. 
,...

,.

..,:.., - """.
" 
?}

:t
;:i


\

Z1:, .
 


: 
 ..\.';"'.- 

"'. > . ,z'. . 

 ''';.
' 
" ,
,'-:.
1':< 


"
, ." 


Fragment grudziądzkiej starówki w ujęciu Antoniego Teslara. 
Widokówka ze zbiorów autora
		

/kg_2001_0139_0001.djvu

			Stanisław Lewandowski 


75 LAT ŚREDNIEJ SZKOŁY 
ROLNICZEJ W GRUDZIĄDZU 


Zespół Szkół Rolniczych im. Władysława Grabskiego, należy nie tylko do 
najstarszych szkół ponadpodstawowych Grudziądza, ale także najstarszych szkół 
rolniczych w kraju. Powołano ją 1 października 1925 roku w Dębowej Łące pow. 
wąbrzeski rozporządzeniem Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia 
Publicznego S. Grabskiego. Nosiła wówczas nazwę Państwowej Średniej Szkoły 
Hodowlano-Rolniczej. W roku 1930 szkołę przeniesiono do Grudziądza 
i umieszczono w budynku przy ulicy Ventzkiego 13 (obecnie Józefa Włodka), 
gdzie działała do wybuchu II wojny światowej. 
Obecne obiekty szkolne zbudowane zostały w latach 1973-77 z myślą 
o prawdziwej siedzibie dla ówczesnego Technikum Rolniczego oraz Zasadniczej 
Szkoły Rolniczej w Grudziądzu. W skład powołanego w 1976 roku Zespołu Szkół 
Rolniczych włączono również Zasadniczą Szkołę Rolniczą w Grucie. 1 września 
1977 r. rozpoczęto naukę w nowym obiekcie szkolnym, który w następnych 
latach był ciągle upiększany i wyposażany w nowoczesny sprzęt i pomoce 
naukowe. Szkolny internat, dostosowany obecnie do przyjęcia 160 
wychowanków, w pełni zaspokaja potrzeby uczniów z okolicznych miejscowości. 
Zespół Szkół Rolniczych - któremu 30 wrzesnia 1989 r roku nadano 
zaszczytne imię Władysława Grabskiego - tworzą różne typy szkół. Są to 
Technikum Rolnicze 5-letnie i 3-letnie oraz Zasadnicza Szkoła Rolnicza (kierunek 
rolniczy); Technikum Ogrodnicze 5-letnie i 3-letnie oraz Zasadnicza Szkoła 
Ogrodnicza (kierunek ogrodniczy); Liceum Ekonomiczne oraz Liceum Agrobiznesu 
(kierunek ekonomiczny). Świadczy to o dostosowaniu się szkoły również do 
potrzeb gospodarki miejskiej. Nowe specjalizacje jak konserwacja i urządzanie 
terenów zieleni, ochrona środowiska, ekologia oraz agroturystyka, to szczególnie 
ciekawe i przyszłościowe propozycje. Kadrę nauczycielską stanowi ponad 50 
nauczycieli, w tym 3 ze stopniami naukowymi doktora, 32 z wykształceniem 
wyższym magisterskim, 7 z wyższym zawodowym. Wielu z nich posiada stopnie 
specjalizacji zawodowej, ukończyło studia podyplomowe i kursy specjalistyczne.
		

/kg_2001_0140_0001.djvu

			138 


Stanisław Lewandowski 


Baza dydaktyczna szkoły należy do wyróżniających. Składa się na to zarówno 
zespół obiektów jak i wyposażenie. W budynkach szkolnych znajdują się 
22 pracownie przedmiotowe, biblioteka posiadająca 13.200 woluminów, aula, 
sala gimnastyczna z siłownią. Pracownie są doskonale wyposażone w sprzęt 
audiowizualny, niektóre w komputery i inne środki dydaktyczne, W szkole znajdują 
się trzy pracownie specjalistyczne: pracownia komputerowa, techniki biurowej 
i Studio Telewizji Dydaktycznej. 
Pracownia komputerowa wyposażona jest w 10 komputerów klasy IBM 
Pentium połączonych w sieć, dostęp do internetu oraz drukarki laserowe, skaner 
i bogate oprogramowanie. Taki sprzęt zapewnia doskonałe warunki do nauczania 
informatyki. 
Studio TVD funkcjonujące od 1989 roku jest chlubą szkoły. Ze studia, 
czterema niezależnymi kanałami, nadawane są do klas programy oświatowe. 
Jest to możliwe dzięki bogatej wideotece. Są w niej również filmy produkowane 
w szkole. Film wideo "Rozmnażanie pelargonii bluszczolistnej" uzyskał 
wyróżnienie na międzynarodowym festiwalu "Agrofilm" w Nitrze na Słowacji. 
Kolejny film "Zbiorniki wodne w ogrodzie" zdobył I nagrodę w Ogólnopolskim 
Przeglądzie Rolniczych Filmów Edukacyjnych. 
Warsztaty mechanizacji rolnictwa, stanowiące odrębny budynek, to baza 
dydaktyczna do nauczania mechanizacji rolnictwa i ogrodnictwa. Każdy uczeń 
może zdobyć prawo jazdy na samochód, chętni na motocykl, kombajn zbożowy 
oraz chłopcy na ciągnik. Dla dziewcząt, uczących się wiejskiego gospodarstwa 
domowego, urządzono dwie pracownie żywienia, dwie szycia oraz ochrony 
zdrowia. 
Doskonałą bazą dydaktyczną do nauczania przedmiotów ogrodniczych 
stanowią tereny zieleni z nasadzeniami mało znanych roślin ozdobnych, sad 
dydaktyczny, jagodniki oraz uprawy warzyw w gruncie i pod osłonami. Baza ta 
umożliwia wprowadzenie przedmiotu specjalizacyjnego "Konserwacja 
i urzadzanie terenów zieleni". W latach 1992 i 1995 szkoła zwyciężyła 
w konkursie ogólnopolskim "Szkoła w kwiatach", jest też corocznie wyróżniana 
w konkursie "Ozdabiamy domy kwiatami" na terenie miasta Grudziądza. 
Od wielu lat nasi absolwenci korzystają z wyjazdów na praktyki produkcyjne 
w Szwajcarii, Holandii, Szwecji, W. Brytanii, Włoszech oraz Stanach 
Zjednoczonych, Kanadzie i Australii. 
Koła przedmiotowe - zootechniczne, agrotechniczne i ogrodnicze są 
m.in. miejscem przygotowania do Olimpiady Wiedzy i Umiejętności Rolniczych, 
w której uczniowie ZSR osiągają sukcesy na skalę krajową. W latach 
1981-2000 dyplomy laureatów i finalistów OWiUR uzyskało 44 uczniów,
		

/kg_2001_0141_0001.djvu

			75 LAT ŚREDNIEJ SZKOŁY ROLNICZEJ W GRUDZIĄDZU 


139 


./ 



 


.- 
t " ( (
 f;? 
( 

 < 
 
", ttt
 d f 
 ' I 
,.;'.
1(" m -rr. I ,f

tB;. 
>'....' 'r Hmm
&1 . 
. i 
..' I " 
_ 
 
"
,' Ilm J --- 
'" ";P-=. 
" 


/' 


,/ 


c. \ 


'" 


.:L _
-"_h. 


:.
,... -I 


.,;. -- 


II .. 
: "_ 
..'.- . 


-.... 


\,' : 


........ 


-
;
. 


"> 


----
-- 


r.
 : 


.. 


 
', U::;- -: 


. '"":-:<:...-.-:-" 


': ;:.
 


. -at' .C, 


Zespół Szkół RoLniczych. 


Fot, Stanisław Słabikowski 


dwukrotnie szkoła zajęła drużynowo I miejsce w kraju, trzykrotnie święciła też 
indywidualne zwycięstwo przedmiotowe (1986, 1990, 1995). Nic zatem 
dziwnego, że w ogólnopolskim rankingu szkół średnich 2000, opublikowanym 
przez miesięcznik edukacyjny "Perspektywy" za rok 1999, Zespół Szkół 
Rolniczych w Grudziądzu znalazł się w gronie 250. najlepszych szkół w kraju. 
Sukces ten może być powtórzony również w bieżącym roku. Zwiastunem tego 
jest ranking olimpijczyków "Gazety Wyborczej" dla regionu kujawsko-pomorskiego 
(w pierwszej dwunastce znalazła się również szkoła z Tarpna). 
Interesujacy i pokaźny jest dorobek poetycki absolwentów szkoły, Gwiazdą 
pierwszej wielkości jest niewątpliwie uznany poeta i pisarz Ryszard Milczewski 
- Bruno, którego utwory są stale czytane i na nowo odkrywane, szczególnie 
w czasie organizowanych w Grudziądzu warsztatów poetyckich. Na uznaną 
poetkę ludową Żuław wyrosła Hanna Florek (Zielińska), doceniana od lat na 
Ziemi Elbląskiej, jej ostatni tomik "Pod gwiazdami przeznaczeń" jest interesujący. 
Jurek Paterek rozpoczął poetycką drogę w Stanach Zjednoczonych, w kraju 
ukazał się pierwszy tomik jego poezji "Kolory". 
Twórczo pracują również szkolni nauczyciele, którzy wydają podręczniki 
oraz publikacje i opracowania. Podręcznik dla uczniów techników i szkół
		

/kg_2001_0142_0001.djvu

			140 


Stanisław Lewandowski 


zawodowych "Podstawy produkcji zwierzęcej" wydał zespół autorów wśród 
których było dwóch grudziądzan - Stanisław Lewandowski i Józef Piłat. Czesław 
Sieradzan, emerytowany nauczyciel, wydał laicki podręcznik z dziedziny 
pedagogiki "Jak wychować dziecko na człowieka sukcesu?". Współautorem 
podręcznika merytoryczno-metodycznego "Rolnictwo ekologiczne", wydanego 
w ramach współpracy polsko-niemieckiej, jest Jolanta Ciszkiewicz. Wreszcie 
"Fortyfikacje grudziądzkie" opisał zatrudniony w szkole historyk Mariusz 
Żebrowski. 
Znaczące są sukcesy sportowe uczniów i absolwentów szkoły, Najbardziej 
znani to: Marek Skórski, Jerzy Pankowski, Leszek Strzyżewski, Urszula 
Talarowska, Paweł Czaczkowski i Marta Mania. 
Do wybitnych absolwentów szkoły zaliczyć należy m.in. Władysława Filę - 
żołnierza dywizjonu 300. Ziemii Mazowieckiej, w okresie powojennym delegata 
Rządu RP na Szkocję aż do 22 grudnia 1990 r. Czołowym przedstawicielem 
świata nauki jest Jan Kucharski - profesor zwyczajny, dziekan Wydziału Rolnictwa 
i Kształtowania Środowiska Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. 
Naprawdę interesująca jest działalność kulturalna szkoły. Elementem 
wiodącym i łączącym różne pokolenia jest stale działający szkolny zespół 
teatralny. Szkolną ofertę teatralną i recytatorską uzupełniają koncerty Filharmonii 
Pomorskiej oraz występy znanych aktorów kina i estrady. 
Nie jest więc zaskoczeniem, że prowadząca różnorodną działalność, 
wszechstronnie wychowująca i szczególnie zadbana oraz doskonale wyposażona 
szkoła staje w centrum zainteresowania władz decydujących o wyborze siedziby 
dla uczelni wyższej z prawdziwego zdarzenia. 
Od października 2000 r. do części pomieszczeń Zespołu Szkół Rolniczych 
przeniesiono, z budynku Zespołu Szkół Technicznych, oddział zamiejscowy 
Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania UMK; W systemie zaocznym 
odbywają zajęcia słuchacze 3-letnich studiów licencjackich i 2-letnich studiów 
magisterskich. W przyszłości, na bazie obiektów w Tarpnie, obok ZSR, ma' 
funkcjonować rozbudowana placówka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, w której 
studia odbywać się będą również w systemie dziennym. 


....
		

/kg_2001_0143_0001.djvu

			Karola Skowrońska 


GRUDZIĄDZKI OBELISK KATYŃSKI 


60 rocznicę zbrodni katyńskiej grudziądzanie uczcili postawieniem na 
skwerze przy ul. Mickiewicza Obelisku Katyńskiego, na którym widnieje napis: 


W HOŁDZIE 
165 OFICEROM POLSKIM MIESZKAŃCOM GRUDZIĄDZA 
ZAMORDOWANYM W 1940 R. PRZEZ SOWIECKIE NKWD 
W KATYNIU, MIEDNOJE, CHARKOWIE 
CZEŚĆ ICH PAMIĘCI 
GRUDZIĄDZANIE KWIECIEŃ MAJ 2000 


Uroczystość, odbywająca się w dniu szczególnym, w 209 rocznicę 
uchwalenia Konstytucji 3 Maja - do której w swoim okolicznościowym wystąpieniu 
nawiązał też prezydent miasta Bożesław Tafelski - miała niezwykle podniosły 
charakter. Po Mszy św. odprawianej w intencji pomordowanych oficerów polskich, 
w asyście kompanii honorowej garnizonu grudziądzkiego, Rodzin Katyńskich, 
władz samorządowych, kombatantów II wojny światowej, wojska, harcerzy i wielu 
mieszkańców miasta odsłonięto i poświęcono Obelisk. 
Aktu poświęcenia dokonał Honorowy Obywatel Grudziądza, ksiądz prałat 
Zdzisław Peszkowski, kapelan Rodzin Katyńskich, absolwent Szkoły 
Podchorążych Rezerwy Kawalerii. W imieniu rodzin zamordowanych oficerów 
Obelisk odsłonili: Maria Trojanowska - córka ppor. Roberta Karola NOWAKA, 
zamordowanego w Katyniu oraz Eugeniusz i Henryk Chmielewscy - synowie 
por. Juliana CHMIELEWSKIEGO, zamordowanego w Charkowie. 
Odczytano apel poległych, wśród których wymieniono m.in. porucznika 
Franciszka Józefa KAUBE z 17. Pułku Ułanów, zamordowanego w Katyniu, 
podpułkownika Stanisława SITKA, komendanta Centrum Wyszkolenia 
Żandarmerii, zamordowanego w Miednoje i podpułkownika Edwarda WANIĘ, 
komendanta Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii, zamordowanego w Katyniu. 
Pamięć pomordowanych uczczono salwą honorową, pieśni patriotyczne 
śpiewał grudziądzki chór "Echo", uczestnicy uroczystości złożyli wiązanki kwiatów. 
Wieczorem przy Obelisku zapalono świece i znicze, i wraz z księdzem 
infułatem Tadeuszem Nowickim odczytano modlitwę Ojca Świętego
		

/kg_2001_0144_0001.djvu

			142 


Karola Skowrońska 


,,. 


.;. 


-::..F .... 
\ 
 


" 


_. . J 


 '. 
..
" ':" i.
, 
..). ... ....
.. 	
			

/kg_2001_0145_0001.djvu

			Marek Dondelewsk; 


ERA INFORMACYJNA. 
ROZWÓJ STRATEGII 
INTERNETOWEJ GRUDZIĄDZA 


Rozwój internetu jest jednym z ważniejszych zadań dla miasta Grudziądza. 
Sieć elektroniczna to nie tylko skuteczne narzędzie promocji. staje się ona 
jednym z czynników integrujących lokalną społeczność. 
Rewolucja internetowa, której jesteśmy świadkami, nie omija administracji 
i gmin. G"rudziądz. również kroczy tą drogą. Władze lokalne mają do odegrania 
na drodze budowy społeczności informacyjnej jedną z najważniejszych ról. 
Budowa społeczności informacyjnej jest także jednym z wymogów Unii 
Europejskiej, która na szczycie w Lizbonie zapowiedziała internetową rewolucję. 
Co zatem oznacza dostępność do internetu dla mieszkańców Grudziądza? Jakie 
zadania mają tu władze lokalne i Urząd Miejski? 
Oczekiwania są w tym względzie ogromnie nie tylko w obszarze aktywnej 
promocji miasta. Urząd Miejski zabezpieczył w ostatnich dwóch latach 
odpowiednią infrastrukturę telekomunikacyjną, zwiększył dostęp do internetu 
budując nowy serwis, także w angielskiej i niemieckiej wersji językowej, łącząc 
w jedną sieć różne instytucje miasta, uruchamiając własny serwer z praktycznie 
nieograniczonymi możliwościami w zakresie dostępu do sieci. 
Internet, poza funkcjami promocyjnymi, budową ciekawej witryny miasta, 
tworzeniem stron tematycznych, staje się w Grudziądzu narzędziem 
przyciągającym biznes, który poprzez dostęp do bogatego zasobu informacji, 
działać będzie na większą niż lokalna skalę. Urząd Miejski inwestuje w internet 
od 1999 roku. Po raz pierwszy miasto uczestniczyło w największej ogólnopolskiej 
konferencji "Miasta w Internecie". Konferencja pozytywnie oceniła naszą witrynę, 
zapraszając Grudziądz do Stowarzyszenia Miast w Internecie. 
Urząd Miejski rozbudował serwis www., który połączony został 
odnośnikami z innymi stronami miejskich instytucji. Każdy kto trafi na miejskie
		

/kg_2001_0146_0001.djvu

			144 


Marek Dondelewski 


, 
, 
I 


strony internetowe może, nie znając innych adresów, szybko znaleźć się na 
stronach grudziądzkich instytucji kultury czy znaczących firm. 
Własny serwer Urzędu Miejskiego uruchomiony w roku 2000 oraz wybór 
odpowiednich operatorów i prowadzących strony osób, daje gwarancję 
sprawnego i bezpiecznego działania lokalnej sieci. Oferty inwestycyjne zajmujące 
część serwisu miasta, pozwalają na bezpośredni kontakt potencjalnych 
inwestorów z całym zasobem informacyjnym, potrzebnym dla każdej inwestycji. 
Poza zmianami technicznymi i organizacyjnymi, ważnym w procesie 
budowy społeczności informacyjnej, jest stworzenie w Urzędzie Miejskim 
wstępnych założeń rozwoju systemu informacyjnego, którymi stały się: 
- Promocja łatwego dostępu do serwisów i sieci informacji, 
- Równomierny rozwój społeczności informacyjnej na obszarze miasta Gru- 
dziądza i powiatu, 
- Określenie szans stojących przed władzami lokalnymi w procesie formowania 
lokalnej społeczności informacyjnej. 
Koordynacją tych zadań zajmuje się Wydział Strategii Rozwoju, Promocji 
i Integracji Europejskiej Urzędu Miejskiego. 
Dla dostępności do internetu ważne znaczenia ma współpraca władz 
samorządowych z instytucjami i organizacjami. W tym celu powstała baza danych 
oferująca nie tylko informacje o głównych obszarach funkcjonowania miasta, 
ale również informacje o poszczególnych projektach, opis głównych strategii 
regionu, lista wdrażanych projektów i wspomniane już linki do ważnych adresów 
internetowych. 
Dalsza obecność Grudziądza i Urzędu Miejskiego w sieci, to rozwój czegoś 
co można określić interaktywnym Urzędem, czyli wprowadzenie dla mieszkańców 
możliwości ściągnięcia przez internet formularzy, dokumentów, wzorów 
wniosków, uchwał samorządu i podstawowych aktów prawnych. Wymaga to I 
dalszego inwestowania w internet, a przejawem tej rozbudowy jest, już działająca, 
poczta elektroniczna do ważnych wydziałów Urzędu Miejskiego. 
Kolejnym zadaniem w ramach popularyzacji społeczności informacyjnej 
jest wzbogacenie form edukacji poprzez wykorzystanie sieci komputerowej. 
Gminy i samorządy mają tu duże szanse na wdrażanie lokalnych inicjatyw. 
Warto jeszcze zwrócić uwagę na wykorzystanie internetu do promocji 
i rozwoju działalności gospodarczej, wsparcia małej i średniej przedsiębiorczości 
oraz rozpoczętą, programem Unii Europejskiej "Prelude" w Grtłdziądzu, budowę 
nowoczesnego systemu informacji europejskiej i doradztwa dla bezrobotnych. 
Z naszymi partnerami z UE kontaktuję się najczęściej właśnie za pośrednictwem 
internetu.
		

/kg_2001_0147_0001.djvu

			ERA INFORMACYJNA 


145 


; fik fq,.qa :Widok Ukóme u._zędzI&- __P
 
.. .. :J .J 
 U ...iJ 
 
z
 0dMIeZ s,_ _ 
 Ultiant ........ 
,
 kJ C:\WlNDO'W'S\PuIpi\GIUIk
 PoIaI<.
K
c>-PQmOItkle_łm: 



. J ..:.J 
PoeM OtWł . E
 o,.t...... 
.:J 
- .....- 



 " ;-- 
 
 --
 .... 


-. 

, - 


. 


i. 't1
 
. : 

t-,." 
, -
 f 
'-_ ....'Ir - 
 I
 


... '..... 


:. 
-
. 


,
 


,'
 łł-' 
'1'- 
.\ .. 



\ii, " . 

 li. 'r,';: , iL 1\ 


ł 


" 


f 


+Q Wersie polska 


40 EnQlIsh v.rslon 


48 Deułsch. vers10n 


_P...... 


Weke_..... ...............-...... 
-............ 


$e.......... 0..-.... 
 


Wia.MlIoaoftqtlnych I\roDacbwww
¥Y'Cbi 
"-'l'7'h"""""*- 


I woutd... ło eDCOUJ", )'eN lo 1tM\ tbt put łI'Id tht 
Nurt deftloJ-eal.proą-c:ta o1lh1 dy 


Khbll&t Su ddenom..ImIm-.ueibnderSLd 

(OrwdtD(l
l'I.a&a.łblftwoDm 
..ta1SłftSt.d1....t.tIIn UDdfbr...-łłltII. 


ZKh,ewo..so"pOZD.I'III'łrn urok6w'pmdokl.l 
plltlpU\ywf08WJOW'J'Ch"" 


n. cllftlnl. poptpbie potdlob... tbe P_ Ich I"" SMndILhenkhal,. cURlmlltCJenb&cIM 
r.pm.ftCIl.....I&
IhłTuc:d1.Co-opmboaw'llhT0N6 UAddM

UIII...St..abmea. 
mdBydcw3aQ,. podro".
ł.o.nnb&hł
 _ł-DaL 
In. dUM MiIZUIJ'L.... tbt.... onIy.CIIU aflbt 
....au.L wbach cu:'_
! vou. CON toOrudlM" _
_ .....:..: ::=..._"'.._ _ .!,___ ..'.4._........
 
.- 
_ .'_P..... 
...I'E'n.. 


Cł-'..up
ne.POlaOdUN
 

'n
=.'!


Z!.

 _
_ 


;;lis'" ,
.
iJ> 
 
Witryna grudziądzkich stron internetowych. 


Wskazane powyżej przykłady obecności miasta w sieci, przyczynią się 
z pewnością do poprawy jakości życia lokalnej społeczności i budowy partnerstwa 
pomiędzy instytucjami i firmami. Ma to szczególne znaczenie dla wsparcia 
lokalnej przedsiębiorczości i umocnienia partnerstwa pomiędzy samorządem 
a organizacjami wspierającymi biznes, jak: Inkubator Przedsiębiorczości, Izba 
Gospodarcza, Forum Gospodarcze. To jest szansa dla Grudziądza, z której należy 
skorzystać w sposób zdeterminowany i ukierunkowany. 
Więcej informacji znajdą czytelnicy i mieszkańcy pod adresem 
www.grudziadz.pl 
Zachęcam również do korespondencji internetowej: e-mail: promocja 
@um.grudziadz.pl 


Marek Dondelewski 
Pełnomocnik Zarządu Miasta 
ds. Programów Unii Europejskiej
		

/kg_2001_0148_0001.djvu

			Wiersze Janiny Fiałkowskiej 


Daleko od szczęścia 


Czekanie na przyjaźń 


Chciałam uciec daleko 
przemilczeć wołanie 
które pierś rozpiera 
na słowa- 
na sylaby- 
na westchnienia- 
Zostałam 
daleka od szczęścia 
Z miłością taką 
jedniusieńką- 
jak gwiazda 
jak paproć 
jak muszla 
drży- 
słowo na wargach ... 


Uśmiechem 
wyprzedź słowo 
odbierz władzę 
nieprzyjacielowi 
któremu 
w oczach 
ciemnieje pogarda 
w słowach zuchwałość 
niezrozumiała i zbędna 
jątrząca sykiem 
zamiast szeptu 
zabija wiarę 
w przyjaźń 
zadeptuje ścieżki 
miłoki szerokiej. 


*** 


Zbudować tak 


Kiedy dom 
nad brzegiem burzliwym 
stoi - 
nie jest spokojny 
w czas przypływu 
Kto zdoła 
wstrzymać nawałnice 
w natłoku 
w bezradności szumie 
Gdy most 
nad wartkim nurtem 
nie ma pewności 
w przęseł mocy 
bezpiecznych przejść 
na drugi brzeg 
i przyjaciela 
Z tamtej strony. 


Zbudować most 
to tak 
żeby ni ogień 
ni woda 
zbudować dom 
to tak 
żeby w nim miłość 
i zgoda 
Ujarzmić rzekę 
zasadzić las 
to tak 
żeby ryba spokojna 
i bezpieczny ptak 
upewnić się to tak 
że wystarczy dłoń 
między jednym 
a drugim człowiekiem.
		

/kg_2001_0149_0001.djvu

			Andrzej Satkiewicz 


PRZYJACIELE POMORZA 


Związek Przyjaciół Pomorza ma na celu tworzenie warunków do 
umocnienia więzi społeczności pomorskiej. Zrzesza tych, którzy urodzili 
się na Pomorzu i tych, którzy w Pomorze "wrośli". Podejmuje działania 
w zakresie kształtowania kultury regionalnej, uwzględniając tradycje dobrej 
roboty i takich zalet jak: rzetelność, gospodarność, zamiłowanie do 
porządku. Związek nawiązuje do patriotycznych tradycji walki o utrzymanie 
polskości na Pomorzu. 
18 czerwca 1995 roku z inicjatywy Jerzego Szwarca, dr Salomei 
Sujkowskiej, Heleny Gruszeckiej, Czesława Gałki, Jana Janusza, Piotra 
Jezierskiego, Stefanii Zielińskiej powołany został w Grudziądzu oddział 
Związku Przyjaciół Pomorza, z siedzibą w Klubie "Akcent". Na prezesa 
powołano Mariana Gładyszewskiego, burmistrza Radzynia Chełmińskiego, 
na wiceprezesów Helenę Gruszecką i Jerzego Szwarca. W pół roku liczba 
członków wzrosła z 24 do 60. 
Do końca 1995 r. powstały cztery kluby Związku Przyjaciół Pomorza - 
w Grudziądzu, Radzyniu Chełmińskim, Łasinie, Golubiu-Oobrzyniu. 
Przy grudziądzkim klubie działały sekcje: miłośników miasta, 
miłośników ziemi chełmińskiej, tradycji narodowej, kulturalno-oświatowa, 
ekologiczna. 
W styczniu 1996 r. powołany został Zarząd Oddziału Województwa 
Toruńskiego ZPP. Prezesem oddziału został Marian Gładyszewski, Jerzy 
Szwarc, Helena Gruszecka i Andrzej Satkiewicz - pełnili funkcje 
wiceprezesów. Po roku działalności wojewódzkie ogniwo ZPP ponownie 
przekształciło się w oddział grudziądzki. 
W maju 1997 roku Związek zmienił swą siedzibę i przeniósł się do 
klubu "Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej przy ul. Moniuszki 13. 
22 września 1997 r. przeprowadzono wybory do Zarządu Oddziału ZPP. 
Prezesem została wybrana Lilianna Murawska, a wiceprezesami Andrzej 
Satkiewicz i Henryk Rybarczyk. 
Podczas 5 lat działalności zorganizowano 100 spotkań klubowych,
		

/kg_2001_0150_0001.djvu

			148 


Andrzej Satkiewicz 


I 
ł 


\.. -\ .. .; >.J; 
1.'
 2


-'
::-
_
_:...


\ i



; _::__:,,
r. -_
'.:
._ 
. " 


.- -- -;;:' 


r 



'.
 
" 


tr.",," 


} 


:, : 


, 
, . 


'\' 
. - . 


-;..- 
" 



 


.!-f . 


'. '\- 


l 


.. 


k\
 ' 


'tt 
 
- .
 


r, 


'- 


, ,'"' 
" 


'. 
:.-,-,.


: .
.
 


:} - ... 


, ' ło::.':r'9i
'
.;
 
-..; -..:-,; 
.- 
,- ;,' j . 
'
,
 


. -...
 


.,. 

:- 
..- 


_
 'z,.- ,..l :: :,_ 
I 


. .,.> 


-=--.-.-", 


Przyjaciele Pomorza, 


Ze zbiorów autora 


dwie sesje popularnonaukowe, na których zaprezentowano dorobek ZPP. 
Związek był organizatorem uroczystości z okazji Święta Niepodległości, 
rocznicy powrotu Grudziądza do Macierzy, Dni Grudziądza, lekcji 
regionalizmu dla młodzieży, spotkań pokoleniowych, "Sobót 
u Pomorzaków", imprez rozrywkowych pn "Dziś są moje urodziny". 
Przy oddziale ZPP powstał zespół instrumentalno-wokalny "Pomorzacy" , 
utworzony i prowadzony przez Zofię Burzyńską. 5-leciu ZPP w Grudziądzu 
poświęcono biuletyn, opracowany przez Helenę Gruszecką i Andrzeja 
Satkiewicza. 
Spotkania członków i sympatyków odbywają się w siedzibie ZPP - klubie 
"Centrum" SM, w drugi i czwarty poniedziałek miesiąca. 
Aktualnie Związek Pr.zyjaciół Pomorza w Grudziądzu skupia ponad 
90 osób.
		

/kg_2001_0151_0001.djvu

			1. 
2. 
3. 
4. 
5. 
6. 
7. 
8. 
I 9. 
'. 
10. 
11. 
12. 
L 


oprac. Tadeusz Rauchfleisz 


SZKOLNICTWO GRUDZIĄDZKIE 
2000/2001 R. 


(WG STANU NA ] WRZEŚNIA 2000 R.) 


Szkoły podstawowe 
Szkoła Podstawowa nr 1, ul. Konarskiego 14, tel. 46-58-013 
Dyręktor mgr Grażyna Banaszkiewicz. Likwidacja od 1.09.2001 r. 
Szkoła Podstawowa nr 2, ul. Żeromskiego 8, tel. 46-54-189 
Dyrektor mgr Maria Ślaska - Ranatowska 
Szkoła Podstawowa nr 3, ul. Narutowicza 6, tel. 46-13-752 
Dyrektor mgr Elżbieta Ciel as 
Szkoła Podstawowa nr 4, ul. Jaśminowa 2, tel. 46-48-204 
Dyrektor mgr Lidia Rodzaj 
Szkoła Podstawowa nr 5, ul. Sienkiewicza 24, tel. 46-13-104 
Dyrektor mgr Danuta Łazarska 
Szkoła Podstawowa nr 7, ul. Korczaka 23, tel. 46-31-576 
Dyrektor mgr inż. Wanda Dramaczonek 
Szkoła Podstawowa nr 8, ul. Mikołaja z Ryńska' 6, tel. 46-22-657 
Dyrektor mgr Robert Malinowski. Likwidacja od 1.09.2001 r. 
Szkoła Podstawowa nr 9, ul. Forteczna 29, tel. 46-13-618 
Dyrektor mgr Krystyna Romańska 
Szkoła Podstawowa nr 10, ul. Paderewskiego 10, tel. 46-13-698 
Dyrektor mgr Henryk Orzechowski. Likwidacja od 1.09.2001 r. 
Szkoła Podstawowa nr 11, ul. Droga Mazurska 2, tel. 46-51-570, 46-51-958 
Dyrektor mgr Witold Zygadlewicz 
Szkoła Podstawowa nr 12, ul. Moniuszki 14, tel. 64-32-022 
Dyrektor mgr Urszula Zaręba 
Szkoła Podstawowa nr 13, ul. Sikorskiego 42, tel. 46-13-598, 
pedagog 46-13-326 
Dyrektor mgr Teresa Majewska
		

/kg_2001_0152_0001.djvu

			150 


Tadeusz Rauchf/eisz 


, 


13. Szkoła Podstawowa nr 14, w Specjalnym Ośrodku 
Szkolno-Wychowawczym nr 1, ul. Parkowa, tel. 46-23-426, 46-23-288 
Dyrektor mgr Daniela Zamyślewska 
14. Szkoła Podstawowa nr 15, ul. Bydgoska 24, tel. 46-27-408, 46-27-392 
Dyrektor mgr Ewa Gaszkowska 
15. Szkoła Podstawowa nr 16, ul. Kochanowskiego 19, tel. 46-22-803 
Dyrektor mgr Maria Milinkiewicz 
16. Szkoła Podstawowa nr 17, Al. 23 Stycznia 30, tel. 64-30-255 
Dyrektor mgr Teresa Gaszyńska, Likwidacja od 1.9.2001 r. 
17. Szkoła Podstawowa nr 18, ul. Dąbrówki 7, tel. 46-26-943 
Dyrektor mgr Halina Lidke. 
18. Szkoła Podstawowa nr 20, ul. Sobieskiego 12, tel. 46-32-802, 46-32-702 
Dyrektor mgr Marek Bergmann 
19. Szkoła Podstawowa nr 21, ul. Nauczycielska 19, tel. 46-38-994, 46-39-064 
Dyrektor mgr Krystyna Rapczyńska - Gerke 
20. Społeczna Szkoła Podstawowa Grudziądzkiego Stowarzyszenia Edukacji 
im. mjr Jana Ładosia w Grudziądzu, ul. mjr Henryka Gąsiorowskiego 4, 
tel. 46-32-D02. 
Dyrektor mgr Rafał Piotr Chylewski 


L 


I 


, 


l, 


:... 


.. _ --
 T"... 


. . . I ........ -";Qa _.. ,._ 



 :łr...,
 


.... 



'.. 
.), 'I '1'''- l' 


...."-r 


'I
 



 .( 
.',: 
 ; 
. ;;:,
:,
,:,.' 


.-/' 


'0- l 
...- 
, ,/ 
, 
/ 
 


Lekcja wychowania fizycznego na basenie w Szkole Podstawowej nr 20 im. 18. Pułku 
Ułanów Pomorskich. Fot. Gerard Szukay
		

/kg_2001_0153_0001.djvu

			SZKOLNICTWO GRUDZIĄDZKIE 2000/2001 R. 


151 


Gimnazja 
1. Gimnazjum nr 1, ul. Droga Mazurska 2, tel. 46-51-701 
Dyrektor mgr Ewa Kamińska 
2. Gimnazjum nr 2, ul. Sobieskiego 12, tel. 46-32-707 
Dyrektor mgr Urszula Kazubowska 
3. Gimnazjum nr 3, ul. Żeromskiego 8, tel. 46-53-005 
Dyrektor mgr inż. Dariusz Podemski 
4. Gimnazjum nr 4, ul. Konarskiego 14, tel. 46-58-013 
Dyrektor mgr Grażyna Banaszkiewicz 
5. Gimnazjum nr 5, ul. Nauczycielska 19, tel. 46-46-606 
Dyrektor mgr Wiesław Sikorski 
6. Gimnazjum nr 6, al. 23 Stycznia 30, tel. 64-30-255 
Dyrektor mgr Teresa Gaszyńska 
7. Gimnazjum nr 7, ul. Mikołaja z Ryńska 6, tel. 46-22-657 
Dyrektor mgr Robert Malinowski 
8. Gimnazjum nr 8, ul. Legionów 2, tel. 64-20-255 
Dyrektor mgr Hanna Dąbrowska. 
9. Gimnazjum nr 9, ul. Paderewskiego 10, tel. 46-13-698 
Dyrektor mgr Henryk Orzechowski 
10. Gimnazjum nr 10 Specjalne, ul. Sikorskiego 42, tel. 46-13-598 
Dyrektor mgr Teresa Majewska 
11. Gimnazjum nr 11 - Specjalne, w Specjalnym Ośrodku Szkolno- 
Wychowawczym nr 1, ul. Parkowa 25, tel. 46-23-426, 46-23-288 
Dyrektor mgr Daniela Zamyślewska 
12. Gimnazjum nr 12, ul. Korczaka 23, tel. 46-40-390 
Dyrektor mgr Teresa Betlińska 
13. Społeczne Gimnazjum Grudziądzkiego Stowarzyszenia Edukacji 
im. mjr Jana Ładosia w Grudziądzu, ul. Henr}::ka Gąsiorowskiego 4, 
tel. 46-32-002 
Dyrektor mgr Renata Laska ' 


Szko
 ponadpodstawowe 
.. 1. I Liceum Ogólnokształcące, ul. Sienkiewicza 24, tel. 46-22-942 
Dyrektor mgr Jerzy Warnieło 
2. II Liceum Ogólnokształcące, ul. Marcinkowskiego 10, tel. 46-22-265 
Dyrektor mgr Ryszard Lesiński 
3. Centrum Kształcenia Ustawicznego, ul. Legionów 2, tel. 64-20-713. 
Dyrektor mgr Jerzy Kulwicki 
W skład szkoły wchodzą: 
III Liceum Ogólnokształcące 
Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych
		

/kg_2001_0154_0001.djvu

			152 Tadeusz Rauchf/eisz 


Zasadnicza Szkoła Zawodowa, klasy sprzedawców 
Zaoczne Liceum Handlowe 
Technikum dla Dorosłych 
Policealne Studium Zawodowe - technik informatyk 
Zaoczne Liceum Ogólnokształcące, 3-letnie na podbudowie zasadniczej 
szkoły zawodowej 
Zaoczne Liceum Ogólnokształcące na podbudowie szkoły podstawowej 
4. IV Liceum Ogólnokształcące, ul. Sienkiewicza 22, tel. 46-22-943 
Dyrektor mgr Wiesława Gołębiewska 
5. Zespół Szkół Ogólnokształcących - V Liceum Ogólnokształcące, 
ul. Korczaka 23, tel. 46-35-885 
Dyrektor mgr inż. Wanda Dramaczonek 
6. Katolickie Liceum Ogólnokształcące "Collegium Primum" , ul. Lipowa 35, 
tel. 46-48-200, 
Dyrektor mgr Lech Flaczyński 
7. Zespół Szkół Ekonomicznych, ul. Konarskiego 39, tel. 46-58-544 
Dyrektor dr Grażyna Leśniewska 
W skład szkoły wchodzą: 
Liceum Ekonomiczne 
Liceum Techniczne 



 t 
. 

, 
- .. 
 
if. 'ł
 , 
,q I 'r 0 1 
'I'
 " iD 
. . 
,., 
.- .'" .. ';:n. 
.
ł"ł''''WJUIł.''' 
t. I ID 


-- 

. 
\ 
SfIOUCZHo\ SDI:IU liIDDł'f - - " 
"0_ 00 .. 



 


.' .':;: ,r
 .f 


Uroczysta inauguracja roku szkolnego 2000/2001 w Społecznej Szkole Podstawowej 
i Społecznym Liceum im, Majora Jana Ładosia, Fot. Gerard Szukay
		

/kg_2001_0155_0001.djvu

			SZKOLNICTWO GRUDZIĄDZKIE 2000/2001 R. 


153 


Liceum Handlowe 
Policealne Studium Zawodowe 
8. Zespół Szkół Budowlanych, ul. Czarnieckiego 9, tel. 64-34-002 
Dyrektor mgr Krzysztof Maliszewski 
W skład szkoły wchodzą: 
Technikum Budowlane 
specjalności: budownictwo, budowa dróg i mostów kołowych, instalacje 
sanitarne 
Technikum 3-letnie na podbudowie szkoły zasadniczej, 
specjalność: budownictwo 
Technikum Budowlane dla Dorosłych 3-letnie, specjalność: budownictwo 
Zasadnicza Szkoła Zawodowa dla pracowników młodocianych 
Zasadnicza Szkoła Zawodowa na pOdbudowie szkoły podstawowej, 
zawody: murarz, malarz, stolarz, monter instalacji sanitarnych, 
technolog robót wykończeniowych 
Liceum Zawodowe na podbudowie szkoły podstawowej, 
specjalności: renowator zabytków architektury, technolog robót 
wykończeniowych 
Liceum Plastyczne 5-letnie, 
zawód: plastyk o specjalności wystawiennictwo 
9. Zespół Szkół Technicznych, ul. Hoffmanna 1/7, tel. 46-58-383 
Dyrektor mgr Mirosława Wojtaszewska 
W skład szkoły wchodzą: 
Technikum Chemiczne 5-letnie 
Technikum Elektryczne 5-letnie 
Technikum Elektroniczne 5-letnie 
Technikum na podbudowie Zasadniczej Szkoły Zawodowej 
Liceum Techniczne 4-letnie, profil: kształtowanie środowiska, elektroniczny" 
elektryczny, chemiczny 
Zasadnicza Szkoła Chemiczna 
Zasadnicza Szkoła Elektryczna 
Zasadnicza Szkoła Zawodowa dla pracowników młodocianych, 3-letnia 
10. Zespół Szkół Gastronomiczno - Odzieżowych, ul. Curie-Skłodowskiej 22/24, 
tel. 64-27-742 
Dyrektor mgr Wojciech Rosiński 
W skład szkoły wchodzą: 
Technikum Zawodowe, specjalność: żywienie człowieka, usługi hotelarsko- 
turystyczne 
Technikum Zawodowe, technik technologii żywienia, 
specjalność: mleczarstwo, browarnictwo, przetwórstwo mięsa 
Technikum Odzieżowe, technik technologii odzieży
		

/kg_2001_0156_0001.djvu

			154 


Tadeusz Rauchf/eisz 


. 


Technikum na podbudowie Zasadniczej Szkoły Zawodowej 
(dzienne, wieczorowe i zaoczne) 
specjalność: technik technolog żywienia, technik technolog odzieży 
Liceum Zawodowe, specjalność: gastronom, kelner bufetowy 
Zasadnicza Szkoła Zawodowa, specjalność: kucharz, kelner, krawiec 
Zasadnicza Szkoła Zawodowa dla Pracowników Młodocianych, 3-letnia, 
specjalność: kucharz, kelner, piekarz ciastkarz, przetwórstwo mięsa, 
cukiernik 
11. Zespół Szkół Mechanicznych, ul. Hallera 31, tel. 46-59-001 
Dyrektor mgr Krzysztof Frankiewicz 
W skład szkoły wchodzą: 7 
Technikum Mechaniczne na podbudowie szkoły podstawowej 
Technikum na podbudowie Zasadniczej Szkoły Zawodowej 
Zasadnicza Szkoła Mechaniczna nr 2 
Zasadnicza Szkoła Zawodowa dla Pracowników Młodocianych, 3-letnia 
12. Zespół Szkół Rolniczych, ul. Lipowa 33, tel. 46-48-240 do 42 
Dyrektor mgr inż. Stanisław Lewandowski 
W skład szkoły wchodzą: 
Technikum Rolnicze 5-letnie 
Technikum Ogrodnicze 5-letnie 


- 


-,,"_"--ł---; 


'-'_-"1- 


. G[OGRAflA uczy ' 
MYSl[( LOGICZNIE 
(ZU( ARnsmzNIE 
p DZIUA( PMKHCZNIE 
.., ł.ł\" 


. 


iii 
«
'.'
 

 I'
 


r

 



 ';., 

:"', 


.,.- 
.- 


..-

J
 
!;>;: L ' 


ł::-- 
r 
ł 


. .=. 


:_ "-C O _ 


/ ' / 
. , ' 
e\,::':;_ - 


..., - . 
, I 


ll
., 


, /7' 


/" 



,--=- - 



 .-.. 
-; .\.- 


Pracownia geograficzna w Gimnazjum nr 4. 


Fot, Gerard Szukay
		

/kg_2001_0157_0001.djvu

			SZKOLNICTWO GRUDZIĄDZKIE 2000/2001 R. 


155 


Liceum Ekonomiczne 
Liceum Agrobiznesu 
Technikum na podbudowie Zasadniczej Szkoły Rolniczej lub Ogrodniczej 
Zasadnicza Szkoła Ogrodnicza 
Filia: Zasadnicza Szkoła Rolnicza w Grucie 
13. Zespół Szkół Medycznych, ul. Sienkiewicza 22, tel. 46-22-943 
Dyrektor mgr Wiesława Gołębiewska 
w tym: Liceum Medyczne Opiekunek Dziecięcych, 4-letnie 
14. Liceum dla Dorosłych, Centrum Edukacji Dorosłych w Toruniu, 
Filia w Grudziądzu, ul. Curie-Skłodowskiej 22/24, tel. 64-27-742 
Dyrektor mgr Teresa Synik 
wieczorowe, zaoczne, 3-letnie po szkole zawodowej 
15. Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia, ul. Armii Krajowej 10, 
tel. 64-21-888 
Dyrektor mgr Piotr Jankowski 
16. Szkoła Zasadnicza Zawodowa w Specjalnym Ośrodku Szkolno- 
Wychowawczym nr 2, ul. Kasprowicza 4 tel. 46-54-323 
Dyrektor mgr Zbigniew Rolewicz 
3-letnia, zawody: krawiec, kucharz, malarz, ogrodnik, ślusarz 
17. Prywatne Liceum Ekonomiczne dla Dorosłych, Grudziądz, ul. Sobieskiego 11, 
tel. 46-30-426, na bazie szkoły podstawowej i zasadniczej, 3-letnie 
kierunki: technik ekonomista, ekonomika i organizacja przedsiębiorstw 
18. "Pierwsze Liceum Menedżerskie" Liceum Ekonomiczne, Grudziądz, 
ul. Sobieskiego 11, tel. 46-30-426, 
na podbudowie szkoły podstawowej, 4-letnie, 
kierunki: technik ekonomista, ekonomika i organizacja przedsiębiorstw 


Szkoły policealne 
1. Policealne Studium Zawodowe przy Zespole Szkół Ekonomicznych 
w Grudziądzu, ul. Konarskiego 39, tel. 46-58-544 
zaoczne, kierunki: 
- finanse i rachunkowość 
- ekonomika i organizacja przedsiębiorstw 
2. Studium 9chrony Środowiska przy Zespole Szkół Technicznych 
w Grudziądzu, ul. Hoffmanna 1-7, tel. 46-58-383 
2-letnie, dzienne, kierunek: - ochrona powietrza przed zanieczyszczeniami 
3. Szkoła Policealna przy Zespole Szkół Technicznych w Grudziądzu, 
ul. Hoffmanna 1-7, tel. 46-58-383 
roczna, dzienna. kierunek: technik urządzeń audiowizualnych 
4. Policealne Studium Zawodowe przy Zespole Szkół Budowlanych 
w Grudziądzu, ul. Czarnieckiego 9, tel. 64-34-002
		

/kg_2001_0158_0001.djvu

			156 


Tadeusz Rauchf/eisz 


ot 


--- .......-. ---- 
-::=
E-=-=='=' --=
 "::'- 
III=.-:ł.._.._-
----------- __ 
---------------, 
::=t-:::
.:'.:..-:::.-.:.-.:. -::.
-_=_- 
'---- -::'.-::.-.---------- 
.-=......
.... .--- 
--
--- 
.:._,.-:.


 ł _..::.-.:.-.:81-____ .. 
"
,-=--ł ,-::.-.-.._ ':.
_.... " 

__ . -ł.i.,. 
 _____ 
--"::.ł::.-, ...
.._--........-..... 
-==--- .' --..-=:.-=- .....
- --....I!:I 
_ ........ 
 l .

_.._ 
__ 
.:."iF--.: ,':.';;''';:.-
 

- -'''' 
- 

- ._......._

---
 I 
---':.'!' :;=.'=:."::-
- --=;-

 
.. ," ......"="
..._"- ,. 
- 
>, .. "-... 
'''''
 --.. 
:. '. 
.....


 
 --

 
f '... -_ 
 
 
'
. 

 
I
'- 

,
>----. .
 
"';:'
J 


: "'ł 


J. 
r 


: . , .' 


4!-,=,
 
-.---
. 


- 



 .: .-. '.. 



......... 
--- 
.. 


---=...- -- 


......._
'(.::....... 
-...' ''':.'
:. 


.. 


,', 


.. r ...
_ _.. 


Zajęcia na basenie wiollarskim w Zespole Szkół Technicznych. 


Fot. Gerard Szukay 


dzienne, na podbudowie liceum ogólnokształcącego 
kierunek: technik architekt, projektowanie architektoniczne 
5. Policealne Studium Zawodowe przy Zespole Szkół Gastronomiczno- 
Odzieżowych w Grudziądzu, ul. Curie Skłodowskiej 22/24, tel. 64-27-742 
dzienne, 2-letnie, kierunek: hotelarstwo 
6. Medyczne Studium Zawodowe przy Zespole Szkół Medycznych 
w Grudziądzu, ul. Sienkiewicza 22, tel. 46-22-943 
2,5-letnie, dzienne 
kierunki: 
- pielęgniarstwo 
- położnictwo 
- opiekunki dziecięce 
- dietetyka (ul. Kosynierów Gdyńskich 17, tel. 46-22-719) 
- technik fizjoterapii 
- instruktor higieny 
7. Policealne Studium Finansów Towarzystwa Edukacji Bankowej 
w Grudziądzu, ul. Korczaka 23, tel. 46-31-239 
roczne, dzienne i zaoczne 
kierunki: 
- technik ekonomista - technik administracji 


.., 


.
		

/kg_2001_0159_0001.djvu

			SZKOLNICTWO GRUDZIĄDZKIE 2000/2001 R. 


157 


- bankowość - księgowość, 
- księgowość i podatki - zarządzanie biurem 
- zarządzanie i marketing 
8. Policealna Szkoła Zarządzania i Finansów Towarzystwa Edukacji Bankowej 
w Grudziądzu, ul. Korczaka 23, tel. 46-31-239 
2-letnia, zaoczna, kierunki: 
- technik ekonomista - bankowość - ubezpieczenia 
- zarządzanie i marketing - technik rachunkowości 
9. Policealne Studium Zawodowe w Grudziądzu, ul. Sobieskiego 11, tel. 46-30426 
2-letnie, wieczorowe i zaoczne 
kierunki: 
- technik ekonomista finanse i rachunkowość 
- technik ekonomista ekonomika i organizacja przedsiębiorstw 
- technik administracji publicznej - technik hotelarstwa 
- technik informatyk - technik obsługi turystycznej 
- technik usług kosmetycznych 
10. Policealne Studium Zawodowe Zakładu Doskonalenia Zawodowego 
w Teruniu, z siedzibą w Grudziądzu, al. 23 Stycznia 26, tel. 46-11-474 
- 2-letnie, zaoczne 
kierunki: 
- informatyka - technik informatyk 
- finanse i rachunkowość - technik ekonomista 
- handel - technik handlowiec 
11. Liceum Ogólnokształcące Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Toruniu, 
z siedzibą w Grudziądzu, al. 23 Stycznia 26, tel. 46-11-474 
3-letnie, stacjonarne, wieczorowe i zaoczne na bazie zasadniczej szkoły 
zawodowej 
kierunki: 
- informatyka - administracja 
- bankowość - finanse i rachunkowość 
12. Policealne Studium Zawodowe w Grudziądzu, ul. Sienkiewicza 22, 
tel. 64-34-433 
2-letnie, wieczorowe i zaoczne 
kierunki: 
- technik administracji 
- technik ekonomista specjalizacja: bankowość 
- technik ekonomista specjalizacja: finanse i rachunkowość 
- technik informatyk 
- technik ekonomista specjalizacja: ekonomika i organizacja 
przedsiębiorstw 
13. Studium Policealne Pomorskiego Towarzystwa Edukacyjnego "FAMA"
		

/kg_2001_0160_0001.djvu

			158 


Tadeusz Rauchf/eisz 


w Grudziądzu, ul. Kosynierów Gdyńskich 17, tel. 64-27-500 
2-letnie, dzienne, wieczorowe i zaoczne 
kierunki: 
- administracja 
- dziennikarstwo 
- kosmetyka i wizaż 
- księgowość i podatki 
- marketing i zarządzanie 
- obsługa celna 
- sztuki plastyczne 
14. Szkoła Informatyki i Internetu Towarzystwa Edukacji Bankowej w Grudziądzu, 
ul. Korczaka 23, tel. 46-31-239 
kierunki: 
- technik informatyk 
- operator sprzętu komputerowego 
15. Policealne Studium Zawodowe, Grudziądz, ul. Hallera 31, tel. 46-59-001, 
kierunek: obsługa i naprawa pojazdów samochodowych 
16. Niepubliczna Placówka Kształcenia Ustawicznego, 
Ośrodek Szkolenia Komputerowego "JA-MA-COM" Grudziądz, 
ul. mjr Henryka Gąsiorowskiego 4, tel. 46-32-002 


.
 


Szkoły Wyższe 
1. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, oddział zamiejscowy Wydziału 
Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, ul. Lipowa 33 (ZSR), tel. 46-48-240 
3-letnie studia licencjackie, zaoczne 
kierunek: zarządzanie i marketing 
2-letnie studia magisterskie, zaoczne, 
specjalność: zarządzanie procesami inwestycyjnymi 
2. Licencjackie Studia Dietetyczne na bazie Medycznego Studium 
Zawodowego, Grudziądz ul. Kosynierów Gdyńskich 17, tel. 46-22-719
		

/kg_2001_0161_0001.djvu

			oprac. Karola Skowrońska, Stanislaw Poręba 


TO WARTO PRZECZYTAĆ 


1. Bielawski w., Hermański K., Radomska M., Jak nie stać się ofiarą 
przestępstwa? (Grudziądz 2000) 
2. Bochnig S., Grudziądz. Przewodnik kartkowy... (Reprint, Grudziądz 1999) 
3. Chmielewski E., Wajler A., 100 lat wodociągów w Grudziądzu 1899-1999 
(Grudziądz 1999) 
4. (Czwarte) IV Warsztaty Plastyczne "Dąbrówka'99". 2-6 VI 1999 
(Grudziądz 1999) 
5. Dodatek żużlowy do "Gazety Grudziądzkiej". Sezon 2000. (Grudziądz 2000) 
6. Florek H.,Pod gwiazdami przeznaczeń. Wiersze. (Grudziądz 1999) 
7. Grudziądz 2000. Plan (Łódź 2000) 
8. Grudziądz einst und jetzt. Katalog wystawy. (Grudziądz 2000) 
9. Grudziądz. Folder (w jęz. polskim i niemieckim), (Grudziadz 2000) 
10. Grudziądz. Plan miasta. (Olecko 2000) 
11. Grudziądz. Teodor Różankowski. Widokówki. (Grudziądz 1999) 
12. Grudziądz stolicą kawalerii. (Grudziądz 2000) 
13. Grudziądzki Informator Medyczny, nr 1, 2, (Grudziądz 2000) 
14. Grudziądzki Informator Statystyczny 1999. (Grudziądz 2000) 
15. Gruszecka H., Satkiewicz A., Związek Przyjaciół Pomorza. Biuletyn 2000. 
(Grudziądz 2000) 
16. Jan Matejko na Pomorzu. Katalog wystawy. (Grudziądz 1999). 
17. Jasiński J. "Jojot", Moje wspomnienia poezją opromieniam. Wiersze. 
(Grudziądz 2000) 
18. (Jedenasty) XI Międzynarodowy Wyścig Kolarski Juniorów o puchar 
Prezydenta Grudziądza (Grudziądz 1999). 
19. Kalendarz Grudziądzki 2000 (Grudziądz 2000) 
20. Klat T., Jak powstał Pomnik Pomordowanych? (Grudziądz 1999) 
21. Kreis GOtersloh. Zalen, daten, fakten 1999. (GOtersloh 1999) 
22. Krepska H., Westchnienie. Wiersze (Grudziądz 1999) 
23. Krzyś J., Kalendarium. Gru,dziądz 2000 (Grudziądz 1999) 
24. Lewandowski S., Dzieje Zespołu Szkół Rolniczych w Grudziądzu 
u progu jubileuszu (1997-2000). Publikacja okolicznościowa 
z okazji 75-lecia szkoły. (Grudziądz 2000)
		

/kg_2001_0162_0001.djvu

			160 Karola Skowrońska, Stanisław Poręba 


25. Miejski Ośrodek Rekreacji i Wypoczynku w Grudziądzu. Wypoczynek 
Grudziądz- Rudnik. (Grudziądz 2000) 
26. "Pomorze i Kujawy". Dwumiesięcznik Turystyczno-Krajoznawczy. 
Toruń-Bydgoszcz-Włocławek. R. 3: 2000, nr 1(8} - 6(13}, (Toruń 2000) 
27. Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza Sióstr św. Elżbiety, pod wezwaniem 
św. Józefa (Grudziądz 2000) 
28. Raginiak S., Nihumin. Wiersze. (Toruń 2000) 
29. (Siódme) VII Indywidualne Mistrzostwa Polski Juniorów w Boksie. 
Grudziądz 22-26 11/ 2000 (Grudziądz 2000) 
30. Strategia rozwoju miasta Grudziądza. Diagnoza perspektywna. 
(Grudziądz 2000) 
31. Studium Wiedzy o Zabytkach Grudziądza i Regionu Grudziądzkiego. 
Streszczenie wykładów VII-XV. Zeszyt 2 (Grudziądz 2000) 
32. Szkoła Podstawowa nr 20 im. 18 Pułku Ułanów Pomorskich w Grudziądzu 
(Grudziądz 2000) 
33. Środowisko przyrodnicze Grudziądza. (Grudziądz 1999) 
34. W trygonie przemian. O malarstwie Teresy Skrockiej 
(Grudziądz - Toronto 2000) 
35. Zespół Szkół Technicznych im. J. J. Śniadeckich (Grudziądz 2000) 



-,.. 
\
. 
.;.,..... 



J 
-=,
t 
....
- 
. .4sf;. 

*. 

-?:
....
.- 
--
.. ... 


\, , 


\ ..' , 
.:.
 > 
GI


:..
..
.


 '",..)t 
{\;
-#\ ..:.:::--_ ,'/i! , 
-: lir 
j/
 "".
 

.,,
 L"'


, 
. - .. 
.. 
 
__ .
t 
 
,. f1 ....!. " 


-łI> 


-- 
.- 


, I 
I 


.....,...--- 
I' 



 


...... 


f' 
 


I . 
I> l" \ 


:"
'r 
. '.. "\ 


,- 

,

:' 



. 

." 


.} 


":»dawnictwa Grudziądzkiego Towarzystwa Kultury w 2000 roku. 


Fot. Gerard Szukay
		

/kg_2001_0163_0001.djvu

			Od Redakcji 


W październiku 1999 roku wydawnictwo "Regnum" w Gdańsku 
wydało publikację "GRUDZIĄDZ kronika dziejów" w opracowaniu 
grudziądzanina Zbigniewa Otremby, członka Zarządu Grudziądzkiego 
Towarzystwa Kultury. 
Rada Redakcyjna "Kalendarza Grudziądzkiego" z najwyższym 
zdumieniem stwierdziła, że większość haseł w "Kronice" - to przepisane 
dosłownie hasła z "Calendarium Grudziądzkiego", którego autorem jest 
Stanisław Poręba. Hasła te zostały przepisane z trzech kolejnych edycji 
"Kalendarza", y. z roczników 1997, 1998 i 1999. 
Zarówno autor" Calendariów", jak i Rada Redakcyjna" Kalendarza 
Grudziądzkiego" udokumentowali dobitnie i niepodważalnie plagiat, 
jakiego dopuścił się w swojej książce Zbigniew Otremba. 
Wyrażając dezaprobatę dla takich poczynań Z. Otremby Zarząd 
Grudziądzkiego Towarzystwa Kultury podjął decyzję o wykluczeniu go 
ze swojego grona.
		

/kg_2001_0165_0001.djvu

			REKLAMY
		

/kg_2001_0166_0001.djvu

			Z "KALENDARZEM GRUDZIĄDZKIM" 
W NOWY ROK, 
W NOWY WIEK 
I W NOWE TYSIĄCLECIE! 


Grudziądzkie Towarzystwo Kultury przyjmuje już 
zamówienia na reklamy na 2002 rok.
		

/kg_2001_0167_0001.djvu

			I\IIIEJSKI ZAKŁĄD 
@ KOMUNIKACJI 
MZK zajezdnia AutObuso
 

I II ul. Skladowa 21 et 
tel. 46-523-15 do 16 


OD 105 LAI 
DLA DOBRA PAsAŻERÓW ' 
Z tiORlYŚ£14 DLA MIASTA . 


r:tJ:=' STACJA KONTROLI POJAZDÓW A, a, CC, D, T, E 
r::jj=' PRZEGLĄDY TECHNICZNE 
Usługi warsztatowe Usługi remontowe 
I r::jj=' SPRZEDAŻ, MONTAŻ I WYWAżANIE OPON 
r::jj=' SPRZEDAŻ, WYMIANA OLEJÓW I FILTRÓW 
r::jj= PARKING TIR 


Wysokiej jakości i w atrakcyjnych cenach: 


t: ::J 
I . Olej 
na do....: 


Benzy,?a 
bez%wiowa 
95_.J 
I
.
.:J ' 
. I 


DiJ 


!Benzyna 
! uniwersal
a I 
i U95 J 

 L=,=] 
 
95: "\ 


Przyjedź Sprawdź Skorzystaj
		

/kg_2001_0168_0001.djvu

			Miejskie Wodociągi i Oczyszczalnia Sp. z 0.0. 


(. 


86-300 Grudziądz, ul. Mickiewicza 28/30 
tel. (O-56) 450 49 01 


WOBO(IĄGI W GRUDZIĄDZU 
Roli załolenla 1Sgg 


Zakres świadczonych usług: 
-+ montaż wodomierzy domowych 
-+ naprawa i legalizacja wodomierzy 
-+ badania laboratoryjne wody i ścieków 
-+ naprawa agregatów głębinowych 
-+ naprawa sprężarek typu WAN 
-+ układanie sieci i przyłączy 
wodociągowych i kanalizacyjnych 
-+ czyszczenie sieci wodociągowej 
-+ wywóz nieczystości ze zbiorników 
bezodpływowych 
-+ ujęcie, uzdatanianie i dystrybucja 
wody pitnej 
-+ odbiór i odprowadzanie ścieków 
-+ budowa miejskiej oczyszczalni ścieków 


,:
. 
( 

 .. 

 




 


iJ:,
'. 
' 


--, I 



, 


-oJ_"- 
.:...
 
- ._.:;-- 
-
-::-

-
{
.;-:-
 
...

.;-
 ,.
 - - '
."\.... 
::;',,", ,_e '.'., 
.:."._c 


"S-_., 
 


- t.- 
. 
-.:: 


"' 
2--':::L"='"." 
-:--=:: 


f','''i' 


F--=- '1' 
..;; w;-.,,--.:. 


". - 
 - -
 - - -
 --=" -- - "-:: ;-. .
 . 
. Po. ,,: 
., :r."
 r."- ....
. r...... ."!II 5'! i i 6.! 
l:-",.

. ::'.,::' .='.:

 

 .':

 
, :;)
':
 L
 r.
, 
 .' ,-,I, ' 
/

: 


, 
) 
, I,,' ;,' '. 
; ,
 


r. 



' . 


"o.:, ", '
 


-- l 
\ 


lo .-- 


)
 


',i I 
:
"" 
 "u "[ 
--- , " 
- 


.' .. 


-
		

/kg_2001_0169_0001.djvu

			r 
" 
! 
at 
-I 
'ł. 


\ 
., 
. .... 
.- 
 


[ , - 
 -.-"- 
 
:
 -
{


;:ł
-,
-CI',-;,l' 
,
"._I ,;" L .. t " I , t . 
.' . 

t" ',!, d 
":'., ,.. 
-,'. 
-h 
'.':- ,- f 
,_Ił .. - ł t .,- ". =... 
.1... 


_:_
- 



 


.,' ","'-;, "7 
. ""-.0 ,,:
,_.,...... 
--- 


"l; 


ol' 



.:. 


I 'iJ' ,...... =-- 


\\ 


1 
i 
r 


l' 


II 


1:. 


ĄD 


,op 


,. 


f, , 


..,/
" ' . 
;:':,r-";'
'
' . fr r " 
. ,
.-.- .;z;-. 
 ;;- . 
,,:,,-
...y 


j ;;.
:-ę_ 


J 
,A lo 


, .:-- 


o":'A-!:" 



.;t: 


, -,I" .1\1' r;' 


{, 


.. . I 


. . 


. 



, I 
" 


, 


.. ---
:.>- 


.,;::)Ó 


, 


- 
, I ';7 · , I . ' la.- 
". 
, 
r:: 
ł

 


.. ,,'> ł-- 
. J. > 

; "
 (" 
t.

l 


:;.: :> 
...._.
-.it,tI 
"

.ł - _.
.t
/'
.r.i:'-
 _ 

 


- : r. 


._:J'..
 


.' 


-.IIIiiI\ 'W-. 
\-- -:
... ,..- '\\j - , 

,
,,7


 , 
..... .'';. "-.:, 


:
' tl 



1 


To 



- 


.-. .-;Jf
- 
w . 'r I"'S!,
; =''...
 
OPEC GRUDZIĄDZ Sp. z 0.0. 
ul. Budowlanych 7 
'31 86-300 Grudziądz lO' 
tel. (0-56) 45 06100, fax (O-56) 46 1629 
./". ,
		

/kg_2001_0170_0001.djvu

			.-:



 PRZEDSIĘBIORSTWO USŁUG MIEJSKICH :;:=£
 
-:::.=:::
 "P UM" Sp. z 0.0. w Grudziądzu, ul. Bema 39 -,.,,_...:..-J::::

 
-::=


-::;:
::.


 
 
1\
£
7f!
-:=-:;

 

,


%



 
 
7


1
j

 




:



l


: 
..__.......'_...-=:....;____-.'..--;>- 



 -..._,-=._" ;r;;;..;;...,...,_ _- 



::

:r;:_-:- ;-


-- -: --.-_
: ::.:.


=- ;

-
-=-.. 
=.- = 

......___:...:.=;;: .- -'=-. ICZYSIEMIASTQ 

":':::-..:.-:;-
 -:;;0-",- 
....
-:.
____-=---
-;::...--- -7'"'. 
-- -- _....-.ł--
-
 -
-_-&
 



3 )£ŚtUESTEŚ PRŻYJAZNY ŚRODOJYjŚ1! Y.L


 

-
"'
=-""::: - SKON YA KTUJ S ' IĘ Z NAMII - -::...:c::::__ - -
 :-::-
 


::.::.=
'..:_ - IM 
:

--==-

:: :-
 

';:?E
--'- .
-;: nasz numer: 0-56 4504300 -- ,-:"


,,,:;;;-
 





S-3


 -
7




d

'
 
=i"-::. ..

-' - JEŚLI - 
 USŁUGA WYWOZU 
.:ą 
=-_,,
.;;..=z:::..-c
 

 0# 
 _ 
 
'-
 NIE ZAWARŁES 
- f\<, :: W ESTETYCZNYCH =::.. 
: 



 DO TEJ PORY

 :AJ\.. 
t
 _ '
'::::POJEMNIKACH ':':;
;
 

= _ - 
., -

-..-:i
 
. UMOWY NA WYWOZ -'. - TYPU MGB 2:::=. -.:.:J.
;' 
==
= -:::- 1?i ' --=-== .... _ 
:
_ NIECZYSTOŚCI _. ..." 
" Z TWORZVWA- -
..:.
' 
-
- ....-::0 ...:.., 
..;:,,;;: ....; 
- -:..-;:, ZRÓB TO TERAZ! -
 . SZTUCZNEGO 
;-'--", 
---- .. ,
---- 
=Ł__"
''''---
- - ..-..... 
- ::::: 
"- _-:. JU
 DZiŚ! - "'," DO 10% TANIEJ! '" -
;;.. 

--
, _..
<
 - . -
-: ,;",.
 


":"- ...
-::: 
:;:.-::::

- -,('-.

. ,

:


..;:".;_


.i



 
PONADTO OFERUJEMY. ,
-..:;;; '::_ =.;
,._ ---:.-..:=;.....:::-c::::...-. ;; _ '"---=-.
="':::-:-;; 
_ - remonty cząstkowe i powierzcho.iDnd.1'Óg -::- - sprzątanie obięktów 
 - -=
z.25:;-=-: 
--.. 'Zimowe i letnie utrzymanie dróJL 
.
---::-:-:.- usługi sprzętowe i transportowe 
--:- - usługi remontowrHJudowlane " 
_

7 -. '_
 diagnostykę i naprawę pojazdów 

_



= 
-.:.:..'- -,--:, ,_:._.:?='_=_:=:.:..__>- -_ _";.-=- ::,c:.
- -:


 _ 

-

-- A L ..: 

 
E- ;;,-
 """' 1\ "'
 
 r
-=';\
 
, '. ' 
 _ 
 _ ł 
--=-:...
 
 ' ...,.- 



- - , 
,__
i:: _ :
:-;. . 

 . 
...:::=:;::. 
-:::- 
 - 
- - --.. 

 _ -:- _ - -;;..-:--.....::-'
.: ::...-.....::;., 
- ." 
-=--- -.. 


 '.
" . 

 _ i- _ - -:.. 



 


, _..::-===-..,,-
 "
		

/kg_2001_0171_0001.djvu

			BANK GOSPODARKI ŻYWNOŚCIOWEJ S.A. 
Oddział w Grudziądzu 


oferuje: 


* wplaJy i wypłaty 
gotówkowe ludności 
* s/aqJ i sprzedaż 
walut wymienialnych 
* czeki bankierskie 
'i
 
* rachunki biei4c e finn 
* konta osobiste ludności 
'* lokaty terminowe, 
certyfikaty 


* kredyty: 
- miesz}caniowe 
- lUl d:óałaJnoś ć 
gospodan:zq 
- rolnicZł! 
- konsumpcyjne 
- studenckie 
- samochodowe 


r 
I
' 


.. 1 


I 
I 



 \ , 
.- I " '1'1\>- ,
 
,
" .::; I. c'. "''''J''''
 
 
fił' '-. '. , 
- " j;, j-
,'" tf -" 
1. " r,
 
. _- 
'."<" 
-' .......
'.- -4: 
, . 'T'
 f 
I "u I, :
J.',:' 


_
..._.:
"" ...;...'" 
A 



- 
... 


. 


BANK 
Z TEJ ZIEMI 


BGŻ SA., 86-300 Grudziądz, ul. Mickiewicza 23 
tel. 0-56 46 261 33, 0-56 46 208 08, tel/fax 0-56 46 222 93 


...
		

/kg_2001_0172_0001.djvu

			Pan Kowalski ma spokojną głowę. bo jest ubez- 
pieczony, a jego oszczędności rosną na koncie ______ 


Pan Kowalski ma zawsze czyste mankiety 
dzięki pralce kupionej na jeden z kredy- 
tów dostępnych w SUPERKONCIE 



 


rkonto 


. 
I 
RKOwalski 


Pan Kowalski nie musi wypychać kie- 
szeni gotówką, bo ma karty płatnicze 


Pan Kowalski ma obuwie w idealnym stanie, bo 
dzięki możliwości dokonywania zleceń telefonicz- 
nych i stałych nie musi biegać do swojego banku, 


---- 


POWSZECHNA KASA OSZCZĘDNOŚCI BANK POLSKI SA 
Internet: www,pkobp,pl Linia bezpłatna: 0,800 120 139 


II 


'
" 
':c" 


\. 


. 
II 


PKO BP Blisko Ciebie
		

/kg_2001_0173_0001.djvu

			I .' Jlt .11 · 
· 
 · I .; t JlI It IV t · 


I .)1 . .. I : · . 
II I: I .. I I :J.'f' 
 I 
g - I I I - I -ł,.-:' :. - I I 


. . 
. 


.. 
. 


1 1 " : 1 Ił ;... 


ty 1 1 H: 1 gilu I 1 '''1 · Ił ;"1 



 1 .. lU I 
 . . . ' ... " 1 : 1 
 1 " , ... 

 . 
, 
.. : : I
 1 " , ... 1 1 " 1 . '... 
. " . II Ił . '... 



 I 


. 
. 


, II 



ł I 


'... JI. 
 


. 


I 


:: 


. 


': 


. 


\. ROk ZAŁ. '\ aC3 J 
...ł r J
' ... , 

 S'ot .,;,.v,! 


- 


. 
... 


-
		

/kg_2001_0174_0001.djvu

			TELEKOMUNIKACJA POLSKA S.A. 
 
O
,

AR TELEKOMUNIKA
JI W TORUNIU 
 
Postawiliśmy na osobistą obsługę naszych Klient6w 
Dysponujemy rozległą siecią punktów obsługi Klientów 
z profesjonalną kadrq 

 przyjemnością sluiymy pomocą oraz fachowym doradztwem 
. 
Przyjmujemy oploty za usługi telekomunikacyjne 
bez prowizji 


\ '-.. \ 




 
'-- 
:\ , ., 
 ,
 -" 


, . ' 
- .. 
-
. , 
"I . 
,I 


.I' 


, ' 
-' 


'"" 



 , .!' 
. 
.ł- 


i 'f
 . 


. 
. --L-I 


,I 


o 


, 


.- 


. 



 


Umożliwiamy płacenie kartami bankowymi 


"I 


Oferujemy usługi o światowym standardzie 
oparte na najnowocześnie
zej technologii 
'-. 
Do dyspozycji mieszkańc6w regionu - 
ponad 2000 publicznych aparatów telefonicznych 
-----.. 
l 


;\ 


'- \ 
,'" "'- 


'\1: 



. 


Czuwamy całą dobę nad sprawnością linii naszych Klient6w 
Wskaźnik skuteanej reakcji serwisu nie przekracza 8 godzin " 
Prowadzimy program bezpłatnej edukacji infonnotyanej 
dla młodzieży szkolnej w Klubie Internetowym @ 
Dla zainteresowanych - dostęp do Internetu 
w Biurach Obslugi Klientów 
W ofercie bogaty asortyment 
aparatów telefonicznych i akcesoriów 
Książka telefoniczna co roku gratis 


.... -; 


O:, 
-.;"r 


\I 


j .- 


...- 


I" 


\. 


i. 


, 
'$,. 


.
 
, 
,(, 


, ' 


J 


., 
,:,,-'" 
Wszystko robimy z myślą o wygodzie i zadowoleniu naszYch Klientów '\ 
Zapraszamy do punktów obsługi Telekomunikacji Polskiej S.A.
		

/kg_2001_0175_0001.djvu

			-. . . . 
. . 
.. .. . . .. 
.. .. . . . -.. .. 
. . . ... . . . -.. .. .... 
.. . . . . . A. 
. .. . . 
-. 


. . 
-. 
. . . 
.- 
. . . . A 
.. . . 
-. 
. . 
.. 
. . 
.. . . . 
.. . 
. . . 
. . 
.. . 


I,' t tt 
I 
I' ,I' 
l I " 
" I 
- 


------ 
I 


1. 


.. .. . 
. . . . 
. .. 
...............
 - 
. ".'- 
t -. . ,\, ,
 
.. ., 'C 

 ,;. 
I 
... 
. . '1. '1..-
 
, '27 " 
. . 29 
. .. .. . . . /. \' 
: I f' 
.. ... I - 
.. . ... .. 


'- 


:;; 


. 


. . 


. .. 


. .. 


'. 'r., 


I 

 


. 


. 


.. , 


,--. 


II 


. . . .. . 
< 
. A. . . . 
-. .. . . . . . .. 
. 


fI/Ił 

- 
..
 
'..
 >"'- 


..
 .....
		

/kg_2001_0176_0001.djvu

			HORYZONT 


Przedsiębiorstwo 
Usługowo-Handlowe s.c. 
ul. Chełmińska 68 
86-300 Grudziądz 
'D' (O-56) 46 590 52, 46 582 71 


Oferuje szeroką gamę usług: 


.:. zakładanie instalacji telewizyjnych, 
.:. budowa sieci telewizj i kablowej, 
+:. pomiary i regulacja instalacji 
radiowo-telewizyjnych, 
.:. konserwacja i obsługa 
sieci telewizji kablowej, 
.:. autoryzowany dealer Canal+ 


,': 


'
 



... 
 ---..- 


, . 
l 


'--._ - . ';1 .. -; : LI . .! . - : I 
'I . .. i :. -. : 
: ł..."i! ;t.. '. 
 ;-..
		

/kg_2001_0177_0001.djvu

			'" 


'.,'."ł -.' 


,. , 
"!' , l ' 
ł W .; ł.' 


: . łł. \ 
 
ie 


i 


.1 :\ 
t, ,"," ",'" 

 


'" . 


." 



, \ 



 J 


fe 


.
.. ( , 


., 
'" '--; 


'.' " ił 


@ 
',', "', " ,II 
',\ , 


.. t"- >- 


t ' .. 
. , . 
.M r r 
......,.,' , 


.. 


."'.01:( 


fir. ':- 


rtr. " '., 



 


"" 


_t r""""{I 


i 
,I ' 


":, ) 


.,,\ . I 
"', ",". 


\ " 


.. ,ł ,. . 
 


, 
 ,.' 


'" 


ł \ 
, t\ 
. , 
.: ,,
, , 
" ,
 


\ ' 
,., 


..... 


" ' 


- 
, " Ol 


""". ". 
, ,ł., 


,'\ ,: 


, , ' 
. :j " >'. 
, 
 ' 
.} :."
 
 11; , ł .. 


t 


,. .-, 


, ...., "'- 
;. ", \i , ' , ' 
, ",'..
 
 
 



 ' __ 1 ., Ił- * ' . 
RA'DIOTORUN ,',l': " 
, , .. ' 
$ . .
 
" r , , , 
, ' 

'UKF 97,7,:MHz, 
" :, .,' "o, , o , I, , . ' , ' ' ' "I ,'., ' .1,'" " 
 
," '. "'Telewizja kablowa SM.j" , 
'., " .
, ',Gru
ziąd
 97,0 M
z:. 
t ' ", .i\ł'», , , :łIf' 
fi' ". ' 
".Toru · ,S, ,OSa ': bick
,: 2/1 8 
.::-.;; ,) '. >",',', telefo
ny'
" , ",',' .',' ' 
- . 
. r _ . . r 
.,' . Jfax n
 wszystki
h:; n!-Jmęrach!! ! ) ,',. ,', 
',' I..' '. 4" . "I :, " '-, '>. , 
,.'.. ,,. c " /' l' , : 
. , 
, , 
...' .,:." reklama (O-56) 
 655-33-52' 621-02-27 I'
 
, ,''>;" . . '" ' " , 
, , , , , \ " o 
 
ł ,/re
akcjC1\ ,,;,;' - 655-33,
51,'." 655-3-53:-,' 
" .' n ante 
'",", 
" - 
55-3
-5,5". ' "." ,,".', ",:.'",. 
.. '.. " , , .' '
;.' 
,"-o (>;. 


.' . 


L, ..... 


.. ' 
 ' 
J' '. 


dr} 


'i.o 


" 


'. , 


: :1 -. f 


/
ww.radiotorun.pl:.., 
 I " , 
".0 .., , ' "" I. 
.. 
,. J L .t'-' ' lO,' ,
 
.. . I'" 1. 


, . 
. , 
.':=:.. I 


" , -f' 
I
		

/kg_2001_0178_0001.djvu

			OGłASZAJ Slf 
W TELEGAZECIE LOKALNEJ SM! 


n _
;;-;:, 


, 
, 



- 
 _. 


----- -ł.
' ..._
 
<
: =;-= :-
 




:J 


 -i,


 _. 

- . 
---
 
 


" . 
." .-, -! -::: 
 -,. 


. . 
- 
'< 


.-;-,," 
_ '. ' .. '. . ':ł ::: . 
., :1 ;
.p'
- ;. . 

 ,'l' .",' _ . n I 
--;..........,'ł' .--: .- ,.,:.._
;.

- \..:t!; - ,.," V 


..',4;... 
.. ';ł,". . 

..
. 4 L - 


- .
- i 


I 



£1.... 


... ... .

",
'!...."- 
,;<.[.:.f'o'- 




-4' 
- 1" 
Jci.";.
- '. 


. ..- JL
 - 


i t i 


i i t i 


--.- 
 -' - '.'L . --. 


. 


. 


t 't " i 


i i 


l 


i i'.':' 


t t 


. i, 


"-' .. , 
:
.. t i : i 
"i "'tlt 'i t I 


I 
l ' 


Biuro Telegazety SpóJ I zielni Mieszkaniowei, . 
86.300 Grudziqdz, ul. Moniuszki 13 (parter), tel. (0.56) 46.590.50 wew. 310, fax 46.590.4 f 


1
		

/kg_2001_0179_0001.djvu

			Zakłady Mięsne - Grudziądz S.A. 
ul. Narutowicza 3/5,86-300 Grudziądz, tel. (O-56) 64 40 400, fax (O-56) 64 40 410 
Polecamy szeroką gamę wędzonek, wędlin oraz konserw 
produkowanych na bazie świeżych surowców pochodzących z uboju własnego. 
Wysokie walory smakowe naszych wyrobów są efektem stosowania 
tradycyjnych i sprawdzonych przez lata receptur oraz naturalnych przypraw. 
OFERUJEMY W CIĄGŁEJ SPRZEDAŻY: 
· Wędliny i wędzonki 
· Konserwy w szerokim asortymencie 
· Szynki i łopatki w puszkach 
· Mięsa wołowe i wieprzowe 
· Tłuszcze 


'"'
 


. [
_._--=- 



 

 


,
o;.,- 


.1\. 


........ 
I 
JI I 


'
I 


." 
:.. . 


b 'iil
 \ 


.
 


'f" 



-. 
Ą;.-_- 


':. J 


Wyłqczny producent 
wyrobów 
FURMANA!!! 


_. I 


':: 


ł - '
. 


Od kilku lat jesteśmy laureatem wielu konkursów 
między innymi od lat zajmujemy I miejsce w konkursie 
"WYROBY NAJWYŻSZEJ JAKOŚCI W POLSKIM 
PRZEMYŚLE MIĘSNYM I WĘDLINIARSKIM"
		

/kg_2001_0180_0001.djvu

			O\..SK&EM'\'8( ':; 
,IIIJIF: MAT 5 
\ >f 
"" ""tSNY I DROB\AR _,
;:yr' 
.., '
c_", Jt
"?"-"':'. 
"f ! 


.: ;:
:3.:;,.,"' 
::"'[ '-'i':.
",,">,:.::-:...,..,} 
 


, . 
.... ,',' . " , 
 
.. , '''' 
łI."", . .' ';. , .. ' . ,.,., ' 
. - . " 4, " , , ; 
. -- , 
al ..; q '--- .:. 
... - -: 
- ,..
-p 'I : 
...
.... 


T " 
l I 


l' 


. . 


IIJ)U 


"W
.-!I-....,
- . 
."'J, .;.".,. _: .,.. '_, 
\- . -;: '" 
.. - - , : -: 


WĘDLINY 
KONSERWY 


.. 
. ..
 ,---- . -,_. 

--:----,,:-:- -.:--:-::.
...,::
:
.-:_ _,,_
.:--'..n..:....

-_-
 


ŚWIEŻE MIĘSO 
DRÓB 



:'''

L
f)F.
,
:C

 . 
'-': 'J H Ll1\1'i
" .' J..-
. '.' ,...\,.:
 ,bI 
f:r;2. iJ -łłf-\fIT 1 . -., __ - '._ . 
 ."-,
 _ ; 
. . -łJrr 
 "
 i>--. 
J.. 
 _:: < 
a

 

, 

 ;!-.
.- 

 ..
:-. .I{L

'.... 1'1 
... , \...---
 
 If 

 
- -. -- -- =---
..
 

 - -- - .- - -. -- .- -- 
- .. 
 -. <' -' 


P.P.M. i D. "MAT" S.A. 
86-300 Grudziądz, ul. Nad Torem 2 
tel. (O-56) 450 4500 (02) 


Sprzedaż wyłącznie hurtowa 


I
		

/kg_2001_0181_0001.djvu

			".L_ 
'. 


I,
:-
 


.... 


.J 


. 
.).. 



 


.
 ' 

 J
 


.. -, 


W 2000 roku 
w związku z dalszym 
dynamicznym rozwojem 
CHŁODNI GRUDZIĄDZ S.A., 
po zmianach strukturalno - organizacyjnych, 
firma kontynuuje działalność jako: 
.

 JURWALD SA 
--..:.
 -ł KONCERN SPOŻYWCZO. CHŁODNICZY 
tel. (O-S6) 64 41 400, fax (0-56) 64 41 406 
e-mail: chlodnia@pro.onet.pl, www.chlodnia.pro.onet.pl 



,


. 
Q 


. . - . .¥ 
 - . 


',::::
'i 
"" 

JI1
 " 
"'fD.
 


. . 


- . ... . 


>; 


j 
. ".-7 


-:!. 
 $
-. 
-. 
:)'"
 .. 


, ' 

p--- . 
. .' ;'
 - , . 


L'; 


.. \!!:J.jj 
 li . 


" 


;;ł 
Q ;.. .. -.. 


. 


.\. 


. ..- 


. . . 


l. . 


i...?' ;'; 





 


'J. 


'. 
( 

.. 


'- - 

 



, 


'" .......... oc- .., ."" 


" .:

 


... __r ....... 
- '-ł' 


-- 


.
 


':e- 



. 


, '-,r 


... 


:-. ID: :'--
 


. 


. .. 


.' . 
:
 ' . -
;. ' ... 
. . 


. 


- . . 
 


- .. 


.- ... . 


. . 


. 


. . 


.
		

/kg_2001_0182_0001.djvu

			KUNTERSZfYN 
a



 


Kuntersztyn Browar Grudziądz to jeden znajstarszych browarmv 
w Polsce - właśnie w tym roku przypada jego jubileusz ISO-lecia. 
Zgodnie z tradycją i w oparciu o receptury opracowane przez 
pokolenia piwowarmv browar od lat warzy piwo Kuntersztyn Pils 
i Strong: lekki Pilsner wyśmienicie ochłodzi podczas letnich 
festynUw, mocny Strong najlepiej smakuje w chłodny dzień 
w dobranej kompanii starych przyjaciół. 
Daj się skusić na kufel wyśmienitego Kuntersztyna 
i doceń wartość piwa warzonego z tradycją. 



 
KUNrrlRSITYN 
'J
_( - ...ł. 
:
 
.. 


. 


... 

 


"t . 


1) ,. 


" o" 


.

 


.A.ZEM OD 


I A T.. .....-
		

/kg_2001_0183_0001.djvu

			- -
 -
.r';
 . .- 
.-: .: '--
;:;' . 


. - 
_ _-:4-_ 


- ., 
 , 
..' 


. ..
 =
:"t..;'" 


.. 
 - . 


. '''-j,- . - - 


- 
 -. 


.. '
 . , - 




 
1t
 )..>:,
::" 


-: 
. -
_ .r :;
_7 


...... 
p' 
. 

i'
 
,q"J,> , 


. .
 



;':
:'- 
;' 


,., .,


 


. ...

 " 
; 


\:> 
'" 


ul. R.J. ., tel. CO..I) 41. 90 81, f.. CO-.')4" 10 a. 


.- 
. 


, " 

-
. . 
., ".... 
. .
 


" 


LIDIIł 
.. rynku 
 i c:iestk8rskim 
zapewniamy ""lepuy smak 
poIMlfłgo pieczywa 

 
siet heIdowa w 
 
można 1.. 



-- 
:.,,-' 



 

ł_.. 

.3 



- 


;:
=ł-or 
-4..r_ 


SA. 


. 
Grudziądz ul. Waryńskiego 32-36 
tel. (0-56) 450 5225, fax (0-56) 450 5226
		

/kg_2001_0184_0001.djvu

			.h' 
L- " L
 ' 

 
l P - RZ - EDS 
 '" W- B - I ' O :' RS - T t. -' W -"' O L., :Ł ,. ' 
-.- 'II' I .' . ;: , }' ....- 
 , "'_.. _. .._ 
.,,
 :.. _.__,__,
,""
 
'
' Lo:. '. UD 1i..:ru' .' 
. ,",'..
 t " 'i;. '.
 B OWLAl
£" -.., ,
c 
- .

 	
			

/kg_2001_0185_0001.djvu

			. , 


Zakład Blacharsko-Instalacyjny s.c. 
Władysław i Maria Żurańscy 
86-300 Grudziądz, ul. Narutowicza 27, 
tel./fax (O-56) 46 210 28 


Rok założenia 1945 ,> 

. 

.. 


 c;. 
:---.... 


Poleca usługi: 
· dekarsko-blacharskie 


· instalacyjne 
- wodo - kan., c.o. i gazowe 
- wentylacyjne 
i klimatyzacyjne 


· ślusarskie 


Zakład stosuje nowe technologie 
dekarskie i ciepłownicze 


-= 


==
-=' 
 
 m ' m ' 

 ------=: 



 ,
C:-' - _G", , =. 
___ __-_ 
_ -=-_ --ł:.. _,__ _
--:-=---
 -=- -
-:-_ ._ 
-=- - _ _ 
_

 
 -lasiaIG c ie:-'-: = 
 - _'
'
i_ 


omiGr (o chrOnne --:= _- ,= 

 - .elektr y czne . .. -,-=::='- -., . . _. . '. +, .. ".::-'- --:=-- ---::: 

-= --:=....... -- - --.- --- -:::
 
- - 
: _-_ - 
. - _ene rgetycDIe 

 -= · Sufity pocIwie szlloe --:: _
 
. -= ' -'
odgr-łowe = 



. -
- 
, . oświetlenia 
= - . - -
 

 ;;-: domofOllOW 
:,,: --=-
 - - ene rgooszcz 
!g. ;;;:-. _ 


86-300 Grudziądz, ul. Szenwalda 30, fel./fax (O-56) 46 311 44
		

/kg_2001_0186_0001.djvu

			. '--,"
.. - lJ ł 


" ,".. .. 'i::
t r

{ ?f 


. 


r 


ł . 11, I' , , 



 


'-J 

 


l, 


- 


" . 
" 


, 


\ 


,

 
< 


. i. 


Zaklad ProdukCji Obuwia "lemigo" 86.300 Grudziądz, ul.Nauczycielska 22, tel.(0-56) 64-33415, 64.33416, fax (0.56) 46.220-79 


I I' 'H' '
[Ilł' ',' , 


,\ 

?: 


'
 


I I 
,4 I " 'I - , '. 41 


, , I ' 


'HI' 


';....
; h 
......J. 



 ,V 


- 



- . 

_. 


l 


- 


r- I. .. ł 


T ' "ł'" 


,-- r 


., . -' .
		

/kg_2001_0187_0001.djvu

			'
 


.. 


........... 


/ 


.."">; 


.0'''1''' . 


. 
. 
. 
- 
-:"." 
I 
li II 
W Z G I . .. ... 


'I'- -:-... 


.:--...;- 


.-.:
--" _:"'. 
-'--.,,,," - -..' 
. :-:;., 


_.; 0:_ 


" 


". ?'
		

/kg_2001_0188_0001.djvu

			NOTATKI 


j
		

/kg_2001_0189_0001.djvu

			NOTATKI 


j..'
		

/kg_2001_0190_0001.djvu

			'-
		

/kg_2001_0191_0001.djvu

			15', DO
		

/kg_2001_0192_0001.djvu

			BIBLIOTEKA MIEJSKA 
w GRUDZIĄDZU 
\,{ «.\<2:V\

 
 
 
-=-
LAd 



' 

O O/} 


8lłt "f 


I 
- J' 
r -: 
 
 
11r 
I l 
l r r r 
l .. r 
. I r_
 
l .. I .. 
.111 .. .. 



 I I
		

/kg_2001_0193_0001.djvu

			- . 
;i

,






::

t
i:l
iFf' ,'j "j:AGf F
f:
f
!liU 
.', ".'it<:,;.:

t",
, . '''','' .ą"'9 .. 
 '.. '< . . !"\..f, , 
 ' ..' .
,
, Ą' ,'. A' "....
 0;" 
. .h,.!!. ",'w. "" ". ,;
 


:





. 
:
':.
:
:
:

:';



. ;


t{.itr
,,
{.
 ;'" 

 .ł'" ,'!-'.
 ."
'

: ?!
,;'::-
,.
'/ > :.f-;:::
:<;'':
>:''


'f''i:.'
:::
< 

:";'i;»';' 
,

t;. > .,,,.,
 ',;.... ,,-,.ń, "ł'< ,,"1f'A ,,' .',' ,l", 
. '" ,. .-ł, '
'i!f}>t;'»> ,,,.' )" '
<'" 

'

,łt

1
;
t:
1:
:;

titt.



:!g};;
f

 :'

:
' '
'
?
:
,

F
:,',/; 

'\.:"

';:.\
'>ł;....ł- .,-)....1. .....'

v. ,,
...:' ... ..; ',''>:' 1....,x.,f'ł.,.. ""' . '\,,'
 

 
:
 '
,"
1,
0.
.

:i,
?}
? i

.:

:,:
::'>

:\::<.
,:\:f..;
. )
.J
' .'
IN..:> 
.':' 
 
':"'.. +' ':;:( , . ';:
 U 
:,.:,.,., ',' 
! Th "'" '\-
: 
:, , 
 . ., N' >,..
:','$., .;jj,
.:
,i, ,'i

 ,.,.. 
" . >., ,.,
, ..
, ,'$' , . --'" . 
N¥!""", _ \; 
 . .. 
t,;:
'1
:

'
'A*
*rP;
+ .tt-


<
.;,ł:
 ,V:'t;;;,!?;

:r
:
::.:j.jL:
' ': 
 l

!;. ,::' .




 
.. . ;
. ..., () ,,' :'/ 
:,', \
."
..",
,.,' t-ę-.... '><>... . >,Jł",  r, ."', 

\
')'
' 


S
'
?

' t:
';f;' I.
:' 
'
{

1
>:;
f;
:
,,/
:
<,:
{.'1"'
 .,.:.
' ,+:Ó,.:" ', 'I. > '''x. E';. <.,: 
.. :J; ą! 
<>jM" .... A'?: ;.: .,.ł; '-',,-o',,,,: .
, ,=*'
 "1 ',,' 
,.,... " ... " ,,' 
,

1
,
j
#i
!1?:
:

:>{
 i

v'./
;
;
" '; .' ł
,:"

 
'
,;(. ." , ."1T


!
i;:
,
t{ l f l ,:>/ 
ł · ""g- '",11'" . 
, '


"l;
tl', 
<' 
:.;::f:: 
;;ł:;, 
., '. 
" ':,:;/: 


Grudziądz. Spichlerze nad Wisłą.
		

/kg_2001_0194_0001.djvu

			Grudziądz. Kościół św. Mikołaja. Kruchta.
		

/kg_2001_0195_0001.djvu

			')j::.,::,,<'-,' :
;," ... ,,", < 


..;::

 


. 0.0 
 


; ::,
f:'

"I
::t
' 
'..' " : ;,
''''
 .. ::' . . ., . ., ,',' , . , tt ., / . : , o . t' , < 
..
. ..;...:. .,: 

 
.... .,. 
, . 

'

; 
;;t":,;\ ' 
: , 
¥< . 
t


 ;,:.
", 
_ ł" ,

.". .

->.. 


< 
:.
..::;. 


:t 
'; 
:l 
11 
.. ,
;::"'t ,., 
.,
}. ,"/(, 
. ;;;;:j,»::
:';(::
j 
. '!f}" /;jif..:.-'" 
..,
::',t:;
.,
 ,':".
 


...l:..'..;,..... 
.. ...
 
-'-

?
'.'. 


?{}.;... 


. , 


.. ..;. 


, , 
o
 "o;. 


Grudziądz. Góra Zamkowa.
		

/kg_2001_0196_0001.djvu

			;.
;
;
 i 


ł 


'>t::
 
,,"L. 
::'
 
',ij:
;,'! 


;:,,";' ; 

; . ;.-


!
t :" 


f ł i
 .. 
I --ł<:, 
, ,. J ,
 
,:H i \ 
f
..ł\ ł . 
." f' , 

', 


 ł< 
, '{ 


.."';.-.." 


.
,. '. 


, 
4"',."..
, 


",: 
. ;.... 


Grudziądz. Spichlerz.
		

/kg_2001_0197_0001.djvu

			" :. .¥
tt
:

;... 
:.: 


/
 " 
: .. ..'-.Y
.)
.::
::- :" ::,;".:'
(
'.. . 
_ 
;
ti!!; 
:f , " ' /J '1 ,:Ł- --".::-;'... ,.... ....,... 4.: 
:;.." 
.. Il
 S: 
"/' 
 .. .0.Ą.,"".c /. ,.
. 
7- i.
,
. 
:':f: o o. '.
 ."« 'i::;, ;
.:
(!:/.:

:;;;;:(W .:'; 

 :
 
"t lfJy ' o
 
 ».,..... '.. .'..J. 
o;;
 ;

.. < '.' .. :ij
:j
< ;. ;:
:. '
. . '.,.... 
".F/..,
 . 

:'1

 ł.
w:t:..:, ::-i.i
>;:""d""'" 
.. :>; .:: '
o 

' 
 ;o ,; :M.....
:';:;;:.
:;.,'i:.

;?i.
,


<':.:
....;>.. ..:\>
.. 
" ... ......,. , 
 ").
.'" '. ....
 "
'9 ,. .. ... 
"i!
'-ł.,();,,
. ..... 
.., 
,;; ...
1)o?t.f
!'1 ,f#..f!Ą, ,..;.tt
::;:.
\.".
.\
/..;S:
.


'
: 'o 
.... ,.t.., ''',;r
'
'h,. t
ł),/ 0'-. ",", '><:'0/. 
....; x.",," '<;,.. .>, 
'
::
 

 ; . 
 : " : . . , ; , , , " , t , 
 : . . : : ' > : :. 
 , ' : : , 
 , : . 
r. :: , . . , . ., . . , .,: 
 :. < . ' : 
 .. : ,: 
 . 
 , ;:f : 
 . 
 , : . 
 ,. : . : , 
 , ' , . . { , i : ' , : : : , 
 . : , ' . ,
 , " 
 , , . : , 
' ; : . : . !
:' " . ,' ; :' . ' ': , < ,; > ": , '
 " _ , 
 ' :"i' : ' . ;
 . ,

 , I , '
 / f
 <,, ", ' 
 < 
 . <..:' , : , 
' <' , : . 
 
;j; i;t :Y::."" . .,:,' }>
;,;/;' " 
, 
j;
: .
' " \' ",j "f
':
f'r
.', 
'
;o
<." 
;. fJ;;
;:1 !
:. (t

 
: 
"
F' ,', 
 '
':
' :'.! ;. .... 
.:1':;;
:'
t;.;: I 


\ ,'
.p 
i:"I": '>
j l j '1

 7);'
 i':
':o.. :,"
ł


 
6 1./ ., ,.,-ot,.."""., ;.., .
.

.
..
< t '" 'i" ''',,;'
.'' 
ł+'! .. I --t;!. ',' :'<
"\ ł t ;'\1 '; f t"
'

 o 
: -fit..fJt>:l>,::::
:A' :: 
i i
:o , " :";J; ,.;.
...:



::- <.o f ..
 '!Jl (\
 
..
 l1ł
 
 t
; "

.
'''
i ,: 

.1: :
' 
.- f-ł, "l-, ł 'Wf ',', '" : f';:',
"..,.. 
':<. f, 
 "'.... .....i,..' 
 ..
..
. .' 
'..t Y'.' ',. 
A-P 
· f Z . ,." ę\;;:
"..,;:
 .-<'
. ¥.' v
 y
 + vI .Jth ..!Jr,..'f'.
<. ..t jy: " 'ł 
 <' " # v -ł' 

 . .f o

 ..... 
""",;'",,:"i
."':"\'$;:';;;;o
,,
.i 
 ".., "1,.' ./t
 
 , ' ;;'
"'j;)'
"'-:" ""
' ""'..'/
. 
:"'>:",;:..
/";;'
r
 ';:. 
"'::
'::?

;
;-i

go"..r"'
" '
:,7
..i? 
;(. Ń o. #,'" 1',4.. ',... .,L ',' , .." '. ' . I.".,...;+,..t
/.'./,. J'V"t
. 
 
"'" 
 
.: 
,..
,,(. ł'! /1'( i '-';;
"':i
, -..)","::" ¥.: o... ,.,.
.. 
';t... " ::
:ii tI:l-
:";i
r".(,: j;i{r' :. . 
 ;;-. }f!}
'';. 


.. ..». 
;
:f

t 


"'lir, ....... 


,::::;2:
" ;,' 


:. :...
 


, ..;
 


. ...,fI.. 


... . :

:


.; 
, ;
:
),
,; 
.....:, '",,",,' 
, 


. ::

;
' 


. o,' 
,;;,;}
;


 


"'r 


..«. . 


;P'
 "./ 


:..

;.; 
.... ... 


'. '4 


:
 


Grudziądz. Ulica Spichlerzna od strony ratusza.
		

/kg_2001_0198_0001.djvu

			Grudziądz. Ulica Spichlerzna.
		

/kg_2001_0199_0001.djvu

			W:. ' 
." .'-.:.:..::-;;..' 


""'
: . 


. .' ......- 
.... : 
... ..0... :..._..... 
, >, 
.
:>J;
; ", . 
,7 


. .... ..... 
'> ;:\:.;::j:4J.!@201
:\ 
".,' .. 
....
: ":-;,,:".' v.. ',., 
. 
 
/

r:
:

,:;
' 


. _." 



.,

, . 


, t:' .
,F 


:-'.0:._,;..:--:, 


..A ,,:
,(;'t:':': 
.. 
- 
 ::

:

 :

t :
- 


.-.,-.... 


....,..--..
:
.:;/.
_...
..... ..,- 
..
:.
f
tr
r
.;: 

.:.- .
.:.' .
 

..:;;:-..:.:

';:". .,/' 



.,;..:Y 


"'."', . 


( 
.. ;. ;..:
; . ::;
.: 


.,,
......... 


;- 


,...:(,. 


.,. 


Grudziądz. Spichlerze nad Wisłą.
		

/kg_2001_0200_0001.djvu

			. . 
 ., 

J:t

' , 
,,;1. ;
> ':' > '-', 


.r
:: 


G rudziądz. Uliczka.
		

/kg_2001_0201_0001.djvu

			.


'" 
'	
			

/kg_2001_0202_0001.djvu

			':'::.{i":'
:i,
¥:::-=: l' ',: ',i::' 
. :i""


::".::::
::11' 
.....',... n' 
 '. .. 
. . .-.. -- ... __'o. 
;:t.=£\
:. ;
J:...:
: .' 
'.:'}'" 
o",.
o 
. 3o:

>
r/:, 


+ ,
ł . 
 ",}#
'?' ,.,.,>,>ł, 
'::Jl :
 


'-

.i?
::.-
;
 .:--
" :
.-.--
:: .-:
:-.--- 
.. ".-'. - ;....:;.
 :: --'
{_:=-- 


','
 


, ':'
'-"'

i':';:':


:'::,'" 
_: .. . -x.-._ 
. t .. .. 


,t 


..-:...: 


""
.-' 


_ł .... 

. 3- ::. 
't ,n 


_....
 
:

.-. 


r.. 
" 


i: 


., .':
;.- 


ł 
.';"1:':, 
,'I' 
'i l "'}_' 
-:':
: -: :::. 
.... _n__ 
-- o;:: :::
 
,:,,,,;,"':.:;i

', ':; 
.' ;:

:;Ir:,: 
, .:{
:,;,\

W

' ' 
i
":'1:"fl

 


:... ...... 


.....-;. :
:: 


,- 
..: 
- . :--
::
 -

. . - .... 
.. . . -;.;
 .-. .:-:. --.!: :".:- 
 -.. --

::..:!' 
'<:: ' '
 .. «:
'

 ' : . ' A ' . : , : . ' . . . '
 . )j . ' . 
 . 
 . 
 , .
 . : , L . : .. ' , 
 , ' . ' ., 
 . : , :

 : ' . ' . :: :

::':: , >ff;; ; . .. . .:;
 , :
..':,'

 
:'i::":' 
<'

%:} , 
 . . . > , ,,' . '(c
_ i ';..,4;,11 , . . 
"., .", . ., >"1:::)' 
'-o
' ." :\,:::'* :.' . o',: 
n " .::. ':', t:/jij;
ł:rtr;:,;,:,.. . '.' ,:, 

'



. ,:,;:

::':,
:"",:':':'J 
'::." 
'j :
o:iun::
::f::
::::i
_tfiitJ),..: 
; .
 
 
.
 . 


. :
 


Grudziądz. "Pod Kotwicą".
		

/kg_2001_0203_0001.djvu

			=- _ 

r
 '
N
.'-" -,;: __o>. 


:':!'-::
(?1',-:;
 :
 



. . 


..-:.000 
..'::
::.; 


- :.!-. 
:.
... 


1:. . 
.. 
.ł..J...
'. :' .. 
,,
, 
, 


-.",,: 

, 
1[
".
.', 


..". 
O ,.: ;;... 
''''''", "0 "l 
 > . :",""'.1 .,.'" 


'<, l' L' 
. :..', ; ':,' . ",--., 
'h' 
 . c, :-:7'
f'::4 '. 
, 
f.
1t ' 
 :
. l u 
'
('\'It. ." 
:
! f;
' ':
"""
r
r' 



 
.... 


J'-.
 


-", .;o 
.. 
 


Grudziądz. Kościół św. Ducha.
		

/kg_2001_0204_0001.djvu

			.-r' :.:: 


."..... .. 


ł- 
-l.:.i' . 


.. .:'-}- _.i- 
-
:
.. 
- - ';
' ..., 
.-J..:p/ 
t<
;
; 


:'(' _ ".. .= 



;.
-:
 . 


.:' 


:=-.<:.::..:;i.. 

;--t:._:- 


. 
 


:.:-;- 
.
 
- ....
- .- 


'\
: .:

;;
<..:i> 


.>:_:.:t 


..:...."..1." 


.oj.. .- 
.....
.;.1;
.- :. :-: : 


-::-'
.....- 
..4;- . 


.
.:: :
::,i:'
;;:,;.., 
_:::
;;:l-
. 
> 
:

(;
f:" 
: . "r r........ 


::.. :...{..../.:
:
. 


. J
..:; 


. 
.:, \} '\ ,'};- r
:' r 
\
ł' "ł>
.
'!
' t F*,YF,:J:',
,
 


1,; 


.-.. ..- '"---.... . 
:
 
; u 


..: .)0 


':i(.].

 




._;'. 

 - -.:';4-- 
 



. 


... t-. 
-- 
 


... 

 ,lo 


). 


. ---;,4 


- 'f:oł<-: 
:{tt 
;
:.. 


t._}
:-
 
. '?- - 
, (J
;
.-- 
J -,
- 


.::._
.! 


" 
;'ł 


.::
:-:'łi.: 


.-:'.(:.. 



;:,;
:f


$%i1 


.,,: 



:\ j Ą -....
Ji 
: 

..: - 
,:-,....." 
. -ł 
 ;''\
 
. i, '
f
 ' 
.. . 1 
- .' -- - 
.. - -- 
\,
,,
\tj 


. i"""'.' 



.. 


,,..: 


.
 .. 
...... 
- . 


::1f:,,-{
. 
.-_.;;.: 


- -11£'.; 
-.:' ;;., :::;

:'

;;
%;.:: 


_.'
..,.-.i:f;r;;:
lti4':4
 
. . 


Grudziądz. Ulica Zamkowa.